The Mahabharata in Sanskrit. Parallel Devanagari and Romanization.
Book 12
Chapter 353
|
1
[भीस्म] स चामन्त्र्यॊरग शरेष्ठं बराह्मणः कृतनिश्चयः दीक्षाकान्स्की तदा राजंश चयवनं भार्गवं शरितः 2 स तेन कृतसंस्कारॊ धर्मम एवॊपतस्थिवान तथैव च कथाम एतां राजन कथितवांस तदा 3 भार्गवेणापि राजेन्द्र जनकस्य निवेशने कथैषा कथिता पुण्या नारदाय महात्मने 4 नारदेनापि राजेन्द्र देवेन्द्रस्य निवेशने कथिता भरतश्रेष्ठ पृष्टेनाक्लिष्ट कर्मणा 5 देवराजेन च पुरा कथैषा कथिता शुभा समस्तेभ्यः परशस्तेभ्यॊ वसुभ्यॊ वसुधाधिप 6 यदा च मम रामेण युद्धम आसीत सुदारुणम वसुभिश च तदा राजन कथेयं कथिता मम 7 पृच्छमानाय तत्त्वेन मया तुभ्यं विशां पते कथेयं कथिता पुण्या धर्म्या धर्मभृतां वर 8 तद एष परमॊ धर्मॊ यन मां पृच्छसि भारत असन्न धीरनाकान्स्की धर्मार्थकरणे नृप 9 स च किल कृतनिश्चयॊ दविजाग्र्यॊ; भुजग पतिप्रतिदेशितार्थ कृत्यः यम नियमसमाहितॊ वनान्तं; परिगणितॊञ्छ शिलाशनः परविष्टः |
1
[bhīsma] sa cāmantryoraga śreṣṭhaṃ brāhmaṇaḥ kṛtaniścayaḥ dīkṣākānskī tadā rājaṃś cyavanaṃ bhārgavaṃ śritaḥ 2 sa tena kṛtasaṃskāro dharmam evopatasthivān tathaiva ca kathām etāṃ rājan kathitavāṃs tadā 3 bhārgaveṇāpi rājendra janakasya niveśane kathaiṣā kathitā puṇyā nāradāya mahātmane 4 nāradenāpi rājendra devendrasya niveśane kathitā bharataśreṣṭha pṛṣṭenākliṣṭa karmaṇā 5 devarājena ca purā kathaiṣā kathitā śubhā samastebhyaḥ praśastebhyo vasubhyo vasudhādhipa 6 yadā ca mama rāmeṇa yuddham āsīt sudāruṇam vasubhiś ca tadā rājan katheyaṃ kathitā mama 7 pṛcchamānāya tattvena mayā tubhyaṃ viśāṃ pate katheyaṃ kathitā puṇyā dharmyā dharmabhṛtāṃ vara 8 tad eṣa paramo dharmo yan māṃ pṛcchasi bhārata asanna dhīranākānskī dharmārthakaraṇe nṛpa 9 sa ca kila kṛtaniścayo dvijāgryo; bhujaga patipratideśitārtha kṛtyaḥ yama niyamasamāhito vanāntaṃ; parigaṇitoñcha śilāśanaḥ praviṣṭaḥ |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 13
Chapter 1
|
1
[य] शमॊ बहुविधाकारः सूक्ष्म उक्तः पितामह न च मे हृदये शान्तिर अस्ति कृत्वेदम ईदृशम 2 अस्मिन अर्थे बहुविधा शान्तिर उक्ता तवयानघ सवकृते का नु शान्तिः सयाच छमाद बहुविधाद अपि 3 शराचित शरीरं हि तीव्रव्रणम उदीक्ष्य च शमं नॊपलभे वीर दुष्कृतान्य एव चिन्तयन 4 रुधिरेणावसिक्ताङ्गं परस्रवन्तं यथाचलम तवां दृष्ट्वा पुरुषव्याघ्र सीदे वर्षास्व इवाम्बुजम 5 अतः कष्टतरं किं नु मत्कृते यत पितामहः इमाम अवस्थां गमितः परत्यमित्रै रणाजिरे तथैवान्ये नृपतयः सह पुत्राः स बान्धवाः 6 वयं हि धार्तराष्ट्राश च कालमन्युवशानुगाः कृत्वेदं निन्दितं कर्म पराप्स्यामः कां गतिं नृप 7 अहं तव हय अन्तकरः सुहृद वधकरस तथा न शान्तिम अधिगच्छामि पश्यंस तवां दुःखितं कषितौ 8 [ब] परतन्त्रं कथं हेतुम आत्मानम अनुपश्यसि कर्मण्य अस्मिन महाभाग सूक्ष्मं हय एतद अतीन्द्रियम 9 अत्राप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम संवादं मृत्युगौतम्यॊः काललुब्धक पन्नगैः 10 गौतमी नाम कौन्तेय सथविरा शम संयुता सर्पेण दष्टं सवं पुत्रम अपश्यद गतचेतनम 11 अथ तं सनायु पाशेन बद्ध्वा सर्पम अमर्षितः लुब्धकॊ ऽरजुनकॊ नाम गौतम्याः समुपानयत 12 तां चाब्रवीद अयं ते सपुत्रहा पन्नगाधमः बरूहि कषिप्रं महाभागे वध्यतां केन हेतुना 13 अग्नौ परक्षिप्यताम एष चछिद्यतां खण्डशॊ ऽपि वा न हय अयं बालहा पापश चिरं जीवितुम अर्हति 14 [गौतमी] विसृजैनम अबुद्धिस तवं न वध्यॊ ऽरजुनक तवया कॊ हय आत्मानं गुरुं कुर्यात पराप्तव्ये सति चिन्तयन 15 पलवन्ते धर्मलघवॊ लॊके ऽमभसि यथा परलाः मज्जन्ति पापगुरवः शस्त्रं सकन्नम इवॊदके 16 न चामृत्युर भविता वै हते ऽसमिन; कॊ वात्ययः सयाद अहते ऽसमिञ जनस्य अस्यॊत्सर्गे पराणयुक्तस्य जन्तॊर; मृत्यॊर लॊकं कॊ नु गच्छेद अनन्तम 17 [लुब्धक] जानाम्य एवं नेह गुणाणुन जञाः; सर्वे नियुक्ता गुरवॊ वै भवन्ति सवस्थस्यैते तूपदेशा भवन्ति; तस्मात कषुद्रं सर्पम एनं हनिष्ये 18 समीप्सन्तः कालयॊगं तयजन्ति; सद्यः शुचं तव अर्थविदस तयजन्ति शरेयः कषयः शॊचतां नित्यशॊ हि; तस्मात तयाज्यं जहि शॊकं हते ऽसमिन 19 [ग] न चैवार्तिर विद्यते ऽसमद्विधानां; धर्मारामः सततं सज्जनॊ हि नित्यायस्तॊ बाल जनॊ न चास्ति; धर्मॊ हय एष परभवाम्य अस्य नाहम 20 न बराह्मणानां कॊपॊ ऽसति कुतः कॊपाच च यातना मार्दवात कषम्यतां साधॊ मुच्यताम एष पन्नगः 21 [ल] हत्वा लाभः शरेय एवाव्ययं सयात; सद्यॊ लाभॊ बलवद्भिः परशस्तः कालाल लाभॊ यस तु सद्यॊ भवेत; हते शरेयः कुत्सिते तवेदृशे सयात 22 [ग] कार्थ पराप्तिर गृह्य शत्रुं निहत्य; का वा शान्तिः पराप्य शत्रुं नम उक्त्वा कस्मात सौम्य भुजगे न कषमेयं; मॊक्षं वा किं कारणं नास्य कुर्याम 23 [ल] अस्माद एकस्माद बहवॊ रक्षितव्या; नैकॊ बहुभ्यॊ गौतमि रक्षितव्यः कृतागसं धर्मविदस तयजन्ति; सरीसृपं पापम इमं जहि तवम 24 [ज] नास्मिन हते पन्नगे पुत्रकॊ मे; संप्राप्स्यते लुब्धक जीवितं वै गुणं चान्यं नास्य वधे परपश्ये; तस्मात सर्पं लुब्धक मुञ्च जीवम 25 [ल] वृत्रं हत्वा देवराट शरेष्ठ भाग्भाग वै; यज्ञं हत्वा भागम अवाप चैव शूली देवॊ देव वृत्तं कुरु तवं; कषिप्रं सर्पं जहि मा भूद विशङ्का 26 [भ] असकृत परॊच्यमानापि गौतमी भुजगं परति लुब्धकेन महाभागा पापे नैवाकरॊन मतिम 27 ईषद उच्छ्वसमानस तु कृच्छ्रात संस्तभ्य पन्नगः उत्ससर्ज गिरं मन्दां मानुषीं पाशपीडितः 28 कॊ नव अर्जुनक दॊषॊ ऽतर विद्यते मम बालिश अस्वतन्त्रं हि मां मृत्युर विवशं यद अचूचुदत 29 तस्यायं वचनाद दष्टॊ न कॊपेन न काम्यया तस्य तक किल्बिषं लुब्ध विद्यते यदि किल्बिषम 30 [ल] यद्य अन्यवशगेनेदं कृतं ते पन्नगाशुभम कारणं वै तवम अप्य अत्र तस्मात तवम अपि किल्बिषी 31 मृत पात्रस्य करियायां हि दण्डचक्रादयॊ यथा कारणत्वे परकल्प्यन्ते तथा तवम अपि पन्नग 32 किल्बिषी चापि मे वध्यः किल्बिषी चासि पन्नग आत्मानं कारणं हय अत्र तवम आख्यासि भुजंगम 33 [सर्प] सर्व एते हय अस्ववशा दण्डचक्रादयॊ यथा तथाहम अपि तस्मान मे नैष हेतुर मतस तव 34 अथ वा मतम एतत ते ते ऽपय अन्यॊन्यप्रयॊजकाः कार्यकारण संदेहॊ भवत्य अन्यॊन्यचॊदनात 35 एवं सति न दॊषॊ मे नास्मि वध्यॊ न किल्बिषी किल्बिषं समवाये सयान मन्यसे यदि किल्बिषम 36 [ल] कारणं यदि न सयाद वै न कर्ता सयास तवम अप्य उत विनाशे कारणं तवं च तस्माद वध्यॊ ऽसि मे मतः 37 असत्य अपि कृते कार्ये नेह पन्नगलिप्यते तस्मान नात्रैव हेतुः सयाद वध्यः किं बहु भाषसे 38 [सर्प] कार्याभावे करिया न सयात सत्य असत्य अपि कारणे तस्मात तवम अस्मिन हेतौ मे वाच्यॊ हेतुर विशेषतः 39 यद्य अहं कारणत्वेन मतॊ लुब्धक तत्त्वतः अन्यः परयॊगे सयाद अत्र किल्बिषी जन्तु नाशने 40 [ल] वध्यस तवं मम दुर्बुद्धे बाल घाती नृशंसकृत भाषसे किं बहु पुनर वध्यः सन पन्नगाधम 41 [सर्प] यथा हवींषि जुह्वाना मखे वै लुब्धकर्त्विजः न फलं पराप्नुवन्त्य अत्र परलॊके तथा हय अहम 42 [भ] तथा बरुवति तस्मिंस तु पन्नगे मृत्युचॊदिते आजगाम ततॊ मृत्युः पन्नगं चाब्रवीद इदम 43 कालेनाहं परणुदितः पन्नगत्वाम अचूचुदम विनाशहेतुर नास्य तवम अहं वा पराणिनः शिशॊः 44 यथा वायुर जलधरान विकर्षति ततस ततः तद्वज जलदवत सर्पकालस्याहं वशानुगः 45 सात्त्विका राजसाश चैव तामसा ये च के चन भावाः कालात्मकाः सर्वे परवर्तन्ते हि जन्तुषु 46 जङ्गमाः सथावराश चैव दिवि वा यदि वा भुवि सर्वे कालात्मकाः सर्पकालात्मकम इदं जगत 47 परवृत्तयश च या लॊके तथैव च निवृत्तयः तासां विकृतयॊ याश च सर्वं कालात्मकं समृतम 48 आदित्यश चन्द्रमा विष्णुर आपॊ वायुः शतक्रतुः अग्निः खं पृथिवी मित्र ओषध्यॊ वसवस तथा 49 सरितः सगराश चैव भावाभावौ च पन्नग सर्वे कालेन सृज्यन्ते हरियन्ते च तथा पुनः 50 एवं जञात्वा कथं मां तवं स दॊषं सर्पमन्यसे अथ चैवं गते दॊषॊ मयि तवम अपि दॊषवान 51 [सर्प] निर्दॊषं दॊषवन्तं वा न तवा मृत्यॊर बरवीम्य अहम तवयाहं चॊदित इति बरवीम्य एतावद एव तु 52 यदि काले तु दॊषॊ ऽसति यदि तत्रापि नेष्यते दॊषॊ नैव परीक्ष्यॊ मे न हय अत्राधिकृता वयम 53 निर्मॊक्षस तव अस्य दॊषस्य मया कार्यॊ यथातथा मृत्यॊ विदॊषः सयाम एव यथा तन मे परयॊजनम 54 [भ] सर्पॊ ऽथार्जुनकं पराह शरुतं ते मृत्युभाषितम नानागसं मां पाशेन संतापयितुम अर्हसि 55 [ल] मृत्यॊः शरुतं मे वचनं तव चैव भुजंगम नैव तावद विदॊषत्वं भवति तवयि पन्नग 56 मृत्युस तवं चैव हेतुर हि जन्तॊर अस्य विनाशने उभयं कारणं मन्ये न कारणम अकारणम 57 धिन मृत्युं च दुरात्मानं करूरं दुःखकरं सताम सवां चैवाहं वधिष्यामि पापं पापस्य कारणम 58 [मृत्यु] विवशौ कालवशगाव आवां तद दिष्ट कारिणौ नावां दॊषेण गन्तव्यौ यदि सम्यक परपश्यसि 59 [ल] युवाम उभौ कालवशौ यदि वै मृत्युपन्नगौ हर्षक्रॊधौ कथं सयाताम एतद इच्छामि वेदितुम 60 [मृत्यु] याः काश चिद इह चेष्टाः सयुः सर्वाः कालप्रचॊदिताः पूर्वम एवैतद उक्तं हि मया लुब्धक कालतः 61 तस्माद उभौ कालवशाव आवां तद दिष्ट कारिणौ नावां दॊषेण गन्तव्यौ तवया लुब्धक कर्हि चित 62 [भ] अथॊपगम्य कालस तु तस्मिन धर्मार्थसंशये अब्रवीत पन्नगं मृत्युं लुब्धम अर्जुनकं च तम 63 [काल] नैवाहं नाप्य अयं मृत्युर नायं लुब्धक पन्नगः किल्बिषी जन्तु मरणे न वयं हि परयॊजकाः 64 अकरॊद यद अयं कर्म तन नॊ ऽरजुनक चॊदकम परणाश हेतुर नान्यॊ ऽसय वध्यते ऽयं सवकर्मणा 65 यद अनेन कृतं कर्म तेनायं निधनं गतः विनाशहेतुः कर्मास्य सर्वे कर्म वशा वयम 66 कर्म दायादवाँल लॊकः कर्म संबन्ध लक्षणः कर्माणि चॊदयन्तीह यथान्यायं तथा वयम 67 यथा मृत पिण्डतः कर्ता कुरुते यद यद इच्छति एवम आत्मकृतं कर्म मानवः परतिपद्यते 68 यथा छायातपौ नित्यं सुसंबद्धौ निरन्तरम तथा कर्म च कर्ता च संबद्धाव आत्मकर्मभिः 69 एवं नाहं न वै मृत्युर न सर्पॊ न तथा भवान न चेयं बराह्मणी वृद्धा शिशुर एवात्र कारणम 70 तस्मिंस तथा बरुवाणे तु बराह्मणी गौतमी नृप सवकर्म परत्ययाँल लॊकान मत्वार्जुनकम अब्रवीत 71 नैव कालॊ न भुजगॊ न मृत्युर इह कारणम सवकर्मभिर अयं बालः कालेन निधनं गतः 72 मया च तत कृतं कर्म येनायं मे मृतः सुतः यातु कालस तथा मृत्युर मुञ्चार्जुनक पन्नगम 73 [भ] ततॊ यथागतं जग्मुर मृत्युः कालॊ ऽथ पन्नगः अभूद विरॊषॊ ऽरजुनकॊ विशॊका चैव गौतमी 74 एतच छरुत्वा शमं गच्छ मा भूश चिन्तापरॊ नृप सवकर्म परत्ययाँल लॊकांस तरीन विद्धि मनुजर्षभ 75 न तु तवया कृतं पार्थ नापि दुर्यॊधनेन वै कालेन तत कृतं विद्धि विहिता येन पार्थिवाः 76 [व] इत्य एतद वचनं शरुत्वा बभूव विगतज्वरः युधिष्ठिरॊ महातेजाः पप्रच्छेदं च धर्मवित |
1
[y] śamo bahuvidhākāraḥ sūkṣma uktaḥ pitāmaha na ca me hṛdaye śāntir asti kṛtvedam īdṛśam 2 asmin arthe bahuvidhā śāntir uktā tvayānagha svakṛte kā nu śāntiḥ syāc chamād bahuvidhād api 3 śarācita śarīraṃ hi tīvravraṇam udīkṣya ca śamaṃ nopalabhe vīra duṣkṛtāny eva cintayan 4 rudhireṇāvasiktāṅgaṃ prasravantaṃ yathācalam tvāṃ dṛṣṭvā puruṣavyāghra sīde varṣāsv ivāmbujam 5 ataḥ kaṣṭataraṃ kiṃ nu matkṛte yat pitāmahaḥ imām avasthāṃ gamitaḥ pratyamitrai raṇājire tathaivānye nṛpatayaḥ saha putrāḥ sa bāndhavāḥ 6 vayaṃ hi dhārtarāṣṭrāś ca kālamanyuvaśānugāḥ kṛtvedaṃ ninditaṃ karma prāpsyāmaḥ kāṃ gatiṃ nṛpa 7 ahaṃ tava hy antakaraḥ suhṛd vadhakaras tathā na śāntim adhigacchāmi paśyaṃs tvāṃ duḥkhitaṃ kṣitau 8 [b] paratantraṃ kathaṃ hetum ātmānam anupaśyasi karmaṇy asmin mahābhāga sūkṣmaṃ hy etad atīndriyam 9 atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam saṃvādaṃ mṛtyugautamyoḥ kālalubdhaka pannagaiḥ 10 gautamī nāma kaunteya sthavirā śama saṃyutā sarpeṇa daṣṭaṃ svaṃ putram apaśyad gatacetanam 11 atha taṃ snāyu pāśena baddhvā sarpam amarṣitaḥ lubdhako 'rjunako nāma gautamyāḥ samupānayat 12 tāṃ cābravīd ayaṃ te saputrahā pannagādhamaḥ brūhi kṣipraṃ mahābhāge vadhyatāṃ kena hetunā 13 agnau prakṣipyatām eṣa cchidyatāṃ khaṇḍaśo 'pi vā na hy ayaṃ bālahā pāpaś ciraṃ jīvitum arhati 14 [gautamī] visṛjainam abuddhis tvaṃ na vadhyo 'rjunaka tvayā ko hy ātmānaṃ guruṃ kuryāt prāptavye sati cintayan 15 plavante dharmalaghavo loke 'mbhasi yathā pralāḥ majjanti pāpaguravaḥ śastraṃ skannam ivodake 16 na cāmṛtyur bhavitā vai hate 'smin; ko vātyayaḥ syād ahate 'smiñ janasya asyotsarge prāṇayuktasya jantor; mṛtyor lokaṃ ko nu gacched anantam 17 [lubdhaka] jānāmy evaṃ neha guṇāṇuna jñāḥ; sarve niyuktā guravo vai bhavanti svasthasyaite tūpadeśā bhavanti; tasmāt kṣudraṃ sarpam enaṃ haniṣye 18 samīpsantaḥ kālayogaṃ tyajanti; sadyaḥ śucaṃ tv arthavidas tyajanti śreyaḥ kṣayaḥ śocatāṃ nityaśo hi; tasmāt tyājyaṃ jahi śokaṃ hate 'smin 19 [g] na caivārtir vidyate 'smadvidhānāṃ; dharmārāmaḥ satataṃ sajjano hi nityāyasto bāla jano na cāsti; dharmo hy eṣa prabhavāmy asya nāham 20 na brāhmaṇānāṃ kopo 'sti kutaḥ kopāc ca yātanā mārdavāt kṣamyatāṃ sādho mucyatām eṣa pannagaḥ 21 [l] hatvā lābhaḥ śreya evāvyayaṃ syāt; sadyo lābho balavadbhiḥ praśastaḥ kālāl lābho yas tu sadyo bhaveta; hate śreyaḥ kutsite tvedṛśe syāt 22 [g] kārtha prāptir gṛhya śatruṃ nihatya; kā vā śāntiḥ prāpya śatruṃ nam uktvā kasmāt saumya bhujage na kṣameyaṃ; mokṣaṃ vā kiṃ kāraṇaṃ nāsya kuryām 23 [l] asmād ekasmād bahavo rakṣitavyā; naiko bahubhyo gautami rakṣitavyaḥ kṛtāgasaṃ dharmavidas tyajanti; sarīsṛpaṃ pāpam imaṃ jahi tvam 24 [j] nāsmin hate pannage putrako me; saṃprāpsyate lubdhaka jīvitaṃ vai guṇaṃ cānyaṃ nāsya vadhe prapaśye; tasmāt sarpaṃ lubdhaka muñca jīvam 25 [l] vṛtraṃ hatvā devarāṭ śreṣṭha bhāgbhāg vai; yajñaṃ hatvā bhāgam avāpa caiva śūlī devo deva vṛttaṃ kuru tvaṃ; kṣipraṃ sarpaṃ jahi mā bhūd viśaṅkā 26 [bh] asakṛt procyamānāpi gautamī bhujagaṃ prati lubdhakena mahābhāgā pāpe naivākaron matim 27 īṣad ucchvasamānas tu kṛcchrāt saṃstabhya pannagaḥ utsasarja giraṃ mandāṃ mānuṣīṃ pāśapīḍitaḥ 28 ko nv arjunaka doṣo 'tra vidyate mama bāliśa asvatantraṃ hi māṃ mṛtyur vivaśaṃ yad acūcudat 29 tasyāyaṃ vacanād daṣṭo na kopena na kāmyayā tasya tak kilbiṣaṃ lubdha vidyate yadi kilbiṣam 30 [l] yady anyavaśagenedaṃ kṛtaṃ te pannagāśubham kāraṇaṃ vai tvam apy atra tasmāt tvam api kilbiṣī 31 mṛt pātrasya kriyāyāṃ hi daṇḍacakrādayo yathā kāraṇatve prakalpyante tathā tvam api pannaga 32 kilbiṣī cāpi me vadhyaḥ kilbiṣī cāsi pannaga ātmānaṃ kāraṇaṃ hy atra tvam ākhyāsi bhujaṃgama 33 [sarpa] sarva ete hy asvavaśā daṇḍacakrādayo yathā tathāham api tasmān me naiṣa hetur matas tava 34 atha vā matam etat te te 'py anyonyaprayojakāḥ kāryakāraṇa saṃdeho bhavaty anyonyacodanāt 35 evaṃ sati na doṣo me nāsmi vadhyo na kilbiṣī kilbiṣaṃ samavāye syān manyase yadi kilbiṣam 36 [l] kāraṇaṃ yadi na syād vai na kartā syās tvam apy uta vināśe kāraṇaṃ tvaṃ ca tasmād vadhyo 'si me mataḥ 37 asaty api kṛte kārye neha pannagalipyate tasmān nātraiva hetuḥ syād vadhyaḥ kiṃ bahu bhāṣase 38 [sarpa] kāryābhāve kriyā na syāt saty asaty api kāraṇe tasmāt tvam asmin hetau me vācyo hetur viśeṣataḥ 39 yady ahaṃ kāraṇatvena mato lubdhaka tattvataḥ anyaḥ prayoge syād atra kilbiṣī jantu nāśane 40 [l] vadhyas tvaṃ mama durbuddhe bāla ghātī nṛśaṃsakṛt bhāṣase kiṃ bahu punar vadhyaḥ san pannagādhama 41 [sarpa] yathā havīṃṣi juhvānā makhe vai lubdhakartvijaḥ na phalaṃ prāpnuvanty atra paraloke tathā hy aham 42 [bh] tathā bruvati tasmiṃs tu pannage mṛtyucodite ājagāma tato mṛtyuḥ pannagaṃ cābravīd idam 43 kālenāhaṃ praṇuditaḥ pannagatvām acūcudam vināśahetur nāsya tvam ahaṃ vā prāṇinaḥ śiśoḥ 44 yathā vāyur jaladharān vikarṣati tatas tataḥ tadvaj jaladavat sarpakālasyāhaṃ vaśānugaḥ 45 sāttvikā rājasāś caiva tāmasā ye ca ke cana bhāvāḥ kālātmakāḥ sarve pravartante hi jantuṣu 46 jaṅgamāḥ sthāvarāś caiva divi vā yadi vā bhuvi sarve kālātmakāḥ sarpakālātmakam idaṃ jagat 47 pravṛttayaś ca yā loke tathaiva ca nivṛttayaḥ tāsāṃ vikṛtayo yāś ca sarvaṃ kālātmakaṃ smṛtam 48 ādityaś candramā viṣṇur āpo vāyuḥ śatakratuḥ agniḥ khaṃ pṛthivī mitra oṣadhyo vasavas tathā 49 saritaḥ sagarāś caiva bhāvābhāvau ca pannaga sarve kālena sṛjyante hriyante ca tathā punaḥ 50 evaṃ jñātvā kathaṃ māṃ tvaṃ sa doṣaṃ sarpamanyase atha caivaṃ gate doṣo mayi tvam api doṣavān 51 [sarpa] nirdoṣaṃ doṣavantaṃ vā na tvā mṛtyor bravīmy aham tvayāhaṃ codita iti bravīmy etāvad eva tu 52 yadi kāle tu doṣo 'sti yadi tatrāpi neṣyate doṣo naiva parīkṣyo me na hy atrādhikṛtā vayam 53 nirmokṣas tv asya doṣasya mayā kāryo yathātathā mṛtyo vidoṣaḥ syām eva yathā tan me prayojanam 54 [bh] sarpo 'thārjunakaṃ prāha śrutaṃ te mṛtyubhāṣitam nānāgasaṃ māṃ pāśena saṃtāpayitum arhasi 55 [l] mṛtyoḥ śrutaṃ me vacanaṃ tava caiva bhujaṃgama naiva tāvad vidoṣatvaṃ bhavati tvayi pannaga 56 mṛtyus tvaṃ caiva hetur hi jantor asya vināśane ubhayaṃ kāraṇaṃ manye na kāraṇam akāraṇam 57 dhin mṛtyuṃ ca durātmānaṃ krūraṃ duḥkhakaraṃ satām svāṃ caivāhaṃ vadhiṣyāmi pāpaṃ pāpasya kāraṇam 58 [mṛtyu] vivaśau kālavaśagāv āvāṃ tad diṣṭa kāriṇau nāvāṃ doṣeṇa gantavyau yadi samyak prapaśyasi 59 [l] yuvām ubhau kālavaśau yadi vai mṛtyupannagau harṣakrodhau kathaṃ syātām etad icchāmi veditum 60 [mṛtyu] yāḥ kāś cid iha ceṣṭāḥ syuḥ sarvāḥ kālapracoditāḥ pūrvam evaitad uktaṃ hi mayā lubdhaka kālataḥ 61 tasmād ubhau kālavaśāv āvāṃ tad diṣṭa kāriṇau nāvāṃ doṣeṇa gantavyau tvayā lubdhaka karhi cit 62 [bh] athopagamya kālas tu tasmin dharmārthasaṃśaye abravīt pannagaṃ mṛtyuṃ lubdham arjunakaṃ ca tam 63 [kāla] naivāhaṃ nāpy ayaṃ mṛtyur nāyaṃ lubdhaka pannagaḥ kilbiṣī jantu maraṇe na vayaṃ hi prayojakāḥ 64 akarod yad ayaṃ karma tan no 'rjunaka codakam praṇāśa hetur nānyo 'sya vadhyate 'yaṃ svakarmaṇā 65 yad anena kṛtaṃ karma tenāyaṃ nidhanaṃ gataḥ vināśahetuḥ karmāsya sarve karma vaśā vayam 66 karma dāyādavāṁl lokaḥ karma saṃbandha lakṣaṇaḥ karmāṇi codayantīha yathānyāyaṃ tathā vayam 67 yathā mṛt piṇḍataḥ kartā kurute yad yad icchati evam ātmakṛtaṃ karma mānavaḥ pratipadyate 68 yathā chāyātapau nityaṃ susaṃbaddhau nirantaram tathā karma ca kartā ca saṃbaddhāv ātmakarmabhiḥ 69 evaṃ nāhaṃ na vai mṛtyur na sarpo na tathā bhavān na ceyaṃ brāhmaṇī vṛddhā śiśur evātra kāraṇam 70 tasmiṃs tathā bruvāṇe tu brāhmaṇī gautamī nṛpa svakarma pratyayāṁl lokān matvārjunakam abravīt 71 naiva kālo na bhujago na mṛtyur iha kāraṇam svakarmabhir ayaṃ bālaḥ kālena nidhanaṃ gataḥ 72 mayā ca tat kṛtaṃ karma yenāyaṃ me mṛtaḥ sutaḥ yātu kālas tathā mṛtyur muñcārjunaka pannagam 73 [bh] tato yathāgataṃ jagmur mṛtyuḥ kālo 'tha pannagaḥ abhūd viroṣo 'rjunako viśokā caiva gautamī 74 etac chrutvā śamaṃ gaccha mā bhūś cintāparo nṛpa svakarma pratyayāṁl lokāṃs trīn viddhi manujarṣabha 75 na tu tvayā kṛtaṃ pārtha nāpi duryodhanena vai kālena tat kṛtaṃ viddhi vihitā yena pārthivāḥ 76 [v] ity etad vacanaṃ śrutvā babhūva vigatajvaraḥ yudhiṣṭhiro mahātejāḥ papracchedaṃ ca dharmavit |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 13
Chapter 2
|
1
[य] पितामह महाप्राज्ञ सर्वशास्त्रविशारद शरुतं मे महद आख्यानम इदं मतिमतां वर 2 भूयस तु शरॊतुम इच्छामि धर्मार्थसहितं नृप कथ्यमानं तवया किं चित तन मे वयाख्यातुम अर्हसि 3 केन मृत्युर गृहस्थेन धर्मम आश्रित्य निर्जितः इत्य एतत सर्वम आचक्ष्व तत्त्वेन मम पार्थिव 4 [भ] अत्राप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम यथा मृत्युर गृहस्थेन धर्मम आश्रित्य निर्जितः 5 मनॊः परजापते राजन्न इक्ष्वाकुर अभवत सुतः तस्य पुत्रशतं जज्ञे नृपतेः सूर्यवर्चसः 6 दशमस तस्य पुत्रस तु दशाश्वॊ नाम भारत माहिष्मत्याम अभूद राजा धर्म आत्मा सत्यविक्रमः 7 दशाश्वस्य सुतस तव आसीद राजा परमधार्मिकः सत्ये तपसि दाने च यस्य नित्यं रतं मनः 8 मदिराश्व इति खयातः पृथिव्यां पृथिवीपतिः धनुर्वेदे च वेदे च निरतॊ यॊ ऽभवत सदा 9 मरिदाश्वस्य पुत्रस तु दयुतिमान नाम पार्थिवः महाभागॊ महातेजा महासत्त्वॊ महाबलः 10 पुत्रॊ दयुतिमतस तव आसीत सुवीरॊ नाम पार्थिवः धर्मात्मा कॊशवांश चापि देवराज इवापरः 11 सुवीरस्य तु पुत्रॊ ऽभूत सर्वसंग्राम दुर्जयः दुर्जयेत्य अभिविख्यातः सर्वशास्त्रविशारदः 12 दुर्जयस्येन्द्र वपुषः पुत्रॊ ऽगनिसदृशद्युतिः दुर्यॊधनॊ नाम महान राजासीद राजसत्तम 13 तस्येन्द्र समवीर्यस्य संग्रामेष्व अनिवर्तिनः विषयश च परभावश च तुल्यम एवाभ्यवर्तत 14 रत्नैर धनैश च पशुभिः सस्यैश चापि पृथग्विधैः नगरं विषयश चास्य परतिपूर्णं तदाभवत 15 न तस्य विषये चाभूत कृपणॊ नापि दुर्गतः वयाधितॊ वा कृशॊ वापि तस्मिन नाभून नरः कव चित 16 सुदक्षिणॊ मधुरवाग अनसूयुर जितेन्द्रियः धर्मात्मा चानृशंसश च विक्रान्तॊ ऽथाविकत्थनः 17 यज्वा वदान्यॊ मेधावी बरह्मण्यः सत्यसंगरः न चावमन्ता दाता च वेदवेदाङ्गपारगः 18 तं नर्मदा देव नदी पुण्या शीतजला शिवा चकमे पुरुषश्रेष्ठं सवेन भावेन भारत 19 तस्य जज्ञे तदा नद्यां कन्या राजीवलॊचना नाम्ना सुदर्शना राजन रूपेण च सुदर्शना 20 तादृग्रूपा न नारीषु भूतपूर्वा युधिष्ठिर दुर्यॊधन सुता यादृग अभवद वरवर्णिनी 21 ताम अग्निश चकमे साक्षाद राजकन्यां सुदर्शनाम भूत्वा च बराह्मणः साक्षाद वरयाम आस तं नृपम 22 दरिद्रश चासवर्णश च ममायम इति पार्थिवः न दित्सति सुतां तस्मै तां विप्राय सुदर्शनाम 23 ततॊ ऽसय वितते यज्ञे नष्टॊ ऽभूद धव्यवाहनः ततॊ दुर्यॊधनॊ राजा वाक्यम आहर्त्विजस तदा 24 दुष्कृतं मम किं नु सयाद भवतां वा दविजर्षभाः येन नाशं जगामाग्निः कृतं कुपुरुषेष्व इव 25 न हय अल्पं दुष्कृतं नॊ ऽसति येनाग्निर नाशम आगतः भवतां वाथ वा मह्यं तत्त्वेनैतद विमृश्यताम 26 एतद राज्ञॊ वचः शरुत्वा विप्रास ते भरतर्षभ नियता वाग्यताश चैव पावकं शरणं ययुः 27 तान दर्शयाम आस तदा भगवान हव्यवाहनः सवं रूपं दीप्तिमत कृत्वा शरदर्कसमद्युतिः 28 ततॊ महात्मा तान आह दहनॊ बराह्मणर्षभान वरयाम्य आत्मनॊ ऽरथाय दुर्यॊधन सुताम इति 29 ततस ते काल्यम उत्थाय तस्मै राज्ञे नयवेदयन बराह्मणा विस्मिताः सर्वे यद उक्तं चित्रभानुना 30 ततः स राजा तच छरुत्वा वचनं बरह्मवादिनाम अवाप्य परमं हर्षं तथेति पराह बुद्धिमान 31 परायाचत नृपः शुल्कं भगवन्तं विभावसुम नित्यं सांनिध्यम इह ते चित्रभानॊ भवेद इति तम आह भगवान अग्निर एवम अस्त्व इति पार्थिवम 32 ततः सांनिध्यम अध्यापि माहिष्मत्यां विभावसॊः दृष्टं हि सहदेवेन दिशॊ विजयता तदा 33 ततस तां समलंकृत्य कन्याम अहत वाससम ददौ दुर्यॊधनॊ राजा पावकाय महात्मने 34 परतिजग्राह चाग्निस तां राजपुत्रीं सुदर्शनाम विधिना वेद दृष्टेन वसॊर धाराम इवाध्वरे 35 तस्या रूपेण शीलेन कुलेन वपुषा शरिया अभवत परीतिमान अग्निर गर्भं तस्यां समादधे 36 तस्यां समभवत पुत्रॊ नाम्नाग्नेयः सुदर्शनः शिशुर एवाध्यगात सर्वं स च बरह्म सनातनम 37 अथौघवान नाम नृपॊ नृगस्यासीत पितामहः तस्याप्य ओघवती कन्या पुत्रश चौघरथॊ ऽभवत 38 ताम ओघवान ददौ तस्मै सवयम ओघवतीं सुताम सुदर्शनाय विदुषे भार्यार्थं देवरूपिणाम 39 स गृहस्थाश्रमरतस तया सह सुदर्शनः कुरुक्षेत्रे ऽवसद राजन्न ओघवत्या समन्वितः 40 गृहस्थश चावजेष्यामि मृत्युम इत्य एव स परभॊ परतिज्ञाम अकरॊद धीमान दीप्ततेजा विशां पते 41 ताम अथौघवतीं राजन स पावकसुतॊ ऽबरवीत अतिथेः परतिकूलं ते न कर्तव्यं कथं चन 42 येन येन च तुष्येत नित्यम एव तवयातिथिः अप्य आत्मनः परदानेन न ते कार्या विचारणा 43 एतद वरतं मम सदा हृदि संपरिवर्तते गृहस्थानां हि सुश्रॊणि नातिथेर विद्यते परम 44 परमाणं यदि वामॊरु वचस ते मम शॊभने इदं वचनम अव्यग्रा हृदि तवं धारयेः सदा 45 निष्क्रान्ते मयि कल्याणि तथा संनिहिते ऽनघे नातिथिस ते ऽवमन्तव्यः परमाणं यद्य अहं तव 46 तम अब्रवीद ओघवती यता मूर्ध्नि कृताञ्जलिः न मे तवद वचनात किं चिद अकर्तव्यं कथं चन 47 जिगीषमाणं तु गृहे तदा मृत्युः सुदर्शनम पृष्ठतॊ ऽनवगमद राजन रन्धान्वेषी तदा सदा 48 इध्मार्थं तु गते तस्मिन्न अग्निपुत्रे सुदर्शने अतिथिर बराह्मणः शरीमांस ताम आहौघवतीं तदा 49 आतिथ्यं दत्तम इच्छामि तवयाद्य वरवर्णिनि परमाणं यदि धर्मस ते गृहस्थाश्रमसंमतः 50 इत्य उक्ता तेन विप्रेण राजपुत्री यशस्विनी विधिना परतिजग्राह वेदॊक्तेन विशां पते 51 आसनं चैव पाद्यं च तस्मै दत्त्वा दविजातये परॊवाचौघवती विप्रं केनार्थः किं ददामि ते 52 ताम अब्रवीत ततॊ विप्रॊ राजपुत्रीं सुदर्शनाम तवया ममार्थः कल्याणि निर्विशङ्के तद आचर 53 यदि परमाणं धर्मस ते गृहस्थाश्रमसंमतः परदानेनात्मनॊ राज्ञि कर्तुम अर्हसि मे परियम 54 तथा संछन्द्यमानॊ ऽनयैर ईप्सितैर नृप कन्यया नान्यम आत्मप्रदानात स तस्या वव्रे वरं दविजः 55 सा तु राजसुता समृत्वा हर्तुर वचनम आदितः तथेति लज्जमाना सा तम उवाच दविजर्षभम 56 ततॊ रहः स विप्रर्षिः सा चैवॊपविवेश ह संस्मृत्य भर्तुर वचनं गृहस्थाश्रमकाङ्क्षिणः 57 अथेध्मान समुपादाय स पावकिर उपागमत मृत्युना रौद्रभावेन नित्यं बन्धुर इवान्वितः 58 ततस तव आश्रमम आगम्य स पावकसुतस तदा ताम आजुहावौघवतीं कवासि यातेति चासकृत 59 तस्मै परतिवचः सा तु भर्त्रे न परददौ तदा कराभ्यां तेन विप्रेण सपृष्टा भर्तृव्रता सती 60 उच्छिष्टास्मीति मन्वाना लज्जिता भर्तुर एव च तूष्णींभूताभवत साध्वी न चॊवाचाथ किं चन 61 अथ तां पुनर एवेदं परॊवाच स सुदर्शनः कव सा साध्वी कव सा याता गरीयः किम अतॊ मम 62 पतिव्रता सत्यशीला नित्यं चैवार्जवे रता कथं न परत्युदेत्य अद्य समयमाना यथा पुरा 63 उटजस्थस तु तं विप्रः परत्युवाच सुदर्शनम अतिथिं विद्धि संप्राप्तं पावके बराह्मणं च माम 64 अनया छन्द्यमानॊ ऽहं भार्यया तव सत्तम तैस तैर अतिथि सत्कारैर आर्जवे ऽसया दृढं मनः 65 अनेन विधिना सेयं माम अर्चति शुभानना अनुरूपं यद अत्राद्य तद भवान वक्तुम अर्हति 66 कूटमुद्गर हस्तस तु मृत्युस तं वै समन्वयात हीनप्रतिज्ञम अत्रैनं वधिष्यामीति चिन्तयन 67 सुदर्शनस तु मनसा कर्मणा चक्षुषा गिरा तयक्तेर्ष्यस तयक्तमन्युश च समयमानॊ ऽबरवीद इदम 68 सुरतं ते ऽसतु विप्राग्र्य परीतिर हि परमा मम गृहस्थस्य हि धर्मॊ ऽगर्यः संप्राप्तातिथि पूजनम 69 अतिथिः पूजितॊ यस्य गृहस्थस्य तु गच्छति नान्यस तस्मात परॊ धर्म इति पराहुर मनीषिणः 70 पराणा हि मम दाराश च यच चान्यद विद्यते वसु अतिथिभ्यॊ मया देयम इति मे वरतम आहितम 71 निःसंदिग्धं मया वाक्यम एतत ते समुदाहृतम तेनाहं विप्र सत्येन सवयम आत्मानम आलभे 72 पृथिवी वायुर आकाशम आपॊ जयॊतिश च पञ्चमम बुद्धिर आत्मा मनः कालॊ दिशश चैव गुणा दश 73 नित्यम एते हि पश्यन्ति देहिनां देहसंश्रिताः सुकृतं दुष्कृतं चापि कर्म धर्मभृतां वर 74 यथैषा नानृता वाणी मयाद्य समुदाहृता तेन सत्येन मां देवाः पालयन्तु दहन्तु वा 75 ततॊ नादः समभवद दिक्षु सर्वासु भारत असकृत सत्यम इत्य एव नैतन मिथ्येति सर्वशः 76 उटजात तु ततस तस्मान निश्चक्राम स वै दविजः वपुषा खं च भूमिं च वयाप्य वायुर इवॊद्यतः 77 सवरेण विप्रः शैक्षेण तरीँल लॊकान अनुनादयन उवाच चैनं धर्मज्ञं पूर्वम आमन्त्र्य नामतः 78 धर्मॊ ऽहम अस्मि भद्रं ते जिज्ञासार्थं तवानघ पराप्तः सत्यं च ते जञात्वा परीतिर मे परमा तवयि 79 विजितश च तवया मृत्युर यॊ ऽयं तवाम अनुगच्छति रन्ध्रान्वेषी तव सदा तवया धृत्या वशीकृतः 80 न चास्ति शक्तिस तरैलॊक्ये कस्य चित पुरुषॊत्तम पतिव्रताम इमां साध्वीं तवॊद्वीक्षितुम अप्य उत 81 रक्षिता तवद गुणैर एषा पतिव्रतगुणैस तथा अधृष्या यद इयं बरूयात तथा तन नान्यथा भवेत 82 एषा हि तपसा सवेन संयुक्ता बरह्मवादिनी पावनार्थं च लॊकस्य सरिच्छ्रेष्ठा भविष्यति 83 अर्धेनौघवती नाम तवाम अर्थेनानुयास्यति शरीरेण महाभागा यॊगॊ हय अस्या वशे सथितः 84 अनया सह लॊकांश च गन्तासि तपसार्जितान यत्र नावृत्तिम अभ्येति शाश्वतांस तान सनातनान 85 अनेन चैव देहेन लॊकांस तवम अभिपत्स्यसे निर्जितश च तवया मृत्युर ऐश्वर्यं च तवॊत्तमम 86 पञ्च भूतान्य अतिक्रान्तः सववीर्याच च मनॊ भवः गृहस्थ धर्मेणानेन कामक्रॊधौ च ते जितौ 87 सनेहॊ रागश च तन्द्री च मॊहॊ दरॊहश च केवलः तव शुश्रूषया राजन राजपुत्र्या विनिर्जिताः 88 [भ] शुक्लानां तु सहस्रेण वाजिनां रथम उत्तमम युक्तं परगृह्य भगवान वयवसायॊ जगाम तम 89 मृत्युर आत्मा च लॊकाश च जिता भूतानि पञ्च च बुद्धिः कालॊ मनॊ वयॊम कामक्रॊधौ तथैव च 90 तस्माद गृहाश्रमस्थस्य नान्यद दैवतम अस्ति वै ऋते ऽतिथिं नरव्याघ्र मनसैतद विचारय 91 अतिथिः पूजितॊ यस्य धयायते मनसा शुभम न तत करतुशतेनापि तुल्यम आहुर मनीषिणः 92 पात्रं तव अतिथिम आसाद्य शीलाढ्यं यॊ न पूजयेत स दत्त्वा सुकृतं तस्य कषपयेत हय अनर्चितः 93 एतत ते कथितं पुत्र मयाख्यानम अनुत्तमम यथा हि विजितॊ मृत्युर गृहस्थेन पुराभवत 94 धन्यं यशस्यम आयुष्मद इदम आख्यानम उत्तमम बुभूषिताभिमन्तव्यं सर्वदुश्चरितापहम 95 य इदं कथयेद विद्वान अहन्य अहनि भारत सुदर्शनस्य चरितं पुण्याँल लॊकान अवाप्नुयात |
1
[y] pitāmaha mahāprājña sarvaśāstraviśārada śrutaṃ me mahad ākhyānam idaṃ matimatāṃ vara 2 bhūyas tu śrotum icchāmi dharmārthasahitaṃ nṛpa kathyamānaṃ tvayā kiṃ cit tan me vyākhyātum arhasi 3 kena mṛtyur gṛhasthena dharmam āśritya nirjitaḥ ity etat sarvam ācakṣva tattvena mama pārthiva 4 [bh] atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam yathā mṛtyur gṛhasthena dharmam āśritya nirjitaḥ 5 manoḥ prajāpate rājann ikṣvākur abhavat sutaḥ tasya putraśataṃ jajñe nṛpateḥ sūryavarcasaḥ 6 daśamas tasya putras tu daśāśvo nāma bhārata māhiṣmatyām abhūd rājā dharm ātmā satyavikramaḥ 7 daśāśvasya sutas tv āsīd rājā paramadhārmikaḥ satye tapasi dāne ca yasya nityaṃ rataṃ manaḥ 8 madirāśva iti khyātaḥ pṛthivyāṃ pṛthivīpatiḥ dhanurvede ca vede ca nirato yo 'bhavat sadā 9 maridāśvasya putras tu dyutimān nāma pārthivaḥ mahābhāgo mahātejā mahāsattvo mahābalaḥ 10 putro dyutimatas tv āsīt suvīro nāma pārthivaḥ dharmātmā kośavāṃś cāpi devarāja ivāparaḥ 11 suvīrasya tu putro 'bhūt sarvasaṃgrāma durjayaḥ durjayety abhivikhyātaḥ sarvaśāstraviśāradaḥ 12 durjayasyendra vapuṣaḥ putro 'gnisadṛśadyutiḥ duryodhano nāma mahān rājāsīd rājasattama 13 tasyendra samavīryasya saṃgrāmeṣv anivartinaḥ viṣayaś ca prabhāvaś ca tulyam evābhyavartata 14 ratnair dhanaiś ca paśubhiḥ sasyaiś cāpi pṛthagvidhaiḥ nagaraṃ viṣayaś cāsya pratipūrṇaṃ tadābhavat 15 na tasya viṣaye cābhūt kṛpaṇo nāpi durgataḥ vyādhito vā kṛśo vāpi tasmin nābhūn naraḥ kva cit 16 sudakṣiṇo madhuravāg anasūyur jitendriyaḥ dharmātmā cānṛśaṃsaś ca vikrānto 'thāvikatthanaḥ 17 yajvā vadānyo medhāvī brahmaṇyaḥ satyasaṃgaraḥ na cāvamantā dātā ca vedavedāṅgapāragaḥ 18 taṃ narmadā deva nadī puṇyā śītajalā śivā cakame puruṣaśreṣṭhaṃ svena bhāvena bhārata 19 tasya jajñe tadā nadyāṃ kanyā rājīvalocanā nāmnā sudarśanā rājan rūpeṇa ca sudarśanā 20 tādṛgrūpā na nārīṣu bhūtapūrvā yudhiṣṭhira duryodhana sutā yādṛg abhavad varavarṇinī 21 tām agniś cakame sākṣād rājakanyāṃ sudarśanām bhūtvā ca brāhmaṇaḥ sākṣād varayām āsa taṃ nṛpam 22 daridraś cāsavarṇaś ca mamāyam iti pārthivaḥ na ditsati sutāṃ tasmai tāṃ viprāya sudarśanām 23 tato 'sya vitate yajñe naṣṭo 'bhūd dhavyavāhanaḥ tato duryodhano rājā vākyam āhartvijas tadā 24 duṣkṛtaṃ mama kiṃ nu syād bhavatāṃ vā dvijarṣabhāḥ yena nāśaṃ jagāmāgniḥ kṛtaṃ kupuruṣeṣv iva 25 na hy alpaṃ duṣkṛtaṃ no 'sti yenāgnir nāśam āgataḥ bhavatāṃ vātha vā mahyaṃ tattvenaitad vimṛśyatām 26 etad rājño vacaḥ śrutvā viprās te bharatarṣabha niyatā vāgyatāś caiva pāvakaṃ śaraṇaṃ yayuḥ 27 tān darśayām āsa tadā bhagavān havyavāhanaḥ svaṃ rūpaṃ dīptimat kṛtvā śaradarkasamadyutiḥ 28 tato mahātmā tān āha dahano brāhmaṇarṣabhān varayāmy ātmano 'rthāya duryodhana sutām iti 29 tatas te kālyam utthāya tasmai rājñe nyavedayan brāhmaṇā vismitāḥ sarve yad uktaṃ citrabhānunā 30 tataḥ sa rājā tac chrutvā vacanaṃ brahmavādinām avāpya paramaṃ harṣaṃ tatheti prāha buddhimān 31 prāyācata nṛpaḥ śulkaṃ bhagavantaṃ vibhāvasum nityaṃ sāṃnidhyam iha te citrabhāno bhaved iti tam āha bhagavān agnir evam astv iti pārthivam 32 tataḥ sāṃnidhyam adhyāpi māhiṣmatyāṃ vibhāvasoḥ dṛṣṭaṃ hi sahadevena diśo vijayatā tadā 33 tatas tāṃ samalaṃkṛtya kanyām ahata vāsasam dadau duryodhano rājā pāvakāya mahātmane 34 pratijagrāha cāgnis tāṃ rājaputrīṃ sudarśanām vidhinā veda dṛṣṭena vasor dhārām ivādhvare 35 tasyā rūpeṇa śīlena kulena vapuṣā śriyā abhavat prītimān agnir garbhaṃ tasyāṃ samādadhe 36 tasyāṃ samabhavat putro nāmnāgneyaḥ sudarśanaḥ śiśur evādhyagāt sarvaṃ sa ca brahma sanātanam 37 athaughavān nāma nṛpo nṛgasyāsīt pitāmahaḥ tasyāpy oghavatī kanyā putraś caugharatho 'bhavat 38 tām oghavān dadau tasmai svayam oghavatīṃ sutām sudarśanāya viduṣe bhāryārthaṃ devarūpiṇām 39 sa gṛhasthāśramaratas tayā saha sudarśanaḥ kurukṣetre 'vasad rājann oghavatyā samanvitaḥ 40 gṛhasthaś cāvajeṣyāmi mṛtyum ity eva sa prabho pratijñām akarod dhīmān dīptatejā viśāṃ pate 41 tām athaughavatīṃ rājan sa pāvakasuto 'bravīt atitheḥ pratikūlaṃ te na kartavyaṃ kathaṃ cana 42 yena yena ca tuṣyeta nityam eva tvayātithiḥ apy ātmanaḥ pradānena na te kāryā vicāraṇā 43 etad vrataṃ mama sadā hṛdi saṃparivartate gṛhasthānāṃ hi suśroṇi nātither vidyate param 44 pramāṇaṃ yadi vāmoru vacas te mama śobhane idaṃ vacanam avyagrā hṛdi tvaṃ dhārayeḥ sadā 45 niṣkrānte mayi kalyāṇi tathā saṃnihite 'naghe nātithis te 'vamantavyaḥ pramāṇaṃ yady ahaṃ tava 46 tam abravīd oghavatī yatā mūrdhni kṛtāñjaliḥ na me tvad vacanāt kiṃ cid akartavyaṃ kathaṃ cana 47 jigīṣamāṇaṃ tu gṛhe tadā mṛtyuḥ sudarśanam pṛṣṭhato 'nvagamad rājan randhānveṣī tadā sadā 48 idhmārthaṃ tu gate tasminn agniputre sudarśane atithir brāhmaṇaḥ śrīmāṃs tām āhaughavatīṃ tadā 49 ātithyaṃ dattam icchāmi tvayādya varavarṇini pramāṇaṃ yadi dharmas te gṛhasthāśramasaṃmataḥ 50 ity uktā tena vipreṇa rājaputrī yaśasvinī vidhinā pratijagrāha vedoktena viśāṃ pate 51 āsanaṃ caiva pādyaṃ ca tasmai dattvā dvijātaye provācaughavatī vipraṃ kenārthaḥ kiṃ dadāmi te 52 tām abravīt tato vipro rājaputrīṃ sudarśanām tvayā mamārthaḥ kalyāṇi nirviśaṅke tad ācara 53 yadi pramāṇaṃ dharmas te gṛhasthāśramasaṃmataḥ pradānenātmano rājñi kartum arhasi me priyam 54 tathā saṃchandyamāno 'nyair īpsitair nṛpa kanyayā nānyam ātmapradānāt sa tasyā vavre varaṃ dvijaḥ 55 sā tu rājasutā smṛtvā hartur vacanam āditaḥ tatheti lajjamānā sā tam uvāca dvijarṣabham 56 tato rahaḥ sa viprarṣiḥ sā caivopaviveśa ha saṃsmṛtya bhartur vacanaṃ gṛhasthāśramakāṅkṣiṇaḥ 57 athedhmān samupādāya sa pāvakir upāgamat mṛtyunā raudrabhāvena nityaṃ bandhur ivānvitaḥ 58 tatas tv āśramam āgamya sa pāvakasutas tadā tām ājuhāvaughavatīṃ kvāsi yāteti cāsakṛt 59 tasmai prativacaḥ sā tu bhartre na pradadau tadā karābhyāṃ tena vipreṇa spṛṣṭā bhartṛvratā satī 60 ucchiṣṭāsmīti manvānā lajjitā bhartur eva ca tūṣṇīṃbhūtābhavat sādhvī na covācātha kiṃ cana 61 atha tāṃ punar evedaṃ provāca sa sudarśanaḥ kva sā sādhvī kva sā yātā garīyaḥ kim ato mama 62 pativratā satyaśīlā nityaṃ caivārjave ratā kathaṃ na pratyudety adya smayamānā yathā purā 63 uṭajasthas tu taṃ vipraḥ pratyuvāca sudarśanam atithiṃ viddhi saṃprāptaṃ pāvake brāhmaṇaṃ ca mām 64 anayā chandyamāno 'haṃ bhāryayā tava sattama tais tair atithi satkārair ārjave 'syā dṛḍhaṃ manaḥ 65 anena vidhinā seyaṃ mām arcati śubhānanā anurūpaṃ yad atrādya tad bhavān vaktum arhati 66 kūṭamudgara hastas tu mṛtyus taṃ vai samanvayāt hīnapratijñam atrainaṃ vadhiṣyāmīti cintayan 67 sudarśanas tu manasā karmaṇā cakṣuṣā girā tyakterṣyas tyaktamanyuś ca smayamāno 'bravīd idam 68 surataṃ te 'stu viprāgrya prītir hi paramā mama gṛhasthasya hi dharmo 'gryaḥ saṃprāptātithi pūjanam 69 atithiḥ pūjito yasya gṛhasthasya tu gacchati nānyas tasmāt paro dharma iti prāhur manīṣiṇaḥ 70 prāṇā hi mama dārāś ca yac cānyad vidyate vasu atithibhyo mayā deyam iti me vratam āhitam 71 niḥsaṃdigdhaṃ mayā vākyam etat te samudāhṛtam tenāhaṃ vipra satyena svayam ātmānam ālabhe 72 pṛthivī vāyur ākāśam āpo jyotiś ca pañcamam buddhir ātmā manaḥ kālo diśaś caiva guṇā daśa 73 nityam ete hi paśyanti dehināṃ dehasaṃśritāḥ sukṛtaṃ duṣkṛtaṃ cāpi karma dharmabhṛtāṃ vara 74 yathaiṣā nānṛtā vāṇī mayādya samudāhṛtā tena satyena māṃ devāḥ pālayantu dahantu vā 75 tato nādaḥ samabhavad dikṣu sarvāsu bhārata asakṛt satyam ity eva naitan mithyeti sarvaśaḥ 76 uṭajāt tu tatas tasmān niścakrāma sa vai dvijaḥ vapuṣā khaṃ ca bhūmiṃ ca vyāpya vāyur ivodyataḥ 77 svareṇa vipraḥ śaikṣeṇa trīṁl lokān anunādayan uvāca cainaṃ dharmajñaṃ pūrvam āmantrya nāmataḥ 78 dharmo 'ham asmi bhadraṃ te jijñāsārthaṃ tavānagha prāptaḥ satyaṃ ca te jñātvā prītir me paramā tvayi 79 vijitaś ca tvayā mṛtyur yo 'yaṃ tvām anugacchati randhrānveṣī tava sadā tvayā dhṛtyā vaśīkṛtaḥ 80 na cāsti śaktis trailokye kasya cit puruṣottama pativratām imāṃ sādhvīṃ tavodvīkṣitum apy uta 81 rakṣitā tvad guṇair eṣā pativrataguṇais tathā adhṛṣyā yad iyaṃ brūyāt tathā tan nānyathā bhavet 82 eṣā hi tapasā svena saṃyuktā brahmavādinī pāvanārthaṃ ca lokasya saricchreṣṭhā bhaviṣyati 83 ardhenaughavatī nāma tvām arthenānuyāsyati śarīreṇa mahābhāgā yogo hy asyā vaśe sthitaḥ 84 anayā saha lokāṃś ca gantāsi tapasārjitān yatra nāvṛttim abhyeti śāśvatāṃs tān sanātanān 85 anena caiva dehena lokāṃs tvam abhipatsyase nirjitaś ca tvayā mṛtyur aiśvaryaṃ ca tavottamam 86 pañca bhūtāny atikrāntaḥ svavīryāc ca mano bhavaḥ gṛhastha dharmeṇānena kāmakrodhau ca te jitau 87 sneho rāgaś ca tandrī ca moho drohaś ca kevalaḥ tava śuśrūṣayā rājan rājaputryā vinirjitāḥ 88 [bh] śuklānāṃ tu sahasreṇa vājināṃ ratham uttamam yuktaṃ pragṛhya bhagavān vyavasāyo jagāma tam 89 mṛtyur ātmā ca lokāś ca jitā bhūtāni pañca ca buddhiḥ kālo mano vyoma kāmakrodhau tathaiva ca 90 tasmād gṛhāśramasthasya nānyad daivatam asti vai ṛte 'tithiṃ naravyāghra manasaitad vicāraya 91 atithiḥ pūjito yasya dhyāyate manasā śubham na tat kratuśatenāpi tulyam āhur manīṣiṇaḥ 92 pātraṃ tv atithim āsādya śīlāḍhyaṃ yo na pūjayet sa dattvā sukṛtaṃ tasya kṣapayeta hy anarcitaḥ 93 etat te kathitaṃ putra mayākhyānam anuttamam yathā hi vijito mṛtyur gṛhasthena purābhavat 94 dhanyaṃ yaśasyam āyuṣmad idam ākhyānam uttamam bubhūṣitābhimantavyaṃ sarvaduścaritāpaham 95 ya idaṃ kathayed vidvān ahany ahani bhārata sudarśanasya caritaṃ puṇyāṁl lokān avāpnuyāt |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 13
Chapter 3
|
1
[य] बराह्मण्यं यदि दिष्प्रापं तरिभिर वर्णैर नराधिप कथं पराप्तं महाराज कषत्रियेण महात्मना 2 विश्वामित्रेण धर्मात्मन बराह्मणत्वं नरर्षभ शरॊतुम इच्छामि तत्त्वेन तन मे बरूहि पितामह 3 तेन हय अमितवीर्येण वसिष्ठस्य महात्मनः हतं पुत्रशतं सद्यस तपसा परपितामह 4 यातुधानाश च बहवॊ राक्षसास तिग्मतेजसः मन्युनाविष्ट देहेन सृष्टाः कालान्तकॊपमाः 5 महाकुशिक वंशश च बरह्मर्षिशतसंकुलः सथापितॊ नरलॊके ऽसमिन विद्वान बराह्मण संस्तुतः 6 ऋचीकस्यात्मजश चैव शुनःशेपॊ महातपाः विमॊक्षितॊ महासत्रात पशुताम अभ्युपागतः 7 हरिश चन्द्र करतौ देवांस तॊषयित्वात्म तेजसा पुत्रताम अनुसंप्राप्तॊ विश्वामित्रस्य धीमतः 8 नाभिवादयते जयेष्ठं देवरातं नराधिप पुत्राः पञ्चशताश चापि शप्ताः शवपचतां गताः 9 तरिशङ्कुर बन्धुसंत्यक्त इक्ष्वाकुः परीतिपूर्वकम अवाक्शिरा दिवं नीतॊ दक्षिणाम आश्रितॊ दिशम 10 विश्वामित्रस्य विपुला नदी राजर्षिसेविता कौशिकीति शिवा पुण्या बरह्मर्षिगणसेविता 11 तपॊविघ्नकरी चैव पञ्च चूडा सुसंमता रम्भा नामाप्सराः शापाद यस्य शैलत्वम आगता 12 तथैवास्य भयाद बद्ध्वा वसिष्ठः सलिले पुरा आत्मानं मज्जयाम आस विपाशः पुनर उत्थितः 13 तदा परभृति पुण्या हि विपाशाभून महानदी विख्याता कर्मणा तेन वसिष्ठस्य महात्मनः 14 वाग्भिश च भगवान येन देवसेनाग्रगः परभुः सतुतः परीतमनाश चासीच छापाच चैनम अमॊचयत 15 धरुवस्यॊत्तान पादस्य बरह्मर्षीणां तथैव च मध्ये जवलति यॊ नित्यम उदीचीम आश्रितॊ दिशम 16 तस्यैतानि च कर्माणि तथान्यानि च कौरव कषत्रियस्येत्य अतॊ जातम इदं कौतूहलं मम 17 किम एतद इति तत्त्वेन परब्रूहि भरतर्षभ देवान्तरम अनासाद्य कथं स बराह्मणॊ ऽभवत 18 एतत तत्त्वेन मे राजन सर्वम आख्यातुम अर्हसि मतङ्गस्य यथातत्त्वं तथैवैतद बरवीहि मे 19 सथाने मतङ्गॊ बराह्मण्यं नालभद भरतर्षभ चण्डाल यॊनौ जातॊ हि कथं बराह्मण्यम आप्नुयात |
1
[y] brāhmaṇyaṃ yadi diṣprāpaṃ tribhir varṇair narādhipa kathaṃ prāptaṃ mahārāja kṣatriyeṇa mahātmanā 2 viśvāmitreṇa dharmātman brāhmaṇatvaṃ nararṣabha śrotum icchāmi tattvena tan me brūhi pitāmaha 3 tena hy amitavīryeṇa vasiṣṭhasya mahātmanaḥ hataṃ putraśataṃ sadyas tapasā prapitāmaha 4 yātudhānāś ca bahavo rākṣasās tigmatejasaḥ manyunāviṣṭa dehena sṛṣṭāḥ kālāntakopamāḥ 5 mahākuśika vaṃśaś ca brahmarṣiśatasaṃkulaḥ sthāpito naraloke 'smin vidvān brāhmaṇa saṃstutaḥ 6 ṛcīkasyātmajaś caiva śunaḥśepo mahātapāḥ vimokṣito mahāsatrāt paśutām abhyupāgataḥ 7 hariś candra kratau devāṃs toṣayitvātma tejasā putratām anusaṃprāpto viśvāmitrasya dhīmataḥ 8 nābhivādayate jyeṣṭhaṃ devarātaṃ narādhipa putrāḥ pañcaśatāś cāpi śaptāḥ śvapacatāṃ gatāḥ 9 triśaṅkur bandhusaṃtyakta ikṣvākuḥ prītipūrvakam avākśirā divaṃ nīto dakṣiṇām āśrito diśam 10 viśvāmitrasya vipulā nadī rājarṣisevitā kauśikīti śivā puṇyā brahmarṣigaṇasevitā 11 tapovighnakarī caiva pañca cūḍā susaṃmatā rambhā nāmāpsarāḥ śāpād yasya śailatvam āgatā 12 tathaivāsya bhayād baddhvā vasiṣṭhaḥ salile purā ātmānaṃ majjayām āsa vipāśaḥ punar utthitaḥ 13 tadā prabhṛti puṇyā hi vipāśābhūn mahānadī vikhyātā karmaṇā tena vasiṣṭhasya mahātmanaḥ 14 vāgbhiś ca bhagavān yena devasenāgragaḥ prabhuḥ stutaḥ prītamanāś cāsīc chāpāc cainam amocayat 15 dhruvasyottāna pādasya brahmarṣīṇāṃ tathaiva ca madhye jvalati yo nityam udīcīm āśrito diśam 16 tasyaitāni ca karmāṇi tathānyāni ca kaurava kṣatriyasyety ato jātam idaṃ kautūhalaṃ mama 17 kim etad iti tattvena prabrūhi bharatarṣabha devāntaram anāsādya kathaṃ sa brāhmaṇo 'bhavat 18 etat tattvena me rājan sarvam ākhyātum arhasi mataṅgasya yathātattvaṃ tathaivaitad bravīhi me 19 sthāne mataṅgo brāhmaṇyaṃ nālabhad bharatarṣabha caṇḍāla yonau jāto hi kathaṃ brāhmaṇyam āpnuyāt |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 13
Chapter 4
|
1
[भ] शरूयतां पार्थ तत्त्वेन विश्वामित्रॊ यथा पुरा बराह्मणत्वं गतस तात बरह्मर्षित्वं तथैव च 2 भरतस्यान्वये चैवाजमीढॊ नाम पार्थिवः बभूव भरतश्रेष्ठ यज्वा धर्मभृतां वरः 3 तस्य पुत्रॊ मना आसीज जह्नुर नाम नरेश्वरः दुहितृत्वम अनुप्राप्ता गङ्गा यस्य महात्मनः 4 तस्यात्मजस तुल्यगुणः सिन्धुद्वीपॊ महायशाः सिन्धुद्वीपाच च राजर्षिर बलाकाश्वॊ महाबलः 5 वल्लभस तस्य तनयः साक्षाद धर्म इवापरः कुशिकस तस्य तनयः सहस्राक्षसमद्युतिः 6 कुशिकस्यात्मजः शरीमान गाधिर नाम जनेश्वरः अपुत्रः स महाबाहुर वनवासम उदावसत 7 कन्या जज्ञे सुता तस्य वने निवसतः सुतः नाम्ना सत्यवती नाम रूपेणाप्रतिमा भुवि 8 तां वव्रे भार्गवः शरीमांश चयवनस्यात्मजः परभुः ऋचीक इति विख्यातॊ विपुले तपसि सथितः 9 स तां न परददौ तस्मै ऋचीकाय महात्मने दरिद्र इति मत्वा वै गाधिः शत्रुनिबर्हणः 10 परत्याख्याय पुनर यान्तम अब्रवीद राजसत्तमः शुल्कं परदीयतां मह्यं ततॊ वेत्स्यसि मे सुताम 11 [र] किं परयच्छामि राजेन्द्र तुभ्यं शुल्कम अहं नृप दुहितुर बरूह्य असंसक्तॊ मात्राभूत ते विचारणा 12 [गाधि] चन्द्ररश्मिप्रकाशानां हयानां वातरंहसाम एकतः शयाम कर्णानां सहस्रं देहि भार्गव 13 [भ] ततः स भृगुशार्दूलश चयवनस्यात्मजः परभुः अब्रवीद वरुणं देवम आदित्यं पतिम अम्भसाम 14 एकतः शयाम कर्णानां हयानां चन्द्र वर्चसाम सहस्रं वातवेगानां भिक्षे तवां देव सत्तम 15 तथेति वरुणॊ देव आदित्यॊ भृगुसत्तमम उवाच यत्र ते छन्दस तत्रॊत्थास्यन्ति वाजिनः 16 धयात मात्रे ऋचीकेन हयानां चन्द्र वर्चसाम गङ्गा जलात समुत्तस्थौ सहस्रं विपुलौजसाम 17 अदूरे कन्यकुब्जस्य गङ्गायास तीरम उत्तमम अश्वतीर्थं तद अद्यापि मानवाः परिचक्षते 18 तत तदा गाधये तात सहस्रं वाजिनां शुभम ऋचीकः परददौ परीतः शुल्कार्थं जपतां वरः 19 ततः स विस्मितॊ राजा गाधिः शापभयेन च ददौ तां समलंकृत्य कन्यां भृगुसुताय वै 20 जग्राह पाणिं विधिना तस्य बरह्मर्षिसत्तमः सा च तं पतिम आसाद्य परं हर्षम अवाप ह 21 स तुतॊष च विप्रर्षिस तस्या वृत्तेन भारत छन्दयाम आस चैवैनां वरेण वरवर्णिनीम 22 मात्रे तत सर्वम आचख्यौ सा कन्या राजसत्तमम अथ ताम अब्रवीन माता सुतां किं चिद अवाङ्मुखीम 23 ममापि पुत्रि भर्ता ते परसादं कर्तुम अर्हति अपत्यस्य परदानेन समर्थः स महातपाः 24 ततः सा तवरितं गत्वा तत सर्वं परत्यवेदयत मातुश चिकीर्षितं राजन्न ऋचीकस ताम अथाब्रवीत 25 गुणवन्तम अपत्यं वै तवं च सा जनयिष्यथः जनन्यास तव कल्याणि मा भूद वै परणयॊ ऽनयथा 26 तव चैव गुणश्लाघी पुत्र उत्पत्स्यते शुभे अस्मद वंशकरः शरीमांस तव भराता च वंशकृत 27 ऋतुस्नाता च साश्वत्थं तवं च वृक्षम उदुम्बरम परिष्वजेथाः कल्याणि तत इष्टम अवाप्स्यथः 28 चरुद्वयम इदं चैव मन्त्रपूतं शुचिस्मिते तवं च सा चॊपयुञ्जीथां ततः पुत्राव अवाप्स्यथः 29 ततः सत्यवती हृष्टा मातरं परत्यभाषत यद ऋचीकेन कथितं तच चाचख्यौ चरुद्वयम 30 ताम उवाच ततॊ माता सुतां सत्यवतीं तदा पुत्रि मूर्ध्ना परपन्नायाः कुरुष्व वचनं मम 31 भर्त्रा य एष दत्तस ते चरुर मन्त्रपुरस्कृतः एतं परयच्छ मह्यं तवं मदीयं तवं गृहाण च 32 वयत्यासं वृक्षयॊश चापि करवाव शुचिस्मिते यदि परमाणं वचनं मम मातुर अनिन्दिते 33 वयक्तं भगवता चात्र कृतम एवं भविष्यति ततॊ मे तवच चरौ भावः पादपे च सुमध्यमे कथं विशिष्टॊ भराता ते भवेद इत्य एव चिन्तय 34 तथा च कृतवत्यौ ते माता सत्यवती च सा अथ गर्भाव अनुप्राप्ते उभे ते वै युधिष्ठिर 35 दृष्ट्वा गर्भम अनुप्राप्तां भार्यां स च महान ऋषिः उवाच तां सत्यवतीं दुर्मना भृगुसत्तमः 36 वयत्यासेनॊपयुक्तस ते चरुर वयक्तं भविष्यति वयत्यासः पादपे चापि सुव्यक्तं ते कृतः शुभे 37 मया हि विश्वं यद बरह्म तवच चरौ संनिवेशितम कषत्रवीर्यं च सकलं चरौ तस्या निवेशितम 38 तरिलॊकविख्यात गुणं तवं विप्रं जनयिष्यसि सा च कषत्रं विशिष्टं वै तत एतत कृतं मया 39 वयत्यासस तु कृतॊ यस्मात तवया मात्रा तथैव च तस्मात सा बराह्मणश्रेष्ठं माता ते जनयिष्यति 40 कषत्रियं तूग्र कर्माणं तवं भद्रे जनयिष्यसि न हि ते तत कृतं साधु मातृस्नेहेन भामिनि 41 सा शरुत्वा शॊकसंतप्ता पपात वरवर्णिनी भूमौ सत्यवती राजंश छिन्नेव रुचिरा लता 42 परतिलभ्य च सा संज्ञां शिरसा परणिपत्य च उवाच भार्या भर्तारं गाधेयी बराह्मणर्षभम 43 परसादयन्त्यां भार्यायां मयि बरह्म विदां वर परसादं कुरु विप्रर्षे न मे सयात कषत्रियः सुतः 44 कामं ममॊग्र कर्मा वै पौत्रॊ भवितुम अर्हति न तु मे सयात सुतॊ बरह्मन्न एष मे दीयतां वरः 45 एवम अस्त्व इति हॊवाच सवां भार्यां सुमहातपाः ततः सा जनयाम आस जमदग्निं सुतं शुभम 46 विश्वामित्रं चाजनयद गॊधेर भार्या यशस्विनी ऋषेः परभावाद राजेन्द्र बरह्मर्षिं बरह्मवादिनम 47 ततॊ बराह्मणतां यातॊ विश्वामित्रॊ महातपाः कशत्रियः सॊ ऽपय अथ तथा बरह्म वंशस्य कारकः 48 तस्य पुत्रा महात्मानॊ बरह्म वंशविवर्धनाः तपस्विनॊ बरह्म विदॊ गॊत्र कर्ताक्र एव च 49 मधुच छन्दश च भगवान देवरातश च वीर्यवान अक्षीणश च शकुन्तश च बभ्रुः कालपथस तथा 50 याज्ञवल्क्यश च विख्यातस तथा सथूणॊ महाव्रतः उलूकॊ यमदूतश च तथर्षिः सैन्धवायनः 51 कर्ण जङ्घश च भगवान गालवश च महान ऋषिः ऋषिर वज्रस तथाख्यातः शालङ्कायन एव च 52 लालाट्यॊ नारदश चैव तथा कूर्च मुखः समृतः वादुलिर मुसलश चैव रक्षॊग्रीवस तथैव च 53 अङ्घ्रिकॊ नैकभृच चैव शिला यूपः सितः शुचिः चक्रकॊ मारुतन्तव्यॊ वातघ्नॊ ऽथाल्श्वलायनः 54 शयामायनॊ ऽथ गार्ग्यश च जाबालिः सुश्रुतस तथा कारीषिर अथ संश्रुत्यः परपौरव तन्तवः 55 महान ऋषिश च कपिलस तथर्षिस तारकायनः तथैव चॊपगहनस तथर्षिश चार्जुनायनः 56 मार्गमित्रिर हिरण्याक्षॊ जङ्घारिर बभ्रु वाहनः सूतिर विभूतिः सूतश च सुरङ्गश च तथैव हि 57 आराद्धिर नामयश चैव चाम्पेयॊज्जयनौ तथा नवतन्तुर बकनखः शयॊन रतिर एव च 58 शयॊ रुहश चारु मत्स्यः शिरीषी चाथ गार्दभिः उज्ज यॊनिरदापेक्षी नारदी च महान ऋषिः विश्वामित्रात्मजाः सर्वे मुनयॊ बरह्मवादिनः 59 तन नैष कषत्रियॊ राजन विश्वामित्रॊ महातपाः ऋचीकेनाहितं बरह्म परम एतद युधिष्ठिर 60 एतत ते सर्वम आख्यातं तत्त्वेन भरतर्षभ विश्वामित्रस्य वै जन्म सॊमसूर्याग्नितेजसः 61 यत्र यत्र च संदेहॊ भूयस ते राजसत्तम तत्र तत्र च मां बरूहि छेत्तास्मि तव संशयान |
1
[bh] śrūyatāṃ pārtha tattvena viśvāmitro yathā purā brāhmaṇatvaṃ gatas tāta brahmarṣitvaṃ tathaiva ca 2 bharatasyānvaye caivājamīḍho nāma pārthivaḥ babhūva bharataśreṣṭha yajvā dharmabhṛtāṃ varaḥ 3 tasya putro manā āsīj jahnur nāma nareśvaraḥ duhitṛtvam anuprāptā gaṅgā yasya mahātmanaḥ 4 tasyātmajas tulyaguṇaḥ sindhudvīpo mahāyaśāḥ sindhudvīpāc ca rājarṣir balākāśvo mahābalaḥ 5 vallabhas tasya tanayaḥ sākṣād dharma ivāparaḥ kuśikas tasya tanayaḥ sahasrākṣasamadyutiḥ 6 kuśikasyātmajaḥ śrīmān gādhir nāma janeśvaraḥ aputraḥ sa mahābāhur vanavāsam udāvasat 7 kanyā jajñe sutā tasya vane nivasataḥ sutaḥ nāmnā satyavatī nāma rūpeṇāpratimā bhuvi 8 tāṃ vavre bhārgavaḥ śrīmāṃś cyavanasyātmajaḥ prabhuḥ ṛcīka iti vikhyāto vipule tapasi sthitaḥ 9 sa tāṃ na pradadau tasmai ṛcīkāya mahātmane daridra iti matvā vai gādhiḥ śatrunibarhaṇaḥ 10 pratyākhyāya punar yāntam abravīd rājasattamaḥ śulkaṃ pradīyatāṃ mahyaṃ tato vetsyasi me sutām 11 [r] kiṃ prayacchāmi rājendra tubhyaṃ śulkam ahaṃ nṛpa duhitur brūhy asaṃsakto mātrābhūt te vicāraṇā 12 [gādhi] candraraśmiprakāśānāṃ hayānāṃ vātaraṃhasām ekataḥ śyāma karṇānāṃ sahasraṃ dehi bhārgava 13 [bh] tataḥ sa bhṛguśārdūlaś cyavanasyātmajaḥ prabhuḥ abravīd varuṇaṃ devam ādityaṃ patim ambhasām 14 ekataḥ śyāma karṇānāṃ hayānāṃ candra varcasām sahasraṃ vātavegānāṃ bhikṣe tvāṃ deva sattama 15 tatheti varuṇo deva ādityo bhṛgusattamam uvāca yatra te chandas tatrotthāsyanti vājinaḥ 16 dhyāta mātre ṛcīkena hayānāṃ candra varcasām gaṅgā jalāt samuttasthau sahasraṃ vipulaujasām 17 adūre kanyakubjasya gaṅgāyās tīram uttamam aśvatīrthaṃ tad adyāpi mānavāḥ paricakṣate 18 tat tadā gādhaye tāta sahasraṃ vājināṃ śubham ṛcīkaḥ pradadau prītaḥ śulkārthaṃ japatāṃ varaḥ 19 tataḥ sa vismito rājā gādhiḥ śāpabhayena ca dadau tāṃ samalaṃkṛtya kanyāṃ bhṛgusutāya vai 20 jagrāha pāṇiṃ vidhinā tasya brahmarṣisattamaḥ sā ca taṃ patim āsādya paraṃ harṣam avāpa ha 21 sa tutoṣa ca viprarṣis tasyā vṛttena bhārata chandayām āsa caivaināṃ vareṇa varavarṇinīm 22 mātre tat sarvam ācakhyau sā kanyā rājasattamam atha tām abravīn mātā sutāṃ kiṃ cid avāṅmukhīm 23 mamāpi putri bhartā te prasādaṃ kartum arhati apatyasya pradānena samarthaḥ sa mahātapāḥ 24 tataḥ sā tvaritaṃ gatvā tat sarvaṃ pratyavedayat mātuś cikīrṣitaṃ rājann ṛcīkas tām athābravīt 25 guṇavantam apatyaṃ vai tvaṃ ca sā janayiṣyathaḥ jananyās tava kalyāṇi mā bhūd vai praṇayo 'nyathā 26 tava caiva guṇaślāghī putra utpatsyate śubhe asmad vaṃśakaraḥ śrīmāṃs tava bhrātā ca vaṃśakṛt 27 ṛtusnātā ca sāśvatthaṃ tvaṃ ca vṛkṣam udumbaram pariṣvajethāḥ kalyāṇi tata iṣṭam avāpsyathaḥ 28 carudvayam idaṃ caiva mantrapūtaṃ śucismite tvaṃ ca sā copayuñjīthāṃ tataḥ putrāv avāpsyathaḥ 29 tataḥ satyavatī hṛṣṭā mātaraṃ pratyabhāṣata yad ṛcīkena kathitaṃ tac cācakhyau carudvayam 30 tām uvāca tato mātā sutāṃ satyavatīṃ tadā putri mūrdhnā prapannāyāḥ kuruṣva vacanaṃ mama 31 bhartrā ya eṣa dattas te carur mantrapuraskṛtaḥ etaṃ prayaccha mahyaṃ tvaṃ madīyaṃ tvaṃ gṛhāṇa ca 32 vyatyāsaṃ vṛkṣayoś cāpi karavāva śucismite yadi pramāṇaṃ vacanaṃ mama mātur anindite 33 vyaktaṃ bhagavatā cātra kṛtam evaṃ bhaviṣyati tato me tvac carau bhāvaḥ pādape ca sumadhyame kathaṃ viśiṣṭo bhrātā te bhaved ity eva cintaya 34 tathā ca kṛtavatyau te mātā satyavatī ca sā atha garbhāv anuprāpte ubhe te vai yudhiṣṭhira 35 dṛṣṭvā garbham anuprāptāṃ bhāryāṃ sa ca mahān ṛṣiḥ uvāca tāṃ satyavatīṃ durmanā bhṛgusattamaḥ 36 vyatyāsenopayuktas te carur vyaktaṃ bhaviṣyati vyatyāsaḥ pādape cāpi suvyaktaṃ te kṛtaḥ śubhe 37 mayā hi viśvaṃ yad brahma tvac carau saṃniveśitam kṣatravīryaṃ ca sakalaṃ carau tasyā niveśitam 38 trilokavikhyāta guṇaṃ tvaṃ vipraṃ janayiṣyasi sā ca kṣatraṃ viśiṣṭaṃ vai tata etat kṛtaṃ mayā 39 vyatyāsas tu kṛto yasmāt tvayā mātrā tathaiva ca tasmāt sā brāhmaṇaśreṣṭhaṃ mātā te janayiṣyati 40 kṣatriyaṃ tūgra karmāṇaṃ tvaṃ bhadre janayiṣyasi na hi te tat kṛtaṃ sādhu mātṛsnehena bhāmini 41 sā śrutvā śokasaṃtaptā papāta varavarṇinī bhūmau satyavatī rājaṃś chinneva rucirā latā 42 pratilabhya ca sā saṃjñāṃ śirasā praṇipatya ca uvāca bhāryā bhartāraṃ gādheyī brāhmaṇarṣabham 43 prasādayantyāṃ bhāryāyāṃ mayi brahma vidāṃ vara prasādaṃ kuru viprarṣe na me syāt kṣatriyaḥ sutaḥ 44 kāmaṃ mamogra karmā vai pautro bhavitum arhati na tu me syāt suto brahmann eṣa me dīyatāṃ varaḥ 45 evam astv iti hovāca svāṃ bhāryāṃ sumahātapāḥ tataḥ sā janayām āsa jamadagniṃ sutaṃ śubham 46 viśvāmitraṃ cājanayad godher bhāryā yaśasvinī ṛṣeḥ prabhāvād rājendra brahmarṣiṃ brahmavādinam 47 tato brāhmaṇatāṃ yāto viśvāmitro mahātapāḥ kśatriyaḥ so 'py atha tathā brahma vaṃśasya kārakaḥ 48 tasya putrā mahātmāno brahma vaṃśavivardhanāḥ tapasvino brahma vido gotra kartākra eva ca 49 madhuc chandaś ca bhagavān devarātaś ca vīryavān akṣīṇaś ca śakuntaś ca babhruḥ kālapathas tathā 50 yājñavalkyaś ca vikhyātas tathā sthūṇo mahāvrataḥ ulūko yamadūtaś ca tatharṣiḥ saindhavāyanaḥ 51 karṇa jaṅghaś ca bhagavān gālavaś ca mahān ṛṣiḥ ṛṣir vajras tathākhyātaḥ śālaṅkāyana eva ca 52 lālāṭyo nāradaś caiva tathā kūrca mukhaḥ smṛtaḥ vādulir musalaś caiva rakṣogrīvas tathaiva ca 53 aṅghriko naikabhṛc caiva śilā yūpaḥ sitaḥ śuciḥ cakrako mārutantavyo vātaghno 'thālśvalāyanaḥ 54 śyāmāyano 'tha gārgyaś ca jābāliḥ suśrutas tathā kārīṣir atha saṃśrutyaḥ parapaurava tantavaḥ 55 mahān ṛṣiś ca kapilas tatharṣis tārakāyanaḥ tathaiva copagahanas tatharṣiś cārjunāyanaḥ 56 mārgamitrir hiraṇyākṣo jaṅghārir babhru vāhanaḥ sūtir vibhūtiḥ sūtaś ca suraṅgaś ca tathaiva hi 57 ārāddhir nāmayaś caiva cāmpeyojjayanau tathā navatantur bakanakhaḥ śayona ratir eva ca 58 śayo ruhaś cāru matsyaḥ śirīṣī cātha gārdabhiḥ ujja yoniradāpekṣī nāradī ca mahān ṛṣiḥ viśvāmitrātmajāḥ sarve munayo brahmavādinaḥ 59 tan naiṣa kṣatriyo rājan viśvāmitro mahātapāḥ ṛcīkenāhitaṃ brahma param etad yudhiṣṭhira 60 etat te sarvam ākhyātaṃ tattvena bharatarṣabha viśvāmitrasya vai janma somasūryāgnitejasaḥ 61 yatra yatra ca saṃdeho bhūyas te rājasattama tatra tatra ca māṃ brūhi chettāsmi tava saṃśayān |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 13
Chapter 5
|
1
[य] आनृशंसस्य धर्मस्य गुणान भक्त जनस्य च शरॊतुम इच्छामि कार्त्स्न्येन तन मे बरूहि पितामह 2 [भ] विषये काशिराजस्य गरामान निष्क्रम्य लुब्धकः स विषं काण्डम आदाय मृगयाम आस वै मृगम 3 तत्र चामिष लुब्धेन लुब्धकेन महावने अविदूरे मृगं दृष्ट्वा बाणः परतिसमाहितः 4 तेन दुर्वारितास्त्रेण निमित्तचपलेषुणा महान वनतरुर विद्धॊ मृगं तत्र जिघांसता 5 स तीक्ष्णविषदिग्धेन शरेणाति बलात्कृतः उत्सृज्य फलपत्राणि पादपः शॊषम आगतः 6 तस्मिन वृक्षे तथा भूते कॊटरेषु चिरॊषितः न जहाति शुकॊ वासं तस्य भक्त्या वनस्पतेः 7 निष्प्रचारॊ निराहारॊ गलानः शिथिल वाग अपि कृतज्ञः सह वृक्षेण धर्मात्मा स वयशुष्यत 8 तम उदारं महासत्त्वम अतिमानुष चेष्टितम समदुःखसुखं जञात्वा विस्मितः पाकशासनः 9 ततश चिन्ताम उपगतः शक्रः कथम अयं दविजः तिर्यग्यॊनाव असंभाव्यम आनृशंस्यं समास्थितः 10 अथ वा नात्र चित्रं हीत्य अभवद वासवस्य तु पराणिनाम इह सर्वेषां सर्वं सर्वत्र दृश्यते 11 ततॊ बराह्मण वेषेण मानुषं रूपम आस्थितः अवतीर्य महीं शक्रस तं पक्षिणम उवाच ह 12 शुकभॊः पक्षिणां शरेष्ठ दाक्षेयी सुप्रजास तवया पृच्छे तवा शुष्कम एतं वै कस्मान न तयजसि दरुमम 13 अथ पृष्टः शुकः पराह मूर्ध्ना समभिवाद्य तम सवागतं देवराजाय विज्ञातस तपसा मया 14 ततॊ दशशताक्षेण साधु साध्व इति भाषितम अहॊ विज्ञानम इत्य एवं तपसा पूजितस ततः 15 तम एवं शुभकर्माणं शुकं परमधार्मिकम विजानन्न अपि ताम्प्राप्तिं पप्रच्छ बलसूदनः 16 निष्पत्रम अफलं शुष्कम अशरण्यं पतत्रिणाम किमर्थं सेवसे वृक्षं यदा महद इदं वनम 17 अन्ये ऽपि बहवॊ वृक्षाः पत्रसंछन्न कॊटराः शुभाः पर्याप्तसंचारा विद्यन्ते ऽसमिन महावने 18 गतायुषम असामर्थ्यं कषीणसारं हतश्रियम विमृश्य परज्ञया धीरजहीमं हय अस्थिरं दरुमम 19 तद उपश्रुत्य धर्मात्मा शुकः शुक्रेण भाषितम सुदीर्घम अभिनिःश्वस्य दीनॊ वाक्यम उवाच ह 20 अनतिक्रमणीयानि दैवतानि शचीपते यत्राभवस तत्र भवस तन निबॊध सुराधिप 21 अस्मिन्न अहं दरुमे जातः साधुभिश च गुणैर युतः बालभावे च संगुप्तः शत्रिभिश च न धर्षितः 22 किम अनुक्रॊश वैफल्यम उत्पादयसि मे ऽनघ आनृशंस्ये ऽनुरक्तस्य भक्तस्यानुगतस्य च 23 अनुक्रॊशॊ हि साधूनां सुमहद धर्मलक्षणम अनुक्रॊशश च साधूनां सदा परीतिं परयच्छति 24 तवम एव दैवतैः सर्वैः पृच्छ्यसे धर्मसंशयान अतस तवं देवदेवानाम आधिपत्ये परतिष्ठितः 25 नार्हसि तवं सहस्राक्ष तयाजयित्वेह भक्तितः समर्थम उपजीव्येमं तयजेयं कथम अद्य वै 26 तस्य वाक्येन सौम्येन हर्षितः पाकशासनः शुकं परॊवाच धर्मज्ञम आनृशंस्येन तॊषितः 27 वरं वृणीष्वेति तदा स च वव्रे वरं शुकः आनृशंस्य परॊ नित्यं तस्य वृक्षस्य संभवम 28 विदित्वा च दृढां शक्रस तां शुके शीलसंपदम परीतः कषिप्रम अथॊ वृक्षम अमृतेनावसिक्तवान 29 ततः फलानि पत्राणि शाखाश चापि मनॊरमाः शुकस्य दृढभक्तित्वाच छरीमत्त्वं चापस दरुमः 30 शुकश च कर्मणा तेन आनृशंस्य कृतेन ह आयुषॊ ऽनते महाराज पराप शक्र सलॊकताम 31 एवम एव मनुष्येन्द्र भक्तिमन्तं समाश्रितः सर्वार्थसिद्धिं लभते शुकं पराप्य यथा दरुमः |
1
[y] ānṛśaṃsasya dharmasya guṇān bhakta janasya ca śrotum icchāmi kārtsnyena tan me brūhi pitāmaha 2 [bh] viṣaye kāśirājasya grāmān niṣkramya lubdhakaḥ sa viṣaṃ kāṇḍam ādāya mṛgayām āsa vai mṛgam 3 tatra cāmiṣa lubdhena lubdhakena mahāvane avidūre mṛgaṃ dṛṣṭvā bāṇaḥ pratisamāhitaḥ 4 tena durvāritāstreṇa nimittacapaleṣuṇā mahān vanatarur viddho mṛgaṃ tatra jighāṃsatā 5 sa tīkṣṇaviṣadigdhena śareṇāti balātkṛtaḥ utsṛjya phalapatrāṇi pādapaḥ śoṣam āgataḥ 6 tasmin vṛkṣe tathā bhūte koṭareṣu ciroṣitaḥ na jahāti śuko vāsaṃ tasya bhaktyā vanaspateḥ 7 niṣpracāro nirāhāro glānaḥ śithila vāg api kṛtajñaḥ saha vṛkṣeṇa dharmātmā sa vyaśuṣyata 8 tam udāraṃ mahāsattvam atimānuṣa ceṣṭitam samaduḥkhasukhaṃ jñātvā vismitaḥ pākaśāsanaḥ 9 tataś cintām upagataḥ śakraḥ katham ayaṃ dvijaḥ tiryagyonāv asaṃbhāvyam ānṛśaṃsyaṃ samāsthitaḥ 10 atha vā nātra citraṃ hīty abhavad vāsavasya tu prāṇinām iha sarveṣāṃ sarvaṃ sarvatra dṛśyate 11 tato brāhmaṇa veṣeṇa mānuṣaṃ rūpam āsthitaḥ avatīrya mahīṃ śakras taṃ pakṣiṇam uvāca ha 12 śukabhoḥ pakṣiṇāṃ śreṣṭha dākṣeyī suprajās tvayā pṛcche tvā śuṣkam etaṃ vai kasmān na tyajasi drumam 13 atha pṛṣṭaḥ śukaḥ prāha mūrdhnā samabhivādya tam svāgataṃ devarājāya vijñātas tapasā mayā 14 tato daśaśatākṣeṇa sādhu sādhv iti bhāṣitam aho vijñānam ity evaṃ tapasā pūjitas tataḥ 15 tam evaṃ śubhakarmāṇaṃ śukaṃ paramadhārmikam vijānann api tāmprāptiṃ papraccha balasūdanaḥ 16 niṣpatram aphalaṃ śuṣkam aśaraṇyaṃ patatriṇām kimarthaṃ sevase vṛkṣaṃ yadā mahad idaṃ vanam 17 anye 'pi bahavo vṛkṣāḥ patrasaṃchanna koṭarāḥ śubhāḥ paryāptasaṃcārā vidyante 'smin mahāvane 18 gatāyuṣam asāmarthyaṃ kṣīṇasāraṃ hataśriyam vimṛśya prajñayā dhīrajahīmaṃ hy asthiraṃ drumam 19 tad upaśrutya dharmātmā śukaḥ śukreṇa bhāṣitam sudīrgham abhiniḥśvasya dīno vākyam uvāca ha 20 anatikramaṇīyāni daivatāni śacīpate yatrābhavas tatra bhavas tan nibodha surādhipa 21 asminn ahaṃ drume jātaḥ sādhubhiś ca guṇair yutaḥ bālabhāve ca saṃguptaḥ śatribhiś ca na dharṣitaḥ 22 kim anukrośa vaiphalyam utpādayasi me 'nagha ānṛśaṃsye 'nuraktasya bhaktasyānugatasya ca 23 anukrośo hi sādhūnāṃ sumahad dharmalakṣaṇam anukrośaś ca sādhūnāṃ sadā prītiṃ prayacchati 24 tvam eva daivataiḥ sarvaiḥ pṛcchyase dharmasaṃśayān atas tvaṃ devadevānām ādhipatye pratiṣṭhitaḥ 25 nārhasi tvaṃ sahasrākṣa tyājayitveha bhaktitaḥ samartham upajīvyemaṃ tyajeyaṃ katham adya vai 26 tasya vākyena saumyena harṣitaḥ pākaśāsanaḥ śukaṃ provāca dharmajñam ānṛśaṃsyena toṣitaḥ 27 varaṃ vṛṇīṣveti tadā sa ca vavre varaṃ śukaḥ ānṛśaṃsya paro nityaṃ tasya vṛkṣasya saṃbhavam 28 viditvā ca dṛḍhāṃ śakras tāṃ śuke śīlasaṃpadam prītaḥ kṣipram atho vṛkṣam amṛtenāvasiktavān 29 tataḥ phalāni patrāṇi śākhāś cāpi manoramāḥ śukasya dṛḍhabhaktitvāc chrīmattvaṃ cāpasa drumaḥ 30 śukaś ca karmaṇā tena ānṛśaṃsya kṛtena ha āyuṣo 'nte mahārāja prāpa śakra salokatām 31 evam eva manuṣyendra bhaktimantaṃ samāśritaḥ sarvārthasiddhiṃ labhate śukaṃ prāpya yathā drumaḥ |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 13
Chapter 6
|
1
[य] पितामह महाप्राज्ञ सर्वशास्त्रविशारद दैवे पुरुषकारे च किं सविच छरेष्ठतरं भवेत 2 [भ] अत्राप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम वसिष्ठस्य च संवादं बरह्मणश च युधिष्ठिर 3 दैवमानुषयॊः किं सवित कर्मणॊः शरेष्ठम इत्य उत पुरा वसिष्ठॊ भगवान पितामहम अपृच्छत 4 ततः पद्मॊद्भवॊ राजन देवदेवः पितामहः उवाच मधुरं वाक्यम अर्थवद धेतु भूषितम 5 नाबीजं जायते किं चिन न बीजेन विना फलम बीजाद बीजं परभवति बीजाद एव फलं समृतम 6 यादृशं वपते बीजं कषेत्रम आसाद्य कर्षकः सुकृते दुष्कृते वापि तादृशं लभते फलम 7 यथा बीजं विना कषेत्रम उप्तं भवति निष्फलम तथा पुरुषकारेण विना दैवं न सिध्यति 8 कषेत्रं पुरुषकारस तु दैवं बीजम उदाहृतम कषृत्र बीजसमायॊगात ततः सस्यसमृध्यते 9 कर्मणः फलनिर्वृत्तिं सवयम अश्नाति कारकः परत्यक्षं दृश्यते लॊके कृतस्याप्य अकृतस्य च 10 शुभेन कर्मणा सौख्यं दुःखं पापेन कर्मणा कृतं सर्वत्र लभते नाकृतं भुज्यते कव चित 11 कृती सर्वत्र लभते परतिष्ठां भाग्यविक्षतः अकृती लभते भरष्टः कषते कषारावसेचनम 12 तपसा रूपसौभाग्यं रत्नानि विविधानि च पराप्यते कर्मणा सर्वं न दैवाद अकृतात्मना 13 तथा सवर्गश च भॊगश च निष्ठा या च मनीषिता सर्वं पुरुषकारेण कृतेनेहॊपपद्यते 14 जयॊतींषि तरिदशा नागा यक्षाश चन्द्रार्कमारुताः सर्वे पुरुषकारेण मानुष्याद देवतां गताः 15 अर्थॊ वा मित्रवर्गॊ वा ऐश्वर्यं वा कुलान्वितम शरीश चापि दुर्लभा भॊक्तुं तथैवाकृत कर्मभिः 16 शौचेन लभते विप्रः कषत्रियॊ विक्रमेण च वैश्यः पुरुषकारेण शूद्रः शुश्रूषया शरियम 17 नादातारं भजन्त्य अर्था न कलीबं नापि निष्क्रियम नाकर्म शीलं नाशूरं तथा नैवातपस्विनम 18 येन लॊकास तरयः सृष्टा दैत्याः सर्वाश च देवताः स एष भगवान विष्णुः समुद्रे तप्यते तपः 19 सवं चेत कर्मफलं न सयात सर्वम एवाफलं भवेत लॊकॊ दैवं समालम्ब्य उदासीनॊ भवेन न तु 20 अकृत्वा मानुषं कर्म यॊ दैवम अनुवर्तते वृथा शराम्यति संप्राप्य पतिं कलीबम इवाङ्गना 21 न तथा मानुषे लॊके भयम अस्ति शुभाशुभे यथा तरिदशलॊके हि भयम अल्पेन जायते 22 कृतः पुरुषकारस तु दैवम एवानुवर्तते न दैवम अकृते किं चित कस्य चिद दातुम अर्हति 23 यदा सथानान्य अनित्यानि दृश्यन्ते दैवतेष्व अपि कथं कर्म विना दैवं सथास्यते सथापयिष्यति 24 न दैवतानि लॊके ऽसमिन वयापारं यान्ति कस्य चित वयासङ्गं जनयन्त्य उग्रम आत्माभिभवशङ्कया 25 ऋषीणां देवतानां च सदा भवति विग्रहः कस्य वाचा हय अदैवं सयाद यतॊ दैवं परवर्तते 26 कथं चास्य समुत्पत्तिर यथा दैवं परवर्तते एवं तरिदशलॊके ऽपि पराप्यन्ते बहवश छलाः 27 आत्मैव हय आत्मनॊ बन्धुर आत्मैव रिपुर आत्मनः आत्मैव चात्मनः साक्षी कृतस्याप्य अकृतस्य च 28 कृतं च विकृतं किं चित कृते कर्मणि सिध्यति सुकृते दुष्कृतं कर्म न यथार्थं परपद्यते 29 देवानां शरणं पुण्यं सर्वं पुण्यैर अवाप्यते पुण्यशीलं नरं पराप्य किं दैवं परकरिष्यति 30 पुरा ययातिर विभ्रष्टश चयावितः पतितः कषितौ पुनर आरॊपितः सवर्गं दौहित्रैः पुण्यकर्मभिः 31 पुरूरवाश च राजर्षिर दविजैर अभिहितः पुरा ऐल इत्य अभिविख्यातः सवर्गं पराप्तॊ महीपतिः 32 अश्वमेधादिभिर यज्ञैः सत्कृतः कॊसलाधिपः महर्षिशापात सौदासः पुरुषादत्वम आगतः 33 अश्वत्थामा च रामश च मुनिपुत्रौ धनुर्धरौ न गच्छतः सवर्गलॊकं सुकृतेनेह कर्मणा 34 वसुर यज्ञशतैर इष्ट्वा दवितीय इव वासवः मिथ्याभिधानेनैकेन रसातलतलं गतः 35 बलिर वैरॊचनिर बद्धॊधर्मपाशेन दैवतैः विष्णॊः पुरुषकारेण पातालशयनः कृतः 36 शक्रस्यॊदस्य चरणं परस्थितॊ जनमेजयः दविज सत्रीणां वधं कृत्वा किं दैवेन न वारितः 37 अज्ञानाद बराह्मणं हत्वा सपृष्टॊ बालवधेन च वैशम्पायन विप्रर्षिः किं दैवेन निवारितः 38 गॊप्रदानेन मिथ्या च बराह्मणेभ्यॊ महामखे पुरा नृगश च राजर्षिः कृकलासत्वम आगतः 39 धुन्धुमारश च राजर्षिः सत्रेष्व एव जरां गतः परीतिदायं परित्यज्य सुष्वाप स गिरिव्रजे 40 पाण्डवानां हृतं राज्यं धार्तराष्ट्रैर महाबलैः पुनः परत्याहृतं चैव न दैवाद भुजसंश्रयात 41 तपॊ नियमसंयुक्ता मुनयः संशितव्रताः किं ते दैवबलाच छापम उत्सृजन्ते न कर्मणा 42 पापम उत्सृजते लॊके सर्वं पराप्य सुदुर्लभम लॊभमॊहसमापन्नं न दैवं तरायते नरम 43 यथाग्निः पवनॊद्धूतः सूक्ष्मॊ ऽपि भवते महान तथा कर्म समायुक्तं दैवं साधु विवर्धते 44 यथा तैलक्षयाद दीपः परम्लानिम उपगच्छति तथा कर्म कषयाद दैवं परम्लानिम उपगच्छति 45 विपुलम अपि धनौघं पराप्य भॊगान सत्रियॊ वा; पुरुष इह न शक्तः कर्म हीनॊ ऽपि भॊक्तुम सुनिहितम अपि चार्थं दैवतै रक्ष्यमाणं; वययगुणम अपि साधुं कर्मणा संश्रयन्ते 46 भवति मनुजलॊकाद देवलॊकॊ विशिष्टॊ; बहुतर सुसमृद्ध्या मानुषाणां गृहाणि पितृवनभवनाभं दृश्यते चामराणां; न च फलति विकर्मा जीवलॊकेन दैवम 47 वयपनयति विमार्गं नास्ति दैवे परभुत्वं; गुरुम इव कृतम अग्र्यं कर्म संयाति दैवम अनुपहतम अदीनं कामकारेण दैवं; नयति पुरुषकारः संचितस तत्र तत्र 48 एतत ते सर्वम आख्यातं मया वै मुनिसत्तम फलं पुरुषकारस्य सदा संदृश्य तत्त्वतः 49 अभ्युत्थानेन दैवस्य समारब्धेन कर्मणा विधिना कर्मणा चैव सवर्गमार्गम अवाप्नुयात |
1
[y] pitāmaha mahāprājña sarvaśāstraviśārada daive puruṣakāre ca kiṃ svic chreṣṭhataraṃ bhavet 2 [bh] atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam vasiṣṭhasya ca saṃvādaṃ brahmaṇaś ca yudhiṣṭhira 3 daivamānuṣayoḥ kiṃ svit karmaṇoḥ śreṣṭham ity uta purā vasiṣṭho bhagavān pitāmaham apṛcchata 4 tataḥ padmodbhavo rājan devadevaḥ pitāmahaḥ uvāca madhuraṃ vākyam arthavad dhetu bhūṣitam 5 nābījaṃ jāyate kiṃ cin na bījena vinā phalam bījād bījaṃ prabhavati bījād eva phalaṃ smṛtam 6 yādṛśaṃ vapate bījaṃ kṣetram āsādya karṣakaḥ sukṛte duṣkṛte vāpi tādṛśaṃ labhate phalam 7 yathā bījaṃ vinā kṣetram uptaṃ bhavati niṣphalam tathā puruṣakāreṇa vinā daivaṃ na sidhyati 8 kṣetraṃ puruṣakāras tu daivaṃ bījam udāhṛtam kṣṛtra bījasamāyogāt tataḥ sasyasamṛdhyate 9 karmaṇaḥ phalanirvṛttiṃ svayam aśnāti kārakaḥ pratyakṣaṃ dṛśyate loke kṛtasyāpy akṛtasya ca 10 śubhena karmaṇā saukhyaṃ duḥkhaṃ pāpena karmaṇā kṛtaṃ sarvatra labhate nākṛtaṃ bhujyate kva cit 11 kṛtī sarvatra labhate pratiṣṭhāṃ bhāgyavikṣataḥ akṛtī labhate bhraṣṭaḥ kṣate kṣārāvasecanam 12 tapasā rūpasaubhāgyaṃ ratnāni vividhāni ca prāpyate karmaṇā sarvaṃ na daivād akṛtātmanā 13 tathā svargaś ca bhogaś ca niṣṭhā yā ca manīṣitā sarvaṃ puruṣakāreṇa kṛtenehopapadyate 14 jyotīṃṣi tridaśā nāgā yakṣāś candrārkamārutāḥ sarve puruṣakāreṇa mānuṣyād devatāṃ gatāḥ 15 artho vā mitravargo vā aiśvaryaṃ vā kulānvitam śrīś cāpi durlabhā bhoktuṃ tathaivākṛta karmabhiḥ 16 śaucena labhate vipraḥ kṣatriyo vikrameṇa ca vaiśyaḥ puruṣakāreṇa śūdraḥ śuśrūṣayā śriyam 17 nādātāraṃ bhajanty arthā na klībaṃ nāpi niṣkriyam nākarma śīlaṃ nāśūraṃ tathā naivātapasvinam 18 yena lokās trayaḥ sṛṣṭā daityāḥ sarvāś ca devatāḥ sa eṣa bhagavān viṣṇuḥ samudre tapyate tapaḥ 19 svaṃ cet karmaphalaṃ na syāt sarvam evāphalaṃ bhavet loko daivaṃ samālambya udāsīno bhaven na tu 20 akṛtvā mānuṣaṃ karma yo daivam anuvartate vṛthā śrāmyati saṃprāpya patiṃ klībam ivāṅganā 21 na tathā mānuṣe loke bhayam asti śubhāśubhe yathā tridaśaloke hi bhayam alpena jāyate 22 kṛtaḥ puruṣakāras tu daivam evānuvartate na daivam akṛte kiṃ cit kasya cid dātum arhati 23 yadā sthānāny anityāni dṛśyante daivateṣv api kathaṃ karma vinā daivaṃ sthāsyate sthāpayiṣyati 24 na daivatāni loke 'smin vyāpāraṃ yānti kasya cit vyāsaṅgaṃ janayanty ugram ātmābhibhavaśaṅkayā 25 ṛṣīṇāṃ devatānāṃ ca sadā bhavati vigrahaḥ kasya vācā hy adaivaṃ syād yato daivaṃ pravartate 26 kathaṃ cāsya samutpattir yathā daivaṃ pravartate evaṃ tridaśaloke 'pi prāpyante bahavaś chalāḥ 27 ātmaiva hy ātmano bandhur ātmaiva ripur ātmanaḥ ātmaiva cātmanaḥ sākṣī kṛtasyāpy akṛtasya ca 28 kṛtaṃ ca vikṛtaṃ kiṃ cit kṛte karmaṇi sidhyati sukṛte duṣkṛtaṃ karma na yathārthaṃ prapadyate 29 devānāṃ śaraṇaṃ puṇyaṃ sarvaṃ puṇyair avāpyate puṇyaśīlaṃ naraṃ prāpya kiṃ daivaṃ prakariṣyati 30 purā yayātir vibhraṣṭaś cyāvitaḥ patitaḥ kṣitau punar āropitaḥ svargaṃ dauhitraiḥ puṇyakarmabhiḥ 31 purūravāś ca rājarṣir dvijair abhihitaḥ purā aila ity abhivikhyātaḥ svargaṃ prāpto mahīpatiḥ 32 aśvamedhādibhir yajñaiḥ satkṛtaḥ kosalādhipaḥ maharṣiśāpāt saudāsaḥ puruṣādatvam āgataḥ 33 aśvatthāmā ca rāmaś ca muniputrau dhanurdharau na gacchataḥ svargalokaṃ sukṛteneha karmaṇā 34 vasur yajñaśatair iṣṭvā dvitīya iva vāsavaḥ mithyābhidhānenaikena rasātalatalaṃ gataḥ 35 balir vairocanir baddhodharmapāśena daivataiḥ viṣṇoḥ puruṣakāreṇa pātālaśayanaḥ kṛtaḥ 36 śakrasyodasya caraṇaṃ prasthito janamejayaḥ dvija strīṇāṃ vadhaṃ kṛtvā kiṃ daivena na vāritaḥ 37 ajñānād brāhmaṇaṃ hatvā spṛṣṭo bālavadhena ca vaiśampāyana viprarṣiḥ kiṃ daivena nivāritaḥ 38 gopradānena mithyā ca brāhmaṇebhyo mahāmakhe purā nṛgaś ca rājarṣiḥ kṛkalāsatvam āgataḥ 39 dhundhumāraś ca rājarṣiḥ satreṣv eva jarāṃ gataḥ prītidāyaṃ parityajya suṣvāpa sa girivraje 40 pāṇḍavānāṃ hṛtaṃ rājyaṃ dhārtarāṣṭrair mahābalaiḥ punaḥ pratyāhṛtaṃ caiva na daivād bhujasaṃśrayāt 41 tapo niyamasaṃyuktā munayaḥ saṃśitavratāḥ kiṃ te daivabalāc chāpam utsṛjante na karmaṇā 42 pāpam utsṛjate loke sarvaṃ prāpya sudurlabham lobhamohasamāpannaṃ na daivaṃ trāyate naram 43 yathāgniḥ pavanoddhūtaḥ sūkṣmo 'pi bhavate mahān tathā karma samāyuktaṃ daivaṃ sādhu vivardhate 44 yathā tailakṣayād dīpaḥ pramlānim upagacchati tathā karma kṣayād daivaṃ pramlānim upagacchati 45 vipulam api dhanaughaṃ prāpya bhogān striyo vā; puruṣa iha na śaktaḥ karma hīno 'pi bhoktum sunihitam api cārthaṃ daivatai rakṣyamāṇaṃ; vyayaguṇam api sādhuṃ karmaṇā saṃśrayante 46 bhavati manujalokād devaloko viśiṣṭo; bahutara susamṛddhyā mānuṣāṇāṃ gṛhāṇi pitṛvanabhavanābhaṃ dṛśyate cāmarāṇāṃ; na ca phalati vikarmā jīvalokena daivam 47 vyapanayati vimārgaṃ nāsti daive prabhutvaṃ; gurum iva kṛtam agryaṃ karma saṃyāti daivam anupahatam adīnaṃ kāmakāreṇa daivaṃ; nayati puruṣakāraḥ saṃcitas tatra tatra 48 etat te sarvam ākhyātaṃ mayā vai munisattama phalaṃ puruṣakārasya sadā saṃdṛśya tattvataḥ 49 abhyutthānena daivasya samārabdhena karmaṇā vidhinā karmaṇā caiva svargamārgam avāpnuyāt |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 13
Chapter 7
|
1
[य] कर्मणां मे समस्तानां शुभानां भरतर्षभ फलानि महतां शरेष्ठ परब्रूहि परिपृच्छतः 2 [भ] रहस्यं यद ऋषीणां तु तच छृणुष्व युधिष्ठिर या गतिः पराप्यते येन परेत्य भावे चिरेप्सिता 3 येन येन शरीरेण यद यत कर्म करॊति यः तेन तेन शरीरेण तत तत फलम उपाश्नुते 4 यस्यां यस्याम अवस्थायां यत करॊति शुभाशुभम तस्यां तस्याम अवस्थायां भुङ्क्ते जन्मनि जन्मनि 5 न नश्यति कृतं कर्म सदा पञ्चेन्द्रियैर इह ते हय अस्य साक्षिणॊ नित्यं षष्ठ आत्मा तथैव च 6 चक्षुर दद्यान मनॊ दद्याद वाचं दद्याच च सूनृताम अनुव्रजेद उपासीत स यज्ञः पञ्च दक्षिणः 7 यॊ दद्याद अपरिक्लिष्टम अन्नम अध्वनि वर्तते शरान्तायादृष्ट पूर्वाय तस्य पुण्यफलं महत 8 सथण्डिले शयमानानां गृहाणि शयनानि च चीरवल्कल संवीते वासांस्य आभरणानि च 9 वाहनासन यानानि यॊगात्मनि तपॊधने अग्नीन उपशयानस्य राजपौरुषम उच्यते 10 रसानां परतिसंहारे सौभाग्यम अनुगच्छति आमिष परतिसंहारे पशून पुत्रांश च विन्दति 11 अवाक्शिरास तु यॊ लम्बेद उदवासं च यॊ वसेत सततं चैकशायी यः स लभेतेप्सितां गतिम 12 पाद्यम आसनम एवाथ दीपम अन्नं परतिश्रयम दद्याद अतिथिपूजार्थं स यज्ञः पञ्च दक्षिणः 13 वीरासनं वीरशय्यां वीर सथानम उपासतः अक्षयास तस्य वै लॊकाः सर्वकामगमास तथा 14 धनं लभेत दानेन मौनेनाज्ञां विशां पते उपभॊगांश च तपसा बरह्मचर्येण जीवितम 15 रूपम ऐश्वर्यम आरॊग्यम अहिंसा फलम अश्नुते फलमूलाशिनां राज्यं सवर्गः पर्णाशिनां तथा 16 परायॊपवेशनाद राज्यं सर्वत्र सुखम उच्यते सवर्गं सत्येन लभते दीक्षया कुलम उत्तमम 17 गवाढ्यः शाकदीक्षायां सवर्गगामी तृणाशनः सत्रियस तरिषवणं सनात्वा वायुं पीत्वा करतुं लभेत 18 सलिलाशी भवेद यश च सदाग्निः संस्कृतॊ दविजः मरुं साधयतॊ राज्यं नाकपृष्ठम अनाशके 19 उपवासं च दीक्षां च अभिषेकं च पार्थिव कृत्वा दवादश वर्षाणि वीर सथानाद विशिष्यते 20 अधीत्य सर्ववेदान वै सद्यॊ दुःखात परमुच्यते मानसं हि चरन धर्मं सवर्गलॊकम अवाप्नुयात 21 या दुस्त्यजा दुर्मतिभिर यानजीर्यति जीर्यतः यॊ ऽसौ पराणान्तिकॊ रॊगस तां तृष्णां तयजतः सुखम 22 यथा धेनु सहस्रेषु वत्सॊ विन्दति मातरम एवं पूर्वकृतं कर्म कर्तारम अनुगच्छति 23 अचॊद्यमानानि यथा पुष्पाणि च फलानि च सवकालं नातिवर्तन्ते तथा कर्म पुरा कृतम 24 जीर्यन्ति जीर्यतः केशा दन्ता जीर्यन्ति जीर्यतः चक्षुः शरॊत्रे च जीर्येते तृष्णैका तु न जीर्यते 25 येन परीणाति पितरं तेन परीतः परजापतिः परीणाति मातरं येन पृथिवी तेन पूजिता येन परीणात्य उपाध्यायं तेन सयाद बरह्म पूजितम 26 सर्वे तस्यादृता धर्मा यस्यैते तरय आदृताः अनादृतास तु यस्यैते सर्वास तस्याफलाः करियाः 27 [व] भीष्मस्य तद वचः शरुत्वा विस्मिताः कुरुपुंगवाः आसन परहृष्टमनसः परीतिमन्तॊ ऽभवंस तदा 28 यन मन्त्रे भवति वृथा परयुज्यमाने; यत सॊमे भवति वृथाभिषूयमाणे यच चाग्नौ भवति वृथाभिहूयमाने; तत सर्वं भवति वृथाभिधीयमाने 29 इत्य एतद ऋषिणा परॊक्तम उक्तवान अस्मि यद विभॊ शुभाशुभफलप्राप्तौ किम अतः शरॊतुम इच्छसि |
1
[y] karmaṇāṃ me samastānāṃ śubhānāṃ bharatarṣabha phalāni mahatāṃ śreṣṭha prabrūhi paripṛcchataḥ 2 [bh] rahasyaṃ yad ṛṣīṇāṃ tu tac chṛṇuṣva yudhiṣṭhira yā gatiḥ prāpyate yena pretya bhāve cirepsitā 3 yena yena śarīreṇa yad yat karma karoti yaḥ tena tena śarīreṇa tat tat phalam upāśnute 4 yasyāṃ yasyām avasthāyāṃ yat karoti śubhāśubham tasyāṃ tasyām avasthāyāṃ bhuṅkte janmani janmani 5 na naśyati kṛtaṃ karma sadā pañcendriyair iha te hy asya sākṣiṇo nityaṃ ṣaṣṭha ātmā tathaiva ca 6 cakṣur dadyān mano dadyād vācaṃ dadyāc ca sūnṛtām anuvrajed upāsīta sa yajñaḥ pañca dakṣiṇaḥ 7 yo dadyād aparikliṣṭam annam adhvani vartate śrāntāyādṛṣṭa pūrvāya tasya puṇyaphalaṃ mahat 8 sthaṇḍile śayamānānāṃ gṛhāṇi śayanāni ca cīravalkala saṃvīte vāsāṃsy ābharaṇāni ca 9 vāhanāsana yānāni yogātmani tapodhane agnīn upaśayānasya rājapauruṣam ucyate 10 rasānāṃ pratisaṃhāre saubhāgyam anugacchati āmiṣa pratisaṃhāre paśūn putrāṃś ca vindati 11 avākśirās tu yo lambed udavāsaṃ ca yo vaset satataṃ caikaśāyī yaḥ sa labhetepsitāṃ gatim 12 pādyam āsanam evātha dīpam annaṃ pratiśrayam dadyād atithipūjārthaṃ sa yajñaḥ pañca dakṣiṇaḥ 13 vīrāsanaṃ vīraśayyāṃ vīra sthānam upāsataḥ akṣayās tasya vai lokāḥ sarvakāmagamās tathā 14 dhanaṃ labheta dānena maunenājñāṃ viśāṃ pate upabhogāṃś ca tapasā brahmacaryeṇa jīvitam 15 rūpam aiśvaryam ārogyam ahiṃsā phalam aśnute phalamūlāśināṃ rājyaṃ svargaḥ parṇāśināṃ tathā 16 prāyopaveśanād rājyaṃ sarvatra sukham ucyate svargaṃ satyena labhate dīkṣayā kulam uttamam 17 gavāḍhyaḥ śākadīkṣāyāṃ svargagāmī tṛṇāśanaḥ striyas triṣavaṇaṃ snātvā vāyuṃ pītvā kratuṃ labhet 18 salilāśī bhaved yaś ca sadāgniḥ saṃskṛto dvijaḥ maruṃ sādhayato rājyaṃ nākapṛṣṭham anāśake 19 upavāsaṃ ca dīkṣāṃ ca abhiṣekaṃ ca pārthiva kṛtvā dvādaśa varṣāṇi vīra sthānād viśiṣyate 20 adhītya sarvavedān vai sadyo duḥkhāt pramucyate mānasaṃ hi caran dharmaṃ svargalokam avāpnuyāt 21 yā dustyajā durmatibhir yānajīryati jīryataḥ yo 'sau prāṇāntiko rogas tāṃ tṛṣṇāṃ tyajataḥ sukham 22 yathā dhenu sahasreṣu vatso vindati mātaram evaṃ pūrvakṛtaṃ karma kartāram anugacchati 23 acodyamānāni yathā puṣpāṇi ca phalāni ca svakālaṃ nātivartante tathā karma purā kṛtam 24 jīryanti jīryataḥ keśā dantā jīryanti jīryataḥ cakṣuḥ śrotre ca jīryete tṛṣṇaikā tu na jīryate 25 yena prīṇāti pitaraṃ tena prītaḥ prajāpatiḥ prīṇāti mātaraṃ yena pṛthivī tena pūjitā yena prīṇāty upādhyāyaṃ tena syād brahma pūjitam 26 sarve tasyādṛtā dharmā yasyaite traya ādṛtāḥ anādṛtās tu yasyaite sarvās tasyāphalāḥ kriyāḥ 27 [v] bhīṣmasya tad vacaḥ śrutvā vismitāḥ kurupuṃgavāḥ āsan prahṛṣṭamanasaḥ prītimanto 'bhavaṃs tadā 28 yan mantre bhavati vṛthā prayujyamāne; yat some bhavati vṛthābhiṣūyamāṇe yac cāgnau bhavati vṛthābhihūyamāne; tat sarvaṃ bhavati vṛthābhidhīyamāne 29 ity etad ṛṣiṇā proktam uktavān asmi yad vibho śubhāśubhaphalaprāptau kim ataḥ śrotum icchasi |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 13
Chapter 8
|
1
[य] के पूज्याः के नमः कार्याः कान नमस्यसि भारत एतन मे सर्वम आचक्ष्व येषां सपृहयसे नृप 2 उत्तमापद गतस्यापि यत्र ते वर्तते मनः मनुष्यलॊके सर्वस्मिन यद अमुत्रेह चाप्य उत 3 [भ] सपृहयामि दविजातीनां येषां बरह्म परं धनम येषां सवप्रत्ययः सवर्गस तपःस्वाध्यायसाधनः 4 येषां वृद्धाश च बालाश च पितृपैतामहीं धुरम उद्वहन्ति न सीदन्ति तेषां वै सपृहयाम्य अहम 5 विद्यास्व अभिविनीतानां दान्तानां मृदुभाषिणाम शरुतवृत्तॊपपन्नानां सदाक्षर विदां सताम 6 संसत्सु वदतां येषां हंसानाम इव संघशः मङ्गल्य रूपा रुचिरा दिव्यजीमूतनिःस्वनाः 7 सम्यग उच्चारिता वाचः शरूयन्ते हि युधिष्ठिर शुश्रूषमाणे नृपतौ परेत्य चेह सुखावहाः 8 ये चापि तेषां शरॊतारः सदा सदसि संमताः विज्ञानगुणसंपन्नास तेषां च सपृहयाम्य अहम 9 सुसंस्कृतानि परयताः शुचीनि गुणवन्ति च ददत्य अन्नानि तृप्त्यर्थं बराह्मणेभ्यॊ युधिष्ठिर ये चापि सततं राजंस तेषां च सपृहयाम्य अहम 10 शक्यं हय एवाहवे यॊद्धुं न दातुम अनसूयितम शूरा वीराश च शतशः सन्ति लॊके युधिष्ठिर तेषां संख्यायमानानां दानशूरॊ विशिष्यते 11 धन्यः सयां यद्य अहं भूयः सौम्य बराह्मणकॊ ऽपि वा कुले जातॊ धर्मगतिस तपॊ विद्या परायणः 12 न मे तवत्तः परियतरॊ लॊके ऽसमिन पाण्डुनन्दन तवत्तश च मे परियतरा बराह्मणा भरतर्षभ 13 यथा मम परियतरास तवत्तॊ विप्राः कुरूद्वह तेन सत्येन गच्छेयं लॊकान यत्र स शंतनुः 14 न मे पिता परियतरॊ बराह्मणेभ्यस तथाभवत न मे पितुः पिता वापि ये चान्ये ऽपि सुहृज्जनाः 15 न हि मे वृजिनं किं चिद विद्यते बराह्मणेष्व इह अणु वा यदि वा सथूलं विदितं साधु कर्मभिः 16 कर्मणा मनसा वापि वाचा वापि परंतप यन मे कृतं बराह्मणेषु तेनाद्य न तपाम्य अहम 17 बरह्मण्य इति माम आहुस तया वाचास्मि तॊषितः एतद एव पवित्रेभ्यः सर्वेभ्यः परमं समृतम 18 पश्यामि लॊकान अमलाञ शुचीन बराह्मण यायिनः तेषु मे तात गन्तव्यम अह्नाय च चिराय च 19 यथा पत्याश्रयॊ धर्मः सत्रीणां लॊके युधिष्ठिर स देवः सा गतिर नान्या कषत्रियस्य तथा दविजाः 20 कषत्रियः शतवर्षी च दशवर्षी च बराह्मणः पिता पुत्रौ च विज्ञेयौ तयॊ हि बराह्मणः पिता 21 नारी तु पत्यभावे वै देवरं कुरुते पतिम पृथिवी बराह्मणालाभे कषत्रियं कुरुते पतिम 22 पुत्रवच च ततॊ रक्ष्या उपास्या गुरुवच च ते अग्निवच चॊपचर्या वै बराह्मणाः कुरुसत्तम 23 ऋजून सतः सत्यशीलान सर्वभूतहिते रतान आशीविषान इव करुद्धान दविजान उपचरेत सदा 24 तेजसस तपसश चैव नित्यं बिभ्येद युधिष्ठिर उभे चैते परित्याज्ये तेजश चैव तपस तथा 25 वयवसायस तयॊः शीघ्रम उभयॊर एव विद्यते हन्युः करुद्धा महाराज बराह्मणा ये तपस्विनः 26 भूयः सयाद उभयं दत्तं बराह्मणाद यद अकॊपनात कुर्याद उभयतः शेषं दत्तशेषं न शेषयेत 27 दण्डपाणिर यथा गॊषु पालॊ नित्यं सथिरॊ भवेत बराह्मणान बरह्म च तथा कषत्रियः परिपालयेत 28 पितेव पुत्रान रक्षेथा बराह्मणान बरह्मतेजसः गृहे चैषाम अवेक्षेथाः कच चिद अस्तीह जीवनम |
1
[y] ke pūjyāḥ ke namaḥ kāryāḥ kān namasyasi bhārata etan me sarvam ācakṣva yeṣāṃ spṛhayase nṛpa 2 uttamāpad gatasyāpi yatra te vartate manaḥ manuṣyaloke sarvasmin yad amutreha cāpy uta 3 [bh] spṛhayāmi dvijātīnāṃ yeṣāṃ brahma paraṃ dhanam yeṣāṃ svapratyayaḥ svargas tapaḥsvādhyāyasādhanaḥ 4 yeṣāṃ vṛddhāś ca bālāś ca pitṛpaitāmahīṃ dhuram udvahanti na sīdanti teṣāṃ vai spṛhayāmy aham 5 vidyāsv abhivinītānāṃ dāntānāṃ mṛdubhāṣiṇām śrutavṛttopapannānāṃ sadākṣara vidāṃ satām 6 saṃsatsu vadatāṃ yeṣāṃ haṃsānām iva saṃghaśaḥ maṅgalya rūpā rucirā divyajīmūtaniḥsvanāḥ 7 samyag uccāritā vācaḥ śrūyante hi yudhiṣṭhira śuśrūṣamāṇe nṛpatau pretya ceha sukhāvahāḥ 8 ye cāpi teṣāṃ śrotāraḥ sadā sadasi saṃmatāḥ vijñānaguṇasaṃpannās teṣāṃ ca spṛhayāmy aham 9 susaṃskṛtāni prayatāḥ śucīni guṇavanti ca dadaty annāni tṛptyarthaṃ brāhmaṇebhyo yudhiṣṭhira ye cāpi satataṃ rājaṃs teṣāṃ ca spṛhayāmy aham 10 śakyaṃ hy evāhave yoddhuṃ na dātum anasūyitam śūrā vīrāś ca śataśaḥ santi loke yudhiṣṭhira teṣāṃ saṃkhyāyamānānāṃ dānaśūro viśiṣyate 11 dhanyaḥ syāṃ yady ahaṃ bhūyaḥ saumya brāhmaṇako 'pi vā kule jāto dharmagatis tapo vidyā parāyaṇaḥ 12 na me tvattaḥ priyataro loke 'smin pāṇḍunandana tvattaś ca me priyatarā brāhmaṇā bharatarṣabha 13 yathā mama priyatarās tvatto viprāḥ kurūdvaha tena satyena gaccheyaṃ lokān yatra sa śaṃtanuḥ 14 na me pitā priyataro brāhmaṇebhyas tathābhavat na me pituḥ pitā vāpi ye cānye 'pi suhṛjjanāḥ 15 na hi me vṛjinaṃ kiṃ cid vidyate brāhmaṇeṣv iha aṇu vā yadi vā sthūlaṃ viditaṃ sādhu karmabhiḥ 16 karmaṇā manasā vāpi vācā vāpi paraṃtapa yan me kṛtaṃ brāhmaṇeṣu tenādya na tapāmy aham 17 brahmaṇya iti mām āhus tayā vācāsmi toṣitaḥ etad eva pavitrebhyaḥ sarvebhyaḥ paramaṃ smṛtam 18 paśyāmi lokān amalāñ śucīn brāhmaṇa yāyinaḥ teṣu me tāta gantavyam ahnāya ca cirāya ca 19 yathā patyāśrayo dharmaḥ strīṇāṃ loke yudhiṣṭhira sa devaḥ sā gatir nānyā kṣatriyasya tathā dvijāḥ 20 kṣatriyaḥ śatavarṣī ca daśavarṣī ca brāhmaṇaḥ pitā putrau ca vijñeyau tayo hi brāhmaṇaḥ pitā 21 nārī tu patyabhāve vai devaraṃ kurute patim pṛthivī brāhmaṇālābhe kṣatriyaṃ kurute patim 22 putravac ca tato rakṣyā upāsyā guruvac ca te agnivac copacaryā vai brāhmaṇāḥ kurusattama 23 ṛjūn sataḥ satyaśīlān sarvabhūtahite ratān āśīviṣān iva kruddhān dvijān upacaret sadā 24 tejasas tapasaś caiva nityaṃ bibhyed yudhiṣṭhira ubhe caite parityājye tejaś caiva tapas tathā 25 vyavasāyas tayoḥ śīghram ubhayor eva vidyate hanyuḥ kruddhā mahārāja brāhmaṇā ye tapasvinaḥ 26 bhūyaḥ syād ubhayaṃ dattaṃ brāhmaṇād yad akopanāt kuryād ubhayataḥ śeṣaṃ dattaśeṣaṃ na śeṣayet 27 daṇḍapāṇir yathā goṣu pālo nityaṃ sthiro bhavet brāhmaṇān brahma ca tathā kṣatriyaḥ paripālayet 28 piteva putrān rakṣethā brāhmaṇān brahmatejasaḥ gṛhe caiṣām avekṣethāḥ kac cid astīha jīvanam |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 13
Chapter 9
|
1
[य] बराह्मणानां तु ये लॊके परतिश्रुत्य पितामह न परयच्छन्ति मॊहात ते के भवन्ति महामते 2 एतन मे तत्त्वतॊ बरूहि धर्मं धर्मभृतां वर परतिश्रुत्य दुरात्मानॊ न परयच्छन्ति ये नराः 3 [भ] यॊ न दद्यात परतिश्रुत्य सवल्पं वा यदि वा बहु आशास तस्य हताः सर्वाः कलीबस्येव परजा फलम 4 यां रात्रिं जायते पापॊ यां च रात्रिं विनश्यति एतस्मिन्न अन्तरे यद यत सुकृतं तस्य भारत यच च तस्य हुतं किं चित सर्वं तस्यॊपहन्यते 5 अत्रैतद वचनं पराहुर धर्मशास्त्रविदॊ जनाः निशम्य भरतश्रेष्ठ बुद्ध्या परमयुक्तया 6 अपि चॊदाहरन्तीमं धर्मशास्त्रविदॊ जनाः अश्वानां शयाम कर्णानां सहस्रेण स मुच्यते 7 अत्रैवॊदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम सृगालस्य च संवादं वानरस्य च भारत 8 तौ सखायौ पुरा हय आस्तां मानुषत्वे परंतप अन्यां यॊनिं समापन्नौ सार्गालीं वानरीं तथा 9 ततः परासून खादन्तं सृगालं वानरॊ ऽबरवीत शमशानमध्ये संप्रेक्ष्य पूर्वजातिम अनुस्मरन 10 किं तवया पापकं कर्मकृतं पूर्वं सुदारुणम यस तवं शमशाने कृतकान पूतिकान अत्सि कुत्सितान 11 एवम उक्तः परत्युवाच सृगालॊ वानरं तदा बराह्मणस्य परतिश्रुत्य न मया तद उपाकृतम 12 तत कृते पापिकां यॊनिम आपन्नॊ ऽसमि पलवंगम तस्माद एवंविधं भक्ष्यं भक्षयामि बुभुक्षितः 13 इत्य एतद बरुवतॊ राजन बराह्मणस्य मया शरुतम कथां कथयतः पुण्यां धर्मज्ञस्य पुरातनीम 14 शरुतं चापि मया भूयः कृष्णस्यापि विशां पते कथां कथयतः पूर्वं बराह्मणं परति पाण्डव 15 एवम एव च मां नित्यं बराह्मणाः संदिशन्ति वै परतिश्रुत्य भवेद देयं नाशा कार्या हि बराह्मणैः 16 बराह्मणॊ हय आशया पूर्वं कृतया पृथिवीपते सुसमिद्धॊ यथा दीप्तः पावकस तद्विधः समृतः 17 यं निरीक्षेत संक्रुद्ध आशया पूर्वजातया परदहेत हि तं राजन कक्षम अक्षय्य भुग यथा 18 स एव हि यदा तुष्टॊ वचसा परतिनन्दति भवत्य अगद संकाशॊ विषये तस्य भारत 19 पुत्रान पौत्रान पशूंश चैव बान्धवान सचिवांस तथा पुरं जनपदं चैव शान्तिर इष्टेव पुष्यति 20 एतद धि परमं तेजॊ बराह्मणस्येह दृश्यते सहस्रकिरणस्येव सवितुर धरणीतले 21 तस्माद दातव्यम एवेह परतिश्रुत्य युधिष्ठिर यदीच्छेच छॊभनां जातिं पराप्तुं भरतसत्तम 22 बराह्मणस्य हि दत्तेन धरुवं सवर्गॊ हय अनुत्तमः शक्यम्प्राप्तुं विशेषेण दानं हि महती करिया 23 इतॊ दत्तेन जीवन्ति देवताः पितरस तथा तस्माद आनानि देयानि बराह्मणेभ्यॊ विजानता 24 महद धि भरतश्रेष्ठ बराह्मणस तीर्थम उच्यते वेलायां न तु कस्यां चिद गच्छेद विप्रॊ हय अपूजितः |
1
[y] brāhmaṇānāṃ tu ye loke pratiśrutya pitāmaha na prayacchanti mohāt te ke bhavanti mahāmate 2 etan me tattvato brūhi dharmaṃ dharmabhṛtāṃ vara pratiśrutya durātmāno na prayacchanti ye narāḥ 3 [bh] yo na dadyāt pratiśrutya svalpaṃ vā yadi vā bahu āśās tasya hatāḥ sarvāḥ klībasyeva prajā phalam 4 yāṃ rātriṃ jāyate pāpo yāṃ ca rātriṃ vinaśyati etasminn antare yad yat sukṛtaṃ tasya bhārata yac ca tasya hutaṃ kiṃ cit sarvaṃ tasyopahanyate 5 atraitad vacanaṃ prāhur dharmaśāstravido janāḥ niśamya bharataśreṣṭha buddhyā paramayuktayā 6 api codāharantīmaṃ dharmaśāstravido janāḥ aśvānāṃ śyāma karṇānāṃ sahasreṇa sa mucyate 7 atraivodāharantīmam itihāsaṃ purātanam sṛgālasya ca saṃvādaṃ vānarasya ca bhārata 8 tau sakhāyau purā hy āstāṃ mānuṣatve paraṃtapa anyāṃ yoniṃ samāpannau sārgālīṃ vānarīṃ tathā 9 tataḥ parāsūn khādantaṃ sṛgālaṃ vānaro 'bravīt śmaśānamadhye saṃprekṣya pūrvajātim anusmaran 10 kiṃ tvayā pāpakaṃ karmakṛtaṃ pūrvaṃ sudāruṇam yas tvaṃ śmaśāne kṛtakān pūtikān atsi kutsitān 11 evam uktaḥ pratyuvāca sṛgālo vānaraṃ tadā brāhmaṇasya pratiśrutya na mayā tad upākṛtam 12 tat kṛte pāpikāṃ yonim āpanno 'smi plavaṃgama tasmād evaṃvidhaṃ bhakṣyaṃ bhakṣayāmi bubhukṣitaḥ 13 ity etad bruvato rājan brāhmaṇasya mayā śrutam kathāṃ kathayataḥ puṇyāṃ dharmajñasya purātanīm 14 śrutaṃ cāpi mayā bhūyaḥ kṛṣṇasyāpi viśāṃ pate kathāṃ kathayataḥ pūrvaṃ brāhmaṇaṃ prati pāṇḍava 15 evam eva ca māṃ nityaṃ brāhmaṇāḥ saṃdiśanti vai pratiśrutya bhaved deyaṃ nāśā kāryā hi brāhmaṇaiḥ 16 brāhmaṇo hy āśayā pūrvaṃ kṛtayā pṛthivīpate susamiddho yathā dīptaḥ pāvakas tadvidhaḥ smṛtaḥ 17 yaṃ nirīkṣeta saṃkruddha āśayā pūrvajātayā pradaheta hi taṃ rājan kakṣam akṣayya bhug yathā 18 sa eva hi yadā tuṣṭo vacasā pratinandati bhavaty agada saṃkāśo viṣaye tasya bhārata 19 putrān pautrān paśūṃś caiva bāndhavān sacivāṃs tathā puraṃ janapadaṃ caiva śāntir iṣṭeva puṣyati 20 etad dhi paramaṃ tejo brāhmaṇasyeha dṛśyate sahasrakiraṇasyeva savitur dharaṇītale 21 tasmād dātavyam eveha pratiśrutya yudhiṣṭhira yadīcchec chobhanāṃ jātiṃ prāptuṃ bharatasattama 22 brāhmaṇasya hi dattena dhruvaṃ svargo hy anuttamaḥ śakyamprāptuṃ viśeṣeṇa dānaṃ hi mahatī kriyā 23 ito dattena jīvanti devatāḥ pitaras tathā tasmād ānāni deyāni brāhmaṇebhyo vijānatā 24 mahad dhi bharataśreṣṭha brāhmaṇas tīrtham ucyate velāyāṃ na tu kasyāṃ cid gacched vipro hy apūjitaḥ |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 13
Chapter 10
|
1
[य] मित्र सौदृद भावेन उपदेशं करॊति यः जात्यावरस्य राजर्षे दॊषस तस्य भवेन न वा 2 एतद इच्छामि तत्त्वेन वयाख्यातुं वै पितामह सूक्ष्मा गतिर हि धर्मस्य यत्र मुह्यन्ति मानवाः 3 [भ] अत्र ते वर्तयिष्यामि शृणु राजन यथागमम ऋषीणां वदतां पूर्वं शरुतम आसीद यथा मया 4 उपदेशॊ न कर्तव्यॊ जातिहीनस्य कस्य चित उपदेशे महान दॊष उपाध्यायस्य भाष्यते 5 निदर्शनम इदं राजञ शृणु मे भरतर्षभ दुरुक्त वचने राजन यथापूर्वं युधिष्ठिर बरह्माश्रमपदे वृत्तं पार्श्वे हिमवतः शुभे 6 तत्राश्रमपदं पुण्यं नानावृक्षगणायुतम बहु गुल्मलताकीर्णं मृगद्विजनिषेवितम 7 सिद्धचारणसंघुष्टं रम्यं पुष्पितकाननम वरतिभिर बहुभिः कीर्णं तापसैर उपशॊभितम 8 बराह्मणैश च महाभागैः सूर्यज्वलन संनिभैः नियमव्रतसंपन्नैः समाकीर्णं तपस्विभिः दीक्षितैर भरतश्रेष्ठ यताहारैः कृतात्मभिः 9 वेदाध्ययनघॊषैश च नादितं भरतर्षभ वालखिल्यैश च बहुभिर यतिभिश च निषेवितम 10 तत्र कश चित समुत्साहं कृत्वा शूद्रॊ दयान्वितः आगतॊ हय आश्रमपदं पूजितश च तपस्विभिः 11 तांस तु दृष्ट्वा मुनिगणान देवकल्पान महौजसः वहतॊ विविधा दीक्षाः संप्रहृष्यत भारत 12 अथास्य बुद्धिर अभवत तपस्ये भरतर्षभ ततॊ ऽबरवीत कुलपतिं पादौ संगृह्य भारत 13 भवत्प्रसादाद इच्छामि धर्मं चर्तुं दविजर्षभ तन मां तवं भगवन वक्तुं परव्राजयितुम अर्हसि 14 वर्णावरॊ ऽहं भगवञ शूद्रॊ जात्यास्मि सत्तम शुश्रूषां कर्तुम इच्छामि परपन्नाय परसीद मे 15 [कुलपति] न शक्यम इह शूद्रेण लिङ्गम आश्रित्य वर्तितुम आस्यतां यदि ते बुद्धिः शुश्रूषा निरतॊ भव 16 [भ] एवम उक्तस तु मुनिना स शूद्रॊ ऽचिन्तयन नृप कथम अत्र मया कार्यं शरद्धा धर्मे परा च मे विज्ञातम एवं भवतु करिष्ये परियम आत्मनः 17 गत्वाश्रमपदाद दूरम उटजं कृतवांस तु सः तत्र वेदिं च भूमिं च देवतायतनानि च निवेश्य भरतश्रेष्ठ नियमस्थॊ ऽभवत सुखम 18 अभिषेकांश च नियमान देवतायतनेषु च बलिं च कृत्वा हुत्वा च देवतां चाप्य अपूजयत 19 संकल्पनियमॊपेतः फलाहारॊ जितेन्द्रियः नित्यं संनिहिताभिश च ओषधीभिः फलैस तथा 20 अतिथीन पूजयाम आस यथावत समुपागतान एवं हि सुमहान कालॊ वयत्यक्रामत स तस्य वै 21 अथास्य मुनिर आगच्छत संगत्या वै तम आश्रमम संपूज्य सवागतेनर्षिं विधिवत पर्यतॊषयत 22 अनुकूलाः कथाः कृत्वा यथावत पर्यपृच्छत ऋषिः परमतेजस्वी धर्मात्मा संयतेन्द्रियः 23 एवं स बहुशस तस्य शूद्रस्य भरतर्षभ सॊ ऽगच्छद आश्रमम ऋषिः शूद्रं दरष्टुं नरर्षभ 24 अथ तं तापसं शूद्रः सॊ ऽबरवीद भरतर्षभ पितृकार्यं करिष्यामि तत्र मे ऽनुग्रहं कुरु 25 बाढम इत्य एव तं विप्र उवाच भरतर्षभ शुचिर भूत्वा स शूद्रस तु तस्यर्षेः पाद्यम आनयत 26 अथ दर्भांश च वन्याश च ओषधीर भरतर्षभ पवित्रम आसनं चैव बृसीं च समुपानयत 27 अथ दक्षिणम आवृत्य बृसीं परमशीर्षिकाम कृताम अन्यायतॊ दृष्ट्वा ततस तम ऋषिर अब्रवीत 28 कुरुष्वैतां पूर्वशीर्षां भव चॊदन मुखः शुचिः स च तत कृतवाञ शूद्रः सर्वं यद ऋषिर अब्रवीत 29 यथॊपदिष्टं मेधावी दर्भादींस तान यथातथम हव्यकव्य विधिं कृत्स्नम उक्तं तेन तपस्विना 30 ऋषिणा पितृकार्ये च स च धर्मपथे सथितः पितृकार्ये कृते चापि विषृष्टः स जगाम ह 31 अथ दीर्घस्य कालस्य स तप्यञ शूद्र तापसः वने पञ्चत्वम अगमत सुकृतेन च तेन वै अजायत महाराज राजवंशे महाद्युतिः 32 तथैव स ऋषिस तात कालधर्मम अवाप्य ह पुरॊहित कुले विप्र आजातॊ भरतर्षभ 33 एवं तौ तत्र संभूताव उभौ शूद्र मुनी तदा करमेण वर्धितौ चापि विद्यासु कुशलाव उभौ 34 अथर्ववेदे वेदे च बभूवर्षिर सुनिश्चितः कल्पप्रयॊगे चॊत्पन्ने जयॊतिषे च परं गतः सख्ये चापि परा परीतिस तयॊश चापि वयवर्धत 35 पितर्य उपरते चापि कृतशौचः स भारत अभिषिक्तः परकृतिभी राजपुत्रः स पार्थिवः अभिषिक्तेन स ऋषिर अभिषिक्तः पुरॊहितः 36 स तं पुरॊधाय सुखम अवसद भरतर्षभ राज्यं शशास धर्मेण परजाश च परिपालयन 37 पुण्याहवाचने नित्यं धर्मकार्येषु चासकृत उत्स्मयन पराहसच चापि दृष्ट्वा राजा पुरॊहितम एवं स बहुशॊ राजन पुरॊधसम उपाहसत 38 लक्षयित्वा पुरॊधास तु बहु शस्तं नराधिपम उत्स्मयन्तं च सततं दृष्ट्वासौ मन्युमान अभूत 39 अथ शूण्ये पुरॊधास तु सह राज्ञा समागतः कथाभिर अनुकूलाभी राजानम अभिरामयत 40 ततॊ ऽबरवीन नरेन्द्रं स पुरॊधा भरतर्षभ वरम इच्छाम्य अहं तव एकं तवया दत्तं महाद्युते 41 [र] वराणां ते शतं दद्यां कुम उतैकं दविजॊत्तम सनेहाच च बहुमानाच च नास्त्य अदेयं हि मे तव 42 [पुरॊहित] एकं वै वरम इच्छामि यदि तुष्टॊ ऽसि पार्थिव यद ददासि महाराज सत्यं तद वद मानृतम 43 [भ] बाढम इत्य एव तं राजा परत्युवाच युधिष्ठिर यदि जञास्यामि वक्ष्यामि अजानन न तु संवदे 44 [प] पुण्याहवाचने नित्यं धर्मकृत्येषु चासकृत शान्ति हॊमेषु च सदा किं तवं हससि वीक्ष्य माम 45 सव्रीडं वै भवति हि मनॊ मे हसता तवया कामया शापितॊ राजन नान्यथा वक्तुम अर्हसि 46 भाव्यं हि कारणेनात्र न ते हास्यम अकारणम कौतूहलं मे सुभृशं तत्त्वेन कथयस्व मे 47 [र] एवम उक्ते तवया विप्र यद अवाच्यं भवेद अपि अवश्यम एव वक्तव्यं शृणुष्वैक मना दविज 48 पूर्वदेहे यथावृत्तं तन निबॊध दविजॊत्तम जातिं समराम्य अहं बरह्मन्न अवधानेन मे शृणु 49 शूद्रॊ ऽहम अभवं पूर्वं तापसॊ भृशसंयुतः ऋषिर उग्रतपास तवं च तदाभूर दविजसत्तम 50 परीयता हि तदा बरह्मन ममानुग्रह बुद्धिना पितृकार्ये तवया पूर्वम उपदेशः कृतॊ ऽनघ बृस्यां दर्भेषु हव्ये च कव्ये च मुनिसत्तम 51 एतेन कर्म दॊषेण पुरॊधास तवम अजायथाः अहं राजा च विप्रेन्द्र पश्य कालस्य पर्ययम मत्कृते हय उपदेशेन तवया पराप्तम इदं फलम 52 एतस्मात कारणाद बरह्मन परहसे तवां दविजॊत्तम न तवां परिभवन बरह्मन परहसामि गुरुर भवान 53 विपर्ययेण मे मन्युस तेन संतप्यते मनः जातिं समराम्य अहं तुभ्यम अतस तवां परहसामि वै 54 एवं तवॊग्रं हि तप उपदेशेन नाशितम पुरॊहितत्वम उत्सृज्य यतस्व तवम्पुनर भवे 55 इतस तवम अधमाम अन्यां मा यॊनिं पराप्स्यसे दविज गृह्यतां दरविणं विप्र पूतात्मा भव सत्तम 56 [भ] ततॊ विसृष्टॊ राज्ञा तु विप्रॊ दानान्य अनेकशः बराह्मणेभ्यॊ ददौ वित्तं भूमिं गरामांश च सर्वशः 57 कृच्छ्राणि चीर्त्वा च ततॊ यथॊक्तामि दविजॊत्तमः तीर्थानि चाभिगत्वा वै दानानि विविधानि च 58 दत्त्वा गाश चैव विप्राणां पूतात्मा सॊ ऽभवद दविजः तम एव चाश्रमं गत्वा चचार विपुलं तपः 59 ततः सिद्धिं परां पराप्तॊ बराह्मणॊ राजसत्तम संमतश चाभवत तेषाम आश्रमे ऽऽशरमवासिनाम 60 एवं पराप्तॊ महत कृच्छ्रम ऋषिः स नृपसत्तम बराह्मणेन न वक्तव्यं तस्माद वर्णावरे जने 61 वर्जयेद उपदेशं च सदैव बराह्मणॊ नृप उपदेशं हि कुर्वाणॊ दविजः कृच्छ्रम अवाप्नुयात 62 एषितव्यं सदा वाचा नृपेण दविजसत्तमात न परवक्तव्यम इह हि किं चिद वर्णावरे जने 63 बराह्मणाः कषत्रिया वैश्यास तरयॊ वर्णा दविजातयः एतेषु कथयन राजन बराह्मणॊ न परदुष्यति 64 तस्मात सद्भिर न वक्तव्यं कस्य चित किं चिद अग्रतः सूक्ष्मा गतिर हि धर्मस्य दुर्ज्ञेया हय अकृतात्मभिः 65 तस्मान मौनानि मुनयॊ दीक्षां कुर्वन्ति चादृताः दुरुक्तस्य भयाद राजन नानुभाषन्ति किं चन 66 धार्मिका गुणसंपन्नाः सत्यार्जव परायणाः दुरुक्त वाचाभिहताः पराप्नुवन्तीह दुष्कृतम 67 उपदेशॊ न कर्तव्यः कदा चिद अपि कस्य चित उपदेशाद धि तत पापं बराह्मणः समवाप्नुयात 68 विमृश्य तस्मात पराज्ञेन वक्तव्यं धर्मम इच्छता सत्यानृतेन हि कृत उपदेशॊ हिनस्ति वै 69 वक्तव्यम इह पृष्टेन विनिश्चित्य विपर्ययम स चॊपदेशः कर्तव्यॊ येन धर्मम अवाप्नुयात 70 एतत ते सर्वम आख्यातम उपदेशे कृते सति महान कलेशॊ हि भवति तस्मान नॊपदिशेत कव चित |
1
[y] mitra saudṛda bhāvena upadeśaṃ karoti yaḥ jātyāvarasya rājarṣe doṣas tasya bhaven na vā 2 etad icchāmi tattvena vyākhyātuṃ vai pitāmaha sūkṣmā gatir hi dharmasya yatra muhyanti mānavāḥ 3 [bh] atra te vartayiṣyāmi śṛṇu rājan yathāgamam ṛṣīṇāṃ vadatāṃ pūrvaṃ śrutam āsīd yathā mayā 4 upadeśo na kartavyo jātihīnasya kasya cit upadeśe mahān doṣa upādhyāyasya bhāṣyate 5 nidarśanam idaṃ rājañ śṛṇu me bharatarṣabha durukta vacane rājan yathāpūrvaṃ yudhiṣṭhira brahmāśramapade vṛttaṃ pārśve himavataḥ śubhe 6 tatrāśramapadaṃ puṇyaṃ nānāvṛkṣagaṇāyutam bahu gulmalatākīrṇaṃ mṛgadvijaniṣevitam 7 siddhacāraṇasaṃghuṣṭaṃ ramyaṃ puṣpitakānanam vratibhir bahubhiḥ kīrṇaṃ tāpasair upaśobhitam 8 brāhmaṇaiś ca mahābhāgaiḥ sūryajvalana saṃnibhaiḥ niyamavratasaṃpannaiḥ samākīrṇaṃ tapasvibhiḥ dīkṣitair bharataśreṣṭha yatāhāraiḥ kṛtātmabhiḥ 9 vedādhyayanaghoṣaiś ca nāditaṃ bharatarṣabha vālakhilyaiś ca bahubhir yatibhiś ca niṣevitam 10 tatra kaś cit samutsāhaṃ kṛtvā śūdro dayānvitaḥ āgato hy āśramapadaṃ pūjitaś ca tapasvibhiḥ 11 tāṃs tu dṛṣṭvā munigaṇān devakalpān mahaujasaḥ vahato vividhā dīkṣāḥ saṃprahṛṣyata bhārata 12 athāsya buddhir abhavat tapasye bharatarṣabha tato 'bravīt kulapatiṃ pādau saṃgṛhya bhārata 13 bhavatprasādād icchāmi dharmaṃ cartuṃ dvijarṣabha tan māṃ tvaṃ bhagavan vaktuṃ pravrājayitum arhasi 14 varṇāvaro 'haṃ bhagavañ śūdro jātyāsmi sattama śuśrūṣāṃ kartum icchāmi prapannāya prasīda me 15 [kulapati] na śakyam iha śūdreṇa liṅgam āśritya vartitum āsyatāṃ yadi te buddhiḥ śuśrūṣā nirato bhava 16 [bh] evam uktas tu muninā sa śūdro 'cintayan nṛpa katham atra mayā kāryaṃ śraddhā dharme parā ca me vijñātam evaṃ bhavatu kariṣye priyam ātmanaḥ 17 gatvāśramapadād dūram uṭajaṃ kṛtavāṃs tu saḥ tatra vediṃ ca bhūmiṃ ca devatāyatanāni ca niveśya bharataśreṣṭha niyamastho 'bhavat sukham 18 abhiṣekāṃś ca niyamān devatāyataneṣu ca baliṃ ca kṛtvā hutvā ca devatāṃ cāpy apūjayat 19 saṃkalpaniyamopetaḥ phalāhāro jitendriyaḥ nityaṃ saṃnihitābhiś ca oṣadhībhiḥ phalais tathā 20 atithīn pūjayām āsa yathāvat samupāgatān evaṃ hi sumahān kālo vyatyakrāmat sa tasya vai 21 athāsya munir āgacchat saṃgatyā vai tam āśramam saṃpūjya svāgatenarṣiṃ vidhivat paryatoṣayat 22 anukūlāḥ kathāḥ kṛtvā yathāvat paryapṛcchata ṛṣiḥ paramatejasvī dharmātmā saṃyatendriyaḥ 23 evaṃ sa bahuśas tasya śūdrasya bharatarṣabha so 'gacchad āśramam ṛṣiḥ śūdraṃ draṣṭuṃ nararṣabha 24 atha taṃ tāpasaṃ śūdraḥ so 'bravīd bharatarṣabha pitṛkāryaṃ kariṣyāmi tatra me 'nugrahaṃ kuru 25 bāḍham ity eva taṃ vipra uvāca bharatarṣabha śucir bhūtvā sa śūdras tu tasyarṣeḥ pādyam ānayat 26 atha darbhāṃś ca vanyāś ca oṣadhīr bharatarṣabha pavitram āsanaṃ caiva bṛsīṃ ca samupānayat 27 atha dakṣiṇam āvṛtya bṛsīṃ paramaśīrṣikām kṛtām anyāyato dṛṣṭvā tatas tam ṛṣir abravīt 28 kuruṣvaitāṃ pūrvaśīrṣāṃ bhava codan mukhaḥ śuciḥ sa ca tat kṛtavāñ śūdraḥ sarvaṃ yad ṛṣir abravīt 29 yathopadiṣṭaṃ medhāvī darbhādīṃs tān yathātatham havyakavya vidhiṃ kṛtsnam uktaṃ tena tapasvinā 30 ṛṣiṇā pitṛkārye ca sa ca dharmapathe sthitaḥ pitṛkārye kṛte cāpi viṣṛṣṭaḥ sa jagāma ha 31 atha dīrghasya kālasya sa tapyañ śūdra tāpasaḥ vane pañcatvam agamat sukṛtena ca tena vai ajāyata mahārāja rājavaṃśe mahādyutiḥ 32 tathaiva sa ṛṣis tāta kāladharmam avāpya ha purohita kule vipra ājāto bharatarṣabha 33 evaṃ tau tatra saṃbhūtāv ubhau śūdra munī tadā krameṇa vardhitau cāpi vidyāsu kuśalāv ubhau 34 atharvavede vede ca babhūvarṣir suniścitaḥ kalpaprayoge cotpanne jyotiṣe ca paraṃ gataḥ sakhye cāpi parā prītis tayoś cāpi vyavardhata 35 pitary uparate cāpi kṛtaśaucaḥ sa bhārata abhiṣiktaḥ prakṛtibhī rājaputraḥ sa pārthivaḥ abhiṣiktena sa ṛṣir abhiṣiktaḥ purohitaḥ 36 sa taṃ purodhāya sukham avasad bharatarṣabha rājyaṃ śaśāsa dharmeṇa prajāś ca paripālayan 37 puṇyāhavācane nityaṃ dharmakāryeṣu cāsakṛt utsmayan prāhasac cāpi dṛṣṭvā rājā purohitam evaṃ sa bahuśo rājan purodhasam upāhasat 38 lakṣayitvā purodhās tu bahu śastaṃ narādhipam utsmayantaṃ ca satataṃ dṛṣṭvāsau manyumān abhūt 39 atha śūṇye purodhās tu saha rājñā samāgataḥ kathābhir anukūlābhī rājānam abhirāmayat 40 tato 'bravīn narendraṃ sa purodhā bharatarṣabha varam icchāmy ahaṃ tv ekaṃ tvayā dattaṃ mahādyute 41 [r] varāṇāṃ te śataṃ dadyāṃ kum utaikaṃ dvijottama snehāc ca bahumānāc ca nāsty adeyaṃ hi me tava 42 [purohita] ekaṃ vai varam icchāmi yadi tuṣṭo 'si pārthiva yad dadāsi mahārāja satyaṃ tad vada mānṛtam 43 [bh] bāḍham ity eva taṃ rājā pratyuvāca yudhiṣṭhira yadi jñāsyāmi vakṣyāmi ajānan na tu saṃvade 44 [p] puṇyāhavācane nityaṃ dharmakṛtyeṣu cāsakṛt śānti homeṣu ca sadā kiṃ tvaṃ hasasi vīkṣya mām 45 savrīḍaṃ vai bhavati hi mano me hasatā tvayā kāmayā śāpito rājan nānyathā vaktum arhasi 46 bhāvyaṃ hi kāraṇenātra na te hāsyam akāraṇam kautūhalaṃ me subhṛśaṃ tattvena kathayasva me 47 [r] evam ukte tvayā vipra yad avācyaṃ bhaved api avaśyam eva vaktavyaṃ śṛṇuṣvaika manā dvija 48 pūrvadehe yathāvṛttaṃ tan nibodha dvijottama jātiṃ smarāmy ahaṃ brahmann avadhānena me śṛṇu 49 śūdro 'ham abhavaṃ pūrvaṃ tāpaso bhṛśasaṃyutaḥ ṛṣir ugratapās tvaṃ ca tadābhūr dvijasattama 50 prīyatā hi tadā brahman mamānugraha buddhinā pitṛkārye tvayā pūrvam upadeśaḥ kṛto 'nagha bṛsyāṃ darbheṣu havye ca kavye ca munisattama 51 etena karma doṣeṇa purodhās tvam ajāyathāḥ ahaṃ rājā ca viprendra paśya kālasya paryayam matkṛte hy upadeśena tvayā prāptam idaṃ phalam 52 etasmāt kāraṇād brahman prahase tvāṃ dvijottama na tvāṃ paribhavan brahman prahasāmi gurur bhavān 53 viparyayeṇa me manyus tena saṃtapyate manaḥ jātiṃ smarāmy ahaṃ tubhyam atas tvāṃ prahasāmi vai 54 evaṃ tavograṃ hi tapa upadeśena nāśitam purohitatvam utsṛjya yatasva tvampunar bhave 55 itas tvam adhamām anyāṃ mā yoniṃ prāpsyase dvija gṛhyatāṃ draviṇaṃ vipra pūtātmā bhava sattama 56 [bh] tato visṛṣṭo rājñā tu vipro dānāny anekaśaḥ brāhmaṇebhyo dadau vittaṃ bhūmiṃ grāmāṃś ca sarvaśaḥ 57 kṛcchrāṇi cīrtvā ca tato yathoktāmi dvijottamaḥ tīrthāni cābhigatvā vai dānāni vividhāni ca 58 dattvā gāś caiva viprāṇāṃ pūtātmā so 'bhavad dvijaḥ tam eva cāśramaṃ gatvā cacāra vipulaṃ tapaḥ 59 tataḥ siddhiṃ parāṃ prāpto brāhmaṇo rājasattama saṃmataś cābhavat teṣām āśrame ''śramavāsinām 60 evaṃ prāpto mahat kṛcchram ṛṣiḥ sa nṛpasattama brāhmaṇena na vaktavyaṃ tasmād varṇāvare jane 61 varjayed upadeśaṃ ca sadaiva brāhmaṇo nṛpa upadeśaṃ hi kurvāṇo dvijaḥ kṛcchram avāpnuyāt 62 eṣitavyaṃ sadā vācā nṛpeṇa dvijasattamāt na pravaktavyam iha hi kiṃ cid varṇāvare jane 63 brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyās trayo varṇā dvijātayaḥ eteṣu kathayan rājan brāhmaṇo na praduṣyati 64 tasmāt sadbhir na vaktavyaṃ kasya cit kiṃ cid agrataḥ sūkṣmā gatir hi dharmasya durjñeyā hy akṛtātmabhiḥ 65 tasmān maunāni munayo dīkṣāṃ kurvanti cādṛtāḥ duruktasya bhayād rājan nānubhāṣanti kiṃ cana 66 dhārmikā guṇasaṃpannāḥ satyārjava parāyaṇāḥ durukta vācābhihatāḥ prāpnuvantīha duṣkṛtam 67 upadeśo na kartavyaḥ kadā cid api kasya cit upadeśād dhi tat pāpaṃ brāhmaṇaḥ samavāpnuyāt 68 vimṛśya tasmāt prājñena vaktavyaṃ dharmam icchatā satyānṛtena hi kṛta upadeśo hinasti vai 69 vaktavyam iha pṛṣṭena viniścitya viparyayam sa copadeśaḥ kartavyo yena dharmam avāpnuyāt 70 etat te sarvam ākhyātam upadeśe kṛte sati mahān kleśo hi bhavati tasmān nopadiśet kva cit |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 13
Chapter 11
|
1
[य] कीदृशे पुरुषे तात सत्रीषु वा भरतर्षभ शरीः पद्मा वसते नित्यं तन मे बरूहि पितामह 2 [भ] अत्र ते वर्तयिष्यामि यथादृष्टं यथा शरुतम रुक्मिणी देवकीपुत्र संनिधौ पर्यपृच्छत 3 नारायणस्याङ्क गतां जवलन्तीं; दृष्ट्वा शरियं पद्मसमान वक्त्राम कौतूहलाद विस्मितचारुनेत्रा; पप्रच्छ माता मकरध्वजस्य 4 कानीह भूतान्य उपसेवसे तवं; संतिष्ठती कानि न सेवसे तवम तानि तरिलॊकेश्वर भूतकान्ते; तत्त्वेन मे बरूहि महर्षिकन्ये 5 एवं तदा शरीर अभिभाष्यमाणा; देव्या समक्षं गरुड धवजस्य उवाच वाक्यं मधुराभिधानं; मनॊहरं चन्द्र मुखी परसन्ना 6 वसामि सत्ये सुभगे परगल्भे; दक्षे नरे कर्मणि वर्तमाने नाकर्म शीले पुरुषे वसामि; न नास्तिके सांकरिके कृतघ्ने न भिन्नवृत्ते न नृशंसवृत्ते; न चापि चौरे न गुरुष्व असूये 7 ये चाल्पतेजॊबलसत्त्वसारा; हृष्यन्ति कुप्यन्ति च यत्र तत्र न देवि तिष्ठामि तथाविधेषु; नरेषु संसुप्त मनॊरथेषु 8 यश चात्मनि परार्थयते न किं चिद; यश च सवभावॊपहतान्तर आत्मा तेष्व अल्पसंतॊष रतेषु नित्यं; नरेषु नाहं निवसामि देवि 9 वसामि धर्मशीलेषु धर्मज्ञेषु महात्मसु वृद्धसेविषु दान्तेषु सत्त्वज्ञेषु महात्मसु 10 सत्रीषु कषान्तासु दान्तासु देवद्विज परासु च वसामि सत्यशीलासु सवभावनिरतासु च 11 परकीर्णभाण्डाम अनवेक्ष्य कारिणीं; सदा च भर्तुः परतिकूलवादिनीम परस्य वेश्माभिरताम अलज्जाम; एवंविधां सत्रीं परिवर्जयामि 12 लॊकाम अचॊक्षाम अवलेहिनीं च; वयपेतधैर्यां कलहप्रियां च निद्राभिभूतां सततं शयानाम; एवंविधां सत्रीं परिवर्जयामि 13 सत्यासु नित्यं परियदर्शनासु; सौभाग्ययुक्तासु गुणान्वितासु वसामि नारीषु पतिव्रतासु; कल्याण शीलासु विभूषितासु 14 यानेषु कन्यासु विभूषणेषु; यज्ञेषु मेघेषु च वृष्टिमत्सु वसामि फुल्लासु च पद्मिनीषु; नक्षत्रवीथीषु च शारदीषु 15 शैलेषु गॊष्ठेषु तथा वनेषु; सरःसु फुल्लॊत्पलपङ्कजेषु नदीषु हंसस्वननादितासु; करौञ्चावघुष्ट सवरशॊभितासु 16 विस्तीर्णकूलह्रद शॊभितासु; तपस्विसिद्धद्विज सेवितासु वसामि नित्यं सुबहूदकासु; सिंहैर गजैश चाकुलितॊदकासु मत्ते गजे गॊवृषभे नरेन्द्रे; सिंहासने सत्पुरुषे च नित्यम 17 यस्मिन गृहे हूयते हव्यवाहॊ; गॊब्राह्मणश चार्च्यते देवताश च काले च पुष्पैर बलयः करियन्ते; तस्मिन गृहे नित्यम उपैमि वासम 18 सवाध्यायनित्येषु दविजेषु नित्यं; कषत्रे च धर्माभिरते सदैव वैश्ये च कृषाभिरते वसामि; शूद्रे च शुश्रूषणनित्ययुक्ते 19 नारायणे तव एकमना वसानि; सर्वेण भावेन शरीरभूता तस्मिन हि धर्मः सुमहान निविष्टॊ; बरह्मण्यता चात्र तथा परियत्वम 20 नाहं शरीरेण वसामि देवि; नैवं मया शक्यम इहाभिधातुम यस्मिंस तु भावेन वसामि पुंसि; स वर्धते धर्मयशॊ ऽरथकामैः |
1
[y] kīdṛśe puruṣe tāta strīṣu vā bharatarṣabha śrīḥ padmā vasate nityaṃ tan me brūhi pitāmaha 2 [bh] atra te vartayiṣyāmi yathādṛṣṭaṃ yathā śrutam rukmiṇī devakīputra saṃnidhau paryapṛcchata 3 nārāyaṇasyāṅka gatāṃ jvalantīṃ; dṛṣṭvā śriyaṃ padmasamāna vaktrām kautūhalād vismitacārunetrā; papraccha mātā makaradhvajasya 4 kānīha bhūtāny upasevase tvaṃ; saṃtiṣṭhatī kāni na sevase tvam tāni trilokeśvara bhūtakānte; tattvena me brūhi maharṣikanye 5 evaṃ tadā śrīr abhibhāṣyamāṇā; devyā samakṣaṃ garuḍa dhvajasya uvāca vākyaṃ madhurābhidhānaṃ; manoharaṃ candra mukhī prasannā 6 vasāmi satye subhage pragalbhe; dakṣe nare karmaṇi vartamāne nākarma śīle puruṣe vasāmi; na nāstike sāṃkarike kṛtaghne na bhinnavṛtte na nṛśaṃsavṛtte; na cāpi caure na guruṣv asūye 7 ye cālpatejobalasattvasārā; hṛṣyanti kupyanti ca yatra tatra na devi tiṣṭhāmi tathāvidheṣu; nareṣu saṃsupta manoratheṣu 8 yaś cātmani prārthayate na kiṃ cid; yaś ca svabhāvopahatāntar ātmā teṣv alpasaṃtoṣa rateṣu nityaṃ; nareṣu nāhaṃ nivasāmi devi 9 vasāmi dharmaśīleṣu dharmajñeṣu mahātmasu vṛddhaseviṣu dānteṣu sattvajñeṣu mahātmasu 10 strīṣu kṣāntāsu dāntāsu devadvija parāsu ca vasāmi satyaśīlāsu svabhāvaniratāsu ca 11 prakīrṇabhāṇḍām anavekṣya kāriṇīṃ; sadā ca bhartuḥ pratikūlavādinīm parasya veśmābhiratām alajjām; evaṃvidhāṃ strīṃ parivarjayāmi 12 lokām acokṣām avalehinīṃ ca; vyapetadhairyāṃ kalahapriyāṃ ca nidrābhibhūtāṃ satataṃ śayānām; evaṃvidhāṃ strīṃ parivarjayāmi 13 satyāsu nityaṃ priyadarśanāsu; saubhāgyayuktāsu guṇānvitāsu vasāmi nārīṣu pativratāsu; kalyāṇa śīlāsu vibhūṣitāsu 14 yāneṣu kanyāsu vibhūṣaṇeṣu; yajñeṣu megheṣu ca vṛṣṭimatsu vasāmi phullāsu ca padminīṣu; nakṣatravīthīṣu ca śāradīṣu 15 śaileṣu goṣṭheṣu tathā vaneṣu; saraḥsu phullotpalapaṅkajeṣu nadīṣu haṃsasvananāditāsu; krauñcāvaghuṣṭa svaraśobhitāsu 16 vistīrṇakūlahrada śobhitāsu; tapasvisiddhadvija sevitāsu vasāmi nityaṃ subahūdakāsu; siṃhair gajaiś cākulitodakāsu matte gaje govṛṣabhe narendre; siṃhāsane satpuruṣe ca nityam 17 yasmin gṛhe hūyate havyavāho; gobrāhmaṇaś cārcyate devatāś ca kāle ca puṣpair balayaḥ kriyante; tasmin gṛhe nityam upaimi vāsam 18 svādhyāyanityeṣu dvijeṣu nityaṃ; kṣatre ca dharmābhirate sadaiva vaiśye ca kṛṣābhirate vasāmi; śūdre ca śuśrūṣaṇanityayukte 19 nārāyaṇe tv ekamanā vasāni; sarveṇa bhāvena śarīrabhūtā tasmin hi dharmaḥ sumahān niviṣṭo; brahmaṇyatā cātra tathā priyatvam 20 nāhaṃ śarīreṇa vasāmi devi; naivaṃ mayā śakyam ihābhidhātum yasmiṃs tu bhāvena vasāmi puṃsi; sa vardhate dharmayaśo 'rthakāmaiḥ |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 13
Chapter 12
|
1
[य] सत्रीपुंसयॊः संप्रयॊगे सपर्शः कस्याधिकॊ भवेत एतन मे संशयं राजन यथावद वक्तुम अर्हसि 2 [भ] अत्राप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम भङ्गाश्वनेन शक्रस्य यथा वैरम अभूत पुरा 3 पुरा भङ्गाश्वनॊ नाम राजर्षिर अतिधार्मिकः अपुत्रः स नरव्याघ्र पुत्रार्थं यज्ञम आहरत 4 अग्निष्टुं नाम राजर्षिर इन्द्र दविष्टं महाबलः परायश्चित्तेषु मर्त्यानां पुत्र कामस्य चेष्यते 5 इन्द्रॊ जञात्वा तु तं यज्ञं महाभागः सुरेश्वरः अन्तरं तस्य राजर्षेर अन्विच्छन नियतात्मनः 6 कस्य चित तव अथ कालस्य मृगयाम अटतॊ नृप इदम अन्तरम इत्य एव शक्रॊ नृपम अमॊहयत 7 एकाश्वेन च राजर्षिर भरान्त इन्द्रेण मॊहितः न दिशॊ ऽविन्दत नृपः कषुत्पिपासार्दितस तदा 8 इतश चेतश च वै धावञ शरमतृष्णार्दितॊ नृपः सरॊ ऽपश्यत सुरुचिरं पूर्णं परमवारिणा सॊ ऽवगाह्य सरस तात पाययाम आस वाजिनम 9 अथ पीतॊदकं सॊ ऽशवं वृक्षे बद्ध्वा नृपॊत्तमः अवगाह्य ततः सनातॊ राजा सत्रीत्वम अवाप ह 10 आत्मानं सत्रीकृतं दृष्ट्वा वरीडितॊ नृपसत्तमः चिन्तानुगत सर्वात्मा वयाकुलेन्द्रिय चेतनः 11 आरॊहिष्ये कथं तव अश्वं कथं यास्यामि वै पुरम अग्निष्टुं नाम इष्टं मे पुत्राणां शतम औरसम 12 जातं महाबलानां वै तान परवक्ष्यामि किं तव अहम दारेषु चास्मदीयेषु पौरजानपदेषु च 13 मृदुत्वं च तनुत्वं च विक्लवत्वं तथैव च सत्री गुणा ऋषिभिः परॊक्ता धर्मतत्त्वार्थ दर्शिभिः वयायामः कर्कशत्वं च वीर्यं च पुरुषे गुणाः 14 पौरुषं विप्रनष्टं मे सत्रीत्वं केनापि मे ऽभवत सत्रीभावात कथम अश्वं तु पुनर आरॊढुम उत्सहे 15 महता तव अथ खेदेन आरुह्याश्वं नराधिपः पुनर आयात पुरं तात सत्रीभूतॊ नृपसत्तम 16 पुत्रा दाराश च भृत्याश च पौरजानपदाश च ते किं नव इदं तव इति विज्ञाय विस्मयं परमं गताः 17 अथॊवाच स राजर्षिः सत्रीभूतॊ वदतां वरः मृगयाम अस्मि निर्यातॊ बलैः परिवृतॊ दृढम उद्भान्तः पराविशं घॊरम अटवीं दैवमॊहितः 18 अटव्यां च सुघॊरायां तृष्णार्थॊ नष्टचेतनः सरः सुरुचिरप्रख्यम अपश्यं पक्षिभिर वृतम 19 तत्रावगाढः सत्रीभूतॊ वयक्तं दैवान न संशयः अतृप्त इव पुत्राणां दाराणां च धनस्य च 20 उवाच पुत्रांश च ततः सत्रीभूतः पार्थिवॊत्तमः संप्रीत्या भुज्यतां राज्यं वनं यास्यामि पुत्रकाः अभिषिच्य सपुत्राणां शतं राजा वनं गतः 21 ताम आश्रमे सत्रियं तात तापसॊ ऽभयवपद्यत तापसेनास्य पुत्राणाम आश्रमे ऽपय अभवच छतम 22 अथ सा तान सुतान गृह्य पूर्वपुत्रान अभाषत पुरुषत्वे सुता यूयं सत्रीत्वे चेमे शतं सुताः 23 एकत्र भुज्यतां राज्यं भरातृभावेन पुत्रकाः सहिता भरातरस ते ऽथ राज्यं बुभुजिरे तदा 24 तान दृष्ट्वा भरातृभावेन भुञ्जानान राज्यम उत्तमम चिन्तयाम आस देवेन्द्रॊ मन्युनाभिपरिप्लुतः उपकारॊ ऽसय राजर्षेः कृतॊ नापकृतं मया 25 ततॊ बराह्मणरूपेण देवराजः शतक्रतुः भेदयाम आस तान गत्वा नगरं वै नृपात्मजान 26 भरातॄणां नास्ति सौभ्रात्रं ये ऽपय एकस्य पितुः सुताः राज्यहेतॊर विवदिताः कश्यपस्य सुरासुराः 27 यूयं भङ्गाश्वनापत्यास तापसस्येतरे सुताः कश्यपस्य सुराश चैव असुराश च सुतास तथा युष्माकं पैतृकं राज्यं भुज्यते तापसात्मजैः 28 इन्द्रेण भेदितास ते तु युद्धे ऽनयॊन्यम अपातयन तच छरुत्वा तापसी चापि संतप्ता पररुरॊद ह 29 बराह्मणच छद्मनाभ्येत्य ताम इन्द्रॊ ऽथान्वपृच्छत केन दुःखेन संतप्ता रॊदिषि तवं वरानने 30 बराह्मणं तु ततॊ दृष्ट्वा सा सत्री करुणम अब्रवीत पुत्राणां दवे शते बरह्मन कालेन विनिवातिते 31 अहं राजाभवं विप्र तत्र पुत्रशतं मया समुत्पन्नं सुरूपाणां विक्रान्तानां दविजॊत्तम 32 कदा चिन मृगयां यात उद्भ्रान्तॊ गहने वने अवगाढश च सरसि सत्रि भूतॊ बराह्मणॊत्तम पुत्रान राज्ये परतिष्ठाप्य वनम अस्मि ततॊ गतः 33 सत्रियाश च मे पुत्रशतं तापसेन महात्मना आश्रमे जनितं बरह्मन नीतास ते नगरं मया 34 तेषां च वैरम उत्पन्नं कालयॊगेन वै दविज एतच छॊचामि विप्रेन्द्र दैवेनाभिपरिप्लुता 35 इन्द्रस तां दुःखितां दृष्ट्वा अब्रवीत परुषं वचः पुरा सुदुःसहं भद्रे मम दुःखं तवया कृतम 36 इन्द्र दविष्टेन यजता माम अनादृत्य दुर्मते इन्द्रॊ ऽहम अस्मि दुर्बुद्धे वैरं ते यातितं मया 37 इन्द्रं तु दृष्ट्वा राजर्षिः पादयॊः शिरसा गतः परसीद तरिदशश्रेष्ठ पुत्र कामेन स करतुः इष्टस तरिदशशार्दूल तत्र मे कषन्तुम अर्हसि 38 परणिपातेन तस्येन्द्रः परितुट्षॊ वरं ददौ पुत्रा वै कतमे राजञ जीवन्तु तव शंस मे सत्रीभूतस्य हि ये जाताः पुरुषस्याथ ये ऽभवन 39 तापसी तु ततः शक्रम उवाच परयताञ्जलिः सत्रीभूतस्य हि ये जातास ते मे जीवन्तु वासव 40 इन्द्रस तु विस्मितॊ हृष्टः सत्रियं पप्रच्छ तां पुनः पुरुषॊत्पादिता ये ते कथं दवेष्याः सुतास तव 41 सत्री बूतस्य हि ये जाताः सनेहस तेभ्यॊ ऽधिकः कथम कारणं शरॊतुम इच्छामि तन मे वक्तुम इहार्हसि 42 [सत्री] सत्रियास तव अभ्यधिकः सनेहॊ न तथा पुरुषस्य वै तस्मात ते शक्र जीवन्तु ये जाताः सत्रीकृतस्य वै 43 [भ] एवम उक्ते ततस तवेन्द्रः परीतॊ वाक्यम उवाच ह सर्व एवेह जीवन्तु पुत्रास ते सत्यवादिनि 44 वरं च वृणु राजेन्द्र यं तवम इच्छसि सुव्रत पुरुषत्वम अथ सत्रीत्वं मत्तॊ यद अभिकाङ्क्षसि 45 [सत्री] सत्रीत्वम एव वृणे शक्र परसन्ने तवयि वासव 46 एवम उक्तस तु देवेन्द्रस तां सत्रियम्प्रत्युवाच ह पुरुषत्वं कथं तयक्त्वा सत्रीत्वं रॊचयसे विभॊ 47 एवम उक्तः परत्युवाच सत्रीभूतॊ राजसत्तमः सत्रियाः पुरुषसंयॊगे परीतिर अभ्यधिका सदा एतस्मात कारणाच छक्र सत्रीत्वम एव वृणॊम्य अहम 48 रमे चैवाधिकं सत्रीत्वे सत्यं वै देव सत्तम सत्रीभावेन हि तुष्टॊ ऽसमि गम्यतां तरिदशाधिप 49 एवम अस्त्व इति चॊक्त्वा ताम आपृच्छ्य तरिदिवं गतः एवं सत्रिया महाराज अधिका परीतिर उच्यते |
1
[y] strīpuṃsayoḥ saṃprayoge sparśaḥ kasyādhiko bhavet etan me saṃśayaṃ rājan yathāvad vaktum arhasi 2 [bh] atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam bhaṅgāśvanena śakrasya yathā vairam abhūt purā 3 purā bhaṅgāśvano nāma rājarṣir atidhārmikaḥ aputraḥ sa naravyāghra putrārthaṃ yajñam āharat 4 agniṣṭuṃ nāma rājarṣir indra dviṣṭaṃ mahābalaḥ prāyaścitteṣu martyānāṃ putra kāmasya ceṣyate 5 indro jñātvā tu taṃ yajñaṃ mahābhāgaḥ sureśvaraḥ antaraṃ tasya rājarṣer anvicchan niyatātmanaḥ 6 kasya cit tv atha kālasya mṛgayām aṭato nṛpa idam antaram ity eva śakro nṛpam amohayat 7 ekāśvena ca rājarṣir bhrānta indreṇa mohitaḥ na diśo 'vindata nṛpaḥ kṣutpipāsārditas tadā 8 itaś cetaś ca vai dhāvañ śramatṛṣṇārdito nṛpaḥ saro 'paśyat suruciraṃ pūrṇaṃ paramavāriṇā so 'vagāhya saras tāta pāyayām āsa vājinam 9 atha pītodakaṃ so 'śvaṃ vṛkṣe baddhvā nṛpottamaḥ avagāhya tataḥ snāto rājā strītvam avāpa ha 10 ātmānaṃ strīkṛtaṃ dṛṣṭvā vrīḍito nṛpasattamaḥ cintānugata sarvātmā vyākulendriya cetanaḥ 11 ārohiṣye kathaṃ tv aśvaṃ kathaṃ yāsyāmi vai puram agniṣṭuṃ nāma iṣṭaṃ me putrāṇāṃ śatam aurasam 12 jātaṃ mahābalānāṃ vai tān pravakṣyāmi kiṃ tv aham dāreṣu cāsmadīyeṣu paurajānapadeṣu ca 13 mṛdutvaṃ ca tanutvaṃ ca viklavatvaṃ tathaiva ca strī guṇā ṛṣibhiḥ proktā dharmatattvārtha darśibhiḥ vyāyāmaḥ karkaśatvaṃ ca vīryaṃ ca puruṣe guṇāḥ 14 pauruṣaṃ vipranaṣṭaṃ me strītvaṃ kenāpi me 'bhavat strībhāvāt katham aśvaṃ tu punar āroḍhum utsahe 15 mahatā tv atha khedena āruhyāśvaṃ narādhipaḥ punar āyāt puraṃ tāta strībhūto nṛpasattama 16 putrā dārāś ca bhṛtyāś ca paurajānapadāś ca te kiṃ nv idaṃ tv iti vijñāya vismayaṃ paramaṃ gatāḥ 17 athovāca sa rājarṣiḥ strībhūto vadatāṃ varaḥ mṛgayām asmi niryāto balaiḥ parivṛto dṛḍham udbhāntaḥ prāviśaṃ ghoram aṭavīṃ daivamohitaḥ 18 aṭavyāṃ ca sughorāyāṃ tṛṣṇārtho naṣṭacetanaḥ saraḥ suruciraprakhyam apaśyaṃ pakṣibhir vṛtam 19 tatrāvagāḍhaḥ strībhūto vyaktaṃ daivān na saṃśayaḥ atṛpta iva putrāṇāṃ dārāṇāṃ ca dhanasya ca 20 uvāca putrāṃś ca tataḥ strībhūtaḥ pārthivottamaḥ saṃprītyā bhujyatāṃ rājyaṃ vanaṃ yāsyāmi putrakāḥ abhiṣicya saputrāṇāṃ śataṃ rājā vanaṃ gataḥ 21 tām āśrame striyaṃ tāta tāpaso 'bhyavapadyata tāpasenāsya putrāṇām āśrame 'py abhavac chatam 22 atha sā tān sutān gṛhya pūrvaputrān abhāṣata puruṣatve sutā yūyaṃ strītve ceme śataṃ sutāḥ 23 ekatra bhujyatāṃ rājyaṃ bhrātṛbhāvena putrakāḥ sahitā bhrātaras te 'tha rājyaṃ bubhujire tadā 24 tān dṛṣṭvā bhrātṛbhāvena bhuñjānān rājyam uttamam cintayām āsa devendro manyunābhipariplutaḥ upakāro 'sya rājarṣeḥ kṛto nāpakṛtaṃ mayā 25 tato brāhmaṇarūpeṇa devarājaḥ śatakratuḥ bhedayām āsa tān gatvā nagaraṃ vai nṛpātmajān 26 bhrātṝṇāṃ nāsti saubhrātraṃ ye 'py ekasya pituḥ sutāḥ rājyahetor vivaditāḥ kaśyapasya surāsurāḥ 27 yūyaṃ bhaṅgāśvanāpatyās tāpasasyetare sutāḥ kaśyapasya surāś caiva asurāś ca sutās tathā yuṣmākaṃ paitṛkaṃ rājyaṃ bhujyate tāpasātmajaiḥ 28 indreṇa bheditās te tu yuddhe 'nyonyam apātayan tac chrutvā tāpasī cāpi saṃtaptā praruroda ha 29 brāhmaṇac chadmanābhyetya tām indro 'thānvapṛcchata kena duḥkhena saṃtaptā rodiṣi tvaṃ varānane 30 brāhmaṇaṃ tu tato dṛṣṭvā sā strī karuṇam abravīt putrāṇāṃ dve śate brahman kālena vinivātite 31 ahaṃ rājābhavaṃ vipra tatra putraśataṃ mayā samutpannaṃ surūpāṇāṃ vikrāntānāṃ dvijottama 32 kadā cin mṛgayāṃ yāta udbhrānto gahane vane avagāḍhaś ca sarasi stri bhūto brāhmaṇottama putrān rājye pratiṣṭhāpya vanam asmi tato gataḥ 33 striyāś ca me putraśataṃ tāpasena mahātmanā āśrame janitaṃ brahman nītās te nagaraṃ mayā 34 teṣāṃ ca vairam utpannaṃ kālayogena vai dvija etac chocāmi viprendra daivenābhipariplutā 35 indras tāṃ duḥkhitāṃ dṛṣṭvā abravīt paruṣaṃ vacaḥ purā suduḥsahaṃ bhadre mama duḥkhaṃ tvayā kṛtam 36 indra dviṣṭena yajatā mām anādṛtya durmate indro 'ham asmi durbuddhe vairaṃ te yātitaṃ mayā 37 indraṃ tu dṛṣṭvā rājarṣiḥ pādayoḥ śirasā gataḥ prasīda tridaśaśreṣṭha putra kāmena sa kratuḥ iṣṭas tridaśaśārdūla tatra me kṣantum arhasi 38 praṇipātena tasyendraḥ parituṭṣo varaṃ dadau putrā vai katame rājañ jīvantu tava śaṃsa me strībhūtasya hi ye jātāḥ puruṣasyātha ye 'bhavan 39 tāpasī tu tataḥ śakram uvāca prayatāñjaliḥ strībhūtasya hi ye jātās te me jīvantu vāsava 40 indras tu vismito hṛṣṭaḥ striyaṃ papraccha tāṃ punaḥ puruṣotpāditā ye te kathaṃ dveṣyāḥ sutās tava 41 strī būtasya hi ye jātāḥ snehas tebhyo 'dhikaḥ katham kāraṇaṃ śrotum icchāmi tan me vaktum ihārhasi 42 [strī] striyās tv abhyadhikaḥ sneho na tathā puruṣasya vai tasmāt te śakra jīvantu ye jātāḥ strīkṛtasya vai 43 [bh] evam ukte tatas tvendraḥ prīto vākyam uvāca ha sarva eveha jīvantu putrās te satyavādini 44 varaṃ ca vṛṇu rājendra yaṃ tvam icchasi suvrata puruṣatvam atha strītvaṃ matto yad abhikāṅkṣasi 45 [strī] strītvam eva vṛṇe śakra prasanne tvayi vāsava 46 evam uktas tu devendras tāṃ striyampratyuvāca ha puruṣatvaṃ kathaṃ tyaktvā strītvaṃ rocayase vibho 47 evam uktaḥ pratyuvāca strībhūto rājasattamaḥ striyāḥ puruṣasaṃyoge prītir abhyadhikā sadā etasmāt kāraṇāc chakra strītvam eva vṛṇomy aham 48 rame caivādhikaṃ strītve satyaṃ vai deva sattama strībhāvena hi tuṣṭo 'smi gamyatāṃ tridaśādhipa 49 evam astv iti coktvā tām āpṛcchya tridivaṃ gataḥ evaṃ striyā mahārāja adhikā prītir ucyate |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 13
Chapter 13
|
1
[य] किं कर्तव्यं मनुष्येण लॊकयात्रा हितार्थिना कथं वै लॊकयात्रां तु किं शीलश च समाचरेत 2 [भ] कायेन तरिविधं कर्म वाचा चापि चतुर्विधम मनसा तरिविधं चैव दश कर्म पथांस तयजेत 3 पराणातिपातं सतैन्यं च परदानम अथापि च तरीणि पापानि कायेन सर्वतः परिवर्जयेत 4 असत परलापं पारुष्यं पैशुन्यम अनृतं तथा चत्वारि वाचा राजेन्द्र न जल्पेन नानुचिन्तयेत 5 अनभिध्या परस्वेषु सर्वसत्त्वेषु सौहृदम कर्मणां फलम अस्तीति तरिविधं मनसा चरेत 6 तस्माद वाक्कायमनसा नाचरेद अशुभं नरः शुभाशुभान्य आचरन हि तस्य तस्याश्नुते फलम |
1
[y] kiṃ kartavyaṃ manuṣyeṇa lokayātrā hitārthinā kathaṃ vai lokayātrāṃ tu kiṃ śīlaś ca samācaret 2 [bh] kāyena trividhaṃ karma vācā cāpi caturvidham manasā trividhaṃ caiva daśa karma pathāṃs tyajet 3 prāṇātipātaṃ stainyaṃ ca paradānam athāpi ca trīṇi pāpāni kāyena sarvataḥ parivarjayet 4 asat pralāpaṃ pāruṣyaṃ paiśunyam anṛtaṃ tathā catvāri vācā rājendra na jalpen nānucintayet 5 anabhidhyā parasveṣu sarvasattveṣu sauhṛdam karmaṇāṃ phalam astīti trividhaṃ manasā caret 6 tasmād vākkāyamanasā nācared aśubhaṃ naraḥ śubhāśubhāny ācaran hi tasya tasyāśnute phalam |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 13
Chapter 14
|
1
[य] पितामहेशाय विभॊ नामान्य आचक्ष्व शम्भवे बभ्रवे विश्वमायाय महाभाग्यं च तत्त्वतः 2 [भ] सुरासुरगुरॊ देव विष्णॊ तवं वक्तुम अर्हसि शिवाय विश्वरूपाय यन मां पृच्छद युधिष्ठिरः 3 नाम्नां सहस्रं देवस्य तण्डिना बरह्मयॊनिना निवेदितं बरह्मलॊके बरह्मणॊ यत पुराभवत 4 दवैपायनप्रभृतयस तथैवेमे तपॊधनाः ऋषयः सुव्रता दान्ताः शृण्वन्तु गदतस तव 5 धरुवाय नन्दिने हॊत्रे गॊप्त्रे विश्वसृजे ऽगनये महाभाग्यं विभॊ बरूहि मुण्डिने ऽथ कपर्दिने 6 [वासुदेव] न गतिः कर्मणां शक्या वेत्तुम ईशस्य तत्त्वतः 7 हिरण्यगर्भप्रमुखा देवाः सेन्द्रा महर्षयः न विदुर यस्य निधनम आधिं वा सूक्ष्मदर्शिनः स कथं नरमात्रेण शक्यॊ जञातुं सतां गतिः 8 तस्याहम असुरघ्नस्य कांश चिद भगवतॊ गुणान भवतां कीर्तयिष्यामि वरतेशाय यथातथम 9 [व] एवम उक्त्वा तु भगवान गुणांस तस्य महात्मनः उपस्पृश्य शुचिर भूवा कथयाम आस धीमतः 10 [व] शुश्रूषध्वं बराह्मणेन्द्रास तवं च तात युधिष्ठिर तवं चापगेय नामानि निशामय जगत्पतेः 11 यद अवाप्तं च मे पूर्वं साम्ब हेतॊः सुदुष्करम यथा च भगवान दृष्टॊ मया पूर्वं समाधिना 12 शम्बरे निहते पूर्वं रौक्मिणेयेन धीमता अतीते दवादशे वर्षे जाम्बवत्य अब्रवीद धि माम 13 परद्युम्न चारुदेष्णादीन रुक्मिण्या वीक्ष्य पुत्रकान पुत्रार्थिनी माम उपेत्य वाक्यम आह युधिष्ठिर 14 शूरं बलवतां शरेष्ठं कान्त रूपम अलक्मषम आत्मतुल्यं मम सुतं परयच्छाच्युत माचिरम 15 न हि ते ऽपराप्यम अस्तीह तरिषु लॊकेषु किं चन लॊकान सृजेस तवम अपरान इच्छन यदुकुलॊद्वह 16 तवया दवादश वर्षाणि वायुभूतेन शुष्यता आराध्य पशुभर्तारं रुक्मिण्या जनिताः सुताः 17 चारुदेष्णः सुचारुश च चारुवेषॊ यशॊधरः चारु शवराश चारु यशाः परद्युम्नः शम्भुर एव च 18 यथा ते जनिताः पुत्रा रुक्मिण्याश चारु विक्रमाः तथा ममापि तनयं परयच्छ बलशालिनम 19 इत्य एवं चॊदितॊ देव्या ताम अवॊचं सुमध्यमाम अनुजानीहि मां राज्ञि करिष्ये वचनं तव सा च माम अब्रवीद गच्छ विजयाय शिवाय च 20 बरह्मा शिवः काश्यपश च नद्यॊ देवा मनॊऽनुगाः कषेत्रौषध्यॊ यज्ञवाहाच छन्दांस्य ऋषिगणा धरा 21 समुद्रा दक्षिणा सतॊभा ऋक्षाणि पितरॊ गरहाः देवपत्न्यॊ देवकन्या देव मातर एव च 22 मन्वन्तराणि गावश च चन्द्रमाः सविता हरिः सावित्री बरह्म विद्या च ऋतवॊ वत्सराः कषपाः 23 कषणा लवा मुहूर्ताश च निमेषा युगपर्ययाः रक्षन्तु सर्वत्रगतं तवां यादव सुखावहम अरिष्टं गच्छ पन्थानम अप्रमत्तॊ भवानघ 24 एवं कृतस्वस्त्ययनस तयाहं; ताम अभ्यनुज्ञाय कपीन्द्र पुत्रीम पितुः समीपे नरसत्तमस्य; मातुश च राज्ञश च तथाहुकस्य 25 तम अर्थम आवेद्य यद अब्रवीन मां; विद्याधरेन्द्रस्य सुता भृशार्ता तान अभ्यनुज्ञाय तदाति दुःखाद; गदं तथैवातिबलं च रामम 26 पराप्यानुनां गुरुजनाद अहं तार्क्ष्यम अचिन्तयम सॊ ऽवहद धिमवन्तं मां पराप्य चैनं वयसर्जयम 27 तत्राहम अद्भुतान भावान अपश्यं गिरिसत्तमे कषेत्रं च तपसां शरेष्ठं पश्याम्य आश्रमम उत्तमम 28 दिव्यं वैयाघ्रपद्यस्य उपमन्यॊर महात्मनः पुजितं देवगन्धर्वैर बराह्म्या लक्ष्म्या समन्वितम 29 धव ककुभ कदम्बनारिकेलैः; कुर बककेतकजम्बुपाटलाभिः वट वरुणक वत्स नाभबिल्वैः; सरलकपित्थ परियालसाल तालैः 30 बदरी कुन्दपुन्नागैर अशॊकाम्रातिमुक्तकैः भल्लातकैर मधूकैश च चम्पकैः पनसैस तथा 31 वन्यैर बहुविधैर वृक्षैः फलपुष्पप्रदैर युतम पुष्पगुल्म लताकीर्णं कदली षण्डशॊभितम 32 नानाशकुनिसंभॊज्यैः फलैर वृक्षैर अलं कृतम यथास्थानविनिक्षिप्तैर भूषितं वनराजिभिः 33 रुरुवारणशार्दूल सिंहद्वीपिसमाकुलम कुरङ्ग बर्हिणाकीर्णं मार्जारभुजगावृतम पूगैश च मृगजातीनां महिषर्क्ष निषेवितम 34 नानापुष्परजॊ मिश्रॊ गजदानाधिवासितः दिव्यस्त्री गीतबहुलॊ मारुतॊ ऽतर सुखॊ ववौ 35 धारा निनादैर विहगप्रणादैः; शुभैस तथा बृंहितैः कुञ्जराणाम गीतैस तथा किं नराणाम उदारैः; शुभैः सवनैः सामगानां च वीर 36 अचिन्त्यं मनसाप्य अन्यैः सरॊभिः समलं कृतम विशालैश चाग्निशरणैर भूषितं कुश संवृतम 37 विभूषितं पुण्यपवित्र तॊयया; सदा च जुष्पं नृप जह्नुकन्यया महात्मभिर धर्मभृतां वरिष्ठैर; महर्षिभिर भूषितम अग्निकल्पैः 38 वाय्वाहारैर अम्बुपैर जप्यनित्यैः; संप्रक्षालैर यतिभिर धयाननित्यैः धूमाशनैर ऊष्मपैः कषीरपैश च; विभूषितं बराह्मणेन्द्रैः समन्तात 39 गॊचारिणॊ ऽथाश्म कुट्टा दन्तॊलूखलिनस तथा मरीचिपाः फेनपाश च तथैव मृगचारिणः 40 सुदुःखान नियमांस तांस तान वहतः सुतपॊऽनवितान पश्यन उत्फुल्लनयनः परवेष्टुम उपचक्रमे 41 सुपूजितं देवगणैर महात्मभिः; शिवादिभिर भारत पुण्यकर्मभिः रराज तच चाश्रममण्डलं सदा; दिवीव राजन रविमण्डलं यथा 42 करीडन्ति सर्पैर नकुला मृगैर वयाघ्राश च मित्रवत परभावाद दीप्ततपसः संनिकर्ष गुणान्विताः 43 तत्राश्रमपदे शरेष्ठे सर्वभूतमनॊरमे सेविते दविज शार्दूलैर वेदवेदाङ्गपारगैः 44 नाना नियमविख्यातैर ऋषिभिश च महात्मभिः परविशन्न एव चापश्यं जटाचीरधरं परभुम 45 तेजसा तपसा चैव दीप्यमानं यथानलम शिष्यमध्य गतं शान्तं युवानं बराह्मणर्षभम शिरसा वन्दमानं माम उपमन्युर अभाषत 46 सवागतं पुण्डरीकाक्ष सफलानि तपांसि नः यत पूज्यः पूजयसि नॊ दरष्टव्यॊ दरष्टुम इच्छसि 47 तम अहं पराञ्जलिर भूत्वा मृगपक्षिष्व अथाग्निषु धर्मे च शिष्यवर्गे च समपृच्छम अनामयम 48 ततॊ मां भगवान आह साम्ना परमवल्गुना लप्स्यसे तनयं कृष्ण आत्मतुल्यम असंशयम 49 तपः सुमहद आस्थाय तॊषयेशानम ईश्वरम इह देवः स पत्नीकः समाक्रीडत्य अधिक्षज 50 इहैव देवता शरेष्ठं देवाः सर्षिगणा पुरा तपसा बरह्मचर्येण सत्येन च दमेन च तॊषयित्वा शुभान कामान पराप्नुवंस ते जनार्दन 51 तेजसां तपसां चैव निधिः स भगवान इह शुभाशुभान्वितान भावान विसृजन संक्षिपन्न अपि आस्ते देव्या सहाचिन्त्यॊ यं परार्थयसि शत्रुहन 52 हिरण्यकशिपुर यॊ ऽभूद दानवॊ मेरुकम्पनः तेन सर्वामरैश्वर्यं शर्वात पराप्तं समार्बुदम 53 तस्यैव पुत्र परवरॊ मन्दरॊ नाम विश्रुतः महादेववराच छक्रं वर्षार्बुदम अयॊधयत 54 विष्णॊश चक्रं च तद घॊरं वज्रम आखण्डलस्य च शीर्णं पुराभवत तात गरहस्याङ्गेषु केशव 55 अर्द्यमानाश च विबुधा गरहेण सुबलीयसा शिव दत्तवराञ जघ्नुर असुरेन्द्रान सुरा भृशम 56 तुष्टॊ विद्युत्प्रभस्यापि तरिलॊकेश्वरताम अदात शतं वर्षसहस्राणां सर्वलॊकेश्वरॊ ऽभवत ममैवानुचरॊ नित्यं भवितासीति चाब्रवीत 57 तथा पुत्रसहस्राणाम अयुतं च ददौ परभुः कुश दवीपं च स ददौ राज्येन भगवान अजः 58 तथा शतमुखॊ नाम धात्रा सृष्टॊ महासुरः येन वर्षशतं साग्रम आत्ममांसैर हुतॊ ऽनलः तं पराह भगवांस तुष्टः किं करॊमीति शंकरः 59 तं वै शतमुखः पराह यॊगॊ भवतु मे ऽदभुतः बलं च दैवतश्रेष्ठ शाश्वतं संम्प्रयच्छ मे 60 सवायम्भुवः करतुश चापि पुत्रार्थम अभवत पुरा आविश्य यॊगेनात्मानं तरीणि वर्षशतान्य अपि 61 तस्य देवॊ ऽददत पुत्रान सहस्रं करतुसंमितान यॊगेश्वरं देव गीतं वेत्थ कृष्ण न संशयः 62 वालखिल्या मघवता अवज्ञाताः पुरा किल तैः करुद्धैर भगवान रुद्रस तपसा तॊषितॊ हय अभूत 63 तांश चापि दैवतश्रेष्ठः पराह परीतॊ जगत्पतिः सुपर्णं सॊमहर्तारं तपसॊत्पादयिष्यथ 64 महादेवस्य रॊषाच च आपॊ नष्टाः पुराभवन तांश च सप्त कपालेन देवैर अन्याः परवर्तिताः 65 अत्रेर भार्यापि भर्तारं संत्यज्य बरह्मवादिनी नाहं तस्य मुनेर भूयॊ वशगा सयां कथं चन इत्य उक्त्वा सा महादेवम अगच्छच छरणं किल 66 निर आहारा भयाद अत्रेस तरिणि वर्षशतान्य अपि अशेत मुसलेष्व एव परसादार्थं भवस्य सा 67 ताम अब्रवीद धसन देवॊ भविता वै सुतस तव वंशे तवैव नाम्ना तु खयातिं यास्यति चेप्सिताम 68 शाकल्यः संशितात्मा वै नववर्षशतान्य अपि आराधयाम आस भवं मनॊ यज्ञेन केशव 69 तं चाह भगवांस तुष्टॊ गरन्थ कारॊ भविष्यसि वत्साक्षया च ते कीर्तिस तरैलॊक्ये वै भविष्यति अक्षयं च कुलं ते ऽसतु महर्षिभिर अलं कृतम 70 सावर्णिश चापि विख्यात ऋषिर आसीत कृते युगे इह तेन तपस तप्तं षष्टिं वर्षशतान्य अथ 71 तम आह भगवान रुद्रः साक्षात तुष्टॊ ऽसमि ते ऽनघ गरन्थ कृल लॊकविख्यातॊ भवितास्य अजरामरः 72 मयापि च यथादृष्टॊ देवदेवः पुरा विभुः साक्षात पशुपतिस तात तच चापि शृणु माधव 73 यदर्थं च महादेवः परयतेन मया पुरा आराधितॊ महातेजास तच चापि शृणु विस्तरम 74 यद अवाप्तं च मे पूर्वं देवदेवान महेश्वरात तत सर्वम अखिलेनाद्य कथयिष्यामि ते ऽनघ 75 पुरा कृतयुगे तात ऋषिर आसीन महायशाः वयाघ्रपाद इति खयातॊ वेदवेदाङ्गपारगः तस्याहम अभवं पुत्रॊ धौम्यश चापि ममानुजः 76 कस्य चित तव अथ कालस्य धौम्येन सहमाधव आगच्छम आश्रमं करीडन मुनीनां भावितात्मनाम 77 तत्रापि च मया दृष्टा दुह्यमाना पयस्विनी लक्षितं च मया कषीरं सवादुतॊ हय अमृतॊपमम 78 ततः पिष्टं समालॊड्य तॊयेन सहमाधव आवयॊः कषीरम इत्य एव पानार्थम उपनीयते 79 अथ गव्यं पयस तात कदा चित पराशितं मया ततः पिष्ट रसं तात न मे परीतिम उदावहत 80 ततॊ ऽहम अब्रुवं बाल्याज जननीम आत्मनस तदा कषीरौदन समायुक्तं भॊजनं च परयच्छ मे 81 ततॊ माम अब्रवीन माता दुःखशॊकसमन्विता पुत्रस्नेहात परिष्वज्य मूर्ध्नि चाघ्राय माधव 82 कुतः कषीरॊदनं वत्स मुनीनां भावितात्मनाम वने निवसतां नित्यं कन्दमूलफलाशिनाम 83 अप्रसाद्य विरूपाक्षं वरदं सथाणुम अव्ययम कुतः कषीरॊदनं वत्स सुखानि वसनानि च 84 तं परपद्य सदा वत्स सर्वभावेन शंकरम तत्प्रसादाच च कामेभ्यः फलं पराप्स्यसि पुत्रक 85 जनन्यास तद वचः शरुत्वा तदा परभृति शत्रुहन मम भक्तिर महादेवे नैष्ठिकी समपद्यत 86 ततॊ ऽहं तप आस्थाय तॊषयाम आस शंकरम दिव्यं वर्षसहस्रं तु पादाङ्गुष्ठाग्रविष्ठितः 87 एकं वर्षशतं चैव फलाहारस तदाभवम दवितीयं शीर्णपर्णाशी तृतीयं चाम्बुभॊजनः शतानि सप्त चैवाहं वायुभक्षस तदाभवम 88 ततः परीतॊ महादेवः सर्वलॊकेश्वरः परभुः शक्र रूपं स कृत्वा तु सर्वैर देवगणैर वृतः सहस्राक्षस तदा भूत्वा वर्ज पाणिर महायशाः 89 सुधावदातं रक्ताक्षं सतब्धकर्णं मदॊत्कटम आवेष्टित करं रौद्रं चतुर्दंष्ट्रं महागजम 90 समास्थितश च भगवान दीप्यमानः सवतेजसा आजगाम किरीटी तु हारकेयूरभूषितः 91 पाण्डुरेणातपत्रेण धरियमाणेन मूर्धनि सेव्यमानॊ ऽपसरॊभिश च दिव्यगन्धर्वनादितः 92 ततॊ माम आह देवेन्द्रः परीतस ते ऽहं दविजॊत्तम वरं वृणीष्व मत्तस तव यत ते मनसि वर्तते 93 शक्रस्य तु वचः शरुत्वा नाहं परीतमनाभवम अब्रुवं च तदा कृष्ण देवराजम इदं वचः 94 नाहं तवत्तॊ वरं काङ्क्षे नान्यस्माद अपि दैवतात महादेवाद ऋते सौम्य सत्यम एतद बरवीमि ते 95 पशुपतिवचनाद भवामि सद्यः; कृमिर अथ वा तरुर अप्य अनेकशाखः अपशु पतिवरप्रसादजा मे; तरिभुवन राज्यविभूतिर अप्य अनिष्टा 96 अपि कीटः पतंगॊ वा भवेयं शंकराज्ञया न तु शक्र तवया दत्तं तरैलॊक्यम अपि कामये 97 यावच छशाङ्क शकलामल बद्धमौलिर; न परीयते पशुपतिर भगवान ममेशः तावज जरामरणजन्म शताभिघातैर; दुःखानि देहविहितानि समुद्वहामि 98 दिवसकर शशाङ्कवह्नि दीप्तं; तरिभुवन सारम अपारम आद्यम एकम अजरम अमरम अप्रसाद्य रुद्रं; जगति पुमान इह कॊ लभेत शान्तिम 99 [षक्र] कः पुनस तव हेतुर वै ईशे कारणकारणे येन देवाद ऋते ऽनयस्मात परसादं नाभिकाङ्क्षसि 100 [उप] हेतुभिर वा किम अन्यैस ते ईशः कारणकारणम न शुश्रुम यद अन्यस्य लिङ्गम अभ्यर्च्यते सुरैः 101 कस्यान्यस्य सुरैः सर्वैर लिङ्गं मुक्त्वा महेश्वरम अर्च्यते ऽरचित पूर्वं वा बरूहि यद्य अस्ति ते शरुतिः 102 यस्य बरह्मा च विष्णुश च तवं चापि सह दैवतैः अर्चयध्वं सदा लिङ्गं तस्माच छरेष्ठ तमॊ हि सः 103 तस्माद वरम अहं काङ्क्षे निधनं वापि कौशिक गच्छ वा तिष्ठ वा शक्र यथेष्टं बलसूदन 104 कामम एष वरॊ मे ऽसतु शापॊ वापि महेश्वरात न चान्यां देवतां काङ्क्षे सर्वकामफलान्य अपि 105 एवम उक्त्वा तु देवेन्द्रं दुःखाद आकुलितेन्द्रियः न परसीदति मे रुद्रः किम एतद इति चिन्तयन अथापश्यं कषणेनैव तम एवैरावतं पुनः 106 हंसकुन्देन्दु सदृशं मृणालकुमुदप्रभम वृषरूपधरं साक्षात कषीरॊदम इव सागरम 107 कृष्ण पुच्छं महाकायं मधुपिङ्गल लॊचनम जाम्बूनदेन दाम्ना च सर्वतः समलंकृतम 108 रक्ताक्षं सुमहानासं सुकर्णं सुकटी तटम सुपार्श्वं विपुर सकन्धं सुरूपं चारुदर्शनम 109 ककुदं तस्य चाभाति सकन्धम आपूर्य विष्ठितम तुषारगिरिकूटाभं सिताभ्रशिखरॊपमम 110 तम आस्थितश च भगवान देवदेवः सहॊमया अशॊभत महादेवः पौर्णमास्याम इवॊडुराट 111 तस्य तेजॊ भवॊ वह्निः स मेघः सतनयित्नुमान सहस्रम इव सूर्याणां सर्वम आवृत्य तिष्ठति 112 ईश्वरः सुमहातेजाः संवर्तक इवानलः युगान्ते सर्वभूतानि दिधक्षुर इव चॊद्यतः 113 तेजसा तु तदा वयाप्ते दुर्निरीक्ष्ये समन्ततः पुनर उद्विग्नहृदयः किम एतद इति चिन्तयम 114 मुहूर्तम इव तत तेजॊ वयाप्य सर्वा दिशॊ दिश परशान्तं च कषणेनैव देवदेवस्य मायया 115 अथापश्यं सथितं सथाणुं भगवन्तं महेश्वरम सौरभेय गतं सौम्यं विधूमम इव पावकम सहितं चारुसर्वाङ्ग्या पार्वत्या परमेश्वरम 116 नीलकन्हं महात्मानम असक्तं तेजसां निधिम अष्टादश भुजं सथाणुं सर्वाभरणभूषितम 117 शुक्लाम्बर धरं देवं शुक्लमाल्यानुलेपनम शुक्लध्वजम अनाधृष्यं शुक्लयज्ञॊपवीतिनम 118 गायद्भिर नृत्यमानैश च उत्पतद्भिर इतस ततः वृत्तं पारिषदैर दिव्यैर आत्मतुल्यपराक्रमैः 119 बालेन्दु मुकुटं पाण्डुं शरच चन्द्रम इवॊदितम तरिभिर नेत्रैः कृतॊद्द्यॊतं तरिभिः सूर्यैर इवॊदितैः 120 अशॊभत च देवस्य माला गात्रे सितप्रभे जातरूपमयैः पद्मैर गरथिता रत्नभूषिता 121 मूर्तिमन्ति तथास्त्राणि सर्वतेजॊमयानि च मया दृष्टानि गॊविन्द भवस्यामित तेजसः 122 इन्द्रायुधसहस्राभं धनुस तस्य महात्मनः पिनाकम इति विख्यातं स च वै पन्नगॊ महान 123 सप्त शीर्षॊ महाकायस तीक्ष्णदंष्ट्रॊ विषॊल्बणः जया वेष्टितमहाग्रीवः सथितः पुरुषविग्रहः 124 शरश च सूर्यसंकाशः कालानलसमद्युतिः यत तद अस्त्रं महाघॊरं दिव्यं पाशुपतं महत 125 अद्वितीयम अनिर्देश्यं सर्वभूतभयावहम स सफुलिङ्गं महाकायं विसृजन्तम इवानलम 126 एकपादं महादंष्ट्रं सहस्रशिरसॊदरम सहस्रभुज जिह्वाक्षम उद्गिरन्तम इवानलम 127 बराह्मान नारायणाद ऐन्द्राद आग्नेयाद अपि वारुणात यद विशिष्टं महाबाहॊ सर्वशस्त्रविघातनम 128 येन तत तरिपुरं दग्ध्वा कषणाद भस्मीकृतं पुरा शरेणैकेन गॊविन्द महादेवेन लीलया 129 निर्ददाह जगत कृत्स्नं तरैलॊक्यं स चराचरम महेश्वर भुजॊत्सृष्टं निमेषार्धान न संशयः 130 नावध्यॊ यस्य लॊके ऽसमिन बरह्म विष्णुसुरेष्व अपि तद अहं दृष्टवांस तात आश्चर्याद भूतम उत्तमम 131 गुह्यम अस्त्रं परं चापि तत्तुल्याधिकम एव वा यत तच छूलम इति खयातं सर्वलॊकेषु शूलिनः 132 दारयेद यन महीं कृत्स्नां शॊषयेद वा महॊदधिम संहरेद वा जगत कृत्स्नं विसृष्टं शूलपाणिना 133 यौवनाश्वॊ हतॊ येन मांधाता सबलः पुरा चक्रवर्ती महातेजास तरिलॊकविजयी नृपः 134 महाबलॊ महावीर्यः शक्रतुल्यपराक्रमः करस्थेनैव गॊविन्द लवणस्येह रक्षसः 135 तच छूलम अतितीक्ष्णाग्रं सुभीमं लॊमहर्षणम तरिशिखां भरुकुटीं कृत्वा तर्जमानम इव सथितम 136 विधूमं सार्चिसं कृष्णं कालसूर्यम इवॊदितम सर्पहस्तम अनिर्देश्यं पाशहस्तम इवान्तकम दृष्टवान अस्मि गॊविन्द तद अस्त्रं रुद्र संनिधौ 137 परशुस तीक्ष्णधारश च दत्तॊ रामस्य यः पुरा महादेवेन तुष्टेन कषत्रियाणां कषयं करः कार्तवीर्यॊ हतॊ येन चक्रवर्ती महामृधे 138 तरिः सप्तकृत्वः पृथिवी येन निःक्षत्रिया कृता जामदग्न्येन गॊविन्द रामेणाक्लिष्टकर्मणा 139 दीप्तधारः सुरौद्रास्यः सर्पकण्ठाग्र वेष्टितः अभवच छूलिनॊ ऽभयाशे दीप्तवह्नि शिखॊपमः 140 असंख्येयानि चास्त्राणि तस्य दिव्यानि धीमतः परधान्यतॊ मयैतानि कीर्तितानि तवानघ 141 सव्यदेशे तु देवस्य बरह्मा लॊकपितामहः दिव्यं विमानम आस्थाय हंसयुक्तं मनॊजवम 142 वामपार्श्व गतश चैव तथा नारायणः सथितः वैनतेयं समास्थाय शङ्खचक्रगदाधरः 143 सकन्दॊ मयूरम आस्थाय सथितॊ देव्याः समीपतः शक्तिं कन्हे समाधाय दवितीय इव पावकः 144 पुरस्ताच चैव देवस्य नन्दिं पश्याम्य अवस्थितम शूलं विष्टभ्य तिष्ठन्तं दवितीयम इव शंकरम 145 सवायम्भुवाद्या मनवॊ भृग्वाद्या ऋषयस तथा शक्राद्या देवताश चैव सर्व एव समभ्ययुः 146 ते ऽभिवाद्य महात्मानं परिवार्य समन्ततः अस्तुवन विविधैः सतॊत्रैर महादेवं सुरास तदा 147 बरह्मा भवं तदा सतुन्वन रथन्तरम उदीरयन जयेष्ठसाम्ना च देवेशं जगौ नारायणस तदा गृणञ शक्रः परं बरह्म शतरुद्रीयम उत्तमम 148 बरह्मा नारायणश चैव देवराजश च कौशिकः अशॊभन्त महात्मानस तरयस तरय इवाग्नयः 149 तेषां मध्यगतॊ देवॊ रराज भगवाञ शिवः शरद्घनविनिर्मुक्तः परिविष्ट इवांशुमान ततॊ ऽहम अस्तुवं देवं सतवेनानेन सुव्रतम 150 नमॊ देवाधिदेवाय महादेवाय वै नमः शक्राय शक्र रूपाय शक्र वेषधराय च 151 नमस ते वर्ज हस्ताय पिङ्गलायारुणाय च पिनाक पाणये नित्यं खड्गशूलधराय च 152 नमस ते कृष्ण वासाय कृष्ण कुञ्चितमूर्धजे कृष्णाजिनॊत्तरीयाय कृष्णाष्टम इतराय च 153 शुक्लवर्णाय शुक्लाय शुक्लाम्बर धराय च शुक्लभस्मावलिप्ताय शुक्लकर्म रताय च 154 तवं बरह्मा सर्वदेवानां रुद्राणां नीललॊहितः आत्मा च सर्वभूतानां सांख्ये पुरुष उच्यसे 155 ऋषभस तवं पवित्राणां यॊगिनां निष्कलः शिवः आश्रमाणां गृहस्थस तवम ईश्वराणां महेश्वरः कुबेरः सर्वयक्षाणां करतूनां विष्णुर उच्यसे 156 पर्वतानां महामेरुर नक्षत्राणां च चन्द्रमाः वसिष्ठस तवम ऋषीणां च गरहाणां सूर्य उच्यसे 157 आरण्यानां पशूनां च सिंहस तवं परमेश्वरः गराह्याणां गॊवृषश चासि भगवाँल लॊकपूजितः 158 आदित्यानां भवान विष्णुर वसूनां चैव पावकः पक्षिणां वैनतेयश च अनन्तॊ भुजगेषु च 159 सामवेदश च वेदानां यजुषां शतरुद्रियम सनत्कुमारॊ यॊगीनां सांख्यानां कपिलॊ हय असि 160 शक्रॊ ऽसि मरुतां देव पितॄणां धर्मराड असि बरह्मलॊकश च लॊकानां गतीनां मॊक्ष उच्यसे 161 कषीरॊदः सागराणां च शैलानां हिमवान गिरिः वर्णानां बराह्मणश चासि विप्राणां दीक्षितॊ दविजः आदिस तवम असि लॊकानां संहर्ता काल एव च 162 यच चान्यद अपि लॊकेषु सत्त्वं तेजॊ ऽधिकं समृतम तत सर्वं भगवान एव इति मे निश्चिता मतिः 163 नमस ते भगवन देव नमस ते भक्त वत्सल यॊगेश्वर नमस ते ऽसतु नमस ते विश्वसंभव 164 परसीद मम भक्तस्य दीनस्य कृपणस्य च अनैश्वर्येण युक्तस्य गतिर भव सनातन 165 यं चापराधं कृतवान अज्ञानात परमेश्वर मद्भक्त इति देवेश तत सर्वं कषन्तुम अर्हसि 166 मॊहितश चास्मि देवेश तुभ्यं रूपविपर्ययात तेन नार्घ्यं मया दत्तं पाद्यं चापि सुरेश्वर 167 एवं सतुत्वाहम ईशानं पाद्यम अर्घ्यं च भक्तितः कृताञ्जलिपुटॊ भूत्वा सर्वं तस्मै नयवेदयम 168 ततः शीलाम्बुसंयुक्ता दिव्यगन्धसमन्विता पुष्पवृष्टिः शुभा तात पपात मम मूर्धनि 169 दुन्दुभिश च ततॊ दिव्यस ताडितॊ देवकिंकरैः ववौ च मारुतः पुण्यः शुचि गन्धः सुखावहः 170 ततः परीतॊ महादेवः सपत्नीकॊ वृषध्वजः अब्रवीत तरिदशांस तत्र हर्षयन्न इव मां तदा 171 पश्यध्वं तरिदशाः सर्वे उपमन्यॊर महात्मनः मयि भक्तिं परां दिव्याम एकभावाद अवस्थिताम 172 एवम उक्तास ततः कृष्ण सुरास ते शूलपाणिना ऊचुः पराञ्जलयः सर्वे नमस्कृत्वा वृषध्वजम 173 भगवन देवदेवेश लॊकनाथ जगत्पते लभतां सर्वकामेभ्यः फलं तवत्तॊ दविजॊत्तमः 174 एवम उक्तस ततः शर्वः सुरैर बरह्मादिभिस तथा आह मां भगवान ईशः परहसन्न इव शंकरः 175 वत्सॊपमन्यॊ परीतॊ ऽसमि पश्य मां मुनिपुंगव दृढभक्तॊ ऽसि विप्रर्षे मया जिज्ञासितॊ हय असि 176 अनया चैव भक्त्या ते अत्यर्थं परीतिमान अहम तस्मात सर्वान ददाम्य अद्य कामांस तव यथेप्शितान 177 एवम उक्तस्य चैवाथ महादेवेन मे विभॊ हर्षाद अश्रूण्य अवर्तन्त लॊम हर्षश च जायते 178 अब्रुवं च तदा देवं हर्षगद्गदया गिरा जानुभ्याम अवनिं गत्वा परणम्य च पुनः पुनः 179 अद्य जातॊ हय अहं देव अद्य मे सफलं तपः यन मे साक्षान महादेवः परसन्नस तिष्ठते ऽगरतः 180 यं न पश्यन्ति चाराध्य देवा हय अमितविक्रमम तम अहं दृष्टवान देवं कॊ ऽनयॊ धन्यतरॊ मया 181 एवं धयायन्ति विद्वांसः परं तत्त्वं सनातनम षड्विंशकम इति खयातं यत परात परम अक्षरम 182 स एष भगवान देवः सर्वतत्त्वादिर अव्ययः सर्वतत्त्वविधानज्ञः परधानपुरुषेश्वरः 183 यॊ ऽसृजद दक्षिणाद अङ्गाद बरह्माणं लॊकसंभवम वामपार्श्वात तथा विष्णुं लॊकरक्षार्थम ईश्वरः युगान्ते चैव संप्राप्ते रुद्रम अङ्गात सृजत परभुः 184 स रुद्रः संहरन कृत्स्नं जगत सथावरजङ्गमम कालॊ भूत्वा महातेजाः संवर्तक इवानलः 185 एष देवॊ महादेवॊ जगत सृष्ट्वा चराचरम कल्पान्ते चैव सर्वेषां समृतिम आक्षिप्य तिष्ठति 186 सर्वगः सर्वभूतात्मा सर्वभूतभवॊद्भवः आस्ते सर्वगतॊ नित्यम अदृश्यः सर्वदैवतैः 187 यदि देयॊ वरॊ मह्यं यदि तुष्टश च मे परभुः भक्तिर भवतु मे नित्यं शाश्वती तवयि शंकर 188 अतीतानागतं चैव वर्तमानं च यद विभॊ जानीयाम इति मे बुद्धिस तवत्प्रसादात सुरॊत्तम 189 कषीरौदनं च भुञ्जीयाम अक्षयं सह बान्धवैः आश्रमे च सदा मह्यं सामिन्ध्यं परमस तु ते 190 एवम उक्तः स मां पराह भगवाँल लॊकपूजितः महेश्वरॊ महातेजाश चराचरगुरुः परभुः 191 अजरश चामरश चैव भव दुःखविवर्जितः शीलवान गुणसंपन्नः सर्वज्ञः परियदर्शनः 192 अक्षयं यौवनं ते ऽसतु तेजश चैवानलॊपमम कषीरॊदः सागरश चैव यत्र यत्रेच्छसे मुने 193 तत्र ते भविता कामं सांनिध्यं पयसॊ निधेः कषीरॊदनं च भुङ्क्ष्व तवम अमृतेन समन्वितम 194 बन्धुभिः सहितः कल्पं ततॊ माम उपयास्यसि सांनिध्यम आश्रमे नित्यं करिष्यामि दविजॊत्तम 195 तिष्ठ वत्स यथा कामनॊत्कण्ठां कर्तुम अर्हसि समृतः समृतश च ते विप्र सदा दास्यामि दर्शनम 196 एवम उक्त्वा स भगवान सूर्यकॊटि समप्रभः ममेशानॊ वरं दत्त्वा तत्रैवान्तरधीयत 197 एवं दृष्टॊ मया कृष्ण देवदेवः समाधिना तद अवाप्तं च मे सर्वं यद उक्तं तेन धीमता 198 परत्यक्षं चैव ते कृष्ण पश्य सिद्धान वयवस्थितान ऋषीन विद्याधरान यक्षान गन्धर्वाप्सरसस तथा 199 पश्य वृक्षान मनॊरम्यान सदा पुष्पफलान्वितान सर्वर्तुकुसुमैर युक्तान सनिग्धपत्रान सुशाखिनः सर्वम एतन महाबाहॊ दिव्यभावसमन्वितम |
1
[y] pitāmaheśāya vibho nāmāny ācakṣva śambhave babhrave viśvamāyāya mahābhāgyaṃ ca tattvataḥ 2 [bh] surāsuraguro deva viṣṇo tvaṃ vaktum arhasi śivāya viśvarūpāya yan māṃ pṛcchad yudhiṣṭhiraḥ 3 nāmnāṃ sahasraṃ devasya taṇḍinā brahmayoninā niveditaṃ brahmaloke brahmaṇo yat purābhavat 4 dvaipāyanaprabhṛtayas tathaiveme tapodhanāḥ ṛṣayaḥ suvratā dāntāḥ śṛṇvantu gadatas tava 5 dhruvāya nandine hotre goptre viśvasṛje 'gnaye mahābhāgyaṃ vibho brūhi muṇḍine 'tha kapardine 6 [vāsudeva] na gatiḥ karmaṇāṃ śakyā vettum īśasya tattvataḥ 7 hiraṇyagarbhapramukhā devāḥ sendrā maharṣayaḥ na vidur yasya nidhanam ādhiṃ vā sūkṣmadarśinaḥ sa kathaṃ naramātreṇa śakyo jñātuṃ satāṃ gatiḥ 8 tasyāham asuraghnasya kāṃś cid bhagavato guṇān bhavatāṃ kīrtayiṣyāmi vrateśāya yathātatham 9 [v] evam uktvā tu bhagavān guṇāṃs tasya mahātmanaḥ upaspṛśya śucir bhūvā kathayām āsa dhīmataḥ 10 [v] śuśrūṣadhvaṃ brāhmaṇendrās tvaṃ ca tāta yudhiṣṭhira tvaṃ cāpageya nāmāni niśāmaya jagatpateḥ 11 yad avāptaṃ ca me pūrvaṃ sāmba hetoḥ suduṣkaram yathā ca bhagavān dṛṣṭo mayā pūrvaṃ samādhinā 12 śambare nihate pūrvaṃ raukmiṇeyena dhīmatā atīte dvādaśe varṣe jāmbavaty abravīd dhi mām 13 pradyumna cārudeṣṇādīn rukmiṇyā vīkṣya putrakān putrārthinī mām upetya vākyam āha yudhiṣṭhira 14 śūraṃ balavatāṃ śreṣṭhaṃ kānta rūpam alakmaṣam ātmatulyaṃ mama sutaṃ prayacchācyuta māciram 15 na hi te 'prāpyam astīha triṣu lokeṣu kiṃ cana lokān sṛjes tvam aparān icchan yadukulodvaha 16 tvayā dvādaśa varṣāṇi vāyubhūtena śuṣyatā ārādhya paśubhartāraṃ rukmiṇyā janitāḥ sutāḥ 17 cārudeṣṇaḥ sucāruś ca cāruveṣo yaśodharaḥ cāru śvarāś cāru yaśāḥ pradyumnaḥ śambhur eva ca 18 yathā te janitāḥ putrā rukmiṇyāś cāru vikramāḥ tathā mamāpi tanayaṃ prayaccha balaśālinam 19 ity evaṃ codito devyā tām avocaṃ sumadhyamām anujānīhi māṃ rājñi kariṣye vacanaṃ tava sā ca mām abravīd gaccha vijayāya śivāya ca 20 brahmā śivaḥ kāśyapaś ca nadyo devā mano'nugāḥ kṣetrauṣadhyo yajñavāhāc chandāṃsy ṛṣigaṇā dharā 21 samudrā dakṣiṇā stobhā ṛkṣāṇi pitaro grahāḥ devapatnyo devakanyā deva mātara eva ca 22 manvantarāṇi gāvaś ca candramāḥ savitā hariḥ sāvitrī brahma vidyā ca ṛtavo vatsarāḥ kṣapāḥ 23 kṣaṇā lavā muhūrtāś ca nimeṣā yugaparyayāḥ rakṣantu sarvatragataṃ tvāṃ yādava sukhāvaham ariṣṭaṃ gaccha panthānam apramatto bhavānagha 24 evaṃ kṛtasvastyayanas tayāhaṃ; tām abhyanujñāya kapīndra putrīm pituḥ samīpe narasattamasya; mātuś ca rājñaś ca tathāhukasya 25 tam artham āvedya yad abravīn māṃ; vidyādharendrasya sutā bhṛśārtā tān abhyanujñāya tadāti duḥkhād; gadaṃ tathaivātibalaṃ ca rāmam 26 prāpyānunāṃ gurujanād ahaṃ tārkṣyam acintayam so 'vahad dhimavantaṃ māṃ prāpya cainaṃ vyasarjayam 27 tatrāham adbhutān bhāvān apaśyaṃ girisattame kṣetraṃ ca tapasāṃ śreṣṭhaṃ paśyāmy āśramam uttamam 28 divyaṃ vaiyāghrapadyasya upamanyor mahātmanaḥ pujitaṃ devagandharvair brāhmyā lakṣmyā samanvitam 29 dhava kakubha kadambanārikelaiḥ; kura bakaketakajambupāṭalābhiḥ vaṭa varuṇaka vatsa nābhabilvaiḥ; saralakapittha priyālasāla tālaiḥ 30 badarī kundapunnāgair aśokāmrātimuktakaiḥ bhallātakair madhūkaiś ca campakaiḥ panasais tathā 31 vanyair bahuvidhair vṛkṣaiḥ phalapuṣpapradair yutam puṣpagulma latākīrṇaṃ kadalī ṣaṇḍaśobhitam 32 nānāśakunisaṃbhojyaiḥ phalair vṛkṣair alaṃ kṛtam yathāsthānavinikṣiptair bhūṣitaṃ vanarājibhiḥ 33 ruruvāraṇaśārdūla siṃhadvīpisamākulam kuraṅga barhiṇākīrṇaṃ mārjārabhujagāvṛtam pūgaiś ca mṛgajātīnāṃ mahiṣarkṣa niṣevitam 34 nānāpuṣparajo miśro gajadānādhivāsitaḥ divyastrī gītabahulo māruto 'tra sukho vavau 35 dhārā ninādair vihagapraṇādaiḥ; śubhais tathā bṛṃhitaiḥ kuñjarāṇām gītais tathā kiṃ narāṇām udāraiḥ; śubhaiḥ svanaiḥ sāmagānāṃ ca vīra 36 acintyaṃ manasāpy anyaiḥ sarobhiḥ samalaṃ kṛtam viśālaiś cāgniśaraṇair bhūṣitaṃ kuśa saṃvṛtam 37 vibhūṣitaṃ puṇyapavitra toyayā; sadā ca juṣpaṃ nṛpa jahnukanyayā mahātmabhir dharmabhṛtāṃ variṣṭhair; maharṣibhir bhūṣitam agnikalpaiḥ 38 vāyvāhārair ambupair japyanityaiḥ; saṃprakṣālair yatibhir dhyānanityaiḥ dhūmāśanair ūṣmapaiḥ kṣīrapaiś ca; vibhūṣitaṃ brāhmaṇendraiḥ samantāt 39 gocāriṇo 'thāśma kuṭṭā dantolūkhalinas tathā marīcipāḥ phenapāś ca tathaiva mṛgacāriṇaḥ 40 suduḥkhān niyamāṃs tāṃs tān vahataḥ sutapo'nvitān paśyan utphullanayanaḥ praveṣṭum upacakrame 41 supūjitaṃ devagaṇair mahātmabhiḥ; śivādibhir bhārata puṇyakarmabhiḥ rarāja tac cāśramamaṇḍalaṃ sadā; divīva rājan ravimaṇḍalaṃ yathā 42 krīḍanti sarpair nakulā mṛgair vyāghrāś ca mitravat prabhāvād dīptatapasaḥ saṃnikarṣa guṇānvitāḥ 43 tatrāśramapade śreṣṭhe sarvabhūtamanorame sevite dvija śārdūlair vedavedāṅgapāragaiḥ 44 nānā niyamavikhyātair ṛṣibhiś ca mahātmabhiḥ praviśann eva cāpaśyaṃ jaṭācīradharaṃ prabhum 45 tejasā tapasā caiva dīpyamānaṃ yathānalam śiṣyamadhya gataṃ śāntaṃ yuvānaṃ brāhmaṇarṣabham śirasā vandamānaṃ mām upamanyur abhāṣata 46 svāgataṃ puṇḍarīkākṣa saphalāni tapāṃsi naḥ yat pūjyaḥ pūjayasi no draṣṭavyo draṣṭum icchasi 47 tam ahaṃ prāñjalir bhūtvā mṛgapakṣiṣv athāgniṣu dharme ca śiṣyavarge ca samapṛccham anāmayam 48 tato māṃ bhagavān āha sāmnā paramavalgunā lapsyase tanayaṃ kṛṣṇa ātmatulyam asaṃśayam 49 tapaḥ sumahad āsthāya toṣayeśānam īśvaram iha devaḥ sa patnīkaḥ samākrīḍaty adhikṣaja 50 ihaiva devatā śreṣṭhaṃ devāḥ sarṣigaṇā purā tapasā brahmacaryeṇa satyena ca damena ca toṣayitvā śubhān kāmān prāpnuvaṃs te janārdana 51 tejasāṃ tapasāṃ caiva nidhiḥ sa bhagavān iha śubhāśubhānvitān bhāvān visṛjan saṃkṣipann api āste devyā sahācintyo yaṃ prārthayasi śatruhan 52 hiraṇyakaśipur yo 'bhūd dānavo merukampanaḥ tena sarvāmaraiśvaryaṃ śarvāt prāptaṃ samārbudam 53 tasyaiva putra pravaro mandaro nāma viśrutaḥ mahādevavarāc chakraṃ varṣārbudam ayodhayat 54 viṣṇoś cakraṃ ca tad ghoraṃ vajram ākhaṇḍalasya ca śīrṇaṃ purābhavat tāta grahasyāṅgeṣu keśava 55 ardyamānāś ca vibudhā graheṇa subalīyasā śiva dattavarāñ jaghnur asurendrān surā bhṛśam 56 tuṣṭo vidyutprabhasyāpi trilokeśvaratām adāt śataṃ varṣasahasrāṇāṃ sarvalokeśvaro 'bhavat mamaivānucaro nityaṃ bhavitāsīti cābravīt 57 tathā putrasahasrāṇām ayutaṃ ca dadau prabhuḥ kuśa dvīpaṃ ca sa dadau rājyena bhagavān ajaḥ 58 tathā śatamukho nāma dhātrā sṛṣṭo mahāsuraḥ yena varṣaśataṃ sāgram ātmamāṃsair huto 'nalaḥ taṃ prāha bhagavāṃs tuṣṭaḥ kiṃ karomīti śaṃkaraḥ 59 taṃ vai śatamukhaḥ prāha yogo bhavatu me 'dbhutaḥ balaṃ ca daivataśreṣṭha śāśvataṃ saṃmprayaccha me 60 svāyambhuvaḥ kratuś cāpi putrārtham abhavat purā āviśya yogenātmānaṃ trīṇi varṣaśatāny api 61 tasya devo 'dadat putrān sahasraṃ kratusaṃmitān yogeśvaraṃ deva gītaṃ vettha kṛṣṇa na saṃśayaḥ 62 vālakhilyā maghavatā avajñātāḥ purā kila taiḥ kruddhair bhagavān rudras tapasā toṣito hy abhūt 63 tāṃś cāpi daivataśreṣṭhaḥ prāha prīto jagatpatiḥ suparṇaṃ somahartāraṃ tapasotpādayiṣyatha 64 mahādevasya roṣāc ca āpo naṣṭāḥ purābhavan tāṃś ca sapta kapālena devair anyāḥ pravartitāḥ 65 atrer bhāryāpi bhartāraṃ saṃtyajya brahmavādinī nāhaṃ tasya muner bhūyo vaśagā syāṃ kathaṃ cana ity uktvā sā mahādevam agacchac charaṇaṃ kila 66 nir āhārā bhayād atres triṇi varṣaśatāny api aśeta musaleṣv eva prasādārthaṃ bhavasya sā 67 tām abravīd dhasan devo bhavitā vai sutas tava vaṃśe tavaiva nāmnā tu khyātiṃ yāsyati cepsitām 68 śākalyaḥ saṃśitātmā vai navavarṣaśatāny api ārādhayām āsa bhavaṃ mano yajñena keśava 69 taṃ cāha bhagavāṃs tuṣṭo grantha kāro bhaviṣyasi vatsākṣayā ca te kīrtis trailokye vai bhaviṣyati akṣayaṃ ca kulaṃ te 'stu maharṣibhir alaṃ kṛtam 70 sāvarṇiś cāpi vikhyāta ṛṣir āsīt kṛte yuge iha tena tapas taptaṃ ṣaṣṭiṃ varṣaśatāny atha 71 tam āha bhagavān rudraḥ sākṣāt tuṣṭo 'smi te 'nagha grantha kṛl lokavikhyāto bhavitāsy ajarāmaraḥ 72 mayāpi ca yathādṛṣṭo devadevaḥ purā vibhuḥ sākṣāt paśupatis tāta tac cāpi śṛṇu mādhava 73 yadarthaṃ ca mahādevaḥ prayatena mayā purā ārādhito mahātejās tac cāpi śṛṇu vistaram 74 yad avāptaṃ ca me pūrvaṃ devadevān maheśvarāt tat sarvam akhilenādya kathayiṣyāmi te 'nagha 75 purā kṛtayuge tāta ṛṣir āsīn mahāyaśāḥ vyāghrapāda iti khyāto vedavedāṅgapāragaḥ tasyāham abhavaṃ putro dhaumyaś cāpi mamānujaḥ 76 kasya cit tv atha kālasya dhaumyena sahamādhava āgaccham āśramaṃ krīḍan munīnāṃ bhāvitātmanām 77 tatrāpi ca mayā dṛṣṭā duhyamānā payasvinī lakṣitaṃ ca mayā kṣīraṃ svāduto hy amṛtopamam 78 tataḥ piṣṭaṃ samāloḍya toyena sahamādhava āvayoḥ kṣīram ity eva pānārtham upanīyate 79 atha gavyaṃ payas tāta kadā cit prāśitaṃ mayā tataḥ piṣṭa rasaṃ tāta na me prītim udāvahat 80 tato 'ham abruvaṃ bālyāj jananīm ātmanas tadā kṣīraudana samāyuktaṃ bhojanaṃ ca prayaccha me 81 tato mām abravīn mātā duḥkhaśokasamanvitā putrasnehāt pariṣvajya mūrdhni cāghrāya mādhava 82 kutaḥ kṣīrodanaṃ vatsa munīnāṃ bhāvitātmanām vane nivasatāṃ nityaṃ kandamūlaphalāśinām 83 aprasādya virūpākṣaṃ varadaṃ sthāṇum avyayam kutaḥ kṣīrodanaṃ vatsa sukhāni vasanāni ca 84 taṃ prapadya sadā vatsa sarvabhāvena śaṃkaram tatprasādāc ca kāmebhyaḥ phalaṃ prāpsyasi putraka 85 jananyās tad vacaḥ śrutvā tadā prabhṛti śatruhan mama bhaktir mahādeve naiṣṭhikī samapadyata 86 tato 'haṃ tapa āsthāya toṣayām āsa śaṃkaram divyaṃ varṣasahasraṃ tu pādāṅguṣṭhāgraviṣṭhitaḥ 87 ekaṃ varṣaśataṃ caiva phalāhāras tadābhavam dvitīyaṃ śīrṇaparṇāśī tṛtīyaṃ cāmbubhojanaḥ śatāni sapta caivāhaṃ vāyubhakṣas tadābhavam 88 tataḥ prīto mahādevaḥ sarvalokeśvaraḥ prabhuḥ śakra rūpaṃ sa kṛtvā tu sarvair devagaṇair vṛtaḥ sahasrākṣas tadā bhūtvā varja pāṇir mahāyaśāḥ 89 sudhāvadātaṃ raktākṣaṃ stabdhakarṇaṃ madotkaṭam āveṣṭita karaṃ raudraṃ caturdaṃṣṭraṃ mahāgajam 90 samāsthitaś ca bhagavān dīpyamānaḥ svatejasā ājagāma kirīṭī tu hārakeyūrabhūṣitaḥ 91 pāṇḍureṇātapatreṇa dhriyamāṇena mūrdhani sevyamāno 'psarobhiś ca divyagandharvanāditaḥ 92 tato mām āha devendraḥ prītas te 'haṃ dvijottama varaṃ vṛṇīṣva mattas tva yat te manasi vartate 93 śakrasya tu vacaḥ śrutvā nāhaṃ prītamanābhavam abruvaṃ ca tadā kṛṣṇa devarājam idaṃ vacaḥ 94 nāhaṃ tvatto varaṃ kāṅkṣe nānyasmād api daivatāt mahādevād ṛte saumya satyam etad bravīmi te 95 paśupativacanād bhavāmi sadyaḥ; kṛmir atha vā tarur apy anekaśākhaḥ apaśu pativaraprasādajā me; tribhuvana rājyavibhūtir apy aniṣṭā 96 api kīṭaḥ pataṃgo vā bhaveyaṃ śaṃkarājñayā na tu śakra tvayā dattaṃ trailokyam api kāmaye 97 yāvac chaśāṅka śakalāmala baddhamaulir; na prīyate paśupatir bhagavān mameśaḥ tāvaj jarāmaraṇajanma śatābhighātair; duḥkhāni dehavihitāni samudvahāmi 98 divasakara śaśāṅkavahni dīptaṃ; tribhuvana sāram apāram ādyam ekam ajaram amaram aprasādya rudraṃ; jagati pumān iha ko labheta śāntim 99 [ṣakra] kaḥ punas tava hetur vai īśe kāraṇakāraṇe yena devād ṛte 'nyasmāt prasādaṃ nābhikāṅkṣasi 100 [upa] hetubhir vā kim anyais te īśaḥ kāraṇakāraṇam na śuśruma yad anyasya liṅgam abhyarcyate suraiḥ 101 kasyānyasya suraiḥ sarvair liṅgaṃ muktvā maheśvaram arcyate 'rcita pūrvaṃ vā brūhi yady asti te śrutiḥ 102 yasya brahmā ca viṣṇuś ca tvaṃ cāpi saha daivataiḥ arcayadhvaṃ sadā liṅgaṃ tasmāc chreṣṭha tamo hi saḥ 103 tasmād varam ahaṃ kāṅkṣe nidhanaṃ vāpi kauśika gaccha vā tiṣṭha vā śakra yatheṣṭaṃ balasūdana 104 kāmam eṣa varo me 'stu śāpo vāpi maheśvarāt na cānyāṃ devatāṃ kāṅkṣe sarvakāmaphalāny api 105 evam uktvā tu devendraṃ duḥkhād ākulitendriyaḥ na prasīdati me rudraḥ kim etad iti cintayan athāpaśyaṃ kṣaṇenaiva tam evairāvataṃ punaḥ 106 haṃsakundendu sadṛśaṃ mṛṇālakumudaprabham vṛṣarūpadharaṃ sākṣāt kṣīrodam iva sāgaram 107 kṛṣṇa pucchaṃ mahākāyaṃ madhupiṅgala locanam jāmbūnadena dāmnā ca sarvataḥ samalaṃkṛtam 108 raktākṣaṃ sumahānāsaṃ sukarṇaṃ sukaṭī taṭam supārśvaṃ vipura skandhaṃ surūpaṃ cārudarśanam 109 kakudaṃ tasya cābhāti skandham āpūrya viṣṭhitam tuṣāragirikūṭābhaṃ sitābhraśikharopamam 110 tam āsthitaś ca bhagavān devadevaḥ sahomayā aśobhata mahādevaḥ paurṇamāsyām ivoḍurāṭ 111 tasya tejo bhavo vahniḥ sa meghaḥ stanayitnumān sahasram iva sūryāṇāṃ sarvam āvṛtya tiṣṭhati 112 īśvaraḥ sumahātejāḥ saṃvartaka ivānalaḥ yugānte sarvabhūtāni didhakṣur iva codyataḥ 113 tejasā tu tadā vyāpte durnirīkṣye samantataḥ punar udvignahṛdayaḥ kim etad iti cintayam 114 muhūrtam iva tat tejo vyāpya sarvā diśo diśa praśāntaṃ ca kṣaṇenaiva devadevasya māyayā 115 athāpaśyaṃ sthitaṃ sthāṇuṃ bhagavantaṃ maheśvaram saurabheya gataṃ saumyaṃ vidhūmam iva pāvakam sahitaṃ cārusarvāṅgyā pārvatyā parameśvaram 116 nīlakanhaṃ mahātmānam asaktaṃ tejasāṃ nidhim aṣṭādaśa bhujaṃ sthāṇuṃ sarvābharaṇabhūṣitam 117 śuklāmbara dharaṃ devaṃ śuklamālyānulepanam śukladhvajam anādhṛṣyaṃ śuklayajñopavītinam 118 gāyadbhir nṛtyamānaiś ca utpatadbhir itas tataḥ vṛttaṃ pāriṣadair divyair ātmatulyaparākramaiḥ 119 bālendu mukuṭaṃ pāṇḍuṃ śarac candram ivoditam tribhir netraiḥ kṛtoddyotaṃ tribhiḥ sūryair ivoditaiḥ 120 aśobhata ca devasya mālā gātre sitaprabhe jātarūpamayaiḥ padmair grathitā ratnabhūṣitā 121 mūrtimanti tathāstrāṇi sarvatejomayāni ca mayā dṛṣṭāni govinda bhavasyāmita tejasaḥ 122 indrāyudhasahasrābhaṃ dhanus tasya mahātmanaḥ pinākam iti vikhyātaṃ sa ca vai pannago mahān 123 sapta śīrṣo mahākāyas tīkṣṇadaṃṣṭro viṣolbaṇaḥ jyā veṣṭitamahāgrīvaḥ sthitaḥ puruṣavigrahaḥ 124 śaraś ca sūryasaṃkāśaḥ kālānalasamadyutiḥ yat tad astraṃ mahāghoraṃ divyaṃ pāśupataṃ mahat 125 advitīyam anirdeśyaṃ sarvabhūtabhayāvaham sa sphuliṅgaṃ mahākāyaṃ visṛjantam ivānalam 126 ekapādaṃ mahādaṃṣṭraṃ sahasraśirasodaram sahasrabhuja jihvākṣam udgirantam ivānalam 127 brāhmān nārāyaṇād aindrād āgneyād api vāruṇāt yad viśiṣṭaṃ mahābāho sarvaśastravighātanam 128 yena tat tripuraṃ dagdhvā kṣaṇād bhasmīkṛtaṃ purā śareṇaikena govinda mahādevena līlayā 129 nirdadāha jagat kṛtsnaṃ trailokyaṃ sa carācaram maheśvara bhujotsṛṣṭaṃ nimeṣārdhān na saṃśayaḥ 130 nāvadhyo yasya loke 'smin brahma viṣṇusureṣv api tad ahaṃ dṛṣṭavāṃs tāta āścaryād bhūtam uttamam 131 guhyam astraṃ paraṃ cāpi tattulyādhikam eva vā yat tac chūlam iti khyātaṃ sarvalokeṣu śūlinaḥ 132 dārayed yan mahīṃ kṛtsnāṃ śoṣayed vā mahodadhim saṃhared vā jagat kṛtsnaṃ visṛṣṭaṃ śūlapāṇinā 133 yauvanāśvo hato yena māṃdhātā sabalaḥ purā cakravartī mahātejās trilokavijayī nṛpaḥ 134 mahābalo mahāvīryaḥ śakratulyaparākramaḥ karasthenaiva govinda lavaṇasyeha rakṣasaḥ 135 tac chūlam atitīkṣṇāgraṃ subhīmaṃ lomaharṣaṇam triśikhāṃ bhrukuṭīṃ kṛtvā tarjamānam iva sthitam 136 vidhūmaṃ sārcisaṃ kṛṣṇaṃ kālasūryam ivoditam sarpahastam anirdeśyaṃ pāśahastam ivāntakam dṛṣṭavān asmi govinda tad astraṃ rudra saṃnidhau 137 paraśus tīkṣṇadhāraś ca datto rāmasya yaḥ purā mahādevena tuṣṭena kṣatriyāṇāṃ kṣayaṃ karaḥ kārtavīryo hato yena cakravartī mahāmṛdhe 138 triḥ saptakṛtvaḥ pṛthivī yena niḥkṣatriyā kṛtā jāmadagnyena govinda rāmeṇākliṣṭakarmaṇā 139 dīptadhāraḥ suraudrāsyaḥ sarpakaṇṭhāgra veṣṭitaḥ abhavac chūlino 'bhyāśe dīptavahni śikhopamaḥ 140 asaṃkhyeyāni cāstrāṇi tasya divyāni dhīmataḥ pradhānyato mayaitāni kīrtitāni tavānagha 141 savyadeśe tu devasya brahmā lokapitāmahaḥ divyaṃ vimānam āsthāya haṃsayuktaṃ manojavam 142 vāmapārśva gataś caiva tathā nārāyaṇaḥ sthitaḥ vainateyaṃ samāsthāya śaṅkhacakragadādharaḥ 143 skando mayūram āsthāya sthito devyāḥ samīpataḥ śaktiṃ kanhe samādhāya dvitīya iva pāvakaḥ 144 purastāc caiva devasya nandiṃ paśyāmy avasthitam śūlaṃ viṣṭabhya tiṣṭhantaṃ dvitīyam iva śaṃkaram 145 svāyambhuvādyā manavo bhṛgvādyā ṛṣayas tathā śakrādyā devatāś caiva sarva eva samabhyayuḥ 146 te 'bhivādya mahātmānaṃ parivārya samantataḥ astuvan vividhaiḥ stotrair mahādevaṃ surās tadā 147 brahmā bhavaṃ tadā stunvan rathantaram udīrayan jyeṣṭhasāmnā ca deveśaṃ jagau nārāyaṇas tadā gṛṇañ śakraḥ paraṃ brahma śatarudrīyam uttamam 148 brahmā nārāyaṇaś caiva devarājaś ca kauśikaḥ aśobhanta mahātmānas trayas traya ivāgnayaḥ 149 teṣāṃ madhyagato devo rarāja bhagavāñ śivaḥ śaradghanavinirmuktaḥ pariviṣṭa ivāṃśumān tato 'ham astuvaṃ devaṃ stavenānena suvratam 150 namo devādhidevāya mahādevāya vai namaḥ śakrāya śakra rūpāya śakra veṣadharāya ca 151 namas te varja hastāya piṅgalāyāruṇāya ca pināka pāṇaye nityaṃ khaḍgaśūladharāya ca 152 namas te kṛṣṇa vāsāya kṛṣṇa kuñcitamūrdhaje kṛṣṇājinottarīyāya kṛṣṇāṣṭam itarāya ca 153 śuklavarṇāya śuklāya śuklāmbara dharāya ca śuklabhasmāvaliptāya śuklakarma ratāya ca 154 tvaṃ brahmā sarvadevānāṃ rudrāṇāṃ nīlalohitaḥ ātmā ca sarvabhūtānāṃ sāṃkhye puruṣa ucyase 155 ṛṣabhas tvaṃ pavitrāṇāṃ yogināṃ niṣkalaḥ śivaḥ āśramāṇāṃ gṛhasthas tvam īśvarāṇāṃ maheśvaraḥ kuberaḥ sarvayakṣāṇāṃ kratūnāṃ viṣṇur ucyase 156 parvatānāṃ mahāmerur nakṣatrāṇāṃ ca candramāḥ vasiṣṭhas tvam ṛṣīṇāṃ ca grahāṇāṃ sūrya ucyase 157 āraṇyānāṃ paśūnāṃ ca siṃhas tvaṃ parameśvaraḥ grāhyāṇāṃ govṛṣaś cāsi bhagavāṁl lokapūjitaḥ 158 ādityānāṃ bhavān viṣṇur vasūnāṃ caiva pāvakaḥ pakṣiṇāṃ vainateyaś ca ananto bhujageṣu ca 159 sāmavedaś ca vedānāṃ yajuṣāṃ śatarudriyam sanatkumāro yogīnāṃ sāṃkhyānāṃ kapilo hy asi 160 śakro 'si marutāṃ deva pitṝṇāṃ dharmarāḍ asi brahmalokaś ca lokānāṃ gatīnāṃ mokṣa ucyase 161 kṣīrodaḥ sāgarāṇāṃ ca śailānāṃ himavān giriḥ varṇānāṃ brāhmaṇaś cāsi viprāṇāṃ dīkṣito dvijaḥ ādis tvam asi lokānāṃ saṃhartā kāla eva ca 162 yac cānyad api lokeṣu sattvaṃ tejo 'dhikaṃ smṛtam tat sarvaṃ bhagavān eva iti me niścitā matiḥ 163 namas te bhagavan deva namas te bhakta vatsala yogeśvara namas te 'stu namas te viśvasaṃbhava 164 prasīda mama bhaktasya dīnasya kṛpaṇasya ca anaiśvaryeṇa yuktasya gatir bhava sanātana 165 yaṃ cāparādhaṃ kṛtavān ajñānāt parameśvara madbhakta iti deveśa tat sarvaṃ kṣantum arhasi 166 mohitaś cāsmi deveśa tubhyaṃ rūpaviparyayāt tena nārghyaṃ mayā dattaṃ pādyaṃ cāpi sureśvara 167 evaṃ stutvāham īśānaṃ pādyam arghyaṃ ca bhaktitaḥ kṛtāñjalipuṭo bhūtvā sarvaṃ tasmai nyavedayam 168 tataḥ śīlāmbusaṃyuktā divyagandhasamanvitā puṣpavṛṣṭiḥ śubhā tāta papāta mama mūrdhani 169 dundubhiś ca tato divyas tāḍito devakiṃkaraiḥ vavau ca mārutaḥ puṇyaḥ śuci gandhaḥ sukhāvahaḥ 170 tataḥ prīto mahādevaḥ sapatnīko vṛṣadhvajaḥ abravīt tridaśāṃs tatra harṣayann iva māṃ tadā 171 paśyadhvaṃ tridaśāḥ sarve upamanyor mahātmanaḥ mayi bhaktiṃ parāṃ divyām ekabhāvād avasthitām 172 evam uktās tataḥ kṛṣṇa surās te śūlapāṇinā ūcuḥ prāñjalayaḥ sarve namaskṛtvā vṛṣadhvajam 173 bhagavan devadeveśa lokanātha jagatpate labhatāṃ sarvakāmebhyaḥ phalaṃ tvatto dvijottamaḥ 174 evam uktas tataḥ śarvaḥ surair brahmādibhis tathā āha māṃ bhagavān īśaḥ prahasann iva śaṃkaraḥ 175 vatsopamanyo prīto 'smi paśya māṃ munipuṃgava dṛḍhabhakto 'si viprarṣe mayā jijñāsito hy asi 176 anayā caiva bhaktyā te atyarthaṃ prītimān aham tasmāt sarvān dadāmy adya kāmāṃs tava yathepśitān 177 evam uktasya caivātha mahādevena me vibho harṣād aśrūṇy avartanta loma harṣaś ca jāyate 178 abruvaṃ ca tadā devaṃ harṣagadgadayā girā jānubhyām avaniṃ gatvā praṇamya ca punaḥ punaḥ 179 adya jāto hy ahaṃ deva adya me saphalaṃ tapaḥ yan me sākṣān mahādevaḥ prasannas tiṣṭhate 'grataḥ 180 yaṃ na paśyanti cārādhya devā hy amitavikramam tam ahaṃ dṛṣṭavān devaṃ ko 'nyo dhanyataro mayā 181 evaṃ dhyāyanti vidvāṃsaḥ paraṃ tattvaṃ sanātanam ṣaḍviṃśakam iti khyātaṃ yat parāt param akṣaram 182 sa eṣa bhagavān devaḥ sarvatattvādir avyayaḥ sarvatattvavidhānajñaḥ pradhānapuruṣeśvaraḥ 183 yo 'sṛjad dakṣiṇād aṅgād brahmāṇaṃ lokasaṃbhavam vāmapārśvāt tathā viṣṇuṃ lokarakṣārtham īśvaraḥ yugānte caiva saṃprāpte rudram aṅgāt sṛjat prabhuḥ 184 sa rudraḥ saṃharan kṛtsnaṃ jagat sthāvarajaṅgamam kālo bhūtvā mahātejāḥ saṃvartaka ivānalaḥ 185 eṣa devo mahādevo jagat sṛṣṭvā carācaram kalpānte caiva sarveṣāṃ smṛtim ākṣipya tiṣṭhati 186 sarvagaḥ sarvabhūtātmā sarvabhūtabhavodbhavaḥ āste sarvagato nityam adṛśyaḥ sarvadaivataiḥ 187 yadi deyo varo mahyaṃ yadi tuṣṭaś ca me prabhuḥ bhaktir bhavatu me nityaṃ śāśvatī tvayi śaṃkara 188 atītānāgataṃ caiva vartamānaṃ ca yad vibho jānīyām iti me buddhis tvatprasādāt surottama 189 kṣīraudanaṃ ca bhuñjīyām akṣayaṃ saha bāndhavaiḥ āśrame ca sadā mahyaṃ sāmindhyaṃ paramas tu te 190 evam uktaḥ sa māṃ prāha bhagavāṁl lokapūjitaḥ maheśvaro mahātejāś carācaraguruḥ prabhuḥ 191 ajaraś cāmaraś caiva bhava duḥkhavivarjitaḥ śīlavān guṇasaṃpannaḥ sarvajñaḥ priyadarśanaḥ 192 akṣayaṃ yauvanaṃ te 'stu tejaś caivānalopamam kṣīrodaḥ sāgaraś caiva yatra yatrecchase mune 193 tatra te bhavitā kāmaṃ sāṃnidhyaṃ payaso nidheḥ kṣīrodanaṃ ca bhuṅkṣva tvam amṛtena samanvitam 194 bandhubhiḥ sahitaḥ kalpaṃ tato mām upayāsyasi sāṃnidhyam āśrame nityaṃ kariṣyāmi dvijottama 195 tiṣṭha vatsa yathā kāmanotkaṇṭhāṃ kartum arhasi smṛtaḥ smṛtaś ca te vipra sadā dāsyāmi darśanam 196 evam uktvā sa bhagavān sūryakoṭi samaprabhaḥ mameśāno varaṃ dattvā tatraivāntaradhīyata 197 evaṃ dṛṣṭo mayā kṛṣṇa devadevaḥ samādhinā tad avāptaṃ ca me sarvaṃ yad uktaṃ tena dhīmatā 198 pratyakṣaṃ caiva te kṛṣṇa paśya siddhān vyavasthitān ṛṣīn vidyādharān yakṣān gandharvāpsarasas tathā 199 paśya vṛkṣān manoramyān sadā puṣpaphalānvitān sarvartukusumair yuktān snigdhapatrān suśākhinaḥ sarvam etan mahābāho divyabhāvasamanvitam |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 13
Chapter 15
|
1
[उप] एतान सहस्रशश चान्यान समनुध्यातवान हरः कस्मात परसादं भगवान न कुर्यात तव माधव 2 तवादृशेन हि देवानां शलाघनीयः समागमः बरह्मण्येनानृशंसेन शरद्दधानेन चाप्य उत जप्यं च ते परदास्यामि येन दरक्ष्यसि शंकरम 3 [कृस्न] अब्रुवं तम अहं बरह्मंस तवत्प्रसादान महामुने दरक्ष्ये दितिजसंघानां मर्दनं तरिदशेश्वरम 4 दिने ऽषटमे च विप्रेण दीक्षितॊ ऽहं यथाविधि दण्डी मुण्डी कुशी चीरी घृताक्तॊ मेखली तथा 5 मासम एकं फलाहारॊ दवितीयं सलिलाशनः तृतीयं च चतुर्थं च पञ्चमं चानिलाशनः 6 एकपादेन तिष्ठंश च ऊर्ध्वबाहुर अतन्द्रितः तेजः सूर्यसहस्रस्य अपश्यं दिवि भारत 7 तस्य मध्यगतं चापि तेजसः पाण्डुनन्दन इन्द्रायुधपिनद्धाङ्गं विद्युन्माला गवाक्षकम नीलशैलचय परख्यं बलाका भूषितं घनम 8 तम आस्थितश च भगवान देव्या सह महाद्युतिः तपसा तेजसा कान्त्या दीप्तया सह भार्यया 9 रराज भगवांस तत्र देव्या सह महेश्वरः सॊमेन सहितः सूर्यॊ यथा मेघस्थितस तथा 10 संहृष्टरॊमा कौन्तेय विस्मयॊत्फुल्ललॊचनः अपश्यं देवसंघानां गतिम आर्तिहरं हरम 11 किरीटिनं गदिनं शूलपाणिं; वयाघ्राजिनं जटिलं दण्डपाणिम पिनाकिनं वज्रिणं तीक्ष्णदंष्ट्रं; शुभाङ्गदं वयालयज्ञॊपवीतम 12 दिव्यां मालाम उरसानेक वर्णां; समुद्वहन्तं गुल्फ देशावलम्बाम चन्द्रं यथा परिविष्टं ससंध्यं; वर्षात्यये तद्वद अपश्यम एनम 13 परथमानां गणैश चैव समन्तात परिवारितम शरदीव सुदुष्प्रेक्ष्यं परिविष्टं दिवाकरम 14 एकादश तथा चैनं रुद्राणां वृषवाहनम अस्तुवन नियतात्मानः कर्मभिः शुभकर्मिणम 15 आदित्या वसवः साध्या विश्वे देवास तथाश्विनौ विश्वाभिः सतुतिभिर देवं विश्वदेवं समस्तुवन 16 शतक्रतुश च भगवान विष्णुश चादितिनन्दनौ बरह्मा रथन्तरं साम ईरयन्ति भवान्तिके 17 यॊगीश्वराः सुबहवॊ यॊगदं पितरं गुरुम बरह्मर्षयश च स सुतास तथा देवर्षयश च वै 18 पृतिवी चान्तरिक्षं च नक्षत्राणि गरहास तथा मासार्ध मासा ऋतवॊ रात्र्यः संवत्सराः कषणाः 19 मुहूर्ताश च निमेषाश च तथैव युगपर्ययाः दिव्या राजन नमस्यन्ति विद्याः सर्वा दिशस तथा 20 सनत्कुमारॊ वेदांश च इतिहासास तथैव च मरीचिर अङ्गिरा अत्रिः पुलस्त्यः पुलहः करतुः 21 मनवः सप्त सॊमश च अथर्वा स बृहस्पतिः भृगुर दक्षः कश्यपश च वसिष्ठः काश्य एव च 22 छन्दांसि दीक्षा यज्ञाश च दक्षिणाः पावकॊ हविः यज्ञॊपगानि दरव्याणि मूर्तिमन्ति युधिष्ठिर 23 परजानां पतयः सर्वे सरितः पन्नगा नगाः देवानां मातरः सर्वा देवपत्न्यः स कन्यकाः 24 सहस्राणि मुनीनां च अयुतान्य अर्बुदानि च नमस्यन्ति परभुं शान्तं पर्वताः सागरा दिशः 25 गन्धर्वाप्सरसश चैव गीतवादित्रकॊविदाः दिव्यतानेन गायन्तः सतुवन्ति भवम अद्भुतम विद्याधरा दानवाश च गुह्यका राक्षसास तथा 26 सर्वाणि चैव भूतानि सथावराणि चराणि च नमस्यन्ति महाराज वान मनः कर्मभिर विभुम पुरस्ताद विष्ठितः शर्वॊ ममासीत तरिदशेश्वरः 27 पुरस्ताद विष्ठितं दृष्ट्वा ममेशानं च भारत स परजापतिशक्रान्तं जगन माम अभ्युदैक्षत 28 ईक्षितुं च महादेवं न मे शक्तिर अभूत तदा ततॊ माम बरवीद देवः पश्य कृष्ण वदस्व च 29 शिरसा वन्दिते देवे देवी परीता उमाभवत ततॊ ऽहम अस्तुवं सथाणुं सतुतं बरह्मादिभिः सुरैः 30 नमॊ ऽसतु ते शाश्वतसर्वयॊने; बरह्माधिपं तवाम ऋषयॊ वदन्ति तपश च सत्त्वं च रजस; तमश च तवाम एव सत्यं च वदन्ति सन्तः 31 तवं वै बरह्मा च रुद्रश च वरुणॊ ऽगनिर मनुर भवः धाता तवष्टा विधाता च तवं परभुः सर्वतॊ मुखः 32 तवत्तॊ जातानि भूतानि सथावराणि चराणि च तवम आदिः सर्वभूतानां संहारश च तवम एव हि 33 ये चेन्द्रियार्थाश च मनश च कृत्स्नं; ये वायवः सप्त तथैव चाग्निः ये वा दिविस्था देवताश चापि पुंसां; तस्मात परं तवाम ऋषयॊ वदन्ति 34 वेदा यज्ञाश च सॊमश च दक्षिणा पावकॊ हविः यज्ञॊपगं च यत किं चिद भगवांस तद असंशयम 35 इष्टं दत्तम अधीतं च वरतानि नियमाश च ये हरीः कीर्तिः शरीर दयुतिस तुष्टिः सिद्धिश चैव तवद अर्पणा 36 कामः करॊधॊ भयं लॊभॊ मदः सतम्भॊ ऽथ मत्सरः आधयॊ वयाधयश चैव भगवंस तनयास तव 37 कृतिर विकारः परलयः परधानं परभवॊ ऽवययः मनसः पररमा यॊनिः सवभावश चापि शाश्वतः अव्यक्तः पावन विभॊ सहस्रांशॊ हिरण्मयः 38 आदिर गुणानां सर्वेषां भवान वै जीवनाश्रयः महान आत्मा मतिर बरह्मा विश्वः शम्भुः सवयम्भुवः 39 बुद्धिः परज्ञॊपलब्धिश च संवित खयातिर धृतिः समृतिः पर्याय वाचकैः शब्दैर महान आत्मा विभाव्यसे 40 तवां बुद्ध्वा बराह्मणॊ विद्वान अन परमॊहं निगच्छति हृदयं सर्वभूतानां कषेत्रज्ञस तवम ऋषिष्टुतः 41 सर्वतः पाणिपादस तवं सर्वतॊ ऽकषिशिरॊमुखः सर्वतः शरुतिमाँल लॊके सर्वम आवृत्य तिष्ठसि 42 फलं तवम असि तिग्मांशॊ निमेषादिषु कर्मसु तवं वै परभार्चिः पुरुषः सर्वस्य हृदि संस्थितः अणिमा लघिमा पराप्तिर ईशानॊ जयॊतिर अव्ययः 43 तवयि बुद्धिर मतिर लॊकाः परपन्नाः संश्रिताश च ये धयानिनॊ नित्ययॊगाश च सत्यसंधा जितेन्द्रियाः 44 यस तवां धरुवं वेदयते गुहा शयं; परभुं पुराणं पुरुषं विश्वरूपम हिरण्मयं बुद्धिमतां परां गतिं; स बुद्धिमान बुद्धिम अतीत्य तिष्ठति 45 विदित्वा सप्त सूक्ष्माणि षडङ्गं तवां च मूर्तितः परधानविधियॊगस्थस तवाम एव विशते बुधः 46 एवम उक्ते मया पार्थ भवे चार्ति विनाशने चराचरं जगत सर्वं सिंहनादम अथाकरॊत 47 स विप्र संघाश च सुरासुराश च; नागाः पिशाचाः पितरॊ वयांसि रक्षॊगणा बूत गणाश च सर्वे; महर्षयश चैव तथा परणेमुः 48 मम मूर्ध्नि च दिव्यानां कुसुमानां सुगन्दिनाम राशयॊ निपतन्ति सम वायुश च सुसुखॊ ववौ 49 निरीक्ष्य भगवान देवीम उमां मां च जगद धितः शतक्रतुं चाभिवीक्ष्य सवयं माम आह शंकरः 50 विद्मः कृष्ण परां भक्तिम अस्मासु तव शत्रुहन करियताम आत्मनः शरेयः परीतिर हि परमा तवयि 51 वृणीष्वाष्टौ वरान कृष्ण दातास्मि तव सत्तम बरूहि यादव शार्दूलयान इच्छसि सुदुर्लभान |
1
[upa] etān sahasraśaś cānyān samanudhyātavān haraḥ kasmāt prasādaṃ bhagavān na kuryāt tava mādhava 2 tvādṛśena hi devānāṃ ślāghanīyaḥ samāgamaḥ brahmaṇyenānṛśaṃsena śraddadhānena cāpy uta japyaṃ ca te pradāsyāmi yena drakṣyasi śaṃkaram 3 [kṛsna] abruvaṃ tam ahaṃ brahmaṃs tvatprasādān mahāmune drakṣye ditijasaṃghānāṃ mardanaṃ tridaśeśvaram 4 dine 'ṣṭame ca vipreṇa dīkṣito 'haṃ yathāvidhi daṇḍī muṇḍī kuśī cīrī ghṛtākto mekhalī tathā 5 māsam ekaṃ phalāhāro dvitīyaṃ salilāśanaḥ tṛtīyaṃ ca caturthaṃ ca pañcamaṃ cānilāśanaḥ 6 ekapādena tiṣṭhaṃś ca ūrdhvabāhur atandritaḥ tejaḥ sūryasahasrasya apaśyaṃ divi bhārata 7 tasya madhyagataṃ cāpi tejasaḥ pāṇḍunandana indrāyudhapinaddhāṅgaṃ vidyunmālā gavākṣakam nīlaśailacaya prakhyaṃ balākā bhūṣitaṃ ghanam 8 tam āsthitaś ca bhagavān devyā saha mahādyutiḥ tapasā tejasā kāntyā dīptayā saha bhāryayā 9 rarāja bhagavāṃs tatra devyā saha maheśvaraḥ somena sahitaḥ sūryo yathā meghasthitas tathā 10 saṃhṛṣṭaromā kaunteya vismayotphullalocanaḥ apaśyaṃ devasaṃghānāṃ gatim ārtiharaṃ haram 11 kirīṭinaṃ gadinaṃ śūlapāṇiṃ; vyāghrājinaṃ jaṭilaṃ daṇḍapāṇim pinākinaṃ vajriṇaṃ tīkṣṇadaṃṣṭraṃ; śubhāṅgadaṃ vyālayajñopavītam 12 divyāṃ mālām urasāneka varṇāṃ; samudvahantaṃ gulpha deśāvalambām candraṃ yathā pariviṣṭaṃ sasaṃdhyaṃ; varṣātyaye tadvad apaśyam enam 13 prathamānāṃ gaṇaiś caiva samantāt parivāritam śaradīva suduṣprekṣyaṃ pariviṣṭaṃ divākaram 14 ekādaśa tathā cainaṃ rudrāṇāṃ vṛṣavāhanam astuvan niyatātmānaḥ karmabhiḥ śubhakarmiṇam 15 ādityā vasavaḥ sādhyā viśve devās tathāśvinau viśvābhiḥ stutibhir devaṃ viśvadevaṃ samastuvan 16 śatakratuś ca bhagavān viṣṇuś cāditinandanau brahmā rathantaraṃ sāma īrayanti bhavāntike 17 yogīśvarāḥ subahavo yogadaṃ pitaraṃ gurum brahmarṣayaś ca sa sutās tathā devarṣayaś ca vai 18 pṛtivī cāntarikṣaṃ ca nakṣatrāṇi grahās tathā māsārdha māsā ṛtavo rātryaḥ saṃvatsarāḥ kṣaṇāḥ 19 muhūrtāś ca nimeṣāś ca tathaiva yugaparyayāḥ divyā rājan namasyanti vidyāḥ sarvā diśas tathā 20 sanatkumāro vedāṃś ca itihāsās tathaiva ca marīcir aṅgirā atriḥ pulastyaḥ pulahaḥ kratuḥ 21 manavaḥ sapta somaś ca atharvā sa bṛhaspatiḥ bhṛgur dakṣaḥ kaśyapaś ca vasiṣṭhaḥ kāśya eva ca 22 chandāṃsi dīkṣā yajñāś ca dakṣiṇāḥ pāvako haviḥ yajñopagāni dravyāṇi mūrtimanti yudhiṣṭhira 23 prajānāṃ patayaḥ sarve saritaḥ pannagā nagāḥ devānāṃ mātaraḥ sarvā devapatnyaḥ sa kanyakāḥ 24 sahasrāṇi munīnāṃ ca ayutāny arbudāni ca namasyanti prabhuṃ śāntaṃ parvatāḥ sāgarā diśaḥ 25 gandharvāpsarasaś caiva gītavāditrakovidāḥ divyatānena gāyantaḥ stuvanti bhavam adbhutam vidyādharā dānavāś ca guhyakā rākṣasās tathā 26 sarvāṇi caiva bhūtāni sthāvarāṇi carāṇi ca namasyanti mahārāja vān manaḥ karmabhir vibhum purastād viṣṭhitaḥ śarvo mamāsīt tridaśeśvaraḥ 27 purastād viṣṭhitaṃ dṛṣṭvā mameśānaṃ ca bhārata sa prajāpatiśakrāntaṃ jagan mām abhyudaikṣata 28 īkṣituṃ ca mahādevaṃ na me śaktir abhūt tadā tato māma bravīd devaḥ paśya kṛṣṇa vadasva ca 29 śirasā vandite deve devī prītā umābhavat tato 'ham astuvaṃ sthāṇuṃ stutaṃ brahmādibhiḥ suraiḥ 30 namo 'stu te śāśvatasarvayone; brahmādhipaṃ tvām ṛṣayo vadanti tapaś ca sattvaṃ ca rajas; tamaś ca tvām eva satyaṃ ca vadanti santaḥ 31 tvaṃ vai brahmā ca rudraś ca varuṇo 'gnir manur bhavaḥ dhātā tvaṣṭā vidhātā ca tvaṃ prabhuḥ sarvato mukhaḥ 32 tvatto jātāni bhūtāni sthāvarāṇi carāṇi ca tvam ādiḥ sarvabhūtānāṃ saṃhāraś ca tvam eva hi 33 ye cendriyārthāś ca manaś ca kṛtsnaṃ; ye vāyavaḥ sapta tathaiva cāgniḥ ye vā divisthā devatāś cāpi puṃsāṃ; tasmāt paraṃ tvām ṛṣayo vadanti 34 vedā yajñāś ca somaś ca dakṣiṇā pāvako haviḥ yajñopagaṃ ca yat kiṃ cid bhagavāṃs tad asaṃśayam 35 iṣṭaṃ dattam adhītaṃ ca vratāni niyamāś ca ye hrīḥ kīrtiḥ śrīr dyutis tuṣṭiḥ siddhiś caiva tvad arpaṇā 36 kāmaḥ krodho bhayaṃ lobho madaḥ stambho 'tha matsaraḥ ādhayo vyādhayaś caiva bhagavaṃs tanayās tava 37 kṛtir vikāraḥ pralayaḥ pradhānaṃ prabhavo 'vyayaḥ manasaḥ praramā yoniḥ svabhāvaś cāpi śāśvataḥ avyaktaḥ pāvana vibho sahasrāṃśo hiraṇmayaḥ 38 ādir guṇānāṃ sarveṣāṃ bhavān vai jīvanāśrayaḥ mahān ātmā matir brahmā viśvaḥ śambhuḥ svayambhuvaḥ 39 buddhiḥ prajñopalabdhiś ca saṃvit khyātir dhṛtiḥ smṛtiḥ paryāya vācakaiḥ śabdair mahān ātmā vibhāvyase 40 tvāṃ buddhvā brāhmaṇo vidvān an pramohaṃ nigacchati hṛdayaṃ sarvabhūtānāṃ kṣetrajñas tvam ṛṣiṣṭutaḥ 41 sarvataḥ pāṇipādas tvaṃ sarvato 'kṣiśiromukhaḥ sarvataḥ śrutimāṁl loke sarvam āvṛtya tiṣṭhasi 42 phalaṃ tvam asi tigmāṃśo nimeṣādiṣu karmasu tvaṃ vai prabhārciḥ puruṣaḥ sarvasya hṛdi saṃsthitaḥ aṇimā laghimā prāptir īśāno jyotir avyayaḥ 43 tvayi buddhir matir lokāḥ prapannāḥ saṃśritāś ca ye dhyānino nityayogāś ca satyasaṃdhā jitendriyāḥ 44 yas tvāṃ dhruvaṃ vedayate guhā śayaṃ; prabhuṃ purāṇaṃ puruṣaṃ viśvarūpam hiraṇmayaṃ buddhimatāṃ parāṃ gatiṃ; sa buddhimān buddhim atītya tiṣṭhati 45 viditvā sapta sūkṣmāṇi ṣaḍaṅgaṃ tvāṃ ca mūrtitaḥ pradhānavidhiyogasthas tvām eva viśate budhaḥ 46 evam ukte mayā pārtha bhave cārti vināśane carācaraṃ jagat sarvaṃ siṃhanādam athākarot 47 sa vipra saṃghāś ca surāsurāś ca; nāgāḥ piśācāḥ pitaro vayāṃsi rakṣogaṇā būta gaṇāś ca sarve; maharṣayaś caiva tathā praṇemuḥ 48 mama mūrdhni ca divyānāṃ kusumānāṃ sugandinām rāśayo nipatanti sma vāyuś ca susukho vavau 49 nirīkṣya bhagavān devīm umāṃ māṃ ca jagad dhitaḥ śatakratuṃ cābhivīkṣya svayaṃ mām āha śaṃkaraḥ 50 vidmaḥ kṛṣṇa parāṃ bhaktim asmāsu tava śatruhan kriyatām ātmanaḥ śreyaḥ prītir hi paramā tvayi 51 vṛṇīṣvāṣṭau varān kṛṣṇa dātāsmi tava sattama brūhi yādava śārdūlayān icchasi sudurlabhān |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 13
Chapter 16
|
1
[कृस्न] मूर्ध्ना निपत्यनियतस तेजः संनिचये ततः परमं हर्षम आगम्य भगवन्तम अथाब्रुवम 2 धर्मे दृढत्वं युधि शत्रुघातं; यशस तथाग्र्यं परमं बलं च यॊगप्रियत्वं तव संनिकर्षं; वृणे सुतानां च शतं शतानि 3 एवम अस्त्व इति तद वाक्यं मयॊक्तः पराह शंकरः 4 ततॊ मां जगतॊ माता धरणी सर्वपावनी उवाचॊमा परणिहिता शर्वाणी तपसां निधिः 5 दतॊद भगवता पुत्रः साम्बॊ नाम तवानघ मत्तॊ ऽपय अष्टौ वरान इष्टान गृहाण तवं ददामि ते परणम्य शिरसा सा च मयॊक्ता पाण्डुनन्दन 6 दविजेष्व अकॊपं पितृतः परसादं; शतं सुतानाम उपभॊगं परं च कुले परीतिं मातृतश च परसादं; शम पराप्तिं परवृणे चापि दाक्ष्यम 7 [देवी] एवं भविष्यत्य अमरप्रभाव; नाहं मृषा जातु वदे कदा चित भार्या सहस्राणि च षॊडशैव; तासु परियत्वं च तथाक्षयत्वम 8 परीतिं चाग्र्यां बान्धवानां सकाशाद; ददामि ते वपुषः काम्यतां च भॊक्ष्यन्ते वै सप्ततिर वै शतानि; गृहे तुभ्यम अतिथीनां च नित्यम 9 [वासुदेव] एवं दत्त्वा वरान देवॊ मम देवी च भारत अन्तर्हितः कषणे तस्मिन सगणॊ भीम पूर्वज 10 एतद अत्यद्भुतं सर्वं बराह्मणायातितेजसे उपमन्यवे मया कृत्स्नम आख्यातं कौरवॊत्तम 11 नमस्कृत्वा तु स पराह देवदेवाय सुव्रत नास्ति शर्व समॊ दाने नास्ति शर्व समॊ रणे नास्ति शर्व समॊ देवॊ नास्ति शर्व समा गतिः 12 ऋषिर आसीत कृते तात तण्डिर इत्य एव विश्रुतः दशवर्षसहस्राणि तेन देवः समाधिना आराधितॊ ऽभूद भक्तेन तस्यॊदर्कं निशामय 13 स दृष्ट्ववान महादेवम अस्तौषीच च सतवैर विभुम पवित्राणां पवित्रस तवं गतिर गतिमतां वर अत्युग्रं तेजसां तेजस तपसां परमं तपः 14 विश्वावसुहिरण्याक्ष पुरुहूत नमस्कृत भूरि कल्याणद विभॊ पुरु सत्यनमॊ ऽसतु ते 15 जाती मरणभीरूणां यतीनां यततां विभॊ निर्वाणद सहस्रांशॊ नमस ते ऽसतु सुखाश्रय 16 बरह्मा शतक्रतुर विष्णुर विश्वे देवा महर्षयः न विदुस तवां तु तत्त्वेन कुतॊ वेत्स्यामहे वयम 17 तवत्तः परवर्तते कालस तवयि कालश च लीयते कालाख्यः पुरुषाख्यश च बरह्माख्यश च तवम एव हि 18 तनवस ते समृतास तिस्रः पुराणज्ञैः सुरर्षिभिः अधिपौरुषम अध्यात्मम अधिभूताधिदैवतम अधिलॊक्याधिविज्ञानम अधियज्ञस तवम एव हि 19 तवां विदित्वात्म देहस्थं दुर्विदं दैवतैर अपि विद्वांसॊ यान्ति निर्मुक्ताः परं भावम अनामयम 20 अनिच्छतस तव विभॊ जन्ममृत्युर अनेकतः दवारं तवं सवर्गमॊक्षाणाम आक्षेप्ता तवं ददासि च 21 तवम एव मॊक्षः सवर्गश च कामः करॊधस तवम एव हि सत्त्वं रजस तमश चैव अधश चॊर्ध्वं तवम एव हि 22 बरह्मा विष्णुश च रुद्रश च सकन्देन्द्रौ सविता यमः वरुणेन्दू मनुर धाता विधाता तवं धनेश्वरः 23 भूर वायुर जयॊतिर आपश च वाग्बुद्धिस तवं मतिर मनः कर्म सत्यानृते चॊभे तवम एवास्ति च नास्ति च 24 इन्द्रियाणीन्द्रियार्थाश च तत्परं परकृतेर धरुवम विश्वाविश्व परॊ भावश चिन्त्याचिन्त्यस तवम एव हि 25 यच चैतत परमं बरह्म यच च तत्परमं पदम या गतिः सांख्ययॊगानां स भवान नात्र संशयः 26 नूनम अद्य कृतार्थाः सम नूनं पराप्ताः सतां गतिम यां गतिं पराप्नुवन्तीह जञाननिर्मल बुद्धयः 27 अहॊ मूढाः सम सुचिरम इमं कालम अचेतसः यन न विद्मः परं देवं शाश्वतं यं विदुर बुधाः 28 सॊ ऽयम आसादितः साक्षाद बहुभिर जन्मभिर मया भक्तानुग्रह कृद देवॊ यं जञात्वामृतम अश्नुते 29 देवासुरमनुष्याणां यच च गुह्यं सनातनम गुहायां निहितं बरह्म दुर्विज्ञेयं सुरैर अपि 30 स एष भगवान्द देवः सर्वकृत सर्वतॊ मुखः सर्वात्मा सर्वदर्शी च सर्वगः सर्ववेदिता 31 पराणकृत पराणभृत पराणी पराणदः पराणिनां गतिः देहकृद देहभृद देही देहभुग देहिनां गतिः 32 अध्यात्मगतिनिष्ठानां धयानिनाम आत्मवेदिनाम अपुनर्मार कामानां या गतिः सॊ ऽयम ईश्वरः 33 अयं च सर्वभूतानां शुभाशुभगतिप्रदः अयं च जन्म मरणे विदध्यात सर्वजन्तुषु 34 अयं च सिद्धिकामानाम ऋषीणां सिद्धिदः परभुः अयं च मॊक्षकामानां दविजानां मॊक्षदः परभुः 35 भूर आद्यान सर्वभुवनान उत्पाद्य स दिवौकसः विभर्ति देवस तनुभिर अष्टाभिश च ददाति च 36 अतः परवर्तते सर्वम अस्मिन सर्वं परतिष्ठितम अस्मिंश च परलयं याति अयम एकः सनातनः 37 अयं स सत्यकामानां सत्यलॊकः परः सताम अपवर्गश च मुक्तानां कैवल्यं चात्मवादिनाम 38 अयं बरह्मादिभिः सिद्धैर गुहायां गॊपितः परभुः देवासुरमनुष्याणां न परकाशॊ भवेद इति 39 तं तवां देवासुरनरास तत्त्वेन न विदुर भवम मॊहिताः खल्व अनेनैव हृच्छयेन परवेशिताः 40 ये चैनं संप्रपद्यन्ते भक्तियॊगेन भारत तेषाम एवात्मनात्मानं दर्शयत्य एष हृच्छयः 41 यं जञात्वा न पुनर्जन्म मरणं चापि विद्यते यं विदित्वा परं वेद्यं वेदितव्यं न विद्यते 42 यं लब्ध्वा परमं लाभं मन्यते नाधिकं पुनः पराणसूक्ष्मां परां पराप्तिम आगच्छत्य अक्षयावहाम 43 यं सांख्या गुणतत्त्वज्ञाः सांख्यशास्त्रविशारदाः सूक्ष्मज्ञानरताः पूर्वं जञात्वा मुच्यन्ति बन्धनैः 44 यं च वेद विदॊ वेद्यं वेदान्तेषु परतिष्ठितम पराणायामपरा नित्यं यं विशन्ति जपन्ति च 45 अयं स देव यानानाम आदित्यॊ दवारम उच्यते अयं च पितृयानानां चन्द्रमा दवारम उच्यते 46 एष कालगतिश चैत्रा संवत्सरयुगादिषु भावाभावौ तदात्वे च अयने दक्षिणॊत्तरे 47 एवं परजापतिः पूर्वम आराध्य बहुभिः सतवैः वरयाम आस पुत्रत्वे नीललॊहित संज्ञितम 48 ऋग्भिर यम अनुशंसन्ति तन्त्रे कर्मणि बह्व ऋचः यजुर्भिर यं तरिधा वेद्यं जुह्वत्य अध्वर्यवॊ ऽधवरे 49 सामभिर यं च गायन्ति सामगाः शुद्धबुद्धयः यज्ञस्य परमा यॊनिः पतिश चायं परः समृतः 50 रात्र्यहः शरॊत्रनयनः पक्षमास शिरॊ भुजः ऋतुवीर्यस तपॊ धैर्यॊ हय अब्द गुह्यॊरु पादवान 51 मृत्युर यमॊ हुताशश च कालः संहार वेगवान कालस्य परमा यॊनिः कालश चायं सनातनः 52 चन्द्रादित्यौ स नक्षत्रौ सग्रहौ सह वायुना धरुवः सप्तर्षयश चैव भुवनाः सप्त एव च 53 परधानं महद अव्यक्तं विशेषान्तं स वैकृतम बरह्मादि सतम्ब पर्यन्तं भूतादि सद असच च यत 54 अष्टौ परकृतयश चैव परकृतिभ्यश च यत परम अस्य देवस्य यद भागं कृत्स्नं संपरिवर्तते 55 एतत परमम आनन्दं यत तच छाश्वतम एव च एषा गतिर विरक्तानाम एष भावः परः सताम 56 एतत पदम अनुद्विग्नम एतद बरह्म सनातनम शास्त्रवेदाङ्गविदुषाम एतद धयानं परं पदम 57 इयं सा परमा काष्ठा इयं सा परमा कला इयं सा परमा सिद्धिर इयं सा परमा गतिः 58 इयं सा परमा शान्तिर इयं सा निर्वृतिः परा यं पराप्य कृतकृत्याः सम इत्य अमन्यन्त वेधसः 59 इयं तुष्टिर इयं सिद्धिर इयं शरुतिर इयं समृतिः अध्यात्मगतिनिष्ठानां विदुषां पराप्तिर अव्यया 60 यजतां यज्ञकामानां यज्ञैर विपुलदक्षिणैः या गतिर देवतैर दिव्या सा गतिस तवं सनातन 61 जप्यहॊमव्रतैः कृच्छ्रैर नियमैर देहपातनैः तप्यतां या गतिर देव वैरजे सा गतिर भवान 62 कर्म नयासकृतानां च विरक्तानां ततस ततः या गतिर बरह्मभवने सा गतिस तवं सनातन 63 अपुनर्मार कामानां वैराग्ये वर्ततां परे विकृतीनां लयानां च सा गतिस तवं सनातन 64 जञानविज्ञाननिष्ठानां निरुपाख्या निरञ्जना कैवल्या या गतिर देव परमा सा गतिर भवान 65 वेद शास्त्रपुराणॊक्ताः पञ्चैता गतयः समृताः तवत्प्रसादाद धि लभ्यन्ते न लभ्यन्ते ऽनयथा विभॊ 66 इति तण्डिस तपॊयॊगात तुष्टावेशानम अव्ययम जगौ च परमं बरह्म यत पुरा लॊककृज जगौ 67 बरह्मा शतक्रतुर विष्णुर विश्वे देवा महर्षयः न विदुस तवाम इति ततस तुष्टः परॊवाच तं शिवः 68 अक्षयश चाव्ययश चैव भविता दुःखवर्जितः यशस्वी तेजसा युक्तॊ दिव्यज्ञानसमन्वितः 69 ऋषीणाम अभिगम्यश च सूत्रकर्ता सुतस तव मत्प्रसादाद दविजश्रेष्ठ भविष्यति न संशयः 70 कं वा कामं ददाम्य अद्य बरूहि यद वत्स काङ्क्षसे पराञ्जलिः स उवाचेदं तवयि भक्तिर दृढास्तु मे 71 एवं दत्त्वा वरं देवॊ वन्द्यमानः सुरर्षिभिः सतूयमानश च विबुधैस तत्रैवान्तरधीयत 72 अन्तर्हिते भगवति सानुगे यादवेश्वर ऋषिर आश्रमम आगम्य ममैतत परॊक्तवान इह 73 यानि च परथितान्य आदौ तण्डिर आख्यातवान मम नामानि मानवश्रेष्ठ तानि तवं शृणु सिद्धये 74 दश नाम सहस्राणि वेदेष्व आह पितामहः शर्वस्य शास्त्रेषु तथा दश नाम शतानि वै 75 गुह्यानीमानि नामानि तण्डिर भगवतॊ ऽचयुत देवप्रसादाद देवेश पुरा पराह महात्मने |
1
[kṛsna] mūrdhnā nipatyaniyatas tejaḥ saṃnicaye tataḥ paramaṃ harṣam āgamya bhagavantam athābruvam 2 dharme dṛḍhatvaṃ yudhi śatrughātaṃ; yaśas tathāgryaṃ paramaṃ balaṃ ca yogapriyatvaṃ tava saṃnikarṣaṃ; vṛṇe sutānāṃ ca śataṃ śatāni 3 evam astv iti tad vākyaṃ mayoktaḥ prāha śaṃkaraḥ 4 tato māṃ jagato mātā dharaṇī sarvapāvanī uvācomā praṇihitā śarvāṇī tapasāṃ nidhiḥ 5 datod bhagavatā putraḥ sāmbo nāma tavānagha matto 'py aṣṭau varān iṣṭān gṛhāṇa tvaṃ dadāmi te praṇamya śirasā sā ca mayoktā pāṇḍunandana 6 dvijeṣv akopaṃ pitṛtaḥ prasādaṃ; śataṃ sutānām upabhogaṃ paraṃ ca kule prītiṃ mātṛtaś ca prasādaṃ; śama prāptiṃ pravṛṇe cāpi dākṣyam 7 [devī] evaṃ bhaviṣyaty amaraprabhāva; nāhaṃ mṛṣā jātu vade kadā cit bhāryā sahasrāṇi ca ṣoḍaśaiva; tāsu priyatvaṃ ca tathākṣayatvam 8 prītiṃ cāgryāṃ bāndhavānāṃ sakāśād; dadāmi te vapuṣaḥ kāmyatāṃ ca bhokṣyante vai saptatir vai śatāni; gṛhe tubhyam atithīnāṃ ca nityam 9 [vāsudeva] evaṃ dattvā varān devo mama devī ca bhārata antarhitaḥ kṣaṇe tasmin sagaṇo bhīma pūrvaja 10 etad atyadbhutaṃ sarvaṃ brāhmaṇāyātitejase upamanyave mayā kṛtsnam ākhyātaṃ kauravottama 11 namaskṛtvā tu sa prāha devadevāya suvrata nāsti śarva samo dāne nāsti śarva samo raṇe nāsti śarva samo devo nāsti śarva samā gatiḥ 12 ṛṣir āsīt kṛte tāta taṇḍir ity eva viśrutaḥ daśavarṣasahasrāṇi tena devaḥ samādhinā ārādhito 'bhūd bhaktena tasyodarkaṃ niśāmaya 13 sa dṛṣṭvavān mahādevam astauṣīc ca stavair vibhum pavitrāṇāṃ pavitras tvaṃ gatir gatimatāṃ vara atyugraṃ tejasāṃ tejas tapasāṃ paramaṃ tapaḥ 14 viśvāvasuhiraṇyākṣa puruhūta namaskṛta bhūri kalyāṇada vibho puru satyanamo 'stu te 15 jātī maraṇabhīrūṇāṃ yatīnāṃ yatatāṃ vibho nirvāṇada sahasrāṃśo namas te 'stu sukhāśraya 16 brahmā śatakratur viṣṇur viśve devā maharṣayaḥ na vidus tvāṃ tu tattvena kuto vetsyāmahe vayam 17 tvattaḥ pravartate kālas tvayi kālaś ca līyate kālākhyaḥ puruṣākhyaś ca brahmākhyaś ca tvam eva hi 18 tanavas te smṛtās tisraḥ purāṇajñaiḥ surarṣibhiḥ adhipauruṣam adhyātmam adhibhūtādhidaivatam adhilokyādhivijñānam adhiyajñas tvam eva hi 19 tvāṃ viditvātma dehasthaṃ durvidaṃ daivatair api vidvāṃso yānti nirmuktāḥ paraṃ bhāvam anāmayam 20 anicchatas tava vibho janmamṛtyur anekataḥ dvāraṃ tvaṃ svargamokṣāṇām ākṣeptā tvaṃ dadāsi ca 21 tvam eva mokṣaḥ svargaś ca kāmaḥ krodhas tvam eva hi sattvaṃ rajas tamaś caiva adhaś cordhvaṃ tvam eva hi 22 brahmā viṣṇuś ca rudraś ca skandendrau savitā yamaḥ varuṇendū manur dhātā vidhātā tvaṃ dhaneśvaraḥ 23 bhūr vāyur jyotir āpaś ca vāgbuddhis tvaṃ matir manaḥ karma satyānṛte cobhe tvam evāsti ca nāsti ca 24 indriyāṇīndriyārthāś ca tatparaṃ prakṛter dhruvam viśvāviśva paro bhāvaś cintyācintyas tvam eva hi 25 yac caitat paramaṃ brahma yac ca tatparamaṃ padam yā gatiḥ sāṃkhyayogānāṃ sa bhavān nātra saṃśayaḥ 26 nūnam adya kṛtārthāḥ sma nūnaṃ prāptāḥ satāṃ gatim yāṃ gatiṃ prāpnuvantīha jñānanirmala buddhayaḥ 27 aho mūḍhāḥ sma suciram imaṃ kālam acetasaḥ yan na vidmaḥ paraṃ devaṃ śāśvataṃ yaṃ vidur budhāḥ 28 so 'yam āsāditaḥ sākṣād bahubhir janmabhir mayā bhaktānugraha kṛd devo yaṃ jñātvāmṛtam aśnute 29 devāsuramanuṣyāṇāṃ yac ca guhyaṃ sanātanam guhāyāṃ nihitaṃ brahma durvijñeyaṃ surair api 30 sa eṣa bhagavānd devaḥ sarvakṛt sarvato mukhaḥ sarvātmā sarvadarśī ca sarvagaḥ sarvaveditā 31 prāṇakṛt prāṇabhṛt prāṇī prāṇadaḥ prāṇināṃ gatiḥ dehakṛd dehabhṛd dehī dehabhug dehināṃ gatiḥ 32 adhyātmagatiniṣṭhānāṃ dhyāninām ātmavedinām apunarmāra kāmānāṃ yā gatiḥ so 'yam īśvaraḥ 33 ayaṃ ca sarvabhūtānāṃ śubhāśubhagatipradaḥ ayaṃ ca janma maraṇe vidadhyāt sarvajantuṣu 34 ayaṃ ca siddhikāmānām ṛṣīṇāṃ siddhidaḥ prabhuḥ ayaṃ ca mokṣakāmānāṃ dvijānāṃ mokṣadaḥ prabhuḥ 35 bhūr ādyān sarvabhuvanān utpādya sa divaukasaḥ vibharti devas tanubhir aṣṭābhiś ca dadāti ca 36 ataḥ pravartate sarvam asmin sarvaṃ pratiṣṭhitam asmiṃś ca pralayaṃ yāti ayam ekaḥ sanātanaḥ 37 ayaṃ sa satyakāmānāṃ satyalokaḥ paraḥ satām apavargaś ca muktānāṃ kaivalyaṃ cātmavādinām 38 ayaṃ brahmādibhiḥ siddhair guhāyāṃ gopitaḥ prabhuḥ devāsuramanuṣyāṇāṃ na prakāśo bhaved iti 39 taṃ tvāṃ devāsuranarās tattvena na vidur bhavam mohitāḥ khalv anenaiva hṛcchayena praveśitāḥ 40 ye cainaṃ saṃprapadyante bhaktiyogena bhārata teṣām evātmanātmānaṃ darśayaty eṣa hṛcchayaḥ 41 yaṃ jñātvā na punarjanma maraṇaṃ cāpi vidyate yaṃ viditvā paraṃ vedyaṃ veditavyaṃ na vidyate 42 yaṃ labdhvā paramaṃ lābhaṃ manyate nādhikaṃ punaḥ prāṇasūkṣmāṃ parāṃ prāptim āgacchaty akṣayāvahām 43 yaṃ sāṃkhyā guṇatattvajñāḥ sāṃkhyaśāstraviśāradāḥ sūkṣmajñānaratāḥ pūrvaṃ jñātvā mucyanti bandhanaiḥ 44 yaṃ ca veda vido vedyaṃ vedānteṣu pratiṣṭhitam prāṇāyāmaparā nityaṃ yaṃ viśanti japanti ca 45 ayaṃ sa deva yānānām ādityo dvāram ucyate ayaṃ ca pitṛyānānāṃ candramā dvāram ucyate 46 eṣa kālagatiś caitrā saṃvatsarayugādiṣu bhāvābhāvau tadātve ca ayane dakṣiṇottare 47 evaṃ prajāpatiḥ pūrvam ārādhya bahubhiḥ stavaiḥ varayām āsa putratve nīlalohita saṃjñitam 48 ṛgbhir yam anuśaṃsanti tantre karmaṇi bahv ṛcaḥ yajurbhir yaṃ tridhā vedyaṃ juhvaty adhvaryavo 'dhvare 49 sāmabhir yaṃ ca gāyanti sāmagāḥ śuddhabuddhayaḥ yajñasya paramā yoniḥ patiś cāyaṃ paraḥ smṛtaḥ 50 rātryahaḥ śrotranayanaḥ pakṣamāsa śiro bhujaḥ ṛtuvīryas tapo dhairyo hy abda guhyoru pādavān 51 mṛtyur yamo hutāśaś ca kālaḥ saṃhāra vegavān kālasya paramā yoniḥ kālaś cāyaṃ sanātanaḥ 52 candrādityau sa nakṣatrau sagrahau saha vāyunā dhruvaḥ saptarṣayaś caiva bhuvanāḥ sapta eva ca 53 pradhānaṃ mahad avyaktaṃ viśeṣāntaṃ sa vaikṛtam brahmādi stamba paryantaṃ bhūtādi sad asac ca yat 54 aṣṭau prakṛtayaś caiva prakṛtibhyaś ca yat param asya devasya yad bhāgaṃ kṛtsnaṃ saṃparivartate 55 etat paramam ānandaṃ yat tac chāśvatam eva ca eṣā gatir viraktānām eṣa bhāvaḥ paraḥ satām 56 etat padam anudvignam etad brahma sanātanam śāstravedāṅgaviduṣām etad dhyānaṃ paraṃ padam 57 iyaṃ sā paramā kāṣṭhā iyaṃ sā paramā kalā iyaṃ sā paramā siddhir iyaṃ sā paramā gatiḥ 58 iyaṃ sā paramā śāntir iyaṃ sā nirvṛtiḥ parā yaṃ prāpya kṛtakṛtyāḥ sma ity amanyanta vedhasaḥ 59 iyaṃ tuṣṭir iyaṃ siddhir iyaṃ śrutir iyaṃ smṛtiḥ adhyātmagatiniṣṭhānāṃ viduṣāṃ prāptir avyayā 60 yajatāṃ yajñakāmānāṃ yajñair vipuladakṣiṇaiḥ yā gatir devatair divyā sā gatis tvaṃ sanātana 61 japyahomavrataiḥ kṛcchrair niyamair dehapātanaiḥ tapyatāṃ yā gatir deva vairaje sā gatir bhavān 62 karma nyāsakṛtānāṃ ca viraktānāṃ tatas tataḥ yā gatir brahmabhavane sā gatis tvaṃ sanātana 63 apunarmāra kāmānāṃ vairāgye vartatāṃ pare vikṛtīnāṃ layānāṃ ca sā gatis tvaṃ sanātana 64 jñānavijñānaniṣṭhānāṃ nirupākhyā nirañjanā kaivalyā yā gatir deva paramā sā gatir bhavān 65 veda śāstrapurāṇoktāḥ pañcaitā gatayaḥ smṛtāḥ tvatprasādād dhi labhyante na labhyante 'nyathā vibho 66 iti taṇḍis tapoyogāt tuṣṭāveśānam avyayam jagau ca paramaṃ brahma yat purā lokakṛj jagau 67 brahmā śatakratur viṣṇur viśve devā maharṣayaḥ na vidus tvām iti tatas tuṣṭaḥ provāca taṃ śivaḥ 68 akṣayaś cāvyayaś caiva bhavitā duḥkhavarjitaḥ yaśasvī tejasā yukto divyajñānasamanvitaḥ 69 ṛṣīṇām abhigamyaś ca sūtrakartā sutas tava matprasādād dvijaśreṣṭha bhaviṣyati na saṃśayaḥ 70 kaṃ vā kāmaṃ dadāmy adya brūhi yad vatsa kāṅkṣase prāñjaliḥ sa uvācedaṃ tvayi bhaktir dṛḍhāstu me 71 evaṃ dattvā varaṃ devo vandyamānaḥ surarṣibhiḥ stūyamānaś ca vibudhais tatraivāntaradhīyata 72 antarhite bhagavati sānuge yādaveśvara ṛṣir āśramam āgamya mamaitat proktavān iha 73 yāni ca prathitāny ādau taṇḍir ākhyātavān mama nāmāni mānavaśreṣṭha tāni tvaṃ śṛṇu siddhaye 74 daśa nāma sahasrāṇi vedeṣv āha pitāmahaḥ śarvasya śāstreṣu tathā daśa nāma śatāni vai 75 guhyānīmāni nāmāni taṇḍir bhagavato 'cyuta devaprasādād deveśa purā prāha mahātmane |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 13
Chapter 17
|
1
[वासुदेव] ततः स परयतॊ भूत्वा मम तात युधिष्ठिर पराञ्जलिः पराह विप्रर्षिर नाम संहारम आदितः 2 [उ] बरह्म परॊक्तैर ऋषिप्रॊक्तैर वेदवेदाङ्गसंभवैः सर्वलॊकेषु विख्यातैः सथाणुं सतॊष्यामि नामभिः 3 महद्भिर विहितैः सत्यैः सिद्धैः सर्वार्थसाधकैः ऋषिणा तण्डिना भक्त्या कृतैर देवकृतात्मना 4 यथॊक्तैर लॊकविख्यातैर मुनिभिस तत्त्वदर्शिभिः परवरं परथमं सवर्ग्यं सर्वभूतहितं शुभम शरुतैः सर्वत्र जगति बरह्मलॊकावतारितैः 5 यत तद रहस्यं परमं बरह्म परॊक्तं सनातनम वक्ष्ये यदुकुलश्रेष्ठ शृणुष्वावहितॊ मम 6 परत्वेन भवं देवं भक्तस तवं परमेश्वरम तेन ते शरावयिष्यामि यत तद बरह्म सनातनम 7 न शक्यं विस्तरात कृत्स्नं वक्तुं शर्वस्य केन चित युक्तेनापि विभूतीनाम अपि वर्षशतैर अपि 8 यस्यादिर मध्यम अन्तश च सुरैर अपि न गम्यते कस तस्य शक्नुयाद वक्तुं गुणान कार्त्स्न्येन माधव 9 किं तु देवस्य महतः संक्षिप्तार्थ पदाक्षरम शक्तितश चरितं वक्ष्ये परसादात तस्य चैव हि 10 अप्राप्येह ततॊ ऽनुज्ञां न शक्यः सतॊतुम ईश्वरः यदा तेनाभ्यनुज्ञातः सतुवत्य एव सदा भवम 11 अनादि निधनस्याहं सर्वयॊनेर महात्मनः नाम्नां कं चित समुद्देशं वक्ष्ये हय अव्यक्तयॊनिनः 12 वरदस्य वरेण्यस्य विश्वरूपस्य धीमतः शृणु नाम समुद्देशं यद उक्तं पद्मयॊनिना 13 दश नाम सहस्राणि यान्य आह परपितामहः तानि निर्मथ्य मनसा दध्नॊ घृतम इवॊद्धृतम 14 गिरेः सारं यथा हेमपुष्पात सारं यथा मधु घृतात सारं यथा मण्डस तथैतत सारम उद्धृतम 15 सर्वपाप्मापहम इदं चतुर्वेद समन्वितम परयत्नेनाधिगन्तव्यं धार्यं च परयतात्मना शान्तिकं पौष्टिकं चैव रक्षॊघ्नं पावनं महत 16 इदं भक्ताय दातव्यं शरद्दधानास्तिकाय च नाश्रद्दधान रूपाय नास्तिकायाजितात्मने 17 यश चाभ्यसूयते देवं भूतात्मानं पिनाकिनम स कृष्ण नरकं याति सह पूर्वैः सहानुगैः 18 इदं धयानम इदं यॊगम इदं धयेयम अनुत्तमम इदं जप्यम इदं जञानं रहस्यम इदम उत्तमम इदं जञात्वान्त काके ऽपि गच्छेद धि परमां गतिम 19 पवित्रं मङ्गलं पुण्यं कल्याणम इदम उत्तमम निगदिष्ये महाबाहॊ सतवानाम उत्तमं सतवम 20 इदं बरह्मा पुरा कृत्वा सर्वलॊकपितामहः सर्वस्तवानां दिव्यानां राजत्वे समकल्पयत 21 तदा परभृति चैवायम ईश्वरस्य महात्मनः सतवराजेति विख्यातॊ जगत्य अमरपूजितः बरह्मलॊकाद अयं चैव सतवराजॊ ऽवतारितः 22 यस्मात तण्डिः पुरा पराह तेन तण्डि कृतॊ ऽभवत सवर्गाच चैवात्र भूलॊकं तण्डिना हय अवतारितः 23 सर्वमङ्गल मङ्गल्यं सर्वपापप्रणाशनम निगदिष्ये महाबाहॊ सतवानाम उत्तमं सतवम 24 बरह्मणाम अपि यद बरह्म पराणाम अपि यत परम तेजसाम अपि यत तेजस तपसाम अपि यत तपः 25 शान्तीनाम अपि या शान्तिर दयुतीनाम अपि या दयुतिः दान्तानाम अपि यॊ दान्तॊ धीमताम अपि या च धीः 26 देवानाम अपि यॊ देवॊ मुनीनाम अपि यॊ मुनिः यज्ञानाम अपि यॊ यज्ञः शिवानाम अपि यः शिवः 27 रुद्राणाम अपि यॊ रुद्रः परभुः परभवताम अपि यॊगिनाम अपि यॊ यॊगी कारणानां च कारणम 28 यतॊ लॊकाः संभवन्ति न भवन्ति यतः पुनः सर्वभूतात्मभूतस्य हरस्यामित तेजसः 29 अष्टॊत्तर सहस्रं तु नाम्नां शर्वस्य मे शृणु यच छरुत्वा मनुजश्रेष्ठ सर्वान कामान अवाप्स्यसि 30 सथिरः सथाणुः पभुर भानुः परवरॊ वरदॊ वरः सर्वात्मा सर्वविख्यातः सर्वः सर्वकरॊ भवः 31 जटी चर्मी शिखण्डी च सर्वाङ्गः सर्वभावनः हरिश च हरिणाक्षश च सर्वभूतहरः परभुः 32 परवृत्तिश च निवृत्तिश च नियतः शाश्वतॊ धरुवः शमशानचारी भगवान खचरॊ गॊचरॊ ऽरदनः 33 अभिवाद्यॊ महाकर्मा तपस्वी भूतभावनः उन्मत्तवेश परच्छन्नः सर्वलॊकप्रजापतिः 34 महारूपॊ महाकायः सर्वरूपॊ महायशाः महात्मा सर्वभूतश च विरूपॊ वामनॊ मनुः 35 लॊकपालॊ ऽनतर्हितात्मा परसादॊ हयगर्दभिः पवित्रश च महांश चैव नियमॊ नियमाश्रयः 36 सर्वकर्मा सवयम्भूश च आदिर आदि करॊ निधिः सहस्राक्षॊ विरूपाक्शः सॊमॊ नक्षत्रसाधकः 37 चन्द्रसूर्यगतिः केतुर गरहॊ गरहपतिर वरः अद्रिर अद्र्यालयः कर्ता मृगबाणार्पणॊ ऽनघः 38 महातपा घॊरतपा अदीनॊ दीनसाधकः संवत्सरकरॊ मन्त्रः परमाणं परमं तपः 39 यॊगी यॊज्यॊ महाबीजॊ महारेता महातपाः सुवर्णरेताः सर्वज्ञः सुबीजॊ वृषवाहनः 40 दश बाहुस तव अनिमिषॊ नीलकण्ठ उमापतिः विश्वरूपः सवयं शरेष्ठॊ बलवीरॊ बलॊ गणः 41 गणकर्ता गणपतिर दिग्वासाः काम्य एव च पवित्रं परमं मन्त्रः सर्वभावकरॊ हरः 42 कमण्डलुधरॊ धन्वी बाणहस्तः कपालवान अशनी शतघ्नी खड्गी पट्टिशी चायुधी महान 43 सरुव हस्तः सुरूपश च तेजस तेजः करॊ निधिः उष्णीषी च सुवक्त्रश च उदग्रॊ विनतस तथा 44 दीर्घश च हरि केशश च सुतीर्थः कृष्ण एव च सृगालरूपः सर्वार्थॊ मण्डः कुण्डी कमण्डलुः 45 अजश च मृगरूपश च गन्धधारी कपर्द्य अपि उर्ध्व रेता ऊर्ध्वलिङ्ग ऊर्ध्व शायी नभस्तलः 46 तरिजटश चीरवासाश च रुद्रः सेनापतिर विभुः अहश चरॊ ऽथ नक्तं च तिग्ममन्युः सुवर्चसः 47 गजहा दैत्यहा लॊकॊ लॊकधाता गुणाकरः सिंहशार्दूलरूपश च आर्द्र चर्माम्बरावृतः 48 कालयॊगी महानादः सर्ववासश चतुष्पथः निशाचरः परेतचारी भूतचारी महेश्वरः 49 बहुभूतॊ बहुधनः सर्वाधारॊ ऽमितॊ गतिः नृत्यप्रियॊ नित्यनर्तॊ नर्तकः सर्वलासकः 50 घॊरॊ महातपाः पाशॊ नित्यॊ गिरिचरॊ नभः सहस्रहस्तॊ विजयॊ वयवसायॊ हय अनिन्दितः 51 अमर्षणॊ मर्षणात्मा यज्ञहा कामनाशनः दक्षयज्ञापहारी च सुसहॊ मध्यमस तथा 52 तेजॊ ऽपहारी बलहा मुदितॊ ऽरथॊ जितॊ वरः गम्भीरघॊषॊ गम्भीरॊ गम्भीरबलवाहनः 53 नयग्रॊधरूपॊ नयग्रॊधॊ वृक्षकर्ण सथितिर विभुः तीक्ष्णतापश च हर्यश्वः सहायः कर्मकालवित 54 विष्णुप्रसादितॊ यज्ञः समुद्रॊ वडवामुखः हुताशनसहायश च परशान्तात्मा हुताशनः 55 उग्रतेजा महातेजा जयॊ विजयकालवित जयॊतिषाम अयनं सिद्धिः संधिर विग्रह एव च 56 शिखी दण्डी जटी जवाली मूर्तिजॊ मूर्धगॊ बली वैणवी पणवी ताली कालः कालकटंकटः 57 नक्षत्रविग्रह विधिर गुणवृद्धिर लयॊ ऽगमः परजापतिर दिशा बाहुर विभागः सर्वतॊ मुखः 58 विमॊचनः सुरगणॊ हिरण्यकवचॊद्भवः मेढ्रजॊ बलचारी च महाचारी सतुतस तथा 59 सर्वतूर्य निनादी च सर्ववाद्य परिग्रहः वयालरूपॊ बिलावासी हेममाली तरंगवित 60 तरिदशस तरिकालधृक कर्म सर्वबन्धविमॊचनः बन्धनस तवासुरेन्द्राणां युधि शत्रुविनाशनः 61 सांख्यप्रसादॊ सुर्वासाः सर्वसाधु निषेवितः परस्कन्दनॊ विभागश च अतुल्यॊ यज्ञभागवित 62 सर्वावासः सर्वचारी दुर्वासा वासवॊ ऽमरः हेमॊ हेमकरॊ यज्ञः सर्वधारी धरॊत्तमः 63 लॊहिताक्षॊ महाक्षश च विजयाक्षॊ विशारदः संग्रहॊ निग्रहः कर्ता सर्पचीरनिवासनः 64 मुख्यॊ ऽमुख्यश च देहश च देहर्द्धिः सर्वकामदः सर्वकामप्रसादश च सुबलॊ बलरूपधृक 65 आकाशनिधि रूपश च निपाती उरगः खगः रौद्ररूपॊ ऽंशुर आदित्यॊ वसु रश्मिः सुवर्चसी 66 वसु वेगॊ महावेगॊ मनॊ वेगॊ निशाचरः सर्वावासी शरियावासी उपदेश करॊ हरः 67 मुनिर आत्मपतिर लॊके संभॊज्यश च सहस्रदः पक्षी च पक्षिरूपी च अतिदीप्तॊ विशां पतिः 68 उन्मादॊ मदनाकारॊ अर्थार्थकर रॊमशः वामदेवश च वामश च पराग्दक्षिण्यश च वामनः 69 सिद्धयॊगापहारी च सिद्धः सर्वार्थसाधकः भिक्षुश च भिक्षुरूपश च विषाणी मृदुर अव्ययः 70 महासेनॊ विशाखश च षष्टिभागॊ गवां पतिः वज्रहस्तश च विष्कम्भी चमू सतम्भन एव च 71 ऋतुर ऋतुकरः कालॊ मधुर मधुकरॊ ऽचलः वानस्पत्यॊ वाजसेनॊ नित्यम आश्रमपूजितः 72 बरह्म चारी लॊकचारी सर्वचारी सुचारवित ईशान ईश्वरः कालॊ निशा चारी पिनाक धृक 73 नन्दीश्वरश च नन्दी च नन्दनॊ नन्दिवर्धनः भगस्याक्षि निहन्ता च कालॊ बरह्मविदां वरः 74 चतुर्मुखॊ महालिङ्गश चारु लिङ्गस तथैव च लिङ्गाध्यक्षः सुराध्यक्षॊ लॊकाध्यक्षॊ युगावहः 75 बीजाध्यक्षॊ बीजकर्ता अध्यात्मानुगतॊ बलः इतिहास करः कल्पॊ गौतमॊ ऽथ जलेश्वरः 76 दम्भॊ हय अदम्भॊ वैदम्भॊ वैश्यॊ वश्य करः कविः लॊककर्ता पशुपतिर महाकर्ता महौषधिः 77 अक्षरं परमं बरह्मबलवाञ शक्र एव च नीतिर हय अनीतिः शुद्धात्मा शुद्धॊ मान्यॊ मनॊगतिः 78 बहु परसादः सवपनॊ दर्पणॊ ऽथ तव अमित्रजित वेदकारः सूत्रकारॊ विद्वान समरमर्दनः 79 महामेघनिवासी च महाघॊरॊ वशीकरः अग्निज्वालॊ महाज्वालॊ अतिधूम्रॊ हुतॊ हविः 80 वृषणः शंकरॊ नित्यॊ वर्चस्वी धूमकेतनः नीलस तथाङ्गलुब्धश च शॊभनॊ निरवग्रहः 81 सवस्तिदः सवस्ति भावश च भागी भागकरॊ लघुः उत्सङ्गश च महाङ्गश च महागर्भः परॊ युवा 82 कृष्ण वर्णः सुवर्णश च इन्द्रियः सर्वदेहिनाम महापादॊ महाहस्तॊ महाकायॊ महायशाः 83 महामूर्धा महामात्रॊ महानेत्रॊ दिग आलयः महादन्तॊ महाकर्णॊ महामेढ्रॊ महाहनुः 84 महानासॊ महाकम्बुर महाग्रीवः शमशानधृक महावक्षा महॊरस्कॊ अन्तरात्मा मृगालयः 85 लम्बनॊ लम्बितौष्ठश च महामायः पयॊ निधिः महादन्तॊ महादंष्ट्रॊ महाजिह्वॊ महामुखः 86 महानखॊ महारॊमा महाकेशॊ महाजटः असपत्नः परसादश च परत्ययॊ गिरिसाधनः 87 सनेहनॊ ऽसनेहनश चैव अजितश च महामुनिः वृक्षाकारॊ वृक्षकेतुर अनलॊ वायुवाहनः 88 मण्डलीमेरुधामा च देवदानव दर्पहा अथर्वशीर्षः सामास्य ऋक सहस्रामितेक्षणः 89 यजुः पादभुजॊ गुह्यः परकाशॊ जङ्गमस तथा अमॊघार्थः परसादश च अभिगम्यः सुदर्शनः 90 उपहार परियः शर्वः कनकः काञ्चनः सथिरः नाभिर नन्दिकरॊ भाव्यः पुष्करस्थ पतिः सथिरः 91 दवादशस तरासनश चाद्यॊ यज्ञॊ यज्ञसमाहितः नक्तं कलिश च कालश च मकरः कालपूजितः 92 सगणॊ गणकारश च भूतभावन सारथिः भस्म शायी भस्म गॊप्ता भस्मभूतस तरुर गणः 93 अगणश चैव लॊपश च महात्मा सर्वपूजितः शङ्कुस तरिशङ्कुः संपन्नः शुचिर भूतनिषेवितः 94 आश्रमस्थः कपॊतस्थॊ विश्वकर्मा पतिर वरः शाखॊ विशाखस ताम्रौष्ठॊ हय अम्बुजालः सुनिश्चयः 95 कपिलॊ ऽकपिलः शूर आयुश चैव परॊ ऽपरः गन्धर्वॊ हय अदितिस तार्क्ष्यः सुविज्ञेयः सुसारथिः 96 परश्वधायुधॊ देव अर्थकारी सुबान्धवः तुम्बवीणी महाकॊप ऊर्ध्वरेता जले शयः 97 उग्रॊ वंशकरॊ वंशॊ वंशनादॊ हय अनिन्दितः सर्वाङ्गरूपॊ मायावी सुहृदॊ हय अनिलॊ ऽनलः 98 बन्धनॊ बन्धकर्ता च सुबन्धन विमॊचनः स यज्ञारिः स कामारिर महादंष्ट्रॊ महायुधः 99 बाहुस तव अनिन्दितः शर्वः शंकरः शंकरॊ ऽधनः अमरेशॊ महादेवॊ विश्वदेवः सुरारिहा 100 अहिर्बुध्नॊ निरृतिश च चेकितानॊ हरिस तथा अजैकपाच च कापाली तरिशङ्कुर अजितः शिवः 101 धन्वन्तरिर धूमकेतुः सकन्दॊ वैश्रवणस तथा धाता शक्रश च विष्णुश च मित्रस तवष्टा धरुवॊ धरः 102 परभावः सर्वगॊ वायुर अर्यमा सविता रविः उदग्रश च विधाता च मान्धाता भूतभावनः 103 रतितीर्थश च वाग्मी च सर्वकामगुणावहः पद्मगर्भॊ महागर्भश चन्द्र वक्त्रॊ मनॊरमः 104 बलवांश चॊपशान्तश च पुराणः पुण्यचञ्चुरी कुरु कर्ता कालरूपी कुरु भूतॊ महेश्वरः 105 सर्वाशयॊ दर्भशायी सर्वेषां पराणिनां पतिः देवदेव मुखॊ ऽसक्तः सद असत सर्वरत्नवित 106 कैलासशिखरावासी हिमवद गिरिसंश्रयः कूलहारी कूलकर्ता बहु विद्यॊ बहु परदः 107 वणिजॊ वर्धनॊ वृक्षॊ नकुलश चन्दनश छदः सारग्रीवॊ महाजत्रुर अलॊलश च महौषधः 108 सिद्धार्थकारी सिद्धार्थश चन्दॊ वयाकरणॊत्तरः सिंहनादः सिंहदंष्ट्रः सिंहगः सिंहवाहनः 109 परभावात्मा जगत कालस तालॊ लॊकहितस तरुः सारङ्गॊ नव चक्राङ्गः केतुमाली सभावनः 110 भूतालयॊ भूतपतिर अहॊरात्रम अनिन्दितः वाहिता सर्वभूतानां निलयश च विभुर भवः 111 अमॊघः संयतॊ हय अश्वॊ भॊजनः पराणधारणः धृतिमान मतिमान दक्षः सत्कृतश च युगाधिपः 112 गॊपालिर गॊपतिर गरामॊ गॊचर्म वसनॊ हरः हिरण्यबाहुश च तथा गुहा पालः परवेशिनाम 113 परतिष्ठायी महाहर्षॊ जितकामॊ जितेन्द्रियः गन्धारश च सुरालश च तपः कर्म रतिर धनुः 114 महागीतॊ महानृत्तॊ हय अप्सरॊगणसेवितः महाकेतुर धनुर धातुर नैकसानु चरश चलः 115 आवेदनीय आवेशः सर्वगन्धसुखावहः तॊरणस तारणॊ वायुः परिधावति चैकतः 116 संयॊगॊ वर्धनॊ वृद्धॊ महावृद्धॊ गणाधिपः नित्य आत्मसहायश च देवासुरपतिः पतिः 117 युक्तश च युक्तबाहुश च दविविधश च सुपर्वणः आषाढश च सुषाड्धश च धरुवॊ हरि हणॊ हरः 118 वपुर आवर्तमानेभ्यॊ वसु शरेष्ठॊ महापथः शिरॊ हारी विमर्षश च सर्वलक्षणभूषितः 119 अक्षश च रथयॊगी च सर्वयॊगी महाबलः समाम्नायॊ ऽसमाम्नायस तीर्थदेवॊ महारथ 120 निर्जीवॊ जीवनॊ मन्त्रः शुभाक्षॊ बहु कर्कशः रत्नप्रभूतॊ रक्ताङ्गॊ महार्णव निपानवित 121 मूलॊ विशालॊ हय अमृतॊ वयक्ताव्यक्तस तपॊ निधिः आरॊहणॊ निरॊहश च शल हारी महातपाः 122 सेना कल्पॊ महाकल्पॊ युगायुग करॊ हरिः युगरूपॊ महारूपॊ पवनॊ गहनॊ नगः 123 नयायनिर्वापणः पादः पण्डितॊ हय अचलॊपमः बहु मालॊ महामालः सुमालॊ बहु लॊचनः 124 विस्तारॊ लवणः कूपः कुसुमः सफलॊदयः वृषभॊ वृषभाङ्काङ्गॊ मणिबिल्वॊ जटाधरः 125 इन्दुर विसर्वः सुमुखः सुरः सर्वायुधः सहः निवेदनः सुधा जातः सुगन्धारॊ महाधनुः 126 गन्धमाली च भगवान उत्थानः सर्वकर्मणाम मन्थानॊ बहुलॊ बाहुः सकलः सर्वलॊचनः 127 तरस ताली करस ताली ऊर्ध्वसंहननॊ वहः छत्रं सुच्छत्रॊ विख्यातः सर्वलॊकाश्रयॊ महान 128 मुण्डॊ विरूपॊ विकृतॊ दण्डि मुण्डॊ विकुर्वणः हर्यक्षः ककुभॊ वज्री दीप्तजिह्वः सहस्रपात 129 सहस्रमूर्धा देवेन्द्रः सर्वदेवमयॊ गुरुः सहस्रबाहुः सर्वाङ्गः शरण्यः सर्वलॊककृत 130 पवित्रं तरिमधुर मन्त्रः कनिष्ठः कृष्णपिङ्गलः बरह्मदण्डविनिर्माता शतघ्नीशतपाशधृक 131 पद्मगर्भॊ महागर्भॊ बरह्म गर्भॊ जलॊद्भवः गभस्तिर बरह्म कृद बरह्मा बरह्मविद बराह्मणॊ गतिः 132 अनन्तरूपॊ नैकात्मा तिग्मतेजाः सवयम्भुवः ऊर्ध्वगात्मा पशुपतिर वातरंहा मनॊजवः 133 चन्दनी पद्ममालाग्र्यः सुरभ्युत्तरणॊ नरः कर्णिकारमहास्रग्वी नीलमौलिः पिनाकधृक 134 उमापतिर उमा कान्तॊ जाह्नवी धृग उमा धवः वरॊ वराहॊ वरदॊ वरेशः सुमहास्वनः 135 महाप्रसादॊ दमनः शत्रुहा शवेतपिङ्गलः परीतात्मा परयतात्मा च संयतात्मा परधानधृक 136 सर्वपार्श्व सुतस तार्क्ष्यॊ धर्मसाधारणॊ वरः चराचरात्मा सूक्ष्मात्मा सुवृषॊ गॊवृषेश्वरः 137 साध्यर्षिर वसुर आदित्यॊ विवस्वान सविता मृडः वयासः सर्वस्य संक्षेपॊ विस्तरः पर्ययॊ नयः 138 ऋतुः संवत्सरॊ मासः पक्षः संख्या समापनः कला काष्ठा लवॊ मात्रा मुहूर्तॊ ऽहः कषपाः कषणाः 139 विश्वक्षेत्रं परजा बीजं लिङ्गम आद्यस तव अनिन्दितः सदसद वयक्तम अव्यक्तं पिता माता पितामहः 140 सवर्गद्वारं परजा दवारं मॊक्षद्वारं तरिविष्टपम निर्वाणं हलादनं चैव बरह्मलॊकः परा गतिः 141 देवासुरविनिर्माता देवासुरपरायणः देवासुरगुरुर देवॊ देवासुरनमस्कृतः 142 देवासुरमहामात्रॊ देवासुरगणाश्रयः देवासुरगणाध्यक्षॊ देवासुरगणाग्रणीः 143 देवातिदेवॊ देवर्षिर देवासुरवरप्रदः देवासुरेश्वरॊ देवॊ देवासुरमहेश्वरः 144 सर्वदेवमयॊ ऽचिन्त्यॊ देवतात्मात्म संभवः उद्भिदस तरिक्रमॊ वैद्यॊ विरजॊ विरजॊऽमबरः 145 ईड्यॊ हस्ती सुरव्याघ्रॊ देव सिंहॊ नरर्षभः विबुधाग्र वरः शरेष्ठः सर्वदेवॊत्तमॊत्तमः 146 परयुक्तः शॊभनॊ वर्ज ईशानः परभुर अव्ययः गुरुः कान्तॊ निजः सर्गः पवित्रः सर्ववाहनः 147 शृङ्गी शृङ्गप्रियॊ बभ्रू राजराजॊ निरामयः अभिरामः सुरगणॊ विरामः सर्वसाधनः 148 ललाटाक्षॊ विश्वदेहॊ हरिणॊ बरह्म वर्चसः सथावराणां पतिश चैव नियमेन्द्रियवर्धनः 149 सिद्धार्थः सर्वभूतार्थॊ ऽचिन्त्यः सत्यव्रतः शुचिः वरताधिपः परं बरह्म मुक्तानां परमा गतिः 150 विमुक्तॊ मुक्ततेजाश च शरीमाञ शरीवर्धनॊ जगत यथा परधानं भगवान इति भक्त्या सतुतॊ मया 151 यं न बरह्मादयॊ देवा विदुर्यं न महर्षयः तं सतव्यम अर्च्यं वन्द्यं च कः सतॊष्यति जगत्पतिम 152 भक्तिम एव पुरस्कृत्य मया यज्ञपतिर वसुः ततॊ ऽभयनुज्ञां पराप्यैव सतुतॊ मतिमतां वरः 153 शिवम एभिः सतुवन देवं नामभिः पुष्टिवर्धनैः नित्ययुक्तः शुचिर भूत्वा पराप्नॊत्य आत्मानम आत्मना 154 एतद धि परमं बरह्म सवयं गीतं सवयम्भुवा ऋषयश चैव देवाश च सतुवन्त्य एतेन तत्परम 155 सतूयमानॊ महादेवः परीयते चात्मनामभिः भक्तानुकम्पी भगवान आत्मसंस्थान करॊति तान 156 तथैव च मनुष्येषु ये मनुष्याः परधानतः आस्तिकाः शरद्दधानाश च बहुभिर जन्मभिः सतवैः 157 जाग्रतश च सवपन्तश च वरजन्तः पथि संस्थिताः सतुवन्ति सतूयमानाश च तुष्यन्ति च रमन्ति च जन्म कॊटिसहस्रेषु नाना संसारयॊनिषु 158 जन्तॊर विशुद्धपापस्य भवे भक्तिः परजायते उत्पन्ना च भवे भक्तिर अनन्या सर्वभावतः 159 कारणं भावितं तस्य सर्वमुक्तस्य सर्वतः एतद देवेषु दुष्प्रापं मनुष्येषु न लभ्यते 160 निर्विघ्ना निश्चला रुद्रे भक्तिर अव्यभिचारिणी तस्यैव च परसादेन भक्तिर उत्पद्यते नृणाम यया यान्ति परां सिद्धिं तद्भावगतचेतसः 161 ये सर्वभावॊपगताः परत्वेनाभवन नराः परपन्न वत्सलॊ देवः संसारात तान समुद्धरेत 162 एवम अन्ये न कुर्वन्ति देवाः संसारमॊचनम मनुष्याणां महादेवाद अन्यत्रापि तपॊबलात 163 इति तेनेन्द्र कल्पेन भगवान सद असत पतिः कृत्ति वासाः सतुतः कृष्ण तण्डिना शुद्धबुद्धिना 164 सतवम एतं भगवतॊ बरह्मा सवयम अधारयत बरह्मा परॊवाच शक्राय शक्रः परॊवाच मृत्यवे 165 मृत्युः परॊवाच रुद्राणां रुद्रेभ्यस तण्डिम आगमत महता तपसा पराप्तस तण्डिना बरह्म सद्मनि 166 तण्डिः परॊवाच शुक्राय गौतमायाह भार्गवः वैवस्वताय मनवे गौतमः पराह माधव 167 नारायणाय साध्याय मनुर इष्टाय धीमते यमाय पराह भगवान साध्यॊ नारायणॊ ऽचयुतः 168 नाचिकेताय भगवान आह वैवस्वतॊ यमः मार्कण्डेयाय वार्ष्णेय नाचिकेतॊ ऽभयभाषत 169 मार्कण्डेयान मया पराप्तं नियमेन जनार्दन तवाप्य अहम अमित्रघ्न सतवं दद्म्य अद्य विश्रुतम सवर्ग्यम आरॊग्यम आयुष्यं धन्यं बल्यं तथैव च 170 न तस्य विघ्नं कुर्वन्ति दानवा यक्षराक्षसाः पिशाचा यातुधानाश च गुह्यका भुजगा अपि 171 यः पठेत शुचिर भूत्वा बरह्म चारी जितेन्द्रियः अभग्न यॊगॊ वर्षं तु सॊ ऽशवमेध फलं लभेत |
1
[vāsudeva] tataḥ sa prayato bhūtvā mama tāta yudhiṣṭhira prāñjaliḥ prāha viprarṣir nāma saṃhāram āditaḥ 2 [u] brahma proktair ṛṣiproktair vedavedāṅgasaṃbhavaiḥ sarvalokeṣu vikhyātaiḥ sthāṇuṃ stoṣyāmi nāmabhiḥ 3 mahadbhir vihitaiḥ satyaiḥ siddhaiḥ sarvārthasādhakaiḥ ṛṣiṇā taṇḍinā bhaktyā kṛtair devakṛtātmanā 4 yathoktair lokavikhyātair munibhis tattvadarśibhiḥ pravaraṃ prathamaṃ svargyaṃ sarvabhūtahitaṃ śubham śrutaiḥ sarvatra jagati brahmalokāvatāritaiḥ 5 yat tad rahasyaṃ paramaṃ brahma proktaṃ sanātanam vakṣye yadukulaśreṣṭha śṛṇuṣvāvahito mama 6 paratvena bhavaṃ devaṃ bhaktas tvaṃ parameśvaram tena te śrāvayiṣyāmi yat tad brahma sanātanam 7 na śakyaṃ vistarāt kṛtsnaṃ vaktuṃ śarvasya kena cit yuktenāpi vibhūtīnām api varṣaśatair api 8 yasyādir madhyam antaś ca surair api na gamyate kas tasya śaknuyād vaktuṃ guṇān kārtsnyena mādhava 9 kiṃ tu devasya mahataḥ saṃkṣiptārtha padākṣaram śaktitaś caritaṃ vakṣye prasādāt tasya caiva hi 10 aprāpyeha tato 'nujñāṃ na śakyaḥ stotum īśvaraḥ yadā tenābhyanujñātaḥ stuvaty eva sadā bhavam 11 anādi nidhanasyāhaṃ sarvayoner mahātmanaḥ nāmnāṃ kaṃ cit samuddeśaṃ vakṣye hy avyaktayoninaḥ 12 varadasya vareṇyasya viśvarūpasya dhīmataḥ śṛṇu nāma samuddeśaṃ yad uktaṃ padmayoninā 13 daśa nāma sahasrāṇi yāny āha prapitāmahaḥ tāni nirmathya manasā dadhno ghṛtam ivoddhṛtam 14 gireḥ sāraṃ yathā hemapuṣpāt sāraṃ yathā madhu ghṛtāt sāraṃ yathā maṇḍas tathaitat sāram uddhṛtam 15 sarvapāpmāpaham idaṃ caturveda samanvitam prayatnenādhigantavyaṃ dhāryaṃ ca prayatātmanā śāntikaṃ pauṣṭikaṃ caiva rakṣoghnaṃ pāvanaṃ mahat 16 idaṃ bhaktāya dātavyaṃ śraddadhānāstikāya ca nāśraddadhāna rūpāya nāstikāyājitātmane 17 yaś cābhyasūyate devaṃ bhūtātmānaṃ pinākinam sa kṛṣṇa narakaṃ yāti saha pūrvaiḥ sahānugaiḥ 18 idaṃ dhyānam idaṃ yogam idaṃ dhyeyam anuttamam idaṃ japyam idaṃ jñānaṃ rahasyam idam uttamam idaṃ jñātvānta kāke 'pi gacched dhi paramāṃ gatim 19 pavitraṃ maṅgalaṃ puṇyaṃ kalyāṇam idam uttamam nigadiṣye mahābāho stavānām uttamaṃ stavam 20 idaṃ brahmā purā kṛtvā sarvalokapitāmahaḥ sarvastavānāṃ divyānāṃ rājatve samakalpayat 21 tadā prabhṛti caivāyam īśvarasya mahātmanaḥ stavarājeti vikhyāto jagaty amarapūjitaḥ brahmalokād ayaṃ caiva stavarājo 'vatāritaḥ 22 yasmāt taṇḍiḥ purā prāha tena taṇḍi kṛto 'bhavat svargāc caivātra bhūlokaṃ taṇḍinā hy avatāritaḥ 23 sarvamaṅgala maṅgalyaṃ sarvapāpapraṇāśanam nigadiṣye mahābāho stavānām uttamaṃ stavam 24 brahmaṇām api yad brahma parāṇām api yat param tejasām api yat tejas tapasām api yat tapaḥ 25 śāntīnām api yā śāntir dyutīnām api yā dyutiḥ dāntānām api yo dānto dhīmatām api yā ca dhīḥ 26 devānām api yo devo munīnām api yo muniḥ yajñānām api yo yajñaḥ śivānām api yaḥ śivaḥ 27 rudrāṇām api yo rudraḥ prabhuḥ prabhavatām api yoginām api yo yogī kāraṇānāṃ ca kāraṇam 28 yato lokāḥ saṃbhavanti na bhavanti yataḥ punaḥ sarvabhūtātmabhūtasya harasyāmita tejasaḥ 29 aṣṭottara sahasraṃ tu nāmnāṃ śarvasya me śṛṇu yac chrutvā manujaśreṣṭha sarvān kāmān avāpsyasi 30 sthiraḥ sthāṇuḥ pabhur bhānuḥ pravaro varado varaḥ sarvātmā sarvavikhyātaḥ sarvaḥ sarvakaro bhavaḥ 31 jaṭī carmī śikhaṇḍī ca sarvāṅgaḥ sarvabhāvanaḥ hariś ca hariṇākṣaś ca sarvabhūtaharaḥ prabhuḥ 32 pravṛttiś ca nivṛttiś ca niyataḥ śāśvato dhruvaḥ śmaśānacārī bhagavān khacaro gocaro 'rdanaḥ 33 abhivādyo mahākarmā tapasvī bhūtabhāvanaḥ unmattaveśa pracchannaḥ sarvalokaprajāpatiḥ 34 mahārūpo mahākāyaḥ sarvarūpo mahāyaśāḥ mahātmā sarvabhūtaś ca virūpo vāmano manuḥ 35 lokapālo 'ntarhitātmā prasādo hayagardabhiḥ pavitraś ca mahāṃś caiva niyamo niyamāśrayaḥ 36 sarvakarmā svayambhūś ca ādir ādi karo nidhiḥ sahasrākṣo virūpākśaḥ somo nakṣatrasādhakaḥ 37 candrasūryagatiḥ ketur graho grahapatir varaḥ adrir adryālayaḥ kartā mṛgabāṇārpaṇo 'naghaḥ 38 mahātapā ghoratapā adīno dīnasādhakaḥ saṃvatsarakaro mantraḥ pramāṇaṃ paramaṃ tapaḥ 39 yogī yojyo mahābījo mahāretā mahātapāḥ suvarṇaretāḥ sarvajñaḥ subījo vṛṣavāhanaḥ 40 daśa bāhus tv animiṣo nīlakaṇṭha umāpatiḥ viśvarūpaḥ svayaṃ śreṣṭho balavīro balo gaṇaḥ 41 gaṇakartā gaṇapatir digvāsāḥ kāmya eva ca pavitraṃ paramaṃ mantraḥ sarvabhāvakaro haraḥ 42 kamaṇḍaludharo dhanvī bāṇahastaḥ kapālavān aśanī śataghnī khaḍgī paṭṭiśī cāyudhī mahān 43 sruva hastaḥ surūpaś ca tejas tejaḥ karo nidhiḥ uṣṇīṣī ca suvaktraś ca udagro vinatas tathā 44 dīrghaś ca hari keśaś ca sutīrthaḥ kṛṣṇa eva ca sṛgālarūpaḥ sarvārtho maṇḍaḥ kuṇḍī kamaṇḍaluḥ 45 ajaś ca mṛgarūpaś ca gandhadhārī kapardy api urdhva retā ūrdhvaliṅga ūrdhva śāyī nabhastalaḥ 46 trijaṭaś cīravāsāś ca rudraḥ senāpatir vibhuḥ ahaś caro 'tha naktaṃ ca tigmamanyuḥ suvarcasaḥ 47 gajahā daityahā loko lokadhātā guṇākaraḥ siṃhaśārdūlarūpaś ca ārdra carmāmbarāvṛtaḥ 48 kālayogī mahānādaḥ sarvavāsaś catuṣpathaḥ niśācaraḥ pretacārī bhūtacārī maheśvaraḥ 49 bahubhūto bahudhanaḥ sarvādhāro 'mito gatiḥ nṛtyapriyo nityanarto nartakaḥ sarvalāsakaḥ 50 ghoro mahātapāḥ pāśo nityo giricaro nabhaḥ sahasrahasto vijayo vyavasāyo hy aninditaḥ 51 amarṣaṇo marṣaṇātmā yajñahā kāmanāśanaḥ dakṣayajñāpahārī ca susaho madhyamas tathā 52 tejo 'pahārī balahā mudito 'rtho jito varaḥ gambhīraghoṣo gambhīro gambhīrabalavāhanaḥ 53 nyagrodharūpo nyagrodho vṛkṣakarṇa sthitir vibhuḥ tīkṣṇatāpaś ca haryaśvaḥ sahāyaḥ karmakālavit 54 viṣṇuprasādito yajñaḥ samudro vaḍavāmukhaḥ hutāśanasahāyaś ca praśāntātmā hutāśanaḥ 55 ugratejā mahātejā jayo vijayakālavit jyotiṣām ayanaṃ siddhiḥ saṃdhir vigraha eva ca 56 śikhī daṇḍī jaṭī jvālī mūrtijo mūrdhago balī vaiṇavī paṇavī tālī kālaḥ kālakaṭaṃkaṭaḥ 57 nakṣatravigraha vidhir guṇavṛddhir layo 'gamaḥ prajāpatir diśā bāhur vibhāgaḥ sarvato mukhaḥ 58 vimocanaḥ suragaṇo hiraṇyakavacodbhavaḥ meḍhrajo balacārī ca mahācārī stutas tathā 59 sarvatūrya ninādī ca sarvavādya parigrahaḥ vyālarūpo bilāvāsī hemamālī taraṃgavit 60 tridaśas trikāladhṛk karma sarvabandhavimocanaḥ bandhanas tvāsurendrāṇāṃ yudhi śatruvināśanaḥ 61 sāṃkhyaprasādo survāsāḥ sarvasādhu niṣevitaḥ praskandano vibhāgaś ca atulyo yajñabhāgavit 62 sarvāvāsaḥ sarvacārī durvāsā vāsavo 'maraḥ hemo hemakaro yajñaḥ sarvadhārī dharottamaḥ 63 lohitākṣo mahākṣaś ca vijayākṣo viśāradaḥ saṃgraho nigrahaḥ kartā sarpacīranivāsanaḥ 64 mukhyo 'mukhyaś ca dehaś ca deharddhiḥ sarvakāmadaḥ sarvakāmaprasādaś ca subalo balarūpadhṛk 65 ākāśanidhi rūpaś ca nipātī uragaḥ khagaḥ raudrarūpo 'ṃśur ādityo vasu raśmiḥ suvarcasī 66 vasu vego mahāvego mano vego niśācaraḥ sarvāvāsī śriyāvāsī upadeśa karo haraḥ 67 munir ātmapatir loke saṃbhojyaś ca sahasradaḥ pakṣī ca pakṣirūpī ca atidīpto viśāṃ patiḥ 68 unmādo madanākāro arthārthakara romaśaḥ vāmadevaś ca vāmaś ca prāgdakṣiṇyaś ca vāmanaḥ 69 siddhayogāpahārī ca siddhaḥ sarvārthasādhakaḥ bhikṣuś ca bhikṣurūpaś ca viṣāṇī mṛdur avyayaḥ 70 mahāseno viśākhaś ca ṣaṣṭibhāgo gavāṃ patiḥ vajrahastaś ca viṣkambhī camū stambhana eva ca 71 ṛtur ṛtukaraḥ kālo madhur madhukaro 'calaḥ vānaspatyo vājaseno nityam āśramapūjitaḥ 72 brahma cārī lokacārī sarvacārī sucāravit īśāna īśvaraḥ kālo niśā cārī pināka dhṛk 73 nandīśvaraś ca nandī ca nandano nandivardhanaḥ bhagasyākṣi nihantā ca kālo brahmavidāṃ varaḥ 74 caturmukho mahāliṅgaś cāru liṅgas tathaiva ca liṅgādhyakṣaḥ surādhyakṣo lokādhyakṣo yugāvahaḥ 75 bījādhyakṣo bījakartā adhyātmānugato balaḥ itihāsa karaḥ kalpo gautamo 'tha jaleśvaraḥ 76 dambho hy adambho vaidambho vaiśyo vaśya karaḥ kaviḥ lokakartā paśupatir mahākartā mahauṣadhiḥ 77 akṣaraṃ paramaṃ brahmabalavāñ śakra eva ca nītir hy anītiḥ śuddhātmā śuddho mānyo manogatiḥ 78 bahu prasādaḥ svapano darpaṇo 'tha tv amitrajit vedakāraḥ sūtrakāro vidvān samaramardanaḥ 79 mahāmeghanivāsī ca mahāghoro vaśīkaraḥ agnijvālo mahājvālo atidhūmro huto haviḥ 80 vṛṣaṇaḥ śaṃkaro nityo varcasvī dhūmaketanaḥ nīlas tathāṅgalubdhaś ca śobhano niravagrahaḥ 81 svastidaḥ svasti bhāvaś ca bhāgī bhāgakaro laghuḥ utsaṅgaś ca mahāṅgaś ca mahāgarbhaḥ paro yuvā 82 kṛṣṇa varṇaḥ suvarṇaś ca indriyaḥ sarvadehinām mahāpādo mahāhasto mahākāyo mahāyaśāḥ 83 mahāmūrdhā mahāmātro mahānetro dig ālayaḥ mahādanto mahākarṇo mahāmeḍhro mahāhanuḥ 84 mahānāso mahākambur mahāgrīvaḥ śmaśānadhṛk mahāvakṣā mahorasko antarātmā mṛgālayaḥ 85 lambano lambitauṣṭhaś ca mahāmāyaḥ payo nidhiḥ mahādanto mahādaṃṣṭro mahājihvo mahāmukhaḥ 86 mahānakho mahāromā mahākeśo mahājaṭaḥ asapatnaḥ prasādaś ca pratyayo girisādhanaḥ 87 snehano 'snehanaś caiva ajitaś ca mahāmuniḥ vṛkṣākāro vṛkṣaketur analo vāyuvāhanaḥ 88 maṇḍalīmerudhāmā ca devadānava darpahā atharvaśīrṣaḥ sāmāsya ṛk sahasrāmitekṣaṇaḥ 89 yajuḥ pādabhujo guhyaḥ prakāśo jaṅgamas tathā amoghārthaḥ prasādaś ca abhigamyaḥ sudarśanaḥ 90 upahāra priyaḥ śarvaḥ kanakaḥ kāñcanaḥ sthiraḥ nābhir nandikaro bhāvyaḥ puṣkarastha patiḥ sthiraḥ 91 dvādaśas trāsanaś cādyo yajño yajñasamāhitaḥ naktaṃ kaliś ca kālaś ca makaraḥ kālapūjitaḥ 92 sagaṇo gaṇakāraś ca bhūtabhāvana sārathiḥ bhasma śāyī bhasma goptā bhasmabhūtas tarur gaṇaḥ 93 agaṇaś caiva lopaś ca mahātmā sarvapūjitaḥ śaṅkus triśaṅkuḥ saṃpannaḥ śucir bhūtaniṣevitaḥ 94 āśramasthaḥ kapotastho viśvakarmā patir varaḥ śākho viśākhas tāmrauṣṭho hy ambujālaḥ suniścayaḥ 95 kapilo 'kapilaḥ śūra āyuś caiva paro 'paraḥ gandharvo hy aditis tārkṣyaḥ suvijñeyaḥ susārathiḥ 96 paraśvadhāyudho deva arthakārī subāndhavaḥ tumbavīṇī mahākopa ūrdhvaretā jale śayaḥ 97 ugro vaṃśakaro vaṃśo vaṃśanādo hy aninditaḥ sarvāṅgarūpo māyāvī suhṛdo hy anilo 'nalaḥ 98 bandhano bandhakartā ca subandhana vimocanaḥ sa yajñāriḥ sa kāmārir mahādaṃṣṭro mahāyudhaḥ 99 bāhus tv aninditaḥ śarvaḥ śaṃkaraḥ śaṃkaro 'dhanaḥ amareśo mahādevo viśvadevaḥ surārihā 100 ahirbudhno nirṛtiś ca cekitāno haris tathā ajaikapāc ca kāpālī triśaṅkur ajitaḥ śivaḥ 101 dhanvantarir dhūmaketuḥ skando vaiśravaṇas tathā dhātā śakraś ca viṣṇuś ca mitras tvaṣṭā dhruvo dharaḥ 102 prabhāvaḥ sarvago vāyur aryamā savitā raviḥ udagraś ca vidhātā ca māndhātā bhūtabhāvanaḥ 103 ratitīrthaś ca vāgmī ca sarvakāmaguṇāvahaḥ padmagarbho mahāgarbhaś candra vaktro manoramaḥ 104 balavāṃś copaśāntaś ca purāṇaḥ puṇyacañcurī kuru kartā kālarūpī kuru bhūto maheśvaraḥ 105 sarvāśayo darbhaśāyī sarveṣāṃ prāṇināṃ patiḥ devadeva mukho 'saktaḥ sad asat sarvaratnavit 106 kailāsaśikharāvāsī himavad girisaṃśrayaḥ kūlahārī kūlakartā bahu vidyo bahu pradaḥ 107 vaṇijo vardhano vṛkṣo nakulaś candanaś chadaḥ sāragrīvo mahājatrur alolaś ca mahauṣadhaḥ 108 siddhārthakārī siddhārthaś cando vyākaraṇottaraḥ siṃhanādaḥ siṃhadaṃṣṭraḥ siṃhagaḥ siṃhavāhanaḥ 109 prabhāvātmā jagat kālas tālo lokahitas taruḥ sāraṅgo nava cakrāṅgaḥ ketumālī sabhāvanaḥ 110 bhūtālayo bhūtapatir ahorātram aninditaḥ vāhitā sarvabhūtānāṃ nilayaś ca vibhur bhavaḥ 111 amoghaḥ saṃyato hy aśvo bhojanaḥ prāṇadhāraṇaḥ dhṛtimān matimān dakṣaḥ satkṛtaś ca yugādhipaḥ 112 gopālir gopatir grāmo gocarma vasano haraḥ hiraṇyabāhuś ca tathā guhā pālaḥ praveśinām 113 pratiṣṭhāyī mahāharṣo jitakāmo jitendriyaḥ gandhāraś ca surālaś ca tapaḥ karma ratir dhanuḥ 114 mahāgīto mahānṛtto hy apsarogaṇasevitaḥ mahāketur dhanur dhātur naikasānu caraś calaḥ 115 āvedanīya āveśaḥ sarvagandhasukhāvahaḥ toraṇas tāraṇo vāyuḥ paridhāvati caikataḥ 116 saṃyogo vardhano vṛddho mahāvṛddho gaṇādhipaḥ nitya ātmasahāyaś ca devāsurapatiḥ patiḥ 117 yuktaś ca yuktabāhuś ca dvividhaś ca suparvaṇaḥ āṣāḍhaś ca suṣāḍdhaś ca dhruvo hari haṇo haraḥ 118 vapur āvartamānebhyo vasu śreṣṭho mahāpathaḥ śiro hārī vimarṣaś ca sarvalakṣaṇabhūṣitaḥ 119 akṣaś ca rathayogī ca sarvayogī mahābalaḥ samāmnāyo 'samāmnāyas tīrthadevo mahāratha 120 nirjīvo jīvano mantraḥ śubhākṣo bahu karkaśaḥ ratnaprabhūto raktāṅgo mahārṇava nipānavit 121 mūlo viśālo hy amṛto vyaktāvyaktas tapo nidhiḥ ārohaṇo nirohaś ca śala hārī mahātapāḥ 122 senā kalpo mahākalpo yugāyuga karo hariḥ yugarūpo mahārūpo pavano gahano nagaḥ 123 nyāyanirvāpaṇaḥ pādaḥ paṇḍito hy acalopamaḥ bahu mālo mahāmālaḥ sumālo bahu locanaḥ 124 vistāro lavaṇaḥ kūpaḥ kusumaḥ saphalodayaḥ vṛṣabho vṛṣabhāṅkāṅgo maṇibilvo jaṭādharaḥ 125 indur visarvaḥ sumukhaḥ suraḥ sarvāyudhaḥ sahaḥ nivedanaḥ sudhā jātaḥ sugandhāro mahādhanuḥ 126 gandhamālī ca bhagavān utthānaḥ sarvakarmaṇām manthāno bahulo bāhuḥ sakalaḥ sarvalocanaḥ 127 taras tālī karas tālī ūrdhvasaṃhanano vahaḥ chatraṃ succhatro vikhyātaḥ sarvalokāśrayo mahān 128 muṇḍo virūpo vikṛto daṇḍi muṇḍo vikurvaṇaḥ haryakṣaḥ kakubho vajrī dīptajihvaḥ sahasrapāt 129 sahasramūrdhā devendraḥ sarvadevamayo guruḥ sahasrabāhuḥ sarvāṅgaḥ śaraṇyaḥ sarvalokakṛt 130 pavitraṃ trimadhur mantraḥ kaniṣṭhaḥ kṛṣṇapiṅgalaḥ brahmadaṇḍavinirmātā śataghnīśatapāśadhṛk 131 padmagarbho mahāgarbho brahma garbho jalodbhavaḥ gabhastir brahma kṛd brahmā brahmavid brāhmaṇo gatiḥ 132 anantarūpo naikātmā tigmatejāḥ svayambhuvaḥ ūrdhvagātmā paśupatir vātaraṃhā manojavaḥ 133 candanī padmamālāgryaḥ surabhyuttaraṇo naraḥ karṇikāramahāsragvī nīlamauliḥ pinākadhṛk 134 umāpatir umā kānto jāhnavī dhṛg umā dhavaḥ varo varāho varado vareśaḥ sumahāsvanaḥ 135 mahāprasādo damanaḥ śatruhā śvetapiṅgalaḥ prītātmā prayatātmā ca saṃyatātmā pradhānadhṛk 136 sarvapārśva sutas tārkṣyo dharmasādhāraṇo varaḥ carācarātmā sūkṣmātmā suvṛṣo govṛṣeśvaraḥ 137 sādhyarṣir vasur ādityo vivasvān savitā mṛḍaḥ vyāsaḥ sarvasya saṃkṣepo vistaraḥ paryayo nayaḥ 138 ṛtuḥ saṃvatsaro māsaḥ pakṣaḥ saṃkhyā samāpanaḥ kalā kāṣṭhā lavo mātrā muhūrto 'haḥ kṣapāḥ kṣaṇāḥ 139 viśvakṣetraṃ prajā bījaṃ liṅgam ādyas tv aninditaḥ sadasad vyaktam avyaktaṃ pitā mātā pitāmahaḥ 140 svargadvāraṃ prajā dvāraṃ mokṣadvāraṃ triviṣṭapam nirvāṇaṃ hlādanaṃ caiva brahmalokaḥ parā gatiḥ 141 devāsuravinirmātā devāsuraparāyaṇaḥ devāsuragurur devo devāsuranamaskṛtaḥ 142 devāsuramahāmātro devāsuragaṇāśrayaḥ devāsuragaṇādhyakṣo devāsuragaṇāgraṇīḥ 143 devātidevo devarṣir devāsuravarapradaḥ devāsureśvaro devo devāsuramaheśvaraḥ 144 sarvadevamayo 'cintyo devatātmātma saṃbhavaḥ udbhidas trikramo vaidyo virajo virajo'mbaraḥ 145 īḍyo hastī suravyāghro deva siṃho nararṣabhaḥ vibudhāgra varaḥ śreṣṭhaḥ sarvadevottamottamaḥ 146 prayuktaḥ śobhano varja īśānaḥ prabhur avyayaḥ guruḥ kānto nijaḥ sargaḥ pavitraḥ sarvavāhanaḥ 147 śṛṅgī śṛṅgapriyo babhrū rājarājo nirāmayaḥ abhirāmaḥ suragaṇo virāmaḥ sarvasādhanaḥ 148 lalāṭākṣo viśvadeho hariṇo brahma varcasaḥ sthāvarāṇāṃ patiś caiva niyamendriyavardhanaḥ 149 siddhārthaḥ sarvabhūtārtho 'cintyaḥ satyavrataḥ śuciḥ vratādhipaḥ paraṃ brahma muktānāṃ paramā gatiḥ 150 vimukto muktatejāś ca śrīmāñ śrīvardhano jagat yathā pradhānaṃ bhagavān iti bhaktyā stuto mayā 151 yaṃ na brahmādayo devā viduryaṃ na maharṣayaḥ taṃ stavyam arcyaṃ vandyaṃ ca kaḥ stoṣyati jagatpatim 152 bhaktim eva puraskṛtya mayā yajñapatir vasuḥ tato 'bhyanujñāṃ prāpyaiva stuto matimatāṃ varaḥ 153 śivam ebhiḥ stuvan devaṃ nāmabhiḥ puṣṭivardhanaiḥ nityayuktaḥ śucir bhūtvā prāpnoty ātmānam ātmanā 154 etad dhi paramaṃ brahma svayaṃ gītaṃ svayambhuvā ṛṣayaś caiva devāś ca stuvanty etena tatparam 155 stūyamāno mahādevaḥ prīyate cātmanāmabhiḥ bhaktānukampī bhagavān ātmasaṃsthān karoti tān 156 tathaiva ca manuṣyeṣu ye manuṣyāḥ pradhānataḥ āstikāḥ śraddadhānāś ca bahubhir janmabhiḥ stavaiḥ 157 jāgrataś ca svapantaś ca vrajantaḥ pathi saṃsthitāḥ stuvanti stūyamānāś ca tuṣyanti ca ramanti ca janma koṭisahasreṣu nānā saṃsārayoniṣu 158 jantor viśuddhapāpasya bhave bhaktiḥ prajāyate utpannā ca bhave bhaktir ananyā sarvabhāvataḥ 159 kāraṇaṃ bhāvitaṃ tasya sarvamuktasya sarvataḥ etad deveṣu duṣprāpaṃ manuṣyeṣu na labhyate 160 nirvighnā niścalā rudre bhaktir avyabhicāriṇī tasyaiva ca prasādena bhaktir utpadyate nṛṇām yayā yānti parāṃ siddhiṃ tadbhāvagatacetasaḥ 161 ye sarvabhāvopagatāḥ paratvenābhavan narāḥ prapanna vatsalo devaḥ saṃsārāt tān samuddharet 162 evam anye na kurvanti devāḥ saṃsāramocanam manuṣyāṇāṃ mahādevād anyatrāpi tapobalāt 163 iti tenendra kalpena bhagavān sad asat patiḥ kṛtti vāsāḥ stutaḥ kṛṣṇa taṇḍinā śuddhabuddhinā 164 stavam etaṃ bhagavato brahmā svayam adhārayat brahmā provāca śakrāya śakraḥ provāca mṛtyave 165 mṛtyuḥ provāca rudrāṇāṃ rudrebhyas taṇḍim āgamat mahatā tapasā prāptas taṇḍinā brahma sadmani 166 taṇḍiḥ provāca śukrāya gautamāyāha bhārgavaḥ vaivasvatāya manave gautamaḥ prāha mādhava 167 nārāyaṇāya sādhyāya manur iṣṭāya dhīmate yamāya prāha bhagavān sādhyo nārāyaṇo 'cyutaḥ 168 nāciketāya bhagavān āha vaivasvato yamaḥ mārkaṇḍeyāya vārṣṇeya nāciketo 'bhyabhāṣata 169 mārkaṇḍeyān mayā prāptaṃ niyamena janārdana tavāpy aham amitraghna stavaṃ dadmy adya viśrutam svargyam ārogyam āyuṣyaṃ dhanyaṃ balyaṃ tathaiva ca 170 na tasya vighnaṃ kurvanti dānavā yakṣarākṣasāḥ piśācā yātudhānāś ca guhyakā bhujagā api 171 yaḥ paṭheta śucir bhūtvā brahma cārī jitendriyaḥ abhagna yogo varṣaṃ tu so 'śvamedha phalaṃ labhet |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 13
Chapter 18
|
1
[व] महायॊगी ततः पराह कृष्णद्वैपायनॊ मुनिः पठस्व पुत्र भद्रं ते परीयतां ते महेश्वरः 2 पुरा पुत्र मया मेरौ तप्यता परमं तपः पुत्र हेतॊर महाराज सतव एषॊ ऽनुकीर्तितः 3 लब्धवान अस्मि तान कामान अहं वै पाण्डुनन्दन तथा तवम अपि शर्वाद धि सर्वान कामान अवाप्स्यसि 4 चतुः शीर्षस ततः पराह शक्रस्य दयितः सखा आलम्बयान इत्य एव विश्रुतः करुणात्मकः 5 मया गॊकर्णम आसाद्य तपस तप्त्वा शतं समाः अयॊनिजानां दान्तानां धर्मज्ञानां सुवर्चसाम 6 अजराणाम अदुःखानां शतवर्ष सहस्रिणाम लब्धं पुत्रशतं शर्वात पुरा पाण्डुनृपात्मज 7 वाल्मीकिश चापि भगवान युधिष्ठिरम अभाषत विवादे साम्नि मुनिभिर बरह्मघ्नॊ वै भवान इति उक्तः कषणेन चाविष्टस तेनाधर्मेण भारत 8 सॊ ऽहम ईशानम अनघम अस्तौषं शरणं गतः मुक्तश चास्म्य अवशः पापात ततॊ दुःखविनाशनः आह मां तरिपुरघ्नॊ वै यशस ते ऽगर्यं भविष्यति 9 जामदग्न्यश च कौन्तेयम आह धर्मभृतां वरः ऋषिमध्ये सथितस तात तपन्न इव विभावसुः 10 पितृविप्र वधेनाहम आर्तॊ वै पाण्डवाग्रज शुचिर भूत्वा महादेवं गतवाञ शरणं नृप 11 नामभिश चास्तुवं देवं ततस तुष्टॊ ऽभवद भवः परशुं च ददौ देवॊ दिव्यान्य अस्त्राणि चैव मे 12 पापं न भविता ते ऽदय अजेयश च भविष्यसि न ते परभविता मृत्युर यशस्वी च भविष्यसि 13 आह मां भगवान एवं शिखण्डी शिव विग्रहः यद अवाप्तं च मे सर्वं परसादात तस्य धीमतः 14 असितॊ देवलश चैव पराह पाण्डुसुतं नृपम शापाच छक्रस्य कौन्तेय चितॊ धर्मॊ ऽनशन मम तन मे धर्मं यशश चाग्र्यम आयुश चैवाददद भवः 15 ऋषिर गृत्समदॊ नाम शक्रस्य दयितः सखा पराहाजमीढं भगवान बृहस्पतिसमद्युतिः 16 वसिष्ठॊ नाम भगवांश चाक्षुषस्य मनॊः सुतः शतक्रतॊर अचिन्त्यस्य सत्रे वर्षसहस्रिके वर्तमाने ऽबरवीद वाक्यं साम्नि हय उच्चारिते मया 17 रथन्तरं दविजश्रेष्ठ न सम्यग इति वर्तते समीक्षस्व पुनर बुद्ध्या हर्षं तयक्त्वा दविजॊत्तम अयज्ञ वाहिनं पापम अकार्षीस तवं सुदुर्मते 18 एवम उक्त्वा महाक्रॊधात पराह रुष्टः पुनर वचः परज्ञया रहितॊ दुःखी नित्यं भीतॊ वनेचरः दशवर्षसहस्राणि दशाष्टौ च शतानि च 19 नष्टपानीय यवसे मृगैर अन्यैश च वर्जिते अयज्ञीय दरुमे देशे रुरुसिंहनिषेविते भविता तवं मृगः करूरॊ महादुःखसमन्वितः 20 तस्य वाक्यस्य निधने पार्थ जातॊ हय अहं मृगः ततॊ मां शरणं पराप्तं पराह यॊगी महेश्वरः 21 अजरश चामरश चैव भविता दुःखवर्जितः साम्यं समस तु ते सौख्यं युवयॊर वर्धतां करतुः 22 अनुग्रहान एवम एष करॊति भवगान विभुः परं धाता विधाता च सुखदुःखे च सर्वदा 23 अचिन्त्य एष भगवान कर्मणा मनसा गिरा न मे तात युधि शरेष्ठ विद्यया पण्डितः समः 24 [जैगीसव्य] ममाष्ट गुणम ऐश्वर्यं दत्तं भगवता पुरा यत्नेनाल्पेन बलिना वाराणस्यां युधिष्ठिर 25 [गार्ग्य] चतुःषष्ट्यङ्गम अददात कालज्ञानं ममाद्भुतम सरस्वत्यास तटे तुष्टॊ मनॊ यज्ञेन पाण्टव 26 तुल्यं मम सहस्रं तु सुतानां बरह्मवादिनाम आयुश चैव सपुत्रस्य संवत्सरशतायुतम 27 [पराषर] परसाद्याहं पुरा शर्वं मनसाचिन्तयं नृप महातपा महातेजा महायॊगी महायशाः वेद वयासः शरियावासॊ बरह्मण्यः करुणात्मकः 28 अपि नामेप्षितः पुत्रॊ मम सयाद वै महेश्वरात इति मत्वा हृदि मतं पराह मां सुरसत्तमः 29 मयि संभवतस तस्य फलात कृष्णॊ भविष्यति सावर्णस्य मनॊः सर्गे सप्तर्षिश च भविष्यति 30 वेदानां च स वै वयस्ता कुरुवंशकरस तथा इतिहासस्य कर्ता च पुत्रस ते जगतॊ हितः 31 भविष्यति महेन्द्रस्य दयितः स महामुनिः अजरश चामरश चैव पराशर सुतस तव 32 एवम उक्त्वा स भगवांस तत्रैवान्तरधीयत युधिष्ठिर महायॊगी वीर्यवान अक्षतॊ ऽवययः 33 [माण्डव्य] अचौरश चौर शङ्कायां शूले भिन्नॊ हय अहं यदा तत्रस्थेन सतुतॊ देवः पराह मां वै महेश्वरः 34 मॊक्षं पराप्स्यसि शुल्लाच च जीविष्यसि समार्बुदम रुजा शूलकृता चैव न ते विप्र भविष्यति आधिभिर वयाधिभिश चैव वर्जितस तवं भविष्यसि 35 पादाच चतुर्थात संभूत आत्मा यस्मान मुने तव तवं भविष्यस्य अनुपमॊ जन्म वै सफलं कुरु 36 तीर्थाभिषेकं सफलं तवम अविघ्नेन चाप्स्यसि सवर्गं चैवाक्षयं विप्र विदधामि तवॊर्जितम 37 एवम उक्त्वा तु भगवान वरेण्यॊ वृषवाहनः महेश्वरॊ महाराज कृत्ति वासा महाद्युतिः सगणॊ दैवतश्रेष्ठस तत्रैवान्तरधीयत 38 [गालव] विश्वामित्राभ्यनुज्ञातॊ हय अहं पितरम आगतः अब्रवीन मां ततॊ माता दुःखिता रुदती भृशम 39 कौशिकेनाभ्यनुज्ञातं पुत्रं वेद विभूषितम न तात तरुणं दान्तं पिता तवां पश्यते ऽनघ 40 शरुत्वा जनन्या वचनं निराशॊ गुरु दर्शने नियतात्मा महादेवम अपश्यं सॊ ऽबरवीच च माम 41 पिता माता च ते तवं च पुत्र मृत्युविवर्जिताः भविष्यथ विश कषिप्रं दरष्टासि पितरं कषये 42 अनुज्ञातॊ भगवता गृहं गत्वा युधिष्ठिर अपश्यं पितरं तात इष्टिं कृत्वा विनिःसृतम 43 उपस्पृश्य गृहीत्वेध्मं कुशांश च शरणाद गुरून तान विसृज्य च मां पराह पिता सास्राविलेक्षणः 44 परणमन्तं परिष्वज्य मूर्ध्नि चाघ्राय पाण्डव दिष्ट्या दृष्टॊ ऽसि मे पुत्रकृतविद्य इहागतः 45 [व] एतान्य अत्यद्भुतान्य एव कर्माण्य अथ महात्मनः परॊक्तानि मुनिभिः शरुत्वा विस्मयाम आस पाण्डवः 46 ततः कृष्णॊ ऽबरवीद वाक्यं पुनर मतिमतां वरः युधिष्ठिरं धर्मनित्यं पुरुहूतम इवेश्वरः 47 आदित्यचन्द्राव अनिलानलौ च; दयौर भूमिर आपॊ वसवॊ ऽथ विश्वे धातार्यमा शुक्रवृहस्पती च; रुद्राः स साध्या वरुणॊ वित्तगॊपः 48 बरह्मा शक्रॊ मारुतॊ बरह्मसत्यं; वेदा यज्ञा दक्षिणा वेद वाहाः सॊमॊ यष्टा यच च हव्यं हविश च; रक्षा दीक्षानियमा ये च के चित 49 सवाहा वषड बराह्मणाः सौरभेया; धर्मं चक्रं कालचक्रं चरं च यशॊ दमॊ बुद्धिमती सथितिश च; शुभाशुभं मुनयश चैव सप्त 50 अग्र्या बुद्धिर मनसा दर्शने च; सपर्शे सिद्धिः कर्मणां या च सिद्धिः गणा देवानाम ऊष्मपाः सॊमपाश च; लेखाः सुयामास तुषिता बरह्म कायाः 51 आभास्वरा गन्धपा दृष्टिपाश च; वाचा विरुद्धाश च मनॊ विरुद्धाः शुद्धाश च निर्वाणरताश च देवाः; सपर्शाशना दर्शपा आज्यपाश च 52 चिन्ता गता ये च देवेषु मुख्या; ये चाप्य अन्ये देवताश चाजमीढ सुपर्णगन्धर्वपिशाचदानवा; यक्षास तथा पन्नगाश चारणाश च 53 सूक्ष्मं सथूलं मृदु यच चाप्य असूक्ष्मं; सुखं दुःखं सुखदुःखान्तरं च सांख्यं यॊगं यत पराणां परं च; शर्वाज जातं विद्धि यत कीर्तितं मे 54 तत संभूता भूतकृतॊ वरेण्याः; सर्वे देवा भुवनस्यास्य गॊपाः आविश्येमां धरणीं ये ऽभयरक्षन; पुरातनीं तस्य देवस्य सृष्टिम 55 विचिन्वन्तं मनसा तॊष्टुवीमि; किं चित तत्त्वं पराणहेतॊर नतॊ ऽसमि ददातु देवः स वरान इहेष्टान; अभिष्टुतॊ नः परभुर अव्ययः सदा 56 इमं सतवं संनियम्येन्द्रियाणि; शुचिर भूत्वा यः पुरुषः पठेत अभग्न यॊगॊ नियतॊ ऽबदम एकं; स पराप्नुयाद अश्वमेधे फलं यत 57 वेदान कृत्स्नान बराह्मणः पराप्नुयाच च; जयेद राजा पृथिवीं चापि कृत्स्नाम वैश्यॊ लाभं पराप्नुयान नैपुणं च; शूद्रॊ गतिं परेत्य तथा सुखं च 58 सतवराजम इमं कृत्वा रुद्राय दधिरे मनः सर्वदॊषापहं पुण्यं पवित्रं च यशस्विनम 59 यावन्त्य अस्य शरीरेषु रॊमकूपाणि भारत तावद वर्षसहस्राणि सवर्गे वसति मानवः |
1
[v] mahāyogī tataḥ prāha kṛṣṇadvaipāyano muniḥ paṭhasva putra bhadraṃ te prīyatāṃ te maheśvaraḥ 2 purā putra mayā merau tapyatā paramaṃ tapaḥ putra hetor mahārāja stava eṣo 'nukīrtitaḥ 3 labdhavān asmi tān kāmān ahaṃ vai pāṇḍunandana tathā tvam api śarvād dhi sarvān kāmān avāpsyasi 4 catuḥ śīrṣas tataḥ prāha śakrasya dayitaḥ sakhā ālambayāna ity eva viśrutaḥ karuṇātmakaḥ 5 mayā gokarṇam āsādya tapas taptvā śataṃ samāḥ ayonijānāṃ dāntānāṃ dharmajñānāṃ suvarcasām 6 ajarāṇām aduḥkhānāṃ śatavarṣa sahasriṇām labdhaṃ putraśataṃ śarvāt purā pāṇḍunṛpātmaja 7 vālmīkiś cāpi bhagavān yudhiṣṭhiram abhāṣata vivāde sāmni munibhir brahmaghno vai bhavān iti uktaḥ kṣaṇena cāviṣṭas tenādharmeṇa bhārata 8 so 'ham īśānam anagham astauṣaṃ śaraṇaṃ gataḥ muktaś cāsmy avaśaḥ pāpāt tato duḥkhavināśanaḥ āha māṃ tripuraghno vai yaśas te 'gryaṃ bhaviṣyati 9 jāmadagnyaś ca kaunteyam āha dharmabhṛtāṃ varaḥ ṛṣimadhye sthitas tāta tapann iva vibhāvasuḥ 10 pitṛvipra vadhenāham ārto vai pāṇḍavāgraja śucir bhūtvā mahādevaṃ gatavāñ śaraṇaṃ nṛpa 11 nāmabhiś cāstuvaṃ devaṃ tatas tuṣṭo 'bhavad bhavaḥ paraśuṃ ca dadau devo divyāny astrāṇi caiva me 12 pāpaṃ na bhavitā te 'dya ajeyaś ca bhaviṣyasi na te prabhavitā mṛtyur yaśasvī ca bhaviṣyasi 13 āha māṃ bhagavān evaṃ śikhaṇḍī śiva vigrahaḥ yad avāptaṃ ca me sarvaṃ prasādāt tasya dhīmataḥ 14 asito devalaś caiva prāha pāṇḍusutaṃ nṛpam śāpāc chakrasya kaunteya cito dharmo 'naśan mama tan me dharmaṃ yaśaś cāgryam āyuś caivādadad bhavaḥ 15 ṛṣir gṛtsamado nāma śakrasya dayitaḥ sakhā prāhājamīḍhaṃ bhagavān bṛhaspatisamadyutiḥ 16 vasiṣṭho nāma bhagavāṃś cākṣuṣasya manoḥ sutaḥ śatakrator acintyasya satre varṣasahasrike vartamāne 'bravīd vākyaṃ sāmni hy uccārite mayā 17 rathantaraṃ dvijaśreṣṭha na samyag iti vartate samīkṣasva punar buddhyā harṣaṃ tyaktvā dvijottama ayajña vāhinaṃ pāpam akārṣīs tvaṃ sudurmate 18 evam uktvā mahākrodhāt prāha ruṣṭaḥ punar vacaḥ prajñayā rahito duḥkhī nityaṃ bhīto vanecaraḥ daśavarṣasahasrāṇi daśāṣṭau ca śatāni ca 19 naṣṭapānīya yavase mṛgair anyaiś ca varjite ayajñīya drume deśe rurusiṃhaniṣevite bhavitā tvaṃ mṛgaḥ krūro mahāduḥkhasamanvitaḥ 20 tasya vākyasya nidhane pārtha jāto hy ahaṃ mṛgaḥ tato māṃ śaraṇaṃ prāptaṃ prāha yogī maheśvaraḥ 21 ajaraś cāmaraś caiva bhavitā duḥkhavarjitaḥ sāmyaṃ samas tu te saukhyaṃ yuvayor vardhatāṃ kratuḥ 22 anugrahān evam eṣa karoti bhavagān vibhuḥ paraṃ dhātā vidhātā ca sukhaduḥkhe ca sarvadā 23 acintya eṣa bhagavān karmaṇā manasā girā na me tāta yudhi śreṣṭha vidyayā paṇḍitaḥ samaḥ 24 [jaigīsavya] mamāṣṭa guṇam aiśvaryaṃ dattaṃ bhagavatā purā yatnenālpena balinā vārāṇasyāṃ yudhiṣṭhira 25 [gārgya] catuḥṣaṣṭyaṅgam adadāt kālajñānaṃ mamādbhutam sarasvatyās taṭe tuṣṭo mano yajñena pāṇṭava 26 tulyaṃ mama sahasraṃ tu sutānāṃ brahmavādinām āyuś caiva saputrasya saṃvatsaraśatāyutam 27 [parāṣara] prasādyāhaṃ purā śarvaṃ manasācintayaṃ nṛpa mahātapā mahātejā mahāyogī mahāyaśāḥ veda vyāsaḥ śriyāvāso brahmaṇyaḥ karuṇātmakaḥ 28 api nāmepṣitaḥ putro mama syād vai maheśvarāt iti matvā hṛdi mataṃ prāha māṃ surasattamaḥ 29 mayi saṃbhavatas tasya phalāt kṛṣṇo bhaviṣyati sāvarṇasya manoḥ sarge saptarṣiś ca bhaviṣyati 30 vedānāṃ ca sa vai vyastā kuruvaṃśakaras tathā itihāsasya kartā ca putras te jagato hitaḥ 31 bhaviṣyati mahendrasya dayitaḥ sa mahāmuniḥ ajaraś cāmaraś caiva parāśara sutas tava 32 evam uktvā sa bhagavāṃs tatraivāntaradhīyata yudhiṣṭhira mahāyogī vīryavān akṣato 'vyayaḥ 33 [māṇḍavya] acauraś caura śaṅkāyāṃ śūle bhinno hy ahaṃ yadā tatrasthena stuto devaḥ prāha māṃ vai maheśvaraḥ 34 mokṣaṃ prāpsyasi śullāc ca jīviṣyasi samārbudam rujā śūlakṛtā caiva na te vipra bhaviṣyati ādhibhir vyādhibhiś caiva varjitas tvaṃ bhaviṣyasi 35 pādāc caturthāt saṃbhūta ātmā yasmān mune tava tvaṃ bhaviṣyasy anupamo janma vai saphalaṃ kuru 36 tīrthābhiṣekaṃ saphalaṃ tvam avighnena cāpsyasi svargaṃ caivākṣayaṃ vipra vidadhāmi tavorjitam 37 evam uktvā tu bhagavān vareṇyo vṛṣavāhanaḥ maheśvaro mahārāja kṛtti vāsā mahādyutiḥ sagaṇo daivataśreṣṭhas tatraivāntaradhīyata 38 [gālava] viśvāmitrābhyanujñāto hy ahaṃ pitaram āgataḥ abravīn māṃ tato mātā duḥkhitā rudatī bhṛśam 39 kauśikenābhyanujñātaṃ putraṃ veda vibhūṣitam na tāta taruṇaṃ dāntaṃ pitā tvāṃ paśyate 'nagha 40 śrutvā jananyā vacanaṃ nirāśo guru darśane niyatātmā mahādevam apaśyaṃ so 'bravīc ca mām 41 pitā mātā ca te tvaṃ ca putra mṛtyuvivarjitāḥ bhaviṣyatha viśa kṣipraṃ draṣṭāsi pitaraṃ kṣaye 42 anujñāto bhagavatā gṛhaṃ gatvā yudhiṣṭhira apaśyaṃ pitaraṃ tāta iṣṭiṃ kṛtvā viniḥsṛtam 43 upaspṛśya gṛhītvedhmaṃ kuśāṃś ca śaraṇād gurūn tān visṛjya ca māṃ prāha pitā sāsrāvilekṣaṇaḥ 44 praṇamantaṃ pariṣvajya mūrdhni cāghrāya pāṇḍava diṣṭyā dṛṣṭo 'si me putrakṛtavidya ihāgataḥ 45 [v] etāny atyadbhutāny eva karmāṇy atha mahātmanaḥ proktāni munibhiḥ śrutvā vismayām āsa pāṇḍavaḥ 46 tataḥ kṛṣṇo 'bravīd vākyaṃ punar matimatāṃ varaḥ yudhiṣṭhiraṃ dharmanityaṃ puruhūtam iveśvaraḥ 47 ādityacandrāv anilānalau ca; dyaur bhūmir āpo vasavo 'tha viśve dhātāryamā śukravṛhaspatī ca; rudrāḥ sa sādhyā varuṇo vittagopaḥ 48 brahmā śakro māruto brahmasatyaṃ; vedā yajñā dakṣiṇā veda vāhāḥ somo yaṣṭā yac ca havyaṃ haviś ca; rakṣā dīkṣāniyamā ye ca ke cit 49 svāhā vaṣaḍ brāhmaṇāḥ saurabheyā; dharmaṃ cakraṃ kālacakraṃ caraṃ ca yaśo damo buddhimatī sthitiś ca; śubhāśubhaṃ munayaś caiva sapta 50 agryā buddhir manasā darśane ca; sparśe siddhiḥ karmaṇāṃ yā ca siddhiḥ gaṇā devānām ūṣmapāḥ somapāś ca; lekhāḥ suyāmās tuṣitā brahma kāyāḥ 51 ābhāsvarā gandhapā dṛṣṭipāś ca; vācā viruddhāś ca mano viruddhāḥ śuddhāś ca nirvāṇaratāś ca devāḥ; sparśāśanā darśapā ājyapāś ca 52 cintā gatā ye ca deveṣu mukhyā; ye cāpy anye devatāś cājamīḍha suparṇagandharvapiśācadānavā; yakṣās tathā pannagāś cāraṇāś ca 53 sūkṣmaṃ sthūlaṃ mṛdu yac cāpy asūkṣmaṃ; sukhaṃ duḥkhaṃ sukhaduḥkhāntaraṃ ca sāṃkhyaṃ yogaṃ yat parāṇāṃ paraṃ ca; śarvāj jātaṃ viddhi yat kīrtitaṃ me 54 tat saṃbhūtā bhūtakṛto vareṇyāḥ; sarve devā bhuvanasyāsya gopāḥ āviśyemāṃ dharaṇīṃ ye 'bhyarakṣan; purātanīṃ tasya devasya sṛṣṭim 55 vicinvantaṃ manasā toṣṭuvīmi; kiṃ cit tattvaṃ prāṇahetor nato 'smi dadātu devaḥ sa varān iheṣṭān; abhiṣṭuto naḥ prabhur avyayaḥ sadā 56 imaṃ stavaṃ saṃniyamyendriyāṇi; śucir bhūtvā yaḥ puruṣaḥ paṭheta abhagna yogo niyato 'bdam ekaṃ; sa prāpnuyād aśvamedhe phalaṃ yat 57 vedān kṛtsnān brāhmaṇaḥ prāpnuyāc ca; jayed rājā pṛthivīṃ cāpi kṛtsnām vaiśyo lābhaṃ prāpnuyān naipuṇaṃ ca; śūdro gatiṃ pretya tathā sukhaṃ ca 58 stavarājam imaṃ kṛtvā rudrāya dadhire manaḥ sarvadoṣāpahaṃ puṇyaṃ pavitraṃ ca yaśasvinam 59 yāvanty asya śarīreṣu romakūpāṇi bhārata tāvad varṣasahasrāṇi svarge vasati mānavaḥ |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 13
Chapter 19
|
1
[य] यद इदं सहधर्मेति परॊच्यते भरतर्षभ पाणिग्रहण काले तु सत्रीणाम एतत कथं समृतम 2 आर्ष एष भवेद धर्मः पराजापत्यॊ ऽथ वासुरः यद एतत सहधर्मेति पूर्वम उक्तं महर्षिभिः 3 संदेहः सुमहान एष विरुद्ध इति मे मतिः इह यः सहधर्मॊ वै परेत्यायं विहितः कव नु 4 सवर्गे मृतानां भवति सहधर्मः पितामह पूर्वम एकस तु मरियते कव चैकस तिष्ठते वद 5 नाना कर्मफलॊपेता नाना कर्म निवासिनः नाना निरयनिष्ठान्ता मानुषा बहवॊ यदा 6 अनृताः सत्रिय इत्य एवं सूत्रकारॊ वयवस्यति यदानृताः सत्रियास तात सहधर्मः कुतः समृतः 7 अनृताः सत्रिय इत्य एवं वेदेष्व अपि हि पठ्यते धर्मॊ ऽयं पौर्विकी संज्ञा उपचारः करियाविधिः 8 गह्वरं परतिभात्य एत्न मम चिन्तयतॊ ऽनिशम निः संदेहम इदं सर्वं पितामह यथा शरुतिः 9 यद एतद यादृशं चैतद यथा चैतत परवर्तितम निखिलेन महाप्राज्ञ भवान एतद बरवीतु मे 10 [भ] अताप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम अष्टावक्रस्य संवादं दिशया सह भारत 11 निवेष्टु कामस तु पुरा अष्टावक्रॊ महातपाः ऋषेर अथ वदान्यस्य कन्यां वव्रे महात्मनः 12 सुप्रभां नाम वै नाम्ना रूपेणाप्रतिमां भुवि गुणप्रबर्हां शीलेन साध्वीं चारित्रशॊभनाम 13 सा तस्य दृष्ट्वैव मनॊ जहार शुभलॊचना वनराजी यथा चित्रा वसन्ते कुसुमाचिता 14 ऋषिस तम आह देया मे सुता तुभ्यं शृणुष्व मे गच्छ तावद दिशं पुण्याम उत्तरां दरक्ष्यसे ततः 15 [अ] किं दरष्टव्यं मया तत्र वक्तुम अर्हति मे भवान तथेदानीं मया कार्यं यथा वक्ष्यति मां भवान 16 [व] धनदं समतिक्रम्य हिमवन्तं तथैव च रुद्रस्यायतनं दृष्ट्वा सिद्धचारणसेवितम 17 परहृष्टैः पार्षदैर जुष्टं नृत्यद्भिर विविधाननैः दिव्याङ्गरागैः पैशाचैर वन्यैर नानाविधैर तथा 18 पाणितालसतालैश च शम्या तालैः समैस तथा संप्रहृष्टैः परनृत्यद्भिः शर्वस तत्र निषेव्यते 19 इष्टं किल गिरौ सथानं तद दिव्यम अनुशुश्रुम नित्यं संनिहितॊ देवस तथा पारिषदाः शुभाः 20 तत्र देव्या तपस तप्तं शंकरार्थं सुदुश्चरम अतस तद इष्टं देवस्य तथॊमाया इति शरुतिः 21 तत्र कूपॊ महान पार्श्वे देवस्यॊत्तरतस तथा ऋतवः कालरात्रिश च ये दिव्या ये च मानुषाः 22 सर्वे देवम उपासन्ते रूपिणः किल तत्र ह तद अतिक्रम्य भवनं तवया यातव्यम एव हि 23 ततॊ नीलं वलॊद्देशं दरक्ष्यसे मेघसंनिभम रमणीयं मनॊग्राहि तत्र दरक्ष्यसि वै सत्रियम 24 तपस्विणीं महाभागां वृद्धां दीक्षाम अनुष्ठिताम दरष्टव्या सा तवया तत्र संपूज्या चैव यत्नतः 25 तां दृष्ट्वा विनिवृत्तस तवं ततः पाणिं गरहीष्यसि यद्य एष समयः सत्यः साध्यतां तत्र गम्यताम |
1
[y] yad idaṃ sahadharmeti procyate bharatarṣabha pāṇigrahaṇa kāle tu strīṇām etat kathaṃ smṛtam 2 ārṣa eṣa bhaved dharmaḥ prājāpatyo 'tha vāsuraḥ yad etat sahadharmeti pūrvam uktaṃ maharṣibhiḥ 3 saṃdehaḥ sumahān eṣa viruddha iti me matiḥ iha yaḥ sahadharmo vai pretyāyaṃ vihitaḥ kva nu 4 svarge mṛtānāṃ bhavati sahadharmaḥ pitāmaha pūrvam ekas tu mriyate kva caikas tiṣṭhate vada 5 nānā karmaphalopetā nānā karma nivāsinaḥ nānā nirayaniṣṭhāntā mānuṣā bahavo yadā 6 anṛtāḥ striya ity evaṃ sūtrakāro vyavasyati yadānṛtāḥ striyās tāta sahadharmaḥ kutaḥ smṛtaḥ 7 anṛtāḥ striya ity evaṃ vedeṣv api hi paṭhyate dharmo 'yaṃ paurvikī saṃjñā upacāraḥ kriyāvidhiḥ 8 gahvaraṃ pratibhāty etna mama cintayato 'niśam niḥ saṃdeham idaṃ sarvaṃ pitāmaha yathā śrutiḥ 9 yad etad yādṛśaṃ caitad yathā caitat pravartitam nikhilena mahāprājña bhavān etad bravītu me 10 [bh] atāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam aṣṭāvakrasya saṃvādaṃ diśayā saha bhārata 11 niveṣṭu kāmas tu purā aṣṭāvakro mahātapāḥ ṛṣer atha vadānyasya kanyāṃ vavre mahātmanaḥ 12 suprabhāṃ nāma vai nāmnā rūpeṇāpratimāṃ bhuvi guṇaprabarhāṃ śīlena sādhvīṃ cāritraśobhanām 13 sā tasya dṛṣṭvaiva mano jahāra śubhalocanā vanarājī yathā citrā vasante kusumācitā 14 ṛṣis tam āha deyā me sutā tubhyaṃ śṛṇuṣva me gaccha tāvad diśaṃ puṇyām uttarāṃ drakṣyase tataḥ 15 [a] kiṃ draṣṭavyaṃ mayā tatra vaktum arhati me bhavān tathedānīṃ mayā kāryaṃ yathā vakṣyati māṃ bhavān 16 [v] dhanadaṃ samatikramya himavantaṃ tathaiva ca rudrasyāyatanaṃ dṛṣṭvā siddhacāraṇasevitam 17 prahṛṣṭaiḥ pārṣadair juṣṭaṃ nṛtyadbhir vividhānanaiḥ divyāṅgarāgaiḥ paiśācair vanyair nānāvidhair tathā 18 pāṇitālasatālaiś ca śamyā tālaiḥ samais tathā saṃprahṛṣṭaiḥ pranṛtyadbhiḥ śarvas tatra niṣevyate 19 iṣṭaṃ kila girau sthānaṃ tad divyam anuśuśruma nityaṃ saṃnihito devas tathā pāriṣadāḥ śubhāḥ 20 tatra devyā tapas taptaṃ śaṃkarārthaṃ suduścaram atas tad iṣṭaṃ devasya tathomāyā iti śrutiḥ 21 tatra kūpo mahān pārśve devasyottaratas tathā ṛtavaḥ kālarātriś ca ye divyā ye ca mānuṣāḥ 22 sarve devam upāsante rūpiṇaḥ kila tatra ha tad atikramya bhavanaṃ tvayā yātavyam eva hi 23 tato nīlaṃ valoddeśaṃ drakṣyase meghasaṃnibham ramaṇīyaṃ manogrāhi tatra drakṣyasi vai striyam 24 tapasviṇīṃ mahābhāgāṃ vṛddhāṃ dīkṣām anuṣṭhitām draṣṭavyā sā tvayā tatra saṃpūjyā caiva yatnataḥ 25 tāṃ dṛṣṭvā vinivṛttas tvaṃ tataḥ pāṇiṃ grahīṣyasi yady eṣa samayaḥ satyaḥ sādhyatāṃ tatra gamyatām |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 13
Chapter 20
|
1
तथास्तु साधयिष्यामि तत्र यास्याम्य असंशयम यत्र तवं वदसे साधॊ भवान भवतु सत्यवाक 2 [भ] ततॊ ऽगच्छत स भगवान उत्तराम उत्तमां दिशम हिमवन्तं गिरिश्रेष्ठं सिद्धचारणसेवितम 3 स गत्वा दविज शार्दूलॊ हिमवन्तं महागिरिम अभ्यगच्छन नदीं पुण्यां बाहुदां धर्मदायिनीम 4 अशॊके विमले तीर्थे सनात्वा तर्प्य च देवताः तत्र वासाय शयने कौश्ये सुखम उवास ह 5 ततॊ रात्र्यां वयतीतायां परातर उत्थाय स दविजः सनात्वा परादुश्चकाराग्निं हुत्वा चैव विधानथ 6 रुद्राणी कूपम आसाद्य हरदे तत्र समाश्वसत विश्रान्तश्च च समुत्थाय कैलासम अभितॊ ययौ 7 सॊ ऽपश्यत काञ्चनद्वारं दीप्यमानम इव शरिया मन्दाकिनीं च नलिनीं धनदस्य महात्मनः 8 अथ ते राक्षसाः सर्वे ये ऽभिरक्षन्ति पद्मिनीम परत्युत्थिता भगवन्तं मणिभद्र पुरॊगमाः 9 स तान परत्यर्चयाम आस राक्षसान भीमविक्रमान निवेदयत मां कषिप्रं धनदायेति चाब्रवीत 10 ते राक्षसास तदा राजन भगवन्तम अथाब्रुवन असौ वैश्वरणॊ राजा सवयम आयाति ते ऽनतिकम 11 विदितॊ भगवान अस्य कार्यम आगमने च यत पश्यैनं तवं महाभागं जवलन्तम इव तेजसा 12 ततॊ वैश्रवणॊ ऽभयेत्य अष्टावक्रम अनिन्दितम विधिवत कुशलं पृष्ट्वा ततॊ बरह्मर्षिम अब्रवीत 13 सुखं पराप्तॊ भवान कच चित किं वा मत्तश चिकीर्षसि बरूहि सर्वं करिष्यामि यन मां तवं वक्ष्यसि दविज 14 भवनं परविश तवं मे यथा कामद्विजॊत्तम सत्कृतः कृतकार्यश च भवान यास्यत्य अविघ्नतः 15 पराविशद भवनं सवं वै गृहीत्वा तं दविजॊत्तमम आसनं सवं ददौ चैव पाद्यम अर्घ्यं तथैव च 16 अथॊपविष्टयॊस तत्र मणिभद्र पुरॊगमाः निषेदुस तत्र कौबेरा यक्षगन्धर्वराक्षसाः 17 ततस तेषां निषण्णानां धनदॊ वाक्यम अब्रवीत भवच छन्दं समाज्ञाय नृत्येरन्न अप्सरॊगणाः 18 आतिथ्यं परमं कार्यं शुश्रूषा भवतस तथा संवर्तताम इत्य उवाच मुनिर मधुरया गिरा 19 अथॊर्वरा मिश्रकेशी रम्भा चैवॊर्वशी तथा अलम्बुसा घृताची च चित्रा चित्राङ्गदा रुचिः 20 मनॊहरा सुकेशी च सुमुखी हासिनी परभा विद्युता परशमा दान्ता विद्यॊता रतिर एव च 21 एताश चान्याश च वै बह्व्यः परनृत्ताप्सरसः शुभाः अवादयंश च गन्धर्वा वाद्यानि विविधानि च 22 अथ परवृत्ते गन्धर्वे दिव्ये ऋषिर उपावसत दिव्यं संवत्सरं तत्र रमन वै सुमहातपाः 23 ततॊ वैश्रवणॊ राजा भगवन्तम उवाच ह साग्रः संवत्सरॊ यातस तव विप्रेह पश्यतः 24 हार्यॊ ऽयं विषयॊ बरह्मन गान्धर्वॊ नाम नामतः छन्दतॊ वर्ततां विप्र यथा वदति वा भवान 25 अतिथिः पूजनीयस तवम इदं च भवतॊ गृहम सर्वम आज्ञाप्यताम आशु परवन्तॊ वयं तवयि 26 अथ वैश्रवणं परीतॊ भगवान परत्यभाषत अर्चितॊ ऽसमि यथान्यायं गमिष्यामि धनेश्वर 27 परीतॊ ऽसमि सदृशं चैव तव सर्वं धनाधिप तव परसादाद भगवन महर्षेश च महात्मनः नियॊगाद अद्य यास्यामि वृद्धिमान ऋद्धिमान भव 28 अथ निष्क्रम्य भगवान परययाव उत्तरा मुखः कैलासं मन्दरं हैमं सर्वान अनुचचार ह 29 तान अतीत्य महाशैलान कैरातं सथानम उत्तमम परदक्षिणं ततश चक्रे परयतः शिरसा नमन धरणीम अवतीर्याथ पूतात्मासौ तदाभवत 30 स तं परदक्षिणं कृत्वा तरिः शैलं चॊत्तरा मुखः समेन भूमिभागेन ययौ परीतिपुरस्कृतः 31 ततॊ ऽपरं वनॊद्देशं रमणीयम अपश्यत सर्वर्तुभिर मूलफलैः पक्षिभिश च समन्वितम रमणीयैर वनॊद्देशैस तत्र तत्र विभूषितम 32 तत्राश्रमपदं दिव्यं ददर्श भवगान अथ शैलांश च विविधाकारान काञ्चनान रत्नभूषितान मणिभूमौ निविष्टाश च पुष्करिण्यस तथैव च 33 अन्यान्य अपि सुरम्याणि ददर्श सुबहून्य अथ भृशं तस्य मनॊ रेमे महर्षेर भावितात्मनः 34 स तत्र काञ्चनं दिव्यं सर्वरत्नमयं गृहम ददर्शाद्भुतसंकाशं धनदस्य गृहाद वरम 35 महान्तॊ यत्र विविधाः परासादाः पर्वतॊपमाः विमानानि च रम्याणि रत्नानि विविधानि च 36 मन्दारपुष्पैः संकीर्णा तथा मन्दाकिनी नदी सवयंप्रभाश च मणयॊ वज्रैर भूमिश च भूषिता 37 नानाविधैश च भवनैर विचित्रमणितॊरणैः मुक्ताजालपरिक्षिप्तैर मणिरत्नविभूषितैः मनॊ दृष्टिहरै रम्यैः सर्वतः संवृतं शुभैः 38 ऋषिः समन्ततॊ ऽपश्यत तत्र तत्र मनॊरमम ततॊ ऽभवत तस्य चिन्ता कव मे वासॊ भवेद इति 39 अथ दवारं समभितॊ गत्वा सथित्वा ततॊ ऽबरवीत अतिथिं माम अनुप्राप्तम अनुजानन्तु ये ऽतर वै 40 अथ कन्या परिवृता गृहात तस्माद विनिःसृताः नानारूपाः सप्त विभॊ कन्या सर्वा मनॊहराः 41 यां याम अपश्यत कन्यां स सा सा तस्य मनॊ ऽहरत नाशक्नुवद धारयितुं मनॊ ऽथास्यावसीदति 42 ततॊ धृतिः समुत्पन्ना तस्य विप्रस्य धीमतः अथ तं परमदाः पराहुर भगवान परविशत्व इति 43 स च तासां सुरूपाणां तस्यैव भवनस्य च 44 कौतूहलसमाविष्टः परविवेश गृहं दविजः तत्रापश्यज जरा युक्ताम अरजॊ ऽमबरधारिणीम वृद्धां पर्यङ्कम आसीनां सर्वाभरणभूषिताम 45 सवस्तीति चाथ तेनॊक्ता सा सत्री परत्यवदत तदा परत्युत्थाय च तं विप्रम आस्यताम इत्य उवाच ह 46 [अ] सर्वाः सवान आलयान यान्तु एका माम उपतिष्ठतु सुप्रज्ञाता सुप्रशान्ता शेषा गच्छन्तु चछन्दतः 47 ततः परदक्षिणीकृत्य कन्यास तास तम ऋषिं तदा निराक्रामन गृहात तस्मात सा वृद्धाथ वयतिष्ठत 48 अथ तां संविशन पराह शयने भास्वरे तदा तवयापि सुप्यतां भद्रे रजनी हय अतिवर्तते 49 संलापात तेन विप्रेण तथा सा तत्र भाषिता दवितीये शयने दिव्ये संविवेश महाप्रभे 50 अथ सा वेपमानाङ्गी निमित्तं शीतजं तदा वयपदिश्य महर्षेर वै शयनं चाध्यरॊहत 51 सवागतं सवागतेनास्तु भगवांस ताम अभाषत सॊपागूहद भुजाभ्यां तु ऋषिं परीत्या नरर्षभ 52 निर्विकारम ऋषिं चापि काष्ठकुड्यॊपमं तदा दुःखिता परेक्ष्य संजल्पम अकार्षीद ऋषिणा सह 53 बरह्मन न कामकारॊ ऽसति सत्रीणां पुरुषतॊ धृतिः कामेन मॊहिता चाहं तवां भजन्तीं भजस्व माम 54 परहृष्टॊ भव विप्रर्षे समागच्छ मया सह उपगूह च मां विप्र कामार्ताहं भृशं तवयि 55 एतद धि तव धर्मात्मंस तपसः पूज्यते फलम परार्थितं दर्शनाद एव भजमानां भजस्व माम 56 सद्य चेदं वनं चेदं यच चान्यद अपि पश्यसि परभुत्वं तव सर्वत्र मयि चैव न संशयः 57 सर्वान कामान विधास्यामि रमस्व सहितॊ मया रमणीये वने विप्र सर्वकामफलप्रदे 58 तवद्वशाहं भविष्यामि रंस्यसे च मया सह सर्वान कामान उपाश्नानॊ ये दिव्या ये च मानुषाः 59 नातः परं हि नारीणां कार्यं किं चन विद्यते यथा पुरुषसंसर्गः परम एतद धि नः फलम 60 आत्मछन्देन वर्तन्ते नार्यॊ मन्मथ चॊदिताः न च दह्यन्ति गच्छन्त्यः सुतप्तैर अपि पांसुभिः 61 [अ] परदारान अहं भद्रे न गच्छेयं कथं चन दूषितं धर्मशास्त्रेषु परदाराभिमर्शनम 62 भद्रे निवेष्टु कामं मां विद्धि सत्येन वै शपे विषयेष्व अनभिज्ञॊ ऽहं धर्मार्थं किल संततिः 63 एवं लॊकान गमिष्यामि पुत्रैर इति न संशयः भद्रे धर्मं विजानीष्व जञात्वा चॊपरमस्व ह 64 [सत्री] नानिलॊ ऽगनिर न वरुणॊ न चान्ये तरिदशा दविज परियाः सत्रीणां यथा कामॊ रतिशीला हि यॊषितः 65 सहस्रैका यता नारी पराप्नॊतीह कदा चन तथा शतसहस्रेषु यदि का चित पतिव्रता 66 नैता जानन्ति पितरं न कुलं न च मातरम न भरातॄन न च भर्तारं न पुत्रान न च देवरान 67 लीलायन्त्यः कुलं घनन्ति कुलानीव सरिद वराः दॊषांश च मन्दान मन्दासु परजापतिर अभाषत 68 [भ] ततः स ऋषिर एकाग्रस तां सत्रियं परत्यभाषत आस्यतां रुचिरं छन्दः किं वा कार्यं बरवीहि मे 69 सा सत्री परॊवाच भगवन दरक्ष्यसे देशकालतः वस तावन महाप्राज्ञ कृतकृत्यॊ गमिष्यसि 70 बरह्मर्षिस ताम अथॊवाच स तथेति युधिष्ठिर वत्स्ये ऽहं यावद उत्साहॊ भवत्या नात्र संशयः 71 अथर्षिर अभिसंप्रेक्ष्य सत्रियं तां जरयान्विताम चिन्तां परमिकां भेजे संतप्त इव चाभवत 72 यद यद अङ्गं हि सॊ ऽपश्यत तस्या विप्रर्षभस तदा नारमत तत्र तत्रास्य दृष्टी रूपपराजिता 73 देवतेयं गृहस्यास्य शापान नूनं विरूपिता अस्याश च कारणं वेत्तुं न युक्तं सहसा मया 74 इति चिन्ता विषक्तस्य तम अर्थं जञातुम इच्छतः वयगमत तद अहः शेषं मनसा वयाकुलेन तु 75 अथ सा सत्री तदॊवाच भगवन पश्य वै रवेः रूपं संध्याभ्रसंयुक्तं किम उपस्थाप्यतां तव 76 स उवाच तदा तां सत्रीं सनानॊदकम इहानय उपासिष्ये ततः संध्यां वाग्यतॊ नियतेन्द्रियः |
1
tathāstu sādhayiṣyāmi tatra yāsyāmy asaṃśayam yatra tvaṃ vadase sādho bhavān bhavatu satyavāk 2 [bh] tato 'gacchat sa bhagavān uttarām uttamāṃ diśam himavantaṃ giriśreṣṭhaṃ siddhacāraṇasevitam 3 sa gatvā dvija śārdūlo himavantaṃ mahāgirim abhyagacchan nadīṃ puṇyāṃ bāhudāṃ dharmadāyinīm 4 aśoke vimale tīrthe snātvā tarpya ca devatāḥ tatra vāsāya śayane kauśye sukham uvāsa ha 5 tato rātryāṃ vyatītāyāṃ prātar utthāya sa dvijaḥ snātvā prāduścakārāgniṃ hutvā caiva vidhānatha 6 rudrāṇī kūpam āsādya hrade tatra samāśvasat viśrāntaśc ca samutthāya kailāsam abhito yayau 7 so 'paśyat kāñcanadvāraṃ dīpyamānam iva śriyā mandākinīṃ ca nalinīṃ dhanadasya mahātmanaḥ 8 atha te rākṣasāḥ sarve ye 'bhirakṣanti padminīm pratyutthitā bhagavantaṃ maṇibhadra purogamāḥ 9 sa tān pratyarcayām āsa rākṣasān bhīmavikramān nivedayata māṃ kṣipraṃ dhanadāyeti cābravīt 10 te rākṣasās tadā rājan bhagavantam athābruvan asau vaiśvaraṇo rājā svayam āyāti te 'ntikam 11 vidito bhagavān asya kāryam āgamane ca yat paśyainaṃ tvaṃ mahābhāgaṃ jvalantam iva tejasā 12 tato vaiśravaṇo 'bhyetya aṣṭāvakram aninditam vidhivat kuśalaṃ pṛṣṭvā tato brahmarṣim abravīt 13 sukhaṃ prāpto bhavān kac cit kiṃ vā mattaś cikīrṣasi brūhi sarvaṃ kariṣyāmi yan māṃ tvaṃ vakṣyasi dvija 14 bhavanaṃ praviśa tvaṃ me yathā kāmadvijottama satkṛtaḥ kṛtakāryaś ca bhavān yāsyaty avighnataḥ 15 prāviśad bhavanaṃ svaṃ vai gṛhītvā taṃ dvijottamam āsanaṃ svaṃ dadau caiva pādyam arghyaṃ tathaiva ca 16 athopaviṣṭayos tatra maṇibhadra purogamāḥ niṣedus tatra kauberā yakṣagandharvarākṣasāḥ 17 tatas teṣāṃ niṣaṇṇānāṃ dhanado vākyam abravīt bhavac chandaṃ samājñāya nṛtyerann apsarogaṇāḥ 18 ātithyaṃ paramaṃ kāryaṃ śuśrūṣā bhavatas tathā saṃvartatām ity uvāca munir madhurayā girā 19 athorvarā miśrakeśī rambhā caivorvaśī tathā alambusā ghṛtācī ca citrā citrāṅgadā ruciḥ 20 manoharā sukeśī ca sumukhī hāsinī prabhā vidyutā praśamā dāntā vidyotā ratir eva ca 21 etāś cānyāś ca vai bahvyaḥ pranṛttāpsarasaḥ śubhāḥ avādayaṃś ca gandharvā vādyāni vividhāni ca 22 atha pravṛtte gandharve divye ṛṣir upāvasat divyaṃ saṃvatsaraṃ tatra raman vai sumahātapāḥ 23 tato vaiśravaṇo rājā bhagavantam uvāca ha sāgraḥ saṃvatsaro yātas tava vipreha paśyataḥ 24 hāryo 'yaṃ viṣayo brahman gāndharvo nāma nāmataḥ chandato vartatāṃ vipra yathā vadati vā bhavān 25 atithiḥ pūjanīyas tvam idaṃ ca bhavato gṛham sarvam ājñāpyatām āśu paravanto vayaṃ tvayi 26 atha vaiśravaṇaṃ prīto bhagavān pratyabhāṣata arcito 'smi yathānyāyaṃ gamiṣyāmi dhaneśvara 27 prīto 'smi sadṛśaṃ caiva tava sarvaṃ dhanādhipa tava prasādād bhagavan maharṣeś ca mahātmanaḥ niyogād adya yāsyāmi vṛddhimān ṛddhimān bhava 28 atha niṣkramya bhagavān prayayāv uttarā mukhaḥ kailāsaṃ mandaraṃ haimaṃ sarvān anucacāra ha 29 tān atītya mahāśailān kairātaṃ sthānam uttamam pradakṣiṇaṃ tataś cakre prayataḥ śirasā naman dharaṇīm avatīryātha pūtātmāsau tadābhavat 30 sa taṃ pradakṣiṇaṃ kṛtvā triḥ śailaṃ cottarā mukhaḥ samena bhūmibhāgena yayau prītipuraskṛtaḥ 31 tato 'paraṃ vanoddeśaṃ ramaṇīyam apaśyata sarvartubhir mūlaphalaiḥ pakṣibhiś ca samanvitam ramaṇīyair vanoddeśais tatra tatra vibhūṣitam 32 tatrāśramapadaṃ divyaṃ dadarśa bhavagān atha śailāṃś ca vividhākārān kāñcanān ratnabhūṣitān maṇibhūmau niviṣṭāś ca puṣkariṇyas tathaiva ca 33 anyāny api suramyāṇi dadarśa subahūny atha bhṛśaṃ tasya mano reme maharṣer bhāvitātmanaḥ 34 sa tatra kāñcanaṃ divyaṃ sarvaratnamayaṃ gṛham dadarśādbhutasaṃkāśaṃ dhanadasya gṛhād varam 35 mahānto yatra vividhāḥ prāsādāḥ parvatopamāḥ vimānāni ca ramyāṇi ratnāni vividhāni ca 36 mandārapuṣpaiḥ saṃkīrṇā tathā mandākinī nadī svayaṃprabhāś ca maṇayo vajrair bhūmiś ca bhūṣitā 37 nānāvidhaiś ca bhavanair vicitramaṇitoraṇaiḥ muktājālaparikṣiptair maṇiratnavibhūṣitaiḥ mano dṛṣṭiharai ramyaiḥ sarvataḥ saṃvṛtaṃ śubhaiḥ 38 ṛṣiḥ samantato 'paśyat tatra tatra manoramam tato 'bhavat tasya cintā kva me vāso bhaved iti 39 atha dvāraṃ samabhito gatvā sthitvā tato 'bravīt atithiṃ mām anuprāptam anujānantu ye 'tra vai 40 atha kanyā parivṛtā gṛhāt tasmād viniḥsṛtāḥ nānārūpāḥ sapta vibho kanyā sarvā manoharāḥ 41 yāṃ yām apaśyat kanyāṃ sa sā sā tasya mano 'harat nāśaknuvad dhārayituṃ mano 'thāsyāvasīdati 42 tato dhṛtiḥ samutpannā tasya viprasya dhīmataḥ atha taṃ pramadāḥ prāhur bhagavān praviśatv iti 43 sa ca tāsāṃ surūpāṇāṃ tasyaiva bhavanasya ca 44 kautūhalasamāviṣṭaḥ praviveśa gṛhaṃ dvijaḥ tatrāpaśyaj jarā yuktām arajo 'mbaradhāriṇīm vṛddhāṃ paryaṅkam āsīnāṃ sarvābharaṇabhūṣitām 45 svastīti cātha tenoktā sā strī pratyavadat tadā pratyutthāya ca taṃ vipram āsyatām ity uvāca ha 46 [a] sarvāḥ svān ālayān yāntu ekā mām upatiṣṭhatu suprajñātā supraśāntā śeṣā gacchantu cchandataḥ 47 tataḥ pradakṣiṇīkṛtya kanyās tās tam ṛṣiṃ tadā nirākrāman gṛhāt tasmāt sā vṛddhātha vyatiṣṭhata 48 atha tāṃ saṃviśan prāha śayane bhāsvare tadā tvayāpi supyatāṃ bhadre rajanī hy ativartate 49 saṃlāpāt tena vipreṇa tathā sā tatra bhāṣitā dvitīye śayane divye saṃviveśa mahāprabhe 50 atha sā vepamānāṅgī nimittaṃ śītajaṃ tadā vyapadiśya maharṣer vai śayanaṃ cādhyarohata 51 svāgataṃ svāgatenāstu bhagavāṃs tām abhāṣata sopāgūhad bhujābhyāṃ tu ṛṣiṃ prītyā nararṣabha 52 nirvikāram ṛṣiṃ cāpi kāṣṭhakuḍyopamaṃ tadā duḥkhitā prekṣya saṃjalpam akārṣīd ṛṣiṇā saha 53 brahman na kāmakāro 'sti strīṇāṃ puruṣato dhṛtiḥ kāmena mohitā cāhaṃ tvāṃ bhajantīṃ bhajasva mām 54 prahṛṣṭo bhava viprarṣe samāgaccha mayā saha upagūha ca māṃ vipra kāmārtāhaṃ bhṛśaṃ tvayi 55 etad dhi tava dharmātmaṃs tapasaḥ pūjyate phalam prārthitaṃ darśanād eva bhajamānāṃ bhajasva mām 56 sadya cedaṃ vanaṃ cedaṃ yac cānyad api paśyasi prabhutvaṃ tava sarvatra mayi caiva na saṃśayaḥ 57 sarvān kāmān vidhāsyāmi ramasva sahito mayā ramaṇīye vane vipra sarvakāmaphalaprade 58 tvadvaśāhaṃ bhaviṣyāmi raṃsyase ca mayā saha sarvān kāmān upāśnāno ye divyā ye ca mānuṣāḥ 59 nātaḥ paraṃ hi nārīṇāṃ kāryaṃ kiṃ cana vidyate yathā puruṣasaṃsargaḥ param etad dhi naḥ phalam 60 ātmachandena vartante nāryo manmatha coditāḥ na ca dahyanti gacchantyaḥ sutaptair api pāṃsubhiḥ 61 [a] paradārān ahaṃ bhadre na gaccheyaṃ kathaṃ cana dūṣitaṃ dharmaśāstreṣu paradārābhimarśanam 62 bhadre niveṣṭu kāmaṃ māṃ viddhi satyena vai śape viṣayeṣv anabhijño 'haṃ dharmārthaṃ kila saṃtatiḥ 63 evaṃ lokān gamiṣyāmi putrair iti na saṃśayaḥ bhadre dharmaṃ vijānīṣva jñātvā coparamasva ha 64 [strī] nānilo 'gnir na varuṇo na cānye tridaśā dvija priyāḥ strīṇāṃ yathā kāmo ratiśīlā hi yoṣitaḥ 65 sahasraikā yatā nārī prāpnotīha kadā cana tathā śatasahasreṣu yadi kā cit pativratā 66 naitā jānanti pitaraṃ na kulaṃ na ca mātaram na bhrātṝn na ca bhartāraṃ na putrān na ca devarān 67 līlāyantyaḥ kulaṃ ghnanti kulānīva sarid varāḥ doṣāṃś ca mandān mandāsu prajāpatir abhāṣata 68 [bh] tataḥ sa ṛṣir ekāgras tāṃ striyaṃ pratyabhāṣata āsyatāṃ ruciraṃ chandaḥ kiṃ vā kāryaṃ bravīhi me 69 sā strī provāca bhagavan drakṣyase deśakālataḥ vasa tāvan mahāprājña kṛtakṛtyo gamiṣyasi 70 brahmarṣis tām athovāca sa tatheti yudhiṣṭhira vatsye 'haṃ yāvad utsāho bhavatyā nātra saṃśayaḥ 71 atharṣir abhisaṃprekṣya striyaṃ tāṃ jarayānvitām cintāṃ paramikāṃ bheje saṃtapta iva cābhavat 72 yad yad aṅgaṃ hi so 'paśyat tasyā viprarṣabhas tadā nāramat tatra tatrāsya dṛṣṭī rūpaparājitā 73 devateyaṃ gṛhasyāsya śāpān nūnaṃ virūpitā asyāś ca kāraṇaṃ vettuṃ na yuktaṃ sahasā mayā 74 iti cintā viṣaktasya tam arthaṃ jñātum icchataḥ vyagamat tad ahaḥ śeṣaṃ manasā vyākulena tu 75 atha sā strī tadovāca bhagavan paśya vai raveḥ rūpaṃ saṃdhyābhrasaṃyuktaṃ kim upasthāpyatāṃ tava 76 sa uvāca tadā tāṃ strīṃ snānodakam ihānaya upāsiṣye tataḥ saṃdhyāṃ vāgyato niyatendriyaḥ |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 13
Chapter 21
|
1
[भ] अथ सा सत्री तम उक्त्वा तु विप्रम एवं भवत्व इति तैलं दिव्यम उपादाय सनानशाटीम उपानयत 2 अनुज्ञाता च मुनिना सा सत्री तेन महात्मना अथास्य तैलेनाङ्गानि सर्वाण्य एवाभ्यमृक्षयत 3 शनैश चॊत्सादितस तत्र सनानशालाम उपागमत भद्रासनं ततश चित्रम ऋषिर अन्वाविशन नवम 4 अथॊपविष्टश च यदा तस्मिन भद्रासने तदा सनापयाम आस शनकैस तम ऋषिं सुखहस्तवत दिव्यं च विधिवच चक्रे सॊपचारं मुनेस तदा 5 स तेन सुसुखॊष्णेन तस्या हस्तसुखेन च वयतीतां रजनीं कृत्स्नां नाजानात स महाव्रतः 6 तत उत्थाय स मुनिस तदा परमविस्मितः पूर्वस्यां दिशि सूर्यं च सॊ ऽपश्यद उदितं दिवि 7 तस्य बुद्धिर इयं किं नु मॊहस तत्त्वम इदं भवेत अथॊपास्य सहस्रांशुं किं करॊमीत्य उवाच ताम 8 सा चामृतरसप्रख्यम ऋषेर अन्नम उपाहरत तस्य सवादुतयान्नस्य न परभूतं चकार सः वयगमच चाप्य अहः शेषं ततः संध्यागमत पुनः 9 अथ सत्री भगवन्तं सा सुप्यताम इत्य अचॊदयत तत्रै वै शयने दिव्ये तस्य तस्याश च कल्पिते 10 [अ] न भद्रे परदारेषु मनॊ मे संप्रसज्जति उत्तिष्ठ भद्रे भद्रं ते सवप वै विरमस्व च 11 [भ] सा तदा तेन विप्रेण तथा धृत्या निवर्तिता सवतन्त्रास्मीत्य उवाचैनं न धर्मच छलम अस्ति ते 12 [अ] नास्ति सवतन्त्रता सत्रीणाम अस्वतन्त्रा हि यॊषितः परजापतिमतं हय एतन न सत्री सवातन्त्र्यम अर्हति 13 [सत्री] बाधते मैथुनं विप्र मम भक्तिं च पश्य वै अधर्मं पराप्स्यसे विप्र यन मां तवं नाभिनन्दसि 14 [अ] हरन्ति दॊषजातानि नरं जातं यथेच्छकम परभवामि सदा धृत्या भद्रे सवं शयनं वरज 15 [सत्री] शिरसा परणमे विप्र परसादं कर्तुम अर्हसि भूमौ निपतमानायाः शरणं भव मे ऽनघ 16 यदि वा दॊषजातं तवं परदारेषु पश्यसि आत्मानं सपर्शयाम्य अद्य पाणिं गृह्णीष्व मे दविज 17 न दॊषॊ भविता चैव सत्येनैतद बरवीम्य अहम सवतन्त्रां मां विजानीहि यॊ ऽधर्मः सॊ ऽसतु वै मयि 18 [अ] सवतन्त्रा तवं कथं भद्रे बरूहि कारणम अत्र वै नास्ति लॊके हि का चित सत्री या वै सवातन्त्र्यम अर्हति 19 पिता रक्षति कौमारे भर्ता रक्षति यौवने पुत्राश च सथविरी भावे न सत्री सवातन्त्र्यम अर्हति 20 [सत्री] कौमारं बरह्मचर्यं मे कन्यैवास्मि न संशयः कुरु मा विमतिं विप्र शरद्धां विजहि मा मम 21 [अ] यथा मम तथा तुभ्यं यथा तव तथा मम जिज्ञासेयम ऋषेस तस्य विघ्नः सत्यं नु किं भवेत 22 आश्चर्यं परमं हीदं किं नु शरेयॊ हि मे भवेत दिव्याभरणवस्त्रा हि कन्येयं माम उपस्थिता 23 किं तव अस्याः परमं रूपं जीर्णम आसीत कथं पुनः कन्या रूपम इहाद्यैव किम इहात्रॊत्तरं भवेत 24 यथा पररं शक्तिधृतेर न वयुत्थास्ये कथं चन न रॊचये हि वयुत्थानं धृत्यैवं साधयाम्य अहम |
1
[bh] atha sā strī tam uktvā tu vipram evaṃ bhavatv iti tailaṃ divyam upādāya snānaśāṭīm upānayat 2 anujñātā ca muninā sā strī tena mahātmanā athāsya tailenāṅgāni sarvāṇy evābhyamṛkṣayat 3 śanaiś cotsāditas tatra snānaśālām upāgamat bhadrāsanaṃ tataś citram ṛṣir anvāviśan navam 4 athopaviṣṭaś ca yadā tasmin bhadrāsane tadā snāpayām āsa śanakais tam ṛṣiṃ sukhahastavat divyaṃ ca vidhivac cakre sopacāraṃ munes tadā 5 sa tena susukhoṣṇena tasyā hastasukhena ca vyatītāṃ rajanīṃ kṛtsnāṃ nājānāt sa mahāvrataḥ 6 tata utthāya sa munis tadā paramavismitaḥ pūrvasyāṃ diśi sūryaṃ ca so 'paśyad uditaṃ divi 7 tasya buddhir iyaṃ kiṃ nu mohas tattvam idaṃ bhavet athopāsya sahasrāṃśuṃ kiṃ karomīty uvāca tām 8 sā cāmṛtarasaprakhyam ṛṣer annam upāharat tasya svādutayānnasya na prabhūtaṃ cakāra saḥ vyagamac cāpy ahaḥ śeṣaṃ tataḥ saṃdhyāgamat punaḥ 9 atha strī bhagavantaṃ sā supyatām ity acodayat tatrai vai śayane divye tasya tasyāś ca kalpite 10 [a] na bhadre paradāreṣu mano me saṃprasajjati uttiṣṭha bhadre bhadraṃ te svapa vai viramasva ca 11 [bh] sā tadā tena vipreṇa tathā dhṛtyā nivartitā svatantrāsmīty uvācainaṃ na dharmac chalam asti te 12 [a] nāsti svatantratā strīṇām asvatantrā hi yoṣitaḥ prajāpatimataṃ hy etan na strī svātantryam arhati 13 [strī] bādhate maithunaṃ vipra mama bhaktiṃ ca paśya vai adharmaṃ prāpsyase vipra yan māṃ tvaṃ nābhinandasi 14 [a] haranti doṣajātāni naraṃ jātaṃ yathecchakam prabhavāmi sadā dhṛtyā bhadre svaṃ śayanaṃ vraja 15 [strī] śirasā praṇame vipra prasādaṃ kartum arhasi bhūmau nipatamānāyāḥ śaraṇaṃ bhava me 'nagha 16 yadi vā doṣajātaṃ tvaṃ paradāreṣu paśyasi ātmānaṃ sparśayāmy adya pāṇiṃ gṛhṇīṣva me dvija 17 na doṣo bhavitā caiva satyenaitad bravīmy aham svatantrāṃ māṃ vijānīhi yo 'dharmaḥ so 'stu vai mayi 18 [a] svatantrā tvaṃ kathaṃ bhadre brūhi kāraṇam atra vai nāsti loke hi kā cit strī yā vai svātantryam arhati 19 pitā rakṣati kaumāre bhartā rakṣati yauvane putrāś ca sthavirī bhāve na strī svātantryam arhati 20 [strī] kaumāraṃ brahmacaryaṃ me kanyaivāsmi na saṃśayaḥ kuru mā vimatiṃ vipra śraddhāṃ vijahi mā mama 21 [a] yathā mama tathā tubhyaṃ yathā tava tathā mama jijñāseyam ṛṣes tasya vighnaḥ satyaṃ nu kiṃ bhavet 22 āścaryaṃ paramaṃ hīdaṃ kiṃ nu śreyo hi me bhavet divyābharaṇavastrā hi kanyeyaṃ mām upasthitā 23 kiṃ tv asyāḥ paramaṃ rūpaṃ jīrṇam āsīt kathaṃ punaḥ kanyā rūpam ihādyaiva kim ihātrottaraṃ bhavet 24 yathā praraṃ śaktidhṛter na vyutthāsye kathaṃ cana na rocaye hi vyutthānaṃ dhṛtyaivaṃ sādhayāmy aham |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 13
Chapter 22
|
1
[य] न बिभेति कथं सा सत्री शापस्य परमद्युतेः कथं निवृत्तॊ भगवांस तद भवान परब्रवीतु मे 2 [भ] अष्टावक्रॊ ऽनवपृच्छत तां रूपं विकुरुषे कथम न चानृतं ते वक्तव्यं बरूहि बराह्मण काम्यया 3 [सत्री] दयावापृथिवी मात्रैषा काम्या बराह्मणसत्तम शृणुष्वावहितः सर्वं यद इदं सत्यविक्रम 4 उत्तरां मां दिशं विद्धि दृष्टं सत्रीचापलं च ते अव्युत्थानेन ते लॊका जिताः सत्यपराक्रम 5 जिज्ञासेयं परयुक्ता मे सथिरी कर्तुं तवानघ सथविराणाम अपि सत्रीणां बाधते मैथुन जवरः 6 तुष्टः पिता महस ते ऽदय तथा देवाः स वासवाः स तव येन च कार्येण संप्राप्तॊ भगवान इह 7 परेषितस तेन विप्रेण कन्यापित्रा दविजर्षभ तवॊपदेशं कर्तुं वै तच च सर्वं कृतं मया 8 कषेमी गमिष्यसि गृहाञ शरमश च न भविष्यति कन्यां पराप्स्यसि तां विप्र पुत्रिणी च भविष्यति 9 काम्यया पृष्टवांस तवं मां ततॊ वयाहृतम उत्तरम अनतिक्रमणीयैषा कृत्स्नैर लॊकैस तरिभिः सदा 10 गच्छस्व सुकृतं कृत्वा किं वान्यच छरॊतुम इच्छसि यावद बरवीमि विप्रर्षे अष्टावक्र यथातथम 11 ऋषिणा परसादिता चास्मि तव हेतॊर दविजर्षभ तस्य संमाननार्थं मे तवयि वाक्यं परभाषितम 12 शरुत्वा तु वचनं तस्याः स विप्रः पराञ्जलिः सथितः अनुज्ञातस तया चापि सवगृहं पुनर आव्रजत 13 गृहम आगम्य विश्रान्तः सवजनं परतिपूज्य च अभ्यगच्छत तं विप्रं नयायतः कुरुनन्दन 14 पृष्टश च तेन विप्रेण दृष्टं तव एतन निदर्शनम पराह विप्रं तदा विप्रः सुप्रीतेनान्तर आत्मना 15 भवताहम अनुज्ञातः परथितॊ गन्धमादनम तस्य चॊत्तरतॊ देशे दृष्टं तद दैवतं महत 16 तया चाहम अनुज्ञातॊ भवांश चापि परकीर्तितः शरावितश चापि तद वाक्यं गृहम अभ्यागतः परभॊ 17 तम उवाच ततॊ विप्रः परतिगृह्णीष्व मे सुताम नक्षत्रतिथि संयॊगे पात्रं हि मरमं भवान 18 [भ] अष्टावक्रस तथेत्य उक्त्वा परतिगृह्य च तां परभॊ कन्यां परमधर्मात्मा परीतिमांश चाभवत तदा 19 कन्यां तां परतिगृह्यैव भार्यां परमशॊभनाम उवास मुदितस तत्र आश्रमे सवे गतज्वरः |
1
[y] na bibheti kathaṃ sā strī śāpasya paramadyuteḥ kathaṃ nivṛtto bhagavāṃs tad bhavān prabravītu me 2 [bh] aṣṭāvakro 'nvapṛcchat tāṃ rūpaṃ vikuruṣe katham na cānṛtaṃ te vaktavyaṃ brūhi brāhmaṇa kāmyayā 3 [strī] dyāvāpṛthivī mātraiṣā kāmyā brāhmaṇasattama śṛṇuṣvāvahitaḥ sarvaṃ yad idaṃ satyavikrama 4 uttarāṃ māṃ diśaṃ viddhi dṛṣṭaṃ strīcāpalaṃ ca te avyutthānena te lokā jitāḥ satyaparākrama 5 jijñāseyaṃ prayuktā me sthirī kartuṃ tavānagha sthavirāṇām api strīṇāṃ bādhate maithuna jvaraḥ 6 tuṣṭaḥ pitā mahas te 'dya tathā devāḥ sa vāsavāḥ sa tva yena ca kāryeṇa saṃprāpto bhagavān iha 7 preṣitas tena vipreṇa kanyāpitrā dvijarṣabha tavopadeśaṃ kartuṃ vai tac ca sarvaṃ kṛtaṃ mayā 8 kṣemī gamiṣyasi gṛhāñ śramaś ca na bhaviṣyati kanyāṃ prāpsyasi tāṃ vipra putriṇī ca bhaviṣyati 9 kāmyayā pṛṣṭavāṃs tvaṃ māṃ tato vyāhṛtam uttaram anatikramaṇīyaiṣā kṛtsnair lokais tribhiḥ sadā 10 gacchasva sukṛtaṃ kṛtvā kiṃ vānyac chrotum icchasi yāvad bravīmi viprarṣe aṣṭāvakra yathātatham 11 ṛṣiṇā prasāditā cāsmi tava hetor dvijarṣabha tasya saṃmānanārthaṃ me tvayi vākyaṃ prabhāṣitam 12 śrutvā tu vacanaṃ tasyāḥ sa vipraḥ prāñjaliḥ sthitaḥ anujñātas tayā cāpi svagṛhaṃ punar āvrajat 13 gṛham āgamya viśrāntaḥ svajanaṃ pratipūjya ca abhyagacchata taṃ vipraṃ nyāyataḥ kurunandana 14 pṛṣṭaś ca tena vipreṇa dṛṣṭaṃ tv etan nidarśanam prāha vipraṃ tadā vipraḥ suprītenāntar ātmanā 15 bhavatāham anujñātaḥ prathito gandhamādanam tasya cottarato deśe dṛṣṭaṃ tad daivataṃ mahat 16 tayā cāham anujñāto bhavāṃś cāpi prakīrtitaḥ śrāvitaś cāpi tad vākyaṃ gṛham abhyāgataḥ prabho 17 tam uvāca tato vipraḥ pratigṛhṇīṣva me sutām nakṣatratithi saṃyoge pātraṃ hi maramaṃ bhavān 18 [bh] aṣṭāvakras tathety uktvā pratigṛhya ca tāṃ prabho kanyāṃ paramadharmātmā prītimāṃś cābhavat tadā 19 kanyāṃ tāṃ pratigṛhyaiva bhāryāṃ paramaśobhanām uvāsa muditas tatra āśrame sve gatajvaraḥ |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 13
Chapter 23
|
1
[य] किम आहुर भरतश्रेष्ठ पात्रं विप्राः सनातनम बराह्मणं लिङ्गिनं चैव बराह्मणं वाप्य अलिङ्गिनम 2 [भ] सववृत्तिम अभिपन्नाय लिङ्गिने वेतराय वा देयम आहुर महाराज उभाव एतौ तपस्विनौ 3 [य] शरद्धया परया पूतॊ यः परयच्छेद दविजातये हव्यं कव्यं तथा दानं कॊ दॊषः सयात पितामह 4 [भ] शरद्धा पूतॊ नरस तात दुर्दान्तॊ ऽपि न संशयः पूतॊ भवति सर्वत्र किं पुनस तवं महीपते 5 [य] न बराह्मणं परीक्षेत दैवेषु सततं नरः कव्य परदाने तु बुधाः परीक्ष्यं बराह्मणं विदुः 6 [भ] न बराह्मणः साधयते हव्यं दैवात परसिध्यति देवप्रसादाद इज्यन्ते यजमाना न संशयः 7 बराह्मणा भरतश्रेष्ठ सततं बरह्मवादिनः मार्कण्डेयः पुरा पराह इह लॊकेषु बुद्धिमान 8 [य] अपूर्वॊ ऽपय अथ वा विद्वान संबन्धी वाथ यॊ भवेत तपस्वी यज्ञशीलॊ वा कथं पात्रं भवेत तु सः 9 [भ] कुलीनः कर्म कृद वैद्यस तथा चाप्य आनृशंस्यवान हरीमान ऋजुः सत्यवादी पात्रं पूर्वे च ते तरयः 10 तत्रेदं शृणु मे पार्थ चतुर्णां तेजसां मतम पृथिव्याः काश्यपस्याग्नेर मार्कण्डेयस्य चैव हि 11 [पृथिवी] यथा महार्णवे कषिप्तः कषिप्रं लॊष्टॊ विनश्यति तथा दुश्चरितं सर्वं तरय्य आवृत्त्या विनश्यति 12 [क] सर्वे च वेदाः सह षद्भिर अङ्गैः; सांख्यं पुराणं च कुले च जन्म नैतानि सर्वाणि गतिर भवन्ति; शीलव्यपेतस्य नरस्य राजन 13 [अग्नि] अधीयानः पण्डितं मन्यमानॊ; यॊ विद्यया हन्ति यशः परेषाम बरह्मन स तेनाचरते बरह्महत्यां; लॊकास तस्य हय अन्तवन्तॊ भवन्ति 14 [म] अश्वमेध सहस्रं च सत्यं च तुलया धृतम नाभिजानामि यद्य अस्य सत्यस्यार्धम अवाप्नुयात 15 [भ] इत्य उक्त्वा ते जग्मुर आशु चत्वारॊ ऽमिततेजसः पृथिवी काश्यपॊ ऽगनिश च परकृष्टायुश च भार्गवः 16 [य] यद इदं बराह्मणा लॊके वरतिनॊ भुञ्जते हविः भुक्तं बराह्मण कामाय कथं तत सुकृतं भवेत 17 [भ] आदिष्टिनॊ ये राजेन्द्र बराह्मणा वेदपारगाः भुञ्जते बरह्म कामाय वरतलुप्ता भवन्ति ते 18 [य] अनेकान्तं बहु दवारं धर्मम आहुर मनीषिणः किं निश्चितं भवेत तत्र तन मे बरूहि पितामह 19 [भ] अहिंसा सत्यम अक्रॊध आनृशंस्यं दमस तथा आर्जवं चैव राजेन्द्र निश्चितं धर्मलक्षणम 20 ये तु धर्मं परशंसन्तश चरन्ति पृथिवीम इमाम अनाचरन्तस तद धर्मं संकरे निरताः परभॊ 21 तेभ्यॊ रत्नं हिरण्यं वा गाम अश्वान वा ददाति यः दशवर्षाणि विष्ठां स भुङ्क्ते निरयम आश्रितः 22 मेदानां पुल्कसानां च तथैवान्तावसायिनाम कृतं कर्माकृतं चापि रागमॊहेन जल्पताम 23 वैश्वदेवं च ये मूढा विप्राय बरह्मचारिणे ददतीह न राजेन्द्र ते लॊकान भुञ्जते ऽशुभान 24 [य] किं परं बरह्मचर्यस्य किं परं धर्मलक्षणम किं च शरेष्ठतमं शौचं तन मे बरूहि पितामह 25 [भ] बरह्मचर्यं परं तात मधु मांसस्य वर्जनम मर्यादायां सथितॊ धर्मः शमः शौचस्य लक्षणम 26 [य] कस्मान काले चरेद धर्मं कस्मिन काले ऽरथम आचरेत कसिं काले सुखी च सयात तन मे बरूहि पितामह 27 [भ] काल्यम अर्थं निषेवेत ततॊ धर्मम अनन्तरम पश्चात कामं निषेवेत न च गच्छेत परसङ्गिताम 28 बराह्मणांश चाभिमन्येत गुरूंश चाप्य अभिपूजयेत सर्वभूतानुलॊमश च मृदु शीलः परियंवदः 29 अधिकारे यद अनृतं राजगामि च पैशुनम पुरॊश चालीक करणं समं तद बरह्महत्यया 30 परहरेन न नरेन्द्रेषु न गां हन्यात तथैव च भरूण हत्या समं चैतद उभयं यॊ निषेवते 31 नाग्निं परित्यजेज जातु न च वेदान परित्यजेत न च बराह्मणम आक्रॊशेत समं तद बरह्महत्यया 32 [य] कीदृशाः साधवॊ विप्राः केभ्यॊ दत्तं महाफलम कीदृशानां च भॊक्तव्यं तन मे बरूहि पितामह 33 [भ] अक्रॊधना धर्मपराः सत्यनित्या दमे रताः तादृशाः साधवॊ विप्रास तेभ्यॊ दत्तं महाफलम 34 अमानिनः सर्वसहा दृष्टार्था विजितेन्द्रियाः सर्वभूतहिता मैत्रास तेभ्यॊ दत्तं महाफलम 35 अलुब्धाः शुचयॊ वैद्या हरीमन्तः सत्यवादिनः सवकर्मनिरता ये च तेभ्यॊ दत्तं महाफलम 36 साङ्गांश च चतुरॊ वेदान यॊ ऽधीयीत दविजर्शभः षद्भ्यॊ निवृत्तः कर्मभ्यस तं पात्रम ऋषयॊ विदुः 37 ये तव एवंगुणजातीयास तेभ्यॊ दत्तं महाफलम सहस्रगुणम आप्नॊति गुणार्हाय परदायकः 38 परज्ञा शरुताभ्यां वृत्तेन शीलेन च समन्वितः तारयेत कुलं कृत्स्नम एकॊ ऽपीह दविजर्षभः 39 गाम अश्वं वित्तम अन्नं वा तद विधे परतिपादयेत दरव्याणि चान्यनि तथा परेत्य भावे न शॊचति 40 तारयेत कुलं कृत्स्नम एकॊ ऽपीह दविजॊत्तमः किम अङ्गपुनर एकं वै तस्मात पात्रं समाचरेत 41 निशम्य च गुणॊपेतं बराह्मणं साधु संमतम दूराद आनाययेत कृत्ये सर्वतश चाभिपूजयेत |
1
[y] kim āhur bharataśreṣṭha pātraṃ viprāḥ sanātanam brāhmaṇaṃ liṅginaṃ caiva brāhmaṇaṃ vāpy aliṅginam 2 [bh] svavṛttim abhipannāya liṅgine vetarāya vā deyam āhur mahārāja ubhāv etau tapasvinau 3 [y] śraddhayā parayā pūto yaḥ prayacched dvijātaye havyaṃ kavyaṃ tathā dānaṃ ko doṣaḥ syāt pitāmaha 4 [bh] śraddhā pūto naras tāta durdānto 'pi na saṃśayaḥ pūto bhavati sarvatra kiṃ punas tvaṃ mahīpate 5 [y] na brāhmaṇaṃ parīkṣeta daiveṣu satataṃ naraḥ kavya pradāne tu budhāḥ parīkṣyaṃ brāhmaṇaṃ viduḥ 6 [bh] na brāhmaṇaḥ sādhayate havyaṃ daivāt prasidhyati devaprasādād ijyante yajamānā na saṃśayaḥ 7 brāhmaṇā bharataśreṣṭha satataṃ brahmavādinaḥ mārkaṇḍeyaḥ purā prāha iha lokeṣu buddhimān 8 [y] apūrvo 'py atha vā vidvān saṃbandhī vātha yo bhavet tapasvī yajñaśīlo vā kathaṃ pātraṃ bhavet tu saḥ 9 [bh] kulīnaḥ karma kṛd vaidyas tathā cāpy ānṛśaṃsyavān hrīmān ṛjuḥ satyavādī pātraṃ pūrve ca te trayaḥ 10 tatredaṃ śṛṇu me pārtha caturṇāṃ tejasāṃ matam pṛthivyāḥ kāśyapasyāgner mārkaṇḍeyasya caiva hi 11 [pṛthivī] yathā mahārṇave kṣiptaḥ kṣipraṃ loṣṭo vinaśyati tathā duścaritaṃ sarvaṃ trayy āvṛttyā vinaśyati 12 [k] sarve ca vedāḥ saha ṣadbhir aṅgaiḥ; sāṃkhyaṃ purāṇaṃ ca kule ca janma naitāni sarvāṇi gatir bhavanti; śīlavyapetasya narasya rājan 13 [agni] adhīyānaḥ paṇḍitaṃ manyamāno; yo vidyayā hanti yaśaḥ pareṣām brahman sa tenācarate brahmahatyāṃ; lokās tasya hy antavanto bhavanti 14 [m] aśvamedha sahasraṃ ca satyaṃ ca tulayā dhṛtam nābhijānāmi yady asya satyasyārdham avāpnuyāt 15 [bh] ity uktvā te jagmur āśu catvāro 'mitatejasaḥ pṛthivī kāśyapo 'gniś ca prakṛṣṭāyuś ca bhārgavaḥ 16 [y] yad idaṃ brāhmaṇā loke vratino bhuñjate haviḥ bhuktaṃ brāhmaṇa kāmāya kathaṃ tat sukṛtaṃ bhavet 17 [bh] ādiṣṭino ye rājendra brāhmaṇā vedapāragāḥ bhuñjate brahma kāmāya vrataluptā bhavanti te 18 [y] anekāntaṃ bahu dvāraṃ dharmam āhur manīṣiṇaḥ kiṃ niścitaṃ bhavet tatra tan me brūhi pitāmaha 19 [bh] ahiṃsā satyam akrodha ānṛśaṃsyaṃ damas tathā ārjavaṃ caiva rājendra niścitaṃ dharmalakṣaṇam 20 ye tu dharmaṃ praśaṃsantaś caranti pṛthivīm imām anācarantas tad dharmaṃ saṃkare niratāḥ prabho 21 tebhyo ratnaṃ hiraṇyaṃ vā gām aśvān vā dadāti yaḥ daśavarṣāṇi viṣṭhāṃ sa bhuṅkte nirayam āśritaḥ 22 medānāṃ pulkasānāṃ ca tathaivāntāvasāyinām kṛtaṃ karmākṛtaṃ cāpi rāgamohena jalpatām 23 vaiśvadevaṃ ca ye mūḍhā viprāya brahmacāriṇe dadatīha na rājendra te lokān bhuñjate 'śubhān 24 [y] kiṃ paraṃ brahmacaryasya kiṃ paraṃ dharmalakṣaṇam kiṃ ca śreṣṭhatamaṃ śaucaṃ tan me brūhi pitāmaha 25 [bh] brahmacaryaṃ paraṃ tāta madhu māṃsasya varjanam maryādāyāṃ sthito dharmaḥ śamaḥ śaucasya lakṣaṇam 26 [y] kasmān kāle cared dharmaṃ kasmin kāle 'rtham ācaret kasiṃ kāle sukhī ca syāt tan me brūhi pitāmaha 27 [bh] kālyam arthaṃ niṣeveta tato dharmam anantaram paścāt kāmaṃ niṣeveta na ca gacchet prasaṅgitām 28 brāhmaṇāṃś cābhimanyeta gurūṃś cāpy abhipūjayet sarvabhūtānulomaś ca mṛdu śīlaḥ priyaṃvadaḥ 29 adhikāre yad anṛtaṃ rājagāmi ca paiśunam puroś cālīka karaṇaṃ samaṃ tad brahmahatyayā 30 praharen na narendreṣu na gāṃ hanyāt tathaiva ca bhrūṇa hatyā samaṃ caitad ubhayaṃ yo niṣevate 31 nāgniṃ parityajej jātu na ca vedān parityajet na ca brāhmaṇam ākrośet samaṃ tad brahmahatyayā 32 [y] kīdṛśāḥ sādhavo viprāḥ kebhyo dattaṃ mahāphalam kīdṛśānāṃ ca bhoktavyaṃ tan me brūhi pitāmaha 33 [bh] akrodhanā dharmaparāḥ satyanityā dame ratāḥ tādṛśāḥ sādhavo viprās tebhyo dattaṃ mahāphalam 34 amāninaḥ sarvasahā dṛṣṭārthā vijitendriyāḥ sarvabhūtahitā maitrās tebhyo dattaṃ mahāphalam 35 alubdhāḥ śucayo vaidyā hrīmantaḥ satyavādinaḥ svakarmaniratā ye ca tebhyo dattaṃ mahāphalam 36 sāṅgāṃś ca caturo vedān yo 'dhīyīta dvijarśabhaḥ ṣadbhyo nivṛttaḥ karmabhyas taṃ pātram ṛṣayo viduḥ 37 ye tv evaṃguṇajātīyās tebhyo dattaṃ mahāphalam sahasraguṇam āpnoti guṇārhāya pradāyakaḥ 38 prajñā śrutābhyāṃ vṛttena śīlena ca samanvitaḥ tārayeta kulaṃ kṛtsnam eko 'pīha dvijarṣabhaḥ 39 gām aśvaṃ vittam annaṃ vā tad vidhe pratipādayet dravyāṇi cānyani tathā pretya bhāve na śocati 40 tārayeta kulaṃ kṛtsnam eko 'pīha dvijottamaḥ kim aṅgapunar ekaṃ vai tasmāt pātraṃ samācaret 41 niśamya ca guṇopetaṃ brāhmaṇaṃ sādhu saṃmatam dūrād ānāyayet kṛtye sarvataś cābhipūjayet |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 13
Chapter 24
|
1
[य] शराध काले च दैवे च धर्मे चापि पितामह इच्छामीह तवयाख्यातं विहितं यत सुरर्षिभिः 2 [भ] दैवं पूर्वाह्णिके कुर्याद अपराह्णे तु पैतृकम मङ्गलाचार संपन्नः कृतशौचः परयत्नवान 3 मनुष्याणां तु मध्याह्ने परदद्याद उपपत्तितः कालहीनं तु यद दानं तं भागं रक्षसां विदुः 4 लङ्घितं चावलीढं च कलिपूर्वं च यत्कृतम रजस्वराभिर दृष्टं च तं भागं सक्षसां विदुः 5 अवघुष्टं च यद भुक्तम अव्रतेन च भारत परामृष्टं शुना चैव तं भागं रक्षसां विदुः 6 केशकीतावपतितं कषुतं शवभिर अवेक्षितम रुदितं चावधूतं च तं भागं रक्षसां विदुः 7 निर ओंकारेण यद भुक्तं स शस्त्रेण च भारत दुरात्मना च यद भुक्तं तं भागं रक्षसां विदुः 8 परॊच्छिष्टं च यद भुक्तं परिभुक्तं च यद भवेत दैवे पित्र्ये च सततं तं भागं रक्षसां विदुः 9 गर्हितं निन्दितं चैव परिविष्टं स मन्युना दैवं वाप्य अथ वा पैत्र्यं तं भागं रक्षसां विदुः 10 मन्त्रहीनं करिया हीनं यच छराधं परिविष्यते तरिभिर वर्णैर नरश्रेष्ठ तं भागं रक्षसां विदुः 11 आज्याहुतिं विना चैव यत किं चित परिविष्यते दुराचारैश च यद भुक्तं तं भागं रक्षसां विदुः 12 ये भागा रक्षसां परॊक्तास त उक्ता भरतर्षभ अत ऊर्ध्वं विसर्गस्य परीक्षां बराह्मणे शृणु 13 यावन्तः पतिता विप्रा जडॊन्मत्तास तथैव च दैवे वाप्य अथ वा पित्र्ये राजन नार्हन्ति केतनम 14 शवित्री कुष्ठी च कलीबश च तथा यक्ष्म हतश च यः अपस्मारी च यश चान्धॊ राजन नार्हन्ति सत्कृतिम 15 चिकित्सका देवलका वृथा नियमधारिणः सॊमविक्रयिणश चैव शराद्धे नार्हन्ति केतनम 16 गायना नर्तकाश चैव पलवका वादकास तथा कथका यॊधकाश चैव राजन नार्हन्ति केतनम 17 हॊतारॊ वृषलानां च वृषलाध्यापकास तथा तथा वृषल शिष्याश च राजन नार्हन्ति केतनम 18 अनुयॊक्ता च यॊ विप्रॊ अनुयुक्तश च भारत नार्हतस ताव अपि शराधं बरह्म विक्रयिणौ हि तौ 19 अग्रणीर यः कृतः पूर्वं वर्णावर परिग्रहः बराह्मणः सर्वविद्यॊ ऽपि राजन नार्हन्ति केतनम 20 अनग्नयश च ये विप्रा मृतनिर्यातकाश च ये सतेनाश च पतिताश चैव राजन नार्हन्ति केतनम 21 अपरिज्ञात पूर्वाश च गणपूर्वांश च भारत पुत्रिका पूर्वपुत्राश च शराद्धे नार्हन्ति केतनम 22 ऋण कर्ता च यॊ राजन यश च वार्धुषिकॊ दविजः पराणिविक्रय वृत्तिश च राजन नार्हन्ति केतनम 23 सत्रीपूर्वाः काण्डपृष्ठाश च यावन्तॊ भरतर्षभ अजपा बराह्मणाश चैव शराद्धे नार्हन्ति केतनम 24 शराद्धे दैवे च निर्दिष्टा बराह्मणा भरतर्षभ दातुः परतिग्रहीतुश च शृणुष्वानुग्रहं पुनः 25 चीर्ण वरता गुणैर युक्ता भवेयुर ये ऽपि कर्षकाः सावित्रीज्ञाः करियावन्तस ते राजन केतन कषमाः 26 कषात्रधर्मिणम अप्य आजौ केतयेत कुलजं दविजम न तव एव वणिजं तात शराद्धेषु परिकल्पयेत 27 अग्निहॊत्री च यॊ विप्रॊ गरामवासी च यॊ भवेत अस्तेनश चातिथिज्ञश च स राजन केतन कषमः 28 सावित्रीं जपते यस तु तरिकालं भरतर्षभ खिक्षा वृत्तिः करियावांश च स राजन केतन कषमः 29 उदितास्तमितॊ यश च तथैवास्तमितॊदितः अहिंस्रश चाल्पदॊषश च स राजन केतन कषमः 30 अकल्ककॊ हय अतर्कश च बराह्मणॊ भरतर्षभ स संज्ञॊ भैक्ष्य वृत्तिश च स राजन केतन कषमः 31 अव्रती कितवः सतेनः पराणिविक्रय्य अथॊ वणिक पश्चाच च पीतवान सॊमं स राजन केतन कषमः 32 अर्जयित्वा धनं पूर्वं दारुणैः कृषिकर्मभिः भवेत सर्वातिथिः पश्चात स राजन केतन कषमः 33 बरह्म विक्रय निर्दिष्टं सत्रिया यच चार्जितं धनम अदेयं पितृदेवेभ्यॊ यच च कलैब्याद उपार्जितम 34 करियमाणे ऽपवर्गे तु यॊ दविजॊ भरतर्षभ न वयाहरति यद युक्तं तस्याधर्मॊ गवानृतम 35 शराद्धस्य बराह्मणः कालः पराप्तं दधिघृतं तथा सॊमक्षयश च मांसं च यद आरण्यं युधिष्ठिर 36 शराद्धापवर्गे विप्रस्य सवधा वै सवदिता भवेत कषत्रियस्याप्य अथॊ बरूयात परीयन्तां पितरस तव इति 37 अपवर्गे तु वैश्यस्य शराद्धकर्मणि भारत अक्षय्यम अभिधातव्यं सवस्ति शूद्रस्य भारत 38 पुण्याहवाचनं दैवे बराह्मणस्य विधीयते एतद एव निर ओंकारं कषत्रियस्य विधीयते वैश्यस्य चैव वक्तव्यं परीयन्तां देवता इति 39 कर्मणाम आनुपूर्वीं च विधिपूर्वकृतं शृणु जातकर्मादिकान सर्वांस तरिषु वर्णेषु भारत बरह्मक्षत्रे हि मन्त्रॊक्ता वैश्यस्य च युधिष्ठिर 40 विप्रस्य रशना मौञ्जी मौर्वी राजन्य गामिनी बाल्वजीत्य एव वैश्यस्य धर्म एष युधिष्ठिर 41 दातुः परतिग्रहीतुश च धर्माधर्माव इमौ शृणु बराह्मणस्यानृते ऽधर्मः परॊक्तः पातक संज्ञितः चतुर्गुणः कषत्रियस्य वैश्यस्याष्ट गुणः समृतः 42 नान्यत्र बराह्मणॊ ऽशनीयात पूर्वं विप्रेण केतितः यवीयान पशुहिंसायां तुल्यधर्मॊ भवेत स हि 43 अथ राजन्यवैश्याभ्यां यद्य अश्नीयात तु केतितः यवीयान पशुहिंसायां भागार्धं समवाप्नुयात 44 दैवं वाप्य अथ वा पित्र्यं यॊ ऽशनीयाद बराह्मणादिषु अस्नातॊ बराह्मणॊ राजंस तस्याधर्मॊ गवानृतम 45 आशौचॊ बराह्मणॊ राजन्यॊ ऽशनीयाद बराह्मणादिषु जञानपूर्वम अथॊ लॊभात तस्याधर्मॊ गवानृतम 46 अन्नेनान्नं च यॊ लिप्सेत कर्मार्थं चैव भारत आमन्त्रयति राजेन्द्र तस्याधर्मॊ ऽनृतं समृतम 47 अवेद वरतचारित्रास तरिभिर वर्णैर युधिष्ठिर मन्त्रवत परिविष्यन्ते तेष्व अधर्मॊ गवानृतम 48 [य] पित्र्यं वाप्य अथ वा दैवं दीयते यत पितामह एतद इच्छाम्य अहं शरॊतुं दत्तं येषु महाफलम 49 [भ] येषां दाराः परतीक्षन्ते सुवृष्टिम इव कर्षकाः उच्छेष परिशेषं हि तान भॊजय युधिष्ठिर 50 चारित्रनियता राजन्ये कृशाः कृश वृत्तयः अर्थिनश चॊपगच्छन्ति तेषु दत्तं महाफलम 51 तद भक्तास तद्गृहा राजंस तद धनास तद अपाश्रयाः अर्थिनश च भवन्त्य अर्थे तेषु दत्तं महाफलम 52 तस्करेभ्यः परेभ्यॊ वा ये भयार्ता युधिष्ठिर अर्थिनॊ भॊक्तुम इच्छन्ति तेषु दत्तं महाफलम 53 अकल्ककस्य विप्रस्य भैक्षॊत्कर कृतात्मनः बटवॊ यस्य भिक्षन्ति तेभ्यॊ दत्तं महाफलम 54 हृतस्वा हृतदाराश च ये विप्रा देशसंप्लवे अर्थार्थम अभिगच्छन्ति तेभ्यॊ दत्तं महाफलम 55 वरतिनॊ नियमस्थाश च ये विप्राः शरुतसंम्मताः तत समाप्त्य अर्थम इच्छन्ति तेषु दत्तं महाफलम 56 अव्युत्क्रान्ताश च धर्मेषु पाषण्ड समयेषु च कृश पराणाः कृश धनास तेषु दत्तं महाफलम 57 कृतसर्वस्वहरणा निर्दॊषाः परभविष्णुभिः सपृहयन्ति च भुक्तान्नं तेषु दत्तं महाफलम 58 तपस्विनस तपॊ निष्ठास तेषां भैक्ष चराश च ये अर्थिनः किं चिद इच्छन्ति तेषु दत्तं महाफलम 59 महाफलविधिर दाने शरुतस ते भरतर्षभ निरयं येन गच्छन्ति सवर्गं चैव हि तच छृणु 60 गुर्वर्थं वाभयार्थं वा वर्जयित्वा युधिष्ठिर ये ऽनृतं कथयन्ति सम ते वै निरयगामिनः 61 परदाराभिहर्तारः परदाराभिमर्शिनः परदारप्रयॊक्तारस ते वै निरयगामिनः 62 ये परस्वापहर्तारः परस्वानां च नाशकाः सूचकाश च परेषां ये ते वै निरयगामिनः 63 परपाणां च सभानां च संक्रमाणां च भारत अगाराणां च भेत्तारॊ नरा निरयगामिनः 64 अनाथां परमदं बालां वृद्धां भीतां तपस्विनाम वञ्चयन्ति नरा ये च ते वै निरयगामिनः 65 वृत्तिच छेदं गृहच छेदं दारच छेदं च भारत मित्रच छेदं तथाशायास ते वै निरयगामिनः 66 सूचकाः संधिभेत्तारः परवृत्त्य उपजीवकाः अकृतज्ञाश च मित्राणां ते वै निरयगामिनः 67 पाषण्डा दूषकाश चैव समयानां च दूषकाः ये परत्यवसिताश चैव ते वै निरयगामिनः 68 कृताशं कृतनिर्वेशं कृतभक्तं कृतश्रमम भेदैर ये वयपकर्षन्ति ते वै निरयगामिनः 69 पर्यश्नन्ति च ये दारान अग्निभृत्यातिथींस तथा उत्सन्नपितृदेवेज्यास ते वै निरयगामिनः 70 वेद विक्रयिणश चैव वेदानां चैव दूषकाः वेदानां लेखकाश चैव ते वै निरयगामिनः 71 चातुराश्रम्य बाह्याश च शरुतिबाह्याश च ये नराः विकर्मभिश च जीवन्ति ते वै निरयगामिनः 72 केशविक्रयिका राजन विषविक्रयिकाश च ये कषीरविक्रयिकाश चैव ते वै निरयगामिनः 73 बराह्मणानां गवां चैव कन्यानां च युधिष्ठिर ये ऽनतरं यान्ति कार्येषु ते वै निरयगामिनः 74 शस्त्रविक्रयकाश चैव कर्तारश च युधिष्ठिर शल्यानां धनुषां चैव ते वै निरयगामिनः 75 शल्यैर वा शङ्कुभिर वापि शवभ्रैर वा भरतर्षभ ये मार्गम अनुरुन्धन्ति ते वै निरयगामिनः 76 उपाध्यायांश च भृत्यां च भक्तांश च भरतर्षभ ये तयजन्त्य असमर्थांस तांस ते वै निरयगामिनः 77 अप्राप्तदमकाश चैव नासानां वेधकास तथा बन्धकाश च पशूनां ये ते वै निरयगामिनः 78 अगॊप्तारश छल दरव्या बलिषड भागतत्पराः समर्थाश चाप्य अदातारस ते वै निरयगामिनः 79 कषान्तान दान्तांस तथा पराज्ञान दीर्घकालं सहॊषितान तयजन्ति कृतकृत्या ये ते वै निरयगामिनः 80 बालानाम अथ वृद्धानां दासानां चैव ये नराः अदत्त्वा भक्षयन्त्य अग्रे ते वै निरयगामिनः 81 एते पूर्वर्षिभिर दृष्टाः परॊक्ता निरयगामिनः भागिनः सवर्गलॊकस्य वक्ष्यामि भरतर्षभ 82 सर्वेष्व एव तु कार्येषु दैवपूर्वेषु भारत हन्ति पुत्रान पशून कृत्स्नान बराह्मणातिक्रमः कृतः 83 दानेन तपसा चैव सत्येन च युधिष्ठिर ये धर्मम अनुवर्तन्ते ते नराः सवर्गगामिनः 84 शुश्रूषाभिस तपॊभिश च शरुतम आदाय भारत ये परतिग्रह निःस्नेहास ते नराः सवर्गगामिनः 85 भयात पापात तथाबाधाद दारिद्र्याद वयाधिधर्षणात यत्कृते परतिमुच्यन्ते ते नराः सवर्गगामिनः 86 कषमावन्तश च धीराश च धर्मकार्येषु चॊत्थिताः मङ्गलाचार युक्ताश च ते नराः सवर्गगामिनः 87 निवृत्ता मधु मांसेभ्यः परदारेभ्य एव च निवृत्ताश चैव मद्येभस ते नराः सवर्गगामिनः 88 आश्रमाणां च कर्तारः कुलानां चैव भारत देशानां नगराणां च ते नराः सवर्गगामिनः 89 वस्त्राभरण दातारॊ भक्ष पानान्नदास तथा कुटुम्बानां च दातारस ते नराः सवर्गगामिनः 90 सर्वहिंसा निवृत्ताश च नराः सर्वसहाश च ये सर्वस्याश्रय भूताश च ते नराः सवर्गगामिनः 91 मातरं पितरं चैव शुश्रूषन्ति जितेन्द्रियाः भरातॄणां चैव स सनेहास ते नराः सवर्गगामिनः 92 आढ्याश च बलवन्तश च यौवनस्थाश च भारत ये वै जितेन्द्रिया धीरास ते नराः सवर्गगामिनः 93 अपराद्धेषु स सनेहा मृदवॊ मित्रवत्सलाः आराधन सुखाश चापि ते नराः सवर्गगामिनः 94 सहस्रपरिवेष्टारस तथैव च सहस्रदाः तरातारश च सहस्राणां पुरुषाः सवर्गगामिनः 95 सुवर्णस्य च दातारॊ गवां च भरतर्षभ यानानां वाहनानां च ते नराः सवर्गगामिनः 96 वैवाहिकानां कन्यानां परेष्याणां च युधिष्ठिर दातारॊ वाससां चैव ते नराः सवर्गगामिनः 97 विहारावसथॊद्यान कूपाराम सभा परदाः वप्राणां चैव कर्तारस ते नराः सवर्गगामिनः 98 निवेशनानां कषृत्राणां वसतीनां च भारत दातारः परार्थितानां च ते नराः सवर्गगामिनः 99 रसानाम अथ बीजानां धान्यानां च युधिष्ठिर सवयम उत्पाद्य दातारः पुरुषाः सवर्गगामिनः 100 यस्मिन कस्मिन कुले जाता बहुपुत्राः शतायुषः सानुक्रॊशा जितक्रॊधाः पुरुषाः सवर्गगामिनः 101 एतद उक्तम अमुत्रार्थं दैवं पित्र्यं च भारत धर्माधर्मौ च दानस्य यथापूर्वर्षिभिः कृतौ |
1
[y] śrādha kāle ca daive ca dharme cāpi pitāmaha icchāmīha tvayākhyātaṃ vihitaṃ yat surarṣibhiḥ 2 [bh] daivaṃ pūrvāhṇike kuryād aparāhṇe tu paitṛkam maṅgalācāra saṃpannaḥ kṛtaśaucaḥ prayatnavān 3 manuṣyāṇāṃ tu madhyāhne pradadyād upapattitaḥ kālahīnaṃ tu yad dānaṃ taṃ bhāgaṃ rakṣasāṃ viduḥ 4 laṅghitaṃ cāvalīḍhaṃ ca kalipūrvaṃ ca yatkṛtam rajasvarābhir dṛṣṭaṃ ca taṃ bhāgaṃ sakṣasāṃ viduḥ 5 avaghuṣṭaṃ ca yad bhuktam avratena ca bhārata parāmṛṣṭaṃ śunā caiva taṃ bhāgaṃ rakṣasāṃ viduḥ 6 keśakītāvapatitaṃ kṣutaṃ śvabhir avekṣitam ruditaṃ cāvadhūtaṃ ca taṃ bhāgaṃ rakṣasāṃ viduḥ 7 nir oṃkāreṇa yad bhuktaṃ sa śastreṇa ca bhārata durātmanā ca yad bhuktaṃ taṃ bhāgaṃ rakṣasāṃ viduḥ 8 parocchiṣṭaṃ ca yad bhuktaṃ paribhuktaṃ ca yad bhavet daive pitrye ca satataṃ taṃ bhāgaṃ rakṣasāṃ viduḥ 9 garhitaṃ ninditaṃ caiva pariviṣṭaṃ sa manyunā daivaṃ vāpy atha vā paitryaṃ taṃ bhāgaṃ rakṣasāṃ viduḥ 10 mantrahīnaṃ kriyā hīnaṃ yac chrādhaṃ pariviṣyate tribhir varṇair naraśreṣṭha taṃ bhāgaṃ rakṣasāṃ viduḥ 11 ājyāhutiṃ vinā caiva yat kiṃ cit pariviṣyate durācāraiś ca yad bhuktaṃ taṃ bhāgaṃ rakṣasāṃ viduḥ 12 ye bhāgā rakṣasāṃ proktās ta uktā bharatarṣabha ata ūrdhvaṃ visargasya parīkṣāṃ brāhmaṇe śṛṇu 13 yāvantaḥ patitā viprā jaḍonmattās tathaiva ca daive vāpy atha vā pitrye rājan nārhanti ketanam 14 śvitrī kuṣṭhī ca klībaś ca tathā yakṣma hataś ca yaḥ apasmārī ca yaś cāndho rājan nārhanti satkṛtim 15 cikitsakā devalakā vṛthā niyamadhāriṇaḥ somavikrayiṇaś caiva śrāddhe nārhanti ketanam 16 gāyanā nartakāś caiva plavakā vādakās tathā kathakā yodhakāś caiva rājan nārhanti ketanam 17 hotāro vṛṣalānāṃ ca vṛṣalādhyāpakās tathā tathā vṛṣala śiṣyāś ca rājan nārhanti ketanam 18 anuyoktā ca yo vipro anuyuktaś ca bhārata nārhatas tāv api śrādhaṃ brahma vikrayiṇau hi tau 19 agraṇīr yaḥ kṛtaḥ pūrvaṃ varṇāvara parigrahaḥ brāhmaṇaḥ sarvavidyo 'pi rājan nārhanti ketanam 20 anagnayaś ca ye viprā mṛtaniryātakāś ca ye stenāś ca patitāś caiva rājan nārhanti ketanam 21 aparijñāta pūrvāś ca gaṇapūrvāṃś ca bhārata putrikā pūrvaputrāś ca śrāddhe nārhanti ketanam 22 ṛṇa kartā ca yo rājan yaś ca vārdhuṣiko dvijaḥ prāṇivikraya vṛttiś ca rājan nārhanti ketanam 23 strīpūrvāḥ kāṇḍapṛṣṭhāś ca yāvanto bharatarṣabha ajapā brāhmaṇāś caiva śrāddhe nārhanti ketanam 24 śrāddhe daive ca nirdiṣṭā brāhmaṇā bharatarṣabha dātuḥ pratigrahītuś ca śṛṇuṣvānugrahaṃ punaḥ 25 cīrṇa vratā guṇair yuktā bhaveyur ye 'pi karṣakāḥ sāvitrījñāḥ kriyāvantas te rājan ketana kṣamāḥ 26 kṣātradharmiṇam apy ājau ketayet kulajaṃ dvijam na tv eva vaṇijaṃ tāta śrāddheṣu parikalpayet 27 agnihotrī ca yo vipro grāmavāsī ca yo bhavet astenaś cātithijñaś ca sa rājan ketana kṣamaḥ 28 sāvitrīṃ japate yas tu trikālaṃ bharatarṣabha khikṣā vṛttiḥ kriyāvāṃś ca sa rājan ketana kṣamaḥ 29 uditāstamito yaś ca tathaivāstamitoditaḥ ahiṃsraś cālpadoṣaś ca sa rājan ketana kṣamaḥ 30 akalkako hy atarkaś ca brāhmaṇo bharatarṣabha sa saṃjño bhaikṣya vṛttiś ca sa rājan ketana kṣamaḥ 31 avratī kitavaḥ stenaḥ prāṇivikrayy atho vaṇik paścāc ca pītavān somaṃ sa rājan ketana kṣamaḥ 32 arjayitvā dhanaṃ pūrvaṃ dāruṇaiḥ kṛṣikarmabhiḥ bhavet sarvātithiḥ paścāt sa rājan ketana kṣamaḥ 33 brahma vikraya nirdiṣṭaṃ striyā yac cārjitaṃ dhanam adeyaṃ pitṛdevebhyo yac ca klaibyād upārjitam 34 kriyamāṇe 'pavarge tu yo dvijo bharatarṣabha na vyāharati yad yuktaṃ tasyādharmo gavānṛtam 35 śrāddhasya brāhmaṇaḥ kālaḥ prāptaṃ dadhighṛtaṃ tathā somakṣayaś ca māṃsaṃ ca yad āraṇyaṃ yudhiṣṭhira 36 śrāddhāpavarge viprasya svadhā vai svaditā bhavet kṣatriyasyāpy atho brūyāt prīyantāṃ pitaras tv iti 37 apavarge tu vaiśyasya śrāddhakarmaṇi bhārata akṣayyam abhidhātavyaṃ svasti śūdrasya bhārata 38 puṇyāhavācanaṃ daive brāhmaṇasya vidhīyate etad eva nir oṃkāraṃ kṣatriyasya vidhīyate vaiśyasya caiva vaktavyaṃ prīyantāṃ devatā iti 39 karmaṇām ānupūrvīṃ ca vidhipūrvakṛtaṃ śṛṇu jātakarmādikān sarvāṃs triṣu varṇeṣu bhārata brahmakṣatre hi mantroktā vaiśyasya ca yudhiṣṭhira 40 viprasya raśanā mauñjī maurvī rājanya gāminī bālvajīty eva vaiśyasya dharma eṣa yudhiṣṭhira 41 dātuḥ pratigrahītuś ca dharmādharmāv imau śṛṇu brāhmaṇasyānṛte 'dharmaḥ proktaḥ pātaka saṃjñitaḥ caturguṇaḥ kṣatriyasya vaiśyasyāṣṭa guṇaḥ smṛtaḥ 42 nānyatra brāhmaṇo 'śnīyāt pūrvaṃ vipreṇa ketitaḥ yavīyān paśuhiṃsāyāṃ tulyadharmo bhavet sa hi 43 atha rājanyavaiśyābhyāṃ yady aśnīyāt tu ketitaḥ yavīyān paśuhiṃsāyāṃ bhāgārdhaṃ samavāpnuyāt 44 daivaṃ vāpy atha vā pitryaṃ yo 'śnīyād brāhmaṇādiṣu asnāto brāhmaṇo rājaṃs tasyādharmo gavānṛtam 45 āśauco brāhmaṇo rājanyo 'śnīyād brāhmaṇādiṣu jñānapūrvam atho lobhāt tasyādharmo gavānṛtam 46 annenānnaṃ ca yo lipset karmārthaṃ caiva bhārata āmantrayati rājendra tasyādharmo 'nṛtaṃ smṛtam 47 aveda vratacāritrās tribhir varṇair yudhiṣṭhira mantravat pariviṣyante teṣv adharmo gavānṛtam 48 [y] pitryaṃ vāpy atha vā daivaṃ dīyate yat pitāmaha etad icchāmy ahaṃ śrotuṃ dattaṃ yeṣu mahāphalam 49 [bh] yeṣāṃ dārāḥ pratīkṣante suvṛṣṭim iva karṣakāḥ uccheṣa pariśeṣaṃ hi tān bhojaya yudhiṣṭhira 50 cāritraniyatā rājanye kṛśāḥ kṛśa vṛttayaḥ arthinaś copagacchanti teṣu dattaṃ mahāphalam 51 tad bhaktās tadgṛhā rājaṃs tad dhanās tad apāśrayāḥ arthinaś ca bhavanty arthe teṣu dattaṃ mahāphalam 52 taskarebhyaḥ parebhyo vā ye bhayārtā yudhiṣṭhira arthino bhoktum icchanti teṣu dattaṃ mahāphalam 53 akalkakasya viprasya bhaikṣotkara kṛtātmanaḥ baṭavo yasya bhikṣanti tebhyo dattaṃ mahāphalam 54 hṛtasvā hṛtadārāś ca ye viprā deśasaṃplave arthārtham abhigacchanti tebhyo dattaṃ mahāphalam 55 vratino niyamasthāś ca ye viprāḥ śrutasaṃmmatāḥ tat samāpty artham icchanti teṣu dattaṃ mahāphalam 56 avyutkrāntāś ca dharmeṣu pāṣaṇḍa samayeṣu ca kṛśa prāṇāḥ kṛśa dhanās teṣu dattaṃ mahāphalam 57 kṛtasarvasvaharaṇā nirdoṣāḥ prabhaviṣṇubhiḥ spṛhayanti ca bhuktānnaṃ teṣu dattaṃ mahāphalam 58 tapasvinas tapo niṣṭhās teṣāṃ bhaikṣa carāś ca ye arthinaḥ kiṃ cid icchanti teṣu dattaṃ mahāphalam 59 mahāphalavidhir dāne śrutas te bharatarṣabha nirayaṃ yena gacchanti svargaṃ caiva hi tac chṛṇu 60 gurvarthaṃ vābhayārthaṃ vā varjayitvā yudhiṣṭhira ye 'nṛtaṃ kathayanti sma te vai nirayagāminaḥ 61 paradārābhihartāraḥ paradārābhimarśinaḥ paradāraprayoktāras te vai nirayagāminaḥ 62 ye parasvāpahartāraḥ parasvānāṃ ca nāśakāḥ sūcakāś ca pareṣāṃ ye te vai nirayagāminaḥ 63 prapāṇāṃ ca sabhānāṃ ca saṃkramāṇāṃ ca bhārata agārāṇāṃ ca bhettāro narā nirayagāminaḥ 64 anāthāṃ pramadaṃ bālāṃ vṛddhāṃ bhītāṃ tapasvinām vañcayanti narā ye ca te vai nirayagāminaḥ 65 vṛttic chedaṃ gṛhac chedaṃ dārac chedaṃ ca bhārata mitrac chedaṃ tathāśāyās te vai nirayagāminaḥ 66 sūcakāḥ saṃdhibhettāraḥ paravṛtty upajīvakāḥ akṛtajñāś ca mitrāṇāṃ te vai nirayagāminaḥ 67 pāṣaṇḍā dūṣakāś caiva samayānāṃ ca dūṣakāḥ ye pratyavasitāś caiva te vai nirayagāminaḥ 68 kṛtāśaṃ kṛtanirveśaṃ kṛtabhaktaṃ kṛtaśramam bhedair ye vyapakarṣanti te vai nirayagāminaḥ 69 paryaśnanti ca ye dārān agnibhṛtyātithīṃs tathā utsannapitṛdevejyās te vai nirayagāminaḥ 70 veda vikrayiṇaś caiva vedānāṃ caiva dūṣakāḥ vedānāṃ lekhakāś caiva te vai nirayagāminaḥ 71 cāturāśramya bāhyāś ca śrutibāhyāś ca ye narāḥ vikarmabhiś ca jīvanti te vai nirayagāminaḥ 72 keśavikrayikā rājan viṣavikrayikāś ca ye kṣīravikrayikāś caiva te vai nirayagāminaḥ 73 brāhmaṇānāṃ gavāṃ caiva kanyānāṃ ca yudhiṣṭhira ye 'ntaraṃ yānti kāryeṣu te vai nirayagāminaḥ 74 śastravikrayakāś caiva kartāraś ca yudhiṣṭhira śalyānāṃ dhanuṣāṃ caiva te vai nirayagāminaḥ 75 śalyair vā śaṅkubhir vāpi śvabhrair vā bharatarṣabha ye mārgam anurundhanti te vai nirayagāminaḥ 76 upādhyāyāṃś ca bhṛtyāṃ ca bhaktāṃś ca bharatarṣabha ye tyajanty asamarthāṃs tāṃs te vai nirayagāminaḥ 77 aprāptadamakāś caiva nāsānāṃ vedhakās tathā bandhakāś ca paśūnāṃ ye te vai nirayagāminaḥ 78 agoptāraś chala dravyā baliṣaḍ bhāgatatparāḥ samarthāś cāpy adātāras te vai nirayagāminaḥ 79 kṣāntān dāntāṃs tathā prājñān dīrghakālaṃ sahoṣitān tyajanti kṛtakṛtyā ye te vai nirayagāminaḥ 80 bālānām atha vṛddhānāṃ dāsānāṃ caiva ye narāḥ adattvā bhakṣayanty agre te vai nirayagāminaḥ 81 ete pūrvarṣibhir dṛṣṭāḥ proktā nirayagāminaḥ bhāginaḥ svargalokasya vakṣyāmi bharatarṣabha 82 sarveṣv eva tu kāryeṣu daivapūrveṣu bhārata hanti putrān paśūn kṛtsnān brāhmaṇātikramaḥ kṛtaḥ 83 dānena tapasā caiva satyena ca yudhiṣṭhira ye dharmam anuvartante te narāḥ svargagāminaḥ 84 śuśrūṣābhis tapobhiś ca śrutam ādāya bhārata ye pratigraha niḥsnehās te narāḥ svargagāminaḥ 85 bhayāt pāpāt tathābādhād dāridryād vyādhidharṣaṇāt yatkṛte pratimucyante te narāḥ svargagāminaḥ 86 kṣamāvantaś ca dhīrāś ca dharmakāryeṣu cotthitāḥ maṅgalācāra yuktāś ca te narāḥ svargagāminaḥ 87 nivṛttā madhu māṃsebhyaḥ paradārebhya eva ca nivṛttāś caiva madyebhas te narāḥ svargagāminaḥ 88 āśramāṇāṃ ca kartāraḥ kulānāṃ caiva bhārata deśānāṃ nagarāṇāṃ ca te narāḥ svargagāminaḥ 89 vastrābharaṇa dātāro bhakṣa pānānnadās tathā kuṭumbānāṃ ca dātāras te narāḥ svargagāminaḥ 90 sarvahiṃsā nivṛttāś ca narāḥ sarvasahāś ca ye sarvasyāśraya bhūtāś ca te narāḥ svargagāminaḥ 91 mātaraṃ pitaraṃ caiva śuśrūṣanti jitendriyāḥ bhrātṝṇāṃ caiva sa snehās te narāḥ svargagāminaḥ 92 āḍhyāś ca balavantaś ca yauvanasthāś ca bhārata ye vai jitendriyā dhīrās te narāḥ svargagāminaḥ 93 aparāddheṣu sa snehā mṛdavo mitravatsalāḥ ārādhana sukhāś cāpi te narāḥ svargagāminaḥ 94 sahasrapariveṣṭāras tathaiva ca sahasradāḥ trātāraś ca sahasrāṇāṃ puruṣāḥ svargagāminaḥ 95 suvarṇasya ca dātāro gavāṃ ca bharatarṣabha yānānāṃ vāhanānāṃ ca te narāḥ svargagāminaḥ 96 vaivāhikānāṃ kanyānāṃ preṣyāṇāṃ ca yudhiṣṭhira dātāro vāsasāṃ caiva te narāḥ svargagāminaḥ 97 vihārāvasathodyāna kūpārāma sabhā pradāḥ vaprāṇāṃ caiva kartāras te narāḥ svargagāminaḥ 98 niveśanānāṃ kṣṛtrāṇāṃ vasatīnāṃ ca bhārata dātāraḥ prārthitānāṃ ca te narāḥ svargagāminaḥ 99 rasānām atha bījānāṃ dhānyānāṃ ca yudhiṣṭhira svayam utpādya dātāraḥ puruṣāḥ svargagāminaḥ 100 yasmin kasmin kule jātā bahuputrāḥ śatāyuṣaḥ sānukrośā jitakrodhāḥ puruṣāḥ svargagāminaḥ 101 etad uktam amutrārthaṃ daivaṃ pitryaṃ ca bhārata dharmādharmau ca dānasya yathāpūrvarṣibhiḥ kṛtau |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 13
Chapter 25
|
1
[य] इदं मे तत्त्वतॊ राजन वक्तुम अर्हसि भारत अहिंसयित्वा केनेह बरह्महत्या विधीयते 2 [भ] वयासम आमन्त्र्य राजेन्द्र पुरा यत पृष्टवान अहम तत ते ऽहं संप्रवक्ष्यामि तद इहैकमनाः शृणु 3 चतुर्थस तवं वसिष्ठस्य तत्त्वम आख्याहि मे मुने अहिंसयित्वा केनेह बरह्महत्या विधीयते 4 इति पृष्टॊ महाराज पराशर शरीरजः अब्रवीन निपुणॊ धर्मे निःसंशयम अनुत्तमम 5 बराह्मणं सवयम आहूय भिक्षार्थे कृश वृत्तिनम बरूयान नास्तीति यः पश्चात तं विद्याद बरह्म घातिनम 6 मध्यस्थस्येह विप्रस्य यॊ ऽनूचानस्य भारत वृत्तिं हरति दुर्बुद्धिस तं विद्याद बरह्म घातिनम 7 गॊकुलस्य तृषार्तस्य जलार्थे वसुधाधिप उत्पादयति यॊ विघ्नं तं विद्याद बरह्म घातिनम 8 यः परवृत्तां शरुतिं सम्यक शास्त्रं वा मुनिभिः कृतम दूषयत्य अनभिज्ञाय तं विद्याद बरह्म घातिनम 9 आत्मजां रूपसंपन्नां महतीं सदृशे वरे न परयच्छति यः कन्यां तं विद्याद बरह्म घातिनम 10 अधर्मनिरतॊ मूढॊ मिथ्या यॊ वै दविजातिषु दद्यान मर्मातिगं शॊकं तं विद्याद बरह्म घातिनम 11 चक्षुषा विप्रहीनस्य पङ्गुलस्य जडस्य वा हरेत यॊ वै सर्वस्वं तं विद्याद बरह्म घातिनम 12 आश्रमे वा वने वा यॊ गरामे वा यदि वा पुरे अग्निं समुत्सृजेन मॊहात तं विद्याद बरह्म घातिनम |
1
[y] idaṃ me tattvato rājan vaktum arhasi bhārata ahiṃsayitvā keneha brahmahatyā vidhīyate 2 [bh] vyāsam āmantrya rājendra purā yat pṛṣṭavān aham tat te 'haṃ saṃpravakṣyāmi tad ihaikamanāḥ śṛṇu 3 caturthas tvaṃ vasiṣṭhasya tattvam ākhyāhi me mune ahiṃsayitvā keneha brahmahatyā vidhīyate 4 iti pṛṣṭo mahārāja parāśara śarīrajaḥ abravīn nipuṇo dharme niḥsaṃśayam anuttamam 5 brāhmaṇaṃ svayam āhūya bhikṣārthe kṛśa vṛttinam brūyān nāstīti yaḥ paścāt taṃ vidyād brahma ghātinam 6 madhyasthasyeha viprasya yo 'nūcānasya bhārata vṛttiṃ harati durbuddhis taṃ vidyād brahma ghātinam 7 gokulasya tṛṣārtasya jalārthe vasudhādhipa utpādayati yo vighnaṃ taṃ vidyād brahma ghātinam 8 yaḥ pravṛttāṃ śrutiṃ samyak śāstraṃ vā munibhiḥ kṛtam dūṣayaty anabhijñāya taṃ vidyād brahma ghātinam 9 ātmajāṃ rūpasaṃpannāṃ mahatīṃ sadṛśe vare na prayacchati yaḥ kanyāṃ taṃ vidyād brahma ghātinam 10 adharmanirato mūḍho mithyā yo vai dvijātiṣu dadyān marmātigaṃ śokaṃ taṃ vidyād brahma ghātinam 11 cakṣuṣā viprahīnasya paṅgulasya jaḍasya vā hareta yo vai sarvasvaṃ taṃ vidyād brahma ghātinam 12 āśrame vā vane vā yo grāme vā yadi vā pure agniṃ samutsṛjen mohāt taṃ vidyād brahma ghātinam |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 13
Chapter 26
|
1
[य] तीर्थानां दर्शनं शरेयः सनानं च भरतर्षभ शरवणं च महाप्राज्ञ शरॊतुम इच्छामि तत्त्वतः 2 पृथिव्यां यानि तीर्थानि पुण्यानि भरतर्षभ वक्तुम अर्हसि मे तानि शरॊतास्मि नियतः परभॊ 3 [भ] इमम अङ्गिरसा परॊक्तं तीर्थवंशं महाद्युते शरॊतुम अर्हसि भद्रं ते पराप्स्यसे धर्मम उत्तमम 4 तपॊवनगतं विप्रम अभिगम्य महामुनिम पप्रच्छाङ्गिरसं वीर गौतमः संशितव्रतः 5 अस्ति मे भगवन कश चित तीर्थेभ्यॊ धर्मसंशयः तत सर्वं शरॊतुम इच्छामि तन मे शंस महामुने 6 उपस्पृश्य फलं किं सयात तेषु तीर्थेषु वै मुने परेत्य भावे महाप्राज्ञ तद यथास्ति तथा वद 7 [अ] सप्ताहं चन्द्र भागां वै वितस्ताम ऊर्मिमालिनीम विगाह्य वै निराहारॊ निर्ममॊ मुनिवद भवेत 8 काश्मीर मण्डले नद्यॊ याः पतन्ति महानदम ता नदीः सिन्धुम आसाद्य शीलवान सवर्गम आप्नुयात 9 पुष्करं च परभासं च नैमिषं सागरॊदकम देविकाम इन्द्र मार्गं च सवर्णबिन्दुं विगाह्य च विबॊध्यते विमानस्थः सॊ ऽपसरॊभिर अभिष्टुतः 10 हिरण्यबिन्दुं विक्षॊभ्य परयतश चाभिवाद्य तम कुशे शयं च देवत्वं पूयते तस्य किल्बिषम 11 इन्द्र तॊयां समासाद्य गन्धमादन संनिधौ करतॊयां कुरङ्गेषु तरिरात्रॊपॊषितॊ नरः अश्वमेधम अवाप्नॊति विगाह्य नियतः शुचिः 12 गङ्गा दवरे कुशावर्ते बिल्वके नेमिपर्वते तथा कनखले सनात्वा धूतपाप्मा दिवं वरजेत 13 अपां हरद उपस्पृश्य वाजपेयफलं लभेत बरह्म चारी जितक्रॊधः सत्यसंधस तव अहिंसकः 14 यत्र भागीरथी गङ्गा भजते दिशम उत्तराम महेश्वरस्य निष्ठाने यॊ नरस तव अभिषिच्यते एकमासं निराहारः सवयं पश्यति देवताः 15 सप्त गङ्गे तरिगङ्गे च इन्द्र मार्गे च तर्पयन सुधां वै लभते भॊक्तुं यॊ नरॊ जायते पुनः 16 महाश्रम उपस्पृश्य यॊ ऽगनिहॊत्रपरः शुचिः एकमासं निराहारः सिद्धिं मासेन स वरजेत 17 महाह्रद उपस्पृश्य भृगुतुङ्गे तव अलॊलुपः तरिरात्रॊपॊषितॊ भूत्वा मुच्यते बरह्महत्यया 18 कन्या कूप उपस्पृश्य बलाकायां कृतॊदकः देवेषु कीर्तिं लभते यशसा च विराजते 19 देशकाल उपस्पृश्य तथा सुन्दरिका हरदे अश्विभ्यां रूपवर्चस्यं परेत्य वै लभते नरः 20 महागङ्गाम उपस्पृश्य कृत्तिकाङ्गारके तथा पक्षम एकं निराहारः सवर्गम आप्नॊति निर्मलः 21 वैमानिक उपस्पृश्य किङ्किणीकाश्रमे तथा निवासे ऽपसरसां दिव्ये कामचारी महीयते 22 कालिकाश्रमम आसाद्य विपाशायां कृतॊदकः बरह्म चारी जितक्रॊधस तरिरात्रान मुच्यते भवात 23 आश्रमे कृत्तिकानां तु सनात्वा यस तर्पयेत पितॄन तॊषयित्वा महादेवं निर्मलः सवर्गम आप्नुयात 24 महापुर उपस्पृश्य तरिरात्रॊपॊषितॊ नरः तरसानां सथावराणां च दविपदानां भयं तयजेत 25 देवदारु वने सनात्वा धूतपाप्मा कृतॊदकः देवलॊकम अवाप्नॊति सप्तरात्रॊषितः शुचिः 26 कौशन्ते च कुश सतम्बे दरॊण शर्म पदे तथा आपः परपतने सनातः सेव्यते सॊ ऽपसरॊगणैः 27 चित्रकूटे जनस्थाने तथा मन्दाकिनी जले विगाह्य वै निराहारॊ राजलक्ष्मीं निगच्छति 28 शयामायास तव आश्रमं गत्वा उष्य चैवाभिषिच्य च तरींस तरिरात्रान स संधाय गन्धर्वनगरे वसेत 29 रमण्यां च उपस्पृश्य तथा वै गन्धतारिके एकमासं निराहारस तव अन्तर्धानफलं लभेत 30 कौशिकी दवारम आसाद्य वायुभक्षस तव अलॊलुपः एकविंशतिरात्रेण सवर्गम आरॊहते नरः 31 मतङ्ग वाप्यां यः सनायाद एकरात्रेण सिध्यति विगाहति हय अनालम्बम अन्धकं वै सनातनम 32 नैमिषे सवर्गतीर्थे च उपस्पृश्य जितेन्द्रियः फलं पुरुषमेधस्य लभेन मासं कृतॊदकः 33 गङ्गा हरद उपस्पृश्य तथा चैवॊत्पला वने अश्वमेधम अवाप्नॊति तत्र मासं कृतॊदकः 34 गङ्गायमुनयॊस तीर्थे तथा कालंजरे गिरौ षष्टिह्रद उपस्पृश्य दानं नान्यद विशिष्यते 35 दश तीर्थसहस्राणि तिस्रः कॊट्यस तथापराः समागच्छन्ति माघ्यां तु परयागे भरतर्षभ 36 माघमासं परयागे तु नियतः संशितव्रतः सनात्वा तु भरतश्रेष्ठ निर्मलः सवर्गम आप्नुयात 37 मरुद्गण उपस्पृश्य पितॄणाम आश्रमे शुचिः वैवस्वतस्य तीर्थे च तीर्थभूतॊ भवेन नरः 38 तथा बरह्मशिरॊ गत्वा भागीरथ्यां कृतॊदकः एकमासं निराहारः सॊमलॊकम अवाप्नुयात 39 कपॊतके नरः सनात्वा अष्टावक्रे कृतॊदकः दवादशाहं निराहारॊ नरमेध फलं लभेत 40 मुञ्ज पृष्ठं गयां चैव निरृतिं देव पर्वतम तृतीयां करौञ्चपादीं च बरह्महत्या विशुध्यति 41 कलश्यां वाप्य उपस्पृश्य वेद्यां च बहुशॊ जलाम अग्नेः पुरे नरः सनात्वा विशालायां कृतॊदकः देव हरद उपस्पृश्य बरह्मभूतॊ विराजते 42 पुरापवर्तनं नन्दां महानन्दां च सेव्य वै नन्दने सेव्यते दान्तस तव अप्सरॊभिर अहिंसकः 43 उर्वशी कृत्तिका यॊगे गत्वा यः सुसमाहितः लौहित्ये विधिवत सनात्वा पुण्डरीकफलं लभेत 44 रामह्रद उपस्पृश्य विशालायां कृतॊदकः दवादशाहं निराहारः कल्मषाद विप्रमुच्यते 45 महाह्रद उपस्पृश्य शुद्धेन मनसा नरः एकमासं निराहारॊ जमदग्निगतिं लभेत 46 विन्ध्ये संताप्य चात्मानं सत्यसंधस तव अहिंसकः षण मासं पदम आस्थाय मासेनैकेन शुध्यति 47 नर्मदायाम उपस्पृश्य तथा सूर्पारकॊदके एकपक्षं निराहारॊ राजपुत्रॊ विधीयते 48 जम्बू मार्गे तरिभिर मासैः संयतः सुसमाहितः अहॊरात्रेण चैकेन सिद्धिं समधिगच्छति 49 कॊका मुखे विगाह्यापॊ गत्वा चण्डालिकाश्रमम शाकभक्षश चीरवासाः कुमारीर विन्दते दश 50 वैवस्वतस्य सदनं न स गच्छेत कदा चन यस्य कन्या हरदे वासॊ देवलॊकं स गच्छति 51 परभासे तव एकरात्रेण अमावास्यां समाहितः सिध्यते ऽतर महाबाहॊ यॊ नरॊ जायते पुनः 52 उज्जानक उपस्पृश्य आर्ष्टिषेणस्य चाश्रमे पिङ्गायाश चाश्रमे सनात्वा सर्वपापैः परमुच्यते 53 कुल्यायां समुपस्पृश्य जप्त्वा चैवाघ मर्षणम अश्वमेधम अवाप्नॊति तरिरात्रॊपॊषितः शुचिः 54 पिण्डारक उपस्पृश्य एक रात्रॊषितॊ नरः अग्निष्टॊमम अवाप्नॊति परभातां शर्वरीं शुचिः 55 तथा बरह्मसरॊ गत्वा धर्मारण्यॊपशॊभितम पुण्डरीकम अवाप्नॊति परभातां शर्वरीं शुचिः 56 मैनाके पर्वते सनात्वा तथा संध्याम उपास्य च कामं जित्वा च वै मासं सर्वमेध फलं लभेत 57 विख्यातॊ हिमवान पुण्यः शंकरश्वशुरॊ गिरिः आकरः सर्वरत्नानां सिद्धचारणसेवितः 58 शरीरम उत्सृजेत तत्र विधिपूर्वम अनाशके अध्रुवं जीवितं जञात्वा यॊ वै वेदान्तगॊ दविजः 59 अभ्यर्च्य देवतास तत्र नमस्कृत्य मुनींस तथा ततः सिद्धॊ दिवं गच्छेद बरह्मलॊकं सनातनम 60 कामं करॊधं च लॊभं च यॊ जित्वा तीर्थम आवसेत न तेन किं चिन न पराप्तं तीर्थाभिगमनाद भवेत 61 यान्य अगम्यानि तीर्थानि दुर्गाणि विषमाणि च मनसा तानि गम्यानि सर्वतीर्थसमासतः 62 इदं मेध्यम इदं धन्यम इदं सवर्ग्यम इदं सुखम इदं रहस्यं देवानाम आप्लाव्यानां च पावनम 63 इदं दद्याद दविजातीनां साधूनाम आत्मजस्य वा सुहृदां च जपेत कर्णे शिष्यस्यानुगतस्य वा 64 दत्तवान गौतमस्येदम अङ्गिरा वै महातपाः गुरुभिः समनुज्ञातः काश्यपेन च धीमता 65 महर्षीणाम इदं जप्यं पावनानां तथॊत्तमम जपंश चाभ्युत्थितः शश्वन निर्मलः सवर्गम आप्नुयात 66 इदं यश चापि शृणुयाद रहस्यं तव अङ्गिरॊ मतम उत्तमे च कुले जन्म लभेज जातिं च संस्मरेत |
1
[y] tīrthānāṃ darśanaṃ śreyaḥ snānaṃ ca bharatarṣabha śravaṇaṃ ca mahāprājña śrotum icchāmi tattvataḥ 2 pṛthivyāṃ yāni tīrthāni puṇyāni bharatarṣabha vaktum arhasi me tāni śrotāsmi niyataḥ prabho 3 [bh] imam aṅgirasā proktaṃ tīrthavaṃśaṃ mahādyute śrotum arhasi bhadraṃ te prāpsyase dharmam uttamam 4 tapovanagataṃ vipram abhigamya mahāmunim papracchāṅgirasaṃ vīra gautamaḥ saṃśitavrataḥ 5 asti me bhagavan kaś cit tīrthebhyo dharmasaṃśayaḥ tat sarvaṃ śrotum icchāmi tan me śaṃsa mahāmune 6 upaspṛśya phalaṃ kiṃ syāt teṣu tīrtheṣu vai mune pretya bhāve mahāprājña tad yathāsti tathā vada 7 [a] saptāhaṃ candra bhāgāṃ vai vitastām ūrmimālinīm vigāhya vai nirāhāro nirmamo munivad bhavet 8 kāśmīra maṇḍale nadyo yāḥ patanti mahānadam tā nadīḥ sindhum āsādya śīlavān svargam āpnuyāt 9 puṣkaraṃ ca prabhāsaṃ ca naimiṣaṃ sāgarodakam devikām indra mārgaṃ ca svarṇabinduṃ vigāhya ca vibodhyate vimānasthaḥ so 'psarobhir abhiṣṭutaḥ 10 hiraṇyabinduṃ vikṣobhya prayataś cābhivādya tam kuśe śayaṃ ca devatvaṃ pūyate tasya kilbiṣam 11 indra toyāṃ samāsādya gandhamādana saṃnidhau karatoyāṃ kuraṅgeṣu trirātropoṣito naraḥ aśvamedham avāpnoti vigāhya niyataḥ śuciḥ 12 gaṅgā dvare kuśāvarte bilvake nemiparvate tathā kanakhale snātvā dhūtapāpmā divaṃ vrajet 13 apāṃ hrada upaspṛśya vājapeyaphalaṃ labhet brahma cārī jitakrodhaḥ satyasaṃdhas tv ahiṃsakaḥ 14 yatra bhāgīrathī gaṅgā bhajate diśam uttarām maheśvarasya niṣṭhāne yo naras tv abhiṣicyate ekamāsaṃ nirāhāraḥ svayaṃ paśyati devatāḥ 15 sapta gaṅge trigaṅge ca indra mārge ca tarpayan sudhāṃ vai labhate bhoktuṃ yo naro jāyate punaḥ 16 mahāśrama upaspṛśya yo 'gnihotraparaḥ śuciḥ ekamāsaṃ nirāhāraḥ siddhiṃ māsena sa vrajet 17 mahāhrada upaspṛśya bhṛgutuṅge tv alolupaḥ trirātropoṣito bhūtvā mucyate brahmahatyayā 18 kanyā kūpa upaspṛśya balākāyāṃ kṛtodakaḥ deveṣu kīrtiṃ labhate yaśasā ca virājate 19 deśakāla upaspṛśya tathā sundarikā hrade aśvibhyāṃ rūpavarcasyaṃ pretya vai labhate naraḥ 20 mahāgaṅgām upaspṛśya kṛttikāṅgārake tathā pakṣam ekaṃ nirāhāraḥ svargam āpnoti nirmalaḥ 21 vaimānika upaspṛśya kiṅkiṇīkāśrame tathā nivāse 'psarasāṃ divye kāmacārī mahīyate 22 kālikāśramam āsādya vipāśāyāṃ kṛtodakaḥ brahma cārī jitakrodhas trirātrān mucyate bhavāt 23 āśrame kṛttikānāṃ tu snātvā yas tarpayet pitṝn toṣayitvā mahādevaṃ nirmalaḥ svargam āpnuyāt 24 mahāpura upaspṛśya trirātropoṣito naraḥ trasānāṃ sthāvarāṇāṃ ca dvipadānāṃ bhayaṃ tyajet 25 devadāru vane snātvā dhūtapāpmā kṛtodakaḥ devalokam avāpnoti saptarātroṣitaḥ śuciḥ 26 kauśante ca kuśa stambe droṇa śarma pade tathā āpaḥ prapatane snātaḥ sevyate so 'psarogaṇaiḥ 27 citrakūṭe janasthāne tathā mandākinī jale vigāhya vai nirāhāro rājalakṣmīṃ nigacchati 28 śyāmāyās tv āśramaṃ gatvā uṣya caivābhiṣicya ca trīṃs trirātrān sa saṃdhāya gandharvanagare vaset 29 ramaṇyāṃ ca upaspṛśya tathā vai gandhatārike ekamāsaṃ nirāhāras tv antardhānaphalaṃ labhet 30 kauśikī dvāram āsādya vāyubhakṣas tv alolupaḥ ekaviṃśatirātreṇa svargam ārohate naraḥ 31 mataṅga vāpyāṃ yaḥ snāyād ekarātreṇa sidhyati vigāhati hy anālambam andhakaṃ vai sanātanam 32 naimiṣe svargatīrthe ca upaspṛśya jitendriyaḥ phalaṃ puruṣamedhasya labhen māsaṃ kṛtodakaḥ 33 gaṅgā hrada upaspṛśya tathā caivotpalā vane aśvamedham avāpnoti tatra māsaṃ kṛtodakaḥ 34 gaṅgāyamunayos tīrthe tathā kālaṃjare girau ṣaṣṭihrada upaspṛśya dānaṃ nānyad viśiṣyate 35 daśa tīrthasahasrāṇi tisraḥ koṭyas tathāparāḥ samāgacchanti māghyāṃ tu prayāge bharatarṣabha 36 māghamāsaṃ prayāge tu niyataḥ saṃśitavrataḥ snātvā tu bharataśreṣṭha nirmalaḥ svargam āpnuyāt 37 marudgaṇa upaspṛśya pitṝṇām āśrame śuciḥ vaivasvatasya tīrthe ca tīrthabhūto bhaven naraḥ 38 tathā brahmaśiro gatvā bhāgīrathyāṃ kṛtodakaḥ ekamāsaṃ nirāhāraḥ somalokam avāpnuyāt 39 kapotake naraḥ snātvā aṣṭāvakre kṛtodakaḥ dvādaśāhaṃ nirāhāro naramedha phalaṃ labhet 40 muñja pṛṣṭhaṃ gayāṃ caiva nirṛtiṃ deva parvatam tṛtīyāṃ krauñcapādīṃ ca brahmahatyā viśudhyati 41 kalaśyāṃ vāpy upaspṛśya vedyāṃ ca bahuśo jalām agneḥ pure naraḥ snātvā viśālāyāṃ kṛtodakaḥ deva hrada upaspṛśya brahmabhūto virājate 42 purāpavartanaṃ nandāṃ mahānandāṃ ca sevya vai nandane sevyate dāntas tv apsarobhir ahiṃsakaḥ 43 urvaśī kṛttikā yoge gatvā yaḥ susamāhitaḥ lauhitye vidhivat snātvā puṇḍarīkaphalaṃ labhet 44 rāmahrada upaspṛśya viśālāyāṃ kṛtodakaḥ dvādaśāhaṃ nirāhāraḥ kalmaṣād vipramucyate 45 mahāhrada upaspṛśya śuddhena manasā naraḥ ekamāsaṃ nirāhāro jamadagnigatiṃ labhet 46 vindhye saṃtāpya cātmānaṃ satyasaṃdhas tv ahiṃsakaḥ ṣaṇ māsaṃ padam āsthāya māsenaikena śudhyati 47 narmadāyām upaspṛśya tathā sūrpārakodake ekapakṣaṃ nirāhāro rājaputro vidhīyate 48 jambū mārge tribhir māsaiḥ saṃyataḥ susamāhitaḥ ahorātreṇa caikena siddhiṃ samadhigacchati 49 kokā mukhe vigāhyāpo gatvā caṇḍālikāśramam śākabhakṣaś cīravāsāḥ kumārīr vindate daśa 50 vaivasvatasya sadanaṃ na sa gacchet kadā cana yasya kanyā hrade vāso devalokaṃ sa gacchati 51 prabhāse tv ekarātreṇa amāvāsyāṃ samāhitaḥ sidhyate 'tra mahābāho yo naro jāyate punaḥ 52 ujjānaka upaspṛśya ārṣṭiṣeṇasya cāśrame piṅgāyāś cāśrame snātvā sarvapāpaiḥ pramucyate 53 kulyāyāṃ samupaspṛśya japtvā caivāgha marṣaṇam aśvamedham avāpnoti trirātropoṣitaḥ śuciḥ 54 piṇḍāraka upaspṛśya eka rātroṣito naraḥ agniṣṭomam avāpnoti prabhātāṃ śarvarīṃ śuciḥ 55 tathā brahmasaro gatvā dharmāraṇyopaśobhitam puṇḍarīkam avāpnoti prabhātāṃ śarvarīṃ śuciḥ 56 maināke parvate snātvā tathā saṃdhyām upāsya ca kāmaṃ jitvā ca vai māsaṃ sarvamedha phalaṃ labhet 57 vikhyāto himavān puṇyaḥ śaṃkaraśvaśuro giriḥ ākaraḥ sarvaratnānāṃ siddhacāraṇasevitaḥ 58 śarīram utsṛjet tatra vidhipūrvam anāśake adhruvaṃ jīvitaṃ jñātvā yo vai vedāntago dvijaḥ 59 abhyarcya devatās tatra namaskṛtya munīṃs tathā tataḥ siddho divaṃ gacched brahmalokaṃ sanātanam 60 kāmaṃ krodhaṃ ca lobhaṃ ca yo jitvā tīrtham āvaset na tena kiṃ cin na prāptaṃ tīrthābhigamanād bhavet 61 yāny agamyāni tīrthāni durgāṇi viṣamāṇi ca manasā tāni gamyāni sarvatīrthasamāsataḥ 62 idaṃ medhyam idaṃ dhanyam idaṃ svargyam idaṃ sukham idaṃ rahasyaṃ devānām āplāvyānāṃ ca pāvanam 63 idaṃ dadyād dvijātīnāṃ sādhūnām ātmajasya vā suhṛdāṃ ca japet karṇe śiṣyasyānugatasya vā 64 dattavān gautamasyedam aṅgirā vai mahātapāḥ gurubhiḥ samanujñātaḥ kāśyapena ca dhīmatā 65 maharṣīṇām idaṃ japyaṃ pāvanānāṃ tathottamam japaṃś cābhyutthitaḥ śaśvan nirmalaḥ svargam āpnuyāt 66 idaṃ yaś cāpi śṛṇuyād rahasyaṃ tv aṅgiro matam uttame ca kule janma labhej jātiṃ ca saṃsmaret |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 13
Chapter 27
|
1
[व] बृहस्पतिसमं बुद्ध्या कषमया बरह्मणः समम पराक्रमे शक्रसमम आदित्यसमतेजसम 2 गाङ्गेयम अर्जुनेनाजौ निहतं भूरि वर्चसम भरातृभिः सहितॊ ऽनयैश च पर्युपास्ते युधिष्ठिरः 3 शयानं वीरशयने कालाकाङ्क्षिणम अच्युतम आजग्मुर भरतश्रेष्ठं दरष्टुकामा महर्षयः 4 अत्रिर वसिष्ठॊ ऽथ भृगुः पुलस्त्यः पुलहः करतुः अङ्गिरा गौतमॊ ऽगस्त्यः सुमतिः सवायुर आत्मवान 5 विश्वामित्रः सथूलशिराः संवर्तः परमतिर दमः उशना बृहस्पतिर वयासश चयवनः काश्यपॊ धरुवः 6 दुर्वासा जमदग्निश च मार्कण्डेयॊ ऽथ गालवः भरद्वाजश च रैभ्यश च यवक्रीतस तरितस तथा 7 सथूलाक्षः शकलाक्षश च कण्वॊ मेधातिथिः कृशः नारदः पर्वतश चैव सुधन्वाथैकतॊ दवितः 8 नितम्भूर भुवनॊ धौम्यः शतानन्दॊ ऽकृतव्रणः जामदग्न्यस तथा रामः काम्यश चेत्य एवमादयः समागता महात्मानॊ भीष्मं दरष्टुं महर्षयः 9 तेषां महात्मनां पूजाम आगतानां युधिष्ठिरः भरातृभिः सहितश चक्रे यथावद अनुपूर्वशः 10 ते पूजिताः सुखासीनाः कथश चक्रुर महर्षयः भीष्माश्रिताः सुमधुराः सर्वेन्द्रियमनॊहराः 11 भीष्मस तेषां कथाः शरुत्वा ऋषीणां भावितात्मनाम मेने दिविस्थम आत्मानं तुष्ट्या परमया युतः 12 ततस ते भीष्मम आमन्त्र्य पाण्डवांश च महर्षयः अन्तर्धानं गताः सर्वे सर्वेषाम एव पश्यताम 13 तान ऋषीन सुमहाभागान अन्तर्धानगतान अपि पाण्डवास तुष्टुवुः सर्वे परणेमुश च मुहुर मुहुः 14 परसन्नमनसः सर्वे गाङ्गेयं कुरुसत्तमाः उपतस्थुर यथॊद्यन्तम आदित्यं मन्त्रकॊविदाः 15 परभावात तपसस तेषाम ऋषीणां वीक्ष्य पाण्डवाः परकाशन्तॊ दिशः सर्वा विस्मयं परमं ययुः 16 महाभाग्यं परं तेषाम ऋषीणाम अनुचिन्त्य ते पांडवाः सह भीष्मेण कथाश चक्रुस तदाश्रयाः 17 कथान्ते शिरसा पादौ सपृष्ट्वा भीष्मस्य पाण्डवः धर्म्यं धर्मसुतः परश्नं पर्यपृच्छद युधिष्ठिरः 18 के देशाः के जनपदा आश्रमाः के च पर्वताः परकृष्टाः पुण्यतः काश च जञेया नद्यः पितामह 19 [भ] अत्राप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम शिलॊञ्छ वृत्तेः संवादं सिद्धस्य च युधिष्ठिर 20 इमां कश चित परिक्रम्य पृथिवीं शैलभूषिताम असकृद दविपदां शरेष्ठः शरेष्ठस्य गृहमेधिनः 21 शिल वृत्तेर गृहं पराप्तः स तेन विधिनार्चितः कृतकृत्य उपातिष्ठत सिद्धं तम अतिथिं तदा 22 तौ समेत्य महात्मानौ सुखासीनौ कथाः शुभाः चक्रतुर वेद संबद्धास तच छेष कृतलक्षणाः 23 शिल वृत्तिः कथान्ते तु सिद्धम आमन्त्र्य यत्नतः परश्नं पप्रच्छ मेधावी यन मां तवं परिपृच्छसि 24 [षिलवृत्ति] के देशाः के जनपदाः के ऽऽशरमाः के च पर्वताः परकृष्टाः पुण्यतः काश च जञेया नद्यस तद उच्यताम 25 [सिद्ध] ते देशास ते जनपदास ते ऽऽशरमास ते च पर्वताः येषां भागीरथी गङ्गा मध्येनैति सरिद्वरा 26 तपसा बरह्मचर्येण यज्ञैस तयागेन वा पुनः गतिं तां न लभेज जन्तुर गङ्गां संसेव्य यां लभेत 27 सपृष्टानि येषां गाङ्गेयैस तॊयैर गात्राणि देहिनाम नयस्तानि न पुनस तेषां तयागः सवर्गाद विधीयते 28 सर्वाणि येषां गाङ्गेयैस तॊयैः कृत्यानि देहिनाम गां तयक्त्वा मानवा विप्र दिवि तिष्ठन्ति ते ऽचलाः 29 पूर्वे वयसि कर्माणि कृत्वा पापानि ये नराः पश्चाद गङ्गां निषेवन्ते ते ऽपि यान्त्य उत्तमां गतिम 30 सनातानां शुचिभिस तॊयैर गाङ्गेयैः परयतात्मनाम वयुष्टिर भवति या पुंसां न सा करतुशतैर अपि 31 यावद अस्थि मनुष्यस्य गङ्गातॊयेषु तिष्ठति तावद वर्षसहस्राणि सवर्गं पराप्य महीयते 32 अपहत्य तमस तीव्रं यथा भात्य उदये रविः तथापहत्य पाप्मानं भाति गङ्गा जलॊक्षितः 33 विसॊमा इव शर्वर्यॊ विपुष्पास तरवॊ यथा तद्वद देशा दिशश चैव हीना गङ्गा जलैः शुभैः 34 वर्णाश्रमा यथा सर्वे सवधर्मज्ञानवर्जिताः ऋतवश च यथा सॊमास तथा गङ्गां विना जगत 35 यथा हीनं नभॊ ऽरकेण भूः शैलैः खं च वायुना तथा देशा दिशश चैव गङ्गा हीना न संशयः 36 तरिषु लॊकेषु ये के चित पराणिनः सर्व एव ते तर्प्यमाणाः परां तृप्तिं यान्ति गङ्गा जलैः शुभैः 37 यस तु सूर्येण निष्टप्तं गाङ्गेयं पिबते जलम गवां निर्हार निर्मुक्ताद यावकात तद विशिष्यते 38 इन्द्र वरतसहस्रं तु चरेद यः कायशॊधनम पिबेद यश चापि गङ्गाम्भः समौ सयातां न वा समौ 39 तिष्ठेद युगसहस्रं तु पादेनैकेन यः पुमान मासम एकं तु गङ्गायां समौ सयातां न वा समौ 40 लम्बेतावाक शिरा यस तु युगानाम अयुतं पुमान तिष्ठेद यथेष्टं यश चापि गङ्गायां स विशिष्यते 41 अग्नौ पराप्तं परधूयेत यथा तूलं दविजॊत्तम तथा गङ्गावगाढस्य सर्वं पापं परधूयते 42 भूतानाम इह सर्वेषां दुःखॊपहत चेतसाम गतिम अन्वेषमाणानां न गङ्गा सदृशी गतिः 43 भवन्ति निर्विषाः सर्पा यथा तार्क्ष्यस्य दर्शनात गङ्गाया दर्शनात तद्वत सर्वपापैः परमुच्यते 44 अप्रतिष्ठाश च ये के चिद अधर्मशरणाश च ये तेषां परतिष्ठा गङ्गेह शरणं शर्म वर्म च 45 परकृष्टैर अशुभैर गरस्तान अनेकैः पुरुषाधमान पतते नरके गङ्गा संश्रितान परेत्य तारयेत 46 ते संविभक्ता मुनिभिर नूनं देवैः स वासवैः ये ऽभिगच्छन्ति सततं गङ्गाम अभिगतां सुरैः 47 विनयाचार हीनाश च अशिवाश च नराधमाः ते भवन्ति शिवा विप्र ये वै गङ्गां समाश्रिताः 48 यथा सुराणाम अमृतं पितॄणां च यथा सवधा सुधा यथा च नागानां तथा गङ्गा जलं नृणाम 49 उपासते यथा बाला मातरं कषुधयार्दिताः शरेयः कामास तथा गङ्गाम उपासन्तीह देहिनः 50 सवायम्भुवं यथास्थानं सर्वेषां शरेष्ठम उच्यते सनातानां सरितां शरेष्ठा गङ्गा तद्वद इहॊच्यते 51 यथॊपजीविनां धेनुर देवादीनां धरा समृता तथॊपजीविनां गङ्गा सर्वप्राणभृताम इह 52 देवाः सॊमार्क संस्थानि यथा सत्रादिभिर मखैः अमृतान्य उपजीवन्ति तथा गङ्गा जलं नराः 53 जाह्नवी पुलिनॊत्थाभिः सिकताभिः समुक्षितः मन्यते पुरुषॊ ऽऽतमानं दिविष्ठम इव शॊभितम 54 जाह्नवीतीर संभूतां मृदं मूर्ध्ना विभर्ति यः बिभर्ति रूपं सॊ ऽरकस्य तमॊ नाशात सुनिर्मलम 55 गङ्गॊर्मिभिर अथॊ दिग्धः पुरुषं पवनॊ यदा सपृशते सॊ ऽपि पाप्मानं सद्य एवापमार्जति 56 वयसनैर अभितप्तस्य नरस्य विनशिष्यतः गङ्गा दर्शनजा परीतिर वयसनान्य अपकर्षति 57 हंसारावैः कॊक रवै रवैर अन्यैर्श च पक्षिणाम पस्पर्ध गङ्गा गन्धर्वान पुलिनैश च शिलॊच्चयान 58 हंसादिभिः सुबहुभिर विविधैः पक्षिभिर वृताम गङ्गां गॊकुलसंबाधां दृष्ट्वा सवर्गॊ ऽपि विस्मृतः 59 न सा परीतिर दिविष्ठस्य सर्वकामान उपाश्नतः अभवद या परा परीतिर गङ्गायाः पुलिने नृणाम 60 वान मनः कर्मजैर गरस्तः पापैर अपि पुमान इह वीक्ष्य गङ्गां भवेत पूतस तत्र मे नास्ति संशयः 61 सप्तावरान सप्त परान पितॄंस तेभ्यश च ये परे पुमांस तारयते गङ्गां वीक्ष्य सपृष्ट्वावगाह्य च 62 शरुताभिलषिता दृष्टा सपृष्टा पीतावगाहिता गङ्गा तारयते नॄणाम उभौ वंशौ विशेषतः 63 दर्शनात सपर्शनात पानात तथा गङ्गेति कीर्तनात पुनात्य अपुण्यान पुरुषाञ शतशॊ ऽथ सहस्रशः 64 य इच्छेत सफलं जन्म जीवितं शरुतम एव च स पितॄंस तर्पयेद गङ्गाम अभिगम्य सुरांस तथा 65 न सुतैर न च वित्तेन कर्मणा न च तत फलम पराप्नुयात पुरुषॊ ऽतयन्तं गङ्गां पराप्य यद आप्नुयात 66 जात्यन्धैर इह तुल्यास ते मृतैः पङ्गुभिर एव च समर्था ये न पश्यन्ति गङ्गां पुण्यजलां शिवाम 67 भूतभव्य भविष्यज्ञैर महर्षिभिर उपस्थिताम देवैः सेन्द्रैश च कॊ गङ्गां नॊपसेवेत मानवः 68 वानप्रस्थैर गृहस्थैश च यतिभिर बरह्म चारिभिः विद्यावद्भिः शरितां गङ्गां पुमान कॊ नाम नाश्रयेत 69 उत्क्रामद्भिश च यः पराणैः परयतः शिष्टसंमतः चिन्तयेन मनसा गङ्गां स गतिं परमां लभेत 70 न भयेभ्यॊ भयं तस्य न पापेभ्यॊ न राजतः आ देहपतनाद गङ्गाम उपास्ते यः पुमान इह 71 गगनाद यां महापुण्यां पतन्तीं वै महेश्वरः दधार शिरसा देवीं ताम एव दिवि सेवते 72 अलंकृतास तरयॊ लॊकाः पथिभिर विमलैस तरिभिः यस तु तस्या जलं सेवेत कृतकृत्यः पुमान भवेत 73 दिवि जयॊतिर यथादित्यः पितॄणां चैव चन्द्रमाः देवेशश च यथा नॄणां गङ्गेह सरितां तथा 74 मात्रा पित्रा सुतैर दारैर वियुक्तस्य धनेन वा न भवेद धि तथा दुःखं यथा गङ्गा वियॊगजम 75 नारण्यैर नेष्ट विषयैर न सुतैर न धनागमैः तथा परसादॊ भवति गङ्गां वीक्ष्य यथा नृणाम 76 पूर्णम इन्दुं यथादृष्ट्वा नृणां दृष्टिः परसीदति गङ्गां तरिपथगां दृष्ट्वा तथा दृष्टिः परसीदति 77 तद्भावस तद्गतमनस तन्निष्ठस तत्परायणः गङ्गां यॊ ऽनुगतॊ भक्त्या स तस्याः परियतां वरजेत 78 भूःस्थैः खस्थैर दिविष्ठैश च भूतैर उच्चावचैर अपि गङ्गा विगाह्या सततम एत कार्यतमं सताम 79 तरिषु लॊकेषु पुण्यत्वाद गङ्गायाः परथितं यशः यत पुत्रान सगरस्यैषा भस्माख्यान अनयद दिवम 80 वाय्वीरिताभिः सुमहास्वनाभिर; दरुताभिर अत्यर्थ समुच्छ्रिताभिः गङ्गॊर्मिभिर भानुमतीभिर इद्धः; सहस्ररश्मि परतिमॊ विभाति 81 पयस्विनीं घृतिनीम अत्युदारां; समृद्धिनीं वेगिणीं दुर्विगाह्याम गङ्गां गत्वा यैः शरीरं विसृष्टं; गता धीरास ते विबुधैः समत्वम 82 अन्धाञ जडान दरव्यहीनांश च गङ्गा; यशस्विनी बृहती विश्वरूपा देवैः सेन्द्रैर मुनिभिर मानवैश च; निषेविता सर्वकामैर युनक्ति 83 ऊर्जावतीं मधुमतीं महापुण्यां तरिवर्त्मगाम तरिलॊकगॊप्त्रीं ये गङ्गां संश्रितास ते दिवं गताः 84 यॊ वत्स्यति दरक्ष्यति वापि मर्त्यस; तस्मै परयच्छन्ति सुखानि देवाः तद्भाविताः सपर्शने दर्शने यस; तस्मै देवा गतिम इष्टां दिशन्ति 85 दक्षां पृथ्वीं बृहतीं विप्रकृष्टां; शिवाम ऋतां सुरसां सुप्रसन्नाम विभावरीं सर्वभूतप्रतिष्ठां; गङ्गां गता ये तरिदिवं गतास ते 86 खयातिर यस्याः खं दिवं गां च नित्यं; पुरा दिशॊ विदिशश चावतस्थे तस्या जलं सेव्य सरिद वराया; मर्त्याः सर्वे कृतकृत्या भवन्ति 87 इयं गङ्गेति नियतं परतिष्ठा; गुहस्य रुक्मस्य च गर्भयॊषा परातस तरिमार्गा घृतवहा विपाप्मा; गङ्गावतीर्णा वियतॊ विश्वतॊया 88 सुतावनीध्रस्य हरस्य भार्या; दिवॊ भुवश चापि कक्ष्यानुरूपा भव्या पृथिव्या भाविनी भाति राजन; गङ्गा लॊकानां पुण्यदा वै तरयाणाम 89 मधु परवाहा घृतरागॊद्धृताभिर; महॊर्मिभिः शॊभिता बराह्मणैश च दिवश चयुता शिरसात्ता भवेन; गङ्गावनीध्रास तरिदिवस्य माला 90 यॊनिर वरिष्ठा विरजा वितन्वी; शुष्मा इरा वारिवहा यशॊदा विश्वावती चाकृतिर इष्टिर इद्धा; गङ्गॊक्षितानां भुवनस्य पन्थाः 91 कषान्त्या मह्या गॊपने धारणे च; दीप्त्या कृशानॊस तपनस्य चैव तुल्या गङ्गा संमता बराह्मणानां; गुहस्य बरह्मण्यतया च नित्यम 92 ऋषिष्टुतां विष्णुपदीं पुराणीं; सुपुण्यतॊयां मनसापि लॊके सर्वात्मना जाह्नवीं ये परपन्नास; ते बरह्मणः सदनं संप्रयाताः 93 लॊकान इमान नयति या जननीव पुत्रान; सर्वात्मना सर्वगुणॊपपन्ना सवस्थानम इष्टम इह बराह्मम अभीप्समानैर; गङ्गा सदैवात्म वशैर उपास्या 94 उस्रां जुष्टां मिषतीं विश्वतॊयाम; इरां वज्रीं रेवतीं भूधराणाम शिष्टाश्रयाम अमृतां बरह्म कान्तां; गङ्गां शरयेद आत्मवान सिद्धिकामः 95 परसाद्य देवान स विभून समस्तान; भगीरथस तपसॊग्रेण गङ्गाम गाम आनयत ताम अभिगम्य शश्वन; पुमान भयं नेह नामुत्र विद्यात 96 उदाहृतः सर्वथा ते गुणानां; मयैक देशः परसमीक्ष्य बुद्ध्या शक्तिर न मे का चिद इहास्ति वक्तुं; गुणान सर्वान परिमातुं तथैव 97 मेरॊः समुद्रस्य च सर्वरत्नैः; संख्यॊपलानाम उदकस्य वापि वक्तुं शक्यं नेह गङ्गा जलानां; गुणाख्यानं परिमातुं तथैव 98 तस्माद इमान परया शरद्धयॊक्तान; गुणान सर्वाञ जाह्नवीजांस तथैव भवेद वाचा मनसा कर्मणा च; भक्त्या युक्तः परया शरद्दधानः 99 लॊकान इमांस तरीन यशसा वितत्य; सिद्धिं पराप्य महतीं तां दुरापाम गङ्गा कृतान अचिरेणैव लॊकान; यथेष्टम इष्टान विचरिष्यसि तवम 100 तव मम च गुणैर महानुभावा; जुषतु मतिं सततं सवधर्मयुक्तैः अभिगत जनवत्सला हि गङ्गा; भजति युनक्ति सुखैश च भक्तिमन्तम 101 [भ] इति परममतिर गुणान अनेकाञ; शिल रतये तरिपथानुयॊग रूपान बहुविधम अनुशास्य तथ्य रूपान; गगनतलं दयुतिमान विवेश सिद्धः 102 शिलवृत्तिस तु सिद्धस्य वाक्यैः संबॊधितस तदा गङ्गाम उपास्य विधिवत सिद्धिं पराप्तः सुदुर्लभाम 103 तस्मात तवम अपि कौन्तेय भक्त्या परमया युतः गङ्गाम अभ्येहि सततं पराप्स्यसे सिद्धिम उत्तमाम 104 [व] शरुत्वेतिहासं भीष्मॊक्तं गङ्गायाः सतवसंयुतम युधिष्ठिरः परां परीतिम अगच्छद भरातृभिः सह 105 इतिहासम इमं पुण्यं शृणुयाद यः पठेत वा गङ्गायाः सतवसंयुक्तं स मुच्येत सर्वकिल्बिषैः |
1
[v] bṛhaspatisamaṃ buddhyā kṣamayā brahmaṇaḥ samam parākrame śakrasamam ādityasamatejasam 2 gāṅgeyam arjunenājau nihataṃ bhūri varcasam bhrātṛbhiḥ sahito 'nyaiś ca paryupāste yudhiṣṭhiraḥ 3 śayānaṃ vīraśayane kālākāṅkṣiṇam acyutam ājagmur bharataśreṣṭhaṃ draṣṭukāmā maharṣayaḥ 4 atrir vasiṣṭho 'tha bhṛguḥ pulastyaḥ pulahaḥ kratuḥ aṅgirā gautamo 'gastyaḥ sumatiḥ svāyur ātmavān 5 viśvāmitraḥ sthūlaśirāḥ saṃvartaḥ pramatir damaḥ uśanā bṛhaspatir vyāsaś cyavanaḥ kāśyapo dhruvaḥ 6 durvāsā jamadagniś ca mārkaṇḍeyo 'tha gālavaḥ bharadvājaś ca raibhyaś ca yavakrītas tritas tathā 7 sthūlākṣaḥ śakalākṣaś ca kaṇvo medhātithiḥ kṛśaḥ nāradaḥ parvataś caiva sudhanvāthaikato dvitaḥ 8 nitambhūr bhuvano dhaumyaḥ śatānando 'kṛtavraṇaḥ jāmadagnyas tathā rāmaḥ kāmyaś cety evamādayaḥ samāgatā mahātmāno bhīṣmaṃ draṣṭuṃ maharṣayaḥ 9 teṣāṃ mahātmanāṃ pūjām āgatānāṃ yudhiṣṭhiraḥ bhrātṛbhiḥ sahitaś cakre yathāvad anupūrvaśaḥ 10 te pūjitāḥ sukhāsīnāḥ kathaś cakrur maharṣayaḥ bhīṣmāśritāḥ sumadhurāḥ sarvendriyamanoharāḥ 11 bhīṣmas teṣāṃ kathāḥ śrutvā ṛṣīṇāṃ bhāvitātmanām mene divistham ātmānaṃ tuṣṭyā paramayā yutaḥ 12 tatas te bhīṣmam āmantrya pāṇḍavāṃś ca maharṣayaḥ antardhānaṃ gatāḥ sarve sarveṣām eva paśyatām 13 tān ṛṣīn sumahābhāgān antardhānagatān api pāṇḍavās tuṣṭuvuḥ sarve praṇemuś ca muhur muhuḥ 14 prasannamanasaḥ sarve gāṅgeyaṃ kurusattamāḥ upatasthur yathodyantam ādityaṃ mantrakovidāḥ 15 prabhāvāt tapasas teṣām ṛṣīṇāṃ vīkṣya pāṇḍavāḥ prakāśanto diśaḥ sarvā vismayaṃ paramaṃ yayuḥ 16 mahābhāgyaṃ paraṃ teṣām ṛṣīṇām anucintya te pāṃḍavāḥ saha bhīṣmeṇa kathāś cakrus tadāśrayāḥ 17 kathānte śirasā pādau spṛṣṭvā bhīṣmasya pāṇḍavaḥ dharmyaṃ dharmasutaḥ praśnaṃ paryapṛcchad yudhiṣṭhiraḥ 18 ke deśāḥ ke janapadā āśramāḥ ke ca parvatāḥ prakṛṣṭāḥ puṇyataḥ kāś ca jñeyā nadyaḥ pitāmaha 19 [bh] atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam śiloñcha vṛtteḥ saṃvādaṃ siddhasya ca yudhiṣṭhira 20 imāṃ kaś cit parikramya pṛthivīṃ śailabhūṣitām asakṛd dvipadāṃ śreṣṭhaḥ śreṣṭhasya gṛhamedhinaḥ 21 śila vṛtter gṛhaṃ prāptaḥ sa tena vidhinārcitaḥ kṛtakṛtya upātiṣṭhat siddhaṃ tam atithiṃ tadā 22 tau sametya mahātmānau sukhāsīnau kathāḥ śubhāḥ cakratur veda saṃbaddhās tac cheṣa kṛtalakṣaṇāḥ 23 śila vṛttiḥ kathānte tu siddham āmantrya yatnataḥ praśnaṃ papraccha medhāvī yan māṃ tvaṃ paripṛcchasi 24 [ṣilavṛtti] ke deśāḥ ke janapadāḥ ke ''śramāḥ ke ca parvatāḥ prakṛṣṭāḥ puṇyataḥ kāś ca jñeyā nadyas tad ucyatām 25 [siddha] te deśās te janapadās te ''śramās te ca parvatāḥ yeṣāṃ bhāgīrathī gaṅgā madhyenaiti saridvarā 26 tapasā brahmacaryeṇa yajñais tyāgena vā punaḥ gatiṃ tāṃ na labhej jantur gaṅgāṃ saṃsevya yāṃ labhet 27 spṛṣṭāni yeṣāṃ gāṅgeyais toyair gātrāṇi dehinām nyastāni na punas teṣāṃ tyāgaḥ svargād vidhīyate 28 sarvāṇi yeṣāṃ gāṅgeyais toyaiḥ kṛtyāni dehinām gāṃ tyaktvā mānavā vipra divi tiṣṭhanti te 'calāḥ 29 pūrve vayasi karmāṇi kṛtvā pāpāni ye narāḥ paścād gaṅgāṃ niṣevante te 'pi yānty uttamāṃ gatim 30 snātānāṃ śucibhis toyair gāṅgeyaiḥ prayatātmanām vyuṣṭir bhavati yā puṃsāṃ na sā kratuśatair api 31 yāvad asthi manuṣyasya gaṅgātoyeṣu tiṣṭhati tāvad varṣasahasrāṇi svargaṃ prāpya mahīyate 32 apahatya tamas tīvraṃ yathā bhāty udaye raviḥ tathāpahatya pāpmānaṃ bhāti gaṅgā jalokṣitaḥ 33 visomā iva śarvaryo vipuṣpās taravo yathā tadvad deśā diśaś caiva hīnā gaṅgā jalaiḥ śubhaiḥ 34 varṇāśramā yathā sarve svadharmajñānavarjitāḥ ṛtavaś ca yathā somās tathā gaṅgāṃ vinā jagat 35 yathā hīnaṃ nabho 'rkeṇa bhūḥ śailaiḥ khaṃ ca vāyunā tathā deśā diśaś caiva gaṅgā hīnā na saṃśayaḥ 36 triṣu lokeṣu ye ke cit prāṇinaḥ sarva eva te tarpyamāṇāḥ parāṃ tṛptiṃ yānti gaṅgā jalaiḥ śubhaiḥ 37 yas tu sūryeṇa niṣṭaptaṃ gāṅgeyaṃ pibate jalam gavāṃ nirhāra nirmuktād yāvakāt tad viśiṣyate 38 indra vratasahasraṃ tu cared yaḥ kāyaśodhanam pibed yaś cāpi gaṅgāmbhaḥ samau syātāṃ na vā samau 39 tiṣṭhed yugasahasraṃ tu pādenaikena yaḥ pumān māsam ekaṃ tu gaṅgāyāṃ samau syātāṃ na vā samau 40 lambetāvāk śirā yas tu yugānām ayutaṃ pumān tiṣṭhed yatheṣṭaṃ yaś cāpi gaṅgāyāṃ sa viśiṣyate 41 agnau prāptaṃ pradhūyeta yathā tūlaṃ dvijottama tathā gaṅgāvagāḍhasya sarvaṃ pāpaṃ pradhūyate 42 bhūtānām iha sarveṣāṃ duḥkhopahata cetasām gatim anveṣamāṇānāṃ na gaṅgā sadṛśī gatiḥ 43 bhavanti nirviṣāḥ sarpā yathā tārkṣyasya darśanāt gaṅgāyā darśanāt tadvat sarvapāpaiḥ pramucyate 44 apratiṣṭhāś ca ye ke cid adharmaśaraṇāś ca ye teṣāṃ pratiṣṭhā gaṅgeha śaraṇaṃ śarma varma ca 45 prakṛṣṭair aśubhair grastān anekaiḥ puruṣādhamān patate narake gaṅgā saṃśritān pretya tārayet 46 te saṃvibhaktā munibhir nūnaṃ devaiḥ sa vāsavaiḥ ye 'bhigacchanti satataṃ gaṅgām abhigatāṃ suraiḥ 47 vinayācāra hīnāś ca aśivāś ca narādhamāḥ te bhavanti śivā vipra ye vai gaṅgāṃ samāśritāḥ 48 yathā surāṇām amṛtaṃ pitṝṇāṃ ca yathā svadhā sudhā yathā ca nāgānāṃ tathā gaṅgā jalaṃ nṛṇām 49 upāsate yathā bālā mātaraṃ kṣudhayārditāḥ śreyaḥ kāmās tathā gaṅgām upāsantīha dehinaḥ 50 svāyambhuvaṃ yathāsthānaṃ sarveṣāṃ śreṣṭham ucyate snātānāṃ saritāṃ śreṣṭhā gaṅgā tadvad ihocyate 51 yathopajīvināṃ dhenur devādīnāṃ dharā smṛtā tathopajīvināṃ gaṅgā sarvaprāṇabhṛtām iha 52 devāḥ somārka saṃsthāni yathā satrādibhir makhaiḥ amṛtāny upajīvanti tathā gaṅgā jalaṃ narāḥ 53 jāhnavī pulinotthābhiḥ sikatābhiḥ samukṣitaḥ manyate puruṣo ''tmānaṃ diviṣṭham iva śobhitam 54 jāhnavītīra saṃbhūtāṃ mṛdaṃ mūrdhnā vibharti yaḥ bibharti rūpaṃ so 'rkasya tamo nāśāt sunirmalam 55 gaṅgormibhir atho digdhaḥ puruṣaṃ pavano yadā spṛśate so 'pi pāpmānaṃ sadya evāpamārjati 56 vyasanair abhitaptasya narasya vinaśiṣyataḥ gaṅgā darśanajā prītir vyasanāny apakarṣati 57 haṃsārāvaiḥ koka ravai ravair anyairś ca pakṣiṇām paspardha gaṅgā gandharvān pulinaiś ca śiloccayān 58 haṃsādibhiḥ subahubhir vividhaiḥ pakṣibhir vṛtām gaṅgāṃ gokulasaṃbādhāṃ dṛṣṭvā svargo 'pi vismṛtaḥ 59 na sā prītir diviṣṭhasya sarvakāmān upāśnataḥ abhavad yā parā prītir gaṅgāyāḥ puline nṛṇām 60 vān manaḥ karmajair grastaḥ pāpair api pumān iha vīkṣya gaṅgāṃ bhavet pūtas tatra me nāsti saṃśayaḥ 61 saptāvarān sapta parān pitṝṃs tebhyaś ca ye pare pumāṃs tārayate gaṅgāṃ vīkṣya spṛṣṭvāvagāhya ca 62 śrutābhilaṣitā dṛṣṭā spṛṣṭā pītāvagāhitā gaṅgā tārayate nṝṇām ubhau vaṃśau viśeṣataḥ 63 darśanāt sparśanāt pānāt tathā gaṅgeti kīrtanāt punāty apuṇyān puruṣāñ śataśo 'tha sahasraśaḥ 64 ya icchet saphalaṃ janma jīvitaṃ śrutam eva ca sa pitṝṃs tarpayed gaṅgām abhigamya surāṃs tathā 65 na sutair na ca vittena karmaṇā na ca tat phalam prāpnuyāt puruṣo 'tyantaṃ gaṅgāṃ prāpya yad āpnuyāt 66 jātyandhair iha tulyās te mṛtaiḥ paṅgubhir eva ca samarthā ye na paśyanti gaṅgāṃ puṇyajalāṃ śivām 67 bhūtabhavya bhaviṣyajñair maharṣibhir upasthitām devaiḥ sendraiś ca ko gaṅgāṃ nopaseveta mānavaḥ 68 vānaprasthair gṛhasthaiś ca yatibhir brahma cāribhiḥ vidyāvadbhiḥ śritāṃ gaṅgāṃ pumān ko nāma nāśrayet 69 utkrāmadbhiś ca yaḥ prāṇaiḥ prayataḥ śiṣṭasaṃmataḥ cintayen manasā gaṅgāṃ sa gatiṃ paramāṃ labhet 70 na bhayebhyo bhayaṃ tasya na pāpebhyo na rājataḥ ā dehapatanād gaṅgām upāste yaḥ pumān iha 71 gaganād yāṃ mahāpuṇyāṃ patantīṃ vai maheśvaraḥ dadhāra śirasā devīṃ tām eva divi sevate 72 alaṃkṛtās trayo lokāḥ pathibhir vimalais tribhiḥ yas tu tasyā jalaṃ sevet kṛtakṛtyaḥ pumān bhavet 73 divi jyotir yathādityaḥ pitṝṇāṃ caiva candramāḥ deveśaś ca yathā nṝṇāṃ gaṅgeha saritāṃ tathā 74 mātrā pitrā sutair dārair viyuktasya dhanena vā na bhaved dhi tathā duḥkhaṃ yathā gaṅgā viyogajam 75 nāraṇyair neṣṭa viṣayair na sutair na dhanāgamaiḥ tathā prasādo bhavati gaṅgāṃ vīkṣya yathā nṛṇām 76 pūrṇam induṃ yathādṛṣṭvā nṛṇāṃ dṛṣṭiḥ prasīdati gaṅgāṃ tripathagāṃ dṛṣṭvā tathā dṛṣṭiḥ prasīdati 77 tadbhāvas tadgatamanas tanniṣṭhas tatparāyaṇaḥ gaṅgāṃ yo 'nugato bhaktyā sa tasyāḥ priyatāṃ vrajet 78 bhūḥsthaiḥ khasthair diviṣṭhaiś ca bhūtair uccāvacair api gaṅgā vigāhyā satatam eta kāryatamaṃ satām 79 triṣu lokeṣu puṇyatvād gaṅgāyāḥ prathitaṃ yaśaḥ yat putrān sagarasyaiṣā bhasmākhyān anayad divam 80 vāyvīritābhiḥ sumahāsvanābhir; drutābhir atyartha samucchritābhiḥ gaṅgormibhir bhānumatībhir iddhaḥ; sahasraraśmi pratimo vibhāti 81 payasvinīṃ ghṛtinīm atyudārāṃ; samṛddhinīṃ vegiṇīṃ durvigāhyām gaṅgāṃ gatvā yaiḥ śarīraṃ visṛṣṭaṃ; gatā dhīrās te vibudhaiḥ samatvam 82 andhāñ jaḍān dravyahīnāṃś ca gaṅgā; yaśasvinī bṛhatī viśvarūpā devaiḥ sendrair munibhir mānavaiś ca; niṣevitā sarvakāmair yunakti 83 ūrjāvatīṃ madhumatīṃ mahāpuṇyāṃ trivartmagām trilokagoptrīṃ ye gaṅgāṃ saṃśritās te divaṃ gatāḥ 84 yo vatsyati drakṣyati vāpi martyas; tasmai prayacchanti sukhāni devāḥ tadbhāvitāḥ sparśane darśane yas; tasmai devā gatim iṣṭāṃ diśanti 85 dakṣāṃ pṛthvīṃ bṛhatīṃ viprakṛṣṭāṃ; śivām ṛtāṃ surasāṃ suprasannām vibhāvarīṃ sarvabhūtapratiṣṭhāṃ; gaṅgāṃ gatā ye tridivaṃ gatās te 86 khyātir yasyāḥ khaṃ divaṃ gāṃ ca nityaṃ; purā diśo vidiśaś cāvatasthe tasyā jalaṃ sevya sarid varāyā; martyāḥ sarve kṛtakṛtyā bhavanti 87 iyaṃ gaṅgeti niyataṃ pratiṣṭhā; guhasya rukmasya ca garbhayoṣā prātas trimārgā ghṛtavahā vipāpmā; gaṅgāvatīrṇā viyato viśvatoyā 88 sutāvanīdhrasya harasya bhāryā; divo bhuvaś cāpi kakṣyānurūpā bhavyā pṛthivyā bhāvinī bhāti rājan; gaṅgā lokānāṃ puṇyadā vai trayāṇām 89 madhu pravāhā ghṛtarāgoddhṛtābhir; mahormibhiḥ śobhitā brāhmaṇaiś ca divaś cyutā śirasāttā bhavena; gaṅgāvanīdhrās tridivasya mālā 90 yonir variṣṭhā virajā vitanvī; śuṣmā irā vārivahā yaśodā viśvāvatī cākṛtir iṣṭir iddhā; gaṅgokṣitānāṃ bhuvanasya panthāḥ 91 kṣāntyā mahyā gopane dhāraṇe ca; dīptyā kṛśānos tapanasya caiva tulyā gaṅgā saṃmatā brāhmaṇānāṃ; guhasya brahmaṇyatayā ca nityam 92 ṛṣiṣṭutāṃ viṣṇupadīṃ purāṇīṃ; supuṇyatoyāṃ manasāpi loke sarvātmanā jāhnavīṃ ye prapannās; te brahmaṇaḥ sadanaṃ saṃprayātāḥ 93 lokān imān nayati yā jananīva putrān; sarvātmanā sarvaguṇopapannā svasthānam iṣṭam iha brāhmam abhīpsamānair; gaṅgā sadaivātma vaśair upāsyā 94 usrāṃ juṣṭāṃ miṣatīṃ viśvatoyām; irāṃ vajrīṃ revatīṃ bhūdharāṇām śiṣṭāśrayām amṛtāṃ brahma kāntāṃ; gaṅgāṃ śrayed ātmavān siddhikāmaḥ 95 prasādya devān sa vibhūn samastān; bhagīrathas tapasogreṇa gaṅgām gām ānayat tām abhigamya śaśvan; pumān bhayaṃ neha nāmutra vidyāt 96 udāhṛtaḥ sarvathā te guṇānāṃ; mayaika deśaḥ prasamīkṣya buddhyā śaktir na me kā cid ihāsti vaktuṃ; guṇān sarvān parimātuṃ tathaiva 97 meroḥ samudrasya ca sarvaratnaiḥ; saṃkhyopalānām udakasya vāpi vaktuṃ śakyaṃ neha gaṅgā jalānāṃ; guṇākhyānaṃ parimātuṃ tathaiva 98 tasmād imān parayā śraddhayoktān; guṇān sarvāñ jāhnavījāṃs tathaiva bhaved vācā manasā karmaṇā ca; bhaktyā yuktaḥ parayā śraddadhānaḥ 99 lokān imāṃs trīn yaśasā vitatya; siddhiṃ prāpya mahatīṃ tāṃ durāpām gaṅgā kṛtān acireṇaiva lokān; yatheṣṭam iṣṭān vicariṣyasi tvam 100 tava mama ca guṇair mahānubhāvā; juṣatu matiṃ satataṃ svadharmayuktaiḥ abhigata janavatsalā hi gaṅgā; bhajati yunakti sukhaiś ca bhaktimantam 101 [bh] iti paramamatir guṇān anekāñ; śila rataye tripathānuyoga rūpān bahuvidham anuśāsya tathya rūpān; gaganatalaṃ dyutimān viveśa siddhaḥ 102 śilavṛttis tu siddhasya vākyaiḥ saṃbodhitas tadā gaṅgām upāsya vidhivat siddhiṃ prāptaḥ sudurlabhām 103 tasmāt tvam api kaunteya bhaktyā paramayā yutaḥ gaṅgām abhyehi satataṃ prāpsyase siddhim uttamām 104 [v] śrutvetihāsaṃ bhīṣmoktaṃ gaṅgāyāḥ stavasaṃyutam yudhiṣṭhiraḥ parāṃ prītim agacchad bhrātṛbhiḥ saha 105 itihāsam imaṃ puṇyaṃ śṛṇuyād yaḥ paṭheta vā gaṅgāyāḥ stavasaṃyuktaṃ sa mucyet sarvakilbiṣaiḥ |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 13
Chapter 28
|
1
[य] परज्ञा शरुताभ्यां वृत्तेन शीलेन च यथा भवान गुणैः समुदितः सर्वैर वयसा च समन्वितः तस्माद भवन्तं पृच्छामि धर्मं धर्मभृतां वर 2 कषत्रियॊ यदि वा वैश्यः शूद्रॊ वा राजसत्तम बराह्मण्यं पराप्नुयात केन तन मे वयाख्यातुम अर्हसि 3 तपसा वा सुमहता कर्मणा वा शरुतेन वा बराह्मण्यम अथ चेद इच्छेत तन मे बरूहि पितामह 4 [भ] बराह्मण्यं तात दुष्प्रापं वर्णैः कषत्रादिभिस तरिभिः परं हि सर्वभूतानां सथानम एतद युधिष्ठिर 5 बह्वीस तु संसरन यॊनीर जायमानः पुनः पुनः पर्याये तात कस्मिंश चिद बराह्मणॊ नाम जायते 6 अत्राप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम मतङ्गस्य च संवाद्म गर्दभ्याश च युधिष्ठिर 7 दविजातेः कस्य चित तात तुल्यवर्णः सुतः परभुः मतङ्गॊ नाम नाम्नाभूत सर्वैः समुदितॊ गुणैः 8 स यज्ञकारः कौन्तेय पित्रा सृष्टः परंतप परायाद गर्दभ युक्तेन रथेनेहाशु गामिना 9 स बालं गर्दभं राजन वहन्तं मातुर अन्तिके निरविध्यत परतॊदेन नासिकायां पुनः पुनः 10 तं तु तीव्रव्रणं देष्ट्वा गर्दभी पुत्रगृद्धिनी उवाच मा शुचः पुत्र चण्डालस तवाधितिष्ठति 11 बराह्मणे दारुणं नास्ति मैत्रॊ बराह्मण उच्यते आचार्यः सर्वभूतानां शाता किं परहरिष्यति 12 अयं तु पापप्रकृतिर बाले न कुरुते दयाम सवयॊनिं मानयत्य एष भावॊ भावं निगच्छति 13 एतच छरुत्वा मतङ्गस तु दारुणं रासभी वचः अवतीर्य रथात तूर्णं रासभीं परत्यभाषत 14 बरूहि रासभि कल्याणि माता मे येन दूषिता कथं मां वेत्सि चण्डालं कषिप्रं रासभि शंस मे 15 केन जातॊ ऽसमि चण्डालॊ बराह्मण्यं येन मे ऽनशत तत्त्वेनैतन महाप्राज्ञे बरूहि सर्वम अशेषतः 16 [गर्दभी] बराह्मण्यां वृषलेन तवं मत्तायां नापितेन ह जातस तवम असि चण्डालॊ बराह्मण्यं तेन ते ऽनशत 17 एवम उक्तॊ मतङ्गस तु परत्युपायाद गृहं परति तम आगतम अभिप्रेक्ष्य पिता वाक्यम अथाब्रवीत 18 मया तवं यज्ञसंसिद्धौ नियुक्तॊ गुरु कर्मणि कस्मात परतिनिवृत्तॊ ऽसि कच चिन न कुशलं तव 19 [म] अयॊनिर अग्र्ययॊनिर वा यः सयात स कुशली भवेत कुशलं तु कुतस तस्य यस्येयं जननी पितः 20 बराह्मण्यां वृषलाज जातं पितर वेदयतीह माम अमानुषी गर्दभीयं तस्मात तप्स्ये तपॊ महत 21 एवम उक्त्वा स पितरं परतस्थे कृतनिश्चयः ततॊ गत्वा महारण्यम अतप्यत महत तपः 22 ततः संतापयाम आस विबुधांस तपसान्वितः मतङ्गः सुसुखं परेप्सुः सथानं सुचरिताद अपि 23 तं तथा तपसा युक्तम उवाच हरिवाहनः मतङ्ग तप्यसे किं तवं भॊगान उत्सृज्य मानुषान 24 वरं ददानि ते हन्त वृणीष्व तवं यद इच्छति यच चाप्य अवाप्यम अन्यत ते सर्वं परब्रूहि माचिरम 25 [म] बराह्मण्यं कामयानॊ ऽहम इदम आरब्धवांस तपः गच्छेयं तद अवाप्येह वर एष वृतॊ मया 26 एतच छरुत्वा तु वचनं तम उवाच पुरंदरः बराह्मण्यं परार्थयानस तवम अप्राप्यम अकृतात्मभिः 27 शरेष्ठं यत सर्वभूतेषु तपॊ यन नातिवर्तते तदग्र्यं परार्थयानस तवम अचिराद विनशिष्यसि 28 देवतासुरमर्त्येषु यत पवित्रं परं समृतम चण्डाल यॊनौ जातेन न त पराप्यं कथं चन |
1
[y] prajñā śrutābhyāṃ vṛttena śīlena ca yathā bhavān guṇaiḥ samuditaḥ sarvair vayasā ca samanvitaḥ tasmād bhavantaṃ pṛcchāmi dharmaṃ dharmabhṛtāṃ vara 2 kṣatriyo yadi vā vaiśyaḥ śūdro vā rājasattama brāhmaṇyaṃ prāpnuyāt kena tan me vyākhyātum arhasi 3 tapasā vā sumahatā karmaṇā vā śrutena vā brāhmaṇyam atha ced icchet tan me brūhi pitāmaha 4 [bh] brāhmaṇyaṃ tāta duṣprāpaṃ varṇaiḥ kṣatrādibhis tribhiḥ paraṃ hi sarvabhūtānāṃ sthānam etad yudhiṣṭhira 5 bahvīs tu saṃsaran yonīr jāyamānaḥ punaḥ punaḥ paryāye tāta kasmiṃś cid brāhmaṇo nāma jāyate 6 atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam mataṅgasya ca saṃvādma gardabhyāś ca yudhiṣṭhira 7 dvijāteḥ kasya cit tāta tulyavarṇaḥ sutaḥ prabhuḥ mataṅgo nāma nāmnābhūt sarvaiḥ samudito guṇaiḥ 8 sa yajñakāraḥ kaunteya pitrā sṛṣṭaḥ paraṃtapa prāyād gardabha yuktena rathenehāśu gāminā 9 sa bālaṃ gardabhaṃ rājan vahantaṃ mātur antike niravidhyat pratodena nāsikāyāṃ punaḥ punaḥ 10 taṃ tu tīvravraṇaṃ deṣṭvā gardabhī putragṛddhinī uvāca mā śucaḥ putra caṇḍālas tvādhitiṣṭhati 11 brāhmaṇe dāruṇaṃ nāsti maitro brāhmaṇa ucyate ācāryaḥ sarvabhūtānāṃ śātā kiṃ prahariṣyati 12 ayaṃ tu pāpaprakṛtir bāle na kurute dayām svayoniṃ mānayaty eṣa bhāvo bhāvaṃ nigacchati 13 etac chrutvā mataṅgas tu dāruṇaṃ rāsabhī vacaḥ avatīrya rathāt tūrṇaṃ rāsabhīṃ pratyabhāṣata 14 brūhi rāsabhi kalyāṇi mātā me yena dūṣitā kathaṃ māṃ vetsi caṇḍālaṃ kṣipraṃ rāsabhi śaṃsa me 15 kena jāto 'smi caṇḍālo brāhmaṇyaṃ yena me 'naśat tattvenaitan mahāprājñe brūhi sarvam aśeṣataḥ 16 [gardabhī] brāhmaṇyāṃ vṛṣalena tvaṃ mattāyāṃ nāpitena ha jātas tvam asi caṇḍālo brāhmaṇyaṃ tena te 'naśat 17 evam ukto mataṅgas tu pratyupāyād gṛhaṃ prati tam āgatam abhiprekṣya pitā vākyam athābravīt 18 mayā tvaṃ yajñasaṃsiddhau niyukto guru karmaṇi kasmāt pratinivṛtto 'si kac cin na kuśalaṃ tava 19 [m] ayonir agryayonir vā yaḥ syāt sa kuśalī bhavet kuśalaṃ tu kutas tasya yasyeyaṃ jananī pitaḥ 20 brāhmaṇyāṃ vṛṣalāj jātaṃ pitar vedayatīha mām amānuṣī gardabhīyaṃ tasmāt tapsye tapo mahat 21 evam uktvā sa pitaraṃ pratasthe kṛtaniścayaḥ tato gatvā mahāraṇyam atapyata mahat tapaḥ 22 tataḥ saṃtāpayām āsa vibudhāṃs tapasānvitaḥ mataṅgaḥ susukhaṃ prepsuḥ sthānaṃ sucaritād api 23 taṃ tathā tapasā yuktam uvāca harivāhanaḥ mataṅga tapyase kiṃ tvaṃ bhogān utsṛjya mānuṣān 24 varaṃ dadāni te hanta vṛṇīṣva tvaṃ yad icchati yac cāpy avāpyam anyat te sarvaṃ prabrūhi māciram 25 [m] brāhmaṇyaṃ kāmayāno 'ham idam ārabdhavāṃs tapaḥ gaccheyaṃ tad avāpyeha vara eṣa vṛto mayā 26 etac chrutvā tu vacanaṃ tam uvāca puraṃdaraḥ brāhmaṇyaṃ prārthayānas tvam aprāpyam akṛtātmabhiḥ 27 śreṣṭhaṃ yat sarvabhūteṣu tapo yan nātivartate tadagryaṃ prārthayānas tvam acirād vinaśiṣyasi 28 devatāsuramartyeṣu yat pavitraṃ paraṃ smṛtam caṇḍāla yonau jātena na ta prāpyaṃ kathaṃ cana |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 13
Chapter 29
|
1
[भ] एवम उक्तॊ मतङ्गस तु संशितात्मा यतव्रतः अतिष्ठद एकपादेन वर्षाणां शतम अच्युत 2 तम उवाच ततः शक्रः पुनर एव महायशाः मतङ्ग परमं सथानं परार्थयन्न अतिदुर्लभम 3 मा कृथाः साहसं पुत्र नैष धर्मपथस तव अप्राप्यं परार्थयानॊ हि नचिराद विनशिष्यसि 4 मतङ्ग परमं सथानं वार्यमाणॊ मया सकृत चिकीर्षस्य एव तपसा सर्वथा न भविष्यसि 5 तिर्यग्यॊनिगतः सर्वॊ मानुष्यं यदि गच्छति स जायते पुल्कसॊ वा चण्डालॊ वा कदा चन 6 पुंश्चलः पापयॊनिर वा यः कश चिद इह लक्ष्यते स तस्याम एव सुचिरं मतङ्ग परिवर्तते 7 ततॊ दशगुणे काले लभते शूद्रताम अपि शूद्रयॊनाव अपि ततॊ बहुशः परिवर्तते 8 ततस तरिंशद गुणे काले लभते वैश्यताम अपि वैश्यतायां चिरं कालं तत्रैव परिवर्तते 9 ततः षष्टिगुणे काले राजन्यॊ नाम जायते राजन्यत्वे चिरं कालं तत्रैव परिवर्तते 10 ततः षष्टिगुणे काले लभते बरह्म बन्धुताम बरह्म बन्धुश चिरं कालं तत्रैव परिवर्तते 11 ततस तु दविशते काले लभते काण्डपृष्ठताम काण्डपृष्ठश चिरं कालं तत्रैव परिवर्तते 12 ततस तु तरिशते काले लभते दविजताम अपि तां च पराप्य चिरं कालं तत्रैव परिवर्तते 13 ततश चतुःशते काले शरॊत्रियॊ नाम जायते शरॊत्रियत्वे चिरं कालं तत्रैव परिवर्तते 14 तदैव करॊधहर्षौ च कामद्वेषौ च पुत्रक अतिमानातिवादौ तम आविशन्ति दविजाधमम 15 तांश चेज जयति शत्रून स तदा पराप्नॊति सद गतिम अथ ते वै जयन्त्य एनं तालाग्राद इव पात्यते 16 मतङ्ग संप्रधार्यैतद यद अहं तवाम अचूदुदम वृणीष्व कामम अन्यं तवं बराह्मण्यं हि सुदुर्लभम |
1
[bh] evam ukto mataṅgas tu saṃśitātmā yatavrataḥ atiṣṭhad ekapādena varṣāṇāṃ śatam acyuta 2 tam uvāca tataḥ śakraḥ punar eva mahāyaśāḥ mataṅga paramaṃ sthānaṃ prārthayann atidurlabham 3 mā kṛthāḥ sāhasaṃ putra naiṣa dharmapathas tava aprāpyaṃ prārthayāno hi nacirād vinaśiṣyasi 4 mataṅga paramaṃ sthānaṃ vāryamāṇo mayā sakṛt cikīrṣasy eva tapasā sarvathā na bhaviṣyasi 5 tiryagyonigataḥ sarvo mānuṣyaṃ yadi gacchati sa jāyate pulkaso vā caṇḍālo vā kadā cana 6 puṃścalaḥ pāpayonir vā yaḥ kaś cid iha lakṣyate sa tasyām eva suciraṃ mataṅga parivartate 7 tato daśaguṇe kāle labhate śūdratām api śūdrayonāv api tato bahuśaḥ parivartate 8 tatas triṃśad guṇe kāle labhate vaiśyatām api vaiśyatāyāṃ ciraṃ kālaṃ tatraiva parivartate 9 tataḥ ṣaṣṭiguṇe kāle rājanyo nāma jāyate rājanyatve ciraṃ kālaṃ tatraiva parivartate 10 tataḥ ṣaṣṭiguṇe kāle labhate brahma bandhutām brahma bandhuś ciraṃ kālaṃ tatraiva parivartate 11 tatas tu dviśate kāle labhate kāṇḍapṛṣṭhatām kāṇḍapṛṣṭhaś ciraṃ kālaṃ tatraiva parivartate 12 tatas tu triśate kāle labhate dvijatām api tāṃ ca prāpya ciraṃ kālaṃ tatraiva parivartate 13 tataś catuḥśate kāle śrotriyo nāma jāyate śrotriyatve ciraṃ kālaṃ tatraiva parivartate 14 tadaiva krodhaharṣau ca kāmadveṣau ca putraka atimānātivādau tam āviśanti dvijādhamam 15 tāṃś cej jayati śatrūn sa tadā prāpnoti sad gatim atha te vai jayanty enaṃ tālāgrād iva pātyate 16 mataṅga saṃpradhāryaitad yad ahaṃ tvām acūdudam vṛṇīṣva kāmam anyaṃ tvaṃ brāhmaṇyaṃ hi sudurlabham |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 13
Chapter 30
|
1
[भ] एवम उक्तॊ मतङ्गस तु भृशं शॊकपरायणः अतिष्ठत गयां गत्वा सॊ ऽङगुष्ठेन शतं समाः 2 सुदुष्करं वहन यॊगं कृशॊ धमनि संततः तवग अस्थि भूतॊ धर्मात्मा स पपातेति नः शरुतम 3 तं पतन्तम अभिद्रुत्य परिजग्राह वासवः वराणाम ईश्वरॊ दाता सर्वभूतहिते रतः 4 [षक्र] मतङ्ग बराह्मणत्वं ते संवृतं परिपन्थिभिः पूजयन सुखम आप्नॊति दुःखम आप्नॊत्य अपूजयन 5 बराह्मणे सर्वभूतानां यॊगक्षेमः समाहितः बराह्मणेभ्यॊ ऽनुतृप्यन्ति पितरॊ देवतास तथा 6 बराह्मणः सर्वभूतानां मतङ्ग पर उच्यते बराह्मणः कुरुते तद धि यथा यद यच च वाञ्छति 7 बह्वीस तु संसरन यॊनीर जायमानः पुनः पुनः पर्याये तात कस्मिंश चिद बराह्मण्यम इह विन्दति 8 [म] किं मां तुदसि दुःखार्तं मृतं मारयसे च माम तं तु शॊचामि यॊ लब्ध्वा बरह्मण्यं न बुभूषते 9 बराह्मण्यं यदि दुष्प्रापं तरिभिर वर्णैः शतक्रतॊ सुदुर्लभं तदावाप्य नानुतिष्ठन्ति मानवाः 10 यः पापेभ्यः पापतमस तेषाम अधम एव सः बराह्मण्यं यॊ ऽवजानीते धनं लब्ध्वेव दुर्लभम 11 दुष्प्रापं खलु विप्रत्वं पराप्तं दुरनुपालनम दुरवापम अवाप्यैतन नानुतिष्ठन्ति मानवाः 12 एकारामॊ हय अहं शक्र निर्द्वंद्वॊ निष्परिग्रहः अहिंसा दमदानस्थः कथं नार्हामि विप्रताम 13 यथा कामविहारी सयां कामरूपी विहंगमः बरह्मक्षत्राविरॊधेन पूजां च पराप्नुयाम अहम यथा ममाक्षया कीर्तिर भवेच चापि पुरंदर 14 [इन्द्र] छन्दॊ देव इति खयातः सत्रीणां पूज्यॊ भविष्यसि 15 [बः] एवं तस्मै वरं दत्त्वा वासवॊ ऽनतरधीयत पराणांस तयक्त्वा मतङ्गॊ ऽपि पराप तत सथानम उत्तमम 16 एवम एतत परं सथानं बराह्मण्यं नाम भारत तच च दुष्प्रापम इह वै महेन्द्र वचनं यथा |
1
[bh] evam ukto mataṅgas tu bhṛśaṃ śokaparāyaṇaḥ atiṣṭhata gayāṃ gatvā so 'ṅguṣṭhena śataṃ samāḥ 2 suduṣkaraṃ vahan yogaṃ kṛśo dhamani saṃtataḥ tvag asthi bhūto dharmātmā sa papāteti naḥ śrutam 3 taṃ patantam abhidrutya parijagrāha vāsavaḥ varāṇām īśvaro dātā sarvabhūtahite rataḥ 4 [ṣakra] mataṅga brāhmaṇatvaṃ te saṃvṛtaṃ paripanthibhiḥ pūjayan sukham āpnoti duḥkham āpnoty apūjayan 5 brāhmaṇe sarvabhūtānāṃ yogakṣemaḥ samāhitaḥ brāhmaṇebhyo 'nutṛpyanti pitaro devatās tathā 6 brāhmaṇaḥ sarvabhūtānāṃ mataṅga para ucyate brāhmaṇaḥ kurute tad dhi yathā yad yac ca vāñchati 7 bahvīs tu saṃsaran yonīr jāyamānaḥ punaḥ punaḥ paryāye tāta kasmiṃś cid brāhmaṇyam iha vindati 8 [m] kiṃ māṃ tudasi duḥkhārtaṃ mṛtaṃ mārayase ca mām taṃ tu śocāmi yo labdhvā brahmaṇyaṃ na bubhūṣate 9 brāhmaṇyaṃ yadi duṣprāpaṃ tribhir varṇaiḥ śatakrato sudurlabhaṃ tadāvāpya nānutiṣṭhanti mānavāḥ 10 yaḥ pāpebhyaḥ pāpatamas teṣām adhama eva saḥ brāhmaṇyaṃ yo 'vajānīte dhanaṃ labdhveva durlabham 11 duṣprāpaṃ khalu vipratvaṃ prāptaṃ duranupālanam duravāpam avāpyaitan nānutiṣṭhanti mānavāḥ 12 ekārāmo hy ahaṃ śakra nirdvaṃdvo niṣparigrahaḥ ahiṃsā damadānasthaḥ kathaṃ nārhāmi vipratām 13 yathā kāmavihārī syāṃ kāmarūpī vihaṃgamaḥ brahmakṣatrāvirodhena pūjāṃ ca prāpnuyām aham yathā mamākṣayā kīrtir bhavec cāpi puraṃdara 14 [indra] chando deva iti khyātaḥ strīṇāṃ pūjyo bhaviṣyasi 15 [bḥ] evaṃ tasmai varaṃ dattvā vāsavo 'ntaradhīyata prāṇāṃs tyaktvā mataṅgo 'pi prāpa tat sthānam uttamam 16 evam etat paraṃ sthānaṃ brāhmaṇyaṃ nāma bhārata tac ca duṣprāpam iha vai mahendra vacanaṃ yathā |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 13
Chapter 31
|
1
[य] शरुतं मे महद आख्यानम एतत कुरुकुलॊद्वह सुदुष्प्रापं बरवीषि तवं बराह्मण्यं वदतां वर 2 विश्वामित्रेण च पुरा बराह्मण्यं पराप्तम इत्य उत शरूयते वदसे तच च दुष्प्रापम इति सत्तम 3 वीह हव्यश च राजर्षिः शरुतॊ मे विप्रतां गतः तद एव तावद गाङ्गेय शरॊतुम इच्छाम्य अहं विभॊ 4 स केन कर्मणा पराप्तॊ बराह्मण्यं राजसत्तम वरेण तपसा वापि तन मे वयाख्यातुम अर्हति 5 [बः] शृणु राजन यथा राजा वीह हव्यॊ महायशाः कषत्रियः सन पुनः पराप्तॊ बराह्मण्यं लॊकसत्कृतम 6 मनॊर महात्मनस तात परजा धर्मेण शासतः बभूव पुत्रॊ धर्मात्मा शर्यातिर इति विश्रुतः 7 तस्यान्ववाये दवौ राजन राजानौ संबभूवतुः हेहयस तालजङ्घश च वत्सेषु जयतां वर 8 हेहयस्य तु पुत्राणां दशसु सत्रीषु भारत शतं बभूव परख्यातं शूराणाम अनिवर्तिनाम 9 तुल्यरूपप्रभावाणां विदुषां युद्धशालिनाम धनुर्वेदे च वेदे च सर्वत्रैव कृतश्रमाः 10 काशिष्व अपि नृपॊ राजन दिवॊदास पितामहः हर्यश्व इति विख्यातॊ बभूव जयतां वरः 11 स वीतहव्यदायादैर आगत्य पुरुषर्षभ गङ्गायमुनयॊर मध्ये संग्रामे विनिपातितः 12 तं तु हत्वा नरवरं हेहयास ते महारथाः परतिजग्मुः पुरीं रम्यां वत्सानाम अकुतॊभयाः 13 हर्यश्वस्य तु दायादः काशिराजॊ ऽभयषिच्यत सुदेवॊ देवसंकाशः साक्षाद धर्म इवापरः 14 स पालयन्न एव महीं धर्मात्मा काशिनन्दनः तैर वीतहव्यैर आगत्य युधि सर्वैर विनिर्जितः 15 तम अप्य आजौ विनिर्जित्य परतिजग्मुर यथागतम सौदेविस तव अथ काशीशॊ दिवॊदासॊ ऽभयषिच्यत 16 दिवॊदासस तु विज्ञाय वीर्यं तेषां महात्मनाम वाराणसीं महातेजा निर्ममे शक्र शासनात 17 विप्र कषत्रिय संबाधां वैश्यशूद्र समाकुलाम नैकद्रव्यॊच्चयवतीं समृद्धविपणापणाम 18 गङ्गाया उत्तरे कूले वप्रान्ते राजसत्तम गॊमत्या दक्षिणे चैव शक्रस्येवामरावतीम 19 तत्र तं राजशार्दूलं निवसन्तं महीपतिम आगत्य हेहया भूयः पर्यधावन्त भारत 20 स निष्पत्य ददौ युद्धं तेभ्यॊ राजा महाबलः देवासुरसमं घॊरं दिवॊदासॊ महाद्युतिः 21 स तु युद्धे महाराज दिनानां दशतीर दश हतवाहन भूयिष्ठस ततॊ दैन्यम उपागमत 22 हतयॊधस ततॊ राजन कषीणकॊशश च भूमिपः दिवॊदासः पुरीं हित्वा पलायनपरॊ ऽभवत 23 स तव आश्रमम उपागम्य भरद्वाजस्य धीमतः जगाम शरणं राजा कृताञ्जलिर अरिंदम 24 [राजा] भगवन वैतहव्यैर मे युद्धे वंशः परणाशितः अहम एकः परिद्यूनॊ भवन्तं शरणं गतः 25 शिष्यस्नेहेन भगवन स मां रक्षितुम अर्हसि निःशेषॊ हि कृतॊ वंशॊ मम तैः पापकर्मभिः 26 तम उवाच महाभागॊ भरद्वाजः परतापवान न भेतव्यं न भेतव्यं सौदेव वयेतु ते भयम 27 अहम इष्टिं करॊम्य अद्य पुत्रार्थं ते विशां पते वैतहव्य सहस्राणि यथा तवं परसहिष्यसि 28 तत इष्टिं चकारर्षिस तस्य वै पुत्र कामिकीम अथास्य तनयॊ जज्ञे परतर्दन इति शरुतः 29 स जातमात्रॊ ववृधे समाः सद्यस तरयॊदश वेदं चाधिजगे कृत्स्नं धनुर्वेदं च भारत 30 यॊगेन च समाविष्टॊ भरद्वाजेन धीमता तेजॊ लौक्यं स संगृह्य तस्मिन देशे समाविशत 31 ततः स कवची धन्वी बाणी दीप्त इवानलः परययौ सधनुर धन्वन विवर्षुर इव तॊयदः 32 तं दृष्ट्वा परमं हर्षं सुदेव तनयॊ ययौ मेने च मनसा दग्धान वैतहव्यान स पार्थिवः 33 ततस तं यौवराज्येन सथापयित्वा परतर्दनम कृतकृत्यं तदात्मानं स राजा अभ्यनन्दत 34 ततस तु वैतहव्यानां वधाय स महीपतिः पुत्रं परस्थापयाम आस परतर्दनम अरिंदमम 35 सरथः स तु संतीर्य गङ्गाम आशु पराक्रमी परययौ वीतहव्यानां पुरीं परपुरंजयः 36 वैतहव्यास तु संश्रुत्य रथघॊषं समुद्धतम निर्ययुर नगराकारै रथैः पररथारुजैः 37 निष्क्रम्य ते नरव्याघ्रा दंशिताश चित्रयॊधिनः परतर्दनं समाजघ्नुः शरवर्षैर उदायुधाः 38 अस्तैश च विविधाकारै रथौघैश च युधिष्ठिर अभ्यवर्षन्त राजानं हिमवन्तम इवाम्बुदाः 39 अस्तैर अस्त्राणि संवार्य तेषां राजा परतर्दनः जघान तान महातेजा वज्रानल समैः शरैः 40 कृत्तॊत्तमाङ्गास ते राजन भल्लैः शतसहस्रशः अपतन रुधिरार्द्राङ्गा निकृत्ता इव किंशुकाः 41 हतेषु तेषु सर्वेषु वीतहव्यः सुतेष्व अथ पराद्रवन नगरं हित्वा भृगॊर आश्रमम अप्य उत 42 ययौ भृगुं च शरणं वीतहव्यॊ नराधिपः अभयं च ददौ तस्मै राज्ञे राजन भृगुस तथा ततॊ ददाव आसनं च तस्मै शिष्यॊ भृगॊस तदा 43 अथानुपदम एवाशु तत्रागच्छत परतर्दनः स पराप्य चाश्रमपदं दिवॊदासात्मजॊ ऽबरवीत 44 भॊ भॊः के ऽतराश्रमे सन्ति भृगॊः शिष्या महात्मनः दरष्टुम इच्छे मुनिम अहं तस्याचक्षत माम इति 45 स तं विदित्वा तु भृगुर निश्चक्रामाश्रमात तदा पूजयाम आस च ततॊ विधिना परमेण ह 46 उवाच चैनं राजेन्द्र किं कार्यम इति पार्थिवम स चॊवाच नृपस तस्मै यद आगमनकारणम 47 अयं बरह्मन्न इतॊ राजा वीतहव्यॊ विसर्ज्यताम अस्य पुत्रैर हि मे बरह्मन कृत्स्नॊ वंशः परणाशितः उत्सादितश च विषयः काशीनां रत्नसंचयः 48 एतस्य वीर्यदृप्तस्य हतं पुत्रशतं मया अस्येदानीं वधाद बरह्मन भविष्याम्य अनृणः पितुः 49 तम उवाच कृपाविष्टॊ भृगुर धर्मभृतां वरः नेहास्ति कषत्रियः कश चित सर्वे हीमे दविजातयः 50 एवं तु वचनं शरुत्वा भृगॊस तथ्यं परतर्दनः पादाव उपस्पृश्य शनैः परहसन वाक्यम अब्रवीत 51 एवम अप्य अस्मि भगवन कृतकृत्यॊ न संशयः यद एष राजा वीर्येण सवजातिं तयाजितॊ मया 52 अनुजानीहि मां बरह्मन धयायस्व च शिवेन माम तयाजितॊ हि मया जातिम एष राजा भृगूद्वह 53 ततस तेनाभ्यनुज्ञातॊ ययौ राजा परतर्दनः यथागतं महाराज मुक्त्वा विषम इवॊरगः 54 भृगॊर वचनमात्रेण स च बरह्मर्षितां गतः वीतहव्यॊ महाराज बरह्मवादित्वम एव च 55 तस्य गृत्समदः पुत्रॊ रूपेणेन्द्र इवापरः शक्रस तवम इति यॊ दैत्यैर निगृहीतः किलाभवत 56 ऋग्वेदे वर्तते चाग्र्या शरुतिर अत्र विशां पते यत्र गृत्समदॊ बरह्मन बराह्मणैः स महीयते 57 स बरह्म चारी विप्रर्षिः शरीमान गृत्समदॊ ऽभवत पुत्रॊ गृत्समदस्यापि सुचेता अभवद दविजः 58 वर्चाः सुतेजसः पुत्रॊ विहव्यस तस्य चात्मजः विहव्यस्य तु पुत्रस तु वितत्यस तस्य चात्मजः 59 वितत्यस्य सुतः सत्यः सन्तः सत्यस्य चात्मजः शरवास तस्य सुतश चर्षिः शरवसश चाभवत तमः 60 तमसश च परकाशॊ ऽभूत तनयॊ दविजसत्तमः परकाशस्य च वाग इन्द्रॊ बभूव जयतां वरः 61 तस्यात्मजश च परमतिर वेदवेदाङ्गपारगः घृताच्यां तस्य पुत्रस तु रुरुर नामॊदपद्यत 62 परमद्वरायां तु रुरॊः पुत्रः समुदपद्यत शुनकॊ नाम विप्रर्षिर यस्य पुत्रॊ ऽथ शौनकः 63 एवं विप्रत्वम अगमद वीतहव्यॊ नराधिपः भृगॊः परसादाद राजेन्द्र कषत्रियः कषत्रियर्षभ 64 तथैव कथितॊ वंशॊ मया गार्त्समदस तव विस्तरेण महाराज किम अन्यद अनुपृच्छसि |
1
[y] śrutaṃ me mahad ākhyānam etat kurukulodvaha suduṣprāpaṃ bravīṣi tvaṃ brāhmaṇyaṃ vadatāṃ vara 2 viśvāmitreṇa ca purā brāhmaṇyaṃ prāptam ity uta śrūyate vadase tac ca duṣprāpam iti sattama 3 vīha havyaś ca rājarṣiḥ śruto me vipratāṃ gataḥ tad eva tāvad gāṅgeya śrotum icchāmy ahaṃ vibho 4 sa kena karmaṇā prāpto brāhmaṇyaṃ rājasattama vareṇa tapasā vāpi tan me vyākhyātum arhati 5 [bḥ] śṛṇu rājan yathā rājā vīha havyo mahāyaśāḥ kṣatriyaḥ san punaḥ prāpto brāhmaṇyaṃ lokasatkṛtam 6 manor mahātmanas tāta prajā dharmeṇa śāsataḥ babhūva putro dharmātmā śaryātir iti viśrutaḥ 7 tasyānvavāye dvau rājan rājānau saṃbabhūvatuḥ hehayas tālajaṅghaś ca vatseṣu jayatāṃ vara 8 hehayasya tu putrāṇāṃ daśasu strīṣu bhārata śataṃ babhūva prakhyātaṃ śūrāṇām anivartinām 9 tulyarūpaprabhāvāṇāṃ viduṣāṃ yuddhaśālinām dhanurvede ca vede ca sarvatraiva kṛtaśramāḥ 10 kāśiṣv api nṛpo rājan divodāsa pitāmahaḥ haryaśva iti vikhyāto babhūva jayatāṃ varaḥ 11 sa vītahavyadāyādair āgatya puruṣarṣabha gaṅgāyamunayor madhye saṃgrāme vinipātitaḥ 12 taṃ tu hatvā naravaraṃ hehayās te mahārathāḥ pratijagmuḥ purīṃ ramyāṃ vatsānām akutobhayāḥ 13 haryaśvasya tu dāyādaḥ kāśirājo 'bhyaṣicyata sudevo devasaṃkāśaḥ sākṣād dharma ivāparaḥ 14 sa pālayann eva mahīṃ dharmātmā kāśinandanaḥ tair vītahavyair āgatya yudhi sarvair vinirjitaḥ 15 tam apy ājau vinirjitya pratijagmur yathāgatam saudevis tv atha kāśīśo divodāso 'bhyaṣicyata 16 divodāsas tu vijñāya vīryaṃ teṣāṃ mahātmanām vārāṇasīṃ mahātejā nirmame śakra śāsanāt 17 vipra kṣatriya saṃbādhāṃ vaiśyaśūdra samākulām naikadravyoccayavatīṃ samṛddhavipaṇāpaṇām 18 gaṅgāyā uttare kūle vaprānte rājasattama gomatyā dakṣiṇe caiva śakrasyevāmarāvatīm 19 tatra taṃ rājaśārdūlaṃ nivasantaṃ mahīpatim āgatya hehayā bhūyaḥ paryadhāvanta bhārata 20 sa niṣpatya dadau yuddhaṃ tebhyo rājā mahābalaḥ devāsurasamaṃ ghoraṃ divodāso mahādyutiḥ 21 sa tu yuddhe mahārāja dinānāṃ daśatīr daśa hatavāhana bhūyiṣṭhas tato dainyam upāgamat 22 hatayodhas tato rājan kṣīṇakośaś ca bhūmipaḥ divodāsaḥ purīṃ hitvā palāyanaparo 'bhavat 23 sa tv āśramam upāgamya bharadvājasya dhīmataḥ jagāma śaraṇaṃ rājā kṛtāñjalir ariṃdama 24 [rājā] bhagavan vaitahavyair me yuddhe vaṃśaḥ praṇāśitaḥ aham ekaḥ paridyūno bhavantaṃ śaraṇaṃ gataḥ 25 śiṣyasnehena bhagavan sa māṃ rakṣitum arhasi niḥśeṣo hi kṛto vaṃśo mama taiḥ pāpakarmabhiḥ 26 tam uvāca mahābhāgo bharadvājaḥ pratāpavān na bhetavyaṃ na bhetavyaṃ saudeva vyetu te bhayam 27 aham iṣṭiṃ karomy adya putrārthaṃ te viśāṃ pate vaitahavya sahasrāṇi yathā tvaṃ prasahiṣyasi 28 tata iṣṭiṃ cakārarṣis tasya vai putra kāmikīm athāsya tanayo jajñe pratardana iti śrutaḥ 29 sa jātamātro vavṛdhe samāḥ sadyas trayodaśa vedaṃ cādhijage kṛtsnaṃ dhanurvedaṃ ca bhārata 30 yogena ca samāviṣṭo bharadvājena dhīmatā tejo laukyaṃ sa saṃgṛhya tasmin deśe samāviśat 31 tataḥ sa kavacī dhanvī bāṇī dīpta ivānalaḥ prayayau sadhanur dhanvan vivarṣur iva toyadaḥ 32 taṃ dṛṣṭvā paramaṃ harṣaṃ sudeva tanayo yayau mene ca manasā dagdhān vaitahavyān sa pārthivaḥ 33 tatas taṃ yauvarājyena sthāpayitvā pratardanam kṛtakṛtyaṃ tadātmānaṃ sa rājā abhyanandata 34 tatas tu vaitahavyānāṃ vadhāya sa mahīpatiḥ putraṃ prasthāpayām āsa pratardanam ariṃdamam 35 sarathaḥ sa tu saṃtīrya gaṅgām āśu parākramī prayayau vītahavyānāṃ purīṃ parapuraṃjayaḥ 36 vaitahavyās tu saṃśrutya rathaghoṣaṃ samuddhatam niryayur nagarākārai rathaiḥ pararathārujaiḥ 37 niṣkramya te naravyāghrā daṃśitāś citrayodhinaḥ pratardanaṃ samājaghnuḥ śaravarṣair udāyudhāḥ 38 astaiś ca vividhākārai rathaughaiś ca yudhiṣṭhira abhyavarṣanta rājānaṃ himavantam ivāmbudāḥ 39 astair astrāṇi saṃvārya teṣāṃ rājā pratardanaḥ jaghāna tān mahātejā vajrānala samaiḥ śaraiḥ 40 kṛttottamāṅgās te rājan bhallaiḥ śatasahasraśaḥ apatan rudhirārdrāṅgā nikṛttā iva kiṃśukāḥ 41 hateṣu teṣu sarveṣu vītahavyaḥ suteṣv atha prādravan nagaraṃ hitvā bhṛgor āśramam apy uta 42 yayau bhṛguṃ ca śaraṇaṃ vītahavyo narādhipaḥ abhayaṃ ca dadau tasmai rājñe rājan bhṛgus tathā tato dadāv āsanaṃ ca tasmai śiṣyo bhṛgos tadā 43 athānupadam evāśu tatrāgacchat pratardanaḥ sa prāpya cāśramapadaṃ divodāsātmajo 'bravīt 44 bho bhoḥ ke 'trāśrame santi bhṛgoḥ śiṣyā mahātmanaḥ draṣṭum icche munim ahaṃ tasyācakṣata mām iti 45 sa taṃ viditvā tu bhṛgur niścakrāmāśramāt tadā pūjayām āsa ca tato vidhinā parameṇa ha 46 uvāca cainaṃ rājendra kiṃ kāryam iti pārthivam sa covāca nṛpas tasmai yad āgamanakāraṇam 47 ayaṃ brahmann ito rājā vītahavyo visarjyatām asya putrair hi me brahman kṛtsno vaṃśaḥ praṇāśitaḥ utsāditaś ca viṣayaḥ kāśīnāṃ ratnasaṃcayaḥ 48 etasya vīryadṛptasya hataṃ putraśataṃ mayā asyedānīṃ vadhād brahman bhaviṣyāmy anṛṇaḥ pituḥ 49 tam uvāca kṛpāviṣṭo bhṛgur dharmabhṛtāṃ varaḥ nehāsti kṣatriyaḥ kaś cit sarve hīme dvijātayaḥ 50 evaṃ tu vacanaṃ śrutvā bhṛgos tathyaṃ pratardanaḥ pādāv upaspṛśya śanaiḥ prahasan vākyam abravīt 51 evam apy asmi bhagavan kṛtakṛtyo na saṃśayaḥ yad eṣa rājā vīryeṇa svajātiṃ tyājito mayā 52 anujānīhi māṃ brahman dhyāyasva ca śivena mām tyājito hi mayā jātim eṣa rājā bhṛgūdvaha 53 tatas tenābhyanujñāto yayau rājā pratardanaḥ yathāgataṃ mahārāja muktvā viṣam ivoragaḥ 54 bhṛgor vacanamātreṇa sa ca brahmarṣitāṃ gataḥ vītahavyo mahārāja brahmavāditvam eva ca 55 tasya gṛtsamadaḥ putro rūpeṇendra ivāparaḥ śakras tvam iti yo daityair nigṛhītaḥ kilābhavat 56 ṛgvede vartate cāgryā śrutir atra viśāṃ pate yatra gṛtsamado brahman brāhmaṇaiḥ sa mahīyate 57 sa brahma cārī viprarṣiḥ śrīmān gṛtsamado 'bhavat putro gṛtsamadasyāpi sucetā abhavad dvijaḥ 58 varcāḥ sutejasaḥ putro vihavyas tasya cātmajaḥ vihavyasya tu putras tu vitatyas tasya cātmajaḥ 59 vitatyasya sutaḥ satyaḥ santaḥ satyasya cātmajaḥ śravās tasya sutaś carṣiḥ śravasaś cābhavat tamaḥ 60 tamasaś ca prakāśo 'bhūt tanayo dvijasattamaḥ prakāśasya ca vāg indro babhūva jayatāṃ varaḥ 61 tasyātmajaś ca pramatir vedavedāṅgapāragaḥ ghṛtācyāṃ tasya putras tu rurur nāmodapadyata 62 pramadvarāyāṃ tu ruroḥ putraḥ samudapadyata śunako nāma viprarṣir yasya putro 'tha śaunakaḥ 63 evaṃ vipratvam agamad vītahavyo narādhipaḥ bhṛgoḥ prasādād rājendra kṣatriyaḥ kṣatriyarṣabha 64 tathaiva kathito vaṃśo mayā gārtsamadas tava vistareṇa mahārāja kim anyad anupṛcchasi |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 13
Chapter 32
|
1
[य] के पूज्याः के नमः कार्या मानवैर भरतर्षभ विस्तरेण तद आचक्ष्व न हि तृप्यामि कथ्यताम 2 [भ] अत्राप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम नारदस्य च संवादं वासुदेवस्य चॊभयॊः 3 नारदं पराञ्जलिं दृष्ट्वा पूजयानं दविज रषभान केशवः परिपप्रच्छ भगवन कान नमस्यसि 4 बहुमानः परः केषु भवतॊ यान नमस्यसि शक्यं चेच छरॊतुम इच्छामि बरूह्य एतद धर्मवित्तम 5 [न] शृणु गॊविन्द यान एतान पूजयाम्य अरिमर्दन तवत्तॊ ऽनयः कः पुमाँल लॊके शरॊतुम एतद इहार्हति 6 वरुणं वायुम आदित्यं पर्यन्यं जातवेदसम सथाणुं सकन्दं तथा लक्ष्मीं विष्णुं बरह्माणम एव च 7 वाचस्पतिं चन्द्रमसम अपः पृथ्वीं सरस्वतीम सततं ये नमस्यन्ति तान नमस्याम्य अहं विभॊ 8 तपॊधनान वेद विदॊ नित्यं वेद परायणान महार्हान वृष्णिशार्दूल सदा संपूजयाम्य अहम 9 अभुक्त्वा देवकार्याणि कुर्वते ये ऽविकत्थनाः संतुष्टाश च कषमा युक्तास तान नमस्याम्य अहं विभॊ 10 सम्यग ददति ये चेष्टान कषान्ता दान्ता जितेन्द्रियाः सस्यं धनं कषितिं गाश च तान नमस्यामि यादव 11 ये ते तपसि वर्तन्ते वने मूलफलाशनाः असंचयाः करियावन्तस तान नमस्यामि यादव 12 ये भृत्यभरणे सक्ताः सततं चातिथि परियाः भुञ्जन्ते देव शेषाणि तान नमस्यामि यादव 13 ये वेदं पराप्य दुर्धर्षा वाग्मिनॊ बरह्मवादिनः याजनाध्यापने युक्ता नित्यं तान पूजयाम्य अहम 14 परसन्नहृदयाश चैव सर्वसत्त्वेषु नित्यशः आ पृष्ठतापात सवाध्याये युक्तास तान पूजयाम्य अहम 15 गुरु परसादे सवाध्याये यतन्ते ये सथिरव्रताः शुश्रूषवॊ ऽनसूयन्तस तान नमस्यामि यादव 16 सुव्रता मुनयॊ ये च बरह्मण्याः सत्यसंगराः वॊढारॊ हव्यकव्यानां तान नमस्यामि यादव 17 भैक्ष्य चर्यासु निरताः कृशा गुरु कुलाश्रयाः निःसुखा निर्धना ये च तान नमस्यामि यादव 18 निर्ममा निष्प्रतिद्वंद्वा निर्ह्रीका निष्प्रयॊजनाः अहिंसा निरता ये च ये च सत्यव्रता नराः दान्ताः शम पराश चैव तान नमस्यामि केशव 19 देवतातिथिपूजायां परसक्ता गृहमेधिनः कपॊत वृत्तयॊ नित्यं तान नमस्यामि यादव 20 येषां तरिवर्गः कृत्येषु वर्तते नॊपहीयते शिष्टाचार परवृत्ताश च तान नमस्याम्य अहं सदा 21 बराह्मणास तरिषु लॊकेषु ये तरिवर्गम अनुष्ठिताः अलॊलुपाः पुण्यशीलास तान नमस्यामि केशव 22 अब्भक्षा वायुभक्षाश च सुधा भक्षाश च ये सदा वरतैश च विविधैर युक्तास तान नमस्यामि माधव 23 अयॊनीन अग्नियॊनींश च बरह्मयॊनींस तथैव च सर्वभूतात्मयॊनींश च तान नमस्याम्य अहं दविजान 24 नित्यम एतान नमस्यामि कृष्ण लॊककरान ऋषीन लॊकज्येष्ठाञ जञाननिष्ठांस तमॊ घनाँल लॊकभास्करान 25 तस्मात तवम अपि वार्ष्णेय दविजान पूजय नित्यदा पूजिताः पूजनार्हा हि सुखं दास्यन्ति ते ऽनघ 26 अल्स्मिल लॊके सदा हय एते परत्र च सुखप्रदाः त एते मान्यमाना वै परदास्यन्ति सुखं तव 27 ये सर्वातिथयॊ नित्यं गॊषु च बराह्मणेषु च नित्यं सत्ये च निरता दुर्गाण्य अतितरन्ति ते 28 नित्यं शम परा ये च तथा ये चानसूयकाः नित्यं सवाध्यायिनॊ ये च दुर्गाण्य अतितरन्ति ते 29 सर्वान देवान नमस्यन्ति ये चैकं देवम आश्रिताः शरद्दधानाश च दान्ताश च दुर्गाण्य अतितरन्ति ते 30 तथैव विप्र परवरान नमस्कृत्य यतव्रतान भवन्ति ये दानरता दुर्गाण्य अतितरन्ति ते 31 अग्नीन आधाय विधिवत परयता धारयन्ति ये पराप्ताः सॊमाहुतिं चैव दुर्गाण्य अतितरन्ति ते 32 मातापित्रॊर गुरुषु च सम्यग वर्तन्ति ये सदा यथा तवं वृष्णिशार्दूलेत्य उक्त्वैवं विरराम सः 33 तस्मात तवम अपि कौन्तेय पितृदेवद्विजातिथीन सम्यक पूजय येन तवं गतिम इष्टाम अवाप्स्यसि |
1
[y] ke pūjyāḥ ke namaḥ kāryā mānavair bharatarṣabha vistareṇa tad ācakṣva na hi tṛpyāmi kathyatām 2 [bh] atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam nāradasya ca saṃvādaṃ vāsudevasya cobhayoḥ 3 nāradaṃ prāñjaliṃ dṛṣṭvā pūjayānaṃ dvija rṣabhān keśavaḥ paripapraccha bhagavan kān namasyasi 4 bahumānaḥ paraḥ keṣu bhavato yān namasyasi śakyaṃ cec chrotum icchāmi brūhy etad dharmavittama 5 [n] śṛṇu govinda yān etān pūjayāmy arimardana tvatto 'nyaḥ kaḥ pumāṁl loke śrotum etad ihārhati 6 varuṇaṃ vāyum ādityaṃ paryanyaṃ jātavedasam sthāṇuṃ skandaṃ tathā lakṣmīṃ viṣṇuṃ brahmāṇam eva ca 7 vācaspatiṃ candramasam apaḥ pṛthvīṃ sarasvatīm satataṃ ye namasyanti tān namasyāmy ahaṃ vibho 8 tapodhanān veda vido nityaṃ veda parāyaṇān mahārhān vṛṣṇiśārdūla sadā saṃpūjayāmy aham 9 abhuktvā devakāryāṇi kurvate ye 'vikatthanāḥ saṃtuṣṭāś ca kṣamā yuktās tān namasyāmy ahaṃ vibho 10 samyag dadati ye ceṣṭān kṣāntā dāntā jitendriyāḥ sasyaṃ dhanaṃ kṣitiṃ gāś ca tān namasyāmi yādava 11 ye te tapasi vartante vane mūlaphalāśanāḥ asaṃcayāḥ kriyāvantas tān namasyāmi yādava 12 ye bhṛtyabharaṇe saktāḥ satataṃ cātithi priyāḥ bhuñjante deva śeṣāṇi tān namasyāmi yādava 13 ye vedaṃ prāpya durdharṣā vāgmino brahmavādinaḥ yājanādhyāpane yuktā nityaṃ tān pūjayāmy aham 14 prasannahṛdayāś caiva sarvasattveṣu nityaśaḥ ā pṛṣṭhatāpāt svādhyāye yuktās tān pūjayāmy aham 15 guru prasāde svādhyāye yatante ye sthiravratāḥ śuśrūṣavo 'nasūyantas tān namasyāmi yādava 16 suvratā munayo ye ca brahmaṇyāḥ satyasaṃgarāḥ voḍhāro havyakavyānāṃ tān namasyāmi yādava 17 bhaikṣya caryāsu niratāḥ kṛśā guru kulāśrayāḥ niḥsukhā nirdhanā ye ca tān namasyāmi yādava 18 nirmamā niṣpratidvaṃdvā nirhrīkā niṣprayojanāḥ ahiṃsā niratā ye ca ye ca satyavratā narāḥ dāntāḥ śama parāś caiva tān namasyāmi keśava 19 devatātithipūjāyāṃ prasaktā gṛhamedhinaḥ kapota vṛttayo nityaṃ tān namasyāmi yādava 20 yeṣāṃ trivargaḥ kṛtyeṣu vartate nopahīyate śiṣṭācāra pravṛttāś ca tān namasyāmy ahaṃ sadā 21 brāhmaṇās triṣu lokeṣu ye trivargam anuṣṭhitāḥ alolupāḥ puṇyaśīlās tān namasyāmi keśava 22 abbhakṣā vāyubhakṣāś ca sudhā bhakṣāś ca ye sadā vrataiś ca vividhair yuktās tān namasyāmi mādhava 23 ayonīn agniyonīṃś ca brahmayonīṃs tathaiva ca sarvabhūtātmayonīṃś ca tān namasyāmy ahaṃ dvijān 24 nityam etān namasyāmi kṛṣṇa lokakarān ṛṣīn lokajyeṣṭhāñ jñānaniṣṭhāṃs tamo ghnāṁl lokabhāskarān 25 tasmāt tvam api vārṣṇeya dvijān pūjaya nityadā pūjitāḥ pūjanārhā hi sukhaṃ dāsyanti te 'nagha 26 alsmil loke sadā hy ete paratra ca sukhapradāḥ ta ete mānyamānā vai pradāsyanti sukhaṃ tava 27 ye sarvātithayo nityaṃ goṣu ca brāhmaṇeṣu ca nityaṃ satye ca niratā durgāṇy atitaranti te 28 nityaṃ śama parā ye ca tathā ye cānasūyakāḥ nityaṃ svādhyāyino ye ca durgāṇy atitaranti te 29 sarvān devān namasyanti ye caikaṃ devam āśritāḥ śraddadhānāś ca dāntāś ca durgāṇy atitaranti te 30 tathaiva vipra pravarān namaskṛtya yatavratān bhavanti ye dānaratā durgāṇy atitaranti te 31 agnīn ādhāya vidhivat prayatā dhārayanti ye prāptāḥ somāhutiṃ caiva durgāṇy atitaranti te 32 mātāpitror guruṣu ca samyag vartanti ye sadā yathā tvaṃ vṛṣṇiśārdūlety uktvaivaṃ virarāma saḥ 33 tasmāt tvam api kaunteya pitṛdevadvijātithīn samyak pūjaya yena tvaṃ gatim iṣṭām avāpsyasi |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 13
Chapter 33
|
1
[य] किं राज्ञः सर्वकृत्यानां गरीयः सयात पितामह किं कुर्वन कर्म नृपतिर उभौ लॊकौ समश्नुते 2 [भ] एतद राज्ञः कृत्यतमम अभिषिक्तस्य भारत बराह्मणानाम अनुष्ठानम अत्यन्तं सुखम इच्छता शरॊत्रियान बराह्मणान वृद्धान नित्यम एवाभिपूजयेत 3 पौरजानपदांश चापि बराह्मणांश च बहुश्रुतान सान्त्वेन भॊगदानेन नमः कारैस तथार्चयेत 4 एतत कृत्यतमं राज्ञॊ नित्यम एवेति लक्षयेत यथात्मानं यथा पुत्रांस तथैतान परिपालयेत 5 ये चाप्य एषां पूज्यतमास तान दृढं परतिपूजयेत तेषु शान्तेषु तद राष्ट्रं सर्वम एव विराजते 6 ते पूज्यास ते नमः कार्यास ते रक्ष्याः पितरॊ यथा तेष्व एव यात्रा लॊकस्य भूतानाम इव वासवे 7 अभिचारैर उपायैश च दहेयुर अपि तेजसा निःशेषं कुपिताः कुर्युर उग्राः सत्यपराक्रमाः 8 नान्तम एषां परपश्यामि न दिशश चाप्य अपावृताः कुपिताः समुदीक्षन्ते दावेष्व अग्निशिखा इव 9 विद्यन तेषां साहसिका गुणास तेषाम अतीव हि कूपा इव तृणच छन्ना विशुद्धा दयौर इवापरे 10 परसह्य कारिणः के चित कार्पास मृदवॊ ऽपरे सन्ति चैषाम अतिशठास तथान्ये ऽतितपस्विनः 11 कृषिगॊरक्ष्यम अप्य अन्ये भैक्षम अन्ये ऽपय अनुष्ठिताः चॊराश चान्ये ऽनृताश चान्ये तथान्ये नटनर्तकाः 12 सर्वकर्मसु दृश्यन्ते परशान्तेष्व इतरेषु च विविधाचार युक्ताश च बराह्मणा भरतर्षभ 13 नाना कर्मसु युक्तानां बहु कर्मॊपजीविनाम धर्मज्ञानां सतां तेषां नित्यम एवानुकीर्तयेत 14 पितॄणां देवतानां च मनुष्यॊरगरक्षसाम पुरॊहिता महाभागा बराह्मणा वै नराधिप 15 नैते देवैर न पितृभिर न गन्धर्वैर न राक्षसैः नासुरैर न पिशाचैश च शक्या जेतुं दविजातयः 16 अदैवं दैवतं कुर्युर दैवतं चाप्य अदैवतम यम इच्छेयुः स राजा सयाद यं दविष्युः स पराभवेत 17 परिवादं च ये कुर्युर बराह्मणानाम अचेतसः निन्दा परशंसा कुशलाः कीर्त्यकीर्तिपरावराः परिकुल्प्यन्ति ते राजन सततं दविषतां दविजाः 18 बराह्मणा यं परशंसन्ति पुरुषः स परवर्धते बराह्मणैर यः पराक्रुष्टः पराभूयात कषणाद धि सः 19 शका यवनकाम्बॊजास तास ताः कषत्रिय जातयः वृषलत्वं परिगता बराह्मणानाम अदर्शनात 20 दरमिॢाश च कलिङ्गाश च पुलिन्दाश चाप्य उशीनराः कौलाः सर्पा माहिषकास तास ताः कषत्रिय जातयः 21 वृषलत्वं परिगता बराह्मणानाम अदर्शनात शरेयान पराजयस तेभ्यॊ न जयॊ जयतां वर 22 यस तु सर्वम इदं हन्याद बराह्मणं च न तः समम बरह्म वध्या महान दॊष इत्य आहुः परमर्षयः 23 परिवादॊ दविजातीनां न शरॊतव्यः कथं चन आसीताधॊ मुखस तूष्णीं समुत्थाय वरजेत वा 24 न स जातॊ जनिष्यॊ वा पृथिव्याम इह कश चन यॊ बराह्मण विरॊधेन सुखं जीवितुम उत्सहेत 25 दुर्ग्रहॊ मुष्टिना वायुर दुःस्पर्शः पाणिना शशी दुर्धरा पृथिवी मूर्ध्ना दुर्जया बराह्मणा भुवि 1 [भ] बराह्मणान एव सततं भृशं संप्रतिपूजयेत |
1
[y] kiṃ rājñaḥ sarvakṛtyānāṃ garīyaḥ syāt pitāmaha kiṃ kurvan karma nṛpatir ubhau lokau samaśnute 2 [bh] etad rājñaḥ kṛtyatamam abhiṣiktasya bhārata brāhmaṇānām anuṣṭhānam atyantaṃ sukham icchatā śrotriyān brāhmaṇān vṛddhān nityam evābhipūjayet 3 paurajānapadāṃś cāpi brāhmaṇāṃś ca bahuśrutān sāntvena bhogadānena namaḥ kārais tathārcayet 4 etat kṛtyatamaṃ rājño nityam eveti lakṣayet yathātmānaṃ yathā putrāṃs tathaitān paripālayet 5 ye cāpy eṣāṃ pūjyatamās tān dṛḍhaṃ pratipūjayet teṣu śānteṣu tad rāṣṭraṃ sarvam eva virājate 6 te pūjyās te namaḥ kāryās te rakṣyāḥ pitaro yathā teṣv eva yātrā lokasya bhūtānām iva vāsave 7 abhicārair upāyaiś ca daheyur api tejasā niḥśeṣaṃ kupitāḥ kuryur ugrāḥ satyaparākramāḥ 8 nāntam eṣāṃ prapaśyāmi na diśaś cāpy apāvṛtāḥ kupitāḥ samudīkṣante dāveṣv agniśikhā iva 9 vidyan teṣāṃ sāhasikā guṇās teṣām atīva hi kūpā iva tṛṇac channā viśuddhā dyaur ivāpare 10 prasahya kāriṇaḥ ke cit kārpāsa mṛdavo 'pare santi caiṣām atiśaṭhās tathānye 'titapasvinaḥ 11 kṛṣigorakṣyam apy anye bhaikṣam anye 'py anuṣṭhitāḥ corāś cānye 'nṛtāś cānye tathānye naṭanartakāḥ 12 sarvakarmasu dṛśyante praśānteṣv itareṣu ca vividhācāra yuktāś ca brāhmaṇā bharatarṣabha 13 nānā karmasu yuktānāṃ bahu karmopajīvinām dharmajñānāṃ satāṃ teṣāṃ nityam evānukīrtayet 14 pitṝṇāṃ devatānāṃ ca manuṣyoragarakṣasām purohitā mahābhāgā brāhmaṇā vai narādhipa 15 naite devair na pitṛbhir na gandharvair na rākṣasaiḥ nāsurair na piśācaiś ca śakyā jetuṃ dvijātayaḥ 16 adaivaṃ daivataṃ kuryur daivataṃ cāpy adaivatam yam iccheyuḥ sa rājā syād yaṃ dviṣyuḥ sa parābhavet 17 parivādaṃ ca ye kuryur brāhmaṇānām acetasaḥ nindā praśaṃsā kuśalāḥ kīrtyakīrtiparāvarāḥ parikulpyanti te rājan satataṃ dviṣatāṃ dvijāḥ 18 brāhmaṇā yaṃ praśaṃsanti puruṣaḥ sa pravardhate brāhmaṇair yaḥ parākruṣṭaḥ parābhūyāt kṣaṇād dhi saḥ 19 śakā yavanakāmbojās tās tāḥ kṣatriya jātayaḥ vṛṣalatvaṃ parigatā brāhmaṇānām adarśanāt 20 dramiḷāś ca kaliṅgāś ca pulindāś cāpy uśīnarāḥ kaulāḥ sarpā māhiṣakās tās tāḥ kṣatriya jātayaḥ 21 vṛṣalatvaṃ parigatā brāhmaṇānām adarśanāt śreyān parājayas tebhyo na jayo jayatāṃ vara 22 yas tu sarvam idaṃ hanyād brāhmaṇaṃ ca na taḥ samam brahma vadhyā mahān doṣa ity āhuḥ paramarṣayaḥ 23 parivādo dvijātīnāṃ na śrotavyaḥ kathaṃ cana āsītādho mukhas tūṣṇīṃ samutthāya vrajeta vā 24 na sa jāto janiṣyo vā pṛthivyām iha kaś cana yo brāhmaṇa virodhena sukhaṃ jīvitum utsahet 25 durgraho muṣṭinā vāyur duḥsparśaḥ pāṇinā śaśī durdharā pṛthivī mūrdhnā durjayā brāhmaṇā bhuvi 1 [bh] brāhmaṇān eva satataṃ bhṛśaṃ saṃpratipūjayet |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 13
Chapter 34
|
1
एते हि सॊमराजान ईश्वराः सुखदुःखयॊः 2 एते भॊगैर अलंकारैर अन्यैश चैव किम इच्छकैः सदा पूज्या नमः कार्या रक्ष्याश च पितृवन नृपैः अतॊ राष्ट्रस्य शान्तिर हि भूतानाम इव वासवात 3 जायतां बरह्म वर्चस्वी राष्ट्रे वै बराह्मणः शुचिः महारथश च राजन्य एष्टव्यः शत्रुतापनः 4 बराह्मणं जातिसंपन्नं धर्मज्ञं संशितव्रतम वासयेत गृहे राजन न तस्मात परम अस्ति वै 5 बराह्मणेभ्यॊ हविर दत्तं परतिगृह्णन्ति देवताः पितरः सर्वभूतानां नैतेभ्यॊ विद्यते परम 6 आदित्यश चन्द्रमा वायुर भूमिर आपॊ ऽमबरं दिशः सर्वे बराह्मणम आविश्य सदान्नम उपभुञ्जते 7 न तस्याश्नन्ति पितरॊ यस्य विप्रा न भुञ्जते देवाश चाप्य अस्य नाश्नन्ति पापस्य बराह्मण दविषः 8 बराह्मणेषु तु तुष्टेषु परीयन्ते पितरः सदा तथैव देवता राजन नात्र कार्या विचारणा 9 तथैव ते ऽपि परीयन्ते येषां भवति तद धविः न च परेत्य विनश्यन्ति गच्छन्ति परमां गतिम 10 येन येनैव हविषा बराह्मणांस तर्पयेन नरः तेन तेनैव परीयन्ते पितरॊ देवतास तथा 11 बराह्मणाद एव तद भूतं परभवन्ति यतः परजाः यतश चायं परभवति परेत्य यत्र च गच्छति 12 वेदैष मार्गं सवर्गस्य तथैव नरकस्य च आगतानागते चॊभे बराह्मणॊ दविपदां वरः बराह्मणॊ भरतश्रेष्ठ सवधर्मं वेद मेधया 13 ये चैनम अनुवर्तन्ते ते न यान्ति पराभवम न ते परेत्य विनश्यन्ति गच्छन्ति न पराभवम 14 ये बराह्मण मुखात पराप्तं परतिगृह्णन्ति वै वचः कृतात्मानॊ महात्मानस ते न यान्ति पराभवम 15 कषत्रियाणां परतपतां तेजसा च बलेन च बराह्मणेष्व एव शाम्यन्ति तेजांसि च बलानि च 16 भृगवॊ ऽजयंस तालजङ्घान नीपान अङ्गिरसॊ ऽजयन भरद्वाजॊ वैतहव्यान ऐलांश च भरतर्षभ 17 चित्रायुधांश चाप्य अजयन्न एते कृष्णाजिनध्वजाः परक्षिप्याथ च कुम्भान वै पारगामिनम आरभेत 18 यत किं चित कथ्यते लॊके शरूयते पश्यते ऽपि वा सर्वं तद बराह्मणेष्व एव गूढॊ ऽगनिर इव दारुषु 19 अत्राप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम संवादं वासुदेवस्य पृथ्व्याश च भरतर्षभ 20 [वासुदेव] मातरं सर्वभूतानां पृच्छे तवा संशयं शुभे केन सवित कर्मणा पापं वयपॊहति नरॊ गृही 21 [पृथिवी] बराह्मणान एव सेवेत पवित्रं हय एतद उत्तमम बराह्मणान सेवमानस्य रजः सर्वं परणश्यति 22 अतॊ भूतिर अतः कीर्तिर अतॊ बुद्धिः परजायते अपरेषां परेषां च परेभ्यश चैव ये परे 23 बराह्मणा यं परशंसन्ति पुरुषः स परवर्धते अथ यॊ बराह्मणाक्रुष्टः पराभवति सॊ ऽचिरात 24 यथा महार्णवे कषिप्त आमलॊष्टॊ विनश्यति तथा दुश्चरितं कर्म पराभावाय कल्पते 25 पश्य चन्द्रे कृतं लक्ष्म समुद्रे लवणॊदकम तथा भग सहस्रेण महेन्द्रं परिचिह्नितम 26 तेषाम एव परभावेन सहस्रनयनॊ हय असौ शतक्रतुः समभवत पश्य माधव यादृशम 27 इच्छन भूतिं च कीर्तिं च लॊकांश च मधुसूदन बराह्मणानुमते तिष्ठेत पुरुषः शुचिर आत्मवान 28 इत्य एतद वचनं शरुत्वा मेदिन्या मधुसूदनः साधु साध्व इत्य अथेत्य उक्त्वा मेदिनीं परत्यपूजयत 29 एतां शरुत्वॊपमां पार्थ परयतॊ बराह्मणर्षभान सततं पूजयेथास तवं ततः शरेयॊ ऽभिपत्स्यसे |
1
ete hi somarājāna īśvarāḥ sukhaduḥkhayoḥ 2 ete bhogair alaṃkārair anyaiś caiva kim icchakaiḥ sadā pūjyā namaḥ kāryā rakṣyāś ca pitṛvan nṛpaiḥ ato rāṣṭrasya śāntir hi bhūtānām iva vāsavāt 3 jāyatāṃ brahma varcasvī rāṣṭre vai brāhmaṇaḥ śuciḥ mahārathaś ca rājanya eṣṭavyaḥ śatrutāpanaḥ 4 brāhmaṇaṃ jātisaṃpannaṃ dharmajñaṃ saṃśitavratam vāsayeta gṛhe rājan na tasmāt param asti vai 5 brāhmaṇebhyo havir dattaṃ pratigṛhṇanti devatāḥ pitaraḥ sarvabhūtānāṃ naitebhyo vidyate param 6 ādityaś candramā vāyur bhūmir āpo 'mbaraṃ diśaḥ sarve brāhmaṇam āviśya sadānnam upabhuñjate 7 na tasyāśnanti pitaro yasya viprā na bhuñjate devāś cāpy asya nāśnanti pāpasya brāhmaṇa dviṣaḥ 8 brāhmaṇeṣu tu tuṣṭeṣu prīyante pitaraḥ sadā tathaiva devatā rājan nātra kāryā vicāraṇā 9 tathaiva te 'pi prīyante yeṣāṃ bhavati tad dhaviḥ na ca pretya vinaśyanti gacchanti paramāṃ gatim 10 yena yenaiva haviṣā brāhmaṇāṃs tarpayen naraḥ tena tenaiva prīyante pitaro devatās tathā 11 brāhmaṇād eva tad bhūtaṃ prabhavanti yataḥ prajāḥ yataś cāyaṃ prabhavati pretya yatra ca gacchati 12 vedaiṣa mārgaṃ svargasya tathaiva narakasya ca āgatānāgate cobhe brāhmaṇo dvipadāṃ varaḥ brāhmaṇo bharataśreṣṭha svadharmaṃ veda medhayā 13 ye cainam anuvartante te na yānti parābhavam na te pretya vinaśyanti gacchanti na parābhavam 14 ye brāhmaṇa mukhāt prāptaṃ pratigṛhṇanti vai vacaḥ kṛtātmāno mahātmānas te na yānti parābhavam 15 kṣatriyāṇāṃ pratapatāṃ tejasā ca balena ca brāhmaṇeṣv eva śāmyanti tejāṃsi ca balāni ca 16 bhṛgavo 'jayaṃs tālajaṅghān nīpān aṅgiraso 'jayan bharadvājo vaitahavyān ailāṃś ca bharatarṣabha 17 citrāyudhāṃś cāpy ajayann ete kṛṣṇājinadhvajāḥ prakṣipyātha ca kumbhān vai pāragāminam ārabhet 18 yat kiṃ cit kathyate loke śrūyate paśyate 'pi vā sarvaṃ tad brāhmaṇeṣv eva gūḍho 'gnir iva dāruṣu 19 atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam saṃvādaṃ vāsudevasya pṛthvyāś ca bharatarṣabha 20 [vāsudeva] mātaraṃ sarvabhūtānāṃ pṛcche tvā saṃśayaṃ śubhe kena svit karmaṇā pāpaṃ vyapohati naro gṛhī 21 [pṛthivī] brāhmaṇān eva seveta pavitraṃ hy etad uttamam brāhmaṇān sevamānasya rajaḥ sarvaṃ praṇaśyati 22 ato bhūtir ataḥ kīrtir ato buddhiḥ prajāyate apareṣāṃ pareṣāṃ ca parebhyaś caiva ye pare 23 brāhmaṇā yaṃ praśaṃsanti puruṣaḥ sa pravardhate atha yo brāhmaṇākruṣṭaḥ parābhavati so 'cirāt 24 yathā mahārṇave kṣipta āmaloṣṭo vinaśyati tathā duścaritaṃ karma parābhāvāya kalpate 25 paśya candre kṛtaṃ lakṣma samudre lavaṇodakam tathā bhaga sahasreṇa mahendraṃ paricihnitam 26 teṣām eva prabhāvena sahasranayano hy asau śatakratuḥ samabhavat paśya mādhava yādṛśam 27 icchan bhūtiṃ ca kīrtiṃ ca lokāṃś ca madhusūdana brāhmaṇānumate tiṣṭhet puruṣaḥ śucir ātmavān 28 ity etad vacanaṃ śrutvā medinyā madhusūdanaḥ sādhu sādhv ity athety uktvā medinīṃ pratyapūjayat 29 etāṃ śrutvopamāṃ pārtha prayato brāhmaṇarṣabhān satataṃ pūjayethās tvaṃ tataḥ śreyo 'bhipatsyase |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 13
Chapter 35
|
1
[भ] जन्मनैव महाभागॊ बराह्मणॊ नाम जायते नमस्यः सर्वभूतानाम अतिथिः परसृताग्र भुक 2 सर्वान नः सुहृदस तात बराह्मणाः सुमनॊमुखाः गीर्भिर मङ्गलयुक्ताभिर अनुध्यायन्ति पूजिताः 3 सर्वान नॊ दविषतस तात बराह्मणा जातमन्यवः गीर्भिर दारुणयुक्ताभिर अभिहन्युर अपूजिताः 4 अत्र गाथा बरह्म गीताः कीर्तयन्ति पुरा विदः सृष्ट्वा दविजातीन धाता हि यथापूर्वं समादधत 5 न वॊ ऽनयद इह कर्तव्यं किं चिद ऊर्ध्वं यथाविधि गुप्ता गॊपायत बरह्म शरेयॊ वस तेन शॊभनम 6 सवम एव कुर्वतां कर्म शरीर वॊ बराह्मी भविष्यति परमाणं सर्वभूतानां परग्रहं च गमिष्यथ 7 न शौद्रं कर्म कर्तव्यं बराह्मणेन विपश्चिता शौद्रं हि कुर्वतः कर्म धर्मः समुपरुध्यते 8 शरीश च बुद्धिश च तेजश च विभूतिश च परतापिनी सवाध्यायेनैव माहात्म्यं विमलं परतिपत्स्यथ 9 हुत्वा चाहवनीयस्थं महाभाग्ये परतिष्ठिताः अग्रभॊज्याः परसूतीनां शरिया बराह्म्यानुकल्पिताः 10 शरद्धया परया युक्ता हय अनभिद्रॊह लब्धया दमस्वाध्यायनिरताः सर्वान कामान अवाप्स्यथ 11 यच चैव मानुषे लॊके यच च देवेषु किं चन सर्वं तत तपसा साध्यं जञानेन विनयेन च 12 इत्य एता बरह्म गीतास ते समाख्याता मयानघ विप्रानुकम्पार्थम इदं तेन परॊक्तं हि धीमता 13 भूयस तेषां बलं मन्ये यथा राज्ञस तपस्विनः दुरासदाश च चण्डाश च रभसाः कषिप्रकारिणः 14 सन्त्य एषां सिंहसत्त्वाश च वयाघ्रसत्त्वास तथापरे वराहमृगसत्त्वाश च गजसत्त्वास तथापरे 15 कर्पास मृदवः के चित तथान्ये मकरस्पृशः विभाष्य घातिनः के चित तथा चक्षुर्हणॊ ऽपरे 16 सन्ति चाशीविषनिभाः सन्ति मन्दास तथापरे विविधानीह वृत्तानि बराह्मणानां युधिष्ठिर 17 मेकला दरमिडाः काशाः पौण्ड्राः कॊल्ल गिरास तथा शौण्डिका दरदा दर्वाश चौराः शबर बर्बराः 18 किराता यवनाश चैव तास ताः कषत्रिय जातयः वृषलत्वम अनुप्राप्ता बराह्मणानाम अदर्शनात 19 बराह्मणानां परिभवाद असुराः सलिले शयाः बराह्मणानां परसादाच च देवाः सवर्गनिवासिनः 20 अशक्यं सप्रष्टुम आकाशम अचाल्यॊ हिमवान गिरिः अवार्या सेतुना गङ्गा दुर्जया बराह्मणा भुवि 21 न बराह्मण विरॊधेन शक्या शास्तुं वसुंधरा बराह्मणा हि महात्मानॊ देवानाम अपि देवताः 22 तान पूजयस्व सततं दानेन परिचर्यया यदीच्छसि महीं भॊक्तुम इमां सागरमेखलाम 23 परतिग्रहेण तेजॊ हि विप्राणां शाम्यते ऽनघ परतिग्रहं ये नेच्छेयुस ते ऽपि रक्ष्यास तवयानघ |
1
[bh] janmanaiva mahābhāgo brāhmaṇo nāma jāyate namasyaḥ sarvabhūtānām atithiḥ prasṛtāgra bhuk 2 sarvān naḥ suhṛdas tāta brāhmaṇāḥ sumanomukhāḥ gīrbhir maṅgalayuktābhir anudhyāyanti pūjitāḥ 3 sarvān no dviṣatas tāta brāhmaṇā jātamanyavaḥ gīrbhir dāruṇayuktābhir abhihanyur apūjitāḥ 4 atra gāthā brahma gītāḥ kīrtayanti purā vidaḥ sṛṣṭvā dvijātīn dhātā hi yathāpūrvaṃ samādadhat 5 na vo 'nyad iha kartavyaṃ kiṃ cid ūrdhvaṃ yathāvidhi guptā gopāyata brahma śreyo vas tena śobhanam 6 svam eva kurvatāṃ karma śrīr vo brāhmī bhaviṣyati pramāṇaṃ sarvabhūtānāṃ pragrahaṃ ca gamiṣyatha 7 na śaudraṃ karma kartavyaṃ brāhmaṇena vipaścitā śaudraṃ hi kurvataḥ karma dharmaḥ samuparudhyate 8 śrīś ca buddhiś ca tejaś ca vibhūtiś ca pratāpinī svādhyāyenaiva māhātmyaṃ vimalaṃ pratipatsyatha 9 hutvā cāhavanīyasthaṃ mahābhāgye pratiṣṭhitāḥ agrabhojyāḥ prasūtīnāṃ śriyā brāhmyānukalpitāḥ 10 śraddhayā parayā yuktā hy anabhidroha labdhayā damasvādhyāyaniratāḥ sarvān kāmān avāpsyatha 11 yac caiva mānuṣe loke yac ca deveṣu kiṃ cana sarvaṃ tat tapasā sādhyaṃ jñānena vinayena ca 12 ity etā brahma gītās te samākhyātā mayānagha viprānukampārtham idaṃ tena proktaṃ hi dhīmatā 13 bhūyas teṣāṃ balaṃ manye yathā rājñas tapasvinaḥ durāsadāś ca caṇḍāś ca rabhasāḥ kṣiprakāriṇaḥ 14 santy eṣāṃ siṃhasattvāś ca vyāghrasattvās tathāpare varāhamṛgasattvāś ca gajasattvās tathāpare 15 karpāsa mṛdavaḥ ke cit tathānye makaraspṛśaḥ vibhāṣya ghātinaḥ ke cit tathā cakṣurhaṇo 'pare 16 santi cāśīviṣanibhāḥ santi mandās tathāpare vividhānīha vṛttāni brāhmaṇānāṃ yudhiṣṭhira 17 mekalā dramiḍāḥ kāśāḥ pauṇḍrāḥ kolla girās tathā śauṇḍikā daradā darvāś caurāḥ śabara barbarāḥ 18 kirātā yavanāś caiva tās tāḥ kṣatriya jātayaḥ vṛṣalatvam anuprāptā brāhmaṇānām adarśanāt 19 brāhmaṇānāṃ paribhavād asurāḥ salile śayāḥ brāhmaṇānāṃ prasādāc ca devāḥ svarganivāsinaḥ 20 aśakyaṃ spraṣṭum ākāśam acālyo himavān giriḥ avāryā setunā gaṅgā durjayā brāhmaṇā bhuvi 21 na brāhmaṇa virodhena śakyā śāstuṃ vasuṃdharā brāhmaṇā hi mahātmāno devānām api devatāḥ 22 tān pūjayasva satataṃ dānena paricaryayā yadīcchasi mahīṃ bhoktum imāṃ sāgaramekhalām 23 pratigraheṇa tejo hi viprāṇāṃ śāmyate 'nagha pratigrahaṃ ye neccheyus te 'pi rakṣyās tvayānagha |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 13
Chapter 36
|
1
[भ] अत्राप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम शक्र शम्बर संवादं तन निबॊध युधिष्ठिर 2 शक्रॊ हय अज्ञातरूपेण जटी भूत्वा रजॊ रुणः विरूपं रूपम आस्थाय परश्नं पप्रच्छ शम्बरम 3 केन शम्बर वृत्तेन सवजात्यान अधितिष्ठसि शरेष्ठं तवां केन मन्यन्ते तन मे परब्रूहि पृच्छतः 4 [ष] नासूयामि सदा विप्रान बरह्माणं च पितामहम शास्त्राणि वदतॊ विप्रान संमन्यामि यथासुखम 5 शरुत्वा च नावजानामि नापराध्यामि कर्हि चित अभ्यर्च्याननुपृच्छामि पादौ गृह्णामि धीमताम 6 ते विश्रब्धाः परभाषन्ते संयच्छन्ति च मां सदा परमत्तेष्व अप्रमत्तॊ ऽसमि सदा सुप्तेषु जागृमि 7 ते मा शास्त्रपथे युक्तं बरह्मण्यम अनसूयकम समासिञ्चन्ति शास्तारः कषौद्रं मध्व इव मक्षिकाः 8 यच च भाषन्ति ते तुष्टास तत तद्गृह्णामि मेधया समाधिम आत्मनॊ नित्यम अनुलॊमम अचिन्तयन 9 सॊ ऽहं वाग अग्रसृष्टानां रसानाम अवलेहकः सवजात्यान अधितिष्ठामि नक्षत्राणीव चन्द्रमाः 10 एतत पृथिव्याम अमृतम एतच चक्षुर अनुत्तमम यद बराह्मणं मुखाच छास्त्रम इह शरुत्वा परवर्तते 11 एतत कारणम आज्ञाय दृष्ट्वा देवासुरं पुरा युद्धं पिता मे हृष्टात्मा विस्मितः परत्यपद्यत 12 दृष्ट्वा च बराह्मणानां तु महिमानं महात्मनाम पर्यपृच्छत कथम इमे सिद्धा इति निशाकरम 13 [सॊम] बराह्मणास तपसा सर्वे सिध्यन्ते वाग्बलाः सदा भुजवीर्या हि राजानॊ वाग अस्त्राश च दविजातयः 14 परवसन वाप्य अधीयीत बह्वीर दुर्वसतीर वसन निर्मन्युर अपि निर्मानॊ यतिः सयात समदर्शनः 15 अपि चेज जातिसंपन्नः सर्वान वेदान पितुर गृहे शलाघमान इवाधीयेद गराम्य इत्य एव तं विदुः 16 भूमिर एतौ निगिरति सर्पॊ बिलशयान इव राजानं चाप्य अयॊद्धारं बराह्मणं चाप्रवासिनम 17 अतिमानः शरियं हन्ति पुरुषस्याल्पमेधसः गर्भेण दुष्यते कन्या गृहवासेन च दविजः 18 इत्य एतन मे पिता शरुत्वा सॊमाद अद्भुतदर्शनात बराह्मणान पूजयाम आस तथैवाहं महाव्रतान 19 [भ] शरुत्वैतद वचनं शक्रॊ दानवेन्द्र मुखाच चयुतम दविजान संपूजयाम आस महेन्द्रत्वम अवाप च |
1
[bh] atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam śakra śambara saṃvādaṃ tan nibodha yudhiṣṭhira 2 śakro hy ajñātarūpeṇa jaṭī bhūtvā rajo ruṇaḥ virūpaṃ rūpam āsthāya praśnaṃ papraccha śambaram 3 kena śambara vṛttena svajātyān adhitiṣṭhasi śreṣṭhaṃ tvāṃ kena manyante tan me prabrūhi pṛcchataḥ 4 [ṣ] nāsūyāmi sadā viprān brahmāṇaṃ ca pitāmaham śāstrāṇi vadato viprān saṃmanyāmi yathāsukham 5 śrutvā ca nāvajānāmi nāparādhyāmi karhi cit abhyarcyānanupṛcchāmi pādau gṛhṇāmi dhīmatām 6 te viśrabdhāḥ prabhāṣante saṃyacchanti ca māṃ sadā pramatteṣv apramatto 'smi sadā supteṣu jāgṛmi 7 te mā śāstrapathe yuktaṃ brahmaṇyam anasūyakam samāsiñcanti śāstāraḥ kṣaudraṃ madhv iva makṣikāḥ 8 yac ca bhāṣanti te tuṣṭās tat tadgṛhṇāmi medhayā samādhim ātmano nityam anulomam acintayan 9 so 'haṃ vāg agrasṛṣṭānāṃ rasānām avalehakaḥ svajātyān adhitiṣṭhāmi nakṣatrāṇīva candramāḥ 10 etat pṛthivyām amṛtam etac cakṣur anuttamam yad brāhmaṇaṃ mukhāc chāstram iha śrutvā pravartate 11 etat kāraṇam ājñāya dṛṣṭvā devāsuraṃ purā yuddhaṃ pitā me hṛṣṭātmā vismitaḥ pratyapadyata 12 dṛṣṭvā ca brāhmaṇānāṃ tu mahimānaṃ mahātmanām paryapṛcchat katham ime siddhā iti niśākaram 13 [soma] brāhmaṇās tapasā sarve sidhyante vāgbalāḥ sadā bhujavīryā hi rājāno vāg astrāś ca dvijātayaḥ 14 pravasan vāpy adhīyīta bahvīr durvasatīr vasan nirmanyur api nirmāno yatiḥ syāt samadarśanaḥ 15 api cej jātisaṃpannaḥ sarvān vedān pitur gṛhe ślāghamāna ivādhīyed grāmya ity eva taṃ viduḥ 16 bhūmir etau nigirati sarpo bilaśayān iva rājānaṃ cāpy ayoddhāraṃ brāhmaṇaṃ cāpravāsinam 17 atimānaḥ śriyaṃ hanti puruṣasyālpamedhasaḥ garbheṇa duṣyate kanyā gṛhavāsena ca dvijaḥ 18 ity etan me pitā śrutvā somād adbhutadarśanāt brāhmaṇān pūjayām āsa tathaivāhaṃ mahāvratān 19 [bh] śrutvaitad vacanaṃ śakro dānavendra mukhāc cyutam dvijān saṃpūjayām āsa mahendratvam avāpa ca |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 13
Chapter 37
|
1
[य] अपूर्वं वा भवेत पार्थम अथ वापि चिरॊषितम दूराद अभ्यागतं वापि किं पात्रं सयात पितामह 2 [भ] करिया भवति केषां चिद उपांशु वरतम उत्तमम यॊ यॊ याचेत यत किं चित सर्वं दद्याम इत्य उत 3 अपीदयन भृत्यवर्गम इत्य एवम अनुशुश्रुम पीडयन भृत्यवर्गं हि आत्मानम अपकर्षति 4 अपूर्वं वापि यत पात्रं यच चापि सयाच चिरॊषितम दूराद अभ्यागतं चापि तत पात्रं च विदुर बुधाः 5 [य] अपीडया च भृत्यानां धर्मस्याहिंसया तथा पात्रं विद्याम तत्त्वेन यस्मै दत्तं न संतपेत 6 [भ] ऋत्विक पुरॊहिताचार्याः शिष्याः संबन्धिबान्धवाः सर्वे पूज्याश च मान्याश च शरुतवृत्तॊपसंहिताः 7 अतॊ ऽनयथा वर्तमानाः सर्वे नार्हन्ति सत्क्रियाम तस्मान नित्यं परीक्षेत पुरुषान परणिधाय वै 8 अक्रॊधः सत्यवचनम अहिंसा दम आर्जवम अद्रॊहॊ नातिमानश च हरीस तितिक्षा तपः शमः 9 यस्मिन एतानि दृश्यन्ते न चाकार्याणि भारत भावतॊ विनिविष्टानि तत पात्रं मानम अर्हति 10 तथा चिरॊषितं चापि संप्रत्यागतम एव च अपूर्वं चैव पूर्वं च तत पातं मानम अर्हति 11 अप्रामाण्यं च वेदानां शास्त्राणां चाति लङ्घनम सर्वत्र चानवस्थानम एतन नाशनम आत्मनः 12 भवेत पण्डितमानी यॊ बराह्मणॊ वेद निन्दकः आन्वीक्षिकीं तर्क विद्याम अनुरक्तॊ निरर्थिकाम 13 हेतुवादान बरुवन सत्सु विजेताहेतु वादिकः आक्रॊष्टा चाति वक्ता च बराह्मणानां सदैव हि 14 सर्वाभिशङ्की मूढश च बालः कटुक वाग अपि बॊद्धव्यस तादृशस तात नरश्वानं हि तं विदुः 15 यथा शवा भषितुं चैव हन्तुं चैवावसृज्यते एवं संभाषणार्थाय सर्वशास्त्रवधाय च अल्पश्रुताः कु तर्काश च दृष्टाः सपृष्टाः कु पण्डिताः 16 शरुतिस्मृतीतिहासादि पुराणारण्य वेदिनः अनुरुन्ध्याद बहुज्ञांश च सारज्ञांश चैव पण्डितान 17 लॊकयात्रा च दरष्टव्या धर्मश चात्महितानि च एवं नरॊ वर्तमानः शाश्वतीर एधते समाः 18 ऋणम उन्मुच्य देवानाम ऋषीणां च तथैव च पितॄणाम अथ विप्राणाम अतिथीनां च पञ्चमम 19 पर्यायेण विशुद्धेन सुनिर्णिक्तेन कर्मणा एवं गृहस्थः कर्माणि कुर्वन धर्मान न हीयते |
1
[y] apūrvaṃ vā bhavet pārtham atha vāpi ciroṣitam dūrād abhyāgataṃ vāpi kiṃ pātraṃ syāt pitāmaha 2 [bh] kriyā bhavati keṣāṃ cid upāṃśu vratam uttamam yo yo yāceta yat kiṃ cit sarvaṃ dadyāma ity uta 3 apīdayan bhṛtyavargam ity evam anuśuśruma pīḍayan bhṛtyavargaṃ hi ātmānam apakarṣati 4 apūrvaṃ vāpi yat pātraṃ yac cāpi syāc ciroṣitam dūrād abhyāgataṃ cāpi tat pātraṃ ca vidur budhāḥ 5 [y] apīḍayā ca bhṛtyānāṃ dharmasyāhiṃsayā tathā pātraṃ vidyāma tattvena yasmai dattaṃ na saṃtapet 6 [bh] ṛtvik purohitācāryāḥ śiṣyāḥ saṃbandhibāndhavāḥ sarve pūjyāś ca mānyāś ca śrutavṛttopasaṃhitāḥ 7 ato 'nyathā vartamānāḥ sarve nārhanti satkriyām tasmān nityaṃ parīkṣeta puruṣān praṇidhāya vai 8 akrodhaḥ satyavacanam ahiṃsā dama ārjavam adroho nātimānaś ca hrīs titikṣā tapaḥ śamaḥ 9 yasmin etāni dṛśyante na cākāryāṇi bhārata bhāvato viniviṣṭāni tat pātraṃ mānam arhati 10 tathā ciroṣitaṃ cāpi saṃpratyāgatam eva ca apūrvaṃ caiva pūrvaṃ ca tat pātaṃ mānam arhati 11 aprāmāṇyaṃ ca vedānāṃ śāstrāṇāṃ cāti laṅghanam sarvatra cānavasthānam etan nāśanam ātmanaḥ 12 bhavet paṇḍitamānī yo brāhmaṇo veda nindakaḥ ānvīkṣikīṃ tarka vidyām anurakto nirarthikām 13 hetuvādān bruvan satsu vijetāhetu vādikaḥ ākroṣṭā cāti vaktā ca brāhmaṇānāṃ sadaiva hi 14 sarvābhiśaṅkī mūḍhaś ca bālaḥ kaṭuka vāg api boddhavyas tādṛśas tāta naraśvānaṃ hi taṃ viduḥ 15 yathā śvā bhaṣituṃ caiva hantuṃ caivāvasṛjyate evaṃ saṃbhāṣaṇārthāya sarvaśāstravadhāya ca alpaśrutāḥ ku tarkāś ca dṛṣṭāḥ spṛṣṭāḥ ku paṇḍitāḥ 16 śrutismṛtītihāsādi purāṇāraṇya vedinaḥ anurundhyād bahujñāṃś ca sārajñāṃś caiva paṇḍitān 17 lokayātrā ca draṣṭavyā dharmaś cātmahitāni ca evaṃ naro vartamānaḥ śāśvatīr edhate samāḥ 18 ṛṇam unmucya devānām ṛṣīṇāṃ ca tathaiva ca pitṝṇām atha viprāṇām atithīnāṃ ca pañcamam 19 paryāyeṇa viśuddhena sunirṇiktena karmaṇā evaṃ gṛhasthaḥ karmāṇi kurvan dharmān na hīyate |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 13
Chapter 38
|
1
[य] सत्रीणां सवभावम इच्छामि शरॊतुं भरतसत्तम सत्रियॊ हि मूलं दॊषाणां लघु चित्ताः पितामह 2 [भ] अत्राप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम नारदस्य च संवादं पुंश्चल्या पञ्च चूडया 3 लॊकान अनुचरन धीमान देवर्षिर नारदः पुरा ददर्शाप्सरसं बराह्मीं पञ्च दूडाम अनिन्दिताम 4 तां दृष्ट्वा चारुसर्वाङ्गीं पप्रच्छाप्सरसं मुनिः संशयॊ हृदि मे कश चित तन मे बरूहि सुमध्यमे 5 एवम उक्ता तु सा विप्रं परत्युवाचाथ नारदम विषये सति वक्ष्यामि समर्थां मन्यसे च माम 6 [न] न तवाम अविषये भद्रे नियॊक्ष्यामि कथं चन सत्रीणां सवभावम इच्छामि तवत्तः शरॊतुं वरानने 7 [बः] एतच छरुत्वा वचस तस्य देवर्षेर अप्सरॊत्तमा परत्युवाच न शक्ष्यामि सत्री सती निन्दितुं सत्रियः 8 विदितास ते सत्रियॊ याश च यादृशाश च सवभावतः न माम अर्हसि देवर्षे नियॊक्तुं परश्न ईदृशे 9 ताम उवाच स देवर्षिः सत्यं वद सुमध्यमे मृषावादे भवेद दॊषः सत्ये दॊषॊ न विद्यते 10 इत्य उक्ता सा कृतमतिर अभवच चारुहासिनी सत्री दॊषाञ शाश्वतान सत्यान भाषितुं संप्रचक्रमे 11 [प] कुलीना रूपवत्यश च नाथवत्यश च यॊषितः मर्यादासु न तिष्ठन्ति स दॊषः सत्रीषु नारद 12 न सत्रीभ्यः किं चिद अन्यद वै पापीयस्तरम अस्ति वै सत्रियॊ हि मूलं दॊषाणां तथा तवम अपि वेत्थ ह 13 समाज्ञातान ऋद्धिमतः परतिरूपान वशे सथितान पतीन अन्तरम आसाद्य नालं नार्यः परतीक्षितुम 14 असद धर्मस तव अयं सत्रीणाम अस्माकं भवति परभॊ पापीयसॊ नरान यद वै लज्जां तयक्त्वा भजामहे 15 सत्रियं हि यः परार्थयते संनिकर्षं च गच्छति ईषच च कुरुते सेवां तम एवेच्छन्ति यॊषितः 16 अनर्थित्वान मनुष्याणां भयात परिजनस्य च मर्यादायाम अमर्यादाः सत्रियस तिष्ठन्ति भर्तृषु 17 नासां कश चिद अगम्यॊ ऽसति नासां वयसि संस्थितिः विरूपं रूपवन्तं वा पुमान इत्य एव भुञ्जते 18 न भयान नाप्य अनुक्रॊशान नार्थहेतॊः कथं चन न जञातिकुलसंबन्धात सत्रियस तिष्ठन्ति भर्तृषु 19 यौवने वर्तमानानां मृष्टाभरण वाससाम नारीणां सवैरवृत्तानां सपृहयन्ति कुलस्त्रियः 20 याश च शश्वद बहुमता रक्ष्यन्ते दयिताः सत्रियः अपि ताः संप्रसज्जन्ते कुब्जान्ध जड वामनैः 21 पङ्गुष्व अपि च देवर्षे ये चान्ये कुत्सिता नराः सत्रीणाम अगम्यॊ लॊके ऽसमिन नास्ति कश चिन महामुने 22 यदि पुंसां गतिर बरह्म कथं चिन नॊपपद्यते अप्य अन्यॊन्यं परवर्तन्ते न हि तिष्ठन्ति भर्तृषु 23 अलाभात पुरुषाणं हि भयात परिजनस्य च वधबन्धभयाच चापि सवयं गुप्ता भवन्ति ताः 24 चल सवभावा दुःसेव्या दुर्ग्राह्या भावतस तथा पराज्ञस्य पुरुषस्येह यथा वाचस तथा सत्रियः 25 नाग्निस तृप्यति काष्टाहां नापगानां महॊदधिः नान्तकः सर्वभूतानां न पुंसां वामलॊचनाः 26 इदम अन्यच च देवर्षे रहस्यं सर्वयॊषिताम दृष्ट्वैव पुरुषं हृद्यं यॊनिः परक्लिद्यते सत्रियः 27 कामानाम अपि दातारं कर्तारं मानसान्त्वयॊः रक्षितारं न मृष्यन्ति भर्तारं परमं सत्रियः 28 न कामभॊगान बहुलान नालंकारार्थ संचयान तथैव बहु मन्यन्ते यथा रत्याम अनुग्रहम 29 अन्तकः शमनॊ मृत्युः पातालं वडवामुखम कषुर धारा विषं सर्पॊ वह्निर इत्य एकतः सत्रियः 30 यतश च भूतानि महान्ति पञ्च; यतश च लॊका विहिता विधात्रा यतः पुमांसः परमदाश च निर्मितस; तदैव दॊषाः परमदासु नारद |
1
[y] strīṇāṃ svabhāvam icchāmi śrotuṃ bharatasattama striyo hi mūlaṃ doṣāṇāṃ laghu cittāḥ pitāmaha 2 [bh] atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam nāradasya ca saṃvādaṃ puṃścalyā pañca cūḍayā 3 lokān anucaran dhīmān devarṣir nāradaḥ purā dadarśāpsarasaṃ brāhmīṃ pañca dūḍām aninditām 4 tāṃ dṛṣṭvā cārusarvāṅgīṃ papracchāpsarasaṃ muniḥ saṃśayo hṛdi me kaś cit tan me brūhi sumadhyame 5 evam uktā tu sā vipraṃ pratyuvācātha nāradam viṣaye sati vakṣyāmi samarthāṃ manyase ca mām 6 [n] na tvām aviṣaye bhadre niyokṣyāmi kathaṃ cana strīṇāṃ svabhāvam icchāmi tvattaḥ śrotuṃ varānane 7 [bḥ] etac chrutvā vacas tasya devarṣer apsarottamā pratyuvāca na śakṣyāmi strī satī nindituṃ striyaḥ 8 viditās te striyo yāś ca yādṛśāś ca svabhāvataḥ na mām arhasi devarṣe niyoktuṃ praśna īdṛśe 9 tām uvāca sa devarṣiḥ satyaṃ vada sumadhyame mṛṣāvāde bhaved doṣaḥ satye doṣo na vidyate 10 ity uktā sā kṛtamatir abhavac cāruhāsinī strī doṣāñ śāśvatān satyān bhāṣituṃ saṃpracakrame 11 [p] kulīnā rūpavatyaś ca nāthavatyaś ca yoṣitaḥ maryādāsu na tiṣṭhanti sa doṣaḥ strīṣu nārada 12 na strībhyaḥ kiṃ cid anyad vai pāpīyastaram asti vai striyo hi mūlaṃ doṣāṇāṃ tathā tvam api vettha ha 13 samājñātān ṛddhimataḥ pratirūpān vaśe sthitān patīn antaram āsādya nālaṃ nāryaḥ pratīkṣitum 14 asad dharmas tv ayaṃ strīṇām asmākaṃ bhavati prabho pāpīyaso narān yad vai lajjāṃ tyaktvā bhajāmahe 15 striyaṃ hi yaḥ prārthayate saṃnikarṣaṃ ca gacchati īṣac ca kurute sevāṃ tam evecchanti yoṣitaḥ 16 anarthitvān manuṣyāṇāṃ bhayāt parijanasya ca maryādāyām amaryādāḥ striyas tiṣṭhanti bhartṛṣu 17 nāsāṃ kaś cid agamyo 'sti nāsāṃ vayasi saṃsthitiḥ virūpaṃ rūpavantaṃ vā pumān ity eva bhuñjate 18 na bhayān nāpy anukrośān nārthahetoḥ kathaṃ cana na jñātikulasaṃbandhāt striyas tiṣṭhanti bhartṛṣu 19 yauvane vartamānānāṃ mṛṣṭābharaṇa vāsasām nārīṇāṃ svairavṛttānāṃ spṛhayanti kulastriyaḥ 20 yāś ca śaśvad bahumatā rakṣyante dayitāḥ striyaḥ api tāḥ saṃprasajjante kubjāndha jaḍa vāmanaiḥ 21 paṅguṣv api ca devarṣe ye cānye kutsitā narāḥ strīṇām agamyo loke 'smin nāsti kaś cin mahāmune 22 yadi puṃsāṃ gatir brahma kathaṃ cin nopapadyate apy anyonyaṃ pravartante na hi tiṣṭhanti bhartṛṣu 23 alābhāt puruṣāṇaṃ hi bhayāt parijanasya ca vadhabandhabhayāc cāpi svayaṃ guptā bhavanti tāḥ 24 cala svabhāvā duḥsevyā durgrāhyā bhāvatas tathā prājñasya puruṣasyeha yathā vācas tathā striyaḥ 25 nāgnis tṛpyati kāṣṭāhāṃ nāpagānāṃ mahodadhiḥ nāntakaḥ sarvabhūtānāṃ na puṃsāṃ vāmalocanāḥ 26 idam anyac ca devarṣe rahasyaṃ sarvayoṣitām dṛṣṭvaiva puruṣaṃ hṛdyaṃ yoniḥ praklidyate striyaḥ 27 kāmānām api dātāraṃ kartāraṃ mānasāntvayoḥ rakṣitāraṃ na mṛṣyanti bhartāraṃ paramaṃ striyaḥ 28 na kāmabhogān bahulān nālaṃkārārtha saṃcayān tathaiva bahu manyante yathā ratyām anugraham 29 antakaḥ śamano mṛtyuḥ pātālaṃ vaḍavāmukham kṣura dhārā viṣaṃ sarpo vahnir ity ekataḥ striyaḥ 30 yataś ca bhūtāni mahānti pañca; yataś ca lokā vihitā vidhātrā yataḥ pumāṃsaḥ pramadāś ca nirmitas; tadaiva doṣāḥ pramadāsu nārada |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 13
Chapter 39
|
1
[य] इमे वै मानवा लॊके सत्रीषु सज्जन्त्य अभीक्ष्णशः मॊहेन परम आविष्टा दैवादिष्टेन पार्थिव सत्रियश च पुरुषेष्व एव परत्यक्षं लॊकसाक्षिकम 2 अत्र मे संशयस तीव्रॊ हृदि संपरिवर्तते कथम आसां नरा सङ्गं कुर्वते कुरुनन्दन सत्रियॊ वा तेषु रज्यन्ते विरज्यन्ते ऽथ वा पुनः 3 इति ताः पुरुषव्याघ्र कथं शक्याः सम रक्षितुम परमदाः पुरुषेणेह तन मे वयाख्यातुम अर्हसि 4 एता हि मय मायाभिर वञ्चयन्तीह मानवान न चासां मुच्यते कश चित पुरुषॊ हस्तम आगतः गावॊ नव तृणानीव गृह्णन्त्य एव नवान नवान 5 शम्बरस्य च या माया या माया नमुचेर अपि बलेः कुम्भीनसेश चैव सर्वास ता यॊषितॊ विदुः 6 हसन्तं परहसन्त्य एता रुदन्तं पररुदन्ति च अप्रियं परियवाक्यैश च गृह्णते कालयॊगतः 7 उशना वेद यच छास्त्रं यच च वेद बृहस्पतिः सत्री बुद्ध्या न विशिष्य्येते ताः सम रक्ष्याः कथं नरैः 8 अनृतं सत्यम इत्य आहुः सत्यं चापि तथानृतम इति यास ताः कथं वीर संरक्ष्याः पुरुषैर इह 9 सत्रीणां बुद्ध्युपनिष्कर्षाद अर्थशास्त्राणि शत्रुहन बृहस्पतिप्रभृतिभिर मन्ये सद्भिः कृतानि वै 10 संपूज्यमानः पुरुषैर विकुर्वन्ति मनॊ नृषु अपास्ताश च तथा राजन विकुर्वन्ति मनः सत्रियः 11 कस ताः शक्तॊ रक्षितुं सयाद इति मे संशयॊ महान तन मे बरूहि महाबाहॊ कुरूणां वंशवर्धन 12 यदि शक्या कुरुश्रेष्ठ रक्षा तासां कथं चन कर्तुं वा कृतपूर्वा वा तन मे वयाख्यातुम अर्हसि |
1
[y] ime vai mānavā loke strīṣu sajjanty abhīkṣṇaśaḥ mohena param āviṣṭā daivādiṣṭena pārthiva striyaś ca puruṣeṣv eva pratyakṣaṃ lokasākṣikam 2 atra me saṃśayas tīvro hṛdi saṃparivartate katham āsāṃ narā saṅgaṃ kurvate kurunandana striyo vā teṣu rajyante virajyante 'tha vā punaḥ 3 iti tāḥ puruṣavyāghra kathaṃ śakyāḥ sma rakṣitum pramadāḥ puruṣeṇeha tan me vyākhyātum arhasi 4 etā hi maya māyābhir vañcayantīha mānavān na cāsāṃ mucyate kaś cit puruṣo hastam āgataḥ gāvo nava tṛṇānīva gṛhṇanty eva navān navān 5 śambarasya ca yā māyā yā māyā namucer api baleḥ kumbhīnaseś caiva sarvās tā yoṣito viduḥ 6 hasantaṃ prahasanty etā rudantaṃ prarudanti ca apriyaṃ priyavākyaiś ca gṛhṇate kālayogataḥ 7 uśanā veda yac chāstraṃ yac ca veda bṛhaspatiḥ strī buddhyā na viśiṣyyete tāḥ sma rakṣyāḥ kathaṃ naraiḥ 8 anṛtaṃ satyam ity āhuḥ satyaṃ cāpi tathānṛtam iti yās tāḥ kathaṃ vīra saṃrakṣyāḥ puruṣair iha 9 strīṇāṃ buddhyupaniṣkarṣād arthaśāstrāṇi śatruhan bṛhaspatiprabhṛtibhir manye sadbhiḥ kṛtāni vai 10 saṃpūjyamānaḥ puruṣair vikurvanti mano nṛṣu apāstāś ca tathā rājan vikurvanti manaḥ striyaḥ 11 kas tāḥ śakto rakṣituṃ syād iti me saṃśayo mahān tan me brūhi mahābāho kurūṇāṃ vaṃśavardhana 12 yadi śakyā kuruśreṣṭha rakṣā tāsāṃ kathaṃ cana kartuṃ vā kṛtapūrvā vā tan me vyākhyātum arhasi |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 13
Chapter 40
|
1
[भ] एवम एतन महाबाहॊ नात्र मिथ्यास्ति किं चन यथा बरवीषि कौरव्य नारीम्प्रति जनाधिप 2 अत्र ते वर्तयिष्यामि इतिहासं पुरातनम यथा रक्षा कृता पूर्वं विपुलेन महात्मना 3 परमदाश च यथा सृष्टा बरह्मणा भरतर्षभ यदर्थं तच च ते तात परवक्ष्ये वसुधाधिप 4 न हि सत्रीभ्य परं पुत्र पापीयः किं चिद अस्ति वै अग्निर हि परमदा दीप्तॊ मायाश च मयजा विभॊ कषुर धारा विषं सर्पॊ मृत्युर इत्य एकतः सत्रियः 5 इमाः परजा महाबाहॊ धार्मिका इति नः शरुतम सवयं गच्छन्ति देवत्वं ततॊ देवान इयाद भयम 6 अथाभ्यगच्छन देवास ते पितामहम अरिंदम निवेद्य मानसं चापि तूष्णीम आसन्न वान मुखाः 7 तेषाम अन्तर्गतं जञात्वा देवानां स पितामहः मानवानां परमॊहार्थं कृत्या नार्यॊ ऽसृजत परभुः 8 पूर्वसर्गे तु कौन्तेय साध्व्यॊ नार्य इहाभवन असाध्व्यस तु समुत्पन्न कृत्या सर्गात परजापतेः 9 ताभ्यः कामान यथाकामं परादाद धि स पितामहः ताः कामलुब्धाः परमदाः परामथ्नन्ति नरांस तदा 10 करॊधं कामस्य देवेशः सहायं चासृजत परभुः असज्जन्त परजाः सर्वाः कामक्रॊधवशं गताः 11 न च सत्रीणां करिया का चिद इति धर्मॊ वयवस्थितः निरिन्द्रिया अमन्त्राश च सत्रियॊ ऽनृतम इति शरुतिः 12 शय्यासनम अलंकारम अन्नपानम अनार्यताम दुर्वाग भावं रतिं चैव ददौ सत्रीभ्यः परजापतिः 13 न तासां रक्षणं कर्तुं शक्यं पुंसा कथं चन अपि विश्वकृता तात कुतस तु पुरुषैर इह 14 वाचा वा वधबन्धैर वा कलेशैर वा विविधैस तथा न शक्या रक्षितुं नार्यस ता हि नित्यम असंयताः 15 इदं तु पुरुषव्याघ्र पुरस्ताच छरुतवान अहम यथा रक्षा कृता पूर्वं विपुलेन गुरु सत्रियः 16 ऋषिर आसीन महाभागॊ देव शर्मेति विश्रुतः तस्य भार्या रुचिर नाम रूपेणासदृशी भुवि 17 तस्य रूपेण संमत्ता देवगन्धर्वदानवाः विशेषतस तु राजेन्द्र वृत्रहा पाकशासनः 18 नारीणां चरितज्ञश च देव शर्मा महामुनिः यथाशक्ति यथॊत्साहं भार्यां ताम अभ्यरक्षत 19 पुरंदरं च जानीते परस्त्री कामचारिणम तस्माद यत्नेन भार्याया रक्षणं स चकार ह 20 स कदा चिद ऋषिस तात यज्ञं कर्तुमनास तदा भार्य संरक्षणं कार्यं कथं सयाद इत्य अचिन्तयत 21 रक्षा विधानं मनसा स विचिन्त्य महातपाः आहूय दयितं शिष्यं विपुलं पराह भार्गवम 22 यज्ञकारॊ गमिष्यामि रुचिं चेमां सुरेश्वरः पुत्र परार्थयते नित्यं तां रक्षस्व यथाबलम 23 आप्रमत्तेन ते भाव्यं सदा परति पुरंदरम स हि रूपाणि कुरुते विविधानि भृगूद्वह 24 इत्य उक्तॊ विपुलस तेन तपस्वी नियतेन्द्रियः सदैवॊग्र तपा राजन्न अग्न्यर्कसदृशद्युतिः 25 धर्मज्ञः सत्यवादी च तथेति परत्यभाषत पुनश चेदं महाराज पप्रच्छ परथितं गुरुम 26 कानि रूपाणि शक्रस्य भवन्त्य आगछतॊ मुने वपुस तेजश च कीदृग वै तन मे वयाख्यातुम अर्हसि 27 ततः स भगवांस तस्मै विपुलाय महात्मने आचचक्षे यथातत्त्वं मायां शक्रस्य भारत 28 बहु मायः स विप्रर्षे बलहा पाकशासनः तांस तान विकुरुते भावान बहून अथ मुहुर मुहुः 29 किरीटी वज्रभृद धन्वी मुकुटी बद्धकुण्डलः भवत्य अथ मुहूर्तेन चण्डाल समदर्शनः 30 शिखी जटी चीरवासाः पुनर भवति पुत्रक बृहच छरीरश च पुनः पीवरॊ ऽथ पुनः कृशः 31 गौरं शयामं च कृष्णं च वर्णं विकुरुते पुनः विरूपॊ रूपवांश चैव युवा वृद्धस तथैव च 32 पराज्ञॊ जडश च मूकश च हरस्वॊ दीर्घस तथैव च बराह्मणः कषत्रियश चैव वैश्यः शूद्रस तथैव च परतिलॊमानुलॊमश च भवत्य अथ शतक्रतुः 33 शुकवायस रूपी च हंसकॊकिल रूपवान सिंहव्याघ्र गजानां च रूपं धारयते पुनः 34 दैवं दैत्यम अथॊ राज्ञां वपुर धारयते ऽपि च सुकृशॊ वायुभग्नाङ्गः शकुनिर विकृतस तथा 35 चतुष पाद बहुरूपश च पुनर भवति बालिशः मक्षिका मशकादीनां वपुर धारयते ऽपि च 36 न शक्यम अस्य गरहणं कर्तुं विपुलकेन चित अपि विश्वकृता तात येन सृष्टम इदं जगत 37 पुनर अन्तर्हितः शक्रॊ दृश्यते जञानचक्षुषा वायुभूतश च स पुनर देवराजॊ भवत्य उत 38 एवंरूपाणि सततं कुरुते पाकशासनः तस्माद विपुलयत्नेन रक्षेमां तनुमध्यमाम 39 यथा रुचिं नावलिहेद देवेन्द्रॊ भृगुसत्तम ऋताव उपहितं नयस्तं हविः शवेव दुरात्मवान 40 एवम आख्याय स मुनिर यज्ञकारॊ ऽगमत तदा देव शर्मा महाभागस ततॊ भरतसत्तम 41 विपुलस तु वचः शरुत्वा गुरॊश चिन्तापरॊ ऽभवत रक्षां च परमां चक्रे देवराजान महाबलात 42 किं नु शक्यं मया कर्तुं गुरु दाराभिरक्षणे मायावी हि सुरेन्द्रॊ ऽसौ दुर्धर्षश चापि वीर्यवान 43 नापिधायाश्रमं शक्यॊ रक्षितुं पाकशासनः उटजं वा तथा हय अस्य नानाविध सरूपता 44 वायुरूपेण वा शक्रॊ गुरु पत्नीं परधर्षयेत तस्माद इमां संप्रविश्य रुचिं सथास्ये ऽहम अद्य वै 45 अथ वा पौरुषेणेयम अशक्या रक्षितुं मया बहुरूपॊ हि भगवाञ शरूयते हरिवाहनः 46 सॊ ऽहं यॊगबलाद एनां रक्षिष्ये पाकशासनात गात्राणि गात्रैर अस्याहं संप्रवेक्ष्ये ऽभिरक्षितुम 47 यद्य उच्छिष्टाम इमां पत्नीं रुचिं पश्येत मे गुरुः शप्स्यत्य असंशयं कॊपाद दिव्यज्ञानॊ महातपाः 48 न चेयं रक्षितुं शक्या यथान्या परमदा नृभिः मायावी हि सुरेन्द्रॊ ऽसाव अहॊ पराप्तॊ ऽसमि संशयम 49 अवश्य करणीयं हि गुरॊर इह हि शासनम यदि तव एतद अहं कुर्याम आश्चर्यं सयात कृतं मया 50 यॊगेनानुप्रविश्येह गुरु पत्न्याः कलेवरम निर्मुक्तस्य रजॊरूपान नापराधॊ भवेन मम 51 यथा हि शून्यां पथिकः सभाम अध्यावसेत पथि तथाद्यावासयिष्यामि गुरु पत्न्याः कलेवरम 52 असक्तः पद्मपत्रस्थॊ जलबिन्दुर यथा चलः एवम एव शरीरे ऽसया निवत्स्यामि समाहितः 53 इत्य एवं धर्मम आलॊक्य वेद वेदांश च सर्वशः तपश च विपुलं दृष्ट्वा गुरॊर आत्मन एव च 54 इति निश्चित्य मनसा रक्षां परति स भार्गवः आतिष्ठत परमं यत्नं यथा तच छृणु पार्थिव 55 गुरु पत्नीम उपासीनॊ विपुलः स महातपाः उपासीनाम अनिन्द्याङ्गीं कथाभिः समलॊभयत 56 नेत्राभ्यां नेत्रयॊर अस्या रश्मीन संयॊज्य रश्मिभिः विवेश विपुलः कायम आकाशं पवनॊ यथा 57 लक्षणं लक्षणेनैव वदनं वदनेन च अविचेष्टन्न अतिष्ठद वै छायेवान्तर्गतॊ मुनिः 58 ततॊ विष्टभ्य विपुलॊ गुरु पत्न्याः कलेवरम उवास रक्षणे युक्तॊ न च सा तम अबुध्यत 59 यं कालं नागतॊ राजन गुरुस तस्य महात्मनः करतुं समाप्य सवगृहं तं कालं सॊ ऽभयरक्षत |
1
[bh] evam etan mahābāho nātra mithyāsti kiṃ cana yathā bravīṣi kauravya nārīmprati janādhipa 2 atra te vartayiṣyāmi itihāsaṃ purātanam yathā rakṣā kṛtā pūrvaṃ vipulena mahātmanā 3 pramadāś ca yathā sṛṣṭā brahmaṇā bharatarṣabha yadarthaṃ tac ca te tāta pravakṣye vasudhādhipa 4 na hi strībhya paraṃ putra pāpīyaḥ kiṃ cid asti vai agnir hi pramadā dīpto māyāś ca mayajā vibho kṣura dhārā viṣaṃ sarpo mṛtyur ity ekataḥ striyaḥ 5 imāḥ prajā mahābāho dhārmikā iti naḥ śrutam svayaṃ gacchanti devatvaṃ tato devān iyād bhayam 6 athābhyagacchan devās te pitāmaham ariṃdama nivedya mānasaṃ cāpi tūṣṇīm āsanna vān mukhāḥ 7 teṣām antargataṃ jñātvā devānāṃ sa pitāmahaḥ mānavānāṃ pramohārthaṃ kṛtyā nāryo 'sṛjat prabhuḥ 8 pūrvasarge tu kaunteya sādhvyo nārya ihābhavan asādhvyas tu samutpanna kṛtyā sargāt prajāpateḥ 9 tābhyaḥ kāmān yathākāmaṃ prādād dhi sa pitāmahaḥ tāḥ kāmalubdhāḥ pramadāḥ prāmathnanti narāṃs tadā 10 krodhaṃ kāmasya deveśaḥ sahāyaṃ cāsṛjat prabhuḥ asajjanta prajāḥ sarvāḥ kāmakrodhavaśaṃ gatāḥ 11 na ca strīṇāṃ kriyā kā cid iti dharmo vyavasthitaḥ nirindriyā amantrāś ca striyo 'nṛtam iti śrutiḥ 12 śayyāsanam alaṃkāram annapānam anāryatām durvāg bhāvaṃ ratiṃ caiva dadau strībhyaḥ prajāpatiḥ 13 na tāsāṃ rakṣaṇaṃ kartuṃ śakyaṃ puṃsā kathaṃ cana api viśvakṛtā tāta kutas tu puruṣair iha 14 vācā vā vadhabandhair vā kleśair vā vividhais tathā na śakyā rakṣituṃ nāryas tā hi nityam asaṃyatāḥ 15 idaṃ tu puruṣavyāghra purastāc chrutavān aham yathā rakṣā kṛtā pūrvaṃ vipulena guru striyaḥ 16 ṛṣir āsīn mahābhāgo deva śarmeti viśrutaḥ tasya bhāryā rucir nāma rūpeṇāsadṛśī bhuvi 17 tasya rūpeṇa saṃmattā devagandharvadānavāḥ viśeṣatas tu rājendra vṛtrahā pākaśāsanaḥ 18 nārīṇāṃ caritajñaś ca deva śarmā mahāmuniḥ yathāśakti yathotsāhaṃ bhāryāṃ tām abhyarakṣata 19 puraṃdaraṃ ca jānīte parastrī kāmacāriṇam tasmād yatnena bhāryāyā rakṣaṇaṃ sa cakāra ha 20 sa kadā cid ṛṣis tāta yajñaṃ kartumanās tadā bhārya saṃrakṣaṇaṃ kāryaṃ kathaṃ syād ity acintayat 21 rakṣā vidhānaṃ manasā sa vicintya mahātapāḥ āhūya dayitaṃ śiṣyaṃ vipulaṃ prāha bhārgavam 22 yajñakāro gamiṣyāmi ruciṃ cemāṃ sureśvaraḥ putra prārthayate nityaṃ tāṃ rakṣasva yathābalam 23 āpramattena te bhāvyaṃ sadā prati puraṃdaram sa hi rūpāṇi kurute vividhāni bhṛgūdvaha 24 ity ukto vipulas tena tapasvī niyatendriyaḥ sadaivogra tapā rājann agnyarkasadṛśadyutiḥ 25 dharmajñaḥ satyavādī ca tatheti pratyabhāṣata punaś cedaṃ mahārāja papraccha prathitaṃ gurum 26 kāni rūpāṇi śakrasya bhavanty āgachato mune vapus tejaś ca kīdṛg vai tan me vyākhyātum arhasi 27 tataḥ sa bhagavāṃs tasmai vipulāya mahātmane ācacakṣe yathātattvaṃ māyāṃ śakrasya bhārata 28 bahu māyaḥ sa viprarṣe balahā pākaśāsanaḥ tāṃs tān vikurute bhāvān bahūn atha muhur muhuḥ 29 kirīṭī vajrabhṛd dhanvī mukuṭī baddhakuṇḍalaḥ bhavaty atha muhūrtena caṇḍāla samadarśanaḥ 30 śikhī jaṭī cīravāsāḥ punar bhavati putraka bṛhac charīraś ca punaḥ pīvaro 'tha punaḥ kṛśaḥ 31 gauraṃ śyāmaṃ ca kṛṣṇaṃ ca varṇaṃ vikurute punaḥ virūpo rūpavāṃś caiva yuvā vṛddhas tathaiva ca 32 prājño jaḍaś ca mūkaś ca hrasvo dīrghas tathaiva ca brāhmaṇaḥ kṣatriyaś caiva vaiśyaḥ śūdras tathaiva ca pratilomānulomaś ca bhavaty atha śatakratuḥ 33 śukavāyasa rūpī ca haṃsakokila rūpavān siṃhavyāghra gajānāṃ ca rūpaṃ dhārayate punaḥ 34 daivaṃ daityam atho rājñāṃ vapur dhārayate 'pi ca sukṛśo vāyubhagnāṅgaḥ śakunir vikṛtas tathā 35 catuṣ pād bahurūpaś ca punar bhavati bāliśaḥ makṣikā maśakādīnāṃ vapur dhārayate 'pi ca 36 na śakyam asya grahaṇaṃ kartuṃ vipulakena cit api viśvakṛtā tāta yena sṛṣṭam idaṃ jagat 37 punar antarhitaḥ śakro dṛśyate jñānacakṣuṣā vāyubhūtaś ca sa punar devarājo bhavaty uta 38 evaṃrūpāṇi satataṃ kurute pākaśāsanaḥ tasmād vipulayatnena rakṣemāṃ tanumadhyamām 39 yathā ruciṃ nāvalihed devendro bhṛgusattama ṛtāv upahitaṃ nyastaṃ haviḥ śveva durātmavān 40 evam ākhyāya sa munir yajñakāro 'gamat tadā deva śarmā mahābhāgas tato bharatasattama 41 vipulas tu vacaḥ śrutvā guroś cintāparo 'bhavat rakṣāṃ ca paramāṃ cakre devarājān mahābalāt 42 kiṃ nu śakyaṃ mayā kartuṃ guru dārābhirakṣaṇe māyāvī hi surendro 'sau durdharṣaś cāpi vīryavān 43 nāpidhāyāśramaṃ śakyo rakṣituṃ pākaśāsanaḥ uṭajaṃ vā tathā hy asya nānāvidha sarūpatā 44 vāyurūpeṇa vā śakro guru patnīṃ pradharṣayet tasmād imāṃ saṃpraviśya ruciṃ sthāsye 'ham adya vai 45 atha vā pauruṣeṇeyam aśakyā rakṣituṃ mayā bahurūpo hi bhagavāñ śrūyate harivāhanaḥ 46 so 'haṃ yogabalād enāṃ rakṣiṣye pākaśāsanāt gātrāṇi gātrair asyāhaṃ saṃpravekṣye 'bhirakṣitum 47 yady ucchiṣṭām imāṃ patnīṃ ruciṃ paśyeta me guruḥ śapsyaty asaṃśayaṃ kopād divyajñāno mahātapāḥ 48 na ceyaṃ rakṣituṃ śakyā yathānyā pramadā nṛbhiḥ māyāvī hi surendro 'sāv aho prāpto 'smi saṃśayam 49 avaśya karaṇīyaṃ hi guror iha hi śāsanam yadi tv etad ahaṃ kuryām āścaryaṃ syāt kṛtaṃ mayā 50 yogenānupraviśyeha guru patnyāḥ kalevaram nirmuktasya rajorūpān nāparādho bhaven mama 51 yathā hi śūnyāṃ pathikaḥ sabhām adhyāvaset pathi tathādyāvāsayiṣyāmi guru patnyāḥ kalevaram 52 asaktaḥ padmapatrastho jalabindur yathā calaḥ evam eva śarīre 'syā nivatsyāmi samāhitaḥ 53 ity evaṃ dharmam ālokya veda vedāṃś ca sarvaśaḥ tapaś ca vipulaṃ dṛṣṭvā guror ātmana eva ca 54 iti niścitya manasā rakṣāṃ prati sa bhārgavaḥ ātiṣṭhat paramaṃ yatnaṃ yathā tac chṛṇu pārthiva 55 guru patnīm upāsīno vipulaḥ sa mahātapāḥ upāsīnām anindyāṅgīṃ kathābhiḥ samalobhayat 56 netrābhyāṃ netrayor asyā raśmīn saṃyojya raśmibhiḥ viveśa vipulaḥ kāyam ākāśaṃ pavano yathā 57 lakṣaṇaṃ lakṣaṇenaiva vadanaṃ vadanena ca aviceṣṭann atiṣṭhad vai chāyevāntargato muniḥ 58 tato viṣṭabhya vipulo guru patnyāḥ kalevaram uvāsa rakṣaṇe yukto na ca sā tam abudhyata 59 yaṃ kālaṃ nāgato rājan gurus tasya mahātmanaḥ kratuṃ samāpya svagṛhaṃ taṃ kālaṃ so 'bhyarakṣata |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 13
Chapter 41
|
1
[भ] ततः कदा चिद देवेन्द्रॊ दिव्यरूपवपुर धरः इदम अन्तरम इत्य एवं ततॊ ऽभयागाद अथाश्रमम 2 रूपम अप्रतिमं कृत्वा लॊभनीयं जनाधिप दर्शनीयतमॊ भूत्वा परविवेश तम आश्रमम 3 स ददर्श तम आसीनं विपुलस्य कलेवरम निश्चेष्टं सतब्धनयनं यथा लेख्य गतं तथा 4 रुचिं च रुचिरापाङ्गीं पीनश्रॊणिपयॊधराम पद्मपत्र विशालाक्षीं संपूर्णेन्दु निभाननाम 5 सा तम आलॊक्य सहसा परत्युत्थातुम इयेष ह रूपेण विस्मिता कॊ ऽसीत्य अथ वक्तुम इहेच्छती 6 उत्थातु कामापि सती वयतिष्ठद विपुलेन सा निगृहीता मनुष्येन्द्र न शशाक विचेष्टितुम 7 ताम आबभाषे देवेन्द्र साम्ना परमवल्गुणा तवदर्थम आगतं विद्धि देवेन्द्रं मां शुचिस्मिते 8 कलिश्यमानम अनङ्गेन तवत संकल्पॊद्भवेन वै तत्पर्याप्नुहि मां सुभ्रु पुरा कालॊ ऽतिवर्तते 9 तम एवं वादिनं शक्रं शुश्राव विपुलॊ मुनिः गुरु पत्न्याः शरीरस्थॊ ददर्श च सुराधिपम 10 न शशाक च सा राजन परत्युत्थातुम अनिन्दिता वक्तुं च नाशकद राजन विष्टब्धा विपुलेन सा 11 आकारं गुरु पत्न्यास तु विज्ञाय स भृगूद्वहः निजग्राह महातेजा यॊगेन बलवत परभॊ बबन्ध यॊगबन्धैश च तस्याः सर्वेन्द्रियाणि सः 12 तां निर्विकारां दृष्ट्वा तु पुनर एव शचीपतिः उवाच वरीडितॊ राजंस तां यॊगबलमॊहिताम 13 एह्य एहीति ततः सा तं परतिवक्तुम इयेष च स तां वाचं गुरॊः पत्न्या विपुलः पर्यवर्तयत 14 भॊः किम आगमने कृत्यम इति तस्याश च निःसृता वक्राच छशाङ्क परतिमाद वाणी संस्कारभूषिता 15 वरीडिता सा तु तद वाक्यम उक्त्वा परवशा तदा पुरंदरश च संत्रस्तॊ बभूव विमनास तदा 16 स तद वैकृतम आलक्ष्य देवराजॊ विशां पते अवैक्षत सहस्राक्षस तदा दिव्येन चक्षुषा 17 ददर्श च मुनिं तस्याः शरीरान्तर गॊचरम परतिबिम्बम इवादर्शे गुरु पत्न्याः शरीरगम 18 स तं घॊरेण तपसा युक्तं दृष्ट्वा पुरंदरः परावेपत सुसंप्त्रस्तः शापभीतस तदा विभॊ 19 विमुच्य गुरु पत्नीं तु विपुलः सुमहातपाः सवं कलेवरम आविश्य शक्रं भीतम अथाब्रवीत 20 अजितेन्द्रिय पापात्मन कामाक्मक पुरंदर नचिरं पूजयिष्यन्ति देवास तवां मानुषास तथा 21 किं नु तद विस्मृतं शक्र न तन मनसि ते सथितम गौतमेनासि यन मुक्तॊ भगाङ्क परिचिह्नितः 22 जाने तवां बालिशमतिम अकृतात्मानम अस्थिरम मयेयं रक्ष्यते मूढ गच्छ पापयथा गतम 23 नाहं तवाम अद्य मूढात्मन दहेयं हि सवतेजसा कृपायमाणस तु न ते दग्धुम इच्छामि वासव 24 स च घॊरतपा धीमान गुरुर मे पापचेतसम दृष्ट्वा तवां निर्दहेद अद्य करॊधदीप्तेन चक्षुषा 25 नैवं तु शक्र कर्तव्यं पुनर मान्याश च ते दविजाः मा गमः स सुतामात्यॊ ऽतययं बरह्मबलार्दितः 26 अमरॊ ऽसमीति यद बुद्धिम एताम आस्थाय वर्तसे मावमंस्था न तपसाम असाध्यं नाम किं चन 27 तच छरुत्वा वचनं शक्रॊ विपुलस्य महात्मनः अकिं चिद उक्त्वा वरीडितस तत्रैवान्तरधीयत 28 मुहूर्तयाते शक्रे तु देव शर्मा महातपाः कृत्वा यज्ञं यथाकामम आजगाम सवम आश्रमम 29 आगते ऽथ गुरौ राजन विपुलः परियकर्मकृत रक्षितां गुरवे भार्यां नयवेदयद अनिन्दिताम 30 अभिवाद्य च शान्तात्मा स गुरुं गुरुवत्सलः विपुलः पर्युपातिष्ठद यथापूर्वम अशङ्कितः 31 विश्रान्ताय ततस तस्मै सहासीनाय भार्यया निवेदयाम आस तदा विपुलः शक्र कर्म तत 32 तच छरुत्वा स मुनिस तुष्टॊ विपुलस्य परतापवान बभूव शीलवृत्ताभ्यां तपसा नियमेन च 33 विपुलस्य गुरौ वृत्तिं भक्तिम आत्मनि च परभुः धर्मे च सथिरतां दृष्ट्वा साधु साध्व इत्य उवाच ह 34 परतिनन्द्य च धर्मात्मा शिष्यं धर्मपरायणम वरेणच छन्दयाम आस स तस्माद गुरुवत्सलः अनुज्ञातश च गुरुणा चचारानुत्तमं तपः 35 तथैव देव शर्मापि सभार्यः स महातपाः निर्भयॊ बलवृत्रघ्नाच चचार विजने वने |
1
[bh] tataḥ kadā cid devendro divyarūpavapur dharaḥ idam antaram ity evaṃ tato 'bhyāgād athāśramam 2 rūpam apratimaṃ kṛtvā lobhanīyaṃ janādhipa darśanīyatamo bhūtvā praviveśa tam āśramam 3 sa dadarśa tam āsīnaṃ vipulasya kalevaram niśceṣṭaṃ stabdhanayanaṃ yathā lekhya gataṃ tathā 4 ruciṃ ca rucirāpāṅgīṃ pīnaśroṇipayodharām padmapatra viśālākṣīṃ saṃpūrṇendu nibhānanām 5 sā tam ālokya sahasā pratyutthātum iyeṣa ha rūpeṇa vismitā ko 'sīty atha vaktum ihecchatī 6 utthātu kāmāpi satī vyatiṣṭhad vipulena sā nigṛhītā manuṣyendra na śaśāka viceṣṭitum 7 tām ābabhāṣe devendra sāmnā paramavalguṇā tvadartham āgataṃ viddhi devendraṃ māṃ śucismite 8 kliśyamānam anaṅgena tvat saṃkalpodbhavena vai tatparyāpnuhi māṃ subhru purā kālo 'tivartate 9 tam evaṃ vādinaṃ śakraṃ śuśrāva vipulo muniḥ guru patnyāḥ śarīrastho dadarśa ca surādhipam 10 na śaśāka ca sā rājan pratyutthātum aninditā vaktuṃ ca nāśakad rājan viṣṭabdhā vipulena sā 11 ākāraṃ guru patnyās tu vijñāya sa bhṛgūdvahaḥ nijagrāha mahātejā yogena balavat prabho babandha yogabandhaiś ca tasyāḥ sarvendriyāṇi saḥ 12 tāṃ nirvikārāṃ dṛṣṭvā tu punar eva śacīpatiḥ uvāca vrīḍito rājaṃs tāṃ yogabalamohitām 13 ehy ehīti tataḥ sā taṃ prativaktum iyeṣa ca sa tāṃ vācaṃ guroḥ patnyā vipulaḥ paryavartayat 14 bhoḥ kim āgamane kṛtyam iti tasyāś ca niḥsṛtā vakrāc chaśāṅka pratimād vāṇī saṃskārabhūṣitā 15 vrīḍitā sā tu tad vākyam uktvā paravaśā tadā puraṃdaraś ca saṃtrasto babhūva vimanās tadā 16 sa tad vaikṛtam ālakṣya devarājo viśāṃ pate avaikṣata sahasrākṣas tadā divyena cakṣuṣā 17 dadarśa ca muniṃ tasyāḥ śarīrāntara gocaram pratibimbam ivādarśe guru patnyāḥ śarīragam 18 sa taṃ ghoreṇa tapasā yuktaṃ dṛṣṭvā puraṃdaraḥ prāvepata susaṃptrastaḥ śāpabhītas tadā vibho 19 vimucya guru patnīṃ tu vipulaḥ sumahātapāḥ svaṃ kalevaram āviśya śakraṃ bhītam athābravīt 20 ajitendriya pāpātman kāmākmaka puraṃdara naciraṃ pūjayiṣyanti devās tvāṃ mānuṣās tathā 21 kiṃ nu tad vismṛtaṃ śakra na tan manasi te sthitam gautamenāsi yan mukto bhagāṅka paricihnitaḥ 22 jāne tvāṃ bāliśamatim akṛtātmānam asthiram mayeyaṃ rakṣyate mūḍha gaccha pāpayathā gatam 23 nāhaṃ tvām adya mūḍhātman daheyaṃ hi svatejasā kṛpāyamāṇas tu na te dagdhum icchāmi vāsava 24 sa ca ghoratapā dhīmān gurur me pāpacetasam dṛṣṭvā tvāṃ nirdahed adya krodhadīptena cakṣuṣā 25 naivaṃ tu śakra kartavyaṃ punar mānyāś ca te dvijāḥ mā gamaḥ sa sutāmātyo 'tyayaṃ brahmabalārditaḥ 26 amaro 'smīti yad buddhim etām āsthāya vartase māvamaṃsthā na tapasām asādhyaṃ nāma kiṃ cana 27 tac chrutvā vacanaṃ śakro vipulasya mahātmanaḥ akiṃ cid uktvā vrīḍitas tatraivāntaradhīyata 28 muhūrtayāte śakre tu deva śarmā mahātapāḥ kṛtvā yajñaṃ yathākāmam ājagāma svam āśramam 29 āgate 'tha gurau rājan vipulaḥ priyakarmakṛt rakṣitāṃ gurave bhāryāṃ nyavedayad aninditām 30 abhivādya ca śāntātmā sa guruṃ guruvatsalaḥ vipulaḥ paryupātiṣṭhad yathāpūrvam aśaṅkitaḥ 31 viśrāntāya tatas tasmai sahāsīnāya bhāryayā nivedayām āsa tadā vipulaḥ śakra karma tat 32 tac chrutvā sa munis tuṣṭo vipulasya pratāpavān babhūva śīlavṛttābhyāṃ tapasā niyamena ca 33 vipulasya gurau vṛttiṃ bhaktim ātmani ca prabhuḥ dharme ca sthiratāṃ dṛṣṭvā sādhu sādhv ity uvāca ha 34 pratinandya ca dharmātmā śiṣyaṃ dharmaparāyaṇam vareṇac chandayām āsa sa tasmād guruvatsalaḥ anujñātaś ca guruṇā cacārānuttamaṃ tapaḥ 35 tathaiva deva śarmāpi sabhāryaḥ sa mahātapāḥ nirbhayo balavṛtraghnāc cacāra vijane vane |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 13
Chapter 42
|
1
[भ] विपुलस तव अकरॊत तीव्रं तपः कृत्वा गुरॊर वचः तपॊ युक्तम अथात्मानम अमन्यत च वीर्यवान 2 स तेन कर्मणा सपर्धन पृथिवीं पृथिवीपते चचार गतभीः परीतॊ लब्धकीर्तिर वरॊ नृषु 3 उभौ लॊकौ जितौ चापि तथैवामन्यत परभुः कर्मणा तेन कौरव्य तपसा विपुलेन च 4 अथ काले वयतिक्रान्ते कस्मिंश चित कुरुनन्दन रुच्या भगिन्या दानं वै बभूव धनधान्यवत 5 एतस्मिन एव काले तु दिव्या का चिद वराङ्गना बिभ्रती परमं रूपं जगामाथ विहायसा 6 तस्याः शरीरात पुष्पाणि पतितानि महीतले तस्याश्रमस्याविदूरे दिव्यगन्धानि भारत 7 तान्य अगृह्णात ततॊ राजन रुचिर नलिनलॊचना तदा निमन्त्रकस तस्या अङ्गेभ्यः कषिप्रम आगमत 8 तस्या हि भगिनी तात जयेष्ठा नाम्ना परभावती भार्या चित्ररथस्याथ बभूवाङ्गेश्वरस्य वै 9 पिनह्य तानि पुष्पाणि केशेषु वरवर्णिनी आमन्त्रिता ततॊ ऽगच्छद रुचिर अङ्गपतेर गृहान 10 पुष्पाणि तानि दृष्ट्वाथ तदाङ्गेन्द्र वराङ्गना भगिनीं चॊदयाम आस पुष्पार्थे चारुलॊचना 11 सा भर्त्रे सर्वम आचष्ट रुचिः सुरुचिरानना भगिन्या भाषितं सर्वम ऋशिस तच चाभ्यनन्दत 12 ततॊ विपुलम आनाय्य देव शर्मा महातपाः पुष्पार्थे चॊदयाम आस गच्छ गच्छेति भारत 13 विपुलस तु गुरॊर वाक्यम अविचार्य महातपाः स तथेत्य अब्रवीद राजंस तं च देशं जगाम ह 14 यस्मिन देशे तु तान्य आसन पतितानि नभस्तलात अम्लानान्य अपि तत्रासन कुसुमान्य अपराण्य अपि 15 ततः स तानि जग्राह दिव्यानि रुचिराणिच पराप्तानि सवेन तपसा दिव्यगन्धानि भारत 16 संप्राप्य तानि परीतात्मा गुरॊर वचनकारकः ततॊ जगाम तूर्णं च चम्पां चम्पकमालिनीम 17 स वने विजने तात ददर्श मिथुनं नृणाम चक्रवत परिवर्तन्तं गृहीत्वा पाणिना करम 18 तत्रैकस तूर्णम अगमत तत पदे परिवर्तयन एकस तु न तथा राजंश चक्रतुः कलहं ततः 19 तवं शीघ्रं गच्छसीत्य एकॊ ऽबरवीन नेति तथापरः नेति नेति च तौ तात परस्परम अथॊचतुः 20 तयॊर विस्पर्धतॊर एवं शपथॊ ऽयम अभूत तदा मनसॊद्दिश्य विपुलं ततॊ वाक्यम अथॊचतुः 21 आवयॊर अनृतं पराह यस तस्याथ दविजस्य वै विपुलस्य परे लॊके या गतिः सा भवेद इति 22 एतच छरुत्वा तु विपुलॊ विषण्णवदनॊ ऽभवत एवं तीव्रतपाश चाहं कष्टश चायं परिग्रहः 23 मिथुनस्यास्य किं मे सयात कृतं पापं यतॊ गतिः अनिष्टा सर्वभूतानां कीर्तितानेन मे ऽदय वै 24 एवं संचिन्तयन्न एव विपुलॊ राजसत्तम अवाङ्मुखॊ नयस्तशिरा दध्यौ दुष्कृतम आत्मनः 25 ततः षड अन्यान पुरुषान अक्षैः काञ्चनराजतैः अपश्यद दीव्यमानान वै लॊभहर्षान्वितांस तथा 26 कुर्वतः शपथं तं वै यः कृतॊ मिथुनेन वै विपुलं वै समुद्धिश्य ते ऽपि वाक्यम अथाब्रुवन 27 यॊ लॊभम आस्थायास्माकं विषमं कर्तुम उत्सहेत विपुलस्य परे लॊके या गतिस ताम अवाप्नुयात 28 एतच छरुत्वा तु विपुलॊ नापश्यद धर्मसंकरम जन्मप्रभृति कौरव्य कृतपूर्वम अथात्मनः 29 स परदध्यौ तदा राजन्न अग्नाव अग्निर इवाहितः दह्यमानेन मनसा शापं शरुत्वा तथाविधम 30 तस्य चिन्तयतस तात बह्व्यॊ दिननिशा ययुः इदम आसीन मनसि च रुच्या रक्षणकारितम 31 लक्षणं लक्षणेनैव वदनं वदनेन च विधाय न मया चॊक्तं सत्यम एतद गुरॊस तदा 32 एतद आत्मनि कौरव्य दुष्कृतं विपुलस तदा अमन्यत महाभाग तथा तच च न संशयः 33 स चम्पां नगरीम एत्य पुष्पाणि गुरवे ददौ पूजयाम आस च गुरुं विधिवत स गुरुप्रियः |
1
[bh] vipulas tv akarot tīvraṃ tapaḥ kṛtvā guror vacaḥ tapo yuktam athātmānam amanyata ca vīryavān 2 sa tena karmaṇā spardhan pṛthivīṃ pṛthivīpate cacāra gatabhīḥ prīto labdhakīrtir varo nṛṣu 3 ubhau lokau jitau cāpi tathaivāmanyata prabhuḥ karmaṇā tena kauravya tapasā vipulena ca 4 atha kāle vyatikrānte kasmiṃś cit kurunandana rucyā bhaginyā dānaṃ vai babhūva dhanadhānyavat 5 etasmin eva kāle tu divyā kā cid varāṅganā bibhratī paramaṃ rūpaṃ jagāmātha vihāyasā 6 tasyāḥ śarīrāt puṣpāṇi patitāni mahītale tasyāśramasyāvidūre divyagandhāni bhārata 7 tāny agṛhṇāt tato rājan rucir nalinalocanā tadā nimantrakas tasyā aṅgebhyaḥ kṣipram āgamat 8 tasyā hi bhaginī tāta jyeṣṭhā nāmnā prabhāvatī bhāryā citrarathasyātha babhūvāṅgeśvarasya vai 9 pinahya tāni puṣpāṇi keśeṣu varavarṇinī āmantritā tato 'gacchad rucir aṅgapater gṛhān 10 puṣpāṇi tāni dṛṣṭvātha tadāṅgendra varāṅganā bhaginīṃ codayām āsa puṣpārthe cārulocanā 11 sā bhartre sarvam ācaṣṭa ruciḥ surucirānanā bhaginyā bhāṣitaṃ sarvam ṛśis tac cābhyanandata 12 tato vipulam ānāyya deva śarmā mahātapāḥ puṣpārthe codayām āsa gaccha gaccheti bhārata 13 vipulas tu guror vākyam avicārya mahātapāḥ sa tathety abravīd rājaṃs taṃ ca deśaṃ jagāma ha 14 yasmin deśe tu tāny āsan patitāni nabhastalāt amlānāny api tatrāsan kusumāny aparāṇy api 15 tataḥ sa tāni jagrāha divyāni rucirāṇica prāptāni svena tapasā divyagandhāni bhārata 16 saṃprāpya tāni prītātmā guror vacanakārakaḥ tato jagāma tūrṇaṃ ca campāṃ campakamālinīm 17 sa vane vijane tāta dadarśa mithunaṃ nṛṇām cakravat parivartantaṃ gṛhītvā pāṇinā karam 18 tatraikas tūrṇam agamat tat pade parivartayan ekas tu na tathā rājaṃś cakratuḥ kalahaṃ tataḥ 19 tvaṃ śīghraṃ gacchasīty eko 'bravīn neti tathāparaḥ neti neti ca tau tāta parasparam athocatuḥ 20 tayor vispardhator evaṃ śapatho 'yam abhūt tadā manasoddiśya vipulaṃ tato vākyam athocatuḥ 21 āvayor anṛtaṃ prāha yas tasyātha dvijasya vai vipulasya pare loke yā gatiḥ sā bhaved iti 22 etac chrutvā tu vipulo viṣaṇṇavadano 'bhavat evaṃ tīvratapāś cāhaṃ kaṣṭaś cāyaṃ parigrahaḥ 23 mithunasyāsya kiṃ me syāt kṛtaṃ pāpaṃ yato gatiḥ aniṣṭā sarvabhūtānāṃ kīrtitānena me 'dya vai 24 evaṃ saṃcintayann eva vipulo rājasattama avāṅmukho nyastaśirā dadhyau duṣkṛtam ātmanaḥ 25 tataḥ ṣaḍ anyān puruṣān akṣaiḥ kāñcanarājataiḥ apaśyad dīvyamānān vai lobhaharṣānvitāṃs tathā 26 kurvataḥ śapathaṃ taṃ vai yaḥ kṛto mithunena vai vipulaṃ vai samuddhiśya te 'pi vākyam athābruvan 27 yo lobham āsthāyāsmākaṃ viṣamaṃ kartum utsahet vipulasya pare loke yā gatis tām avāpnuyāt 28 etac chrutvā tu vipulo nāpaśyad dharmasaṃkaram janmaprabhṛti kauravya kṛtapūrvam athātmanaḥ 29 sa pradadhyau tadā rājann agnāv agnir ivāhitaḥ dahyamānena manasā śāpaṃ śrutvā tathāvidham 30 tasya cintayatas tāta bahvyo dinaniśā yayuḥ idam āsīn manasi ca rucyā rakṣaṇakāritam 31 lakṣaṇaṃ lakṣaṇenaiva vadanaṃ vadanena ca vidhāya na mayā coktaṃ satyam etad guros tadā 32 etad ātmani kauravya duṣkṛtaṃ vipulas tadā amanyata mahābhāga tathā tac ca na saṃśayaḥ 33 sa campāṃ nagarīm etya puṣpāṇi gurave dadau pūjayām āsa ca guruṃ vidhivat sa gurupriyaḥ |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 13
Chapter 43
|
1
[भ] तम आगतम अभिप्रेक्ष्य शिष्यं वाक्यम अथाब्रवीत देव शर्मा महातेजा यत तच छृणु नराधिप 2 [द] किं ते विपुलदृष्टं वै तस्मिन्न अध्य महावने ते तवा जानन्ति निपुण आत्मा च रुचिर एव च 3 [व] बरह्मर्षे मिथुनं किं तत के च ते पुरुषा विभॊ ये मां जानन्ति तत्त्वेन तांश च मे वक्तुम अर्हसि 4 [द] यद वै तन मिथुनं बरह्मन्न अहॊरात्रं हि विद्धि तत चक्रवत परिवर्तेत तत ते जानाति दुष्कृतम 5 ये च ते पुरुषा विप्र अक्षैर दीव्यन्ति हृष्टवत ऋतूंस तान अभिजानीहि ते ते जानन्ति दुष्कृतम 6 न मां कश चिद विजानीत इति कृत्वा न विश्वसेत नरॊ रहसि पापात्मा पापकं कर्म वै दविज 7 कुर्वाणं हि नरं कर्म पापं रहसि सर्वदा पश्यन्ति ऋतवश चापि तथा दिननिशे ऽपय उत 8 ते तवां हर्षस्मितं दृष्ट्वा गुरॊः कर्मानिवेदकम समारयन्तस तथा पराहुस ते यथा शरुतवान भवान 9 अहॊरात्रं विजानाति ऋतवश चापि नित्यशः पुरुषे पापकं कर्म शुभं वा शुभकर्मणः 10 तत तवया मम यत कर्म वयभिचाराद भयात्मकम नाख्यातम इति जानन्तस ते तवाम आहुस तथा दविज 11 ते चैव हि भवेयुस ते लॊकाः पापकृतॊ यथा कृत्वा नाचक्षते कर्म मम यच च तवया कृतम 12 तथा शक्या च दुर्वृत्ता रक्षितुं परमदा दविज न च तवं कृतवान किं चिद आगः परीतॊ ऽसमि तेन ते 13 यदि तव अहं तवा दुर्वृत्तम अद्राक्षं दविजसत्तम शपेयं तवाम अहं करॊधान न मे ऽतरास्ति विचारणा 14 सज्जन्ति पुरुषे नार्यः पुंसां सॊ ऽरथश च पुष्कलः अन्यथा रक्षतः शापॊ ऽभविष्यत ते गतिश च सा 15 रक्षिता सा तवया पुत्र मम चापि निवेदिता अहं ते परीतिमांस तात सवस्ति सवर्गं गमिष्यसि 16 [भ] इत्य उक्त्वा विपुलं परीतॊ देव शर्मा महान ऋषिः मुमॊद सवर्गम आस्थाय सह भार्यः स शिष्यकः 17 इदम आख्यातवांश चापि ममाख्यानं महामुनिः मार्कण्डेयः पुरा राजन गङ्गाकूले कथान्तरे 18 तस्माद बरवीमि पार्थ तवा सत्रियः सर्वाः सदैव च उभयं दृश्यते तासुसततं साध्व असाधु च 19 सत्रियः साध्व्यॊ महाभागाः संमता लॊकमातरः धारयन्ति महीं राजन्न इमां स वनकाननाम 20 असाध्व्यश चापि दुर्वृत्ताः कुलघ्न्यः पापनिश्चयाः विज्ञेया लक्षणैर दुष्टैः सवगात्रसहजैर नृप 21 एवम एतासु रक्षा वै शक्या कर्तुं महात्मभिः अन्यथा राजशार्दूल न शक्या रक्षितुं सत्रियः 22 एता हि मनुजव्याघ्रतीष्क्णास तीक्ष्णपराक्रमाः नासाम अस्ति परियॊ नाम मैथुने संगमे नृभिः 23 एताः कृत्याश च कार्याश च कृताश च भरतर्षभ न चैकस्मिन्न रमन्त्य एताः पुरुषे पाण्डुनन्दन 24 नासु सनेहॊ नृभिः कार्यस तथैवेर्ष्या जनेश्वर खेदम आस्थाय भुञ्जीत धर्मम आस्थाय चैव हि 25 विहन्येतान्यथा कुर्वन नरः कौरवनन्दन सर्वथा राजशार्दूल युक्तिः सर्वत्र पूज्यते 26 तेनैकेन तु रक्षा वै विपुलेन कृता सत्रियाः नान्यः शक्तॊ नृलॊके ऽसमिन रक्षितुं नृप यॊषितः |
1
[bh] tam āgatam abhiprekṣya śiṣyaṃ vākyam athābravīt deva śarmā mahātejā yat tac chṛṇu narādhipa 2 [d] kiṃ te vipuladṛṣṭaṃ vai tasminn adhya mahāvane te tvā jānanti nipuṇa ātmā ca rucir eva ca 3 [v] brahmarṣe mithunaṃ kiṃ tat ke ca te puruṣā vibho ye māṃ jānanti tattvena tāṃś ca me vaktum arhasi 4 [d] yad vai tan mithunaṃ brahmann ahorātraṃ hi viddhi tat cakravat parivarteta tat te jānāti duṣkṛtam 5 ye ca te puruṣā vipra akṣair dīvyanti hṛṣṭavat ṛtūṃs tān abhijānīhi te te jānanti duṣkṛtam 6 na māṃ kaś cid vijānīta iti kṛtvā na viśvaset naro rahasi pāpātmā pāpakaṃ karma vai dvija 7 kurvāṇaṃ hi naraṃ karma pāpaṃ rahasi sarvadā paśyanti ṛtavaś cāpi tathā dinaniśe 'py uta 8 te tvāṃ harṣasmitaṃ dṛṣṭvā guroḥ karmānivedakam smārayantas tathā prāhus te yathā śrutavān bhavān 9 ahorātraṃ vijānāti ṛtavaś cāpi nityaśaḥ puruṣe pāpakaṃ karma śubhaṃ vā śubhakarmaṇaḥ 10 tat tvayā mama yat karma vyabhicārād bhayātmakam nākhyātam iti jānantas te tvām āhus tathā dvija 11 te caiva hi bhaveyus te lokāḥ pāpakṛto yathā kṛtvā nācakṣate karma mama yac ca tvayā kṛtam 12 tathā śakyā ca durvṛttā rakṣituṃ pramadā dvija na ca tvaṃ kṛtavān kiṃ cid āgaḥ prīto 'smi tena te 13 yadi tv ahaṃ tvā durvṛttam adrākṣaṃ dvijasattama śapeyaṃ tvām ahaṃ krodhān na me 'trāsti vicāraṇā 14 sajjanti puruṣe nāryaḥ puṃsāṃ so 'rthaś ca puṣkalaḥ anyathā rakṣataḥ śāpo 'bhaviṣyat te gatiś ca sā 15 rakṣitā sā tvayā putra mama cāpi niveditā ahaṃ te prītimāṃs tāta svasti svargaṃ gamiṣyasi 16 [bh] ity uktvā vipulaṃ prīto deva śarmā mahān ṛṣiḥ mumoda svargam āsthāya saha bhāryaḥ sa śiṣyakaḥ 17 idam ākhyātavāṃś cāpi mamākhyānaṃ mahāmuniḥ mārkaṇḍeyaḥ purā rājan gaṅgākūle kathāntare 18 tasmād bravīmi pārtha tvā striyaḥ sarvāḥ sadaiva ca ubhayaṃ dṛśyate tāsusatataṃ sādhv asādhu ca 19 striyaḥ sādhvyo mahābhāgāḥ saṃmatā lokamātaraḥ dhārayanti mahīṃ rājann imāṃ sa vanakānanām 20 asādhvyaś cāpi durvṛttāḥ kulaghnyaḥ pāpaniścayāḥ vijñeyā lakṣaṇair duṣṭaiḥ svagātrasahajair nṛpa 21 evam etāsu rakṣā vai śakyā kartuṃ mahātmabhiḥ anyathā rājaśārdūla na śakyā rakṣituṃ striyaḥ 22 etā hi manujavyāghratīṣkṇās tīkṣṇaparākramāḥ nāsām asti priyo nāma maithune saṃgame nṛbhiḥ 23 etāḥ kṛtyāś ca kāryāś ca kṛtāś ca bharatarṣabha na caikasminn ramanty etāḥ puruṣe pāṇḍunandana 24 nāsu sneho nṛbhiḥ kāryas tathaiverṣyā janeśvara khedam āsthāya bhuñjīta dharmam āsthāya caiva hi 25 vihanyetānyathā kurvan naraḥ kauravanandana sarvathā rājaśārdūla yuktiḥ sarvatra pūjyate 26 tenaikena tu rakṣā vai vipulena kṛtā striyāḥ nānyaḥ śakto nṛloke 'smin rakṣituṃ nṛpa yoṣitaḥ |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 13
Chapter 44
|
1
[य] यन मूलं सर्वधर्माणां परजनस्य गृहस्य च पितृदेवातिथीनां च तन मे बरूहि पितामह 2 [भ] अयं हि सर्वधर्माणां धर्मश चिन्त्यतमॊ मतः कीदृशाय परदेया सयात कन्येति वसुधाधिप 3 शीलवृत्ते समाज्ञाय विद्यां यॊनिं च कर्म च अद्भिर एव परदातव्या कन्या गुणवते वरे बराह्मणानां सताम एष धर्मॊ नित्यं युधिष्ठिर 4 आवाह्यम आवहेद एवं यॊ दद्याद अनुकूलतः शिष्टानां कषत्रियाणां च धर्म एष सनातनः 5 आत्माभिप्रेतम उत्सृज्य कन्याभिप्रेत एव यः अभिप्रेता च या यस्य तस्मै देया युधिष्ठिर गान्धर्वम इति तं धर्मं पराहुर धर्मविदॊ जनाः 6 धनेन बहुना करीत्वा संप्रलॊभ्य च बान्धवान असुराणां नृपैतं वै धर्मम आहुर मनीषिणः 7 हत्वा छित्त्वा च शीर्षाणि रुदतां रुदतीं गृहात परसह्य हरणं तात राक्षसं धर्मलक्षणम 8 पञ्चानां तु तरयॊ धर्म्या दवाव अधर्म्यौ युधिष्ठिर पैशाच आसुरश चैव न कर्तव्यौ कथं चन 9 बराह्मः कषात्रॊ ऽथ गान्धर्व एते धर्म्या नरर्षभ पृथग वा यदि वा मिश्राः कर्तव्या नात्र संशयः 10 तिस्रॊ भार्या बराह्मणस्य दवे भार्ये कषत्रियस्य तु वैश्यः सवजातिं विन्देत तास्व अपत्यं समं भवेत 11 बराह्मणी तु भवेज जयेष्ठा कषत्रिया कषत्रियस्य तु रत्यर्थम अपि शूद्रा सयान नेत्य आहुर अपरे जनाः 12 अपत्यजन्म शूद्रायां न परशंसन्ति साधवः शूद्रायां जनयन विप्रः परायश्चित्ती विधीयते 13 तरिंशद्वर्षॊ दशवर्षां भार्यां विन्देत नग्निकाम एकविंशतिवर्षॊ वा सप्त वर्षाम अवाप्नुयात 14 यस्यास तु न भवेद भराता पिता वा भरतर्षभ नॊपयच्छेत तां जातु पुत्रिका धर्मिणी हि सा 15 तरीणि वर्षाण्य उदीक्षेत कन्या ऋतुमती सती चतुर्थे तव अथ संप्राप्ते सवयं भार्तारम अर्जयेत 16 परजनॊ हीयते तस्या परतिश च भरतर्षभ अतॊ ऽनयथा वर्तमाना भवेद वाच्या परजापतेः 17 असपिण्डा च या मातुर असगॊत्रा च या पितुः इत्य एताम अनुगच्छेत तं धर्मं मनुर अब्रवीत 18 [य] शुल्कम अन्येन दत्तं सयाद ददानीत्य आह चापरः बलाद अन्यः परभाषेत धनम अन्यः परदर्शयेत 19 पाणिग्रहीता तव अन्यः सयात कस्य कन्यापितामह तत्त्वं जिज्ञासमानानां चक्षुर भवतु नॊ भवान 20 [भ] यत किं चित कर्म मानुष्यं संस्थानाय परकृष्यते मन्त्रवन मन्त्रितं तस्य मृषावादस तु पातकः 21 भार्या पत्यृत्विग आचार्याः शिष्यॊपाध्याय एव च मृषॊक्ते दण्डम अर्हन्ति नेत्य आहुर अपरे जनाः 22 न हय अकामेन संवादं मनुर एवं परशंसति अयशस्यम अधर्म्यं च यन मृषा धर्मकॊपनम 23 नैकान्त दॊष एकस्मिंस तद दानं नॊपलभ्यते धर्मतॊ यां परयच्छन्ति यां च करीणन्ति भारत 24 बन्धुभिः समनुज्ञातॊ मन्त्रहॊमौ परयॊजयेत तथा सिध्यन्ति ते मन्त्रा नादत्तायाः कथं चन 25 यस तव अत्र मन्त्रसमयॊ भार्या पत्यॊर मिथः कृतः तम एवाहुर गरीयांसं यश चासौ जञातिभिः कृतः 26 देवदत्तां पतिर भार्यां वेत्ति धर्मस्य शासनात सा दैवीं मानुषीं वाचम अनृतां पर्युदस्यति 27 [य] कन्यायां पराप्तशुल्कायां जयायांश चेद आव्रजेद वरः धर्मकामार्थ संपन्नॊ वाच्यम अत्रानृतं न वा 28 तस्मिन्न उभयतॊ दॊषे कुर्वञ शरेयः समाचरेत अयं नः सर्वधर्माणां धर्मश चिन्त्यतमॊ मतः 29 तत्त्वं जिज्ञासमानानां चक्षुर भवतु नॊ भवान तद एतत सर्वम आचक्ष्व न हि तृप्यामि कथ्यताम 30 [बय] न वै निष्ठा करं शुल्कं जञात्वासीत तेन नाहृतम न हि शुल्क पराः सन्तः कन्यां ददति कर्हि चित 31 अन्यैर गुणैर उपेतं तु शुल्कं याचन्ति बान्धवाः अलंकृत्वा वहस्वेति यॊ दद्याद अनुकूलतः 32 तच च तां च ददात्य एव न शुल्कं विक्रयॊ न सः परतिगृह्य भवेद देयम एष धर्मः सनातनः 33 दास्यामि भवते कन्याम इति पूर्वं न भाषितम ये चैवाहुर ये च नाहुर ये चावश्यं वदन्त्य उत 34 तस्माद आ गरहणात पाणेर याचयन्ति परस्परम कन्या वरः पुरा दत्तॊ मरुद्भिर इति नः शरुतम 35 नानिष्टाय परदातव्या कन्या इत्य ऋषिचॊदितम तन मूलं काममूलस्य परजनस्येति मे मतिः 36 समीक्ष्य च बहून दॊषान संवासाद विद्विषाणयॊः यथा निष्ठा करं शुल्कं न जात्व आसीत तथा शृणु 37 अहं विचित्रवीर्याय दवे कन्ये समुदावहम जित्वा च मागधान सर्वान काशीन अथ च कॊसलान गृहीतपाणिर एकासीत पराप्तशुल्कापराभवत 38 पाणौ गृहीता तत्रैव विसृज्या इति मे पिता अब्रवीद इतरां कन्याम आवहत स तु कौरवः 39 अप्य अन्याम अनुपप्रच्छ शङ्कमानः पुतुर वचः अतीव हय अस्य धर्मेप्सा पितुर मे ऽभयधिकाभवत 40 ततॊ ऽहम अब्रुवं राजन्न आचारेप्सुर इदं वचः आचारं तत्त्वतॊ वेत्तुम इच्छामीति पुनः पुनः 41 ततॊ मयैवम उक्ते तु वाक्ये धर्मभृतां वरः पिता मम महाराज बाह्लीकॊ वाक्यम अब्रवीत 42 यदि वः शुल्कतॊ निष्ठा न पाणिग्रहणं तथा लाजान्तरम उपासीत पराप्तशुल्का पतिं वृतम 43 न हि धर्मविदः पराहुः परमाणं वाक्यतः समृतम येषां वै शुल्कतॊ निष्ठा न पाणिग्रहणात तथा 44 परसिद्धं भाषितं दाने तेषां परत्यसनं पुनः य मन्यन्ते करयं शुल्कं न ते धर्मविदॊ जनाः 45 न चैतभ्य परदातव्या न वॊढव्या तथाविधा न हय एव भार्या करेतव्या न विक्रेया कथं चन 46 ये च करीणन्ति दासीवद ये च विक्रीणते जनाः भवेत तेषां तथा निष्ठा लुब्धानां पापचेतसाम 47 अस्मिन धर्मे सत्यवन्तं पर्यपृच्छन्त वै जनाः कन्यायाः पराप्तशुल्कायाः शुल्कदः परशमं गतः 48 पाणिग्रहीता चान्यः सयाद अत्र नॊ धर्मसंशयः तन नश छिन्धि महाप्राज्ञ तवं हि वै पराज्ञसंमतः तत्त्वं विज्ञासमानानां चक्षुर भवतु नॊ भवान 49 तान एवं बरुवतः सर्वान सत्यवान वाक्यम अब्रवीत यत्रेष्टं तत्र देया सयान नात्र कार्या विचारणा कुर्वते जीवतॊ ऽपय एवं मृते नैवास्ति संशयः 50 देवरं परविशेत कन्या तप्येद वापि महत तपः तम एवानुव्रता भूत्वा पाणिग्राहस्य नाम सा 51 लिखन्त्य एव तु केषां चिद अपरेषां शनैर अपि इति ये संवदन्त्य अत्र त एतं निश्चयं विदुः 52 तत पाणिग्रहणात पूर्वम उत्तरं यत्र वर्तते सर्वमङ्गल मन्त्रं वै मृषावादस तु पातकः 53 पाणिग्रहण मन्त्राणां निष्ठा सयात सप्तमे पदे पाणिग्राहस्य भार्या सयाद यस्य चाद्भिः परदीयते 54 अनुकूलाम अनुवंशां भरात्रा दत्ताम उपाग्निकाम परिक्रम्य यथान्यायं भार्यां विन्देद दविजॊत्तमः |
1
[y] yan mūlaṃ sarvadharmāṇāṃ prajanasya gṛhasya ca pitṛdevātithīnāṃ ca tan me brūhi pitāmaha 2 [bh] ayaṃ hi sarvadharmāṇāṃ dharmaś cintyatamo mataḥ kīdṛśāya pradeyā syāt kanyeti vasudhādhipa 3 śīlavṛtte samājñāya vidyāṃ yoniṃ ca karma ca adbhir eva pradātavyā kanyā guṇavate vare brāhmaṇānāṃ satām eṣa dharmo nityaṃ yudhiṣṭhira 4 āvāhyam āvahed evaṃ yo dadyād anukūlataḥ śiṣṭānāṃ kṣatriyāṇāṃ ca dharma eṣa sanātanaḥ 5 ātmābhipretam utsṛjya kanyābhipreta eva yaḥ abhipretā ca yā yasya tasmai deyā yudhiṣṭhira gāndharvam iti taṃ dharmaṃ prāhur dharmavido janāḥ 6 dhanena bahunā krītvā saṃpralobhya ca bāndhavān asurāṇāṃ nṛpaitaṃ vai dharmam āhur manīṣiṇaḥ 7 hatvā chittvā ca śīrṣāṇi rudatāṃ rudatīṃ gṛhāt prasahya haraṇaṃ tāta rākṣasaṃ dharmalakṣaṇam 8 pañcānāṃ tu trayo dharmyā dvāv adharmyau yudhiṣṭhira paiśāca āsuraś caiva na kartavyau kathaṃ cana 9 brāhmaḥ kṣātro 'tha gāndharva ete dharmyā nararṣabha pṛthag vā yadi vā miśrāḥ kartavyā nātra saṃśayaḥ 10 tisro bhāryā brāhmaṇasya dve bhārye kṣatriyasya tu vaiśyaḥ svajātiṃ vindeta tāsv apatyaṃ samaṃ bhavet 11 brāhmaṇī tu bhavej jyeṣṭhā kṣatriyā kṣatriyasya tu ratyartham api śūdrā syān nety āhur apare janāḥ 12 apatyajanma śūdrāyāṃ na praśaṃsanti sādhavaḥ śūdrāyāṃ janayan vipraḥ prāyaścittī vidhīyate 13 triṃśadvarṣo daśavarṣāṃ bhāryāṃ vindeta nagnikām ekaviṃśativarṣo vā sapta varṣām avāpnuyāt 14 yasyās tu na bhaved bhrātā pitā vā bharatarṣabha nopayaccheta tāṃ jātu putrikā dharmiṇī hi sā 15 trīṇi varṣāṇy udīkṣeta kanyā ṛtumatī satī caturthe tv atha saṃprāpte svayaṃ bhārtāram arjayet 16 prajano hīyate tasyā pratiś ca bharatarṣabha ato 'nyathā vartamānā bhaved vācyā prajāpateḥ 17 asapiṇḍā ca yā mātur asagotrā ca yā pituḥ ity etām anugaccheta taṃ dharmaṃ manur abravīt 18 [y] śulkam anyena dattaṃ syād dadānīty āha cāparaḥ balād anyaḥ prabhāṣeta dhanam anyaḥ pradarśayet 19 pāṇigrahītā tv anyaḥ syāt kasya kanyāpitāmaha tattvaṃ jijñāsamānānāṃ cakṣur bhavatu no bhavān 20 [bh] yat kiṃ cit karma mānuṣyaṃ saṃsthānāya prakṛṣyate mantravan mantritaṃ tasya mṛṣāvādas tu pātakaḥ 21 bhāryā patyṛtvig ācāryāḥ śiṣyopādhyāya eva ca mṛṣokte daṇḍam arhanti nety āhur apare janāḥ 22 na hy akāmena saṃvādaṃ manur evaṃ praśaṃsati ayaśasyam adharmyaṃ ca yan mṛṣā dharmakopanam 23 naikānta doṣa ekasmiṃs tad dānaṃ nopalabhyate dharmato yāṃ prayacchanti yāṃ ca krīṇanti bhārata 24 bandhubhiḥ samanujñāto mantrahomau prayojayet tathā sidhyanti te mantrā nādattāyāḥ kathaṃ cana 25 yas tv atra mantrasamayo bhāryā patyor mithaḥ kṛtaḥ tam evāhur garīyāṃsaṃ yaś cāsau jñātibhiḥ kṛtaḥ 26 devadattāṃ patir bhāryāṃ vetti dharmasya śāsanāt sā daivīṃ mānuṣīṃ vācam anṛtāṃ paryudasyati 27 [y] kanyāyāṃ prāptaśulkāyāṃ jyāyāṃś ced āvrajed varaḥ dharmakāmārtha saṃpanno vācyam atrānṛtaṃ na vā 28 tasminn ubhayato doṣe kurvañ śreyaḥ samācaret ayaṃ naḥ sarvadharmāṇāṃ dharmaś cintyatamo mataḥ 29 tattvaṃ jijñāsamānānāṃ cakṣur bhavatu no bhavān tad etat sarvam ācakṣva na hi tṛpyāmi kathyatām 30 [by] na vai niṣṭhā karaṃ śulkaṃ jñātvāsīt tena nāhṛtam na hi śulka parāḥ santaḥ kanyāṃ dadati karhi cit 31 anyair guṇair upetaṃ tu śulkaṃ yācanti bāndhavāḥ alaṃkṛtvā vahasveti yo dadyād anukūlataḥ 32 tac ca tāṃ ca dadāty eva na śulkaṃ vikrayo na saḥ pratigṛhya bhaved deyam eṣa dharmaḥ sanātanaḥ 33 dāsyāmi bhavate kanyām iti pūrvaṃ na bhāṣitam ye caivāhur ye ca nāhur ye cāvaśyaṃ vadanty uta 34 tasmād ā grahaṇāt pāṇer yācayanti parasparam kanyā varaḥ purā datto marudbhir iti naḥ śrutam 35 nāniṣṭāya pradātavyā kanyā ity ṛṣicoditam tan mūlaṃ kāmamūlasya prajanasyeti me matiḥ 36 samīkṣya ca bahūn doṣān saṃvāsād vidviṣāṇayoḥ yathā niṣṭhā karaṃ śulkaṃ na jātv āsīt tathā śṛṇu 37 ahaṃ vicitravīryāya dve kanye samudāvaham jitvā ca māgadhān sarvān kāśīn atha ca kosalān gṛhītapāṇir ekāsīt prāptaśulkāparābhavat 38 pāṇau gṛhītā tatraiva visṛjyā iti me pitā abravīd itarāṃ kanyām āvahat sa tu kauravaḥ 39 apy anyām anupapraccha śaṅkamānaḥ putur vacaḥ atīva hy asya dharmepsā pitur me 'bhyadhikābhavat 40 tato 'ham abruvaṃ rājann ācārepsur idaṃ vacaḥ ācāraṃ tattvato vettum icchāmīti punaḥ punaḥ 41 tato mayaivam ukte tu vākye dharmabhṛtāṃ varaḥ pitā mama mahārāja bāhlīko vākyam abravīt 42 yadi vaḥ śulkato niṣṭhā na pāṇigrahaṇaṃ tathā lājāntaram upāsīta prāptaśulkā patiṃ vṛtam 43 na hi dharmavidaḥ prāhuḥ pramāṇaṃ vākyataḥ smṛtam yeṣāṃ vai śulkato niṣṭhā na pāṇigrahaṇāt tathā 44 prasiddhaṃ bhāṣitaṃ dāne teṣāṃ pratyasanaṃ punaḥ ya manyante krayaṃ śulkaṃ na te dharmavido janāḥ 45 na caitabhya pradātavyā na voḍhavyā tathāvidhā na hy eva bhāryā kretavyā na vikreyā kathaṃ cana 46 ye ca krīṇanti dāsīvad ye ca vikrīṇate janāḥ bhavet teṣāṃ tathā niṣṭhā lubdhānāṃ pāpacetasām 47 asmin dharme satyavantaṃ paryapṛcchanta vai janāḥ kanyāyāḥ prāptaśulkāyāḥ śulkadaḥ praśamaṃ gataḥ 48 pāṇigrahītā cānyaḥ syād atra no dharmasaṃśayaḥ tan naś chindhi mahāprājña tvaṃ hi vai prājñasaṃmataḥ tattvaṃ vijñāsamānānāṃ cakṣur bhavatu no bhavān 49 tān evaṃ bruvataḥ sarvān satyavān vākyam abravīt yatreṣṭaṃ tatra deyā syān nātra kāryā vicāraṇā kurvate jīvato 'py evaṃ mṛte naivāsti saṃśayaḥ 50 devaraṃ praviśet kanyā tapyed vāpi mahat tapaḥ tam evānuvratā bhūtvā pāṇigrāhasya nāma sā 51 likhanty eva tu keṣāṃ cid apareṣāṃ śanair api iti ye saṃvadanty atra ta etaṃ niścayaṃ viduḥ 52 tat pāṇigrahaṇāt pūrvam uttaraṃ yatra vartate sarvamaṅgala mantraṃ vai mṛṣāvādas tu pātakaḥ 53 pāṇigrahaṇa mantrāṇāṃ niṣṭhā syāt saptame pade pāṇigrāhasya bhāryā syād yasya cādbhiḥ pradīyate 54 anukūlām anuvaṃśāṃ bhrātrā dattām upāgnikām parikramya yathānyāyaṃ bhāryāṃ vinded dvijottamaḥ |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 13
Chapter 45
|
1
[य] कन्यायाः पराप्तशुल्कायाः पतिश चेन नास्ति कश चन तत्र का परतिपत्तिः सयात तन मे बरूहि पितामह 2 [भ] या पुत्रकस्याप्य अरिक्थस्य परतिपत सा तदा भवेत 3 अथ चेत साहरेच छुल्कं करीता शुल्क परदस्य सा तस्यार्थे ऽपत्यम ईहेत येन नयायेन शक्नुयात 4 न तस्या मन्त्रवत कार्यं कश चित कुर्वीत किं चन 5 सवयं वृतेति सावित्री पित्रा वै परत्यपद्यत तत तस्यान्ये परशंसन्ति धर्मज्ञा नेतरे जनाः 6 एतत तु नापरे चक्रुर न परे जातु साधवः साधूनां पुनर आचारॊ गरीयॊ धर्मलक्षणम 7 अस्मिन्न एव परकरणे सुक्रतुर वाक्यम अब्रवीत नप्ता विदेहराजस्य जनकस्य महात्मनः 8 असद आचरिते मार्गे कथं सयाद अनुकीर्तनम अनुप्रश्नः संशयॊ वा सताम एतद उपालभेत 9 असद एव हि धर्मस्य परमादॊ धर्म आसुरः नानुशुश्रुम जात्व एताम इमां पूर्वेषु जन्मसु 10 भार्या पत्यॊर हि संबन्ध सत्रीपुंसॊस तुल्य एव सः रतिः साधारणॊ धर्म इति चाह स पार्थिवः 11 [य] अथ केन परमाणेन पुंसाम आदीयते धनम पुत्रवद धि पितुस तस्य कन्या भवितुम अर्हति 12 [भ] यथैवात्मा तथा पुत्रः पुत्रेण दुहिता समा तस्याम आत्मनि तिष्ठन्त्यां कथम अन्यॊ धनं हरेत 13 मातुश च यौतकं यत सयात कुमारी भाग एव सः दौहित्र एव वा रिक्थम अपुत्रस्य पितुर हरेत 14 ददाति हि स पिण्डं वै पितुर मातामहस्य च पुत्र दौहित्रयॊर नेह विशेषॊ धर्मतः समृतः 15 अन्यत्र जातया सा हि परजया पुत्र ईहते दुहितान्यत्र जातेन पुत्रेणापि विशिष्यते 16 दौहित्रकेण धर्मेण नात्र पश्यामि कारणम विक्रीतासु च ये पुत्रा भवन्ति पितुर एव ते 17 असूयवस तव अधर्मिष्ठाः परस्वादायिनः शठाः आसुराद अधिसंभूता धर्माद विषमवृत्तयः 18 अत्र गाथा यमॊद्गीताः कीर्तयन्ति पुरा विदः धर्मज्ञा धर्मशास्त्रेषु निबद्धा धर्मसेतुषु 19 यॊ मनुष्यः कवकं पुत्रं विक्रीय धनम इच्छति कन्यां वा जीवितार्थाय यः शुल्केन परयच्छति 20 सप्तावरे महाघॊरे निरये कालसाह्वये सवेदं मूत्रं पुरीषं च तस्मिन परेत उपाश्नुते 21 आर्षे गॊमिथुनं शुल्कं के चिद आहुर मृषैव तत अल्पं वा बहु वा राजन विक्रयस तावद एव सः 22 यद्य अप्य आचरितः कैश चिन नैष धर्मः कथं चन अन्येषाम अपि दृश्यन्ते लॊभतः संप्रवृत्तयः 23 वश्यां कुमारीं विहितां ये च ताम उपभुञ्जते एते पापस्य कर्तारस तमस्य अन्धे ऽथ शेरते 24 अन्यॊ ऽपय अथ न विक्रेयॊ मनुष्यः किं पुनः परजाः अधर्ममूलैर हि धनैर न तैर अर्थॊ ऽसति कश चन |
1
[y] kanyāyāḥ prāptaśulkāyāḥ patiś cen nāsti kaś cana tatra kā pratipattiḥ syāt tan me brūhi pitāmaha 2 [bh] yā putrakasyāpy arikthasya pratipat sā tadā bhavet 3 atha cet sāharec chulkaṃ krītā śulka pradasya sā tasyārthe 'patyam īheta yena nyāyena śaknuyāt 4 na tasyā mantravat kāryaṃ kaś cit kurvīta kiṃ cana 5 svayaṃ vṛteti sāvitrī pitrā vai pratyapadyata tat tasyānye praśaṃsanti dharmajñā netare janāḥ 6 etat tu nāpare cakrur na pare jātu sādhavaḥ sādhūnāṃ punar ācāro garīyo dharmalakṣaṇam 7 asminn eva prakaraṇe sukratur vākyam abravīt naptā videharājasya janakasya mahātmanaḥ 8 asad ācarite mārge kathaṃ syād anukīrtanam anupraśnaḥ saṃśayo vā satām etad upālabhet 9 asad eva hi dharmasya pramādo dharma āsuraḥ nānuśuśruma jātv etām imāṃ pūrveṣu janmasu 10 bhāryā patyor hi saṃbandha strīpuṃsos tulya eva saḥ ratiḥ sādhāraṇo dharma iti cāha sa pārthivaḥ 11 [y] atha kena pramāṇena puṃsām ādīyate dhanam putravad dhi pitus tasya kanyā bhavitum arhati 12 [bh] yathaivātmā tathā putraḥ putreṇa duhitā samā tasyām ātmani tiṣṭhantyāṃ katham anyo dhanaṃ haret 13 mātuś ca yautakaṃ yat syāt kumārī bhāga eva saḥ dauhitra eva vā riktham aputrasya pitur haret 14 dadāti hi sa piṇḍaṃ vai pitur mātāmahasya ca putra dauhitrayor neha viśeṣo dharmataḥ smṛtaḥ 15 anyatra jātayā sā hi prajayā putra īhate duhitānyatra jātena putreṇāpi viśiṣyate 16 dauhitrakeṇa dharmeṇa nātra paśyāmi kāraṇam vikrītāsu ca ye putrā bhavanti pitur eva te 17 asūyavas tv adharmiṣṭhāḥ parasvādāyinaḥ śaṭhāḥ āsurād adhisaṃbhūtā dharmād viṣamavṛttayaḥ 18 atra gāthā yamodgītāḥ kīrtayanti purā vidaḥ dharmajñā dharmaśāstreṣu nibaddhā dharmasetuṣu 19 yo manuṣyaḥ kvakaṃ putraṃ vikrīya dhanam icchati kanyāṃ vā jīvitārthāya yaḥ śulkena prayacchati 20 saptāvare mahāghore niraye kālasāhvaye svedaṃ mūtraṃ purīṣaṃ ca tasmin preta upāśnute 21 ārṣe gomithunaṃ śulkaṃ ke cid āhur mṛṣaiva tat alpaṃ vā bahu vā rājan vikrayas tāvad eva saḥ 22 yady apy ācaritaḥ kaiś cin naiṣa dharmaḥ kathaṃ cana anyeṣām api dṛśyante lobhataḥ saṃpravṛttayaḥ 23 vaśyāṃ kumārīṃ vihitāṃ ye ca tām upabhuñjate ete pāpasya kartāras tamasy andhe 'tha śerate 24 anyo 'py atha na vikreyo manuṣyaḥ kiṃ punaḥ prajāḥ adharmamūlair hi dhanair na tair artho 'sti kaś cana |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 13
Chapter 46
|
1
[भ] पराचेतसस्य वचनं कीर्तयन्ति पुरा विदः यस्याः किं चिन नाददते जञातयॊ न स विक्रयः 2 अर्हणं तत कुमारीणाम आनृशंस्यतमं च तत सर्वं च परतिदेयं सयात कन्यायै तद अशेषतः 3 पितृभिर भरातृभिश चैव शवशुरैर अथ देवरैः पूज्या लालयितव्याश च बहुकल्याणम ईप्सुभिः 4 यदि वै सत्री न रॊचेत पुमांसं न परमॊदयेत अमॊदनात पुनः पुंसः परजनं न परवर्धते 5 पूज्या लालयितव्याश च सत्रियॊ नित्यं जनाधिप अपूजिताश च यत्रैताः सर्वास तत्राफलाः करियाः तदैव तत कुलं नास्ति यदा शॊचन्ति जामयः 6 जामी शप्तानि गेहानि निकृत्तानीव कृत्यया नैव भान्ति न वर्धन्ते शरिया हीनानि पार्थिव 7 सत्रियः पुंसां परिददे मनुर जिगमिषुर दिवम अबलाः सवल्प कौपीनाः सुहृदः सत्यजिष्णवः 8 ईर्ष्यवॊ मानकामाश च चण्डा असुहृदॊ ऽबुधाः सत्रियॊ माननम अर्हन्ति ता मानयत मानवाः 9 सत्री परत्ययॊ हि वॊ धर्मॊ रतिभॊगाश च केवलाः परिचर्यान्न संस्कारास तद आयत्ता भवन्तु वः 10 उत्पादनम अपत्यस्य जातस्य परिपालनम परीत्यर्थं लॊकयात्रा च पश्यत सत्री निबन्धनम 11 संमान्यमानाश चैताभिः सर्वकार्याण्य अवाप्स्यथ विदेहराजदुहिता चात्र शलॊकम अगायत 12 नास्ति यज्ञः सत्रियः कश चिन न शराद्धं नॊपवासकम धर्मस तु भर्तृशुश्रूषा तया सवर्गं जयत्य उत 13 पिता रक्षति कौमारे भर्ता रक्षति यौवने पुतास तु सथविरी भावे न सत्री सवातन्त्र्यम अर्हति 14 शरिय एताः सत्रियॊ नाम सत्कार्या भूतिम इच्छता लालिता निगृहीता च सत्री शरीर भवति भारत |
1
[bh] prācetasasya vacanaṃ kīrtayanti purā vidaḥ yasyāḥ kiṃ cin nādadate jñātayo na sa vikrayaḥ 2 arhaṇaṃ tat kumārīṇām ānṛśaṃsyatamaṃ ca tat sarvaṃ ca pratideyaṃ syāt kanyāyai tad aśeṣataḥ 3 pitṛbhir bhrātṛbhiś caiva śvaśurair atha devaraiḥ pūjyā lālayitavyāś ca bahukalyāṇam īpsubhiḥ 4 yadi vai strī na roceta pumāṃsaṃ na pramodayet amodanāt punaḥ puṃsaḥ prajanaṃ na pravardhate 5 pūjyā lālayitavyāś ca striyo nityaṃ janādhipa apūjitāś ca yatraitāḥ sarvās tatrāphalāḥ kriyāḥ tadaiva tat kulaṃ nāsti yadā śocanti jāmayaḥ 6 jāmī śaptāni gehāni nikṛttānīva kṛtyayā naiva bhānti na vardhante śriyā hīnāni pārthiva 7 striyaḥ puṃsāṃ paridade manur jigamiṣur divam abalāḥ svalpa kaupīnāḥ suhṛdaḥ satyajiṣṇavaḥ 8 īrṣyavo mānakāmāś ca caṇḍā asuhṛdo 'budhāḥ striyo mānanam arhanti tā mānayata mānavāḥ 9 strī pratyayo hi vo dharmo ratibhogāś ca kevalāḥ paricaryānna saṃskārās tad āyattā bhavantu vaḥ 10 utpādanam apatyasya jātasya paripālanam prītyarthaṃ lokayātrā ca paśyata strī nibandhanam 11 saṃmānyamānāś caitābhiḥ sarvakāryāṇy avāpsyatha videharājaduhitā cātra ślokam agāyata 12 nāsti yajñaḥ striyaḥ kaś cin na śrāddhaṃ nopavāsakam dharmas tu bhartṛśuśrūṣā tayā svargaṃ jayaty uta 13 pitā rakṣati kaumāre bhartā rakṣati yauvane putās tu sthavirī bhāve na strī svātantryam arhati 14 śriya etāḥ striyo nāma satkāryā bhūtim icchatā lālitā nigṛhītā ca strī śrīr bhavati bhārata |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 13
Chapter 47
|
1
[य] सर्वशास्त्रविधानज्ञ राजधर्मार्थवित्तम अतीव संशयच छेत्ता भवान वै परथितः कषितौ 2 कश चित तु संशयॊ मे ऽसति तन मे बरूहि पितामह अस्याम आपदि कष्टायाम अन्यं पृच्छाम कं वयम 3 यथा नरेण कर्तव्यं यश च धर्मः सनातनः एतत सर्वं महाबाहॊ भवान वयाख्यातुम अर्हति 4 चतस्रॊ विहिता भार्या बराह्मणस्य पितामह बराह्मणी कषत्रिया वैश्या शूद्रा च रतिम इच्छतः 5 तत्र जातेषु पुत्रेषु सर्वासां कुरुसत्तम आनुपूर्व्येण कस तेषां पित्र्यं दायादम अर्हति 6 केन वा किं ततॊ हार्यं पितृवित्तात पितामह एतद इच्छामि कथितं विभागस तेषु यः समृतः 7 [भ] बराह्मणः कषत्रियॊ वैश्यस तरयॊ वर्णा दविजातयः एतेषु विहितॊ धर्मॊ बराह्मणस्य युधिष्ठिर 8 वैषम्याद अथ वा लॊभात कामाद वापि परंतप बराह्मणस्य भवेच छूद्रा न तु दृष्टान्ततः समृता 9 शुद्रां शयनम आरॊप्य बराह्मणः पीडितॊ भवेत परायश्चित्तीयते चापि विधिदृष्टेन हेतुना 10 तत्र जातेष्व अपत्येषु दविगुणं सयाद युधिष्ठिर अतस ते नियमं वित्ते संप्रवक्ष्यामि भारत 11 लक्षण्यॊ गॊवृषॊ यानं यत परधानतमं भवेत बराह्मण्यास तद धरेत पुत्र एकांशं वै पितुर धनात 12 शेषं तु दशधा कार्यं बराह्मण सवं युधिष्ठिर तत्र तेनैव हर्तव्याश चत्वारॊ ऽंशाः पितुर धनात 13 कषत्रियायास तु यः पुत्रॊ बराह्मणः सॊ ऽपय असंशयः स तु मातृविशेषेण तरीन अंशान हर्तुम अर्हति 14 वर्णे तृतीये जातस तु वैश्यायां बराह्मणाद अपि दविर अंशस तेन हर्तव्यॊ बराह्मण सवाद युधिष्ठिर 15 शूद्रायां बराह्मणाज जातॊ नित्यादेय धनः समृतः अल्पं वापि परदातव्यं शूद्र पुत्राय भारत 16 दशधा परविभक्तस्य धनस्यैष भवेत करमः सवर्णासु तु जातानां समान भागान परकल्पयेत 17 अब्राह्मणं तु मन्यन्ते शूद्रा पुत्रम अनैपुणात तरिषु वर्षेषु जातॊ हि बराह्मणाद बराह्मणॊ भवेत 18 समृता वर्णाश च चत्वारः पञ्चमॊ नाधिगम्यते हरेत तु दशमं भागं शूद्रा पुत्रः पितुर धनात 19 तत तु दत्तं हरेत पित्रा नादत्तं हर्तुम अर्हति अवश्यं हि धनं देयं शूद्रा पुत्राय भारत 20 आनृशंस्यं परॊ धर्म इति तस्मै परदीयते यत्र तत्र समुत्पन्नॊ गुणायैवॊपलक्पते 21 यदि वाप्य एकपुत्रः सयाद अपुत्रॊ यदि वा भवेत नाधिकं दशम आदद्याच छूद्रा पुत्राय भारत 22 तरैवार्षिकाद यदा भक्ताद अधिकं सयाद दविजस्य तु यजेत तेन दरव्येण न वृथा साधयेद धनम 23 तरिसाहस्र परॊ दायः सत्रियॊ देयॊ धनस्य वै तच च भर्त्रा धनं दत्तं नादत्तं भॊक्तुम अर्हति 24 सत्रीणां तु पतिदायाद्यम उपभॊग फलं समृतम नापहारं सत्रियः कुर्युः पतिवित्तात कथं चन 25 सत्रियास तु यद भवेद वित्तं पित्रा दत्तं युधिष्ठिर बराह्मण्यास तद धरेत कन्या यथा पुत्रस तथा हि सा सा हि पुत्रसमा राजन विहिता कुरुनन्दन 26 एवम एत समुद्दिष्टं धर्मेषु भरतर्षभ एतद धर्मम अनुस्मृत्य न वृथा साधयेद धनम 27 [य] शूद्रायां बराह्मणाज जातॊ यद्य अदेय धनः समृतः केन परतिविशेषेण दशमॊ ऽपय अस्य दीयतेण 28 बराह्मण्यां बराह्मणाज जातॊ बराह्मणः सयान न संशयः कषत्रियायां तथैव सयाद वैश्यायाम अपि चैव हि 29 कस्मात ते विषमं भागं भजेरन नृपसत्तम यदा सर्वे तरयॊ वर्णास तवयॊक्ता बराह्मणा इति 30 [भ] दारा इत्य उच्यते लॊके नाम्नैकेन परंतप परॊक्तेन चैकनाम्नायं विशेषः सुमहान भवेत 31 तिस्रः कृत्वा पुरॊ भार्याः पश्चाद विन्देत बराह्मणीम सा जयेष्ठा सा च पूज्या सयात सा च ताभ्यॊ गरीयसी 32 सनानं परसाधनं भर्तुर दन्तधावनम अञ्जनम हव्यं कव्यं च यच चान्यद धर्मयुक्तं भवेद गृहे 33 न तस्यां जातु तिष्ठन्त्याम अन्या तत कर्तुम अर्हति बराह्मणी तव एव तत कुर्याद बराह्मणस्य युधिष्ठिर 34 अन्नं पानं च माल्यं च वासांस्य आभरणानि च बराह्मण्यै तानि देयानि भर्तुः सा हि गरीयसी 35 मनुनाभिहितं शास्त्रं यच चापि कुरुनन्दन तत्राप्य एष महाराज दृष्टॊ धर्मः सनातनः 36 अथ चेद अन्यथा कुर्याद यदि कामाद युधिष्ठिर यथा बराह्मण चण्डालः पूर्वदृष्टस तथैव सः 37 बराह्मण्याः सदृशः पुत्रः कषत्रियायाश च यॊ भवेत राजन विशेषॊ नास्त्य अत्र वर्णयॊर उभयॊर अपि 38 न तु जात्या समा लॊके बराह्मण्याः कषत्रिया भवेत बराह्मण्याः परथमः पुत्रॊ भूयान सयाद राजसत्तम भूयॊ ऽपि भूयसा हार्यं पितृवित्ताद युधिष्ठिर 39 यथा न सदृशी जातु बराह्मण्याः कषत्रिया भवेत कषत्रियायास तथा वैश्या न जातु सदृशी भवेत 40 शरीश च राज्यं च कॊशश च कषत्रियाणां युधिष्ठिर विहितं दृश्यते राजन सागरान्ता च मेदिनी 41 कषत्रियॊ हि सवधर्मेण शरियं पराप्नॊति भूयसीम राजा दण्डधरॊ राजन रक्षा नान्यत्र कषत्रियात 42 बराह्मणा हि महाभागा देवानाम अपि देवताः तेषु राजा परवर्तेत पूजया विधिपूर्वकम 43 परणीतम ऋषिभिर जञात्वा धर्मं शाश्वतम अव्ययम लुप्यमानाः सवधर्मेण कषत्रियॊ रक्षति परजाः 44 दस्युभिर हरियमाणं च धनं दाराश च सर्वशः सर्वेषाम एव वर्णानां तराता भवति पार्थिवः 45 भूयान सयात कषत्रिया पुत्रॊ वैश्यापुत्रान न संशयः भूयस तेनापि हर्तव्यं पितृवित्ताद युधिष्ठिर 46 [य] उक्तं ते विधिवद राजन बराह्मण सवे पितामह इतरेषां तु वर्णानां कथं विनियमॊ भवेत 47 [भ] कषत्रियस्यापि भार्ये दवे विहिते कुरुनन्दन तृतीया च भवेच छूद्रा न तु दृष्टान्ततः समृता 48 एष एव करमॊ हि सयात कषत्रियाणां युधिष्ठिर अष्टधा तु भवेत कार्यं कषत्रिय सवं युधिष्ठिर 49 कषत्रियाया हरेत पुत्रश चतुरॊ ऽंशान पितुर धनात युद्धावहारिकं यच च पितुः सयात स हरेच च तत 50 वैश्यापुत्रस तु भागां सत्रीञ शूद्रा पुत्रॊ ऽथाष्टमम सॊ ऽपि दत्तं हरेत पित्रा नादत्तं हर्तुम अर्हति 51 एकैव हि भवेद भार्या वैश्यस्य कुरुनन्दन दवितीया वा भवेच छूद्रा न तु दृष्टान्ततः समृता 52 वैश्यस्य वर्तमानस्य वैश्यायां भरतर्षभ शूद्रायां चैव कौन्तेय तयॊर विनियमः समृतः 53 पञ्चधा तु भवेत कार्यं वैश्य सवं भरतर्षभ तयॊर अपत्ये वक्ष्यामि विभागं च जनाधिप 54 वैश्यापुत्रेण हर्तव्याश चत्वारॊ ऽंशः पितुर धनात पञ्चमस तु भवेद भागः शूद्रा पुत्राय भारत 55 सॊ ऽपि दत्तं हरेत पित्रा नादत्तं हर्तुम अर्हति तरिभिर वर्णैस तथा जातः शूद्रॊ देय धनॊ भवेत 56 शूद्रस्य सयात सवर्णैव भार्या नान्या कथं चन शूद्रस्य समभागः सयाद यदि पुत्रशतं भवेत 57 जातानां समवर्णासु पुत्राणाम अविशेषतः सर्वेषाम एव वर्णानां समभागॊ धने समृतः 58 जयेष्ठस्य भागॊ जयेष्ठः सयाद एकांशॊ यः परधानतः एष दाय विधिः पार्थ पूर्वम उक्तः सवयम्भुवा 59 समवर्णासु जातानां विशेषॊ ऽसत्य अपरॊ नृप विवाह वैशेष्य कृतः पूर्वः पूर्वॊ विशिष्यते 60 हरेज जयेष्ठः परधानांशम एकं तुल्या सुतेष्व अपि मध्यमॊ मध्यमं चैव कनीयांस तु कनीयसम 61 एवं जातिषु सर्वासु सवर्णाः शरेष्ठतां गताः महर्षिर अपि चैतद वै मारीचः काश्यपॊ ऽबरवीत |
1
[y] sarvaśāstravidhānajña rājadharmārthavittama atīva saṃśayac chettā bhavān vai prathitaḥ kṣitau 2 kaś cit tu saṃśayo me 'sti tan me brūhi pitāmaha asyām āpadi kaṣṭāyām anyaṃ pṛcchāma kaṃ vayam 3 yathā nareṇa kartavyaṃ yaś ca dharmaḥ sanātanaḥ etat sarvaṃ mahābāho bhavān vyākhyātum arhati 4 catasro vihitā bhāryā brāhmaṇasya pitāmaha brāhmaṇī kṣatriyā vaiśyā śūdrā ca ratim icchataḥ 5 tatra jāteṣu putreṣu sarvāsāṃ kurusattama ānupūrvyeṇa kas teṣāṃ pitryaṃ dāyādam arhati 6 kena vā kiṃ tato hāryaṃ pitṛvittāt pitāmaha etad icchāmi kathitaṃ vibhāgas teṣu yaḥ smṛtaḥ 7 [bh] brāhmaṇaḥ kṣatriyo vaiśyas trayo varṇā dvijātayaḥ eteṣu vihito dharmo brāhmaṇasya yudhiṣṭhira 8 vaiṣamyād atha vā lobhāt kāmād vāpi paraṃtapa brāhmaṇasya bhavec chūdrā na tu dṛṣṭāntataḥ smṛtā 9 śudrāṃ śayanam āropya brāhmaṇaḥ pīḍito bhavet prāyaścittīyate cāpi vidhidṛṣṭena hetunā 10 tatra jāteṣv apatyeṣu dviguṇaṃ syād yudhiṣṭhira atas te niyamaṃ vitte saṃpravakṣyāmi bhārata 11 lakṣaṇyo govṛṣo yānaṃ yat pradhānatamaṃ bhavet brāhmaṇyās tad dharet putra ekāṃśaṃ vai pitur dhanāt 12 śeṣaṃ tu daśadhā kāryaṃ brāhmaṇa svaṃ yudhiṣṭhira tatra tenaiva hartavyāś catvāro 'ṃśāḥ pitur dhanāt 13 kṣatriyāyās tu yaḥ putro brāhmaṇaḥ so 'py asaṃśayaḥ sa tu mātṛviśeṣeṇa trīn aṃśān hartum arhati 14 varṇe tṛtīye jātas tu vaiśyāyāṃ brāhmaṇād api dvir aṃśas tena hartavyo brāhmaṇa svād yudhiṣṭhira 15 śūdrāyāṃ brāhmaṇāj jāto nityādeya dhanaḥ smṛtaḥ alpaṃ vāpi pradātavyaṃ śūdra putrāya bhārata 16 daśadhā pravibhaktasya dhanasyaiṣa bhavet kramaḥ savarṇāsu tu jātānāṃ samān bhāgān prakalpayet 17 abrāhmaṇaṃ tu manyante śūdrā putram anaipuṇāt triṣu varṣeṣu jāto hi brāhmaṇād brāhmaṇo bhavet 18 smṛtā varṇāś ca catvāraḥ pañcamo nādhigamyate haret tu daśamaṃ bhāgaṃ śūdrā putraḥ pitur dhanāt 19 tat tu dattaṃ haret pitrā nādattaṃ hartum arhati avaśyaṃ hi dhanaṃ deyaṃ śūdrā putrāya bhārata 20 ānṛśaṃsyaṃ paro dharma iti tasmai pradīyate yatra tatra samutpanno guṇāyaivopalakpate 21 yadi vāpy ekaputraḥ syād aputro yadi vā bhavet nādhikaṃ daśam ādadyāc chūdrā putrāya bhārata 22 traivārṣikād yadā bhaktād adhikaṃ syād dvijasya tu yajeta tena dravyeṇa na vṛthā sādhayed dhanam 23 trisāhasra paro dāyaḥ striyo deyo dhanasya vai tac ca bhartrā dhanaṃ dattaṃ nādattaṃ bhoktum arhati 24 strīṇāṃ tu patidāyādyam upabhoga phalaṃ smṛtam nāpahāraṃ striyaḥ kuryuḥ pativittāt kathaṃ cana 25 striyās tu yad bhaved vittaṃ pitrā dattaṃ yudhiṣṭhira brāhmaṇyās tad dharet kanyā yathā putras tathā hi sā sā hi putrasamā rājan vihitā kurunandana 26 evam eta samuddiṣṭaṃ dharmeṣu bharatarṣabha etad dharmam anusmṛtya na vṛthā sādhayed dhanam 27 [y] śūdrāyāṃ brāhmaṇāj jāto yady adeya dhanaḥ smṛtaḥ kena prativiśeṣeṇa daśamo 'py asya dīyateṇ 28 brāhmaṇyāṃ brāhmaṇāj jāto brāhmaṇaḥ syān na saṃśayaḥ kṣatriyāyāṃ tathaiva syād vaiśyāyām api caiva hi 29 kasmāt te viṣamaṃ bhāgaṃ bhajeran nṛpasattama yadā sarve trayo varṇās tvayoktā brāhmaṇā iti 30 [bh] dārā ity ucyate loke nāmnaikena paraṃtapa proktena caikanāmnāyaṃ viśeṣaḥ sumahān bhavet 31 tisraḥ kṛtvā puro bhāryāḥ paścād vindeta brāhmaṇīm sā jyeṣṭhā sā ca pūjyā syāt sā ca tābhyo garīyasī 32 snānaṃ prasādhanaṃ bhartur dantadhāvanam añjanam havyaṃ kavyaṃ ca yac cānyad dharmayuktaṃ bhaved gṛhe 33 na tasyāṃ jātu tiṣṭhantyām anyā tat kartum arhati brāhmaṇī tv eva tat kuryād brāhmaṇasya yudhiṣṭhira 34 annaṃ pānaṃ ca mālyaṃ ca vāsāṃsy ābharaṇāni ca brāhmaṇyai tāni deyāni bhartuḥ sā hi garīyasī 35 manunābhihitaṃ śāstraṃ yac cāpi kurunandana tatrāpy eṣa mahārāja dṛṣṭo dharmaḥ sanātanaḥ 36 atha ced anyathā kuryād yadi kāmād yudhiṣṭhira yathā brāhmaṇa caṇḍālaḥ pūrvadṛṣṭas tathaiva saḥ 37 brāhmaṇyāḥ sadṛśaḥ putraḥ kṣatriyāyāś ca yo bhavet rājan viśeṣo nāsty atra varṇayor ubhayor api 38 na tu jātyā samā loke brāhmaṇyāḥ kṣatriyā bhavet brāhmaṇyāḥ prathamaḥ putro bhūyān syād rājasattama bhūyo 'pi bhūyasā hāryaṃ pitṛvittād yudhiṣṭhira 39 yathā na sadṛśī jātu brāhmaṇyāḥ kṣatriyā bhavet kṣatriyāyās tathā vaiśyā na jātu sadṛśī bhavet 40 śrīś ca rājyaṃ ca kośaś ca kṣatriyāṇāṃ yudhiṣṭhira vihitaṃ dṛśyate rājan sāgarāntā ca medinī 41 kṣatriyo hi svadharmeṇa śriyaṃ prāpnoti bhūyasīm rājā daṇḍadharo rājan rakṣā nānyatra kṣatriyāt 42 brāhmaṇā hi mahābhāgā devānām api devatāḥ teṣu rājā pravarteta pūjayā vidhipūrvakam 43 praṇītam ṛṣibhir jñātvā dharmaṃ śāśvatam avyayam lupyamānāḥ svadharmeṇa kṣatriyo rakṣati prajāḥ 44 dasyubhir hriyamāṇaṃ ca dhanaṃ dārāś ca sarvaśaḥ sarveṣām eva varṇānāṃ trātā bhavati pārthivaḥ 45 bhūyān syāt kṣatriyā putro vaiśyāputrān na saṃśayaḥ bhūyas tenāpi hartavyaṃ pitṛvittād yudhiṣṭhira 46 [y] uktaṃ te vidhivad rājan brāhmaṇa sve pitāmaha itareṣāṃ tu varṇānāṃ kathaṃ viniyamo bhavet 47 [bh] kṣatriyasyāpi bhārye dve vihite kurunandana tṛtīyā ca bhavec chūdrā na tu dṛṣṭāntataḥ smṛtā 48 eṣa eva kramo hi syāt kṣatriyāṇāṃ yudhiṣṭhira aṣṭadhā tu bhavet kāryaṃ kṣatriya svaṃ yudhiṣṭhira 49 kṣatriyāyā haret putraś caturo 'ṃśān pitur dhanāt yuddhāvahārikaṃ yac ca pituḥ syāt sa harec ca tat 50 vaiśyāputras tu bhāgāṃ strīñ śūdrā putro 'thāṣṭamam so 'pi dattaṃ haret pitrā nādattaṃ hartum arhati 51 ekaiva hi bhaved bhāryā vaiśyasya kurunandana dvitīyā vā bhavec chūdrā na tu dṛṣṭāntataḥ smṛtā 52 vaiśyasya vartamānasya vaiśyāyāṃ bharatarṣabha śūdrāyāṃ caiva kaunteya tayor viniyamaḥ smṛtaḥ 53 pañcadhā tu bhavet kāryaṃ vaiśya svaṃ bharatarṣabha tayor apatye vakṣyāmi vibhāgaṃ ca janādhipa 54 vaiśyāputreṇa hartavyāś catvāro 'ṃśaḥ pitur dhanāt pañcamas tu bhaved bhāgaḥ śūdrā putrāya bhārata 55 so 'pi dattaṃ haret pitrā nādattaṃ hartum arhati tribhir varṇais tathā jātaḥ śūdro deya dhano bhavet 56 śūdrasya syāt savarṇaiva bhāryā nānyā kathaṃ cana śūdrasya samabhāgaḥ syād yadi putraśataṃ bhavet 57 jātānāṃ samavarṇāsu putrāṇām aviśeṣataḥ sarveṣām eva varṇānāṃ samabhāgo dhane smṛtaḥ 58 jyeṣṭhasya bhāgo jyeṣṭhaḥ syād ekāṃśo yaḥ pradhānataḥ eṣa dāya vidhiḥ pārtha pūrvam uktaḥ svayambhuvā 59 samavarṇāsu jātānāṃ viśeṣo 'sty aparo nṛpa vivāha vaiśeṣya kṛtaḥ pūrvaḥ pūrvo viśiṣyate 60 harej jyeṣṭhaḥ pradhānāṃśam ekaṃ tulyā suteṣv api madhyamo madhyamaṃ caiva kanīyāṃs tu kanīyasam 61 evaṃ jātiṣu sarvāsu savarṇāḥ śreṣṭhatāṃ gatāḥ maharṣir api caitad vai mārīcaḥ kāśyapo 'bravīt |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 13
Chapter 48
|
1
[य] अर्थाश्रयाद वा कामाद वा वर्णानां वाप्य अनिश्चयात अज्ञानाद वापि वर्णानां जायते वर्णसंकरः 2 तेषाम एतेन विधिना जातानां वर्णसंकरे कॊ धर्मः कानि कर्माणि तन मे बरूहि पितामह 3 [भ] चातुर्वर्ण्यस्य कर्माणि चातुर्वर्ण्यं च केवलम असृजत स ह यज्ञार्थे पूर्वम एव परजापतिः 4 भार्याश चतस्रॊ विप्रस्य दवयॊर आत्मास्य जायते आनुपूर्व्याद दवयॊर हीनौ मातृजात्यौ परसूयतः 5 परं शवाद बराह्मणस्यैष पुत्रः; शूद्रा पुत्रं पारशवं तम आहुः शुश्रूषकः सवस्य कुलस्य स सयात; सवं चारित्रं नित्यम अथॊ न जह्यात 6 सर्वान उपायान अपि संप्रधार्य; समुद्धरेत सवस्य कुलस्य तन्तुम जयेष्ठॊ यवीयान अपि यॊ दविजस्य; शुश्रूषवान दानपरायणः सयात 7 तिस्रः कषत्रिय संबन्धाद दवयॊर आत्मास्य जायते हीनवर्णस तृतीयायां शूद्र उग्र इति समृतः 8 दवे चापि भार्ये वैश्यस्य दवयॊर आत्मास्य जायते शुद्रा शूद्रस्य चाप्य एका शूद्रम एव परजायते 9 अतॊ विशिष्टस तव अधमॊ गुरु दारप्रधर्षकः बाह्यं वर्णं जनयति चातुर्वर्ण्यविगर्हितम 10 अयाज्यं कषत्रियॊ वरात्यं सूतं सतॊक करियापरम वैश्यॊ वैदेहकं चापि मौद्गल्यम अपवर्जितम 11 शूद्रश चण्डालम अत्युग्रं वध्यघ्नं बाह्यवासिनम बराह्मण्यां संप्रजायन्त इत्य एते कुलपांसनाः एते मतिमतां शरेष्ठ वर्षसंकरजाः परभॊ 12 बन्दी तु जायते वैश्यान माघधॊ वाक्यजीवनः शूद्रान निषादॊ मत्स्यघ्नः कषत्रियायां वयतिक्रमात 13 शूद्राद आयॊगवश चापि वैश्यायां गरामधर्मिणः बराह्मणैर अप्रतिग्राह्यस तक्षा स वनजीवनः 14 एते ऽपि सदृशं वर्णं जनयन्ति सवयॊनिषु मातृजात्यां परसूयन्ते परवरा हीनयॊनिषु 15 यथा चतुर्षु वर्णेषु दवयॊर आत्मास्य जायते आनन्तर्यात तु जायन्ते तथा बाह्याः परधानतः 16 ते चापि सदृशं वर्णं जनयन्ति सवयॊनिषु परस्परस्य वर्तन्तॊ जनयन्ति विगर्हितान 17 यथा च शूद्रॊ बराह्मण्यां जन्तुं बाह्यं परसूयते एवं बाह्यतराद बाह्यश चातुर्वर्ण्यात परसूयते 18 परतिलॊमं तु वर्तन्तॊ बाह्याद बाह्यतरं पुनः हीना हीनात परसूयन्ते वर्णाः पञ्चदशैव ते 19 अगम्या गमनाच चैव वर्तते वर्णसंकरः वरात्यानाम अत्र जायन्ते सैरन्ध्रा मागधेषु च परसाधनॊपचारज्ञम अदासं दासजीवनम 20 अतश चायॊगवं सूते वागुरा वनजीवनम मैरेयकं च वैदेहः संप्रसूते ऽथ माधुकम 21 निषादॊ मुद्गरं सूते दाशं नावॊपजीविनम मृतपं चापि चण्डालः शवपाकम अतिकुत्सितम 22 चतुरॊ मागधी सूते करूरान मायॊपजीविनः मांसस्वादु करं सूदं सौगन्धम इति संज्ञितम 23 वैदेहकाच च पापिष्ठं करूरं भार्यॊपजीविनम निषादान मद्रनाभं च खरयानप्रयायिनम 24 चण्डालात पुल्कसं चापि खराश्वगजभॊजिनम मृतचेल परतिच्छन्नं भिन्नभाजन भॊजिनम 25 आयॊगवीषु जायन्ते हीनवर्णासु ते तरयः कषुद्रॊ वैदेहकाद अन्ध्रॊ बहिर गरामप्रतिश्रयः 26 कारावरॊ निषाद्यां तु चर्म कारात परजायते चण्डालात पाण्डुसौपाकस तवक सारव्यवहारवान 27 आहिण्डिकॊ निषादेन वैदेह्यां संप्रजायते चण्डालेन तु सौपाकॊ मौद्गल्य समवृत्तिमान 28 निषादी चापि चण्डालात पुत्रम अन्तावसायिनम शमशानगॊचरॊ सूतॊ बाह्यैर अपि बहिष्कृतम 29 इत्य एताः संकरे जात्यः पितृमातृव्यतिक्रमात परच्छन्ना वा परकाशा वा वेदितव्याः सवकर्मभिः 30 चतुर्णाम एव वर्णानां धर्मॊ नान्यस्य विद्यते वर्णानां धर्महीनेषु संज्ञा नास्तीह कस्य चित 31 यदृच्छयॊपसंपन्नैर यज्ञसाधु बहिष्कृतैः बाह्या बाह्यैस तु जायन्ते यथावृत्ति यथाश्रयम 32 चतुष्पथ शमशानानि शैलांश चान्यान वनस्पतीन युञ्जन्ते चाप्य अलंकारांस तथॊपकरणानि च 33 गॊब्राह्मणार्थे साहाय्यं कुर्वाणा वै न संशयः आनृशंस्यम अनुक्रॊशः सत्यवाक्यम अथ कषमा 34 सवशरीरैः परित्राणं बाह्यानां सिद्धिकारकम मनुजव्याघ्रभवति तत्र मे नास्ति संशयः 35 यथॊपदेशं परिकीर्तितासु; नरः परजायेत विचार्य बुद्धिमान विहीनयॊनिर हि सुतॊ ऽवसादयेत; तितीर्षमाणं सलिले यथॊपलम 36 अविद्वांसम अलं लॊके विद्वामम अपि वा पुनः नयन्ते हय उत्पथं नार्यः कामक्रॊधवशानुगम 37 सवभावश चैव नारीणां नराणाम इह दूषणम इत्य अर्थं न परसज्जन्ते परमदासु विपश्चितः 38 [य] वर्णापेतम अविज्ञातं नरं कलुष यॊनिजम आर्य रूपम इवानार्यं कथं विद्यामहे नृप 39 [भ] यॊनिसंकलुषे जातं नानाचार समाहितम कर्मभिः सज्जनाचीर्णैर विज्ञेया यॊनिशुद्धता 40 अनार्यत्वम अनाचारः करूरत्वं निष्क्रियात्मता पुरुषं वयञ्जयन्तीह लॊके कलुष यॊनिजम 41 पित्र्यं वा भजते शीलं मातृजं वा तथॊभयम न कथं चन संकीर्णः परकृतिं सवां नियच्छति 42 यथैव सदृशॊ रूपे मातापित्रॊर हि जायते वयाघ्रश चित्रैस तथा यॊनिं पुरुषः सवां नियच्छति 43 कुलस्रॊतसि संच्छन्ने यस्य सयाद यॊनिसंकरः संश्रयत्य एव तच छीलं नरॊ ऽलपम अपि वा बहु 44 आर्य रूपसमाचारं चरन्तं कृतके पथि सववर्णम अन्यवर्णं वा सवशीलं शास्ति निश्चये 45 नाना वृत्तेषु भूतेषु नाना कर्म रतेषु च जन्म वृत्तसमं लॊके सुश्लिष्टं न विरज्यते 46 शरीरम इह सत्त्वेन नरस्य परिकृष्यते जयेष्ठमध्यावरं सत्त्वं तुल्यसत्त्वं परमॊदते 47 जयायांसम अपि शीलेन विहीनं नैव पूजयेत अपि शूद्रं तु सद्वृत्तं धर्मज्ञम अभिपूजयेत 48 आत्मानम आख्याति हि कर्मभिर नरः; सवशीलचारित्रकृतैः शुभाशुभैः परनष्टम अप्य आत्मकुलं तथा नरः; पुनः परकाशं कुरुते सवकर्मभिः 49 यॊनिष्व एतासु सर्वासु संकीर्णास्व इतरासु च यत्रात्मानं न जनयेद बुधस ताः परिवर्जयेत |
1
[y] arthāśrayād vā kāmād vā varṇānāṃ vāpy aniścayāt ajñānād vāpi varṇānāṃ jāyate varṇasaṃkaraḥ 2 teṣām etena vidhinā jātānāṃ varṇasaṃkare ko dharmaḥ kāni karmāṇi tan me brūhi pitāmaha 3 [bh] cāturvarṇyasya karmāṇi cāturvarṇyaṃ ca kevalam asṛjat sa ha yajñārthe pūrvam eva prajāpatiḥ 4 bhāryāś catasro viprasya dvayor ātmāsya jāyate ānupūrvyād dvayor hīnau mātṛjātyau prasūyataḥ 5 paraṃ śavād brāhmaṇasyaiṣa putraḥ; śūdrā putraṃ pāraśavaṃ tam āhuḥ śuśrūṣakaḥ svasya kulasya sa syāt; svaṃ cāritraṃ nityam atho na jahyāt 6 sarvān upāyān api saṃpradhārya; samuddharet svasya kulasya tantum jyeṣṭho yavīyān api yo dvijasya; śuśrūṣavān dānaparāyaṇaḥ syāt 7 tisraḥ kṣatriya saṃbandhād dvayor ātmāsya jāyate hīnavarṇas tṛtīyāyāṃ śūdra ugra iti smṛtaḥ 8 dve cāpi bhārye vaiśyasya dvayor ātmāsya jāyate śudrā śūdrasya cāpy ekā śūdram eva prajāyate 9 ato viśiṣṭas tv adhamo guru dārapradharṣakaḥ bāhyaṃ varṇaṃ janayati cāturvarṇyavigarhitam 10 ayājyaṃ kṣatriyo vrātyaṃ sūtaṃ stoka kriyāparam vaiśyo vaidehakaṃ cāpi maudgalyam apavarjitam 11 śūdraś caṇḍālam atyugraṃ vadhyaghnaṃ bāhyavāsinam brāhmaṇyāṃ saṃprajāyanta ity ete kulapāṃsanāḥ ete matimatāṃ śreṣṭha varṣasaṃkarajāḥ prabho 12 bandī tu jāyate vaiśyān māghadho vākyajīvanaḥ śūdrān niṣādo matsyaghnaḥ kṣatriyāyāṃ vyatikramāt 13 śūdrād āyogavaś cāpi vaiśyāyāṃ grāmadharmiṇaḥ brāhmaṇair apratigrāhyas takṣā sa vanajīvanaḥ 14 ete 'pi sadṛśaṃ varṇaṃ janayanti svayoniṣu mātṛjātyāṃ prasūyante pravarā hīnayoniṣu 15 yathā caturṣu varṇeṣu dvayor ātmāsya jāyate ānantaryāt tu jāyante tathā bāhyāḥ pradhānataḥ 16 te cāpi sadṛśaṃ varṇaṃ janayanti svayoniṣu parasparasya vartanto janayanti vigarhitān 17 yathā ca śūdro brāhmaṇyāṃ jantuṃ bāhyaṃ prasūyate evaṃ bāhyatarād bāhyaś cāturvarṇyāt prasūyate 18 pratilomaṃ tu vartanto bāhyād bāhyataraṃ punaḥ hīnā hīnāt prasūyante varṇāḥ pañcadaśaiva te 19 agamyā gamanāc caiva vartate varṇasaṃkaraḥ vrātyānām atra jāyante sairandhrā māgadheṣu ca prasādhanopacārajñam adāsaṃ dāsajīvanam 20 ataś cāyogavaṃ sūte vāgurā vanajīvanam maireyakaṃ ca vaidehaḥ saṃprasūte 'tha mādhukam 21 niṣādo mudgaraṃ sūte dāśaṃ nāvopajīvinam mṛtapaṃ cāpi caṇḍālaḥ śvapākam atikutsitam 22 caturo māgadhī sūte krūrān māyopajīvinaḥ māṃsasvādu karaṃ sūdaṃ saugandham iti saṃjñitam 23 vaidehakāc ca pāpiṣṭhaṃ krūraṃ bhāryopajīvinam niṣādān madranābhaṃ ca kharayānaprayāyinam 24 caṇḍālāt pulkasaṃ cāpi kharāśvagajabhojinam mṛtacela praticchannaṃ bhinnabhājana bhojinam 25 āyogavīṣu jāyante hīnavarṇāsu te trayaḥ kṣudro vaidehakād andhro bahir grāmapratiśrayaḥ 26 kārāvaro niṣādyāṃ tu carma kārāt prajāyate caṇḍālāt pāṇḍusaupākas tvak sāravyavahāravān 27 āhiṇḍiko niṣādena vaidehyāṃ saṃprajāyate caṇḍālena tu saupāko maudgalya samavṛttimān 28 niṣādī cāpi caṇḍālāt putram antāvasāyinam śmaśānagocaro sūto bāhyair api bahiṣkṛtam 29 ity etāḥ saṃkare jātyaḥ pitṛmātṛvyatikramāt pracchannā vā prakāśā vā veditavyāḥ svakarmabhiḥ 30 caturṇām eva varṇānāṃ dharmo nānyasya vidyate varṇānāṃ dharmahīneṣu saṃjñā nāstīha kasya cit 31 yadṛcchayopasaṃpannair yajñasādhu bahiṣkṛtaiḥ bāhyā bāhyais tu jāyante yathāvṛtti yathāśrayam 32 catuṣpatha śmaśānāni śailāṃś cānyān vanaspatīn yuñjante cāpy alaṃkārāṃs tathopakaraṇāni ca 33 gobrāhmaṇārthe sāhāyyaṃ kurvāṇā vai na saṃśayaḥ ānṛśaṃsyam anukrośaḥ satyavākyam atha kṣamā 34 svaśarīraiḥ paritrāṇaṃ bāhyānāṃ siddhikārakam manujavyāghrabhavati tatra me nāsti saṃśayaḥ 35 yathopadeśaṃ parikīrtitāsu; naraḥ prajāyeta vicārya buddhimān vihīnayonir hi suto 'vasādayet; titīrṣamāṇaṃ salile yathopalam 36 avidvāṃsam alaṃ loke vidvāmam api vā punaḥ nayante hy utpathaṃ nāryaḥ kāmakrodhavaśānugam 37 svabhāvaś caiva nārīṇāṃ narāṇām iha dūṣaṇam ity arthaṃ na prasajjante pramadāsu vipaścitaḥ 38 [y] varṇāpetam avijñātaṃ naraṃ kaluṣa yonijam ārya rūpam ivānāryaṃ kathaṃ vidyāmahe nṛpa 39 [bh] yonisaṃkaluṣe jātaṃ nānācāra samāhitam karmabhiḥ sajjanācīrṇair vijñeyā yoniśuddhatā 40 anāryatvam anācāraḥ krūratvaṃ niṣkriyātmatā puruṣaṃ vyañjayantīha loke kaluṣa yonijam 41 pitryaṃ vā bhajate śīlaṃ mātṛjaṃ vā tathobhayam na kathaṃ cana saṃkīrṇaḥ prakṛtiṃ svāṃ niyacchati 42 yathaiva sadṛśo rūpe mātāpitror hi jāyate vyāghraś citrais tathā yoniṃ puruṣaḥ svāṃ niyacchati 43 kulasrotasi saṃcchanne yasya syād yonisaṃkaraḥ saṃśrayaty eva tac chīlaṃ naro 'lpam api vā bahu 44 ārya rūpasamācāraṃ carantaṃ kṛtake pathi svavarṇam anyavarṇaṃ vā svaśīlaṃ śāsti niścaye 45 nānā vṛtteṣu bhūteṣu nānā karma rateṣu ca janma vṛttasamaṃ loke suśliṣṭaṃ na virajyate 46 śarīram iha sattvena narasya parikṛṣyate jyeṣṭhamadhyāvaraṃ sattvaṃ tulyasattvaṃ pramodate 47 jyāyāṃsam api śīlena vihīnaṃ naiva pūjayet api śūdraṃ tu sadvṛttaṃ dharmajñam abhipūjayet 48 ātmānam ākhyāti hi karmabhir naraḥ; svaśīlacāritrakṛtaiḥ śubhāśubhaiḥ pranaṣṭam apy ātmakulaṃ tathā naraḥ; punaḥ prakāśaṃ kurute svakarmabhiḥ 49 yoniṣv etāsu sarvāsu saṃkīrṇāsv itarāsu ca yatrātmānaṃ na janayed budhas tāḥ parivarjayet |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 13
Chapter 49
|
1
[य] बरूहि पुत्रान कुरुश्रेष्ठ वर्णानां तवं पृथक पृथक कीदृश्यां कीदृशश चापि पुत्राः कस्य च के च ते 2 विप्रवादाः सुबहुशः शरूयन्ते पुत्र कारिताः अत्र नॊ मुह्यतां राजं संशयं छेत्तुम अर्हसि 3 [भ] आत्मा पुत्रस तु विज्ञेयस तस्यानन्तरजश च यः नियुक्तजश च विज्ञेयः सुतः परसृतजस तथा 4 पतितस्य च भार्यायां भर्त्रा सुसमवेतया तथा दत्तकृतौ पुत्राव अध्यूढश च तथापरः 5 षड अपध्वंसजाश चापि कानीनापसदास तथा इत्य एते ते समाख्यातास तान विजानीहि भारत 6 [य] षड अपध्वंसजाः के सयुः के वाप्य अपसदास तथा एतत सर्वं यथातत्त्वं वयाख्यातुं मे तवम अर्हसि 7 [भ] तरिषु वर्णेषु ये पुत्रा बराह्मणस्य युधिष्ठिर वर्णयॊश च दवयॊः सयातां यौ राजन्यस्य भारत 8 एकॊ दविवर्ण एवाथ तथात्रैवॊपलक्षितः षड अपध्वंसजास ते हि तथैवापसदाञ शृणु 9 चण्डालॊ वरात्य वेनौ च बराह्मण्यां कषत्रियासु च वैश्यायां चैव शूद्रस्य लक्ष्यन्ते ऽपसदास तरयः 10 मागधॊ वामकश चैव दवौ वैश्यस्यॊपलक्षितौ बराह्मण्यां कषत्रियायां च कषत्रियस्यैक एव तु 11 बराह्मण्यां लक्ष्यते सूत इत्य एते ऽपसदाः समृताः पुत्र रेतॊ न शक्यं हि मिथ्या कर्तुं नराधिप 12 [य] कषेत्रजं के चिद एवाहुः सुतं के चित तु शुक्रजम तुल्याव एतौ सुतौ कस्य तन मे बरूहि पितामह 13 [भ] रेजतॊ वा भवेत पुत्रस तयक्तॊ वा कषेत्रजॊ भवेत अध्यूढः समयं भित्त्वेत्य एतद एव निबॊध मे 14 [य] रेतॊजं विद्म वै पुत्रं कषेत्रजस्यागमः कथम अध्यूढं विद्म वै पुत्रं हित्वा च समयं कथम 15 [भ] आत्मजं पुत्रम उत्पाद्य यस तयजेत कारणान्तरे न तत्र कारणं रेतः स कषेत्रस्वामिनॊ भवेत 16 पुत्र कामॊ हि पुत्रार्थे यां वृणीते विशां पते तत्र कषेत्रं परमाणं सयान न वै तत्रात्मजः सुतः 17 अन्यत्र कषेत्रजः पुत्रॊ लक्ष्यते भरतर्षभ न हय आत्मा शक्यते हन्तुं दृष्टान्तॊपगतॊ हय असौ 18 कश चिच च कृतकः पुत्रः संग्रहाद एव लक्ष्यते न तत्र रेतः कषेत्रं वा परमाणं सयाद युधिष्ठिर 19 [य] कीदेशः कृतकः पुत्रः संग्रहाद एव लक्ष्यते शुक्रं कषेत्रं परमाणं वा यत्र लक्ष्येत भारत 20 [भ] माता पितृभ्यां संत्यक्तं पथि यं तु परलक्षयेत न चास्य माता पितरौ जञायेते स हि कृत्रिमः 21 अस्वामिकस्य सवामित्वं यस्मिन संप्रतिलक्षयेत सवर्णस तं च पॊषेत सवर्णस तस्य जायते 22 [य] कथम अस्य परयॊक्तव्यः संस्कारः कस्य वा कथम देया कन्या कथं चेति तन मे बरूहि पितामह 23 [भ] आत्मवत तस्य कुर्वीत संस्कारं सवामिवत तथा 24 तयक्तॊ माता पितृभ्यां यः सवर्णं परतिपद्यते तद गॊत्र वर्णतस तस्य कुर्यात संस्कारम अच्युत 25 अथ देया तु कन्या सयात तद्वर्णेन युधिष्ठिर संस्कर्तुं मातृगॊत्रं च मातृवर्णविनिश्चये 26 कानीनाध्यूढजौ चापि विज्ञेयौ पुत्र किल्बिषौ ताव अपि सवाव इव सुतौ संस्कार्याव इति निश्चयः 27 कषेत्रजॊ वाप्य अपसदॊ ये ऽधयूढास तेषु चाप्य अथ आत्मवद वै परयुञ्जीरन संस्कारं बराह्मणादयः 28 धर्मशास्त्रेषु वर्णानां निश्चयॊ ऽयं परदृश्यते एतत ते सर्वम आख्यातं किं भूयः शरॊतुम इच्छसि |
1
[y] brūhi putrān kuruśreṣṭha varṇānāṃ tvaṃ pṛthak pṛthak kīdṛśyāṃ kīdṛśaś cāpi putrāḥ kasya ca ke ca te 2 vipravādāḥ subahuśaḥ śrūyante putra kāritāḥ atra no muhyatāṃ rājaṃ saṃśayaṃ chettum arhasi 3 [bh] ātmā putras tu vijñeyas tasyānantarajaś ca yaḥ niyuktajaś ca vijñeyaḥ sutaḥ prasṛtajas tathā 4 patitasya ca bhāryāyāṃ bhartrā susamavetayā tathā dattakṛtau putrāv adhyūḍhaś ca tathāparaḥ 5 ṣaḍ apadhvaṃsajāś cāpi kānīnāpasadās tathā ity ete te samākhyātās tān vijānīhi bhārata 6 [y] ṣaḍ apadhvaṃsajāḥ ke syuḥ ke vāpy apasadās tathā etat sarvaṃ yathātattvaṃ vyākhyātuṃ me tvam arhasi 7 [bh] triṣu varṇeṣu ye putrā brāhmaṇasya yudhiṣṭhira varṇayoś ca dvayoḥ syātāṃ yau rājanyasya bhārata 8 eko dvivarṇa evātha tathātraivopalakṣitaḥ ṣaḍ apadhvaṃsajās te hi tathaivāpasadāñ śṛṇu 9 caṇḍālo vrātya venau ca brāhmaṇyāṃ kṣatriyāsu ca vaiśyāyāṃ caiva śūdrasya lakṣyante 'pasadās trayaḥ 10 māgadho vāmakaś caiva dvau vaiśyasyopalakṣitau brāhmaṇyāṃ kṣatriyāyāṃ ca kṣatriyasyaika eva tu 11 brāhmaṇyāṃ lakṣyate sūta ity ete 'pasadāḥ smṛtāḥ putra reto na śakyaṃ hi mithyā kartuṃ narādhipa 12 [y] kṣetrajaṃ ke cid evāhuḥ sutaṃ ke cit tu śukrajam tulyāv etau sutau kasya tan me brūhi pitāmaha 13 [bh] rejato vā bhavet putras tyakto vā kṣetrajo bhavet adhyūḍhaḥ samayaṃ bhittvety etad eva nibodha me 14 [y] retojaṃ vidma vai putraṃ kṣetrajasyāgamaḥ katham adhyūḍhaṃ vidma vai putraṃ hitvā ca samayaṃ katham 15 [bh] ātmajaṃ putram utpādya yas tyajet kāraṇāntare na tatra kāraṇaṃ retaḥ sa kṣetrasvāmino bhavet 16 putra kāmo hi putrārthe yāṃ vṛṇīte viśāṃ pate tatra kṣetraṃ pramāṇaṃ syān na vai tatrātmajaḥ sutaḥ 17 anyatra kṣetrajaḥ putro lakṣyate bharatarṣabha na hy ātmā śakyate hantuṃ dṛṣṭāntopagato hy asau 18 kaś cic ca kṛtakaḥ putraḥ saṃgrahād eva lakṣyate na tatra retaḥ kṣetraṃ vā pramāṇaṃ syād yudhiṣṭhira 19 [y] kīdeśaḥ kṛtakaḥ putraḥ saṃgrahād eva lakṣyate śukraṃ kṣetraṃ pramāṇaṃ vā yatra lakṣyeta bhārata 20 [bh] mātā pitṛbhyāṃ saṃtyaktaṃ pathi yaṃ tu pralakṣayet na cāsya mātā pitarau jñāyete sa hi kṛtrimaḥ 21 asvāmikasya svāmitvaṃ yasmin saṃpratilakṣayet savarṇas taṃ ca poṣeta savarṇas tasya jāyate 22 [y] katham asya prayoktavyaḥ saṃskāraḥ kasya vā katham deyā kanyā kathaṃ ceti tan me brūhi pitāmaha 23 [bh] ātmavat tasya kurvīta saṃskāraṃ svāmivat tathā 24 tyakto mātā pitṛbhyāṃ yaḥ savarṇaṃ pratipadyate tad gotra varṇatas tasya kuryāt saṃskāram acyuta 25 atha deyā tu kanyā syāt tadvarṇena yudhiṣṭhira saṃskartuṃ mātṛgotraṃ ca mātṛvarṇaviniścaye 26 kānīnādhyūḍhajau cāpi vijñeyau putra kilbiṣau tāv api svāv iva sutau saṃskāryāv iti niścayaḥ 27 kṣetrajo vāpy apasado ye 'dhyūḍhās teṣu cāpy atha ātmavad vai prayuñjīran saṃskāraṃ brāhmaṇādayaḥ 28 dharmaśāstreṣu varṇānāṃ niścayo 'yaṃ pradṛśyate etat te sarvam ākhyātaṃ kiṃ bhūyaḥ śrotum icchasi |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 13
Chapter 50
|
1
[य] दर्शने कीदृशः सनेहः संवासे च पितामह महाभाग्यं गवां चैव तन मे बरूहि पितामह 2 [भ] हन्त ते कथयिष्यामि पुरावृत्तं महाद्युते नहुषस्य च संवादं महर्षेश चयवनस्य च 3 पुरा महर्षिश चयवनॊ भार्गवॊ भरतर्षभ उदवाक कृतारम्भॊ बभूव सुमहाव्रतः 4 निहत्य मानं करॊधं च परहर्षं शॊकम एव च वर्षाणि दवादश मुनिर जलवासे धृतव्रतः 5 आदधत सर्वभूतेषु विस्रम्भं परमं शुभम जले चरेषु सत्त्वेषु शीर रश्मिर इव परभुः 6 सथाणुभूतः शुचिर भूत्वा दैवतेभ्यः परणम्य च गङ्गायमुनयॊर मध्ये जलं संप्रविवेश ह 7 गङ्गायमुनयॊर वेगं सुभीमं भीमनिःस्वनम परतिजग्राह शिरसा वातवेगसमं जवे 8 गङ्गा च यमुना चैव सरितश चानुगास तयॊः परदक्षिणम ऋषिं चक्रुर न चैनं पर्यपीडयन 9 अन्तर्जले स सुष्वाप कष्ठ भूतॊ महामुनिः ततश चॊर्ध्वस्थितॊ धीमान अभवद भरतर्षभ 10 जलौकसां स सत्त्वानां बभूव परियदर्शनः उपाजिघ्रन्त च तदा मत्स्यास तं हृष्टमानसाः तत्र तस्यासतः कालः समतीतॊ ऽभवन महान 11 ततः कदा चित समये कस्मिंश चिन मत्स्यजीविनः तं देशं समुपाजग्मुर जालहस्ता महाद्युते 12 निषादा बहवस तत्र मत्स्यॊद्धरण निश्चिताः वयायता बलिनः शूराः सलिलेष्व अनिवर्तिनः अभ्याययुश च तं देशं निश्चिता जालकर्मणि 13 जालं च यॊजयाम आसुर विशेषेण जनाधिप मत्स्यॊदकं समासाद्य तदा भरतसत्तम 14 ततस ते बहुभिर यॊगैः कर्वर्ता मत्स्यकाङ्क्षिणः मङ्गा यमुनयॊर वारिजालैर अभ्यकिरंस ततः 15 जालं सुविततं तेषां नव सूत्रकृतं तथा विस्तारायाम संपन्नं यत तत्र सलिले कषमम 16 ततस ते सुमहच चैव बलवच च सुवर्तितम परकीर्य सर्वतः सर्वे जालं चकृषिरे तदा 17 अभीतरूपाः संहृष्टास ते ऽनयॊन्यवशवर्तिनः बबन्धुस तत्र मत्स्यांश च तथान्याञ जलचारिणः 18 तथा मत्स्यैः परिवृतं चयवनं भृगुनन्दनम आकर्षन्त महाराज जालेनाथ यदृच्छया 19 नदी शैवलदिग्धाङ्गं हरि शमश्रुजटा धरम लग्नैः शङ्खगणैर गात्रैः कॊष्ठैर्श चित्रैर इवावृतम 20 तं जालेनॊद्धृतं दृष्ट्वा ते तदा वेदपारगम सवे पराञ्जलयॊ दाशाः शिरॊभिः परापतन भुवि 21 परिखेद परित्रासाज जालस्याकर्षणेन च मत्स्या बभूवुर वयापन्नाः सथलसंकर्षणेन च 22 स मुनिस तत तदा दृष्ट्वा मत्स्यानां कदनं कृतम बभूव कृपयाविष्टॊ निःश्वसंश च पुनः पुनः 23 [निसादाह] अज्ञानाद यत्कृतं पापं परसादं तत्र नः कुरु करवाम परियं किं ते तन नॊ बरूहि महामुने 24 [भ] इत्य उक्तॊ मत्स्यमध्य सथश चयवनॊ वाक्यम अब्रवीत यॊ मे ऽदय परमः कामस तं शृणुध्वं समाहिताः 25 पराणॊत्सर्गं विक्रयं वा मत्स्यैर यास्याम्य अहं सह संवासान नॊत्सहे तयक्तुं सलिलाध्युषितान इमान 26 इत्य उक्तास ते निषादास तु सुभृशं भयकम्पिताः सर्वे विषण्णवदना नहुषाय नयवेदयन |
1
[y] darśane kīdṛśaḥ snehaḥ saṃvāse ca pitāmaha mahābhāgyaṃ gavāṃ caiva tan me brūhi pitāmaha 2 [bh] hanta te kathayiṣyāmi purāvṛttaṃ mahādyute nahuṣasya ca saṃvādaṃ maharṣeś cyavanasya ca 3 purā maharṣiś cyavano bhārgavo bharatarṣabha udavāka kṛtārambho babhūva sumahāvrataḥ 4 nihatya mānaṃ krodhaṃ ca praharṣaṃ śokam eva ca varṣāṇi dvādaśa munir jalavāse dhṛtavrataḥ 5 ādadhat sarvabhūteṣu visrambhaṃ paramaṃ śubham jale careṣu sattveṣu śīra raśmir iva prabhuḥ 6 sthāṇubhūtaḥ śucir bhūtvā daivatebhyaḥ praṇamya ca gaṅgāyamunayor madhye jalaṃ saṃpraviveśa ha 7 gaṅgāyamunayor vegaṃ subhīmaṃ bhīmaniḥsvanam pratijagrāha śirasā vātavegasamaṃ jave 8 gaṅgā ca yamunā caiva saritaś cānugās tayoḥ pradakṣiṇam ṛṣiṃ cakrur na cainaṃ paryapīḍayan 9 antarjale sa suṣvāpa kaṣṭha bhūto mahāmuniḥ tataś cordhvasthito dhīmān abhavad bharatarṣabha 10 jalaukasāṃ sa sattvānāṃ babhūva priyadarśanaḥ upājighranta ca tadā matsyās taṃ hṛṣṭamānasāḥ tatra tasyāsataḥ kālaḥ samatīto 'bhavan mahān 11 tataḥ kadā cit samaye kasmiṃś cin matsyajīvinaḥ taṃ deśaṃ samupājagmur jālahastā mahādyute 12 niṣādā bahavas tatra matsyoddharaṇa niścitāḥ vyāyatā balinaḥ śūrāḥ salileṣv anivartinaḥ abhyāyayuś ca taṃ deśaṃ niścitā jālakarmaṇi 13 jālaṃ ca yojayām āsur viśeṣeṇa janādhipa matsyodakaṃ samāsādya tadā bharatasattama 14 tatas te bahubhir yogaiḥ karvartā matsyakāṅkṣiṇaḥ maṅgā yamunayor vārijālair abhyakiraṃs tataḥ 15 jālaṃ suvitataṃ teṣāṃ nava sūtrakṛtaṃ tathā vistārāyāma saṃpannaṃ yat tatra salile kṣamam 16 tatas te sumahac caiva balavac ca suvartitam prakīrya sarvataḥ sarve jālaṃ cakṛṣire tadā 17 abhītarūpāḥ saṃhṛṣṭās te 'nyonyavaśavartinaḥ babandhus tatra matsyāṃś ca tathānyāñ jalacāriṇaḥ 18 tathā matsyaiḥ parivṛtaṃ cyavanaṃ bhṛgunandanam ākarṣanta mahārāja jālenātha yadṛcchayā 19 nadī śaivaladigdhāṅgaṃ hari śmaśrujaṭā dharam lagnaiḥ śaṅkhagaṇair gātraiḥ koṣṭhairś citrair ivāvṛtam 20 taṃ jālenoddhṛtaṃ dṛṣṭvā te tadā vedapāragam save prāñjalayo dāśāḥ śirobhiḥ prāpatan bhuvi 21 parikheda paritrāsāj jālasyākarṣaṇena ca matsyā babhūvur vyāpannāḥ sthalasaṃkarṣaṇena ca 22 sa munis tat tadā dṛṣṭvā matsyānāṃ kadanaṃ kṛtam babhūva kṛpayāviṣṭo niḥśvasaṃś ca punaḥ punaḥ 23 [nisādāh] ajñānād yatkṛtaṃ pāpaṃ prasādaṃ tatra naḥ kuru karavāma priyaṃ kiṃ te tan no brūhi mahāmune 24 [bh] ity ukto matsyamadhya sthaś cyavano vākyam abravīt yo me 'dya paramaḥ kāmas taṃ śṛṇudhvaṃ samāhitāḥ 25 prāṇotsargaṃ vikrayaṃ vā matsyair yāsyāmy ahaṃ saha saṃvāsān notsahe tyaktuṃ salilādhyuṣitān imān 26 ity uktās te niṣādās tu subhṛśaṃ bhayakampitāḥ sarve viṣaṇṇavadanā nahuṣāya nyavedayan |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 13
Chapter 51
|
1
[भ] नहुषस तु ततः शरुत्वा चयवनं तं तथागतम तवरितः परययौ तत्र सहामात्य पुरॊहितः 2 शौचं कृत्वा यथान्यायं पराञ्जलिः परयतॊ नृपः आत्मानम आचचक्षे च चयवनाय महात्मने 3 अर्चयाम आस तं चापि तस्य राज्ञः पुरॊहितः सत्यव्रतं महाभागं देवकल्पं विशां पते 4 [न] करवाणि परियं किं ते तन मे वयाख्यातुम अर्हसि सर्वं कर्तास्मि भगवन यद्य अपि सयात सुदुष्करम 5 [च] शरमेण महता युक्ताः कैवर्ता मत्स्यजीविनः मम मूल्यं परयच्छैभ्यॊ मत्स्यानां विक्रयैः सह 6 [न] सहस्रं दीयतां मूल्यं निषादेभ्यः पुरॊहित निष्क्रयार्थं भगवतॊ यथाह भृगुनन्दनः 7 [च] सहस्रं नाहम अर्हामि किं वा तवं मन्यसे नृप सदृशं दीयतां मूल्यं सवबुद्ध्या निश्चयं कुरु 8 [न] सहस्राणां शतं कषिप्रं निषादेभ्यः परदीयताम सयाद एतत तु भवेन मूल्यं किं वान्यन मन्यते भवान 9 [च] नाहं शतसहस्रेण निमेयः पार्थिवर्षभ दीयतां सदृशं मूल्यम अमात्यैः सह चिन्तय 10 [न] कॊटिः परदीयतां मूल्यं निषादेभ्यः पुरॊहित यद एतद अपि नौपम्यम अतॊ भूयः परदीयताम 11 [च] राजन नार्हाम्य अहं कॊटिं भूयॊ वापि महाद्युते सदृशं दीयतां मूल्यं बराह्मणैः सह चिन्तय 12 [न] अर्धराज्यं समग्रं वा निषादेभ्यः परदीयताम एतन मूल्यम अहं मन्ये किं वान्यन मन्यसे दविज 13 [च] अर्धराज्यं समग्रं वा नाहम अर्हामि पार्थिव सदृषं दीयतां मूल्यम ऋषिभिः सह चिन्त्यताम 14 [भ] महर्षेर वचनं शरुत्वा नहुषॊ दुःखकर्शितः स चिन्तयाम आस तदा सहामात्य पुरॊहितः 15 तत्र तव अन्यॊ वनचरः कश चिन मूलफलाशनः नहुषस्य समीपस्थॊ गवि जातॊ ऽभवन मुनिः 16 स समाभाष्य राजानम अब्रवीद दविजसत्तमः तॊषयिष्याम्य अहं विप्रं यथा तुष्टॊ भविष्यति 17 नाहं मिथ्या वचॊ बरूयां सवैरेष्व अपि कुतॊ ऽनयथा भवतॊ यद अहं बरूयां तत कार्यम अविशङ्कया 18 [न] बरवीतु भगवान मूल्यं महर्षेः सदृशं भृगॊः परित्रायस्व माम अस्माद विषयं च कुलं च मे 19 हन्याद धि भगवान करुद्धस तरैलॊक्यम अपि केवलम किं पुनर मां तपॊ हीनं बाहुवीर्यपरायणम 20 अगाधे ऽमभसि मग्नस्य सामात्यस्य सहर्त्विजः पलवॊ भव महर्षे तवं कुरु मूल्य विनिश्चयम 21 [भ] नहुषस्य वचः शरुत्वा गवि जातः परतापवान उवाच हर्षयन सर्वान अमात्यान पार्थिवं च तम 22 अनर्घेया महाराज दविजा वर्णमहत्तमाः गावश च पृथिवीपाल गौर मूल्यं परिकल्प्यताम 23 नहुषस तु ततः शरुत्वा महर्षेर वचनं नृप हर्षेण महता युक्तः सहामात्य पुरॊहितः 24 अभिगम्य भृगॊः पुत्रं चयवनं संशितव्रतम इदं परॊवाच नृपते वाचा संतर्पयन्न इव 25 उत्तिष्ठॊत्तिष्ठ विप्रर्षे गवा करीतॊ ऽसि भार्गव एतन मूल्यम अहं मन्ये तव धर्मभृतां वर 26 [च] उत्तिष्ठाम्य एष राजेन्द्र सम्यक करीतॊ ऽसमि ते ऽनघ गॊभिस तुल्यं न पश्यामि धनं किं चिद इहाच्युत 27 कीर्तनं शरवणं दानं दर्शनं चापि पार्थिव गवां परशस्यते वीर सर्वपापहरं शिवम 28 गावॊ लक्ष्म्याः सदा मूलं गॊषु पाप्मा न विद्यते अन्नम एव सदा गावॊ देवानां परमं हविः 29 सवाहाकारवषट्कारौ गॊषु नित्यं परतिष्ठितौ गावॊ यज्ञप्रणेत्र्यॊ वै तथा यज्ञस्य ता मुखम 30 अमृतं हय अक्षयं दिव्यं कषरन्ति च वहन्ति च अमृतायतनं चैताः सर्वलॊकनमस्कृताः 31 तेजसा वपुषा चैव गावॊ वह्नि समा भुवि गावॊ हि सुमहत तेजः पराणिनां च सुखप्रदाः 32 निविष्टं गॊकुलं यत्र शवासं मुञ्चति निर्भयम विराजयति तं देशं पाप्मानं चापकर्षति 33 गावः सवर्गस्य सॊपानं गावः सवर्गे ऽपि पूजिताः गावः कामदुघा देव्यॊ नान्यत किं चित परं समृतम 34 इत्य एतद गॊषु मे परॊक्तं माहात्म्यं पार्थिवर्षभ गुणैक देशवचनं शक्यं पारायणं न तु 35 [निसादाह] दर्शनं कथनं चैव सहास्माभिः कृतं मुने सतां सप्त पदं मित्रं परसादं नः कुरु परभॊ 36 हवींषि सर्वाणि यथा हय उपभुङ्क्ते हुताशनः एवं तवम अपि धर्मात्मन पुरुषाग्निः परतापवान 37 परसादयामहे विद्वन भवन्तं परणता वयम अनुग्रहार्थम अस्माकम इयं गौः परतिगृह्यताम 38 [च] कृपणस्य च यच चक्षुर मुनेर आशीविषस्य च नरं स मूलं दहति कक्षम अग्निर इव जवलन 39 परतिगृह्णामि वॊ धेनुं कैवर्ता मुक्तकिल्बिषाः दिवं गच्छत वै कषिप्रं मत्स्यैर जालॊद्धृतैः सह 40 [भ] ततस तस्य परसादात ते महर्षेर भावितात्मनः निषादास तेन वाक्येन सह मत्स्यैर दिवं ययुः 41 ततः स राजा नहुषॊ विस्मितः परेष्क्य धीरवान आरॊहमाणांस तरिदिवं मत्स्यांश च भरतर्षभ 42 ततस तौ गविजश चैव चयवनश च भृगूद्वहः वराभ्याम अनुरूपाभ्यां छन्दयाम आसतुर नृपम 43 ततॊ राजा महावीर्यॊ नहुषः पृथिवीपतिः परम इत्य अब्रवीत परीतस तदा भरतसत्तम 44 ततॊ जग्राह धर्मे स सथितिम इन्द्र निभॊ नृपः तथेति चॊदितः परीतस ताव ऋषी परत्यपूजयत 45 समाप्तदीक्षश चयवनस ततॊ ऽगच्छत सवम आश्रमम गविजश च महातेजाः सवम आश्रमपदं ययौ 46 निषादाश च दिवं जग्मुस ते च मत्स्या जनाधिप नहुषॊ ऽपि वरं लब्ध्वा परविवेश पुरं सवकम 47 एतत ते कथितं तात यन मां तवं परिपृच्छसि दर्शने यादृशः सनेहः संवासे च युधिष्ठिर 48 महाभाग्यं गवां चैव तथा धर्मविनिश्चयम किं भूयः कथ्यतां वीर किं ते हृदि विवक्षितम |
1
[bh] nahuṣas tu tataḥ śrutvā cyavanaṃ taṃ tathāgatam tvaritaḥ prayayau tatra sahāmātya purohitaḥ 2 śaucaṃ kṛtvā yathānyāyaṃ prāñjaliḥ prayato nṛpaḥ ātmānam ācacakṣe ca cyavanāya mahātmane 3 arcayām āsa taṃ cāpi tasya rājñaḥ purohitaḥ satyavrataṃ mahābhāgaṃ devakalpaṃ viśāṃ pate 4 [n] karavāṇi priyaṃ kiṃ te tan me vyākhyātum arhasi sarvaṃ kartāsmi bhagavan yady api syāt suduṣkaram 5 [c] śrameṇa mahatā yuktāḥ kaivartā matsyajīvinaḥ mama mūlyaṃ prayacchaibhyo matsyānāṃ vikrayaiḥ saha 6 [n] sahasraṃ dīyatāṃ mūlyaṃ niṣādebhyaḥ purohita niṣkrayārthaṃ bhagavato yathāha bhṛgunandanaḥ 7 [c] sahasraṃ nāham arhāmi kiṃ vā tvaṃ manyase nṛpa sadṛśaṃ dīyatāṃ mūlyaṃ svabuddhyā niścayaṃ kuru 8 [n] sahasrāṇāṃ śataṃ kṣipraṃ niṣādebhyaḥ pradīyatām syād etat tu bhaven mūlyaṃ kiṃ vānyan manyate bhavān 9 [c] nāhaṃ śatasahasreṇa nimeyaḥ pārthivarṣabha dīyatāṃ sadṛśaṃ mūlyam amātyaiḥ saha cintaya 10 [n] koṭiḥ pradīyatāṃ mūlyaṃ niṣādebhyaḥ purohita yad etad api naupamyam ato bhūyaḥ pradīyatām 11 [c] rājan nārhāmy ahaṃ koṭiṃ bhūyo vāpi mahādyute sadṛśaṃ dīyatāṃ mūlyaṃ brāhmaṇaiḥ saha cintaya 12 [n] ardharājyaṃ samagraṃ vā niṣādebhyaḥ pradīyatām etan mūlyam ahaṃ manye kiṃ vānyan manyase dvija 13 [c] ardharājyaṃ samagraṃ vā nāham arhāmi pārthiva sadṛṣaṃ dīyatāṃ mūlyam ṛṣibhiḥ saha cintyatām 14 [bh] maharṣer vacanaṃ śrutvā nahuṣo duḥkhakarśitaḥ sa cintayām āsa tadā sahāmātya purohitaḥ 15 tatra tv anyo vanacaraḥ kaś cin mūlaphalāśanaḥ nahuṣasya samīpastho gavi jāto 'bhavan muniḥ 16 sa samābhāṣya rājānam abravīd dvijasattamaḥ toṣayiṣyāmy ahaṃ vipraṃ yathā tuṣṭo bhaviṣyati 17 nāhaṃ mithyā vaco brūyāṃ svaireṣv api kuto 'nyathā bhavato yad ahaṃ brūyāṃ tat kāryam aviśaṅkayā 18 [n] bravītu bhagavān mūlyaṃ maharṣeḥ sadṛśaṃ bhṛgoḥ paritrāyasva mām asmād viṣayaṃ ca kulaṃ ca me 19 hanyād dhi bhagavān kruddhas trailokyam api kevalam kiṃ punar māṃ tapo hīnaṃ bāhuvīryaparāyaṇam 20 agādhe 'mbhasi magnasya sāmātyasya sahartvijaḥ plavo bhava maharṣe tvaṃ kuru mūlya viniścayam 21 [bh] nahuṣasya vacaḥ śrutvā gavi jātaḥ pratāpavān uvāca harṣayan sarvān amātyān pārthivaṃ ca tam 22 anargheyā mahārāja dvijā varṇamahattamāḥ gāvaś ca pṛthivīpāla gaur mūlyaṃ parikalpyatām 23 nahuṣas tu tataḥ śrutvā maharṣer vacanaṃ nṛpa harṣeṇa mahatā yuktaḥ sahāmātya purohitaḥ 24 abhigamya bhṛgoḥ putraṃ cyavanaṃ saṃśitavratam idaṃ provāca nṛpate vācā saṃtarpayann iva 25 uttiṣṭhottiṣṭha viprarṣe gavā krīto 'si bhārgava etan mūlyam ahaṃ manye tava dharmabhṛtāṃ vara 26 [c] uttiṣṭhāmy eṣa rājendra samyak krīto 'smi te 'nagha gobhis tulyaṃ na paśyāmi dhanaṃ kiṃ cid ihācyuta 27 kīrtanaṃ śravaṇaṃ dānaṃ darśanaṃ cāpi pārthiva gavāṃ praśasyate vīra sarvapāpaharaṃ śivam 28 gāvo lakṣmyāḥ sadā mūlaṃ goṣu pāpmā na vidyate annam eva sadā gāvo devānāṃ paramaṃ haviḥ 29 svāhākāravaṣaṭkārau goṣu nityaṃ pratiṣṭhitau gāvo yajñapraṇetryo vai tathā yajñasya tā mukham 30 amṛtaṃ hy akṣayaṃ divyaṃ kṣaranti ca vahanti ca amṛtāyatanaṃ caitāḥ sarvalokanamaskṛtāḥ 31 tejasā vapuṣā caiva gāvo vahni samā bhuvi gāvo hi sumahat tejaḥ prāṇināṃ ca sukhapradāḥ 32 niviṣṭaṃ gokulaṃ yatra śvāsaṃ muñcati nirbhayam virājayati taṃ deśaṃ pāpmānaṃ cāpakarṣati 33 gāvaḥ svargasya sopānaṃ gāvaḥ svarge 'pi pūjitāḥ gāvaḥ kāmadughā devyo nānyat kiṃ cit paraṃ smṛtam 34 ity etad goṣu me proktaṃ māhātmyaṃ pārthivarṣabha guṇaika deśavacanaṃ śakyaṃ pārāyaṇaṃ na tu 35 [nisādāh] darśanaṃ kathanaṃ caiva sahāsmābhiḥ kṛtaṃ mune satāṃ sapta padaṃ mitraṃ prasādaṃ naḥ kuru prabho 36 havīṃṣi sarvāṇi yathā hy upabhuṅkte hutāśanaḥ evaṃ tvam api dharmātman puruṣāgniḥ pratāpavān 37 prasādayāmahe vidvan bhavantaṃ praṇatā vayam anugrahārtham asmākam iyaṃ gauḥ pratigṛhyatām 38 [c] kṛpaṇasya ca yac cakṣur muner āśīviṣasya ca naraṃ sa mūlaṃ dahati kakṣam agnir iva jvalan 39 pratigṛhṇāmi vo dhenuṃ kaivartā muktakilbiṣāḥ divaṃ gacchata vai kṣipraṃ matsyair jāloddhṛtaiḥ saha 40 [bh] tatas tasya prasādāt te maharṣer bhāvitātmanaḥ niṣādās tena vākyena saha matsyair divaṃ yayuḥ 41 tataḥ sa rājā nahuṣo vismitaḥ preṣkya dhīravān ārohamāṇāṃs tridivaṃ matsyāṃś ca bharatarṣabha 42 tatas tau gavijaś caiva cyavanaś ca bhṛgūdvahaḥ varābhyām anurūpābhyāṃ chandayām āsatur nṛpam 43 tato rājā mahāvīryo nahuṣaḥ pṛthivīpatiḥ param ity abravīt prītas tadā bharatasattama 44 tato jagrāha dharme sa sthitim indra nibho nṛpaḥ tatheti coditaḥ prītas tāv ṛṣī pratyapūjayat 45 samāptadīkṣaś cyavanas tato 'gacchat svam āśramam gavijaś ca mahātejāḥ svam āśramapadaṃ yayau 46 niṣādāś ca divaṃ jagmus te ca matsyā janādhipa nahuṣo 'pi varaṃ labdhvā praviveśa puraṃ svakam 47 etat te kathitaṃ tāta yan māṃ tvaṃ paripṛcchasi darśane yādṛśaḥ snehaḥ saṃvāse ca yudhiṣṭhira 48 mahābhāgyaṃ gavāṃ caiva tathā dharmaviniścayam kiṃ bhūyaḥ kathyatāṃ vīra kiṃ te hṛdi vivakṣitam |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 13
Chapter 52
|
1
[य] संशयॊ मे महाप्राज्ञ सुमहान सागरॊपमः तन मे शृणु महाबाहॊ शरुत्वा चाख्यातुम अर्हसि 2 कौतूहलं मे सुमहज जामदग्न्यं परति परभॊ रामं धर्मभृतां शरेष्ठं तन मे वयाख्यातुम अर्हसि 3 कथम एष समुत्पन्नॊ रामः सत्यपराक्रमः कथं बरह्मर्षिवंशे च कषत्रधर्मा वयजायत 4 तद अस्य संभवं राजन निखिलेनानुकीर्तय कौशिकाच च कथं वंशात कषत्राद वै बराह्मणॊ ऽभवत 5 अहॊ परभावः सुमहान आसीद वै सुमहात्मनॊः रामस्य च नरव्याघ्र विश्वामित्रस्य चैव ह 6 कथं पुत्रान अतिक्रम्य तेषां नप्तृष्व अथाभवत एष दॊषः सुतान हित्वा तन मे वयाख्यातुम अर्हसि 7 [भ] अत्राप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम चयवनस्य च संवादं कुशिकस्य च भारत 8 एतं दॊषं पुरा दृष्ट्वा भार्गवश चयवनस तदा आगामिनं महाबुद्धिः सववंशे मुनिपुंगवः 9 संचिन्त्य मनसा सर्वं गुणदॊषबलाबलम दग्धु कामः कुलं सर्वं कुशिकानां तपॊधनः 10 चयवनस तम अनुप्राप्य कुशिकं वाक्यम अब्रवीत वस्तुम इच्छा समुत्पन्ना तवया सह ममानघ 11 [क] भगवन सहधर्मॊ ऽयं पण्डितैर इह धार्यते परदानकाले कन्यानाम उच्यते च सदा बुधैः 12 यत तु तावद अतिक्रान्तं धर्मद्वारं तपॊधन तत कार्यं परकरिष्यामि तदनुज्ञातुम अर्हसि 13 [भ] अथासनम उपादाय चयवनस्य महामुनेः कुशिकॊ भार्यया सार्धम आजगाम यतॊ मुनिः 14 परगृह्य राजा भृङ्गारं पाद्यम अस्मै नयवेदयत कारयाम आस सर्वाश च करियास तस्य महात्मनः 15 ततः स राजा चयवनं मधुपर्कं यथाविधि परत्यग्राहयद अव्यग्रॊ महात्मा नियतव्रतः 16 सत्कृत्य स तथा विप्रम इदं वचनम अब्रवीत भगवन परवन्तौ सवॊ बरूहि किं करवावहे 17 यदि राज्यं यदि धनं यदि गाः संशितव्रत यज्ञदानानि च तथा बरूहि सर्वं ददामि ते 18 इदं गृहम इदं राज्यम इदं धर्मासनं च ते राजा तवम असि शाध्य उर्वीं भृत्यॊ ऽहं परवांस तवयि 19 एवम उक्ते ततॊ वाक्ये चयवनॊ भार्गवस तदा कुशिकं परत्युवाचेदं मुदा मरमया यतः 20 न राज्यं कामये राजन न धनं न च यॊषितः न च गा न च ते देशान न यज्ञाञ शरूयताम इदम 21 नियमं कं चिद आरप्स्ये युवयॊर यदि रॊचते परिचर्यॊ ऽसमि यत तेभ्यां युवाभ्याम अविशङ्कया 22 एवम उक्ते तदा तेन दम्पती तौ जहर्षतुः परत्यब्रूतां च तम ऋषिम एवम अस्त्व इति भारत 23 अथ तं कुशिकॊ हृष्टः परावेशयद अनुत्तमम गृहॊद्देशं ततस तत्र दर्शनीयम अदर्शयत 24 इयं शय्या भगवतॊ यथाकामम इहॊष्यताम परयतिष्यावहे परीतिम आहर्तुं ते तपॊधन 25 अथ सूर्यॊ ऽतिचक्राम तेषां संवदतां तथा अथर्षिश चॊदयाम आस पानम अन्नं तथैव च 26 तम अपृच्छत ततॊ राजा कुशिकः परणतस तदा किम अन्नजातम इष्टं ते किम उपस्थापयाम्य अहम 27 ततः स परया परीत्या परत्युवाच जनाधिपम औपपत्तिकम आहारं परयच्छस्वेति भारत 28 तद वचः पूजयित्वा तु तथेत्य आह स पार्थिवः यथॊपपन्नं चाहारं तस्मै परादाज जनाधिपः 29 ततः स भगवान भुक्त्वा दम्पती पराह धर्मवित सवप्तुम इच्छाम्य अहं निद्रा बाधते माम इति परभॊ 30 ततः शय्या गृहं पराप्य भगवान ऋषिसत्तमः संविवेश नरेन्द्रस तु सपत्नीकः सथितॊ ऽभवत 31 न परबॊध्यॊ ऽसमि संसुप्त इत्य उवाचाथ भार्गवः संवाहितव्यौ पादौ मे जागर्तव्यं च वां निशि 32 अविशङ्कश च कुशिकस तथेत्य आह स धर्मवित न परबॊधयतां तं च तौ तदा रजनी कषये 33 यथादेशं महर्षेस तु शुश्रूषा परमौ तदा बभूवतुर महाराज परयताव अथ दम्पती 34 ततः स भगवान विप्रः समादिश्य नराधिपम सुष्वापैकेन पार्श्वेन दिवसान एकविंशतिम 35 स तु राजा निराहारः सभार्यः कुरुनन्दन पर्युपासत तं हृष्टश चयवनाराधने रतः 36 भार्गवस तु समुत्तस्थौ सवयम एव तपॊधनः अकिं चिद उक्त्वा तु गृहान निश्चक्राम महातपाः 37 तम अन्वगच्छतां तौ तु कषुधितौ शरमकर्शितौ भार्या पती मुनिश्रेष्ठौ न च ताव अवलॊकयत 38 तयॊस तु परेक्षतॊर एव भार्गवाणां कुलॊद्वहः अन्तर्हितॊ ऽभूद राजेन्द्र ततॊ राजापतत कषितौ 39 स मुहूर्तं समाश्वस्य सहदेव्या महाद्युतिः पुनर अन्वेषणे यत्नम अकरॊत परमं तदा |
1
[y] saṃśayo me mahāprājña sumahān sāgaropamaḥ tan me śṛṇu mahābāho śrutvā cākhyātum arhasi 2 kautūhalaṃ me sumahaj jāmadagnyaṃ prati prabho rāmaṃ dharmabhṛtāṃ śreṣṭhaṃ tan me vyākhyātum arhasi 3 katham eṣa samutpanno rāmaḥ satyaparākramaḥ kathaṃ brahmarṣivaṃśe ca kṣatradharmā vyajāyata 4 tad asya saṃbhavaṃ rājan nikhilenānukīrtaya kauśikāc ca kathaṃ vaṃśāt kṣatrād vai brāhmaṇo 'bhavat 5 aho prabhāvaḥ sumahān āsīd vai sumahātmanoḥ rāmasya ca naravyāghra viśvāmitrasya caiva ha 6 kathaṃ putrān atikramya teṣāṃ naptṛṣv athābhavat eṣa doṣaḥ sutān hitvā tan me vyākhyātum arhasi 7 [bh] atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam cyavanasya ca saṃvādaṃ kuśikasya ca bhārata 8 etaṃ doṣaṃ purā dṛṣṭvā bhārgavaś cyavanas tadā āgāminaṃ mahābuddhiḥ svavaṃśe munipuṃgavaḥ 9 saṃcintya manasā sarvaṃ guṇadoṣabalābalam dagdhu kāmaḥ kulaṃ sarvaṃ kuśikānāṃ tapodhanaḥ 10 cyavanas tam anuprāpya kuśikaṃ vākyam abravīt vastum icchā samutpannā tvayā saha mamānagha 11 [k] bhagavan sahadharmo 'yaṃ paṇḍitair iha dhāryate pradānakāle kanyānām ucyate ca sadā budhaiḥ 12 yat tu tāvad atikrāntaṃ dharmadvāraṃ tapodhana tat kāryaṃ prakariṣyāmi tadanujñātum arhasi 13 [bh] athāsanam upādāya cyavanasya mahāmuneḥ kuśiko bhāryayā sārdham ājagāma yato muniḥ 14 pragṛhya rājā bhṛṅgāraṃ pādyam asmai nyavedayat kārayām āsa sarvāś ca kriyās tasya mahātmanaḥ 15 tataḥ sa rājā cyavanaṃ madhuparkaṃ yathāvidhi pratyagrāhayad avyagro mahātmā niyatavrataḥ 16 satkṛtya sa tathā vipram idaṃ vacanam abravīt bhagavan paravantau svo brūhi kiṃ karavāvahe 17 yadi rājyaṃ yadi dhanaṃ yadi gāḥ saṃśitavrata yajñadānāni ca tathā brūhi sarvaṃ dadāmi te 18 idaṃ gṛham idaṃ rājyam idaṃ dharmāsanaṃ ca te rājā tvam asi śādhy urvīṃ bhṛtyo 'haṃ paravāṃs tvayi 19 evam ukte tato vākye cyavano bhārgavas tadā kuśikaṃ pratyuvācedaṃ mudā maramayā yataḥ 20 na rājyaṃ kāmaye rājan na dhanaṃ na ca yoṣitaḥ na ca gā na ca te deśān na yajñāñ śrūyatām idam 21 niyamaṃ kaṃ cid ārapsye yuvayor yadi rocate paricaryo 'smi yat tebhyāṃ yuvābhyām aviśaṅkayā 22 evam ukte tadā tena dampatī tau jaharṣatuḥ pratyabrūtāṃ ca tam ṛṣim evam astv iti bhārata 23 atha taṃ kuśiko hṛṣṭaḥ prāveśayad anuttamam gṛhoddeśaṃ tatas tatra darśanīyam adarśayat 24 iyaṃ śayyā bhagavato yathākāmam ihoṣyatām prayatiṣyāvahe prītim āhartuṃ te tapodhana 25 atha sūryo 'ticakrāma teṣāṃ saṃvadatāṃ tathā atharṣiś codayām āsa pānam annaṃ tathaiva ca 26 tam apṛcchat tato rājā kuśikaḥ praṇatas tadā kim annajātam iṣṭaṃ te kim upasthāpayāmy aham 27 tataḥ sa parayā prītyā pratyuvāca janādhipam aupapattikam āhāraṃ prayacchasveti bhārata 28 tad vacaḥ pūjayitvā tu tathety āha sa pārthivaḥ yathopapannaṃ cāhāraṃ tasmai prādāj janādhipaḥ 29 tataḥ sa bhagavān bhuktvā dampatī prāha dharmavit svaptum icchāmy ahaṃ nidrā bādhate mām iti prabho 30 tataḥ śayyā gṛhaṃ prāpya bhagavān ṛṣisattamaḥ saṃviveśa narendras tu sapatnīkaḥ sthito 'bhavat 31 na prabodhyo 'smi saṃsupta ity uvācātha bhārgavaḥ saṃvāhitavyau pādau me jāgartavyaṃ ca vāṃ niśi 32 aviśaṅkaś ca kuśikas tathety āha sa dharmavit na prabodhayatāṃ taṃ ca tau tadā rajanī kṣaye 33 yathādeśaṃ maharṣes tu śuśrūṣā paramau tadā babhūvatur mahārāja prayatāv atha dampatī 34 tataḥ sa bhagavān vipraḥ samādiśya narādhipam suṣvāpaikena pārśvena divasān ekaviṃśatim 35 sa tu rājā nirāhāraḥ sabhāryaḥ kurunandana paryupāsata taṃ hṛṣṭaś cyavanārādhane rataḥ 36 bhārgavas tu samuttasthau svayam eva tapodhanaḥ akiṃ cid uktvā tu gṛhān niścakrāma mahātapāḥ 37 tam anvagacchatāṃ tau tu kṣudhitau śramakarśitau bhāryā patī muniśreṣṭhau na ca tāv avalokayat 38 tayos tu prekṣator eva bhārgavāṇāṃ kulodvahaḥ antarhito 'bhūd rājendra tato rājāpatat kṣitau 39 sa muhūrtaṃ samāśvasya sahadevyā mahādyutiḥ punar anveṣaṇe yatnam akarot paramaṃ tadā |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 13
Chapter 53
|
1
[य] तस्मिन्न अन्तर्हिते विप्रे राजा किम अकरॊत तदा भार्या चास्य महाभागा तन मे बरूहि पितामह 2 [भ] अदृष्ट्वा स महीपालस तम ऋषिं सह भार्यया परिश्रान्तॊ निववृते वरीडितॊ नष्टचेतनः 3 स परविश्य पुरीं दीनॊ नाभ्यभाषत किं चन तद एव चिन्तयाम आस चयवनस्य विचेष्टितम 4 अथ शून्येन मनसा परविवेश गृहं नृपः ददर्श शयने तस्मिञ शयानं भृतुनन्दनम 5 विस्मितौ तौ तु दृष्ट्वा तं तद आश्चर्यं विचिन्त्य च दर्शनात तस्य च मुनेर विश्रान्तौ संबभूवतुः 6 यथास्थानं तु तौ सथित्वा भूयस तं संववाहतुः अथापरेण पार्श्वेन सुष्वाप स महामुनिः 7 तेनैव च स कालेन परत्यबुध्यत वीर्यवान न च तौ चक्रतुः किं चिद विकारं भयशङ्कितौ 8 परतिबुद्धस तु स मुनिस तौ परॊवाच विशां पते तैलाभ्यङ्गॊ दीयतां मे सनास्ये ऽहम इति भारत 9 तथेति तौ परतिश्रुत्य कषुधितौ शरमकर्शितौ शतपाकेन तैलेन महार्हेणॊपतस्थतुः 10 ततः सुखासीनम ऋषिं वाग्यतौ संववाहतुः न च पर्याप्तम इत्य आह भार्गवः सुमहातपाः 11 यदा तौ निर्विकारौ तु लक्षयाम आस भार्गवः तत उत्थाय सहसा सनानशालां विवेश ह कॢप्तम एव तु तत्रासीत सनानीयं पार्थिवॊचितम 12 असत्कृत्य तु तत सर्वं तत्रैवान्तरधीयत स मुनिः पुनर एवाथ नृपतेः पश्यतस तदा नासूयां चक्रतुस तौ च दम्पती भरतर्षभ 13 अथ सनातः स भगवान सिंहासनगतः परभुः दर्शयाम आस कुशिकं सभार्यं भृगुनन्दनः 14 संहृष्टवदनॊ राजा सभार्यः कुशिकॊ मुनिः सिद्धम अन्नम इति परह्वॊ निर्विकारॊ नयवेदयत 15 आनीयताम इति मुनिस तं चॊवाच नराधिपम राजा च समुपाजह्रे तदन्नं सह भार्यया 16 मांसप्रकारान विविधाञ शाकानि विविधानि च वेसवार विकारांश च पानकानि लघूनि च 17 रसालापूपकांश चित्रान मॊदकान अथ षाडवान रसान नानाप्रकारांश च वन्यं च मुनिभॊजनम 18 फलानि च विचित्राणि तथा भॊज्यानि भूरिशः बदरेङ्गुद काश्मर्य भल्लातक वटानि च 19 गृहस्थानां च यद भॊज्यं यच चापि वनवासिनाम सर्वम आहारयाम आस राजा शापभयान मुनेः 20 अथ सर्वम उपन्यस्तम अग्रतश चयवनस्य तत ततः सर्वं समानीय तच च शय्यासनं मुनिः 21 वस्त्रैः शुभैर अवच्छाद्य भॊजनॊपस्करैः सह सर्वम आदीपयाम आस चयवनॊ भृगुनन्दनः 22 न च तौ चक्रतुः कॊपं दम्पती सुमहाव्रतौ तयॊः संप्रेक्षतॊर एव पुनर अन्तर्हितॊ ऽभवत 23 तत्रैव च स राजर्षिर तस्थौ तां रजनीं तदा सभार्यॊ वाग्यतः शरीमान न च तं कॊप आविशत 24 नित्यं संस्कृतम अन्नं तु विविधं राजवेश्मनि शयनानि च मुख्यानि परिषेकाश च पुष्कलाः 25 वस्त्रं च विविधाकारम अभवत समुपार्जितम न शशाक ततॊ दरष्टुम अन्तरं चयवनस तदा 26 पुनर एव च विप्रर्षिः परॊवाच कुशिकं नृपम सभार्यॊ मां रथेनाशु वह यत्र बरवीम्य अहम 27 तथेति च पराह नृपॊ निर्विशङ्कस तपॊधनम करीडा रथॊ ऽसतु भगवन्न उत सांग्रामिकॊ रथः 28 इत्य उक्तः स मुनिस तेन राज्ञा हृष्टेन तद वचः चयवनः परत्युवाचेदं हृष्टः परपुरंजयम 29 सज्जीकुरु रथं कषिप्रं यस ते सांग्रामिकॊ मतः सायुधः स पताकश च स शक्तिः कण यष्टिमान 30 किङ्किणीशतनिर्घॊषॊ युक्तस तॊमरकल्पनैः गदाखड्गनिबद्धश च परमेषु शतान्वितः 31 ततः स तं तथेत्य उक्त्वा कल्पयित्वा महारथम भार्यां वामे धुरि तदा चात्मानं दक्षिणे तथा 32 तरिदंष्ट्रं वर्ज सूच्य अग्रं परतॊदं तत्र चादधत सर्वम एतत ततॊ दत्त्वा नृपॊ वाक्यम अथाब्रवीत 33 भगवन कव रथॊ यातु बरवीतु भृगुनन्दनः यत्र वक्ष्यसि विप्रर्षे तत्र यास्यति ते रथः 34 एवं कुतस तु भगवान परत्युवाचाथ तं नृपम इतः परभृति यातव्यं पदकं पदकं शनैः 35 शरॊमॊ मम यथा न सयात तथा मे छन्द चारिणौ सुखं चैवास्मि वॊढव्यॊ जनः सर्वश च पश्यतु 36 नॊत्सार्यः पथिकः कश चित तेभ्यॊ दास्याम्य अहं वसु बराह्मणेभ्यश च ये कामान अर्थयिष्यन्ति मां पथि 37 सर्वं दास्याम्य अशेषेण धनं रत्नानि चैव हि करियतां निखिलेनैतन मा विचारय पार्थिव 38 तस्य तद वचनं शरुत्वा राजा भृत्यान अथाब्रवीत यद यद बरूयान मुनिस तत तत सर्वं देयम अशङ्कितैः 39 ततॊ रत्नान्य अनेकानि सत्रियॊ युग्यम अजाविकम कृताकृतं च कनकं जगेन्द्राश चाचलॊपमाः 40 अन्वगच्छन्त तम ऋषिं राजामात्याश च सर्वशः हाहाभूतं च तत सर्वम आसीन नगरम आर्तिमत 41 तौ तीक्ष्णाग्रेण सहसा परतॊदेन परचॊदितौ पृष्ठे विद्धौ कटे चैव निर्विकारौ तम ऊहतुः 42 वेपमानौ विराहारौ पञ्चाशद रात्रकर्शितौ कथं चिद ऊहतुर वीरौ दम्पती तं रथॊत्तमम 43 बहुशॊ भृशविद्धौ तौ कषरमाणौ कषतॊद्भवम ददृशाते महाराज पुष्पिताव इव किंशुकौ 44 औ दृष्ट्वा पौरवर्गस तु भृशं शॊकपरायणः अभिशापभयात तरस्तॊ न च किं चिद उवाच ह 45 दवन्द्वशश चाब्रुवन सर्वे पश्यध्वं तपसॊ बलम करुद्धा अपि मुनिश्रेष्ठं वीक्षितुं नैव शक्नुमः 46 अहॊ भगवतॊ वीर्यं महर्षेर भावितात्मनः राज्ञश चापि सभार्यस्य धैर्यं पश्यत यादृशम 47 शरान्ताव अपि हि कृच्छ्रेण रथम एतं समूहतुः न चैतयॊर विकारं वै ददर्श भृगुनन्दनः 48 [भ] ततः स निर्विकारौ तौ दृष्ट्वा भृगुकुलॊद्वहः वसु विश्राणयाम आस यथा वैश्रवणस तथा 49 तत्रापि राजा परीतात्मा यथाज्ञप्तम अथाकरॊत ततॊ ऽसय भगवान परीतॊ बभूव मुनिसत्तमः 50 अवतीर्य रथश्रेष्ठाद दम्पती तौ मुमॊच ह विमॊच्य चैतौ विधिवत ततॊ वाक्यम उवाच ह 51 सनिग्धगम्भीरया वाचा भार्गवः सुप्रसन्नया ददानि वां वरं शरेष्ठं तद बरूताम इति भारत 52 सुकुमारौ च तौ विद्वान कराभ्यां मुनिसत्तमः पस्पर्शामृतकल्पाभ्यां सनेहाद भरतसत्तम 53 अथाब्रवीन नृपॊ वाक्यं शरमॊ नास्त्य आवयॊर इह विश्रान्तौ सवः परभावात ते धयानेनैवेति भार्गव 54 अथ तौ भगवान पराह परहृष्टश चयवनस तदा न वृथा वयाहृतं पूर्वं यन मया तद भविष्यति 55 रमणीयः समुद्देशॊ गङ्गातीरम इदं शुभम कं चित कालं वरतपरॊ निवत्स्यामीह पार्थिव 56 गम्यतां सवपुरं पुत्र विश्रान्तः पुनर एष्यसि इहस्थं मां सभार्यस तवं दरष्टासि शवॊ नराधिप 57 न च मन्युस तवया कार्यः शरेयस ते समुपस्थितम यत काङ्क्षितं हृदिस्थं ते तत सर्वं संभविष्यति 58 इत्य एवम उक्तः कुशिकः परहृष्टेनान्तरात्मना परॊवाच मुनिशार्दूलम इदं वचनम अर्थवत 59 न मे मन्युर महाभाग पूतॊ ऽसमि भगवंस तवया संवृत्तौ यौवनस्थौ सवॊ वपुष्मन्तौ बलान्वितौ 60 परतॊदेन वरणा ये मे सभार्यस्य कृतास तवया तान न पश्यामि गात्रेषु सवस्थॊ ऽसमि सह भार्यया 61 इमां च देवीं पश्यामि मुने दिव्याप्सरॊपमाम शरिया परमया युक्तां यथादृष्टां मया पुरा 62 तव परसादात संवृत्तम इदं सर्वं महामुने नैतच चित्रं तु भगवंस तवयि सत्यपराक्रम 63 इत्य उक्तः परत्युवाचेदं वयचनः कुशिकं तदा आगच्छेथाः सभार्यश च तवम इहेति नराधिप 64 इत्य उक्तः समनुज्ञातॊ राजर्षिर अभिवाद्य तम परययौ वपुषा युक्तॊ नगरं देवराजवत 65 तत एनम उपाजग्मुर अमात्याः स पुरॊहिताः बलस्था गणिका युक्ताः सर्वाः परकृतयस तथा 66 तैर वृतः कुशिकॊ राजा शरिया परमया जवलन परविवेश पुरं हृष्टः पूज्यमानॊ ऽथ बन्दिभिः 67 ततः परविश्य नगरं कृत्वा सर्वाह्णिक करियाः भुक्त्वा सभार्यॊ रजनीम उवास स महीपतिः 68 ततस तु तौ नवम अभिवीक्ष्य यौवनं; परस्परं विगतजराव इवामरौ ननन्दतुः शयनगतौ वपुर धरौ; शरिया युतौ दविज वरदत्तया तया 69 स चाप्य ऋषिर भृगुकुलकीर्तिवर्धनस; तपॊधनॊ वनम अभिरामम ऋद्धिमत मनीषया बहुविध रत्नभूषितं; ससर्ज यन नास्ति शतक्रतॊर अपि |
1
[y] tasminn antarhite vipre rājā kim akarot tadā bhāryā cāsya mahābhāgā tan me brūhi pitāmaha 2 [bh] adṛṣṭvā sa mahīpālas tam ṛṣiṃ saha bhāryayā pariśrānto nivavṛte vrīḍito naṣṭacetanaḥ 3 sa praviśya purīṃ dīno nābhyabhāṣata kiṃ cana tad eva cintayām āsa cyavanasya viceṣṭitam 4 atha śūnyena manasā praviveśa gṛhaṃ nṛpaḥ dadarśa śayane tasmiñ śayānaṃ bhṛtunandanam 5 vismitau tau tu dṛṣṭvā taṃ tad āścaryaṃ vicintya ca darśanāt tasya ca muner viśrāntau saṃbabhūvatuḥ 6 yathāsthānaṃ tu tau sthitvā bhūyas taṃ saṃvavāhatuḥ athāpareṇa pārśvena suṣvāpa sa mahāmuniḥ 7 tenaiva ca sa kālena pratyabudhyata vīryavān na ca tau cakratuḥ kiṃ cid vikāraṃ bhayaśaṅkitau 8 pratibuddhas tu sa munis tau provāca viśāṃ pate tailābhyaṅgo dīyatāṃ me snāsye 'ham iti bhārata 9 tatheti tau pratiśrutya kṣudhitau śramakarśitau śatapākena tailena mahārheṇopatasthatuḥ 10 tataḥ sukhāsīnam ṛṣiṃ vāgyatau saṃvavāhatuḥ na ca paryāptam ity āha bhārgavaḥ sumahātapāḥ 11 yadā tau nirvikārau tu lakṣayām āsa bhārgavaḥ tata utthāya sahasā snānaśālāṃ viveśa ha kḷptam eva tu tatrāsīt snānīyaṃ pārthivocitam 12 asatkṛtya tu tat sarvaṃ tatraivāntaradhīyata sa muniḥ punar evātha nṛpateḥ paśyatas tadā nāsūyāṃ cakratus tau ca dampatī bharatarṣabha 13 atha snātaḥ sa bhagavān siṃhāsanagataḥ prabhuḥ darśayām āsa kuśikaṃ sabhāryaṃ bhṛgunandanaḥ 14 saṃhṛṣṭavadano rājā sabhāryaḥ kuśiko muniḥ siddham annam iti prahvo nirvikāro nyavedayat 15 ānīyatām iti munis taṃ covāca narādhipam rājā ca samupājahre tadannaṃ saha bhāryayā 16 māṃsaprakārān vividhāñ śākāni vividhāni ca vesavāra vikārāṃś ca pānakāni laghūni ca 17 rasālāpūpakāṃś citrān modakān atha ṣāḍavān rasān nānāprakārāṃś ca vanyaṃ ca munibhojanam 18 phalāni ca vicitrāṇi tathā bhojyāni bhūriśaḥ badareṅguda kāśmarya bhallātaka vaṭāni ca 19 gṛhasthānāṃ ca yad bhojyaṃ yac cāpi vanavāsinām sarvam āhārayām āsa rājā śāpabhayān muneḥ 20 atha sarvam upanyastam agrataś cyavanasya tat tataḥ sarvaṃ samānīya tac ca śayyāsanaṃ muniḥ 21 vastraiḥ śubhair avacchādya bhojanopaskaraiḥ saha sarvam ādīpayām āsa cyavano bhṛgunandanaḥ 22 na ca tau cakratuḥ kopaṃ dampatī sumahāvratau tayoḥ saṃprekṣator eva punar antarhito 'bhavat 23 tatraiva ca sa rājarṣir tasthau tāṃ rajanīṃ tadā sabhāryo vāgyataḥ śrīmān na ca taṃ kopa āviśat 24 nityaṃ saṃskṛtam annaṃ tu vividhaṃ rājaveśmani śayanāni ca mukhyāni pariṣekāś ca puṣkalāḥ 25 vastraṃ ca vividhākāram abhavat samupārjitam na śaśāka tato draṣṭum antaraṃ cyavanas tadā 26 punar eva ca viprarṣiḥ provāca kuśikaṃ nṛpam sabhāryo māṃ rathenāśu vaha yatra bravīmy aham 27 tatheti ca prāha nṛpo nirviśaṅkas tapodhanam krīḍā ratho 'stu bhagavann uta sāṃgrāmiko rathaḥ 28 ity uktaḥ sa munis tena rājñā hṛṣṭena tad vacaḥ cyavanaḥ pratyuvācedaṃ hṛṣṭaḥ parapuraṃjayam 29 sajjīkuru rathaṃ kṣipraṃ yas te sāṃgrāmiko mataḥ sāyudhaḥ sa patākaś ca sa śaktiḥ kaṇa yaṣṭimān 30 kiṅkiṇīśatanirghoṣo yuktas tomarakalpanaiḥ gadākhaḍganibaddhaś ca parameṣu śatānvitaḥ 31 tataḥ sa taṃ tathety uktvā kalpayitvā mahāratham bhāryāṃ vāme dhuri tadā cātmānaṃ dakṣiṇe tathā 32 tridaṃṣṭraṃ varja sūcy agraṃ pratodaṃ tatra cādadhat sarvam etat tato dattvā nṛpo vākyam athābravīt 33 bhagavan kva ratho yātu bravītu bhṛgunandanaḥ yatra vakṣyasi viprarṣe tatra yāsyati te rathaḥ 34 evaṃ kutas tu bhagavān pratyuvācātha taṃ nṛpam itaḥ prabhṛti yātavyaṃ padakaṃ padakaṃ śanaiḥ 35 śromo mama yathā na syāt tathā me chanda cāriṇau sukhaṃ caivāsmi voḍhavyo janaḥ sarvaś ca paśyatu 36 notsāryaḥ pathikaḥ kaś cit tebhyo dāsyāmy ahaṃ vasu brāhmaṇebhyaś ca ye kāmān arthayiṣyanti māṃ pathi 37 sarvaṃ dāsyāmy aśeṣeṇa dhanaṃ ratnāni caiva hi kriyatāṃ nikhilenaitan mā vicāraya pārthiva 38 tasya tad vacanaṃ śrutvā rājā bhṛtyān athābravīt yad yad brūyān munis tat tat sarvaṃ deyam aśaṅkitaiḥ 39 tato ratnāny anekāni striyo yugyam ajāvikam kṛtākṛtaṃ ca kanakaṃ jagendrāś cācalopamāḥ 40 anvagacchanta tam ṛṣiṃ rājāmātyāś ca sarvaśaḥ hāhābhūtaṃ ca tat sarvam āsīn nagaram ārtimat 41 tau tīkṣṇāgreṇa sahasā pratodena pracoditau pṛṣṭhe viddhau kaṭe caiva nirvikārau tam ūhatuḥ 42 vepamānau virāhārau pañcāśad rātrakarśitau kathaṃ cid ūhatur vīrau dampatī taṃ rathottamam 43 bahuśo bhṛśaviddhau tau kṣaramāṇau kṣatodbhavam dadṛśāte mahārāja puṣpitāv iva kiṃśukau 44 au dṛṣṭvā pauravargas tu bhṛśaṃ śokaparāyaṇaḥ abhiśāpabhayāt trasto na ca kiṃ cid uvāca ha 45 dvandvaśaś cābruvan sarve paśyadhvaṃ tapaso balam kruddhā api muniśreṣṭhaṃ vīkṣituṃ naiva śaknumaḥ 46 aho bhagavato vīryaṃ maharṣer bhāvitātmanaḥ rājñaś cāpi sabhāryasya dhairyaṃ paśyata yādṛśam 47 śrāntāv api hi kṛcchreṇa ratham etaṃ samūhatuḥ na caitayor vikāraṃ vai dadarśa bhṛgunandanaḥ 48 [bh] tataḥ sa nirvikārau tau dṛṣṭvā bhṛgukulodvahaḥ vasu viśrāṇayām āsa yathā vaiśravaṇas tathā 49 tatrāpi rājā prītātmā yathājñaptam athākarot tato 'sya bhagavān prīto babhūva munisattamaḥ 50 avatīrya rathaśreṣṭhād dampatī tau mumoca ha vimocya caitau vidhivat tato vākyam uvāca ha 51 snigdhagambhīrayā vācā bhārgavaḥ suprasannayā dadāni vāṃ varaṃ śreṣṭhaṃ tad brūtām iti bhārata 52 sukumārau ca tau vidvān karābhyāṃ munisattamaḥ pasparśāmṛtakalpābhyāṃ snehād bharatasattama 53 athābravīn nṛpo vākyaṃ śramo nāsty āvayor iha viśrāntau svaḥ prabhāvāt te dhyānenaiveti bhārgava 54 atha tau bhagavān prāha prahṛṣṭaś cyavanas tadā na vṛthā vyāhṛtaṃ pūrvaṃ yan mayā tad bhaviṣyati 55 ramaṇīyaḥ samuddeśo gaṅgātīram idaṃ śubham kaṃ cit kālaṃ vrataparo nivatsyāmīha pārthiva 56 gamyatāṃ svapuraṃ putra viśrāntaḥ punar eṣyasi ihasthaṃ māṃ sabhāryas tvaṃ draṣṭāsi śvo narādhipa 57 na ca manyus tvayā kāryaḥ śreyas te samupasthitam yat kāṅkṣitaṃ hṛdisthaṃ te tat sarvaṃ saṃbhaviṣyati 58 ity evam uktaḥ kuśikaḥ prahṛṣṭenāntarātmanā provāca muniśārdūlam idaṃ vacanam arthavat 59 na me manyur mahābhāga pūto 'smi bhagavaṃs tvayā saṃvṛttau yauvanasthau svo vapuṣmantau balānvitau 60 pratodena vraṇā ye me sabhāryasya kṛtās tvayā tān na paśyāmi gātreṣu svastho 'smi saha bhāryayā 61 imāṃ ca devīṃ paśyāmi mune divyāpsaropamām śriyā paramayā yuktāṃ yathādṛṣṭāṃ mayā purā 62 tava prasādāt saṃvṛttam idaṃ sarvaṃ mahāmune naitac citraṃ tu bhagavaṃs tvayi satyaparākrama 63 ity uktaḥ pratyuvācedaṃ vyacanaḥ kuśikaṃ tadā āgacchethāḥ sabhāryaś ca tvam iheti narādhipa 64 ity uktaḥ samanujñāto rājarṣir abhivādya tam prayayau vapuṣā yukto nagaraṃ devarājavat 65 tata enam upājagmur amātyāḥ sa purohitāḥ balasthā gaṇikā yuktāḥ sarvāḥ prakṛtayas tathā 66 tair vṛtaḥ kuśiko rājā śriyā paramayā jvalan praviveśa puraṃ hṛṣṭaḥ pūjyamāno 'tha bandibhiḥ 67 tataḥ praviśya nagaraṃ kṛtvā sarvāhṇika kriyāḥ bhuktvā sabhāryo rajanīm uvāsa sa mahīpatiḥ 68 tatas tu tau navam abhivīkṣya yauvanaṃ; parasparaṃ vigatajarāv ivāmarau nanandatuḥ śayanagatau vapur dharau; śriyā yutau dvija varadattayā tayā 69 sa cāpy ṛṣir bhṛgukulakīrtivardhanas; tapodhano vanam abhirāmam ṛddhimat manīṣayā bahuvidha ratnabhūṣitaṃ; sasarja yan nāsti śatakrator api |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 13
Chapter 54
|
1
[भ] ततः स राजा रात्र्यन्ते परतिबुद्धॊ महामनाः कृतपूर्वाह्णिकः परायात सभार्यस तद वनं परति 2 ततॊ ददर्श नृपतिः परासादं सर्वकाञ्चनम मणिस्तम्भसहस्राढ्यं गन्धर्वनगरॊपमम तत्र दिव्यान अभिप्रायान ददर्श कुशिकस तदा 3 पर्वतान रम्यसानूंश च नलिनीश च स पङ्कजाः चित्रशालाश च विविधास तॊरणानि च भारत शाद्वलॊपचितां भूमिं तथा काञ्चनकुट्टिमाम 4 सह कारान परफुल्लांश च केतकॊद्दालकान धवान अशॊकान मुचुकुन्दांश च फुल्लांश चैवाति मुक्तकान 5 चम्पकांस तिलकान भाव्यान पनसान वञ्जुलान अपि पुष्पितान कर्णिकारांश च तत्र तत्र ददर्श ह 6 शयामां वारणपुष्पीं च तथाष्टा पदिकां लताम तत्र तत्र परिकॢप्ता ददर्श स महीपतिः 7 वृक्षान पद्मॊत्पलधरान सर्वर्तुकुसुमांस तथा विमानच छन्दकांश चापि परासादान पद्मसंनिभान 8 शीतलानि च तॊयानि कव चिद उष्णानि भारत आसनानि विचित्राणि शयनप्रवराणि च 9 पर्यङ्कान सर्वसौवर्णान परार्ध्यास्तरणास्तृतान भक्ष्यभॊज्यम अनन्तं च तत्र तत्रॊपकल्पितम 10 वाणी वादाञ शुकांश चापि शारिका भृङ्गराजकान कॊकिलाञ शतपत्रांश च कॊयष्टिमक कुक्कुटान 11 मयूरान कुक्कुटांश चापि पुत्रकाञ जीव जीवकान चकॊरान वानरान हंसान सारसांश चक्रसाह्वयान 12 समन्ततः परणदितान ददर्श सुमनॊहरान कव चिद अप्सरसां संघान गन्धर्वाणां च पार्थिव 13 कान्ताभिर अपरांस तत्र परिष्वक्तान ददर्श ह न ददर्श च तान भूयॊ ददर्श च पुनर नृपः 14 गीतध्वनिं सुमधुरं तथैवाध्ययन धवनिम हंसान सुमधुरांश चापि तत्र शुश्राव पार्थिवः 15 तं दृष्ट्वात्यद्भुतं राजा मनसाचिन्तयत तदा सवप्नॊ ऽयं चित्तविभ्रंश उताहॊ सत्यम एव तु 16 अहॊ सह शरीरेण पराप्तॊ ऽसमि परमां गतिम उत्तरान वा कुरून पुण्यान अथ वाप्य अमरावतीम 17 किं तव इदं महद आश्चर्यं संपश्यामीत्य अचिन्तयत एवं संचिन्तयन्न एव ददर्श मुनिपुंगवम 18 तस्मिन विमाने सौवर्णे मणिस्तम्भसमाकुले महार्हे शयने दिव्ये शयानं भृगुनन्दनम 19 तम अभ्ययात परहर्षेण नरेन्द्रः सह भार्यया अन्तर्हितस ततॊ भूयश चयवनः शयनं च तत 20 ततॊ ऽनयस्मिन वनॊद्देशे पुनर एव ददर्श तम कौश्यां बृस्यां समासीनं जपमानं महाव्रतम एवं यॊगबलाद विप्रॊ मॊहयाम आस पार्थिवम 21 कषणेन तद वनं चैव ते चैवाप्सरसां गणाः गन्धर्वाः पादपाश चैव सर्वम अन्तरधीयत 22 निःशब्दम अभवच चापि गङ्गाकूलं पुनर नृप कुश वल्मीक भूयिष्ठं बभूव च यथा पुरा 23 ततः स राजा कुशिकः सभार्यस तेन कर्मणा विस्मयं परमं पराप्तस तद दृष्ट्वा महद अद्भुतम 24 ततः परॊवाच कुशिकॊ भार्यां हर्षसमन्वितः पश्य भद्रे यथा भावाश चित्रा दृष्टाः सुदुर्लभाः 25 परसादाद भृगुमुख्यस्य किम अन्यत्र तपॊबलात तपसा तद अवाप्यं हि यन न शक्यं मनॊरथैः 26 तरैलॊक्यराज्याद अपि हि तप एव विशिष्यते तपसा हि सुतप्तेन करीडत्य एष तपॊधनः 27 अहॊ परभावॊ बरह्मर्षेश चयवनस्य महात्मनः इच्छन्न एष तपॊ वीर्याद अन्याँल लॊकान सृजेद अपि 28 बराह्मणा एव जायेरन पुण्यवाग बुद्धिकर्मणः उत्सहेद इह कर्तुं हि कॊ ऽनयॊ वै चयवनाद ऋते 29 बराह्मण्यं दुर्लभं लॊके राज्यं हि सुलभं नरैः बराह्मण्यस्य परभावाद धि रथे युक्तौ सवधुर्यवत 30 इत्य एवं चिन्तयानः स विदितश चयवनस्य वै संप्रेक्ष्यॊवाच स नृपं कषिप्रम आगम्यताम इति 31 इत्य उक्तः सह भार्यस तम अभ्यगच्छन महामुनिम शिरसा वन्दनीयं तम अवन्दत स पार्थिवः 32 तस्याशिषः परयुज्याथ स मुनिस तं नराधिपम निषीदेत्य अब्रवीद धीमान सान्त्वयन पुरुषर्षभ 33 ततः परकृतिम आपन्नॊ भार्गवॊ नृपते नृपम उवाच शलक्ष्णया वाचा तर्पयन्न इव भारत 34 राजन सम्यग जितानीह पञ्च पञ्चसु यत तवया मनःषष्ठानीन्द्रियाणि कृच्छ्रान मुक्तॊ ऽसि तेन वै 35 सम्यग आराधितः पुत्र तवयाहं वदतां वर न हि ते वृजिनं किं चित सुसूक्ष्मम अपि विद्यते 36 अनुजानीहि मां राजन गमिष्यामि यथागतम परीतॊ ऽसमि तव राजेन्द्र वरश च परतिगृह्यताम 37 [कुषिक] अग्निमध्य गतेनेदं भगवन संनिधौ मया वर्तितं भृगुशार्दूल यन न दग्धॊ ऽसमि तद बहु 38 एष एव वरॊ मुख्यः पराप्तॊ मे भृगुनन्दन यत परीतॊ ऽसि समाचारात कुलं पूतं ममानघ 39 एष मे ऽनुग्रहॊ विप्र जीविते च परयॊजनम एतद राज्यफलं चैव तपश चैतत परं मम 40 यदि तु परीतिमान विप्र मयि तवं भृगुनन्दन अस्ति मे संशयः कश चित तन मे वयाख्यातुम अर्हसि |
1
[bh] tataḥ sa rājā rātryante pratibuddho mahāmanāḥ kṛtapūrvāhṇikaḥ prāyāt sabhāryas tad vanaṃ prati 2 tato dadarśa nṛpatiḥ prāsādaṃ sarvakāñcanam maṇistambhasahasrāḍhyaṃ gandharvanagaropamam tatra divyān abhiprāyān dadarśa kuśikas tadā 3 parvatān ramyasānūṃś ca nalinīś ca sa paṅkajāḥ citraśālāś ca vividhās toraṇāni ca bhārata śādvalopacitāṃ bhūmiṃ tathā kāñcanakuṭṭimām 4 saha kārān praphullāṃś ca ketakoddālakān dhavān aśokān mucukundāṃś ca phullāṃś caivāti muktakān 5 campakāṃs tilakān bhāvyān panasān vañjulān api puṣpitān karṇikārāṃś ca tatra tatra dadarśa ha 6 śyāmāṃ vāraṇapuṣpīṃ ca tathāṣṭā padikāṃ latām tatra tatra parikḷptā dadarśa sa mahīpatiḥ 7 vṛkṣān padmotpaladharān sarvartukusumāṃs tathā vimānac chandakāṃś cāpi prāsādān padmasaṃnibhān 8 śītalāni ca toyāni kva cid uṣṇāni bhārata āsanāni vicitrāṇi śayanapravarāṇi ca 9 paryaṅkān sarvasauvarṇān parārdhyāstaraṇāstṛtān bhakṣyabhojyam anantaṃ ca tatra tatropakalpitam 10 vāṇī vādāñ śukāṃś cāpi śārikā bhṛṅgarājakān kokilāñ śatapatrāṃś ca koyaṣṭimaka kukkuṭān 11 mayūrān kukkuṭāṃś cāpi putrakāñ jīva jīvakān cakorān vānarān haṃsān sārasāṃś cakrasāhvayān 12 samantataḥ praṇaditān dadarśa sumanoharān kva cid apsarasāṃ saṃghān gandharvāṇāṃ ca pārthiva 13 kāntābhir aparāṃs tatra pariṣvaktān dadarśa ha na dadarśa ca tān bhūyo dadarśa ca punar nṛpaḥ 14 gītadhvaniṃ sumadhuraṃ tathaivādhyayana dhvanim haṃsān sumadhurāṃś cāpi tatra śuśrāva pārthivaḥ 15 taṃ dṛṣṭvātyadbhutaṃ rājā manasācintayat tadā svapno 'yaṃ cittavibhraṃśa utāho satyam eva tu 16 aho saha śarīreṇa prāpto 'smi paramāṃ gatim uttarān vā kurūn puṇyān atha vāpy amarāvatīm 17 kiṃ tv idaṃ mahad āścaryaṃ saṃpaśyāmīty acintayat evaṃ saṃcintayann eva dadarśa munipuṃgavam 18 tasmin vimāne sauvarṇe maṇistambhasamākule mahārhe śayane divye śayānaṃ bhṛgunandanam 19 tam abhyayāt praharṣeṇa narendraḥ saha bhāryayā antarhitas tato bhūyaś cyavanaḥ śayanaṃ ca tat 20 tato 'nyasmin vanoddeśe punar eva dadarśa tam kauśyāṃ bṛsyāṃ samāsīnaṃ japamānaṃ mahāvratam evaṃ yogabalād vipro mohayām āsa pārthivam 21 kṣaṇena tad vanaṃ caiva te caivāpsarasāṃ gaṇāḥ gandharvāḥ pādapāś caiva sarvam antaradhīyata 22 niḥśabdam abhavac cāpi gaṅgākūlaṃ punar nṛpa kuśa valmīka bhūyiṣṭhaṃ babhūva ca yathā purā 23 tataḥ sa rājā kuśikaḥ sabhāryas tena karmaṇā vismayaṃ paramaṃ prāptas tad dṛṣṭvā mahad adbhutam 24 tataḥ provāca kuśiko bhāryāṃ harṣasamanvitaḥ paśya bhadre yathā bhāvāś citrā dṛṣṭāḥ sudurlabhāḥ 25 prasādād bhṛgumukhyasya kim anyatra tapobalāt tapasā tad avāpyaṃ hi yan na śakyaṃ manorathaiḥ 26 trailokyarājyād api hi tapa eva viśiṣyate tapasā hi sutaptena krīḍaty eṣa tapodhanaḥ 27 aho prabhāvo brahmarṣeś cyavanasya mahātmanaḥ icchann eṣa tapo vīryād anyāṁl lokān sṛjed api 28 brāhmaṇā eva jāyeran puṇyavāg buddhikarmaṇaḥ utsahed iha kartuṃ hi ko 'nyo vai cyavanād ṛte 29 brāhmaṇyaṃ durlabhaṃ loke rājyaṃ hi sulabhaṃ naraiḥ brāhmaṇyasya prabhāvād dhi rathe yuktau svadhuryavat 30 ity evaṃ cintayānaḥ sa viditaś cyavanasya vai saṃprekṣyovāca sa nṛpaṃ kṣipram āgamyatām iti 31 ity uktaḥ saha bhāryas tam abhyagacchan mahāmunim śirasā vandanīyaṃ tam avandata sa pārthivaḥ 32 tasyāśiṣaḥ prayujyātha sa munis taṃ narādhipam niṣīdety abravīd dhīmān sāntvayan puruṣarṣabha 33 tataḥ prakṛtim āpanno bhārgavo nṛpate nṛpam uvāca ślakṣṇayā vācā tarpayann iva bhārata 34 rājan samyag jitānīha pañca pañcasu yat tvayā manaḥṣaṣṭhānīndriyāṇi kṛcchrān mukto 'si tena vai 35 samyag ārādhitaḥ putra tvayāhaṃ vadatāṃ vara na hi te vṛjinaṃ kiṃ cit susūkṣmam api vidyate 36 anujānīhi māṃ rājan gamiṣyāmi yathāgatam prīto 'smi tava rājendra varaś ca pratigṛhyatām 37 [kuṣika] agnimadhya gatenedaṃ bhagavan saṃnidhau mayā vartitaṃ bhṛguśārdūla yan na dagdho 'smi tad bahu 38 eṣa eva varo mukhyaḥ prāpto me bhṛgunandana yat prīto 'si samācārāt kulaṃ pūtaṃ mamānagha 39 eṣa me 'nugraho vipra jīvite ca prayojanam etad rājyaphalaṃ caiva tapaś caitat paraṃ mama 40 yadi tu prītimān vipra mayi tvaṃ bhṛgunandana asti me saṃśayaḥ kaś cit tan me vyākhyātum arhasi |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 13
Chapter 55
|
1
[च] वरश च गृह्यतां मत्तॊ यश च ते संशयॊ हृदि तं च बरूहि नरश्रेष्ठ सर्वं संपादयामि ते 2 [कुषिक] यदि परीतॊ ऽसि भगवंस ततॊ मे वद भार्गव कारणं शरॊतुम इच्छामि मद्गृहे वासकारितम 3 शयनं चैकपार्श्वेन दिवसान एकविंशतिम अकिं चिद उक्त्वा गमनं बहिश च मुनिपुंगव 4 अन्तर्धानम अकस्माच च पुनर एव च दर्शनम पुनश च शयनं विप्र दिवसान एकविंशतिम 5 तैलाभ्यक्तस्य गमनं भॊजनं च गृहे मम समुपानीय विविधं यद दग्धं जातवेदसा निर्याणं च रथेनाशु सहसा यत्कृतं तवया 6 धनानां च विसर्गस्य वनस्यापि च दर्शनम परासादानां बहूनां च काञ्चनानां महामुने 7 मणिविद्रुम पादानां पर्यङ्कानां च दर्शनम पुनश चादर्शनं तस्य शरॊतुम इच्छामि कारणम 8 अतीव हय अत्र मुह्यामि चिन्तयानॊ दिवानिशम न चैवात्राधिगच्छामि सर्वस्यास्य विनिश्चयम एतद इच्छामि कार्त्स्न्येन सत्यं शरॊतुं तपॊधन 9 [च] शृणु सर्वम अशेषेण यद इदं येन हेतुना न हि शक्यम अनाख्यातुम एवं पृष्टेन पार्थिव 10 पितामहस्य वदतः पुरा देवसमागमे शरुतवान अस्मि यद राजंस तन मे निगदतः शृणु 11 बरह्मक्षत्रविरॊधेन भविता कुलसंकरः पौत्र सते भविता राजंस तेजॊ वीर्यसमन्वितः 12 ततः सवकुलरक्षार्थम अहं तवा समुपागमम चिकीर्षन कुशिकॊच्छेदं संदिधक्षुः कुलं तव 13 ततॊ ऽहम आगम्य पुरा तवाम अवॊचं महीपते नियमं कं चिद आरप्स्ये शुश्रूषा करियताम इति 14 न च ते दुष्कृतं किं चिद अहम आसादयं गृहे तेन जीवसि राजर्षे न भवेथास ततॊ ऽनयथा 15 एतां बुद्धिं समास्थाय दिवसान एकविंशतिम सुप्तॊ ऽसमि यदि मां कश चिद बॊधयेद इति पार्थिव 16 यदा तवया सभार्येण संस्पुतॊ न परबॊधितः अहं तदैव ते परीतॊ मनसा राजसत्तम 17 उत्थाय चास्मि निष्क्रान्तॊ यदि मां तवं महीपते पृच्छेः कव यास्यसीत्य एवं शपेयं तवाम इति परभॊ 18 अन्तर्हितश चास्मि पुनः पुनर एव च ते गृहे यॊगम आस्थाय संविष्टॊ दिवसान एकविंशतिम 19 कषुधितॊ माम असूयेथाः शरमाद वेति नराधिप एतां बुद्धिं समास्थाय कर्शितौ वां मया कषुधा 20 न च ते ऽभूत सुसूक्ष्मॊ ऽपि मन्युर मनसि पार्थिव सभार्यस्य नरश्रेष्ठ तेन ते परीतिमान अहम 21 भॊजनं च समानाय्य यत तद आदीपितं मया करुध्येथा यदि मात्सर्याद इति तन मर्षितं च ते 22 ततॊ ऽहं रथम आरुह्य तवाम अवॊचं नराधिप सभार्यॊ मां वहस्वेति तच च तवं कृतवांस तथा 23 अविशङ्कॊ नरपते परीतॊ ऽहं चापि तेन ते धनॊत्सर्गे ऽपि च कृते न तवां करॊधः परधर्षयत 24 ततः परीतेन ते राजन पुनर एतत कृतं तव सभार्यस्य वनं भूयस तद विद्धि मनुजाधिप 25 परीत्यर्थं तव चैतन मे सवर्गसंदर्शनं कृतम यत ते वने ऽसमिन नृपते दृष्टं दिव्यं निदर्शनम 26 सवर्गॊद्देशस तवया राजन स शरीरेण पार्थिव मुहूर्तम अनुभूतॊ ऽसौ सभार्येण नृपॊत्तम 27 निदर्शनार्थं तपसॊ धर्मस्य च नराधिप तत्र यासीत सपृहा राजंस तच चापि विदितं मम 28 बराह्मण्यं काङ्क्षसे हि तवं तपश च पृथिवीपते अवमन्य नरेन्द्रत्वं देवेन्द्रत्वं च पार्थिव 29 एवम एतद यथात्थ तवं बराह्मण्यं तात दुर्लभम बराह्मण्ये सति चर्षित्वम ऋषित्वे च तपस्विता 30 भविष्यत्य एष ते कामः कुशिकात कौशिकॊ दविजः तृतीयं पुरुषं पराप्य बराह्मणत्वं गमिष्यति 31 वंशस ते पार्थिवश्रेष्ठ भृगूणाम एव तेजसा पौत्रस ते भविता विप्र तपस्वी पावकद्युतिः 32 यः स देवमनुष्याणां भयम उत्पादयिष्यति तरयाणां चैव लॊकानां सत्यम एतद बरवीमि ते 33 वरं गृहाण राजर्षे यस ते मनसि वर्तते तीर्थयात्रां गमिष्यामि पुरा कालॊ ऽतिवर्तते 34 [क] एष एव वरॊ मे ऽदय यत तवं परीतॊ महामुने भवत्व एतद यथात्थ तवं तपः पौत्रे ममानघ बराह्मण्यं मे कुलस्यास्तु भगवन्न एष मे वरः 35 पुनश चाख्यातुम इच्छामि भगवन विस्तरेण वै कथम एष्यति विप्रत्वं कुलं मे भृगुनन्दन कश चासौ भविता बन्धुर मम कश चापि संमतः |
1
[c] varaś ca gṛhyatāṃ matto yaś ca te saṃśayo hṛdi taṃ ca brūhi naraśreṣṭha sarvaṃ saṃpādayāmi te 2 [kuṣika] yadi prīto 'si bhagavaṃs tato me vada bhārgava kāraṇaṃ śrotum icchāmi madgṛhe vāsakāritam 3 śayanaṃ caikapārśvena divasān ekaviṃśatim akiṃ cid uktvā gamanaṃ bahiś ca munipuṃgava 4 antardhānam akasmāc ca punar eva ca darśanam punaś ca śayanaṃ vipra divasān ekaviṃśatim 5 tailābhyaktasya gamanaṃ bhojanaṃ ca gṛhe mama samupānīya vividhaṃ yad dagdhaṃ jātavedasā niryāṇaṃ ca rathenāśu sahasā yatkṛtaṃ tvayā 6 dhanānāṃ ca visargasya vanasyāpi ca darśanam prāsādānāṃ bahūnāṃ ca kāñcanānāṃ mahāmune 7 maṇividruma pādānāṃ paryaṅkānāṃ ca darśanam punaś cādarśanaṃ tasya śrotum icchāmi kāraṇam 8 atīva hy atra muhyāmi cintayāno divāniśam na caivātrādhigacchāmi sarvasyāsya viniścayam etad icchāmi kārtsnyena satyaṃ śrotuṃ tapodhana 9 [c] śṛṇu sarvam aśeṣeṇa yad idaṃ yena hetunā na hi śakyam anākhyātum evaṃ pṛṣṭena pārthiva 10 pitāmahasya vadataḥ purā devasamāgame śrutavān asmi yad rājaṃs tan me nigadataḥ śṛṇu 11 brahmakṣatravirodhena bhavitā kulasaṃkaraḥ pautra ste bhavitā rājaṃs tejo vīryasamanvitaḥ 12 tataḥ svakularakṣārtham ahaṃ tvā samupāgamam cikīrṣan kuśikocchedaṃ saṃdidhakṣuḥ kulaṃ tava 13 tato 'ham āgamya purā tvām avocaṃ mahīpate niyamaṃ kaṃ cid ārapsye śuśrūṣā kriyatām iti 14 na ca te duṣkṛtaṃ kiṃ cid aham āsādayaṃ gṛhe tena jīvasi rājarṣe na bhavethās tato 'nyathā 15 etāṃ buddhiṃ samāsthāya divasān ekaviṃśatim supto 'smi yadi māṃ kaś cid bodhayed iti pārthiva 16 yadā tvayā sabhāryeṇa saṃsputo na prabodhitaḥ ahaṃ tadaiva te prīto manasā rājasattama 17 utthāya cāsmi niṣkrānto yadi māṃ tvaṃ mahīpate pṛccheḥ kva yāsyasīty evaṃ śapeyaṃ tvām iti prabho 18 antarhitaś cāsmi punaḥ punar eva ca te gṛhe yogam āsthāya saṃviṣṭo divasān ekaviṃśatim 19 kṣudhito mām asūyethāḥ śramād veti narādhipa etāṃ buddhiṃ samāsthāya karśitau vāṃ mayā kṣudhā 20 na ca te 'bhūt susūkṣmo 'pi manyur manasi pārthiva sabhāryasya naraśreṣṭha tena te prītimān aham 21 bhojanaṃ ca samānāyya yat tad ādīpitaṃ mayā krudhyethā yadi mātsaryād iti tan marṣitaṃ ca te 22 tato 'haṃ ratham āruhya tvām avocaṃ narādhipa sabhāryo māṃ vahasveti tac ca tvaṃ kṛtavāṃs tathā 23 aviśaṅko narapate prīto 'haṃ cāpi tena te dhanotsarge 'pi ca kṛte na tvāṃ krodhaḥ pradharṣayat 24 tataḥ prītena te rājan punar etat kṛtaṃ tava sabhāryasya vanaṃ bhūyas tad viddhi manujādhipa 25 prītyarthaṃ tava caitan me svargasaṃdarśanaṃ kṛtam yat te vane 'smin nṛpate dṛṣṭaṃ divyaṃ nidarśanam 26 svargoddeśas tvayā rājan sa śarīreṇa pārthiva muhūrtam anubhūto 'sau sabhāryeṇa nṛpottama 27 nidarśanārthaṃ tapaso dharmasya ca narādhipa tatra yāsīt spṛhā rājaṃs tac cāpi viditaṃ mama 28 brāhmaṇyaṃ kāṅkṣase hi tvaṃ tapaś ca pṛthivīpate avamanya narendratvaṃ devendratvaṃ ca pārthiva 29 evam etad yathāttha tvaṃ brāhmaṇyaṃ tāta durlabham brāhmaṇye sati carṣitvam ṛṣitve ca tapasvitā 30 bhaviṣyaty eṣa te kāmaḥ kuśikāt kauśiko dvijaḥ tṛtīyaṃ puruṣaṃ prāpya brāhmaṇatvaṃ gamiṣyati 31 vaṃśas te pārthivaśreṣṭha bhṛgūṇām eva tejasā pautras te bhavitā vipra tapasvī pāvakadyutiḥ 32 yaḥ sa devamanuṣyāṇāṃ bhayam utpādayiṣyati trayāṇāṃ caiva lokānāṃ satyam etad bravīmi te 33 varaṃ gṛhāṇa rājarṣe yas te manasi vartate tīrthayātrāṃ gamiṣyāmi purā kālo 'tivartate 34 [k] eṣa eva varo me 'dya yat tvaṃ prīto mahāmune bhavatv etad yathāttha tvaṃ tapaḥ pautre mamānagha brāhmaṇyaṃ me kulasyāstu bhagavann eṣa me varaḥ 35 punaś cākhyātum icchāmi bhagavan vistareṇa vai katham eṣyati vipratvaṃ kulaṃ me bhṛgunandana kaś cāsau bhavitā bandhur mama kaś cāpi saṃmataḥ |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 13
Chapter 56
|
1
[च] अवश्यं कथनीयं मे तवैतन नरपुंगव यदर्थं तवाहम उच्छेत्तुं संप्राप्तॊ मनुजाधिप 2 भृगूणां कषत्रिया याज्या नित्यम एव जनाधिप ते च भेदं गमिष्यन्ति दैवयुक्तेन हेतुना 3 कषत्रियाश च भृगून सर्वान वधिष्यन्ति नराधिप आ गर्भाद अनुकृन्तन्तॊ दैवदण्डनिपीडिताः 4 तत उत्पत्स्यते ऽसमाकं कुले गॊत्र विवर्धनः और्वॊ नाम महातेजा जवलनार्कसमद्युतिः 5 स तरैलॊक्यविनाशाय कॊपाग्निं जनयिष्यति महीं स पर्वत वनां यः करिष्यति भस्मसात 6 कं चित कालं तु तं वह्निं स एव शमयिष्यति समुद्रे वडवा वक्त्रे परक्षिप्य मुनिसत्तमः 7 पुत्रं तस्य महाभागम ऋचीकं भृगुनन्दनम साक्षात कृत्स्नॊ धनुर्वेदः समुपस्थास्यते ऽनघ 8 कषत्रियाणाम अभावाय दैवयुक्तेन हेतुना स तु तं परतिगृह्यैव पुत्रे संक्रामयिष्यति 9 जमदग्नौ महाभागे तपसा भावितात्मनि स चापि भृगुशार्दूलस तं वेदं धारयिष्यति 10 कुलात तु तव धर्मात्मन कन्या सॊ ऽधिगमिष्यति उद्भावनार्थं भवतॊ वंशस्य नृपसत्तम 11 गाधेर दुहितरं पराप्य पौत्रीं तव महातपाः बराह्मणं कषत्रधर्माणं रामम उत्पादयिष्यति 12 कषत्रियं विप्र कर्माणं बृहस्पतिम इवौजसा विश्वामित्रं तव कुले गाधेः पुत्रं सुधार्मिकम तपसा महता युक्तं परदास्यति महाद्युते 13 सत्रियौ तु कारणं तत्र परिवर्ते भविष्यतः पितामह नियॊगाद वै नान्यथैतद भविष्यति 14 तृतीये पुरुषे तुभ्यं बराह्मण तवम उपैष्यति भविता तवं च संबन्धी भृगूणां भावितात्मनाम 15 [भ] कुशिकस तु मुनेर वाक्यं चयवनस्य महात्मनः शरुत्वा हृष्टॊ ऽभवद राजा वाक्यं चेदम उवाच ह एवम अस्त्व इति धर्मात्मा तदा भरतसत्तम 16 चयवनस तु महातेजाः पुनर एव नराधिपम वरार्थं चॊदयाम आस तम उवाच स पार्थिवः 17 बाढम एवं गरहीष्यामि कामं तवत्तॊ महामुने बरह्मभूतं कुलं मे ऽसतु धर्मे चास्य मनॊ भवेत 18 एवम उक्तस तथेत्य एवं परत्युक्त्वा चयवनॊ मुनिः अभ्यनुज्ञाय नृपतिं तीर्थयात्रां ययौ तदा 19 एतत ते कथितं सर्वम अशेषेण मया नृप भृगूणां कुशिकानां च परति संबन्ध कारणम 20 यथॊक्तं मुनिना चापि तथा तद अभवन नृप जन्म रामस्य च मुनेर विश्वामित्रस्य चैव ह |
1
[c] avaśyaṃ kathanīyaṃ me tavaitan narapuṃgava yadarthaṃ tvāham ucchettuṃ saṃprāpto manujādhipa 2 bhṛgūṇāṃ kṣatriyā yājyā nityam eva janādhipa te ca bhedaṃ gamiṣyanti daivayuktena hetunā 3 kṣatriyāś ca bhṛgūn sarvān vadhiṣyanti narādhipa ā garbhād anukṛntanto daivadaṇḍanipīḍitāḥ 4 tata utpatsyate 'smākaṃ kule gotra vivardhanaḥ aurvo nāma mahātejā jvalanārkasamadyutiḥ 5 sa trailokyavināśāya kopāgniṃ janayiṣyati mahīṃ sa parvata vanāṃ yaḥ kariṣyati bhasmasāt 6 kaṃ cit kālaṃ tu taṃ vahniṃ sa eva śamayiṣyati samudre vaḍavā vaktre prakṣipya munisattamaḥ 7 putraṃ tasya mahābhāgam ṛcīkaṃ bhṛgunandanam sākṣāt kṛtsno dhanurvedaḥ samupasthāsyate 'nagha 8 kṣatriyāṇām abhāvāya daivayuktena hetunā sa tu taṃ pratigṛhyaiva putre saṃkrāmayiṣyati 9 jamadagnau mahābhāge tapasā bhāvitātmani sa cāpi bhṛguśārdūlas taṃ vedaṃ dhārayiṣyati 10 kulāt tu tava dharmātman kanyā so 'dhigamiṣyati udbhāvanārthaṃ bhavato vaṃśasya nṛpasattama 11 gādher duhitaraṃ prāpya pautrīṃ tava mahātapāḥ brāhmaṇaṃ kṣatradharmāṇaṃ rāmam utpādayiṣyati 12 kṣatriyaṃ vipra karmāṇaṃ bṛhaspatim ivaujasā viśvāmitraṃ tava kule gādheḥ putraṃ sudhārmikam tapasā mahatā yuktaṃ pradāsyati mahādyute 13 striyau tu kāraṇaṃ tatra parivarte bhaviṣyataḥ pitāmaha niyogād vai nānyathaitad bhaviṣyati 14 tṛtīye puruṣe tubhyaṃ brāhmaṇa tvam upaiṣyati bhavitā tvaṃ ca saṃbandhī bhṛgūṇāṃ bhāvitātmanām 15 [bh] kuśikas tu muner vākyaṃ cyavanasya mahātmanaḥ śrutvā hṛṣṭo 'bhavad rājā vākyaṃ cedam uvāca ha evam astv iti dharmātmā tadā bharatasattama 16 cyavanas tu mahātejāḥ punar eva narādhipam varārthaṃ codayām āsa tam uvāca sa pārthivaḥ 17 bāḍham evaṃ grahīṣyāmi kāmaṃ tvatto mahāmune brahmabhūtaṃ kulaṃ me 'stu dharme cāsya mano bhavet 18 evam uktas tathety evaṃ pratyuktvā cyavano muniḥ abhyanujñāya nṛpatiṃ tīrthayātrāṃ yayau tadā 19 etat te kathitaṃ sarvam aśeṣeṇa mayā nṛpa bhṛgūṇāṃ kuśikānāṃ ca prati saṃbandha kāraṇam 20 yathoktaṃ muninā cāpi tathā tad abhavan nṛpa janma rāmasya ca muner viśvāmitrasya caiva ha |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 13
Chapter 57
|
1
[य] मुह्यामीव निशम्याद्य चिन्तयानः पुनः पुनः हीनां पार्थिव संघातैः शरीमद्भिः पृथिवीम इमाम 2 पराप्य राज्यानि शतशॊ महीं जित्वापि भारत कॊटिशः पुरुषान हत्वा परितप्ये पितामह 3 का नु तासां वरस्त्रीणाम अवस्थाद्य भविष्यति या हीनाः पतिभिः पुत्रैर मातुलैर भरातृभिस तथा 4 वयं हि तान गुरुन हत्वा जञातींश च सुहृदॊ ऽपि च अवा कशीर्षाः पतिष्यामॊ नरके नात्र संशयः 5 शरीरं यॊक्तुम इच्छामि तपसॊग्रेण भारत उपदिष्टम इहेच्छामि तत्त्वतॊ ऽहं विशां पते 6 [व] युधिष्ठिरस्य तद वाक्यं शरुत्वा भीष्मॊ महामनाः परीक्ष्य निपुणं बुद्ध्या युधिष्ठिरम अभाषत 7 रहस्यम अद्भुतं चैव शृणु वक्ष्यामियत तवयि या गतिः पराप्यते येन परेत्य भावेषु भारत 8 तपसा पराप्यते सवर्गस तपसा पराप्यते यशः आयुः परकर्षॊ भॊगाश च लभ्यन्ते तपसा विभॊ 9 जञानं विज्ञानम आरॊग्यं रूपं संपत तथैव च सौभाग्यं चैव तपसा पराप्यते भरतर्षभ 10 धनं पराप्नॊति तपसा मौनं जञानं परयच्छति उपभॊगांस तु दानेन बरह्मचर्येण जीवितम 11 अहिंसायाः फलं रूपं दीक्षाया जन्म वै कुले फलमूलाशिनां राज्यं सवर्गं पर्णाशिनां भवेत 12 पयॊ भक्षॊ दिवं याति सनानेन दरविणाधिकः गुरुशुश्रूषया विद्या नित्यश्राद्धेन संततिः 13 गवाढ्यः शाकदीक्षाभिः सवर्गम आहुस तृणाशनात सत्रियस तरिषवण सनानाद वायुं पीत्वा करतुं लभेत 14 नित्यस्नायी भवेद दक्षः संध्ये तु दवे जपन दविजः मरुं साधयतॊ राज्यं नाकपृष्ठम अनाशके 15 सथण्डिले शयमानानां गृहाणि शयनानि च चीरवल्कल वासॊभिर वासांस्य आभरणानि च 16 शय्यासनानि यानानि यॊगयुक्ते तपॊधने अग्निप्रवेशे नियतं बरह्मलॊकॊ विधीयते 17 रसानां परतिसंहारात सौभाग्यम इह विन्दति आमिष परतिसंहारात परजास्यायुष मती भवेत 18 उदवासं वसेद यस तु स नराधिपतिर भवेत सत्यवादी नरश्रेष्ठ दैवतैः सह मॊदते 19 कीर्तिर भवति दानेन तथारॊग्यम अहिंसया दविज शुश्रूषया राज्यं दविजत्वं वापु पुष्कलम 20 पानीयस्य परदानेन कीर्तिर भवति शाश्वती अन्नपानप्रदानेन तृप्यते कामभॊगतः 21 सान्त्वदः सर्वभूतानां सर्वशॊकैर विमुच्यते देव शुश्रूषया राज्यं दिव्यं रूपं नियच्छति 22 दीपालॊक परदानेन चक्षुष्मान भवते नरः परेक्षणीय परदानेन समृतिं मेधां च विन्दति 23 गन्धमाल्यनिवृत्त्या तु कीर्तिर भवति पुष्कला केशश्मश्रून धारयताम अग्र्या भवति संततिः 24 उपवासं च दीक्षां च अभिषेकं च पार्थिव कृत्वा दवादश वर्षाणि वीर सथानाद विशिष्यते 25 दासीदासम अलंकारान कषेत्राणि च गृहाणि च बरह्म देयां सुतां दत्त्वा पराप्नॊति मनुजर्षभ 26 करतुभिश चॊपवासैश च तरिदिवं याति भारत लभते च चिरं सथानं बलिपुष्पप्रदॊ नरः 27 सुवर्णशृङ्गैस तु विभूषितानां; गवां सहस्रस्य नरः परदाता पराप्नॊति पुण्यं दिवि देवलॊकम; इत्य एवम आहुर मुनिदेव संघाः 28 परयच्छते यः कपिलां स चैलां; कांस्यॊपदॊहां कनकाग्र शृङ्गीम तैस तैर गुणैः कामदुघास्य भूत्वा; नरं परदातारम उपैति सा गौः 29 यावन्ति लॊमानि भवन्ति धेन्वास; तावत फलं पराप्नुते गॊप्रदाता पुत्रांश च पौत्रांश च कुलं च सर्वम; आ सप्तमं तारयते परत्र 30 स दक्षिणां काञ्चनचारु शृङ्गीं; कांस्यॊपदॊहां दरविणॊत्तरीयाम धेनुं तिलानां ददतॊ दविजाय; लॊका वसूनां सुलभा भवन्ति 31 सवकर्मभिर मानवं संनिबद्धं; तीव्रान्ध करे नरके पतन्तम महार्णवे नौर इव वायुयुक्ता; दानं गवां तारयते परत्र 32 यॊ बरह्म देयां तु ददाति कन्यां; भूमिप्रदानं च करॊति विप्रे ददाति चान्नं विधिवच च यश च; स लॊकम आप्नॊति पुरंदरस्य 33 नैवेशिकं सर्वगुणॊपपन्नं; ददाति वै यस तु नरॊ दविजाय सवाध्यायचारित्रगुणान्विताय; तस्यापि लॊकाः कुरुषूत्तरेषु 34 धुर्यप्रदानेन गवां तथाश्वैर; लॊकान अवाप्नॊति नरॊ वसूनाम सवर्गाय चाहुर हि हिरण्यदानं; ततॊ विशिष्टं कनकप्रदानम 35 छत्रप्रदानेन गृहं वरिष्ठं; यानं तथॊपानह संप्रदाने वस्त्रप्रदानेन फलं सुरूपं; गन्धप्रदाने सुरभिर नरः सयात 36 पुष्पॊपगं वाथ फलॊपगं वा; यः पादपं सपर्शयते दविजाय स सत्री समृद्धां बहुरत्नपूर्णं; लभत्य अयत्रॊपगतं गृहं वै 37 भक्षान्न पानीय रसप्रदाता; सर्वान अवाप्नॊति रसान परकामम परतिश्रयाच्छादन संप्रदाता; पराप्नॊति तान एव न संशयॊ ऽतर 38 सरग धूपगन्धान्य अनुलेपनानि; सनानानि माल्यानि च मानवॊ यः दद्याद दविजेभ्यः स भवेद अरॊगस; तथाभिरूपश च नरेन्द्र लॊके 39 बीजैर अशून्यं शयनैर उपेतं; दद्याद गृहं यः पुरुषॊ दविजाय पुण्याभिरामं बहुरत्नपूर्णं; लभत्य अधिष्ठान वरं स राजन 40 सुगन्धचित्रास्त्ररणॊपपन्नं; दद्यान नरॊ यः शयनं दविजाय रूपान्वितां पक्षवतीं मनॊज्ञां; भार्याम अयत्नॊपगतां लभेत सः 41 पितामहस्यानुचरॊ वीर शायी भवेन नरः नाधिकं विद्यते तस्माद इत्य आहुः परमर्षयः 42 [व] तस्य तद वचनं शरुत्वा परीतात्मा कुरुनन्दनः नाश्रमे ऽरॊचयद वासं वीरमार्गाभिकाङ्क्षया 43 ततॊ युधिष्ठिरः पराह पाण्डवान भरतर्षभ पितामहस्य यद वाक्यं तद वॊ रॊचत्व इति परभुः 44 ततस तु पाण्डवाः सर्वे दरौपदी च यशस्विनी युधिष्ठिरस्य तद वाक्यं बाढम इत्य अभ्यपूजयन |
1
[y] muhyāmīva niśamyādya cintayānaḥ punaḥ punaḥ hīnāṃ pārthiva saṃghātaiḥ śrīmadbhiḥ pṛthivīm imām 2 prāpya rājyāni śataśo mahīṃ jitvāpi bhārata koṭiśaḥ puruṣān hatvā paritapye pitāmaha 3 kā nu tāsāṃ varastrīṇām avasthādya bhaviṣyati yā hīnāḥ patibhiḥ putrair mātulair bhrātṛbhis tathā 4 vayaṃ hi tān gurun hatvā jñātīṃś ca suhṛdo 'pi ca avā kśīrṣāḥ patiṣyāmo narake nātra saṃśayaḥ 5 śarīraṃ yoktum icchāmi tapasogreṇa bhārata upadiṣṭam ihecchāmi tattvato 'haṃ viśāṃ pate 6 [v] yudhiṣṭhirasya tad vākyaṃ śrutvā bhīṣmo mahāmanāḥ parīkṣya nipuṇaṃ buddhyā yudhiṣṭhiram abhāṣata 7 rahasyam adbhutaṃ caiva śṛṇu vakṣyāmiyat tvayi yā gatiḥ prāpyate yena pretya bhāveṣu bhārata 8 tapasā prāpyate svargas tapasā prāpyate yaśaḥ āyuḥ prakarṣo bhogāś ca labhyante tapasā vibho 9 jñānaṃ vijñānam ārogyaṃ rūpaṃ saṃpat tathaiva ca saubhāgyaṃ caiva tapasā prāpyate bharatarṣabha 10 dhanaṃ prāpnoti tapasā maunaṃ jñānaṃ prayacchati upabhogāṃs tu dānena brahmacaryeṇa jīvitam 11 ahiṃsāyāḥ phalaṃ rūpaṃ dīkṣāyā janma vai kule phalamūlāśināṃ rājyaṃ svargaṃ parṇāśināṃ bhavet 12 payo bhakṣo divaṃ yāti snānena draviṇādhikaḥ guruśuśrūṣayā vidyā nityaśrāddhena saṃtatiḥ 13 gavāḍhyaḥ śākadīkṣābhiḥ svargam āhus tṛṇāśanāt striyas triṣavaṇa snānād vāyuṃ pītvā kratuṃ labhet 14 nityasnāyī bhaved dakṣaḥ saṃdhye tu dve japan dvijaḥ maruṃ sādhayato rājyaṃ nākapṛṣṭham anāśake 15 sthaṇḍile śayamānānāṃ gṛhāṇi śayanāni ca cīravalkala vāsobhir vāsāṃsy ābharaṇāni ca 16 śayyāsanāni yānāni yogayukte tapodhane agnipraveśe niyataṃ brahmaloko vidhīyate 17 rasānāṃ pratisaṃhārāt saubhāgyam iha vindati āmiṣa pratisaṃhārāt prajāsyāyuṣ matī bhavet 18 udavāsaṃ vased yas tu sa narādhipatir bhavet satyavādī naraśreṣṭha daivataiḥ saha modate 19 kīrtir bhavati dānena tathārogyam ahiṃsayā dvija śuśrūṣayā rājyaṃ dvijatvaṃ vāpu puṣkalam 20 pānīyasya pradānena kīrtir bhavati śāśvatī annapānapradānena tṛpyate kāmabhogataḥ 21 sāntvadaḥ sarvabhūtānāṃ sarvaśokair vimucyate deva śuśrūṣayā rājyaṃ divyaṃ rūpaṃ niyacchati 22 dīpāloka pradānena cakṣuṣmān bhavate naraḥ prekṣaṇīya pradānena smṛtiṃ medhāṃ ca vindati 23 gandhamālyanivṛttyā tu kīrtir bhavati puṣkalā keśaśmaśrūn dhārayatām agryā bhavati saṃtatiḥ 24 upavāsaṃ ca dīkṣāṃ ca abhiṣekaṃ ca pārthiva kṛtvā dvādaśa varṣāṇi vīra sthānād viśiṣyate 25 dāsīdāsam alaṃkārān kṣetrāṇi ca gṛhāṇi ca brahma deyāṃ sutāṃ dattvā prāpnoti manujarṣabha 26 kratubhiś copavāsaiś ca tridivaṃ yāti bhārata labhate ca ciraṃ sthānaṃ balipuṣpaprado naraḥ 27 suvarṇaśṛṅgais tu vibhūṣitānāṃ; gavāṃ sahasrasya naraḥ pradātā prāpnoti puṇyaṃ divi devalokam; ity evam āhur munideva saṃghāḥ 28 prayacchate yaḥ kapilāṃ sa cailāṃ; kāṃsyopadohāṃ kanakāgra śṛṅgīm tais tair guṇaiḥ kāmadughāsya bhūtvā; naraṃ pradātāram upaiti sā gauḥ 29 yāvanti lomāni bhavanti dhenvās; tāvat phalaṃ prāpnute gopradātā putrāṃś ca pautrāṃś ca kulaṃ ca sarvam; ā saptamaṃ tārayate paratra 30 sa dakṣiṇāṃ kāñcanacāru śṛṅgīṃ; kāṃsyopadohāṃ draviṇottarīyām dhenuṃ tilānāṃ dadato dvijāya; lokā vasūnāṃ sulabhā bhavanti 31 svakarmabhir mānavaṃ saṃnibaddhaṃ; tīvrāndha kare narake patantam mahārṇave naur iva vāyuyuktā; dānaṃ gavāṃ tārayate paratra 32 yo brahma deyāṃ tu dadāti kanyāṃ; bhūmipradānaṃ ca karoti vipre dadāti cānnaṃ vidhivac ca yaś ca; sa lokam āpnoti puraṃdarasya 33 naiveśikaṃ sarvaguṇopapannaṃ; dadāti vai yas tu naro dvijāya svādhyāyacāritraguṇānvitāya; tasyāpi lokāḥ kuruṣūttareṣu 34 dhuryapradānena gavāṃ tathāśvair; lokān avāpnoti naro vasūnām svargāya cāhur hi hiraṇyadānaṃ; tato viśiṣṭaṃ kanakapradānam 35 chatrapradānena gṛhaṃ variṣṭhaṃ; yānaṃ tathopānaha saṃpradāne vastrapradānena phalaṃ surūpaṃ; gandhapradāne surabhir naraḥ syāt 36 puṣpopagaṃ vātha phalopagaṃ vā; yaḥ pādapaṃ sparśayate dvijāya sa strī samṛddhāṃ bahuratnapūrṇaṃ; labhaty ayatropagataṃ gṛhaṃ vai 37 bhakṣānna pānīya rasapradātā; sarvān avāpnoti rasān prakāmam pratiśrayācchādana saṃpradātā; prāpnoti tān eva na saṃśayo 'tra 38 srag dhūpagandhāny anulepanāni; snānāni mālyāni ca mānavo yaḥ dadyād dvijebhyaḥ sa bhaved arogas; tathābhirūpaś ca narendra loke 39 bījair aśūnyaṃ śayanair upetaṃ; dadyād gṛhaṃ yaḥ puruṣo dvijāya puṇyābhirāmaṃ bahuratnapūrṇaṃ; labhaty adhiṣṭhāna varaṃ sa rājan 40 sugandhacitrāstraraṇopapannaṃ; dadyān naro yaḥ śayanaṃ dvijāya rūpānvitāṃ pakṣavatīṃ manojñāṃ; bhāryām ayatnopagatāṃ labhet saḥ 41 pitāmahasyānucaro vīra śāyī bhaven naraḥ nādhikaṃ vidyate tasmād ity āhuḥ paramarṣayaḥ 42 [v] tasya tad vacanaṃ śrutvā prītātmā kurunandanaḥ nāśrame 'rocayad vāsaṃ vīramārgābhikāṅkṣayā 43 tato yudhiṣṭhiraḥ prāha pāṇḍavān bharatarṣabha pitāmahasya yad vākyaṃ tad vo rocatv iti prabhuḥ 44 tatas tu pāṇḍavāḥ sarve draupadī ca yaśasvinī yudhiṣṭhirasya tad vākyaṃ bāḍham ity abhyapūjayan |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 13
Chapter 58
|
1
[य] यानीमानि बहिर वेद्यां दानानि परिचक्षते तेभ्यॊ विशिष्टं किं दानं मतं ते कुरुपुंगव 2 कौतूहलं हि परमं तत्र मे वर्तते परभॊ दातारं दत्तम अन्वेति यद दानं तत परचक्ष्व मे 3 [भ] अभयं सर्वभूतेभ्यॊ वयसने चाप्य अनुग्रहम यच चाभिलषितं दद्यात तृषितायाभियाचते 4 दत्तं मन्येत यद दत्त्वा तद दानं शरेष्ठम उच्यते दत्तं दातारम अन्वेति यद दानं भरतर्षभ 5 हिरण्यदानं गॊदानं पृथिवी दानम एव च एतानि वै पवित्राणि तारयन्त्य अपि दुष्कृतम 6 एतानि पुरुषव्याघ्र साधुभ्यॊ देहि नित्यदा दानानि हि नरं पापान मॊक्षयन्ति न संशयः 7 यद यद इष्टतमं लॊके यच चास्य दयितं गृहे तत तद गुणवते देयं तद एवाक्षयम इच्छता 8 परियाणि लभते लॊके परियदः परियकृत तथा परियॊ भवति भूतानाम इह चैव परत्र च 9 याचमानम अभीमानाद आशावन्तम अकिंचनम यॊ नार्चाति यथाशक्ति स नृशंसॊ युधिष्ठिर 10 अमित्रम अपि चेद दीनं शरणैषिणम आगतम वयसने यॊ ऽनुगृह्णाति स वै पुरुषसत्तमः 11 कृशाय हरीमते तात वृत्ति कषीणाय सीदते अपहन्यात कषुधं यस तु न तेन पुरुषः समः 12 हरिया तु नियतान साधून पुत्रदारैश च कर्शितान अयाचमानान कौन्तेय सर्वॊपायैर निमन्त्रय 13 आशिषं ये न देवेषु न मर्त्येषु च कुर्वते अर्हन्तॊ नित्यसत्त्वस्था यथा लब्धॊपजीविनः 14 आशीविषसमेभ्यश च तेभ्यॊ रक्षस्व भारत तान्य उक्तैर उपजिज्ञास्य तथा दविज वरॊत्तमान 15 कृतैर आवसथैर नित्यं सप्रेष्यैः स परिच्छदैः निमन्त्रयेथाः कौरव्य सर्वकामसुखावहैः 16 यदि ते परतिगृह्णीयुः शरद्धा पूतं युधिष्ठिर कार्यम इत्य एव मन्वाना धार्मिकाः पुण्यकर्मिणः 17 विद्या सनाता वरतस्नाता ये वयपाश्रित्य जीविनः गूढस्वाध्यायतपसॊ बराह्मणाः संशितव्रताः 18 तेषु शुद्धेषु दान्तेषु सवदारनिरतेषु च यत करिष्यसि कल्याणं तत तवा लॊकेषु धास्यति 19 यथाग्निहॊत्रं सुहुतं सायंप्रातर दविजातिना तथा भवति दत्तं वै दविजेभ्यॊ ऽथ कृतात्मना 20 एष ते विततॊ यज्ञः शरद्धा पूतः स दक्षिणः विशिष्टः सर्वयज्ञेभ्यॊ ददतस तात वर्तताम 21 निवापॊ दानसदृशस तादृशेषु युधिष्ठिर निवपन पूजयंश चैव तेष्व आनृण्यं निगच्छति 22 य एव नॊ न कुप्यन्ति न लुभ्यन्ति तृणेष्व अपि त एव नः पूज्यतमा ये चान्ये परियवादिनः 23 ये नॊ न बहु मन्यन्ते न परवर्तन्ति चापरे पुत्रवत परिपालास ते नमस तेभ्यस तथाभयम 24 ऋत्विक पुरॊहिताचार्या मृदु बरह्म धरा हि ते कषत्रेणापि हि संसृष्टं तेजः शाम्यति वै दविजे 25 अस्ति मे बलवान अस्मि राजास्मीति युधिष्ठिर बराह्मणान मा सम पर्यश्नीर वासॊभिर अशनेन च 26 यच छॊभार्थं बलार्थं वा वित्तम अस्ति तवानघ तेन ते बराह्मणाः पूज्याः सवधर्मम अनुतिष्ठता 27 नमः कार्यास तवया विप्रा वर्तमाना यथातथम यथासुखं यथॊत्साहं ललन्तु तवयि पुत्रवत 28 कॊ हय अन्यः सुप्रसादानां सुहृदाम अल्पतॊषिणाम वृत्तिम अर्हत्य उपक्षेप्तुं तवदन्यः कुरुसत्तम 29 यथा पत्याश्रमॊ धर्मः सत्रीणां लॊके सनातनः स देवः सा गतिर नान्या तथास्माकं दविजातयः 30 यदि नॊ बराह्मणास तात संत्यजेयुर अपूजिताः पश्यन्तॊ दारुणं कर्म सततं कषत्रिये सथितम 31 अवेदानाम अकीर्तीनाम अलॊकानाम अयज्वनाम कॊ ऽसमाकं जीवितेनार्थस तद धि नॊ बराह्मणाश्रयम 32 अत्र ते वर्तयिष्यामि यथा धर्मः सनातनः राजन्यॊ बराह्मणं राजन पुरा परिचचार ह वैश्यॊ राजन्यम इत्य एव शूद्रॊ वैश्यम इति शरुतिः 33 दूराच छूद्रेणॊपचर्यॊ बराह्मणॊ ऽगनिर इव जवलन संस्पृश्य परिचर्यस तु वैश्येन कषत्रियेण च 34 मृदुभावान सत्यशीलान सत्यधर्मानुपालकान आशीविषान इव करुद्धांस तान उपाचरत दविजान 35 अपरेषां परेषां च परेभ्यश चैव ये परे कषत्रियाणां परतपतां तेजसा च बलेन च बराह्मणेष्व एव शाम्यन्ति तेजांसि च तपांसि च 36 न मे पिता परियतरॊ न तवं तात तथा परियः न मे पितुः पिता राजन न चात्मा न च जीवितम 37 तवत्तश च मे परियतरः पृथिव्यां नास्ति कश चन तवत्तॊ ऽपि मे परियतरा बराह्मणा भरतर्षभ 38 बरवीमि सत्यम एतच च यथाहं पाण्डुनन्दन तेन सत्येन गच्छेयं लॊकान यत्र स शंतनुः 39 पश्येयं च सतां लॊकाञ शुचीन बरह्म पुरस्कृतान तत्र मे तात गन्तव्यम अह्नाय च चिराय च 40 सॊ ऽहम एतादृशाँल लॊकान दृष्ट्वा भरतसत्तम यन मे कृतं बराह्मणेषु न तप्ये तेन पार्थिव |
1
[y] yānīmāni bahir vedyāṃ dānāni paricakṣate tebhyo viśiṣṭaṃ kiṃ dānaṃ mataṃ te kurupuṃgava 2 kautūhalaṃ hi paramaṃ tatra me vartate prabho dātāraṃ dattam anveti yad dānaṃ tat pracakṣva me 3 [bh] abhayaṃ sarvabhūtebhyo vyasane cāpy anugraham yac cābhilaṣitaṃ dadyāt tṛṣitāyābhiyācate 4 dattaṃ manyeta yad dattvā tad dānaṃ śreṣṭham ucyate dattaṃ dātāram anveti yad dānaṃ bharatarṣabha 5 hiraṇyadānaṃ godānaṃ pṛthivī dānam eva ca etāni vai pavitrāṇi tārayanty api duṣkṛtam 6 etāni puruṣavyāghra sādhubhyo dehi nityadā dānāni hi naraṃ pāpān mokṣayanti na saṃśayaḥ 7 yad yad iṣṭatamaṃ loke yac cāsya dayitaṃ gṛhe tat tad guṇavate deyaṃ tad evākṣayam icchatā 8 priyāṇi labhate loke priyadaḥ priyakṛt tathā priyo bhavati bhūtānām iha caiva paratra ca 9 yācamānam abhīmānād āśāvantam akiṃcanam yo nārcāti yathāśakti sa nṛśaṃso yudhiṣṭhira 10 amitram api ced dīnaṃ śaraṇaiṣiṇam āgatam vyasane yo 'nugṛhṇāti sa vai puruṣasattamaḥ 11 kṛśāya hrīmate tāta vṛtti kṣīṇāya sīdate apahanyāt kṣudhaṃ yas tu na tena puruṣaḥ samaḥ 12 hriyā tu niyatān sādhūn putradāraiś ca karśitān ayācamānān kaunteya sarvopāyair nimantraya 13 āśiṣaṃ ye na deveṣu na martyeṣu ca kurvate arhanto nityasattvasthā yathā labdhopajīvinaḥ 14 āśīviṣasamebhyaś ca tebhyo rakṣasva bhārata tāny uktair upajijñāsya tathā dvija varottamān 15 kṛtair āvasathair nityaṃ sapreṣyaiḥ sa paricchadaiḥ nimantrayethāḥ kauravya sarvakāmasukhāvahaiḥ 16 yadi te pratigṛhṇīyuḥ śraddhā pūtaṃ yudhiṣṭhira kāryam ity eva manvānā dhārmikāḥ puṇyakarmiṇaḥ 17 vidyā snātā vratasnātā ye vyapāśritya jīvinaḥ gūḍhasvādhyāyatapaso brāhmaṇāḥ saṃśitavratāḥ 18 teṣu śuddheṣu dānteṣu svadāranirateṣu ca yat kariṣyasi kalyāṇaṃ tat tvā lokeṣu dhāsyati 19 yathāgnihotraṃ suhutaṃ sāyaṃprātar dvijātinā tathā bhavati dattaṃ vai dvijebhyo 'tha kṛtātmanā 20 eṣa te vitato yajñaḥ śraddhā pūtaḥ sa dakṣiṇaḥ viśiṣṭaḥ sarvayajñebhyo dadatas tāta vartatām 21 nivāpo dānasadṛśas tādṛśeṣu yudhiṣṭhira nivapan pūjayaṃś caiva teṣv ānṛṇyaṃ nigacchati 22 ya eva no na kupyanti na lubhyanti tṛṇeṣv api ta eva naḥ pūjyatamā ye cānye priyavādinaḥ 23 ye no na bahu manyante na pravartanti cāpare putravat paripālās te namas tebhyas tathābhayam 24 ṛtvik purohitācāryā mṛdu brahma dharā hi te kṣatreṇāpi hi saṃsṛṣṭaṃ tejaḥ śāmyati vai dvije 25 asti me balavān asmi rājāsmīti yudhiṣṭhira brāhmaṇān mā sma paryaśnīr vāsobhir aśanena ca 26 yac chobhārthaṃ balārthaṃ vā vittam asti tavānagha tena te brāhmaṇāḥ pūjyāḥ svadharmam anutiṣṭhatā 27 namaḥ kāryās tvayā viprā vartamānā yathātatham yathāsukhaṃ yathotsāhaṃ lalantu tvayi putravat 28 ko hy anyaḥ suprasādānāṃ suhṛdām alpatoṣiṇām vṛttim arhaty upakṣeptuṃ tvadanyaḥ kurusattama 29 yathā patyāśramo dharmaḥ strīṇāṃ loke sanātanaḥ sa devaḥ sā gatir nānyā tathāsmākaṃ dvijātayaḥ 30 yadi no brāhmaṇās tāta saṃtyajeyur apūjitāḥ paśyanto dāruṇaṃ karma satataṃ kṣatriye sthitam 31 avedānām akīrtīnām alokānām ayajvanām ko 'smākaṃ jīvitenārthas tad dhi no brāhmaṇāśrayam 32 atra te vartayiṣyāmi yathā dharmaḥ sanātanaḥ rājanyo brāhmaṇaṃ rājan purā paricacāra ha vaiśyo rājanyam ity eva śūdro vaiśyam iti śrutiḥ 33 dūrāc chūdreṇopacaryo brāhmaṇo 'gnir iva jvalan saṃspṛśya paricaryas tu vaiśyena kṣatriyeṇa ca 34 mṛdubhāvān satyaśīlān satyadharmānupālakān āśīviṣān iva kruddhāṃs tān upācarata dvijān 35 apareṣāṃ pareṣāṃ ca parebhyaś caiva ye pare kṣatriyāṇāṃ pratapatāṃ tejasā ca balena ca brāhmaṇeṣv eva śāmyanti tejāṃsi ca tapāṃsi ca 36 na me pitā priyataro na tvaṃ tāta tathā priyaḥ na me pituḥ pitā rājan na cātmā na ca jīvitam 37 tvattaś ca me priyataraḥ pṛthivyāṃ nāsti kaś cana tvatto 'pi me priyatarā brāhmaṇā bharatarṣabha 38 bravīmi satyam etac ca yathāhaṃ pāṇḍunandana tena satyena gaccheyaṃ lokān yatra sa śaṃtanuḥ 39 paśyeyaṃ ca satāṃ lokāñ śucīn brahma puraskṛtān tatra me tāta gantavyam ahnāya ca cirāya ca 40 so 'ham etādṛśāṁl lokān dṛṣṭvā bharatasattama yan me kṛtaṃ brāhmaṇeṣu na tapye tena pārthiva |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 13
Chapter 59
|
1
[य] यौ तु सयातां चरणेनॊपपन्नौ; यौ विद्यया सदृशौ जन्मना च ताभ्यां दानं कतरस्मै विशिष्टम; अयाचमानाय च याचते च 2 [भ] शरेयॊ वै याचतः पार्थ दत्तम आहुर अयाचते अर्हत तमॊ वै धृतिमान कृपणाद अधृतात्मनः 3 कषत्रियॊ रक्षणधृतिर बराह्मणॊ ऽनर्थना धृतिः बराह्मणॊ धृतिमान विद्वान देवान परीणाति तुष्टिमान 4 याच्ञाम आहुर अनीशस्य अभिहारं च भारत उद्वेजयति याचन हि सदा भूतानि दस्युवत 5 मरियते याचमानॊ वै तम अनु मरियते ददत ददत संजीवयत्य एनम आत्मानं च युधिष्ठिर 6 आनृशंस्यं परॊ धर्मॊ याचते यत परदीयते अयाचतः सीदमानान सर्वॊपायैर निमन्त्रय 7 यदि वै तादृशा राष्ट्रे वसेयुस ते दविजॊत्तमाः भस्मच्छन्नान इवाग्नींस तान बुध्येथास तवं परयत्नतः 8 तपसा दीप्यमानास ते दहेयुः पृथिवीम अपि पूज्या हि जञानविज्ञानतपॊ यॊगसमन्विताः 9 तेभ्यः पूजां परयुञ्जीथा बराह्मणेभ्यः परंतप ददद बहुविधान दायान उपच्छन्दान अयाचताम 10 यद अग्निहॊत्रे सुहुते सायंप्रातर भवेत फलम विद्या वेद वरतवति तद दानफलम उच्यते 11 विद्या वेद वरतस्नातान अव्यपाश्रय जीविनः गूढस्वाध्यायतपसॊ बराह्मणान संशितव्रतान 12 कृतैर आवसथैर हृद्यैः स परेष्यैः स परिच्छदैः निमन्त्रयेथाः कौन्तेय कामैश चान्यैर दविजॊत्तमान 13 अपि ते परतिगृह्णीयुः शरद्धा पूतं युधिष्ठिर कार्यम इत्य एव मन्वाना धर्मज्ञाः सूक्ष्मदर्शिनः 14 अपि ते बराह्मणा भुक्त्वा गताः सॊद्धरणान गृहान येषां दाराः परतीक्षन्ते पर्जन्यम इव कर्षकाः 15 अन्नानि परातःसवने नियता बरह्मचारिणः बराह्मणास तातभुञ्जानास तरेताग्नीन परीणयन्तु ते 16 माध्यंदिनं ते सवनं ददतस तात वर्तताम गा हिरण्यानि वासांसि तेनेन्द्रः परीयतां तव 17 तृतीयं सवनं तत ते वैश्वदेवं युधिष्ठिर यद देवेभ्यः पितृभ्यश च विप्रेभ्यश च परयच्छसि 18 अहिंसा सर्वभूतेभ्यः संविभागश च सर्वशः दमस तयागॊ धृतिः सत्यं भवत्व अवभृथाय ते 19 एष ते विततॊ यज्ञः शरद्धा पूतः स दक्षिणः विशिष्टः सर्वयज्ञेभ्यॊ नित्यं तात परवर्तताम |
1
[y] yau tu syātāṃ caraṇenopapannau; yau vidyayā sadṛśau janmanā ca tābhyāṃ dānaṃ katarasmai viśiṣṭam; ayācamānāya ca yācate ca 2 [bh] śreyo vai yācataḥ pārtha dattam āhur ayācate arhat tamo vai dhṛtimān kṛpaṇād adhṛtātmanaḥ 3 kṣatriyo rakṣaṇadhṛtir brāhmaṇo 'narthanā dhṛtiḥ brāhmaṇo dhṛtimān vidvān devān prīṇāti tuṣṭimān 4 yācñām āhur anīśasya abhihāraṃ ca bhārata udvejayati yācan hi sadā bhūtāni dasyuvat 5 mriyate yācamāno vai tam anu mriyate dadat dadat saṃjīvayaty enam ātmānaṃ ca yudhiṣṭhira 6 ānṛśaṃsyaṃ paro dharmo yācate yat pradīyate ayācataḥ sīdamānān sarvopāyair nimantraya 7 yadi vai tādṛśā rāṣṭre vaseyus te dvijottamāḥ bhasmacchannān ivāgnīṃs tān budhyethās tvaṃ prayatnataḥ 8 tapasā dīpyamānās te daheyuḥ pṛthivīm api pūjyā hi jñānavijñānatapo yogasamanvitāḥ 9 tebhyaḥ pūjāṃ prayuñjīthā brāhmaṇebhyaḥ paraṃtapa dadad bahuvidhān dāyān upacchandān ayācatām 10 yad agnihotre suhute sāyaṃprātar bhavet phalam vidyā veda vratavati tad dānaphalam ucyate 11 vidyā veda vratasnātān avyapāśraya jīvinaḥ gūḍhasvādhyāyatapaso brāhmaṇān saṃśitavratān 12 kṛtair āvasathair hṛdyaiḥ sa preṣyaiḥ sa paricchadaiḥ nimantrayethāḥ kaunteya kāmaiś cānyair dvijottamān 13 api te pratigṛhṇīyuḥ śraddhā pūtaṃ yudhiṣṭhira kāryam ity eva manvānā dharmajñāḥ sūkṣmadarśinaḥ 14 api te brāhmaṇā bhuktvā gatāḥ soddharaṇān gṛhān yeṣāṃ dārāḥ pratīkṣante parjanyam iva karṣakāḥ 15 annāni prātaḥsavane niyatā brahmacāriṇaḥ brāhmaṇās tātabhuñjānās tretāgnīn prīṇayantu te 16 mādhyaṃdinaṃ te savanaṃ dadatas tāta vartatām gā hiraṇyāni vāsāṃsi tenendraḥ prīyatāṃ tava 17 tṛtīyaṃ savanaṃ tat te vaiśvadevaṃ yudhiṣṭhira yad devebhyaḥ pitṛbhyaś ca viprebhyaś ca prayacchasi 18 ahiṃsā sarvabhūtebhyaḥ saṃvibhāgaś ca sarvaśaḥ damas tyāgo dhṛtiḥ satyaṃ bhavatv avabhṛthāya te 19 eṣa te vitato yajñaḥ śraddhā pūtaḥ sa dakṣiṇaḥ viśiṣṭaḥ sarvayajñebhyo nityaṃ tāta pravartatām |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 13
Chapter 60
|
1
[य] दानं यज्ञक्रिया चेह किंस्वित परेत्य महाफलम कस्य जयायः फलं परॊक्तं कीदृशेभय कथं कदा 2 एतद इच्छामि विज्ञातुं याथा तथ्येन भारत विद्वञ जिज्ञासमानाय दानधर्मान परचक्ष्व मे 3 अन्तर्वेद्यां च यद दत्तं शरद्धया चानृशंस्यतः किं सविन निःश्रेयसं तात तन मे बरूहि पितामह 4 [भ] रौद्रं कर्म कषत्रियस्य सततं तात वर्तते तस्य वैतानिकं कर्म दानं चैवेह पावनम 5 न तु पापकृतां राज्ञां परतिगृह्णन्ति साधवः एतस्मात कारणाद यज्ञैर यजेद राजाप्त दक्षिणैः 6 अथ चेत परतिगृह्णीयुर दद्याद अहर अहर नृपः शरद्धाम आस्थाय परमां पावनं हय एतद उत्तमम 7 बराह्मणांस तर्पयेद दरव्यैस ततॊ यज्ञे यतव्रतः मैत्रान साधून वेदविदः शीलवृत्ततपॊ ऽनवितान 8 यत ते तेन करिष्यन्ति कृतं तेन भविष्यति यज्ञान साधय साधुभ्यः सवाद्व अन्नान दक्षिणावतः 9 इष्टं दत्तं च मन्येथा आत्मानं दानकर्मणा पूजयेथा यायजूकांस तवाप्य अंशॊ भवेद यथा 10 परजावतॊ भरेथाश च बराह्मणान बहु भारिणः परजावांस तेन भवति यथा जनयिता तथा 11 यावतॊ वै साधु धर्मान सन्तः संवर्तयन्त्य उत सर्वे ते चापि भर्तव्या नरा ये बहु भारिणः 12 समृद्धः संप्रयच्छस्व बराह्मणेभ्यॊ युधिष्ठिर धेनूर अनडुहॊ ऽननानिच छत्रं वासांस्य उपानहौ 13 आज्यानि यजमानेभ्यस तथान्नाद्यानि भारत अश्ववन्ति च यानानि वेश्मानि शयनानि च 14 एते देया वयुष्टिमन्तॊ लघूपायाश च भारत अजुगुप्सांश च विज्ञाय बराह्मणान वृत्ति कर्शितान 15 उपच्छन्नं परकाशं वा वृत्त्या तान परतिपादय राजसूयाश्वमेधाभ्यां शरेयस तत कषत्रियान परति 16 एवं पापैर विमुक्तस तवं पूतः सवर्गम अवाप्स्यसि सरंसयित्वा पुनः कॊशं यद राष्ट्रं पालयिष्यसि 17 ततश च बरह्मभूयस्त्वम अवाप्स्यसि धनानि च आत्मनश च परेषां च वृत्तिं संरक्ष भारत 18 पुत्रवच चापि भृत्यान सवान परजाश च परिपालय यॊगक्षेमश च ते नित्यं बराह्मणेष्व अस्तु भारत 19 अरक्षितारं हर्तारं विलॊप्तारम अदायकम तं सम राजकलिं हन्युः परजाः संभूय निर्घृणम 20 अहं वॊ रक्षितेत्य उक्त्वा यॊ न रक्षति भूमिपः स संहत्य निहन्तव्यः शवेव सॊन्माद आतुरः 21 पापं कुर्वन्ति यत किं चित परजा राज्ञा हय अरक्षिताः चतुर्थं तस्य पापस्य राजा भारत विन्दति 22 अप्य आहुः सर्वम एवेति भूयॊ ऽरधम इति निश्चयः चतुर्थं मतम अस्माकं मनॊः शरुत्वानुशासनम 23 शुभं वा यत परकुर्वन्ति परजा राज्ञा सुरक्षिताः चतुर्थं तस्य पुण्यस्य राजा चाप्नॊति भारत 24 जीवन्तं तवानुजीवन्तु परजाः सर्वा युधिष्ठिर पर्जन्यम इव भूतानि महाद्रुमम इव दविजाः 25 कुबेरम इव रक्षांसि शतक्रतुम इवामराः जञातयस तवानुजीवन्तु सुहृदश च परंतप |
1
[y] dānaṃ yajñakriyā ceha kiṃsvit pretya mahāphalam kasya jyāyaḥ phalaṃ proktaṃ kīdṛśebhay kathaṃ kadā 2 etad icchāmi vijñātuṃ yāthā tathyena bhārata vidvañ jijñāsamānāya dānadharmān pracakṣva me 3 antarvedyāṃ ca yad dattaṃ śraddhayā cānṛśaṃsyataḥ kiṃ svin niḥśreyasaṃ tāta tan me brūhi pitāmaha 4 [bh] raudraṃ karma kṣatriyasya satataṃ tāta vartate tasya vaitānikaṃ karma dānaṃ caiveha pāvanam 5 na tu pāpakṛtāṃ rājñāṃ pratigṛhṇanti sādhavaḥ etasmāt kāraṇād yajñair yajed rājāpta dakṣiṇaiḥ 6 atha cet pratigṛhṇīyur dadyād ahar ahar nṛpaḥ śraddhām āsthāya paramāṃ pāvanaṃ hy etad uttamam 7 brāhmaṇāṃs tarpayed dravyais tato yajñe yatavrataḥ maitrān sādhūn vedavidaḥ śīlavṛttatapo 'nvitān 8 yat te tena kariṣyanti kṛtaṃ tena bhaviṣyati yajñān sādhaya sādhubhyaḥ svādv annān dakṣiṇāvataḥ 9 iṣṭaṃ dattaṃ ca manyethā ātmānaṃ dānakarmaṇā pūjayethā yāyajūkāṃs tavāpy aṃśo bhaved yathā 10 prajāvato bharethāś ca brāhmaṇān bahu bhāriṇaḥ prajāvāṃs tena bhavati yathā janayitā tathā 11 yāvato vai sādhu dharmān santaḥ saṃvartayanty uta sarve te cāpi bhartavyā narā ye bahu bhāriṇaḥ 12 samṛddhaḥ saṃprayacchasva brāhmaṇebhyo yudhiṣṭhira dhenūr anaḍuho 'nnānic chatraṃ vāsāṃsy upānahau 13 ājyāni yajamānebhyas tathānnādyāni bhārata aśvavanti ca yānāni veśmāni śayanāni ca 14 ete deyā vyuṣṭimanto laghūpāyāś ca bhārata ajugupsāṃś ca vijñāya brāhmaṇān vṛtti karśitān 15 upacchannaṃ prakāśaṃ vā vṛttyā tān pratipādaya rājasūyāśvamedhābhyāṃ śreyas tat kṣatriyān prati 16 evaṃ pāpair vimuktas tvaṃ pūtaḥ svargam avāpsyasi sraṃsayitvā punaḥ kośaṃ yad rāṣṭraṃ pālayiṣyasi 17 tataś ca brahmabhūyastvam avāpsyasi dhanāni ca ātmanaś ca pareṣāṃ ca vṛttiṃ saṃrakṣa bhārata 18 putravac cāpi bhṛtyān svān prajāś ca paripālaya yogakṣemaś ca te nityaṃ brāhmaṇeṣv astu bhārata 19 arakṣitāraṃ hartāraṃ viloptāram adāyakam taṃ sma rājakaliṃ hanyuḥ prajāḥ saṃbhūya nirghṛṇam 20 ahaṃ vo rakṣitety uktvā yo na rakṣati bhūmipaḥ sa saṃhatya nihantavyaḥ śveva sonmāda āturaḥ 21 pāpaṃ kurvanti yat kiṃ cit prajā rājñā hy arakṣitāḥ caturthaṃ tasya pāpasya rājā bhārata vindati 22 apy āhuḥ sarvam eveti bhūyo 'rdham iti niścayaḥ caturthaṃ matam asmākaṃ manoḥ śrutvānuśāsanam 23 śubhaṃ vā yat prakurvanti prajā rājñā surakṣitāḥ caturthaṃ tasya puṇyasya rājā cāpnoti bhārata 24 jīvantaṃ tvānujīvantu prajāḥ sarvā yudhiṣṭhira parjanyam iva bhūtāni mahādrumam iva dvijāḥ 25 kuberam iva rakṣāṃsi śatakratum ivāmarāḥ jñātayas tvānujīvantu suhṛdaś ca paraṃtapa |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 13
Chapter 61
|
1
[य] इदं देयम इदं देयम इतीयं शरुतिचॊदना बहु देयाश च राजानः किं सविद देयम अनुत्तमम 2 [भ] अति दानानि सर्वाणि पृथिवी दानम उच्यते अचला हय अक्षया भूमिर दॊग्ध्री कामान अनुत्तमान 3 दॊग्ध्री वासांसि रत्नानि पशून वरीहि यवांस तथा भूमिदः सर्वभूतेषु शाश्वतीर एधते समाः 4 यावद भूमेर आयुर इह तावद भूमिद एधते न भूमिदानाद अस्तीह परं किं चिद युधिष्ठिर 5 अप्य अल्पं परददुः पूर्वे पृथिव्या इति नः शरुतम भूमिम एते ददुः सर्वे ये भूमिं भुञ्जते जनाः 6 सवकर्मैवॊपजीवन्ति नरा इह परत्र च भूमिर भूतिर महादेवी दातारं कुरुते परियम 7 य एतां दक्षिणां दद्याद अक्षयां पृथिवीपतिः पुनर नरत्वं संप्राप्य भवेत स पृथिवीपतिः 8 यथा दानं तथा भॊग इति धर्मेषु निश्चयः संग्रामे वा तनुं जह्याद दद्याद वा पृथिवीम इमाम 9 इत्य एतां कषत्रबन्धूनां वदन्ति परम आशिषम पुनाति दत्ता पृथिवी दातारम इति शुश्रुम 10 अपि पापसमाचारं बरह्मघ्नम अपि वानृतम सैव पापं पावयति सैव पापात परमॊचयेत 11 अपि पापकृतां राज्ञां परतिगृह्णन्ति साधवः पृथिवीं नान्यद इच्छन्ति पावनं जननी यथा 12 नामास्याः परिय दत्तेति गुह्यं देव्याः सनातनम दानं वाप्य अथ वा जञानं नाम्नॊ ऽसयाः परमं परियम तस्पात पराप्यैव पृथिवीं दद्याद विप्राय पार्थिवः 13 नाभूमि पतिना भूमिर अधिष्ठेया कथं चन न वा पात्रेण वा गूहेद अन्तर्धानेन वा चरेत ये चान्ये भूमिम इच्छेयुः कुर्युर एवम असंशयम 14 यः साधॊर भूमिम आदत्ते न भूमिं विन्दते तु सः भूमिं तु दत्त्वा साधुभ्यॊ विन्दते भूमिम एव हि परेत्येह च स धर्मात्मा संप्राप्नॊति महद यशः 15 यस्य विप्रानुशासन्ति साधॊर भूमिं सदैव हि न तस्य शत्रवॊ राजन परशासन्ति वसुंधराम 16 यत किं चित पुरुषः पापं कुरुते वृत्ति कर्शितः अपि गॊचर्म मात्रेण भूमिदानेन पूयते 17 ये ऽपि संकीर्ण कर्माणॊ राजानॊ रौद्रकर्मिणः तेभ्यः पवित्रम आख्येयं भूमिदानम अनुत्तमम 18 अल्पान्तरम इदं शश्वत पुराणा मेनिरे जनाः यॊ यजेद अश्वमेधेन दद्याद वा साधवे महीम 19 अपि चेत सुकृतं कृत्वा शङ्केरन्न अपि पण्डिताः अशक्यम एकम एवैतद भीमि दानम अनुत्तमम 20 सुवर्णं रजतं वस्त्रं मणिमुक्ता वसूनि च सर्वम एतन महाप्राज्ञ ददाति वसुधां ददत 21 तपॊयज्ञः शरुतं शीलम अलॊभः सत्यसंधता गुरु दैवतपूजा च नातिवर्तन्ति भूमिदम 22 भर्तुर निःश्रेयसे युक्तास तयक्तात्मानॊ रणे हताः बरह्मलॊकगताः सिद्धा नातिक्रामन्ति भूमिदम 23 यथा जनित्री कषीरेण सवपुत्रं भरते सदा अनुगृह्णाति दातारं तथा सर्वरसैर मही 24 मृत्यॊर वै किंकरॊ दण्डस तापॊ वह्नेः सुदारुणः घॊराश च वारुणाः पाशा नॊपसर्पन्ति भूमिदम 25 पितॄंश च पितृलॊकस्थान देवलॊके च देवताः संतर्पयति शान्तात्मा यॊ ददाति वसुंधराम 26 कृशाय मिर्यमाणाय वृत्ति मलानाय सीदते भूमिं वृत्ति करीं दत्त्वा सत्री भवति मानवः 27 यथा धावति गौर वत्सं कषीरम अभ्युत्सृजन्त्य उत एवम एव महाभाग भूमिर भवति भूमिदम 28 हलकृष्टां महीं दत्त्वा स बीजां सफलाम अपि उदीर्णं वापि शरणं तथा भवति कामदः 29 बराह्मणं वृत्तसंपन्नम आहिताग्निं शुचिव्रतम नरः परतिग्राह्य महीं न याति यमसादनम यथा चन्द्रमसॊ वृद्धिर अहन्य अहनि जायते 30 तथा भूमिकृतं दानं सस्ये सस्ये विवर्धते 31 अत्र गाथा भूमिगीताः कीर्तयन्ति पुरा विदः याः शरुत्वा जामदग्न्येन दत्ता भूः काश्यपाय वै 32 माम एवादत्त मां दत्तमां दत्त्वा माम अवाप्स्यथ अस्मिँल लॊके परे चैव ततश चाजनने पुनः 33 य इमां वयाहृतिं वेद बराह्मणॊ बरह्म संश्रितः शराद्धस्य हूयमानस्य बरह्मभूयं स गच्छति 34 कृत्यानाम अभिशस्तानां दुरिष्ट शमनं महत परायश्चित्तम अहं कृत्वा पुनात्य उभयतॊ दश 35 पुनाति य इदं वेद वेद चाहं तथैव च परकृतिः सर्वभूतानां भूमिर वै शाश्वती मता 36 अभिषिच्यैव नृपतिं शरावयेद इमम आगमम यथा शरुत्वा महीं दद्यान नादद्यात साधुतश च ताम 37 सॊ ऽयं कृत्स्नॊ बराह्मणार्थॊ राजार्थश चाप्य असंशयम राजा हि धर्मकुशलः परथमं भूतिलक्षणम 38 अथ येषाम अधर्मज्ञॊ राजा भवति नास्तिकः न ते सुखं परबुध्यन्ते न सुखं परस्वपन्ति च 39 सदा भवन्ति चॊद्विग्नास तस्य दुश्चरितैर नराः यॊगक्षेमा हि बहवॊ राष्ट्रं नास्याविशन्ति तत 40 अथ येषां पुनः पराज्ञॊ राजा भवति धार्मिकः सुखं ते परतिबुध्यन्ते सुसुखं परस्वपन्ति च 41 तस्य राज्ञः शुभैर आर्यैः कर्मभिर निर्वृताः परजाः यॊगक्षेमेण वृष्ट्या च विवर्धन्ते सवकर्मभिः 42 स कुलीनः स पुरुषः स बन्धुः स च पुण्यकृत स दाता स च विक्रान्तॊ यॊ ददाति वसुंधराम 43 आदित्या इव दीप्यन्ते तेजसा भुवि मानवाः ददन्ति वसुधां सफीतां ये वेदविदुषि दविजे 44 यथा बीजानि रॊहन्ति परकीर्णानि महीतले तथा कामाः पररॊहन्ति भूमिदानसमार्जिताः 45 आदित्यॊ वरुणॊ विष्णुर बरह्मा सॊमॊ हुताशनः शूलपाणिश च भगवान परतिनन्दन्ति भूमिदम 46 भूमौ जायन्ति पुरुषा भूमौ निष्ठां वरजन्ति च चतुर्विधॊ हि लॊकॊ ऽयं यॊ ऽयं भूमिगुणात्मकः 47 एषा माता पिता चैव जगतः पृथिवीपते नानया सदृशं भूतं किं चिद अस्ति जनाधिप 48 अत्राप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम बृहस्पतेश च संवादम इन्द्रस्य च युधिष्ठिर 49 इष्ट्वा करतुशतेनाथ महता दक्षिणावता मघवा वाग विदां शरेष्ठं पप्रच्छेदं बृहस्पतिम 50 भगवन केन दानेन सवर्गतः सुखम एधते यद अक्षयं महार्घं च तद बरूहि वदतां वर 51 इत्य उक्तः स सुरेन्द्रेण ततॊ देवपुरॊहितः बृहस्पतिर महातेजाः परत्युवाच शतक्रतुम 52 सुवर्णदानं गॊदानं भूमिदानं च वृत्रहन ददद एतान महाप्राज्ञः सर्वपापैः परमुच्यते 53 न भूमिदानाद देवेन्द्र परं किं चिद इति परभॊ विशिष्टम इति मन्यामि यथा पराहुर मनीषिणः 54 ये शूरा निहता युद्धे सवर्याता दानगृद्धिनः सर्वे ते विबुधश्रेष्ठ नातिक्रामन्ति भूमिदम 55 भर्तुर निःश्रेयसे युक्तास तयक्तात्मानॊ रणे हताः बरह्मलॊकगताः शूरा नातिक्रामन्ति भूमिदम 56 पञ्च पूर्वादि पुरुषाः षट च ये वसुधां गताः एकादश ददद भूमिं परित्रातीह मानवः 57 रत्नॊपकीर्णां वसुधां यॊ ददाति पुरंदर स मुक्तः सर्वकलुषैः सवर्गलॊके महीयते 58 महीं सफीतां ददद राजा सर्वकामगुणान्विताम राजाधिराजॊ भवति तद धि दानम अनुत्तमम 59 सर्वकामसमायुक्तां काश्यपीं यः परयच्छति सर्वभूतानि मन्यन्ते मां ददातीति वासव 60 सर्वकामदुघां धेनुं सर्वकामपुरॊगमाम ददाति यः सहस्राक्ष सस्वर्गं याति मानवः 61 मधु सर्पिः परवाहिन्यः पयॊ दधि वहास तथा सरितस तर्पयन्तीह सुरेन्द्र वसुधा परदम 62 भूमिप्रदानान नृपतिर मुच्यते राजकिल्बिषात न हि भूमिप्रदानेन दानम अन्यद विशिष्यते 63 ददाति यः समुद्रान्तां पृथिवीं शस्त्रनिर्जिताम तं जनाः कथयन्तीह यावद धरति गौर इयम 64 पुण्याम ऋद्धरसां भूमिं यॊ ददाति पुरंदर न तस्य लॊकाः कषीयन्ते भूमिदानगुणार्जिताः 65 सर्वथा पार्थिवेनेह सततं भूतिम इच्छता भूर देया विधिवच छक्र पात्रे सुखम अभीप्सता 66 अपि कृत्वा नरः पापं भूमिं दत्त्वा दविजातये समुत्सृजति तत पापं जीर्णां तवचम इवॊरगः 67 सागरान सरितः शैलान काननानि च सर्वशः सर्वम एतन नरः शक्र ददाति वसुधां ददत 68 तडागान्य उदपानानि सरॊतांसिच सरांसि च सनेहान सर्वरसांश चैव ददाति वसुधां ददत 69 ओषधीः कषीरसंपन्ना नगान पुष्पफलान्वितान काननॊपल शैलांश च ददाति वसुधां ददत 70 अग्निष्टॊमप्रभृतिभिर इष्ट्वा च सवाप्तदक्षिणैः न तत फलम अवाप्नॊति भूमिदानाद यद अश्नुते 71 दाता दशानुगृह्णाति दश हन्ति तथा कषिपन पूर्वदत्तां हरन भूमिं नरकायॊपगच्छति 72 न ददाति परतिश्रुत्य दत्त्वा वा हरते तु यः स बद्धॊवारुणैः पाशैस तप्यते मृत्युशासनात 73 आहिताग्निं सदा यज्ञं कृश भृत्यं परियातिथिम ये भरन्ति दविजश्रेष्ठं नॊपसर्पन्ति ते यमम 74 बराह्मणेष्व ऋण भूतं सयात पार्थिवस्य पुरंदर इतरेषां तु वर्णानां तारयेत कृश दुर्बलान 75 नाच्छिन्द्यात सर्शितां भूमिं परेण तरिदशादिप बराह्मणाय सुरश्रेष्ठ कृश भृत्याय कश चन 76 अथाश्रु पतितं तेषां दीनानाम अवसीदताम बराह्मणानां हृते कषेत्रे हन्यात तरिपुरुषं कुलम 77 भूमिपालं चयुतं राष्ट्राद यस तु संस्थापयेत पुनः तस्य वासः सहस्राक्ष नाकपृष्ठे महीयते 78 इक्षुभिः संततां भूमिं यवगॊधूमसंकुलाम गॊऽशववाहन संपूर्णां बाहुवीर्यसमार्जिताम 79 निधिगर्भां ददद भूमिं सर्वरत्नपरिच्छदाम अक्षयाँल लभते लॊकान भूमिसत्रं हि तस्य तत 80 विधूय कलुषं सर्वं विरजाः संमतः सताम लॊके महीयते सद्भिर यॊ ददाति वसुंधराम 81 यथाप्सु पतितः शक्र तैलबिन्दुर विसर्पति तथा भूमिकृतं दानं सस्ये सस्ये विसर्पति 82 ये रणाग्रे महीपालाः शूराः समितिशॊभनाः वध्यन्ते ऽभिमुखाः शक्र बरह्मलॊकं वरजन्ति ते 83 नृत्यगीतपरा नार्यॊ दिव्यमाल्यविभूषिताः उपतिष्ठन्ति देवेन्द्र सदा भूमिप्रदं दिवि 84 मॊदते च सुखं सवर्गे देवगन्धर्वपूजितः यॊ ददाति महीं सम्यग विधिनेह दविजातये 85 शतम अप्सरसश चैव दिव्यमाल्यविभूषिताः उपतिष्ठन्ति देवेन्द्र सदा भूमिप्रदं नरम 86 शङ्खं भद्रासनं छत्रं वराश्वा वरवारणाः भूमिप्रदानात पुष्पाणि हिरण्यनिचयास तथा 87 आज्ञा सदा परतिहता जयशब्दॊ भवत्य अथ भूमिदानस्य पुष्पाणि फलं सवर्गः पुरंदर 88 हिरण्यपुष्पाश चौषध्यः कुश काञ्चनशाड्वलाः अमृतप्रसवां भूमिं पराप्नॊति पुरुषॊ ददत 89 नास्ति भूमिसमं दानं नास्ति मातृसमॊ गुरुः नास्ति सत्यसमॊ धर्मॊ नास्ति दानसमॊ निधिः 90 एतद आङ्गिरसाच छरुत्वा वासवॊ वसुधाम इमाम वसु रत्नसमाकीर्णां ददाव आङ्गिरसे तदा 91 य इमं शरावयेच छराद्धे भूमिदानस्य संस्तवम न तस्य रक्षसां भागॊ नासुराणां भवत्य उत 92 अक्षयं च भवेद दत्तं पितृभ्यस तन न संशयः तस्माच छराद्धेष्व इदं विप्र भुञ्जतः शरावयेद दविजान 93 इत्य एत सर्वदानानां शरेष्ठम उक्तं तवानघ मया भरतशार्दूल किं भूयः शरॊतुम इच्छसि |
1
[y] idaṃ deyam idaṃ deyam itīyaṃ śruticodanā bahu deyāś ca rājānaḥ kiṃ svid deyam anuttamam 2 [bh] ati dānāni sarvāṇi pṛthivī dānam ucyate acalā hy akṣayā bhūmir dogdhrī kāmān anuttamān 3 dogdhrī vāsāṃsi ratnāni paśūn vrīhi yavāṃs tathā bhūmidaḥ sarvabhūteṣu śāśvatīr edhate samāḥ 4 yāvad bhūmer āyur iha tāvad bhūmida edhate na bhūmidānād astīha paraṃ kiṃ cid yudhiṣṭhira 5 apy alpaṃ pradaduḥ pūrve pṛthivyā iti naḥ śrutam bhūmim ete daduḥ sarve ye bhūmiṃ bhuñjate janāḥ 6 svakarmaivopajīvanti narā iha paratra ca bhūmir bhūtir mahādevī dātāraṃ kurute priyam 7 ya etāṃ dakṣiṇāṃ dadyād akṣayāṃ pṛthivīpatiḥ punar naratvaṃ saṃprāpya bhavet sa pṛthivīpatiḥ 8 yathā dānaṃ tathā bhoga iti dharmeṣu niścayaḥ saṃgrāme vā tanuṃ jahyād dadyād vā pṛthivīm imām 9 ity etāṃ kṣatrabandhūnāṃ vadanti param āśiṣam punāti dattā pṛthivī dātāram iti śuśruma 10 api pāpasamācāraṃ brahmaghnam api vānṛtam saiva pāpaṃ pāvayati saiva pāpāt pramocayet 11 api pāpakṛtāṃ rājñāṃ pratigṛhṇanti sādhavaḥ pṛthivīṃ nānyad icchanti pāvanaṃ jananī yathā 12 nāmāsyāḥ priya datteti guhyaṃ devyāḥ sanātanam dānaṃ vāpy atha vā jñānaṃ nāmno 'syāḥ paramaṃ priyam taspāt prāpyaiva pṛthivīṃ dadyād viprāya pārthivaḥ 13 nābhūmi patinā bhūmir adhiṣṭheyā kathaṃ cana na vā pātreṇa vā gūhed antardhānena vā caret ye cānye bhūmim iccheyuḥ kuryur evam asaṃśayam 14 yaḥ sādhor bhūmim ādatte na bhūmiṃ vindate tu saḥ bhūmiṃ tu dattvā sādhubhyo vindate bhūmim eva hi pretyeha ca sa dharmātmā saṃprāpnoti mahad yaśaḥ 15 yasya viprānuśāsanti sādhor bhūmiṃ sadaiva hi na tasya śatravo rājan praśāsanti vasuṃdharām 16 yat kiṃ cit puruṣaḥ pāpaṃ kurute vṛtti karśitaḥ api gocarma mātreṇa bhūmidānena pūyate 17 ye 'pi saṃkīrṇa karmāṇo rājāno raudrakarmiṇaḥ tebhyaḥ pavitram ākhyeyaṃ bhūmidānam anuttamam 18 alpāntaram idaṃ śaśvat purāṇā menire janāḥ yo yajed aśvamedhena dadyād vā sādhave mahīm 19 api cet sukṛtaṃ kṛtvā śaṅkerann api paṇḍitāḥ aśakyam ekam evaitad bhīmi dānam anuttamam 20 suvarṇaṃ rajataṃ vastraṃ maṇimuktā vasūni ca sarvam etan mahāprājña dadāti vasudhāṃ dadat 21 tapoyajñaḥ śrutaṃ śīlam alobhaḥ satyasaṃdhatā guru daivatapūjā ca nātivartanti bhūmidam 22 bhartur niḥśreyase yuktās tyaktātmāno raṇe hatāḥ brahmalokagatāḥ siddhā nātikrāmanti bhūmidam 23 yathā janitrī kṣīreṇa svaputraṃ bharate sadā anugṛhṇāti dātāraṃ tathā sarvarasair mahī 24 mṛtyor vai kiṃkaro daṇḍas tāpo vahneḥ sudāruṇaḥ ghorāś ca vāruṇāḥ pāśā nopasarpanti bhūmidam 25 pitṝṃś ca pitṛlokasthān devaloke ca devatāḥ saṃtarpayati śāntātmā yo dadāti vasuṃdharām 26 kṛśāya miryamāṇāya vṛtti mlānāya sīdate bhūmiṃ vṛtti karīṃ dattvā satrī bhavati mānavaḥ 27 yathā dhāvati gaur vatsaṃ kṣīram abhyutsṛjanty uta evam eva mahābhāga bhūmir bhavati bhūmidam 28 halakṛṣṭāṃ mahīṃ dattvā sa bījāṃ saphalām api udīrṇaṃ vāpi śaraṇaṃ tathā bhavati kāmadaḥ 29 brāhmaṇaṃ vṛttasaṃpannam āhitāgniṃ śucivratam naraḥ pratigrāhya mahīṃ na yāti yamasādanam yathā candramaso vṛddhir ahany ahani jāyate 30 tathā bhūmikṛtaṃ dānaṃ sasye sasye vivardhate 31 atra gāthā bhūmigītāḥ kīrtayanti purā vidaḥ yāḥ śrutvā jāmadagnyena dattā bhūḥ kāśyapāya vai 32 mām evādatta māṃ dattamāṃ dattvā mām avāpsyatha asmiṁl loke pare caiva tataś cājanane punaḥ 33 ya imāṃ vyāhṛtiṃ veda brāhmaṇo brahma saṃśritaḥ śrāddhasya hūyamānasya brahmabhūyaṃ sa gacchati 34 kṛtyānām abhiśastānāṃ duriṣṭa śamanaṃ mahat prāyaścittam ahaṃ kṛtvā punāty ubhayato daśa 35 punāti ya idaṃ veda veda cāhaṃ tathaiva ca prakṛtiḥ sarvabhūtānāṃ bhūmir vai śāśvatī matā 36 abhiṣicyaiva nṛpatiṃ śrāvayed imam āgamam yathā śrutvā mahīṃ dadyān nādadyāt sādhutaś ca tām 37 so 'yaṃ kṛtsno brāhmaṇārtho rājārthaś cāpy asaṃśayam rājā hi dharmakuśalaḥ prathamaṃ bhūtilakṣaṇam 38 atha yeṣām adharmajño rājā bhavati nāstikaḥ na te sukhaṃ prabudhyante na sukhaṃ prasvapanti ca 39 sadā bhavanti codvignās tasya duścaritair narāḥ yogakṣemā hi bahavo rāṣṭraṃ nāsyāviśanti tat 40 atha yeṣāṃ punaḥ prājño rājā bhavati dhārmikaḥ sukhaṃ te pratibudhyante susukhaṃ prasvapanti ca 41 tasya rājñaḥ śubhair āryaiḥ karmabhir nirvṛtāḥ prajāḥ yogakṣemeṇa vṛṣṭyā ca vivardhante svakarmabhiḥ 42 sa kulīnaḥ sa puruṣaḥ sa bandhuḥ sa ca puṇyakṛt sa dātā sa ca vikrānto yo dadāti vasuṃdharām 43 ādityā iva dīpyante tejasā bhuvi mānavāḥ dadanti vasudhāṃ sphītāṃ ye vedaviduṣi dvije 44 yathā bījāni rohanti prakīrṇāni mahītale tathā kāmāḥ prarohanti bhūmidānasamārjitāḥ 45 ādityo varuṇo viṣṇur brahmā somo hutāśanaḥ śūlapāṇiś ca bhagavān pratinandanti bhūmidam 46 bhūmau jāyanti puruṣā bhūmau niṣṭhāṃ vrajanti ca caturvidho hi loko 'yaṃ yo 'yaṃ bhūmiguṇātmakaḥ 47 eṣā mātā pitā caiva jagataḥ pṛthivīpate nānayā sadṛśaṃ bhūtaṃ kiṃ cid asti janādhipa 48 atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam bṛhaspateś ca saṃvādam indrasya ca yudhiṣṭhira 49 iṣṭvā kratuśatenātha mahatā dakṣiṇāvatā maghavā vāg vidāṃ śreṣṭhaṃ papracchedaṃ bṛhaspatim 50 bhagavan kena dānena svargataḥ sukham edhate yad akṣayaṃ mahārghaṃ ca tad brūhi vadatāṃ vara 51 ity uktaḥ sa surendreṇa tato devapurohitaḥ bṛhaspatir mahātejāḥ pratyuvāca śatakratum 52 suvarṇadānaṃ godānaṃ bhūmidānaṃ ca vṛtrahan dadad etān mahāprājñaḥ sarvapāpaiḥ pramucyate 53 na bhūmidānād devendra paraṃ kiṃ cid iti prabho viśiṣṭam iti manyāmi yathā prāhur manīṣiṇaḥ 54 ye śūrā nihatā yuddhe svaryātā dānagṛddhinaḥ sarve te vibudhaśreṣṭha nātikrāmanti bhūmidam 55 bhartur niḥśreyase yuktās tyaktātmāno raṇe hatāḥ brahmalokagatāḥ śūrā nātikrāmanti bhūmidam 56 pañca pūrvādi puruṣāḥ ṣaṭ ca ye vasudhāṃ gatāḥ ekādaśa dadad bhūmiṃ paritrātīha mānavaḥ 57 ratnopakīrṇāṃ vasudhāṃ yo dadāti puraṃdara sa muktaḥ sarvakaluṣaiḥ svargaloke mahīyate 58 mahīṃ sphītāṃ dadad rājā sarvakāmaguṇānvitām rājādhirājo bhavati tad dhi dānam anuttamam 59 sarvakāmasamāyuktāṃ kāśyapīṃ yaḥ prayacchati sarvabhūtāni manyante māṃ dadātīti vāsava 60 sarvakāmadughāṃ dhenuṃ sarvakāmapurogamām dadāti yaḥ sahasrākṣa sasvargaṃ yāti mānavaḥ 61 madhu sarpiḥ pravāhinyaḥ payo dadhi vahās tathā saritas tarpayantīha surendra vasudhā pradam 62 bhūmipradānān nṛpatir mucyate rājakilbiṣāt na hi bhūmipradānena dānam anyad viśiṣyate 63 dadāti yaḥ samudrāntāṃ pṛthivīṃ śastranirjitām taṃ janāḥ kathayantīha yāvad dharati gaur iyam 64 puṇyām ṛddharasāṃ bhūmiṃ yo dadāti puraṃdara na tasya lokāḥ kṣīyante bhūmidānaguṇārjitāḥ 65 sarvathā pārthiveneha satataṃ bhūtim icchatā bhūr deyā vidhivac chakra pātre sukham abhīpsatā 66 api kṛtvā naraḥ pāpaṃ bhūmiṃ dattvā dvijātaye samutsṛjati tat pāpaṃ jīrṇāṃ tvacam ivoragaḥ 67 sāgarān saritaḥ śailān kānanāni ca sarvaśaḥ sarvam etan naraḥ śakra dadāti vasudhāṃ dadat 68 taḍāgāny udapānāni srotāṃsica sarāṃsi ca snehān sarvarasāṃś caiva dadāti vasudhāṃ dadat 69 oṣadhīḥ kṣīrasaṃpannā nagān puṣpaphalānvitān kānanopala śailāṃś ca dadāti vasudhāṃ dadat 70 agniṣṭomaprabhṛtibhir iṣṭvā ca svāptadakṣiṇaiḥ na tat phalam avāpnoti bhūmidānād yad aśnute 71 dātā daśānugṛhṇāti daśa hanti tathā kṣipan pūrvadattāṃ haran bhūmiṃ narakāyopagacchati 72 na dadāti pratiśrutya dattvā vā harate tu yaḥ sa baddhovāruṇaiḥ pāśais tapyate mṛtyuśāsanāt 73 āhitāgniṃ sadā yajñaṃ kṛśa bhṛtyaṃ priyātithim ye bharanti dvijaśreṣṭhaṃ nopasarpanti te yamam 74 brāhmaṇeṣv ṛṇa bhūtaṃ syāt pārthivasya puraṃdara itareṣāṃ tu varṇānāṃ tārayet kṛśa durbalān 75 nācchindyāt sarśitāṃ bhūmiṃ pareṇa tridaśādipa brāhmaṇāya suraśreṣṭha kṛśa bhṛtyāya kaś cana 76 athāśru patitaṃ teṣāṃ dīnānām avasīdatām brāhmaṇānāṃ hṛte kṣetre hanyāt tripuruṣaṃ kulam 77 bhūmipālaṃ cyutaṃ rāṣṭrād yas tu saṃsthāpayet punaḥ tasya vāsaḥ sahasrākṣa nākapṛṣṭhe mahīyate 78 ikṣubhiḥ saṃtatāṃ bhūmiṃ yavagodhūmasaṃkulām go'śvavāhana saṃpūrṇāṃ bāhuvīryasamārjitām 79 nidhigarbhāṃ dadad bhūmiṃ sarvaratnaparicchadām akṣayāṁl labhate lokān bhūmisatraṃ hi tasya tat 80 vidhūya kaluṣaṃ sarvaṃ virajāḥ saṃmataḥ satām loke mahīyate sadbhir yo dadāti vasuṃdharām 81 yathāpsu patitaḥ śakra tailabindur visarpati tathā bhūmikṛtaṃ dānaṃ sasye sasye visarpati 82 ye raṇāgre mahīpālāḥ śūrāḥ samitiśobhanāḥ vadhyante 'bhimukhāḥ śakra brahmalokaṃ vrajanti te 83 nṛtyagītaparā nāryo divyamālyavibhūṣitāḥ upatiṣṭhanti devendra sadā bhūmipradaṃ divi 84 modate ca sukhaṃ svarge devagandharvapūjitaḥ yo dadāti mahīṃ samyag vidhineha dvijātaye 85 śatam apsarasaś caiva divyamālyavibhūṣitāḥ upatiṣṭhanti devendra sadā bhūmipradaṃ naram 86 śaṅkhaṃ bhadrāsanaṃ chatraṃ varāśvā varavāraṇāḥ bhūmipradānāt puṣpāṇi hiraṇyanicayās tathā 87 ājñā sadā pratihatā jayaśabdo bhavaty atha bhūmidānasya puṣpāṇi phalaṃ svargaḥ puraṃdara 88 hiraṇyapuṣpāś cauṣadhyaḥ kuśa kāñcanaśāḍvalāḥ amṛtaprasavāṃ bhūmiṃ prāpnoti puruṣo dadat 89 nāsti bhūmisamaṃ dānaṃ nāsti mātṛsamo guruḥ nāsti satyasamo dharmo nāsti dānasamo nidhiḥ 90 etad āṅgirasāc chrutvā vāsavo vasudhām imām vasu ratnasamākīrṇāṃ dadāv āṅgirase tadā 91 ya imaṃ śrāvayec chrāddhe bhūmidānasya saṃstavam na tasya rakṣasāṃ bhāgo nāsurāṇāṃ bhavaty uta 92 akṣayaṃ ca bhaved dattaṃ pitṛbhyas tan na saṃśayaḥ tasmāc chrāddheṣv idaṃ vipra bhuñjataḥ śrāvayed dvijān 93 ity eta sarvadānānāṃ śreṣṭham uktaṃ tavānagha mayā bharataśārdūla kiṃ bhūyaḥ śrotum icchasi |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 13
Chapter 62
|
1
[य] कानि दानानि लॊके ऽसमिन दातुकामॊ महीपतिः गुणाधिकेभ्यॊ विप्रेभ्यॊ दद्याद भरतसत्तम 2 केन तुष्यन्ति ते सद्यस तुष्टाः किं परदिशन्त्य उत शंस मे तन महाबाहॊ फलं पुण्यकृतं महत 3 दत्तं किं फलवद राजन्न इह लॊके परत्र च भवतः शरॊतुम इच्छामि तन मे विस्तरतॊ वद 4 [भ] इमम अर्थं पुरा पृष्टॊ नारदॊ देव दर्शनः यद उक्तवान असौ तन मे गदतः शृणु भारत 5 [न] अन्नम एव परशंसन्ति देवाः सर्षिगणाः पुरा लॊकतन्त्रं हि यज्ञाश च सर्वम अन्ने परतिष्ठितम 6 अन्नेन सदृशं दानं न भूतं न भविष्यति तस्माद अन्नं विशेषेण दातुम इच्छन्ति मानवाः 7 अन्नम ऊर्जः करं लॊके पराणाश चान्ने परतिष्ठिताः अन्नेन धार्यते सर्वं विश्वं जगद इदं परभॊ 8 अन्नाद गृहस्था लॊके ऽसमिन भिक्षवस तत एव च अन्नात परभवति पराणः परत्यक्षं नात्र संशयः 9 कुटुम्बं पीडयित्वापि बराह्मणाय महात्मने दातव्यं भिक्षवे चान्नम आत्मनॊ भूतिम इच्छता 10 बराह्मणायाभिरूपाय यॊ दद्याद अन्नम अर्थिने निदधाति निधिं शरेष्ठं पाललौकिकम आत्मनः 11 शरान्तम अध्वनि वर्तन्तं वृद्धम अर्हम उपस्थितम अर्चयेद भूतिम अन्विच्छन गृहस्थॊ गृहम आगतम 12 करॊधम उत्पतितं हित्वा सुशीलॊ वीतमत्सरः अन्नदः पराप्नुते राजन दिवि चेह च यत सुखम 13 नावमन्येद अभिगतं न परणुद्यात कथं चन अपि शवपाके शुनि वा न दानं विप्रणश्यति 14 यॊ दद्याद अपरिक्लिष्टम अन्नम अध्वनि वर्तते शरान्तायादृष्ट पूर्वाय स महद धर्मम आप्नुयात 15 पितॄन देवान ऋषीन विप्रान अतिथींश च जनाधिप यॊ नरः परीणयत्य अन्नैस तस्य पुण्यफलं महत 16 कृत्वापि पापकं कर्म यॊ दद्याद अन्नम अर्थिने बराह्मणाय विशेषेण न स पापेन युज्यते 17 बराह्मणेष्व अक्षयं दानम अन्नं शूद्रे महाफलम अन्नदानं च शूद्रे च बराह्मणे च विशिष्यते 18 न पृच्छेद गॊत्र चरणं सवाध्यायं देशम एव वा भिक्षितॊ बराह्मणेनेह जन्म वान्नं परयाचितः 19 अन्नदस्यान्न वृक्षाश च सर्वकामफलान्विताः भवन्तीहाथ वामुत्र नृपते नात्र संशयः 20 आशंसन्ते हि पितरः सुवृष्टिम इव कर्षकाः अस्माकम अपि पुत्रॊ वा पौत्रॊ वान्नं परदास्यति 21 बराह्मणॊ हि महद भूतं सवयं देहीति याचते अकामॊ वा स कामॊ वा दत्त्वा पुण्यम अवाप्नुयात 22 बराह्मणः सर्वभूतानाम अतिथिः परसृताग्र भुज विप्रा यम अभिगच्छन्ति भिक्षमाणा गृहं सदा 23 सत्कृताश च निवर्तन्ते तद अतीव परवर्धते महाभॊगे कुले जन्म परेत्य पराप्नॊति भारत 24 दत्वा तव अन्नं नरॊ लॊके तथा सथानम अनुत्तमम मृष्टमृष्टान्न दायी तु सवर्गे वसति सत्कृतः 25 अन्नं पराणा नराणां हि सर्वम अन्ने परतिष्ठितम अन्नदः पशुमान पुत्री धनवान भॊगवान अपि 26 पराणवांश चापि भवति रूपवांश च तथा नृप अन्नदः पराणदॊ लॊके सर्वदः परॊच्यते तु सः 27 अन्नं हि दत्त्वातिथये बराह्मणाय यथाविधि परदाता सुखम आप्नॊति देवैश चाप्य अभिपूज्यते 28 बराह्मणॊ हि महद भूतं कषेत्रं चरति पादवत उप्यते तत्र यद बीजं तद धि पुण्यफलं महत 29 परत्यक्षं परीतिजननं भॊक्तृदात्रॊर भवत्य उत सर्वाण्य अन्यानि दानानि परॊक्षफलवन्त्य उत 30 अन्नाद धि परसवं विद्धि रतिम अन्नाद धि भारत धर्मार्थाव अन्नतॊ विद्धि रॊगनाशं तथान्नतः 31 अन्नं हय अमृतम इत्य आह पुराकल्पे परजापतिः अन्नं भुवं दिवं खं च सर्वम अन्ने परतिष्ठितम 32 अन्नप्रणाशे भिद्यन्ते शरीरे पञ्च धातवः बलं बलवतॊ ऽपीह परणश्यत्य अन्नहानितः 33 आवाहाश च विवाहाश च यज्ञाश चान्नम ऋते तथा न वर्तन्ते नरश्रेष्ठ बरह्म चात्र परलीयते 34 अन्नतः सर्वम एतद धि यत किं चित सथाणुजङ्गमम तरिषु लॊकेषु धर्मार्थम अन्नं देयम अतॊ बुधैः 35 अन्नदस्य मनुष्यस्य बलम ओजॊ यशः सुखम कीर्तिश च वर्धते वश्वत तरिषु लॊकेषु पार्थिव 36 मेघेष्व अम्भः संनिधत्ते पराणानां पवनः शिवः तच च मेघगतं वारि शक्रॊ वर्षति भारत 37 आदत्ते च रसं भौमम आदित्यः सवगभस्तिभिः वायुर आदित्यतस तांश च रसान देवः परजापतिः 38 तद यदा मेघतॊ वारि पतितं भवति कषितौ तदा वसुमती देवी सनिग्धा भवति भारत 39 ततः सस्यानि रॊहन्ति येन वर्तयते जगत मांसमेदॊ ऽसथि शुक्राणां परादुर्भावस ततः पुनः 40 संभवन्ति ततः शुक्रात पराणिनः पृथिवीपते अग्नीषॊमौ हि तच छुक्रं परजनः पुष्यतश च ह 41 एवम अन्नं च सूर्यश च पवनः शुक्रम एव च एक एव समृतॊ राशिर यतॊ भूतानि जज्ञिरे 42 पराणान ददाति भूतानां तेजश च भरतर्षभ गृहम अभ्यागतायाशु यॊ दद्याद अन्नम अर्थिने 43 [भ] नारदेनैवम उक्तॊ ऽहम अदाम अन्नं सदा नृप अनसूयुस तवम अप्य अन्नं तस्माद देहि गतज्वरः 44 दत्त्वान्नं विधिवद राजन विप्रेभ्यस तवम अपि परभॊ यथावद अनुरूपेभ्यस ततः सवर्गम अवाप्स्यसि 45 अन्नदानां हि ये लॊकास तांस तवं शृणु नराधिप भवनानि परकाशन्ते दिवि तेषां महात्मनाम नाना संस्थान रूपाणि नाना सतम्भान्वितानि च 46 चन्द्रमण्डलशुभ्राणि किङ्किणीजालवन्ति च तरुणादित्यवर्णानि सथावराणि चराणि च 47 अनेकशतभौमानि सान्तर्जल वनानि च वैडूर्यार्क परकाशानि रौप्य रुक्ममयानि च 48 सर्वकामफलाश चापि वृक्षा भवनसंस्थिताः वाप्यॊ वीथ्यः सभाः कूपा दीर्घिकाश चैव सर्वशः 49 घॊषवन्ति च यानानि युक्तान्य अथ सहस्रशः भक्ष्यभॊज्य मयाः शैला वासांस्य आभरणानि च 50 कषीरं सरवन्त्यः सरितस तथा चैवान्न पर्वताः परासादाः पाण्डुराभ्राभाः शय्याश च कनकॊज्ज्वलाः तान अन्नदाः परपद्यन्ते तस्माद अन्नप्रदॊ भव 51 एते लॊकाः पुण्यकृताम अन्नदानां महात्मनाम तस्माद अन्नं विशेषेण दातव्यं मानवैर भुवि |
1
[y] kāni dānāni loke 'smin dātukāmo mahīpatiḥ guṇādhikebhyo viprebhyo dadyād bharatasattama 2 kena tuṣyanti te sadyas tuṣṭāḥ kiṃ pradiśanty uta śaṃsa me tan mahābāho phalaṃ puṇyakṛtaṃ mahat 3 dattaṃ kiṃ phalavad rājann iha loke paratra ca bhavataḥ śrotum icchāmi tan me vistarato vada 4 [bh] imam arthaṃ purā pṛṣṭo nārado deva darśanaḥ yad uktavān asau tan me gadataḥ śṛṇu bhārata 5 [n] annam eva praśaṃsanti devāḥ sarṣigaṇāḥ purā lokatantraṃ hi yajñāś ca sarvam anne pratiṣṭhitam 6 annena sadṛśaṃ dānaṃ na bhūtaṃ na bhaviṣyati tasmād annaṃ viśeṣeṇa dātum icchanti mānavāḥ 7 annam ūrjaḥ karaṃ loke prāṇāś cānne pratiṣṭhitāḥ annena dhāryate sarvaṃ viśvaṃ jagad idaṃ prabho 8 annād gṛhasthā loke 'smin bhikṣavas tata eva ca annāt prabhavati prāṇaḥ pratyakṣaṃ nātra saṃśayaḥ 9 kuṭumbaṃ pīḍayitvāpi brāhmaṇāya mahātmane dātavyaṃ bhikṣave cānnam ātmano bhūtim icchatā 10 brāhmaṇāyābhirūpāya yo dadyād annam arthine nidadhāti nidhiṃ śreṣṭhaṃ pālalaukikam ātmanaḥ 11 śrāntam adhvani vartantaṃ vṛddham arham upasthitam arcayed bhūtim anvicchan gṛhastho gṛham āgatam 12 krodham utpatitaṃ hitvā suśīlo vītamatsaraḥ annadaḥ prāpnute rājan divi ceha ca yat sukham 13 nāvamanyed abhigataṃ na praṇudyāt kathaṃ cana api śvapāke śuni vā na dānaṃ vipraṇaśyati 14 yo dadyād aparikliṣṭam annam adhvani vartate śrāntāyādṛṣṭa pūrvāya sa mahad dharmam āpnuyāt 15 pitṝn devān ṛṣīn viprān atithīṃś ca janādhipa yo naraḥ prīṇayaty annais tasya puṇyaphalaṃ mahat 16 kṛtvāpi pāpakaṃ karma yo dadyād annam arthine brāhmaṇāya viśeṣeṇa na sa pāpena yujyate 17 brāhmaṇeṣv akṣayaṃ dānam annaṃ śūdre mahāphalam annadānaṃ ca śūdre ca brāhmaṇe ca viśiṣyate 18 na pṛcched gotra caraṇaṃ svādhyāyaṃ deśam eva vā bhikṣito brāhmaṇeneha janma vānnaṃ prayācitaḥ 19 annadasyānna vṛkṣāś ca sarvakāmaphalānvitāḥ bhavantīhātha vāmutra nṛpate nātra saṃśayaḥ 20 āśaṃsante hi pitaraḥ suvṛṣṭim iva karṣakāḥ asmākam api putro vā pautro vānnaṃ pradāsyati 21 brāhmaṇo hi mahad bhūtaṃ svayaṃ dehīti yācate akāmo vā sa kāmo vā dattvā puṇyam avāpnuyāt 22 brāhmaṇaḥ sarvabhūtānām atithiḥ prasṛtāgra bhuj viprā yam abhigacchanti bhikṣamāṇā gṛhaṃ sadā 23 satkṛtāś ca nivartante tad atīva pravardhate mahābhoge kule janma pretya prāpnoti bhārata 24 datvā tv annaṃ naro loke tathā sthānam anuttamam mṛṣṭamṛṣṭānna dāyī tu svarge vasati satkṛtaḥ 25 annaṃ prāṇā narāṇāṃ hi sarvam anne pratiṣṭhitam annadaḥ paśumān putrī dhanavān bhogavān api 26 prāṇavāṃś cāpi bhavati rūpavāṃś ca tathā nṛpa annadaḥ prāṇado loke sarvadaḥ procyate tu saḥ 27 annaṃ hi dattvātithaye brāhmaṇāya yathāvidhi pradātā sukham āpnoti devaiś cāpy abhipūjyate 28 brāhmaṇo hi mahad bhūtaṃ kṣetraṃ carati pādavat upyate tatra yad bījaṃ tad dhi puṇyaphalaṃ mahat 29 pratyakṣaṃ prītijananaṃ bhoktṛdātror bhavaty uta sarvāṇy anyāni dānāni parokṣaphalavanty uta 30 annād dhi prasavaṃ viddhi ratim annād dhi bhārata dharmārthāv annato viddhi roganāśaṃ tathānnataḥ 31 annaṃ hy amṛtam ity āha purākalpe prajāpatiḥ annaṃ bhuvaṃ divaṃ khaṃ ca sarvam anne pratiṣṭhitam 32 annapraṇāśe bhidyante śarīre pañca dhātavaḥ balaṃ balavato 'pīha praṇaśyaty annahānitaḥ 33 āvāhāś ca vivāhāś ca yajñāś cānnam ṛte tathā na vartante naraśreṣṭha brahma cātra pralīyate 34 annataḥ sarvam etad dhi yat kiṃ cit sthāṇujaṅgamam triṣu lokeṣu dharmārtham annaṃ deyam ato budhaiḥ 35 annadasya manuṣyasya balam ojo yaśaḥ sukham kīrtiś ca vardhate vaśvat triṣu lokeṣu pārthiva 36 megheṣv ambhaḥ saṃnidhatte prāṇānāṃ pavanaḥ śivaḥ tac ca meghagataṃ vāri śakro varṣati bhārata 37 ādatte ca rasaṃ bhaumam ādityaḥ svagabhastibhiḥ vāyur ādityatas tāṃś ca rasān devaḥ prajāpatiḥ 38 tad yadā meghato vāri patitaṃ bhavati kṣitau tadā vasumatī devī snigdhā bhavati bhārata 39 tataḥ sasyāni rohanti yena vartayate jagat māṃsamedo 'sthi śukrāṇāṃ prādurbhāvas tataḥ punaḥ 40 saṃbhavanti tataḥ śukrāt prāṇinaḥ pṛthivīpate agnīṣomau hi tac chukraṃ prajanaḥ puṣyataś ca ha 41 evam annaṃ ca sūryaś ca pavanaḥ śukram eva ca eka eva smṛto rāśir yato bhūtāni jajñire 42 prāṇān dadāti bhūtānāṃ tejaś ca bharatarṣabha gṛham abhyāgatāyāśu yo dadyād annam arthine 43 [bh] nāradenaivam ukto 'ham adām annaṃ sadā nṛpa anasūyus tvam apy annaṃ tasmād dehi gatajvaraḥ 44 dattvānnaṃ vidhivad rājan viprebhyas tvam api prabho yathāvad anurūpebhyas tataḥ svargam avāpsyasi 45 annadānāṃ hi ye lokās tāṃs tvaṃ śṛṇu narādhipa bhavanāni prakāśante divi teṣāṃ mahātmanām nānā saṃsthāna rūpāṇi nānā stambhānvitāni ca 46 candramaṇḍalaśubhrāṇi kiṅkiṇījālavanti ca taruṇādityavarṇāni sthāvarāṇi carāṇi ca 47 anekaśatabhaumāni sāntarjala vanāni ca vaiḍūryārka prakāśāni raupya rukmamayāni ca 48 sarvakāmaphalāś cāpi vṛkṣā bhavanasaṃsthitāḥ vāpyo vīthyaḥ sabhāḥ kūpā dīrghikāś caiva sarvaśaḥ 49 ghoṣavanti ca yānāni yuktāny atha sahasraśaḥ bhakṣyabhojya mayāḥ śailā vāsāṃsy ābharaṇāni ca 50 kṣīraṃ sravantyaḥ saritas tathā caivānna parvatāḥ prāsādāḥ pāṇḍurābhrābhāḥ śayyāś ca kanakojjvalāḥ tān annadāḥ prapadyante tasmād annaprado bhava 51 ete lokāḥ puṇyakṛtām annadānāṃ mahātmanām tasmād annaṃ viśeṣeṇa dātavyaṃ mānavair bhuvi |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 13
Chapter 63
|
1
[य] शरुतं मे भवतॊ वाक्यम अन्नदानस्य यॊ विधिः नक्षत्र अयॊगस्येदानीं दानकल्पं बरवीहि मे 2 [भ] अत्राप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम देवक्याश चैव संवादं देवर्षेर नारदस्य च 3 दवारकाम अनुसंप्राप्तं नारदं देव दर्शनम पप्रच्छैनं ततः परश्नं देवकी धर्मदर्शिनी 4 तस्याः संपृच्छमानाया देवर्षिर नारदस तदा आचष्ट विधिवत सर्वं यत तच छृणु विशां पते 5 [न] कृत्तिकासु महाभागे पायसेन स सर्पिषा संतर्प्य बराह्मणान साधूँल लॊकान आप्नॊत्य अनुत्तमान 6 रॊहिण्यां परथितैर मांसैर माषैर अन्नेन सर्पिषा पयॊ ऽनुपानं दातव्यम आनृण्यार्थं दविजातये 7 दॊग्ध्रीं दत्त्वा स वत्सां तु नक्षत्रे सॊमदैवते गच्छन्ति मानुषाल लॊकात सवर्गलॊकम अनुत्तमम 8 आर्द्रायां कृसरं दत्त्वा तैलमिष्रम उपॊषितः नरस तरति दुर्गाणि कषुर धारांश च पर्वतान 9 अपूपान पुनर्वसौ दत्त्वा तथैवान्नानि शॊभने यशस्वी रूपसंपन्नॊ बह्व अन्ने जायते कुले 10 पुष्ये तु कनकं दत्त्वा कृतं चाकृतम एव च अनालॊकेषु लॊकेषु सॊमवत स विराजते 11 आश्लेषायां तु यॊ रूप्यम ऋषभं वा परयच्छति स सर्वभयनिर्मुक्तः शास्त्रवान अधितिष्ठति 12 मघासु तिलपूर्णानि वर्धमानानि मानवः परदाय पुत्रपशुमान इह परेत्य च मॊदते 13 फल्गुनी पूर्वसमये बराह्मणानाम उपॊषितः भक्षान फाणित संयुक्तान दत्त्वा सौभाग्यम ऋच्छति 14 घृतक्षीरसमायुक्तं विधिवत षष्टिकौदनम उत्तरा विषये दत्त्वा सवर्गलॊके महीयते 15 यद यत परदीयते दानम उत्तरा विषये नरैः महाफलम अनन्तं च भवतीति विनिश्चयः 16 हस्ते हस्तिरथं दत्त्वा चतुर्युक्तम उपॊषितः पराप्नॊति परमाँल लॊकान पुण्यकामसमन्वितान 17 चित्रायाम ऋषभं दत्त्वा पुण्यान गन्धांश च भारत चरत्य अप्सरसां लॊके रमते नन्दने तथा 18 सवाताव अथ धनं दत्त्वा यद इष्टतमम आत्मनः पराप्नॊति लॊकान स शुभान इह चैव महद यशः 19 विशाखायाम अनड्वाहं धेनुं दत्त्वा च दुग्धदाम स परासङ्गं च शकटं स धान्यं वस्त्रसंयुतम 20 पितॄन देवांश च परीणाति परेत्य चानन्त्यम अश्नुते न च दुर्गाण्य अवाप्नॊति सवर्गलॊकं च गच्छति 21 दत्त्वा यथॊक्तं विप्रेभ्यॊ वृत्तिम इष्टां स विन्दति नरकादींश च संक्लेशान नाप्नॊतीति विनिश्चयः 22 अनुराधासु परावारं वस्त्रान्तरम उपॊषितः दत्त्वा युगशतं चापि नरः सवर्गे महीयते 23 कालशाकं तु विप्रेभ्यॊ दत्त्वा मर्त्यः स मूलकम जयेष्ठायाम ऋद्धिम इष्टां वै गतिम इष्टां च विन्दति 24 मूले मूलफलं दत्त्वा बराह्मणेभ्यः समाहितः पितॄन परीणयते चापि गतिम इष्टां च गच्छति 25 अथ पूर्वास्व अषाढासु दधि पात्राण्य उपॊषितः कुलवृत्तॊपसंपन्ने बराह्मणे वेदपारगे परदाय जायते परेत्य कुले सुबहु गॊकुले 26 उदमन्थं स सर्पिष्कं परभूतमधु फाणितम दत्त्वॊत्तरास्व आषाढासु सर्वकामान अवाप्नुयात 27 दुग्धं तव अभिजिते यॊगे दत्त्वा मधु घृताप्लुतम धर्मनित्यॊ मनीषिभ्यः सवर्गलॊके महीयते 28 शरवणे कम्बलं दत्त्वा वस्त्रान्तरितम एव च शवेतेन याति यानेन सर्वलॊकान असंवृतान 29 गॊप्रयुक्तं धनिष्ठासु यानं दत्त्वा समाहितः वस्त्ररश्मि धरं सद्यः परेत्य राज्यं परपद्यते 30 गन्धाञ शतभिषग यॊगे दत्त्वा सागुरु चन्दनान पराप्नॊत्य अप्सरसां लॊकान परेत्य गन्धांश च शाश्वतान 31 पूर्वभाद्रपदा यॊगे राजमाषान परदाय तु सर्वभक्ष फलॊपेतः स वै परेत्य सुखी भवेत 32 औरभ्रम उत्तरा यॊगे यस तु मांसं परयच्छति स पितॄन परीणयति वै परेत्य चानन्त्यम अश्नुते 33 कांस्यॊपदॊहनां धेनुं रेवत्यां यः परयच्छति सा परेत्य कामान आदाय दातारम उपतिष्ठति 34 रथम अश्वसमायुक्तं दत्त्वाश्विन्यां नरॊत्तमः हस्त्यश्वरथसंपन्ने वर्चस्वी जायते कुले 35 भरणीषु दविजातिभ्यस तिलधेनुं परदाय वै गाः सुप्रभूताः पराप्नॊति नरः परेत्य यशस तथा 36 [भ] इत्य एष लक्षणॊद्देशः परॊक्तॊ नक्षत्रयॊगतः देवक्या नारदेनेह सा सनुषाभ्यॊ ऽबरवीद इदम |
1
[y] śrutaṃ me bhavato vākyam annadānasya yo vidhiḥ nakṣatr ayogasyedānīṃ dānakalpaṃ bravīhi me 2 [bh] atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam devakyāś caiva saṃvādaṃ devarṣer nāradasya ca 3 dvārakām anusaṃprāptaṃ nāradaṃ deva darśanam papracchainaṃ tataḥ praśnaṃ devakī dharmadarśinī 4 tasyāḥ saṃpṛcchamānāyā devarṣir nāradas tadā ācaṣṭa vidhivat sarvaṃ yat tac chṛṇu viśāṃ pate 5 [n] kṛttikāsu mahābhāge pāyasena sa sarpiṣā saṃtarpya brāhmaṇān sādhūṁl lokān āpnoty anuttamān 6 rohiṇyāṃ prathitair māṃsair māṣair annena sarpiṣā payo 'nupānaṃ dātavyam ānṛṇyārthaṃ dvijātaye 7 dogdhrīṃ dattvā sa vatsāṃ tu nakṣatre somadaivate gacchanti mānuṣāl lokāt svargalokam anuttamam 8 ārdrāyāṃ kṛsaraṃ dattvā tailamiṣram upoṣitaḥ naras tarati durgāṇi kṣura dhārāṃś ca parvatān 9 apūpān punarvasau dattvā tathaivānnāni śobhane yaśasvī rūpasaṃpanno bahv anne jāyate kule 10 puṣye tu kanakaṃ dattvā kṛtaṃ cākṛtam eva ca anālokeṣu lokeṣu somavat sa virājate 11 āśleṣāyāṃ tu yo rūpyam ṛṣabhaṃ vā prayacchati sa sarvabhayanirmuktaḥ śāstravān adhitiṣṭhati 12 maghāsu tilapūrṇāni vardhamānāni mānavaḥ pradāya putrapaśumān iha pretya ca modate 13 phalgunī pūrvasamaye brāhmaṇānām upoṣitaḥ bhakṣān phāṇita saṃyuktān dattvā saubhāgyam ṛcchati 14 ghṛtakṣīrasamāyuktaṃ vidhivat ṣaṣṭikaudanam uttarā viṣaye dattvā svargaloke mahīyate 15 yad yat pradīyate dānam uttarā viṣaye naraiḥ mahāphalam anantaṃ ca bhavatīti viniścayaḥ 16 haste hastirathaṃ dattvā caturyuktam upoṣitaḥ prāpnoti paramāṁl lokān puṇyakāmasamanvitān 17 citrāyām ṛṣabhaṃ dattvā puṇyān gandhāṃś ca bhārata caraty apsarasāṃ loke ramate nandane tathā 18 svātāv atha dhanaṃ dattvā yad iṣṭatamam ātmanaḥ prāpnoti lokān sa śubhān iha caiva mahad yaśaḥ 19 viśākhāyām anaḍvāhaṃ dhenuṃ dattvā ca dugdhadām sa prāsaṅgaṃ ca śakaṭaṃ sa dhānyaṃ vastrasaṃyutam 20 pitṝn devāṃś ca prīṇāti pretya cānantyam aśnute na ca durgāṇy avāpnoti svargalokaṃ ca gacchati 21 dattvā yathoktaṃ viprebhyo vṛttim iṣṭāṃ sa vindati narakādīṃś ca saṃkleśān nāpnotīti viniścayaḥ 22 anurādhāsu prāvāraṃ vastrāntaram upoṣitaḥ dattvā yugaśataṃ cāpi naraḥ svarge mahīyate 23 kālaśākaṃ tu viprebhyo dattvā martyaḥ sa mūlakam jyeṣṭhāyām ṛddhim iṣṭāṃ vai gatim iṣṭāṃ ca vindati 24 mūle mūlaphalaṃ dattvā brāhmaṇebhyaḥ samāhitaḥ pitṝn prīṇayate cāpi gatim iṣṭāṃ ca gacchati 25 atha pūrvāsv aṣāḍhāsu dadhi pātrāṇy upoṣitaḥ kulavṛttopasaṃpanne brāhmaṇe vedapārage pradāya jāyate pretya kule subahu gokule 26 udamanthaṃ sa sarpiṣkaṃ prabhūtamadhu phāṇitam dattvottarāsv āṣāḍhāsu sarvakāmān avāpnuyāt 27 dugdhaṃ tv abhijite yoge dattvā madhu ghṛtāplutam dharmanityo manīṣibhyaḥ svargaloke mahīyate 28 śravaṇe kambalaṃ dattvā vastrāntaritam eva ca śvetena yāti yānena sarvalokān asaṃvṛtān 29 goprayuktaṃ dhaniṣṭhāsu yānaṃ dattvā samāhitaḥ vastraraśmi dharaṃ sadyaḥ pretya rājyaṃ prapadyate 30 gandhāñ śatabhiṣag yoge dattvā sāguru candanān prāpnoty apsarasāṃ lokān pretya gandhāṃś ca śāśvatān 31 pūrvabhādrapadā yoge rājamāṣān pradāya tu sarvabhakṣa phalopetaḥ sa vai pretya sukhī bhavet 32 aurabhram uttarā yoge yas tu māṃsaṃ prayacchati sa pitṝn prīṇayati vai pretya cānantyam aśnute 33 kāṃsyopadohanāṃ dhenuṃ revatyāṃ yaḥ prayacchati sā pretya kāmān ādāya dātāram upatiṣṭhati 34 ratham aśvasamāyuktaṃ dattvāśvinyāṃ narottamaḥ hastyaśvarathasaṃpanne varcasvī jāyate kule 35 bharaṇīṣu dvijātibhyas tiladhenuṃ pradāya vai gāḥ suprabhūtāḥ prāpnoti naraḥ pretya yaśas tathā 36 [bh] ity eṣa lakṣaṇoddeśaḥ prokto nakṣatrayogataḥ devakyā nāradeneha sā snuṣābhyo 'bravīd idam |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 13
Chapter 64
|
1
[भ] सर्वान कामान परयच्छन्ति ये परयच्छन्ति काञ्चनम इत्य एवं भगवान अत्रिः पितामहसुतॊ ऽबरवीत 2 पवित्रं शुच्य अथायुष्यं पितॄणाम अक्षयं च तत सुवर्णं मनुजेन्द्रेण हरिश्चन्द्रेण कीर्तितम 3 पानीय दानं परमं दानानां मनुर अब्रवीत तस्माद वापीश च कूपांश च तडागानि च खानयेत 4 अर्धं पापस्य हरति पुरुषस्येह कर्मणः कूपः परवृत्त पानीयः सुप्रवृत्तश च नित्यशः 5 सर्वं तारयते वंशं यस्य खाते जलाशये गावः पिबन्ति विप्राश च साधवश च नराः सदा 6 निदाघकाले पानीयं यस्य तिष्ठत्य अवारितम स दुर्गं विषमं कृच्छ्रं न कदा चिद अवाप्नुते 7 बृहस्पतेर भगवतः पूष्णश चैव भगस्य च अश्विनॊश चैव वह्नेश च परीतिर भवति सर्पिषा 8 परमं भेषजं हय एतद यज्ञानाम एतद उत्तमम रसानाम उत्तमं चैतत फलानां चैतद उत्तमम 9 फलकामॊ यशः कामः पुष्टि कामश च नित्यदा घृतं दद्याद दविजातिभ्यः पुरुषः शुचिर आत्मवान 10 घृतं मासे आश्वयुजि विप्रेभ्यॊ यः परयच्छति तस्मै परयच्छतॊ रूपं परीतौ देवाव इहाश्विनौ 11 पायसं सर्पिषा मिश्रं दविजेभ्यॊ यः परयच्छति गृहं तस्य न रक्षांसि धर्षयन्ति कदा चन 12 पिपासया न मरियते सॊपच्छन्दश च दृश्यते न पराप्नुयाच च वयसनं करकान यः परयच्छति 13 परयतॊ बराह्मणाग्रेभ्यः शरद्धया परया युतः उपस्पर्शन षड्भागं लभते पुरुषः सदा 14 यः साधनार्थं काष्ठानि बराह्मणेभ्यः परयच्छति परतापार्थं च राजेन्द्र वृत्तवद्भ्यः सदा नरः 15 सिध्यन्त्य अर्थाः सदा तस्य कार्याणि विविधानि च उपर्य उपरि शत्रूणां वपुषा दीप्यते च सः 16 भगवांश चास्य सुप्रीतॊ वह्निर भवति नित्यशः न तं तयजन्ते पशवः संग्रामे च जयत्य अपि 17 पुत्राञ शरियं च लभते यश छत्रं संप्रयच्छति चक्षुर वयाधिं न लभते यज्ञभागम अथाश्नुते 18 निदाघकाले वर्षे वा यश छत्रं संप्रयच्छति नास्य कश चिन मनॊ दाहः कदा चिद अपि जायते कृच्छ्रात स विषमाच चैव विप्र मॊक्षम अवाप्नुते 19 परदानं सर्वदानानां शकटस्य विशिष्यते एवम आह महाभागः शाण्डिल्यॊ भगवान ऋषिः |
1
[bh] sarvān kāmān prayacchanti ye prayacchanti kāñcanam ity evaṃ bhagavān atriḥ pitāmahasuto 'bravīt 2 pavitraṃ śucy athāyuṣyaṃ pitṝṇām akṣayaṃ ca tat suvarṇaṃ manujendreṇa hariścandreṇa kīrtitam 3 pānīya dānaṃ paramaṃ dānānāṃ manur abravīt tasmād vāpīś ca kūpāṃś ca taḍāgāni ca khānayet 4 ardhaṃ pāpasya harati puruṣasyeha karmaṇaḥ kūpaḥ pravṛtta pānīyaḥ supravṛttaś ca nityaśaḥ 5 sarvaṃ tārayate vaṃśaṃ yasya khāte jalāśaye gāvaḥ pibanti viprāś ca sādhavaś ca narāḥ sadā 6 nidāghakāle pānīyaṃ yasya tiṣṭhaty avāritam sa durgaṃ viṣamaṃ kṛcchraṃ na kadā cid avāpnute 7 bṛhaspater bhagavataḥ pūṣṇaś caiva bhagasya ca aśvinoś caiva vahneś ca prītir bhavati sarpiṣā 8 paramaṃ bheṣajaṃ hy etad yajñānām etad uttamam rasānām uttamaṃ caitat phalānāṃ caitad uttamam 9 phalakāmo yaśaḥ kāmaḥ puṣṭi kāmaś ca nityadā ghṛtaṃ dadyād dvijātibhyaḥ puruṣaḥ śucir ātmavān 10 ghṛtaṃ māse āśvayuji viprebhyo yaḥ prayacchati tasmai prayacchato rūpaṃ prītau devāv ihāśvinau 11 pāyasaṃ sarpiṣā miśraṃ dvijebhyo yaḥ prayacchati gṛhaṃ tasya na rakṣāṃsi dharṣayanti kadā cana 12 pipāsayā na mriyate sopacchandaś ca dṛśyate na prāpnuyāc ca vyasanaṃ karakān yaḥ prayacchati 13 prayato brāhmaṇāgrebhyaḥ śraddhayā parayā yutaḥ upasparśana ṣaḍbhāgaṃ labhate puruṣaḥ sadā 14 yaḥ sādhanārthaṃ kāṣṭhāni brāhmaṇebhyaḥ prayacchati pratāpārthaṃ ca rājendra vṛttavadbhyaḥ sadā naraḥ 15 sidhyanty arthāḥ sadā tasya kāryāṇi vividhāni ca upary upari śatrūṇāṃ vapuṣā dīpyate ca saḥ 16 bhagavāṃś cāsya suprīto vahnir bhavati nityaśaḥ na taṃ tyajante paśavaḥ saṃgrāme ca jayaty api 17 putrāñ śriyaṃ ca labhate yaś chatraṃ saṃprayacchati cakṣur vyādhiṃ na labhate yajñabhāgam athāśnute 18 nidāghakāle varṣe vā yaś chatraṃ saṃprayacchati nāsya kaś cin mano dāhaḥ kadā cid api jāyate kṛcchrāt sa viṣamāc caiva vipra mokṣam avāpnute 19 pradānaṃ sarvadānānāṃ śakaṭasya viśiṣyate evam āha mahābhāgaḥ śāṇḍilyo bhagavān ṛṣiḥ |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 13
Chapter 65
|
1
[य] दह्यमानाय विप्राय यः परयच्छत्य उपानहौ यत फलं तस्य भवति तन मे बरूहि पितामह 2 [भ] उपानहौ परयच्छेद यॊ बराह्मणेभ्यॊ समाहितः मर्दते कनकान सर्वान विषमान निस्तरत्य अपि स शत्रूणाम उपरि च संतिष्ठति युधिष्ठिर 3 यानं चाश्वतरी युक्तं तस्य शुभ्रं विशां पते उपतिष्ठति कौन्तेय रूप्यकाञ्चनभूषणम शकटं दम्य संयुक्तं दत्तं भवति चैव हि 4 [य] यत फलं तिलदाने च भूमिदाने च कीर्तितम गॊप्रदाने ऽननदाने च भूयस तद बरूहि कौरव 5 [भ] शृणुष्व मम कौन्तेय तिलदानस्य यत फलम निशम्य च यथान्यायं परयच्छ कुरुसत्तम 6 पितॄणां परथमं भॊज्यं तिलाः सृष्टाः सवयम्भुवा तिलदानेन वै तस्मात पितृपक्षः परमॊदते 7 माघमासे तिलान यस तु बराह्मणेभ्यः परयच्छति सर्वसत्त्वसमाकीर्णं नरकं स न पश्यति 8 सर्वकामैः स यजते यस तिलैर यजते पितॄन न चाकामेन दातव्यं तिलश्राद्धं कथं चन 9 महर्षेः कश्यपस्यैते गात्रेभ्यः परसृता तिलाः ततॊ दिव्यं गता भावं परदानेषु तिलाः परभॊ 10 पौष्टिका रूपदाश चैव तथा पापविनाशनाः तस्मात सर्वप्रदानेभ्यस तिलदानं विशिष्यते 11 आपस्तम्बश च मेधावी शङ्खश च लिखितस तथा महर्षिर गौतमश चापि तिलदानैर दिवं गताः 12 तिलहॊमपरा विप्राः सर्वे संयत मैथुनाः समा गव्येन हविषा परवृत्तिषु च संस्थिताः 13 सर्वेषाम एव दानानां तिलदानं परं समृतम अक्षयं सर्वदानानां तिलदानम इहॊच्यते 14 उत्पन्ने च पुरा हव्ये कुशिकर्षिः परंतप तिलैर अग्नित्रयं हुत्वा पराप्तवान गतिम उत्तमाम 15 इति परॊक्तं कुरुश्रेष्ठ तिलदानम अनुत्तमम विधानं येन विधिना तिलानाम इह शस्यते 16 अत ऊर्ध्वं निबॊधेदं देवानां यष्टुम इच्छताम समागमं महाराज बरह्मणा वै सवयम्भुवा 17 देवाः समेत्य बरह्माणं भूमिभागं यियक्षवः शुभं देशम अयाचन्त यजेम इति पार्थिव 18 [देवाह] भगवंस तवं परभुर भूमेः सर्वस्य तरिदिवस्य च यजेमहि महाभाग यज्ञं भवद अनुज्ञया नाननुज्ञात भूमिर हि यज्ञस्य फलम अश्नुते 19 तवं हि सर्वस्य जगतः सथावरस्य चरस्य च परभुर भवसि तस्मात तवं समनुज्ञातुम अर्हसि 20 [बरह्मा] ददामि मेदिनी भागं भवद्भ्यॊ ऽहं सुरर्षभाः यस्मिन देशे करिष्यध्वं यज्ञं काश्यपनन्दनाः 21 [देवाह] भगवन कृतकामाः समॊ यक्ष्यामस तव आप्तदक्षिणैः इमं तु देशं मुनयः पर्युपासन्त नित्यदा 22 [भ] ततॊ ऽगस्यश च कण्वश च भृगुर अत्रिर वृषा कपिः असितॊ देवलश चैव देवयज्ञम उपागमन 23 ततॊ देवा महात्मान ईजिरे यज्ञम अच्युत तथा समापयाम आसुर यथाकालं सुरर्षभाः 24 त इष्टयज्ञास तरिदशा हिमवत्य अचलॊत्तमे षष्ठम अंशं करतॊस तस्य भूमिदानं परचक्रिरे 25 परादेश मात्रं भूमेस तु यॊ दद्याद अनुपस्कृतम न सीदति स कृच्छ्रेषु न च दुर्गाण्य अवाप्नुते 26 शीतवातातप सहां गृहभूमिं सुसंस्कृताम परदाय सुरलॊकस्थः पुण्यान्ते ऽपि न चाल्यते 27 मुदितॊ वसते पराज्ञः शक्रेण सह पार्थिव रतिश्रय परदाता च सॊ ऽपि सवर्गे महीयते 28 अध्यापक कुले जातः शरॊत्रियॊ नियतेन्द्रियः गृहे यस्य वसेत तुष्टः परधानं लॊकम अश्नुते 29 तथा गवार्थे शरणं शीतवर्षसहं महत आ सप्तमं तारयति कुलं भरतसत्तम 30 कषेत्रभूमिं ददल लॊके पुत्र शरियम अवाप्नुयात रत्नभूमिं परदत्त्वा तु कुलवंशं विवर्धयेत 31 न चॊषरां न निर्दग्धां महीं दद्यात कथं चन न शमशानपरीतां च न च पापनिषेविताम 32 पारक्ये भूमिदेशे तु पितॄणां निर्पवेत तु यः तद भूमिस्वामि पितृभिः शराध कर्म विहन्यते 33 तस्मात करीवा महीं दद्यात सवल्पाम अपि विचक्षणः पिंडः पितृभ्यॊ दत्तॊ वै तस्यां भवति शाश्वतः 34 अटवी पर्वताश चैव नदीतीर्थानि यानि च सराण्य अस्वामिकान्य आहुर न हि तत्र परिग्रहः 35 इत्य एतद भूमिदानस्य फलम उक्तं विशां पते अतः परं तु गॊदानं कीर्तयिष्यामि ते ऽनघ 36 गावॊ ऽधिकास तपस्विभ्यॊ यस्मात सर्वेभ्य एव च तस्मान महेश्वरॊ देवस तपस ताभिः समास्थितः 37 बरह्मलॊके वसन्त्य एताः सॊमेन सह भारत आसां बरह्मर्षयः सिद्धाः परार्थयन्ति परां गतिम 38 पयसा हविषा दध्ना शकृताप्य अथ चर्मणा अस्थिभिश चॊपकुर्वन्ति शृङ्गैर वालैश च भारत 39 नासां शीतातपौ सयातां सदैताः कर्म कुर्वते न वर्षं विषमं वापि दुःखम आसां भवत्य उत 40 बराह्मणैः सहिता यान्ति तस्मात परतरं पदम एकं गॊब्राह्मणं तस्मात परवदन्ति मनीषिणः 41 रन्ति देवस्य यज्ञे ताः पशुत्वेनॊपकल्पिताः ततश चर्मण्वती राजन गॊचर्मभ्यः परवर्तिता 42 पशुत्वाच च विनिर्मुक्ताः परदानायॊपकल्पिताः ता इमा विप्रमुख्येभ्यॊ यॊ ददाति महीपते निस्तरेद आपदं कृच्छ्रां विषमस्थॊ ऽपि पार्थिव 43 गवां सहस्रदः परेत्य नरकं न परपश्यति सर्वत्र विजयं चापि लभते मनुजाधिप 44 अमृतं वै गवां कषीरम इत्य आह तरिदशाधिपः तस्माद ददाति यॊ धेनुम अमृतं स परयच्छति 45 अग्नीनाम अव्ययं हय एतद धौम्यं वेद विदॊ विदुः तस्माद ददाति यॊ धेनुं स हौम्यं संप्रयच्छति 46 सवर्गॊ वै मूर्तिमान एष वृषभं यॊ गवां पतिम विप्रे गुणयुते दद्यात स वै सवर्गे महीयते 47 पराणा वै पराणिनाम एते परॊच्यन्ते भरतर्षभ तस्माद ददाति यॊ धेनुं पराणान वै स परयच्छति 48 गावः शरण्या भूतानाम इति वेद विदॊ विदुः तस्माद ददाति यॊ धेनुं शरणं संप्रयच्छति 49 न वधार्थं परदातव्या न कीनाशे न नास्तिके गॊजीविने न दातव्या तथा गौः पुरुषर्षभ 50 ददाति तादृशानां वै नरॊ गाः पापकर्मणाम अक्षयं नरकं यातीत्य एवम आहुर मनीषिणः 51 न कृशां पापवत्सां वा वन्ध्यां रॊगान्वितां तथा न वयङ्गां न परिश्रान्तां दद्याद गां बराह्मणाय वै 52 दश गॊसहस्रदः सम्यक शक्रेण सह मॊदते अक्षयाँल लभते लॊकान नरः शतसहस्रदः 53 इत्य एतद गॊप्रदानं च तिलदानं च कीर्तितम तथा भूमिप्रदानं च शृणुष्वान्ने च भारत 54 अन्नदानं परधानं हि कौन्तेय परिचक्षते अन्नस्य हि परदनेन रन्तिदेवॊ दिवं गतः सवायम्भुवं महाभागं स पश्यति नराधिप 55 न हिरण्यैर न वासॊभिर नाश्वदानेन भारत पराप्नुवन्ति नराः शरेयॊ यथेहान्न परदाः परभॊ 56 अन्नं वै परमं दरव्यम अन्नं शरीश च परा मता अन्नात पराणः परभवति तेजॊ वीर्यं बलं तथा 57 सद्भ्यॊ ददाति यश चान्नं सदैकाग्र मना नरः न स दुर्गाण्य अवाप्नॊतीत्य एवम आह पराशरः 58 अर्चयित्वा यथान्यायं देवेभ्यॊ ऽननं निवेदयेत यदन्नॊ हि नरॊ राजंस तदन्नास तस्य देवताः 59 कौमुद्यां शुक्लपक्षे तु यॊ ऽननदानं करॊत्य उत 60 स संतरति दुर्गाणि परेत्य चानन्त्यम अश्नुते 61 अभुक्त्वातिथये चान्नं परयच्छेद यः समाहितः स वै बरह्म विदां लॊकान पराप्नुयाद भरतर्षभ 62 सुकृच्छ्राम आपदं पराप्तश चान्नदः पुरुषस तरेत पापं तरति चैवेह दुष्कृतं चापकर्षति 63 इत्य एतद अन्नदानस्य तिलदानस्य चैव ह भूमिदानस्य च फलं गॊदानस्य च कीर्तितम |
1
[y] dahyamānāya viprāya yaḥ prayacchaty upānahau yat phalaṃ tasya bhavati tan me brūhi pitāmaha 2 [bh] upānahau prayacched yo brāhmaṇebhyo samāhitaḥ mardate kanakān sarvān viṣamān nistaraty api sa śatrūṇām upari ca saṃtiṣṭhati yudhiṣṭhira 3 yānaṃ cāśvatarī yuktaṃ tasya śubhraṃ viśāṃ pate upatiṣṭhati kaunteya rūpyakāñcanabhūṣaṇam śakaṭaṃ damya saṃyuktaṃ dattaṃ bhavati caiva hi 4 [y] yat phalaṃ tiladāne ca bhūmidāne ca kīrtitam gopradāne 'nnadāne ca bhūyas tad brūhi kaurava 5 [bh] śṛṇuṣva mama kaunteya tiladānasya yat phalam niśamya ca yathānyāyaṃ prayaccha kurusattama 6 pitṝṇāṃ prathamaṃ bhojyaṃ tilāḥ sṛṣṭāḥ svayambhuvā tiladānena vai tasmāt pitṛpakṣaḥ pramodate 7 māghamāse tilān yas tu brāhmaṇebhyaḥ prayacchati sarvasattvasamākīrṇaṃ narakaṃ sa na paśyati 8 sarvakāmaiḥ sa yajate yas tilair yajate pitṝn na cākāmena dātavyaṃ tilaśrāddhaṃ kathaṃ cana 9 maharṣeḥ kaśyapasyaite gātrebhyaḥ prasṛtā tilāḥ tato divyaṃ gatā bhāvaṃ pradāneṣu tilāḥ prabho 10 pauṣṭikā rūpadāś caiva tathā pāpavināśanāḥ tasmāt sarvapradānebhyas tiladānaṃ viśiṣyate 11 āpastambaś ca medhāvī śaṅkhaś ca likhitas tathā maharṣir gautamaś cāpi tiladānair divaṃ gatāḥ 12 tilahomaparā viprāḥ sarve saṃyata maithunāḥ samā gavyena haviṣā pravṛttiṣu ca saṃsthitāḥ 13 sarveṣām eva dānānāṃ tiladānaṃ paraṃ smṛtam akṣayaṃ sarvadānānāṃ tiladānam ihocyate 14 utpanne ca purā havye kuśikarṣiḥ paraṃtapa tilair agnitrayaṃ hutvā prāptavān gatim uttamām 15 iti proktaṃ kuruśreṣṭha tiladānam anuttamam vidhānaṃ yena vidhinā tilānām iha śasyate 16 ata ūrdhvaṃ nibodhedaṃ devānāṃ yaṣṭum icchatām samāgamaṃ mahārāja brahmaṇā vai svayambhuvā 17 devāḥ sametya brahmāṇaṃ bhūmibhāgaṃ yiyakṣavaḥ śubhaṃ deśam ayācanta yajema iti pārthiva 18 [devāh] bhagavaṃs tvaṃ prabhur bhūmeḥ sarvasya tridivasya ca yajemahi mahābhāga yajñaṃ bhavad anujñayā nānanujñāta bhūmir hi yajñasya phalam aśnute 19 tvaṃ hi sarvasya jagataḥ sthāvarasya carasya ca prabhur bhavasi tasmāt tvaṃ samanujñātum arhasi 20 [brahmā] dadāmi medinī bhāgaṃ bhavadbhyo 'haṃ surarṣabhāḥ yasmin deśe kariṣyadhvaṃ yajñaṃ kāśyapanandanāḥ 21 [devāh] bhagavan kṛtakāmāḥ smo yakṣyāmas tv āptadakṣiṇaiḥ imaṃ tu deśaṃ munayaḥ paryupāsanta nityadā 22 [bh] tato 'gasyaś ca kaṇvaś ca bhṛgur atrir vṛṣā kapiḥ asito devalaś caiva devayajñam upāgaman 23 tato devā mahātmāna ījire yajñam acyuta tathā samāpayām āsur yathākālaṃ surarṣabhāḥ 24 ta iṣṭayajñās tridaśā himavaty acalottame ṣaṣṭham aṃśaṃ kratos tasya bhūmidānaṃ pracakrire 25 prādeśa mātraṃ bhūmes tu yo dadyād anupaskṛtam na sīdati sa kṛcchreṣu na ca durgāṇy avāpnute 26 śītavātātapa sahāṃ gṛhabhūmiṃ susaṃskṛtām pradāya suralokasthaḥ puṇyānte 'pi na cālyate 27 mudito vasate prājñaḥ śakreṇa saha pārthiva ratiśraya pradātā ca so 'pi svarge mahīyate 28 adhyāpaka kule jātaḥ śrotriyo niyatendriyaḥ gṛhe yasya vaset tuṣṭaḥ pradhānaṃ lokam aśnute 29 tathā gavārthe śaraṇaṃ śītavarṣasahaṃ mahat ā saptamaṃ tārayati kulaṃ bharatasattama 30 kṣetrabhūmiṃ dadal loke putra śriyam avāpnuyāt ratnabhūmiṃ pradattvā tu kulavaṃśaṃ vivardhayet 31 na coṣarāṃ na nirdagdhāṃ mahīṃ dadyāt kathaṃ cana na śmaśānaparītāṃ ca na ca pāpaniṣevitām 32 pārakye bhūmideśe tu pitṝṇāṃ nirpavet tu yaḥ tad bhūmisvāmi pitṛbhiḥ śrādha karma vihanyate 33 tasmāt krīvā mahīṃ dadyāt svalpām api vicakṣaṇaḥ piṃḍaḥ pitṛbhyo datto vai tasyāṃ bhavati śāśvataḥ 34 aṭavī parvatāś caiva nadītīrthāni yāni ca sarāṇy asvāmikāny āhur na hi tatra parigrahaḥ 35 ity etad bhūmidānasya phalam uktaṃ viśāṃ pate ataḥ paraṃ tu godānaṃ kīrtayiṣyāmi te 'nagha 36 gāvo 'dhikās tapasvibhyo yasmāt sarvebhya eva ca tasmān maheśvaro devas tapas tābhiḥ samāsthitaḥ 37 brahmaloke vasanty etāḥ somena saha bhārata āsāṃ brahmarṣayaḥ siddhāḥ prārthayanti parāṃ gatim 38 payasā haviṣā dadhnā śakṛtāpy atha carmaṇā asthibhiś copakurvanti śṛṅgair vālaiś ca bhārata 39 nāsāṃ śītātapau syātāṃ sadaitāḥ karma kurvate na varṣaṃ viṣamaṃ vāpi duḥkham āsāṃ bhavaty uta 40 brāhmaṇaiḥ sahitā yānti tasmāt parataraṃ padam ekaṃ gobrāhmaṇaṃ tasmāt pravadanti manīṣiṇaḥ 41 ranti devasya yajñe tāḥ paśutvenopakalpitāḥ tataś carmaṇvatī rājan gocarmabhyaḥ pravartitā 42 paśutvāc ca vinirmuktāḥ pradānāyopakalpitāḥ tā imā vipramukhyebhyo yo dadāti mahīpate nistared āpadaṃ kṛcchrāṃ viṣamastho 'pi pārthiva 43 gavāṃ sahasradaḥ pretya narakaṃ na prapaśyati sarvatra vijayaṃ cāpi labhate manujādhipa 44 amṛtaṃ vai gavāṃ kṣīram ity āha tridaśādhipaḥ tasmād dadāti yo dhenum amṛtaṃ sa prayacchati 45 agnīnām avyayaṃ hy etad dhaumyaṃ veda vido viduḥ tasmād dadāti yo dhenuṃ sa haumyaṃ saṃprayacchati 46 svargo vai mūrtimān eṣa vṛṣabhaṃ yo gavāṃ patim vipre guṇayute dadyāt sa vai svarge mahīyate 47 prāṇā vai prāṇinām ete procyante bharatarṣabha tasmād dadāti yo dhenuṃ prāṇān vai sa prayacchati 48 gāvaḥ śaraṇyā bhūtānām iti veda vido viduḥ tasmād dadāti yo dhenuṃ śaraṇaṃ saṃprayacchati 49 na vadhārthaṃ pradātavyā na kīnāśe na nāstike gojīvine na dātavyā tathā gauḥ puruṣarṣabha 50 dadāti tādṛśānāṃ vai naro gāḥ pāpakarmaṇām akṣayaṃ narakaṃ yātīty evam āhur manīṣiṇaḥ 51 na kṛśāṃ pāpavatsāṃ vā vandhyāṃ rogānvitāṃ tathā na vyaṅgāṃ na pariśrāntāṃ dadyād gāṃ brāhmaṇāya vai 52 daśa gosahasradaḥ samyak śakreṇa saha modate akṣayāṁl labhate lokān naraḥ śatasahasradaḥ 53 ity etad gopradānaṃ ca tiladānaṃ ca kīrtitam tathā bhūmipradānaṃ ca śṛṇuṣvānne ca bhārata 54 annadānaṃ pradhānaṃ hi kaunteya paricakṣate annasya hi pradanena rantidevo divaṃ gataḥ // svāyambhuvaṃ mahābhāgaṃ sa paśyati narādhipa 55 na hiraṇyair na vāsobhir nāśvadānena bhārata prāpnuvanti narāḥ śreyo yathehānna pradāḥ prabho 56 annaṃ vai paramaṃ dravyam annaṃ śrīś ca parā matā annāt prāṇaḥ prabhavati tejo vīryaṃ balaṃ tathā 57 sadbhyo dadāti yaś cānnaṃ sadaikāgra manā naraḥ na sa durgāṇy avāpnotīty evam āha parāśaraḥ 58 arcayitvā yathānyāyaṃ devebhyo 'nnaṃ nivedayet yadanno hi naro rājaṃs tadannās tasya devatāḥ 59 kaumudyāṃ śuklapakṣe tu yo 'nnadānaṃ karoty uta 60 sa saṃtarati durgāṇi pretya cānantyam aśnute 61 abhuktvātithaye cānnaṃ prayacched yaḥ samāhitaḥ sa vai brahma vidāṃ lokān prāpnuyād bharatarṣabha 62 sukṛcchrām āpadaṃ prāptaś cānnadaḥ puruṣas taret pāpaṃ tarati caiveha duṣkṛtaṃ cāpakarṣati 63 ity etad annadānasya tiladānasya caiva ha bhūmidānasya ca phalaṃ godānasya ca kīrtitam |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 13
Chapter 66
|
1
[य] शरुतं दानफलं तात यत तवया परिकीर्तितम अन्नं तु ते विशेषेण परशस्तम इह भारत 2 पानीय दानं परमं कथं चेह महाफलम इत्य एतच छरॊतुम इच्छामि विस्तरेण पितामह 3 [भ] हन्त ते वर्तयिष्यामि यथावद भरतर्षभ गदतस तन ममाध्येह शृणु सत्यपराक्रम पानीय दानात परभृति सर्वं वक्ष्यामि ते ऽनघ 4 यदन्नं यच च पानीयं संप्रदायाश्नुते नरः न तस्मात परमं दानं किं चिद अस्तीति मे मतिः 5 अन्नात पराणभृतस तात परवर्तन्ते हि सर्वशः तस्माद अन्नं परं लॊके सर्वदानेषु कथ्यते 6 अन्नाद बलं च तेजश च पराणिनां वर्धते सदा अन्नदानम अतस तस्माच छरेष्ठम आह परजापतिः 7 सावित्र्या हय अपि कौन्तेय शरुतं ते वचनं शुभम यतश चैतद यथा चैतद देव सत्रे महामते 8 अन्ने दत्ते नरेणेह पराणा दत्ता भवन्त्य उत पराणदानाद धि परमं न दानम इह विद्यते 9 शरुतं हि ते महाबाहॊ लॊमशस्यापि तद वचः पराणान दत्त्वा कपॊताय यत पराप्तं शिविना पुरा 10 तां गतिं लभते दत्त्वा दविजस्यान्नं विशां पते गतिं विशिष्टां गच्छन्ति पराणदा इति नः शरुतम 11 अन्नं चापि परभवति पानीयात कुरुसत्तम नीर जातेन हि विना न किं चित संप्रवर्तते 12 नीर जातश च भगवान सॊमॊ गरहगणेश्वरः अमृतं च सुधा चैव सवाहा चैव वषट तथा 13 अन्नौषध्यॊ महाराज वीरुधश च जलॊद्भवाः यतः पराणभृतां पराणाः संभवन्ति विशां पते 14 देवानाम अमृतं चान्नं नागानां च सुधा तथा पितॄणां च सवधा परॊक्ता पशूनां चापि वीरुधः 15 अन्नम एव मनुष्याणां पराणान आहुर मनीषिणः तच च सर्वं नरव्याघ्र पानीयात संप्रवर्तते 16 तस्मात पाणीय दानाद वै न परं विद्यते कव चित तच्च दद्यान नरॊ नित्यं य इच्छेद भूतिम आत्मनः 17 धन्यं यशस्यम आयुष्यं जलदानं विशां पते शत्रूंश चाप्य अधि कौन्तेय सदा तिष्ठति तॊयदः 18 सर्वकामान अवाप्नॊति कीर्तिं चैवेह शाश्वतीम परेत्य चानन्त्यम आप्नॊति पापेभ्यश च परमुच्यते 19 तॊयदॊ मनुजव्याघ्रस्वर्गं गत्वा महाद्युते अक्षयान समवाप्नॊति लॊकान इत्य अब्रवीन मनुः |
1
[y] śrutaṃ dānaphalaṃ tāta yat tvayā parikīrtitam annaṃ tu te viśeṣeṇa praśastam iha bhārata 2 pānīya dānaṃ paramaṃ kathaṃ ceha mahāphalam ity etac chrotum icchāmi vistareṇa pitāmaha 3 [bh] hanta te vartayiṣyāmi yathāvad bharatarṣabha gadatas tan mamādhyeha śṛṇu satyaparākrama pānīya dānāt prabhṛti sarvaṃ vakṣyāmi te 'nagha 4 yadannaṃ yac ca pānīyaṃ saṃpradāyāśnute naraḥ na tasmāt paramaṃ dānaṃ kiṃ cid astīti me matiḥ 5 annāt prāṇabhṛtas tāta pravartante hi sarvaśaḥ tasmād annaṃ paraṃ loke sarvadāneṣu kathyate 6 annād balaṃ ca tejaś ca prāṇināṃ vardhate sadā annadānam atas tasmāc chreṣṭham āha prajāpatiḥ 7 sāvitryā hy api kaunteya śrutaṃ te vacanaṃ śubham yataś caitad yathā caitad deva satre mahāmate 8 anne datte nareṇeha prāṇā dattā bhavanty uta prāṇadānād dhi paramaṃ na dānam iha vidyate 9 śrutaṃ hi te mahābāho lomaśasyāpi tad vacaḥ prāṇān dattvā kapotāya yat prāptaṃ śivinā purā 10 tāṃ gatiṃ labhate dattvā dvijasyānnaṃ viśāṃ pate gatiṃ viśiṣṭāṃ gacchanti prāṇadā iti naḥ śrutam 11 annaṃ cāpi prabhavati pānīyāt kurusattama nīra jātena hi vinā na kiṃ cit saṃpravartate 12 nīra jātaś ca bhagavān somo grahagaṇeśvaraḥ amṛtaṃ ca sudhā caiva svāhā caiva vaṣaṭ tathā 13 annauṣadhyo mahārāja vīrudhaś ca jalodbhavāḥ yataḥ prāṇabhṛtāṃ prāṇāḥ saṃbhavanti viśāṃ pate 14 devānām amṛtaṃ cānnaṃ nāgānāṃ ca sudhā tathā pitṝṇāṃ ca svadhā proktā paśūnāṃ cāpi vīrudhaḥ 15 annam eva manuṣyāṇāṃ prāṇān āhur manīṣiṇaḥ tac ca sarvaṃ naravyāghra pānīyāt saṃpravartate 16 tasmāt pāṇīya dānād vai na paraṃ vidyate kva cit tacca dadyān naro nityaṃ ya icched bhūtim ātmanaḥ 17 dhanyaṃ yaśasyam āyuṣyaṃ jaladānaṃ viśāṃ pate śatrūṃś cāpy adhi kaunteya sadā tiṣṭhati toyadaḥ 18 sarvakāmān avāpnoti kīrtiṃ caiveha śāśvatīm pretya cānantyam āpnoti pāpebhyaś ca pramucyate 19 toyado manujavyāghrasvargaṃ gatvā mahādyute akṣayān samavāpnoti lokān ity abravīn manuḥ |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 13
Chapter 67
|
1
[य] तिलानां कीदृशं दानम अथ दीपस्य चैव ह अन्नानां वाससां चैव भूय एव बरवीहि मे 2 [भ] अत्राप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम बराह्मणस्य च संवादं यमस्य च युधिष्ठिर 3 मध्यदेशे महान गरामॊ बराह्मणानां बभूव ह गङ्गायमुनयॊर मध्ये यामुनस्य गिरेर अधः 4 पर्णशालेति विख्यातॊ रमणीयॊ नराधिप विद्वांसस तत्र भूयिष्ठा बराह्मणाश चावसंस तदा 5 अथ पराह यमः कं चित पुरुषं कृष्णवाससम रक्ताक्षम ऊर्ध्वरॊमाणं काकजङ्घाक्षि नासिकम 6 गच्छ तवं बराह्मण गरामं ततॊ गत्वा तम आनय अगस्त्यं गॊत्रतश चापि नामतश चापि शर्मिणम 7 शमे निविष्टं विद्वांसम अध्यापकम अनादृतम मा चान्यम आनयेथास तवं स गॊत्रं तस्य पार्श्वतः 8 स हि तादृग गुणस तेन तुल्यॊ ऽधययन जन्मना अपत्येषु तथा वृत्ते समस्तेनैव धीमता तम आनय यथॊद्दिष्टं पूजा कार्या हि तस्य मे 9 स गत्वा परतिकूलं तच चकार यम शासनम तम आक्रम्यानयाम आस परतिषिद्धॊ यमेन यः 10 तस्मै यमः समुत्थाय पूजां कृत्वा च वीर्यवान परॊवाच नीयताम एष सॊ ऽनय आनीयताम इति 11 एवम उक्ते तु वचने धर्मराजेन स दविजः उवाच धर्मराजानं निर्विण्णॊ ऽधययनेन वै यॊ मे कालॊ भवेच छेषस तं वसेयम इहाच्युत 12 [यम] नाहं कालस्य विहितं पराप्नॊमीह कथं चन यॊ हि धर्मं चरति वै तं तु जानामि केवलम 13 गच्छ विप्र तवम अद्यैव आलयं सवं महाद्युते बरूहि वा तवं यथा सवैरं करवाणि किम इत्य उत 14 [बर] यत तत्र कृत्वा सुमहत पुण्यं सयात तद बरवीहि मे सर्वस्य हि परमाणं तवं तरैलॊक्यस्यापि सत्तम 15 [य] शृणु तत्त्वेन विप्रर्षे परदानविधिम उत्तमम तिलाः परमकं दानं पुण्यं चैवेह शाश्वतम 16 तिलाश च संप्रदातव्या यथाशक्ति दविजर्षभ नित्यदानात सर्वकामांस तिला निर्वर्तयन्त्य उत 17 तिलाञ शराद्धे परशंसन्ति दानम एतद धयनुत्तमम तान परयच्छस्व विप्रेभ्यॊ विधिदृष्टेन कर्मणा 18 तिला भक्षयितव्याश च सदा तव आलभनं च तैः कार्यं सततम इच्छद्भिः शरेयः सर्वात्मना गृहे 19 तथापः सर्वदा देयाः पेयाश चैव न संशयः पुष्करिण्यस तडागानि कूपांश चैवात्र खानयेत 20 एतत सुदुर्लभतरम इह लॊके दविजॊत्तम आपॊ नित्यं परदेयास ते पुण्यं हय एतद अनुत्तमम 21 परपाश च कार्याः पानार्थं नित्यं ते दविजसत्तम भुक्ते ऽपय अथ परदेयं ते पानीयं वै विशेषतः 22 इत्य उक्ते स तदा तेन यमदूतेन वै गृहान नीतश चकार च तथा सर्वं तद यम शासनम 23 नीत्वा तं यमदूतॊ ऽपि गृहीत्वा शर्मिणं तदा ययौ स धर्मराजाय नयवेदयत चापि तम 24 तं धर्मराजॊ धर्मज्ञं पूजयित्वा परतापवान कृत्वा च संविदं तेन विससर्ज यथागतम 25 तस्यापि च यमः सर्वम उपदेशं चकार ह परत्येत्य च स तत सर्वं चकारॊक्तं यमेन तत 26 तथा परशंसते दीपान यमः पितृहितेप्सया तस्माद दीपप्रदॊ नित्यं संतारयति वै पितॄन 27 दातव्याः सततं दीपास तस्माद भरतसत्तम देवानां च पितॄणां च चक्षुष्य आस्ते मताः परभॊ 28 रत्नदानं च सुमहत पुण्यम उक्तं जनाधिप तानि विक्रीय यजते बराह्मणॊ हय अभयंकरः 29 यद वै ददाति विप्रेभ्यॊ बराह्मणः परतिगृह्य वै उभयॊः सयात तद अक्षय्यं दातुर आदातुर एव च 30 यॊ ददाति सथितः सथित्यां तादृशाय परतिग्रहम उभयॊर अक्षयं धर्मं तं मनुः पराह धर्मवित 31 वाससां तु परदानेन सवदारनिरतॊ नरः सुवस्त्रश च सुवेषश च भवतीत्य अनुशुश्रुम 32 गावः सुवर्णं च तथा तिलाश चैवानुवर्णिताः बहुशः पुरुषव्याघ्र वेद परामाण्य दर्शनात 33 विवाहांश चैव कुर्वीत पुत्रान उत्पादयेत च पुत्रलाभॊ हि कौरव्य सर्वलाभाद विशिष्यते |
1
[y] tilānāṃ kīdṛśaṃ dānam atha dīpasya caiva ha annānāṃ vāsasāṃ caiva bhūya eva bravīhi me 2 [bh] atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam brāhmaṇasya ca saṃvādaṃ yamasya ca yudhiṣṭhira 3 madhyadeśe mahān grāmo brāhmaṇānāṃ babhūva ha gaṅgāyamunayor madhye yāmunasya girer adhaḥ 4 parṇaśāleti vikhyāto ramaṇīyo narādhipa vidvāṃsas tatra bhūyiṣṭhā brāhmaṇāś cāvasaṃs tadā 5 atha prāha yamaḥ kaṃ cit puruṣaṃ kṛṣṇavāsasam raktākṣam ūrdhvaromāṇaṃ kākajaṅghākṣi nāsikam 6 gaccha tvaṃ brāhmaṇa grāmaṃ tato gatvā tam ānaya agastyaṃ gotrataś cāpi nāmataś cāpi śarmiṇam 7 śame niviṣṭaṃ vidvāṃsam adhyāpakam anādṛtam mā cānyam ānayethās tvaṃ sa gotraṃ tasya pārśvataḥ 8 sa hi tādṛg guṇas tena tulyo 'dhyayana janmanā apatyeṣu tathā vṛtte samastenaiva dhīmatā tam ānaya yathoddiṣṭaṃ pūjā kāryā hi tasya me 9 sa gatvā pratikūlaṃ tac cakāra yama śāsanam tam ākramyānayām āsa pratiṣiddho yamena yaḥ 10 tasmai yamaḥ samutthāya pūjāṃ kṛtvā ca vīryavān provāca nīyatām eṣa so 'nya ānīyatām iti 11 evam ukte tu vacane dharmarājena sa dvijaḥ uvāca dharmarājānaṃ nirviṇṇo 'dhyayanena vai yo me kālo bhavec cheṣas taṃ vaseyam ihācyuta 12 [yama] nāhaṃ kālasya vihitaṃ prāpnomīha kathaṃ cana yo hi dharmaṃ carati vai taṃ tu jānāmi kevalam 13 gaccha vipra tvam adyaiva ālayaṃ svaṃ mahādyute brūhi vā tvaṃ yathā svairaṃ karavāṇi kim ity uta 14 [br] yat tatra kṛtvā sumahat puṇyaṃ syāt tad bravīhi me sarvasya hi pramāṇaṃ tvaṃ trailokyasyāpi sattama 15 [y] śṛṇu tattvena viprarṣe pradānavidhim uttamam tilāḥ paramakaṃ dānaṃ puṇyaṃ caiveha śāśvatam 16 tilāś ca saṃpradātavyā yathāśakti dvijarṣabha nityadānāt sarvakāmāṃs tilā nirvartayanty uta 17 tilāñ śrāddhe praśaṃsanti dānam etad dhyanuttamam tān prayacchasva viprebhyo vidhidṛṣṭena karmaṇā 18 tilā bhakṣayitavyāś ca sadā tv ālabhanaṃ ca taiḥ kāryaṃ satatam icchadbhiḥ śreyaḥ sarvātmanā gṛhe 19 tathāpaḥ sarvadā deyāḥ peyāś caiva na saṃśayaḥ puṣkariṇyas taḍāgāni kūpāṃś caivātra khānayet 20 etat sudurlabhataram iha loke dvijottama āpo nityaṃ pradeyās te puṇyaṃ hy etad anuttamam 21 prapāś ca kāryāḥ pānārthaṃ nityaṃ te dvijasattama bhukte 'py atha pradeyaṃ te pānīyaṃ vai viśeṣataḥ 22 ity ukte sa tadā tena yamadūtena vai gṛhān nītaś cakāra ca tathā sarvaṃ tad yama śāsanam 23 nītvā taṃ yamadūto 'pi gṛhītvā śarmiṇaṃ tadā yayau sa dharmarājāya nyavedayata cāpi tam 24 taṃ dharmarājo dharmajñaṃ pūjayitvā pratāpavān kṛtvā ca saṃvidaṃ tena visasarja yathāgatam 25 tasyāpi ca yamaḥ sarvam upadeśaṃ cakāra ha pratyetya ca sa tat sarvaṃ cakāroktaṃ yamena tat 26 tathā praśaṃsate dīpān yamaḥ pitṛhitepsayā tasmād dīpaprado nityaṃ saṃtārayati vai pitṝn 27 dātavyāḥ satataṃ dīpās tasmād bharatasattama devānāṃ ca pitṝṇāṃ ca cakṣuṣy āste matāḥ prabho 28 ratnadānaṃ ca sumahat puṇyam uktaṃ janādhipa tāni vikrīya yajate brāhmaṇo hy abhayaṃkaraḥ 29 yad vai dadāti viprebhyo brāhmaṇaḥ pratigṛhya vai ubhayoḥ syāt tad akṣayyaṃ dātur ādātur eva ca 30 yo dadāti sthitaḥ sthityāṃ tādṛśāya pratigraham ubhayor akṣayaṃ dharmaṃ taṃ manuḥ prāha dharmavit 31 vāsasāṃ tu pradānena svadāranirato naraḥ suvastraś ca suveṣaś ca bhavatīty anuśuśruma 32 gāvaḥ suvarṇaṃ ca tathā tilāś caivānuvarṇitāḥ bahuśaḥ puruṣavyāghra veda prāmāṇya darśanāt 33 vivāhāṃś caiva kurvīta putrān utpādayeta ca putralābho hi kauravya sarvalābhād viśiṣyate |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 13
Chapter 68
|
1
[य] भूय एव कुरुश्रेष्ठ दानानां विधिम उत्तमम कथयस्व महाप्राज्ञ भूमिदानं विशेषतः 2 पृथिवीं कषत्रियॊ दद्याद बराह्मणस तां सवकर्मणा विधिवत परतिगृह्णीयान न तव अन्यॊ दातुम अर्हति 3 सर्ववर्णैस तु यच छक्यं परदातुं फलकाङ्क्षिभिः वेदे वा यत समाम्नातं तन मे वयाख्यातुम अर्हसि 4 [भ] तुल्यनामानि देयानि तरीणि तुल्यफलानि च सर्वकामफलानीह गावः पृथ्वी सरस्वती 5 यॊ बरूयाच चापि शिष्याय धर्म्यां बराह्मीं सरस्वतीम पृथिवी गॊप्रदानाभ्यां स तुल्यं फलम अश्नुते 6 तथैव गाः परशंसन्ति न च देयं ततः परम संनिकृष्टफलास ता हि लघ्व अर्थाश च युधिष्ठिर मातरः सर्वभूतानां गावः सर्वसुखप्रदाः 7 वृद्धिम आकाङ्क्षता नित्यं गावः कार्याः परदक्षिणाः मङ्गलायतनं देव्यस तस्मात पूज्याः सदैव हि 8 परचॊदनं देवकृतं गवां कर्मसु वर्तताम पूर्वम एवाक्षरं नान्यद अभिधेयं कथं चन 9 परचारे वा निपाने वा बुधॊ नॊद्वेजयेत गाः तृषिता हय अभिवीक्षन्त्यॊ नरं हन्युः स बान्धवम 10 पितृसद्मानि सततं देवतायतनानि च पूयन्ते शकृता यासां पूतं किम अधिकं ततः 11 गरास मुष्टिं परगवे दद्यात संवत्सरं तु यः अकृत्वा सवयम आहारं वरतं तत सार्वकामिकम 12 स हि पुत्रान यशॊऽरथं च शरियं चाप्य अधिगच्छति नाशयत्य अशुभं चैव दुःस्वप्नं च वयपॊहति 13 [य] देयाः किं लक्षणा गावः काश चापि परिवर्जयेत कीदेशाय परदातव्या न देयाः कीदृशाय च 14 [बः] असद्वृत्ताय पापाय लुब्धायानृत वादिने हव्यकव्य वयपेताय न देया गौः कथं चन 15 भिक्षवे बहुपुत्राय शरॊत्रियायाहिताग्नये दत्त्वा दश गवां दाता लॊकान आप्नॊत्य अनुत्तमान 16 यं चैव धर्मं कुरुते तस्य पुण्यफलं च यत सर्वस्यैवांश भाग दाता तन्निमित्तं परवृत्तयः 17 यश चैनम उत्पादयति यश चैनं तरायते भयात यश चास्य कुरुते वृत्तिं सर्वे ते पितरस तरयः 18 कल्मषं गुरुशुश्रूषा हन्ति मानॊ महद यशः अपुत्रतां तरयः पुत्रा अवृत्तिं दश धेनवः 19 वेदान्तनिष्ठस्य बहुश्रुतस्य; परज्ञान तृप्तस्य जितैन्द्रियस्य शिष्टस्य दान्तस्य यतस्य चैव; भूतेषु नित्यं परियवादिनश च 20 यः कषुद्भयाद वै न विकर्म कुर्यान; मृदुर दान्तश चातिथेयश च नित्यम वृत्तिं विप्रायातिसृजेत तस्मै; यस तुल्यशीलश च सपुत्रदारः 21 शुभे पात्रे ये गुणा गॊप्रदाने; तावान दॊषॊ बराह्मण सवापहारे सर्वावस्थं बराह्मण सवापहारॊ; दाराश चैषां दूरतॊ वर्जनीयाः |
1
[y] bhūya eva kuruśreṣṭha dānānāṃ vidhim uttamam kathayasva mahāprājña bhūmidānaṃ viśeṣataḥ 2 pṛthivīṃ kṣatriyo dadyād brāhmaṇas tāṃ svakarmaṇā vidhivat pratigṛhṇīyān na tv anyo dātum arhati 3 sarvavarṇais tu yac chakyaṃ pradātuṃ phalakāṅkṣibhiḥ vede vā yat samāmnātaṃ tan me vyākhyātum arhasi 4 [bh] tulyanāmāni deyāni trīṇi tulyaphalāni ca sarvakāmaphalānīha gāvaḥ pṛthvī sarasvatī 5 yo brūyāc cāpi śiṣyāya dharmyāṃ brāhmīṃ sarasvatīm pṛthivī gopradānābhyāṃ sa tulyaṃ phalam aśnute 6 tathaiva gāḥ praśaṃsanti na ca deyaṃ tataḥ param saṃnikṛṣṭaphalās tā hi laghv arthāś ca yudhiṣṭhira mātaraḥ sarvabhūtānāṃ gāvaḥ sarvasukhapradāḥ 7 vṛddhim ākāṅkṣatā nityaṃ gāvaḥ kāryāḥ pradakṣiṇāḥ maṅgalāyatanaṃ devyas tasmāt pūjyāḥ sadaiva hi 8 pracodanaṃ devakṛtaṃ gavāṃ karmasu vartatām pūrvam evākṣaraṃ nānyad abhidheyaṃ kathaṃ cana 9 pracāre vā nipāne vā budho nodvejayeta gāḥ tṛṣitā hy abhivīkṣantyo naraṃ hanyuḥ sa bāndhavam 10 pitṛsadmāni satataṃ devatāyatanāni ca pūyante śakṛtā yāsāṃ pūtaṃ kim adhikaṃ tataḥ 11 grāsa muṣṭiṃ paragave dadyāt saṃvatsaraṃ tu yaḥ akṛtvā svayam āhāraṃ vrataṃ tat sārvakāmikam 12 sa hi putrān yaśo'rthaṃ ca śriyaṃ cāpy adhigacchati nāśayaty aśubhaṃ caiva duḥsvapnaṃ ca vyapohati 13 [y] deyāḥ kiṃ lakṣaṇā gāvaḥ kāś cāpi parivarjayet kīdeśāya pradātavyā na deyāḥ kīdṛśāya ca 14 [bḥ] asadvṛttāya pāpāya lubdhāyānṛta vādine havyakavya vyapetāya na deyā gauḥ kathaṃ cana 15 bhikṣave bahuputrāya śrotriyāyāhitāgnaye dattvā daśa gavāṃ dātā lokān āpnoty anuttamān 16 yaṃ caiva dharmaṃ kurute tasya puṇyaphalaṃ ca yat sarvasyaivāṃśa bhāg dātā tannimittaṃ pravṛttayaḥ 17 yaś cainam utpādayati yaś cainaṃ trāyate bhayāt yaś cāsya kurute vṛttiṃ sarve te pitaras trayaḥ 18 kalmaṣaṃ guruśuśrūṣā hanti māno mahad yaśaḥ aputratāṃ trayaḥ putrā avṛttiṃ daśa dhenavaḥ 19 vedāntaniṣṭhasya bahuśrutasya; prajñāna tṛptasya jitaindriyasya śiṣṭasya dāntasya yatasya caiva; bhūteṣu nityaṃ priyavādinaś ca 20 yaḥ kṣudbhayād vai na vikarma kuryān; mṛdur dāntaś cātitheyaś ca nityam vṛttiṃ viprāyātisṛjeta tasmai; yas tulyaśīlaś ca saputradāraḥ 21 śubhe pātre ye guṇā gopradāne; tāvān doṣo brāhmaṇa svāpahāre sarvāvasthaṃ brāhmaṇa svāpahāro; dārāś caiṣāṃ dūrato varjanīyāḥ |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 13
Chapter 69
|
1
[भ] अत्रैव कीर्त्यते सद्भिर बराह्मण सवाभिमर्शने नृगेण सुमहत कृच्छ्रं यद अवाप्तं कुरूद्वह 2 निविशन्त्यां पुरा पार्थ दवारवत्याम इति शरुतिः अदेश्यत महाकूपस तृणवीरुत समावृतः 3 परयत्नं तत्र कुर्वाणास तस्मात कूपाज जलार्थिनः शरमेण महता युक्तास तस्मिंस तॊये सुसंवृते 4 ददृशुस ते महाकायं कृकलासम अवस्थितम तस्य चॊद्धरणे यत्नम अकुर्वंस ते सहस्रशः 5 परग्रहैश चर्म पट्टैश च तं बद्ध्वा पर्वतॊपमम नाशक्नुवन समुद्धर्तुं ततॊ जग्मुर जनार्दनम 6 खम आवृत्यॊद पानस्य कृकलासः सथितॊ महान तस्य नास्ति समुद्धर्तेत्य अथ कृष्णे नयवेदयन 7 स वासुदेवेन समुद्धृतश च; पृष्टश च कामान निजगाद राजा नृगस तदात्मानम अथॊ नयवेदयत; पुरातनं यज्ञसहस्रयाजिनम 8 तथा बरुवाणं तु तम आह माहवः; शुभं तवया कर्मकृतं न पापकम कथं भवान दुर्गतिम ईदृशं गतॊ; नरेन्द्र तद बरूहि किम एतद ईदृशम 9 शतं सहस्राणि शतं गवां पुनः; पुनः शतान्य अष्ट शतायुतानि तवया पुरा दत्तम इतीह शुश्रुम; नृप दविजेभ्यः कव नु तद्गतं तव 10 नृगस ततॊ ऽबरवीत कृष्णं बराह्मणस्याग्निहॊत्रिणः परॊषितस्य परिभ्रष्टा गौर एका मम गॊधने 11 गवां सहस्रे संख्याता तदा सा पशुपैर मम सा बराह्मणाय मे दत्ता परेत्यार्थम अभिकाङ्क्षता 12 अपश्यत परिमार्गंश च तां यां परगृहे दविजः ममेयम इति चॊवाच बराह्मणॊ यस्य साभवत 13 ताव उभौ समनुप्राप्तौ विवदन्तौ भृशज्वरौ भवान दाता भवान हर्तेत्य अथ तौ मां तदॊचतुः 14 शतेन शतसंख्येन गवां विनिमयेन वै याचे परतिग्रहीतारं स तु माम अब्रवीद इदम 15 देशकालॊपसंपन्ना दॊग्ध्री कषान्ताविवत्सला सवादु कषीरप्रदा धन्या मम नित्यं निवेशने 16 कृशं च भरते या गौर मम पुत्रम अपस्तनम न सा शक्या मया हातुम इत्य उक्त्वा स जगाम ह 17 ततस तम अपरं विप्रं याचे विनिमयेन वै गवां शतसहस्रं वै तत कृते गृह्यताम इति 18 [बर] न राज्ञां परतिगृह्णामि शक्तॊ ऽहं सवस्य मार्गणे सैव गौर दीयतां शीघ्रं ममेति मधुसूदन 19 रुक्मम अश्वांश च ददतॊ रजतं सयन्दनांस तथा न जग्राह ययौ चापि तदा स बराह्मणर्षभः 20 एतस्मिन्न एव काले तु चॊदितः कालधर्मणा पितृलॊकम अहं पराप्य धर्मराजम उपागमम 21 यमस तु पूजयित्वा मां ततॊ वचनम अब्रवीत नान्तः संख्यायते राजंस तव पुण्यस्य कर्मणः 22 अस्ति चैव कृतं पापम अज्ञानात तद अपि तवया चरस्व पापं पश्चाद वा पूर्वं वा तवं यथेच्छसि 23 रक्षितास्मीति चॊक्तं ते परतिज्ञा चानृता तव बराह्मण सवस्य चादानं तरिविधस ते वयतिक्रमः 24 पूर्वं कृच्छ्रं चरिष्ये ऽहं पश्चाच छुभम इति परभॊ धर्मराजं बरुवन्न एवं पतितॊ ऽसमि महीतले 25 अश्रौषं परच्युतश चाहं यमस्यॊच्चैः परभाषतः वासुदेवः समुद्धर्ता भविता ते जनार्दनः 26 पूर्णे वर्षसहस्रान्ते कषीणे कर्मणि दुष्कृते पराप्स्यसे शाश्वताँल लॊकाञ जितान सवेनैव कर्मणा 27 कूपे ऽऽतमानम अधःशीर्षम अपश्यं पतितं च ह तिर्यग्यॊनिम अनुप्राप्तं न तु माम अजहात समृतिः 28 तवया तु तारितॊ ऽसम्य अद्य किम अन्यत्र तपॊबलात अनुजानीहि मां कृष्ण गच्छेयं दिवम अद्य वै 29 अनुज्ञातः स कृष्णेन नमस्कृत्य जनार्दनम विमानं दिव्यम आस्थाय ययौ दिवम अरिंदम 30 ततस तस्मिन दिवं पराप्ते नृगे भरतसत्तम वासुदेव इमं शलॊकं जगाद कुरुनन्दन 31 बराह्मण सवं न हर्तव्यं पुरुषेण विजानता बराह्मण सवं हृतं हन्ति नृगं बराह्मण गौर इव 32 सतां समागमः सद्भिर नाफलः पार्थ विद्यते विमुक्तं नरकात पश्य नृगं साधु समागमात 33 परदानं फलवत तत्र दरॊहस तत्र तथाफलः अपचारं गवां तस्माद वर्जयेत युधिष्ठिर |
1
[bh] atraiva kīrtyate sadbhir brāhmaṇa svābhimarśane nṛgeṇa sumahat kṛcchraṃ yad avāptaṃ kurūdvaha 2 niviśantyāṃ purā pārtha dvāravatyām iti śrutiḥ adeśyata mahākūpas tṛṇavīrut samāvṛtaḥ 3 prayatnaṃ tatra kurvāṇās tasmāt kūpāj jalārthinaḥ śrameṇa mahatā yuktās tasmiṃs toye susaṃvṛte 4 dadṛśus te mahākāyaṃ kṛkalāsam avasthitam tasya coddharaṇe yatnam akurvaṃs te sahasraśaḥ 5 pragrahaiś carma paṭṭaiś ca taṃ baddhvā parvatopamam nāśaknuvan samuddhartuṃ tato jagmur janārdanam 6 kham āvṛtyoda pānasya kṛkalāsaḥ sthito mahān tasya nāsti samuddhartety atha kṛṣṇe nyavedayan 7 sa vāsudevena samuddhṛtaś ca; pṛṣṭaś ca kāmān nijagāda rājā nṛgas tadātmānam atho nyavedayat; purātanaṃ yajñasahasrayājinam 8 tathā bruvāṇaṃ tu tam āha māhavaḥ; śubhaṃ tvayā karmakṛtaṃ na pāpakam kathaṃ bhavān durgatim īdṛśaṃ gato; narendra tad brūhi kim etad īdṛśam 9 śataṃ sahasrāṇi śataṃ gavāṃ punaḥ; punaḥ śatāny aṣṭa śatāyutāni tvayā purā dattam itīha śuśruma; nṛpa dvijebhyaḥ kva nu tadgataṃ tava 10 nṛgas tato 'bravīt kṛṣṇaṃ brāhmaṇasyāgnihotriṇaḥ proṣitasya paribhraṣṭā gaur ekā mama godhane 11 gavāṃ sahasre saṃkhyātā tadā sā paśupair mama sā brāhmaṇāya me dattā pretyārtham abhikāṅkṣatā 12 apaśyat parimārgaṃś ca tāṃ yāṃ paragṛhe dvijaḥ mameyam iti covāca brāhmaṇo yasya sābhavat 13 tāv ubhau samanuprāptau vivadantau bhṛśajvarau bhavān dātā bhavān hartety atha tau māṃ tadocatuḥ 14 śatena śatasaṃkhyena gavāṃ vinimayena vai yāce pratigrahītāraṃ sa tu mām abravīd idam 15 deśakālopasaṃpannā dogdhrī kṣāntāvivatsalā svādu kṣīrapradā dhanyā mama nityaṃ niveśane 16 kṛśaṃ ca bharate yā gaur mama putram apastanam na sā śakyā mayā hātum ity uktvā sa jagāma ha 17 tatas tam aparaṃ vipraṃ yāce vinimayena vai gavāṃ śatasahasraṃ vai tat kṛte gṛhyatām iti 18 [br] na rājñāṃ pratigṛhṇāmi śakto 'haṃ svasya mārgaṇe saiva gaur dīyatāṃ śīghraṃ mameti madhusūdana 19 rukmam aśvāṃś ca dadato rajataṃ syandanāṃs tathā na jagrāha yayau cāpi tadā sa brāhmaṇarṣabhaḥ 20 etasminn eva kāle tu coditaḥ kāladharmaṇā pitṛlokam ahaṃ prāpya dharmarājam upāgamam 21 yamas tu pūjayitvā māṃ tato vacanam abravīt nāntaḥ saṃkhyāyate rājaṃs tava puṇyasya karmaṇaḥ 22 asti caiva kṛtaṃ pāpam ajñānāt tad api tvayā carasva pāpaṃ paścād vā pūrvaṃ vā tvaṃ yathecchasi 23 rakṣitāsmīti coktaṃ te pratijñā cānṛtā tava brāhmaṇa svasya cādānaṃ trividhas te vyatikramaḥ 24 pūrvaṃ kṛcchraṃ cariṣye 'haṃ paścāc chubham iti prabho dharmarājaṃ bruvann evaṃ patito 'smi mahītale 25 aśrauṣaṃ pracyutaś cāhaṃ yamasyoccaiḥ prabhāṣataḥ vāsudevaḥ samuddhartā bhavitā te janārdanaḥ 26 pūrṇe varṣasahasrānte kṣīṇe karmaṇi duṣkṛte prāpsyase śāśvatāṁl lokāñ jitān svenaiva karmaṇā 27 kūpe ''tmānam adhaḥśīrṣam apaśyaṃ patitaṃ ca ha tiryagyonim anuprāptaṃ na tu mām ajahāt smṛtiḥ 28 tvayā tu tārito 'smy adya kim anyatra tapobalāt anujānīhi māṃ kṛṣṇa gaccheyaṃ divam adya vai 29 anujñātaḥ sa kṛṣṇena namaskṛtya janārdanam vimānaṃ divyam āsthāya yayau divam ariṃdama 30 tatas tasmin divaṃ prāpte nṛge bharatasattama vāsudeva imaṃ ślokaṃ jagāda kurunandana 31 brāhmaṇa svaṃ na hartavyaṃ puruṣeṇa vijānatā brāhmaṇa svaṃ hṛtaṃ hanti nṛgaṃ brāhmaṇa gaur iva 32 satāṃ samāgamaḥ sadbhir nāphalaḥ pārtha vidyate vimuktaṃ narakāt paśya nṛgaṃ sādhu samāgamāt 33 pradānaṃ phalavat tatra drohas tatra tathāphalaḥ apacāraṃ gavāṃ tasmād varjayeta yudhiṣṭhira |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 13
Chapter 70
|
1
दत्तानां फलसंप्राप्तिं गवां परब्रूहि मे ऽनघ विस्तरेण महाबाहॊ न हि तृप्यामि कथ्यताम 2 [भ] अत्राप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम ऋषेर उद्दालकेर वाक्यं नाचिकेतस्य चॊभयॊः 3 ऋषिर उद्दालकिर दीक्षाम उपगम्य ततः सुतम तवं माम उपचरस्वेति नाचिकेतम अभाषत समाप्ते नियमे तस्मिन महर्षिः पुत्रम अब्रवीत 4 उपस्पर्शन सक्तस्य सवाख्याय निरतस्य च इध्मा दर्भाः सुमनसः कलशश चाभितॊ जलम विस्मृतं मे तद आदाय नदीतीराद इहाव्रज 5 गत्वानवाप्य तत सर्वं नदीवेगसमाप्लुतम न पश्यामि तद इत्य एवं पितरं सॊ ऽबरवीन मुनिः 6 कषुत्पिपासा शरमाविष्टॊ मुनिर उद्दालकिस तदा यमं पश्येति तं पुत्रम अशपत स महातपाः 7 तथा स पित्राभिहतॊ वाग्वज्रेण कृताञ्जलिः परसीदेति बरुवन्न एव गतसत्त्वॊ ऽपतद भुवि 8 नाचिकेतं पिता दृष्ट्वा पतितं दुःखमूर्छितः किं मया कृतम इत्य उक्त्वा निपपात महीतले 9 तस्य दुःखपरीतस्य सवं पुत्रम उपगूहत वयतीतं तद अहः शेषं सा चॊग्रा तत्र शर्वरी 10 पित्र्येणाश्रु परपातेन नाचिकेतः कुरूद्वह परास्पन्दच छयने कौश्ये वृष्ट्या सस्यम इवाप्लुतम 11 स पर्यपृच्छत तं पुत्रं शलाघ्यं परत्यागतं पुनः दिव्यैर गन्धैः समादिग्धं कषीणस्वप्नम इवॊत्थितम 12 अपि पुत्र जिता लॊकाः शुभास ते सवेन कर्मणा दिष्ट्या चासि पुनः पराप्तॊ न हि ते मानुषं वपुः 13 परत्यक्षदर्शी सर्वस्य पित्रा पृष्टॊ महात्मना अन्वर्थं तं पितुर मध्ये महर्षीणां नयवेदयत 14 कुर्वन भवच छासनम आशु यातॊ; हय अहं विशालां रुचिरप्रभावाम वैवस्वतीं पराप्य सबाम अपश्यं; सहस्रशॊ यॊजनहैम भौमाम 15 दृष्ट्वैव माम अभिमुखम आपतन्तं; गृहं निवेद्यासनम आदिदेश वैवस्वतॊ ऽरघ्यादिभिर अर्हणैश च; भवत कृते पूजयाम आस मां सः 16 ततस तव अहं तं शनकैर अवॊचं; वृतं सदस्यैर अभिपूज्यमानम पराप्तॊ ऽसमि ते विषयं धर्मराज; लॊकान अर्हे यान सम तान मे विधत्स्व 17 यमॊ ऽबरवीन मां न मृतॊ ऽसि सौम्य; यमं पश्येत्य आह तु तवां तपस्वी पिता परदीप्ताग्निसमानतेजा; न तच छक्यम अनृतं विप्र कर्तुम 18 देष्टस ते ऽहं परतिगच्छस्व तात; शॊचत्य असौ तव देहस्य कर्ता ददामि किं चापि मनः परणीतं; परियातिथे तव कामान वृणीष्व 19 तेनैवम उक्तस तम अहं परत्यवॊचं; पराप्तॊ ऽसमि ते विषयं दुर्निवर्त्यम इच्छाम्य अहं पुण्यकृतां समृद्धाँल; लॊकान दरष्टुं यदि ते ऽहं वरार्हः 20 यानं समारॊप्य तु मां स देवॊ; वाहैर युक्तं सुप्रभं भानुमन्तम संदर्शयाम आस तदा सम लॊकान; सर्वांस तदा पुण्यकृतां दविजेन्द्र 21 अपश्यं तत्र वेश्मानि तैजसानि कृतात्मनाम नाना संस्थान रूपाणि सर्वरत्नमयानि च 22 चन्द्रमण्डलशुभ्राणि किङ्किणीजालवन्ति च अनेकशतभौमानि सान्तर जलवनानि च 23 वैडूर्यार्क परकाशानि रूप्यरुक्ममयानि च तरुणादित्यवर्णानि सथावराणि चराणि च 24 भक्ष्यभॊज्यमयाञ शैलान वासांसि शयनानि च सर्वकामफलांश चैव वृक्षान भवनसंस्थितान 25 नद्यॊ वीथ्यः सभा वापी दीर्घिकाश चैव सर्वशः घॊषवन्ति च यानानि युक्तान्य एव सहस्रशः 26 कषीरस्रवा वै सरितॊ गिरींश च; सर्पिस तथा विमलं चापि तॊयम वैवस्वतस्यानुमतांश च देशान; अदृष्टपूर्वान सुबहून अपश्यम 27 सर्वं दृष्ट्वा तद अहं धर्मराजम; अवॊचं वै परभविष्णुं पुराणम कषीरस्यैताः सर्पिषश चैव नद्यः; शश्वत सरॊताः कस्य भॊज्याः परदिष्टाः 28 यमॊ ऽबरवीद विद्धि भॊज्यास तवम एता; ये दातारः साधवॊ गॊरसानाम अन्ये लॊकाः शाश्वता वीतशॊकाः; समाकीर्णा गॊप्रदाने रतानाम 29 न तव एवासां दानमात्रं परशस्तं; पात्रं कालॊ गॊविशेषॊ विधिश च जञात्वा देया विप्र गवान्तरं हि; दुःखं जञातुं पावकादित्यभूतम 30 सवाध्यायाढ्यॊ यॊ ऽतिमात्रं तपस्वी; वैतानस्थॊ बराह्मणः पात्रम आसाम कृच्छ्रॊत्सृष्टाः पॊषणाभ्यागताश च; दवारैर एतैर गॊविशेषाः परशस्ताः 31 तिस्रॊ रात्रीर अद्भिर उपॊष्य भूमौ; तृप्ता गावस तर्पितेभ्यः परदेयाः वत्सैः परीताः सुप्रजाः सॊपचारास; तर्यहं दत्त्वा गॊरसैर वर्तितव्यम 32 दत्त्वा धेनुं सुव्रतां कांस्यदॊहां; कल्याण वत्साम अपलायिनीं च यावन्ति लॊमानि भवन्ति तस्यास; तावद वर्षाण्य अश्नुते सवर्गलॊकम 33 तथानड्वाहं बराह्मणाय परदाय; दान्तं धुर्यं बलवन्तं युवानम कुलानुजीवं वीर्यवन्तं बृहन्तं; भुङ्क्ते लॊकान संमितान धेनुदस्य 34 गॊषु कषान्तं गॊशरण्यं कृतज्ञं; वृत्ति गलानं तादृशं पात्रम आहुः वृत्ति गलाने संभ्रमे वा महार्थे; कृष्यर्थे वा हॊमहेतॊः परसूत्याम 35 गुर्वर्थे वा बाल पुष्ट्याभिषङ्गाद; गावॊ दातुं देशकालॊ ऽविशिष्टः अन्तर्जाताः सुक्रय जञानलब्धाः; पराणक्रीता निर्जिताश चौदकाश च 36 [नचिकेतस] शरुत्वा वैवस्वतवचस तम अहं पुनर अब्रुवम अगॊमी गॊप्रदातॄणां कथं लॊकान निगच्छति 37 ततॊ यमॊ ऽबरवीद धीमान गॊप्रदाने परां गतिम गॊप्रदानानुकल्पं तु गाम ऋते सन्ति गॊप्रदाः 38 अलाभे यॊ गवां दद्याद घृतधेनुं यतव्रतः तस्यैता घृतवाहिन्यः कषरन्ते वत्सला इव 39 घृतालाभे च यॊ दद्यात तिलधेनुं यतव्रतः स दुर्गात तारितॊ धेन्वा कषीरनद्यां परमॊदते 40 तिलालाभे च यॊ दद्याज जलधेनुं यतव्रतः स कामप्रवहां शीतां नदीम एताम उपाश्नुते 41 एवमादीनि मे तत्र धर्मराजॊ नयदर्शयत दृष्ट्वा च परमं हर्षम अवापम अहम अच्युत 42 निवेदये चापि परियं भवत्सु; करतुर महान अल्पधनप्रचारः पराप्तॊ मया तात स मत्प्रसूतः; परपत्स्यते वेद विधिप्रवृत्तः 43 शापॊ हय अयं भवतॊ ऽनुग्रहाय; पराप्तॊ मया यत्र दृष्टॊ यमॊ मे दानव्युष्टिं तत्र दृष्ट्वा महार्थां; निःसंदिग्धं दानधर्मांश चरिष्ये 44 इदं च माम अब्रवीद धर्मराजः; पुनः पुनः संप्रहृष्टॊ दविजर्षे दानेन तात परयतॊ ऽभूः सदैव; विशेषतॊ गॊप्रदानं च कुर्याः 45 शुद्धॊ हय अर्थॊ नावमन्यः सवधर्मात; पात्रे देयं देशकालॊपपन्ने तस्माद गावस ते नित्यम एव परदेया; मा भूच च ते संशयः कश चिद अत्र 46 एताः पुरा अददन नित्यम एव; शान्तात्मानॊ दानपथे निविष्टाः तपांस्य उग्राण्य अप्रतिशङ्कमानास; ते वै दानं परददुश चापि शक्त्या 47 काले शक्त्या मत्सरं वर्जयित्वा; शुद्धात्मानः शरद्धिनः पुण्यशीलाः दत्त्वा तप्त्वा लॊकम अमुं परपन्ना; देदीप्यन्ते पुण्यशीलाश च नाके 48 एतद दानं नयायलब्धं दविजेभ्यः; पात्रे दत्तं परापणीयं परीक्ष्य काम्याष्टम्यां वर्तिताव्यं दशाहं; रसैर गवां शकृता परस्नवैर वा 49 वेद वरती सयाद वृषभ परदाता; वेदावाप्तिर गॊयुगस्य परदाने तीर्थावाप्तिर गॊप्रयुक्त परदाने; पापॊत्सर्गः कपिलायाः परदाने 50 गाम अप्य एकां कपिलां संप्रदाय; नयायॊपेतां कल्मषाद विप्रमुच्येत गवां रसात परमं नास्ति किं चिद; गवां दानं सुमहत तद वदन्ति 51 गावॊ लॊकान धारयन्ति कषरन्त्यॊ; गावश चान्नं संजनयन्ति लॊके यस तज जानन न गवां हार्दम एति; स वै गन्ता निरयं पापचेताः 52 यत ते दातुं गॊसहस्रं शतं वा; शतार्धं वा दशवा साधु वत्साः अप्य एकां वा साधवे बराह्मणाय; सास्यामुष्मिन पुण्यतीर्था नदी वै 53 पराप्त्या पुष्ट्या लॊकसंरक्षणेन; गावस तुल्याः सूर्यपादैः पृथिव्याम शब्दश चैकः संततिश चॊपभॊगस; तस्माद गॊदः सूर्य इवाभिभाति 54 गुरुं शिष्यॊ वरयेद गॊप्रदाने; स वै वक्ता नियतं सवर्गदाता विधिज्ञानां सुमहान एष धर्मॊ; विधिं हय आद्यं विधयः संश्रयन्ति 55 एतद दानं नयायलब्धं दविजेभ्यः; पात्रे दत्त्वा परापयेथाः परीक्ष्य तवय्य आशंसन्त्य अमरा मानवाश च; वयं चापि परसृते पुण्यशीलाः 56 इत्य उक्तॊ ऽहं धर्मराज्ञा महर्षे; धर्मात्मानं शिरसाभिप्रणम्य अनुज्ञातस तेन वैवस्वतेन; परत्यागमं भगवत पादमूलम |
1
dattānāṃ phalasaṃprāptiṃ gavāṃ prabrūhi me 'nagha vistareṇa mahābāho na hi tṛpyāmi kathyatām 2 [bh] atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam ṛṣer uddālaker vākyaṃ nāciketasya cobhayoḥ 3 ṛṣir uddālakir dīkṣām upagamya tataḥ sutam tvaṃ mām upacarasveti nāciketam abhāṣata samāpte niyame tasmin maharṣiḥ putram abravīt 4 upasparśana saktasya svākhyāya niratasya ca idhmā darbhāḥ sumanasaḥ kalaśaś cābhito jalam vismṛtaṃ me tad ādāya nadītīrād ihāvraja 5 gatvānavāpya tat sarvaṃ nadīvegasamāplutam na paśyāmi tad ity evaṃ pitaraṃ so 'bravīn muniḥ 6 kṣutpipāsā śramāviṣṭo munir uddālakis tadā yamaṃ paśyeti taṃ putram aśapat sa mahātapāḥ 7 tathā sa pitrābhihato vāgvajreṇa kṛtāñjaliḥ prasīdeti bruvann eva gatasattvo 'patad bhuvi 8 nāciketaṃ pitā dṛṣṭvā patitaṃ duḥkhamūrchitaḥ kiṃ mayā kṛtam ity uktvā nipapāta mahītale 9 tasya duḥkhaparītasya svaṃ putram upagūhata vyatītaṃ tad ahaḥ śeṣaṃ sā cogrā tatra śarvarī 10 pitryeṇāśru prapātena nāciketaḥ kurūdvaha prāspandac chayane kauśye vṛṣṭyā sasyam ivāplutam 11 sa paryapṛcchat taṃ putraṃ ślāghyaṃ pratyāgataṃ punaḥ divyair gandhaiḥ samādigdhaṃ kṣīṇasvapnam ivotthitam 12 api putra jitā lokāḥ śubhās te svena karmaṇā diṣṭyā cāsi punaḥ prāpto na hi te mānuṣaṃ vapuḥ 13 pratyakṣadarśī sarvasya pitrā pṛṣṭo mahātmanā anvarthaṃ taṃ pitur madhye maharṣīṇāṃ nyavedayat 14 kurvan bhavac chāsanam āśu yāto; hy ahaṃ viśālāṃ ruciraprabhāvām vaivasvatīṃ prāpya sabām apaśyaṃ; sahasraśo yojanahaima bhaumām 15 dṛṣṭvaiva mām abhimukham āpatantaṃ; gṛhaṃ nivedyāsanam ādideśa vaivasvato 'rghyādibhir arhaṇaiś ca; bhavat kṛte pūjayām āsa māṃ saḥ 16 tatas tv ahaṃ taṃ śanakair avocaṃ; vṛtaṃ sadasyair abhipūjyamānam prāpto 'smi te viṣayaṃ dharmarāja; lokān arhe yān sma tān me vidhatsva 17 yamo 'bravīn māṃ na mṛto 'si saumya; yamaṃ paśyety āha tu tvāṃ tapasvī pitā pradīptāgnisamānatejā; na tac chakyam anṛtaṃ vipra kartum 18 deṣṭas te 'haṃ pratigacchasva tāta; śocaty asau tava dehasya kartā dadāmi kiṃ cāpi manaḥ praṇītaṃ; priyātithe tava kāmān vṛṇīṣva 19 tenaivam uktas tam ahaṃ pratyavocaṃ; prāpto 'smi te viṣayaṃ durnivartyam icchāmy ahaṃ puṇyakṛtāṃ samṛddhāṁl; lokān draṣṭuṃ yadi te 'haṃ varārhaḥ 20 yānaṃ samāropya tu māṃ sa devo; vāhair yuktaṃ suprabhaṃ bhānumantam saṃdarśayām āsa tadā sma lokān; sarvāṃs tadā puṇyakṛtāṃ dvijendra 21 apaśyaṃ tatra veśmāni taijasāni kṛtātmanām nānā saṃsthāna rūpāṇi sarvaratnamayāni ca 22 candramaṇḍalaśubhrāṇi kiṅkiṇījālavanti ca anekaśatabhaumāni sāntar jalavanāni ca 23 vaiḍūryārka prakāśāni rūpyarukmamayāni ca taruṇādityavarṇāni sthāvarāṇi carāṇi ca 24 bhakṣyabhojyamayāñ śailān vāsāṃsi śayanāni ca sarvakāmaphalāṃś caiva vṛkṣān bhavanasaṃsthitān 25 nadyo vīthyaḥ sabhā vāpī dīrghikāś caiva sarvaśaḥ ghoṣavanti ca yānāni yuktāny eva sahasraśaḥ 26 kṣīrasravā vai sarito girīṃś ca; sarpis tathā vimalaṃ cāpi toyam vaivasvatasyānumatāṃś ca deśān; adṛṣṭapūrvān subahūn apaśyam 27 sarvaṃ dṛṣṭvā tad ahaṃ dharmarājam; avocaṃ vai prabhaviṣṇuṃ purāṇam kṣīrasyaitāḥ sarpiṣaś caiva nadyaḥ; śaśvat srotāḥ kasya bhojyāḥ pradiṣṭāḥ 28 yamo 'bravīd viddhi bhojyās tvam etā; ye dātāraḥ sādhavo gorasānām anye lokāḥ śāśvatā vītaśokāḥ; samākīrṇā gopradāne ratānām 29 na tv evāsāṃ dānamātraṃ praśastaṃ; pātraṃ kālo goviśeṣo vidhiś ca jñātvā deyā vipra gavāntaraṃ hi; duḥkhaṃ jñātuṃ pāvakādityabhūtam 30 svādhyāyāḍhyo yo 'timātraṃ tapasvī; vaitānastho brāhmaṇaḥ pātram āsām kṛcchrotsṛṣṭāḥ poṣaṇābhyāgatāś ca; dvārair etair goviśeṣāḥ praśastāḥ 31 tisro rātrīr adbhir upoṣya bhūmau; tṛptā gāvas tarpitebhyaḥ pradeyāḥ vatsaiḥ prītāḥ suprajāḥ sopacārās; tryahaṃ dattvā gorasair vartitavyam 32 dattvā dhenuṃ suvratāṃ kāṃsyadohāṃ; kalyāṇa vatsām apalāyinīṃ ca yāvanti lomāni bhavanti tasyās; tāvad varṣāṇy aśnute svargalokam 33 tathānaḍvāhaṃ brāhmaṇāya pradāya; dāntaṃ dhuryaṃ balavantaṃ yuvānam kulānujīvaṃ vīryavantaṃ bṛhantaṃ; bhuṅkte lokān saṃmitān dhenudasya 34 goṣu kṣāntaṃ gośaraṇyaṃ kṛtajñaṃ; vṛtti glānaṃ tādṛśaṃ pātram āhuḥ vṛtti glāne saṃbhrame vā mahārthe; kṛṣyarthe vā homahetoḥ prasūtyām 35 gurvarthe vā bāla puṣṭyābhiṣaṅgād; gāvo dātuṃ deśakālo 'viśiṣṭaḥ antarjātāḥ sukraya jñānalabdhāḥ; prāṇakrītā nirjitāś caudakāś ca 36 [naciketas] śrutvā vaivasvatavacas tam ahaṃ punar abruvam agomī gopradātṝṇāṃ kathaṃ lokān nigacchati 37 tato yamo 'bravīd dhīmān gopradāne parāṃ gatim gopradānānukalpaṃ tu gām ṛte santi gopradāḥ 38 alābhe yo gavāṃ dadyād ghṛtadhenuṃ yatavrataḥ tasyaitā ghṛtavāhinyaḥ kṣarante vatsalā iva 39 ghṛtālābhe ca yo dadyāt tiladhenuṃ yatavrataḥ sa durgāt tārito dhenvā kṣīranadyāṃ pramodate 40 tilālābhe ca yo dadyāj jaladhenuṃ yatavrataḥ sa kāmapravahāṃ śītāṃ nadīm etām upāśnute 41 evamādīni me tatra dharmarājo nyadarśayat dṛṣṭvā ca paramaṃ harṣam avāpam aham acyuta 42 nivedaye cāpi priyaṃ bhavatsu; kratur mahān alpadhanapracāraḥ prāpto mayā tāta sa matprasūtaḥ; prapatsyate veda vidhipravṛttaḥ 43 śāpo hy ayaṃ bhavato 'nugrahāya; prāpto mayā yatra dṛṣṭo yamo me dānavyuṣṭiṃ tatra dṛṣṭvā mahārthāṃ; niḥsaṃdigdhaṃ dānadharmāṃś cariṣye 44 idaṃ ca mām abravīd dharmarājaḥ; punaḥ punaḥ saṃprahṛṣṭo dvijarṣe dānena tāta prayato 'bhūḥ sadaiva; viśeṣato gopradānaṃ ca kuryāḥ 45 śuddho hy artho nāvamanyaḥ svadharmāt; pātre deyaṃ deśakālopapanne tasmād gāvas te nityam eva pradeyā; mā bhūc ca te saṃśayaḥ kaś cid atra 46 etāḥ purā adadan nityam eva; śāntātmāno dānapathe niviṣṭāḥ tapāṃsy ugrāṇy apratiśaṅkamānās; te vai dānaṃ pradaduś cāpi śaktyā 47 kāle śaktyā matsaraṃ varjayitvā; śuddhātmānaḥ śraddhinaḥ puṇyaśīlāḥ dattvā taptvā lokam amuṃ prapannā; dedīpyante puṇyaśīlāś ca nāke 48 etad dānaṃ nyāyalabdhaṃ dvijebhyaḥ; pātre dattaṃ prāpaṇīyaṃ parīkṣya kāmyāṣṭamyāṃ vartitāvyaṃ daśāhaṃ; rasair gavāṃ śakṛtā prasnavair vā 49 veda vratī syād vṛṣabha pradātā; vedāvāptir goyugasya pradāne tīrthāvāptir goprayukta pradāne; pāpotsargaḥ kapilāyāḥ pradāne 50 gām apy ekāṃ kapilāṃ saṃpradāya; nyāyopetāṃ kalmaṣād vipramucyet gavāṃ rasāt paramaṃ nāsti kiṃ cid; gavāṃ dānaṃ sumahat tad vadanti 51 gāvo lokān dhārayanti kṣarantyo; gāvaś cānnaṃ saṃjanayanti loke yas taj jānan na gavāṃ hārdam eti; sa vai gantā nirayaṃ pāpacetāḥ 52 yat te dātuṃ gosahasraṃ śataṃ vā; śatārdhaṃ vā daśavā sādhu vatsāḥ apy ekāṃ vā sādhave brāhmaṇāya; sāsyāmuṣmin puṇyatīrthā nadī vai 53 prāptyā puṣṭyā lokasaṃrakṣaṇena; gāvas tulyāḥ sūryapādaiḥ pṛthivyām śabdaś caikaḥ saṃtatiś copabhogas; tasmād godaḥ sūrya ivābhibhāti 54 guruṃ śiṣyo varayed gopradāne; sa vai vaktā niyataṃ svargadātā vidhijñānāṃ sumahān eṣa dharmo; vidhiṃ hy ādyaṃ vidhayaḥ saṃśrayanti 55 etad dānaṃ nyāyalabdhaṃ dvijebhyaḥ; pātre dattvā prāpayethāḥ parīkṣya tvayy āśaṃsanty amarā mānavāś ca; vayaṃ cāpi prasṛte puṇyaśīlāḥ 56 ity ukto 'haṃ dharmarājñā maharṣe; dharmātmānaṃ śirasābhipraṇamya anujñātas tena vaivasvatena; pratyāgamaṃ bhagavat pādamūlam |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 13
Chapter 71
|
1
[य] उक्तं वै गॊप्रदानं ते नाचिकेतम ऋषिं परति माहात्म्यम अपि चैवॊक्तम उद्देशेन गवां परभॊ 2 नृगेण च यथा दुःखम अनुभूतं महात्मना एकापराधाद अज्ञानात पितामह महामते 3 दवारवत्यां यथा चासौ निविशन्त्यां समुद्धृतः मॊक्षहेतुर अभूत कृष्णस तद अप्य अवधृतं मया 4 किं तव अस्ति मम संदेहॊ गवां लॊकं परति परभॊ तत्त्वतः शरॊतुम इच्छामि गॊदा यत्र विशन्त्य उत 5 [भ] अत्राप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम यथापृच्छत पद्मयॊनिम एतद एव शतक्रतुः 6 [षक्र] सवर्लॊकवासिनां लक्ष्मीम अभिभूय सवया तविषा गॊलॊकवासिनः पश्ये वरजतः संशयॊ ऽतर मे 7 कीदृशा भगवँल लॊका गवां तद बरूहि मे ऽनघ यान आवसन्ति दातार एतद इच्छामि वेदितुम 8 कीदृशाः किं फलाः कः सवित परमस तत्र वै गुणः कथं च पुरुषास तत्र गच्छन्ति विगतज्वराः 9 कियत कालं परदानस्य दाता च फलम अश्नुते कथं बहुविधं दानं सयाद अल्पम अपि वा कथम 10 बह्वीनां कीदृशं दानम अल्पानां वापि कीदृशम अदत्त्वा गॊप्रदाः सन्ति केन वा तच च शंस मे 11 कथं च बहु दाता सयाद अल्पदात्रा समः परभॊ अल्पप्रदाता बहुदः कथं च सयाद इहेश्वर 12 कीदृशी दक्षिणा चैव गॊप्रदाने विशिष्यते एतत तथ्येन भगवन मम शंसितुम अर्हसि |
1
[y] uktaṃ vai gopradānaṃ te nāciketam ṛṣiṃ prati māhātmyam api caivoktam uddeśena gavāṃ prabho 2 nṛgeṇa ca yathā duḥkham anubhūtaṃ mahātmanā ekāparādhād ajñānāt pitāmaha mahāmate 3 dvāravatyāṃ yathā cāsau niviśantyāṃ samuddhṛtaḥ mokṣahetur abhūt kṛṣṇas tad apy avadhṛtaṃ mayā 4 kiṃ tv asti mama saṃdeho gavāṃ lokaṃ prati prabho tattvataḥ śrotum icchāmi godā yatra viśanty uta 5 [bh] atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam yathāpṛcchat padmayonim etad eva śatakratuḥ 6 [ṣakra] svarlokavāsināṃ lakṣmīm abhibhūya svayā tviṣā golokavāsinaḥ paśye vrajataḥ saṃśayo 'tra me 7 kīdṛśā bhagavaṁl lokā gavāṃ tad brūhi me 'nagha yān āvasanti dātāra etad icchāmi veditum 8 kīdṛśāḥ kiṃ phalāḥ kaḥ svit paramas tatra vai guṇaḥ kathaṃ ca puruṣās tatra gacchanti vigatajvarāḥ 9 kiyat kālaṃ pradānasya dātā ca phalam aśnute kathaṃ bahuvidhaṃ dānaṃ syād alpam api vā katham 10 bahvīnāṃ kīdṛśaṃ dānam alpānāṃ vāpi kīdṛśam adattvā gopradāḥ santi kena vā tac ca śaṃsa me 11 kathaṃ ca bahu dātā syād alpadātrā samaḥ prabho alpapradātā bahudaḥ kathaṃ ca syād iheśvara 12 kīdṛśī dakṣiṇā caiva gopradāne viśiṣyate etat tathyena bhagavan mama śaṃsitum arhasi |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 13
Chapter 72
|
1
[बर] यॊ ऽयं परश्नस तवया पृष्टॊ गॊप्रदानाधिकारवान नास्य परष्टास्ति लॊके ऽसमिंस तवत्तॊ ऽनयॊ हि शतक्रतॊ 2 सन्ति नानाविधा लॊका यांस तवं शक्र न पश्यसि पश्यामि यान अहं लॊकान एकपत्न्यश च याः सत्रियः 3 कर्मभिश चापि सुशुभैः सुव्रता ऋषयस तथा स शरीरा हि तान यान्ति बराह्मणाः शुभवृत्तयः 4 शरीरन्यास मॊक्षेण मनसा निर्मलेन च सवप्नभूतांश च ताँल लॊकान पश्यन्तीहापि सुव्रतः 5 ते तु लॊकाः सहस्राक्ष शृणु यादृग गुणान्विताः न तत्र करमते कालॊ न जरा न च पापकम तथान्यन नाशुभं किं चिन न वयाधिस तत्र न कलमः 6 यद यच च गावॊ मनसा तस्मिन वाञ्छन्ति वासव तत सर्वं परापयन्ति सम मम परत्यक्षदर्शनात कामगाः कामचारिण्यः कामात कामांश च भुञ्जते 7 वाप्यः सरांसि सरितॊ विविधानि वनानि च गृहाणि पर्वताश चैव यावद दरव्यं च किं चन 8 मनॊज्ञं सर्वभूतेभ्यः सर्वं तत्र परदृश्यते ईदृशान विद्धि ताँल लॊकान नास्ति लॊकस ततॊ ऽधिकः 9 तत्र सर्वसहाः कषान्ता वत्सला गुरुवर्तिनः अहंकारैर विरहिता यान्ति शक्र नरॊत्तमाः 10 यः सर्वमांसानि न भक्षयीत; पुमान सदा यावद अन्याय युक्तः मातापित्रॊर अर्चिता सत्ययुक्तः; शुश्रूषिता बराह्मणानाम अनिन्द्यः 11 अक्रॊधनॊ गॊषु तथा दविजेषु; धर्मे रतॊ गुरुशुश्रूषकश च यावज जीवं सत्यवृत्ते रतश च; दाने रतॊ यः कषमी चापराधे 12 मृदुर दान्तॊ देवपरायणश च; सर्वातिथिश चापि तथा दयावान ईदृग गुणॊ मानवः संप्रयाति; लॊकं गवां शाश्वतं चाव्ययं च 13 न पारदारी पश्यति लॊकम एनं; न वै गुरुघ्नॊ न मृषा परलापी सदापवादी बराह्मणः शान्तवेदॊ; दॊषैर अन्यैर यश च युक्तॊ दुरात्मा 14 न मित्र धरुन नैकृतिकः कृतघ्नः; शठॊ ऽनृजुर धर्मविद्वेषकश च न बरह्महा मनसापि परपश्येद; गवां लॊकं पुण्यकृतां निवासम 15 एतत ते सर्वम आख्यातं नैपुणेन सुरेश्वर गॊप्रदान रतानां तु फलं शृणु शतक्रतॊ 16 दायाद्य लब्धैर अर्थैर यॊ गाः करीत्वा संप्रयच्छति धर्मार्जित धनक्रीतान स लॊकान अश्नुते ऽकषयान 17 यॊ वै दयूते धनं जित्वा गाः करीत्वा संप्रयच्छति स दिव्यम अयुतं शक्र वर्षाणां फलम अश्नुते 18 दायाद्या यस्य वै गावॊ नयायपूर्वैर उपार्जिताः परदतास ताः परदातॄणां संभवन्त्य अक्षया धरुवाः 19 परतिगृह्य च यॊ दद्याद गाः सुशुद्धेन चेतसा तस्यापीहाक्षयाँल लॊकान धरुवान विद्धि शचीपते 20 जन्मप्रभृति सत्यं च यॊ बरूयान नियतेन्द्रियः रुगु दविज सहः कषान्तस तस्य गॊभिः समा गतिः 21 न जातु बराह्मणॊ वाच्यॊ यद अवाच्यं शचीपते मनसा गॊषु न दरुह्येद गॊवृत्तिर गॊऽनुकम्पकः 22 सत्ये धर्मे च निरतस तस्य शक्र फलं शृणु गॊसहस्रेण समिता तस्य धेनुर भवत्य उत 23 कषत्रियस्य गुणैर एभिर अन्वितस्य फलं शृणु तस्यापि शततुल्या गौर भवतीति विनिश्चयः 24 वैश्यस्यैते यदि गुणास तस्य पञ्चाशतं भवेत शूद्रस्यापि विनीतस्य चतुर्भागफलं समृतम 25 एतच चैवं यॊ ऽनुतिष्ठेत युक्तः; सत्येन युक्तॊ गुरुशुश्रूषया च दान्तः कषान्तॊ देवतार्ची परशान्तः; शुचिर बुद्धॊ धर्मशीलॊ ऽनहंवाक 26 महत फलं पराप्नुते स दविजाय; दत्त्वा दॊग्ध्रीं विधिनानेन धेनुम नित्यं दद्याद एकभक्तः सदा च; सत्ये सथिरॊ गुरुशुश्रूषिता च 27 वेद धयायी गॊषु यॊ भक्तिमांश च; नित्यं दृष्ट्वा यॊ ऽभिनन्देत गाश च आ जातितॊ यश च गवां नमेत; इदं फलं शक्र निबॊध तस्य 28 यत सयाद इष्ट्वा राजसूये फलं तु; यत सयाद इष्ट्वा बहुना काञ्चनेन एतत तुल्यं फलम अस्याहुर अग्र्यं; सर्वे सन्तस तव ऋषयॊ ये च सिद्धाः 29 यॊ ऽगरं भक्तान किं चिद अप्राश्य दद्याद; गॊभ्यॊ नित्यं गॊव्रती सत्यवादी शान्तॊ बुद्धॊ गॊसहस्रस्य पुण्यं; संवत्सरेणाप्नुयात पुण्यशीलः 30 य एकं भक्तम अश्नीयाद दद्याद एकं गवां च यत दशवर्षाण्य अनन्तानि गॊव्रती गॊऽनुकम्पकः 31 एकेनैव च भक्तेन यः करीत्वा गां परयच्छति यावन्ति तस्य परॊक्तानि दिवसानि शतक्रतॊ तावच छतानां स गवां फलम आप्नॊति शाश्वतम 32 बराह्मणस्य फलं हीदं कषत्रिये ऽभिहितं शृणु पञ्च वार्षिकम एतत तु कषत्रियस्य फलं समृतम ततॊ ऽरधेन तु वैश्यस्य शूद्रॊ वैश्यार्धतः समृतः 33 यश चात्मविक्रयं कृत्वा गाः करीत्वा संप्रयच्छति यावतीः सपर्शयेद गा वै तावत तु फलम अश्नुते लॊम्नि लॊम्नि महाभाग लॊकाश चास्याक्षयाः समृताः 34 संग्रामेष्व अर्जयित्वा तु यॊ वै गाः संप्रयच्छति आत्मविक्रय तुल्यास ताः शाश्वता विद्धि कौशिक 35 अलाभे यॊ गवां दद्यात तिलधेनुं यतव्रतः दुर्गात स तारितॊ धेन्वा कषीरनद्यां परमॊदते 36 न तव एवासां दानमात्रं परशस्तं; पात्रं कालॊ गॊविशेषॊ विधिश च कालज्ञानं विप्र गवान्तरं हि; दुःखं जञातुं पावकादित्यभूतम 37 सवाध्यायाढ्यं शुद्धयॊनिं परशान्तं; वैतानस्थं पापभीरुं कृतज्ञम गॊषु कषान्तं नातितीक्ष्णं शरण्यं वृत्ति; गलानं तादृशं पात्रम आहुः 38 वृत्ति गलाने सीदति चाति मात्रं; कृष्यर्थं वा हॊमहेतॊः परसूत्याम गुर्वर्थं वा बाल संवृद्धये वा; धेनुं दद्याद देशकाले विशिष्टे 39 अन्तर्जाताः सुक्रय जञानलब्धाः; पराणक्रीता निर्जिताश चौकजाश च कृच्छ्रॊत्सृष्टाः पॊषणाभ्यागताश च; दवारैर एतैर गॊविशेषाः परशस्ताः 40 बलान्विताः शीलवयॊपपन्नाः; सर्वाः परशंसन्ति सुगन्धवत्यः यथा हि गङ्गा सरितां वरिष्ठा; तथार्जुनीनां कपिला वरिष्ठा 41 तिस्रॊ रात्रीस तव अद्भिर उपॊष्य भूमौ; तृप्ता गावस तर्पितेभ्यः परदेयाः वत्सैः पुष्टैः कषीरपैः सुप्रचारास; तयहं दत्त्वा गॊरसैर वर्तितव्यम 42 दत्त्वा धेनुं सुव्रतां साधु वत्सां; कल्याण वृत्ताम अपलायिनीं च यावन्ति लॊमानि भवन्ति तस्यास; तावन्ति वर्षाणि वसत्य अमुत्र 43 तथानड्वाहं बराह्मणायाथ धुर्यं; दत्त्वा युवानं बलिनं विनीतम हलस्य बॊढारम अनन्तवीर्यं; पराप्नॊति लॊकान दश धेनुदस्य 44 कान्तारे बराह्मणान गाश च यः परित्राति कौशिक कषेमेण च विमुच्येत तस्य पुण्यफलं शृणु अश्वमेध करतॊस तुल्यं फलं भवति शाश्वतम 45 मृत्युकाले सहस्राक्ष यां वृत्तिम अनुकाङ्क्षते लॊकान बहुविधान दिव्यान यद वास्य हृदि वर्तते 46 तत सर्वं समवाप्नॊति कर्मणा तेन मानवः गॊभिश च समनुज्ञातः सर्वत्र स महीयते 47 यस तव एतेनैव विधिना गां वनेष्व अनुगच्छति तृणगॊमय पर्णाशी निःस्पृहॊ नियतः शुचिः 48 अकामं तेन वस्तव्यं मुदितेन शतक्रतॊ मम लॊके सुरैः सार्धं लॊके यत्रापि चेच्छति |
1
[br] yo 'yaṃ praśnas tvayā pṛṣṭo gopradānādhikāravān nāsya praṣṭāsti loke 'smiṃs tvatto 'nyo hi śatakrato 2 santi nānāvidhā lokā yāṃs tvaṃ śakra na paśyasi paśyāmi yān ahaṃ lokān ekapatnyaś ca yāḥ striyaḥ 3 karmabhiś cāpi suśubhaiḥ suvratā ṛṣayas tathā sa śarīrā hi tān yānti brāhmaṇāḥ śubhavṛttayaḥ 4 śarīranyāsa mokṣeṇa manasā nirmalena ca svapnabhūtāṃś ca tāṁl lokān paśyantīhāpi suvrataḥ 5 te tu lokāḥ sahasrākṣa śṛṇu yādṛg guṇānvitāḥ na tatra kramate kālo na jarā na ca pāpakam tathānyan nāśubhaṃ kiṃ cin na vyādhis tatra na klamaḥ 6 yad yac ca gāvo manasā tasmin vāñchanti vāsava tat sarvaṃ prāpayanti sma mama pratyakṣadarśanāt kāmagāḥ kāmacāriṇyaḥ kāmāt kāmāṃś ca bhuñjate 7 vāpyaḥ sarāṃsi sarito vividhāni vanāni ca gṛhāṇi parvatāś caiva yāvad dravyaṃ ca kiṃ cana 8 manojñaṃ sarvabhūtebhyaḥ sarvaṃ tatra pradṛśyate īdṛśān viddhi tāṁl lokān nāsti lokas tato 'dhikaḥ 9 tatra sarvasahāḥ kṣāntā vatsalā guruvartinaḥ ahaṃkārair virahitā yānti śakra narottamāḥ 10 yaḥ sarvamāṃsāni na bhakṣayīta; pumān sadā yāvad anyāya yuktaḥ mātāpitror arcitā satyayuktaḥ; śuśrūṣitā brāhmaṇānām anindyaḥ 11 akrodhano goṣu tathā dvijeṣu; dharme rato guruśuśrūṣakaś ca yāvaj jīvaṃ satyavṛtte rataś ca; dāne rato yaḥ kṣamī cāparādhe 12 mṛdur dānto devaparāyaṇaś ca; sarvātithiś cāpi tathā dayāvān īdṛg guṇo mānavaḥ saṃprayāti; lokaṃ gavāṃ śāśvataṃ cāvyayaṃ ca 13 na pāradārī paśyati lokam enaṃ; na vai gurughno na mṛṣā pralāpī sadāpavādī brāhmaṇaḥ śāntavedo; doṣair anyair yaś ca yukto durātmā 14 na mitra dhrun naikṛtikaḥ kṛtaghnaḥ; śaṭho 'nṛjur dharmavidveṣakaś ca na brahmahā manasāpi prapaśyed; gavāṃ lokaṃ puṇyakṛtāṃ nivāsam 15 etat te sarvam ākhyātaṃ naipuṇena sureśvara gopradāna ratānāṃ tu phalaṃ śṛṇu śatakrato 16 dāyādya labdhair arthair yo gāḥ krītvā saṃprayacchati dharmārjita dhanakrītān sa lokān aśnute 'kṣayān 17 yo vai dyūte dhanaṃ jitvā gāḥ krītvā saṃprayacchati sa divyam ayutaṃ śakra varṣāṇāṃ phalam aśnute 18 dāyādyā yasya vai gāvo nyāyapūrvair upārjitāḥ pradatās tāḥ pradātṝṇāṃ saṃbhavanty akṣayā dhruvāḥ 19 pratigṛhya ca yo dadyād gāḥ suśuddhena cetasā tasyāpīhākṣayāṁl lokān dhruvān viddhi śacīpate 20 janmaprabhṛti satyaṃ ca yo brūyān niyatendriyaḥ rugu dvija sahaḥ kṣāntas tasya gobhiḥ samā gatiḥ 21 na jātu brāhmaṇo vācyo yad avācyaṃ śacīpate manasā goṣu na druhyed govṛttir go'nukampakaḥ 22 satye dharme ca niratas tasya śakra phalaṃ śṛṇu gosahasreṇa samitā tasya dhenur bhavaty uta 23 kṣatriyasya guṇair ebhir anvitasya phalaṃ śṛṇu tasyāpi śatatulyā gaur bhavatīti viniścayaḥ 24 vaiśyasyaite yadi guṇās tasya pañcāśataṃ bhavet śūdrasyāpi vinītasya caturbhāgaphalaṃ smṛtam 25 etac caivaṃ yo 'nutiṣṭheta yuktaḥ; satyena yukto guruśuśrūṣayā ca dāntaḥ kṣānto devatārcī praśāntaḥ; śucir buddho dharmaśīlo 'nahaṃvāk 26 mahat phalaṃ prāpnute sa dvijāya; dattvā dogdhrīṃ vidhinānena dhenum nityaṃ dadyād ekabhaktaḥ sadā ca; satye sthiro guruśuśrūṣitā ca 27 veda dhyāyī goṣu yo bhaktimāṃś ca; nityaṃ dṛṣṭvā yo 'bhinandeta gāś ca ā jātito yaś ca gavāṃ nameta; idaṃ phalaṃ śakra nibodha tasya 28 yat syād iṣṭvā rājasūye phalaṃ tu; yat syād iṣṭvā bahunā kāñcanena etat tulyaṃ phalam asyāhur agryaṃ; sarve santas tv ṛṣayo ye ca siddhāḥ 29 yo 'graṃ bhaktān kiṃ cid aprāśya dadyād; gobhyo nityaṃ govratī satyavādī śānto buddho gosahasrasya puṇyaṃ; saṃvatsareṇāpnuyāt puṇyaśīlaḥ 30 ya ekaṃ bhaktam aśnīyād dadyād ekaṃ gavāṃ ca yat daśavarṣāṇy anantāni govratī go'nukampakaḥ 31 ekenaiva ca bhaktena yaḥ krītvā gāṃ prayacchati yāvanti tasya proktāni divasāni śatakrato tāvac chatānāṃ sa gavāṃ phalam āpnoti śāśvatam 32 brāhmaṇasya phalaṃ hīdaṃ kṣatriye 'bhihitaṃ śṛṇu pañca vārṣikam etat tu kṣatriyasya phalaṃ smṛtam tato 'rdhena tu vaiśyasya śūdro vaiśyārdhataḥ smṛtaḥ 33 yaś cātmavikrayaṃ kṛtvā gāḥ krītvā saṃprayacchati yāvatīḥ sparśayed gā vai tāvat tu phalam aśnute lomni lomni mahābhāga lokāś cāsyākṣayāḥ smṛtāḥ 34 saṃgrāmeṣv arjayitvā tu yo vai gāḥ saṃprayacchati ātmavikraya tulyās tāḥ śāśvatā viddhi kauśika 35 alābhe yo gavāṃ dadyāt tiladhenuṃ yatavrataḥ durgāt sa tārito dhenvā kṣīranadyāṃ pramodate 36 na tv evāsāṃ dānamātraṃ praśastaṃ; pātraṃ kālo goviśeṣo vidhiś ca kālajñānaṃ vipra gavāntaraṃ hi; duḥkhaṃ jñātuṃ pāvakādityabhūtam 37 svādhyāyāḍhyaṃ śuddhayoniṃ praśāntaṃ; vaitānasthaṃ pāpabhīruṃ kṛtajñam goṣu kṣāntaṃ nātitīkṣṇaṃ śaraṇyaṃ vṛtti; glānaṃ tādṛśaṃ pātram āhuḥ 38 vṛtti glāne sīdati cāti mātraṃ; kṛṣyarthaṃ vā homahetoḥ prasūtyām gurvarthaṃ vā bāla saṃvṛddhaye vā; dhenuṃ dadyād deśakāle viśiṣṭe 39 antarjātāḥ sukraya jñānalabdhāḥ; prāṇakrītā nirjitāś caukajāś ca kṛcchrotsṛṣṭāḥ poṣaṇābhyāgatāś ca; dvārair etair goviśeṣāḥ praśastāḥ 40 balānvitāḥ śīlavayopapannāḥ; sarvāḥ praśaṃsanti sugandhavatyaḥ yathā hi gaṅgā saritāṃ variṣṭhā; tathārjunīnāṃ kapilā variṣṭhā 41 tisro rātrīs tv adbhir upoṣya bhūmau; tṛptā gāvas tarpitebhyaḥ pradeyāḥ vatsaiḥ puṣṭaiḥ kṣīrapaiḥ supracārās; tyahaṃ dattvā gorasair vartitavyam 42 dattvā dhenuṃ suvratāṃ sādhu vatsāṃ; kalyāṇa vṛttām apalāyinīṃ ca yāvanti lomāni bhavanti tasyās; tāvanti varṣāṇi vasaty amutra 43 tathānaḍvāhaṃ brāhmaṇāyātha dhuryaṃ; dattvā yuvānaṃ balinaṃ vinītam halasya boḍhāram anantavīryaṃ; prāpnoti lokān daśa dhenudasya 44 kāntāre brāhmaṇān gāś ca yaḥ paritrāti kauśika kṣemeṇa ca vimucyeta tasya puṇyaphalaṃ śṛṇu aśvamedha kratos tulyaṃ phalaṃ bhavati śāśvatam 45 mṛtyukāle sahasrākṣa yāṃ vṛttim anukāṅkṣate lokān bahuvidhān divyān yad vāsya hṛdi vartate 46 tat sarvaṃ samavāpnoti karmaṇā tena mānavaḥ gobhiś ca samanujñātaḥ sarvatra sa mahīyate 47 yas tv etenaiva vidhinā gāṃ vaneṣv anugacchati tṛṇagomaya parṇāśī niḥspṛho niyataḥ śuciḥ 48 akāmaṃ tena vastavyaṃ muditena śatakrato mama loke suraiḥ sārdhaṃ loke yatrāpi cecchati |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 13
Chapter 73
|
1
[इन्द्र] जानन यॊ गाम अपहरेद विक्रीयाद वार्थ कारणात एतद विज्ञातुम इच्छामि का नु तस्य गतिर भवेत 2 [बर] भक्षार्थं विक्रयार्थं वा ये ऽपहारं हि कुर्वते दानार्थं वा बराह्मणाय तत्रेदं शरूयतां फलम 3 विक्रयार्थं हि यॊ हिंस्याद भक्षयेद वा निर अङ्कुशः घातयानं हि पुरुषं ये ऽनुमन्येयुर अर्थिनः 4 घातकः खादकॊ वापि तथा यश चानुमन्यते यावन्ति तस्या लॊमानि तावद वर्षाणि मज्जति 5 ये दॊषा यादृशाश चैव दविज यज्ञॊपघातके विक्रये चापहारे च ते दॊषा वै समृताः परभॊ 6 अपहृत्य तु यॊ गां वै बराह्मणाय परयच्छति यावद दाने फलं तस्यास तावन निरयम ऋच्छति 7 सुवर्णं दक्षिणाम आहुर गॊप्रदाने महाद्युते सुवर्णं परमं हय उक्तं दक्षिणार्थम असंशयम 8 गॊप्रदानं तारयते सप्त पूर्वांस तथा परान सुवर्णं दक्षिणां दत्त्वा तावद दविगुणम उच्यते 9 सुवर्णं परमं दानं सुवर्णं दक्षिणा परा सुवर्णं पावनं शक्र पावनानां परं समृतम 10 कुलानां पावनं पराहुर जातरूपं शतक्रतॊ एषा मे दक्षिणा परॊक्ता समासेन महाद्युते 11 [भ] एतत पितामहेनॊक्तम इन्द्राय भरतर्षभ इन्द्रॊ दशरथायाह रामायाह पिता तथा 12 राघवॊ ऽपि परिय भरात्रे लक्ष्मणाय यशस्विने ऋषिभ्यॊ लक्ष्मणेनॊक्तम अरण्ये वसता विभॊ 13 पारम्पर्यागतं चेदम ऋषयः संशितव्रताः दुर्धरं धारयाम आसू राजानश चैव धार्मिकाः उपाध्यायेन गदितं मम चेदं युधिष्ठिर 14 य इदं बराह्मणॊ नित्यं वदेद बराह्मण संसदि यज्ञेषु गॊप्रदानेषु दवयॊर अपि समागमे 15 तस्य लॊकाः किलाक्षय्या दैवतैः सह नित्यदा इति बरह्मा स भगवान उवाच परमेश्वरः |
1
[indra] jānan yo gām apahared vikrīyād vārtha kāraṇāt etad vijñātum icchāmi kā nu tasya gatir bhavet 2 [br] bhakṣārthaṃ vikrayārthaṃ vā ye 'pahāraṃ hi kurvate dānārthaṃ vā brāhmaṇāya tatredaṃ śrūyatāṃ phalam 3 vikrayārthaṃ hi yo hiṃsyād bhakṣayed vā nir aṅkuśaḥ ghātayānaṃ hi puruṣaṃ ye 'numanyeyur arthinaḥ 4 ghātakaḥ khādako vāpi tathā yaś cānumanyate yāvanti tasyā lomāni tāvad varṣāṇi majjati 5 ye doṣā yādṛśāś caiva dvija yajñopaghātake vikraye cāpahāre ca te doṣā vai smṛtāḥ prabho 6 apahṛtya tu yo gāṃ vai brāhmaṇāya prayacchati yāvad dāne phalaṃ tasyās tāvan nirayam ṛcchati 7 suvarṇaṃ dakṣiṇām āhur gopradāne mahādyute suvarṇaṃ paramaṃ hy uktaṃ dakṣiṇārtham asaṃśayam 8 gopradānaṃ tārayate sapta pūrvāṃs tathā parān suvarṇaṃ dakṣiṇāṃ dattvā tāvad dviguṇam ucyate 9 suvarṇaṃ paramaṃ dānaṃ suvarṇaṃ dakṣiṇā parā suvarṇaṃ pāvanaṃ śakra pāvanānāṃ paraṃ smṛtam 10 kulānāṃ pāvanaṃ prāhur jātarūpaṃ śatakrato eṣā me dakṣiṇā proktā samāsena mahādyute 11 [bh] etat pitāmahenoktam indrāya bharatarṣabha indro daśarathāyāha rāmāyāha pitā tathā 12 rāghavo 'pi priya bhrātre lakṣmaṇāya yaśasvine ṛṣibhyo lakṣmaṇenoktam araṇye vasatā vibho 13 pāramparyāgataṃ cedam ṛṣayaḥ saṃśitavratāḥ durdharaṃ dhārayām āsū rājānaś caiva dhārmikāḥ upādhyāyena gaditaṃ mama cedaṃ yudhiṣṭhira 14 ya idaṃ brāhmaṇo nityaṃ vaded brāhmaṇa saṃsadi yajñeṣu gopradāneṣu dvayor api samāgame 15 tasya lokāḥ kilākṣayyā daivataiḥ saha nityadā iti brahmā sa bhagavān uvāca parameśvaraḥ |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 13
Chapter 74
|
1
[य] विस्रम्भितॊ ऽहं भवता धर्मान परवदता विभॊ परवक्ष्यामि तु संदेहं तन मे बरूहि पितामह 2 वरतानां किं फलं परॊक्तं कीदृशं वा महाद्युते नियमानां फलं किं च सवधीतस्य च किं फलम 3 दमस्येह फलं किं च वेदानां धारणे च किम अध्यापने फलं किं च सर्वम इच्छामि वेदितुम 4 अप्रतिग्राहके किं च फलं लॊके पितामह तस्य किं च फलं दृष्टं शरुतं यः संप्रयच्छति 5 सवकर्मनिरतानां च शूराणां चापि किं फलम सत्ये च किं फलं परॊक्तं बरह्मचर्ये च किं फलम 6 पितृशुश्रूषणे किं च मातृशुश्रूषणे तथा आचार्य गुरुशुश्रूषास्व अनुक्रॊशानुकम्पने 7 एतत सर्वम अशेषेण पितामह यथातथम वेत्तुम इच्छामि धर्मज्ञ परं कौतूहलं हि मे 8 [भ] यॊ वरतं वै यथॊद्दिष्टं तथा संप्रतिपद्यते अखण्डं सम्यग आरब्धं तस्य लॊकाः सनातनाः 9 नियमानां फलं राजन परत्यक्षम इह दृश्यते नियमानां करतूनां च तवयावाप्तम इदं फलम 10 सवधीतस्यापि च फलं दृश्यते ऽमुत्र चेह च इह लॊके ऽरथवान नित्यं बरह्मलॊके च मॊदते 11 दमस्य तु फलं राजञ शृणु तवं विस्तरेण मे दान्ताः सर्वत्र सुखिनॊ दान्ताः सर्वत्र निर्वृताः 12 यत्रेच्छा गामिनॊ दान्ताः सर्वशत्रुनिषूदनाः परार्थयन्ति च यद दान्ता लभन्ते तन न संशयः 13 युज्यन्ते सर्वकामैर हि दान्ताः सर्वत्र पाण्डव सवर्गे तथा परमॊदन्ते तपसा विक्रमेण च 14 दानैर यज्ञैश च विविधैर यथा दान्ताः कषमान्विताः दाता कुप्यति नॊ दान्तस तस्माद दानात परॊ दमः 15 यस तु दद्याद अकुप्यन हि तस्य लॊकाः सनातनाः करॊधॊ हन्ति हि यद दानं तस्माद दानात परॊ दमः 16 अदृश्यानि महाराज सथानान्य अयुतशॊ दिवि ऋषीणां सर्वलॊकेषु यानीतॊ यान्ति देवताः 17 दमेन यानि नृपते गच्छन्ति परमर्षयः कामयाना महत सथानं तस्माद दानात परॊ दमः 18 अध्यापकं परिक्लेशाद अक्षयं फलम अश्नुते विधिवत पावकं हुत्वा बरह्मलॊके नराधिप 19 अधीत्यापि हि यॊ वेदान नयायविद्भ्यः परयच्छति गुरु कर्म परशंसी च सॊ ऽपि सवर्गे महीयते 20 कषत्रियॊ ऽधययने युक्तॊ यजने दानकर्मणि युद्धे यश च परित्राता सॊ ऽपि सवर्गे महीयते 21 वैश्यः सवकर्मनिरतः परदानाल लभते महत शूद्रः सवकर्मनिरतः सवर्गं शुश्रूषयर्च्छति 22 शूरा बहुविधाः परॊक्तास तेषाम अर्थाश च मे शृणु शूरान्वयानां निर्दिष्टं फलं शूरस्य चैव ह 23 यज्ञशूरा दमे शूराः सत्यशूरास तथापरे युद्धशूरास तथैवॊक्ता दानशूराश च मानवाः 24 बुद्धिशूरास तथैवान्ये कषमा शूरास तथापरे आर्जवे च तथा शूराः शमे वर्तन्ति मानवाः 25 तैस तैस तु नियमैः शूरा बहवः सन्ति चापरे वेदाध्ययनशूराश च शूराश चाध्यापने रताः 26 गुरुशुश्रूषया शूराः पितृशुश्रूषयापरे मातृशुश्रूषया शूरा भैक्ष्य शूरास तथापरे 27 सांख्यशूराश च बहवॊ यॊगशूरास तथापरे अरण्ये गृहवासे च शूराश चातिथि पूजने सर्वे यान्ति पराँल लॊकान सवकर्मफलनिर्जितान 28 धारणं सर्ववेदानां सर्वतीर्थावगाहनम सत्यं च बरुवतॊ नित्यं समं वा सयान न वा समम 29 अश्वमेध सहस्रं च सत्यं च तुलया धृतम अश्वमेध सहस्राद धि सत्यम एव विशिष्यते 30 सत्येन सूर्यस तपति सत्येनाग्निः परदीप्यते सत्येन मारुतॊ वाति सर्वं सत्ये परतिष्ठितम 31 सत्येन देवान परीणाति पितॄन वै बराह्मणांस तथा सत्यम आहुः परं धर्मं तस्मात सत्यं न लङ्घयेत 32 मुनयः सत्यनिरता मुनयः सत्यविक्रमाः मुनयः सत्यशपथास तस्मात सत्यं विशिष्यते सत्यवन्तः सवर्गलॊके मॊदन्ते भरतर्षभ 33 दमः सत्यफलावाप्तिर उक्ता सर्वात्मना मया असंशयं विनीतात्मा सर्वः सवर्गे महीयते 34 बरह्मचर्यस्य तु गुणाञ शृणु मे वसुधाधिप आ जन्म मरणाद यस तु बरह्म चारी भवेद इह न तस्य किं चिद अप्राप्यम इति विद्धि जनाधिप 35 बह्व्यः कॊट्यस तव ऋषीणां तु बरह्मलॊके वसन्त्य उत सत्ये रतानां सततं दान्तानाम ऊर्ध्वरेतसाम 36 बरह्मचर्यं दहेद राजन सर्वपापान्य उपासितम बराह्मणेन विशेषेण बराह्मणॊ हय अगिर उच्यते 37 परत्यक्षं च तवाप्य एतद बराह्मणेषु तपस्विषु बिभेति हि यथा शक्रॊ बरह्म चारि परधर्षितः तद बरह्मचर्यस्य फलम ऋषीणाम इह दृश्यते 38 मातापित्रॊः पूजने यॊ धर्मस तम अपि मे शृणु शुश्रूषते यः पितरं न चासूयेत कथं चन मातरं वानहं वादी गुरुम आचार्यम एव च 39 तस्य राजन फलं विद्धि सवर्लॊके सथानम उत्तमम न च पश्येत नरकं गुरुशुश्रूषुर आत्मवान 1 [य] विधिं गवां परम अहं शरॊतुम इच्छामि तत्त्वतः |
1
[y] visrambhito 'haṃ bhavatā dharmān pravadatā vibho pravakṣyāmi tu saṃdehaṃ tan me brūhi pitāmaha 2 vratānāṃ kiṃ phalaṃ proktaṃ kīdṛśaṃ vā mahādyute niyamānāṃ phalaṃ kiṃ ca svadhītasya ca kiṃ phalam 3 damasyeha phalaṃ kiṃ ca vedānāṃ dhāraṇe ca kim adhyāpane phalaṃ kiṃ ca sarvam icchāmi veditum 4 apratigrāhake kiṃ ca phalaṃ loke pitāmaha tasya kiṃ ca phalaṃ dṛṣṭaṃ śrutaṃ yaḥ saṃprayacchati 5 svakarmaniratānāṃ ca śūrāṇāṃ cāpi kiṃ phalam satye ca kiṃ phalaṃ proktaṃ brahmacarye ca kiṃ phalam 6 pitṛśuśrūṣaṇe kiṃ ca mātṛśuśrūṣaṇe tathā ācārya guruśuśrūṣāsv anukrośānukampane 7 etat sarvam aśeṣeṇa pitāmaha yathātatham vettum icchāmi dharmajña paraṃ kautūhalaṃ hi me 8 [bh] yo vrataṃ vai yathoddiṣṭaṃ tathā saṃpratipadyate akhaṇḍaṃ samyag ārabdhaṃ tasya lokāḥ sanātanāḥ 9 niyamānāṃ phalaṃ rājan pratyakṣam iha dṛśyate niyamānāṃ kratūnāṃ ca tvayāvāptam idaṃ phalam 10 svadhītasyāpi ca phalaṃ dṛśyate 'mutra ceha ca iha loke 'rthavān nityaṃ brahmaloke ca modate 11 damasya tu phalaṃ rājañ śṛṇu tvaṃ vistareṇa me dāntāḥ sarvatra sukhino dāntāḥ sarvatra nirvṛtāḥ 12 yatrecchā gāmino dāntāḥ sarvaśatruniṣūdanāḥ prārthayanti ca yad dāntā labhante tan na saṃśayaḥ 13 yujyante sarvakāmair hi dāntāḥ sarvatra pāṇḍava svarge tathā pramodante tapasā vikrameṇa ca 14 dānair yajñaiś ca vividhair yathā dāntāḥ kṣamānvitāḥ dātā kupyati no dāntas tasmād dānāt paro damaḥ 15 yas tu dadyād akupyan hi tasya lokāḥ sanātanāḥ krodho hanti hi yad dānaṃ tasmād dānāt paro damaḥ 16 adṛśyāni mahārāja sthānāny ayutaśo divi ṛṣīṇāṃ sarvalokeṣu yānīto yānti devatāḥ 17 damena yāni nṛpate gacchanti paramarṣayaḥ kāmayānā mahat sthānaṃ tasmād dānāt paro damaḥ 18 adhyāpakaṃ parikleśād akṣayaṃ phalam aśnute vidhivat pāvakaṃ hutvā brahmaloke narādhipa 19 adhītyāpi hi yo vedān nyāyavidbhyaḥ prayacchati guru karma praśaṃsī ca so 'pi svarge mahīyate 20 kṣatriyo 'dhyayane yukto yajane dānakarmaṇi yuddhe yaś ca paritrātā so 'pi svarge mahīyate 21 vaiśyaḥ svakarmanirataḥ pradānāl labhate mahat śūdraḥ svakarmanirataḥ svargaṃ śuśrūṣayarcchati 22 śūrā bahuvidhāḥ proktās teṣām arthāś ca me śṛṇu śūrānvayānāṃ nirdiṣṭaṃ phalaṃ śūrasya caiva ha 23 yajñaśūrā dame śūrāḥ satyaśūrās tathāpare yuddhaśūrās tathaivoktā dānaśūrāś ca mānavāḥ 24 buddhiśūrās tathaivānye kṣamā śūrās tathāpare ārjave ca tathā śūrāḥ śame vartanti mānavāḥ 25 tais tais tu niyamaiḥ śūrā bahavaḥ santi cāpare vedādhyayanaśūrāś ca śūrāś cādhyāpane ratāḥ 26 guruśuśrūṣayā śūrāḥ pitṛśuśrūṣayāpare mātṛśuśrūṣayā śūrā bhaikṣya śūrās tathāpare 27 sāṃkhyaśūrāś ca bahavo yogaśūrās tathāpare araṇye gṛhavāse ca śūrāś cātithi pūjane sarve yānti parāṁl lokān svakarmaphalanirjitān 28 dhāraṇaṃ sarvavedānāṃ sarvatīrthāvagāhanam satyaṃ ca bruvato nityaṃ samaṃ vā syān na vā samam 29 aśvamedha sahasraṃ ca satyaṃ ca tulayā dhṛtam aśvamedha sahasrād dhi satyam eva viśiṣyate 30 satyena sūryas tapati satyenāgniḥ pradīpyate satyena māruto vāti sarvaṃ satye pratiṣṭhitam 31 satyena devān prīṇāti pitṝn vai brāhmaṇāṃs tathā satyam āhuḥ paraṃ dharmaṃ tasmāt satyaṃ na laṅghayet 32 munayaḥ satyaniratā munayaḥ satyavikramāḥ munayaḥ satyaśapathās tasmāt satyaṃ viśiṣyate satyavantaḥ svargaloke modante bharatarṣabha 33 damaḥ satyaphalāvāptir uktā sarvātmanā mayā asaṃśayaṃ vinītātmā sarvaḥ svarge mahīyate 34 brahmacaryasya tu guṇāñ śṛṇu me vasudhādhipa ā janma maraṇād yas tu brahma cārī bhaved iha na tasya kiṃ cid aprāpyam iti viddhi janādhipa 35 bahvyaḥ koṭyas tv ṛṣīṇāṃ tu brahmaloke vasanty uta satye ratānāṃ satataṃ dāntānām ūrdhvaretasām 36 brahmacaryaṃ dahed rājan sarvapāpāny upāsitam brāhmaṇena viśeṣeṇa brāhmaṇo hy agir ucyate 37 pratyakṣaṃ ca tavāpy etad brāhmaṇeṣu tapasviṣu bibheti hi yathā śakro brahma cāri pradharṣitaḥ tad brahmacaryasya phalam ṛṣīṇām iha dṛśyate 38 mātāpitroḥ pūjane yo dharmas tam api me śṛṇu śuśrūṣate yaḥ pitaraṃ na cāsūyet kathaṃ cana mātaraṃ vānahaṃ vādī gurum ācāryam eva ca 39 tasya rājan phalaṃ viddhi svarloke sthānam uttamam na ca paśyeta narakaṃ guruśuśrūṣur ātmavān 1 [y] vidhiṃ gavāṃ param ahaṃ śrotum icchāmi tattvataḥ |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 13
Chapter 75
|
1
येन ताञ शाश्वताँल लॊकान अखिलान अश्नुवीमहि 2 [भ] न गॊदानात परं किं चिद विद्यते वसुधाधिप गौर हि नयायागता दत्ता सद्यस तारयते कुलम 3 सताम अर्थे सम्यग उत्पादितॊ यः; स वै कॢप्तः सम्यग इष्टः परजाभ्यः तस्मात पूर्वं हय आदि काले परवृत्तं; गवां दाने शृणु राजन विधिं मे 4 पुरा गॊषूपनीतासु गॊषु संदिग्धदर्शिना मान्धात्रा परकृतं परश्नं बृहस्पतिर अभाषत 5 दविजातिम अभिसत्कृत्य शवःकालम अभिवेद्य च परदानार्थे नियुञ्जीत रॊहिणीं नियतव्रतः 6 आह्वानं च परयुञ्जीत समङ्गे बहुलेति च परविश्य च गवां मध्यम इमां शरुतिम उदाहरेत 7 गौर मे माता गॊवृषभः पिता मे; दिवं शर्म जगती मे परतिष्ठा परपद्यैवं शर्वरीम उष्य गॊषु; मुनिर वाणीम उत्सृजेद गॊप्रदाने 8 स ताम एकां निशां गॊभिः समसंख्यः समव्रतः ऐकात्म्य गमनात सद्यः कल्मषाद विप्रमुच्यते 9 उत्सृष्ट वृषवत्सा हि परदेया सूर्यदर्शने तरिविधं परतिपत्तव्यम अर्थवादाशिषः सतवाः 10 ऊर्जस्विन्य ऊर्ज मेधाश च यज्ञॊ; गर्भॊ ऽमृतस्य जगतश च परतिष्ठा कषितौ राधः परभवः शश्वद एव; पराजापत्याः सर्वम इत्य अर्थवादः 11 गावॊ ममैनः परणुदन्तु सौर्यास; तथा सौम्याः सवर्गयानाय सन्तु आम्नाता मे ददतीर आश्रयं तु; तथानुक्ताः सन्तु सर्वाशिषॊ मे 12 शेषॊत्सर्गे कर्मभिर देहमॊक्षे; सरस्वत्यः शरेयसि संप्रवृत्ताः यूयं नित्यं पुण्यकर्मॊपवाह्या; दिशध्वं मे गतिम इष्टां परपन्नाः 13 या वै यूयं सॊ ऽहम अद्यैक भावॊ; युष्मान दत्त्वा चाहम आत्मप्रदाता मनश चयुता मन एवॊपपन्नाः; संधुक्षध्वं सौम्य रूपॊग्र रूपाः 14 एवं तस्याग्रे पूर्वम अर्धं वदेत; गवां दाता विधिवत पूर्वदृष्टम परतिब्रूयाच छेषम अर्धं दविजातिः; परतिगृह्णन वै गॊप्रदाने विधिज्ञः 15 गां ददानीति वक्तव्यम अर्घ्य वस्त्रवसु परदः ऊधस्या भरितव्या च वैष्णवीति च चॊदयेत 16 नाम संकीर्तयेत तस्या यथा संख्यॊत्तरं स वै फलं षड्विंशद अष्टौ च सहस्राणि च विंशतिः 17 एवम एतान गुणान वृद्धान गवादीनां यथाक्रमम गॊप्रदाता समाप्नॊति समस्तान अष्टमे करमे 18 गॊदः शीली निर्भयश चार्घ दाता; न सयाद दुःखी वसु दाता च कामी ऊधस्यॊढा भारत यश च विद्वान; वयाख्यातास ते वैष्णवाश च नद्र लॊकाः 19 गा वै दत्त्वा गॊव्रती सयात तरिरात्रं; निशां चैकां संवसेतेह ताभिः काम्याष्टम्यां वर्तितव्यं तरिरात्रं; रसैर वा गॊः शकृता परस्नवैर वा 20 वेद वरती सयाद वृषभ परदाता; वेदावाप्तिर गॊयुगस्य परदाने तथा गवं विधिम आसाद्य यज्वा; लॊकान अग्र्यान विन्दते नाविधिज्ञः 21 कामान सर्वान पार्थिवान एकसंस्थान; यॊ वै दद्यात कामदुघां च धेनुम सम्यक ताः सयुर हव्यकव्यौघवत्यस; तासाम उक्ष्णां जयायसां संप्रदानम 22 न चाशिष्यायाव्रतायॊपकुर्यान; नाश्रद्दधानाय न वक्रबुद्धये गुह्यॊ हय अयं सर्वलॊकस्य धर्मॊ; नेमं धर्मं यत्र तत्र परजल्पेत 23 सन्ति लॊके शरद्दधाना मनुष्याः; सन्ति कषुद्रा राक्षसा मानुषेषु येषां दानं दीयमानं हय अनिष्टं; नास्तिक्यं चाप्य आश्रयन्ते हय अपुण्याः 24 बार्हस्पत्यं वाक्यम एतन निशम्य; ये राजानॊ गॊप्रदानानि कृत्वा लॊकान पराप्ताः पुण्यशीलाः सुवृत्तास; तान मे राजन कीर्त्यमानान निबॊध 25 उशीनरॊ विष्वग अश्वॊ नृगश च; भगीरथॊ विश्रुतॊ यौवनाश्वः मान्धाता वै मुचुकुन्दश च राजा; भूरि दयुम्नॊ नैषधः सॊमकश च 26 पुरूरवा भरतश चक्रवर्ती; यस्यान्वये भारताः सर्व एव तथा वीरॊ दाशरथिश च रामॊ; ये चाप्य अन्ये विश्रुताः कीर्तिमन्तः 27 तथा राजा पृथु कर्मा दिलीपॊ; दिवं पराप्तॊ गॊप्रदाने विधिज्ञ्डः यज्ञैर दानैस तपसा राजधर्मैर; मान्धाताभूद गॊप्रदानैश च युक्तः 28 तस्मात पार्थ तवम अपीमां मयॊक्तां; बार्हस्पतीं भारतीं धारयस्व दविजाग्र्येभ्यः संप्रयच्छ परतीतॊ; गाः पुण्या वै पराप्य राज्यं कुरूणाम 29 [व] तथा सर्वं कृतवान धर्मराजॊ; भीष्मेणॊक्तॊ विधिवद गॊप्रदाने स मान्धातुर देवदेवॊपदिष्टं; सम्यग धर्मं धारयाम आस राजा 30 इति नृप सततं गवां परदाने; यवशकलान सह गॊमयैः पिबानः कषितितलशयनः शिखी यतात्मा; वृष इव राजवृषस तदा बभूव 31 स नृपतिर अभवत सदैव ताभ्यः; परयत मना हय अभिसंस्तुवंश च गा वै नृप धुरि च न गाम अयुङ्क्त भूयस; तुरगवरैर अगमच च यत्र तत्र |
1
yena tāñ śāśvatāṁl lokān akhilān aśnuvīmahi 2 [bh] na godānāt paraṃ kiṃ cid vidyate vasudhādhipa gaur hi nyāyāgatā dattā sadyas tārayate kulam 3 satām arthe samyag utpādito yaḥ; sa vai kḷptaḥ samyag iṣṭaḥ prajābhyaḥ tasmāt pūrvaṃ hy ādi kāle pravṛttaṃ; gavāṃ dāne śṛṇu rājan vidhiṃ me 4 purā goṣūpanītāsu goṣu saṃdigdhadarśinā māndhātrā prakṛtaṃ praśnaṃ bṛhaspatir abhāṣata 5 dvijātim abhisatkṛtya śvaḥkālam abhivedya ca pradānārthe niyuñjīta rohiṇīṃ niyatavrataḥ 6 āhvānaṃ ca prayuñjīta samaṅge bahuleti ca praviśya ca gavāṃ madhyam imāṃ śrutim udāharet 7 gaur me mātā govṛṣabhaḥ pitā me; divaṃ śarma jagatī me pratiṣṭhā prapadyaivaṃ śarvarīm uṣya goṣu; munir vāṇīm utsṛjed gopradāne 8 sa tām ekāṃ niśāṃ gobhiḥ samasaṃkhyaḥ samavrataḥ aikātmya gamanāt sadyaḥ kalmaṣād vipramucyate 9 utsṛṣṭa vṛṣavatsā hi pradeyā sūryadarśane trividhaṃ pratipattavyam arthavādāśiṣaḥ stavāḥ 10 ūrjasviny ūrja medhāś ca yajño; garbho 'mṛtasya jagataś ca pratiṣṭhā kṣitau rādhaḥ prabhavaḥ śaśvad eva; prājāpatyāḥ sarvam ity arthavādaḥ 11 gāvo mamainaḥ praṇudantu sauryās; tathā saumyāḥ svargayānāya santu āmnātā me dadatīr āśrayaṃ tu; tathānuktāḥ santu sarvāśiṣo me 12 śeṣotsarge karmabhir dehamokṣe; sarasvatyaḥ śreyasi saṃpravṛttāḥ yūyaṃ nityaṃ puṇyakarmopavāhyā; diśadhvaṃ me gatim iṣṭāṃ prapannāḥ 13 yā vai yūyaṃ so 'ham adyaika bhāvo; yuṣmān dattvā cāham ātmapradātā manaś cyutā mana evopapannāḥ; saṃdhukṣadhvaṃ saumya rūpogra rūpāḥ 14 evaṃ tasyāgre pūrvam ardhaṃ vadeta; gavāṃ dātā vidhivat pūrvadṛṣṭam pratibrūyāc cheṣam ardhaṃ dvijātiḥ; pratigṛhṇan vai gopradāne vidhijñaḥ 15 gāṃ dadānīti vaktavyam arghya vastravasu pradaḥ ūdhasyā bharitavyā ca vaiṣṇavīti ca codayet 16 nāma saṃkīrtayet tasyā yathā saṃkhyottaraṃ sa vai phalaṃ ṣaḍviṃśad aṣṭau ca sahasrāṇi ca viṃśatiḥ 17 evam etān guṇān vṛddhān gavādīnāṃ yathākramam gopradātā samāpnoti samastān aṣṭame krame 18 godaḥ śīlī nirbhayaś cārgha dātā; na syād duḥkhī vasu dātā ca kāmī ūdhasyoḍhā bhārata yaś ca vidvān; vyākhyātās te vaiṣṇavāś ca ndra lokāḥ 19 gā vai dattvā govratī syāt trirātraṃ; niśāṃ caikāṃ saṃvaseteha tābhiḥ kāmyāṣṭamyāṃ vartitavyaṃ trirātraṃ; rasair vā goḥ śakṛtā prasnavair vā 20 veda vratī syād vṛṣabha pradātā; vedāvāptir goyugasya pradāne tathā gavaṃ vidhim āsādya yajvā; lokān agryān vindate nāvidhijñaḥ 21 kāmān sarvān pārthivān ekasaṃsthān; yo vai dadyāt kāmadughāṃ ca dhenum samyak tāḥ syur havyakavyaughavatyas; tāsām ukṣṇāṃ jyāyasāṃ saṃpradānam 22 na cāśiṣyāyāvratāyopakuryān; nāśraddadhānāya na vakrabuddhaye guhyo hy ayaṃ sarvalokasya dharmo; nemaṃ dharmaṃ yatra tatra prajalpet 23 santi loke śraddadhānā manuṣyāḥ; santi kṣudrā rākṣasā mānuṣeṣu yeṣāṃ dānaṃ dīyamānaṃ hy aniṣṭaṃ; nāstikyaṃ cāpy āśrayante hy apuṇyāḥ 24 bārhaspatyaṃ vākyam etan niśamya; ye rājāno gopradānāni kṛtvā lokān prāptāḥ puṇyaśīlāḥ suvṛttās; tān me rājan kīrtyamānān nibodha 25 uśīnaro viṣvag aśvo nṛgaś ca; bhagīratho viśruto yauvanāśvaḥ māndhātā vai mucukundaś ca rājā; bhūri dyumno naiṣadhaḥ somakaś ca 26 purūravā bharataś cakravartī; yasyānvaye bhāratāḥ sarva eva tathā vīro dāśarathiś ca rāmo; ye cāpy anye viśrutāḥ kīrtimantaḥ 27 tathā rājā pṛthu karmā dilīpo; divaṃ prāpto gopradāne vidhijñḍaḥ yajñair dānais tapasā rājadharmair; māndhātābhūd gopradānaiś ca yuktaḥ 28 tasmāt pārtha tvam apīmāṃ mayoktāṃ; bārhaspatīṃ bhāratīṃ dhārayasva dvijāgryebhyaḥ saṃprayaccha pratīto; gāḥ puṇyā vai prāpya rājyaṃ kurūṇām 29 [v] tathā sarvaṃ kṛtavān dharmarājo; bhīṣmeṇokto vidhivad gopradāne sa māndhātur devadevopadiṣṭaṃ; samyag dharmaṃ dhārayām āsa rājā 30 iti nṛpa satataṃ gavāṃ pradāne; yavaśakalān saha gomayaiḥ pibānaḥ kṣititalaśayanaḥ śikhī yatātmā; vṛṣa iva rājavṛṣas tadā babhūva 31 sa nṛpatir abhavat sadaiva tābhyaḥ; prayata manā hy abhisaṃstuvaṃś ca gā vai nṛpa dhuri ca na gām ayuṅkta bhūyas; turagavarair agamac ca yatra tatra |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 13
Chapter 76
|
1
[व] ततॊ युधिष्ठिरॊ राजा भूयः शांतनवं नृप गॊधाने विस्तरं धीमान पप्रच्छ विनयान्वितः 2 गॊप्रदाने गुणान सम्यक पुनः परब्रूहि भारत न हि तृप्याम्य अहं वीर शृण्वानॊ ऽमृतम ईदृशम 3 इत्य उक्तॊ धर्मराजेन तदा शांतनवॊ नृप सम्यग आह रुणांस तस्मै गॊप्रदानस्य केवलान 4 [भ] वत्सलां गुणसंपन्नां तरुणीं वस्त्रसंवृताम दत्त्वेदृशीं गां विप्राय सर्वपापैः परमुच्यते 5 असुर्या नाम ते लॊका गां दत्त्वा तत्र गच्छति पीतॊदकां जग्ध तृणां नष्टदुग्धां निर इन्द्रियाम 6 जरॊग्रम उपयॊक्तार्थां जीर्णां कूपम इवाजलम दत्त्वा तमः परविशति दविजं कलेशेन यॊजयेत 7 दुष्टा रुष्टा वयाधिता दुर्बला वा; न दातव्या याश च मूलैर अदत्तैः कलैशैर विप्रं यॊ ऽफलैः संयुनक्ति; तस्यावीर्याश चाफलाश चैव लॊकाः 8 बलान्विताः शीलवयॊपपन्नाः; सर्वाः परशंसन्ति सुगन्धवत्यः यथा हि गङ्गा सरितां वरिष्ठा; तथार्जुनीनां कपिला वरिष्ठा 9 [य] कस्मात समाने बहुला परदाने; सद्भिः परशस्तं कपिला परदानम विशेषम इच्छामि महानुभाव; शरॊतुं समर्थॊ हि भवान परवक्तुम 10 [भ] वृद्धानां बरुवतां तात शरुतं मे यत परभाषसे वक्ष्यामि तद अशेषेण रॊहिण्यॊ निर्मिता यथा 11 परजाः सृजेति वयादिष्टः पूर्वं दक्षः सवयम्भुवा असृजद वृत्तिम एवाग्रे परजानां हितकाम्यया 12 यथा हय अमृतम आश्रित्य वर्तयन्ति दिवौकसः तथा वृत्तिं समाश्रित्य वर्तयन्ति परजा विभॊ 13 अचरेभ्यश च भूतेभ्यश चराः शरेष्ठास ततॊ नराः बराह्मणाश च ततः शरेष्ठास तेषु यज्ञाः परतिष्ठिताः 14 यज्ञैर आप्यायते सॊमः स च गॊषु परतिष्ठितः सर्वे देवाः परमॊदन्ते पूर्ववृत्तास ततः परजाः 15 एतान्य एव तु भूतानि पराक्रॊशन वृत्ति काङ्क्षया वृत्तिदं चान्वपद्यन्त तृषिताः पितृमातृवत 16 इतीदं मनसा गत्वा परजा सर्गार्थम आत्मनः परजापतिर बलाधानम अमृतं परापिबत तदा 17 स गतस तस्य तृप्तिं तु गन्धं सुरभिम उद्गिरन ददर्शॊद्गार संवृत्तां सुरभिं मुखजां सुताम 18 सासृजत सौरभेयीस तु सुरभिर लॊकमातरः सुवर्णवर्णाः कपिलाः परजानां वृत्ति धेनवः 19 तासाम अमृतवर्णानां कषरन्तीनां समन्ततः बभूवामृतजः फेनः सरवन्तीनाम इवॊर्मिजः 20 स वत्स मुखविभ्रष्टॊ भवस्य भुवि तिष्ठतः शिरस्य अवाप तत करुद्धः स तदॊदैक्षत परभुः ललाटप्रभवेनाक्ष्णा रॊहिणीः परदहन्न इव 21 तत तेजस तु ततॊ रौद्रं कपिला गा विशां पते नानावर्णत्वम अनयन मेघान इव दिवाकरः 22 यास तु तस्माद अपक्रम्य सॊमम एवाभिसंश्रिताः यथॊत्पन्नाः सववर्णस्थास ता नीता नान्यवर्णताम 23 अथ करुद्धं महादेवं परजापतिर अभाषत अमृतेनावसिक्तस तवं नॊच्छिष्टं विद्यते गवाम 24 यथा हय अमृतम आदाय सॊमॊ विष्यन्दते पुनः तथा कषीरं कषरन्त्य एता रॊहिण्यॊ ऽमृतसंभवाः 25 न दुष्यत्य अनिलॊ नाग्निर न सुवर्णं न चॊदधिः नामृतेनामृतं पीतं वत्स पीता न वत्सला 26 इमाँल लॊकान भरिष्यन्ति हविषा परस्नवेन च आसाम ऐश्वर्यम अश्नीहि सर्वामृत मयं शुभम 27 वृषभं च ददौ तस्मै सह ताभिः परजापतिः परसादयाम आस मनस तेन रुद्रस्य भारत 28 परीतश चापि महादेवश चकार वृषभं तदा धवजं च वाहनं चैव तस्मात स वृषभध्वजः 29 ततॊ देवैर महादेवस तदा पशुपतिः कृतः ईश्वरः स गवां मध्ये वृषाङ्क इति चॊच्यते 30 एवम अव्यग्रवर्णानां कपिलानां महौजसाम परदाने परथमः कल्पः सर्वासाम एव कीर्तितः 31 लॊकज्येष्ठा लॊकवृत्ति परवृत्ता; रुद्रॊपेताः सॊमविष्यन्द भूताः सौम्याः पुण्याः कामदाः पराणदाश च; गा वै दत्त्वा सर्वकामप्रदः सयात 32 इमं गवां परभव विधानम उत्तमं; पठन सदा शुचिर अति मङ्गलप्रियः विमुच्यते कलिकलुषेण मानवः; परियं सुतान पशुधनम आप्नुयात तथा 33 हव्यं कव्यं तर्पणं शान्ति कर्म; यानं वासॊ वृद्धबालस्य पुष्टिम एतान सर्वान गॊप्रदाने गुणान वै; दाता राजन्न आप्नुयाद वै सदैव 34 [व] पितामहस्याथ निशम्य वाक्यं; राजा सह भरातृभिर आजमीढः सौवर्णकांस्यॊपदुहास ततॊ गाः; पार्थॊ ददौ बराह्मणसत्तमेभ्यः 35 तथैव तेभ्यॊ ऽभिददौ दविजेभ्यॊ; गवां सहस्राणि शतानि चैव यज्ञान समुद्दिश्य च दक्षिणार्थे; लॊकान विजेतुं परमां च कीर्तिम |
1
[v] tato yudhiṣṭhiro rājā bhūyaḥ śāṃtanavaṃ nṛpa godhāne vistaraṃ dhīmān papraccha vinayānvitaḥ 2 gopradāne guṇān samyak punaḥ prabrūhi bhārata na hi tṛpyāmy ahaṃ vīra śṛṇvāno 'mṛtam īdṛśam 3 ity ukto dharmarājena tadā śāṃtanavo nṛpa samyag āha ruṇāṃs tasmai gopradānasya kevalān 4 [bh] vatsalāṃ guṇasaṃpannāṃ taruṇīṃ vastrasaṃvṛtām dattvedṛśīṃ gāṃ viprāya sarvapāpaiḥ pramucyate 5 asuryā nāma te lokā gāṃ dattvā tatra gacchati pītodakāṃ jagdha tṛṇāṃ naṣṭadugdhāṃ nir indriyām 6 jarogram upayoktārthāṃ jīrṇāṃ kūpam ivājalam dattvā tamaḥ praviśati dvijaṃ kleśena yojayet 7 duṣṭā ruṣṭā vyādhitā durbalā vā; na dātavyā yāś ca mūlair adattaiḥ klaiśair vipraṃ yo 'phalaiḥ saṃyunakti; tasyāvīryāś cāphalāś caiva lokāḥ 8 balānvitāḥ śīlavayopapannāḥ; sarvāḥ praśaṃsanti sugandhavatyaḥ yathā hi gaṅgā saritāṃ variṣṭhā; tathārjunīnāṃ kapilā variṣṭhā 9 [y] kasmāt samāne bahulā pradāne; sadbhiḥ praśastaṃ kapilā pradānam viśeṣam icchāmi mahānubhāva; śrotuṃ samartho hi bhavān pravaktum 10 [bh] vṛddhānāṃ bruvatāṃ tāta śrutaṃ me yat prabhāṣase vakṣyāmi tad aśeṣeṇa rohiṇyo nirmitā yathā 11 prajāḥ sṛjeti vyādiṣṭaḥ pūrvaṃ dakṣaḥ svayambhuvā asṛjad vṛttim evāgre prajānāṃ hitakāmyayā 12 yathā hy amṛtam āśritya vartayanti divaukasaḥ tathā vṛttiṃ samāśritya vartayanti prajā vibho 13 acarebhyaś ca bhūtebhyaś carāḥ śreṣṭhās tato narāḥ brāhmaṇāś ca tataḥ śreṣṭhās teṣu yajñāḥ pratiṣṭhitāḥ 14 yajñair āpyāyate somaḥ sa ca goṣu pratiṣṭhitaḥ sarve devāḥ pramodante pūrvavṛttās tataḥ prajāḥ 15 etāny eva tu bhūtāni prākrośan vṛtti kāṅkṣayā vṛttidaṃ cānvapadyanta tṛṣitāḥ pitṛmātṛvat 16 itīdaṃ manasā gatvā prajā sargārtham ātmanaḥ prajāpatir balādhānam amṛtaṃ prāpibat tadā 17 sa gatas tasya tṛptiṃ tu gandhaṃ surabhim udgiran dadarśodgāra saṃvṛttāṃ surabhiṃ mukhajāṃ sutām 18 sāsṛjat saurabheyīs tu surabhir lokamātaraḥ suvarṇavarṇāḥ kapilāḥ prajānāṃ vṛtti dhenavaḥ 19 tāsām amṛtavarṇānāṃ kṣarantīnāṃ samantataḥ babhūvāmṛtajaḥ phenaḥ sravantīnām ivormijaḥ 20 sa vatsa mukhavibhraṣṭo bhavasya bhuvi tiṣṭhataḥ śirasy avāpa tat kruddhaḥ sa tadodaikṣata prabhuḥ lalāṭaprabhavenākṣṇā rohiṇīḥ pradahann iva 21 tat tejas tu tato raudraṃ kapilā gā viśāṃ pate nānāvarṇatvam anayan meghān iva divākaraḥ 22 yās tu tasmād apakramya somam evābhisaṃśritāḥ yathotpannāḥ svavarṇasthās tā nītā nānyavarṇatām 23 atha kruddhaṃ mahādevaṃ prajāpatir abhāṣata amṛtenāvasiktas tvaṃ nocchiṣṭaṃ vidyate gavām 24 yathā hy amṛtam ādāya somo viṣyandate punaḥ tathā kṣīraṃ kṣaranty etā rohiṇyo 'mṛtasaṃbhavāḥ 25 na duṣyaty anilo nāgnir na suvarṇaṃ na codadhiḥ nāmṛtenāmṛtaṃ pītaṃ vatsa pītā na vatsalā 26 imāṁl lokān bhariṣyanti haviṣā prasnavena ca āsām aiśvaryam aśnīhi sarvāmṛta mayaṃ śubham 27 vṛṣabhaṃ ca dadau tasmai saha tābhiḥ prajāpatiḥ prasādayām āsa manas tena rudrasya bhārata 28 prītaś cāpi mahādevaś cakāra vṛṣabhaṃ tadā dhvajaṃ ca vāhanaṃ caiva tasmāt sa vṛṣabhadhvajaḥ 29 tato devair mahādevas tadā paśupatiḥ kṛtaḥ īśvaraḥ sa gavāṃ madhye vṛṣāṅka iti cocyate 30 evam avyagravarṇānāṃ kapilānāṃ mahaujasām pradāne prathamaḥ kalpaḥ sarvāsām eva kīrtitaḥ 31 lokajyeṣṭhā lokavṛtti pravṛttā; rudropetāḥ somaviṣyanda bhūtāḥ saumyāḥ puṇyāḥ kāmadāḥ prāṇadāś ca; gā vai dattvā sarvakāmapradaḥ syāt 32 imaṃ gavāṃ prabhava vidhānam uttamaṃ; paṭhan sadā śucir ati maṅgalapriyaḥ vimucyate kalikaluṣeṇa mānavaḥ; priyaṃ sutān paśudhanam āpnuyāt tathā 33 havyaṃ kavyaṃ tarpaṇaṃ śānti karma; yānaṃ vāso vṛddhabālasya puṣṭim etān sarvān gopradāne guṇān vai; dātā rājann āpnuyād vai sadaiva 34 [v] pitāmahasyātha niśamya vākyaṃ; rājā saha bhrātṛbhir ājamīḍhaḥ sauvarṇakāṃsyopaduhās tato gāḥ; pārtho dadau brāhmaṇasattamebhyaḥ 35 tathaiva tebhyo 'bhidadau dvijebhyo; gavāṃ sahasrāṇi śatāni caiva yajñān samuddiśya ca dakṣiṇārthe; lokān vijetuṃ paramāṃ ca kīrtim |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 13
Chapter 77
|
1
[भ] एतस्मिन एव काले तु वसिष्ठम ऋषिसत्तमम इक्ष्वाकुवंशजॊ राजा सौदासॊ ददतां वरः 2 सर्वलॊकचरं सिद्धं बरह्मकॊशं सनातनम पुरॊहितम इदं परष्टुम अभिवाद्यॊपचक्रमे 3 [सौ] तरैलॊक्ये भगवन किं सवित पवित्रं कथ्यते ऽनघ यत कीर्तयन सदा मर्त्यः पराप्नुयात पुण्यम उत्तमम 4 [भ] तस्मै परॊवाच वचनं परणताय हितं तदा गवाम उपनिषद विद्वान नमस्कृत्य गवां शुचिः 5 गावः सुरभिगन्धिन्यस तथा गुग्गुलु गन्धिकाः गावः परतिष्ठा भूतानां गावः सवस्त्ययनं महत 6 गावॊ भूतं भविष्यच च गावः पुष्टिः सनातनी गावॊ लक्ष्म्यास तथा मूलं गॊषु दत्तं न नश्यति अन्नं हि सततं गावॊ देवानां परमं हविः 7 सवाहाकारवषट्कारौ गॊषु नित्यं परतिष्ठितौ गावॊ यज्ञस्य हि फलं गॊषु यज्ञाः परतिष्ठिताः 8 सायं परतश च सततं हॊमकाले महामते गावॊ ददति वै हॊम्यम ऋषिभ्यः पुरुषर्षभ 9 कानि चिद यानि दुर्गाणि दुष्कृतानि कृतानि च तरन्ति चैव पाप्मानं धेनुं ये ददति परभॊ 10 एकां च दशगुर दद्याद दश दद्याच च गॊशती शतं सहस्रगुर दद्यात सर्वे तुल्यफला हि ते 11 अनाहिताग्निः शतगुर अयज्वा च सहस्रगुः समृद्धॊ यश च कीनाशॊ नार्घ्यम अर्हन्ति ते तरयः 12 कपिलां ये परयच्छन्ति स वत्सां कांस्यदॊहनाम सुव्रतां वस्त्रसंवीताम उभौ लॊकौ जयन्ति ते 13 युवानम इन्द्रियॊपेतं शतेन सह यूथपम गवेन्द्रं बराह्मणेन्द्राय भूरि शृङ्गम अलंकृतम 14 वृषभं ये परयच्छन्ति शरॊत्रियाय परंतप ऐश्वर्यं ते ऽभिजायन्ते जायमानाः पुनः पुनः 15 नाकीर्तयित्वा गाः सुप्यान नास्मृत्य पुनर उत्पतेत सायंप्रातर नमस्येच च गास ततः पुष्टिम आप्नुयात 16 गवां मूत्र पुरीषस्य नॊद्विजेत कदा चन न चासां मांसम अश्नीयाद गवां वयुष्टिं तथाश्नुते 17 गाश च संकीर्तयेन नित्यं नावमन्येत गास तथा अनिष्टं सवप्नम आलक्ष्य गां नरः संप्रकीर्तयेत 18 गॊमयेन सदा सनायाद गॊकरीषे च संविशेत शलेष्म मूत्र पुरीषाणि परतिघातं च वर्जयेत 19 सार्द्र चर्मणि भुञ्जीत निरीक्षन वारुणीं दिशम वाग्यतः सर्पिषा भूमौ गवां वयुष्टिं तथाश्नुते 20 घृतेन जुहुयाद अग्निं घृतेन सवस्ति वाचयेत घृतं दद्याद घृतं पराशेद गवां वयुष्टिं तथाश्नुते 21 गॊमत्या विद्यया धेनुं तिलानाम अभिमन्त्र्य यः रसरत्नमयीं दद्यान न स शॊचेत कृताकृते 22 गावॊ माम उपतिष्ठन्तु हेमशृङ्गाः पयॊ मुचः सुरभ्यः सौरभेयाश च सरितः सागरं यथा 23 गावः पश्यन्तु मां नित्यं गावः पश्याम्य अहं तदा गावॊ ऽसमाकं वयं तासां यतॊ गावस ततॊ वयम 24 एवं रात्रौ दिवा चैव समेषु विषमेषु च महाभयेषु च नरः कीर्तयन मुच्यते भयात |
1
[bh] etasmin eva kāle tu vasiṣṭham ṛṣisattamam ikṣvākuvaṃśajo rājā saudāso dadatāṃ varaḥ 2 sarvalokacaraṃ siddhaṃ brahmakośaṃ sanātanam purohitam idaṃ praṣṭum abhivādyopacakrame 3 [sau] trailokye bhagavan kiṃ svit pavitraṃ kathyate 'nagha yat kīrtayan sadā martyaḥ prāpnuyāt puṇyam uttamam 4 [bh] tasmai provāca vacanaṃ praṇatāya hitaṃ tadā gavām upaniṣad vidvān namaskṛtya gavāṃ śuciḥ 5 gāvaḥ surabhigandhinyas tathā guggulu gandhikāḥ gāvaḥ pratiṣṭhā bhūtānāṃ gāvaḥ svastyayanaṃ mahat 6 gāvo bhūtaṃ bhaviṣyac ca gāvaḥ puṣṭiḥ sanātanī gāvo lakṣmyās tathā mūlaṃ goṣu dattaṃ na naśyati annaṃ hi satataṃ gāvo devānāṃ paramaṃ haviḥ 7 svāhākāravaṣaṭkārau goṣu nityaṃ pratiṣṭhitau gāvo yajñasya hi phalaṃ goṣu yajñāḥ pratiṣṭhitāḥ 8 sāyaṃ prataś ca satataṃ homakāle mahāmate gāvo dadati vai homyam ṛṣibhyaḥ puruṣarṣabha 9 kāni cid yāni durgāṇi duṣkṛtāni kṛtāni ca taranti caiva pāpmānaṃ dhenuṃ ye dadati prabho 10 ekāṃ ca daśagur dadyād daśa dadyāc ca gośatī śataṃ sahasragur dadyāt sarve tulyaphalā hi te 11 anāhitāgniḥ śatagur ayajvā ca sahasraguḥ samṛddho yaś ca kīnāśo nārghyam arhanti te trayaḥ 12 kapilāṃ ye prayacchanti sa vatsāṃ kāṃsyadohanām suvratāṃ vastrasaṃvītām ubhau lokau jayanti te 13 yuvānam indriyopetaṃ śatena saha yūthapam gavendraṃ brāhmaṇendrāya bhūri śṛṅgam alaṃkṛtam 14 vṛṣabhaṃ ye prayacchanti śrotriyāya paraṃtapa aiśvaryaṃ te 'bhijāyante jāyamānāḥ punaḥ punaḥ 15 nākīrtayitvā gāḥ supyān nāsmṛtya punar utpatet sāyaṃprātar namasyec ca gās tataḥ puṣṭim āpnuyāt 16 gavāṃ mūtra purīṣasya nodvijeta kadā cana na cāsāṃ māṃsam aśnīyād gavāṃ vyuṣṭiṃ tathāśnute 17 gāś ca saṃkīrtayen nityaṃ nāvamanyeta gās tathā aniṣṭaṃ svapnam ālakṣya gāṃ naraḥ saṃprakīrtayet 18 gomayena sadā snāyād gokarīṣe ca saṃviśet śleṣma mūtra purīṣāṇi pratighātaṃ ca varjayet 19 sārdra carmaṇi bhuñjīta nirīkṣan vāruṇīṃ diśam vāgyataḥ sarpiṣā bhūmau gavāṃ vyuṣṭiṃ tathāśnute 20 ghṛtena juhuyād agniṃ ghṛtena svasti vācayet ghṛtaṃ dadyād ghṛtaṃ prāśed gavāṃ vyuṣṭiṃ tathāśnute 21 gomatyā vidyayā dhenuṃ tilānām abhimantrya yaḥ rasaratnamayīṃ dadyān na sa śocet kṛtākṛte 22 gāvo mām upatiṣṭhantu hemaśṛṅgāḥ payo mucaḥ surabhyaḥ saurabheyāś ca saritaḥ sāgaraṃ yathā 23 gāvaḥ paśyantu māṃ nityaṃ gāvaḥ paśyāmy ahaṃ tadā gāvo 'smākaṃ vayaṃ tāsāṃ yato gāvas tato vayam 24 evaṃ rātrau divā caiva sameṣu viṣameṣu ca mahābhayeṣu ca naraḥ kīrtayan mucyate bhayāt |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 13
Chapter 78
|
1
[वसिस्ठ] शतं वर्षसहस्राणां तपस तप्तं सुदुश्चरम गॊभिः पूर्वविसृष्टाभिर गच्छेम शरेष्ठताम इति 2 लॊके ऽसमिन दक्षिणानां च सर्वासां वयम उत्तमाः भवेम न च लिप्येम दॊषेणेति परंतप 3 स एव चेतसा तेन हतॊ लिप्येत सर्वदा शकृता च पवित्रार्थं कुर्वीरन देव मानुषाः 4 तथा सर्वाणि भूतानि सथावराणि चराणि च परदातारश च गॊलॊकान गच्छेयुर इति मानद 5 ताभ्यॊ वरं ददौ बरह्मा तपसॊ ऽनते सवयंप्रभुः एवं भवत्व इति विभुर लॊकांस तारयतेति च 6 उत्तस्थुः सिद्धिकामास ता भूतभव्यस्य मातरः तपसॊ ऽनते महाराज गावॊ लॊकपरायणाः 7 तस्माद गावॊ महाभागाः पवित्रं परम उच्यते तथैव सर्वभूतानां गावस तिष्ठन्ति मूर्धनि 8 समानवत्सां कपिलां धेनुं दत्त्वा पयस्विनीम सुव्रतां वस्त्रसंवीतां बरह्मलॊके महीयते 9 रॊहिणीं तुल्यवत्सां तु धेनुं दत्त्वा पयस्विनीम सुव्रतां वस्त्रसंवीतां सूर्यलॊके महीयते 10 समानवत्सां शबलां धेनुं दत्त्वा पयस्विनीम सुव्रतां वस्त्रसंवीतां सॊमलॊके महीयते 11 समानवस्तां शवेतां तु धेनुं दत्त्वा पयस्विनीम सुव्रतां वस्त्रसंवीताम इन्द्रलॊके महीयते 12 समानवत्सां कृष्णां तु धेनुं दत्त्वा पयस्विनीम सुव्रतां वस्त्रसंवीताम अग्निलॊके महीयते 13 समानवत्सां धूम्रां तु धेनुं दत्त्वा पयस्विनीम सुव्रतां वस्त्रसंवीतां याम्य लॊके महीयते 14 अपां फेनसवर्णां तु स वत्सां कांस्यदॊहनाम परदाय वस्त्रसंवीतां वारुणं लॊकम अश्नुते 15 वातरेणु सवर्णां तु स वत्सां कांस्यदॊहनाम परदाय वस्त्रसंवीतां वायुलॊके महीयते 16 हिरण्यवर्णां पिङ्गाक्षीं स वत्सां कांस्यदॊहनाम परदाय वस्त्रसंवीतां कौबेरं लॊकम अश्नुते 17 पलाल धूम्रवर्णां तु स वत्सां कांस्यदॊहनाम परदाय वस्त्रसंवीतां पितृलॊके महीयते 18 स वत्सां पीवरीं दत्त्वा शितिकण्ठाम अलंकृताम वैश्वदेवम असंबाधं सथानं शरेष्ठं परपद्यते 19 समानवत्सां गौरीं तु धेनुं दत्त्वा पयस्विनीम सुव्रतां वस्त्रसंवीतां वसूनां लॊकम अश्नुते 20 पाण्डुकम्बल वर्णां तु स वत्सां कांस्यदॊहनाम परदाय वस्त्रसंवीतां साधानां लॊकम अश्नुते 21 वैराट पृष्ठम उक्षाणं सर्वरत्नैर अलं कृतम परदाय मरुतां लॊकान अजरान परतिपद्यते 22 वत्सॊपपन्नां नीलाङ्गां सर्वरत्नसमन्विताम गन्धर्वाप्सरसां लॊकान दत्त्वा पराप्नॊति मानवः 23 शितिकण्ठम अनड्वाहं सर्वरत्नैर अलंकृतम दत्त्वा परजापतेर लॊकान विशॊकः परतिपद्यते 24 गॊप्रदान रतॊ याति भित्त्वा जलदसंचयान विमानेनार्क वर्णेन दिवि राजन विराजता 25 तं चारुवेषाः सुश्रॊण्यः सहस्रं वरयॊषितः रमयन्ति नरश्रेष्ठ गॊप्रदान रतं नरम 26 वीणानां वल्लकीनां च नूपुराणां च शिञ्जितैः हासैश च हरिणाक्षीणां परसुप्तः परतिबॊध्यते 27 यावन्ति लॊमानि भवन्ति धेन्वास; तावन्ति वर्षाणि महीयते सः सवर्गाच चयुतश चापि ततॊ नृलॊके; कुले समुत्पत्स्यति गॊमिनां सः |
1
[vasisṭha] śataṃ varṣasahasrāṇāṃ tapas taptaṃ suduścaram gobhiḥ pūrvavisṛṣṭābhir gacchema śreṣṭhatām iti 2 loke 'smin dakṣiṇānāṃ ca sarvāsāṃ vayam uttamāḥ bhavema na ca lipyema doṣeṇeti paraṃtapa 3 sa eva cetasā tena hato lipyeta sarvadā śakṛtā ca pavitrārthaṃ kurvīran deva mānuṣāḥ 4 tathā sarvāṇi bhūtāni sthāvarāṇi carāṇi ca pradātāraś ca golokān gaccheyur iti mānada 5 tābhyo varaṃ dadau brahmā tapaso 'nte svayaṃprabhuḥ evaṃ bhavatv iti vibhur lokāṃs tārayateti ca 6 uttasthuḥ siddhikāmās tā bhūtabhavyasya mātaraḥ tapaso 'nte mahārāja gāvo lokaparāyaṇāḥ 7 tasmād gāvo mahābhāgāḥ pavitraṃ param ucyate tathaiva sarvabhūtānāṃ gāvas tiṣṭhanti mūrdhani 8 samānavatsāṃ kapilāṃ dhenuṃ dattvā payasvinīm suvratāṃ vastrasaṃvītāṃ brahmaloke mahīyate 9 rohiṇīṃ tulyavatsāṃ tu dhenuṃ dattvā payasvinīm suvratāṃ vastrasaṃvītāṃ sūryaloke mahīyate 10 samānavatsāṃ śabalāṃ dhenuṃ dattvā payasvinīm suvratāṃ vastrasaṃvītāṃ somaloke mahīyate 11 samānavastāṃ śvetāṃ tu dhenuṃ dattvā payasvinīm suvratāṃ vastrasaṃvītām indraloke mahīyate 12 samānavatsāṃ kṛṣṇāṃ tu dhenuṃ dattvā payasvinīm suvratāṃ vastrasaṃvītām agniloke mahīyate 13 samānavatsāṃ dhūmrāṃ tu dhenuṃ dattvā payasvinīm suvratāṃ vastrasaṃvītāṃ yāmya loke mahīyate 14 apāṃ phenasavarṇāṃ tu sa vatsāṃ kāṃsyadohanām pradāya vastrasaṃvītāṃ vāruṇaṃ lokam aśnute 15 vātareṇu savarṇāṃ tu sa vatsāṃ kāṃsyadohanām pradāya vastrasaṃvītāṃ vāyuloke mahīyate 16 hiraṇyavarṇāṃ piṅgākṣīṃ sa vatsāṃ kāṃsyadohanām pradāya vastrasaṃvītāṃ kauberaṃ lokam aśnute 17 palāla dhūmravarṇāṃ tu sa vatsāṃ kāṃsyadohanām pradāya vastrasaṃvītāṃ pitṛloke mahīyate 18 sa vatsāṃ pīvarīṃ dattvā śitikaṇṭhām alaṃkṛtām vaiśvadevam asaṃbādhaṃ sthānaṃ śreṣṭhaṃ prapadyate 19 samānavatsāṃ gaurīṃ tu dhenuṃ dattvā payasvinīm suvratāṃ vastrasaṃvītāṃ vasūnāṃ lokam aśnute 20 pāṇḍukambala varṇāṃ tu sa vatsāṃ kāṃsyadohanām pradāya vastrasaṃvītāṃ sādhānāṃ lokam aśnute 21 vairāṭa pṛṣṭham ukṣāṇaṃ sarvaratnair alaṃ kṛtam pradāya marutāṃ lokān ajarān pratipadyate 22 vatsopapannāṃ nīlāṅgāṃ sarvaratnasamanvitām gandharvāpsarasāṃ lokān dattvā prāpnoti mānavaḥ 23 śitikaṇṭham anaḍvāhaṃ sarvaratnair alaṃkṛtam dattvā prajāpater lokān viśokaḥ pratipadyate 24 gopradāna rato yāti bhittvā jaladasaṃcayān vimānenārka varṇena divi rājan virājatā 25 taṃ cāruveṣāḥ suśroṇyaḥ sahasraṃ varayoṣitaḥ ramayanti naraśreṣṭha gopradāna rataṃ naram 26 vīṇānāṃ vallakīnāṃ ca nūpurāṇāṃ ca śiñjitaiḥ hāsaiś ca hariṇākṣīṇāṃ prasuptaḥ pratibodhyate 27 yāvanti lomāni bhavanti dhenvās; tāvanti varṣāṇi mahīyate saḥ svargāc cyutaś cāpi tato nṛloke; kule samutpatsyati gomināṃ saḥ |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 13
Chapter 79
|
1
[व] घृतक्षीरप्रदा गावॊ घृतयॊन्यॊ घृतॊद्भवाः घृतनद्यॊ घृतावर्तास ता मे सन्तु सदा गृहे 2 घृतं मे हृदये नित्यं घृतं नाभ्यां परतिष्ठितम घृतं सर्वृषु गात्रेषु घृतं मे मनसि सथितम 3 गावॊ ममाग्रतॊ नित्यं गावः पृष्ठत एव च गावॊ मे सर्वतश चैव गवां मध्ये वसाम्य अहम 4 इत्य आचम्य जपेत सायंप्रातश च पुरुषः सदा यद अह्ना कुरुते पापं तस्मात स परिमुच्यते 5 परासादा यत्र सौवर्णा वसॊर धारा च यत्र सा गन्धर्वाप्सरसॊ यत्र तत्र यान्ति सहस्रदाः 6 नव नीत पङ्काः कषीरॊदा दधि शैवलसंकुलाः वहन्ति यत्र नद्यॊ वै यत्र यान्ति सहस्रदाः 7 गवां शतसहस्रं तु यः परयच्छेद यथाविधि पराम ऋद्धिम अवाप्याथ स गॊलॊके महीयते 8 दश चॊभयतः परेत्य मातापित्रॊः पितामहान दधाति सुकृताँल लॊकान पुनाति च कुलं नरः 9 धेन्वाः परमाणेन समप्रमाणां; धेनुं तिलानाम अपि च परदाय पानीय दाता च यमस्य लॊके; न यातनां कां चिद उपैति तत्र 10 पवित्रम अग्र्यं जगतः परतिष्ठा; दिवौकसां मातरॊ ऽथाप्रमेयाः अन्वालभेद दक्षिणतॊ वरजेच च; दद्याच च पात्रे परसमीक्ष्य कालम 11 धेनुं स वत्सां कपिलां भूरि शृङ्गां; कांस्यॊपदॊहां वसनॊत्तरीयाम परदाय तां गाहति दुर विगाह्यां; याम्यां सभां वीतभयॊ मनुष्यः 12 सुरूपा बहुरूपाश च विश्वरूपाश च मातरः गावॊ माम उपतिष्ठन्ताम इति नित्यं परकीर्तयेत 13 नातः पुण्यतरं दानं नातः पुण्यतरं फलम नातॊ विशिष्टं लॊकेषु भूतं भवितुम अर्हति 14 तवचा लॊम्नाथ शृङ्गैश च वालैः कषीरेण मेदसा यज्ञं वहन्ति संभूय किम अस्त्य अभ्यधिकं ततः 15 यया सर्वम इदं वयाप्तं जगत सथावरजङ्गमम तां धेनुं शिरसा वन्दे भूतभव्यस्य मातरम 16 गुणवचन समुच्चयैक देशॊ; नृपव मयैष गवां परकीर्तितस ते न हि परम इह दानम अस्ति गॊभ्यॊ; भवन्ति न चापि परायणं तथान्यत 17 [भ] परम इदम इति भूमिपॊ विचिन्त्य; परवरम ऋषेर वचनं ततॊ महात्मा वयसृजत नियतात्मवान दविजेभ्यॊ; सुबहु च गॊधनम आप्तवांश च लॊकान |
1
[v] ghṛtakṣīrapradā gāvo ghṛtayonyo ghṛtodbhavāḥ ghṛtanadyo ghṛtāvartās tā me santu sadā gṛhe 2 ghṛtaṃ me hṛdaye nityaṃ ghṛtaṃ nābhyāṃ pratiṣṭhitam ghṛtaṃ sarvṛṣu gātreṣu ghṛtaṃ me manasi sthitam 3 gāvo mamāgrato nityaṃ gāvaḥ pṛṣṭhata eva ca gāvo me sarvataś caiva gavāṃ madhye vasāmy aham 4 ity ācamya japet sāyaṃprātaś ca puruṣaḥ sadā yad ahnā kurute pāpaṃ tasmāt sa parimucyate 5 prāsādā yatra sauvarṇā vasor dhārā ca yatra sā gandharvāpsaraso yatra tatra yānti sahasradāḥ 6 nava nīta paṅkāḥ kṣīrodā dadhi śaivalasaṃkulāḥ vahanti yatra nadyo vai yatra yānti sahasradāḥ 7 gavāṃ śatasahasraṃ tu yaḥ prayacched yathāvidhi parām ṛddhim avāpyātha sa goloke mahīyate 8 daśa cobhayataḥ pretya mātāpitroḥ pitāmahān dadhāti sukṛtāṁl lokān punāti ca kulaṃ naraḥ 9 dhenvāḥ pramāṇena samapramāṇāṃ; dhenuṃ tilānām api ca pradāya pānīya dātā ca yamasya loke; na yātanāṃ kāṃ cid upaiti tatra 10 pavitram agryaṃ jagataḥ pratiṣṭhā; divaukasāṃ mātaro 'thāprameyāḥ anvālabhed dakṣiṇato vrajec ca; dadyāc ca pātre prasamīkṣya kālam 11 dhenuṃ sa vatsāṃ kapilāṃ bhūri śṛṅgāṃ; kāṃsyopadohāṃ vasanottarīyām pradāya tāṃ gāhati dur vigāhyāṃ; yāmyāṃ sabhāṃ vītabhayo manuṣyaḥ 12 surūpā bahurūpāś ca viśvarūpāś ca mātaraḥ gāvo mām upatiṣṭhantām iti nityaṃ prakīrtayet 13 nātaḥ puṇyataraṃ dānaṃ nātaḥ puṇyataraṃ phalam nāto viśiṣṭaṃ lokeṣu bhūtaṃ bhavitum arhati 14 tvacā lomnātha śṛṅgaiś ca vālaiḥ kṣīreṇa medasā yajñaṃ vahanti saṃbhūya kim asty abhyadhikaṃ tataḥ 15 yayā sarvam idaṃ vyāptaṃ jagat sthāvarajaṅgamam tāṃ dhenuṃ śirasā vande bhūtabhavyasya mātaram 16 guṇavacana samuccayaika deśo; nṛpava mayaiṣa gavāṃ prakīrtitas te na hi param iha dānam asti gobhyo; bhavanti na cāpi parāyaṇaṃ tathānyat 17 [bh] param idam iti bhūmipo vicintya; pravaram ṛṣer vacanaṃ tato mahātmā vyasṛjata niyatātmavān dvijebhyo; subahu ca godhanam āptavāṃś ca lokān |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 13
Chapter 80
|
1
[य] पवित्राणां पवित्रं यच छरेष्ठं लॊके च यद भवेत पावनं परमं चैव तन मे बरूहि पितामह 2 [भ] गावॊ महार्थाः पुण्याश च तारयन्ति च मानवान धारयन्ति परजाश चेमाः पयसा हविषा तथा 3 न हि पुण्यतमं किं चिद गॊभ्यॊ भरतसत्तम एताः पवित्राः पुण्याश च तरिषु लॊकेष्व अनुत्तमाः 4 देवानाम उपरिष्टाच च गावः परतिवसन्ति वै दत्त्वा चैता नरपते यान्ति सवर्गं मनीषिणः 5 मान्धाता यौवनाश्वश च ययातिर नहुषस तथा गावॊ ददन्तः सततं सहस्रशतसंमिताः गताः परमकं सथानं देवैर अपि सुदुर्लभम 6 अपि चात्र पुरावृत्तं कथयिष्यामि ते ऽनघ 7 ऋषीणाम उत्तमं धीमान कृष्णद्वैपायनं शुकः अभिवाद्याह्निकं कृत्वा शुचिः परयत मानसः पितरं परिपप्रच्छ दृष्टलॊकपरावरम 8 कॊ यज्ञः सर्वयज्ञानां वरिष्ठ उपलक्ष्यते किं च कृत्वा परं सवर्गं पराप्नुवन्ति मनीषिणः 9 केन देवाः पवित्रेण सवर्गम अश्नन्ति वा विभॊ किं च यज्ञ्टस्य यज्ञत्वं कव च यज्ञः परतिष्ठितः 10 दानानाम उत्तमं किं च किं च सत्रम अतः परम पवित्राणां पवित्रंच यत तद बरूहि ममानघ 11 एतच छरुत्वा तु वचनं वयासः परमधर्मवित पुत्रायाकथयत सर्वं तत्त्वेन भरतर्षभ 12 [व] गावः परतिष्ठा भूतानां तथा गावः परायणम गावः पुण्याः पवित्राश च पावनं धर्म एव च 13 पूर्वम आसन्न शृङ्गा वै गाव इत्य अनुशुश्रुमः शृङ्गार्थे समुपासन्त ताः किल परभुम अव्ययम 14 ततॊ बरह्मा तु गाः परायम उपविष्टाः समीक्ष्य ह ईप्सितं परददौ ताभ्यॊ गॊभ्य परत्येकशः परभुः 15 तासं शृङ्गाण्य अजायन्त यस्या यादृङ मनॊगतम नानावर्णाः शृङ्गवन्त्यस ता वयरॊचन्त पुत्रक 16 बरह्मणा वरदत्तास ता हव्यकव्य परदाः शुभाः पुण्याः पवित्राः सुभगा दिव्यसंस्थान लक्षणाः गावस तेजॊ महद दिव्यं गवां दानं परशस्यते 17 ये चैताः संप्रयच्छन्ति साधवॊ वीतमत्सराः ते वै सुकृतिनः परॊक्ताः सर्वदानप्रदाश च ते गवां लॊकं यथा पुण्यम आप्नुवन्ति च ते ऽनघ 18 यत्र वृक्षा मधु फला दिव्यपुष्पफलॊपगाः पुष्पाणि च सुगन्धीनि दिव्यानि दविजसत्तम 19 सर्वा मणिमयी भूमिः सूक्ष्मकाञ्चनवालुका सर्वत्र सुखसंस्पर्शा निष्पङ्का नीरजा शुभा 20 रक्तॊत्पलवनैश चैव मणिदण्डैर हिरण्मयैः तरुणादित्यसंकाशैर भान्ति तत्र जलाशयाः 21 महार्हामणि पत्रैश च काञ्चनप्रभ केसरैः नीलॊत्पलविमिश्रैश च सरॊभिर बहु पङ्कजैः 22 करवीर वनैः फुल्लैः सहस्रावर्त संवृतैः संतानकवनैः फुल्लैर वृक्षैश च समलंकृताः 23 निर्मलाभिश च मुक्ताभिर मणिभिश च महाधनैः उद्धूत पुलिनास तत्र जातरूपैश च निम्नगाः 24 सर्वरत्नमयैर्श चित्रैर अवगाढा नगॊत्तमैः जातरूपमयैश चान्यैर हुताशनसमप्रभैः 25 सौवर्णगिरयस तत्र मणिरत्नशिलॊच्चयाः सर्वरत्नमयैर भान्ति शृङ्गैश चारुभिर उच्छ्रितैः 26 नित्यपुष्पफलास तत्र नगाः पत्ररथाकुलाः दिव्यगन्धरसैः पुष्पैः फलैश च भरतर्षभ 27 रमन्ते पुण्यकर्माणस तत्र नित्यं युधिष्ठिर सर्वकामसमृद्धार्था निःशॊका गतमन्यवः 28 विमानेषु विचित्रेषु रमणीयेषु भारत मॊदन्ते पुण्यकर्माणॊ विहरन्तॊ यशस्विनः 29 उपक्रीडन्ति तान राजञ शुभाश चाप्सरसां गणाः एलाँल लॊकान अवाप्नॊति गां दत्त्वा वै युधिष्ठिर 30 यासाम अधिपतिः पूषा मारुतॊ बलवान बली ऐश्वर्ये वरुणॊ राजा ता मां पान्तु युगंधराः 31 सुरूपा बहुरूपाश च विश्वरूपाश च मातरः पराजापत्या इति बरह्मञ जपेन नित्यं यतव्रतः 32 गास तु शुश्रूषते यश च समन्वेति च सर्वशः तस्मै तुष्टाः परयच्छन्ति वरान अपि सुदुर्लभान 33 न दरुह्येन मनसा चापि गॊषु ता हि सुखप्रदाः अर्चयेत सदा चैव नमः कारैश च पूजयेत दान्तः परीतमना नित्यं गवां वयुष्टिं तथाश्नुते 34 येन देवाः पवित्रेण भुञ्जते लॊकम उत्तमम यत पवित्रं पवित्राणां तद घृतं शिरसा वहेत 35 घृतेन जुहुयाद अग्निं घृतेन सवस्ति वाचयेत घृतं पराशेद घृतं दद्याद गवां वयुष्टिं तथाश्नुते 36 तर्यहम उष्णं पिबेन मूत्रं तर्यहम उष्णं पिबेत पयः गवाम उष्णं पयः पीत्वा तयहम उष्णं घृतं पिबेत तर्यहम उष्णं घृतं पीत्वा वायुभक्षॊ भवेत तर्यहम 37 निर्हृतैश च यवैर गॊभिर मासं परसृत यावकः बरह्महत्या समं पापं सर्वम एतेन शुध्यति 38 पराभवार्थं दैत्यानां देवैः शौचम इदं कृतम देवत्वम अपि च पराप्ताः संसिद्धाश च महाबलाः 39 गावः पवित्राः पुण्याश च पावनं परमं महत ताश च दत्त्वा दविजातिभ्यॊ नरः सवर्गम उपाश्नुते 40 गवां मध्ये शुचिर भूत्वा गॊमतीं मनसा जपेत पूताभिर अद्भिर आचम्य शुचिर भवति निर्मलः 41 अग्निमध्ये गवां मध्ये बराह्मणानां च संसदि विद्या वेद वरतस्नाता बराह्मणाः पुण्यकर्मिणः 42 अध्यापयेरञ शिष्यान वै गॊमतीं यज्ञसंमिताम तरिरात्रॊपॊषितः शरुत्वा गॊमतीं लभते वरम 43 पुत्र कामश च लभते पुत्रं धनम अथापि च पतिकामा च भर्तारं सर्वकामांश च मानवः गावस तुष्टाः परयच्छन्ति सेविता वै न संशयः 44 एवम एता महाभागा यज्ञियाः सर्वकामदाः रॊहिण्य इति जानीहि नैताभ्यॊ विद्यते परम 45 इत्य उक्तः स महातेजाः शुकः पित्रा महात्मना पूजयाम आस गा नित्यं तस्यात तवम अपि पूजय |
1
[y] pavitrāṇāṃ pavitraṃ yac chreṣṭhaṃ loke ca yad bhavet pāvanaṃ paramaṃ caiva tan me brūhi pitāmaha 2 [bh] gāvo mahārthāḥ puṇyāś ca tārayanti ca mānavān dhārayanti prajāś cemāḥ payasā haviṣā tathā 3 na hi puṇyatamaṃ kiṃ cid gobhyo bharatasattama etāḥ pavitrāḥ puṇyāś ca triṣu lokeṣv anuttamāḥ 4 devānām upariṣṭāc ca gāvaḥ prativasanti vai dattvā caitā narapate yānti svargaṃ manīṣiṇaḥ 5 māndhātā yauvanāśvaś ca yayātir nahuṣas tathā gāvo dadantaḥ satataṃ sahasraśatasaṃmitāḥ gatāḥ paramakaṃ sthānaṃ devair api sudurlabham 6 api cātra purāvṛttaṃ kathayiṣyāmi te 'nagha 7 ṛṣīṇām uttamaṃ dhīmān kṛṣṇadvaipāyanaṃ śukaḥ abhivādyāhnikaṃ kṛtvā śuciḥ prayata mānasaḥ pitaraṃ paripapraccha dṛṣṭalokaparāvaram 8 ko yajñaḥ sarvayajñānāṃ variṣṭha upalakṣyate kiṃ ca kṛtvā paraṃ svargaṃ prāpnuvanti manīṣiṇaḥ 9 kena devāḥ pavitreṇa svargam aśnanti vā vibho kiṃ ca yajñṭasya yajñatvaṃ kva ca yajñaḥ pratiṣṭhitaḥ 10 dānānām uttamaṃ kiṃ ca kiṃ ca satram ataḥ param pavitrāṇāṃ pavitraṃca yat tad brūhi mamānagha 11 etac chrutvā tu vacanaṃ vyāsaḥ paramadharmavit putrāyākathayat sarvaṃ tattvena bharatarṣabha 12 [v] gāvaḥ pratiṣṭhā bhūtānāṃ tathā gāvaḥ parāyaṇam gāvaḥ puṇyāḥ pavitrāś ca pāvanaṃ dharma eva ca 13 pūrvam āsanna śṛṅgā vai gāva ity anuśuśrumaḥ śṛṅgārthe samupāsanta tāḥ kila prabhum avyayam 14 tato brahmā tu gāḥ prāyam upaviṣṭāḥ samīkṣya ha īpsitaṃ pradadau tābhyo gobhya pratyekaśaḥ prabhuḥ 15 tāsaṃ śṛṅgāṇy ajāyanta yasyā yādṛṅ manogatam nānāvarṇāḥ śṛṅgavantyas tā vyarocanta putraka 16 brahmaṇā varadattās tā havyakavya pradāḥ śubhāḥ puṇyāḥ pavitrāḥ subhagā divyasaṃsthāna lakṣaṇāḥ gāvas tejo mahad divyaṃ gavāṃ dānaṃ praśasyate 17 ye caitāḥ saṃprayacchanti sādhavo vītamatsarāḥ te vai sukṛtinaḥ proktāḥ sarvadānapradāś ca te gavāṃ lokaṃ yathā puṇyam āpnuvanti ca te 'nagha 18 yatra vṛkṣā madhu phalā divyapuṣpaphalopagāḥ puṣpāṇi ca sugandhīni divyāni dvijasattama 19 sarvā maṇimayī bhūmiḥ sūkṣmakāñcanavālukā sarvatra sukhasaṃsparśā niṣpaṅkā nīrajā śubhā 20 raktotpalavanaiś caiva maṇidaṇḍair hiraṇmayaiḥ taruṇādityasaṃkāśair bhānti tatra jalāśayāḥ 21 mahārhāmaṇi patraiś ca kāñcanaprabha kesaraiḥ nīlotpalavimiśraiś ca sarobhir bahu paṅkajaiḥ 22 karavīra vanaiḥ phullaiḥ sahasrāvarta saṃvṛtaiḥ saṃtānakavanaiḥ phullair vṛkṣaiś ca samalaṃkṛtāḥ 23 nirmalābhiś ca muktābhir maṇibhiś ca mahādhanaiḥ uddhūta pulinās tatra jātarūpaiś ca nimnagāḥ 24 sarvaratnamayairś citrair avagāḍhā nagottamaiḥ jātarūpamayaiś cānyair hutāśanasamaprabhaiḥ 25 sauvarṇagirayas tatra maṇiratnaśiloccayāḥ sarvaratnamayair bhānti śṛṅgaiś cārubhir ucchritaiḥ 26 nityapuṣpaphalās tatra nagāḥ patrarathākulāḥ divyagandharasaiḥ puṣpaiḥ phalaiś ca bharatarṣabha 27 ramante puṇyakarmāṇas tatra nityaṃ yudhiṣṭhira sarvakāmasamṛddhārthā niḥśokā gatamanyavaḥ 28 vimāneṣu vicitreṣu ramaṇīyeṣu bhārata modante puṇyakarmāṇo viharanto yaśasvinaḥ 29 upakrīḍanti tān rājañ śubhāś cāpsarasāṃ gaṇāḥ elāṁl lokān avāpnoti gāṃ dattvā vai yudhiṣṭhira 30 yāsām adhipatiḥ pūṣā māruto balavān balī aiśvarye varuṇo rājā tā māṃ pāntu yugaṃdharāḥ 31 surūpā bahurūpāś ca viśvarūpāś ca mātaraḥ prājāpatyā iti brahmañ japen nityaṃ yatavrataḥ 32 gās tu śuśrūṣate yaś ca samanveti ca sarvaśaḥ tasmai tuṣṭāḥ prayacchanti varān api sudurlabhān 33 na druhyen manasā cāpi goṣu tā hi sukhapradāḥ arcayeta sadā caiva namaḥ kāraiś ca pūjayet dāntaḥ prītamanā nityaṃ gavāṃ vyuṣṭiṃ tathāśnute 34 yena devāḥ pavitreṇa bhuñjate lokam uttamam yat pavitraṃ pavitrāṇāṃ tad ghṛtaṃ śirasā vahet 35 ghṛtena juhuyād agniṃ ghṛtena svasti vācayet ghṛtaṃ prāśed ghṛtaṃ dadyād gavāṃ vyuṣṭiṃ tathāśnute 36 tryaham uṣṇaṃ piben mūtraṃ tryaham uṣṇaṃ pibet payaḥ gavām uṣṇaṃ payaḥ pītvā tyaham uṣṇaṃ ghṛtaṃ pibet tryaham uṣṇaṃ ghṛtaṃ pītvā vāyubhakṣo bhavet tryaham 37 nirhṛtaiś ca yavair gobhir māsaṃ prasṛta yāvakaḥ brahmahatyā samaṃ pāpaṃ sarvam etena śudhyati 38 parābhavārthaṃ daityānāṃ devaiḥ śaucam idaṃ kṛtam devatvam api ca prāptāḥ saṃsiddhāś ca mahābalāḥ 39 gāvaḥ pavitrāḥ puṇyāś ca pāvanaṃ paramaṃ mahat tāś ca dattvā dvijātibhyo naraḥ svargam upāśnute 40 gavāṃ madhye śucir bhūtvā gomatīṃ manasā japet pūtābhir adbhir ācamya śucir bhavati nirmalaḥ 41 agnimadhye gavāṃ madhye brāhmaṇānāṃ ca saṃsadi vidyā veda vratasnātā brāhmaṇāḥ puṇyakarmiṇaḥ 42 adhyāpayerañ śiṣyān vai gomatīṃ yajñasaṃmitām trirātropoṣitaḥ śrutvā gomatīṃ labhate varam 43 putra kāmaś ca labhate putraṃ dhanam athāpi ca patikāmā ca bhartāraṃ sarvakāmāṃś ca mānavaḥ gāvas tuṣṭāḥ prayacchanti sevitā vai na saṃśayaḥ 44 evam etā mahābhāgā yajñiyāḥ sarvakāmadāḥ rohiṇya iti jānīhi naitābhyo vidyate param 45 ity uktaḥ sa mahātejāḥ śukaḥ pitrā mahātmanā pūjayām āsa gā nityaṃ tasyāt tvam api pūjaya |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 13
Chapter 81
|
1
[य] मया गवां पुरीषं वै शरिया जुष्टम इति शरुतम एतद इच्छाम्य अहं शरॊतुं संशयॊ ऽतर हि मे महान 2 [भ] अत्राप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम गॊभिर नृपेह संवादं शरिया भरतसत्तम 3 शरीः कृत्वेह वपुः कान्तं गॊमध्यं परविवेश ह गावॊ ऽथ विस्मितास तस्या दृष्ट्वा रूपस्य संपदम 4 [गावह] कासि देवि कुतॊ वा तवं रूपेणाप्रतिमा भुवि विस्मिताः सम महाभागे तव रूपस्य संपदा 5 इच्छामस तवां वयं जञातुं का तवं कव च गमिष्यसि तत्त्वेन च सुवर्णाभे सर्वम एतद बरवीहि नः 6 [षरी] लॊककान्तास्मि भद्रं वः शरीर नाम्नेह परिश्रुता मया दैत्याः परित्यक्ता विनष्टाः शाश्वतीः समाः 7 इन्द्रॊ विवस्वान सॊमश च विष्णुर आपॊ ऽगनिर एव च मयाभिपन्ना ऋध्यन्ते ऋषयॊ देवतास तथा 8 यांश च दविषाम्य अहं गावस ते विनश्यन्ति सर्वशः धर्मार्थकामहीनाश च ते भवन्त्य असुखान्विताः 9 एवं परभावां मां गावॊ विजानीत सुखप्रदाम इच्छामि चापि युष्मासु वस्तुं सर्वासु नित्यदा आगता परार्थयानाहं शरीजुष्टा भवतानघाः 10 [गावह] अध्रुवां चञ्चलां च तवां सामान्यां बहुभिः सह न तवाम इच्छामि भद्रं ते गम्यतां यत्र रॊचते 11 वपुष्मन्त्यॊ वयं सर्वाः किम अस्माकं तवयाद्य वै यत्रेष्टं गम्यतां तत्र कृतकार्या वयं तवया 12 [षरी] किम एतद वः कषमं गावॊ यन मां नेहाभ्यनन्दथ न मां संप्रति गृह्णीथ कस्माद वै दुर्लभां सतीम 13 सत्यश च लॊकवादॊ ऽयं लॊके चरति सुव्रताः सवयं पराप्ते परिभवॊ भवतीति विनिश्चयः 14 महद उग्रं तपः कृत्वा मां निषेवन्ति मानवाः देवदानवगन्धर्वाः पिशाचॊरगराक्षसाः 15 कषमम एतद धि वॊ गावः परतिगृह्णीत माम इह नावमन्या हय अहं सौम्यास तरिलॊके स चराचरे 16 [गावह] नावमन्यामहे देवि न तवां परिभवामहे अध्रुवा चलचित्तासि ततस तवां वर्जयामहे 17 बहुनात्र किम उक्तेन गम्यतां यत्र वाञ्छसि वपुष्मत्यॊ वयं सर्वाः किम अस्माकं तवयानघ 18 [षरी] अवज्ञाता भविष्यामि सर्वलॊकेषु मानदाः परत्याख्यानेन युष्माभिः परसादः करियताम इति 19 महाभागा भवत्यॊ वै शरण्याः शरणागताम परित्रायन्तु मां नित्यं भजमानाम अनिन्दिताम माननां तव अहम इच्छामि भवत्यः सततं शुभाः 20 अप्य एकाङ्के तु वॊ वस्तुम इच्छामि च सुकुत्सिते न वॊ ऽसति कुत्सितं किं चिद अङ्गेष्व आलक्ष्यते ऽनघाः 21 पुण्याः पवित्राः सुभगा ममादेशं परयच्छत वसेयं यत्र चाङ्गे ऽहं तन मे वयाख्यातुम अर्हथ 22 [भ] एवम उक्तास तु ता गावः शुभाः करुणवत्सलाः संमन्त्र्य सहिताः सर्वाः शरियम ऊचुर नराधिप 23 अवश्यं मानना कार्या तवास्माभिर यशस्विनि शकृन मूत्रे निवस नः पुण्यम एतद धि नः शुभे 24 [षरी] दिष्ट्या परसादॊ युष्माभिः कृतॊ मे ऽनुग्रहात्मकः एवं भवतु भद्रं वः पूजितास्मि सुखप्रदाः 25 [भ] एवं कृत्वा तु समयं शरीर गॊभिः सह भारत पश्यन्तीनां ततस तासां तत्रैवान्तरधीयत 26 एतद गॊशकृतः पुत्र माहात्म्यं ते ऽनुवर्णितम महात्म्यं च गवां भूयः शरूयतां गदतॊ मम |
1
[y] mayā gavāṃ purīṣaṃ vai śriyā juṣṭam iti śrutam etad icchāmy ahaṃ śrotuṃ saṃśayo 'tra hi me mahān 2 [bh] atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam gobhir nṛpeha saṃvādaṃ śriyā bharatasattama 3 śrīḥ kṛtveha vapuḥ kāntaṃ gomadhyaṃ praviveśa ha gāvo 'tha vismitās tasyā dṛṣṭvā rūpasya saṃpadam 4 [gāvah] kāsi devi kuto vā tvaṃ rūpeṇāpratimā bhuvi vismitāḥ sma mahābhāge tava rūpasya saṃpadā 5 icchāmas tvāṃ vayaṃ jñātuṃ kā tvaṃ kva ca gamiṣyasi tattvena ca suvarṇābhe sarvam etad bravīhi naḥ 6 [ṣrī] lokakāntāsmi bhadraṃ vaḥ śrīr nāmneha pariśrutā mayā daityāḥ parityaktā vinaṣṭāḥ śāśvatīḥ samāḥ 7 indro vivasvān somaś ca viṣṇur āpo 'gnir eva ca mayābhipannā ṛdhyante ṛṣayo devatās tathā 8 yāṃś ca dviṣāmy ahaṃ gāvas te vinaśyanti sarvaśaḥ dharmārthakāmahīnāś ca te bhavanty asukhānvitāḥ 9 evaṃ prabhāvāṃ māṃ gāvo vijānīta sukhapradām icchāmi cāpi yuṣmāsu vastuṃ sarvāsu nityadā āgatā prārthayānāhaṃ śrījuṣṭā bhavatānaghāḥ 10 [gāvah] adhruvāṃ cañcalāṃ ca tvāṃ sāmānyāṃ bahubhiḥ saha na tvām icchāmi bhadraṃ te gamyatāṃ yatra rocate 11 vapuṣmantyo vayaṃ sarvāḥ kim asmākaṃ tvayādya vai yatreṣṭaṃ gamyatāṃ tatra kṛtakāryā vayaṃ tvayā 12 [ṣrī] kim etad vaḥ kṣamaṃ gāvo yan māṃ nehābhyanandatha na māṃ saṃprati gṛhṇītha kasmād vai durlabhāṃ satīm 13 satyaś ca lokavādo 'yaṃ loke carati suvratāḥ svayaṃ prāpte paribhavo bhavatīti viniścayaḥ 14 mahad ugraṃ tapaḥ kṛtvā māṃ niṣevanti mānavāḥ devadānavagandharvāḥ piśācoragarākṣasāḥ 15 kṣamam etad dhi vo gāvaḥ pratigṛhṇīta mām iha nāvamanyā hy ahaṃ saumyās triloke sa carācare 16 [gāvah] nāvamanyāmahe devi na tvāṃ paribhavāmahe adhruvā calacittāsi tatas tvāṃ varjayāmahe 17 bahunātra kim uktena gamyatāṃ yatra vāñchasi vapuṣmatyo vayaṃ sarvāḥ kim asmākaṃ tvayānagha 18 [ṣrī] avajñātā bhaviṣyāmi sarvalokeṣu mānadāḥ pratyākhyānena yuṣmābhiḥ prasādaḥ kriyatām iti 19 mahābhāgā bhavatyo vai śaraṇyāḥ śaraṇāgatām paritrāyantu māṃ nityaṃ bhajamānām aninditām mānanāṃ tv aham icchāmi bhavatyaḥ satataṃ śubhāḥ 20 apy ekāṅke tu vo vastum icchāmi ca sukutsite na vo 'sti kutsitaṃ kiṃ cid aṅgeṣv ālakṣyate 'naghāḥ 21 puṇyāḥ pavitrāḥ subhagā mamādeśaṃ prayacchata vaseyaṃ yatra cāṅge 'haṃ tan me vyākhyātum arhatha 22 [bh] evam uktās tu tā gāvaḥ śubhāḥ karuṇavatsalāḥ saṃmantrya sahitāḥ sarvāḥ śriyam ūcur narādhipa 23 avaśyaṃ mānanā kāryā tavāsmābhir yaśasvini śakṛn mūtre nivasa naḥ puṇyam etad dhi naḥ śubhe 24 [ṣrī] diṣṭyā prasādo yuṣmābhiḥ kṛto me 'nugrahātmakaḥ evaṃ bhavatu bhadraṃ vaḥ pūjitāsmi sukhapradāḥ 25 [bh] evaṃ kṛtvā tu samayaṃ śrīr gobhiḥ saha bhārata paśyantīnāṃ tatas tāsāṃ tatraivāntaradhīyata 26 etad gośakṛtaḥ putra māhātmyaṃ te 'nuvarṇitam mahātmyaṃ ca gavāṃ bhūyaḥ śrūyatāṃ gadato mama |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 13
Chapter 82
|
1
[भ] ये च गाः संप्रयच्छन्ति हुतशिष्टाशिनश च ये तेषां सत्राणि यज्ञाश च नित्यम एव युधिष्ठिर 2 ऋते दधिघृतेनेह न यज्ञः संप्रवर्तते तेन यज्ञस्य यज्ञत्वम अतॊ मूलं च लक्ष्यते 3 दानानाम अपि सर्वेषां गवां दानं परशस्यते गावः शरेष्ठाः पवित्राश च पावनं हय एतद उत्तमम 4 पुष्ट्य अर्थम एताः सेवेत शान्त्य अर्थम अपि चैव ह पयॊ दधिघृतं यासां सर्वपापप्रमॊचनम 5 गावस तेजः परं परॊक्तम इह लॊके परत्र च न गॊभ्यः परमं किं चित पवित्रं पुरुषर्षभ 6 अत्राप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम पितामहस्य संवादम इन्द्रस्य च युधिष्ठिर 7 परा भूतेषु दैत्येषु शक्रे तरिभुवनेश्वरे परजाः समुदिताः सर्वाः सत्यधर्मपरायणाः 8 अथर्षयः स गन्धर्वाः किंनरॊरगराक्षसाः देवासुरसुपर्णाश च परजानां पतयस तथा पर्युपासन्त कौरव्य कदा चिद वै पितामहम 9 नारदः पर्वतश चैव विश्वावसुहहाहुहू दिव्यतानेषु गायन्तः पर्युपासन्त तं परभुम 10 तत्र दिव्यानि पुष्पाणि परावहत पवनस तथा आजह्रुर ऋतवश चापि सुगन्धीनि पृथक पृथक 11 तस्मिन देवसमावाये सर्वभूतसमागमे दिव्यवादित्र संघुष्टे दिव्यस्त्री चारणावृते इन्द्रः पप्रच्छ देवेशम अभिवाद्य परणम्य च 12 देवानां भगवन कस्माल लॊकेशानां पितामह उपरिष्टाद गवां लॊक एतद इच्छामि वेदितुम 13 किं तपॊ बरह्मचर्यं वा गॊभिः कृतम इहेश्वर देवानाम उपरिष्टाद यद वसन्त्य अरजसः सुखम 14 तत्र परॊवाच तं बरह्मा शक्रं बलनिसूदनम अवज्ञातास तवया नित्यं गावॊ बलनिसूदन 15 तेन तवम आसां माहात्म्यं न वेत्थ शृणु तत परभॊ गवां परभावं परमं माहात्म्यं च सुरर्षभ 16 यज्ञाङ्गं कथिता गावॊ यज्ञ एव च वासव एताभिश चाप्य ऋते यज्ञॊ न परवर्तेत कथं चन 17 धारयन्ति परजाश चैव पयसा हविषा तथा एतासां तनयाश चापि कृषियॊगम उपासते 18 जनयन्ति च धान्यानि बीजानि विविधानि च ततॊ यज्ञाः परवर्तन्ते हव्यं कव्यं च सर्वशः 19 पयॊ दधिघृतं चैव पुण्याश चैताः सुराधिप वहन्ति विविधान भारान कषुत कृष्णा परिपीडिताः 20 मुनींश च धारयन्तीह परजाश चैवापि कर्मणा वासवाकूट वाहिन्यः कर्मणा सुकृतेन च उपरिष्टात ततॊ ऽसमाकं वसन्त्य एताः सदैव हि 21 एतत ते कारणं शक्र निवासकृतम अद्य वै गवां देवॊपरिष्टाद धि समाख्यातं शतक्रतॊ 22 एता हि वरदत्ताश च वरदाश चैव वासव सौरभ्यः पुण्यकर्मिण्यः पावनाः शुभलक्षणाः 23 यदर्थं गा गताश चैव सौरभ्यः सुरसत्तम तच च मे शृणु कार्त्स्न्येन वदतॊ बलसूदन 24 पुरा देवयुगे तात दैत्येन्द्रेषु महात्मसु तरीँल लॊकान अनुशासत्सु विष्णौ गर्भत्वम आगते 25 अदित्यास तप्यमानायास तपॊ घॊरं सुशुश्चरम पुत्रार्थम अमर शरेष्ठ पादेनैकेन नित्यदा 26 तां तु दृष्ट्वा महादेवीं तप्यमानां महत तपः दक्षस्य दुहिता देवी सुरभिर नाम नामतः 27 अतप्यत तपॊ घॊरं हृष्टा धर्मपरायणा कैलासशिखरे रम्ये देवगन्धर्वसेविते 28 वयतिष्ठद एकपादेन परमं यॊगम आस्थिता दशवर्षसहस्राणि दशवर्षशतानि च 29 संतप्तास तपसा तस्या देवाः सर्षिमहॊरगाः तत्र गत्वा मया सार्धं पर्युपासन्त तां शुभाम 30 अथाहम अब्रुवं तत्र देवीं तां तपसान्विताम किमर्थं तप्यते देवि तपॊ घॊरम अनिन्दिते 31 परीतस ते ऽहं महाभागे तपसानेन शॊभने वरयस्व वरं देवि दातास्मीति पुरंदर 32 [सुरभी] वरेण भगवन मह्यं कृतं लॊकपितामह एष एव वरॊ मे ऽदय यत परीतॊ ऽसि ममानघ 33 [बर] ताम एवं बरुवतीं देवीं सुरभीं तरिदशेश्वर परत्यव्रुवं यद देवैन्द्र तन निबॊध शचीपते 34 अलॊभ काम्यया देवि तपसा च शुभेन ते परसन्नॊ ऽहं वरं तस्माद अमरत्वं ददानि ते 35 तरयाणाम अपि लॊकानाम उपरिष्टान निवत्स्यसि मत्प्रसादाच च विख्यातॊ गॊलॊकः स भविष्यति 36 मानुषेषु च कुर्वाणाः परजाः कर्मसुतास तव निवत्स्यन्ति महाभागे सर्वा दुहितरश च ते 37 मनसा चिन्तिता भॊगास तवया वै दिव्यमानुषाः यच च सवर्गसुखं देवि तत ते संपत्स्यते शुभे 38 तस्या लॊकाः सहस्राक्ष सर्वकामसमन्विताः न तत्र करमते मृत्युर न जरा न च पावकः न दैन्यं नाशुभं किं चिद विद्यते तत्र वासव 39 तत्र दिव्यान्य अरण्यानि दिव्यानि भवनानि च विमानानि च युक्तानि कामगानि च वासव 40 वरतैश च विविधैः पुण्यैस तथा तीर्थानुसेवनात तपसा महता चैव सुकृतेन च कर्मणा शक्यः समासादयितुं गॊलॊकः पुष्करेक्षण 41 एतत ते सर्वम आख्यातं मया शक्रानुपृच्छते न ते परिभवः कार्यॊ गवाम अरिनिसूदन 42 [भ] एतच छरुत्वा सहस्राक्षः पूजयाम आस नित्यदा गाश चक्रे बहुमानं च तासु नित्यं युधिष्ठिर 43 एतत ते सर्वम आख्यातं पावनं च महाद्युते पवित्रं परमं चापि गवां माहात्म्यम उत्तमम कीर्तितं पुरुषव्याघ्र सर्वपापविनाशनम 44 य इदं कथयेन नित्यं बराह्मणेभ्यः समाहितः हव्यकव्येषु यज्ञेषु पितृकार्येषु चैव ह सार्वकामिकम अक्षय्यं पितॄंस तस्यॊपतिष्ठति 45 गॊषु भक्तश च लभते यद यद इच्छति मानवः सत्रियॊ ऽपि भक्ता या गॊषु ताश च कामान अवाप्नुयुः 46 पुत्रार्थी लभते पुत्रं कन्या पतिम अवाप्नुयात धनार्थी लभते वित्तं धर्मार्थी धर्मम आप्नुयात 47 विद्यार्थी पराप्नुयाद विद्यां सुखार्थी पराप्नुयात सुखम न किं चिद दुर्लभं चैव गवां भक्तस्य भारत |
1
[bh] ye ca gāḥ saṃprayacchanti hutaśiṣṭāśinaś ca ye teṣāṃ satrāṇi yajñāś ca nityam eva yudhiṣṭhira 2 ṛte dadhighṛteneha na yajñaḥ saṃpravartate tena yajñasya yajñatvam ato mūlaṃ ca lakṣyate 3 dānānām api sarveṣāṃ gavāṃ dānaṃ praśasyate gāvaḥ śreṣṭhāḥ pavitrāś ca pāvanaṃ hy etad uttamam 4 puṣṭy artham etāḥ seveta śānty artham api caiva ha payo dadhighṛtaṃ yāsāṃ sarvapāpapramocanam 5 gāvas tejaḥ paraṃ proktam iha loke paratra ca na gobhyaḥ paramaṃ kiṃ cit pavitraṃ puruṣarṣabha 6 atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam pitāmahasya saṃvādam indrasya ca yudhiṣṭhira 7 parā bhūteṣu daityeṣu śakre tribhuvaneśvare prajāḥ samuditāḥ sarvāḥ satyadharmaparāyaṇāḥ 8 atharṣayaḥ sa gandharvāḥ kiṃnaroragarākṣasāḥ devāsurasuparṇāś ca prajānāṃ patayas tathā paryupāsanta kauravya kadā cid vai pitāmaham 9 nāradaḥ parvataś caiva viśvāvasuhahāhuhū divyatāneṣu gāyantaḥ paryupāsanta taṃ prabhum 10 tatra divyāni puṣpāṇi prāvahat pavanas tathā ājahrur ṛtavaś cāpi sugandhīni pṛthak pṛthak 11 tasmin devasamāvāye sarvabhūtasamāgame divyavāditra saṃghuṣṭe divyastrī cāraṇāvṛte indraḥ papraccha deveśam abhivādya praṇamya ca 12 devānāṃ bhagavan kasmāl lokeśānāṃ pitāmaha upariṣṭād gavāṃ loka etad icchāmi veditum 13 kiṃ tapo brahmacaryaṃ vā gobhiḥ kṛtam iheśvara devānām upariṣṭād yad vasanty arajasaḥ sukham 14 tatra provāca taṃ brahmā śakraṃ balanisūdanam avajñātās tvayā nityaṃ gāvo balanisūdana 15 tena tvam āsāṃ māhātmyaṃ na vettha śṛṇu tat prabho gavāṃ prabhāvaṃ paramaṃ māhātmyaṃ ca surarṣabha 16 yajñāṅgaṃ kathitā gāvo yajña eva ca vāsava etābhiś cāpy ṛte yajño na pravartet kathaṃ cana 17 dhārayanti prajāś caiva payasā haviṣā tathā etāsāṃ tanayāś cāpi kṛṣiyogam upāsate 18 janayanti ca dhānyāni bījāni vividhāni ca tato yajñāḥ pravartante havyaṃ kavyaṃ ca sarvaśaḥ 19 payo dadhighṛtaṃ caiva puṇyāś caitāḥ surādhipa vahanti vividhān bhārān kṣut kṛṣṇā paripīḍitāḥ 20 munīṃś ca dhārayantīha prajāś caivāpi karmaṇā vāsavākūṭa vāhinyaḥ karmaṇā sukṛtena ca upariṣṭāt tato 'smākaṃ vasanty etāḥ sadaiva hi 21 etat te kāraṇaṃ śakra nivāsakṛtam adya vai gavāṃ devopariṣṭād dhi samākhyātaṃ śatakrato 22 etā hi varadattāś ca varadāś caiva vāsava saurabhyaḥ puṇyakarmiṇyaḥ pāvanāḥ śubhalakṣaṇāḥ 23 yadarthaṃ gā gatāś caiva saurabhyaḥ surasattama tac ca me śṛṇu kārtsnyena vadato balasūdana 24 purā devayuge tāta daityendreṣu mahātmasu trīṁl lokān anuśāsatsu viṣṇau garbhatvam āgate 25 adityās tapyamānāyās tapo ghoraṃ suśuścaram putrārtham amara śreṣṭha pādenaikena nityadā 26 tāṃ tu dṛṣṭvā mahādevīṃ tapyamānāṃ mahat tapaḥ dakṣasya duhitā devī surabhir nāma nāmataḥ 27 atapyata tapo ghoraṃ hṛṣṭā dharmaparāyaṇā kailāsaśikhare ramye devagandharvasevite 28 vyatiṣṭhad ekapādena paramaṃ yogam āsthitā daśavarṣasahasrāṇi daśavarṣaśatāni ca 29 saṃtaptās tapasā tasyā devāḥ sarṣimahoragāḥ tatra gatvā mayā sārdhaṃ paryupāsanta tāṃ śubhām 30 athāham abruvaṃ tatra devīṃ tāṃ tapasānvitām kimarthaṃ tapyate devi tapo ghoram anindite 31 prītas te 'haṃ mahābhāge tapasānena śobhane varayasva varaṃ devi dātāsmīti puraṃdara 32 [surabhī] vareṇa bhagavan mahyaṃ kṛtaṃ lokapitāmaha eṣa eva varo me 'dya yat prīto 'si mamānagha 33 [br] tām evaṃ bruvatīṃ devīṃ surabhīṃ tridaśeśvara pratyavruvaṃ yad devaindra tan nibodha śacīpate 34 alobha kāmyayā devi tapasā ca śubhena te prasanno 'haṃ varaṃ tasmād amaratvaṃ dadāni te 35 trayāṇām api lokānām upariṣṭān nivatsyasi matprasādāc ca vikhyāto golokaḥ sa bhaviṣyati 36 mānuṣeṣu ca kurvāṇāḥ prajāḥ karmasutās tava nivatsyanti mahābhāge sarvā duhitaraś ca te 37 manasā cintitā bhogās tvayā vai divyamānuṣāḥ yac ca svargasukhaṃ devi tat te saṃpatsyate śubhe 38 tasyā lokāḥ sahasrākṣa sarvakāmasamanvitāḥ na tatra kramate mṛtyur na jarā na ca pāvakaḥ na dainyaṃ nāśubhaṃ kiṃ cid vidyate tatra vāsava 39 tatra divyāny araṇyāni divyāni bhavanāni ca vimānāni ca yuktāni kāmagāni ca vāsava 40 vrataiś ca vividhaiḥ puṇyais tathā tīrthānusevanāt tapasā mahatā caiva sukṛtena ca karmaṇā śakyaḥ samāsādayituṃ golokaḥ puṣkarekṣaṇa 41 etat te sarvam ākhyātaṃ mayā śakrānupṛcchate na te paribhavaḥ kāryo gavām arinisūdana 42 [bh] etac chrutvā sahasrākṣaḥ pūjayām āsa nityadā gāś cakre bahumānaṃ ca tāsu nityaṃ yudhiṣṭhira 43 etat te sarvam ākhyātaṃ pāvanaṃ ca mahādyute pavitraṃ paramaṃ cāpi gavāṃ māhātmyam uttamam kīrtitaṃ puruṣavyāghra sarvapāpavināśanam 44 ya idaṃ kathayen nityaṃ brāhmaṇebhyaḥ samāhitaḥ havyakavyeṣu yajñeṣu pitṛkāryeṣu caiva ha sārvakāmikam akṣayyaṃ pitṝṃs tasyopatiṣṭhati 45 goṣu bhaktaś ca labhate yad yad icchati mānavaḥ striyo 'pi bhaktā yā goṣu tāś ca kāmān avāpnuyuḥ 46 putrārthī labhate putraṃ kanyā patim avāpnuyāt dhanārthī labhate vittaṃ dharmārthī dharmam āpnuyāt 47 vidyārthī prāpnuyād vidyāṃ sukhārthī prāpnuyāt sukham na kiṃ cid durlabhaṃ caiva gavāṃ bhaktasya bhārata |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 13
Chapter 83
|
1
[य] उक्तं पितामहेनेदं गवां दानम अनुत्तमम विशेषेण नरेन्द्राणाम इति धर्मम अवेक्षताम 2 राज्यं हि सततं दुःखम आश्रमाश च सुदुर्विदाः परिवारेण वै दुःखं दुर्धरं चाकृतात्मभिः भूयिष्ठं च नरेन्द्राणां विद्यते न शुभा गतिः 3 पूयन्ते ते ऽतर नियतं परयच्छन्तॊ वसुंधराम पूर्वं च कथिता धर्मास तवया मे कुरुनन्दन 4 एवम एव गवाम उक्तं परदानं ते नृगेण्ण ह ऋषिणा नाचिकेतेन पूर्वम एव निदर्शितम 5 वेदॊपनिषदे चैव सर्वकर्मसु दक्षिणा सर्वक्रतुषु चॊद्दिष्टं भूमिर गावॊ ऽथ काञ्चनम 6 तत्र शरुतिस तु परमा सुवर्णं दक्षिणेति वै एतद इच्छाम्य अहं शरॊतुं पितामह यथातथम 7 किं सुवर्णं कथं जातं कस्मिन काले किम आत्मकम किं दानं किं फलं चैव कस्माच च परम उच्यते 8 कस्माद दानं सुवर्णस्य पूजयन्ति मनीषिणः कस्माच च दक्षिणार्थं तद यज्ञकर्मसु शस्यते 9 कस्माच च पावनं शरेष्ठं भूमेर गॊभ्यश च काञ्चनम परमं दक्षिणार्थे च तद बरवीहि पितामह 10 [भ] शृणु राजन्न अवहितॊ बहु कारणविस्तरम जातरूपसमुत्पत्तिम अनुभूतं च यन मया 11 पिता मम महातेजाः शंतनुर निधनं गतः तस्य दित्सुर अहं शराद्धं गङ्गा दवारम उपागमम 12 तत्रागम्य पितुः पुत्र शराध कर्म समारभम माता मे जाह्नवी चैव साहाय्यम अकरॊत तदा 13 ततॊ ऽगरतस तपःसिद्धान उपवेश्य बहून ऋषीन तॊयप्रदानात परभृति कार्याण्य अहम अथारभम 14 तत समाप्य यथॊद्दिष्टं पूर्वकर्म समाहितः दातुं निर्वपणं सम्यग यथावद अहम आरभम 15 ततस तं दर्भविन्यासं भित्त्वा सुरुचिराङ्गदः परलम्बाभरणॊ बाहुर उदतिष्ठद विशां पते 16 तम उत्थितम अहं दृष्ट्वा परं विस्मयम आगमम परतिग्रहीता साक्षान मे पितेति भरतर्षभ 17 ततॊ मे पुनर एवासीत संज्ञा संचिन्त्य शास्त्रतः नायं वेदेषु विहितॊ विधिर हस्त इति परभॊ पिण्डॊ देयॊ नरेणेह ततॊ मतिर अभून मम 18 साक्षान नेह मनुष्यस्य पितरॊ ऽनतर्हिताः कव चित गृह्णन्ति विहितं तव एवं पिण्डॊ देयः कुशेष्व अपि 19 ततॊ ऽहं तद अनादृत्य पितुर हस्तनिदर्शनम शास्त्रप्रमाणात सूक्ष्मं तु विधिं पार्थिव संस्मरन 20 ततॊ दर्भेषु तत सर्वम अददं भरतर्षभ शास्त्रमार्गानुसारेण तद विद्धि मनुजर्षभ 21 ततः सॊ ऽनतर्हितॊ बाहुः पुतुर मम नराधिप ततॊ मां दर्शयाम आसुः सवप्नान्ते पितरस तदा 22 परीयमाणास तु माम ऊचुः परीताः सम भरतर्षभ विज्ञानेन तवानेन यन न मुह्यसि धर्मतः 23 तवया हि कुर्वता शास्त्रं परमाणम इह पार्थिव आत्मा धर्मः शरुतं वेदाः पितरश च महर्षिभिः 24 साक्षात पितामहॊ बरह्मा गुरवॊ ऽथ परजापतिः परमाणम उपनीता वै सथितिश च न विचालिता 25 तद इदं सम्यग आरब्धं तवयाद्य भरतर्षभ किं तु भूमेर गवां चार्थे सुवर्णं दीयताम इति 26 एवं वयं च धर्मश च सर्वे चास्मत पितामहाः पाविता वै भविष्यन्ति पावनं परमं हि तत 27 दश पूर्वान दश परांस तथा संतारयन्ति ते सुवर्णं ये परयच्छन्ति एवं मे पितरॊ ऽबरुवन 28 ततॊ ऽहं विस्मितॊ राजन परतिबुद्धॊ विशां पते सुवर्णदाने ऽकरवं मतिं भरतसत्तम 29 इतिहासम इमं चापि शृणु राजन पुरातनम जामदग्न्यं परति विभॊ धान्यम आयुष्यम एव च 30 जामदग्न्येन रामेण तीव्ररॊषान्वितेन वै तरिः सप्तकृत्वः पृथिवी कृता निः कषत्रिया पुरा 31 ततॊ जित्वा महीं कृत्स्नां रामॊ राजीवलॊचनः आजहार करतुं वीरॊ बरह्मक्षत्रेण पूजितम 32 वाजिमेधं महाराज सर्वकामसमन्वितम पावनं सर्वभूतानां तेजॊ दयुतिविवर्धनम 33 विपाप्मापि स तेजस्वी तेन करतुफलेन वै नैवात्मनॊ ऽथ लघुतां जामदग्न्यॊ ऽभयगच्छत 34 स तु करतुवरेणेष्ट्वा महात्मा दक्षिणावता पप्रच्छागम संपन्नान ऋषीन देवांश च भार्गवः 35 पावनं यत परं नॄणाम उग्रे कर्मणि वर्तताम तद उच्यतां महाभागा इति जातघृणॊ ऽबरवीत इत्य उक्ता वेद शास्त्रज्ञास ते तम ऊचुर महर्षयः 36 [वसिस्ठ] देवतास ते परयच्छन्ति सुवर्णं ये ददत्य उत अग्निर हि देवताः सर्वाः सुवर्णं च तद आत्मकम 37 तस्मात सुवर्णं ददता दत्ताः सर्वाश च देवताः भवन्ति पुरुषव्याघ्र न हय अतः परमं विदुः 38 भूय एव च माहात्म्यं सुवर्णस्य निबॊध मे गदतॊ मम विप्रर्षे सर्वशस्त्रभृतां वर 39 मया शरुतम इदं पूर्वं पुराणे भृगुनन्दन परजापतेः कथयतॊ मनॊः सवायम्भुवस्य वै 40 शूलपाणेर भगवतॊ रुद्रस्य च महात्मनः गिरौ हिमवति शरेष्ठे तदा भृगुकुलॊद्वह 41 देव्या विवाहे निर्वृत्ते रुद्राण्या भृगुनन्दन समागमे भगवतॊ देव्या सह महात्मनः ततः सर्वे समुद्विग्ना भगवन्तम उपागमन 42 ते महादेवम आसीनं देवीं च वरदाम उमाम परसाद्य शिरसा सर्वे रुद्रम ऊचुर भृगूद्वह 43 अयं समागमॊ देवदेव्याः सह तवानघ तपस्विनस तपस्विन्या तेजस्विन्याति तेजसः अमॊघतेजास तवं देवदेवी चेयम उमा तथा 44 अपत्यं युवयॊर देव बलवद भविता परभॊ तन नूनं तरिषु लॊकेषु न किं चिच छेषयिष्यति 45 तद एभ्यः परणतेभ्यस तवं देवेभ्यः पृथुलॊचन वरं परयच्छ लॊकेश तरैलॊक्यहितकाम्यया अपत्यार्थं निगृह्णीष्व तेजॊ जवलितम उत्तमम 46 इति तेषां कथयतां भगवान गॊवृषध्वजः एवम अस्त्व इति देवांस तान विप्रर्षे परत्यभाषत 47 इत्य उक्त्वा चॊर्ध्वम अनयत तद रेतॊ वृषवाहनः ऊर्ध्वरेताः समभवत ततः परभृति चापि सः 48 रुद्राणी तु ततः करुद्धा परजॊच्छेदे तथा कृते देवान अथाब्रवीत तत्र सत्रीभावात परुषं वचः 49 यस्माद अपत्यकामॊ वै भर्ता मे विनिवर्तितः तस्मात सर्वे सुरा यूयम अनपत्या भविष्यथ 50 परजॊच्छेदॊ मम कृतॊ यस्माद युष्माभिर अद्य वै तस्मात परजा वः खगमाः सर्वेषां न भविष्यति 51 पावकस तु न तत्रासीच छापकाले भृगूद्वह देवा देव्यास तथा शापाद अनपत्यास तदाभवन 52 रुद्रस तु तेजॊ ऽपरतिमं धारयाम आस तत तदा परस्कन्नं तु ततस तस्मात किं चित तत्रापतद भुवि 53 तत पपात तदा चाग्नौ ववृधे चाद्भुतॊपमम तेजस तेजसि संपृक्तम एकयॊनित्वम आगतम 54 एतस्मिन्न एव काले तु देवाः शक्रपुरॊगमाः असुरस तारकॊ नाम तेन संतापिता भृशम 55 आदित्या वसवॊ रुद्रा मरुतॊ ऽथाश्विनाव अपि साध्याश च सर्वे संत्रस्ता दैतेयस्य पराक्रमात 56 सथानानि देवतानां हि विमाननि पुराणि च ऋषीणाम आश्रमाश चैव बभूवुर असुरैर हृताः 57 ते दीनमनसः सर्वे देवाश च ऋषयश च ह परजग्मुः शरणं देवं बरह्माणम अजरं परभुम |
1
[y] uktaṃ pitāmahenedaṃ gavāṃ dānam anuttamam viśeṣeṇa narendrāṇām iti dharmam avekṣatām 2 rājyaṃ hi satataṃ duḥkham āśramāś ca sudurvidāḥ parivāreṇa vai duḥkhaṃ durdharaṃ cākṛtātmabhiḥ bhūyiṣṭhaṃ ca narendrāṇāṃ vidyate na śubhā gatiḥ 3 pūyante te 'tra niyataṃ prayacchanto vasuṃdharām pūrvaṃ ca kathitā dharmās tvayā me kurunandana 4 evam eva gavām uktaṃ pradānaṃ te nṛgeṇṇa ha ṛṣiṇā nāciketena pūrvam eva nidarśitam 5 vedopaniṣade caiva sarvakarmasu dakṣiṇā sarvakratuṣu coddiṣṭaṃ bhūmir gāvo 'tha kāñcanam 6 tatra śrutis tu paramā suvarṇaṃ dakṣiṇeti vai etad icchāmy ahaṃ śrotuṃ pitāmaha yathātatham 7 kiṃ suvarṇaṃ kathaṃ jātaṃ kasmin kāle kim ātmakam kiṃ dānaṃ kiṃ phalaṃ caiva kasmāc ca param ucyate 8 kasmād dānaṃ suvarṇasya pūjayanti manīṣiṇaḥ kasmāc ca dakṣiṇārthaṃ tad yajñakarmasu śasyate 9 kasmāc ca pāvanaṃ śreṣṭhaṃ bhūmer gobhyaś ca kāñcanam paramaṃ dakṣiṇārthe ca tad bravīhi pitāmaha 10 [bh] śṛṇu rājann avahito bahu kāraṇavistaram jātarūpasamutpattim anubhūtaṃ ca yan mayā 11 pitā mama mahātejāḥ śaṃtanur nidhanaṃ gataḥ tasya ditsur ahaṃ śrāddhaṃ gaṅgā dvāram upāgamam 12 tatrāgamya pituḥ putra śrādha karma samārabham mātā me jāhnavī caiva sāhāyyam akarot tadā 13 tato 'gratas tapaḥsiddhān upaveśya bahūn ṛṣīn toyapradānāt prabhṛti kāryāṇy aham athārabham 14 tat samāpya yathoddiṣṭaṃ pūrvakarma samāhitaḥ dātuṃ nirvapaṇaṃ samyag yathāvad aham ārabham 15 tatas taṃ darbhavinyāsaṃ bhittvā surucirāṅgadaḥ pralambābharaṇo bāhur udatiṣṭhad viśāṃ pate 16 tam utthitam ahaṃ dṛṣṭvā paraṃ vismayam āgamam pratigrahītā sākṣān me piteti bharatarṣabha 17 tato me punar evāsīt saṃjñā saṃcintya śāstrataḥ nāyaṃ vedeṣu vihito vidhir hasta iti prabho piṇḍo deyo nareṇeha tato matir abhūn mama 18 sākṣān neha manuṣyasya pitaro 'ntarhitāḥ kva cit gṛhṇanti vihitaṃ tv evaṃ piṇḍo deyaḥ kuśeṣv api 19 tato 'haṃ tad anādṛtya pitur hastanidarśanam śāstrapramāṇāt sūkṣmaṃ tu vidhiṃ pārthiva saṃsmaran 20 tato darbheṣu tat sarvam adadaṃ bharatarṣabha śāstramārgānusāreṇa tad viddhi manujarṣabha 21 tataḥ so 'ntarhito bāhuḥ putur mama narādhipa tato māṃ darśayām āsuḥ svapnānte pitaras tadā 22 prīyamāṇās tu mām ūcuḥ prītāḥ sma bharatarṣabha vijñānena tavānena yan na muhyasi dharmataḥ 23 tvayā hi kurvatā śāstraṃ pramāṇam iha pārthiva ātmā dharmaḥ śrutaṃ vedāḥ pitaraś ca maharṣibhiḥ 24 sākṣāt pitāmaho brahmā guravo 'tha prajāpatiḥ pramāṇam upanītā vai sthitiś ca na vicālitā 25 tad idaṃ samyag ārabdhaṃ tvayādya bharatarṣabha kiṃ tu bhūmer gavāṃ cārthe suvarṇaṃ dīyatām iti 26 evaṃ vayaṃ ca dharmaś ca sarve cāsmat pitāmahāḥ pāvitā vai bhaviṣyanti pāvanaṃ paramaṃ hi tat 27 daśa pūrvān daśa parāṃs tathā saṃtārayanti te suvarṇaṃ ye prayacchanti evaṃ me pitaro 'bruvan 28 tato 'haṃ vismito rājan pratibuddho viśāṃ pate suvarṇadāne 'karavaṃ matiṃ bharatasattama 29 itihāsam imaṃ cāpi śṛṇu rājan purātanam jāmadagnyaṃ prati vibho dhānyam āyuṣyam eva ca 30 jāmadagnyena rāmeṇa tīvraroṣānvitena vai triḥ saptakṛtvaḥ pṛthivī kṛtā niḥ kṣatriyā purā 31 tato jitvā mahīṃ kṛtsnāṃ rāmo rājīvalocanaḥ ājahāra kratuṃ vīro brahmakṣatreṇa pūjitam 32 vājimedhaṃ mahārāja sarvakāmasamanvitam pāvanaṃ sarvabhūtānāṃ tejo dyutivivardhanam 33 vipāpmāpi sa tejasvī tena kratuphalena vai naivātmano 'tha laghutāṃ jāmadagnyo 'bhyagacchata 34 sa tu kratuvareṇeṣṭvā mahātmā dakṣiṇāvatā papracchāgama saṃpannān ṛṣīn devāṃś ca bhārgavaḥ 35 pāvanaṃ yat paraṃ nṝṇām ugre karmaṇi vartatām tad ucyatāṃ mahābhāgā iti jātaghṛṇo 'bravīt ity uktā veda śāstrajñās te tam ūcur maharṣayaḥ 36 [vasisṭha] devatās te prayacchanti suvarṇaṃ ye dadaty uta agnir hi devatāḥ sarvāḥ suvarṇaṃ ca tad ātmakam 37 tasmāt suvarṇaṃ dadatā dattāḥ sarvāś ca devatāḥ bhavanti puruṣavyāghra na hy ataḥ paramaṃ viduḥ 38 bhūya eva ca māhātmyaṃ suvarṇasya nibodha me gadato mama viprarṣe sarvaśastrabhṛtāṃ vara 39 mayā śrutam idaṃ pūrvaṃ purāṇe bhṛgunandana prajāpateḥ kathayato manoḥ svāyambhuvasya vai 40 śūlapāṇer bhagavato rudrasya ca mahātmanaḥ girau himavati śreṣṭhe tadā bhṛgukulodvaha 41 devyā vivāhe nirvṛtte rudrāṇyā bhṛgunandana samāgame bhagavato devyā saha mahātmanaḥ tataḥ sarve samudvignā bhagavantam upāgaman 42 te mahādevam āsīnaṃ devīṃ ca varadām umām prasādya śirasā sarve rudram ūcur bhṛgūdvaha 43 ayaṃ samāgamo devadevyāḥ saha tavānagha tapasvinas tapasvinyā tejasvinyāti tejasaḥ amoghatejās tvaṃ devadevī ceyam umā tathā 44 apatyaṃ yuvayor deva balavad bhavitā prabho tan nūnaṃ triṣu lokeṣu na kiṃ cic cheṣayiṣyati 45 tad ebhyaḥ praṇatebhyas tvaṃ devebhyaḥ pṛthulocana varaṃ prayaccha lokeśa trailokyahitakāmyayā apatyārthaṃ nigṛhṇīṣva tejo jvalitam uttamam 46 iti teṣāṃ kathayatāṃ bhagavān govṛṣadhvajaḥ evam astv iti devāṃs tān viprarṣe pratyabhāṣata 47 ity uktvā cordhvam anayat tad reto vṛṣavāhanaḥ ūrdhvaretāḥ samabhavat tataḥ prabhṛti cāpi saḥ 48 rudrāṇī tu tataḥ kruddhā prajocchede tathā kṛte devān athābravīt tatra strībhāvāt paruṣaṃ vacaḥ 49 yasmād apatyakāmo vai bhartā me vinivartitaḥ tasmāt sarve surā yūyam anapatyā bhaviṣyatha 50 prajocchedo mama kṛto yasmād yuṣmābhir adya vai tasmāt prajā vaḥ khagamāḥ sarveṣāṃ na bhaviṣyati 51 pāvakas tu na tatrāsīc chāpakāle bhṛgūdvaha devā devyās tathā śāpād anapatyās tadābhavan 52 rudras tu tejo 'pratimaṃ dhārayām āsa tat tadā praskannaṃ tu tatas tasmāt kiṃ cit tatrāpatad bhuvi 53 tat papāta tadā cāgnau vavṛdhe cādbhutopamam tejas tejasi saṃpṛktam ekayonitvam āgatam 54 etasminn eva kāle tu devāḥ śakrapurogamāḥ asuras tārako nāma tena saṃtāpitā bhṛśam 55 ādityā vasavo rudrā maruto 'thāśvināv api sādhyāś ca sarve saṃtrastā daiteyasya parākramāt 56 sthānāni devatānāṃ hi vimānani purāṇi ca ṛṣīṇām āśramāś caiva babhūvur asurair hṛtāḥ 57 te dīnamanasaḥ sarve devāś ca ṛṣayaś ca ha prajagmuḥ śaraṇaṃ devaṃ brahmāṇam ajaraṃ prabhum |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 13
Chapter 84
|
1
[देवाह] असुरस तारकॊ नाम तवया दत्तवरः परभॊ सुरान ऋषींश च कलिश्नाति वधस तस्य विधीयताम 2 तस्माद भयं समुत्पन्नम अस्माकं वै पितामह परित्रायस्व नॊ देव न हय अन्या गतिर अस्ति नः 3 [बर] समॊ ऽहं सर्वभूतानाम अधर्मं नेह रॊचये हन्यतां तारकः कषिप्रं सुरर्षिगणबाधकः 4 वेदा धर्मा च नॊत्सादं गच्छेयुः सुरसत्तमाः विहितं पूर्वम एवात्र मया वै वयेतु वॊ जवरः 5 [देवाह] वरदानाद भगवतॊ दैतेयॊ बलगर्वितः देवैर न शक्यते हन्तुं स कथं परशमं वरजेत 6 स हि नैव सम देवानां नासुराणां न रक्षसाम वध्यः सयाम इति जग्राह वरं तवत्तः पितामह 7 देवाश च शप्ता रुद्राण्या परजॊच्छेदे पुरा कृते न भविष्यति वॊ ऽपत्यम इति सर्वजगत्पते 8 [बर] हुताशनॊ न तत्रासीच छापकाले सुरॊत्तमाः स उत्पादयितापत्यं वधार्थं तरिदशद्विषाम 9 तद वै सर्वान अतिक्रम्य देवदानवराक्षसान मानुषान अथ गन्धर्वान नागान अथ च पक्षिणः 10 अस्त्रेणामॊघ पातेन शक्त्या तं घातयिष्यति यतॊ वॊ भयम उत्पन्नं ये चान्ये सुरशत्रवः 11 सनातनॊ हि संकल्पः काम इत्य अभिधीयते रुद्रस्य तेजः परस्कन्नम अग्नौ निपतितं च तत 12 तत तेजॊ ऽगनिर महद भूतं दवितीयम इव पावकम वधार्थं देवशत्रूणां गङ्गायां जनयिष्यति 13 स तु नावाप तं शापं नष्टः स हुतभुक तदा तस्माद वॊ भयहृद देवाः समुत्पत्स्यति पावकिः 14 अन्विष्यतां वै जवलनस तथा चाद्य नियुज्यताम तारकस्य वधॊपायः कथितॊ वै मयानघाः 15 न हि तेजस्विनां शापास तेजःसु परभवन्ति वै बलान्य अतिबलं पराप्य न बलानि भवन्ति वै 16 हन्याद अवध्यान वरदान अपि चैव तपस्विनः संकल्पाभिरुचिः कामः सनातन तमॊ ऽनलः 17 जगत्पतिर अनिर्देश्यः सर्वगः सर्वभावनः हृच्छयः सर्वभूतानां जयेष्ठॊ रुद्राद अपि परभुः 18 अन्विष्यतां स तु कषिप्रं तेजॊराशिर हुताशनः स वॊ मनॊगतं कामं देवः संपादयिष्यति 19 एतद वाक्यम उपश्रुत्य ततॊ देवा महात्मनः जग्मुः संसिद्ध संकल्पाः पर्येषन्तॊ विभावसुम 20 ततस तरैलॊक्यम ऋषयॊ वयचिन्वन्त सुरैः सह काङ्क्षन्तॊ दर्शनं वह्नेः सर्वे तद्गतमानसाः 21 परेण तपसा युक्ताः शरीमन्तॊ लॊकविश्रुताः लॊकान अन्वचरन सिद्धाः सर्व एव भृगूद्वह नष्टम आत्मनि संलीनं नाधिजग्मुर हुताशनम 22 ततः संजातसंत्रासान अग्नेर दर्शनलालसान जले चरः कलान्तमनास तेजसाग्नेः परदीपितः उवाच देवान मण्डूकॊ रसातलतलॊत्थितः 23 रसातलतले देवा वसत्य अग्निर इति परभॊ संतापद इह संप्राप्तः पावकप्रभवाद अहम 24 स संसुप्तॊ जले देवा भगवान हव्यवाहनः अपः संसृज्य तेजॊभिस तेन संतापिता वयम 25 तस्य दर्शनम इष्टं वॊ यदि देवा विभावसॊः तत्रैनम अभिगच्छध्वं कार्यं वॊ यदि वह्निना 26 गम्यतां साधयिष्यामॊ वयं हय अग्निभयात सुराः एतावद उक्त्वा मण्डूकस तवरितॊ जलम आविशत 27 हुताशनस तु बुबुधे मण्डूकस्याथ पैशुनम शशाप स तम आसाद्य न रसान वेत्स्यसीति वै 28 तं स संयुज्य शापेन मण्डूकं पावकॊ ययौ अन्यत्र वासाय विभुर न च देवान अदर्शयत 29 देवास तव अनुग्रहं चक्रुर मण्डूकानां भृगूद्वह यत तच छृणु महाबाहॊ गदतॊ मम सर्वशः 30 [देवाह] अगि शापाद अजिह्वापि रसज्ञानबहिष्कृताः सरस्वतीं बहुविधां यूयम उच्चारयिष्यथ 31 बिलवास गतांश चैव निरादानान अचेतसः गतासून अपि वः शुष्कान भूमिः संधारयिष्यति तमॊ गतायाम अपि च निशायां विचरिष्यथ 32 इत्य उक्त्वा तांस ततॊ देवाः पुनर एव महीम इमाम परीयुर जवलनस्यार्थे न चाविन्दन हुताशनम 33 अथ तान दविरदः कश चित सुरेन्द्र दविरदॊपमः अश्वत्थस्थॊ ऽगिर इत्य एवं पराह देवान भृगूद्वह 34 शशाप जवलनः सर्वान दविरदान करॊधमूर्छितः परतीपा भवतां जिह्वा भवित्रीति भृगूद्वह 35 इत्य उक्त्वा निःसृतॊ ऽशवत्थाद अग्निर वारणसूचितः परविवेश शमी गर्भम अथ वह्निः सुषुप्सया 36 अनुग्रहं तु नागानां यं चक्रुः शृणु तं परभॊ देवा भृगुकुलश्रेष्ठ परीताः सत्यपराक्रमाः 37 [देवाह] परतीपया जिह्वयापि सर्वाहारान करिष्यथ वाचं चॊच्चारयिष्यध्वम उच्चैर अव्यञ्जिताक्षरम इत्य उक्त्वा पुनर एवाग्निम अनुसस्रुर दिवौकसः 38 अश्वत्थान निःसृतश चाग्निः शमी गर्भगतस तदा शुकेन खयापितॊ विप्र तं देवाः समुपाद्रवन 39 शशाप शुकम अग्निस तु वाग विहीनॊ भविष्यसि जिह्वां चावर्तयाम आस तस्यापि हुतभुक तदा 40 दृष्ट्वा तु जवलनं देवाः शुकम ऊचुर दयान्विताः भविता न तवम अत्यन्तं शकुने नष्टवाग इति 41 आवृत्तजिह्वस्य सतॊ वाक्यं कान्तं भविष्यति बालस्येव परवृद्धस्य कलम अव्यक्तम अद्भुतम 42 इत्य उक्त्वा तं शमी गर्भे वह्निम आलक्ष्य देवताः तद एवायतनं चक्रुः पुण्यं सर्वक्रियास्व अपि 43 ततः परभृति चाप्य अग्निः शमी गर्भेषु दृश्यते उत्पादने तथॊपायम अनुजग्मुश च मानवाः 44 आपॊ रसातले यास तु संसृष्टाश चित्रभानुना ताः पर्वत परस्रवणैर ऊष्मां मुञ्चन्ति भार्गव पावकेनाधिशयता संतप्तास तस्य तेजसा 45 ततॊ ऽगनिर देवता दृष्ट्वा बभूव वयथितस तदा किम आगमनम इत्य एवं तान अपृच्छत पावकः 46 तम ऊचुर विबुधाः सर्वे ते चैव परमर्षयः तवां नियॊक्ष्यामहे कार्ये तद भवान कर्तुम अर्हति कृते च तस्मिन भविता तवापि सुमहान गुणः 47 [अग्नि] बरूत यद भवतां कार्यं सर्वं कर्तास्मि तत सुराः भवतां हि नियॊज्यॊ ऽहं मा वॊ ऽतरास्तु विचारणा 48 [देवाह] असुरस तारकॊ नाम बरह्मणॊ वरदर्पितः अस्मान परबाधते वीर्याद वधस तस्य विधीयताम 49 इमान देवगणांस तात परजापतिगणांस तथा ऋषींश चापि महाभागान परित्रायस्व पावक 50 अपत्यं तेजसा युक्तं परवीरं जनय परभॊ यद भयं नॊ ऽसुरात तस्मान नाशयेद धव्यवाहन 51 शप्तानां नॊ महादेव्या नान्यद अस्ति परायणम अन्यत्र भवतॊ वीर्यं तस्मात तरायस्व नस ततः 52 इत्य उक्तः स तथेत्य उक्त्वा भगावान हव्यकव्य भुक जगामाथ दुराधर्षॊ गङ्गां भागीरथीं परति 53 तया चाप्य अभवन मिश्रॊ गर्भश चास्याभवत तदा ववृधे स तदा गर्भः कक्षे कृष्ण गतिर यथा 54 तेजसा तस्य गर्भस्य गङ्गा विह्वलचेतना संतापम अगमत तीव्रं सा सॊढुं न शशाक ह 55 आहिते जवलनेनाथ गर्भे तेजःसमन्विते गङ्गायाम असुरः कश चिद भैरवं नादम उत्सृजत 56 अबुद्धापतितेनाथ नादेन विपुलेन सा वित्रस्तॊद्भ्रान्त नयना गङ्गा विप्लुतलॊचना विसंज्ञा नाशकद गर्भं संधारयितुम आत्मना 57 सा तु तेजः परीताङ्गी कम्पमाना च जाह्नवी उवाच वचनं विप्र तदा गर्भबलॊद्धता न ते शक्तास्मि भगवंस तेजसॊ ऽसय विधारणे 58 विमूढास्मि कृतानेन तथास्वास्थ्यं कृतं परम विह्वला चास्मि भगवंस तेजॊ नष्टं च मे ऽनघ 59 धारणे नास्य शक्ताहं गर्भस्य तपतां वर उत्स्रक्ष्ये ऽहम इमं दुःखान न तु कामात कथं चन 60 न चेतसॊ ऽसति संस्पर्शॊ मम देव विभावसॊ आपद अर्थे हि संबन्धः सुसूक्ष्मॊ ऽपि महाद्युते 61 यद अत्र गुणसंपन्नम इतरं वा हुताशन तवय्य एव तद अहं मन्ये धर्माधर्मौ च केवलौ 62 तामुवाच ततॊ वह्निर धार्यतां धार्यताम अयम गर्भॊ मत तेजसा युक्तॊ महागुणफलॊदयः 63 शक्ता हय असि महीं कृत्स्नां वॊढुं धारयितुं तथा न हि ते किं चिद अप्राप्यं मद रेतॊ धारणाद ऋते 64 सा वह्निना वार्यमाणा देवैश चापि सरिद वरा समुत्ससर्ज तं गर्भं मेरौ गिरिवरे तदा 65 समर्था धारणे चापि रुद्र तेजः परधर्षिता नाशकत तं तदा गर्भं संधारयितुम ओजसा 66 सा समुत्सृज्य तं दुःखाद दीप्तवैश्वानर परभम दर्शयाम आस चाग्निस तां तदा गङ्गां भृगूद्वह पप्रच्छ सरितां शरेष्ठां कच चिद गर्भः सुखॊदयः 67 कीदृग वर्णॊ ऽपि वा देवि कीदृग रूपश च दृश्यते तेजसा केन वा युक्तः सर्वम एतद बरवीहि मे 68 [गन्गा] जातरूपः स गर्भॊ वै तेजसा तवम इवानल सुवर्णॊ विमलॊ दीप्तः पर्वतं चावभासयत 69 पद्मॊत्पलविमिश्राणां हरदानाम इव शीतलः गन्धॊ ऽसय स कदम्बानां तुल्यॊ वै तपतां वर 70 तेजसा तस्य गर्भस्य भास्करस्येव रश्मिभिः यद दरव्यं परिसंसृष्टं पृथिव्यां पर्वतेषु वा तत सर्वं काञ्चनी भूतं समन्तात परत्यदृश्यत 71 पर्यधावत शैलांश च नदीः परस्रवणानि च वयदीपयत तेजसा च तरैलॊक्यं स चराचरम 72 एवंरूपः स भगवान पुत्रस ते हव्यवाहन सूर्यवैश्वानर समः कान्त्या सॊम इवापरः एवम उक्त्वा तु सा देवी तत्रैवान्तरधीयत 73 पावकश चापि तेजस्वी कृत्वा कार्यं दिवौकसाम जगामेष्टं ततॊ देशं तदा भार्गवनन्दन 74 एतैः कर्म गुणैर लॊके नामाग्नेः परिगीयते हिरण्यरेता इति वै ऋषिभिर विबुधैस तथा पृथिवी च तदा देवी खयाता वसुमतीति वै 75 स तु गर्भॊ महातेजा गाङ्गेयः पावकॊद्भवः दिव्यं शरवणं पराप्य ववृधे ऽदभुतदर्शनः 76 ददृशुः कृत्तिकास तं तु बालार्कसदृशद्युतिम जातस्नेहाश च तं बालं पुपुषुः सतन्य विस्रवैः 77 ततः स कार्त्तिकेयत्वम अवाप परमद्युतिः सकन्नत्वात सकन्दतां चापि गुहावासाद गुहॊ ऽभवत 78 एवं सुवर्णम उत्पन्नम अपत्यं जातवेदसः तत्र जाम्बूनदं शरेष्ठं देवानाम अपि भूषणम 79 ततः परभृति चाप्य एतज जातरूपम उदाहृतम यत सुवर्णं स भगवान अग्निर ईशः परजापतिः 80 पवित्राणां पवित्रं हि कनकं दविजसत्तम अग्नी षॊमात्मकं चैव जातरूपम उदाहृतम 81 रत्नानाम उत्तमं रत्नं भूषणानां तथॊत्तमम पवित्रं च पवित्राणां मङ्गलानां च मङ्गलम |
1
[devāh] asuras tārako nāma tvayā dattavaraḥ prabho surān ṛṣīṃś ca kliśnāti vadhas tasya vidhīyatām 2 tasmād bhayaṃ samutpannam asmākaṃ vai pitāmaha paritrāyasva no deva na hy anyā gatir asti naḥ 3 [br] samo 'haṃ sarvabhūtānām adharmaṃ neha rocaye hanyatāṃ tārakaḥ kṣipraṃ surarṣigaṇabādhakaḥ 4 vedā dharmā ca notsādaṃ gaccheyuḥ surasattamāḥ vihitaṃ pūrvam evātra mayā vai vyetu vo jvaraḥ 5 [devāh] varadānād bhagavato daiteyo balagarvitaḥ devair na śakyate hantuṃ sa kathaṃ praśamaṃ vrajet 6 sa hi naiva sma devānāṃ nāsurāṇāṃ na rakṣasām vadhyaḥ syām iti jagrāha varaṃ tvattaḥ pitāmaha 7 devāś ca śaptā rudrāṇyā prajocchede purā kṛte na bhaviṣyati vo 'patyam iti sarvajagatpate 8 [br] hutāśano na tatrāsīc chāpakāle surottamāḥ sa utpādayitāpatyaṃ vadhārthaṃ tridaśadviṣām 9 tad vai sarvān atikramya devadānavarākṣasān mānuṣān atha gandharvān nāgān atha ca pakṣiṇaḥ 10 astreṇāmogha pātena śaktyā taṃ ghātayiṣyati yato vo bhayam utpannaṃ ye cānye suraśatravaḥ 11 sanātano hi saṃkalpaḥ kāma ity abhidhīyate rudrasya tejaḥ praskannam agnau nipatitaṃ ca tat 12 tat tejo 'gnir mahad bhūtaṃ dvitīyam iva pāvakam vadhārthaṃ devaśatrūṇāṃ gaṅgāyāṃ janayiṣyati 13 sa tu nāvāpa taṃ śāpaṃ naṣṭaḥ sa hutabhuk tadā tasmād vo bhayahṛd devāḥ samutpatsyati pāvakiḥ 14 anviṣyatāṃ vai jvalanas tathā cādya niyujyatām tārakasya vadhopāyaḥ kathito vai mayānaghāḥ 15 na hi tejasvināṃ śāpās tejaḥsu prabhavanti vai balāny atibalaṃ prāpya na balāni bhavanti vai 16 hanyād avadhyān varadān api caiva tapasvinaḥ saṃkalpābhiruciḥ kāmaḥ sanātana tamo 'nalaḥ 17 jagatpatir anirdeśyaḥ sarvagaḥ sarvabhāvanaḥ hṛcchayaḥ sarvabhūtānāṃ jyeṣṭho rudrād api prabhuḥ 18 anviṣyatāṃ sa tu kṣipraṃ tejorāśir hutāśanaḥ sa vo manogataṃ kāmaṃ devaḥ saṃpādayiṣyati 19 etad vākyam upaśrutya tato devā mahātmanaḥ jagmuḥ saṃsiddha saṃkalpāḥ paryeṣanto vibhāvasum 20 tatas trailokyam ṛṣayo vyacinvanta suraiḥ saha kāṅkṣanto darśanaṃ vahneḥ sarve tadgatamānasāḥ 21 pareṇa tapasā yuktāḥ śrīmanto lokaviśrutāḥ lokān anvacaran siddhāḥ sarva eva bhṛgūdvaha naṣṭam ātmani saṃlīnaṃ nādhijagmur hutāśanam 22 tataḥ saṃjātasaṃtrāsān agner darśanalālasān jale caraḥ klāntamanās tejasāgneḥ pradīpitaḥ uvāca devān maṇḍūko rasātalatalotthitaḥ 23 rasātalatale devā vasaty agnir iti prabho saṃtāpad iha saṃprāptaḥ pāvakaprabhavād aham 24 sa saṃsupto jale devā bhagavān havyavāhanaḥ apaḥ saṃsṛjya tejobhis tena saṃtāpitā vayam 25 tasya darśanam iṣṭaṃ vo yadi devā vibhāvasoḥ tatrainam abhigacchadhvaṃ kāryaṃ vo yadi vahninā 26 gamyatāṃ sādhayiṣyāmo vayaṃ hy agnibhayāt surāḥ etāvad uktvā maṇḍūkas tvarito jalam āviśat 27 hutāśanas tu bubudhe maṇḍūkasyātha paiśunam śaśāpa sa tam āsādya na rasān vetsyasīti vai 28 taṃ sa saṃyujya śāpena maṇḍūkaṃ pāvako yayau anyatra vāsāya vibhur na ca devān adarśayat 29 devās tv anugrahaṃ cakrur maṇḍūkānāṃ bhṛgūdvaha yat tac chṛṇu mahābāho gadato mama sarvaśaḥ 30 [devāh] agi śāpād ajihvāpi rasajñānabahiṣkṛtāḥ sarasvatīṃ bahuvidhāṃ yūyam uccārayiṣyatha 31 bilavāsa gatāṃś caiva nirādānān acetasaḥ gatāsūn api vaḥ śuṣkān bhūmiḥ saṃdhārayiṣyati tamo gatāyām api ca niśāyāṃ vicariṣyatha 32 ity uktvā tāṃs tato devāḥ punar eva mahīm imām parīyur jvalanasyārthe na cāvindan hutāśanam 33 atha tān dviradaḥ kaś cit surendra dviradopamaḥ aśvatthastho 'gir ity evaṃ prāha devān bhṛgūdvaha 34 śaśāpa jvalanaḥ sarvān dviradān krodhamūrchitaḥ pratīpā bhavatāṃ jihvā bhavitrīti bhṛgūdvaha 35 ity uktvā niḥsṛto 'śvatthād agnir vāraṇasūcitaḥ praviveśa śamī garbham atha vahniḥ suṣupsayā 36 anugrahaṃ tu nāgānāṃ yaṃ cakruḥ śṛṇu taṃ prabho devā bhṛgukulaśreṣṭha prītāḥ satyaparākramāḥ 37 [devāh] pratīpayā jihvayāpi sarvāhārān kariṣyatha vācaṃ coccārayiṣyadhvam uccair avyañjitākṣaram ity uktvā punar evāgnim anusasrur divaukasaḥ 38 aśvatthān niḥsṛtaś cāgniḥ śamī garbhagatas tadā śukena khyāpito vipra taṃ devāḥ samupādravan 39 śaśāpa śukam agnis tu vāg vihīno bhaviṣyasi jihvāṃ cāvartayām āsa tasyāpi hutabhuk tadā 40 dṛṣṭvā tu jvalanaṃ devāḥ śukam ūcur dayānvitāḥ bhavitā na tvam atyantaṃ śakune naṣṭavāg iti 41 āvṛttajihvasya sato vākyaṃ kāntaṃ bhaviṣyati bālasyeva pravṛddhasya kalam avyaktam adbhutam 42 ity uktvā taṃ śamī garbhe vahnim ālakṣya devatāḥ tad evāyatanaṃ cakruḥ puṇyaṃ sarvakriyāsv api 43 tataḥ prabhṛti cāpy agniḥ śamī garbheṣu dṛśyate utpādane tathopāyam anujagmuś ca mānavāḥ 44 āpo rasātale yās tu saṃsṛṣṭāś citrabhānunā tāḥ parvata prasravaṇair ūṣmāṃ muñcanti bhārgava pāvakenādhiśayatā saṃtaptās tasya tejasā 45 tato 'gnir devatā dṛṣṭvā babhūva vyathitas tadā kim āgamanam ity evaṃ tān apṛcchata pāvakaḥ 46 tam ūcur vibudhāḥ sarve te caiva paramarṣayaḥ tvāṃ niyokṣyāmahe kārye tad bhavān kartum arhati kṛte ca tasmin bhavitā tavāpi sumahān guṇaḥ 47 [agni] brūta yad bhavatāṃ kāryaṃ sarvaṃ kartāsmi tat surāḥ bhavatāṃ hi niyojyo 'haṃ mā vo 'trāstu vicāraṇā 48 [devāh] asuras tārako nāma brahmaṇo varadarpitaḥ asmān prabādhate vīryād vadhas tasya vidhīyatām 49 imān devagaṇāṃs tāta prajāpatigaṇāṃs tathā ṛṣīṃś cāpi mahābhāgān paritrāyasva pāvaka 50 apatyaṃ tejasā yuktaṃ pravīraṃ janaya prabho yad bhayaṃ no 'surāt tasmān nāśayed dhavyavāhana 51 śaptānāṃ no mahādevyā nānyad asti parāyaṇam anyatra bhavato vīryaṃ tasmāt trāyasva nas tataḥ 52 ity uktaḥ sa tathety uktvā bhagāvān havyakavya bhuk jagāmātha durādharṣo gaṅgāṃ bhāgīrathīṃ prati 53 tayā cāpy abhavan miśro garbhaś cāsyābhavat tadā vavṛdhe sa tadā garbhaḥ kakṣe kṛṣṇa gatir yathā 54 tejasā tasya garbhasya gaṅgā vihvalacetanā saṃtāpam agamat tīvraṃ sā soḍhuṃ na śaśāka ha 55 āhite jvalanenātha garbhe tejaḥsamanvite gaṅgāyām asuraḥ kaś cid bhairavaṃ nādam utsṛjat 56 abuddhāpatitenātha nādena vipulena sā vitrastodbhrānta nayanā gaṅgā viplutalocanā visaṃjñā nāśakad garbhaṃ saṃdhārayitum ātmanā 57 sā tu tejaḥ parītāṅgī kampamānā ca jāhnavī uvāca vacanaṃ vipra tadā garbhabaloddhatā na te śaktāsmi bhagavaṃs tejaso 'sya vidhāraṇe 58 vimūḍhāsmi kṛtānena tathāsvāsthyaṃ kṛtaṃ param vihvalā cāsmi bhagavaṃs tejo naṣṭaṃ ca me 'nagha 59 dhāraṇe nāsya śaktāhaṃ garbhasya tapatāṃ vara utsrakṣye 'ham imaṃ duḥkhān na tu kāmāt kathaṃ cana 60 na cetaso 'sti saṃsparśo mama deva vibhāvaso āpad arthe hi saṃbandhaḥ susūkṣmo 'pi mahādyute 61 yad atra guṇasaṃpannam itaraṃ vā hutāśana tvayy eva tad ahaṃ manye dharmādharmau ca kevalau 62 tāmuvāca tato vahnir dhāryatāṃ dhāryatām ayam garbho mat tejasā yukto mahāguṇaphalodayaḥ 63 śaktā hy asi mahīṃ kṛtsnāṃ voḍhuṃ dhārayituṃ tathā na hi te kiṃ cid aprāpyaṃ mad reto dhāraṇād ṛte 64 sā vahninā vāryamāṇā devaiś cāpi sarid varā samutsasarja taṃ garbhaṃ merau girivare tadā 65 samarthā dhāraṇe cāpi rudra tejaḥ pradharṣitā nāśakat taṃ tadā garbhaṃ saṃdhārayitum ojasā 66 sā samutsṛjya taṃ duḥkhād dīptavaiśvānara prabham darśayām āsa cāgnis tāṃ tadā gaṅgāṃ bhṛgūdvaha papraccha saritāṃ śreṣṭhāṃ kac cid garbhaḥ sukhodayaḥ 67 kīdṛg varṇo 'pi vā devi kīdṛg rūpaś ca dṛśyate tejasā kena vā yuktaḥ sarvam etad bravīhi me 68 [gangā] jātarūpaḥ sa garbho vai tejasā tvam ivānala suvarṇo vimalo dīptaḥ parvataṃ cāvabhāsayat 69 padmotpalavimiśrāṇāṃ hradānām iva śītalaḥ gandho 'sya sa kadambānāṃ tulyo vai tapatāṃ vara 70 tejasā tasya garbhasya bhāskarasyeva raśmibhiḥ yad dravyaṃ parisaṃsṛṣṭaṃ pṛthivyāṃ parvateṣu vā tat sarvaṃ kāñcanī bhūtaṃ samantāt pratyadṛśyata 71 paryadhāvata śailāṃś ca nadīḥ prasravaṇāni ca vyadīpayat tejasā ca trailokyaṃ sa carācaram 72 evaṃrūpaḥ sa bhagavān putras te havyavāhana sūryavaiśvānara samaḥ kāntyā soma ivāparaḥ evam uktvā tu sā devī tatraivāntaradhīyata 73 pāvakaś cāpi tejasvī kṛtvā kāryaṃ divaukasām jagāmeṣṭaṃ tato deśaṃ tadā bhārgavanandana 74 etaiḥ karma guṇair loke nāmāgneḥ parigīyate hiraṇyaretā iti vai ṛṣibhir vibudhais tathā pṛthivī ca tadā devī khyātā vasumatīti vai 75 sa tu garbho mahātejā gāṅgeyaḥ pāvakodbhavaḥ divyaṃ śaravaṇaṃ prāpya vavṛdhe 'dbhutadarśanaḥ 76 dadṛśuḥ kṛttikās taṃ tu bālārkasadṛśadyutim jātasnehāś ca taṃ bālaṃ pupuṣuḥ stanya visravaiḥ 77 tataḥ sa kārttikeyatvam avāpa paramadyutiḥ skannatvāt skandatāṃ cāpi guhāvāsād guho 'bhavat 78 evaṃ suvarṇam utpannam apatyaṃ jātavedasaḥ tatra jāmbūnadaṃ śreṣṭhaṃ devānām api bhūṣaṇam 79 tataḥ prabhṛti cāpy etaj jātarūpam udāhṛtam yat suvarṇaṃ sa bhagavān agnir īśaḥ prajāpatiḥ 80 pavitrāṇāṃ pavitraṃ hi kanakaṃ dvijasattama agnī ṣomātmakaṃ caiva jātarūpam udāhṛtam 81 ratnānām uttamaṃ ratnaṃ bhūṣaṇānāṃ tathottamam pavitraṃ ca pavitrāṇāṃ maṅgalānāṃ ca maṅgalam |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 13
Chapter 85
|
1
[वसिस्ठ] अपि चेदं पुरा राम शरुतं मे बरह्म दर्शनम पितामहस्य यद्वृत्तं बरह्मणः परमात्मनः 2 देवस्य महतस तात वारुणीं बिभ्रतस तनुम ऐश्वर्ये वारुणे राम रुद्रस्येशस्य वै परभॊ 3 आजग्मुर मुनयः सर्वे देवाश चाग्निपुरॊगमाः यज्ञाङ्गानि च सर्वाणि वषट्काराश च मूर्तिमान 4 मूर्तिमन्ति च सामानि यजूंषि च सहस्रशः ऋग्वेदश चागमत तत्र पदक्रमविभूषितः 5 लक्षणानि सवराः सतॊभा निरुक्तं सवरभक्तयः ओंकारश चावसन नेत्रे निग्रहप्रग्रहौ तथा 6 वेदाश च सॊपनिषदॊ विद्या सावित्र्य अथापि च भूतं भव्यं भविष्यच च दधार भगवाञ शिवः जुह्वच चात्मन्य अथात्मानं सवयम एव तदा परभॊ 7 देवपत्न्यश च कन्याश च देवानां चैव मातरः आजग्मुः सहितास तत्र तदा भृगुकुलॊद्वह 8 यज्ञं पशुपतेः परीता वरुणस्य महात्मनः सवयम्भुवस तु ता दृष्ट्वा रेतः समपतद भुवि 9 तस्य शुक्रस्य निष्पन्दात पांसून संगृह्य भूमितः परास्यत पूषा कराभ्यां वै तस्मिन्न एव हुताशने 10 ततस तस्मिन संप्रवृत्ते सत्त्रे जवलितपावके बरह्मणॊ जुह्वतस तत्र परादुर्भावॊ बभूव ह 11 सकन्न मात्रं च तच छुक्रं सरुवेण परतिगृह्य सः आज्यवन मन्त्रवच चापि सॊ ऽजुहॊद भृगुनन्दन 12 ततः संजनयाम आस भूतग्रामं स वीर्यवान ततस तु तेजसस तस्माज जज्ञे लॊकेषु तैजसम 13 तमसस तामसा भावा वयापि सत्त्वं तथॊभयम स गुणस तेजसॊ नित्यं तमस्य आकाशम एव च 14 सर्वभूतेष्व अथ तथा सत्त्वं तेजस तथा तमः शुक्रे हुते ऽगनौ तस्मिंस तु परादुरासंस तरयः परभॊ 15 पुरुषा वपुषा युक्ता युक्ताः परसवजैर गुणैः भृग इत्य एव भृगुः पूर्वम अङ्गारेभ्यॊ ऽङगिराभवत 16 अङ्गारसंश्रयाच चैव कविर इत्य अपरॊ ऽभवत सह जवालाभिर उत्पन्नॊ भृगुस तस्माद भृगुः समृतः 17 मरीचिभ्यॊ मरीचिस तु मारीचः कश्यपॊ हय अभूत अङ्गारेभ्यॊ ऽङगिरास तात वालखिल्याः शिलॊच्चयात अत्रैवात्रेति च विभॊ जातम अत्रिं वदन्त्य अपि 18 तथा भस्म वयपॊहेभ्यॊ बरह्मर्षिगणसंमिताः वैखानसाः समुत्पन्नास तपः शरुतगुणेप्सवः अश्रुतॊ ऽसय समुत्पन्नाव अश्विनौ रूपसंमतौ 19 शेषाः परजानां पतयः सरॊतॊभ्यस तस्य जज्ञिरे ऋषयॊ लॊककूपेभ्यः सवेदाच छन्दॊ मलात्मकम 20 एतस्मात कारणाद आहुर अग्निं सर्वास तु देवताः ऋषयः शरुतसंम्पन्ना वेद परामाण्य दर्शनात 21 यानि दारूणि ते मासा निर्यासाः पक्षसंज्ञिताः अहॊरात्रा मुहूर्तास तु पित्तं जयॊतिश च वारुणम 22 रौद्रं लॊहितम इत्य आहुर लॊहितात कनकं समृतम तन मैत्रम इति विज्ञेयं धूमाच च वसवः समृताः 23 अर्चिषॊ याश च ते रुद्रास तथादित्या महाप्रभाः उद्दिष्टास ते तथाङ्गारा ये धिष्ण्येषु दिवि सथिताः 24 आदि नाथश च लॊकस्य तत्परं बरह्म तद धरुवम सर्वकामदम इत्य आहुस तत्र हव्यम उदावहत 25 ततॊ ऽबरवीन महादेवॊ वरुणः परमात्मकः मम सत्रम इदं दिव्यम अहं गृहपतिस तव इह 26 तरीणि पूर्वाण्य अपत्यानि मम तानि न संशयः इति जानीत खगमा मम यज्ञफलं हि तत 27 [अग्नि] मद अङ्गेभ्यः परसूतानि मदाश्रय कृतानि च ममैव तान्य अपत्यानि वरुणॊ हय अवशात्मकः 28 अथाब्रवील लॊकगुरुर बरह्मा लॊकपितामहः ममैव तान्य अपत्यानि मम शुक्रं हुतं हि तत 29 अहं वक्ता च मन्त्रस्य हॊता शुक्रस्य चैव ह यस्य बीजं फलं तस्य शुक्रं चेत कारणं मतम 30 ततॊ ऽबरुवन देवगणाः पितामहम उपेत्य वै कृताञ्जलिपुटाः सर्वे शिरॊभिर अभिवन्द्य च 31 वयं च भगवन सर्वे जगच च स चराचरम तवैव परसवाः सर्वे तस्माद अग्निर विभावसुः वरुणश चेश्वरॊ देवॊ लभतां कामम ईप्षितम 32 निसर्गाद वरुणश चापि बरह्मणॊ यादसां पतिः जग्राह वै भृगुं पूर्वम अपत्यं सूर्यवर्चसम 33 ईश्वरॊ ऽङगिरसं चाग्नेर अपत्यार्थे ऽभयकल्पयत पितामहस तव अपत्यं वै कविं जग्राह तत्त्ववित 34 तदा स वारुणः खयातॊ भृगुः परसव कर्मकृत आग्नेयस तव अङ्गिराः शरीमान कविर बराह्मॊ महायशाः भार्गवाङ्गिरसौ लॊके लॊकसंतान लक्षणौ 35 एते विप्र वराः सर्वे परजानां पतयस तरयः सर्वं संतानम एतेषाम इदम इत्य उपधारय 36 भृगॊस तु पुत्रास तत्रासन सप्त तुल्या भृगॊर गुणैः चयवनॊ वज्रशीर्षश च शुचिर और्वस तथैव च 37 शुक्रॊ वरेण्यश च विभुः सवनश चेति सप्त ते भार्गवा वारुणाः सर्वे येषां वंशे भवान अपि 38 अष्टौ चाङ्गिरसः पुत्रा वारुणास ते ऽपय उदाहृताः बृहस्पतिर उतथ्यश च वयस्यः शान्तिर एव च 39 घॊरॊ विरूपः संवर्तः सुधन्वा चाष्टमः समृतः एताष्टाव अग्निजाः सर्वे जञाननिष्ठा निरामयाः 40 बराह्मणस्य कवेः पुत्रा वारुणास ते ऽपय उदाहृताः अष्टौ परसवजैर युक्ता गुणैर बरह्म विदः शुभाः 41 कविः काव्यश च विष्णुश च बुद्धिमान उशनास तथा भृगुश च विरजाश चैव काशी चॊग्रश च धर्मवित 42 अष्टौ कवि सुता हय एते सर्वम एभिर जगत ततम परजापतय एते हि परजानां यैर इमाः परजाः 43 एवम अङ्गिरसश चैव कवेश च परसवान्वयैः भृगॊश च भृगुशार्दूल वंशजैः सततं जगत 44 वरुणश चादितॊ विप्र जग्राह परभुर ईश्वरः कविं तात भृगुं चैव तस्मात तौ वारुणौ समृतौ 45 जग्राहाङ्गिरसं देवः शिखी तस्माद धुताशनः तस्माद अङ्गिरसॊ जञेयाः सर्व एव तद अन्वयाः 46 बरह्मा पितामहः पूर्वं देवताभिः परसादितः इमे नः संतरिष्यन्ति परजाभिर जगद ईश्वराः 47 सर्वे परजानां पतयः सर्वे चाति तपस्विनः तवत्प्रसादाद इमं लॊकं तारयिष्यन्ति शाश्वतम 48 तथैव वंशकर्तारस तव तेजॊ विवर्धनाः भवेयुर वेदविदुषः सर्वे वाक पतयस तथा 49 देव पक्षधराः सौम्याः पराजापत्या महर्षयः आप्नुवन्ति तपश चैव बरह्मचर्यं परं तथा 50 सर्वे हि वयम एते च तवैव परसवः परभॊ देवानां बराह्मणानां च तवं हि कर्ता पितामह 51 मरीचिम आदितः कृत्वा सर्वे चैवाथ भार्गवाः अपत्यानीति संप्रेक्ष्य कषमयाम पितामह 52 ते तव अनेनैव रूपेण परजनिष्यन्ति वै परजाः सथापयिष्यन्ति चात्मानं युगादि निधनं तथा 53 एवम एतत पुरावृत्तं तस्य यज्ञे महात्मनः देव शरेष्ठस्य लॊकादौ वारुणीं बिभ्रतस तनुम 54 अग्निर बरह्मा पशुपतिः शर्वॊ रुद्रः परजापतिः अग्नेर अपत्यम एतद वै सुवर्णम इति धारणा 55 अग्न्यभावे च कुर्वन्ति वह्नि सथानेषु काञ्चनम जामदग्न्य परमाणज्ञा वेदश्रुतिनिदर्शनात 56 कुश सतम्बे जुहॊत्य अग्निं सुवर्णं तत संस्थितम हुते परीतिकरीम ऋद्धिं भगवांस तत्र मन्यते 57 तस्माद अग्निपराः सर्वा देवता इति शुश्रुम बरह्मणॊ हि परसूतॊ ऽगनिर अग्नेर अपि च काञ्चनम 58 तस्माद ये वै परयच्छन्ति सुवर्णं धर्मदर्शिनः देवतास ते परयच्छन्ति समस्ता इति नः शरुतम 59 तस्य चातमसॊ लॊका गच्छतः परमां गतिम सवर्लॊके राजराज्येन सॊ ऽभिषिच्येत भार्गव 60 आदित्यॊदयने पराप्ते विधिमन्त्रपुरस्कृतम ददाति काञ्चनं यॊ वै दुःस्वप्नं परतिहन्ति सः 61 ददात्य उदितमात्रे यस तस्य पाप्मा विधूयते मध्याह्ने ददतॊ रुक्मं हन्ति पापम अनागतम 62 ददाति पश्चिमां संध्यां यः सुवर्णं घृतव्रतः बरह्म वाय्वग्निसॊमानां सालॊक्यम उपयाति सः 63 सेन्द्रेषु चैव लॊकेषु परतिष्ठां पराप्नुते शुभाम इह लॊके यशः पराप्य शान्तपाप्मा परमॊदते 64 ततः संपद्यते ऽनयेषु लॊकेष्व अप्रतिमः सदा अनावृत गतिश चैव कामचारी भवत्य उत 65 न च कषरति तेभ्यः स शश्वच चैवाप्नुते महत सुवर्णम अक्षयं दत्त्वा लॊकान आप्नॊति पुष्कलान 66 यस तु संजनयित्वाग्निम आदित्यॊदयनं परति दद्याद वै वरतम उद्दिश्य सर्वान कामान समश्नुते 67 अग्निर इत्य एव तत पराहुः परदानं वै सुखावहम यथेष्ट गुणसंपन्नं परवर्तकम इति समृतम 68 [भ] इत्य उक्तः स वसिष्ठेन जामदग्न्यः परतापवान ददौ सुवर्णं विप्रेभ्यॊ वयमुच्यत च किल्बिषात 69 एतत ते सर्वम आख्यातं सुवर्णस्य महीपते परदानस्य फलं चैव जन्म चाग्न्यम अनुत्तमम 70 तस्मात तवम अपि विप्रेभ्यः परयच्छ कनकं बहु ददत सुवर्णं नृपते किल्बिषाद विप्रमॊक्ष्यसि |
1
[vasisṭha] api cedaṃ purā rāma śrutaṃ me brahma darśanam pitāmahasya yadvṛttaṃ brahmaṇaḥ paramātmanaḥ 2 devasya mahatas tāta vāruṇīṃ bibhratas tanum aiśvarye vāruṇe rāma rudrasyeśasya vai prabho 3 ājagmur munayaḥ sarve devāś cāgnipurogamāḥ yajñāṅgāni ca sarvāṇi vaṣaṭkārāś ca mūrtimān 4 mūrtimanti ca sāmāni yajūṃṣi ca sahasraśaḥ ṛgvedaś cāgamat tatra padakramavibhūṣitaḥ 5 lakṣaṇāni svarāḥ stobhā niruktaṃ svarabhaktayaḥ oṃkāraś cāvasan netre nigrahapragrahau tathā 6 vedāś ca sopaniṣado vidyā sāvitry athāpi ca bhūtaṃ bhavyaṃ bhaviṣyac ca dadhāra bhagavāñ śivaḥ juhvac cātmany athātmānaṃ svayam eva tadā prabho 7 devapatnyaś ca kanyāś ca devānāṃ caiva mātaraḥ ājagmuḥ sahitās tatra tadā bhṛgukulodvaha 8 yajñaṃ paśupateḥ prītā varuṇasya mahātmanaḥ svayambhuvas tu tā dṛṣṭvā retaḥ samapatad bhuvi 9 tasya śukrasya niṣpandāt pāṃsūn saṃgṛhya bhūmitaḥ prāsyat pūṣā karābhyāṃ vai tasminn eva hutāśane 10 tatas tasmin saṃpravṛtte sattre jvalitapāvake brahmaṇo juhvatas tatra prādurbhāvo babhūva ha 11 skanna mātraṃ ca tac chukraṃ sruveṇa pratigṛhya saḥ ājyavan mantravac cāpi so 'juhod bhṛgunandana 12 tataḥ saṃjanayām āsa bhūtagrāmaṃ sa vīryavān tatas tu tejasas tasmāj jajñe lokeṣu taijasam 13 tamasas tāmasā bhāvā vyāpi sattvaṃ tathobhayam sa guṇas tejaso nityaṃ tamasy ākāśam eva ca 14 sarvabhūteṣv atha tathā sattvaṃ tejas tathā tamaḥ śukre hute 'gnau tasmiṃs tu prādurāsaṃs trayaḥ prabho 15 puruṣā vapuṣā yuktā yuktāḥ prasavajair guṇaiḥ bhṛg ity eva bhṛguḥ pūrvam aṅgārebhyo 'ṅgirābhavat 16 aṅgārasaṃśrayāc caiva kavir ity aparo 'bhavat saha jvālābhir utpanno bhṛgus tasmād bhṛguḥ smṛtaḥ 17 marīcibhyo marīcis tu mārīcaḥ kaśyapo hy abhūt aṅgārebhyo 'ṅgirās tāta vālakhilyāḥ śiloccayāt atraivātreti ca vibho jātam atriṃ vadanty api 18 tathā bhasma vyapohebhyo brahmarṣigaṇasaṃmitāḥ vaikhānasāḥ samutpannās tapaḥ śrutaguṇepsavaḥ aśruto 'sya samutpannāv aśvinau rūpasaṃmatau 19 śeṣāḥ prajānāṃ patayaḥ srotobhyas tasya jajñire ṛṣayo lokakūpebhyaḥ svedāc chando malātmakam 20 etasmāt kāraṇād āhur agniṃ sarvās tu devatāḥ ṛṣayaḥ śrutasaṃmpannā veda prāmāṇya darśanāt 21 yāni dārūṇi te māsā niryāsāḥ pakṣasaṃjñitāḥ ahorātrā muhūrtās tu pittaṃ jyotiś ca vāruṇam 22 raudraṃ lohitam ity āhur lohitāt kanakaṃ smṛtam tan maitram iti vijñeyaṃ dhūmāc ca vasavaḥ smṛtāḥ 23 arciṣo yāś ca te rudrās tathādityā mahāprabhāḥ uddiṣṭās te tathāṅgārā ye dhiṣṇyeṣu divi sthitāḥ 24 ādi nāthaś ca lokasya tatparaṃ brahma tad dhruvam sarvakāmadam ity āhus tatra havyam udāvahat 25 tato 'bravīn mahādevo varuṇaḥ paramātmakaḥ mama satram idaṃ divyam ahaṃ gṛhapatis tv iha 26 trīṇi pūrvāṇy apatyāni mama tāni na saṃśayaḥ iti jānīta khagamā mama yajñaphalaṃ hi tat 27 [agni] mad aṅgebhyaḥ prasūtāni madāśraya kṛtāni ca mamaiva tāny apatyāni varuṇo hy avaśātmakaḥ 28 athābravīl lokagurur brahmā lokapitāmahaḥ mamaiva tāny apatyāni mama śukraṃ hutaṃ hi tat 29 ahaṃ vaktā ca mantrasya hotā śukrasya caiva ha yasya bījaṃ phalaṃ tasya śukraṃ cet kāraṇaṃ matam 30 tato 'bruvan devagaṇāḥ pitāmaham upetya vai kṛtāñjalipuṭāḥ sarve śirobhir abhivandya ca 31 vayaṃ ca bhagavan sarve jagac ca sa carācaram tavaiva prasavāḥ sarve tasmād agnir vibhāvasuḥ varuṇaś ceśvaro devo labhatāṃ kāmam īpṣitam 32 nisargād varuṇaś cāpi brahmaṇo yādasāṃ patiḥ jagrāha vai bhṛguṃ pūrvam apatyaṃ sūryavarcasam 33 īśvaro 'ṅgirasaṃ cāgner apatyārthe 'bhyakalpayat pitāmahas tv apatyaṃ vai kaviṃ jagrāha tattvavit 34 tadā sa vāruṇaḥ khyāto bhṛguḥ prasava karmakṛt āgneyas tv aṅgirāḥ śrīmān kavir brāhmo mahāyaśāḥ bhārgavāṅgirasau loke lokasaṃtāna lakṣaṇau 35 ete vipra varāḥ sarve prajānāṃ patayas trayaḥ sarvaṃ saṃtānam eteṣām idam ity upadhāraya 36 bhṛgos tu putrās tatrāsan sapta tulyā bhṛgor guṇaiḥ cyavano vajraśīrṣaś ca śucir aurvas tathaiva ca 37 śukro vareṇyaś ca vibhuḥ savanaś ceti sapta te bhārgavā vāruṇāḥ sarve yeṣāṃ vaṃśe bhavān api 38 aṣṭau cāṅgirasaḥ putrā vāruṇās te 'py udāhṛtāḥ bṛhaspatir utathyaś ca vayasyaḥ śāntir eva ca 39 ghoro virūpaḥ saṃvartaḥ sudhanvā cāṣṭamaḥ smṛtaḥ etāṣṭāv agnijāḥ sarve jñānaniṣṭhā nirāmayāḥ 40 brāhmaṇasya kaveḥ putrā vāruṇās te 'py udāhṛtāḥ aṣṭau prasavajair yuktā guṇair brahma vidaḥ śubhāḥ 41 kaviḥ kāvyaś ca viṣṇuś ca buddhimān uśanās tathā bhṛguś ca virajāś caiva kāśī cograś ca dharmavit 42 aṣṭau kavi sutā hy ete sarvam ebhir jagat tatam prajāpataya ete hi prajānāṃ yair imāḥ prajāḥ 43 evam aṅgirasaś caiva kaveś ca prasavānvayaiḥ bhṛgoś ca bhṛguśārdūla vaṃśajaiḥ satataṃ jagat 44 varuṇaś cādito vipra jagrāha prabhur īśvaraḥ kaviṃ tāta bhṛguṃ caiva tasmāt tau vāruṇau smṛtau 45 jagrāhāṅgirasaṃ devaḥ śikhī tasmād dhutāśanaḥ tasmād aṅgiraso jñeyāḥ sarva eva tad anvayāḥ 46 brahmā pitāmahaḥ pūrvaṃ devatābhiḥ prasāditaḥ ime naḥ saṃtariṣyanti prajābhir jagad īśvarāḥ 47 sarve prajānāṃ patayaḥ sarve cāti tapasvinaḥ tvatprasādād imaṃ lokaṃ tārayiṣyanti śāśvatam 48 tathaiva vaṃśakartāras tava tejo vivardhanāḥ bhaveyur vedaviduṣaḥ sarve vāk patayas tathā 49 deva pakṣadharāḥ saumyāḥ prājāpatyā maharṣayaḥ āpnuvanti tapaś caiva brahmacaryaṃ paraṃ tathā 50 sarve hi vayam ete ca tavaiva prasavaḥ prabho devānāṃ brāhmaṇānāṃ ca tvaṃ hi kartā pitāmaha 51 marīcim āditaḥ kṛtvā sarve caivātha bhārgavāḥ apatyānīti saṃprekṣya kṣamayāma pitāmaha 52 te tv anenaiva rūpeṇa prajaniṣyanti vai prajāḥ sthāpayiṣyanti cātmānaṃ yugādi nidhanaṃ tathā 53 evam etat purāvṛttaṃ tasya yajñe mahātmanaḥ deva śreṣṭhasya lokādau vāruṇīṃ bibhratas tanum 54 agnir brahmā paśupatiḥ śarvo rudraḥ prajāpatiḥ agner apatyam etad vai suvarṇam iti dhāraṇā 55 agnyabhāve ca kurvanti vahni sthāneṣu kāñcanam jāmadagnya pramāṇajñā vedaśrutinidarśanāt 56 kuśa stambe juhoty agniṃ suvarṇaṃ tata saṃsthitam hute prītikarīm ṛddhiṃ bhagavāṃs tatra manyate 57 tasmād agniparāḥ sarvā devatā iti śuśruma brahmaṇo hi prasūto 'gnir agner api ca kāñcanam 58 tasmād ye vai prayacchanti suvarṇaṃ dharmadarśinaḥ devatās te prayacchanti samastā iti naḥ śrutam 59 tasya cātamaso lokā gacchataḥ paramāṃ gatim svarloke rājarājyena so 'bhiṣicyeta bhārgava 60 ādityodayane prāpte vidhimantrapuraskṛtam dadāti kāñcanaṃ yo vai duḥsvapnaṃ pratihanti saḥ 61 dadāty uditamātre yas tasya pāpmā vidhūyate madhyāhne dadato rukmaṃ hanti pāpam anāgatam 62 dadāti paścimāṃ saṃdhyāṃ yaḥ suvarṇaṃ ghṛtavrataḥ brahma vāyvagnisomānāṃ sālokyam upayāti saḥ 63 sendreṣu caiva lokeṣu pratiṣṭhāṃ prāpnute śubhām iha loke yaśaḥ prāpya śāntapāpmā pramodate 64 tataḥ saṃpadyate 'nyeṣu lokeṣv apratimaḥ sadā anāvṛta gatiś caiva kāmacārī bhavaty uta 65 na ca kṣarati tebhyaḥ sa śaśvac caivāpnute mahat suvarṇam akṣayaṃ dattvā lokān āpnoti puṣkalān 66 yas tu saṃjanayitvāgnim ādityodayanaṃ prati dadyād vai vratam uddiśya sarvān kāmān samaśnute 67 agnir ity eva tat prāhuḥ pradānaṃ vai sukhāvaham yatheṣṭa guṇasaṃpannaṃ pravartakam iti smṛtam 68 [bh] ity uktaḥ sa vasiṣṭhena jāmadagnyaḥ pratāpavān dadau suvarṇaṃ viprebhyo vyamucyata ca kilbiṣāt 69 etat te sarvam ākhyātaṃ suvarṇasya mahīpate pradānasya phalaṃ caiva janma cāgnyam anuttamam 70 tasmāt tvam api viprebhyaḥ prayaccha kanakaṃ bahu dadat suvarṇaṃ nṛpate kilbiṣād vipramokṣyasi |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 13
Chapter 86
|
1
[य] उक्ताः पितामहेनेह सुवर्णस्य विधानतः विस्तरेण परदानस्य ये गुणाः शरुतिलक्षणाः 2 यत तु कारणम उत्पत्तेः सुवर्णस्येह कीर्तितम स कथं तारकः पराप्तॊ निधनं तद बरवीहि मे 3 उक्तः स देवतानां हि अवध्य इति पार्थिव न च तस्येह ते मृत्युर विस्तरेण परकीर्तितः 4 एतद इच्छाम्य अहं शरॊतुं तवत्तः कुरुकुलॊद्वह कार्त्स्न्येन तारक वधं परं पौतूहलं हि मे 5 [भ] विपन्नकृत्या राजेन्द्र देवता ऋषयस तथा कृत्तिकाश चॊचयाम आसुर अपत्यभरणाय वै 6 न देवतानां काचिद धि समर्था जातवेदसः एकापि शक्ता तं गर्भं संधारयितुम ओजसा 7 षण्णां तासां ततः परीतः पावकॊ गर्भधारणात सवेन तेजॊ विसर्गेण वीर्येण परमेण च 8 तास तु षट कृत्तिका गर्भं पुपुषुर जातवेदसः षट्सु वर्त्मसु तेजॊ ऽगनेः सकलं निहितं परभॊ 9 ततस ता वर्धमानस्य कुमारस्य महात्मनः तेजसाभिपरीताङ्ग्यॊ न कव चिच छर्म लेभिरे 10 ततस तेजः परीताङ्ग्यः सर्वाः काल उपस्थिते समं गर्भं सुषुविरे कृत्तिकास ता नरर्षभ 11 ततस तं षड अधिष्ठानं गर्भम एकत्वम आगतम पृथिवी परतिजग्राह कान्ती पुरसमीपतः 12 स गर्भॊ दिव्यसंस्थानॊ दीप्तिमान पावकप्रभः दिव्यं शरवणं पराप्य ववृधे परियदर्शनः 13 ददृशुः कृत्तिकास तं तु बालं वह्नि समद्युतिम जातस्नेहाश च सौहार्दात पुपुषुः सतन्य विस्रवैः 14 अभवत कार्त्तिकेयः स तरैलॊक्ये स चराचरे सकन्नत्वात सकन्दतां चापगुहावासाद गुहॊ ऽभवत 15 ततॊ देवास तरयस्त्रिंशद दिशश च स दिग ईश्वराः रुद्रॊ धाता च विष्णुश च यज्ञः पूषार्यमा भगः 16 अंशॊ मित्रश च साध्याश च वसवॊ वासवॊ ऽशविनौ आपॊ वायुर नभश चन्द्रॊ नक्षत्राणि गरहा रविः 17 पृथग भूतानि चान्यानि यानि देवार्पणानि वै आजग्मुस तत्र तं दरष्टुं कुमारं जवलनात्मजम ऋषयस तुष्टुवुश चैव गन्धर्वाश च जगुस तथा 18 षडाननं कुमारं तं दविषड अक्षं दविज परियम पीनांसं दवादश भुजं पावकादित्यवर्चसम 19 शयानं शरगुल्मस्थं दृष्ट्वा देवाः सहर्षिभिः लेभिरे परमं हर्षं मेनिरे चासुरं हतम 20 ततॊ देवाः परियाण्य अस्य सर्व एव समाचरन करीडतः करीडनीयानि ददुः पक्षिगणांश च ह 21 सुपर्णॊ ऽसय ददौ पत्रं मयूरं चित्रबर्हिणम राक्षसाश च ददुस तस्मै वराहमहिषाव उभौ 22 कुक्कुटं चाग्निसंकाशं परददौ वरुणः सवयम चन्द्रमाः परददौ मेषम आदित्यॊ रुचिरां परभाम 23 गवां माता च गा देवी ददौ शतसहस्रशः छागम अग्निर गुणॊपेतम इला पुष्पफलं बहु 24 सुधन्वा शकटं चैव रथं चामितकूबरम वरुणॊ वारुणान दिव्यान भुजंगान परददौ शुभान सिंहान सुरेन्द्रॊ वयाघ्रांश च दवीपिनॊ ऽनयांश च दंष्ट्रिणः 25 शवापदांश च बहून घॊरांश छत्राणि विविधानि च राक्षसासुरसंघाश च ये ऽनुजग्मुस तम ईश्वरम 26 वर्धमानं तु तं दृष्ट्वा परार्थयाम आस तारकः उपायैर बहुभिर हन्तुं नाशकच चापि तं विभुम 27 सेनापत्येन तं देवाः पूजयित्वा गुहालयम शशंसुर विप्रकारं तंतस्मै तारक कारितम 28 स विवृद्धॊ महावीर्यॊ देव सेनापतिः परभुः जघानामॊघया शक्त्या दानवं तारकं गुहः 29 तेन तस्मिन कुमारेण करीडता निहते ऽसुरे सुरेन्द्रः सथापितॊ राज्ये देवानां पुनर ईश्वरः 30 स सेनापतिर एवाथ बभौ सकन्दः परतापवान ईशॊ गॊप्ता च देवानां परिय कृच छंकरस्य च 31 हिरण्यमूर्तिर भगवान एष एव च पावकिः सदा कुमारॊ देवानां सेनापत्यम अवाप्तवान 32 तस्मात सुवर्णं मङ्गल्यं रत्नम अक्षय्यम उत्तमम सहजं कार्त्तिकेयस्य वह्नेस तेजः परं मतम 33 एवं रामाय कौरव्य वसिष्ठॊ ऽकथयत पुरा तस्मात सुवर्णदानाय परयतस्व नराधिप 34 रामः सुवर्णं दत्त्वा हि विमुक्तः सर्वकिल्बिषैः तरिविष्टपे महत सथानम अवापासुलभं नरैः |
1
[y] uktāḥ pitāmaheneha suvarṇasya vidhānataḥ vistareṇa pradānasya ye guṇāḥ śrutilakṣaṇāḥ 2 yat tu kāraṇam utpatteḥ suvarṇasyeha kīrtitam sa kathaṃ tārakaḥ prāpto nidhanaṃ tad bravīhi me 3 uktaḥ sa devatānāṃ hi avadhya iti pārthiva na ca tasyeha te mṛtyur vistareṇa prakīrtitaḥ 4 etad icchāmy ahaṃ śrotuṃ tvattaḥ kurukulodvaha kārtsnyena tāraka vadhaṃ paraṃ pautūhalaṃ hi me 5 [bh] vipannakṛtyā rājendra devatā ṛṣayas tathā kṛttikāś cocayām āsur apatyabharaṇāya vai 6 na devatānāṃ kācid dhi samarthā jātavedasaḥ ekāpi śaktā taṃ garbhaṃ saṃdhārayitum ojasā 7 ṣaṇṇāṃ tāsāṃ tataḥ prītaḥ pāvako garbhadhāraṇāt svena tejo visargeṇa vīryeṇa parameṇa ca 8 tās tu ṣaṭ kṛttikā garbhaṃ pupuṣur jātavedasaḥ ṣaṭsu vartmasu tejo 'gneḥ sakalaṃ nihitaṃ prabho 9 tatas tā vardhamānasya kumārasya mahātmanaḥ tejasābhiparītāṅgyo na kva cic charma lebhire 10 tatas tejaḥ parītāṅgyaḥ sarvāḥ kāla upasthite samaṃ garbhaṃ suṣuvire kṛttikās tā nararṣabha 11 tatas taṃ ṣaḍ adhiṣṭhānaṃ garbham ekatvam āgatam pṛthivī pratijagrāha kāntī purasamīpataḥ 12 sa garbho divyasaṃsthāno dīptimān pāvakaprabhaḥ divyaṃ śaravaṇaṃ prāpya vavṛdhe priyadarśanaḥ 13 dadṛśuḥ kṛttikās taṃ tu bālaṃ vahni samadyutim jātasnehāś ca sauhārdāt pupuṣuḥ stanya visravaiḥ 14 abhavat kārttikeyaḥ sa trailokye sa carācare skannatvāt skandatāṃ cāpaguhāvāsād guho 'bhavat 15 tato devās trayastriṃśad diśaś ca sa dig īśvarāḥ rudro dhātā ca viṣṇuś ca yajñaḥ pūṣāryamā bhagaḥ 16 aṃśo mitraś ca sādhyāś ca vasavo vāsavo 'śvinau āpo vāyur nabhaś candro nakṣatrāṇi grahā raviḥ 17 pṛthag bhūtāni cānyāni yāni devārpaṇāni vai ājagmus tatra taṃ draṣṭuṃ kumāraṃ jvalanātmajam ṛṣayas tuṣṭuvuś caiva gandharvāś ca jagus tathā 18 ṣaḍānanaṃ kumāraṃ taṃ dviṣaḍ akṣaṃ dvija priyam pīnāṃsaṃ dvādaśa bhujaṃ pāvakādityavarcasam 19 śayānaṃ śaragulmasthaṃ dṛṣṭvā devāḥ saharṣibhiḥ lebhire paramaṃ harṣaṃ menire cāsuraṃ hatam 20 tato devāḥ priyāṇy asya sarva eva samācaran krīḍataḥ krīḍanīyāni daduḥ pakṣigaṇāṃś ca ha 21 suparṇo 'sya dadau patraṃ mayūraṃ citrabarhiṇam rākṣasāś ca dadus tasmai varāhamahiṣāv ubhau 22 kukkuṭaṃ cāgnisaṃkāśaṃ pradadau varuṇaḥ svayam candramāḥ pradadau meṣam ādityo rucirāṃ prabhām 23 gavāṃ mātā ca gā devī dadau śatasahasraśaḥ chāgam agnir guṇopetam ilā puṣpaphalaṃ bahu 24 sudhanvā śakaṭaṃ caiva rathaṃ cāmitakūbaram varuṇo vāruṇān divyān bhujaṃgān pradadau śubhān siṃhān surendro vyāghrāṃś ca dvīpino 'nyāṃś ca daṃṣṭriṇaḥ 25 śvāpadāṃś ca bahūn ghorāṃś chatrāṇi vividhāni ca rākṣasāsurasaṃghāś ca ye 'nujagmus tam īśvaram 26 vardhamānaṃ tu taṃ dṛṣṭvā prārthayām āsa tārakaḥ upāyair bahubhir hantuṃ nāśakac cāpi taṃ vibhum 27 senāpatyena taṃ devāḥ pūjayitvā guhālayam śaśaṃsur viprakāraṃ taṃtasmai tāraka kāritam 28 sa vivṛddho mahāvīryo deva senāpatiḥ prabhuḥ jaghānāmoghayā śaktyā dānavaṃ tārakaṃ guhaḥ 29 tena tasmin kumāreṇa krīḍatā nihate 'sure surendraḥ sthāpito rājye devānāṃ punar īśvaraḥ 30 sa senāpatir evātha babhau skandaḥ pratāpavān īśo goptā ca devānāṃ priya kṛc chaṃkarasya ca 31 hiraṇyamūrtir bhagavān eṣa eva ca pāvakiḥ sadā kumāro devānāṃ senāpatyam avāptavān 32 tasmāt suvarṇaṃ maṅgalyaṃ ratnam akṣayyam uttamam sahajaṃ kārttikeyasya vahnes tejaḥ paraṃ matam 33 evaṃ rāmāya kauravya vasiṣṭho 'kathayat purā tasmāt suvarṇadānāya prayatasva narādhipa 34 rāmaḥ suvarṇaṃ dattvā hi vimuktaḥ sarvakilbiṣaiḥ triviṣṭape mahat sthānam avāpāsulabhaṃ naraiḥ |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 13
Chapter 87
|
1
[य] चातुर्वर्ण्यस्य धर्मात्मन धर्मः परॊक्तस तवयानघ तथैव मे शराद्धविधिं कृत्स्नं परब्रूहि पार्थिव 2 [व] युधिष्ठिरेणैवम उक्तॊ भीष्मः शांतनवस तदा इमं शराद्धविधिं कृत्स्नं परवक्तुम उपचक्रमे 3 [भ] शृणुष्वावहितॊ राजञ शराद्धकल्पम इमं शुभम धन्यं यशस्यं पुत्रीयं पितृयज्ञं परंतप 4 देवासुरमनुष्याणां गन्धर्वॊरगरक्षसाम पिशाचकिंनराणां च पूज्या वै पितरः सदा 5 पितॄन पूज्यादितः पश्चाद देवान संतर्पयन्ति वै तस्मात सर्वप्रयत्नेन पुरुषः पूजयेत सदा 6 अन्वाहार्यं महाराज पितॄणां शराद्धम उच्यते तच चामिषेण विधिना विधिः परथमकल्पितः 7 सर्वेष्व अहःसु परीयन्ते कृतैः शराद्धैः पितामहाः परवक्ष्यामि तु ते सर्वांस तिथ्यां तिथ्यां गुणागुणान 8 येष्व अहःसु कृतैः शराद्धैर यत फलं पराप्यते ऽनघ तत सर्वं कीर्तयिष्यामि यथावत तन निबॊध मे 9 पितॄन अर्च्य परतिपदि पराप्नुयात सवगृहे सत्रियः अभिरूप परजायिन्यॊ दर्शनीया बहु परजाः 10 सत्रियॊ दवितीयां जायन्ते तृतीयायां तु वन्दिनः चतुर्थ्यां कषुद्रपशवॊ भवन्ति बहवॊ गृहे 11 पञ्चम्यां बहवः पुत्रा जायन्ते कुर्वतां नृप कुर्वाणास तु नराः षष्ठ्यां भवन्ति दयुतिभागिनः 12 कृषिभागी भवेच छराद्धं कुर्वाणः सप्तमीं नृप अष्टम्यां तु परकुर्वाणॊ वाणिज्ये लाभम आप्नुयात 13 नवम्यां कुर्वतः शराद्धं भवत्य एकशफं बहु विवर्धन्ते तु दशमीं गावः शराद्धानि कुर्वतः 14 कुप्य भागी भवेन मर्त्यः कुर्वन्न एकादशीं नृप बरह्म वर्चस्विनः पुत्रा जायन्ते तस्य वेश्मनि 15 दवादश्याम ईहमानस्य नित्यम एव परदृश्यते रजतं बहु चित्रं च सुवर्णं च मनॊरमम 16 जञातीनां तु भवेच छरेष्ठः कुर्वञ शराद्धं तरयॊदशीम अवश्यं तु युवानॊ ऽसय परमीयन्ते नरा गृहे 17 युद्धभागी भवेन मर्त्यः शराद्धं कुर्वंश चतुर्दशीम अमावास्यां तु निवपन सर्वान कामान अवाप्नुयात 18 कृष्णपक्षे दशम्य आदौ वर्जयित्वा चतुर्दशीम शराद्धकर्मणि तिथ्यः सयुः परशस्ता न तथेतराः 19 यथा चैवापरः पक्षः पूर्वपक्षाद विशिष्यते तथा शराद्धस्य पूर्वाह्णाद अपराह्णॊ विशिष्यते |
1
[y] cāturvarṇyasya dharmātman dharmaḥ proktas tvayānagha tathaiva me śrāddhavidhiṃ kṛtsnaṃ prabrūhi pārthiva 2 [v] yudhiṣṭhireṇaivam ukto bhīṣmaḥ śāṃtanavas tadā imaṃ śrāddhavidhiṃ kṛtsnaṃ pravaktum upacakrame 3 [bh] śṛṇuṣvāvahito rājañ śrāddhakalpam imaṃ śubham dhanyaṃ yaśasyaṃ putrīyaṃ pitṛyajñaṃ paraṃtapa 4 devāsuramanuṣyāṇāṃ gandharvoragarakṣasām piśācakiṃnarāṇāṃ ca pūjyā vai pitaraḥ sadā 5 pitṝn pūjyāditaḥ paścād devān saṃtarpayanti vai tasmāt sarvaprayatnena puruṣaḥ pūjayet sadā 6 anvāhāryaṃ mahārāja pitṝṇāṃ śrāddham ucyate tac cāmiṣeṇa vidhinā vidhiḥ prathamakalpitaḥ 7 sarveṣv ahaḥsu prīyante kṛtaiḥ śrāddhaiḥ pitāmahāḥ pravakṣyāmi tu te sarvāṃs tithyāṃ tithyāṃ guṇāguṇān 8 yeṣv ahaḥsu kṛtaiḥ śrāddhair yat phalaṃ prāpyate 'nagha tat sarvaṃ kīrtayiṣyāmi yathāvat tan nibodha me 9 pitṝn arcya pratipadi prāpnuyāt svagṛhe striyaḥ abhirūpa prajāyinyo darśanīyā bahu prajāḥ 10 striyo dvitīyāṃ jāyante tṛtīyāyāṃ tu vandinaḥ caturthyāṃ kṣudrapaśavo bhavanti bahavo gṛhe 11 pañcamyāṃ bahavaḥ putrā jāyante kurvatāṃ nṛpa kurvāṇās tu narāḥ ṣaṣṭhyāṃ bhavanti dyutibhāginaḥ 12 kṛṣibhāgī bhavec chrāddhaṃ kurvāṇaḥ saptamīṃ nṛpa aṣṭamyāṃ tu prakurvāṇo vāṇijye lābham āpnuyāt 13 navamyāṃ kurvataḥ śrāddhaṃ bhavaty ekaśaphaṃ bahu vivardhante tu daśamīṃ gāvaḥ śrāddhāni kurvataḥ 14 kupya bhāgī bhaven martyaḥ kurvann ekādaśīṃ nṛpa brahma varcasvinaḥ putrā jāyante tasya veśmani 15 dvādaśyām īhamānasya nityam eva pradṛśyate rajataṃ bahu citraṃ ca suvarṇaṃ ca manoramam 16 jñātīnāṃ tu bhavec chreṣṭhaḥ kurvañ śrāddhaṃ trayodaśīm avaśyaṃ tu yuvāno 'sya pramīyante narā gṛhe 17 yuddhabhāgī bhaven martyaḥ śrāddhaṃ kurvaṃś caturdaśīm amāvāsyāṃ tu nivapan sarvān kāmān avāpnuyāt 18 kṛṣṇapakṣe daśamy ādau varjayitvā caturdaśīm śrāddhakarmaṇi tithyaḥ syuḥ praśastā na tathetarāḥ 19 yathā caivāparaḥ pakṣaḥ pūrvapakṣād viśiṣyate tathā śrāddhasya pūrvāhṇād aparāhṇo viśiṣyate |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 13
Chapter 88
|
1
[य] किं सविद दत्तं पितृभ्यॊ वै भवत्य अक्षयम ईश्वर किं हविश चिररात्राय किम आनन्त्याय कल्पते 2 [भ] हवींषि शराद्धकल्पे तु यानि शराद्धविदॊ विदुः तानि मे शृणु काम्यानि फलं चैव युधिष्ठिर 3 तिलैर वरीहि यवैर माषैर अद्भिर मूलफलैस तथा दत्तेन मासं परीयन्ते शराद्धेन पितरॊ नृप 4 वर्धमानतिलं शराद्धम अक्षयं मनुर अब्रवीत सर्वेष्व एव तु भॊज्येषु तिलाः पराधान्यतः समृताः 5 दवौ मासौ तु भवेत तृप्तिर मत्स्यैः पितृगणस्य ह तरीन मासान आविकेनाहुश चातुर्मास्यं शशेन तु 6 आजेन मासान परीयन्ते पञ्चैव पितरॊ नृप वाराहेण तु षण मासान सप्त वै शाकुनेन तु 7 मासान अष्टौ पार्षतेन रौरवेण नवैव तु गवयस्य तु मांसेन तृप्तिः सयाद दश मासिकी 8 मासान एकादश परीतिः पितॄणां माहिषेण तु गव्येन दत्ते शराद्धे तु संवत्सरम इहॊच्यते 9 यथा गव्यं तथायुक्तं पायसं सर्पिषा सह वाध्रीणसस्य मांसेन तृप्तिर दवादश वार्षिकी 10 आनन्त्याय भवेद दत्तं खड्गमांसं पितृक्षये कालशाकं च लौहं चाप्य आनन्त्यं छाग उच्यते 11 गाथाश चाप्य अत्र गायन्ति पितृगीता युधिष्ठिर सनत्सुमारॊ भगवान पुरा मय्य अभ्यभाषत 12 अपि नः स कुले जायाद यॊ नॊ दद्यात तरयॊदशीम मघासु सर्पिषा युक्तं पायसं दक्षिणायने 13 आजेन वापि लौहेन मघास्व एव यतव्रतः हस्तिच छायासु विधिवत कर्ण वयजनवीजितम 14 एष्टव्या बहवः पुत्रा यद्य एकॊ ऽपि गयां वरजेत यत्रासौ परथितॊ लॊकेष्व अक्षय्य करणॊ वटः 15 आपॊ मूलं फलं मांसम अन्नं वापि पितृक्षये यत किं चिन मधु संमिश्रं तद आनन्त्याय कल्पते |
1
[y] kiṃ svid dattaṃ pitṛbhyo vai bhavaty akṣayam īśvara kiṃ haviś cirarātrāya kim ānantyāya kalpate 2 [bh] havīṃṣi śrāddhakalpe tu yāni śrāddhavido viduḥ tāni me śṛṇu kāmyāni phalaṃ caiva yudhiṣṭhira 3 tilair vrīhi yavair māṣair adbhir mūlaphalais tathā dattena māsaṃ prīyante śrāddhena pitaro nṛpa 4 vardhamānatilaṃ śrāddham akṣayaṃ manur abravīt sarveṣv eva tu bhojyeṣu tilāḥ prādhānyataḥ smṛtāḥ 5 dvau māsau tu bhavet tṛptir matsyaiḥ pitṛgaṇasya ha trīn māsān āvikenāhuś cāturmāsyaṃ śaśena tu 6 ājena māsān prīyante pañcaiva pitaro nṛpa vārāheṇa tu ṣaṇ māsān sapta vai śākunena tu 7 māsān aṣṭau pārṣatena rauraveṇa navaiva tu gavayasya tu māṃsena tṛptiḥ syād daśa māsikī 8 māsān ekādaśa prītiḥ pitṝṇāṃ māhiṣeṇa tu gavyena datte śrāddhe tu saṃvatsaram ihocyate 9 yathā gavyaṃ tathāyuktaṃ pāyasaṃ sarpiṣā saha vādhrīṇasasya māṃsena tṛptir dvādaśa vārṣikī 10 ānantyāya bhaved dattaṃ khaḍgamāṃsaṃ pitṛkṣaye kālaśākaṃ ca lauhaṃ cāpy ānantyaṃ chāga ucyate 11 gāthāś cāpy atra gāyanti pitṛgītā yudhiṣṭhira sanatsumāro bhagavān purā mayy abhyabhāṣata 12 api naḥ sa kule jāyād yo no dadyāt trayodaśīm maghāsu sarpiṣā yuktaṃ pāyasaṃ dakṣiṇāyane 13 ājena vāpi lauhena maghāsv eva yatavrataḥ hastic chāyāsu vidhivat karṇa vyajanavījitam 14 eṣṭavyā bahavaḥ putrā yady eko 'pi gayāṃ vrajet yatrāsau prathito lokeṣv akṣayya karaṇo vaṭaḥ 15 āpo mūlaṃ phalaṃ māṃsam annaṃ vāpi pitṛkṣaye yat kiṃ cin madhu saṃmiśraṃ tad ānantyāya kalpate |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 13
Chapter 89
|
1
[भ] यमस तु यानि शराद्धानि परॊवाच शशबिन्दवे तानि मे शृणु काम्यानि नक्षत्रेषु पृथक पृथक 2 शराद्धं यः कृत्तिका यॊगे कुर्वीत सततं नरः अग्नीन आधाय सापत्यॊ यजेत विगतज्वरः 3 अपत्यकामॊ रॊहिण्याम ओजः कामॊ मृगॊत्तमे करूरकर्मा ददच छराद्धम आर्द्रायां मानवॊ भवेत 4 कृषिभागी भवेन मर्त्यः कुर्वञ शराद्धं पुनर वसौ पुष्टि कामॊ ऽथ पुष्येण शराद्धम ईहेत मानवः 5 आश्लेषायां ददच छराद्धं वीरान पुत्रान परजायते जञातीनां तु भवेच छरेष्ठॊ मघासु शराद्धम आवपन 6 फल्गुनीषु ददच छराद्धं सुभगः शराद्धदॊ भवेत अपत्यभाग उत्तरासु हस्तेन फलभाग भवेत 7 चित्रायां तु दतच छराद्धं लभेद रूपवतः सुतान सवाति यॊगे पितॄन अर्च्य वाणिज्यम उपजीवति 8 बहुपुत्रॊ विशाखासु पित्र्यम ईहन भवेन नरः अनुराधासु कुर्वाणॊ राजचक्रं परवर्तयेत 9 आदिपत्यं वरजेन मर्त्यॊ जयेष्ठायाम अपवर्जयन नरः कुरु कुलश्रेष्ठ शराद्धा दमपुरः सरः 10 मूले तव आरॊग्यम अर्च्छेत यशॊ ऽषाढास्व अनुत्तमम उत्तरासु तव अषाढासु वीतशॊकश चरेन महीम 11 शराद्धं तव अभिजिता कुर्वन विद्यां शरेष्टाम अवाप्नुयात शरवणे तु ददच छराद्धं परेत्य गच्छेत परां गतिम 12 राज्यभागी धनिष्ठायां पराप्नुयान नापदं नरः नक्षत्रे वारुणे कुर्वन भिषक सिद्धिम अवाप्नुयात 13 पूर्वप्रॊष्ठ पदाः कुर्वन बहु विन्देद अजाविकम उत्तरास्व अथ कुर्वाणॊ विन्दते गाः सहस्रशः 14 बहुरूप्य कृतं वित्तं विन्दते रेवतीं शरितः अश्वांश चाश्वयुजे वेत्ति भरणीष्व आयुर उत्तमम 15 इमं शराद्धविधिं शरुत्वा शशबिन्दुस तथाकरॊत अक्लेशेनाजयच चापि महीं सॊ ऽनुशशास ह |
1
[bh] yamas tu yāni śrāddhāni provāca śaśabindave tāni me śṛṇu kāmyāni nakṣatreṣu pṛthak pṛthak 2 śrāddhaṃ yaḥ kṛttikā yoge kurvīta satataṃ naraḥ agnīn ādhāya sāpatyo yajeta vigatajvaraḥ 3 apatyakāmo rohiṇyām ojaḥ kāmo mṛgottame krūrakarmā dadac chrāddham ārdrāyāṃ mānavo bhavet 4 kṛṣibhāgī bhaven martyaḥ kurvañ śrāddhaṃ punar vasau puṣṭi kāmo 'tha puṣyeṇa śrāddham īheta mānavaḥ 5 āśleṣāyāṃ dadac chrāddhaṃ vīrān putrān prajāyate jñātīnāṃ tu bhavec chreṣṭho maghāsu śrāddham āvapan 6 phalgunīṣu dadac chrāddhaṃ subhagaḥ śrāddhado bhavet apatyabhāg uttarāsu hastena phalabhāg bhavet 7 citrāyāṃ tu datac chrāddhaṃ labhed rūpavataḥ sutān svāti yoge pitṝn arcya vāṇijyam upajīvati 8 bahuputro viśākhāsu pitryam īhan bhaven naraḥ anurādhāsu kurvāṇo rājacakraṃ pravartayet 9 ādipatyaṃ vrajen martyo jyeṣṭhāyām apavarjayan naraḥ kuru kulaśreṣṭha śrāddhā damapuraḥ saraḥ 10 mūle tv ārogyam arccheta yaśo 'ṣāḍhāsv anuttamam uttarāsu tv aṣāḍhāsu vītaśokaś caren mahīm 11 śrāddhaṃ tv abhijitā kurvan vidyāṃ śreṣṭām avāpnuyāt śravaṇe tu dadac chrāddhaṃ pretya gacchet parāṃ gatim 12 rājyabhāgī dhaniṣṭhāyāṃ prāpnuyān nāpadaṃ naraḥ nakṣatre vāruṇe kurvan bhiṣak siddhim avāpnuyāt 13 pūrvaproṣṭha padāḥ kurvan bahu vinded ajāvikam uttarāsv atha kurvāṇo vindate gāḥ sahasraśaḥ 14 bahurūpya kṛtaṃ vittaṃ vindate revatīṃ śritaḥ aśvāṃś cāśvayuje vetti bharaṇīṣv āyur uttamam 15 imaṃ śrāddhavidhiṃ śrutvā śaśabindus tathākarot akleśenājayac cāpi mahīṃ so 'nuśaśāsa ha |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 13
Chapter 90
|
1
[य] कीदृशेभ्यः परदातव्यं भवेच छराद्धं पितामह दविजेभ्यः कुरुशार्दूल तन मे वयाख्यातुम अर्हसि 2 [भ] बराह्मणान न परीक्षेत कषत्रियॊ दानधर्मवित दैवे कर्मणि पित्र्ये तु नयाय्यम आहुः परीक्षणम 3 देवताः पूजयन्तीह दैवेनैवेह तेजसा उपेत्य तस्माद देवेभ्यः सर्वेभ्यॊ दापयेन नरः 4 शराद्धे तव अथ महाराज परीक्षेद बराह्मणान बुधः कुलशीलवयॊ रूपैर विद्ययाभिजनेन च 5 एषाम अन्ये पङ्क्तिदूषास तथान्ये पङ्क्तिपावनाः अपाङ्क्तेयास तु ये राजन कीर्तयिष्यामि ताञ शृणु 6 कितवॊ भरूणहा यक्ष्मी पशुपालॊ निराकृतिः पराम परेष्यॊ वार्धुषिकॊ गायनः सर्वविक्रयी 7 अगार दाही गरदः कुण्डाशी सॊमविक्रयी सामुद्रिकॊ राजभृत्यस तैलिकः कूटकारकः 8 पित्रा विवदमानश च यस्य चॊपपतिर गृहे अभिशस्तस तथा सतेनः शिल्पं यश चॊपजीवति 9 पर्व कारश च सूची च मित्र धरुक पारदारिकः अव्रतानाम उपाध्यायः काण्डपृष्ठस तथैव च 10 शवभिर यश च परिक्रामेद यः शुना दष्ट एव च परिवित्तिश च यश च सयाद दुश्चर्मा गुरुतल्पगः कुशीलवॊ देवलकॊ नक्षत्रैर यश च जीवति 11 एतान इह विजानीयाद अपाङ्क्तेयान दविजाधमान शूद्राणाम उपदेशं च ये कुर्वन्त्य अल्पचेतसः 12 षष्टिं काणः शतं षण्ढः शवित्री यावत परपश्यति पङ्क्त्यां समुपविष्टायां तावद दूषयते नृप 13 यद विष्टित शिरा भुङ्क्ते यद भुङ्क्ते दक्षिणामुखः सॊपानत्कश च यद भुङ्क्ते सर्वं विद्यात तद आसुरम 14 असूयता च यद दत्तं यच च शरद्धा विवर्जितम सर्वं तद असुरेन्द्राय बरह्मा भागम अकल्पयत 15 शवानश च पङ्क्तिदूषाश च नावेक्षेरन कथं चन तस्मात परिवृते दद्यात तिलांश चान्ववकीरयेत 16 तिलादाने च करव्यादा ये च करॊधवशा गणाः यातुधानाः पिशाचाश च विप्रलुम्पन्ति तद धविः 17 यावद धयपङ्क्त्यःपङ्क्त्यां वै भुञ्जानान अनुपश्यति तावत फलाद भरंशयति दातारं तस्य बालिशम 18 इमे तु भरतश्रेष्ठ विज्ञेयाः पङ्क्तिपावनाः ये तव अतस तान परवक्ष्यामि परीक्षस्वेह तान दविजान 19 वेद विद्याव्रतस्नाता बराह्मणाः सर्व एव हि पाङ्क्तेयान यांस तु वक्ष्यामि जञेयास ते पङ्क्तिपावनाः 20 तरिणाचिकेतः पञ्चाग्निस तरिसुपर्णः षडङ्गवित बरह्म देयानुसंतानश छन्दॊगॊ जयेष्ठसामगः 21 मातापित्र्यॊर यश च वश्यः शरॊत्रियॊ दश पूरुषः ऋतुकालाभिगामी च धर्मपत्नीषु यः सदा वेद विद्याव्रतस्नातॊ विप्रः पङ्क्तिं पुनात्य उत 22 अथर्वशिरसॊ ऽधयेता बरह्म चारी यतव्रतः सत्यवादी धर्मशीलः सवकर्मनिरतश च यः 23 ये च पुण्येषु तीर्थेषु अभिषेककृतश्रमाः मखेषु च स मन्त्रेषु भवन्त्य अवभृथाप्लुताः 24 अक्रॊधना अचपलाः कषान्ता दान्ता जितेन्द्रियाः सर्वभूतहिता ये च शराद्धेष्व एतान निमन्त्रयेत एतेषु दत्तम अक्षय्यम एते वै पङ्क्तिपावनाः 25 इमे परे महाराज विज्ञेयाः पङ्क्तिपावनाः यतयॊ मॊक्षधर्मज्ञा यॊगाः सुचरितव्रताः 26 ये चेतिहासं परयताः शरावयन्ति दविजॊत्तमान ये च भाष्य विदः के चिद ये च वयाकरणे रताः 27 अधीयते पुराणं ये धर्मशास्त्राण्य अथापि च अधीत्य च यथान्यायं विधिवत तस्य कारिणः 28 उपपन्नॊ गुरु कुले सत्यवादी सहस्रदः अग्र्यः सर्वेषु वेदेषु सर्वप्रवचनेषु च 29 यावद एते परपश्यन्ति पङ्क्त्यास तावत पुनन्त्य उत ततॊ हि पावनात पङ्क्त्याः पङ्क्तिपावन उच्यते 30 करॊशाद अर्धतृतीयात तु पावयेद एक एव हि बरह्म देयानुसंतान इति बरह्म विदॊ विदुः 31 अनृत्विग अनुपाध्यायः स चेद अग्रासनं वरजेत ऋत्विग्भिर अननुज्ञातः पङ्क्त्या हरति दुष्कृतम 32 अथ चेद वेदवित सर्वैः पङ्क्तिदॊषैर विवर्जितः न च सयात पतितॊ राजन पङ्क्तिपावन एव सः 33 तस्मात सर्वप्रयत्नेन परीक्ष्यामन्त्रयेद दविजान सवकर्मनिरतान दान्तान कुले जातान बहुश्रुतान 34 यस्य मित्र परधानानि शराद्धानि च हवींषि च न परीणाति पितॄन देवान सवर्गं च न स गच्छति 35 यश च शराद्धे कुरुते संगतानि; न देव यानेन पथा स याति स वै मुक्तः पिप्पलं बन्धनाद वा; सवर्गाल लॊकाच चयवते शराद्धमित्रः 36 तस्मान मित्रं शराद्धकृन नाद्रियेत; दद्यान मित्रेभ्यः संग्रहार्थं धनानि यं मन्यते नैव शत्रुं न मित्रं; तं मध्यस्थं भॊजयेद धव्यकव्ये 37 यथॊषरे बीजम उप्तं न रॊहेन; न चास्यॊप्ता पराप्नुयाद बीजभागम एवं श राद्धं भुक्तम अनर्हमाणैर; न चेह नामुत्र फलं ददाति 38 बराह्मणॊ हय अनधीयानस तृणाग्निर इव शाम्यति तस्मै शराद्धं न दातव्यं न हि भस्मनि हूयते 39 संभॊजनी नाम पिशाचदक्षिणा; सा नैव देवान न पितॄन उपैति इहैव सा भराम्यति कषीणपुण्या; शालान्तरे गौर इव नष्टवत्सा 40 यथाग्नौ शान्ते घृतम आजुहॊति; तन नैव देवान न पितॄन उपैति तथा दत्तं नर्तने गायने च; यां चानृचे दक्षिणाम आवृणॊति 41 उभौ हिनस्ति न भुनक्ति चैषा; या चानृचे दक्षिणा दीयते वै आघातनी गर्हितैषा पतन्ती; तेषां परेतान पातयेद देव यानात 42 ऋषीणां समयं नित्यं ये चरन्ति युधिष्ठिर निश्चिताः सर्वधर्मज्ञास तान देवा बराह्मणान विदुः 43 सवाध्यायनिष्ठा ऋषयॊ जञन निष्ठास तथैव च तपॊ निष्ठाश च बॊद्धव्याः कर्म निष्ठाश च भारत 44 कव्यानि जञाननिष्ठेभ्यः परतिष्ठाप्यानि भारत तत्र ये बराह्मणाः के चिन न निन्दति हि ते वराः 45 ये तु निन्दन्ति जल्पेषु न ताञ शराद्धेषु भॊजयेत बराह्मणा निन्दिता राजन हन्युस तरिपुरुषं कुलम 46 वैखानसानां वचनम ऋषीणां शरूयते नृप दूराद एव परीक्षेत बराह्मणान वेदपारगान परियान वा यदि वा दवेष्यांस तेषु तच छराद्धम आवपेत 47 यः सहस्रं सहस्राणां भॊजयेद अनृचां नरः एकस तान मन्त्रवित परीतः सर्वान अर्हति भारत |
1
[y] kīdṛśebhyaḥ pradātavyaṃ bhavec chrāddhaṃ pitāmaha dvijebhyaḥ kuruśārdūla tan me vyākhyātum arhasi 2 [bh] brāhmaṇān na parīkṣeta kṣatriyo dānadharmavit daive karmaṇi pitrye tu nyāyyam āhuḥ parīkṣaṇam 3 devatāḥ pūjayantīha daivenaiveha tejasā upetya tasmād devebhyaḥ sarvebhyo dāpayen naraḥ 4 śrāddhe tv atha mahārāja parīkṣed brāhmaṇān budhaḥ kulaśīlavayo rūpair vidyayābhijanena ca 5 eṣām anye paṅktidūṣās tathānye paṅktipāvanāḥ apāṅkteyās tu ye rājan kīrtayiṣyāmi tāñ śṛṇu 6 kitavo bhrūṇahā yakṣmī paśupālo nirākṛtiḥ prāma preṣyo vārdhuṣiko gāyanaḥ sarvavikrayī 7 agāra dāhī garadaḥ kuṇḍāśī somavikrayī sāmudriko rājabhṛtyas tailikaḥ kūṭakārakaḥ 8 pitrā vivadamānaś ca yasya copapatir gṛhe abhiśastas tathā stenaḥ śilpaṃ yaś copajīvati 9 parva kāraś ca sūcī ca mitra dhruk pāradārikaḥ avratānām upādhyāyaḥ kāṇḍapṛṣṭhas tathaiva ca 10 śvabhir yaś ca parikrāmed yaḥ śunā daṣṭa eva ca parivittiś ca yaś ca syād duścarmā gurutalpagaḥ kuśīlavo devalako nakṣatrair yaś ca jīvati 11 etān iha vijānīyād apāṅkteyān dvijādhamān śūdrāṇām upadeśaṃ ca ye kurvanty alpacetasaḥ 12 ṣaṣṭiṃ kāṇaḥ śataṃ ṣaṇḍhaḥ śvitrī yāvat prapaśyati paṅktyāṃ samupaviṣṭāyāṃ tāvad dūṣayate nṛpa 13 yad viṣṭita śirā bhuṅkte yad bhuṅkte dakṣiṇāmukhaḥ sopānatkaś ca yad bhuṅkte sarvaṃ vidyāt tad āsuram 14 asūyatā ca yad dattaṃ yac ca śraddhā vivarjitam sarvaṃ tad asurendrāya brahmā bhāgam akalpayat 15 śvānaś ca paṅktidūṣāś ca nāvekṣeran kathaṃ cana tasmāt parivṛte dadyāt tilāṃś cānvavakīrayet 16 tilādāne ca kravyādā ye ca krodhavaśā gaṇāḥ yātudhānāḥ piśācāś ca vipralumpanti tad dhaviḥ 17 yāvad dhyapaṅktyaḥpaṅktyāṃ vai bhuñjānān anupaśyati tāvat phalād bhraṃśayati dātāraṃ tasya bāliśam 18 ime tu bharataśreṣṭha vijñeyāḥ paṅktipāvanāḥ ye tv atas tān pravakṣyāmi parīkṣasveha tān dvijān 19 veda vidyāvratasnātā brāhmaṇāḥ sarva eva hi pāṅkteyān yāṃs tu vakṣyāmi jñeyās te paṅktipāvanāḥ 20 triṇāciketaḥ pañcāgnis trisuparṇaḥ ṣaḍaṅgavit brahma deyānusaṃtānaś chandogo jyeṣṭhasāmagaḥ 21 mātāpitryor yaś ca vaśyaḥ śrotriyo daśa pūruṣaḥ ṛtukālābhigāmī ca dharmapatnīṣu yaḥ sadā veda vidyāvratasnāto vipraḥ paṅktiṃ punāty uta 22 atharvaśiraso 'dhyetā brahma cārī yatavrataḥ satyavādī dharmaśīlaḥ svakarmanirataś ca yaḥ 23 ye ca puṇyeṣu tīrtheṣu abhiṣekakṛtaśramāḥ makheṣu ca sa mantreṣu bhavanty avabhṛthāplutāḥ 24 akrodhanā acapalāḥ kṣāntā dāntā jitendriyāḥ sarvabhūtahitā ye ca śrāddheṣv etān nimantrayet eteṣu dattam akṣayyam ete vai paṅktipāvanāḥ 25 ime pare mahārāja vijñeyāḥ paṅktipāvanāḥ yatayo mokṣadharmajñā yogāḥ sucaritavratāḥ 26 ye cetihāsaṃ prayatāḥ śrāvayanti dvijottamān ye ca bhāṣya vidaḥ ke cid ye ca vyākaraṇe ratāḥ 27 adhīyate purāṇaṃ ye dharmaśāstrāṇy athāpi ca adhītya ca yathānyāyaṃ vidhivat tasya kāriṇaḥ 28 upapanno guru kule satyavādī sahasradaḥ agryaḥ sarveṣu vedeṣu sarvapravacaneṣu ca 29 yāvad ete prapaśyanti paṅktyās tāvat punanty uta tato hi pāvanāt paṅktyāḥ paṅktipāvana ucyate 30 krośād ardhatṛtīyāt tu pāvayed eka eva hi brahma deyānusaṃtāna iti brahma vido viduḥ 31 anṛtvig anupādhyāyaḥ sa ced agrāsanaṃ vrajet ṛtvigbhir ananujñātaḥ paṅktyā harati duṣkṛtam 32 atha ced vedavit sarvaiḥ paṅktidoṣair vivarjitaḥ na ca syāt patito rājan paṅktipāvana eva saḥ 33 tasmāt sarvaprayatnena parīkṣyāmantrayed dvijān svakarmaniratān dāntān kule jātān bahuśrutān 34 yasya mitra pradhānāni śrāddhāni ca havīṃṣi ca na prīṇāti pitṝn devān svargaṃ ca na sa gacchati 35 yaś ca śrāddhe kurute saṃgatāni; na deva yānena pathā sa yāti sa vai muktaḥ pippalaṃ bandhanād vā; svargāl lokāc cyavate śrāddhamitraḥ 36 tasmān mitraṃ śrāddhakṛn nādriyeta; dadyān mitrebhyaḥ saṃgrahārthaṃ dhanāni yaṃ manyate naiva śatruṃ na mitraṃ; taṃ madhyasthaṃ bhojayed dhavyakavye 37 yathoṣare bījam uptaṃ na rohen; na cāsyoptā prāpnuyād bījabhāgam evaṃ ś rāddhaṃ bhuktam anarhamāṇair; na ceha nāmutra phalaṃ dadāti 38 brāhmaṇo hy anadhīyānas tṛṇāgnir iva śāmyati tasmai śrāddhaṃ na dātavyaṃ na hi bhasmani hūyate 39 saṃbhojanī nāma piśācadakṣiṇā; sā naiva devān na pitṝn upaiti ihaiva sā bhrāmyati kṣīṇapuṇyā; śālāntare gaur iva naṣṭavatsā 40 yathāgnau śānte ghṛtam ājuhoti; tan naiva devān na pitṝn upaiti tathā dattaṃ nartane gāyane ca; yāṃ cānṛce dakṣiṇām āvṛṇoti 41 ubhau hinasti na bhunakti caiṣā; yā cānṛce dakṣiṇā dīyate vai āghātanī garhitaiṣā patantī; teṣāṃ pretān pātayed deva yānāt 42 ṛṣīṇāṃ samayaṃ nityaṃ ye caranti yudhiṣṭhira niścitāḥ sarvadharmajñās tān devā brāhmaṇān viduḥ 43 svādhyāyaniṣṭhā ṛṣayo jñana niṣṭhās tathaiva ca tapo niṣṭhāś ca boddhavyāḥ karma niṣṭhāś ca bhārata 44 kavyāni jñānaniṣṭhebhyaḥ pratiṣṭhāpyāni bhārata tatra ye brāhmaṇāḥ ke cin na nindati hi te varāḥ 45 ye tu nindanti jalpeṣu na tāñ śrāddheṣu bhojayet brāhmaṇā ninditā rājan hanyus tripuruṣaṃ kulam 46 vaikhānasānāṃ vacanam ṛṣīṇāṃ śrūyate nṛpa dūrād eva parīkṣeta brāhmaṇān vedapāragān priyān vā yadi vā dveṣyāṃs teṣu tac chrāddham āvapet 47 yaḥ sahasraṃ sahasrāṇāṃ bhojayed anṛcāṃ naraḥ ekas tān mantravit prītaḥ sarvān arhati bhārata |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 13
Chapter 91
|
1
[य] केन संकल्पितं शराद्धं कस्मिन काले किम आत्मकम भृग्वङ्गिरसके काले मुनिना कतरेण वा 2 कानि शराद्धेषु वर्ज्यानि तथा मुल फलानि च धान्यजातिश च का वर्ज्या तन मे बरूहि पितामह 3 [भ] यथा शराद्धं संप्रवृत्तं यस्मिन काले यद आत्मकम येन संकल्पितं चैव तन मे शृणु जनाधिप 4 सवायम्भुवॊ ऽतरिः कौरव्य परमर्षिः परतापवान तस्य वंशे महाराज दत्तात्रेय इति समृतः 5 दत्तात्रेयस्य पुत्रॊ ऽभून निमिर नाम तपॊधनः निमेश चाप्य अभवत पुत्रः शरीमान नाम शरिया वृतः 6 पूर्णे वर्षसहस्रान्ते स कृत्वा दुष्करं तपः कालधर्मपरीतात्मानिधनं समुपागतः 7 निमिस तु कृत्वा शौचानि विधिदृष्टेन कर्मणा संतापम अगमत तीव्रं पुत्रशॊकपरायणः 8 अथ कृत्वॊपहार्याणि चतुर्दश्यां महामतिः तम एव गणयञ शॊकं विरात्रे परत्यबुध्यत 9 तस्यासीत परतिबुद्धस्य शॊकेन पिहितात्मनः मनः संहृत्य विषये बुद्धिर विस्तर गामिनी 10 ततः संचिन्तयाम आस शराद्धकल्पं समाहितः यानि तस्यैव भॊज्यानि मूलाहि च फलानि च 11 उक्तानि यानि चान्यानि यानि चेष्टानि तस्य ह तानि सर्वाणि मनसा विनिश्चित्य तपॊधनः 12 अमावास्यां महाप्राज्ञ विप्रान आनाय्य पूजितान दक्षिणावर्तिकाः सर्वा बृसीः सवयम अथाकरॊत 13 सप्त विप्रांस ततॊ भॊज्ये युगपत समुपानयत ऋते च लवणं भॊज्यं शयामाकान्नं ददौ परभुः 14 दक्षिणाग्रास ततॊ दर्भा विष्टरेषु निवेशिताः पादयॊश चैव विप्राणां ये तव अन्नम उपभुञ्जते 15 कृत्वा च दक्षिणाग्रान वै दर्भान सुप्रयतः शुचिः परददौ शरीमते पिण्डं नामगॊत्रम उदाहरन 16 तत कृत्वा स मुनिश्रेष्ठॊ धर्मसंकरम आत्मनः पश्चात तापेन महता तप्यमानॊ ऽभयचिन्तयत 17 अकृतं मुनिभिः पूर्वं किं मयैतद अनुष्ठितम कथं नु शापेन न मां दहेयुर बराह्मणा इति 18 ततः संचिन्तयाम आस वंशकर्तारम आत्मनः धयात मात्रस तथा चात्रिर आजगाम तपॊधनः 19 अथात्रिस तं तथा दृष्ट्वा पुत्रशॊकेन कर्शितम भृशम आश्वासयाम आस वाग्भिर इष्टाभिर अव्ययः 20 निमे संकल्पितस ते ऽयं पितृयज्ञस तपॊधनः मा ते भूद भीः पूर्वदृष्टॊ धर्मॊ ऽयं बरह्मणा सवयम 21 सॊ ऽयं सवयम्भुविहितॊ धर्मः संकल्पितस तवया ऋते सवयम्भुवः कॊ ऽनयः शराद्धेयं विधिम आहरेत 22 आख्यास्यामि च ते भूयः शराद्धेयं विधिम उत्तमम सवयम्भुविहितं पुत्र तत पुरुष्व निबॊध मे 23 कृत्वाग्निकरणं पूर्वं मन्त्रपूर्वं तपॊधन ततॊ ऽरयम्णे च सॊमाय वरुणाय च नित्यशः 24 विश्वे देवाश च ये नित्यं पितृभिः सह गॊचराः तेभ्यः संकल्पिता भागाः सवयम एव सवयम्भुवा 25 सतॊतव्या चेह पृथिवी निवापस्येह धारिणी वैष्णवी काश्यपी चेति तथैवेहाक्षयेति च 26 उदकानयने चैव सतॊतव्यॊ वरुणॊ विभुः ततॊ ऽगनिश चैव सॊमश च आप्याय्याव इह ते ऽनघ 27 देवास तु पितरॊ नाम निर्मिता वै सवयम्भुवा ऊष्मपाः सुमहाभागास तेषां भागाः परकल्पिताः 28 ते शराद्धेनार्च्यमाना वै विमुच्यन्ते ह किल्बिषात सप्तकः पितृवंशस तु पूर्वदृष्टः सवयम्भुवा 29 विश्वे चाग्निमुखा देवाः संख्याताः पूर्वम एव ते तेषां नामानि वक्ष्यामि भागार्हाणां महात्मनाम 30 सहः कृतिर विपाप्मा च पुण्यकृत पावनस तथा गराम्निः कषेमः समूहश च दिव्यसानुस तथैव च 31 विवस्वान वीर्यवान हरीमान कीर्तिमान कृत एव च विपूर्वः सॊमपूर्वश च सूर्यश्रीश चेति नामतः 32 सॊमपः सूर्यसावित्रॊ दत्तात्मा पुष्करीयकः उष्णीनाभॊ नभेदश च विश्वायुर दीप्तिर एव च 33 चमूहरः सुवेषश च वयॊमारिः शंकरॊ भवः ईशः कर्ता कृतिर दक्षॊ भुवनॊ दिव्यकर्मकृत 34 गणितः पञ्च वीर्यश च आदित्यॊ रश्मिमांस तथा सप्त कृत सॊमवर्चाश च विश्वकृत कविर एव च 35 अनुगॊप्ता सुगॊप्ता च नप्ता चेश्वर एव च जितात्मा मुनिवीर्यश च दीप्तलॊमा भयंकरः 36 अतिकर्मा परतीतश च परदाता चांशुमांस तथा शैलाभः परमक्रॊधी धीरॊष्णी भूपतिस तथा 37 सरजी वज्री वरी चैव विश्वे देवाः सनातनाः कीर्तितास ते महाभागाः कालस्य गतिगॊचराः 38 अश्राद्धेयानि धान्यानि कॊद्रवाः पुलकास तथा हिङ्गु दरव्येषु शाकेषु पलाण्डुं लशुनं तथा 39 पलाण्डुः सौभञ्जनकस तथा गृञ्जनकादयः कूष्माण्ड जात्यलाबुं च कृष्णं लवणम एव च 40 गराम्यं वाराह मांसं च यच चैवाप्रॊक्षितं भवेत कृष्णाजाजी विडश चैव शीतपाकी तथैव च अङ्कुराद्यास तथा वर्ज्या इह शृङ्गाटकानि च 41 वर्जयेल लवणं सर्वं तथा जम्बू फलानि च अवक्षुतावरुदितं तथा शराद्धेषु वर्जयेत 42 निवापे हव्यकव्ये वा गर्हितं च शवदर्शनम पितरश चैव देवाश च नाभिनन्दन्ति तद धविः 43 चण्डाल शवपचौ वर्ज्यौ निवापे समुपस्थिते काषायवासी कुष्ठी वा पतितॊ बरह्महापि वा 44 संकीर्ण यॊनिर विप्रश च संबन्धी पतितश च यः वर्जनीया बुधैर एते निवापे समुपस्थिते 45 इत्य एवम उक्त्वा भगवान सववंशजम ऋषिं पुरा पितामह सभां दिव्यां जगामात्रिस तपॊधनः |
1
[y] kena saṃkalpitaṃ śrāddhaṃ kasmin kāle kim ātmakam bhṛgvaṅgirasake kāle muninā katareṇa vā 2 kāni śrāddheṣu varjyāni tathā mula phalāni ca dhānyajātiś ca kā varjyā tan me brūhi pitāmaha 3 [bh] yathā śrāddhaṃ saṃpravṛttaṃ yasmin kāle yad ātmakam yena saṃkalpitaṃ caiva tan me śṛṇu janādhipa 4 svāyambhuvo 'triḥ kauravya paramarṣiḥ pratāpavān tasya vaṃśe mahārāja dattātreya iti smṛtaḥ 5 dattātreyasya putro 'bhūn nimir nāma tapodhanaḥ nimeś cāpy abhavat putraḥ śrīmān nāma śriyā vṛtaḥ 6 pūrṇe varṣasahasrānte sa kṛtvā duṣkaraṃ tapaḥ kāladharmaparītātmānidhanaṃ samupāgataḥ 7 nimis tu kṛtvā śaucāni vidhidṛṣṭena karmaṇā saṃtāpam agamat tīvraṃ putraśokaparāyaṇaḥ 8 atha kṛtvopahāryāṇi caturdaśyāṃ mahāmatiḥ tam eva gaṇayañ śokaṃ virātre pratyabudhyata 9 tasyāsīt pratibuddhasya śokena pihitātmanaḥ manaḥ saṃhṛtya viṣaye buddhir vistara gāminī 10 tataḥ saṃcintayām āsa śrāddhakalpaṃ samāhitaḥ yāni tasyaiva bhojyāni mūlāhi ca phalāni ca 11 uktāni yāni cānyāni yāni ceṣṭāni tasya ha tāni sarvāṇi manasā viniścitya tapodhanaḥ 12 amāvāsyāṃ mahāprājña viprān ānāyya pūjitān dakṣiṇāvartikāḥ sarvā bṛsīḥ svayam athākarot 13 sapta viprāṃs tato bhojye yugapat samupānayat ṛte ca lavaṇaṃ bhojyaṃ śyāmākānnaṃ dadau prabhuḥ 14 dakṣiṇāgrās tato darbhā viṣṭareṣu niveśitāḥ pādayoś caiva viprāṇāṃ ye tv annam upabhuñjate 15 kṛtvā ca dakṣiṇāgrān vai darbhān suprayataḥ śuciḥ pradadau śrīmate piṇḍaṃ nāmagotram udāharan 16 tat kṛtvā sa muniśreṣṭho dharmasaṃkaram ātmanaḥ paścāt tāpena mahatā tapyamāno 'bhyacintayat 17 akṛtaṃ munibhiḥ pūrvaṃ kiṃ mayaitad anuṣṭhitam kathaṃ nu śāpena na māṃ daheyur brāhmaṇā iti 18 tataḥ saṃcintayām āsa vaṃśakartāram ātmanaḥ dhyāta mātras tathā cātrir ājagāma tapodhanaḥ 19 athātris taṃ tathā dṛṣṭvā putraśokena karśitam bhṛśam āśvāsayām āsa vāgbhir iṣṭābhir avyayaḥ 20 nime saṃkalpitas te 'yaṃ pitṛyajñas tapodhanaḥ mā te bhūd bhīḥ pūrvadṛṣṭo dharmo 'yaṃ brahmaṇā svayam 21 so 'yaṃ svayambhuvihito dharmaḥ saṃkalpitas tvayā ṛte svayambhuvaḥ ko 'nyaḥ śrāddheyaṃ vidhim āharet 22 ākhyāsyāmi ca te bhūyaḥ śrāddheyaṃ vidhim uttamam svayambhuvihitaṃ putra tat puruṣva nibodha me 23 kṛtvāgnikaraṇaṃ pūrvaṃ mantrapūrvaṃ tapodhana tato 'ryamṇe ca somāya varuṇāya ca nityaśaḥ 24 viśve devāś ca ye nityaṃ pitṛbhiḥ saha gocarāḥ tebhyaḥ saṃkalpitā bhāgāḥ svayam eva svayambhuvā 25 stotavyā ceha pṛthivī nivāpasyeha dhāriṇī vaiṣṇavī kāśyapī ceti tathaivehākṣayeti ca 26 udakānayane caiva stotavyo varuṇo vibhuḥ tato 'gniś caiva somaś ca āpyāyyāv iha te 'nagha 27 devās tu pitaro nāma nirmitā vai svayambhuvā ūṣmapāḥ sumahābhāgās teṣāṃ bhāgāḥ prakalpitāḥ 28 te śrāddhenārcyamānā vai vimucyante ha kilbiṣāt saptakaḥ pitṛvaṃśas tu pūrvadṛṣṭaḥ svayambhuvā 29 viśve cāgnimukhā devāḥ saṃkhyātāḥ pūrvam eva te teṣāṃ nāmāni vakṣyāmi bhāgārhāṇāṃ mahātmanām 30 sahaḥ kṛtir vipāpmā ca puṇyakṛt pāvanas tathā grāmniḥ kṣemaḥ samūhaś ca divyasānus tathaiva ca 31 vivasvān vīryavān hrīmān kīrtimān kṛta eva ca vipūrvaḥ somapūrvaś ca sūryaśrīś ceti nāmataḥ 32 somapaḥ sūryasāvitro dattātmā puṣkarīyakaḥ uṣṇīnābho nabhedaś ca viśvāyur dīptir eva ca 33 camūharaḥ suveṣaś ca vyomāriḥ śaṃkaro bhavaḥ īśaḥ kartā kṛtir dakṣo bhuvano divyakarmakṛt 34 gaṇitaḥ pañca vīryaś ca ādityo raśmimāṃs tathā sapta kṛt somavarcāś ca viśvakṛt kavir eva ca 35 anugoptā sugoptā ca naptā ceśvara eva ca jitātmā munivīryaś ca dīptalomā bhayaṃkaraḥ 36 atikarmā pratītaś ca pradātā cāṃśumāṃs tathā śailābhaḥ paramakrodhī dhīroṣṇī bhūpatis tathā 37 srajī vajrī varī caiva viśve devāḥ sanātanāḥ kīrtitās te mahābhāgāḥ kālasya gatigocarāḥ 38 aśrāddheyāni dhānyāni kodravāḥ pulakās tathā hiṅgu dravyeṣu śākeṣu palāṇḍuṃ laśunaṃ tathā 39 palāṇḍuḥ saubhañjanakas tathā gṛñjanakādayaḥ kūṣmāṇḍa jātyalābuṃ ca kṛṣṇaṃ lavaṇam eva ca 40 grāmyaṃ vārāha māṃsaṃ ca yac caivāprokṣitaṃ bhavet kṛṣṇājājī viḍaś caiva śītapākī tathaiva ca aṅkurādyās tathā varjyā iha śṛṅgāṭakāni ca 41 varjayel lavaṇaṃ sarvaṃ tathā jambū phalāni ca avakṣutāvaruditaṃ tathā śrāddheṣu varjayet 42 nivāpe havyakavye vā garhitaṃ ca śvadarśanam pitaraś caiva devāś ca nābhinandanti tad dhaviḥ 43 caṇḍāla śvapacau varjyau nivāpe samupasthite kāṣāyavāsī kuṣṭhī vā patito brahmahāpi vā 44 saṃkīrṇa yonir vipraś ca saṃbandhī patitaś ca yaḥ varjanīyā budhair ete nivāpe samupasthite 45 ity evam uktvā bhagavān svavaṃśajam ṛṣiṃ purā pitāmaha sabhāṃ divyāṃ jagāmātris tapodhanaḥ |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 13
Chapter 92
|
1
[भ] तथाविधौ परवृत्ते तु सर्व एव महर्षयः पितृयज्ञान अकुर्वन्त विधिदृष्टेन कर्मणा 2 ऋषयॊ धर्मनित्यास तु कृत्वा निवपनान्य उत तर्पणं चाप्य अकुर्वन्त तीर्थाम्भॊभिर यतव्रताः 3 निवापैर दीयमानैश च चातुर्वर्ण्येन भारत तर्पिताः पितरॊ देवास ते नान्नं जरयन्ति वै 4 अजीर्णेनाभिहन्यन्ते ते देवाः पितृभिः सह सॊमम एवाभ्यपद्यन्त निवापान नाभिपीडिताः 5 ते ऽबरुवन सॊमम आसाद्य पितरॊ ऽजीर्ण पीडिताः निवापान्नेन पीड्यामः शरेयॊ नात्र विधीयताम 6 तान सॊमः परत्युवाचाथ शरेयश चेद ईप्सितं सुराः सवयम्भू सदनं यातस वै शरेयॊ विधास्यति 7 ते सॊमवचनाद देवाः पितृभिः सह भारत मेरुशृङ्गे समासीनं पितामहम उपागमन 8 [पितरह] निवापान्नेन भगवन भृशं पीड्यामहे वयम परसादं कुरु नॊ देव शरेयॊ नः संविधीयताम 9 इति तेषां वचः शरुत्वा सवयम्भूर इदम अब्रवीत एष मे पार्श्वतॊ वह्निर युष्मच छरेयॊ विधास्यति 10 [अग्नि] सहितास तात भॊक्ष्यामॊ निवापे समुपस्थिते जरयिष्यथ चाप्य अन्नं मया सार्धं न संशयः 11 एतच छरुत्वा तु पितरस ततस ते विज्वराभवन एतस्मात कारणाच चाग्नेः पराक्तनं दीयते नृप 12 निवप्ते चाग्निपूर्वे वै निवापे पुरुषर्षभ न बरह्मराक्षसास तं वै निवापं धर्षयन्त्य उत रक्षांसि चापवर्तन्ते सथिते देवे विभावसौ 13 पूर्वं पिण्डं पितुर दद्यात ततॊ दद्यात पितामहे परपितामहाय च तत एष शराद्धविधिः समृतः 14 बरूयाच छराद्धे च सावित्रीं पिण्डे पिण्डे समाहितः सॊमायेति च वक्तव्यं तथा पितृमतेति च 15 रजस्वला च या नारी वयङ्गिता कर्णयॊश च या निवापे नॊपतिष्ठेत संग्राह्या नान्यवंशजाः 16 जलं परतरमाणश च कीर्तयेत पितामहान नदीम आसाद्य कुर्वीत पितॄणां पिण्ड तर्पणम 17 पूर्वं सववंशजानां तु कृत्वाद्भिस तर्पणं पुनः सुहृत संबन्धिवर्गाणां ततॊ दद्याज जलाञ्जलिम 18 कल्माषगॊयुगेनाथ युक्तेन तरतॊ जलम पितरॊ ऽभिलषन्ते वै नावं चाप्य अधिरॊहतः सदा नावि जलं तज्ज्ञाः परयच्छन्ति समाहिताः 19 मासार्धे कृष्णपक्षस्य कुयान निवपनानि वै पुष्टिर आयुस तथा वीर्यं शरीश चैव पितृवर्तिनः 20 पितामहः पुलस्त्यश च वसिष्टाः पुलहस तथा अङ्गिराश च करतुश चैव कश्यपश च महान ऋषिः एते कुरु कुलश्रेष्ठ महायॊगेश्वराः समृताः 21 एते च पितरॊ राजन्न एष शराद्धविधिः परः परेतास तु पिण्ड संबन्धान मुच्यन्ते तेन कर्मणा 22 इत्य एषा पुरुषश्रेष्ठ शराद्धॊत्पत्तिर यथागमम खयापिता पूर्वनिर्दिष्टा दानं वक्ष्याम्य अतः परम |
1
[bh] tathāvidhau pravṛtte tu sarva eva maharṣayaḥ pitṛyajñān akurvanta vidhidṛṣṭena karmaṇā 2 ṛṣayo dharmanityās tu kṛtvā nivapanāny uta tarpaṇaṃ cāpy akurvanta tīrthāmbhobhir yatavratāḥ 3 nivāpair dīyamānaiś ca cāturvarṇyena bhārata tarpitāḥ pitaro devās te nānnaṃ jarayanti vai 4 ajīrṇenābhihanyante te devāḥ pitṛbhiḥ saha somam evābhyapadyanta nivāpān nābhipīḍitāḥ 5 te 'bruvan somam āsādya pitaro 'jīrṇa pīḍitāḥ nivāpānnena pīḍyāmaḥ śreyo nātra vidhīyatām 6 tān somaḥ pratyuvācātha śreyaś ced īpsitaṃ surāḥ svayambhū sadanaṃ yātasa vai śreyo vidhāsyati 7 te somavacanād devāḥ pitṛbhiḥ saha bhārata meruśṛṅge samāsīnaṃ pitāmaham upāgaman 8 [pitarah] nivāpānnena bhagavan bhṛśaṃ pīḍyāmahe vayam prasādaṃ kuru no deva śreyo naḥ saṃvidhīyatām 9 iti teṣāṃ vacaḥ śrutvā svayambhūr idam abravīt eṣa me pārśvato vahnir yuṣmac chreyo vidhāsyati 10 [agni] sahitās tāta bhokṣyāmo nivāpe samupasthite jarayiṣyatha cāpy annaṃ mayā sārdhaṃ na saṃśayaḥ 11 etac chrutvā tu pitaras tatas te vijvarābhavan etasmāt kāraṇāc cāgneḥ prāktanaṃ dīyate nṛpa 12 nivapte cāgnipūrve vai nivāpe puruṣarṣabha na brahmarākṣasās taṃ vai nivāpaṃ dharṣayanty uta rakṣāṃsi cāpavartante sthite deve vibhāvasau 13 pūrvaṃ piṇḍaṃ pitur dadyāt tato dadyāt pitāmahe prapitāmahāya ca tata eṣa śrāddhavidhiḥ smṛtaḥ 14 brūyāc chrāddhe ca sāvitrīṃ piṇḍe piṇḍe samāhitaḥ somāyeti ca vaktavyaṃ tathā pitṛmateti ca 15 rajasvalā ca yā nārī vyaṅgitā karṇayoś ca yā nivāpe nopatiṣṭheta saṃgrāhyā nānyavaṃśajāḥ 16 jalaṃ prataramāṇaś ca kīrtayeta pitāmahān nadīm āsādya kurvīta pitṝṇāṃ piṇḍa tarpaṇam 17 pūrvaṃ svavaṃśajānāṃ tu kṛtvādbhis tarpaṇaṃ punaḥ suhṛt saṃbandhivargāṇāṃ tato dadyāj jalāñjalim 18 kalmāṣagoyugenātha yuktena tarato jalam pitaro 'bhilaṣante vai nāvaṃ cāpy adhirohataḥ sadā nāvi jalaṃ tajjñāḥ prayacchanti samāhitāḥ 19 māsārdhe kṛṣṇapakṣasya kuyān nivapanāni vai puṣṭir āyus tathā vīryaṃ śrīś caiva pitṛvartinaḥ 20 pitāmahaḥ pulastyaś ca vasiṣṭāḥ pulahas tathā aṅgirāś ca kratuś caiva kaśyapaś ca mahān ṛṣiḥ ete kuru kulaśreṣṭha mahāyogeśvarāḥ smṛtāḥ 21 ete ca pitaro rājann eṣa śrāddhavidhiḥ paraḥ pretās tu piṇḍa saṃbandhān mucyante tena karmaṇā 22 ity eṣā puruṣaśreṣṭha śrāddhotpattir yathāgamam khyāpitā pūrvanirdiṣṭā dānaṃ vakṣyāmy ataḥ param |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 13
Chapter 93
|
1
[य] दविजातयॊ वरतॊपेता हविस ते यदि भुञ्जते अन्नं बराह्मण कामाय कथम एतत पितामह 2 [भ] अवेदॊक्त वरताश चैव भुञ्जानाः कार्यकारिणः वेदॊक्तेषु तु भुञ्जाना वरतलुप्ता युधिष्ठिर 3 [य] यद इदं तप इत्य आहुर उपवासं पृथग्जनाः तपः सयाद एतद इह वै तपॊ ऽनयद वापि किं भवेत 4 [भ] मासार्ध मासौ नॊपवसेद यत तपॊ मन्यते जनः आत्मतन्त्रॊपघाती यॊ न तपस्वी न धर्मवित 5 तयागस्यापि च संपत्तिः शिष्यते तप उत्तमम सदॊपवासी च भवेद बरह्म चारी तथैव च 6 मुनिश च सयात सदा विप्रॊ देवांश चैव सदा यजेत कुटुम्बिकॊ धर्मकामः सदा सवप्नश च भारत 7 अमृताशी सदा च सयात पवित्री च सदा भवेत ऋतवादी सदा च सयान नियतश च सदा भवेत 8 विघसाशी सदा च सयात सदा चैवातिथि परियः अमांसासी सदा च सयात पवित्री च सदा भवेत 9 [य] कथं सदॊपवासी सयाद बरह्म चारी च पार्थिव विघसाशी कथं च सयात कथं चैवातिथि परियः 10 [भ] अन्तरा सायम आशं च परातर आशं तथैव च सदॊपवासी भवति यॊ न भुङ्क्ते ऽनतरा पुनः 11 भार्यां गच्छन बरह्म चारी सदा भवति चैव ह ऋतवादी सदा च सयाद दानशीलश च मानवः 12 अभक्षयन वृथा मांसम अमांसाशी भवत्य उत दानं ददत पवित्री सयाद अस्वप्नश च दिवा सवपन 13 भृत्यातिथिषु यॊ भुङ्क्ते भुक्तवत्सु नरः सदा अमृतं केवलं भुङ्क्ते इति विद्धि युधिष्ठिर 14 अभुक्तवत्सु नाश्नाति बराह्मणेषु तु यॊ नरः अभॊजनेन तेनास्य जितः सवर्गॊ भवत्य उत 15 देवेभ्यश च पितृभ्यश च भृत्येभ्यॊ ऽतिथिभिः सह अवशिष्टानि यॊ भुङ्क्ते तम आहुर विघसाशिनम 16 तेषां लॊका हय अपर्यन्ताः सदने बरह्मणः समृताः उपस्थिता हय अप्सरॊभिर गन्धर्वैश च जनाधिप 17 देवतातिथिभिः सार्धं पितृभिश चॊपभुञ्जते रमन्ते पुत्रपौत्रैश च तेषां गतिर अनुत्तमा |
1
[y] dvijātayo vratopetā havis te yadi bhuñjate annaṃ brāhmaṇa kāmāya katham etat pitāmaha 2 [bh] avedokta vratāś caiva bhuñjānāḥ kāryakāriṇaḥ vedokteṣu tu bhuñjānā vrataluptā yudhiṣṭhira 3 [y] yad idaṃ tapa ity āhur upavāsaṃ pṛthagjanāḥ tapaḥ syād etad iha vai tapo 'nyad vāpi kiṃ bhavet 4 [bh] māsārdha māsau nopavased yat tapo manyate janaḥ ātmatantropaghātī yo na tapasvī na dharmavit 5 tyāgasyāpi ca saṃpattiḥ śiṣyate tapa uttamam sadopavāsī ca bhaved brahma cārī tathaiva ca 6 muniś ca syāt sadā vipro devāṃś caiva sadā yajet kuṭumbiko dharmakāmaḥ sadā svapnaś ca bhārata 7 amṛtāśī sadā ca syāt pavitrī ca sadā bhavet ṛtavādī sadā ca syān niyataś ca sadā bhavet 8 vighasāśī sadā ca syāt sadā caivātithi priyaḥ amāṃsāsī sadā ca syāt pavitrī ca sadā bhavet 9 [y] kathaṃ sadopavāsī syād brahma cārī ca pārthiva vighasāśī kathaṃ ca syāt kathaṃ caivātithi priyaḥ 10 [bh] antarā sāyam āśaṃ ca prātar āśaṃ tathaiva ca sadopavāsī bhavati yo na bhuṅkte 'ntarā punaḥ 11 bhāryāṃ gacchan brahma cārī sadā bhavati caiva ha ṛtavādī sadā ca syād dānaśīlaś ca mānavaḥ 12 abhakṣayan vṛthā māṃsam amāṃsāśī bhavaty uta dānaṃ dadat pavitrī syād asvapnaś ca divā svapan 13 bhṛtyātithiṣu yo bhuṅkte bhuktavatsu naraḥ sadā amṛtaṃ kevalaṃ bhuṅkte iti viddhi yudhiṣṭhira 14 abhuktavatsu nāśnāti brāhmaṇeṣu tu yo naraḥ abhojanena tenāsya jitaḥ svargo bhavaty uta 15 devebhyaś ca pitṛbhyaś ca bhṛtyebhyo 'tithibhiḥ saha avaśiṣṭāni yo bhuṅkte tam āhur vighasāśinam 16 teṣāṃ lokā hy aparyantāḥ sadane brahmaṇaḥ smṛtāḥ upasthitā hy apsarobhir gandharvaiś ca janādhipa 17 devatātithibhiḥ sārdhaṃ pitṛbhiś copabhuñjate ramante putrapautraiś ca teṣāṃ gatir anuttamā |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 13
Chapter 94
|
1
[य] बराह्मणेभ्यः परयच्छन्ति दानानि विविधानि च दातृप्रतिग्रहीत्रॊर वा कॊ विशेषः पितामह 2 [भ] साधॊर यः परतिगृह्णीयात तथैवासाधुतॊ दविजः गुणवत्य अल्पदॊषः सयान निर्गुणे तु निमज्जति 3 अत्राप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम वृषादर्भेश च संवादं सप्तर्षीणां च भारत 4 कश्यपॊ ऽतरिर वसिष्ठश च भरद्वाजॊ ऽथ गौतमः विश्वामित्रॊ जमदग्निः साध्वी चैवाप्य अरुन्धती 5 सर्वेषाम अथ तेषां तु गण्डाभूत कर्म कारिका शूद्रः पशुसखश चैव भर्ता चास्या बभूव ह 6 ते वै सर्वे तपस्यन्तः पुरा चेरुर महीम इमाम समाधिनॊपशिक्षन्तॊ बरह्मलॊकं सनातनम 7 अथाभवद अनावृष्टिर महती कुरुनन्दन कृच्छ्रप्राणॊ ऽभवद यत्र लॊकॊ ऽयं वै कषुधान्वितः 8 कस्मिंश चिच च पुरा यज्ञे याज्येन शिबिसूनुना दक्षिणार्थे ऽथ ऋत्विग्भ्यॊ दत्तः पुत्रॊ निजः किल 9 तस्मिन काले ऽथ सॊ ऽलपायुर दिष्टान्तम अगमत परभॊ ते तं कषुधाभिसंतप्ताः परिवार्यॊपतस्थिरे 10 याज्यात्मजम अथॊ दृष्ट्वा गतासुम ऋषिसत्तमाः अपचन्त तदा सथाल्यां कषुधार्ताः किल भारत 11 निराद्ये मर्त्यलॊके ऽसमिन्न आत्मानं ते परीप्सवः कृच्छ्राम आपेदिरे वृत्तिम अन्नहेतॊस तपस्विनः 12 अटमानॊ ऽथ तान मार्गे पचमानान महीपतिः राजा शैब्यॊ वृषादर्भिः किश्यमानान ददर्श ह 13 [वृ] परतिग्रहस तारयति पुष्टिर वै परतिगृह्णताम मयि यद विद्यते वित्तं तच छृणुध्वं तपॊधनाः 14 परियॊ हि मे बराह्मणॊ याचमानॊ; दद्याम अहं वॊ ऽशवतरी सहस्रम एकैकशः स वृषाः संप्रसूताः; सर्वेषां वै शीघ्रगाः शवेतलॊमाः 15 कुलं भरान अनडुहः शतं शतान; धुर्याञ शुभान सर्वशॊ ऽहं ददानि पृथ्वी वाहान पीवरांश चैव तावद; अग्र्या गृष्ट्यॊ धेनवः सुव्रताश च 16 वरान गरामान वरीहि यवं रसांश च; रत्नं चान्यद दुर्लभं किं ददानि मा समाभक्ष्ये भावम एवं कुरुध्वं; पुष्ट्य अर्थं वै किं परयच्छाम्य अहं वः 17 [रसयह] राजन परतिग्रहॊ राज्ञॊ मध्व आस्वादॊ विषॊपमः तज जानमानः कस्मात तवं कुरुषे नः परलॊभनम 18 कषत्रं हि दैवतम इव बराह्मणं समुपाश्रितम अमलॊ हय एष तपसा परीतः परीणाति देवताः 19 अह्नापीह तपॊ जातु बराह्मणस्यॊपजायते तद दाव इव निर्दह्यात पराप्तॊ राजप्रतिग्रहः 20 कुशलं सह दानेन राजन्न अस्तु सदा तव अर्थिभ्यॊ दीयतां सर्वम इत्य उक्त्वा ते ततॊ ययुः 21 अपक्वम एव तन मांसम अभूत तेषां च धीमताम अथ हित्वा ययुः सर्वे वनम आहारकाङ्क्षिणः 22 ततः परचॊदिता राज्ञा वनं गत्वास्य मन्त्रिणः परचीयॊदुम्बराणि सम दानं दातुं परचक्रमुः 23 उदुम्बराण्य अथान्यानि हेमगर्भाण्य उपाहरन भृत्यास तेषां ततस तानि परग्राहितुम उपाद्रवन 24 गुरूणीति विदित्वाथ न गराह्याण्य अत्रिर अब्रवीत न सम हे मूढ विज्ञाना न सम हे मन्दबुद्धयः हैमानीमानि जानीमः परतिबुद्धाः सम जागृमः 25 इह हय एतद उपादत्तं परेत्य सयात कटुकॊदयम अप्रतिग्राह्यम एवैतत परेत्य चेह सुखेप्सुना 26 [व] शतेन निष्कं गणितं सहस्रेण च संमितम यथा बहु परतीच्छन हि पापिष्ठां लभते गतिम 27 [कष्यप] यत पृथिव्यां वरीहि यवं हिरण्यं पशवः सत्रियः सर्वं तन नालम एकस्य तस्माद विद्वाञ शमं वरजेत 28 [भरद्वाज] उत्पन्नस्य रुरॊः शृङ्गं वर्धमानस्य वर्धते परार्थना पुरुषस्येव तस्य मात्रा न विद्यते 29 [गौतम] न तल लॊके दरव्यम अस्ति यल लॊकं परतिपूरयेत समुद्रकल्पः पुरुषॊ न कदा चन पूर्यते 30 [विष्वामित्र] कामं कामयमानस्य यदा कामः समृध्यते अथैनम अपरः कामस तृष्णा विध्यति बाणवत 31 [जमदग्नि] परतिग्रहे संयमॊ वै तपॊ धारयते धरुवम तद धनं बराह्मणस्येह लुभ्यमानस्य विस्रवेत 32 [अरुन्धती] धर्मार्थं संचयॊ यॊ वै दरव्याणां पक्षसंमतः तपः संचय एवेह विशिष्टॊ दरव्यसंचयात 33 [गण्डा] उग्राद इतॊ भयाद यस्माद विभ्यतीमे ममेश्वराः बलीयांसॊ दुर्बलवद बिभेम्य अहम अतः परम 34 [पषुसख] यद वै धर्मे परं नास्ति बराह्मणास तद धनं विदुः विनयार्थं सुविद्वांसम उपासेयं यथातथम 35 [रसयह] कुशलं सह दानाय तस्मै यस्य परजा इमाः फलान्य उपधि युक्तानि य एवं नः परयच्छसि 36 [भ] इत्य उक्त्वा हेमगर्भाणि हित्वा तानि फलानि ते ऋषयॊ जग्मुर अन्यत्र सर्व एव धृतव्रताः 37 [मन्त्रिणह] उपधिं शङ्कमानास ते हित्वेमानि फलानि वै ततॊ ऽनयेनैव गच्छन्ति विदितं ते ऽसतु पार्थिव 38 इत्य उक्तः स तु भृत्यैस तैर वृषादर्भिश चुकॊप ह तेषां संप्रतिकर्तुं च सर्वेषाम अगमद गृहम 39 स गत्वाहवनीये ऽगनौ तीव्रं नियमम आस्थितः जुहाव संस्कृतां मन्त्रैर एकैकाम आहुतिं नृपः 40 तस्माद अग्नेः समुत्तस्थौ कृत्या लॊकभयंकरी तस्या नाम वृषादर्भिर यातुधानीत्य अथाकरॊत 41 सा कृत्या कालरात्रीव कृताञ्जलिर उपस्थिता वृषादर्भिं नरपतिं किं करॊमीति चाब्रवीत 42 [वृसाधर्भि] ऋषीणां गच्छ सप्तानाम अरुन्धत्यास तथैव च दासी भर्तुश च दास्याश च मनसा नाम धारय 43 जञात्वा नामानिचैतेषां सर्वान एतान विनाशय विनष्टेषु यथा सवैरं गच्छ यत्रेप्सितं तव 44 सा तथेति परतिश्रुत्य यातु दानी सवरूपिणी जगाम तद वनं यत्र विचेरुस ते महर्षयः |
1
[y] brāhmaṇebhyaḥ prayacchanti dānāni vividhāni ca dātṛpratigrahītror vā ko viśeṣaḥ pitāmaha 2 [bh] sādhor yaḥ pratigṛhṇīyāt tathaivāsādhuto dvijaḥ guṇavaty alpadoṣaḥ syān nirguṇe tu nimajjati 3 atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam vṛṣādarbheś ca saṃvādaṃ saptarṣīṇāṃ ca bhārata 4 kaśyapo 'trir vasiṣṭhaś ca bharadvājo 'tha gautamaḥ viśvāmitro jamadagniḥ sādhvī caivāpy arundhatī 5 sarveṣām atha teṣāṃ tu gaṇḍābhūt karma kārikā śūdraḥ paśusakhaś caiva bhartā cāsyā babhūva ha 6 te vai sarve tapasyantaḥ purā cerur mahīm imām samādhinopaśikṣanto brahmalokaṃ sanātanam 7 athābhavad anāvṛṣṭir mahatī kurunandana kṛcchraprāṇo 'bhavad yatra loko 'yaṃ vai kṣudhānvitaḥ 8 kasmiṃś cic ca purā yajñe yājyena śibisūnunā dakṣiṇārthe 'tha ṛtvigbhyo dattaḥ putro nijaḥ kila 9 tasmin kāle 'tha so 'lpāyur diṣṭāntam agamat prabho te taṃ kṣudhābhisaṃtaptāḥ parivāryopatasthire 10 yājyātmajam atho dṛṣṭvā gatāsum ṛṣisattamāḥ apacanta tadā sthālyāṃ kṣudhārtāḥ kila bhārata 11 nirādye martyaloke 'sminn ātmānaṃ te parīpsavaḥ kṛcchrām āpedire vṛttim annahetos tapasvinaḥ 12 aṭamāno 'tha tān mārge pacamānān mahīpatiḥ rājā śaibyo vṛṣādarbhiḥ kiśyamānān dadarśa ha 13 [vṛ] pratigrahas tārayati puṣṭir vai pratigṛhṇatām mayi yad vidyate vittaṃ tac chṛṇudhvaṃ tapodhanāḥ 14 priyo hi me brāhmaṇo yācamāno; dadyām ahaṃ vo 'śvatarī sahasram ekaikaśaḥ sa vṛṣāḥ saṃprasūtāḥ; sarveṣāṃ vai śīghragāḥ śvetalomāḥ 15 kulaṃ bharān anaḍuhaḥ śataṃ śatān; dhuryāñ śubhān sarvaśo 'haṃ dadāni pṛthvī vāhān pīvarāṃś caiva tāvad; agryā gṛṣṭyo dhenavaḥ suvratāś ca 16 varān grāmān vrīhi yavaṃ rasāṃś ca; ratnaṃ cānyad durlabhaṃ kiṃ dadāni mā smābhakṣye bhāvam evaṃ kurudhvaṃ; puṣṭy arthaṃ vai kiṃ prayacchāmy ahaṃ vaḥ 17 [rsayah] rājan pratigraho rājño madhv āsvādo viṣopamaḥ taj jānamānaḥ kasmāt tvaṃ kuruṣe naḥ pralobhanam 18 kṣatraṃ hi daivatam iva brāhmaṇaṃ samupāśritam amalo hy eṣa tapasā prītaḥ prīṇāti devatāḥ 19 ahnāpīha tapo jātu brāhmaṇasyopajāyate tad dāva iva nirdahyāt prāpto rājapratigrahaḥ 20 kuśalaṃ saha dānena rājann astu sadā tava arthibhyo dīyatāṃ sarvam ity uktvā te tato yayuḥ 21 apakvam eva tan māṃsam abhūt teṣāṃ ca dhīmatām atha hitvā yayuḥ sarve vanam āhārakāṅkṣiṇaḥ 22 tataḥ pracoditā rājñā vanaṃ gatvāsya mantriṇaḥ pracīyodumbarāṇi sma dānaṃ dātuṃ pracakramuḥ 23 udumbarāṇy athānyāni hemagarbhāṇy upāharan bhṛtyās teṣāṃ tatas tāni pragrāhitum upādravan 24 gurūṇīti viditvātha na grāhyāṇy atrir abravīt na sma he mūḍha vijñānā na sma he mandabuddhayaḥ haimānīmāni jānīmaḥ pratibuddhāḥ sma jāgṛmaḥ 25 iha hy etad upādattaṃ pretya syāt kaṭukodayam apratigrāhyam evaitat pretya ceha sukhepsunā 26 [v] śatena niṣkaṃ gaṇitaṃ sahasreṇa ca saṃmitam yathā bahu pratīcchan hi pāpiṣṭhāṃ labhate gatim 27 [kaṣyapa] yat pṛthivyāṃ vrīhi yavaṃ hiraṇyaṃ paśavaḥ striyaḥ sarvaṃ tan nālam ekasya tasmād vidvāñ śamaṃ vrajet 28 [bharadvāja] utpannasya ruroḥ śṛṅgaṃ vardhamānasya vardhate prārthanā puruṣasyeva tasya mātrā na vidyate 29 [gautama] na tal loke dravyam asti yal lokaṃ pratipūrayet samudrakalpaḥ puruṣo na kadā cana pūryate 30 [viṣvāmitra] kāmaṃ kāmayamānasya yadā kāmaḥ samṛdhyate athainam aparaḥ kāmas tṛṣṇā vidhyati bāṇavat 31 [jamadagni] pratigrahe saṃyamo vai tapo dhārayate dhruvam tad dhanaṃ brāhmaṇasyeha lubhyamānasya visravet 32 [arundhatī] dharmārthaṃ saṃcayo yo vai dravyāṇāṃ pakṣasaṃmataḥ tapaḥ saṃcaya eveha viśiṣṭo dravyasaṃcayāt 33 [gaṇḍā] ugrād ito bhayād yasmād vibhyatīme mameśvarāḥ balīyāṃso durbalavad bibhemy aham ataḥ param 34 [paṣusakha] yad vai dharme paraṃ nāsti brāhmaṇās tad dhanaṃ viduḥ vinayārthaṃ suvidvāṃsam upāseyaṃ yathātatham 35 [rsayah] kuśalaṃ saha dānāya tasmai yasya prajā imāḥ phalāny upadhi yuktāni ya evaṃ naḥ prayacchasi 36 [bh] ity uktvā hemagarbhāṇi hitvā tāni phalāni te ṛṣayo jagmur anyatra sarva eva dhṛtavratāḥ 37 [mantriṇah] upadhiṃ śaṅkamānās te hitvemāni phalāni vai tato 'nyenaiva gacchanti viditaṃ te 'stu pārthiva 38 ity uktaḥ sa tu bhṛtyais tair vṛṣādarbhiś cukopa ha teṣāṃ saṃpratikartuṃ ca sarveṣām agamad gṛham 39 sa gatvāhavanīye 'gnau tīvraṃ niyamam āsthitaḥ juhāva saṃskṛtāṃ mantrair ekaikām āhutiṃ nṛpaḥ 40 tasmād agneḥ samuttasthau kṛtyā lokabhayaṃkarī tasyā nāma vṛṣādarbhir yātudhānīty athākarot 41 sā kṛtyā kālarātrīva kṛtāñjalir upasthitā vṛṣādarbhiṃ narapatiṃ kiṃ karomīti cābravīt 42 [vṛsādharbhi] ṛṣīṇāṃ gaccha saptānām arundhatyās tathaiva ca dāsī bhartuś ca dāsyāś ca manasā nāma dhāraya 43 jñātvā nāmānicaiteṣāṃ sarvān etān vināśaya vinaṣṭeṣu yathā svairaṃ gaccha yatrepsitaṃ tava 44 sā tatheti pratiśrutya yātu dānī svarūpiṇī jagāma tad vanaṃ yatra vicerus te maharṣayaḥ |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 13
Chapter 95
|
1
[भ] अथात्रि परमुखा राजन वने तस्मिन महर्षयः वयचरन भक्षयन्तॊ वै मूलानि च फलानि च 2 अथापश्यन सुपीनांस पाणिपादमुखॊदरम परिव्रजन्तं सथूलाङ्गं परिव्राजं शुनः सखम 3 अरुन्धती तु तं दृष्ट्वा सर्वाङ्गॊपचितं शुभा भवितारॊ भवन्तॊ वै नैवम इत्य अब्रवीद ऋषीन 4 [वसिस्ठ] नैतस्येह यथास्माकम अग्निहॊत्रम अनिर्हुतम सायंप्रातश च हॊतव्यं तेन पीवाञ शुनः सखः 5 [अत्रि] नैतस्येह यथास्माकं कषुधा वीर्यं समाहतम कृच्छ्राधीतं परनष्टं च तेन पीवाञ शुनः सखः 6 [विष्वामित्र] नैतस्येह यथास्माकं शश्वच छास्त्रं जरद गवः अलसः कषुत परॊ मूर्खस तेन पीवाञ शुनः सखः 7 [जमदग्नि] नैतस्येह यथास्माकं भक्तम इन्धनम एव च संचिन्त्य वार्षिकं किं चित तेन पीवाट शुनः सखः 8 [कष्यप] नैतस्येह यथास्माकं चत्वारश च सहॊदराः देहि देहीति भिक्षन्ति तेन पीवाञ शुनः सखः 9 [भरद्वाज] नैतस्येह यथास्माकं बरह्म बन्धॊर अचेतसः शॊकॊ भार्यापवादेन तेन पीवाञ शुनः सखः 10 [गौतम] नैतस्येह यथास्माकं तरिकौशेयं हि राङ्कवम एकैकं वै तरिवार्षीयं तेन पीवाञ शुनः सखः 11 [भ] अथ देष्ट्वा परिव्राट स तान महर्षीञ शुनः सखः अभिगम्य यथान्यायं पाणिस्पर्शम अथाचरत 12 परिचर्यां वने तां तु कषुत परतीघात कारिकाम अन्यॊन्येन निवेद्याथ परातिष्ठन्त सहैव ते 13 एकनिश्चय कार्याश च वयचरन्त वनानि ते आददानाः समुद्धृत्य मूलानि च फलानि च 14 कदा चिद विचरन्तस ते वृक्षैर अविरलैर वृताम शुचि वारि परसन्नॊदां ददृशुः पद्मिनीं शुभाम 15 बालादित्य वपुः परख्यैः पुष्करैर उपशॊभिताम वैदूर्यवर्णसदृशैः पद्मपत्रैर अथावृताम 16 नानाविधैश च विहगैर जलप्रकर सेविभिः एकद्वाराम अनादेयां सूपतीर्थाम अकर्दमाम 17 वृषादर्भि परयुक्ता तु कृत्या विकृतदर्शना यातुधानीति विख्याता पद्मिनीं ताम अरक्षत 18 शुनः सख सहायास तु बिसार्थं ते महर्षयः पद्मिनीम अभिजग्मुस ते सर्वे कृत्याभिरक्षिताम 19 ततस ते यातुधानीं तां दृष्ट्वा विकृतदर्शनाम सथितां कमलिनी तीरे कृत्याम ऊचुर महर्षयः 20 एका तिष्ठसि का नु तवं कस्यार्थे किं परयॊजनम पद्मिनी तीरम आश्रित्य बरूहि तवं किं चिकीर्षसि 21 [यातुधान] यास्मि सास्म्य अनुयॊगॊ मे न कर्तव्यः कथं चन आरक्षिणीं मां पद्मिन्या वित्तसर्वे तपॊधनाः 22 [रसयह] सर्व एव कषुधार्था सम न चान्यत किं चिद अस्ति नः भवत्याः संमते सर्वे गृह्णीमहि बिसान्य उत 23 [यातुधान] समयेन बिसानीतॊ गृह्णीध्वं कामकारतः एकैकॊ नाम मे परॊक्त्वा ततॊ गृह्णीत माचिरम 24 [भ] विज्ञाय यातुधानीं तां कृत्याम ऋषिवधैषिणीम अत्रिः कषुधा परीतात्मा ततॊ वचनम अब्रवीत 25 अरात्रिर अत्रेः सा रात्रिर यां नाधीते तरिर अद्य वै अरात्रिर अत्रिर इत्य एव नाम मे विद्धि शॊभने 26 [या] यथॊदाहृतम एतत ते मयि नाम महामुने दुर्धार्यम एतन मनसा गच्छावतर पद्मिनीम 27 [वसिस्ठ] वसिष्ठॊ ऽसमि वरिष्ठॊ ऽसमि वसे वासं गृहेष्व अपि वसिष्ठत्वाच च वासाच च वसिष्ठ इति विद्धि माम 28 [या] नाम नैरुक्तम एतत ते दुःखव्याभाषिताक्षरम नैतद धारयितुं शक्यं गच्छावतर पद्मिनीम 29 [कष्यप] कुलं कुलं च कुपपः कुपयः कश्यपॊ दविजः काश्यः काशनिकाशत्वाद एतन मे नाम धारय 30 [या] यथॊदाहृतम एतत ते मयि नाम महामुने दुर्धार्यम एतन मनसा गच्छावतर पद्मिनीम 31 [भरद्वाज] भरे सुतान भरे शिष्यान भरे देवान भरे दविजान भरे भर्याम अनव्याजॊ भरद्वाजॊ ऽसमि शॊभने 32 [या] नाम नैरुक्तम एतत ते दुःखव्याभाषिताक्षरम नैतद धारयितुं शक्यं गच्छावतर पद्मिनीम 33 [गौतम] गॊदमॊ दमगॊ ऽधूमॊ दमॊ दुर्दर्शनश च ते विद्धि मां गौतमं कृत्ये यातुधानि निबॊध मे 34 [या] यथॊदाहृतम एतत ते मयि नाम महामुने नैतद धारयितुं शक्यं गच्छावतर पद्मिनीम 35 [विष्वामित्र] विश्वे देवाश च मे मित्रं मित्रम अस्मि गवां तथा विश्वा मित्रम इति खयातं यातुधानि निबॊध मे 36 [या] नाम नैरुक्तम एतत ते दुःखव्याभाषिताक्षरम नैतद धारयितुं शक्यं गच्छावतर पद्मिनीम 37 [जमदग्नि] जाजमद्यजजा नाम मृजा माह जिजायिषे जमदग्निर इति खयातम अतॊ मां विद्धि शॊभने 38 [या] यथॊदाहृतम एतत ते मयि नाम महामुने नैतद धारयितुं शक्यं गच्छावतर पद्मिनीम 39 [अरुन्धती] धरां धरित्रीं वसुधां भर्तुस तिष्ठाम्य अनन्तरम मनॊ ऽनुरुन्धती भर्तुर इति मां विद्ध्य अरुन्धतीम 40 [या] नाम नैरुक्तम एतत ते दुःखव्याभाषिताक्षरम नैतद धारयितुं शक्यं गच्छावतर पद्मिनीम 41 [गण्डा] गण्डं गण्डं गतवती गण्डगण्डेति संज्ञिता गण्डगण्डेव गण्डेति विद्धि मानल संभवे 42 [या] नाम नैरुक्तम एतत ते दुःखव्याभाषिताक्षरम नैतद धारयितुं शक्यं गच्छावतर पद्मिनीम 43 [पषुसख] सखा सखे यः सख्येयः पशूनां च सखा सदा गौणं पशुसखेत्य एवं विद्धि माम अग्निसंभवे 44 [या] नाम नैरुक्तम एतत ते दुःखव्याभाषिताक्षरम नैतद धारयितुं शक्यं गच्छावतर पद्मिनीम 45 एभिर उक्तं यथा नाम नाहं वक्तुम इहॊत्सहे शुनः सख सखायं मां यातुधान्य उपधारय 46 [या] नाम ते ऽवयक्तम उक्तं वै वाक्यं संदिग्धया गिरा तस्मात सकृद इदानीं तवं बरूहि यन नाम ते दविज 47 सकृद उक्तं मया नाम न गृहीतं यदा तवया तस्मात तरिदण्ड्दाभिहता गच्छ भस्मेति माचिरम 48 [भ] सा बरह्मदण्डकल्पेन तेन मूर्ध्नि हता तदा कृत्या पपात मेदिन्यां भस्मसाच च जगाम ह 49 शुनः सखश च हत्वा तां यातुधानीं महाबलाम भुवि तरिदण्डं विष्टभ्य शाद्वले समुपाविशत 50 ततस ते मुनयः सर्वे पुष्कराणि बिसानि च यथाकामम उपादाय समुत्तस्थुर मुदान्विताः 51 शरमेण महता युक्तास ते बिसानि कलापशः तीरे निक्षिप्य पद्मिन्यास तर्पणं चक्रुर अम्भसा 52 अथॊत्थाय जलात तस्मात सर्वे ते वै समागमन नापश्यंश चापि ते तानि बिसानि पुरुषर्षभ 53 [रसयह] केन कषुधाभिभूतानाम अस्माकं पापकक्र्मणा नृशंसेनापनीतानि बिसान्य आहारकाङ्क्षिणाम 54 ते शङ्कमानास तव अन्यॊन्यं पप्रच्छुर दविजसत्तमाः त ऊचुः शपथं सर्वे कुर्म इत्य अरिकर्शन 55 त उक्त्वा बाढम इत्य एव सर्व एव शुनः सखम कषुधार्ताः सुपरिश्रान्ताः शपथायॊपचक्रमुः 56 [अत्रि] स गां सपृशतु पादेन सूर्यं च परतिमेहतु अनध्यायेष्व अधीयीत बिस सतैन्यं करॊति यः 57 [वसिस्ठ] अनध्याय परॊ लॊके शुनः स परिकर्षतु परिव्राट कामवृत्तॊ ऽसतु बिस सतैन्यं करॊति यः 58 शरणागतं हन्तुमित्रं सवसुतां चॊपजीवतु अर्थान काङ्क्षतु कीनाशाद बिस सतैन्यं करॊति यः 59 [कष्यप] सर्वत्र सर्वं पणतु नयासलॊपं करॊतु च कूटसाक्षित्वम अभ्येतु बिस सतैन्यं करॊति यः 60 वृथा मांसं समश्नातु वृथा दानं करॊति च यातु सत्रियं दिवा चैव बिस सतैन्यं करॊति यः 61 [भरद्वाज] नृशंसस तयक्तधर्मास तु सत्रीषु जञातिषु गॊषु च बराह्मणं चापि जयतां बिस सतैन्यं करॊति यः 62 उपाध्यायम अधः कृत्वा ऋचॊ ऽधयेतु यजूंषि च जुहॊतु च स कक्षाग्नौ बिस सतैन्यं करॊति यः 63 [जमदग्नि] पुरीषम उत्सृजत्व अप्सु हन्तुगां चापि दॊहिनीम अनृतौ मैथुनं यातु बिस सतैन्यं करॊति यः 64 दवेष्यॊ भार्यॊपजीवी सयाद दूरबन्धुश च वैरवान अन्यॊन्यस्यातिथिश चास्तु बिस सतैन्यं करॊति यः 65 [गौतम] अधीत्य वेदांस तयजतु तरीन अग्नीन अपविध्यतु विक्रीणातु तथा सॊमं बिस सतैन्यं करॊति यः 66 उप पानप्लवे गरामे बराह्मणॊ वृषली पतिः तस्य सालॊक्यतां यातु बिस सतैन्यं करॊति यः 67 [विष्वामित्र] जीवतॊ वै गुरून भृत्यान भरन्त्व अस्य परे जनाः अगतिर बहुपुत्रः सयाद बिस सतैन्यं करॊति यः 68 अशुचिर बरह्म कूटॊ ऽसतु ऋद्ध्या चैवाप्य अहं कृतः कर्षकॊ मत्सरी चास्तु बिस सतैन्यं करॊति यः 69 वर्षान करॊतु भृतकॊ राज्ञश चास्तु पुरॊहितः अयाज्यस्य भवेद ऋत्विग बिस सतैन्यं करॊति यः 70 [अरुन्धती] नित्यं परिवदेच छवश्रूं भर्तुर भवतु दुर्मनाः एका सवादु समश्नातु बिस सतैन्यं करॊति या 71 जञातीनां गृहमेध्यस्था सक्तून अत्तु दिनक्षये अभाग्यावीरसूर अस्तु बिस सतैन्यं करॊति याः 72 [गण्डा] अनृतं भाषतु सदा साधुभिश च विरुध्यतु ददातु कन्यां शुक्लेन बिस सतैन्यं करॊति याः 73 साधयित्वा सवयं पराशेद दास्ये जीवतु चैव ह विकर्मणा परमीयेत बिस सतैन्यं करॊति या 74 [पषुसख] दास्य एव परजायेत सॊ ऽपरसूतिर अकिंचनः दैवतेष्व अनमः कारॊ बिस सतैन्यं करॊति यः 75 अध्वर्यवे दुहितरं ददातुच; छन्दॊगे वा चरितब्रह्म चर्ये आथर्वणं वेदम अधीत्य विप्रः; सनायीत यॊ वै हरते बिसानि 76 [रसयह] इष्टम एतद दविजातीनां यॊ ऽयं ते शपथः कृतः तवया कृतं बिस सतैन्यं सर्वेषां नः शुनः सुख 77 [षुन] नयस्तम आद्यम अपश्यद्भिर यद उक्तं कृतकर्मभिः सत्यम एतन न मिथ्यैतद बिस सतैन्यं कृतं मया 78 मया हय अन्तर्हितानीह बिसानीमानि पश्यत परीक्षार्थं भगवतां कृतम एतन मयानघाः रक्षणार्थं च सर्वेषां भवताम अहम आगतः 79 यातुधानी हय अतिक्रुद्धा कृत्यैषा वॊ वधैषिणी वृषादर्भि परयुक्तैषा निहता मे तपॊधनाः 80 दुष्टा हिंष्याद इयं पापा युष्मान परत्य अग्निसंभवा तस्माद अस्म्य आगतॊ विप्रा वासवं मां निबॊधत 81 अलॊभाद अक्षया लॊकाः पराप्ता वः सार्वकामिकाः उत्तिष्ठध्वम इतः कषिप्रं तान अवाप्नुत वै दविजाः 82 [भ] ततॊ महर्षयः परीतास तथेत्य उक्त्वा पुरंदरम सहैव तरिदशेन्द्रेण सर्वे जग्मुस तरिविष्टपम 83 एवम एते महात्मानॊ भॊगैर बहुविधैर अपि कषुधा परमया युक्ताश छन्द्यमाना महात्मभिः नैव लॊभं तदा चक्रुस ततः सवर्गम अवाप्नुवन 84 तस्मात सर्वास्व अवस्थासु नरॊ लॊभं विवर्जयेत एष धर्मः परॊ राजन्न अलॊभ इति विश्रुतः 85 इदं नरः सच चरितं समवायेषु कीर्तयेत सुखभागी च भवति न च दुर्गाण्य अवाप्नुते 86 परीयन्ते पितरश चास्य ऋषयॊ देवतास तथा यशॊधर्मार्थभागी च भवति परेत्य मानवः |
1
[bh] athātri pramukhā rājan vane tasmin maharṣayaḥ vyacaran bhakṣayanto vai mūlāni ca phalāni ca 2 athāpaśyan supīnāṃsa pāṇipādamukhodaram parivrajantaṃ sthūlāṅgaṃ parivrājaṃ śunaḥ sakham 3 arundhatī tu taṃ dṛṣṭvā sarvāṅgopacitaṃ śubhā bhavitāro bhavanto vai naivam ity abravīd ṛṣīn 4 [vasisṭha] naitasyeha yathāsmākam agnihotram anirhutam sāyaṃprātaś ca hotavyaṃ tena pīvāñ śunaḥ sakhaḥ 5 [atri] naitasyeha yathāsmākaṃ kṣudhā vīryaṃ samāhatam kṛcchrādhītaṃ pranaṣṭaṃ ca tena pīvāñ śunaḥ sakhaḥ 6 [viṣvāmitra] naitasyeha yathāsmākaṃ śaśvac chāstraṃ jarad gavaḥ alasaḥ kṣut paro mūrkhas tena pīvāñ śunaḥ sakhaḥ 7 [jamadagni] naitasyeha yathāsmākaṃ bhaktam indhanam eva ca saṃcintya vārṣikaṃ kiṃ cit tena pīvāṭ śunaḥ sakhaḥ 8 [kaṣyapa] naitasyeha yathāsmākaṃ catvāraś ca sahodarāḥ dehi dehīti bhikṣanti tena pīvāñ śunaḥ sakhaḥ 9 [bharadvāja] naitasyeha yathāsmākaṃ brahma bandhor acetasaḥ śoko bhāryāpavādena tena pīvāñ śunaḥ sakhaḥ 10 [gautama] naitasyeha yathāsmākaṃ trikauśeyaṃ hi rāṅkavam ekaikaṃ vai trivārṣīyaṃ tena pīvāñ śunaḥ sakhaḥ 11 [bh] atha deṣṭvā parivrāṭ sa tān maharṣīñ śunaḥ sakhaḥ abhigamya yathānyāyaṃ pāṇisparśam athācarat 12 paricaryāṃ vane tāṃ tu kṣut pratīghāta kārikām anyonyena nivedyātha prātiṣṭhanta sahaiva te 13 ekaniścaya kāryāś ca vyacaranta vanāni te ādadānāḥ samuddhṛtya mūlāni ca phalāni ca 14 kadā cid vicarantas te vṛkṣair aviralair vṛtām śuci vāri prasannodāṃ dadṛśuḥ padminīṃ śubhām 15 bālāditya vapuḥ prakhyaiḥ puṣkarair upaśobhitām vaidūryavarṇasadṛśaiḥ padmapatrair athāvṛtām 16 nānāvidhaiś ca vihagair jalaprakara sevibhiḥ ekadvārām anādeyāṃ sūpatīrthām akardamām 17 vṛṣādarbhi prayuktā tu kṛtyā vikṛtadarśanā yātudhānīti vikhyātā padminīṃ tām arakṣata 18 śunaḥ sakha sahāyās tu bisārthaṃ te maharṣayaḥ padminīm abhijagmus te sarve kṛtyābhirakṣitām 19 tatas te yātudhānīṃ tāṃ dṛṣṭvā vikṛtadarśanām sthitāṃ kamalinī tīre kṛtyām ūcur maharṣayaḥ 20 ekā tiṣṭhasi kā nu tvaṃ kasyārthe kiṃ prayojanam padminī tīram āśritya brūhi tvaṃ kiṃ cikīrṣasi 21 [yātudhāna] yāsmi sāsmy anuyogo me na kartavyaḥ kathaṃ cana ārakṣiṇīṃ māṃ padminyā vittasarve tapodhanāḥ 22 [rsayah] sarva eva kṣudhārthā sma na cānyat kiṃ cid asti naḥ bhavatyāḥ saṃmate sarve gṛhṇīmahi bisāny uta 23 [yātudhāna] samayena bisānīto gṛhṇīdhvaṃ kāmakārataḥ ekaiko nāma me proktvā tato gṛhṇīta māciram 24 [bh] vijñāya yātudhānīṃ tāṃ kṛtyām ṛṣivadhaiṣiṇīm atriḥ kṣudhā parītātmā tato vacanam abravīt 25 arātrir atreḥ sā rātrir yāṃ nādhīte trir adya vai arātrir atrir ity eva nāma me viddhi śobhane 26 [yā] yathodāhṛtam etat te mayi nāma mahāmune durdhāryam etan manasā gacchāvatara padminīm 27 [vasisṭha] vasiṣṭho 'smi variṣṭho 'smi vase vāsaṃ gṛheṣv api vasiṣṭhatvāc ca vāsāc ca vasiṣṭha iti viddhi mām 28 [yā] nāma nairuktam etat te duḥkhavyābhāṣitākṣaram naitad dhārayituṃ śakyaṃ gacchāvatara padminīm 29 [kaṣyapa] kulaṃ kulaṃ ca kupapaḥ kupayaḥ kaśyapo dvijaḥ kāśyaḥ kāśanikāśatvād etan me nāma dhāraya 30 [yā] yathodāhṛtam etat te mayi nāma mahāmune durdhāryam etan manasā gacchāvatara padminīm 31 [bharadvāja] bhare sutān bhare śiṣyān bhare devān bhare dvijān bhare bharyām anavyājo bharadvājo 'smi śobhane 32 [yā] nāma nairuktam etat te duḥkhavyābhāṣitākṣaram naitad dhārayituṃ śakyaṃ gacchāvatara padminīm 33 [gautama] godamo damago 'dhūmo damo durdarśanaś ca te viddhi māṃ gautamaṃ kṛtye yātudhāni nibodha me 34 [yā] yathodāhṛtam etat te mayi nāma mahāmune naitad dhārayituṃ śakyaṃ gacchāvatara padminīm 35 [viṣvāmitra] viśve devāś ca me mitraṃ mitram asmi gavāṃ tathā viśvā mitram iti khyātaṃ yātudhāni nibodha me 36 [yā] nāma nairuktam etat te duḥkhavyābhāṣitākṣaram naitad dhārayituṃ śakyaṃ gacchāvatara padminīm 37 [jamadagni] jājamadyajajā nāma mṛjā māha jijāyiṣe jamadagnir iti khyātam ato māṃ viddhi śobhane 38 [yā] yathodāhṛtam etat te mayi nāma mahāmune naitad dhārayituṃ śakyaṃ gacchāvatara padminīm 39 [arundhatī] dharāṃ dharitrīṃ vasudhāṃ bhartus tiṣṭhāmy anantaram mano 'nurundhatī bhartur iti māṃ viddhy arundhatīm 40 [yā] nāma nairuktam etat te duḥkhavyābhāṣitākṣaram naitad dhārayituṃ śakyaṃ gacchāvatara padminīm 41 [gaṇḍā] gaṇḍaṃ gaṇḍaṃ gatavatī gaṇḍagaṇḍeti saṃjñitā gaṇḍagaṇḍeva gaṇḍeti viddhi mānala saṃbhave 42 [yā] nāma nairuktam etat te duḥkhavyābhāṣitākṣaram naitad dhārayituṃ śakyaṃ gacchāvatara padminīm 43 [paṣusakha] sakhā sakhe yaḥ sakhyeyaḥ paśūnāṃ ca sakhā sadā gauṇaṃ paśusakhety evaṃ viddhi mām agnisaṃbhave 44 [yā] nāma nairuktam etat te duḥkhavyābhāṣitākṣaram naitad dhārayituṃ śakyaṃ gacchāvatara padminīm 45 ebhir uktaṃ yathā nāma nāhaṃ vaktum ihotsahe śunaḥ sakha sakhāyaṃ māṃ yātudhāny upadhāraya 46 [yā] nāma te 'vyaktam uktaṃ vai vākyaṃ saṃdigdhayā girā tasmāt sakṛd idānīṃ tvaṃ brūhi yan nāma te dvija 47 sakṛd uktaṃ mayā nāma na gṛhītaṃ yadā tvayā tasmāt tridaṇḍdābhihatā gaccha bhasmeti māciram 48 [bh] sā brahmadaṇḍakalpena tena mūrdhni hatā tadā kṛtyā papāta medinyāṃ bhasmasāc ca jagāma ha 49 śunaḥ sakhaś ca hatvā tāṃ yātudhānīṃ mahābalām bhuvi tridaṇḍaṃ viṣṭabhya śādvale samupāviśat 50 tatas te munayaḥ sarve puṣkarāṇi bisāni ca yathākāmam upādāya samuttasthur mudānvitāḥ 51 śrameṇa mahatā yuktās te bisāni kalāpaśaḥ tīre nikṣipya padminyās tarpaṇaṃ cakrur ambhasā 52 athotthāya jalāt tasmāt sarve te vai samāgaman nāpaśyaṃś cāpi te tāni bisāni puruṣarṣabha 53 [rsayah] kena kṣudhābhibhūtānām asmākaṃ pāpakakrmaṇā nṛśaṃsenāpanītāni bisāny āhārakāṅkṣiṇām 54 te śaṅkamānās tv anyonyaṃ papracchur dvijasattamāḥ ta ūcuḥ śapathaṃ sarve kurma ity arikarśana 55 ta uktvā bāḍham ity eva sarva eva śunaḥ sakham kṣudhārtāḥ supariśrāntāḥ śapathāyopacakramuḥ 56 [atri] sa gāṃ spṛśatu pādena sūryaṃ ca pratimehatu anadhyāyeṣv adhīyīta bisa stainyaṃ karoti yaḥ 57 [vasisṭha] anadhyāya paro loke śunaḥ sa parikarṣatu parivrāṭ kāmavṛtto 'stu bisa stainyaṃ karoti yaḥ 58 śaraṇāgataṃ hantumitraṃ svasutāṃ copajīvatu arthān kāṅkṣatu kīnāśād bisa stainyaṃ karoti yaḥ 59 [kaṣyapa] sarvatra sarvaṃ paṇatu nyāsalopaṃ karotu ca kūṭasākṣitvam abhyetu bisa stainyaṃ karoti yaḥ 60 vṛthā māṃsaṃ samaśnātu vṛthā dānaṃ karoti ca yātu striyaṃ divā caiva bisa stainyaṃ karoti yaḥ 61 [bharadvāja] nṛśaṃsas tyaktadharmās tu strīṣu jñātiṣu goṣu ca brāhmaṇaṃ cāpi jayatāṃ bisa stainyaṃ karoti yaḥ 62 upādhyāyam adhaḥ kṛtvā ṛco 'dhyetu yajūṃṣi ca juhotu ca sa kakṣāgnau bisa stainyaṃ karoti yaḥ 63 [jamadagni] purīṣam utsṛjatv apsu hantugāṃ cāpi dohinīm anṛtau maithunaṃ yātu bisa stainyaṃ karoti yaḥ 64 dveṣyo bhāryopajīvī syād dūrabandhuś ca vairavān anyonyasyātithiś cāstu bisa stainyaṃ karoti yaḥ 65 [gautama] adhītya vedāṃs tyajatu trīn agnīn apavidhyatu vikrīṇātu tathā somaṃ bisa stainyaṃ karoti yaḥ 66 upa pānaplave grāme brāhmaṇo vṛṣalī patiḥ tasya sālokyatāṃ yātu bisa stainyaṃ karoti yaḥ 67 [viṣvāmitra] jīvato vai gurūn bhṛtyān bharantv asya pare janāḥ agatir bahuputraḥ syād bisa stainyaṃ karoti yaḥ 68 aśucir brahma kūṭo 'stu ṛddhyā caivāpy ahaṃ kṛtaḥ karṣako matsarī cāstu bisa stainyaṃ karoti yaḥ 69 varṣān karotu bhṛtako rājñaś cāstu purohitaḥ ayājyasya bhaved ṛtvig bisa stainyaṃ karoti yaḥ 70 [arundhatī] nityaṃ parivadec chvaśrūṃ bhartur bhavatu durmanāḥ ekā svādu samaśnātu bisa stainyaṃ karoti yā 71 jñātīnāṃ gṛhamedhyasthā saktūn attu dinakṣaye abhāgyāvīrasūr astu bisa stainyaṃ karoti yāḥ 72 [gaṇḍā] anṛtaṃ bhāṣatu sadā sādhubhiś ca virudhyatu dadātu kanyāṃ śuklena bisa stainyaṃ karoti yāḥ 73 sādhayitvā svayaṃ prāśed dāsye jīvatu caiva ha vikarmaṇā pramīyeta bisa stainyaṃ karoti yā 74 [paṣusakha] dāsya eva prajāyeta so 'prasūtir akiṃcanaḥ daivateṣv anamaḥ kāro bisa stainyaṃ karoti yaḥ 75 adhvaryave duhitaraṃ dadātuc; chandoge vā caritabrahma carye ātharvaṇaṃ vedam adhītya vipraḥ; snāyīta yo vai harate bisāni 76 [rsayah] iṣṭam etad dvijātīnāṃ yo 'yaṃ te śapathaḥ kṛtaḥ tvayā kṛtaṃ bisa stainyaṃ sarveṣāṃ naḥ śunaḥ sukha 77 [ṣun] nyastam ādyam apaśyadbhir yad uktaṃ kṛtakarmabhiḥ satyam etan na mithyaitad bisa stainyaṃ kṛtaṃ mayā 78 mayā hy antarhitānīha bisānīmāni paśyata parīkṣārthaṃ bhagavatāṃ kṛtam etan mayānaghāḥ rakṣaṇārthaṃ ca sarveṣāṃ bhavatām aham āgataḥ 79 yātudhānī hy atikruddhā kṛtyaiṣā vo vadhaiṣiṇī vṛṣādarbhi prayuktaiṣā nihatā me tapodhanāḥ 80 duṣṭā hiṃṣyād iyaṃ pāpā yuṣmān praty agnisaṃbhavā tasmād asmy āgato viprā vāsavaṃ māṃ nibodhata 81 alobhād akṣayā lokāḥ prāptā vaḥ sārvakāmikāḥ uttiṣṭhadhvam itaḥ kṣipraṃ tān avāpnuta vai dvijāḥ 82 [bh] tato maharṣayaḥ prītās tathety uktvā puraṃdaram sahaiva tridaśendreṇa sarve jagmus triviṣṭapam 83 evam ete mahātmāno bhogair bahuvidhair api kṣudhā paramayā yuktāś chandyamānā mahātmabhiḥ naiva lobhaṃ tadā cakrus tataḥ svargam avāpnuvan 84 tasmāt sarvāsv avasthāsu naro lobhaṃ vivarjayet eṣa dharmaḥ paro rājann alobha iti viśrutaḥ 85 idaṃ naraḥ sac caritaṃ samavāyeṣu kīrtayet sukhabhāgī ca bhavati na ca durgāṇy avāpnute 86 prīyante pitaraś cāsya ṛṣayo devatās tathā yaśodharmārthabhāgī ca bhavati pretya mānavaḥ |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 13
Chapter 96
|
1
[भ] अत्रैवॊदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम यद्वृत्तं तीर्थयात्रायां शपथं परति तच छृणु 2 पुष्कर अर्थं कृतं सतैन्यं पुरा भरतसत्तम राजर्षिभिर महाराज तथैव च दविजर्षिभिः 3 ऋषयः समेताः पश्चिमे वै परभासे; समागता मन्त्रम अमन्त्रयन्त चराम सर्वे पृथिवीं पुण्यतीर्थां; तन नः कार्यं हन्त गच्छाम सर्वे 4 शुक्रॊ ऽङगिराश चैव कविश च विद्वांस; तथागस्त्यॊ नारद पर्वतौ च भृगुर वसिष्ठः कश्यपॊ गौतमश च; विश्वामित्रॊ जमदग्निश च राजन 5 ऋषिस तथा गालवॊ ऽथाष्टकश च; भरद्वाजॊ ऽरुन्धती वालखिल्याः शिबिर दिलीपॊ नहुषॊ ऽमबरीषॊ; राजा ययातिर धुन्धुमारॊ ऽथ पूरुः 6 जग्मुः पुरस्कृत्य महानुभावं; शतक्रतुं वृत्रहणं नरेन्द्र तीर्थानि सर्वाणि परिक्रमन्तॊ; माध्यां ययुः कौशिकीं पुण्यतीर्थाम 7 सर्वेषु तीर्थेष्व अथ धूतपापा; जग्मुस ततॊ बरह्मसरः सुपुण्यम देवस्य तीर्थे जलम अग्निकल्पा; विगाह्य ते भुक्तबिस परसूनाः 8 के चिद बिसान्य अखनंस तत्र राजन्न; अन्ये मृणालान्य अखनंस तत्र विप्राः अथापश्यन पुष्करं ते हरियन्तं; हरदाद अगस्त्येन समुद्धृतं वै 9 तान आह सर्वान ऋषिमुख्यान अगस्त्यः; केनादत्तं पुष्करं मे सुजातम युष्माञ शङ्के दीयतां पुष्करं मे; न वै भवन्तॊ हर्तुम अर्हन्ति पद्मम 10 शृणॊमि कालॊ हिंसते धर्मवीर्यं; सेयं पराप्ता वर्धते धर्मपीडा पुराधर्मॊ वर्धते नेह यावत; तावद गच्छामि परलॊकं चिराय 11 पुरा वेदान बराह्मणा गराममध्ये; घुष्ट सवरा वृषलाञ शरावयन्ति पुरा राजा वयवहारान अधर्म्यान; पश्यत्य अहं परलॊकं वरजामि 12 पुरावरान परत्यवरान गरीयसॊ; यावन नरा नावमंस्यन्ति सर्वे तमॊत्तरं यावद इदं न वर्तते; तावद वरजामि परलॊकं चिराय 13 पुरा परपश्यामि परेण मर्त्यान; बलीयसा दुर्बलान भुज्यमानान तस्माद यास्यामि परलॊकं चिराय; न हय उत्सहे दरष्टुम ईदृङ नृलॊके 14 तम आहुर आर्ता ऋषयॊ महर्षिं; न ते वयं पुष्करं चॊरयामः मिथ्याभिषङ्गॊ भवता न कार्यः; शपाम तीक्ष्णाञ शपथान महर्षे 15 ते निश्चितास तत्र महर्षयस तु; संमन्यन्तॊ धर्मम एवं नरेन्द्र ततॊ ऽशपञ शपथान पर्ययेण; सहैव ते पार्थिव पुत्रपौत्रैः 16 [भृगु] परत्याक्रॊशेद इहाक्रुष्टस ताडितः परतिताडयेत खादेच च पृष्ठमांसानि यस ते हरति पुष्करम 17 [वसिस्ठ] अस्वाध्याय परॊ लॊके शवानं च परिकर्षतु पुरे च भिक्षुर भवतु यस ते हरति पुष्करम 18 [कष्यप] सर्वत्र सर्वं पणतु नयासे लॊभं करॊतु च कूटसाक्षित्वम अभ्येतु यस ते हरति पुष्करम 19 [गौतम] जीवत्व अहं कृतॊ बुद्ध्या विपणत्व अधमेन सः कर्षकॊ मत्सरी चास्तु यस ते हरति पुष्करम 20 [अन्गिरस] अशुचिर बरह्म कूटॊ ऽसतु शवानं च परिकर्षतु बरह्म हानि कृतिश चास्तु यस ते हरति पुष्करम 21 [धुन्धुमार] अकृतज्ञॊ ऽसतु मित्राणां शूद्रायां तु परजायतु एकः संपन्नम अश्नातु यस ते हरति पुष्करम 22 [पूरु] चिकित्सायां परचरतु भार्यया चैव पुष्यतु शवशुरात तस्य वृत्तिः सयाद यस ते हरति पुष्करम 23 [दिलीप] उदपानप्लवे गरामे बराह्मणॊ वृषली पतिः तस्य लॊभान स वरजतु यस ते हरति पुष्करम 24 [षुक्र] पृष्ठमांसं समश्नातु दिवा गच्छतु मैथुनम परेष्यॊ भवतु राज्ञश च यस ते हरति पुष्करम 25 [जमदग्नि] अनध्यायेष्व अधीयीत मित्रं शराद्धे च भॊजयेत शराद्धे शूद्रस्य चाश्नीयाद यस ते हरति पुष्करम 26 [षिबि] अनाहिताग्निर मरियतां यज्ञे विघ्नं करॊतु च तपस्विभिर विरुध्येत यस ते हरति पुष्करम 27 [ययाति] अनृतौ जटी वरतिन्यां वै भार्यायां संप्रजायतु निराकरॊतु वेदांश च यस ते हरति पुष्करम 28 [नहुस] अतिथिं गृहस्थॊ नुदतु कामवृत्तॊ ऽसतु दीक्षितः विद्यां परयच्छतु भृतॊ यस ते हरति पुष्करम 29 [अम्बरीस] नृशंसस तयक्तधर्मॊ ऽसतु सत्रीषु जञातिषु गॊषु च बराह्मणं चापि जहतु यस ते हरति पुष्करम 30 [नारद] गूढॊ ऽजञानी बहिः शास्त्रं पठतां विस्वरं पदम गरीयसॊ ऽवजानातु यस ते हरति पुष्करम 31 [नाभाग] अनृतं भाषतु सदा सद्भिश चैव विरुध्यतु शुक्लेन कन्यां ददतु यस ते हरति पुष्करम 32 [कवि] पदा स गां ताडयतु सूर्यं च परति मेहतु शरणागतं च तयजतु यस ते हरति पुष्करम 33 [विष्वामित्र] करॊतु भृतकॊ ऽवर्षां राज्ञश चास्तु पुरॊहितः ऋत्विग अस्तु हय अयाज्यस्य यस ते हरति पुष्करम 34 [पर्वत] गरमे चाधिकृतः सॊ ऽसतु खरयानेन गच्छतु शुनः कर्षतु वृत्त्यर्थे यस ते हरति पुष्करम 35 [भरद्वाज] सर्वपापसमादानं नृशंसे चानृते च यत तत तस्यास्तु सदा पापं यस ते हरति पुष्करम 36 [अस्टक] स राजास्त्व अकृतप्रज्ञः कामवृत्तिश च पापकृत अधर्मेणानुशास्तूर्वीं यस ते हरति पुष्करम 37 [गालव] पापिष्ठेभ्यस तव अनर्घार्हः स नरॊ ऽसतु सवपापकृत दत्त्वा दानं कीर्तयतु यस ते हरति पुष्करम 38 [अरुन्धती] शवश्र्वापवादं वदतु भर्तुर भवतु दुर्मनाः एका सवादु समश्नातु या ते हरति पुष्करम 39 [वालखिल्य] एकपादेन वृत्त्यर्थं गरामद्वारे स तिष्ठतु धर्मज्ञस तयक्तधर्मॊ ऽसतु यस ते हरति पुष्करम 40 [पषुसख] अग्निहॊत्रम अनादृत्य सुखं सवपतु स दविजः परिव्राट कामवृत्तॊ ऽसतु यस ते हरति पुष्करम 41 [सुरभी] बाल्वजेन निदानेन कांस्यं भवतु दॊहनम दुह्येत परवत्सेन या ते हरति पुष्करम 42 [भ] ततस तु तैः शपथैः शप्यमानैर; नानाविधैर बहुभिः कौरवेन्द्र सहस्राक्षॊ देवराट संप्रहृष्टः; समीक्ष्य तं कॊपनं विप्रमुख्यम 43 अथाब्रवीन मघवा परत्ययं सवं; समाभाष्य तम ऋषिं जातरॊषम बरह्मर्षिदेवर्षिनृपर्षिमध्ये; यत तन निबॊधेह ममाध्य राजन 44 [षक्र] अध्वर्यवे दुहितरं ददातुच; छन्दॊगे वा चरितब्रह्म चर्ये आथर्वणं वेदम अधीत्य विप्रः; सनायेत यः पुष्करम आददाति 45 सर्वान वेदान अधीयीत पुण्यशीलॊ ऽसतु धार्मिकः बरह्मणः सदनं यातु यस ते हरति पुष्करम 46 [अगस्त्य] आशीर्वादस तवया परॊक्तः शपथॊ बलसूदन दीयतां पुष्करं मह्यम एष धर्मः सनातनः 47 [इन्द्र] न मया भगवाँल लॊभाद धृतं पुष्करम अद्य वै धर्मं ते शरॊतुकामेन हृतं न करॊद्धुम अर्हति 48 धर्मः शरुतः समुत्कर्षॊ धर्मसेतुर अनामयः आर्षॊ वै शाश्वतॊ नित्यम अव्ययॊ ऽयं मया शरुतः 49 तद इदं गृह्यतां विद्वन पुष्करं मुनिसत्तम अतिक्रमं मे भगब्वन कषन्तुम अर्हस्य अनिन्दित 50 इत्य उक्तः स महेन्द्रेण तपस्वी कॊपनॊ भृशम जग्राह पुष्करं धीमान परसन्नश चाभवन मुनिः 51 परययुस ते ततॊ भूयस तीर्थानि वनगॊचराः पुण्यतीर्थेषु च तथा गात्राण्य आप्लावयन्ति ते 52 आख्यानं य इदं युक्तः पठेत पर्वणि पर्वणि न मूर्खं जनयेत पुत्रं न भवेच च निराकृतिः 53 न तम आपत सपृशेत का चिन न जवरॊ न रुजश च ह विरजाः शरेयसा युक्तः परेत्य सवर्गम अवाप्नुयात 54 यश च शास्त्रम अनुध्यायेद ऋषिभिः परिपालितम स गच्छेद बरह्मणॊ लॊकम अव्ययं च नरॊत्तम |
1
[bh] atraivodāharantīmam itihāsaṃ purātanam yadvṛttaṃ tīrthayātrāyāṃ śapathaṃ prati tac chṛṇu 2 puṣkar arthaṃ kṛtaṃ stainyaṃ purā bharatasattama rājarṣibhir mahārāja tathaiva ca dvijarṣibhiḥ 3 ṛṣayaḥ sametāḥ paścime vai prabhāse; samāgatā mantram amantrayanta carāma sarve pṛthivīṃ puṇyatīrthāṃ; tan naḥ kāryaṃ hanta gacchāma sarve 4 śukro 'ṅgirāś caiva kaviś ca vidvāṃs; tathāgastyo nārada parvatau ca bhṛgur vasiṣṭhaḥ kaśyapo gautamaś ca; viśvāmitro jamadagniś ca rājan 5 ṛṣis tathā gālavo 'thāṣṭakaś ca; bharadvājo 'rundhatī vālakhilyāḥ śibir dilīpo nahuṣo 'mbarīṣo; rājā yayātir dhundhumāro 'tha pūruḥ 6 jagmuḥ puraskṛtya mahānubhāvaṃ; śatakratuṃ vṛtrahaṇaṃ narendra tīrthāni sarvāṇi parikramanto; mādhyāṃ yayuḥ kauśikīṃ puṇyatīrthām 7 sarveṣu tīrtheṣv atha dhūtapāpā; jagmus tato brahmasaraḥ supuṇyam devasya tīrthe jalam agnikalpā; vigāhya te bhuktabisa prasūnāḥ 8 ke cid bisāny akhanaṃs tatra rājann; anye mṛṇālāny akhanaṃs tatra viprāḥ athāpaśyan puṣkaraṃ te hriyantaṃ; hradād agastyena samuddhṛtaṃ vai 9 tān āha sarvān ṛṣimukhyān agastyaḥ; kenādattaṃ puṣkaraṃ me sujātam yuṣmāñ śaṅke dīyatāṃ puṣkaraṃ me; na vai bhavanto hartum arhanti padmam 10 śṛṇomi kālo hiṃsate dharmavīryaṃ; seyaṃ prāptā vardhate dharmapīḍā purādharmo vardhate neha yāvat; tāvad gacchāmi paralokaṃ cirāya 11 purā vedān brāhmaṇā grāmamadhye; ghuṣṭa svarā vṛṣalāñ śrāvayanti purā rājā vyavahārān adharmyān; paśyaty ahaṃ paralokaṃ vrajāmi 12 purāvarān pratyavarān garīyaso; yāvan narā nāvamaṃsyanti sarve tamottaraṃ yāvad idaṃ na vartate; tāvad vrajāmi paralokaṃ cirāya 13 purā prapaśyāmi pareṇa martyān; balīyasā durbalān bhujyamānān tasmād yāsyāmi paralokaṃ cirāya; na hy utsahe draṣṭum īdṛṅ nṛloke 14 tam āhur ārtā ṛṣayo maharṣiṃ; na te vayaṃ puṣkaraṃ corayāmaḥ mithyābhiṣaṅgo bhavatā na kāryaḥ; śapāma tīkṣṇāñ śapathān maharṣe 15 te niścitās tatra maharṣayas tu; saṃmanyanto dharmam evaṃ narendra tato 'śapañ śapathān paryayeṇa; sahaiva te pārthiva putrapautraiḥ 16 [bhṛgu] pratyākrośed ihākruṣṭas tāḍitaḥ pratitāḍayet khādec ca pṛṣṭhamāṃsāni yas te harati puṣkaram 17 [vasisṭha] asvādhyāya paro loke śvānaṃ ca parikarṣatu pure ca bhikṣur bhavatu yas te harati puṣkaram 18 [kaṣyapa] sarvatra sarvaṃ paṇatu nyāse lobhaṃ karotu ca kūṭasākṣitvam abhyetu yas te harati puṣkaram 19 [gautama] jīvatv ahaṃ kṛto buddhyā vipaṇatv adhamena saḥ karṣako matsarī cāstu yas te harati puṣkaram 20 [angiras] aśucir brahma kūṭo 'stu śvānaṃ ca parikarṣatu brahma hāni kṛtiś cāstu yas te harati puṣkaram 21 [dhundhumāra] akṛtajño 'stu mitrāṇāṃ śūdrāyāṃ tu prajāyatu ekaḥ saṃpannam aśnātu yas te harati puṣkaram 22 [pūru] cikitsāyāṃ pracaratu bhāryayā caiva puṣyatu śvaśurāt tasya vṛttiḥ syād yas te harati puṣkaram 23 [dilīpa] udapānaplave grāme brāhmaṇo vṛṣalī patiḥ tasya lobhān sa vrajatu yas te harati puṣkaram 24 [ṣukra] pṛṣṭhamāṃsaṃ samaśnātu divā gacchatu maithunam preṣyo bhavatu rājñaś ca yas te harati puṣkaram 25 [jamadagni] anadhyāyeṣv adhīyīta mitraṃ śrāddhe ca bhojayet śrāddhe śūdrasya cāśnīyād yas te harati puṣkaram 26 [ṣibi] anāhitāgnir mriyatāṃ yajñe vighnaṃ karotu ca tapasvibhir virudhyeta yas te harati puṣkaram 27 [yayāti] anṛtau jaṭī vratinyāṃ vai bhāryāyāṃ saṃprajāyatu nirākarotu vedāṃś ca yas te harati puṣkaram 28 [nahusa] atithiṃ gṛhastho nudatu kāmavṛtto 'stu dīkṣitaḥ vidyāṃ prayacchatu bhṛto yas te harati puṣkaram 29 [ambarīsa] nṛśaṃsas tyaktadharmo 'stu strīṣu jñātiṣu goṣu ca brāhmaṇaṃ cāpi jahatu yas te harati puṣkaram 30 [nārada] gūḍho 'jñānī bahiḥ śāstraṃ paṭhatāṃ visvaraṃ padam garīyaso 'vajānātu yas te harati puṣkaram 31 [nābhāga] anṛtaṃ bhāṣatu sadā sadbhiś caiva virudhyatu śuklena kanyāṃ dadatu yas te harati puṣkaram 32 [kavi] padā sa gāṃ tāḍayatu sūryaṃ ca prati mehatu śaraṇāgataṃ ca tyajatu yas te harati puṣkaram 33 [viṣvāmitra] karotu bhṛtako 'varṣāṃ rājñaś cāstu purohitaḥ ṛtvig astu hy ayājyasya yas te harati puṣkaram 34 [parvata] grame cādhikṛtaḥ so 'stu kharayānena gacchatu śunaḥ karṣatu vṛttyarthe yas te harati puṣkaram 35 [bharadvāja] sarvapāpasamādānaṃ nṛśaṃse cānṛte ca yat tat tasyāstu sadā pāpaṃ yas te harati puṣkaram 36 [asṭaka] sa rājāstv akṛtaprajñaḥ kāmavṛttiś ca pāpakṛt adharmeṇānuśāstūrvīṃ yas te harati puṣkaram 37 [gālava] pāpiṣṭhebhyas tv anarghārhaḥ sa naro 'stu svapāpakṛt dattvā dānaṃ kīrtayatu yas te harati puṣkaram 38 [arundhatī] śvaśrvāpavādaṃ vadatu bhartur bhavatu durmanāḥ ekā svādu samaśnātu yā te harati puṣkaram 39 [vālakhilya] ekapādena vṛttyarthaṃ grāmadvāre sa tiṣṭhatu dharmajñas tyaktadharmo 'stu yas te harati puṣkaram 40 [paṣusakha] agnihotram anādṛtya sukhaṃ svapatu sa dvijaḥ parivrāṭ kāmavṛtto 'stu yas te harati puṣkaram 41 [surabhī] bālvajena nidānena kāṃsyaṃ bhavatu dohanam duhyeta paravatsena yā te harati puṣkaram 42 [bh] tatas tu taiḥ śapathaiḥ śapyamānair; nānāvidhair bahubhiḥ kauravendra sahasrākṣo devarāṭ saṃprahṛṣṭaḥ; samīkṣya taṃ kopanaṃ vipramukhyam 43 athābravīn maghavā pratyayaṃ svaṃ; samābhāṣya tam ṛṣiṃ jātaroṣam brahmarṣidevarṣinṛparṣimadhye; yat tan nibodheha mamādhya rājan 44 [ṣakra] adhvaryave duhitaraṃ dadātuc; chandoge vā caritabrahma carye ātharvaṇaṃ vedam adhītya vipraḥ; snāyeta yaḥ puṣkaram ādadāti 45 sarvān vedān adhīyīta puṇyaśīlo 'stu dhārmikaḥ brahmaṇaḥ sadanaṃ yātu yas te harati puṣkaram 46 [agastya] āśīrvādas tvayā proktaḥ śapatho balasūdana dīyatāṃ puṣkaraṃ mahyam eṣa dharmaḥ sanātanaḥ 47 [indra] na mayā bhagavāṁl lobhād dhṛtaṃ puṣkaram adya vai dharmaṃ te śrotukāmena hṛtaṃ na kroddhum arhati 48 dharmaḥ śrutaḥ samutkarṣo dharmasetur anāmayaḥ ārṣo vai śāśvato nityam avyayo 'yaṃ mayā śrutaḥ 49 tad idaṃ gṛhyatāṃ vidvan puṣkaraṃ munisattama atikramaṃ me bhagabvan kṣantum arhasy anindita 50 ity uktaḥ sa mahendreṇa tapasvī kopano bhṛśam jagrāha puṣkaraṃ dhīmān prasannaś cābhavan muniḥ 51 prayayus te tato bhūyas tīrthāni vanagocarāḥ puṇyatīrtheṣu ca tathā gātrāṇy āplāvayanti te 52 ākhyānaṃ ya idaṃ yuktaḥ paṭhet parvaṇi parvaṇi na mūrkhaṃ janayet putraṃ na bhavec ca nirākṛtiḥ 53 na tam āpat spṛśet kā cin na jvaro na rujaś ca ha virajāḥ śreyasā yuktaḥ pretya svargam avāpnuyāt 54 yaś ca śāstram anudhyāyed ṛṣibhiḥ paripālitam sa gacched brahmaṇo lokam avyayaṃ ca narottama |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 13
Chapter 97
|
1
[य] यद इदं शराद्धधर्मेषु दीयते भरतर्षभ छत्रं चॊपानहौ चैव केनैतत संप्रवर्तितम कथं चैतत समुत्पन्नं किमर्थं च परदीयते 2 न केवलं शराद्धधर्मे पुण्यकेष्व अपि दीयते एतद विस्तरतॊ राजञ शरॊतुम इच्छामि तत्त्वतः 3 [भ] शृणु राजन्न अवहितश छत्रॊपानह विस्तरम यथैतत परथितं लॊके येन चैतत परवर्तितम 4 यथा चाक्षय्यतां पराप्तं पुण्यतां च यथागतम सर्वम एतद अशेषेण परवक्ष्यामि जनाधिप 5 इतिहासं पुरावृत्तम इमं शृणु नराधिप जमदग्नेश च संवादं सूर्यस्य च महात्मनः 6 पुरा स भगवान साक्षाद धनुषाक्रीडत परभॊ संधाय संधाय शरांश चिक्षेप किल भार्गवः 7 तान कषिप्तान रेणुका सर्वांस तस्येषून दीप्ततेजसः आनाय्य सा तदा तस्मै परादाद असकृद अच्युत 8 अथ तेन स शब्देन जयातलस्य शरस्य च परहृष्टः संप्रचिक्षेप सा च परत्याजहार तान 9 ततॊ मध्याह्नम आरूढे जयेष्ठा मूले दिवाकरे स सायकान दविजॊ विद्ध्वा रेणुकाम इदम अव्रवीत 10 गच्छानय विशालाक्षि शरान एतान धनुश्च्युतान यावद एतान पुनः सुभ्रु कषिपामीति जनाधिप 11 सा गच्छत्य अन्तरा छायां वृक्षम आश्रित्य भामिनी तस्थौ तस्या हि संतप्तं शिरः पादौ तथैव च 12 सथिता सा तु मुहूर्तं वै भर्तुः शापभयाच छुभा ययाव आनयितुं भूयः सायकान असितेक्षणा परत्याजगाम च शरांस तान आदाय यशस्विनी 13 सा परस्विन्ना सुचार्व अङ्गी पद्भ्यां दुःखं नियच्छती उपाजगाम भर्तारं भयाद भर्तुः पवेपती 14 स ताम ऋषिस ततः करुद्धॊ वाक्यम आह शुभाननाम रेणुके किं चिरेण तवम आगतेति पुनः पुनः 15 [र] शिरस तावत परदीप्तं मे पादौ चैव तपॊधन सूर्यतेजॊ निरुद्धाहं वृक्षच छायाम उपाश्रिता 16 एतस्मात कारणाद बरह्मंश चिरम एतत कृतं मया एतज जञात्वा मम विभॊ मा करुधस तवं तपॊधन 17 [ज] अद्यैनं दीप्तकिरणं रेणुके तव दुःखदम शरैर निपातयिष्यामि सूर्यम अस्त्राग्नितेजसा 18 [भ] स विस्फार्य धनुर दिव्यं गृहीत्वा च बहूञ शरान अतिष्ठत सूर्यम अभितॊ यतॊ याति ततॊ मुखः 19 अथ तं परहरिष्यन्तं सूर्यॊ ऽभयेत्य वचॊ ऽबरवीत दविज रूपेण कौन्तेय किं ते सूर्यॊ ऽपराध्यते 20 आदत्ते रश्मिभिः सूर्यॊ दिवि विद्वंस ततस ततः रसं स तं वै वर्षासु परवर्षति दिवाकरः 21 ततॊ ऽननं जायते विप्र मनुष्याणां सुखावहम अन्नं पराणा इति यथा वेदेषु परिपठ्यते 22 अथाभ्रेषु निगूढश च रश्मिभिः परिवारितः सप्त दवीपान इमान बरह्मन वर्षेणाभिप्रवर्षति 23 ततस तदौषधीनां च वीरुधां पत्रपुष्पजम सर्वं वर्षाभिनिर्वृत्तम अन्नं संभवति परभॊ 24 जातकर्माणि सर्वाणि वरतॊपनयनानि च गॊधानानि विवाहाश च तथा यज्ञसमृद्धयः 25 सत्राणि दानानि तथा संयॊगा वित्तसंचयाः अन्नतः संप्रवर्तन्ते यथा तवं वेत्थ भार्गव 26 रमणीयानि यावन्ति यावद आरम्भकाणि च सर्वम अन्नात परभवति विदितं कीर्तयामि ते 27 सर्वं हि वेत्थ विप्र तवं यद एतत कीर्तितं मया परसादये तवा विप्रर्षे किं ते सूर्यॊ निपात्यते |
1
[y] yad idaṃ śrāddhadharmeṣu dīyate bharatarṣabha chatraṃ copānahau caiva kenaitat saṃpravartitam kathaṃ caitat samutpannaṃ kimarthaṃ ca pradīyate 2 na kevalaṃ śrāddhadharme puṇyakeṣv api dīyate etad vistarato rājañ śrotum icchāmi tattvataḥ 3 [bh] śṛṇu rājann avahitaś chatropānaha vistaram yathaitat prathitaṃ loke yena caitat pravartitam 4 yathā cākṣayyatāṃ prāptaṃ puṇyatāṃ ca yathāgatam sarvam etad aśeṣeṇa pravakṣyāmi janādhipa 5 itihāsaṃ purāvṛttam imaṃ śṛṇu narādhipa jamadagneś ca saṃvādaṃ sūryasya ca mahātmanaḥ 6 purā sa bhagavān sākṣād dhanuṣākrīḍata prabho saṃdhāya saṃdhāya śarāṃś cikṣepa kila bhārgavaḥ 7 tān kṣiptān reṇukā sarvāṃs tasyeṣūn dīptatejasaḥ ānāyya sā tadā tasmai prādād asakṛd acyuta 8 atha tena sa śabdena jyātalasya śarasya ca prahṛṣṭaḥ saṃpracikṣepa sā ca pratyājahāra tān 9 tato madhyāhnam ārūḍhe jyeṣṭhā mūle divākare sa sāyakān dvijo viddhvā reṇukām idam avravīt 10 gacchānaya viśālākṣi śarān etān dhanuścyutān yāvad etān punaḥ subhru kṣipāmīti janādhipa 11 sā gacchaty antarā chāyāṃ vṛkṣam āśritya bhāminī tasthau tasyā hi saṃtaptaṃ śiraḥ pādau tathaiva ca 12 sthitā sā tu muhūrtaṃ vai bhartuḥ śāpabhayāc chubhā yayāv ānayituṃ bhūyaḥ sāyakān asitekṣaṇā pratyājagāma ca śarāṃs tān ādāya yaśasvinī 13 sā prasvinnā sucārv aṅgī padbhyāṃ duḥkhaṃ niyacchatī upājagāma bhartāraṃ bhayād bhartuḥ pavepatī 14 sa tām ṛṣis tataḥ kruddho vākyam āha śubhānanām reṇuke kiṃ cireṇa tvam āgateti punaḥ punaḥ 15 [r] śiras tāvat pradīptaṃ me pādau caiva tapodhana sūryatejo niruddhāhaṃ vṛkṣac chāyām upāśritā 16 etasmāt kāraṇād brahmaṃś ciram etat kṛtaṃ mayā etaj jñātvā mama vibho mā krudhas tvaṃ tapodhana 17 [j] adyainaṃ dīptakiraṇaṃ reṇuke tava duḥkhadam śarair nipātayiṣyāmi sūryam astrāgnitejasā 18 [bh] sa visphārya dhanur divyaṃ gṛhītvā ca bahūñ śarān atiṣṭhat sūryam abhito yato yāti tato mukhaḥ 19 atha taṃ prahariṣyantaṃ sūryo 'bhyetya vaco 'bravīt dvija rūpeṇa kaunteya kiṃ te sūryo 'parādhyate 20 ādatte raśmibhiḥ sūryo divi vidvaṃs tatas tataḥ rasaṃ sa taṃ vai varṣāsu pravarṣati divākaraḥ 21 tato 'nnaṃ jāyate vipra manuṣyāṇāṃ sukhāvaham annaṃ prāṇā iti yathā vedeṣu paripaṭhyate 22 athābhreṣu nigūḍhaś ca raśmibhiḥ parivāritaḥ sapta dvīpān imān brahman varṣeṇābhipravarṣati 23 tatas tadauṣadhīnāṃ ca vīrudhāṃ patrapuṣpajam sarvaṃ varṣābhinirvṛttam annaṃ saṃbhavati prabho 24 jātakarmāṇi sarvāṇi vratopanayanāni ca godhānāni vivāhāś ca tathā yajñasamṛddhayaḥ 25 satrāṇi dānāni tathā saṃyogā vittasaṃcayāḥ annataḥ saṃpravartante yathā tvaṃ vettha bhārgava 26 ramaṇīyāni yāvanti yāvad ārambhakāṇi ca sarvam annāt prabhavati viditaṃ kīrtayāmi te 27 sarvaṃ hi vettha vipra tvaṃ yad etat kīrtitaṃ mayā prasādaye tvā viprarṣe kiṃ te sūryo nipātyate |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 13
Chapter 98
|
1
[य] एवं तदा परयाचन्तं भास्करं मुनिसत्तमः जमदग्निर महातेजाः किं कार्यं परत्यपद्यत 2 [भ] तथा परयाचमानस्य मुनिर अग्निसमप्रभः जमदग्निः शमं नैव जगाम कुरुनन्दन 3 ततः सूर्यॊ मधुरया वाचा तम इदम अब्रवीत कृताञ्जलिर विप्र रूपी परणम्येदं विशां पते 4 चलं निमित्तं विप्रर्षे सदा सूर्यस्य गच्छतः कथं चलं वेत्स्यसि तवं सदा यान्तं दिवाकरम 5 [ज] सथिरं वापि चलं वापि जाने तवां जञानचक्षुषा अवश्यं विनयाधानं कार्यम अद्य मया तव 6 अपराह्णे निमेषार्धं तिष्ठसि तवं दिवाकर तत्र वेत्स्यामि सूर्यत्वां न मे ऽतरास्ति विचारणा 7 [स] असंशयं मां विप्रर्षे वेत्स्यसे धन्विनां वर अपकारिणं तु मां विद्धि भगवञ शरणागतम 8 [भ] ततः परहस्य भगवाञ जमदग्निर उवाच तम न भीः सूर्यत्वया कार्या परणिपात गतॊ हय असि 9 बराह्मणेष्व आर्जवं यच च सथैर्यं च धरणीतले सौम्यतां चैव सॊमस्य गाम्भीर्यं वरुणस्य च 10 दीप्तिम अग्नेः परभां मेरॊः परतापं तपनस्य च एतान्य अतिक्रमेद यॊ वै स हन्याच छरणागतम 11 भवेत स गुरु तल्पी च बरह्महा च तथा भवेत सुरा पानं च कुर्यात स यॊ हन्याच छरणागतम 12 एतस्य तव अपनीतस्य समाधिं तात चिन्तय यथासुखगमः पन्था भवेत तवद रश्मितापितः 13 [भ] एतावद उक्त्वा स तदा तूष्णीम आसीद भृगूद्वहः अथ सूर्यॊ ददौ तस्मै छत्रॊपानहम आशु वै 14 [स] महर्षे शिरसस तराणं छत्रं मद रश्मिवारणम परतिगृह्णीष्व पद्भ्यां च तराणार्थं चर्मपादुके 15 अद्य परभृति चैवैतल लॊके संप्रचरिष्यति पुण्यदानेषु सर्वेषु परम अक्षय्यम एव च 16 [भ] उपानच छत्रम एतद वै सूर्येणेह परवर्तितम पुण्यम एतद अभिख्यातं तरिषु लॊकेषु भारत 17 तस्मात परयच्छ विप्रेभ्यश छत्रॊपानहम उत्तमम धर्मस्ते सुमहान भावी न मे ऽतरास्ति विचारणा 18 छत्रं हि भरतश्रेष्ठ यः परदद्याद दविजातये शुभ्रं शतशलाकं वै स परेत्य सुखम एधते 19 स शक्र लॊके वसति पूज्यमानॊ दविजातिभिः अप्सरॊभिश च सततं देवैश च भरतर्षभ 20 दह्यमानाय विप्राय यः परयच्छत्य उपानहौ सनातकाय महाबाहॊ संशिताय दविजातये 21 सॊ ऽपि लॊकान अवाप्नॊति दैवतैर अभिपूजितान गॊलॊके स मुदा युक्तॊ वसति परेत्य भारत 22 एतत ते भरतश्रेष्ठ मया कार्त्स्न्येन कीर्तितम छत्रॊपानह दानस्य फलं भरतसत्तम |
1
[y] evaṃ tadā prayācantaṃ bhāskaraṃ munisattamaḥ jamadagnir mahātejāḥ kiṃ kāryaṃ pratyapadyata 2 [bh] tathā prayācamānasya munir agnisamaprabhaḥ jamadagniḥ śamaṃ naiva jagāma kurunandana 3 tataḥ sūryo madhurayā vācā tam idam abravīt kṛtāñjalir vipra rūpī praṇamyedaṃ viśāṃ pate 4 calaṃ nimittaṃ viprarṣe sadā sūryasya gacchataḥ kathaṃ calaṃ vetsyasi tvaṃ sadā yāntaṃ divākaram 5 [j] sthiraṃ vāpi calaṃ vāpi jāne tvāṃ jñānacakṣuṣā avaśyaṃ vinayādhānaṃ kāryam adya mayā tava 6 aparāhṇe nimeṣārdhaṃ tiṣṭhasi tvaṃ divākara tatra vetsyāmi sūryatvāṃ na me 'trāsti vicāraṇā 7 [s] asaṃśayaṃ māṃ viprarṣe vetsyase dhanvināṃ vara apakāriṇaṃ tu māṃ viddhi bhagavañ śaraṇāgatam 8 [bh] tataḥ prahasya bhagavāñ jamadagnir uvāca tam na bhīḥ sūryatvayā kāryā praṇipāta gato hy asi 9 brāhmaṇeṣv ārjavaṃ yac ca sthairyaṃ ca dharaṇītale saumyatāṃ caiva somasya gāmbhīryaṃ varuṇasya ca 10 dīptim agneḥ prabhāṃ meroḥ pratāpaṃ tapanasya ca etāny atikramed yo vai sa hanyāc charaṇāgatam 11 bhavet sa guru talpī ca brahmahā ca tathā bhavet surā pānaṃ ca kuryāt sa yo hanyāc charaṇāgatam 12 etasya tv apanītasya samādhiṃ tāta cintaya yathāsukhagamaḥ panthā bhavet tvad raśmitāpitaḥ 13 [bh] etāvad uktvā sa tadā tūṣṇīm āsīd bhṛgūdvahaḥ atha sūryo dadau tasmai chatropānaham āśu vai 14 [s] maharṣe śirasas trāṇaṃ chatraṃ mad raśmivāraṇam pratigṛhṇīṣva padbhyāṃ ca trāṇārthaṃ carmapāduke 15 adya prabhṛti caivaital loke saṃpracariṣyati puṇyadāneṣu sarveṣu param akṣayyam eva ca 16 [bh] upānac chatram etad vai sūryeṇeha pravartitam puṇyam etad abhikhyātaṃ triṣu lokeṣu bhārata 17 tasmāt prayaccha viprebhyaś chatropānaham uttamam dharmaste sumahān bhāvī na me 'trāsti vicāraṇā 18 chatraṃ hi bharataśreṣṭha yaḥ pradadyād dvijātaye śubhraṃ śataśalākaṃ vai sa pretya sukham edhate 19 sa śakra loke vasati pūjyamāno dvijātibhiḥ apsarobhiś ca satataṃ devaiś ca bharatarṣabha 20 dahyamānāya viprāya yaḥ prayacchaty upānahau snātakāya mahābāho saṃśitāya dvijātaye 21 so 'pi lokān avāpnoti daivatair abhipūjitān goloke sa mudā yukto vasati pretya bhārata 22 etat te bharataśreṣṭha mayā kārtsnyena kīrtitam chatropānaha dānasya phalaṃ bharatasattama |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 13
Chapter 99
|
1
[य] आरामाणां तडागानां यत फलं कुरुनन्दन तद अहं शरॊतुम इच्छामि तवत्तॊ ऽदय भरतर्षभ 2 [भ] सुप्रदर्शा वनवती चित्रधातुविभूषिता उपेता सर्वबीजैश च शरेष्ठा भूमिर इहॊच्यते 3 तस्याः कषेत्रविशेषं च तडागानां निवेशनम औदकानि च सर्वाणि परवक्ष्याम्य अनुपूर्वशः 4 तडागानां च वक्ष्यामि कृतानां चापि ये गुणाः तरिषु लॊकेषु सर्वत्र पूजितॊ यस तडागवान 5 अथ वा मित्र सदनं मैत्रं मित्र विवर्धनम कीर्तिसंजननं शरेष्ठं तडागानां निवेशनम 6 धर्मस्यार्थस्य कामस्य फलम आहुर मनीषिणः तडागं सुकृतं देशे कषेत्रम एव महाश्रयम 7 चतुर्विधानां भूतानां तडागम उपलक्षयेत तडागानि च सर्वाणि दिशन्ति शरियम उत्तमाम 8 देवा मनुष्या गन्धर्वाः पितरॊरग राक्षसाः सथावराणि च भूतानि संश्रयन्ति जलाशयम 9 तस्मात तांस ते परवक्ष्यामि तडागे ये गुणाः समृताः या च तत्र फलावाप्तिर ऋषिहिः समुदाहृता 10 वर्षमात्रे तडागे तु सलिलं यस्य तिष्ठति अग्निहॊत्रफलं तस्य फलम आहुर मनीषिणः 11 शरत्काले तु सलिलं तडागे यस्य तिष्ठति गॊसहस्रस्य स परेत्य लभते फलम उत्तमम 12 हेमन्त काले सलिलं तडागे यस्य तिष्ठति स वै बहु सुवर्णस्य यज्ञस्य लभते फलम 13 यस्य वै शैशिरे काले तडागे सलिलं भवेत अग्निष्टॊमस्य यज्ञस्य फलम आहुर मनीषिणः 14 तडागं सुकृतं यस्य वसन्ते तु महाश्रयम अतिरात्रस्य यज्ञस्य फलं स समुपाश्नुते 15 निधाघ काले पानीयं तडागे यस्य तिष्ठति वाजपेयसमं तस्य फलं वै मुनयॊ विदुः 16 स कुलं तारयेत सर्वं यस्य खाते जलाशये गावः पिबन्ति पानीयं साधवश च नराः सदा 17 तडागे यस्य गावस तु पिबन्ति तृषिता जलम मृगपक्षिमनुष्याश च सॊ ऽशवमेध फलं लभेत 18 यत पिबन्ति जलं तत्र सनायन्ते विश्रमन्ति च तडागदस्य तत सर्वं परेत्यानन्त्याय कल्पते 19 दुर्लभं सलिलं तात विशेषेण परत्र वै पानीयस्य परदानेन परीतिर भवति शाश्वती 20 तिलान्ददत पानीयं दीपान ददत जाग्रत जञातिभिः सह मॊदध्वम एत परेतेषु दुर्लभम 21 सर्वदानैर गुरुतरं सर्वदानैर विशिष्यते पानीयं नरशार्दूल तस्माद दातव्यम एव हि 22 एवम एत तडागेषु कीर्तितं फलम उत्तमम अत ऊर्ध्वं परवक्ष्यामि वृक्षाणाम अपि रॊपणे 23 सथावराणां च भूतानां जातयॊ षट परकीर्तिताः वृक्षगुल्म लतावल्ल्यस तवक सारास तृणजातयः 24 एता जात्यस तु वृक्षाणां तेषां रॊपे गुणास तव इमे कीर्तिश च मानुषे लॊके परेत्य चैव फलं शुभम 25 लभते नाम लॊके च पितृभिश च महीयते देवलॊकगतस्यापि नाम तस्य न नश्यति 26 अतीतानागते चॊभे पितृवंशं च भारत तारयेद वृक्षरॊपीं च तस्माद वृक्षान पररॊपयेत 27 तस्य पुत्रा भवन्त्य एते पादपा नात्र संशयः परलॊकगतः सवर्गं लॊकांश चाप्नॊति सॊ ऽवययान 28 पुष्पैः सुरगणान वृक्षाः फलैश चापि तथा पितॄन छायया चातिथींस तात पूजयन्ति महीरुहाः 29 किंनरॊरगरक्षांसि देवगन्धर्वमानवाः तथा ऋषिगणाश चैव संश्रयन्ति महीरुहान 30 पुष्पिताः फलवन्तश च तर्पयन्तीह मानवान वृक्षदं पुत्रवद वृक्षास तारयन्ति परत्र च 31 तस्मात तडागे वृक्षा वै रॊप्याः शरेयॊ ऽरथिना सदा पुत्रवत परिपाल्यश च पुत्रास ते धर्मतः समृताः 32 तडाग कृद वृक्षरॊपी इष्टयज्ञश च यॊ दविजः एते सवर्गे महीयन्ते ये चान्ये सत्यवादिनः 33 तस्मात तडागं कुर्वीत आरामांश चैव रॊपयेत यजेच च विविधैर यज्ञैः सत्यं च सततं वदेत |
1
[y] ārāmāṇāṃ taḍāgānāṃ yat phalaṃ kurunandana tad ahaṃ śrotum icchāmi tvatto 'dya bharatarṣabha 2 [bh] supradarśā vanavatī citradhātuvibhūṣitā upetā sarvabījaiś ca śreṣṭhā bhūmir ihocyate 3 tasyāḥ kṣetraviśeṣaṃ ca taḍāgānāṃ niveśanam audakāni ca sarvāṇi pravakṣyāmy anupūrvaśaḥ 4 taḍāgānāṃ ca vakṣyāmi kṛtānāṃ cāpi ye guṇāḥ triṣu lokeṣu sarvatra pūjito yas taḍāgavān 5 atha vā mitra sadanaṃ maitraṃ mitra vivardhanam kīrtisaṃjananaṃ śreṣṭhaṃ taḍāgānāṃ niveśanam 6 dharmasyārthasya kāmasya phalam āhur manīṣiṇaḥ taḍāgaṃ sukṛtaṃ deśe kṣetram eva mahāśrayam 7 caturvidhānāṃ bhūtānāṃ taḍāgam upalakṣayet taḍāgāni ca sarvāṇi diśanti śriyam uttamām 8 devā manuṣyā gandharvāḥ pitaroraga rākṣasāḥ sthāvarāṇi ca bhūtāni saṃśrayanti jalāśayam 9 tasmāt tāṃs te pravakṣyāmi taḍāge ye guṇāḥ smṛtāḥ yā ca tatra phalāvāptir ṛṣihiḥ samudāhṛtā 10 varṣamātre taḍāge tu salilaṃ yasya tiṣṭhati agnihotraphalaṃ tasya phalam āhur manīṣiṇaḥ 11 śaratkāle tu salilaṃ taḍāge yasya tiṣṭhati gosahasrasya sa pretya labhate phalam uttamam 12 hemanta kāle salilaṃ taḍāge yasya tiṣṭhati sa vai bahu suvarṇasya yajñasya labhate phalam 13 yasya vai śaiśire kāle taḍāge salilaṃ bhavet agniṣṭomasya yajñasya phalam āhur manīṣiṇaḥ 14 taḍāgaṃ sukṛtaṃ yasya vasante tu mahāśrayam atirātrasya yajñasya phalaṃ sa samupāśnute 15 nidhāgha kāle pānīyaṃ taḍāge yasya tiṣṭhati vājapeyasamaṃ tasya phalaṃ vai munayo viduḥ 16 sa kulaṃ tārayet sarvaṃ yasya khāte jalāśaye gāvaḥ pibanti pānīyaṃ sādhavaś ca narāḥ sadā 17 taḍāge yasya gāvas tu pibanti tṛṣitā jalam mṛgapakṣimanuṣyāś ca so 'śvamedha phalaṃ labhet 18 yat pibanti jalaṃ tatra snāyante viśramanti ca taḍāgadasya tat sarvaṃ pretyānantyāya kalpate 19 durlabhaṃ salilaṃ tāta viśeṣeṇa paratra vai pānīyasya pradānena prītir bhavati śāśvatī 20 tilāndadata pānīyaṃ dīpān dadata jāgrata jñātibhiḥ saha modadhvam eta preteṣu durlabham 21 sarvadānair gurutaraṃ sarvadānair viśiṣyate pānīyaṃ naraśārdūla tasmād dātavyam eva hi 22 evam eta taḍāgeṣu kīrtitaṃ phalam uttamam ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi vṛkṣāṇām api ropaṇe 23 sthāvarāṇāṃ ca bhūtānāṃ jātayo ṣaṭ prakīrtitāḥ vṛkṣagulma latāvallyas tvak sārās tṛṇajātayaḥ 24 etā jātyas tu vṛkṣāṇāṃ teṣāṃ rope guṇās tv ime kīrtiś ca mānuṣe loke pretya caiva phalaṃ śubham 25 labhate nāma loke ca pitṛbhiś ca mahīyate devalokagatasyāpi nāma tasya na naśyati 26 atītānāgate cobhe pitṛvaṃśaṃ ca bhārata tārayed vṛkṣaropīṃ ca tasmād vṛkṣān praropayet 27 tasya putrā bhavanty ete pādapā nātra saṃśayaḥ paralokagataḥ svargaṃ lokāṃś cāpnoti so 'vyayān 28 puṣpaiḥ suragaṇān vṛkṣāḥ phalaiś cāpi tathā pitṝn chāyayā cātithīṃs tāta pūjayanti mahīruhāḥ 29 kiṃnaroragarakṣāṃsi devagandharvamānavāḥ tathā ṛṣigaṇāś caiva saṃśrayanti mahīruhān 30 puṣpitāḥ phalavantaś ca tarpayantīha mānavān vṛkṣadaṃ putravad vṛkṣās tārayanti paratra ca 31 tasmāt taḍāge vṛkṣā vai ropyāḥ śreyo 'rthinā sadā putravat paripālyaś ca putrās te dharmataḥ smṛtāḥ 32 taḍāga kṛd vṛkṣaropī iṣṭayajñaś ca yo dvijaḥ ete svarge mahīyante ye cānye satyavādinaḥ 33 tasmāt taḍāgaṃ kurvīta ārāmāṃś caiva ropayet yajec ca vividhair yajñaiḥ satyaṃ ca satataṃ vadet |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 13
Chapter 100
|
1
[य] गार्हस्थ्यं धर्मम अखिलं परब्रूहि भरतर्षभ ऋद्धिम आप्नॊति किं कृत्वा मनुष्य इह पार्थिव 2 [भ] अत्र ते वर्तयिष्यामि पुरावृत्तं जनाधिप वासुदेवस्य संवादं पृथिव्याश चैव भारत 3 संस्तूय पृथिवीं देवीं वासुदेवः परतापवान पप्रच्छ भरतश्रेष्ठ यद एतत पृच्छसे ऽदय माम 4 [वासुदेव] गार्हस्थ्यं धर्मम आश्रित्य मया वा मद्विधेन वा किम अवश्यं धरे कार्यं किं वा कृत्वा सुखी भवेत 5 [प] ऋषयः पितरॊ देवा मनुष्याश चैव माधव इज्याश चैवार्चनीयाश च यथा चैवं निबॊध मे 6 सदा यज्ञेन देवांश च आतिथ्येन च मानवान छन्दतश च यथा नित्यम अर्हान युञ्जीत नित्यशः तेन हय ऋषिगणाः परीता भवन्ति मधुसूदन 7 नित्यम अग्निं परिचरेद अभुक्त्वा बलिकर्म च कुर्यात तथैव देवा वै परीयन्ते मधुसूदन 8 कुर्याद अहर अहः शराद्धम अन्नाद्येनॊदकेन वा पयॊ मूलफलैर वापि पितॄणां परीतिम आहरन 9 सिद्धान्नाद वैश्वदेवं वै कुर्याद अग्नौ यथाविधि अग्नीषॊमं वैश्वदेवं धान्वन्तर्यम अनन्तरम 10 परजानां पतये चैव पृथग घॊमॊ विधीयते तथैव चानुपूर्व्येण बलिकर्म परयॊजयेत 11 दक्षिणायां यमायेह परतीच्यां वरुणाय च सॊमाय चाप्य उदीच्यां वै वास्तुमध्ये दविजातये 12 धन्वन्तरेः पराग उदीच्यां पराच्यां शक्राय माधव मनॊर वै इति च पराहुर बलिं दवारे गृहस्य वै मरुद्भ्यॊ देवताभ्यश च बलिम अन्तर गृहे हरेत 13 तथैव विश्वे देवेभ्यॊ बलिम आकाशतॊ हरेत निशाचरेभ्यॊ भूतेभ्यॊ बलिं नक्तं तथा हरेत 14 एवं कृत्वा बलिं सम्यग दद्याद भिक्षां दविजातये अलाभे बराह्मणस्याग्नाव अग्रम उत्क्षिप्य निक्षिपेत 15 यदा शराद्धं पितृभ्यश च दतुम इच्छेत मानवः तदा पश्चात परकुर्वीत निवृत्ते शराद्धकर्मणि 16 पितॄन संतर्पयित्वा तु बलिं कुर्याद विधानतः वैश्वदेवं ततः कुर्यात पश्चाद बराह्मण वाचनम 17 ततॊ ऽननेनावशेषेण भॊजयेद अतिथीन अपि अर्चा पूर्वं महाराज ततः परीणाति मानुषान 18 अनित्यं हि सथितॊ यस्मात तस्माद अतिथिर उच्यते 19 आचार्यस्य पितुश चैव सख्युर आप्तस्य चातिथेः इदम अस्ति गृहे मह्यम इति नित्यं निवेदयेत 20 ते यद वदेयुस तत कुर्याद इति धर्मॊ विधीयते गृहस्थः पुरुषः कृष्ण शिष्टाशी च सदा भवेत 21 राजर्त्विजं सनातकं च गुरुं शवशुरम एव च अर्चयेन मधुपर्केण परिसंवत्सरॊषितान 22 शवभ्यश चश्व पचेभ्यश च वयॊभ्यश चावपेद भुवि वैश्वदेवं हि नामैतत सायंप्रातर विधीयते 23 एतांस तु धर्मान गार्हस्थान यः कुर्याद अनसूयकः स इहर्द्धिं परां पराप्य परेत्य नाके महीयते 24 [भ] इति भूमेर वचः शरुत्वा वासुदेवः परतापवान तथा चकार सततं तवम अप्य एवं समाचर 25 एवं गृहस्थ धर्मं तवं चेतयानॊ नराधिप इह लॊके यशः पराप्य परेत्य सवर्गम अवाप्स्यसि |
1
[y] gārhasthyaṃ dharmam akhilaṃ prabrūhi bharatarṣabha ṛddhim āpnoti kiṃ kṛtvā manuṣya iha pārthiva 2 [bh] atra te vartayiṣyāmi purāvṛttaṃ janādhipa vāsudevasya saṃvādaṃ pṛthivyāś caiva bhārata 3 saṃstūya pṛthivīṃ devīṃ vāsudevaḥ pratāpavān papraccha bharataśreṣṭha yad etat pṛcchase 'dya mām 4 [vāsudeva] gārhasthyaṃ dharmam āśritya mayā vā madvidhena vā kim avaśyaṃ dhare kāryaṃ kiṃ vā kṛtvā sukhī bhavet 5 [p] ṛṣayaḥ pitaro devā manuṣyāś caiva mādhava ijyāś caivārcanīyāś ca yathā caivaṃ nibodha me 6 sadā yajñena devāṃś ca ātithyena ca mānavān chandataś ca yathā nityam arhān yuñjīta nityaśaḥ tena hy ṛṣigaṇāḥ prītā bhavanti madhusūdana 7 nityam agniṃ paricared abhuktvā balikarma ca kuryāt tathaiva devā vai prīyante madhusūdana 8 kuryād ahar ahaḥ śrāddham annādyenodakena vā payo mūlaphalair vāpi pitṝṇāṃ prītim āharan 9 siddhānnād vaiśvadevaṃ vai kuryād agnau yathāvidhi agnīṣomaṃ vaiśvadevaṃ dhānvantaryam anantaram 10 prajānāṃ pataye caiva pṛthag ghomo vidhīyate tathaiva cānupūrvyeṇa balikarma prayojayet 11 dakṣiṇāyāṃ yamāyeha pratīcyāṃ varuṇāya ca somāya cāpy udīcyāṃ vai vāstumadhye dvijātaye 12 dhanvantareḥ prāg udīcyāṃ prācyāṃ śakrāya mādhava manor vai iti ca prāhur baliṃ dvāre gṛhasya vai marudbhyo devatābhyaś ca balim antar gṛhe haret 13 tathaiva viśve devebhyo balim ākāśato haret niśācarebhyo bhūtebhyo baliṃ naktaṃ tathā haret 14 evaṃ kṛtvā baliṃ samyag dadyād bhikṣāṃ dvijātaye alābhe brāhmaṇasyāgnāv agram utkṣipya nikṣipet 15 yadā śrāddhaṃ pitṛbhyaś ca datum iccheta mānavaḥ tadā paścāt prakurvīta nivṛtte śrāddhakarmaṇi 16 pitṝn saṃtarpayitvā tu baliṃ kuryād vidhānataḥ vaiśvadevaṃ tataḥ kuryāt paścād brāhmaṇa vācanam 17 tato 'nnenāvaśeṣeṇa bhojayed atithīn api arcā pūrvaṃ mahārāja tataḥ prīṇāti mānuṣān 18 anityaṃ hi sthito yasmāt tasmād atithir ucyate 19 ācāryasya pituś caiva sakhyur āptasya cātitheḥ idam asti gṛhe mahyam iti nityaṃ nivedayet 20 te yad vadeyus tat kuryād iti dharmo vidhīyate gṛhasthaḥ puruṣaḥ kṛṣṇa śiṣṭāśī ca sadā bhavet 21 rājartvijaṃ snātakaṃ ca guruṃ śvaśuram eva ca arcayen madhuparkeṇa parisaṃvatsaroṣitān 22 śvabhyaś caśva pacebhyaś ca vayobhyaś cāvaped bhuvi vaiśvadevaṃ hi nāmaitat sāyaṃprātar vidhīyate 23 etāṃs tu dharmān gārhasthān yaḥ kuryād anasūyakaḥ sa iharddhiṃ parāṃ prāpya pretya nāke mahīyate 24 [bh] iti bhūmer vacaḥ śrutvā vāsudevaḥ pratāpavān tathā cakāra satataṃ tvam apy evaṃ samācara 25 evaṃ gṛhastha dharmaṃ tvaṃ cetayāno narādhipa iha loke yaśaḥ prāpya pretya svargam avāpsyasi |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 13
Chapter 101
|
1
[य] आलॊक दानं नामैतत कीदृशं भरतर्षभ कथम एतत समुत्पन्नं फलं चात्र बरवीहि मे 2 [भ] अत्राप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम मनॊः परजापतेर वादं सुवर्णस्य च भारत 3 तपस्वी कश चिद अभवत सुवर्णॊ नाम नामतः वर्णतॊ हेमवर्णः स सुवर्ण इति पप्रथे 4 कुलशीलगुणॊपेतः सवाध्याये च परं गतः बहून सववंशप्रभवान समतीतः सवकैर गुणैः 5 स कदा चिन मनुं विप्रॊ ददर्शॊपससर्प च कुशलप्रश्नम अन्यॊन्यं तौ च तत्र परचक्रतुः 6 ततस तौ सिद्धसंकल्पौ मेरौ काञ्चनपर्वते रमणीये शिला पृष्ठे सहितौ संन्यषीदताम 7 तत्र तौ कथयाम आस्तां कथा नानाविधाश्रयाः बरह्मर्षिदेव दैत्यानां पुराणानां महात्मनाम 8 सुवर्णस तव अब्रवीद वाक्यं मनुं सवायम्भुवं परभुम हितार्थं सर्वभूतानां परश्नं मे वक्तुम अर्हसि 9 सुमनॊभिर यद इज्यन्ते दैवतानि परजेश्वर किम एतत कथम उत्पन्नं फलयॊगं च शंस मे 10 [मनु] अत्राप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम शुक्रस्य च बलेश चैव संवादं वै समागमे 11 बलेर वैरॊचनस्येह तरैलॊक्यम अनुशासतः समीपम आजगामाशु शुक्रॊ भृगुकुलॊद्वहः 12 तम अर्घ्यादिभिर अभ्यर्च्य भार्गवं सॊ ऽसुराधिपः निषसादासने पश्चाद विधिवद भूरिदक्षिणः 13 कथेयम अभवत तत्र या तवया परिकीर्तिता सुमनॊधूपदीपानां संप्रदाने फलं परति 14 ततः पप्रच्छ दैत्येन्द्रः कवीन्द्रः परश्नम उत्तमम सुमनॊधूपदीपानां किं फलं बरह्मवित्तम परदानस्य दविजश्रेष्ठ तद भवान वक्तुम अर्हति 15 [षुक्र] तपः पूर्वं समुत्पन्नं धर्मस तस्माद अनन्तरम एतस्मिन्न अन्तरे चैव वीरुद ओषध्य एव च 16 सॊमस्यात्मा च बहुधा संभूतः पृथिवीतले अमृतं च विषं चैव याश चान्यास तुल्यजातयः 17 अमृतं मनसः परीतिं सद्यः पुष्टिं ददाति च मनॊ मलपयते तीव्रं विषं गन्धेन सर्वशः 18 अमृतं मङ्गलं विद्धि महद विषममङ्गलम ओषध्यॊ हय अमृतं सर्वं विशं तेजॊ ऽगनिसंभवम 19 मनॊह्लादयते यस्माच छरियं चापि दधाति ह तस्मात सुमनसः परॊक्ता नरैः सुकृतकर्मभिः 20 देवताभ्यः सुमनसॊ यॊ ददाति नरः शुचिः तस्मात सुमनसः परॊक्ता यस्मात तुष्यन्ति देवताः 21 यं यम उद्दिश्य दीयेरन देवं सुमनसः परभॊ मङ्गलार्थं स तेनास्य परीतॊ भवति दैत्यप 22 जञेयास तूग्राश च सौम्याश च तेजस्विन्यश च ताः पृथक ओषध्यॊ बहु वीर्याश च बहुरूपास तथैव च 23 यज्ञियानां च वृक्षाणाम अयज्ञियान निबॊध मे आसुराणि च माल्यानि दैवतेभ्यॊ हितानि च 24 राक्षसानां सुराणां च यक्षाणां च तथा परियाः पितॄणां मानुषाणां च कान्तायास्त्व अनुपूर्वशः 25 वन्या गराम्याश चेह तथा कृष्टॊप्ताः पर्वताश्रयाः अकण्टकाः कण्टकिन्यॊ गन्धरूपरसान्विताः 26 दविविधॊ हि समृतॊ गन्ध इष्टॊ ऽनिष्टश च पुष्पजः इण्ट गन्धानि देवानां पुष्पाणीति विभावयेत 27 अकण्टकानां वृक्षाणां शवेतप्रायाश च वर्णतः तेषां पुष्पाणि देवानाम इष्टानि सततं परभॊ 28 जलजानि च माल्यानि पद्मादीनि च यानि च गन्धर्वनागयक्षेभ्यस तानि दद्याद विचक्षणः 29 ओषध्यॊ रक्तपुष्पाश च कटुकाः कण्टकान्विताः शत्रूणाम अभिचारार्थम अथर्वसु निदर्शिताः 30 तीक्ष्णवीर्यास तु भूतानां दुरालम्भाः सकण्टकाः रक्तभूयिष्ठ वर्णाश च कृष्णाश चैवॊपहारयेत 31 मनॊ हृदयनन्दिन्यॊ विमर्दे मधुराश च याः चारुरूपाः सुमनसॊ मानुषाणां समृता विभॊ 32 न तु शमशानसंभूता न देवायतनॊद्भवाः संनयेत पुष्टि युक्तेषु विवाहेषु रहःसु च 33 गिरिसानु रुहाः सौम्या देवानाम उपपादयेत परॊक्षिताभ्युक्षिताः सौम्या यथायॊगं यथा समृति 34 गन्धेन देवास तुष्यन्ति दर्शनाद यक्षराक्षसाः नागाः समुपभॊगेन तरिभिर एतैस तु मानुषाः 35 सद्यः परीणाति देवान वै ते परीता भावयन्त्य उत संकल्पसिद्धा मर्त्यानाम ईप्सितैश च मनॊरथैः 36 देवाः परीणन्ति सततं मानिता मानयन्ति च अवज्ञातावधूताश च निर्दहन्त्य अधमान नरान 37 अत ऊर्ध्वं परवक्ष्यामि धूपदानविधौ फलम धूपांश च विविधान साधून असाधूंश च निबॊध मे 38 निर्यासः सरलश चैव कृत्रिमश चैव ते तरयः इष्टानिष्टॊ भवेद गन्धस तन मे विस्तरतः शृणु 39 निर्यासाः सल्लकी वर्ज्या देवानां दयितास तु ते गुग्गुलुः परवरस तेषां सर्वेषाम इति निश्चयः 40 अगुरुः सारिणां शरेष्ठॊ यक्षराक्षस भॊगिनाम दैत्यानां सल्लकीजश च काङ्क्षितॊ यश च तद्विधः 41 अथ सर्जरसादीनां गन्धैः पार्थिव दारवैः फाणितासव संयुक्तैर मनुष्याणां विधीयते 42 देवदानव भूतानां सद्यस तुष्टिकरः समृतः ये ऽनये वैहारिकास ते तु मानुषाणाम इति समृताः 43 य एवॊक्ताः सुमनसां परदाने गुणहेतवः धूपेष्व अपि परिज्ञेयास त एव परीतिवर्धनाः 44 दीपदाने परवक्ष्यामि फलयॊगम अनुत्तमम यथा येन यदा चैव परदेया यादृशाश च ते 45 जयॊतिस तेजः परकाशश चाप्य ऊर्ध्वगं चापि वर्ण्यते परदाने तेजसां तस्मात तेजॊ वर्धयते नृणाम 46 अन्धं तमस तमिस्रं च दक्षिणायनम एव च उत्तरायणम एतस्माज जयॊतिर दानं परशस्यते 47 यस्माद ऊर्ध्वगम एतत तु तमसश चैव भेषजम तस्माद ऊर्ध्वगतेर दाता भवेद इति विनिश्चयः 48 देवास तेजस्विनॊ यस्मात परभावन्तः परकाशकाः तामसा राक्षसाश चेति तस्माद दीपः परदीयते 49 आलॊक दानाच चक्षुष्मान परभा युक्तॊ भवेन नरः तान दत्त्वा नॊपहिंसेत न हरेन नॊपनाशयेत 50 दीपहर्ता भवेद अन्धस तमॊ गतिर असुप्रभः दीपप्रदः सवर्गलॊके दीपमाली विराजते 51 हविषा परथमः कल्पॊ दवितीयस तव औषधी रसैः वसा मेदॊ ऽसथि निर्यासैर न कार्यः पुष्टिम इच्छता 52 गिरिप्रपाते गहने चैत्यस्थाने चतुष्पथे दीपदाता भवेन नित्यं य इच्छेद भूतिम आत्मनः 53 कुलॊद्द्यॊतॊ विशुद्धात्मा परकाशत्वं च गच्छति जयॊतिषां चैव सालॊक्यं दीपदाता नरः सदा 54 बलिकर्मसु वक्ष्यामि गुणान कर्मफलॊदयान देव यक्षॊरग नृणां भूतानाम अथ रक्षसाम 55 येषां नाग्र भुजॊ विप्रा देवतातिथिबालकाः राक्षसान एव तान विद्धि निर्वषट्कारमङ्गलान 56 तस्माद अग्रं परयच्छेत देवेभ्यः परतिपूजितम शिरसा परणतश चापि हरेद बलिम अतन्द्रितः 57 गृह्या हि देवता नित्यम आशंसन्ति गृहात सदा बाह्याश चागन्तवॊ ये ऽनये यक्षराक्षस पन्नगाः 58 इतॊ दत्तेन जीवन्ति देवताः पितरस तथा ते परीताः परीणयन्त्य एतान आयुषा यशसा धनैः 59 बलयः सह पुष्पैस तु देवानाम उपहारयेत दधि दरप्स युताः पुण्याः सुगन्धाः परियदर्शनाः 60 कार्या रुधिरमांसाढ्या बलयॊ यक्षराक्षसाम सुरासव पुरस्कारा लाजॊल्लेपन भूषिताः 61 नागानां दयिता नित्यं पद्मॊत्पलविमिश्रिताः तिलान गुड सुसंपन्नान भूतानाम उपहारयेत 62 अग्रदाताग्र भॊगी सयाद बलवर्णसमन्वितः तस्माद अग्रं परयच्छेत देवेभ्यः परतिपूजितम 63 जवलत्य अहर अहॊ वेश्म याश चास्य गृहदेवताः ताः पूज्या भूतिकामेन परसृताग्र परदायिना 64 इत्य एतद असुरेन्द्राय काव्यः परॊवाच भार्गवः सुवर्णाय मनुः पराह सुवर्णॊ नारदाय च 65 नारदॊ ऽपि मयि पराह गुणान एतान महाद्युते तवम अप्य एतद विदित्वेह सर्वम आचर पुत्रक |
1
[y] āloka dānaṃ nāmaitat kīdṛśaṃ bharatarṣabha katham etat samutpannaṃ phalaṃ cātra bravīhi me 2 [bh] atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam manoḥ prajāpater vādaṃ suvarṇasya ca bhārata 3 tapasvī kaś cid abhavat suvarṇo nāma nāmataḥ varṇato hemavarṇaḥ sa suvarṇa iti paprathe 4 kulaśīlaguṇopetaḥ svādhyāye ca paraṃ gataḥ bahūn svavaṃśaprabhavān samatītaḥ svakair guṇaiḥ 5 sa kadā cin manuṃ vipro dadarśopasasarpa ca kuśalapraśnam anyonyaṃ tau ca tatra pracakratuḥ 6 tatas tau siddhasaṃkalpau merau kāñcanaparvate ramaṇīye śilā pṛṣṭhe sahitau saṃnyaṣīdatām 7 tatra tau kathayām āstāṃ kathā nānāvidhāśrayāḥ brahmarṣideva daityānāṃ purāṇānāṃ mahātmanām 8 suvarṇas tv abravīd vākyaṃ manuṃ svāyambhuvaṃ prabhum hitārthaṃ sarvabhūtānāṃ praśnaṃ me vaktum arhasi 9 sumanobhir yad ijyante daivatāni prajeśvara kim etat katham utpannaṃ phalayogaṃ ca śaṃsa me 10 [manu] atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam śukrasya ca baleś caiva saṃvādaṃ vai samāgame 11 baler vairocanasyeha trailokyam anuśāsataḥ samīpam ājagāmāśu śukro bhṛgukulodvahaḥ 12 tam arghyādibhir abhyarcya bhārgavaṃ so 'surādhipaḥ niṣasādāsane paścād vidhivad bhūridakṣiṇaḥ 13 katheyam abhavat tatra yā tvayā parikīrtitā sumanodhūpadīpānāṃ saṃpradāne phalaṃ prati 14 tataḥ papraccha daityendraḥ kavīndraḥ praśnam uttamam sumanodhūpadīpānāṃ kiṃ phalaṃ brahmavittama pradānasya dvijaśreṣṭha tad bhavān vaktum arhati 15 [ṣukra] tapaḥ pūrvaṃ samutpannaṃ dharmas tasmād anantaram etasminn antare caiva vīrud oṣadhya eva ca 16 somasyātmā ca bahudhā saṃbhūtaḥ pṛthivītale amṛtaṃ ca viṣaṃ caiva yāś cānyās tulyajātayaḥ 17 amṛtaṃ manasaḥ prītiṃ sadyaḥ puṣṭiṃ dadāti ca mano mlapayate tīvraṃ viṣaṃ gandhena sarvaśaḥ 18 amṛtaṃ maṅgalaṃ viddhi mahad viṣamamaṅgalam oṣadhyo hy amṛtaṃ sarvaṃ viśaṃ tejo 'gnisaṃbhavam 19 manohlādayate yasmāc chriyaṃ cāpi dadhāti ha tasmāt sumanasaḥ proktā naraiḥ sukṛtakarmabhiḥ 20 devatābhyaḥ sumanaso yo dadāti naraḥ śuciḥ tasmāt sumanasaḥ proktā yasmāt tuṣyanti devatāḥ 21 yaṃ yam uddiśya dīyeran devaṃ sumanasaḥ prabho maṅgalārthaṃ sa tenāsya prīto bhavati daityapa 22 jñeyās tūgrāś ca saumyāś ca tejasvinyaś ca tāḥ pṛthak oṣadhyo bahu vīryāś ca bahurūpās tathaiva ca 23 yajñiyānāṃ ca vṛkṣāṇām ayajñiyān nibodha me āsurāṇi ca mālyāni daivatebhyo hitāni ca 24 rākṣasānāṃ surāṇāṃ ca yakṣāṇāṃ ca tathā priyāḥ pitṝṇāṃ mānuṣāṇāṃ ca kāntāyāstv anupūrvaśaḥ 25 vanyā grāmyāś ceha tathā kṛṣṭoptāḥ parvatāśrayāḥ akaṇṭakāḥ kaṇṭakinyo gandharūparasānvitāḥ 26 dvividho hi smṛto gandha iṣṭo 'niṣṭaś ca puṣpajaḥ iṇṭa gandhāni devānāṃ puṣpāṇīti vibhāvayet 27 akaṇṭakānāṃ vṛkṣāṇāṃ śvetaprāyāś ca varṇataḥ teṣāṃ puṣpāṇi devānām iṣṭāni satataṃ prabho 28 jalajāni ca mālyāni padmādīni ca yāni ca gandharvanāgayakṣebhyas tāni dadyād vicakṣaṇaḥ 29 oṣadhyo raktapuṣpāś ca kaṭukāḥ kaṇṭakānvitāḥ śatrūṇām abhicārārtham atharvasu nidarśitāḥ 30 tīkṣṇavīryās tu bhūtānāṃ durālambhāḥ sakaṇṭakāḥ raktabhūyiṣṭha varṇāś ca kṛṣṇāś caivopahārayet 31 mano hṛdayanandinyo vimarde madhurāś ca yāḥ cārurūpāḥ sumanaso mānuṣāṇāṃ smṛtā vibho 32 na tu śmaśānasaṃbhūtā na devāyatanodbhavāḥ saṃnayet puṣṭi yukteṣu vivāheṣu rahaḥsu ca 33 girisānu ruhāḥ saumyā devānām upapādayet prokṣitābhyukṣitāḥ saumyā yathāyogaṃ yathā smṛti 34 gandhena devās tuṣyanti darśanād yakṣarākṣasāḥ nāgāḥ samupabhogena tribhir etais tu mānuṣāḥ 35 sadyaḥ prīṇāti devān vai te prītā bhāvayanty uta saṃkalpasiddhā martyānām īpsitaiś ca manorathaiḥ 36 devāḥ prīṇanti satataṃ mānitā mānayanti ca avajñātāvadhūtāś ca nirdahanty adhamān narān 37 ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi dhūpadānavidhau phalam dhūpāṃś ca vividhān sādhūn asādhūṃś ca nibodha me 38 niryāsaḥ saralaś caiva kṛtrimaś caiva te trayaḥ iṣṭāniṣṭo bhaved gandhas tan me vistarataḥ śṛṇu 39 niryāsāḥ sallakī varjyā devānāṃ dayitās tu te gugguluḥ pravaras teṣāṃ sarveṣām iti niścayaḥ 40 aguruḥ sāriṇāṃ śreṣṭho yakṣarākṣasa bhoginām daityānāṃ sallakījaś ca kāṅkṣito yaś ca tadvidhaḥ 41 atha sarjarasādīnāṃ gandhaiḥ pārthiva dāravaiḥ phāṇitāsava saṃyuktair manuṣyāṇāṃ vidhīyate 42 devadānava bhūtānāṃ sadyas tuṣṭikaraḥ smṛtaḥ ye 'nye vaihārikās te tu mānuṣāṇām iti smṛtāḥ 43 ya evoktāḥ sumanasāṃ pradāne guṇahetavaḥ dhūpeṣv api parijñeyās ta eva prītivardhanāḥ 44 dīpadāne pravakṣyāmi phalayogam anuttamam yathā yena yadā caiva pradeyā yādṛśāś ca te 45 jyotis tejaḥ prakāśaś cāpy ūrdhvagaṃ cāpi varṇyate pradāne tejasāṃ tasmāt tejo vardhayate nṛṇām 46 andhaṃ tamas tamisraṃ ca dakṣiṇāyanam eva ca uttarāyaṇam etasmāj jyotir dānaṃ praśasyate 47 yasmād ūrdhvagam etat tu tamasaś caiva bheṣajam tasmād ūrdhvagater dātā bhaved iti viniścayaḥ 48 devās tejasvino yasmāt prabhāvantaḥ prakāśakāḥ tāmasā rākṣasāś ceti tasmād dīpaḥ pradīyate 49 āloka dānāc cakṣuṣmān prabhā yukto bhaven naraḥ tān dattvā nopahiṃseta na haren nopanāśayet 50 dīpahartā bhaved andhas tamo gatir asuprabhaḥ dīpapradaḥ svargaloke dīpamālī virājate 51 haviṣā prathamaḥ kalpo dvitīyas tv auṣadhī rasaiḥ vasā medo 'sthi niryāsair na kāryaḥ puṣṭim icchatā 52 giriprapāte gahane caityasthāne catuṣpathe dīpadātā bhaven nityaṃ ya icched bhūtim ātmanaḥ 53 kuloddyoto viśuddhātmā prakāśatvaṃ ca gacchati jyotiṣāṃ caiva sālokyaṃ dīpadātā naraḥ sadā 54 balikarmasu vakṣyāmi guṇān karmaphalodayān deva yakṣoraga nṛṇāṃ bhūtānām atha rakṣasām 55 yeṣāṃ nāgra bhujo viprā devatātithibālakāḥ rākṣasān eva tān viddhi nirvaṣaṭkāramaṅgalān 56 tasmād agraṃ prayaccheta devebhyaḥ pratipūjitam śirasā praṇataś cāpi hared balim atandritaḥ 57 gṛhyā hi devatā nityam āśaṃsanti gṛhāt sadā bāhyāś cāgantavo ye 'nye yakṣarākṣasa pannagāḥ 58 ito dattena jīvanti devatāḥ pitaras tathā te prītāḥ prīṇayanty etān āyuṣā yaśasā dhanaiḥ 59 balayaḥ saha puṣpais tu devānām upahārayet dadhi drapsa yutāḥ puṇyāḥ sugandhāḥ priyadarśanāḥ 60 kāryā rudhiramāṃsāḍhyā balayo yakṣarākṣasām surāsava puraskārā lājollepana bhūṣitāḥ 61 nāgānāṃ dayitā nityaṃ padmotpalavimiśritāḥ tilān guḍa susaṃpannān bhūtānām upahārayet 62 agradātāgra bhogī syād balavarṇasamanvitaḥ tasmād agraṃ prayaccheta devebhyaḥ pratipūjitam 63 jvalaty ahar aho veśma yāś cāsya gṛhadevatāḥ tāḥ pūjyā bhūtikāmena prasṛtāgra pradāyinā 64 ity etad asurendrāya kāvyaḥ provāca bhārgavaḥ suvarṇāya manuḥ prāha suvarṇo nāradāya ca 65 nārado 'pi mayi prāha guṇān etān mahādyute tvam apy etad viditveha sarvam ācara putraka |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 13
Chapter 102
|
1
[य] शरुतं मे भरतश्रेष्ठ पुष्पधूप परदायिनाम फलं बलिविधाने च तद भूयॊ वक्तुम अर्हसि 2 धूपप्रदानस्य फलं परदीपस्य तथैव च बलयश च किमर्थं वै कषिप्यन्ते गृहमेधिभिः 3 [भ] अत्राप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम नहुषं परति संवादम अगस्त्यस्य भृगॊस तथा 4 नहुषॊ हि महाराज राजर्षिः सुमहातपाः देवराज्यम अनुप्राप्तः सुकृतेनेह कर्मणा 5 तत्रापि परयतॊ राजन नहुषस तरिदिवे वसन मानुषीश चैव दिव्याश च कुर्वाणॊ विविधाः करियाः 6 मानुष्यस तत्र सर्वाः सम करियास तस्य महात्मनः परवृत्तास तरिदिवे राजन दिव्याश चैव सनातनाः 7 अग्निकार्याणि समिधः कुशाः सुमनसस तथा बलयश चान लाजाभिर धूपनं दीपकर्म च 8 सर्वं तस्य गृहे राज्ञः परावर्तत महात्मनः जपयज्ञान मनॊ यज्ञांस तरिदिवे ऽपि चकार सः 9 दैवतान्य अर्चयंश चापि विधिवत स सुरेश्वरः सर्वाण्य एव यथान्यायं यथापूर्वम अरिंदम 10 अथेन्द्रस्य भविष्यत्वाद अहंकारस तम आविशत सर्वाश चैव करियास तस्य पर्यहीयन्त भूपते 11 स ऋषीन वाहयाम आस वरदानामदान्वितः परिहीनक्रियश चापि दुर्बलत्वम उपेयिवान 12 तस्य वाहयतः कालॊ मुनिमुख्यांस तपॊधनान अहंकाराभिभूतस्य सुमहान अत्यवर्तत 13 अथ पर्यायश ऋषीन वाहनायॊपचक्रमे पर्यायश चाप्य अगस्त्यस्य समपद्यत भारत 14 अथागम्य महातेजा भृगुर बरह्म विदां वरः अगस्त्यम आश्रमस्थं वै समुपेत्येदम अब्रवीत 15 एवं वयम असत्कारं देवेन्द्रस्यास्य दुर्मतेः नहुषस्य किमर्थं वै मर्षयाम महामुने 16 [अगस्त्य] कथम एष मया शक्यः शप्तुं यस्य महामुने वरदेन वरॊ दत्तॊ भवतॊ विदितश च सः 17 यॊ मे दृष्टिपथं गच्छेत स मे वश्यॊ भवेद इति इत्य अनेन वरॊ देवाद याचितॊ गच्छता दिवम 18 एवं न दग्धः स मया भवता च न संशयः अन्येनाप्य ऋषिमुख्येन न शप्तॊ न च पातितः 19 अमृतं चैव पानाय दत्तम अस्मै पुरा विभॊ महात्मने तदर्थं च नास्माभिर विनिपात्यते 20 परायच्छत वरं देवः परजानां दुःखकारकम दविजेष्व अधर्मयुक्तानि स करॊति नराधमः 21 अत्र यत पराप्तकालं नस तद बरूहि वदतां वर भवांश चापि यथा बरूयात कुर्वीमहि तथा वयम 22 [भृगु] पितामह नियॊगेन भवन्तम अहम आगतः परतिकर्तुं बलवति नहुषे दर्पम आस्थिते 23 अद्य हि तवा सुदुर्बुद्धी रथे यॊक्ष्यति देवराट अद्यैनम अहम उद्वृत्तं करिष्ये ऽनिन्द्रम ओजसा 24 अद्येन्द्रं सथापयिष्यामि पश्यतस ते शतक्रतुम संचाल्य पापकर्माणम इन्द्र सथानात सुदुर्मतिम 25 अद्य चासौ कु देवेन्द्रस तवां पदा धर्षयिष्यति दैवॊपहतचित्तत्वाद आत्मनाशाय मन्दधीः 26 वयुत्क्रान्त धर्मं तम अहं धर्षणामर्षितॊ भृशम अहिर भवस्वेति रुषा शप्स्ये पापं दविज दरुहम 27 तत एनं सुदुर्बुद्धिं धिक शब्दाभिहत तविषम धरण्यां पातयिष्यामि परेक्षतस ते महामुने 28 नहुषं पापकर्माणम ऐश्वर्यबलमॊहितम यथा च रॊचते तुभ्यं तथा कर्तास्म्य अहं मुने 29 एवम उक्तस तु भृगुणा मैत्रा वरुणिर अव्ययः अगस्त्यः परमप्रीतॊ बभूव विगर जवरः |
1
[y] śrutaṃ me bharataśreṣṭha puṣpadhūpa pradāyinām phalaṃ balividhāne ca tad bhūyo vaktum arhasi 2 dhūpapradānasya phalaṃ pradīpasya tathaiva ca balayaś ca kimarthaṃ vai kṣipyante gṛhamedhibhiḥ 3 [bh] atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam nahuṣaṃ prati saṃvādam agastyasya bhṛgos tathā 4 nahuṣo hi mahārāja rājarṣiḥ sumahātapāḥ devarājyam anuprāptaḥ sukṛteneha karmaṇā 5 tatrāpi prayato rājan nahuṣas tridive vasan mānuṣīś caiva divyāś ca kurvāṇo vividhāḥ kriyāḥ 6 mānuṣyas tatra sarvāḥ sma kriyās tasya mahātmanaḥ pravṛttās tridive rājan divyāś caiva sanātanāḥ 7 agnikāryāṇi samidhaḥ kuśāḥ sumanasas tathā balayaś cāna lājābhir dhūpanaṃ dīpakarma ca 8 sarvaṃ tasya gṛhe rājñaḥ prāvartata mahātmanaḥ japayajñān mano yajñāṃs tridive 'pi cakāra saḥ 9 daivatāny arcayaṃś cāpi vidhivat sa sureśvaraḥ sarvāṇy eva yathānyāyaṃ yathāpūrvam ariṃdama 10 athendrasya bhaviṣyatvād ahaṃkāras tam āviśat sarvāś caiva kriyās tasya paryahīyanta bhūpate 11 sa ṛṣīn vāhayām āsa varadānāmadānvitaḥ parihīnakriyaś cāpi durbalatvam upeyivān 12 tasya vāhayataḥ kālo munimukhyāṃs tapodhanān ahaṃkārābhibhūtasya sumahān atyavartata 13 atha paryāyaśa ṛṣīn vāhanāyopacakrame paryāyaś cāpy agastyasya samapadyata bhārata 14 athāgamya mahātejā bhṛgur brahma vidāṃ varaḥ agastyam āśramasthaṃ vai samupetyedam abravīt 15 evaṃ vayam asatkāraṃ devendrasyāsya durmateḥ nahuṣasya kimarthaṃ vai marṣayāma mahāmune 16 [agastya] katham eṣa mayā śakyaḥ śaptuṃ yasya mahāmune varadena varo datto bhavato viditaś ca saḥ 17 yo me dṛṣṭipathaṃ gacchet sa me vaśyo bhaved iti ity anena varo devād yācito gacchatā divam 18 evaṃ na dagdhaḥ sa mayā bhavatā ca na saṃśayaḥ anyenāpy ṛṣimukhyena na śapto na ca pātitaḥ 19 amṛtaṃ caiva pānāya dattam asmai purā vibho mahātmane tadarthaṃ ca nāsmābhir vinipātyate 20 prāyacchata varaṃ devaḥ prajānāṃ duḥkhakārakam dvijeṣv adharmayuktāni sa karoti narādhamaḥ 21 atra yat prāptakālaṃ nas tad brūhi vadatāṃ vara bhavāṃś cāpi yathā brūyāt kurvīmahi tathā vayam 22 [bhṛgu] pitāmaha niyogena bhavantam aham āgataḥ pratikartuṃ balavati nahuṣe darpam āsthite 23 adya hi tvā sudurbuddhī rathe yokṣyati devarāṭ adyainam aham udvṛttaṃ kariṣye 'nindram ojasā 24 adyendraṃ sthāpayiṣyāmi paśyatas te śatakratum saṃcālya pāpakarmāṇam indra sthānāt sudurmatim 25 adya cāsau ku devendras tvāṃ padā dharṣayiṣyati daivopahatacittatvād ātmanāśāya mandadhīḥ 26 vyutkrānta dharmaṃ tam ahaṃ dharṣaṇāmarṣito bhṛśam ahir bhavasveti ruṣā śapsye pāpaṃ dvija druham 27 tata enaṃ sudurbuddhiṃ dhik śabdābhihata tviṣam dharaṇyāṃ pātayiṣyāmi prekṣatas te mahāmune 28 nahuṣaṃ pāpakarmāṇam aiśvaryabalamohitam yathā ca rocate tubhyaṃ tathā kartāsmy ahaṃ mune 29 evam uktas tu bhṛguṇā maitrā varuṇir avyayaḥ agastyaḥ paramaprīto babhūva vigara jvaraḥ |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 13
Chapter 103
|
1
[य] कथं स वै विपन्नश च कथं वै पातितॊ भुवि कथं चानिन्द्रतां पराप्तस तद भवान वक्तुम अर्हति 2 [भ] एवं तयॊः संवदतॊः करियास तस्य महात्मनः सर्वा एवाभ्यवर्तन्त या दिव्या याश च मानुषाः 3 तथैव दीपदानानि सर्वॊपकरणानि च बलिकर्म च यच चान्यद उत्सेकाश च पृथग्विधाः सर्वास तस्य समुत्पन्ना देवराज्ञॊ महात्मनः 4 देवलॊके नृलॊके च सद आचारा बुधैः समृताः ते चेद भवन्ति राजेन्द्र ऋध्यन्ते गृहमेधिनः धूपप्रदानैर दीपैश च नमः कारैस तथैव च 5 यथा सिद्धस्य चान्नस्य दविजायाग्रं परदीयते बलयश च गृहॊद्देशे अतः परीयन्ति देवताः 6 यथा च गृहिणस तॊषॊ भवेद वै बलिकर्मणा तथा शतगुणा परीतिर देवतानां सम जायते 7 एवं धूपप्रदानं च दीपदानं च साधवः परशंसन्ति नमः कारैर युक्तम आत्मगुणावहम 8 सनानेनाद्भिश च यत कर्म करियते वै विपश्चिता नमः कारप्रयुक्तेन तेन परीयन्ति देवताः गृह्याश च देवताः सर्वाः परीयन्ते विधिनार्चिताः 9 इत्य एतां बुद्धिम आस्थाय नहुषः स नरेश्वरः सुरेन्द्रत्वं महत पराप्य कृतवान एतद अद्भुतम 10 कस्य चित तव अथ कालस्य भाग्यक्षय उपस्थिते सर्वम एतद अवज्ञाय न चकारैतद ईदृशम 11 ततः स परिहीणॊ ऽभूत सुरेन्द्रॊ बलिकर्मतः धूपदीपॊदक विधिं न यथावच चकार ह ततॊ ऽसय यज्ञविषयॊ रक्षॊभिः पर्यबाध्यत 12 अथागस्त्यम ऋषिश्रेष्ठं वाहनायाजुहाव ह दरुतं सरस्वती कूलात समयन्न इव महाबलः 13 ततॊ भृगुर महातेजा मैत्रावरुणिम अब्रवीत निमीलयस्व नयने जटा यावद विशामि ते 14 सथाणुभूतस्य तस्याथ जटाः पराविशद अच्युतः भृगुः स सुमहातेजाः पातनाय नृपस्य ह 15 ततः स देवराट पराप्तस तम ऋषिं वाहनाय वै ततॊ ऽगस्त्यः सुरपतिं वाक्यम आह विशां पते 16 यॊजयस्वेन्द्र मां कषिप्रं कं च देशं वहामि ते यत्र वक्ष्यसि तत्र तवां नयिष्यामि सुराधिप 17 इत्य उक्तॊ नहुषस तेन यॊजयाम आस तं मुनिम भृगुस तस्य जटा संस्थॊ बभूव हृषितॊ भृशम 18 न चापि दर्शनं तस्य चकार स भृगुस तदा वरदानप्रभावज्ञॊ नहुषस्य महात्मनः 19 न चुकॊप स चागस्त्यॊ युक्तॊ ऽपि नहुषेण वै तं तु राजा परतॊदेन चॊदयाम आस भारत 20 न चुकॊप स धर्मात्मा ततः पादेन देवराट अगस्त्यस्य तदा करुद्धॊ वामेनाभ्यहनच छिरः 21 तस्मिञ शिरस्य अभिहते स जटान्तर गतॊ भृगुः शशाप बलवत करुद्धॊ नहुषं पापचेतसम 22 [भृगु] यस्मात पदाहनः करॊधाच छिरसीमं महामुनिम तस्माद आशु महीं गच्छ सर्पॊ भूत्वा सुदुर्मते 23 इत्य उक्तः स तदा तेन सर्पॊ भूत्वा पपात ह अदृष्टेनाथ भृगुणा भूतले भरतर्षभ 24 भृगुं हि यदि सॊ ऽदराक्षीन नहुषः पृथिवीपते न स शक्तॊ ऽभविष्यद वै पातने तस्य तेजसा 25 स तु तैस तैः परदानैश च तपॊभिर नियमैस तथा पतितॊ ऽपि महाराज भूतले समृतिमान अभूत परसादयाम आस भृगुं शापान्तॊ मे भवेद इति 26 ततॊ ऽगस्त्यः कृपाविष्टः परासादयत तं भृगुम शापान्तार्थं महाराज स च परादात कृपान्वितः 27 [भृगु] राजा युधिष्ठिरॊ नाम भविष्यति कुरूद्वहः स तवां मॊक्षयिता शापाद इत्य उक्त्वान्तरधीयत 28 अगस्त्यॊ ऽपि महातेजाः कृत्वा कार्यं शतक्रतॊः सवम आश्रमपदं परायात पूज्यमानॊ दविजातिभिः 29 नहुषॊ ऽपि तवया राजंस तस्माच छापात समुद्धृतः जगाम बरह्म सदनं पश्यतस ते जनाधिप 30 तदा तु पातयित्वा तं नहुषं भूतले भृगुः जगाम बरह्म सदनं बरह्मणे च नयवेदयत 31 ततः शक्रं समानाय्य देवान आह पितामहः वरदानान मम सुरा नहुषॊ राज्यम आप्तवान स चागस्त्येन करुद्धेन भरंशितॊ भूतलं गतः 32 न च शक्यं विना राज्ञा सुरा वर्तयितुं कव चित तस्माद अयं पुनः शक्रॊ देवराज्ये ऽभिषिच्यताम 33 एवं संभाषमाणं तु देवाः पार्थ पितामहम एवम अस्त्व इति संहृष्टाः परत्यूचुस ते पितामहम 34 सॊ ऽभिषिक्तॊ भगवता देवराज्येन वासवः बरह्मणा राजशार्दूल यथापूर्वं वयरॊचत 35 एवम एतत पुरावृत्तं नहुषस्य वयतिक्रमात स च तैर एव संसिद्धॊ नहुषः कर्मभिः पुनः 36 तस्माद दीपाः परदातव्याः सायं वै गृहमेधिभिः दिव्यं चक्षुर अवाप्नॊति परेत्य दीपप्रदायकः पूर्णचन्द्र परतीकाशा दीपदाश च भवन्त्य उत 37 यावद अक्षिनिमेषाणि जवलते तावतीः समाः रूपवान धनवांश चापि नरॊ भवति दीपदः |
1
[y] kathaṃ sa vai vipannaś ca kathaṃ vai pātito bhuvi kathaṃ cānindratāṃ prāptas tad bhavān vaktum arhati 2 [bh] evaṃ tayoḥ saṃvadatoḥ kriyās tasya mahātmanaḥ sarvā evābhyavartanta yā divyā yāś ca mānuṣāḥ 3 tathaiva dīpadānāni sarvopakaraṇāni ca balikarma ca yac cānyad utsekāś ca pṛthagvidhāḥ sarvās tasya samutpannā devarājño mahātmanaḥ 4 devaloke nṛloke ca sad ācārā budhaiḥ smṛtāḥ te ced bhavanti rājendra ṛdhyante gṛhamedhinaḥ dhūpapradānair dīpaiś ca namaḥ kārais tathaiva ca 5 yathā siddhasya cānnasya dvijāyāgraṃ pradīyate balayaś ca gṛhoddeśe ataḥ prīyanti devatāḥ 6 yathā ca gṛhiṇas toṣo bhaved vai balikarmaṇā tathā śataguṇā prītir devatānāṃ sma jāyate 7 evaṃ dhūpapradānaṃ ca dīpadānaṃ ca sādhavaḥ praśaṃsanti namaḥ kārair yuktam ātmaguṇāvaham 8 snānenādbhiś ca yat karma kriyate vai vipaścitā namaḥ kāraprayuktena tena prīyanti devatāḥ gṛhyāś ca devatāḥ sarvāḥ prīyante vidhinārcitāḥ 9 ity etāṃ buddhim āsthāya nahuṣaḥ sa nareśvaraḥ surendratvaṃ mahat prāpya kṛtavān etad adbhutam 10 kasya cit tv atha kālasya bhāgyakṣaya upasthite sarvam etad avajñāya na cakāraitad īdṛśam 11 tataḥ sa parihīṇo 'bhūt surendro balikarmataḥ dhūpadīpodaka vidhiṃ na yathāvac cakāra ha tato 'sya yajñaviṣayo rakṣobhiḥ paryabādhyata 12 athāgastyam ṛṣiśreṣṭhaṃ vāhanāyājuhāva ha drutaṃ sarasvatī kūlāt smayann iva mahābalaḥ 13 tato bhṛgur mahātejā maitrāvaruṇim abravīt nimīlayasva nayane jaṭā yāvad viśāmi te 14 sthāṇubhūtasya tasyātha jaṭāḥ prāviśad acyutaḥ bhṛguḥ sa sumahātejāḥ pātanāya nṛpasya ha 15 tataḥ sa devarāṭ prāptas tam ṛṣiṃ vāhanāya vai tato 'gastyaḥ surapatiṃ vākyam āha viśāṃ pate 16 yojayasvendra māṃ kṣipraṃ kaṃ ca deśaṃ vahāmi te yatra vakṣyasi tatra tvāṃ nayiṣyāmi surādhipa 17 ity ukto nahuṣas tena yojayām āsa taṃ munim bhṛgus tasya jaṭā saṃstho babhūva hṛṣito bhṛśam 18 na cāpi darśanaṃ tasya cakāra sa bhṛgus tadā varadānaprabhāvajño nahuṣasya mahātmanaḥ 19 na cukopa sa cāgastyo yukto 'pi nahuṣeṇa vai taṃ tu rājā pratodena codayām āsa bhārata 20 na cukopa sa dharmātmā tataḥ pādena devarāṭ agastyasya tadā kruddho vāmenābhyahanac chiraḥ 21 tasmiñ śirasy abhihate sa jaṭāntar gato bhṛguḥ śaśāpa balavat kruddho nahuṣaṃ pāpacetasam 22 [bhṛgu] yasmāt padāhanaḥ krodhāc chirasīmaṃ mahāmunim tasmād āśu mahīṃ gaccha sarpo bhūtvā sudurmate 23 ity uktaḥ sa tadā tena sarpo bhūtvā papāta ha adṛṣṭenātha bhṛguṇā bhūtale bharatarṣabha 24 bhṛguṃ hi yadi so 'drākṣīn nahuṣaḥ pṛthivīpate na sa śakto 'bhaviṣyad vai pātane tasya tejasā 25 sa tu tais taiḥ pradānaiś ca tapobhir niyamais tathā patito 'pi mahārāja bhūtale smṛtimān abhūt prasādayām āsa bhṛguṃ śāpānto me bhaved iti 26 tato 'gastyaḥ kṛpāviṣṭaḥ prāsādayata taṃ bhṛgum śāpāntārthaṃ mahārāja sa ca prādāt kṛpānvitaḥ 27 [bhṛgu] rājā yudhiṣṭhiro nāma bhaviṣyati kurūdvahaḥ sa tvāṃ mokṣayitā śāpād ity uktvāntaradhīyata 28 agastyo 'pi mahātejāḥ kṛtvā kāryaṃ śatakratoḥ svam āśramapadaṃ prāyāt pūjyamāno dvijātibhiḥ 29 nahuṣo 'pi tvayā rājaṃs tasmāc chāpāt samuddhṛtaḥ jagāma brahma sadanaṃ paśyatas te janādhipa 30 tadā tu pātayitvā taṃ nahuṣaṃ bhūtale bhṛguḥ jagāma brahma sadanaṃ brahmaṇe ca nyavedayat 31 tataḥ śakraṃ samānāyya devān āha pitāmahaḥ varadānān mama surā nahuṣo rājyam āptavān sa cāgastyena kruddhena bhraṃśito bhūtalaṃ gataḥ 32 na ca śakyaṃ vinā rājñā surā vartayituṃ kva cit tasmād ayaṃ punaḥ śakro devarājye 'bhiṣicyatām 33 evaṃ saṃbhāṣamāṇaṃ tu devāḥ pārtha pitāmaham evam astv iti saṃhṛṣṭāḥ pratyūcus te pitāmaham 34 so 'bhiṣikto bhagavatā devarājyena vāsavaḥ brahmaṇā rājaśārdūla yathāpūrvaṃ vyarocata 35 evam etat purāvṛttaṃ nahuṣasya vyatikramāt sa ca tair eva saṃsiddho nahuṣaḥ karmabhiḥ punaḥ 36 tasmād dīpāḥ pradātavyāḥ sāyaṃ vai gṛhamedhibhiḥ divyaṃ cakṣur avāpnoti pretya dīpapradāyakaḥ pūrṇacandra pratīkāśā dīpadāś ca bhavanty uta 37 yāvad akṣinimeṣāṇi jvalate tāvatīḥ samāḥ rūpavān dhanavāṃś cāpi naro bhavati dīpadaḥ |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 13
Chapter 104
|
1
[य] बराह्मण सवानि ये मन्दा हरन्ति भरतर्षभ नृशंसकारिणॊ मूढाः कव ते गच्छन्ति मानवाः 2 [भ] अत्राप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम चण्डालस्य च संवादं कषत्रबन्धॊश च भारत 3 [राजन्य] वृद्धरूपॊ ऽसि चण्डाल बालवच च विचेष्टसे शवखराणां रजः सेवी कस्माद उद्विजसे गवाम 4 साधुभिर गर्हितं कर्म चण्डालस्य विधीयते कस्माद गॊरजसा धवस्तम अपां कुण्डे निषिञ्चसि 5 [च] बराह्मणस्य गवां राजन हरियतीनां रजः पुरा सॊमम उद्ध्वंसयाम आस तं सॊमं ये ऽपिबन दविजाः 6 दीक्षितश च स राजापि कषिप्रं नरकम आविशत सह तैर याजकैः सर्वैर बरह्म सवम उपजीव्य तत 7 ये ऽपि तत्रापिबन कषीरं घृतं दधि च मानवाः बराह्मणाः सह राजन्याः सर्वे नरकम आविशन 8 जघ्नुस ताः पयसा पुत्रांस तथा पौत्रान विधुन्वतीः पशून अवेक्षमाणाश च साधुवृत्तेन दम्पती 9 अहं तत्रावसं राजन बरह्म चारी जितेन्द्रियः तासां मे रजसा धवस्तं भैक्षम आसीन नराधिप 10 चण्डालॊ ऽहं ततॊ राजन भुक्त्वा तद अभवं मृतः बरह्म सवहारी च नृपः सॊ ऽपरतिष्ठां गतिं ययौ 11 तस्माद धरेन न विप्र सवं कदा चिद अपि किं चन बरह्म सवरजसा धवस्तं भुक्त्वा मां पश्य यादृशम 12 तस्मात सॊमॊ ऽपय अविक्रेयः पुरुषेण विपश्चिता विक्रयं हीह सॊमस्य गर्हयन्ति मनीषिणः 13 ये चैनं करीणते राजन ये च विक्रीणते जनाः ते तु वैवस्वतं पराप्य रौरवं यान्ति सर्वशः 14 सॊमं तु रजसा धवस्तं विक्रीयाद बुद्धिपूर्वकम शरॊत्रियॊ वार्धुषी भूत्वा चिररात्राय नश्यति नरकं तरिंशतं पराप्य शवविष्ठाम उपजीवति 15 शवचर्याम अतिमानं च सखिदारेषु विप्लवम तुलयाधारयद धर्मॊ हय अतिमानॊ ऽतिरिच्यते 16 शवानं वै पापिनं पश्य विवर्णं हरिणं कृशम अतिमानेन भूतानाम इमां गतिम उपागतम 17 अहं वै विपुले जातः कुले धनसमन्विते अन्यस्मिञ जन्मनि विभॊ जञानविज्ञानपारगः 18 अभवं तत्र जानानॊ हय एतान दॊषान मदात तदा संरब्ध एव भूतानां पृष्ठमांसान्य अभक्षयम 19 सॊ ऽहं तेन च वृत्तेन भॊजनेन च तेन वै इमाम अवस्थां संप्राप्तः पश्य कालस्य पर्ययम 20 आदीप्तम इव चैलान्तं भरमरैर इव चार्दितम धावमानं सुसंरब्धं पश्य मां रजसान्वितम 21 सवाध्यायैस तु महत पापं तरन्ति गृहमेधिनः दानैः पृथग्विधैश चापि यथा पराहुर मनीषिणः 22 तथा पापकृतं विप्रम आश्रमस्थं महीपते सर्वसङ्गविनिर्मुक्तं छन्दांस्य उत्तारयन्त्य उत 23 अहं तु पापयॊन्यां वै परसूतः कषत्रियर्षभ निश्चयं नाधिगच्छामि कथं मुच्येयम इत्य उत 24 जातिस्मरत्वं तु मम केन चित पूर्वकर्मणा शुभेन येन मॊक्षं वै पराप्तुम इच्छाम्य अहं नृप 25 तवम इमं मे परपन्नाय संशयं बरूहि पृच्छते चण्डालत्वात कथम अहं मुच्येयम इति सत्तम 26 [राजन्य] चण्डाल परतिजानीहि येन मॊक्षम अवाप्स्यसि बराह्मणार्थे तयजन पराणान गतिम इष्टाम अवाप्स्यसि 27 दत्त्वा शरीरं करव्याद्भ्यॊ रणाग्नौ दविज हेतुकम हुत्वा पराणान परमॊक्षस ते नान्यथा मॊक्षम अर्हसि 28 [भ] इत्य उक्तः स तदा राजन बरह्म सवार्थे परंतप हुत्वा रणमुखे पराणान गतिम इष्टाम अवाप ह 29 तस्माद रक्ष्यं तवया पुत्र बरह्म सवं भरतर्षभ यदीच्छसि महाबाहॊ शाश्वतीं गतिम उत्तमाम |
1
[y] brāhmaṇa svāni ye mandā haranti bharatarṣabha nṛśaṃsakāriṇo mūḍhāḥ kva te gacchanti mānavāḥ 2 [bh] atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam caṇḍālasya ca saṃvādaṃ kṣatrabandhoś ca bhārata 3 [rājanya] vṛddharūpo 'si caṇḍāla bālavac ca viceṣṭase śvakharāṇāṃ rajaḥ sevī kasmād udvijase gavām 4 sādhubhir garhitaṃ karma caṇḍālasya vidhīyate kasmād gorajasā dhvastam apāṃ kuṇḍe niṣiñcasi 5 [c] brāhmaṇasya gavāṃ rājan hriyatīnāṃ rajaḥ purā somam uddhvaṃsayām āsa taṃ somaṃ ye 'piban dvijāḥ 6 dīkṣitaś ca sa rājāpi kṣipraṃ narakam āviśat saha tair yājakaiḥ sarvair brahma svam upajīvya tat 7 ye 'pi tatrāpiban kṣīraṃ ghṛtaṃ dadhi ca mānavāḥ brāhmaṇāḥ saha rājanyāḥ sarve narakam āviśan 8 jaghnus tāḥ payasā putrāṃs tathā pautrān vidhunvatīḥ paśūn avekṣamāṇāś ca sādhuvṛttena dampatī 9 ahaṃ tatrāvasaṃ rājan brahma cārī jitendriyaḥ tāsāṃ me rajasā dhvastaṃ bhaikṣam āsīn narādhipa 10 caṇḍālo 'haṃ tato rājan bhuktvā tad abhavaṃ mṛtaḥ brahma svahārī ca nṛpaḥ so 'pratiṣṭhāṃ gatiṃ yayau 11 tasmād dharen na vipra svaṃ kadā cid api kiṃ cana brahma svarajasā dhvastaṃ bhuktvā māṃ paśya yādṛśam 12 tasmāt somo 'py avikreyaḥ puruṣeṇa vipaścitā vikrayaṃ hīha somasya garhayanti manīṣiṇaḥ 13 ye cainaṃ krīṇate rājan ye ca vikrīṇate janāḥ te tu vaivasvataṃ prāpya rauravaṃ yānti sarvaśaḥ 14 somaṃ tu rajasā dhvastaṃ vikrīyād buddhipūrvakam śrotriyo vārdhuṣī bhūtvā cirarātrāya naśyati narakaṃ triṃśataṃ prāpya śvaviṣṭhām upajīvati 15 śvacaryām atimānaṃ ca sakhidāreṣu viplavam tulayādhārayad dharmo hy atimāno 'tiricyate 16 śvānaṃ vai pāpinaṃ paśya vivarṇaṃ hariṇaṃ kṛśam atimānena bhūtānām imāṃ gatim upāgatam 17 ahaṃ vai vipule jātaḥ kule dhanasamanvite anyasmiñ janmani vibho jñānavijñānapāragaḥ 18 abhavaṃ tatra jānāno hy etān doṣān madāt tadā saṃrabdha eva bhūtānāṃ pṛṣṭhamāṃsāny abhakṣayam 19 so 'haṃ tena ca vṛttena bhojanena ca tena vai imām avasthāṃ saṃprāptaḥ paśya kālasya paryayam 20 ādīptam iva cailāntaṃ bhramarair iva cārditam dhāvamānaṃ susaṃrabdhaṃ paśya māṃ rajasānvitam 21 svādhyāyais tu mahat pāpaṃ taranti gṛhamedhinaḥ dānaiḥ pṛthagvidhaiś cāpi yathā prāhur manīṣiṇaḥ 22 tathā pāpakṛtaṃ vipram āśramasthaṃ mahīpate sarvasaṅgavinirmuktaṃ chandāṃsy uttārayanty uta 23 ahaṃ tu pāpayonyāṃ vai prasūtaḥ kṣatriyarṣabha niścayaṃ nādhigacchāmi kathaṃ mucyeyam ity uta 24 jātismaratvaṃ tu mama kena cit pūrvakarmaṇā śubhena yena mokṣaṃ vai prāptum icchāmy ahaṃ nṛpa 25 tvam imaṃ me prapannāya saṃśayaṃ brūhi pṛcchate caṇḍālatvāt katham ahaṃ mucyeyam iti sattama 26 [rājanya] caṇḍāla pratijānīhi yena mokṣam avāpsyasi brāhmaṇārthe tyajan prāṇān gatim iṣṭām avāpsyasi 27 dattvā śarīraṃ kravyādbhyo raṇāgnau dvija hetukam hutvā prāṇān pramokṣas te nānyathā mokṣam arhasi 28 [bh] ity uktaḥ sa tadā rājan brahma svārthe paraṃtapa hutvā raṇamukhe prāṇān gatim iṣṭām avāpa ha 29 tasmād rakṣyaṃ tvayā putra brahma svaṃ bharatarṣabha yadīcchasi mahābāho śāśvatīṃ gatim uttamām |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 13
Chapter 105
|
1
[य] एकॊ लॊकः सुकृतिनां सर्वे तव आहॊ पितामह उत तत्रापि नानात्वं तन मे बरूहि पितामह 2 [भ] कर्मभिः पार्थ नानात्वं लॊकानां यान्ति मानवाः पुण्यान पुण्यकृतॊ यान्ति पापान पापकृतॊ जनाः 3 अत्राप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम गौतमस्य मुनेस तात संवादं वासवस्य च 4 बराह्मणॊ गौतमः कश चिन मृदुर दान्तॊ जितेन्द्रियः महावने हस्तिशिशुं परिद्यूनम अमातृकम 5 तं दृष्ट्वा जीवयाम आस सानुक्रॊशॊ धृतव्रतः स तु दीर्घेण कालेन बभूवातिबलॊ महान 6 तं परभिन्नं महानागं परस्रुतं सर्वतॊ मदम धृतराष्ट्रस्य रूपेण शक्रॊ जग्राह हस्तिनम 7 हरियमाणं तु तं दृष्ट्वा गौतमः संशितव्रतः अभ्यभाषत राजानं धृतराष्ट्रं महातपाः 8 मा मे हार्षीर हस्तिनं पुत्रम एनं; दुःखात पुष्टं धृतराष्ट्राकृतज्ञ मित्रं सतां सप्त पदं वदन्ति; मित्रद्रॊहॊ नैव राजन सपृशेत तवाम 9 इध्मॊदक परदातारं शून्यपालकम आश्रमे विनीतम आचार्य कुले सुयुक्तं गुरु कर्मणि 10 शिष्टं दान्तं कृतज्ञं च परियं च सततं मम न मे विक्रॊशतॊ राजन हर्तुम अर्हसि कुञ्जरम 11 [धृ] गवां सहस्रं भवते ददामि; दासी शतं निष्कशतानि पञ्च अन्यच च वित्तं विविधं महर्षे; किं बराह्मणस्येह गजेन कृत्यम 12 [ग] तवाम एव गावॊ ऽभि भवन्तु राजन; दास्यः स निष्का विविधं च रत्नम अन्यच च वित्तं विविधं नरेन्द्र; किं बराह्मणस्येह धनेन कृत्यम 13 [धृ] बराह्मणानां हस्तिभिर नास्ति कृत्यं; राजन्यानां नागकुलानि विप्र सवं वाहनं नयतॊ नास्त्य अधर्मॊ; नागश्रेष्ठाद गौतमास्मान निवर्त 14 [ग] यत्र परेतॊ नन्दति पुण्यकर्मा; यत्र परेतः शॊचति पापकर्मा वैवस्वतस्य सदने महात्मनस; तत्र तवाहं हस्तिनं यातयिष्ये 15 [धृ] ये निष्क्रिया नास्तिकाः शरद्दधानाः; पापात्मान इन्द्रियार्थे निविष्टाः यमस्य ते यातनां पराप्नुवन्ति; परं गन्ता धृतराष्ट्रॊ न तत्र 16 [ग] वैवस्वती संयमनी जनानां; यत्रानृतं नॊच्यते यत्र सत्यम यत्राबला बलिनं यातयन्ति; तत्र तवाहं हस्तिनं यातयिष्ये 17 [धृ] जयेष्ठां सवसारं पितरं मातरं च; गुरुं यथा मानयन्तश चरन्ति तथाविधानाम एष लॊकॊ महर्षे; परं गन्ता धृतराष्ट्रॊ न तत्र 18 [ग] मन्दाकिनी वैश्रवणस्य राज्ञॊ; महाभॊगा भॊगि जनप्रवेश्या गन्धर्वयक्षैर अप्सरॊभिश च जुष्टा; तत्र तवाहं हस्तिनं यातयिष्ये 19 [धृ] अतिथिव्रताः सुव्रता ये जना वै; परतिश्रयं ददति बराह्मणेभ्यः शिष्टाशिनः संविभज्याश्रितांश च; मन्दाकिनीं ते ऽपि विभूषयन्ति 20 [ग] मेरॊर उग्रे यद वनं भाति रम्यं; सुपुष्पितं किंनरगीतजुष्टम सुदर्शना यत्र जम्बूर विशाला; तत्र तवाहं हस्तिनं यातयिष्ये 21 [धृ] ये बराह्मणा मृदवः सत्यशीला; बहुश्रुताः सर्वभूताभिरामाः ये ऽधीयन्ते सेतिहासं पुराणं; मध्व आहुत्या जुह्वति च दविजेभ्यः 22 तथाविधानाम एष लॊकॊ महर्षे; परं गन्ता धृतराष्ट्रॊ न तत्र यद विद्यते विदितं सथानम अस्ति; तद बरूहि तवं तवरितॊ हय एष यामि 23 [ग] सुपुष्पितं किंनरराजजुष्टं; परियं वनं नन्दनं नारदस्य गन्धर्वाणाम अप्सरसां च सद्म; तत्र तवाहं हस्तिनं यातयिष्ये 24 [धृ] ये नृत्तगीतकुशला जनाः सदा; हय अयाचमानाः सहिताश चरन्ति तथाविधानाम एष लॊकॊ महर्षे; परं गन्ता धृतराष्ट्रॊ न तत्र 25 [ग] यत्रॊत्तराः कुरवॊ भान्ति रम्या; देवैः सार्धं मॊदमाना नरेन्द्र यत्राग्नियौनाश च वसन्ति विप्रा; हय अयॊनयः पर्वत यॊनयश च 26 यत्र शक्रॊ वर्षति सर्वकामान; यत्र सत्रियः कामचाराश चचरन्ति यत्र चेर्ष्या नास्ति नारी नराणां; तत्र तवाहं हस्तिनं यातयिष्ये 27 [धृ] ये सर्वभूतेषु निवृत्तकामा; अमांसादा नयस्तदण्डाश चरन्ति न हिंषन्ति सथावरं जङ्गमं च; भूतानां ये सर्वभूतात्मभूताः 28 निराशिषॊ निर्ममॊ वीतरागा; लाभालाभे तुल्यनिन्दा परशंसाः तथाविधानाम एष लॊकॊ महर्षे; परं गन्ता धृतराष्ट्रॊ न तत्र 29 [ग] ततः परं भान्ति लॊकाः सनातनाः; सुपुण्यगन्धा निर्मला वीतशॊकाः सॊमस्य राज्ञः सदने महात्मनस; तत्र तवाहं हस्तिनं यातयिष्ये 30 [धृ] ये दानशीला न परतिगृह्णते सदा; न चाप्य अर्थान आददते परेभ्यः येषाम अदेयम अर्हते नास्ति किं चित; सर्वातिथ्याः सुप्रसादा जनाश च 31 ये कषन्तारॊ नाभिजल्पन्ति चान्याञ; शक्ता भूत्वा सततं पुण्यशीलाः तथाविधानाम एष लॊकॊ महर्षे; परं गन्ता धृतराष्ट्रॊ न तत्र 32 [ग] ततः परं भान्ति लॊकाः सनातना; विरजसॊ वितमस्का विशॊकाः आदित्यस्य सुमहान्तः सुवृत्तास; तत्र तवाहं हस्तिनं यातयिष्ये 33 [धृ] सवाध्यायशीला गुरुशुश्रूषणे रतास; तपस्विनः सुव्रताः सत्यसंधाः आचार्याणाम अप्रतिकूल भाषिणॊ; नित्यॊत्थिता गुरु कर्म सवचॊद्याः 34 तथाविधानाम एष लॊकॊ महर्षे; विशुद्धानां भावितवान्मतीनाम सत्ये सथितानां वेद विदां महात्मनां; परं गन्ता धृतराष्ट्रॊ न तत्र 35 [ग] ततः परे भान्ति लॊकाः सनातनाः; सुपुण्यगन्धा विरजा विशॊकाः वरुणस्य राज्ञः सदने महात्मनस; तत्र तवाहं हस्तिनं यातयिष्ये 36 [धृ] चातुर्मास्यैर ये यजन्ते जनाः सदा; तथेष्टीनां दशशतं पराप्नुवन्ति ये चाग्निहॊत्रं जुह्वति शरद्दधाना; यथान्यायं तरीणि वर्षाणि विप्राः 37 सवदारिणां धर्मधुरे महात्मनां; यथॊचिते वर्त्मनि सुस्थितानाम धर्मात्मनाम उद्वहतां गतिं तां; परं गन्ता धृतराष्ट्रॊ न तत्र 38 [ग] इन्द्रस्य लॊका विरजा विशॊका; दुरन्वयाः काङ्क्षिता मानवानाम तस्याहं ते भवने भूरि तेजसॊ; राजन्न इमं हस्तिनं यातयिष्ये 39 शतवर्ष जीवी यश च शूरॊ मनुष्यॊ; वेद धयायी यश च यज्वाप्रमत्तः एते सर्वे शक्र लॊकं वरजन्ति; परं गन्ता धृतराष्ट्रॊ न तत्र 40 [ग] पराजापत्याः सन्ति लॊका महान्तॊ; नाकस्य पृष्ठे पुष्लका वीतशॊकाः मनीषिताः सर्वलॊकॊद्भवानां; तत्र तवाहं हस्तिनं यातयिष्ये 41 [धृ] ये राजानॊ राजसूयाभिषिक्ता; धर्मात्मानॊ रक्षितारः परजानाम ये चाश्वमेधावभृथाप्लुताङ्गास; तेषां लॊका धृतराष्ट्रॊ न तत्र 42 [ग] ततः परं भान्ति लॊकाः सनातनाः; सुपुण्यगन्धा विरजा वीतशॊकाः तस्मिन्न अहं दुर्लभे तवाप्रधृष्ये; गवां लॊके हस्तिनं यातयिष्ये 43 [धृ] यॊ गॊसहस्री शतदः समां समां; यॊ गॊशती दश दद्याच च शक्त्याः तथा दशभ्यॊ यश च दद्याद इहैकां; पञ्चभ्यॊ वा दानशीलस तथैकम 44 ये जीर्यन्ते बरह्मचर्येण विप्रा; बराह्मीं वाचं परिरक्षन्ति चैव मनस्विनस तीर्थयात्रा परायणास; ते तत्र मॊदन्ति गवां विमाने 45 परभासं मानसं पुण्यं पुष्कराणि महत सरः पुण्यं च नैमिषं तीर्थं बाहुदां करतॊयिनीम 46 गवां गय शिरश चैव विपाशां सथूलवालुकाम तूष्णीं गङ्गां दश गङ्गां महाह्रदम अथापि च 47 गौतमीं कौशिकीं पाकां महात्मानॊ धृतव्रताः सरस्वती दृषद्वत्यौ यमुनां ये परयान्ति च 48 तत्र ते दिव्यसंस्थाना दिव्यमाल्यधराः शिवाः परयान्ति पुण्यगन्धाढ्या धृतराष्ट्रॊ न तत्र वै 49 [ग] यत्र शीतभयं नास्ति न चॊष्ण भयम अण्व अपि न कषुत्पिपासे न गलानिर न दुःखं न सुखं तथा 50 न दवेष्यॊ न परियः कश चिन न बन्धुर न रिपुस तथा न जरामरणे वापि न पुण्यं न च पातकम 51 तस्मिन विरजसि सफीते परज्ञा सत्त्वव्यवस्थिते सवयम्भुभवने पुण्ये हस्तिनं मे यतिष्यति 52 [धृ] निर्मुक्ताः सर्वसङ्गेभ्यॊ कृतात्मानॊ यतव्रताः अध्यात्मयॊगसंस्थाने युक्ताः सवर्गगतिं गताः 53 ते बरह्मभवनं पुण्यं पराप्नुवन्तीह सात्त्विकाः न तत्र धृतराष्ट्रस ते शक्यॊ दरष्टुं महामुने 54 [ग] रथन्तरं यत्र बृहच च गीयते; यत्र वेदी पुण्डरीकैः सतृणॊति यत्रॊपयाति हरिभिः सॊमपीथी; तत्र तवाहं हस्तिनं यातयिष्ये 55 बुध्यामि तवां वृत्रहणं शतक्रतुं; वयतिक्रमन्तं भुवनानि विश्वा कच चिन न वाचा वृजिनं कदा चिद; अकार्षं ते मनसॊ ऽभिषङ्गात 56 [षक्र] यस्माद इमं लॊकपथं परजानाम; अन्वागमं पदवादे गजस्य तस्माद भवान परणतं मानुशास्तु; बरवीषि यत तत करवाणि सर्वम 57 [ग] शवेतं करेणुं मम पुत्र नागं; यं मे ऽहार्षीर दशवर्षाणि बालम यॊ मे वने वसतॊ ऽभूद दवितीयस; तम एव मे देहि सुरेन्द्र नागम 58 [षक्र] अयं सुतस ते दविजमुख्यनागश; चाघ्रायते तवाम अभिवीक्षमाणः पादौ च ते नासिकयॊपजिघ्रते; शरेयॊ मम धयाहि नमश च ते ऽसतु 59 [ग] शिवं सदैवेह सुरेन्द्र तुभ्यं; धयायामि पूजां च सदा परयुञ्जे ममापि तवं शक्र शिवं ददस्व; तवया दत्तं परतिगृह्णामि नागम 60 [षक्र] येषां वेदा निहिता वै गुहायां; मनीषिणां सत्त्ववतां महात्मनाम तेषां तवयैकेन महात्मनास्मि; बुद्धस तस्मात परीतिमांस ते ऽहम अद्य 61 हन्तैहि बराह्मण कषिप्रं सह पुत्रेण हस्तिना पराप्नुहि तवं शुभाँल लॊकान अह्नाय च चिराय च 62 [भ] स गौतमं पुरस्कृत्य सह पुत्रेण हस्तिना दिवम आचक्रमे वज्री सद्भिः सह दुरासदम |
1
[y] eko lokaḥ sukṛtināṃ sarve tv āho pitāmaha uta tatrāpi nānātvaṃ tan me brūhi pitāmaha 2 [bh] karmabhiḥ pārtha nānātvaṃ lokānāṃ yānti mānavāḥ puṇyān puṇyakṛto yānti pāpān pāpakṛto janāḥ 3 atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam gautamasya munes tāta saṃvādaṃ vāsavasya ca 4 brāhmaṇo gautamaḥ kaś cin mṛdur dānto jitendriyaḥ mahāvane hastiśiśuṃ paridyūnam amātṛkam 5 taṃ dṛṣṭvā jīvayām āsa sānukrośo dhṛtavrataḥ sa tu dīrgheṇa kālena babhūvātibalo mahān 6 taṃ prabhinnaṃ mahānāgaṃ prasrutaṃ sarvato madam dhṛtarāṣṭrasya rūpeṇa śakro jagrāha hastinam 7 hriyamāṇaṃ tu taṃ dṛṣṭvā gautamaḥ saṃśitavrataḥ abhyabhāṣata rājānaṃ dhṛtarāṣṭraṃ mahātapāḥ 8 mā me hārṣīr hastinaṃ putram enaṃ; duḥkhāt puṣṭaṃ dhṛtarāṣṭrākṛtajña mitraṃ satāṃ sapta padaṃ vadanti; mitradroho naiva rājan spṛśet tvām 9 idhmodaka pradātāraṃ śūnyapālakam āśrame vinītam ācārya kule suyuktaṃ guru karmaṇi 10 śiṣṭaṃ dāntaṃ kṛtajñaṃ ca priyaṃ ca satataṃ mama na me vikrośato rājan hartum arhasi kuñjaram 11 [dhṛ] gavāṃ sahasraṃ bhavate dadāmi; dāsī śataṃ niṣkaśatāni pañca anyac ca vittaṃ vividhaṃ maharṣe; kiṃ brāhmaṇasyeha gajena kṛtyam 12 [g] tvām eva gāvo 'bhi bhavantu rājan; dāsyaḥ sa niṣkā vividhaṃ ca ratnam anyac ca vittaṃ vividhaṃ narendra; kiṃ brāhmaṇasyeha dhanena kṛtyam 13 [dhṛ] brāhmaṇānāṃ hastibhir nāsti kṛtyaṃ; rājanyānāṃ nāgakulāni vipra svaṃ vāhanaṃ nayato nāsty adharmo; nāgaśreṣṭhād gautamāsmān nivarta 14 [g] yatra preto nandati puṇyakarmā; yatra pretaḥ śocati pāpakarmā vaivasvatasya sadane mahātmanas; tatra tvāhaṃ hastinaṃ yātayiṣye 15 [dhṛ] ye niṣkriyā nāstikāḥ śraddadhānāḥ; pāpātmāna indriyārthe niviṣṭāḥ yamasya te yātanāṃ prāpnuvanti; paraṃ gantā dhṛtarāṣṭro na tatra 16 [g] vaivasvatī saṃyamanī janānāṃ; yatrānṛtaṃ nocyate yatra satyam yatrābalā balinaṃ yātayanti; tatra tvāhaṃ hastinaṃ yātayiṣye 17 [dhṛ] jyeṣṭhāṃ svasāraṃ pitaraṃ mātaraṃ ca; guruṃ yathā mānayantaś caranti tathāvidhānām eṣa loko maharṣe; paraṃ gantā dhṛtarāṣṭro na tatra 18 [g] mandākinī vaiśravaṇasya rājño; mahābhogā bhogi janapraveśyā gandharvayakṣair apsarobhiś ca juṣṭā; tatra tvāhaṃ hastinaṃ yātayiṣye 19 [dhṛ] atithivratāḥ suvratā ye janā vai; pratiśrayaṃ dadati brāhmaṇebhyaḥ śiṣṭāśinaḥ saṃvibhajyāśritāṃś ca; mandākinīṃ te 'pi vibhūṣayanti 20 [g] meror ugre yad vanaṃ bhāti ramyaṃ; supuṣpitaṃ kiṃnaragītajuṣṭam sudarśanā yatra jambūr viśālā; tatra tvāhaṃ hastinaṃ yātayiṣye 21 [dhṛ] ye brāhmaṇā mṛdavaḥ satyaśīlā; bahuśrutāḥ sarvabhūtābhirāmāḥ ye 'dhīyante setihāsaṃ purāṇaṃ; madhv āhutyā juhvati ca dvijebhyaḥ 22 tathāvidhānām eṣa loko maharṣe; paraṃ gantā dhṛtarāṣṭro na tatra yad vidyate viditaṃ sthānam asti; tad brūhi tvaṃ tvarito hy eṣa yāmi 23 [g] supuṣpitaṃ kiṃnararājajuṣṭaṃ; priyaṃ vanaṃ nandanaṃ nāradasya gandharvāṇām apsarasāṃ ca sadma; tatra tvāhaṃ hastinaṃ yātayiṣye 24 [dhṛ] ye nṛttagītakuśalā janāḥ sadā; hy ayācamānāḥ sahitāś caranti tathāvidhānām eṣa loko maharṣe; paraṃ gantā dhṛtarāṣṭro na tatra 25 [g] yatrottarāḥ kuravo bhānti ramyā; devaiḥ sārdhaṃ modamānā narendra yatrāgniyaunāś ca vasanti viprā; hy ayonayaḥ parvata yonayaś ca 26 yatra śakro varṣati sarvakāmān; yatra striyaḥ kāmacārāś cacaranti yatra cerṣyā nāsti nārī narāṇāṃ; tatra tvāhaṃ hastinaṃ yātayiṣye 27 [dhṛ] ye sarvabhūteṣu nivṛttakāmā; amāṃsādā nyastadaṇḍāś caranti na hiṃṣanti sthāvaraṃ jaṅgamaṃ ca; bhūtānāṃ ye sarvabhūtātmabhūtāḥ 28 nirāśiṣo nirmamo vītarāgā; lābhālābhe tulyanindā praśaṃsāḥ tathāvidhānām eṣa loko maharṣe; paraṃ gantā dhṛtarāṣṭro na tatra 29 [g] tataḥ paraṃ bhānti lokāḥ sanātanāḥ; supuṇyagandhā nirmalā vītaśokāḥ somasya rājñaḥ sadane mahātmanas; tatra tvāhaṃ hastinaṃ yātayiṣye 30 [dhṛ] ye dānaśīlā na pratigṛhṇate sadā; na cāpy arthān ādadate parebhyaḥ yeṣām adeyam arhate nāsti kiṃ cit; sarvātithyāḥ suprasādā janāś ca 31 ye kṣantāro nābhijalpanti cānyāñ; śaktā bhūtvā satataṃ puṇyaśīlāḥ tathāvidhānām eṣa loko maharṣe; paraṃ gantā dhṛtarāṣṭro na tatra 32 [g] tataḥ paraṃ bhānti lokāḥ sanātanā; virajaso vitamaskā viśokāḥ ādityasya sumahāntaḥ suvṛttās; tatra tvāhaṃ hastinaṃ yātayiṣye 33 [dhṛ] svādhyāyaśīlā guruśuśrūṣaṇe ratās; tapasvinaḥ suvratāḥ satyasaṃdhāḥ ācāryāṇām apratikūla bhāṣiṇo; nityotthitā guru karma svacodyāḥ 34 tathāvidhānām eṣa loko maharṣe; viśuddhānāṃ bhāvitavānmatīnām satye sthitānāṃ veda vidāṃ mahātmanāṃ; paraṃ gantā dhṛtarāṣṭro na tatra 35 [g] tataḥ pare bhānti lokāḥ sanātanāḥ; supuṇyagandhā virajā viśokāḥ varuṇasya rājñaḥ sadane mahātmanas; tatra tvāhaṃ hastinaṃ yātayiṣye 36 [dhṛ] cāturmāsyair ye yajante janāḥ sadā; tatheṣṭīnāṃ daśaśataṃ prāpnuvanti ye cāgnihotraṃ juhvati śraddadhānā; yathānyāyaṃ trīṇi varṣāṇi viprāḥ 37 svadāriṇāṃ dharmadhure mahātmanāṃ; yathocite vartmani susthitānām dharmātmanām udvahatāṃ gatiṃ tāṃ; paraṃ gantā dhṛtarāṣṭro na tatra 38 [g] indrasya lokā virajā viśokā; duranvayāḥ kāṅkṣitā mānavānām tasyāhaṃ te bhavane bhūri tejaso; rājann imaṃ hastinaṃ yātayiṣye 39 śatavarṣa jīvī yaś ca śūro manuṣyo; veda dhyāyī yaś ca yajvāpramattaḥ ete sarve śakra lokaṃ vrajanti; paraṃ gantā dhṛtarāṣṭro na tatra 40 [g] prājāpatyāḥ santi lokā mahānto; nākasya pṛṣṭhe puṣlakā vītaśokāḥ manīṣitāḥ sarvalokodbhavānāṃ; tatra tvāhaṃ hastinaṃ yātayiṣye 41 [dhṛ] ye rājāno rājasūyābhiṣiktā; dharmātmāno rakṣitāraḥ prajānām ye cāśvamedhāvabhṛthāplutāṅgās; teṣāṃ lokā dhṛtarāṣṭro na tatra 42 [g] tataḥ paraṃ bhānti lokāḥ sanātanāḥ; supuṇyagandhā virajā vītaśokāḥ tasminn ahaṃ durlabhe tvāpradhṛṣye; gavāṃ loke hastinaṃ yātayiṣye 43 [dhṛ] yo gosahasrī śatadaḥ samāṃ samāṃ; yo gośatī daśa dadyāc ca śaktyāḥ tathā daśabhyo yaś ca dadyād ihaikāṃ; pañcabhyo vā dānaśīlas tathaikam 44 ye jīryante brahmacaryeṇa viprā; brāhmīṃ vācaṃ parirakṣanti caiva manasvinas tīrthayātrā parāyaṇās; te tatra modanti gavāṃ vimāne 45 prabhāsaṃ mānasaṃ puṇyaṃ puṣkarāṇi mahat saraḥ puṇyaṃ ca naimiṣaṃ tīrthaṃ bāhudāṃ karatoyinīm 46 gavāṃ gaya śiraś caiva vipāśāṃ sthūlavālukām tūṣṇīṃ gaṅgāṃ daśa gaṅgāṃ mahāhradam athāpi ca 47 gautamīṃ kauśikīṃ pākāṃ mahātmāno dhṛtavratāḥ sarasvatī dṛṣadvatyau yamunāṃ ye prayānti ca 48 tatra te divyasaṃsthānā divyamālyadharāḥ śivāḥ prayānti puṇyagandhāḍhyā dhṛtarāṣṭro na tatra vai 49 [g] yatra śītabhayaṃ nāsti na coṣṇa bhayam aṇv api na kṣutpipāse na glānir na duḥkhaṃ na sukhaṃ tathā 50 na dveṣyo na priyaḥ kaś cin na bandhur na ripus tathā na jarāmaraṇe vāpi na puṇyaṃ na ca pātakam 51 tasmin virajasi sphīte prajñā sattvavyavasthite svayambhubhavane puṇye hastinaṃ me yatiṣyati 52 [dhṛ] nirmuktāḥ sarvasaṅgebhyo kṛtātmāno yatavratāḥ adhyātmayogasaṃsthāne yuktāḥ svargagatiṃ gatāḥ 53 te brahmabhavanaṃ puṇyaṃ prāpnuvantīha sāttvikāḥ na tatra dhṛtarāṣṭras te śakyo draṣṭuṃ mahāmune 54 [g] rathantaraṃ yatra bṛhac ca gīyate; yatra vedī puṇḍarīkaiḥ stṛṇoti yatropayāti haribhiḥ somapīthī; tatra tvāhaṃ hastinaṃ yātayiṣye 55 budhyāmi tvāṃ vṛtrahaṇaṃ śatakratuṃ; vyatikramantaṃ bhuvanāni viśvā kac cin na vācā vṛjinaṃ kadā cid; akārṣaṃ te manaso 'bhiṣaṅgāt 56 [ṣakra] yasmād imaṃ lokapathaṃ prajānām; anvāgamaṃ padavāde gajasya tasmād bhavān praṇataṃ mānuśāstu; bravīṣi yat tat karavāṇi sarvam 57 [g] śvetaṃ kareṇuṃ mama putra nāgaṃ; yaṃ me 'hārṣīr daśavarṣāṇi bālam yo me vane vasato 'bhūd dvitīyas; tam eva me dehi surendra nāgam 58 [ṣakra] ayaṃ sutas te dvijamukhyanāgaś; cāghrāyate tvām abhivīkṣamāṇaḥ pādau ca te nāsikayopajighrate; śreyo mama dhyāhi namaś ca te 'stu 59 [g] śivaṃ sadaiveha surendra tubhyaṃ; dhyāyāmi pūjāṃ ca sadā prayuñje mamāpi tvaṃ śakra śivaṃ dadasva; tvayā dattaṃ pratigṛhṇāmi nāgam 60 [ṣakra] yeṣāṃ vedā nihitā vai guhāyāṃ; manīṣiṇāṃ sattvavatāṃ mahātmanām teṣāṃ tvayaikena mahātmanāsmi; buddhas tasmāt prītimāṃs te 'ham adya 61 hantaihi brāhmaṇa kṣipraṃ saha putreṇa hastinā prāpnuhi tvaṃ śubhāṁl lokān ahnāya ca cirāya ca 62 [bh] sa gautamaṃ puraskṛtya saha putreṇa hastinā divam ācakrame vajrī sadbhiḥ saha durāsadam |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 13
Chapter 106
|
1
[य] दानं बहुविधाकारं शान्तिः सत्यम अहिंसता सवदारतुष्टिश चॊक्ता ते फलं दानस्य चैव यत 2 पितामहस्य विदितं किम अन्यत्र तपॊबलात तपसॊ यत परं ते ऽदय तन मे वयाख्यातुम अर्हसि 3 [भ] तपः परचक्षते यावत तावल लॊका युधिष्ठिर मतं मम तु कौन्तेय तपॊ नानशनात परम 4 अत्राप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम भगीरथस्य संवादं बरह्मणश च महात्मनः 5 अतीत्य सुरलॊकं च गवां लॊकं च भारत ऋषिलॊकं च सॊ ऽगच्छद भगीरथ इति शरुतिः 6 तं दृष्ट्वा स वचः पराह बरह्मा राजन भगीरथम कथं भगीरथागास तवम इमं देशं दुरासदम 7 न हि देवा न गन्धर्वा न मनुष्या भगीरथ आयान्त्य अतप्त तपसः कथं वै तवम इहागतः 8 [भगी] निःशङ्कम अन्नम अददं बराह्मणेभ्यः; शतं सहस्राणि सदैव दानम बराह्मं वरतं नित्यम आस्थाय विद्धि; न तव एवाहं तस्य फलाद इहागाम 9 दशैक रात्रान दश पञ्चरात्रान; एकादशैकादशकान करतूंश च जयॊतिष्टॊमानां च शतं यद इष्टं; फलेन तेनापि च नागतॊ ऽहम 10 यच चावसं जाह्नवीतीर नित्यः; शतं समास तप्यमानस तपॊ ऽहम अदां च तत्राश्वतरी सहस्रं; नारी पुरं न च तेनाहम आगाम 11 दशायुतानि चावानाम अयुतानि च विंशतिम पुष्करेषु दविजातिभ्यः परादां गाश च सहस्रशः 12 सुवर्णचन्द्रॊडुप धारिणीनां; कन्यॊत्तमानाम अददं सरग्विणीनाम षष्टिं सहस्राणि विभूषितानां; जाम्बूनदैर आभरणैर न तेन 13 दशार्बुदान्य अददं गॊसवेज्यास्व; एकैकशॊ दश गा लॊकनाथ समानवत्साः पयसा समन्विताः; सुवर्णकांस्यॊपदुहा न तेन 14 अप्तॊर्यामेषु नियतम एकैकस्मिन दशाददम गृष्टीनां कषीरदात्रीणां रॊहिणीनां च तेन च 15 दॊग्ध्रीणां वै गवां चैव परयुतानि दशैव हि परादां दशगुणं बरह्मन न च तेनाहम आगतः 16 वाजिनां बाह्लिजातानाम अयुतान्य अददं दश कर्काणां हेममालानां न च तेनाहम आगतः 17 कॊटीश च काञ्चनस्याष्टौ परादां बरह्मन दश तव अहम एकैकस्मिन करतौ तेन फलेनाहं न चागतः 18 वाजिनां शयाम कर्णानां हरितानां पितामह परादां हेमस्रजां बरह्मन कॊटीर दश च सप्त च 19 ईषा दन्तान महाकायान काञ्चनस्रग्वि भूषितान पत्नीमतः सहस्राणि परायच्छं दश सप्त च 20 अलंकृतानां देवेश दिव्यैः कनकभूषणैः रथानां काञ्चनाङ्गानां सहस्राण्य अददं दश सप्त चान्यानि युक्तानि वाजिभिः समलंकृतैः 21 दक्षिणावयवाः के चिद वेदैर ये संप्रकीर्तिताः वाजपेयेषु दशसु परादां तेनापि नाप्य अहम 22 शक्रतुल्यप्रभावानाम इज्यया विक्रमेण च सहस्रं निष्ककण्ठानाम अददं दक्षिणाम अहम 23 विजित्य नृपतीन सर्वान मखैर इष्ट्वा पितामह अष्टभ्यॊ राजसूयेभ्यॊ न च तेनाहम आगतः 24 सरॊतश च यावद गङ्गायाश छन्नम आसीज जगत्पते दक्षिणाभिः परवृत्ताभिर मम नागां च तत कृते 25 वाजिनां च सहस्रे दवे सुवर्णशतभूषिते वरं गरामशतं चाहम एकैकस्य तरिधाददम तपस्वी नियताहारः शमम आस्थाय वाग्यतः 26 दीर्घकालं हिमवति गङ्गायाश च दुरुत्सहाम मूर्ध्ना धारां महादेवः शिरसा याम अधारयत न तेनाप्य अहम आगच्छं फलेनेह पितामह 27 शम्य आक्षेपैर अयजं यच च देवान; सद्यस्कानाम अयुतैश चापि यत तत तरयॊ दश दवादशाहांश च देव; स पौण्डरीकान न च तेषां फलेन 28 अष्टौ सहस्राणि ककुद्मिनाम अहं; शुक्लर्षभाणाम अददं बराह्मणेभ्यः एकैकं वै काञ्चनं शृङ्गम एभ्यः; पत्नीश चैषाम अददं निष्ककण्ठीः 29 हिरण्यरत्ननिचितान अददं रत्नपर्वतान धनधान्य समृद्धांश च गरामाञ शतसहस्रशः 30 शतं शतानां गृष्टीनाम अददं चाप्य अतन्द्रितः इष्ट्वानेकैर महायज्ञैर बराह्मणेभ्यॊ न तेन च 31 एकादशाहैर अयजं स दक्षिणैर; दविर दवादशाहैर अश्वमेधैश च देव आर्कायणैः षॊडशभिश च बरह्मंस; तेषां फलेनेह न चागतॊ ऽसमि 32 निष्कैक कण्ठम अददं यॊजनायतं; तद विस्तीर्णं काञ्चनपादपानाम वनं चूतानां रत्नविभूषितानां; न चैव तेषाम आगतॊ ऽहं फलेन 33 तुरायणं हि वरतम अप्रधृष्यम; अक्रॊधनॊ ऽकरवं तरिंशतॊ ऽबदान शतं गवाम अष्ट शतानि चैव; दिने दिने हय अददं बराह्मणेभ्यः 34 पयस्विनीनाम अथ रॊहिणीनां; तथैव चाप्य अनडुहां लॊकनाथ परादां नित्यं बराह्मणेभ्यः सुरेश; नेहागतस तेन फलेन चाहम 35 तरिंशद अग्निम अहं बरह्मन्न अयजं यच च नित्यदा अष्टाभिः सर्वमेधैश च नरमेधैश च सप्तभिः 36 दशभिर विश्वजिद्भिश च शतैर अष्टादशॊत्तरैः न चैव तेषां देवेश फलेनाहम इहागतः 37 सरय्वां बाहुदायां च गङ्गायाम अथ नैमिषे गवां शतानाम अयुतम अददं न च तेन वै 38 इन्द्रेण गुह्यं निहितं वै गुहायां; यद भार्गवस तपसेहाभ्यविन्दत जाज्वल्यमानम उशनस तेजसेह; तत साधयाम आसम अहं वरेण्यम 39 ततॊ मे बराह्मणास तुष्टास तस्मिन कर्मणि साधिते सहस्रम ऋषयश चासन ये वै तत्र समागताः उक्तस तैर अस्मि गच्छ तवं बरह्मलॊकम इति परभॊ 40 परीतेनॊक्तः सहस्रेण बराह्मणानाम अहं परभॊ इमं लॊकम अनुप्राप्तॊ मा भूत ते ऽतर विचारणा 41 कामं यथावद विहितं विधात्रा; पृष्टेन वाच्यं तु मया यथावत तपॊ हि नान्यच चानशनान मतं मे; नमॊ ऽसतु ते देववर परसीद 42 [भ] इत्य उक्तवन्तं तं बरह्मा राजानं सम भगीरथम पूजयाम आस पूजार्हं विधिदृष्ट्तेन कर्मणा |
1
[y] dānaṃ bahuvidhākāraṃ śāntiḥ satyam ahiṃsatā svadāratuṣṭiś coktā te phalaṃ dānasya caiva yat 2 pitāmahasya viditaṃ kim anyatra tapobalāt tapaso yat paraṃ te 'dya tan me vyākhyātum arhasi 3 [bh] tapaḥ pracakṣate yāvat tāval lokā yudhiṣṭhira mataṃ mama tu kaunteya tapo nānaśanāt param 4 atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam bhagīrathasya saṃvādaṃ brahmaṇaś ca mahātmanaḥ 5 atītya suralokaṃ ca gavāṃ lokaṃ ca bhārata ṛṣilokaṃ ca so 'gacchad bhagīratha iti śrutiḥ 6 taṃ dṛṣṭvā sa vacaḥ prāha brahmā rājan bhagīratham kathaṃ bhagīrathāgās tvam imaṃ deśaṃ durāsadam 7 na hi devā na gandharvā na manuṣyā bhagīratha āyānty atapta tapasaḥ kathaṃ vai tvam ihāgataḥ 8 [bhagī] niḥśaṅkam annam adadaṃ brāhmaṇebhyaḥ; śataṃ sahasrāṇi sadaiva dānam brāhmaṃ vrataṃ nityam āsthāya viddhi; na tv evāhaṃ tasya phalād ihāgām 9 daśaika rātrān daśa pañcarātrān; ekādaśaikādaśakān kratūṃś ca jyotiṣṭomānāṃ ca śataṃ yad iṣṭaṃ; phalena tenāpi ca nāgato 'ham 10 yac cāvasaṃ jāhnavītīra nityaḥ; śataṃ samās tapyamānas tapo 'ham adāṃ ca tatrāśvatarī sahasraṃ; nārī puraṃ na ca tenāham āgām 11 daśāyutāni cāvānām ayutāni ca viṃśatim puṣkareṣu dvijātibhyaḥ prādāṃ gāś ca sahasraśaḥ 12 suvarṇacandroḍupa dhāriṇīnāṃ; kanyottamānām adadaṃ sragviṇīnām ṣaṣṭiṃ sahasrāṇi vibhūṣitānāṃ; jāmbūnadair ābharaṇair na tena 13 daśārbudāny adadaṃ gosavejyāsv; ekaikaśo daśa gā lokanātha samānavatsāḥ payasā samanvitāḥ; suvarṇakāṃsyopaduhā na tena 14 aptoryāmeṣu niyatam ekaikasmin daśādadam gṛṣṭīnāṃ kṣīradātrīṇāṃ rohiṇīnāṃ ca tena ca 15 dogdhrīṇāṃ vai gavāṃ caiva prayutāni daśaiva hi prādāṃ daśaguṇaṃ brahman na ca tenāham āgataḥ 16 vājināṃ bāhlijātānām ayutāny adadaṃ daśa karkāṇāṃ hemamālānāṃ na ca tenāham āgataḥ 17 koṭīś ca kāñcanasyāṣṭau prādāṃ brahman daśa tv aham ekaikasmin kratau tena phalenāhaṃ na cāgataḥ 18 vājināṃ śyāma karṇānāṃ haritānāṃ pitāmaha prādāṃ hemasrajāṃ brahman koṭīr daśa ca sapta ca 19 īṣā dantān mahākāyān kāñcanasragvi bhūṣitān patnīmataḥ sahasrāṇi prāyacchaṃ daśa sapta ca 20 alaṃkṛtānāṃ deveśa divyaiḥ kanakabhūṣaṇaiḥ rathānāṃ kāñcanāṅgānāṃ sahasrāṇy adadaṃ daśa sapta cānyāni yuktāni vājibhiḥ samalaṃkṛtaiḥ 21 dakṣiṇāvayavāḥ ke cid vedair ye saṃprakīrtitāḥ vājapeyeṣu daśasu prādāṃ tenāpi nāpy aham 22 śakratulyaprabhāvānām ijyayā vikrameṇa ca sahasraṃ niṣkakaṇṭhānām adadaṃ dakṣiṇām aham 23 vijitya nṛpatīn sarvān makhair iṣṭvā pitāmaha aṣṭabhyo rājasūyebhyo na ca tenāham āgataḥ 24 srotaś ca yāvad gaṅgāyāś channam āsīj jagatpate dakṣiṇābhiḥ pravṛttābhir mama nāgāṃ ca tat kṛte 25 vājināṃ ca sahasre dve suvarṇaśatabhūṣite varaṃ grāmaśataṃ cāham ekaikasya tridhādadam tapasvī niyatāhāraḥ śamam āsthāya vāgyataḥ 26 dīrghakālaṃ himavati gaṅgāyāś ca durutsahām mūrdhnā dhārāṃ mahādevaḥ śirasā yām adhārayat na tenāpy aham āgacchaṃ phaleneha pitāmaha 27 śamy ākṣepair ayajaṃ yac ca devān; sadyaskānām ayutaiś cāpi yat tat trayo daśa dvādaśāhāṃś ca deva; sa pauṇḍarīkān na ca teṣāṃ phalena 28 aṣṭau sahasrāṇi kakudminām ahaṃ; śuklarṣabhāṇām adadaṃ brāhmaṇebhyaḥ ekaikaṃ vai kāñcanaṃ śṛṅgam ebhyaḥ; patnīś caiṣām adadaṃ niṣkakaṇṭhīḥ 29 hiraṇyaratnanicitān adadaṃ ratnaparvatān dhanadhānya samṛddhāṃś ca grāmāñ śatasahasraśaḥ 30 śataṃ śatānāṃ gṛṣṭīnām adadaṃ cāpy atandritaḥ iṣṭvānekair mahāyajñair brāhmaṇebhyo na tena ca 31 ekādaśāhair ayajaṃ sa dakṣiṇair; dvir dvādaśāhair aśvamedhaiś ca deva ārkāyaṇaiḥ ṣoḍaśabhiś ca brahmaṃs; teṣāṃ phaleneha na cāgato 'smi 32 niṣkaika kaṇṭham adadaṃ yojanāyataṃ; tad vistīrṇaṃ kāñcanapādapānām vanaṃ cūtānāṃ ratnavibhūṣitānāṃ; na caiva teṣām āgato 'haṃ phalena 33 turāyaṇaṃ hi vratam apradhṛṣyam; akrodhano 'karavaṃ triṃśato 'bdān śataṃ gavām aṣṭa śatāni caiva; dine dine hy adadaṃ brāhmaṇebhyaḥ 34 payasvinīnām atha rohiṇīnāṃ; tathaiva cāpy anaḍuhāṃ lokanātha prādāṃ nityaṃ brāhmaṇebhyaḥ sureśa; nehāgatas tena phalena cāham 35 triṃśad agnim ahaṃ brahmann ayajaṃ yac ca nityadā aṣṭābhiḥ sarvamedhaiś ca naramedhaiś ca saptabhiḥ 36 daśabhir viśvajidbhiś ca śatair aṣṭādaśottaraiḥ na caiva teṣāṃ deveśa phalenāham ihāgataḥ 37 sarayvāṃ bāhudāyāṃ ca gaṅgāyām atha naimiṣe gavāṃ śatānām ayutam adadaṃ na ca tena vai 38 indreṇa guhyaṃ nihitaṃ vai guhāyāṃ; yad bhārgavas tapasehābhyavindat jājvalyamānam uśanas tejaseha; tat sādhayām āsam ahaṃ vareṇyam 39 tato me brāhmaṇās tuṣṭās tasmin karmaṇi sādhite sahasram ṛṣayaś cāsan ye vai tatra samāgatāḥ uktas tair asmi gaccha tvaṃ brahmalokam iti prabho 40 prītenoktaḥ sahasreṇa brāhmaṇānām ahaṃ prabho imaṃ lokam anuprāpto mā bhūt te 'tra vicāraṇā 41 kāmaṃ yathāvad vihitaṃ vidhātrā; pṛṣṭena vācyaṃ tu mayā yathāvat tapo hi nānyac cānaśanān mataṃ me; namo 'stu te devavara prasīda 42 [bh] ity uktavantaṃ taṃ brahmā rājānaṃ sma bhagīratham pūjayām āsa pūjārhaṃ vidhidṛṣṭtena karmaṇā |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 13
Chapter 107
|
1
[य] शतायुर उक्तः पुरुषः शतवीर्यश च वैदिके कस्मान मरियन्ते पुरुषा बाला अपि पितामह 2 आयुष्मान केन भवति सवल्पायुर वापि मानवः केन वा लभते कीर्तिं केन वा लभते शरियम 3 तपसा बरह्मचर्येण जपैर हॊमैस तथौषधैः जन्मना यदि वाचारात तन मे बरूहि पितामह 4 [भ] अत्र ते वर्तयिष्यामि यन मां तवम अनुपृच्छसि अल्पायुर येन भवति दीर्घायुर वापि मानवः 5 येन वा लभते कीर्तिं येन वा लभते शरियम यथा च वर्तन पुरुषः शरेयसा संप्रयुज्यते 6 आचाराल लभते हयायुर आचाराल लभते शरियम आचारात कीर्तिम आप्नॊति पुरुषः परेत्य चेह च 7 दुराचारॊ हि पुरुषॊ नेहायुर विन्दते महत तरसन्ति यस्माद भूतानि तथा परिभवन्ति च 8 तस्मात कुर्याद इहाचारं य इच्छेद भूतिम आत्मनः अपि पापशरीरस्य आचारॊ हन्त्य अलक्षणम 9 आचार लक्षणॊ धर्मः सन्तश चाचार लक्षणाः साधूनां च यथावृत्तम एतद आचार लक्षणम 10 अप्य अदृष्टं शरुतं वापि पुरुषं धर्मचारिणम भूतिकर्माणि कुर्वाणं तं जनाः कुर्वते परियम 11 ये नास्तिका निष्क्रियाश च गुरु शास्त्रातिलङ्घिनः अधर्मज्ञा दुराचारास ते भवन्ति गतायुषः 12 विशीला भिन्नमर्यादा नित्यं संकीर्ण मैथुनाः अल्पायुषॊ भवन्तीह नरा निरयगामिनः 13 सर्वलक्षणहीनॊ ऽपि समुदाचारवान नरः शरद्दधानॊ ऽनसूयुश च शतं वर्षाणि जीवति 14 अक्रॊधनः सत्यवादी भूतानाम अविहिंसकः अनसूयुर अजिह्मश च शतं वर्षाणि जीवति 15 लॊष्ट मर्दी तृणच छेदी नखखादी च यॊ नरः नित्यॊच्छिष्टः संकुसुकॊ नेहायुर विन्दते महत 16 बराह्मे मुहूर्ते बुध्येत धर्मार्थौ चानुचिन्तयेत उत्थायाचम्य तिष्ठेत पूर्वां संध्यां कृताञ्जलिः 17 एवम एवापरां संध्यां समुपासीत वाग्यतः नेक्षेतादित्यम उद्यन्तं नास्तं यान्तं कदा चन 18 ऋषयॊ दीर्घसंध्यत्वाद दीर्घम आयुर अवाप्नुवन तस्मात तिष्ठेत सदा पूर्वां पश्चिमां चैव वाग्यतः 19 ये च पूर्वाम उपासन्ते दविजाः संध्यां न पश्चिमाम सर्वांस तान धार्मिकॊ राजा शूद्र कर्माणि कारयेत 20 परदारा न गन्तव्याः सर्ववर्णेषु कर्हि चित न हीदृशम अनायुष्यं लॊके किं चन विद्यते यादृशं पुरुषस्येह परदारॊपसेवनम 21 परसाधनं च केशानाम अञ्जनं दन्तधावनम पूर्वाह्ण एव कुर्वीत देवतानां च पूजनम 22 पुरीष मूत्रे नॊदीक्षेन नाधितिष्ठेत कदा चन उदक्यया च संभाषां न कुर्वीत कदा चन 23 नॊत्सृजेत पुरीषं च कषेत्रे गरामस्य चान्तिके उभे मूत्र पुरीषे तु नाप्सु कुर्यात कदा चन 24 पराङ्मुखॊ नित्यम अश्नीयाद वाग्यतॊ ऽननम अकुत्सयन परस्कन्दयेच च मनसा भुक्त्वा चाग्निम उपस्पृशेत 25 आयुष्यं पराङ्मुखॊ भुङ्क्ते यशस्यं दक्षिणामुखः धन्यं पश्चान मुखॊ भुङ्क्ते ऋतं भुङ्क्ते उदङ्मुखः 26 नाधितिष्ठेत तुषाञ जातु केशभस्म कपालिकाः अन्यस्य चाप्य उपस्थानं दूरतः परिवर्जयेत 27 शान्ति हॊमांश च कुर्वीत सावित्राणि च कारयेत निषण्णश चापि खादेत न तु गच्छन कथं चन 28 मूत्रं न तिष्ठता कार्यं न भस्मनि न गॊव्रजे 29 आर्द्र पादस तु भुञ्जीत नार्द्र पादस तु संविशेत आर्द्र पादस तु भुञ्जानॊ वर्षाणां जीवते शतम 30 तरीणि तेजांसि नॊच्छिष्ट आलभेत कदा चन अगिं गां बराह्मणं चैव तथास्यायुर न रिष्यते 31 तरीणि तेजांसि नॊच्छिष्ट उदीक्षेत कदा चन सूर्या चन्द्रमसौ चैव नक्षताणि च सर्वशः 32 ऊर्ध्वं पराणा हय उत्क्रामन्ति यूनः सथविर आयति परत्युत्थानाभिवादाभ्यां पुनस तान परतिपद्यते 33 अभिवादयेत वृद्धांश च आसनं चैव दापयेत कृताञ्जलिर उपासीत गच्छन्तं पृष्ठतॊ ऽनवियात 34 न चासीतासने भिन्ने भिन्नं कांस्यं च वर्जयेत नैकवस्त्रेण भॊक्तव्यं न नग्नः सनातुम अर्हति सवप्तव्यं नैव नग्नेन न चॊच्छिष्टॊ ऽपि संविशेत 35 उच्छिष्टॊ न सपृशेच छीर्षं सर्वे पराणास तदाश्रयाः केशग्रहान परहारांश च शिरस्य एतान विवर्जयेत 36 न पाणिभ्याम उभाभ्यां च कण्डूयेज जातु वैश इरः न चाभीक्ष्णं शिरः सनायात तथास्यायुर न रिष्यते 37 शिरःस्नातश च तैलेन नाङ्गं किं चिद उपस्पृशेत तिलपिष्टं न चाश्नीयात तथायुर विन्दते महत 38 नाध्यापयेत तथॊच्छिष्टॊ नाधीयीत कदा चन वाते च पूति गन्धे च मनसापि न चिन्तयेत 39 अत्र गाथा यमॊद्गीताः कीर्तयन्ति पुरा विदः आयुर अस्य निकृन्तामि परजाम अस्याददे तथा 40 य उच्छिष्टः परवदति सवाध्यायं चाधिगच्छति यश चानध्याय काले ऽपि मॊहाद अभ्यस्यति दविजः तस्माद युक्तॊ ऽपय अनध्याये नाधीयीत कदा चन 41 परत्य आदित्यं परत्य अनिलं परति गां च परति दविजान ये मेहन्ति च पन्थानं ते भवन्ति गतायुषः 42 उभे मूत्र पुरीषे तु दिवा कुर्याद उदङ्मुखः दक्षिणाभिमुखॊ रात्रौ तथास्यायुर न रिष्यते 43 तरीन कृशान नावजानीयाद दीर्घम आयुर जिजीविषुः बराह्मणं कषत्रियं सर्पं सर्वे हय आशीविषास तरयः 44 दहत्य आशीविषः करुद्धॊ यावत पश्यति चक्षुषा कषत्रियॊ ऽपि दहेत करुद्धॊ यावत सपृशति तेजसा 45 बराह्मणस तु कुलं हन्याद धयानेनावेक्षितेन च तस्माद एतत तरयं यत्नाद उपसेवेत पण्डितः 46 गुरुणा वैरनिर्बन्धॊ न कर्तव्यः कदा चन अनुमान्यः परसाद्यश च गुरुः करुद्धॊ युधिष्ठिर 47 सम्यङ मिथ्या परवृत्ते ऽपि वर्तितव्यं गुराव इह गुरु निन्दा दहत्य आयुर मनुष्याणां न संशयः 48 दूराद आवसथान मूत्रं दूरात पादावसेचनम उच्छिष्टॊत्सर्जनं चैव दूरे कार्यं हितैषिणा 49 नातिकल्पं नातिसायं न च मध्यं दिने सथिते नाज्ञातैः सह गच्छेत नैकॊ न वृषलैः सह 50 पन्था देयॊ बराह्मणाय गॊभ्यॊ राजस्य एव च वृद्धाय भारतप्ताय गर्भिण्यै दुर्बलाय च 51 परदक्षिणं च कुर्वीत परिज्ञातान वनस्पतीन चतुष्पथान परकुर्वीत सर्वान एव परदक्षिणान 52 मध्यं दिने निशाकाले मध्यरात्रे च सर्वदा चतुष्पथान न सेवेत उभे संध्ये तथैव च 53 उपानहौ च वस्त्रं च धृतम अन्यैर न धारयेत बरह्म चारी च नित्यं सयात पादं पादेन नाक्रमेत 54 अमावास्यां पौर्णमास्यां चतुर्दश्यां च सर्वशः अष्टम्यां सर्वपक्षाणां बरह्म चारी सदा भवेत 55 वृथा मांसं न खादेत पृष्ठमांसं तथैव च आक्रॊशं परिवादं च पैशुन्यं च विवर्जयेत 56 नारुं तुदः सयान न नृशंसवादी; न हीनतः परम अभ्याददीत ययास्य वाचा पर उद्विजेत; न तां वदेद रुशतीं पापलॊक्याम 57 वाक सायका वदनान निष्पतन्ति; यैर आहतः शॊचति रात्र्यहानि परस्य नामर्मसु ते पतन्ति; तान पण्डितॊ नावसृजेत परेषु 58 रॊहते सायकैर विद्धं वनं परशुना हतम वाचा दुरुक्तं बीभत्सं न संरॊहति वाक कषतम 59 हीनाङ्गान अतिरिक्ताङ्गान विद्या हीनान वयॊ ऽधिकान रूपद्रविण हीनांश च सत्त्वहीनांश च नाक्षिपेत 60 नास्तिक्यं वेद निन्दां च देवतानां च कुत्सनम दवेषस्तम्भाभिमानांश च तैक्ष्ण्यं च परिवर्जयेत 61 परस्य दण्डं नॊद्यच्छेत करॊद्धॊ नैनं निपातयेत अन्यत्र पुत्राच छिष्याद वा शिक्षार्थं ताडनं समृतम 62 न बराह्मणान परिवदेन नक्षत्राणि न निर्दिशेत तिथिं पक्षस्य न बरूयात तथास्यायुर न रिष्यते 63 कृत्वा मूत्र पुरीषे तु रथ्याम आक्रम्य वा पुनः पादप्रक्षालनं कुर्यात सवाध्याये भॊजने तथा 64 तरीणि देवाः पवित्राणि बराह्मणानाम अकल्पयन अदृष्टम अद्भिर निर्णिक्तं यच च वाचा परशस्यते 65 संयावं कृसरं मांसं शष्कुली पायसं तथा आत्मार्थं न परकर्तव्यं देवार्थं तु परकल्पयेत 66 नित्यम अग्निं परिचरेद भिक्षां दद्याच च नित्यदा वाग्यतॊ दन्तकाष्ठं च नित्यम एव समाचरेत न चाभ्युदित शायी सयात परायश्चित्ती तथा भवेत 67 माता पितरम उत्थाय पूर्वम एवाभिवादयेत आचार्यम अथ वाप्य एनं तथायुर विन्दते महत 68 वर्जयेद दन्तकाष्टानि वर्जनीयानि नित्यशः भक्षयेच छास्त्र दृष्टानि पर्वस्व अपि च वर्जयेत 69 उदङ्मुखश च सततं शौचं कुर्यात समाहितः 70 अकृत्वा देवता पूजां नान्यं गच्छेत कदा चन अन्यत्र तु गुरुं वृद्धं धार्मिकं वा विचक्षणम 71 अवलॊक्यॊ न चादर्शॊ मलिनॊ बुद्धिमत्तरैः न चाज्ञातां सत्रियं गच्छेद गर्भिणीं वा कदा चन 72 उदक्शिरा न सवपेत तथा परत्यक्शिरा न च पराक्शिरास तु सवपेद विद्वान अथ वा दक्षिणा शिराः 73 न भग्ने नावदीर्णे वा शयने परस्वपेत च नान्तर्धाने न संयुक्ते न च तिर्यक कदा चन 74 न नग्नः कर्हि चित सनायान न निशायां कदा चन सनात्वा च नावमृज्येत गात्राणि सुविचक्षणः 75 न चानुलिम्पेद अस्नात्वा सनात्वा वासॊ न निर्धुनेत आर्द्र एव तु वासांसि नित्यं सेवेत मानवः सरजश च नावकर्षेत न बहिर धारयेत च 76 रक्तमाल्यं न धार्यं सयाच छुक्लं धार्यं तु पण्डितैः वर्जयित्वा तु कमलं तथा कुवलयं विभॊ 77 रक्तं शिरसि धार्यं तु तथा वानेयम इत्य अपि काञ्चनी चैव या माला न सा दुष्यति कर्हि चित सनातस्य वर्णकं नित्यम आर्द्रं दद्याद विशां पते 78 विपर्ययं न कुर्वीत वाससॊ बुद्धिमान नरः तथा नान्यधृतं धार्यं न चापदशम एव च 79 अन्यद एव भवेद वासः शयनीये नरॊत्तम अन्यद रथ्यासु देवानाम अर्चायाम अन्यद एव हि 80 परियङ्गुचन्दनाभ्यां च बिल्वेन तगरेण च पृथग एवानुलिम्पेत केसरेण च बुद्धिमान 81 उपवासं च कुर्वीत सनातः शुचिर अलंकृतः पर्वकालेषु सर्वेषु बरह्म चारी सदा भवेत 82 नालीढया परिहतं भक्षयीत कदा चन तथा नॊद्धृत साराणि पेक्षतां नाप्रदाय च 83 न संनिकृष्टॊ मेधावी नाशुचिर न च सत्सु च परतिषिद्धान न धर्मेषु भक्षान भुञ्जीत पृष्ठतः 84 पिप्पलं च वटं चैव शणशाकं तथैव च उदुम्बरं न खादेच च भवार्थी पुरुषॊत्तमः 85 आजं गव्यं च यन मांसं मायूरं चैव वर्जयेत वर्जयेच छुष्क मांसं च तथा पर्युषितं च यत 86 न पाणौ लवणं विद्वान पराश्नीयान न च रात्रिषु दधि सक्तून न भुञ्जीत वृथा मांसं च वर्जयेत 87 वालेन तु न भुञ्जीत परश्राद्धं तथैव च सायंप्रातश च भुञ्जीत नान्तराले समाहितः 88 वाग्यतॊ नैकवस्त्रश च नासंविष्टः कदा चन भूमौ सदैव नाश्नीयान नानासीनॊ न शब्दवत 89 तॊयपूर्वं परदायान्नम अतिथिभ्यॊ विशां पते पश्चाद भुञ्जीत मेधावी न चाप्य अन्यमना नरः 90 समानम एकपङ्क्त्यां तु भॊज्यम अन्नं नरेश्वर विषं हालाहलं भुङ्क्ते यॊ ऽपरदाय सुहृज्जने 91 पानीयं पायसं सर्पिर दधि सक्तु मधून्य अपि निरस्य शेषम एतेषां न परदेयं तु कस्य चित 92 भुञ्जानॊ मनुजव्याघ्रनैव शङ्कां समाचरेत दधि चाप्य अनुपानं वै न कर्तव्यं भवार्थिना 93 आचम्य चैव हस्तेन परिस्राव्य तथॊदकम अङ्गुष्ठं चरणस्याथ दक्षिणस्यावसेचयेत 94 पाणिं मूर्ध्नि समाधाय सपृष्ट्वा चाग्निं समाहितः जञातिश्रैष्ठ्यम अवाप्नॊति परयॊग कुशलॊ नरः 95 अद्भिः पराणान समालभ्य नाभिं पाणितलेन च सपृशंश चैव परतिष्ठेत न चाप्य आर्द्रेण पाणिना 96 अङ्गुष्ठस्यान्तराले च बराह्मं तीर्थम उदाहृतम कनिष्ठिकायाःपश्चात तु देव तीर्थम इहॊच्यते 97 अङ्गुष्ठस्य च यन मध्यं परदेशिन्याश च भारत तेन पित्र्याणि कुर्वीत सपृष्ट्वापॊ नयायतस तथा 98 परापवादं न बरूयान नाप्रियं च कदा चन न मनुः कश चिद उत्पाद्यः पुरुषेण भवार्थिना 99 पतितैस तु कथां नेच्छेद दर्शनं चापि वर्जयेत संसर्गं च न गच्छेत तथायुर विन्दते महत 100 न दिवा मैथुनं गच्छेन न कन्यां न च बन्धकीम न चास्नातां सत्रियं गच्छेत तथायुर विन्दते महत 101 सवे सवे तीर्थे समाचम्य कार्ये समुपकल्पिते तरिः पीत्वापॊ दविः परमृज्य कृतशौचॊ भवेन नरः 102 इन्द्रियाणि सकृत सपृश्य तरिर अभ्युक्ष्य च मानवः कुर्वीत पित्र्यं दैवं च वेद दृष्टेन कर्मणा 103 बराह्मणार्थे च यच छौचं तच च मे शृणु कौरव परवृत्तं च हितं चॊक्त्वा भॊजनाद्य अन्तयॊस तथा 104 सर्वशौचेषु बराह्मेण तीर्थेन समुपस्पृशेत निष्ठीव्य तु तथा कषुत्वा सपृश्यापॊ हि शुचिर भवेत 105 वृद्धॊ जञातिस तथा मित्रं दरिद्रॊ यॊ भवेद अपि गृहे वासयितव्यास ते धन्यम आयुष्यम एव च 106 गृहे पारावता धन्याः शुकाश च सहसारिकाः गृहेष्व एते न पापाय तथा वै तैलपायिकाः 107 उद्दीपकाश च गृध्राश च कपॊता भरमरास तथा निविशेयुर यदा तत्र शान्तिम एव तदाचरेत 108 अमङ्गल्यानि चैतानि तथाक्रॊशॊ महात्मनाम महात्मनां च गुह्यानि न वक्तव्यानि कर्हि चित 109 अगम्याश च न गच्छेत राजपत्नीः सखीस तथा वैद्यानां बालवृद्धानां भृत्यानां च युधिष्ठिर 110 बन्धूनां बराह्मणानां च तथा शारणिकस्य च संबन्धिनां च राजेन्द्र तथायुर विन्दते महत 111 बराह्मण सथपतिभ्यां च निर्मितं यन निवेशनम तद आवसेत सदा पराज्ञॊ भवार्थी मनुजेश्वर 112 संध्यायां न सवपेद राजन विद्यां न च समाचरेत न भुञ्जीत च मेधावी तथायुर विन्दते महत 113 नक्तं न कुर्यात पित्र्याणि भुक्त्वा चैव परसाधनम पानीयस्य करिया नक्तं न कार्या भूतिम इच्छता 114 वर्जनीयाश च वै नित्यं सक्तवॊ निशि भारत शेषाणि चावदातानि पानीयं चैव भॊजने 115 सौहित्यं च न कर्तव्यं रात्रौ नैव समाचरेत दविजच छेदं न कुर्वीत भुक्त्वा नच समाचरेत 116 महाकुलप्रसूतां च परशस्तां लक्षणैस तथा वयःस्थां च महाप्राज्ञ कन्याम आवॊढुम अर्हति 117 अपत्यम उत्पाद्य ततः परतिष्ठाप्य कुलं तथा पुत्राः परदेया जञानेषु कुलधर्मेषु भारत 118 कन्या चॊत्पाद्य दातव्या कुलपुत्राय धीमते पुत्रा निवेश्याश च कुलाद भृत्या लभ्याश च भारत 119 शिरःस्नातॊ ऽथ कुर्वीत दैवं पित्र्यम अथापि च नक्षत्रे न च कुर्वीत यस्मिञ जातॊ भवेन नरः न परॊष्ठपदयॊः कार्यं तथाग्नेये च भारत 120 दारुणेषु च सर्वेषु परत्यहं च विवर्जयेत जयॊतिषे यानि चॊक्तानि तानि सर्वाणि वर्जयेत 121 पराङ्मुखः शमश्रुकर्माणि कारयेत समाहितः उदङ्मुखॊ वा राजेन्द्र तथायुर विन्दते महत 122 परिवादं न च बरूयात परेषाम आत्मनस तथा परिवादॊ न धर्माय परॊच्यते भरतर्षभ 123 वर्जयेद वयङ्गिनीं नारीं तथा कन्यां नरॊत्तम समार्षां वयङ्गितां चैव मातुः सवकुलजां तथा 124 वृद्धां परव्रजितां चैव तथैव च पतिव्रताम तथातिकृष्ण वर्णां च वर्णॊत्कृष्टां च वर्जयेत 125 अयॊनिं च वियॊनिं च न गच्छेत विचक्षणः पिङ्गलां कुष्ठिनीं नारीं न तवम आवॊढुम अर्हसि 126 अपस्मारि कुले जातां निहीनां चैव वर्जयेत शवित्रिणां च कुले जातां तरयाणां मनुजेश्वर 127 लक्षणैर अन्विता या च परशस्ता या च लक्षणैः मनॊज्ञा दर्शनीया च तां भवान वॊढुम अर्हति 128 महाकुले निवेष्टव्यं सदृशे वा युधिष्ठिर अवरा पतिता चैव न गराह्या भूतिम इच्छता 129 अग्नीन उत्पाद्य यत्नेन करियाः सुविहिताश च याः वेदेषु बराह्मणैः परॊक्तास ताश च सर्वाः समाचरेत 130 न चेर्ष्या सत्रीषु कर्तव्या दारा रक्ष्याश च सर्वशः अनायुष्या भवेद ईर्ष्या तस्माद ईर्ष्यां विवर्जयेत 131 अनायुष्यॊ दिवा सवप्नस तथाभ्युदित शायिता परातर निशायां च तथा ये चॊच्छिष्टाः सवपन्ति वै 132 पारदार्यम अनायुष्यं नापितॊच्च्छिष्टता तथा यत्नतॊ वै न कर्तव्यम अभ्यासश चैव भारत 133 संध्यां न भुञ्जेन न सनायान न पुरीषं समुत्सृजेत परयतश च भवेत तस्यां न च किं चित समाचरेत 134 बराह्मणान पूजयेच चापि तथा सनात्वा नराधिप देवांश च परणमेत सनातॊ गुरूंश चाप्य अभिवादयेत 135 अनिमन्त्रितॊ न गच्छेत यज्ञं गच्छेत तु दर्शकः अनिमन्त्रिते हय अनायुष्यं गमनं तत्र भारत 136 न चैकेन परिव्राज्यं न गन्तव्य तथा निशि अनागतायां संध्यायां पश्चिमायां गृहे वसेत 137 मातुः पितुर गुरूणां च कार्यम एवानुशासनम हितं वाप्य अहितं वापि न विचार्यं नरर्षभ 138 धनुर्वेदे च वेदे च यत्नः कार्यॊ नराधिप हस्तिपृष्ठे ऽशवपृष्ठे च रथचर्यासु चैव ह यत्नवान भव राजेन्द्र यत्नवान सुखम एधते 139 अप्रधृष्यश च शत्रूणां भृत्यानां सवजनस्य च परजापालनयुक्तश च न कषतिं लभते कव चित 140 युक्तिशास्त्रं च ते जञेयं शब्दशास्त्रं च भारत गन्धर्वशास्त्रं च कलाः परिज्ञेया नराधिप 141 पुराणम इतिहासाश च तथाख्यानानि यानि च महात्मनां च चरितं शरॊतव्यं नित्यम एव ते 142 पत्नीं रजस्वलां चैव नाभिगच्छेन न चाह्वयेत सनातां चतुर्थे दिवसे रात्रौ गच्छेद विचक्षणः 143 पञ्चमे दिवसे नारी षष्ठे ऽहनि पुमान भवेत एतेन विधिना पत्नीम उपगच्छेत पण्डितः 144 जञातिसंबन्धिमित्राणि पूजनीयानि नित्यशः यष्टव्यं च यथाशक्ति यज्ञैर विविधदक्षिणैः अत ऊर्ध्वम अरण्यं च सेवितव्यं नराधिप 145 एष ते लक्षणॊद्देश आयुष्याणां परकीर्तितः शेषस तरैविद्य वृद्धेभ्यः परत्याहार्यॊ युधिष्ठिर 146 आचारॊ भूतिजनन आचारः कीर्तिवर्धनः आचाराद वर्धते हय आयुर आचारॊ हन्त्य अलक्षणम 147 आगमानां हि सर्वेषाम आचारः शरेष्ठ उच्यते आचार परभवॊ धर्मॊ धर्माद आयुर विवर्धते 148 एतद यशस्यम आयुष्यं सवर्ग्यं सवस्त्ययनं महत अनुकम्पता सर्ववर्णान बरह्मणा समुदाहृतम |
1
[y] śatāyur uktaḥ puruṣaḥ śatavīryaś ca vaidike kasmān mriyante puruṣā bālā api pitāmaha 2 āyuṣmān kena bhavati svalpāyur vāpi mānavaḥ kena vā labhate kīrtiṃ kena vā labhate śriyam 3 tapasā brahmacaryeṇa japair homais tathauṣadhaiḥ janmanā yadi vācārāt tan me brūhi pitāmaha 4 [bh] atra te vartayiṣyāmi yan māṃ tvam anupṛcchasi alpāyur yena bhavati dīrghāyur vāpi mānavaḥ 5 yena vā labhate kīrtiṃ yena vā labhate śriyam yathā ca vartan puruṣaḥ śreyasā saṃprayujyate 6 ācārāl labhate hyāyur ācārāl labhate śriyam ācārāt kīrtim āpnoti puruṣaḥ pretya ceha ca 7 durācāro hi puruṣo nehāyur vindate mahat trasanti yasmād bhūtāni tathā paribhavanti ca 8 tasmāt kuryād ihācāraṃ ya icched bhūtim ātmanaḥ api pāpaśarīrasya ācāro hanty alakṣaṇam 9 ācāra lakṣaṇo dharmaḥ santaś cācāra lakṣaṇāḥ sādhūnāṃ ca yathāvṛttam etad ācāra lakṣaṇam 10 apy adṛṣṭaṃ śrutaṃ vāpi puruṣaṃ dharmacāriṇam bhūtikarmāṇi kurvāṇaṃ taṃ janāḥ kurvate priyam 11 ye nāstikā niṣkriyāś ca guru śāstrātilaṅghinaḥ adharmajñā durācārās te bhavanti gatāyuṣaḥ 12 viśīlā bhinnamaryādā nityaṃ saṃkīrṇa maithunāḥ alpāyuṣo bhavantīha narā nirayagāminaḥ 13 sarvalakṣaṇahīno 'pi samudācāravān naraḥ śraddadhāno 'nasūyuś ca śataṃ varṣāṇi jīvati 14 akrodhanaḥ satyavādī bhūtānām avihiṃsakaḥ anasūyur ajihmaś ca śataṃ varṣāṇi jīvati 15 loṣṭa mardī tṛṇac chedī nakhakhādī ca yo naraḥ nityocchiṣṭaḥ saṃkusuko nehāyur vindate mahat 16 brāhme muhūrte budhyeta dharmārthau cānucintayet utthāyācamya tiṣṭheta pūrvāṃ saṃdhyāṃ kṛtāñjaliḥ 17 evam evāparāṃ saṃdhyāṃ samupāsīta vāgyataḥ nekṣetādityam udyantaṃ nāstaṃ yāntaṃ kadā cana 18 ṛṣayo dīrghasaṃdhyatvād dīrgham āyur avāpnuvan tasmāt tiṣṭhet sadā pūrvāṃ paścimāṃ caiva vāgyataḥ 19 ye ca pūrvām upāsante dvijāḥ saṃdhyāṃ na paścimām sarvāṃs tān dhārmiko rājā śūdra karmāṇi kārayet 20 paradārā na gantavyāḥ sarvavarṇeṣu karhi cit na hīdṛśam anāyuṣyaṃ loke kiṃ cana vidyate yādṛśaṃ puruṣasyeha paradāropasevanam 21 prasādhanaṃ ca keśānām añjanaṃ dantadhāvanam pūrvāhṇa eva kurvīta devatānāṃ ca pūjanam 22 purīṣa mūtre nodīkṣen nādhitiṣṭhet kadā cana udakyayā ca saṃbhāṣāṃ na kurvīta kadā cana 23 notsṛjeta purīṣaṃ ca kṣetre grāmasya cāntike ubhe mūtra purīṣe tu nāpsu kuryāt kadā cana 24 prāṅmukho nityam aśnīyād vāgyato 'nnam akutsayan praskandayec ca manasā bhuktvā cāgnim upaspṛśet 25 āyuṣyaṃ prāṅmukho bhuṅkte yaśasyaṃ dakṣiṇāmukhaḥ dhanyaṃ paścān mukho bhuṅkte ṛtaṃ bhuṅkte udaṅmukhaḥ 26 nādhitiṣṭhet tuṣāñ jātu keśabhasma kapālikāḥ anyasya cāpy upasthānaṃ dūrataḥ parivarjayet 27 śānti homāṃś ca kurvīta sāvitrāṇi ca kārayet niṣaṇṇaś cāpi khādeta na tu gacchan kathaṃ cana 28 mūtraṃ na tiṣṭhatā kāryaṃ na bhasmani na govraje 29 ārdra pādas tu bhuñjīta nārdra pādas tu saṃviśet ārdra pādas tu bhuñjāno varṣāṇāṃ jīvate śatam 30 trīṇi tejāṃsi nocchiṣṭa ālabheta kadā cana agiṃ gāṃ brāhmaṇaṃ caiva tathāsyāyur na riṣyate 31 trīṇi tejāṃsi nocchiṣṭa udīkṣeta kadā cana sūryā candramasau caiva nakṣatāṇi ca sarvaśaḥ 32 ūrdhvaṃ prāṇā hy utkrāmanti yūnaḥ sthavira āyati pratyutthānābhivādābhyāṃ punas tān pratipadyate 33 abhivādayeta vṛddhāṃś ca āsanaṃ caiva dāpayet kṛtāñjalir upāsīta gacchantaṃ pṛṣṭhato 'nviyāt 34 na cāsītāsane bhinne bhinnaṃ kāṃsyaṃ ca varjayet naikavastreṇa bhoktavyaṃ na nagnaḥ snātum arhati svaptavyaṃ naiva nagnena na cocchiṣṭo 'pi saṃviśet 35 ucchiṣṭo na spṛśec chīrṣaṃ sarve prāṇās tadāśrayāḥ keśagrahān prahārāṃś ca śirasy etān vivarjayet 36 na pāṇibhyām ubhābhyāṃ ca kaṇḍūyej jātu vaiś iraḥ na cābhīkṣṇaṃ śiraḥ snāyāt tathāsyāyur na riṣyate 37 śiraḥsnātaś ca tailena nāṅgaṃ kiṃ cid upaspṛśet tilapiṣṭaṃ na cāśnīyāt tathāyur vindate mahat 38 nādhyāpayet tathocchiṣṭo nādhīyīta kadā cana vāte ca pūti gandhe ca manasāpi na cintayet 39 atra gāthā yamodgītāḥ kīrtayanti purā vidaḥ āyur asya nikṛntāmi prajām asyādade tathā 40 ya ucchiṣṭaḥ pravadati svādhyāyaṃ cādhigacchati yaś cānadhyāya kāle 'pi mohād abhyasyati dvijaḥ tasmād yukto 'py anadhyāye nādhīyīta kadā cana 41 praty ādityaṃ praty anilaṃ prati gāṃ ca prati dvijān ye mehanti ca panthānaṃ te bhavanti gatāyuṣaḥ 42 ubhe mūtra purīṣe tu divā kuryād udaṅmukhaḥ dakṣiṇābhimukho rātrau tathāsyāyur na riṣyate 43 trīn kṛśān nāvajānīyād dīrgham āyur jijīviṣuḥ brāhmaṇaṃ kṣatriyaṃ sarpaṃ sarve hy āśīviṣās trayaḥ 44 dahaty āśīviṣaḥ kruddho yāvat paśyati cakṣuṣā kṣatriyo 'pi dahet kruddho yāvat spṛśati tejasā 45 brāhmaṇas tu kulaṃ hanyād dhyānenāvekṣitena ca tasmād etat trayaṃ yatnād upaseveta paṇḍitaḥ 46 guruṇā vairanirbandho na kartavyaḥ kadā cana anumānyaḥ prasādyaś ca guruḥ kruddho yudhiṣṭhira 47 samyaṅ mithyā pravṛtte 'pi vartitavyaṃ gurāv iha guru nindā dahaty āyur manuṣyāṇāṃ na saṃśayaḥ 48 dūrād āvasathān mūtraṃ dūrāt pādāvasecanam ucchiṣṭotsarjanaṃ caiva dūre kāryaṃ hitaiṣiṇā 49 nātikalpaṃ nātisāyaṃ na ca madhyaṃ dine sthite nājñātaiḥ saha gaccheta naiko na vṛṣalaiḥ saha 50 panthā deyo brāhmaṇāya gobhyo rājasya eva ca vṛddhāya bhārataptāya garbhiṇyai durbalāya ca 51 pradakṣiṇaṃ ca kurvīta parijñātān vanaspatīn catuṣpathān prakurvīta sarvān eva pradakṣiṇān 52 madhyaṃ dine niśākāle madhyarātre ca sarvadā catuṣpathān na seveta ubhe saṃdhye tathaiva ca 53 upānahau ca vastraṃ ca dhṛtam anyair na dhārayet brahma cārī ca nityaṃ syāt pādaṃ pādena nākramet 54 amāvāsyāṃ paurṇamāsyāṃ caturdaśyāṃ ca sarvaśaḥ aṣṭamyāṃ sarvapakṣāṇāṃ brahma cārī sadā bhavet 55 vṛthā māṃsaṃ na khādeta pṛṣṭhamāṃsaṃ tathaiva ca ākrośaṃ parivādaṃ ca paiśunyaṃ ca vivarjayet 56 nāruṃ tudaḥ syān na nṛśaṃsavādī; na hīnataḥ param abhyādadīta yayāsya vācā para udvijeta; na tāṃ vaded ruśatīṃ pāpalokyām 57 vāk sāyakā vadanān niṣpatanti; yair āhataḥ śocati rātryahāni parasya nāmarmasu te patanti; tān paṇḍito nāvasṛjet pareṣu 58 rohate sāyakair viddhaṃ vanaṃ paraśunā hatam vācā duruktaṃ bībhatsaṃ na saṃrohati vāk kṣatam 59 hīnāṅgān atiriktāṅgān vidyā hīnān vayo 'dhikān rūpadraviṇa hīnāṃś ca sattvahīnāṃś ca nākṣipet 60 nāstikyaṃ veda nindāṃ ca devatānāṃ ca kutsanam dveṣastambhābhimānāṃś ca taikṣṇyaṃ ca parivarjayet 61 parasya daṇḍaṃ nodyacchet kroddho nainaṃ nipātayet anyatra putrāc chiṣyād vā śikṣārthaṃ tāḍanaṃ smṛtam 62 na brāhmaṇān parivaden nakṣatrāṇi na nirdiśet tithiṃ pakṣasya na brūyāt tathāsyāyur na riṣyate 63 kṛtvā mūtra purīṣe tu rathyām ākramya vā punaḥ pādaprakṣālanaṃ kuryāt svādhyāye bhojane tathā 64 trīṇi devāḥ pavitrāṇi brāhmaṇānām akalpayan adṛṣṭam adbhir nirṇiktaṃ yac ca vācā praśasyate 65 saṃyāvaṃ kṛsaraṃ māṃsaṃ śaṣkulī pāyasaṃ tathā ātmārthaṃ na prakartavyaṃ devārthaṃ tu prakalpayet 66 nityam agniṃ paricared bhikṣāṃ dadyāc ca nityadā vāgyato dantakāṣṭhaṃ ca nityam eva samācaret na cābhyudita śāyī syāt prāyaścittī tathā bhavet 67 mātā pitaram utthāya pūrvam evābhivādayet ācāryam atha vāpy enaṃ tathāyur vindate mahat 68 varjayed dantakāṣṭāni varjanīyāni nityaśaḥ bhakṣayec chāstra dṛṣṭāni parvasv api ca varjayet 69 udaṅmukhaś ca satataṃ śaucaṃ kuryāt samāhitaḥ 70 akṛtvā devatā pūjāṃ nānyaṃ gacchet kadā cana anyatra tu guruṃ vṛddhaṃ dhārmikaṃ vā vicakṣaṇam 71 avalokyo na cādarśo malino buddhimattaraiḥ na cājñātāṃ striyaṃ gacched garbhiṇīṃ vā kadā cana 72 udakśirā na svapeta tathā pratyakśirā na ca prākśirās tu svaped vidvān atha vā dakṣiṇā śirāḥ 73 na bhagne nāvadīrṇe vā śayane prasvapeta ca nāntardhāne na saṃyukte na ca tiryak kadā cana 74 na nagnaḥ karhi cit snāyān na niśāyāṃ kadā cana snātvā ca nāvamṛjyeta gātrāṇi suvicakṣaṇaḥ 75 na cānulimped asnātvā snātvā vāso na nirdhunet ārdra eva tu vāsāṃsi nityaṃ seveta mānavaḥ srajaś ca nāvakarṣeta na bahir dhārayeta ca 76 raktamālyaṃ na dhāryaṃ syāc chuklaṃ dhāryaṃ tu paṇḍitaiḥ varjayitvā tu kamalaṃ tathā kuvalayaṃ vibho 77 raktaṃ śirasi dhāryaṃ tu tathā vāneyam ity api kāñcanī caiva yā mālā na sā duṣyati karhi cit snātasya varṇakaṃ nityam ārdraṃ dadyād viśāṃ pate 78 viparyayaṃ na kurvīta vāsaso buddhimān naraḥ tathā nānyadhṛtaṃ dhāryaṃ na cāpadaśam eva ca 79 anyad eva bhaved vāsaḥ śayanīye narottama anyad rathyāsu devānām arcāyām anyad eva hi 80 priyaṅgucandanābhyāṃ ca bilvena tagareṇa ca pṛthag evānulimpeta kesareṇa ca buddhimān 81 upavāsaṃ ca kurvīta snātaḥ śucir alaṃkṛtaḥ parvakāleṣu sarveṣu brahma cārī sadā bhavet 82 nālīḍhayā parihataṃ bhakṣayīta kadā cana tathā noddhṛta sārāṇi pekṣatāṃ nāpradāya ca 83 na saṃnikṛṣṭo medhāvī nāśucir na ca satsu ca pratiṣiddhān na dharmeṣu bhakṣān bhuñjīta pṛṣṭhataḥ 84 pippalaṃ ca vaṭaṃ caiva śaṇaśākaṃ tathaiva ca udumbaraṃ na khādec ca bhavārthī puruṣottamaḥ 85 ājaṃ gavyaṃ ca yan māṃsaṃ māyūraṃ caiva varjayet varjayec chuṣka māṃsaṃ ca tathā paryuṣitaṃ ca yat 86 na pāṇau lavaṇaṃ vidvān prāśnīyān na ca rātriṣu dadhi saktūn na bhuñjīta vṛthā māṃsaṃ ca varjayet 87 vālena tu na bhuñjīta paraśrāddhaṃ tathaiva ca sāyaṃprātaś ca bhuñjīta nāntarāle samāhitaḥ 88 vāgyato naikavastraś ca nāsaṃviṣṭaḥ kadā cana bhūmau sadaiva nāśnīyān nānāsīno na śabdavat 89 toyapūrvaṃ pradāyānnam atithibhyo viśāṃ pate paścād bhuñjīta medhāvī na cāpy anyamanā naraḥ 90 samānam ekapaṅktyāṃ tu bhojyam annaṃ nareśvara viṣaṃ hālāhalaṃ bhuṅkte yo 'pradāya suhṛjjane 91 pānīyaṃ pāyasaṃ sarpir dadhi saktu madhūny api nirasya śeṣam eteṣāṃ na pradeyaṃ tu kasya cit 92 bhuñjāno manujavyāghranaiva śaṅkāṃ samācaret dadhi cāpy anupānaṃ vai na kartavyaṃ bhavārthinā 93 ācamya caiva hastena parisrāvya tathodakam aṅguṣṭhaṃ caraṇasyātha dakṣiṇasyāvasecayet 94 pāṇiṃ mūrdhni samādhāya spṛṣṭvā cāgniṃ samāhitaḥ jñātiśraiṣṭhyam avāpnoti prayoga kuśalo naraḥ 95 adbhiḥ prāṇān samālabhya nābhiṃ pāṇitalena ca spṛśaṃś caiva pratiṣṭheta na cāpy ārdreṇa pāṇinā 96 aṅguṣṭhasyāntarāle ca brāhmaṃ tīrtham udāhṛtam kaniṣṭhikāyāḥpaścāt tu deva tīrtham ihocyate 97 aṅguṣṭhasya ca yan madhyaṃ pradeśinyāś ca bhārata tena pitryāṇi kurvīta spṛṣṭvāpo nyāyatas tathā 98 parāpavādaṃ na brūyān nāpriyaṃ ca kadā cana na manuḥ kaś cid utpādyaḥ puruṣeṇa bhavārthinā 99 patitais tu kathāṃ necched darśanaṃ cāpi varjayet saṃsargaṃ ca na gaccheta tathāyur vindate mahat 100 na divā maithunaṃ gacchen na kanyāṃ na ca bandhakīm na cāsnātāṃ striyaṃ gacchet tathāyur vindate mahat 101 sve sve tīrthe samācamya kārye samupakalpite triḥ pītvāpo dviḥ pramṛjya kṛtaśauco bhaven naraḥ 102 indriyāṇi sakṛt spṛśya trir abhyukṣya ca mānavaḥ kurvīta pitryaṃ daivaṃ ca veda dṛṣṭena karmaṇā 103 brāhmaṇārthe ca yac chaucaṃ tac ca me śṛṇu kaurava pravṛttaṃ ca hitaṃ coktvā bhojanādy antayos tathā 104 sarvaśauceṣu brāhmeṇa tīrthena samupaspṛśet niṣṭhīvya tu tathā kṣutvā spṛśyāpo hi śucir bhavet 105 vṛddho jñātis tathā mitraṃ daridro yo bhaved api gṛhe vāsayitavyās te dhanyam āyuṣyam eva ca 106 gṛhe pārāvatā dhanyāḥ śukāś ca sahasārikāḥ gṛheṣv ete na pāpāya tathā vai tailapāyikāḥ 107 uddīpakāś ca gṛdhrāś ca kapotā bhramarās tathā niviśeyur yadā tatra śāntim eva tadācaret 108 amaṅgalyāni caitāni tathākrośo mahātmanām mahātmanāṃ ca guhyāni na vaktavyāni karhi cit 109 agamyāś ca na gaccheta rājapatnīḥ sakhīs tathā vaidyānāṃ bālavṛddhānāṃ bhṛtyānāṃ ca yudhiṣṭhira 110 bandhūnāṃ brāhmaṇānāṃ ca tathā śāraṇikasya ca saṃbandhināṃ ca rājendra tathāyur vindate mahat 111 brāhmaṇa sthapatibhyāṃ ca nirmitaṃ yan niveśanam tad āvaset sadā prājño bhavārthī manujeśvara 112 saṃdhyāyāṃ na svaped rājan vidyāṃ na ca samācaret na bhuñjīta ca medhāvī tathāyur vindate mahat 113 naktaṃ na kuryāt pitryāṇi bhuktvā caiva prasādhanam pānīyasya kriyā naktaṃ na kāryā bhūtim icchatā 114 varjanīyāś ca vai nityaṃ saktavo niśi bhārata śeṣāṇi cāvadātāni pānīyaṃ caiva bhojane 115 sauhityaṃ ca na kartavyaṃ rātrau naiva samācaret dvijac chedaṃ na kurvīta bhuktvā naca samācaret 116 mahākulaprasūtāṃ ca praśastāṃ lakṣaṇais tathā vayaḥsthāṃ ca mahāprājña kanyām āvoḍhum arhati 117 apatyam utpādya tataḥ pratiṣṭhāpya kulaṃ tathā putrāḥ pradeyā jñāneṣu kuladharmeṣu bhārata 118 kanyā cotpādya dātavyā kulaputrāya dhīmate putrā niveśyāś ca kulād bhṛtyā labhyāś ca bhārata 119 śiraḥsnāto 'tha kurvīta daivaṃ pitryam athāpi ca nakṣatre na ca kurvīta yasmiñ jāto bhaven naraḥ na proṣṭhapadayoḥ kāryaṃ tathāgneye ca bhārata 120 dāruṇeṣu ca sarveṣu pratyahaṃ ca vivarjayet jyotiṣe yāni coktāni tāni sarvāṇi varjayet 121 prāṅmukhaḥ śmaśrukarmāṇi kārayeta samāhitaḥ udaṅmukho vā rājendra tathāyur vindate mahat 122 parivādaṃ na ca brūyāt pareṣām ātmanas tathā parivādo na dharmāya procyate bharatarṣabha 123 varjayed vyaṅginīṃ nārīṃ tathā kanyāṃ narottama samārṣāṃ vyaṅgitāṃ caiva mātuḥ svakulajāṃ tathā 124 vṛddhāṃ pravrajitāṃ caiva tathaiva ca pativratām tathātikṛṣṇa varṇāṃ ca varṇotkṛṣṭāṃ ca varjayet 125 ayoniṃ ca viyoniṃ ca na gaccheta vicakṣaṇaḥ piṅgalāṃ kuṣṭhinīṃ nārīṃ na tvam āvoḍhum arhasi 126 apasmāri kule jātāṃ nihīnāṃ caiva varjayet śvitriṇāṃ ca kule jātāṃ trayāṇāṃ manujeśvara 127 lakṣaṇair anvitā yā ca praśastā yā ca lakṣaṇaiḥ manojñā darśanīyā ca tāṃ bhavān voḍhum arhati 128 mahākule niveṣṭavyaṃ sadṛśe vā yudhiṣṭhira avarā patitā caiva na grāhyā bhūtim icchatā 129 agnīn utpādya yatnena kriyāḥ suvihitāś ca yāḥ vedeṣu brāhmaṇaiḥ proktās tāś ca sarvāḥ samācaret 130 na cerṣyā strīṣu kartavyā dārā rakṣyāś ca sarvaśaḥ anāyuṣyā bhaved īrṣyā tasmād īrṣyāṃ vivarjayet 131 anāyuṣyo divā svapnas tathābhyudita śāyitā prātar niśāyāṃ ca tathā ye cocchiṣṭāḥ svapanti vai 132 pāradāryam anāyuṣyaṃ nāpitoccchiṣṭatā tathā yatnato vai na kartavyam abhyāsaś caiva bhārata 133 saṃdhyāṃ na bhuñjen na snāyān na purīṣaṃ samutsṛjet prayataś ca bhavet tasyāṃ na ca kiṃ cit samācaret 134 brāhmaṇān pūjayec cāpi tathā snātvā narādhipa devāṃś ca praṇamet snāto gurūṃś cāpy abhivādayet 135 animantrito na gaccheta yajñaṃ gacchet tu darśakaḥ animantrite hy anāyuṣyaṃ gamanaṃ tatra bhārata 136 na caikena parivrājyaṃ na gantavya tathā niśi anāgatāyāṃ saṃdhyāyāṃ paścimāyāṃ gṛhe vaset 137 mātuḥ pitur gurūṇāṃ ca kāryam evānuśāsanam hitaṃ vāpy ahitaṃ vāpi na vicāryaṃ nararṣabha 138 dhanurvede ca vede ca yatnaḥ kāryo narādhipa hastipṛṣṭhe 'śvapṛṣṭhe ca rathacaryāsu caiva ha yatnavān bhava rājendra yatnavān sukham edhate 139 apradhṛṣyaś ca śatrūṇāṃ bhṛtyānāṃ svajanasya ca prajāpālanayuktaś ca na kṣatiṃ labhate kva cit 140 yuktiśāstraṃ ca te jñeyaṃ śabdaśāstraṃ ca bhārata gandharvaśāstraṃ ca kalāḥ parijñeyā narādhipa 141 purāṇam itihāsāś ca tathākhyānāni yāni ca mahātmanāṃ ca caritaṃ śrotavyaṃ nityam eva te 142 patnīṃ rajasvalāṃ caiva nābhigacchen na cāhvayet snātāṃ caturthe divase rātrau gacched vicakṣaṇaḥ 143 pañcame divase nārī ṣaṣṭhe 'hani pumān bhavet etena vidhinā patnīm upagaccheta paṇḍitaḥ 144 jñātisaṃbandhimitrāṇi pūjanīyāni nityaśaḥ yaṣṭavyaṃ ca yathāśakti yajñair vividhadakṣiṇaiḥ ata ūrdhvam araṇyaṃ ca sevitavyaṃ narādhipa 145 eṣa te lakṣaṇoddeśa āyuṣyāṇāṃ prakīrtitaḥ śeṣas traividya vṛddhebhyaḥ pratyāhāryo yudhiṣṭhira 146 ācāro bhūtijanana ācāraḥ kīrtivardhanaḥ ācārād vardhate hy āyur ācāro hanty alakṣaṇam 147 āgamānāṃ hi sarveṣām ācāraḥ śreṣṭha ucyate ācāra prabhavo dharmo dharmād āyur vivardhate 148 etad yaśasyam āyuṣyaṃ svargyaṃ svastyayanaṃ mahat anukampatā sarvavarṇān brahmaṇā samudāhṛtam |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 13
Chapter 108
|
1
[य] यथा जयेष्ठः कनिष्ठेषु वर्तते भरतर्षभ कनिष्ठाश च यथा जयेष्ठे वर्तेरंस तद बरवीहि मे 2 [भ] जयेष्ठवत तात वर्तस्व जयेष्ठॊ हि सततं भवान गुरॊर गरीयसी वृत्तिर या चेच छिष्यस्य भारत 3 न गुराव अकृतप्रज्ञे शक्यं शिष्येण वर्तितुम गुरॊर हि दीर्घदर्शित्वं यत तच छिष्यस्य भारत 4 अन्धः सयाद अन्धवेलायां जडः सयाद अपि वा बुधः परिहारेण तद बरूयाद यस तेषां सयाद वयतिक्रमः 5 परत्यक्षं भिन्नहृदया भेदयेयुः कृतं नराः शरियाभितप्ताः कौन्तेय भेदकामास तथारयः 6 जयेष्ठः कुलं वर्धयति विनाशयति वा पुनः हन्ति सर्वम अपि जयेष्ठः कुलं यत्रावजायते 7 अथ यॊ विनिकुर्वीत जयेष्ठॊ भराता यवीयसः अज्येष्ठः सयाद अभागश च नियम्यॊ राजभिश च सः 8 निकृती हि नरॊ लॊकान पापान गच्छत्य असंशयम विदुलस्येव तत पुष्पं मॊघं जनयितुः समृतम 9 सर्वानर्थः कुले यत्र जायते पापपूरुषः अकीर्तिं जनयत्य एव कीर्तिम अन्तर्दधाति च 10 सर्वे चापि विकर्म सथा भागं नार्हन्ति सॊदराः नाप्रदाय कनिष्ठेभ्यॊ जयेष्ठः कुर्वीत यौतकम 11 अनुजं हि पितुर दायॊ जङ्घाश्रमफलॊ ऽधवगः सवयम ईहित लब्धं तु नाकामॊ दातुम अर्हति 12 भरातॄणाम अविभक्तानाम उत्थानम अपि चेत सह न पुत्र भागं विषमं पिता दद्यात कथं चन 13 न जयेष्ठान अवमन्येत दुष्कृतः सुकृतॊ ऽपि वा यदि सत्री यद्य अवरजः शरेयः पश्येत तथाचरेत धर्मं हि शरेय इत्य आहुर इति धर्मविदॊ विदुः 14 दशाचार्यान उपाध्याय उपाध्यायान पिता दश दश चैव पितॄन माता सर्वां वा पृथिवीम अपि 15 गौरवेणाभिभवति नास्ति मातृसमॊ गुरुः माता गरीयसी यच च तेनैतां मन्यते जनः 16 जयेष्ठॊ भराता पितृसमॊ मृते पितरि भारत स हय एषां वृत्तिदाता सयात स चैतान परिपालयेत 17 कनिष्ठास तं नमस्येरन सर्वे छन्दानुवर्तिनः तम एव चॊपजीवेरन यथैव पितरं तथा 18 शरीरम एतौ सृजतः पिता माता च भारत आचार्य शास्ता या जातिः सा सत्या साजरामरा 19 जयेष्ठा मातृसमा चापि भगिनी भरतर्षभ भरातुर भार्या च तद्वत सयाद यस्या बाल्ये सतनं पिबेत |
1
[y] yathā jyeṣṭhaḥ kaniṣṭheṣu vartate bharatarṣabha kaniṣṭhāś ca yathā jyeṣṭhe varteraṃs tad bravīhi me 2 [bh] jyeṣṭhavat tāta vartasva jyeṣṭho hi satataṃ bhavān guror garīyasī vṛttir yā cec chiṣyasya bhārata 3 na gurāv akṛtaprajñe śakyaṃ śiṣyeṇa vartitum guror hi dīrghadarśitvaṃ yat tac chiṣyasya bhārata 4 andhaḥ syād andhavelāyāṃ jaḍaḥ syād api vā budhaḥ parihāreṇa tad brūyād yas teṣāṃ syād vyatikramaḥ 5 pratyakṣaṃ bhinnahṛdayā bhedayeyuḥ kṛtaṃ narāḥ śriyābhitaptāḥ kaunteya bhedakāmās tathārayaḥ 6 jyeṣṭhaḥ kulaṃ vardhayati vināśayati vā punaḥ hanti sarvam api jyeṣṭhaḥ kulaṃ yatrāvajāyate 7 atha yo vinikurvīta jyeṣṭho bhrātā yavīyasaḥ ajyeṣṭhaḥ syād abhāgaś ca niyamyo rājabhiś ca saḥ 8 nikṛtī hi naro lokān pāpān gacchaty asaṃśayam vidulasyeva tat puṣpaṃ moghaṃ janayituḥ smṛtam 9 sarvānarthaḥ kule yatra jāyate pāpapūruṣaḥ akīrtiṃ janayaty eva kīrtim antardadhāti ca 10 sarve cāpi vikarma sthā bhāgaṃ nārhanti sodarāḥ nāpradāya kaniṣṭhebhyo jyeṣṭhaḥ kurvīta yautakam 11 anujaṃ hi pitur dāyo jaṅghāśramaphalo 'dhvagaḥ svayam īhita labdhaṃ tu nākāmo dātum arhati 12 bhrātṝṇām avibhaktānām utthānam api cet saha na putra bhāgaṃ viṣamaṃ pitā dadyāt kathaṃ cana 13 na jyeṣṭhān avamanyeta duṣkṛtaḥ sukṛto 'pi vā yadi strī yady avarajaḥ śreyaḥ paśyet tathācaret dharmaṃ hi śreya ity āhur iti dharmavido viduḥ 14 daśācāryān upādhyāya upādhyāyān pitā daśa daśa caiva pitṝn mātā sarvāṃ vā pṛthivīm api 15 gauraveṇābhibhavati nāsti mātṛsamo guruḥ mātā garīyasī yac ca tenaitāṃ manyate janaḥ 16 jyeṣṭho bhrātā pitṛsamo mṛte pitari bhārata sa hy eṣāṃ vṛttidātā syāt sa caitān paripālayet 17 kaniṣṭhās taṃ namasyeran sarve chandānuvartinaḥ tam eva copajīveran yathaiva pitaraṃ tathā 18 śarīram etau sṛjataḥ pitā mātā ca bhārata ācārya śāstā yā jātiḥ sā satyā sājarāmarā 19 jyeṣṭhā mātṛsamā cāpi bhaginī bharatarṣabha bhrātur bhāryā ca tadvat syād yasyā bālye stanaṃ pibet |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 13
Chapter 109
|
1
[य] सर्वेषाम एव वर्णानां मलेच्छानां च पितामह उपवासे मतिर इयं कारणं च न विद्महे 2 बरह्मक्षत्रेण नियमाश चर्तव्या इति नः शरुतम उपवासे कथं तेषां कृत्यम अस्ति पितामह 3 नियमं चॊपवासानां सर्वेषां बरूहि पार्थिव अवाप्नॊति गतिं कां च उपवासपरायणः 4 उपवासः परं पुण्यम उपवासः परायणम उपॊष्येह नरश्रेष्ठ किं फलं परतिपद्यते 5 अधर्मान मुच्यते केन धर्मम आप्नॊति वै कथम सवर्गं पुण्यं च लभते कथं भरतसत्तम 6 उपॊष्य चापि किं तेन परदेयं सयान नराधिप धर्मेण च सुखान अर्थाँल लभेद येन बरवीहि तम 7 [व] एवं बरुवाणं कौन्तेयं धर्मज्ञं धर्मतत्त्ववित धर्मपुत्रम इदं वाक्यं भीष्मः शांतनवॊ ऽबरवीत 8 इदं खलु महाराज शरुतम आसीत पुरातनम उपवासविधौ शरेष्ठा ये गुणा भरतर्षभ 9 पराजापत्यं हय अङ्गिरसं पृष्टवान अस्मि भारत यथा मां तवं तथैवाहं पृष्टवांस तं तपॊधनम 10 परश्नम एतं मया पृष्टॊ भगवान अग्निसंभवः उपवासविधिं पुण्यम आचष्ट भरतर्षभ 11 [अन्गिरस] बरह्मक्षत्रे तरिरात्रं तु विहितं कुरुनन्दन दविस तरिरात्रम अथैवात्र निर्दिष्टं पुरुषर्षभ 12 वैश्यशूद्रौ तु यौ मॊहाद उपवासं परकुर्वते तरिरात्रं दविस तरिरात्रं वा तयॊः पुष्टिर न विद्यते 13 चतुर्थ भक्त कषपणं वैश्यशूद्रे विधीयते तरिरात्रं न तु धर्मज्ञैर विहितं बरह्मवादिभिः 14 पञ्चम्यां चैव षष्ठ्यां च पौर्णमास्यां च भारत कषमावान रूपसंपन्नः शरुतवांश चैव जायते 15 नानपत्यॊ भवेत पराज्ञॊ दरिद्रॊ वा कदा चन यजिष्णुः पञ्चमीं षष्ठीं कषपेद यॊ भॊजयेद दविजान 16 अष्टमीम अथ कौन्तेय शुक्लपक्षे चतुर्दषीम उपॊष्य वयाधिरहितॊ वीर्यवान अभिजायते 17 मार्गशीर्षं तु यॊ मामम एकभक्तेन संक्षिपेत भॊजयेच च दविजान भक्त्या स मुच्येद वयाधिकिल्बिषैः 18 सर्वकल्याण संपूर्णः सर्वौषधिसमन्वितः कृषिभागी बहुधनॊ बहुपुत्राश च जायते 19 पौष मासं तु कौन्तेय भक्तेनैकेन यः कषपेत सुभगॊ दर्शनीयश च यशॊभागी च याजते 20 पितृभक्तॊ माघमासम एकभक्तेन यः कषपेत शरीमत कुले जञातिमध्ये स महत्त्वं परपद्यते 21 भग दैवं तु यॊ मासम एकभक्तेन यः कषपेत सत्रीषु वल्लभतां याति वाश्याश चास्य भवन्ति ताः 22 चैत्रं तु नियतॊ मासम एकभक्तेन यः कषपेत सुवर्णमणिमुक्ताढ्ये कुले महति जायते 23 निस्तरेद एकभक्तेन वैशाखं यॊ जितेन्द्रियः नरॊ वा यदि वा नारी जञातीनां शरेष्ठतां वरजेत 24 जयेष्ठा मूलं तु यॊ मासम एकभक्तेन संक्षपेत ऐश्वर्यम अतुलं शरेष्ठं पुमान सत्री वाभिजायते 25 आषाढम एकभक्तेन सथित्वा मासम अतन्द्रितः बहु धान्यॊ बहुधनॊ बहुपुत्रश च जायते 26 शरावणं नियतॊ मासम एकभक्तेन यः कषपेत यत्र तत्राभिषेकेण युज्यते जञातिवर्धनः 27 परौष्ठ पदं तु यॊ मासम एकाहारॊ भवेन नरः धनाड्यं सफीतम अचलम ऐश्वर्यं परतिपद्यते 28 तथैवाश्वयुजं मासम एकभक्तेन यः कषपेत परजावान वाहनाढ्यश च बहुपुत्रश च जायते 29 कार्त्तिकं तु नरॊ मासं यः कुर्याद एकभॊजनम शूरश च बहुभार्यश च कीर्तिमांश चैव जायते 30 इति मासा नरव्याघ्र कषपतां करिकीर्तिताः तिथीनां नियमा ये तु शृणु तान अपि पार्थिव 31 पक्षे पक्षे गते यस तु भक्तम अश्नाति भारत गवाढ्यॊ बहुपुत्रश च दीर्घायुश च स जायते 32 मासि मासि तरिरात्राणि कृत्वा वर्षाणि दवादश गणाधिपत्यं पराप्नॊति निः सपत्नम अनाविलम 33 एते तु नियमाः सर्वे कर्तव्याः शरदॊ दश दवे चान्ये भरतश्रेष्ठ परवृत्तिम अनुवर्तता 34 यस तु परातस तथा सायं भुञ्जानॊ नान्तरा पिबेत अहिंसा निरतॊ नित्यं जुह्वानॊ जातवेदसम 35 षड्भिः स वर्षैर नृपते सिध्यते नात्र संशयः अग्निष्टॊमस्य यज्ञस्य फलं पराप्नॊति मानवः 36 अधिवासे सॊ ऽपसरसां नृत्यगीतविनादिते तप्तकाञ्चनवर्णाभं विमानम अधिरॊहति 37 पूर्णं वर्षसहस्रं तु बरह्मलॊके महीयते तत कषयाद इह चागम्य माहात्म्यं परतिपद्यते 38 यस तु संवत्सरं पूर्णम एकाहारॊ भवेन नरः अतिरात्रस्य यज्ञस्य सफलं समुपाश्नुते 39 दशवर्षसहस्राणि सवर्गे च स महीयते तत कषयाद इह चागम्य माहात्म्यं परतिपद्यते 40 यस तु संवत्सरं पूर्णं चतुर्थं भक्तम अश्नुते अहिंसा निरतॊ नित्यं सत्यवाङ नियतेन्द्रियः 41 वाजपेयस्य यज्ञस्य फलं वै समुपाश्नुते तरिंशद्वर्षसहस्राणि सवर्गे च स महीयते 42 षष्ठे काले तु कौन्तेय नरः संवत्सरं कषपेत अश्वमेधस्य यज्ञस्य फलं पराप्नॊति मानवः 43 चक्रवाक परयुक्तेन विमानेन स गच्छति चत्वारिंशत सहस्राणि वर्षाणां दिवि मॊदते 44 अष्टमेन तु भक्तेन जीवन संवत्सरं नृप गवामयस्य यज्ञस्य फलं पराप्नॊति मानवः 45 हंससारसयुक्तेन विमानेन स गच्छति पञ्चाशतं सहस्राणि वर्षाणां दिवि मॊदते 46 पक्षे पक्षे गते राजन यॊ ऽशनीयाद वर्षम एव तु षण मासानशनं तस्य भगवान अङ्गिराब्रवीत षष्टिं वर्षसहस्राणि दिवम आवसते च सः 47 वीणानां वल्लकीनां च वेणूनां च विशां पते सुघॊषैर मधुरैः शब्दैः सुप्तः स परतिबॊध्यते 48 संवत्सरम इहैकं तु मासि मासि पिबेत पयः फलं विश्वजितस तात पराप्नॊति स नरॊ नृप 49 सिंहव्याघ्र परयुक्तेन विमानेन स गच्छति सप्ततिं च सहस्राणि वर्षाणां दिवि मॊदते 50 माहाद ऊर्ध्वं नरव्याघ्र नॊपवासॊ विधीयते विधिं तव अनशनस्याहुः पार्थ धर्मविदॊ जनाः 51 अनार्तॊ वयाधिरहितॊ गच्छेद अनशनं तु यः पदे पदे यज्ञफलं स पराप्नॊति न संशयः 52 दिवं हंसप्रयुक्तेन विमानेन स गच्छति शतं चाप्सरसः कन्या रमयन्त्य अपि तं नरम 53 आर्तॊ वा वयाधितॊ वापि गच्छेद अनशनं तु यः शतं वर्षसहस्राणां मॊदते दिवि स परभॊ काञ्चीनूपुरशब्देन सुप्तश चैव परबॊध्यते 54 सहस्रहंस संयुक्ते विमाने सॊमवर्चसि स गत्वा सत्रीशताकीर्णे रमते भरतर्षभ 55 कषीणस्याप्यायनं दृष्टं कषतस्य कषतरॊहणम वयाधितस्यौषध गरामः करुद्धस्य च परसादनम 56 दुःखितस्यार्थमानाभ्यां दरव्याणां परतिपादनम न चैते सवर्गकामस्य रॊचन्ते सुखमेधसः 57 अतः स कामसंयुक्तॊ विमाने हेमसंनिभे रमते सत्री शताकीर्णे पुरुषॊ ऽलं कृतः शुभे 58 सवस्थः सफलसंकल्पः सुखी विगतकल्मषः अनश्नन देहम उत्सृज्य फलं पराप्नॊति मानवः 59 बालसूर्यप्रतीकाशे विमाने हेमवर्चसि वैडूर्य मुक्ता खचिते वीणा मुरजनादिते 60 पताका दीपिकाकीर्णे दिव्यघण्टा निनादिते सत्रीसहस्रानुचरिते स नरः सुखम एधते 61 यावन्ति रॊमकूपाणि तस्य गात्रेषु पाण्डव तावन्त्य एव सहस्राणि वर्षाणां दिवि मॊदते 62 नास्ति वेदात परं शास्त्रं नास्ति मातृसमॊ गुरुः न धर्मात परमॊ लाभस तपॊ नानशनात परम 63 बराह्मणेभ्यः परं नास्ति पावनं दिवि चेह च उपवासैस तथा तुल्यं तपः कर्म न विद्यते 64 उपॊष्य विधिवद देवास तरिदिवं परतिपेदिरे ऋषयश च परां सिद्धिम उपवासैर अवाप्नुवन 65 दिव्यं वर्षसहस्रं हि विश्वामित्रेण धीमता कषान्तम एकेन भक्तेन तेन विर्पत्वम आगतः 66 चयवनॊ जमदग्निश च वसिष्ठॊ गौतमॊ भृगुः सर्व एव दिवं पराप्ताः कषमावन्तॊ महर्षयः 67 इदम अङ्गिरसा पूर्वं महर्षिभ्यः परदर्शितम यः परदर्शयते नित्यं न स दुःखम अवाप्नुते 68 इमं तु कौन्तेय यथाक्रमं विधिं; परवर्तितं हय अङ्गिरसा महर्षिणा पठेत यॊ वै शृणुयाच च नित्यदा; न विद्यते तस्य नरस्य किल्बिषम 69 विमुच्यते चापि स सर्वसंकरैर; न चास्य दॊषैर अभिभूयते मनः वियॊनिजानां च विजानते रुतं; धरुवां च कीर्तिं लभते नरॊत्तमः |
1
[y] sarveṣām eva varṇānāṃ mlecchānāṃ ca pitāmaha upavāse matir iyaṃ kāraṇaṃ ca na vidmahe 2 brahmakṣatreṇa niyamāś cartavyā iti naḥ śrutam upavāse kathaṃ teṣāṃ kṛtyam asti pitāmaha 3 niyamaṃ copavāsānāṃ sarveṣāṃ brūhi pārthiva avāpnoti gatiṃ kāṃ ca upavāsaparāyaṇaḥ 4 upavāsaḥ paraṃ puṇyam upavāsaḥ parāyaṇam upoṣyeha naraśreṣṭha kiṃ phalaṃ pratipadyate 5 adharmān mucyate kena dharmam āpnoti vai katham svargaṃ puṇyaṃ ca labhate kathaṃ bharatasattama 6 upoṣya cāpi kiṃ tena pradeyaṃ syān narādhipa dharmeṇa ca sukhān arthāṁl labhed yena bravīhi tam 7 [v] evaṃ bruvāṇaṃ kaunteyaṃ dharmajñaṃ dharmatattvavit dharmaputram idaṃ vākyaṃ bhīṣmaḥ śāṃtanavo 'bravīt 8 idaṃ khalu mahārāja śrutam āsīt purātanam upavāsavidhau śreṣṭhā ye guṇā bharatarṣabha 9 prājāpatyaṃ hy aṅgirasaṃ pṛṣṭavān asmi bhārata yathā māṃ tvaṃ tathaivāhaṃ pṛṣṭavāṃs taṃ tapodhanam 10 praśnam etaṃ mayā pṛṣṭo bhagavān agnisaṃbhavaḥ upavāsavidhiṃ puṇyam ācaṣṭa bharatarṣabha 11 [angiras] brahmakṣatre trirātraṃ tu vihitaṃ kurunandana dvis trirātram athaivātra nirdiṣṭaṃ puruṣarṣabha 12 vaiśyaśūdrau tu yau mohād upavāsaṃ prakurvate trirātraṃ dvis trirātraṃ vā tayoḥ puṣṭir na vidyate 13 caturtha bhakta kṣapaṇaṃ vaiśyaśūdre vidhīyate trirātraṃ na tu dharmajñair vihitaṃ brahmavādibhiḥ 14 pañcamyāṃ caiva ṣaṣṭhyāṃ ca paurṇamāsyāṃ ca bhārata kṣamāvān rūpasaṃpannaḥ śrutavāṃś caiva jāyate 15 nānapatyo bhavet prājño daridro vā kadā cana yajiṣṇuḥ pañcamīṃ ṣaṣṭhīṃ kṣaped yo bhojayed dvijān 16 aṣṭamīm atha kaunteya śuklapakṣe caturdaṣīm upoṣya vyādhirahito vīryavān abhijāyate 17 mārgaśīrṣaṃ tu yo māmam ekabhaktena saṃkṣipet bhojayec ca dvijān bhaktyā sa mucyed vyādhikilbiṣaiḥ 18 sarvakalyāṇa saṃpūrṇaḥ sarvauṣadhisamanvitaḥ kṛṣibhāgī bahudhano bahuputrāś ca jāyate 19 pauṣa māsaṃ tu kaunteya bhaktenaikena yaḥ kṣapet subhago darśanīyaś ca yaśobhāgī ca yājate 20 pitṛbhakto māghamāsam ekabhaktena yaḥ kṣapet śrīmat kule jñātimadhye sa mahattvaṃ prapadyate 21 bhaga daivaṃ tu yo māsam ekabhaktena yaḥ kṣapet strīṣu vallabhatāṃ yāti vāśyāś cāsya bhavanti tāḥ 22 caitraṃ tu niyato māsam ekabhaktena yaḥ kṣapet suvarṇamaṇimuktāḍhye kule mahati jāyate 23 nistared ekabhaktena vaiśākhaṃ yo jitendriyaḥ naro vā yadi vā nārī jñātīnāṃ śreṣṭhatāṃ vrajet 24 jyeṣṭhā mūlaṃ tu yo māsam ekabhaktena saṃkṣapet aiśvaryam atulaṃ śreṣṭhaṃ pumān strī vābhijāyate 25 āṣāḍham ekabhaktena sthitvā māsam atandritaḥ bahu dhānyo bahudhano bahuputraś ca jāyate 26 śrāvaṇaṃ niyato māsam ekabhaktena yaḥ kṣapet yatra tatrābhiṣekeṇa yujyate jñātivardhanaḥ 27 prauṣṭha padaṃ tu yo māsam ekāhāro bhaven naraḥ dhanāḍyaṃ sphītam acalam aiśvaryaṃ pratipadyate 28 tathaivāśvayujaṃ māsam ekabhaktena yaḥ kṣapet prajāvān vāhanāḍhyaś ca bahuputraś ca jāyate 29 kārttikaṃ tu naro māsaṃ yaḥ kuryād ekabhojanam śūraś ca bahubhāryaś ca kīrtimāṃś caiva jāyate 30 iti māsā naravyāghra kṣapatāṃ karikīrtitāḥ tithīnāṃ niyamā ye tu śṛṇu tān api pārthiva 31 pakṣe pakṣe gate yas tu bhaktam aśnāti bhārata gavāḍhyo bahuputraś ca dīrghāyuś ca sa jāyate 32 māsi māsi trirātrāṇi kṛtvā varṣāṇi dvādaśa gaṇādhipatyaṃ prāpnoti niḥ sapatnam anāvilam 33 ete tu niyamāḥ sarve kartavyāḥ śarado daśa dve cānye bharataśreṣṭha pravṛttim anuvartatā 34 yas tu prātas tathā sāyaṃ bhuñjāno nāntarā pibet ahiṃsā nirato nityaṃ juhvāno jātavedasam 35 ṣaḍbhiḥ sa varṣair nṛpate sidhyate nātra saṃśayaḥ agniṣṭomasya yajñasya phalaṃ prāpnoti mānavaḥ 36 adhivāse so 'psarasāṃ nṛtyagītavinādite taptakāñcanavarṇābhaṃ vimānam adhirohati 37 pūrṇaṃ varṣasahasraṃ tu brahmaloke mahīyate tat kṣayād iha cāgamya māhātmyaṃ pratipadyate 38 yas tu saṃvatsaraṃ pūrṇam ekāhāro bhaven naraḥ atirātrasya yajñasya saphalaṃ samupāśnute 39 daśavarṣasahasrāṇi svarge ca sa mahīyate tat kṣayād iha cāgamya māhātmyaṃ pratipadyate 40 yas tu saṃvatsaraṃ pūrṇaṃ caturthaṃ bhaktam aśnute ahiṃsā nirato nityaṃ satyavāṅ niyatendriyaḥ 41 vājapeyasya yajñasya phalaṃ vai samupāśnute triṃśadvarṣasahasrāṇi svarge ca sa mahīyate 42 ṣaṣṭhe kāle tu kaunteya naraḥ saṃvatsaraṃ kṣapet aśvamedhasya yajñasya phalaṃ prāpnoti mānavaḥ 43 cakravāka prayuktena vimānena sa gacchati catvāriṃśat sahasrāṇi varṣāṇāṃ divi modate 44 aṣṭamena tu bhaktena jīvan saṃvatsaraṃ nṛpa gavāmayasya yajñasya phalaṃ prāpnoti mānavaḥ 45 haṃsasārasayuktena vimānena sa gacchati pañcāśataṃ sahasrāṇi varṣāṇāṃ divi modate 46 pakṣe pakṣe gate rājan yo 'śnīyād varṣam eva tu ṣaṇ māsānaśanaṃ tasya bhagavān aṅgirābravīt ṣaṣṭiṃ varṣasahasrāṇi divam āvasate ca saḥ 47 vīṇānāṃ vallakīnāṃ ca veṇūnāṃ ca viśāṃ pate sughoṣair madhuraiḥ śabdaiḥ suptaḥ sa pratibodhyate 48 saṃvatsaram ihaikaṃ tu māsi māsi pibet payaḥ phalaṃ viśvajitas tāta prāpnoti sa naro nṛpa 49 siṃhavyāghra prayuktena vimānena sa gacchati saptatiṃ ca sahasrāṇi varṣāṇāṃ divi modate 50 māhād ūrdhvaṃ naravyāghra nopavāso vidhīyate vidhiṃ tv anaśanasyāhuḥ pārtha dharmavido janāḥ 51 anārto vyādhirahito gacched anaśanaṃ tu yaḥ pade pade yajñaphalaṃ sa prāpnoti na saṃśayaḥ 52 divaṃ haṃsaprayuktena vimānena sa gacchati śataṃ cāpsarasaḥ kanyā ramayanty api taṃ naram 53 ārto vā vyādhito vāpi gacched anaśanaṃ tu yaḥ śataṃ varṣasahasrāṇāṃ modate divi sa prabho kāñcīnūpuraśabdena suptaś caiva prabodhyate 54 sahasrahaṃsa saṃyukte vimāne somavarcasi sa gatvā strīśatākīrṇe ramate bharatarṣabha 55 kṣīṇasyāpyāyanaṃ dṛṣṭaṃ kṣatasya kṣatarohaṇam vyādhitasyauṣadha grāmaḥ kruddhasya ca prasādanam 56 duḥkhitasyārthamānābhyāṃ dravyāṇāṃ pratipādanam na caite svargakāmasya rocante sukhamedhasaḥ 57 ataḥ sa kāmasaṃyukto vimāne hemasaṃnibhe ramate strī śatākīrṇe puruṣo 'laṃ kṛtaḥ śubhe 58 svasthaḥ saphalasaṃkalpaḥ sukhī vigatakalmaṣaḥ anaśnan deham utsṛjya phalaṃ prāpnoti mānavaḥ 59 bālasūryapratīkāśe vimāne hemavarcasi vaiḍūrya muktā khacite vīṇā murajanādite 60 patākā dīpikākīrṇe divyaghaṇṭā ninādite strīsahasrānucarite sa naraḥ sukham edhate 61 yāvanti romakūpāṇi tasya gātreṣu pāṇḍava tāvanty eva sahasrāṇi varṣāṇāṃ divi modate 62 nāsti vedāt paraṃ śāstraṃ nāsti mātṛsamo guruḥ na dharmāt paramo lābhas tapo nānaśanāt param 63 brāhmaṇebhyaḥ paraṃ nāsti pāvanaṃ divi ceha ca upavāsais tathā tulyaṃ tapaḥ karma na vidyate 64 upoṣya vidhivad devās tridivaṃ pratipedire ṛṣayaś ca parāṃ siddhim upavāsair avāpnuvan 65 divyaṃ varṣasahasraṃ hi viśvāmitreṇa dhīmatā kṣāntam ekena bhaktena tena virpatvam āgataḥ 66 cyavano jamadagniś ca vasiṣṭho gautamo bhṛguḥ sarva eva divaṃ prāptāḥ kṣamāvanto maharṣayaḥ 67 idam aṅgirasā pūrvaṃ maharṣibhyaḥ pradarśitam yaḥ pradarśayate nityaṃ na sa duḥkham avāpnute 68 imaṃ tu kaunteya yathākramaṃ vidhiṃ; pravartitaṃ hy aṅgirasā maharṣiṇā paṭheta yo vai śṛṇuyāc ca nityadā; na vidyate tasya narasya kilbiṣam 69 vimucyate cāpi sa sarvasaṃkarair; na cāsya doṣair abhibhūyate manaḥ viyonijānāṃ ca vijānate rutaṃ; dhruvāṃ ca kīrtiṃ labhate narottamaḥ |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 13
Chapter 110
|
1
[य] पितामहेन विधिवद यज्ञा परॊक्ता महात्मना गुणाश चैषां यथातत्त्वं परेत्य चेह च सर्वशः 2 न ते शक्या दरिद्रेण यज्ञाः पराप्तुं पितामह बहूपकरणा यज्ञा नानासंभारविस्तराः 3 पार्थिवै राजपुत्रैर वा शक्याः पराप्तुं पितामह नार्थन्यूनैर अवगुणैर एकात्मभिर असंहतैः 4 यॊ दरिद्रैर अपि विधिः शक्यः पराप्तुं सदा भवेत तुल्यॊ यज्ञफलैर एतैस तन मे बरूहि पितामह 5 [भ] इदम अङ्गिरसा परॊक्तम उपवासफलात्मकम विधिं यज्ञफलैस तुल्यं तन निबॊध युधिष्ठिर 6 यस तु कल्यं तथा सायं भुञ्जानॊ नान्तरा पिबेत अहिंसा निरतॊ नित्यं जुह्वानॊ जातवेदसम 7 षड्भिर एव तु वर्षैः स सिध्यते नात्र संशयः तप्तकाञ्चनवर्णं च विमानं लभते नरः 8 देव सत्रीणाम अधीवासे नृत्यगीतनिनादिते पराजापत्ये वसेत पद्मं वर्षाणाम अग्निसंनिभे 9 तरीणि वर्षाणि यः पराशेत सततं तव एकभॊजनम धर्मपत्नी रतॊ नित्यम अग्निष्टॊम फलं लभेत 10 दवितीये दिवसे यस तु पराश्नीयाद एकभॊजनम सदा दवादश मासांस तु जुह्वानॊ जातवेदसम यज्ञं बहु सुवर्णं वा वासव परियम आहरेत 11 सत्यवाग दानशीलश च बरह्मण्यश चानसूयकः कषान्तॊ दान्तॊ जितक्रॊधः स गच्छति परां गतिम 12 पाण्डुराभ्रप्रतीकाशे विमाने हंसलक्षणे दवे समाप्ते ततः पद्मे सॊ ऽपसरॊभिर वसेत सह 13 तृतीये दिवसे यस तु पराश्नीयाद एकभॊजनम सदा दवादश मासांस तु जुह्वानॊ जातवेदसम 14 अतिरात्रस्य यज्ञस्य फलं पराप्नॊत्य अनुत्तमम मयूरहंससंयुक्तं विमानं लभते नरः 15 सप्तर्षीणां सदा लॊके सॊ ऽपसरॊभिर वसेत सह निवर्तनं च तत्रास्य तरीणि पद्मानि वै विदुः 16 दिवसे यश चतुर्हे तु पराश्नीयाद एकभॊजनम सदा दवादश मासान वै जुह्वानॊ जातवेदसम 17 वाजपेयस्य यज्ञस्य फलं पराप्नॊत्य अनुत्तमम इन्द्र कन्याभिरूढं च विमानं लभते नरः 18 सगरस्य च पर्यन्ते वासवं लॊकम आवसेत देवराजस्य च करीडां नित्यकालम अवेक्षते 19 दिवसे पञ्चमे यस तु पराश्नीयाद एकभॊजनम सदा दवादश मासांस तु जुह्वानॊ जातवेदसम 20 अलुब्धः सत्यवादी च बरह्मण्यश चाविहिंसकः अनसूयुर अपापस्थॊ दवादशाह फलं लभेत 21 जाम्बूनदमयं दिव्यं विमानं हंसलक्षणम सूर्यमाला समाभासम आरॊहेत पाण्डुरं गृहम 22 आवर्तनानि चत्वारि तथा पद्मानि दवादश शराग्निपरिमाणं च तत्रासौ वसते सुखम 23 दिवसे यस तु षष्ठे वै मुनिः पराशेत भॊजनम सदा दवादश मासान वै जुह्वानॊ जातवेदसम 24 सदा तरिषवण सनायी बरह्म चार्य अनसूयकः गवामयस्य यज्ञस्य फलं पराप्नॊत्य अनुत्तमम 25 अग्निज्वाला समाभासं हंसबर्हिण सेवितम शातकुम्भमयं युक्तं साधयेद यानम उत्तमम 26 तथैवाप्सरसाम अङ्के परसुप्तः परतिबुध्यते नूपुराणां निनादेन मेखलानां च निस्वनैः 27 कॊटीसहस्रं वर्षाणां तरीणि कॊटिशतानि च पद्मान्य अष्टादश तथा पताके दवे तथैव च 28 अयुतानि च पञ्चाशद ऋक्षचर्म शतस्य च लॊम्नां परमाणेन समं बरह्मलॊके महीयते 29 दिवसे सप्तमे यस तु पराश्नीयाद एकभॊजनम सदा दवादश मासान वै जुह्वानॊ जातवेदसम 30 सरस्वतीं गॊपयानॊ बरह्मचर्यं समाचरन सुमनॊवर्णकं चैव मधु मांसं च वर्जयेत 31 पुरुषॊ मरुतां लॊकम इन्द्रलॊकं च गच्छति तत्र तत्र च सिद्धार्थॊ देवकन्याभिर उह्यते 32 फलं बहु सुवर्णस्य यज्ञस्य लभते नरः संख्याम अतिगुणां चापि तेषु लॊकेषु मॊदते 33 यस तु संवत्सरं कषान्तॊ भुङ्क्ते ऽहन्य अष्टमे नरः देवकार्यपरॊ नित्यं जुह्वानॊ जातवेदसम 34 पौण्डरीकस्य यज्ञस्य फलं पराप्नॊत्य अनुत्तमम पद्मवर्णनिभं चैव विमानम अधिरॊहति 35 कृष्णाः कनकगौर्यश च नार्यः शयामास तथापराः वयॊ रूपविलासिन्यॊ लभते नात्र संशयः 36 यस तु संवत्सरं भुङ्क्ते नवमे नवमे ऽहनि सदा दवादश मासान वै जुह्वानॊ जातवेदसम 37 अश्वमेधस्य यज्ञस्य फलं पराप्नॊति मानवः पुण्डरीकप्रकाशं च विमानं लभते नरः 38 दीप्तसूर्याग्नितेजॊभिर दिव्यमालाभिर एव च नीयते रुद्र कन्याभिः सॊ ऽनतरिक्षं सनातनम 39 अष्टादशसहस्राणि वर्षाणां कल्पम एव च कॊटीशतसहस्रं च तेषु लॊकेषु मॊदते 40 यस तु संवत्सरं भुङ्क्ते दशाहे वै गते गते सदा दवादश मासान वै जुह्वानॊ जातवेदसम 41 बरह्म कन्या निवेशे च सर्वभूतमनॊहरे अश्वमेध सहस्रस्य फलं पराप्नॊत्य अनुत्तमम 42 रूपवत्यश च तं कन्या रमयन्ति सदा नरम नीलॊत्पलनिभैर वर्णै रक्तॊत्पलनिभैस तथा 43 विमानं मण्डलावर्तम आवर्त गहनावृतम सागरॊर्मि परतीकाशं साधयेद यानम उत्तमम 44 विचित्रमणिमालाभिर नादितं शङ्खपुष्करैः सफाटिकैर वज्रसारैश च सतम्भैः सुकृतवेदिकम आरॊहति महद यानं हंससारसवाहनम 45 एकादशे तु दिवसे यः पराप्ते पराशते हविः सदा दवादश मासान वै जुह्वानॊ जातवेदसम 46 परस्त्रियॊ नाभिलषेद वाचाथ मनसापि वा अनृतं च न भाषेत मातापित्रॊः कृते ऽपि वा 47 अभिगच्छेन महादेवं विमानस्थं महाबलम सवयम्भुवं च पश्येत विमानं समुपस्थितम 48 कुमार्यः काञ्चनाभासा रूपवत्यॊ नयन्ति तम रुद्राणां तम अधीवासं दिवि दिव्यं मनॊहरम 49 वर्षाण्य अपरिमेयानि युगान्तम अपि चावसेत कॊटीशतसहस्रं च दशकॊटिशतानि च 50 रुद्रं नित्यं परणमते देवदानव संमतम स तस्मै दर्शनं पराप्तॊ दिवसे दिवसे भवेत 51 दिवसे दवादशे यस तु पराप्ते वै पराशते हविः सदा दवादश मासान वै सर्वमेध फलं लभेत 52 आदित्यैर दवादशैस तस्य विमानं संविधीयते मणिमुक्ता परवालैश च महार्हैर उपशॊभितम 53 हंसमाला परिक्षिप्तं नागवीथी समाकुलम मयूरैश चक्रवाकैश च कूजद्भिर उपशॊभितम 54 अट्टैर महद्भिः संयुक्तं बरह्मलॊके परतिष्ठितम नित्यम आवसते राजन नरनारी समावृतम ऋषिर एवं महाभागस तव अङ्गिराः पराह धर्मवित 55 तरयॊदशे तु दिवसे यः पराप्ते पराशते हविः सदा दवादश मासान वै देव सत्र फलं लभेत 56 रक्तपद्मॊदयं नाम विमानं साधयेन नरः जातरूपप्रयुक्तं च रक्तसंचय भूषितम 57 देवकन्याभिर आकीर्णं दिव्याभरणभूषितम पुण्यगन्धॊदयं दिव्यं वायव्यैर उपशॊभितम 58 तत्र शङ्कुपताकं च युगान्तं कल्पम एव च अयुतायुतं तथा पद्मं समुद्रं च तथा वसेत 59 गीतगन्धर्वघॊषैश च भेरी पणवनिस्वनैः सदा परमुदितस ताभिर देवकन्याभिर ईड्यते 60 चतुर्दशे तु दिवसे यः पूर्णे पराशते हविः सदा दवादश मासान वै महामेध फलं लभेत 61 अनिर्देश्य वयॊ रूपा देवकन्याः सवलंकृताः मृष्टतप्ताङ्गद धरा विमानैर अनुयान्ति तम 62 कलहंसविनिर्घॊषैर नूपुराणां च निस्वनैः काञ्चीनां च समुत्कर्षैस तत्र तत्र विबॊध्यते 63 देवकन्या निवासे च तस्मिन वसति मानवः जाह्नवी वालुकाकीर्णे पूर्णं संवत्सरं नर 64 यस तु पक्षे गते भुङ्क्ते एकभक्तं जितेन्द्रियः सदा दादश मासांस तु जुह्वानॊ जातवेदसम राजसूय सहस्रस्य फलं पराप्नॊत्य अनुत्तमम 65 यानम आरॊहते नित्यं हंसबर्हिण सेवितम मणिमण्डलकैश चित्रजातरूपसमावृतम 66 दिव्याभरणशॊभाभिर वरस्त्रीभिर अलंकृतम एकस्तम्भं चतुर्द्वारं सप्त भौमं सुमङ्गलम वैजयन्ती सहस्रैश च शॊभितं गीतनिस्वनैः 67 दिव्यं दिव्यगुणॊपेतं विमानम अधिरॊहति मणिमुक्ता परवालैश च भूषितं वैद्युत परभम वसेद युगसहस्रं च खड्गकुञ्जरवाहनः 68 षॊडशे दिवसे यस तु संप्राप्ते पराशते हविः सदा दवादश मासान वै सॊमयज्ञफलं लभेत 69 सॊमकन्या निवासेषु सॊ ऽधयावसति नित्यदा सौम्य गन्धानुलिप्तश च कामचारगतिर भवेत 70 सुदर्शनाभिर नारीभिर मधुराभिस तथैव च अर्च्यते वै विमानस्थः कामभॊगैश च सेव्यते 71 फलं पद्मशतप्रख्यं महाकल्पं दशाधिकम आवर्तनानि चत्वारि सागरे यात्य असौ नरः 72 दिवसे सप्त दशमे यः पराप्ते पराशते हविः सदा दवादश मासान वै जुह्वानॊ जातवेदसम 73 सथानं वारुणम ऐन्द्रं च रौद्रं चैवाधिगच्छति मारुतौशनसे चैव बरह्मलॊकं च गच्छति 74 तत्र दैवतकन्याभिर आसनेनॊपचर्यते भूर भुवं चापि देव रषिं विश्वरूपम अवेक्षते 75 तत्र देवाधिदेवस्य कुमार्यॊ रमयन्ति तम दवात्रिंशद रूपधारिण्यॊ मधुराः समलंकृताः 76 चन्द्रादित्याव उभौ यावद गगने चरतः परभॊ तावच चरत्य असौ वीरः सुधामृतरसाशनः 77 अष्टादशे तु दिवसे पराश्नीयाद एकभॊजनम सदा दवादश मासान वै सप्त लॊकान स पश्यति 78 रथैः सनन्दिघॊषैश च पृष्ठतः सॊ ऽनुगम्यते देवकन्याधिरूढैस तु भराजमानैः सवलंकृतैः 79 वयाघ्रसिंहप्रयुक्तं च मेघस्वननिनादितम विमानम उत्तमं दिव्यं सुसुखी हय अधिरॊहति 80 तत्र कल्पसहस्रं स कान्ताभिः सह मॊदते सुधा रसं च भुञ्जीत अमृतॊपमम उत्तमम 81 एकॊनविंशे दिवसे यॊ भुङ्क्ते एकभॊजनम सदा दवादश मासान वै सप्त लॊकान स पश्यति 82 उत्तमं लभते सथानम अप्सरॊगणसेवितम गन्धर्वैर उपगीतं च विमानं सूर्यवर्चसम 83 तत्रामर वरस्त्रीभिर मॊदते विगतज्वरः दिव्याम्बर धरः शरीमान अयुतानां शतं समाः 84 पूर्णे ऽथ दिवसे विंशे यॊ भुङ्क्ते हय एकभॊजनम सदा दवादश मासांस तु सत्यवादी धृतव्रतः 85 अमांसाशी बरह्म चारी सर्वभूतहिते रतः स लॊकान विपुलान दिव्यान आदित्यानाम उपाश्नुते 86 गन्धर्वैर अप्सरॊभिश च दिव्यमाल्यानुलेपनैः विमानैः काञ्चनैर दिव्यैः पृष्ठतश चानुगम्यते 87 एकविंशे तु दिवसे यॊ भुङ्क्ते हय एकभॊजनम सदा दवादश मासान वै जुह्वानॊ जातवेदसम 88 लॊकम औशनसं दिव्यं शक्र लॊकं च गच्छति अश्विनॊर मरुतां चैव सुखेष्व अभिरतः सदा 89 अनभिज्ञश च दुःखानां विमानवरम आस्थितः सेव्यमानॊ वरस्त्रीभिः करीडत्य अमरवत परभुः 90 दवाविंशे दिवसे पराप्ते यॊ भुङ्क्ते हय एकभॊजनम सदा दवादश मासान वै जुह्वानॊ जातवेदसम 91 धृतिमान अहिंसा निरतः सत्यवाग अनसूयकः लॊकान वसूनाम आप्नॊति दिवाकरसमप्रभः 92 कामचारी सुधा हारॊ विमानवरम आस्थितः रमते देवकन्याभिर दिव्याभरणभूषितः 93 तरयॊविंशे तु दिवसे पराशेद यस तव एकभॊजनम सदा दवादश मासांस तु मिताहारॊ जितेन्द्रियः 94 वायॊर उशनसश चैव रुद्र लॊकं च गच्छति कामचारी कामगमः पूज्यमानॊ ऽपसरॊगणैः 95 अनेकगुणपर्यन्तं विमानवरम आस्थितः रमते देवकन्याभिर दिव्याभरणभूषितः 96 चतुर्विंशे तु दिवसे यः पराशेद एकभॊजनम सदा दवादश मासान वै जुह्वानॊ जातवेदसम 97 आदित्यानाम अधीवासे मॊदमानॊ वसेच चिरम दिव्यमाल्याम्बरधरॊ दिव्यगन्धानुलेपनः 98 विमाने काञ्चने दिव्ये हंसयुक्ते मनॊरमे रमते देवकन्यानां सहस्रैर अयुतैस तथा 99 पञ्चविंशे तु दिवसे यः पराशेद एकभॊजनम सदा दवादश मासांस तु पुष्कलं यानम आरुहेत 100 सिंहव्याघ्र परयुक्तैश च मेघस्वननिनादितैः रथैः स नन्दिघॊषैश च पृष्ठतः सॊ ऽनुगम्यते 101 देवकन्या समारूढै राजतैर विमलैः शुभैः विमानम उत्तमं दिव्यम आस्थाय सुमनॊहरम 102 तत्र कल्पसहस्रं वै वसते सत्री शतावृते सुधा रसं चॊपजीवन्न अमृताव उपमम उत्तमम 103 षड्विंशे दिवसे यस तु पराश्नीयाद एकभॊजनम सदा दवादश मासांस तु नियतॊ नियताशनः 104 जितेन्द्रियॊ वीतरागॊ जुह्वानॊ जातवेदसम स पराप्नॊति महाभागः पूम्यमानॊ ऽपसरॊगणैः 105 सप्तानां मरुतां लॊकान वसूनां चापि शॊ ऽशनुते विमाने सफाटिके दिव्ये सर्वरत्नैर अलंकृते 106 गन्धर्वैर अप्सरॊभिश च पूज्यमानः परमॊदते दवे युगानां सहस्रे तु दिव्ये दिव्येन तेजसा 107 सप्तविंशे तु दिवसे यः पराशेद एकभॊजनम सदा दवादश मासांस तु जुह्वानॊ जातवेदसम 108 फलं पराप्नॊति विपुलं देवलॊके च पूज्यते अमृताशी वसंस तत्र स वितृप्तः परमॊदते 109 देवर्षिचरितं राजन राजर्षिभिर अधिष्ठितम अध्यावसति दिव्यात्मा विमानवरम आस्थितः 110 सत्रीभिर मनॊऽभिरामाभी रममाणॊ मदॊत्कटः युगकक्ल्प सहस्राणि तरीण्य आवसति वै सुखम 111 यॊ ऽषटाविंशे तु दिवसे पराश्नीयाद एकभॊजनम सदा दवादश मासांस तु जितात्मा विजितेन्द्रियः 112 फलं देवर्षिचरितं विपुलं समुपाश्नुते भॊगवांस तेजसा भाति सहस्रांशुर इवामलः 113 सुकुमार्यश च नार्यस तं रममाणाः सुवर्चसः पीनस्तनॊरु जघना दिव्याभरणभूषिताः 114 रमयन्ति मनःकान्ता विमाने सूर्यसंनिभे सर्वकामगमे दिव्ये कल्पायुत शतं समाः 115 एकॊनत्रिंशे दिवसे यः पराशेद एकभॊजनम सदा दवादश मासान वै सत्यव्रतपरायणः 116 तस्य लॊकाः शुभा दिव्या देवराजर्षिपूजिताः विमानं चन्द्र शुभाभं दिव्यं समधिगच्छति 117 जातरूपमयं युक्तं सर्वरत्नविभूषितम अप्सरॊगणसंपूर्णं गन्धर्वैर अभिनादितम 118 तत्र चैनं शुभा नार्यॊ दिव्याभरणभूषिताः मनॊऽभिरामा मधुरा रमयन्ति मदॊत्कटाः 119 भॊगवांस तेजसा युक्तॊ वैश्वानरसमप्रभः दिव्यॊ दिव्येन वपुषा भराजमान इवामरः 120 वसूनां मरुतां चैव साध्यानाम अश्विनॊस तथा रुद्राणां च तथा लॊकान बरह्मलॊकं च गच्छति 121 यस तु मासे गते भुङ्क्ते एकभक्तं शमात्मकः सदा दवादश मासान वै बरह्मलॊकम अवाप्नुयात 122 सुधा रसकृताहारः शरीमान सर्वमनॊहरः तेजसा वपुषा लक्ष्म्या भराजते रश्मिवान इव 123 दिव्यमाल्याम्बरधरॊ दिव्यगन्धानुलेपनः सुखेष्व अभिरतॊ यॊगी दुःखानाम अविजानकः 124 सवयंप्रभाभिर नारीभिर विमानस्थॊ महीयते रुद्र देवर्षिकन्याभिः सततं चाभिपूज्यते 125 नानाविध सुरूपाभिर नाना रागाभिर एव च नाना मधुरभाषाभिर नाना रतिभिर एव च 126 विमाने नगराकारे सूर्यवत सूर्यसंनिभे पृष्ठतः सॊमसंकाशे उदक चैवाभ्र संनिभे 127 दक्षिणायां तु रक्ताभे अधस्तान निल मण्डले ऊर्ध्वं चित्राभिसंकाशे नैकॊ वसति पूजितः 128 यावद वर्षसहस्रं तु जम्बूद्वीपे परवर्षति तावत संवत्सराः परॊक्ता बरह्मलॊकस्य धीमतः 129 विप्रुषश चैव यावन्त्यॊ निपतन्ति नभस्तलात वर्षासु वर्षतस तावन निवसत्य अमरप्रभः 130 मासॊपवासी वर्षैस तु दशभिर सवर्गम उत्तमम महर्षित्वम अथासाद्य स शरीरगतिर भवेत 131 मुनिर दान्तॊ जितक्रॊधॊ जितशिश्नॊदरः सदा जुह्वन्न अग्नींश च नियतः संध्यॊपासनसेविता 132 बहुभिर नियमैर एवं मासान अश्नाति यॊ नरः अभ्रावकाश शीलश च तस्य वासॊ निरुच्यते 133 दिवं गत्वा शरीरेण सवेन राजन यथामरः सवर्गं पुण्यं यथाकामम उपभुङ्क्ते यथाविधि 134 एष ते भरतश्रेष्ठ यज्ञानां विधिर उत्तमः वयाख्यातॊ हय आनुपूर्व्येण उपवासफलात्मकः 135 दरिद्रैर मनुजैः पार्थ पराप्यं यज्ञफलं यथा उपवासम इमं कृत्वा गच्छेच च परमां गतिम देवद्विजातिपूजायां रतॊ भरतसत्तम 136 उपवासविधिस तव एष विस्तरेण परकीर्तितः नियतेष्व अप्रमत्तेषु शौचवत्सु महात्मसु 137 दम्भद्रॊह निवृत्तेषु कृतबुद्धिषु भारत अचलेष्व अप्रकम्पेषु मा ते भूद अत्र संशयः |
1
[y] pitāmahena vidhivad yajñā proktā mahātmanā guṇāś caiṣāṃ yathātattvaṃ pretya ceha ca sarvaśaḥ 2 na te śakyā daridreṇa yajñāḥ prāptuṃ pitāmaha bahūpakaraṇā yajñā nānāsaṃbhāravistarāḥ 3 pārthivai rājaputrair vā śakyāḥ prāptuṃ pitāmaha nārthanyūnair avaguṇair ekātmabhir asaṃhataiḥ 4 yo daridrair api vidhiḥ śakyaḥ prāptuṃ sadā bhavet tulyo yajñaphalair etais tan me brūhi pitāmaha 5 [bh] idam aṅgirasā proktam upavāsaphalātmakam vidhiṃ yajñaphalais tulyaṃ tan nibodha yudhiṣṭhira 6 yas tu kalyaṃ tathā sāyaṃ bhuñjāno nāntarā pibet ahiṃsā nirato nityaṃ juhvāno jātavedasam 7 ṣaḍbhir eva tu varṣaiḥ sa sidhyate nātra saṃśayaḥ taptakāñcanavarṇaṃ ca vimānaṃ labhate naraḥ 8 deva strīṇām adhīvāse nṛtyagītaninādite prājāpatye vaset padmaṃ varṣāṇām agnisaṃnibhe 9 trīṇi varṣāṇi yaḥ prāśet satataṃ tv ekabhojanam dharmapatnī rato nityam agniṣṭoma phalaṃ labhet 10 dvitīye divase yas tu prāśnīyād ekabhojanam sadā dvādaśa māsāṃs tu juhvāno jātavedasam yajñaṃ bahu suvarṇaṃ vā vāsava priyam āharet 11 satyavāg dānaśīlaś ca brahmaṇyaś cānasūyakaḥ kṣānto dānto jitakrodhaḥ sa gacchati parāṃ gatim 12 pāṇḍurābhrapratīkāśe vimāne haṃsalakṣaṇe dve samāpte tataḥ padme so 'psarobhir vaset saha 13 tṛtīye divase yas tu prāśnīyād ekabhojanam sadā dvādaśa māsāṃs tu juhvāno jātavedasam 14 atirātrasya yajñasya phalaṃ prāpnoty anuttamam mayūrahaṃsasaṃyuktaṃ vimānaṃ labhate naraḥ 15 saptarṣīṇāṃ sadā loke so 'psarobhir vaset saha nivartanaṃ ca tatrāsya trīṇi padmāni vai viduḥ 16 divase yaś caturhe tu prāśnīyād ekabhojanam sadā dvādaśa māsān vai juhvāno jātavedasam 17 vājapeyasya yajñasya phalaṃ prāpnoty anuttamam indra kanyābhirūḍhaṃ ca vimānaṃ labhate naraḥ 18 sagarasya ca paryante vāsavaṃ lokam āvaset devarājasya ca krīḍāṃ nityakālam avekṣate 19 divase pañcame yas tu prāśnīyād ekabhojanam sadā dvādaśa māsāṃs tu juhvāno jātavedasam 20 alubdhaḥ satyavādī ca brahmaṇyaś cāvihiṃsakaḥ anasūyur apāpastho dvādaśāha phalaṃ labhet 21 jāmbūnadamayaṃ divyaṃ vimānaṃ haṃsalakṣaṇam sūryamālā samābhāsam ārohet pāṇḍuraṃ gṛham 22 āvartanāni catvāri tathā padmāni dvādaśa śarāgniparimāṇaṃ ca tatrāsau vasate sukham 23 divase yas tu ṣaṣṭhe vai muniḥ prāśeta bhojanam sadā dvādaśa māsān vai juhvāno jātavedasam 24 sadā triṣavaṇa snāyī brahma cāry anasūyakaḥ gavāmayasya yajñasya phalaṃ prāpnoty anuttamam 25 agnijvālā samābhāsaṃ haṃsabarhiṇa sevitam śātakumbhamayaṃ yuktaṃ sādhayed yānam uttamam 26 tathaivāpsarasām aṅke prasuptaḥ pratibudhyate nūpurāṇāṃ ninādena mekhalānāṃ ca nisvanaiḥ 27 koṭīsahasraṃ varṣāṇāṃ trīṇi koṭiśatāni ca padmāny aṣṭādaśa tathā patāke dve tathaiva ca 28 ayutāni ca pañcāśad ṛkṣacarma śatasya ca lomnāṃ pramāṇena samaṃ brahmaloke mahīyate 29 divase saptame yas tu prāśnīyād ekabhojanam sadā dvādaśa māsān vai juhvāno jātavedasam 30 sarasvatīṃ gopayāno brahmacaryaṃ samācaran sumanovarṇakaṃ caiva madhu māṃsaṃ ca varjayet 31 puruṣo marutāṃ lokam indralokaṃ ca gacchati tatra tatra ca siddhārtho devakanyābhir uhyate 32 phalaṃ bahu suvarṇasya yajñasya labhate naraḥ saṃkhyām atiguṇāṃ cāpi teṣu lokeṣu modate 33 yas tu saṃvatsaraṃ kṣānto bhuṅkte 'hany aṣṭame naraḥ devakāryaparo nityaṃ juhvāno jātavedasam 34 pauṇḍarīkasya yajñasya phalaṃ prāpnoty anuttamam padmavarṇanibhaṃ caiva vimānam adhirohati 35 kṛṣṇāḥ kanakagauryaś ca nāryaḥ śyāmās tathāparāḥ vayo rūpavilāsinyo labhate nātra saṃśayaḥ 36 yas tu saṃvatsaraṃ bhuṅkte navame navame 'hani sadā dvādaśa māsān vai juhvāno jātavedasam 37 aśvamedhasya yajñasya phalaṃ prāpnoti mānavaḥ puṇḍarīkaprakāśaṃ ca vimānaṃ labhate naraḥ 38 dīptasūryāgnitejobhir divyamālābhir eva ca nīyate rudra kanyābhiḥ so 'ntarikṣaṃ sanātanam 39 aṣṭādaśasahasrāṇi varṣāṇāṃ kalpam eva ca koṭīśatasahasraṃ ca teṣu lokeṣu modate 40 yas tu saṃvatsaraṃ bhuṅkte daśāhe vai gate gate sadā dvādaśa māsān vai juhvāno jātavedasam 41 brahma kanyā niveśe ca sarvabhūtamanohare aśvamedha sahasrasya phalaṃ prāpnoty anuttamam 42 rūpavatyaś ca taṃ kanyā ramayanti sadā naram nīlotpalanibhair varṇai raktotpalanibhais tathā 43 vimānaṃ maṇḍalāvartam āvarta gahanāvṛtam sāgarormi pratīkāśaṃ sādhayed yānam uttamam 44 vicitramaṇimālābhir nāditaṃ śaṅkhapuṣkaraiḥ sphāṭikair vajrasāraiś ca stambhaiḥ sukṛtavedikam ārohati mahad yānaṃ haṃsasārasavāhanam 45 ekādaśe tu divase yaḥ prāpte prāśate haviḥ sadā dvādaśa māsān vai juhvāno jātavedasam 46 parastriyo nābhilaṣed vācātha manasāpi vā anṛtaṃ ca na bhāṣeta mātāpitroḥ kṛte 'pi vā 47 abhigacchen mahādevaṃ vimānasthaṃ mahābalam svayambhuvaṃ ca paśyeta vimānaṃ samupasthitam 48 kumāryaḥ kāñcanābhāsā rūpavatyo nayanti tam rudrāṇāṃ tam adhīvāsaṃ divi divyaṃ manoharam 49 varṣāṇy aparimeyāni yugāntam api cāvaset koṭīśatasahasraṃ ca daśakoṭiśatāni ca 50 rudraṃ nityaṃ praṇamate devadānava saṃmatam sa tasmai darśanaṃ prāpto divase divase bhavet 51 divase dvādaśe yas tu prāpte vai prāśate haviḥ sadā dvādaśa māsān vai sarvamedha phalaṃ labhet 52 ādityair dvādaśais tasya vimānaṃ saṃvidhīyate maṇimuktā pravālaiś ca mahārhair upaśobhitam 53 haṃsamālā parikṣiptaṃ nāgavīthī samākulam mayūraiś cakravākaiś ca kūjadbhir upaśobhitam 54 aṭṭair mahadbhiḥ saṃyuktaṃ brahmaloke pratiṣṭhitam nityam āvasate rājan naranārī samāvṛtam ṛṣir evaṃ mahābhāgas tv aṅgirāḥ prāha dharmavit 55 trayodaśe tu divase yaḥ prāpte prāśate haviḥ sadā dvādaśa māsān vai deva satra phalaṃ labhet 56 raktapadmodayaṃ nāma vimānaṃ sādhayen naraḥ jātarūpaprayuktaṃ ca raktasaṃcaya bhūṣitam 57 devakanyābhir ākīrṇaṃ divyābharaṇabhūṣitam puṇyagandhodayaṃ divyaṃ vāyavyair upaśobhitam 58 tatra śaṅkupatākaṃ ca yugāntaṃ kalpam eva ca ayutāyutaṃ tathā padmaṃ samudraṃ ca tathā vaset 59 gītagandharvaghoṣaiś ca bherī paṇavanisvanaiḥ sadā pramuditas tābhir devakanyābhir īḍyate 60 caturdaśe tu divase yaḥ pūrṇe prāśate haviḥ sadā dvādaśa māsān vai mahāmedha phalaṃ labhet 61 anirdeśya vayo rūpā devakanyāḥ svalaṃkṛtāḥ mṛṣṭataptāṅgada dharā vimānair anuyānti tam 62 kalahaṃsavinirghoṣair nūpurāṇāṃ ca nisvanaiḥ kāñcīnāṃ ca samutkarṣais tatra tatra vibodhyate 63 devakanyā nivāse ca tasmin vasati mānavaḥ jāhnavī vālukākīrṇe pūrṇaṃ saṃvatsaraṃ nara 64 yas tu pakṣe gate bhuṅkte ekabhaktaṃ jitendriyaḥ sadā dādaśa māsāṃs tu juhvāno jātavedasam rājasūya sahasrasya phalaṃ prāpnoty anuttamam 65 yānam ārohate nityaṃ haṃsabarhiṇa sevitam maṇimaṇḍalakaiś citrajātarūpasamāvṛtam 66 divyābharaṇaśobhābhir varastrībhir alaṃkṛtam ekastambhaṃ caturdvāraṃ sapta bhaumaṃ sumaṅgalam vaijayantī sahasraiś ca śobhitaṃ gītanisvanaiḥ 67 divyaṃ divyaguṇopetaṃ vimānam adhirohati maṇimuktā pravālaiś ca bhūṣitaṃ vaidyuta prabham vased yugasahasraṃ ca khaḍgakuñjaravāhanaḥ 68 ṣoḍaśe divase yas tu saṃprāpte prāśate haviḥ sadā dvādaśa māsān vai somayajñaphalaṃ labhet 69 somakanyā nivāseṣu so 'dhyāvasati nityadā saumya gandhānuliptaś ca kāmacāragatir bhavet 70 sudarśanābhir nārībhir madhurābhis tathaiva ca arcyate vai vimānasthaḥ kāmabhogaiś ca sevyate 71 phalaṃ padmaśataprakhyaṃ mahākalpaṃ daśādhikam āvartanāni catvāri sāgare yāty asau naraḥ 72 divase sapta daśame yaḥ prāpte prāśate haviḥ sadā dvādaśa māsān vai juhvāno jātavedasam 73 sthānaṃ vāruṇam aindraṃ ca raudraṃ caivādhigacchati mārutauśanase caiva brahmalokaṃ ca gacchati 74 tatra daivatakanyābhir āsanenopacaryate bhūr bhuvaṃ cāpi deva rṣiṃ viśvarūpam avekṣate 75 tatra devādhidevasya kumāryo ramayanti tam dvātriṃśad rūpadhāriṇyo madhurāḥ samalaṃkṛtāḥ 76 candrādityāv ubhau yāvad gagane carataḥ prabho tāvac caraty asau vīraḥ sudhāmṛtarasāśanaḥ 77 aṣṭādaśe tu divase prāśnīyād ekabhojanam sadā dvādaśa māsān vai sapta lokān sa paśyati 78 rathaiḥ sanandighoṣaiś ca pṛṣṭhataḥ so 'nugamyate devakanyādhirūḍhais tu bhrājamānaiḥ svalaṃkṛtaiḥ 79 vyāghrasiṃhaprayuktaṃ ca meghasvananināditam vimānam uttamaṃ divyaṃ susukhī hy adhirohati 80 tatra kalpasahasraṃ sa kāntābhiḥ saha modate sudhā rasaṃ ca bhuñjīta amṛtopamam uttamam 81 ekonaviṃśe divase yo bhuṅkte ekabhojanam sadā dvādaśa māsān vai sapta lokān sa paśyati 82 uttamaṃ labhate sthānam apsarogaṇasevitam gandharvair upagītaṃ ca vimānaṃ sūryavarcasam 83 tatrāmara varastrībhir modate vigatajvaraḥ divyāmbara dharaḥ śrīmān ayutānāṃ śataṃ samāḥ 84 pūrṇe 'tha divase viṃśe yo bhuṅkte hy ekabhojanam sadā dvādaśa māsāṃs tu satyavādī dhṛtavrataḥ 85 amāṃsāśī brahma cārī sarvabhūtahite rataḥ sa lokān vipulān divyān ādityānām upāśnute 86 gandharvair apsarobhiś ca divyamālyānulepanaiḥ vimānaiḥ kāñcanair divyaiḥ pṛṣṭhataś cānugamyate 87 ekaviṃśe tu divase yo bhuṅkte hy ekabhojanam sadā dvādaśa māsān vai juhvāno jātavedasam 88 lokam auśanasaṃ divyaṃ śakra lokaṃ ca gacchati aśvinor marutāṃ caiva sukheṣv abhirataḥ sadā 89 anabhijñaś ca duḥkhānāṃ vimānavaram āsthitaḥ sevyamāno varastrībhiḥ krīḍaty amaravat prabhuḥ 90 dvāviṃśe divase prāpte yo bhuṅkte hy ekabhojanam sadā dvādaśa māsān vai juhvāno jātavedasam 91 dhṛtimān ahiṃsā nirataḥ satyavāg anasūyakaḥ lokān vasūnām āpnoti divākarasamaprabhaḥ 92 kāmacārī sudhā hāro vimānavaram āsthitaḥ ramate devakanyābhir divyābharaṇabhūṣitaḥ 93 trayoviṃśe tu divase prāśed yas tv ekabhojanam sadā dvādaśa māsāṃs tu mitāhāro jitendriyaḥ 94 vāyor uśanasaś caiva rudra lokaṃ ca gacchati kāmacārī kāmagamaḥ pūjyamāno 'psarogaṇaiḥ 95 anekaguṇaparyantaṃ vimānavaram āsthitaḥ ramate devakanyābhir divyābharaṇabhūṣitaḥ 96 caturviṃśe tu divase yaḥ prāśed ekabhojanam sadā dvādaśa māsān vai juhvāno jātavedasam 97 ādityānām adhīvāse modamāno vasec ciram divyamālyāmbaradharo divyagandhānulepanaḥ 98 vimāne kāñcane divye haṃsayukte manorame ramate devakanyānāṃ sahasrair ayutais tathā 99 pañcaviṃśe tu divase yaḥ prāśed ekabhojanam sadā dvādaśa māsāṃs tu puṣkalaṃ yānam āruhet 100 siṃhavyāghra prayuktaiś ca meghasvananināditaiḥ rathaiḥ sa nandighoṣaiś ca pṛṣṭhataḥ so 'nugamyate 101 devakanyā samārūḍhai rājatair vimalaiḥ śubhaiḥ vimānam uttamaṃ divyam āsthāya sumanoharam 102 tatra kalpasahasraṃ vai vasate strī śatāvṛte sudhā rasaṃ copajīvann amṛtāv upamam uttamam 103 ṣaḍviṃśe divase yas tu prāśnīyād ekabhojanam sadā dvādaśa māsāṃs tu niyato niyatāśanaḥ 104 jitendriyo vītarāgo juhvāno jātavedasam sa prāpnoti mahābhāgaḥ pūmyamāno 'psarogaṇaiḥ 105 saptānāṃ marutāṃ lokān vasūnāṃ cāpi śo 'śnute vimāne sphāṭike divye sarvaratnair alaṃkṛte 106 gandharvair apsarobhiś ca pūjyamānaḥ pramodate dve yugānāṃ sahasre tu divye divyena tejasā 107 saptaviṃśe tu divase yaḥ prāśed ekabhojanam sadā dvādaśa māsāṃs tu juhvāno jātavedasam 108 phalaṃ prāpnoti vipulaṃ devaloke ca pūjyate amṛtāśī vasaṃs tatra sa vitṛptaḥ pramodate 109 devarṣicaritaṃ rājan rājarṣibhir adhiṣṭhitam adhyāvasati divyātmā vimānavaram āsthitaḥ 110 strībhir mano'bhirāmābhī ramamāṇo madotkaṭaḥ yugakaklpa sahasrāṇi trīṇy āvasati vai sukham 111 yo 'ṣṭāviṃśe tu divase prāśnīyād ekabhojanam sadā dvādaśa māsāṃs tu jitātmā vijitendriyaḥ 112 phalaṃ devarṣicaritaṃ vipulaṃ samupāśnute bhogavāṃs tejasā bhāti sahasrāṃśur ivāmalaḥ 113 sukumāryaś ca nāryas taṃ ramamāṇāḥ suvarcasaḥ pīnastanoru jaghanā divyābharaṇabhūṣitāḥ 114 ramayanti manaḥkāntā vimāne sūryasaṃnibhe sarvakāmagame divye kalpāyuta śataṃ samāḥ 115 ekonatriṃśe divase yaḥ prāśed ekabhojanam sadā dvādaśa māsān vai satyavrataparāyaṇaḥ 116 tasya lokāḥ śubhā divyā devarājarṣipūjitāḥ vimānaṃ candra śubhābhaṃ divyaṃ samadhigacchati 117 jātarūpamayaṃ yuktaṃ sarvaratnavibhūṣitam apsarogaṇasaṃpūrṇaṃ gandharvair abhināditam 118 tatra cainaṃ śubhā nāryo divyābharaṇabhūṣitāḥ mano'bhirāmā madhurā ramayanti madotkaṭāḥ 119 bhogavāṃs tejasā yukto vaiśvānarasamaprabhaḥ divyo divyena vapuṣā bhrājamāna ivāmaraḥ 120 vasūnāṃ marutāṃ caiva sādhyānām aśvinos tathā rudrāṇāṃ ca tathā lokān brahmalokaṃ ca gacchati 121 yas tu māse gate bhuṅkte ekabhaktaṃ śamātmakaḥ sadā dvādaśa māsān vai brahmalokam avāpnuyāt 122 sudhā rasakṛtāhāraḥ śrīmān sarvamanoharaḥ tejasā vapuṣā lakṣmyā bhrājate raśmivān iva 123 divyamālyāmbaradharo divyagandhānulepanaḥ sukheṣv abhirato yogī duḥkhānām avijānakaḥ 124 svayaṃprabhābhir nārībhir vimānastho mahīyate rudra devarṣikanyābhiḥ satataṃ cābhipūjyate 125 nānāvidha surūpābhir nānā rāgābhir eva ca nānā madhurabhāṣābhir nānā ratibhir eva ca 126 vimāne nagarākāre sūryavat sūryasaṃnibhe pṛṣṭhataḥ somasaṃkāśe udak caivābhra saṃnibhe 127 dakṣiṇāyāṃ tu raktābhe adhastān nila maṇḍale ūrdhvaṃ citrābhisaṃkāśe naiko vasati pūjitaḥ 128 yāvad varṣasahasraṃ tu jambūdvīpe pravarṣati tāvat saṃvatsarāḥ proktā brahmalokasya dhīmataḥ 129 vipruṣaś caiva yāvantyo nipatanti nabhastalāt varṣāsu varṣatas tāvan nivasaty amaraprabhaḥ 130 māsopavāsī varṣais tu daśabhir svargam uttamam maharṣitvam athāsādya sa śarīragatir bhavet 131 munir dānto jitakrodho jitaśiśnodaraḥ sadā juhvann agnīṃś ca niyataḥ saṃdhyopāsanasevitā 132 bahubhir niyamair evaṃ māsān aśnāti yo naraḥ abhrāvakāśa śīlaś ca tasya vāso nirucyate 133 divaṃ gatvā śarīreṇa svena rājan yathāmaraḥ svargaṃ puṇyaṃ yathākāmam upabhuṅkte yathāvidhi 134 eṣa te bharataśreṣṭha yajñānāṃ vidhir uttamaḥ vyākhyāto hy ānupūrvyeṇa upavāsaphalātmakaḥ 135 daridrair manujaiḥ pārtha prāpyaṃ yajñaphalaṃ yathā upavāsam imaṃ kṛtvā gacchec ca paramāṃ gatim devadvijātipūjāyāṃ rato bharatasattama 136 upavāsavidhis tv eṣa vistareṇa prakīrtitaḥ niyateṣv apramatteṣu śaucavatsu mahātmasu 137 dambhadroha nivṛtteṣu kṛtabuddhiṣu bhārata acaleṣv aprakampeṣu mā te bhūd atra saṃśayaḥ |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 13
Chapter 111
|
1
[य] यद वरं सर्वतीर्थानां तद बरवीहि पितामह यत्र वै परमं शौचं तन मे वयाख्यातुम अर्हसि 2 [भ] सर्वाणि खलु तीर्थानि गुणवन्ति मनीषिणाम यत तु तीर्थं च शौचं च तन मे शृणु समाहितः 3 अगाधे विमले शुद्धे सत्यतॊये धृतिह्रदे सनातव्यं मानसे तीर्थे सत्त्वम आलम्ब्य शाश्वतम 4 तीर्थशौचम अनर्थित्वम आर्दवं सत्यम आर्जवम अहिंसा सर्वभूतानाम आनृशंस्यं दमः शमः 5 निर्ममा निरहंकारा निर्द्वंद्वा निष्परिग्रहाः शुचयस तीर्थभूतास ते ये भैक्षम उपभुञ्जते 6 तत्त्ववित तव अनहंबुद्धिस तीर्थं परमम उच्यते शौचलक्षणम एतत ते सर्वत्रैवान्ववेक्षणम 7 रजस तमः सत्त्वम अथॊ येषां निर्धौतम आत्मनः शौचाशौचे न ते सक्ताः सवकार्यपरिमार्गिणः 8 सर तयागेष्व अभिरताः सर्वज्ञाः सर्वदर्शिनः शौचेन वृत्तशौचार्थास ते तीर्थाः शुचयश च ते 9 नॊदक कलिन्नगात्रस तु सनात इत्य अभिधीयते स सनातॊ यॊ दमस्नातः स बाह्याभ्यन्तरः शुचिः 10 अतीतेष्व अनपेक्षा ये पराप्तेष्व अर्थेषु निर्ममाः शौचम एव परं तेषां येषां नॊत्पद्यते सपृहा 11 परज्ञानं शौचम एवेह शरीरस्य विशेषतः तथा निष किंचनत्वं च मनसश च परसन्नता 12 वृत्तशौचं मनः शौचं तीर्थशौचं परं हितम जञानॊत्पन्नं च यच छौचं तच छौचं परमं मतम 13 मनसाथ परदीपेन बरह्म जञानबलेन च सनाता ये मानसे तीर्थे तज्ज्ञाः कषेत्रज्ञदर्शिनः 14 समारॊपितशौचस तु नित्यं भव समन्वितः केवलंगुण संपन्नः शुचिर एव नरः सदा 15 शरीरस्थानि तीर्थानि परॊक्तान्य एतानि भारत पृथिव्यां यानि तीर्थानि पुण्यानि शृणु तान्य अपि 16 यथा शरीरस्यॊद्देशाः शुचयः परिनिर्मिताः तथा पृथिव्या भागाश च पुण्यानि सलिलानि च 17 परार्थनाच चैव तीर्थस्य सनानाच च पितृतर्पणात धुनन्ति पापं तीर्थेषु पूता यान्ति दिवं सुखम 18 परिग्रहाच च साधूनां पृथिव्याश चैव तेजसा अतीव पुण्यास ते भागाः सलिलस्य च तेजसा 19 मनसश च पृथिव्याश च पुण्यतीर्थास तथापरे उभयॊर एव यः सनातः स सिद्धिं शीघ्रम आप्नुयात 20 यथाबलं करिया हीनं करिया वा बलवर्जिता नेह साधयते कार्यं समायुक्तस तु सिध्यति 21 एवं शरीरशौचेन तीर्थशौचेन चान्विताः ततः सिद्धिम अवाप्नॊति दविविधं शौचम उत्तमम |
1
[y] yad varaṃ sarvatīrthānāṃ tad bravīhi pitāmaha yatra vai paramaṃ śaucaṃ tan me vyākhyātum arhasi 2 [bh] sarvāṇi khalu tīrthāni guṇavanti manīṣiṇām yat tu tīrthaṃ ca śaucaṃ ca tan me śṛṇu samāhitaḥ 3 agādhe vimale śuddhe satyatoye dhṛtihrade snātavyaṃ mānase tīrthe sattvam ālambya śāśvatam 4 tīrthaśaucam anarthitvam ārdavaṃ satyam ārjavam ahiṃsā sarvabhūtānām ānṛśaṃsyaṃ damaḥ śamaḥ 5 nirmamā nirahaṃkārā nirdvaṃdvā niṣparigrahāḥ śucayas tīrthabhūtās te ye bhaikṣam upabhuñjate 6 tattvavit tv anahaṃbuddhis tīrthaṃ paramam ucyate śaucalakṣaṇam etat te sarvatraivānvavekṣaṇam 7 rajas tamaḥ sattvam atho yeṣāṃ nirdhautam ātmanaḥ śaucāśauce na te saktāḥ svakāryaparimārgiṇaḥ 8 sara tyāgeṣv abhiratāḥ sarvajñāḥ sarvadarśinaḥ śaucena vṛttaśaucārthās te tīrthāḥ śucayaś ca te 9 nodaka klinnagātras tu snāta ity abhidhīyate sa snāto yo damasnātaḥ sa bāhyābhyantaraḥ śuciḥ 10 atīteṣv anapekṣā ye prāpteṣv artheṣu nirmamāḥ śaucam eva paraṃ teṣāṃ yeṣāṃ notpadyate spṛhā 11 prajñānaṃ śaucam eveha śarīrasya viśeṣataḥ tathā niṣ kiṃcanatvaṃ ca manasaś ca prasannatā 12 vṛttaśaucaṃ manaḥ śaucaṃ tīrthaśaucaṃ paraṃ hitam jñānotpannaṃ ca yac chaucaṃ tac chaucaṃ paramaṃ matam 13 manasātha pradīpena brahma jñānabalena ca snātā ye mānase tīrthe tajjñāḥ kṣetrajñadarśinaḥ 14 samāropitaśaucas tu nityaṃ bhava samanvitaḥ kevalaṃguṇa saṃpannaḥ śucir eva naraḥ sadā 15 śarīrasthāni tīrthāni proktāny etāni bhārata pṛthivyāṃ yāni tīrthāni puṇyāni śṛṇu tāny api 16 yathā śarīrasyoddeśāḥ śucayaḥ parinirmitāḥ tathā pṛthivyā bhāgāś ca puṇyāni salilāni ca 17 prārthanāc caiva tīrthasya snānāc ca pitṛtarpaṇāt dhunanti pāpaṃ tīrtheṣu pūtā yānti divaṃ sukham 18 parigrahāc ca sādhūnāṃ pṛthivyāś caiva tejasā atīva puṇyās te bhāgāḥ salilasya ca tejasā 19 manasaś ca pṛthivyāś ca puṇyatīrthās tathāpare ubhayor eva yaḥ snātaḥ sa siddhiṃ śīghram āpnuyāt 20 yathābalaṃ kriyā hīnaṃ kriyā vā balavarjitā neha sādhayate kāryaṃ samāyuktas tu sidhyati 21 evaṃ śarīraśaucena tīrthaśaucena cānvitāḥ tataḥ siddhim avāpnoti dvividhaṃ śaucam uttamam |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 13
Chapter 112
|
1
[य] पितामह महाबाहॊ सर्वशास्त्रविशारद शरॊतुम इच्छामि मर्त्यानां संसारविधुम उत्तमम 2 केन वृत्तेन राजेन्द्र वर्तमाना नरा युधि पराप्नुवन्त्य उत्तमं सवर्गं कथं च नरकं नृप 3 मृतं शरीरम उत्सृज्य काष्ठलॊष्ट समं जनाः परयान्त्य अमुं लॊकम इतः कॊ वै तान अनुगच्छति 4 [भ] असाव आयाति भगवान बृहस्पतिर उदारधीः पृच्छैनं सुमहाभागम एतद गुह्यं सनातनम 5 नैतद अन्येन शक्यं हि वक्तुं केन चिद अद्य वै वक्ता बृहस्पतिसमॊ न हय अन्यॊ विद्यते कव चित 6 [व] तयॊः संवदतॊर एवं पार्थ गाङ्गेययॊस तदा आजगाम विशुद्धात्मा भगवान स बृहस्पतिः 7 ततॊ राजा समुत्थाय धृतराष्ट्र पुरॊगमः पूजाम अनुपमां चक्रे सर्वे ते च सभा सदः 8 ततॊ धर्मसुतॊ राजा भगवन्तं बृहस्पतिम उपगम्य यथान्यायं परश्नं पप्रच्छ सुव्रतः 9 [य] भगवन सव धर्मज्ञ सर्वशास्त्रविशारद मर्त्यस्य कः सहायॊ वै पिता माता सुतॊ गुरुः 10 मृतं शरीरम उत्सृज्य काष्ठलॊष्ट समं जनाः गच्छन्त्य अमुत्र लॊकं वै क एनम अनुगच्छति 11 [ब] एकः परसूतॊ राजेन्द्र जन्तुर एकॊ विनश्यति एकस तरति दुर्गाणि गच्छत्य एकश च दुर्गतिम 12 असहायः पिता माता तथा भराता सुतॊ गुरुः जञातिसंबन्धिवर्गश च मित्रवर्गस तथैव च 13 मृतं शरीरम उत्सृज्य काष्ठलॊष्ट समं जनाः मुहूर्तम उपतिष्ठन्ति ततॊ यान्ति पराङ्मुखाः तैस तच छरीरम उत्सृष्टं धर्म एकॊ ऽनुगच्छति 14 तस्माद धर्मः सहायार्थे सेवितव्यः सदा नृभिः पराणी धर्मसमायुक्तॊ नरकायॊपपद्यते 15 तस्मान नयायागतैर अर्थैर धर्मं सेवेत पण्डितः धर्म एकॊ मनुष्याणां सहायः पारलौकिकः 16 लॊभान मॊहाद अनुक्रॊशाद भयाद वाप्य अबहुश्रुतः नरः करॊत्य अकार्याणि परार्थे लॊभमॊहितः 17 धर्मश चार्थश च कामश च तरितयं जीविते फलम एतत तरयम अवाप्तव्यम अधर्मपरिवर्जितम 18 [य] शरुतं भगवतॊ वाक्यं धर्मयुक्तं परं हितम शरीरविचयं जञातुं बुद्धिस तु मम जायते 19 मृतं शरीररहितं सूक्ष्मम अव्यक्ततां गतम अचक्षुर विषयं पराप्तं कथं धर्मॊ ऽनुगच्छति 20 [ब] पृथिवी वायुर आकाशम आपॊ जयॊतिश च पञ्चमम बुद्धिर आत्मा च सहिता धर्मं पश्यन्ति नित्यदा 21 पराणिनाम इह सर्वेषां साक्षिभूतानि चानिशम एतैश च स ह धर्मॊ ऽपि तं जीवम अनुगच्छति 22 तवग अस्थि मांसं शुक्रं च शॊणितं च महामते शरीरं वर्जयन्त्य एते जीवितेन विवर्जितम 23 ततॊ धर्मसमायुक्तः स जीवः सुखम एधते इह लॊके परे चैव किं भूयः कथयामि ते 24 [य] अनुदर्शितं भगवता यथा धर्मॊ ऽनुगच्छति एतत तु जञातुम इच्छामि कथं रेतः परवर्तते 25 [ब] अन्नम अश्नन्ति ये देवाः शरीरस्था नरेश्वर पृथिवी वायुर आकाशम आपॊ जयॊतिर मनस तथा 26 ततस तृप्तेषु राजेन्द्र तेषु भूतेषु पञ्चसु मनःषष्ठेषु शुद्धात्मन रेतः संपद्यते महत 27 ततॊ गर्भः संभवति सत्रीपुंसॊः पार्थ संगमे एतत ते सर्वम आख्यातं किं भूयः शरॊतुम इच्छसि 28 [य] आख्यातम एतद भवता गर्भः संजायते यथा यथा जातस तु पुरुषः परपद्यति तद उच्यताम 29 [ब] आसन्न मात्रः सततं तैर भूतैर अभिभूयते विप्रमुक्तश च तैर भूतैः पुनर यात्य अपरां गतिम स तु भूतसमायुक्तः पराप्नुते जीव एव ह 30 ततॊ ऽसय कर्म पश्यन्ति शुभं वा यदि वाशुभम देवताः पञ्च भूतस्थाः किं भूयः शरॊतुम इच्छसि 31 [य] तवग अस्थि मांसम उत्सृज्य तैश च भूतैर विवर्जितः जीवः स भगवान कवस्थः सुखदुःखे समश्नुते 32 [ब] जीवॊ धर्मसमायुक्तः शीघ्रं रेतस्त्वम आगतः सत्रीणां पुष्पं समासाद्य सूते कालेन भारत 33 यमस्य पुरुषैः कलेशं यमस्य पुरुषैर वधम दुःखं संसारचक्रं च नरः कलेशं च विन्दति 34 इह लॊके च स पराणी जन्मप्रभृति पार्थिव सवकृतं कर्म वै भुङ्क्ते धर्मस्य फलम आश्रितः 35 यदि धर्मं यथाशक्ति जन्मप्रभृति सेवते ततः स पुरुषॊ भूत्वा सेवते नित्यदा सुखम 36 अथान्तरा तु धर्मस्य अधर्मम उपसेवते सुखस्यानन्तरं दुःखं स जीवॊ ऽपय अधिगच्छति 37 अधर्मेण समायुक्तॊ यमस्य विषयं गतः महद दुःखं समासाद्य तिर्यग्यॊनौ परजायते 38 कर्मणा येन येनेह यस्यां यॊनौ परजायते जीवॊ मॊहसमायुक्तस तन मे निगदतः शृणु 39 यद एतद उच्यते शास्त्रे सेतिहासे सच छन्दसि यमस्य विषयं घॊरं मर्त्यॊ लॊकः परपद्यते 40 अधीत्य चतुरॊ वेदान दविजॊ मॊहसमन्वितः पतितात परतिगृह्याथ खरयॊनौ परजायते 41 खरॊ जीवति वर्षाणि दश पञ्च च भारत खरॊ मृतॊ बलीवर्दः सप्त वर्षाणि जीवति 42 बलीवर्दॊ मृतश चापि जायते बरह्मराक्षसः बरह्मरक्षस तु तरीन मासांस ततॊ जायति बराह्मणः 43 पतितं याजयित्वा तु कृमियॊनौ परजायते तत्र जीवति वर्षाणि दश पञ्च च भारत 44 कृमिभावात परमुक्तस तु ततॊ जायति गर्दभः गर्दभः पञ्चवर्षाणि पञ्चवर्षाणि सूकरः शवा वर्षम एकं भवति ततॊ जायति मानवः 45 उपाध्यायस्य यः पापं शिष्यः कुर्याद अबुद्धिमान स जीव इह संसारांस तरीन आप्नॊति न संशयः 46 पराक शवा भवति राजेन्द्र ततः करव्यात ततः खरः ततः परेतः परिक्लिष्टः पश्चाज जायति बराह्मणः 47 मनसापि गुरॊर भार्यां यः शिष्यॊ याति पापकृत सॊ ऽधमान याति संसारान अधर्मेणेह चेतसा 48 शवयॊनौ तु स संभूतस तरीणि वर्षाणि जीवति तत्रापि निधनं पराप्तः कृमियॊनौ परजायते 49 कृमिभावम अनुप्राप्तॊ वर्षम एकं स जीवति ततस तु निधनं पराप्य बरह्मयॊनौ परजायते 50 यदि पुत्रसमं शिष्यं गुरुर हन्याद अकारणे आत्मनः कामकारेण सॊ ऽपि हंसः परजायते 51 पितरं मातरं वापि यस तु पुत्रॊ ऽवमन्यते सॊ ऽपि राजन मृतॊ जन्तुः पूर्वं जायति गर्दभः 52 खरॊ जीवति मासांस तु दश शवा च चतुर्दश बिडालः सप्त मासांस तु ततॊ जायति मानवः 53 माता पितरम आक्रुश्य सारिकः संप्रजायते ताडयित्वा तु ताव एव जायते कच्छपॊ नृप 54 कच्छपॊ दशवर्षाणि तरीणि वर्षाणि शक्यकः वयालॊ भूत्वा तु षण मासांस ततॊ जायति मानुषः 55 भर्तृपिण्डम उपाश्नन यॊ राजद्विष्टानि सेवते सॊ ऽपि मॊहसमापन्नॊ मृतॊ जायति वानरः 56 वानरॊ दशवर्षाणि तरीणि वर्षाणि मूषकः शवा भूत्वा चाथ षण मासांस ततॊ जायति मानुषः 57 नयासापहर्ता तु नरॊ यमस्य विषयं गतः संसाराणां शतं गत्वा कृमियॊनौ परजायते 58 तत्र जीवति वर्षाणि दश पञ्च च भारत दुष्कृतस्य कषयं गत्वा ततॊ जायति मानुषः 59 असूयकॊ नरश चापि मृतॊ जायति शार्ङ्गकः विश्वासहर्ता तु नरॊ मीनॊ जायति दुर्मतिः 60 भूत्वा मीनॊ ऽषट वर्षाणि मृगॊ जायति भारत मृगस तु चतुरॊ मासांस ततश छागः परजायते 61 छागस तु निधनं पराप्य पूर्णे संवत्सरे ततः कीटः संजायते जन्तुस ततॊ जायति मानुषः 62 धान्यान यवांस तिलान माषान कुलत्थान सर्षपांश चणान कलायान अथ मुद्गांश च गॊधूमान अतसीस तथा 63 सस्यस्यान्यस्य हर्ता च मॊहाज जन्तुर अचेतनः स जायते महाराज मूषकॊ निरपत्रपः 64 ततः परेत्य महाराज पुनर जायति सूकरः सूकरॊ जातमात्रस तु रॊगेण मरियते नृप 65 शवा ततॊ जायते मूढः कर्मणा तेन पार्थिव शवा भूत्वा पञ्चवर्षाणि ततॊ जायति मानुषः 66 परदाराभिमर्शं तु कृत्वा जायति वै वृकः शवा सृगालस ततॊ गृध्रॊ वयालः कङ्कॊ बकस तथा 67 भरातुर भार्यां तु दुर्बुद्धिर यॊ धर्षयति मॊहितः पुंस्कॊलिकत्वम आप्नॊति सॊ ऽपि संवत्सरं नृप 68 सखिभार्यां गुरॊर भार्यां राजभार्यां तथैव च परधर्षयित्वा कामाद यॊ मृतॊ जायति सूकरः 69 सूकरः पञ्चवर्षाणि पञ्चवर्षाणि शवाविधः पिपीलकस तु षण मासान कीटः सयान मासम एव च एतान आसाद्य संसारान कृमियॊनौ परजायते 70 तत्र जीवति मासांस तु कृमियॊनौ तरयॊ दश ततॊ ऽधर्मक्षयं कृत्वा पुनर जायति मानुषः 71 उपस्थिते विवाहे तु दाने यज्ञे ऽपि वाभिभॊ मॊहात करॊति यॊ विघ्नं स मृतॊ जायते कृमिः 72 कृमिर जीवति वर्षाणि दश पञ्च च भारत अधर्मस्य कषयं कृत्वा ततॊ जायति मानुषः 73 पूर्वं दत्त्वा तु यः कन्यां दवितीये संप्रयच्छति सॊ ऽपि राजन मृतॊ जन्तुः कृमियॊनौ परजायते 74 तत्र जीवति वर्षाणि तरयॊदश युधिष्ठिर अधर्मसंक्षये युक्तस ततॊ जायति मानुषः 75 देवकार्यम उपाकृत्य पितृकार्यम अथापि च अनिर्वाप्य समश्नन वै ततॊ जायति वायसः 76 वायसॊ दशवर्षाणि ततॊ जायति कुक्कुटः जायते लवकश चापि मासं तस्मात तु मानुषः 77 जयेष्ठं पितृसमं चापि भरातरं यॊ ऽवमन्यते सॊ ऽपि मृत्युम उपागम्य करौञ्चयॊनौ परजायते 78 करौञ्चॊ जीवति मासांस तु दश दवौ सप्त पञ्च च ततॊ निधनम आपन्नॊ मानुषत्वम उपाश्नुते 79 वृषलॊ बराह्मणी गत्वा कृमियॊनौ परजायते तत्रापत्यं समुत्पाद्य ततॊ जायति मूषकः 80 कृतघ्नस तु मृतॊ राजन यमस्य विषयं गतः यमस्य विषये करुद्धैर वधं पराप्नॊति दारुणम 81 पट्टिसं मुद्गरं शूलम अग्निकुम्भं च दारुणम असि पत्रवनं घॊरं वालुकां कूटशाल्मलीम 82 एताश चान्याश च बह्वीः स यमस्य विषयं गतः यातनाः पराप्य तत्रॊग्रास ततॊ वध्यति भारत 83 संसारचक्रम आसाद्य कृमियॊनौ परजायते कृमिर भवति वर्षाणि दश पञ्च च भारत ततॊ गर्भं समासाद्य तत्रैव मरियते शिशुः 84 ततॊ गर्भशतैर जन्तुर बहुभिः संप्रजायते संसारांश च बहून गत्वा ततस तिर्यक परजायते 85 मृतॊ दुःखम अनुप्राप्य बहुवर्षगणान इह अपुनर्भाव संयुक्तस ततः कूर्मः परजायते 86 अशस्त्रं पुरुषं हत्वा स शस्त्रः पुरुषाधमः अर्थार्थी यदि वा वैरी स मृतॊ जायते खरः 87 खरॊ जीवति वर्षे दवे ततः शास्तेण वध्यते स मृतॊ मृगयॊनौ तु नित्यॊद्विग्नॊ ऽभिजायते 88 मृगॊ वध्यति शस्त्रेण गते संवत्सरे तु सः हतॊ मृगस ततॊ मीनः सॊ ऽपि जालेन बध्यते 89 मासे चतुर्थे संप्राप्ते शवापदः संप्रजायते शवापदॊ दशवर्षाणि दवीपी वर्षाणि पञ्च च 90 ततस तु निधनं पराप्तः कालपर्याय चॊदितः अधर्मस्य कषयं कृत्वा ततॊ जायति मानुषः 91 सत्रियं हत्वा तु दुर्बुद्धिर यमस्य विषयं गतः बहून कलेशान समासाद्य संसारांश चैव विंशतिम 92 ततः पश्चान महाराज कृमियॊनौ परजायते कृमिर विंशतिवर्षाणि भूत्वा जायति मानुषः 93 भॊजनं चॊरयित्वा तु मक्षिका जायते नरः मक्षिका संह वशगॊ बहून मासान भवत्य उत ततः पापक्षयं कृत्वा मानुषत्वम अवाप्नुते 94 वाद्यं हृत्वा तु पुरुषॊ मशकः संप्रजायते तथा पिण्याक संमिश्रम अशनं चॊरयेन नरः स जायते बभ्रु समॊ दारुणॊ मूषकॊ नरः 95 लवणं चॊरयित्वा तु चीरी वाकः परजायते दधि हृत्वा बकश चापि पलवॊ मत्स्यान असंस्कृतान 96 चॊरयित्वा पयश चापि बलाका संप्रजायते यस तु चॊरयते तैलं तैलपायी परजायते चॊरयित्वा तु दुर्बुद्धिर मधु दंशः परजायते 97 अयॊ हृत्वा तु दुर्बुद्धिर वायसॊ जायते नरः पायसं चॊरयित्वा तु तित्तिरित्वम अवाप्नुते 98 हृत्वा पैष्टम अपूपं च कुम्भॊलूकः परजायते फलं वा मूलकं हृत्वा अपूपं वा पिपीलिकः 99 कांस्यं हृत्वा तु दुर्बुद्धिर हारीतॊ जायते नरः राजतं भाजनं हृत्वा कपॊतः संप्रजायते 100 हृत्वा तु काञ्चनं भाण्डं कृमियॊनौ परजायते करौञ्चः कार्पासिकं हृत्वा मृतॊ जायति मानवः 101 चॊरयित्वा नरः पट्टं तव आविकं वापि भारत कषौमं च वस्त्रम आदाय शशॊ जन्तुः परजायते 102 वर्णान हृत्वा तु पुरुषॊ मृतॊ जायति बर्हिणः हृत्वा रक्तानि वस्त्राणि जायते जीव जीविकः 103 वर्णकादींस तथा गन्धांश चॊरयित्वा तु मानवः छुच्छुन्दरित्वम आप्नॊति राजँल लॊभपरायणः 104 विश्वासेन तु निक्षिप्तं यॊ निह्नवति मानवः स गतासुर नरस तादृङ मत्स्ययॊनौ परजायते 105 मत्स्ययॊनिम अनुप्राप्य मृतॊ जायति मानुषः मानुषत्वम अनुप्राप्य कषीणायुर उपपद्यते 106 पापानि तु नरः कृत्वा तिर्यग जायति भारत न चात्मनः परमाणं ते धर्मं जानन्ति किं चन 107 ये पापानि नराः कृत्वा निरस्यन्ति वरतैः सदा सुखदुःखसमायुक्ता वयाधितास ते भवन्त्य उत 108 असंवासाः परजायन्ते मलेच्छाश चापि न संशयः नराः पापसमाचारा लॊभमॊहसमन्विताः 109 वर्जयन्ति च पापानि जन्मप्रभृति ये नराः अरॊगा रूपवन्तस ते धनिनश च भवन्त्य उत 110 सत्रियॊ ऽपय एतेन कल्पेन कृत्वा पापम अवाप्नुयुः एतेषाम एव जन्तूनां पत्नीत्वम उपयान्ति ताः 111 परस्वहरणे दॊषाः सर्व एव परकीर्तिताः एतद वै लेश मात्रेण कथितं ते मयानघ अपरस्मिन कथा यॊगे भूयः शरॊष्यसि भारत 112 एतन मया महाराज बरह्मणॊ वदतः पुरा सुरर्षीणां शरुतं मध्ये पृष्टश चापि यथातथम 113 मयापि तव कार्त्स्न्येन यथावद अनुवर्णितम एतच छरुत्वा महाराज धर्मे कुरु मनः सदा |
1
[y] pitāmaha mahābāho sarvaśāstraviśārada śrotum icchāmi martyānāṃ saṃsāravidhum uttamam 2 kena vṛttena rājendra vartamānā narā yudhi prāpnuvanty uttamaṃ svargaṃ kathaṃ ca narakaṃ nṛpa 3 mṛtaṃ śarīram utsṛjya kāṣṭhaloṣṭa samaṃ janāḥ prayānty amuṃ lokam itaḥ ko vai tān anugacchati 4 [bh] asāv āyāti bhagavān bṛhaspatir udāradhīḥ pṛcchainaṃ sumahābhāgam etad guhyaṃ sanātanam 5 naitad anyena śakyaṃ hi vaktuṃ kena cid adya vai vaktā bṛhaspatisamo na hy anyo vidyate kva cit 6 [v] tayoḥ saṃvadator evaṃ pārtha gāṅgeyayos tadā ājagāma viśuddhātmā bhagavān sa bṛhaspatiḥ 7 tato rājā samutthāya dhṛtarāṣṭra purogamaḥ pūjām anupamāṃ cakre sarve te ca sabhā sadaḥ 8 tato dharmasuto rājā bhagavantaṃ bṛhaspatim upagamya yathānyāyaṃ praśnaṃ papraccha suvrataḥ 9 [y] bhagavan sava dharmajña sarvaśāstraviśārada martyasya kaḥ sahāyo vai pitā mātā suto guruḥ 10 mṛtaṃ śarīram utsṛjya kāṣṭhaloṣṭa samaṃ janāḥ gacchanty amutra lokaṃ vai ka enam anugacchati 11 [b] ekaḥ prasūto rājendra jantur eko vinaśyati ekas tarati durgāṇi gacchaty ekaś ca durgatim 12 asahāyaḥ pitā mātā tathā bhrātā suto guruḥ jñātisaṃbandhivargaś ca mitravargas tathaiva ca 13 mṛtaṃ śarīram utsṛjya kāṣṭhaloṣṭa samaṃ janāḥ muhūrtam upatiṣṭhanti tato yānti parāṅmukhāḥ tais tac charīram utsṛṣṭaṃ dharma eko 'nugacchati 14 tasmād dharmaḥ sahāyārthe sevitavyaḥ sadā nṛbhiḥ prāṇī dharmasamāyukto narakāyopapadyate 15 tasmān nyāyāgatair arthair dharmaṃ seveta paṇḍitaḥ dharma eko manuṣyāṇāṃ sahāyaḥ pāralaukikaḥ 16 lobhān mohād anukrośād bhayād vāpy abahuśrutaḥ naraḥ karoty akāryāṇi parārthe lobhamohitaḥ 17 dharmaś cārthaś ca kāmaś ca tritayaṃ jīvite phalam etat trayam avāptavyam adharmaparivarjitam 18 [y] śrutaṃ bhagavato vākyaṃ dharmayuktaṃ paraṃ hitam śarīravicayaṃ jñātuṃ buddhis tu mama jāyate 19 mṛtaṃ śarīrarahitaṃ sūkṣmam avyaktatāṃ gatam acakṣur viṣayaṃ prāptaṃ kathaṃ dharmo 'nugacchati 20 [b] pṛthivī vāyur ākāśam āpo jyotiś ca pañcamam buddhir ātmā ca sahitā dharmaṃ paśyanti nityadā 21 prāṇinām iha sarveṣāṃ sākṣibhūtāni cāniśam etaiś ca sa ha dharmo 'pi taṃ jīvam anugacchati 22 tvag asthi māṃsaṃ śukraṃ ca śoṇitaṃ ca mahāmate śarīraṃ varjayanty ete jīvitena vivarjitam 23 tato dharmasamāyuktaḥ sa jīvaḥ sukham edhate iha loke pare caiva kiṃ bhūyaḥ kathayāmi te 24 [y] anudarśitaṃ bhagavatā yathā dharmo 'nugacchati etat tu jñātum icchāmi kathaṃ retaḥ pravartate 25 [b] annam aśnanti ye devāḥ śarīrasthā nareśvara pṛthivī vāyur ākāśam āpo jyotir manas tathā 26 tatas tṛpteṣu rājendra teṣu bhūteṣu pañcasu manaḥṣaṣṭheṣu śuddhātman retaḥ saṃpadyate mahat 27 tato garbhaḥ saṃbhavati strīpuṃsoḥ pārtha saṃgame etat te sarvam ākhyātaṃ kiṃ bhūyaḥ śrotum icchasi 28 [y] ākhyātam etad bhavatā garbhaḥ saṃjāyate yathā yathā jātas tu puruṣaḥ prapadyati tad ucyatām 29 [b] āsanna mātraḥ satataṃ tair bhūtair abhibhūyate vipramuktaś ca tair bhūtaiḥ punar yāty aparāṃ gatim sa tu bhūtasamāyuktaḥ prāpnute jīva eva ha 30 tato 'sya karma paśyanti śubhaṃ vā yadi vāśubham devatāḥ pañca bhūtasthāḥ kiṃ bhūyaḥ śrotum icchasi 31 [y] tvag asthi māṃsam utsṛjya taiś ca bhūtair vivarjitaḥ jīvaḥ sa bhagavān kvasthaḥ sukhaduḥkhe samaśnute 32 [b] jīvo dharmasamāyuktaḥ śīghraṃ retastvam āgataḥ strīṇāṃ puṣpaṃ samāsādya sūte kālena bhārata 33 yamasya puruṣaiḥ kleśaṃ yamasya puruṣair vadham duḥkhaṃ saṃsāracakraṃ ca naraḥ kleśaṃ ca vindati 34 iha loke ca sa prāṇī janmaprabhṛti pārthiva svakṛtaṃ karma vai bhuṅkte dharmasya phalam āśritaḥ 35 yadi dharmaṃ yathāśakti janmaprabhṛti sevate tataḥ sa puruṣo bhūtvā sevate nityadā sukham 36 athāntarā tu dharmasya adharmam upasevate sukhasyānantaraṃ duḥkhaṃ sa jīvo 'py adhigacchati 37 adharmeṇa samāyukto yamasya viṣayaṃ gataḥ mahad duḥkhaṃ samāsādya tiryagyonau prajāyate 38 karmaṇā yena yeneha yasyāṃ yonau prajāyate jīvo mohasamāyuktas tan me nigadataḥ śṛṇu 39 yad etad ucyate śāstre setihāse sac chandasi yamasya viṣayaṃ ghoraṃ martyo lokaḥ prapadyate 40 adhītya caturo vedān dvijo mohasamanvitaḥ patitāt pratigṛhyātha kharayonau prajāyate 41 kharo jīvati varṣāṇi daśa pañca ca bhārata kharo mṛto balīvardaḥ sapta varṣāṇi jīvati 42 balīvardo mṛtaś cāpi jāyate brahmarākṣasaḥ brahmarakṣas tu trīn māsāṃs tato jāyati brāhmaṇaḥ 43 patitaṃ yājayitvā tu kṛmiyonau prajāyate tatra jīvati varṣāṇi daśa pañca ca bhārata 44 kṛmibhāvāt pramuktas tu tato jāyati gardabhaḥ gardabhaḥ pañcavarṣāṇi pañcavarṣāṇi sūkaraḥ śvā varṣam ekaṃ bhavati tato jāyati mānavaḥ 45 upādhyāyasya yaḥ pāpaṃ śiṣyaḥ kuryād abuddhimān sa jīva iha saṃsārāṃs trīn āpnoti na saṃśayaḥ 46 prāk śvā bhavati rājendra tataḥ kravyāt tataḥ kharaḥ tataḥ pretaḥ parikliṣṭaḥ paścāj jāyati brāhmaṇaḥ 47 manasāpi guror bhāryāṃ yaḥ śiṣyo yāti pāpakṛt so 'dhamān yāti saṃsārān adharmeṇeha cetasā 48 śvayonau tu sa saṃbhūtas trīṇi varṣāṇi jīvati tatrāpi nidhanaṃ prāptaḥ kṛmiyonau prajāyate 49 kṛmibhāvam anuprāpto varṣam ekaṃ sa jīvati tatas tu nidhanaṃ prāpya brahmayonau prajāyate 50 yadi putrasamaṃ śiṣyaṃ gurur hanyād akāraṇe ātmanaḥ kāmakāreṇa so 'pi haṃsaḥ prajāyate 51 pitaraṃ mātaraṃ vāpi yas tu putro 'vamanyate so 'pi rājan mṛto jantuḥ pūrvaṃ jāyati gardabhaḥ 52 kharo jīvati māsāṃs tu daśa śvā ca caturdaśa biḍālaḥ sapta māsāṃs tu tato jāyati mānavaḥ 53 mātā pitaram ākruśya sārikaḥ saṃprajāyate tāḍayitvā tu tāv eva jāyate kacchapo nṛpa 54 kacchapo daśavarṣāṇi trīṇi varṣāṇi śakyakaḥ vyālo bhūtvā tu ṣaṇ māsāṃs tato jāyati mānuṣaḥ 55 bhartṛpiṇḍam upāśnan yo rājadviṣṭāni sevate so 'pi mohasamāpanno mṛto jāyati vānaraḥ 56 vānaro daśavarṣāṇi trīṇi varṣāṇi mūṣakaḥ śvā bhūtvā cātha ṣaṇ māsāṃs tato jāyati mānuṣaḥ 57 nyāsāpahartā tu naro yamasya viṣayaṃ gataḥ saṃsārāṇāṃ śataṃ gatvā kṛmiyonau prajāyate 58 tatra jīvati varṣāṇi daśa pañca ca bhārata duṣkṛtasya kṣayaṃ gatvā tato jāyati mānuṣaḥ 59 asūyako naraś cāpi mṛto jāyati śārṅgakaḥ viśvāsahartā tu naro mīno jāyati durmatiḥ 60 bhūtvā mīno 'ṣṭa varṣāṇi mṛgo jāyati bhārata mṛgas tu caturo māsāṃs tataś chāgaḥ prajāyate 61 chāgas tu nidhanaṃ prāpya pūrṇe saṃvatsare tataḥ kīṭaḥ saṃjāyate jantus tato jāyati mānuṣaḥ 62 dhānyān yavāṃs tilān māṣān kulatthān sarṣapāṃś caṇān kalāyān atha mudgāṃś ca godhūmān atasīs tathā 63 sasyasyānyasya hartā ca mohāj jantur acetanaḥ sa jāyate mahārāja mūṣako nirapatrapaḥ 64 tataḥ pretya mahārāja punar jāyati sūkaraḥ sūkaro jātamātras tu rogeṇa mriyate nṛpa 65 śvā tato jāyate mūḍhaḥ karmaṇā tena pārthiva śvā bhūtvā pañcavarṣāṇi tato jāyati mānuṣaḥ 66 paradārābhimarśaṃ tu kṛtvā jāyati vai vṛkaḥ śvā sṛgālas tato gṛdhro vyālaḥ kaṅko bakas tathā 67 bhrātur bhāryāṃ tu durbuddhir yo dharṣayati mohitaḥ puṃskolikatvam āpnoti so 'pi saṃvatsaraṃ nṛpa 68 sakhibhāryāṃ guror bhāryāṃ rājabhāryāṃ tathaiva ca pradharṣayitvā kāmād yo mṛto jāyati sūkaraḥ 69 sūkaraḥ pañcavarṣāṇi pañcavarṣāṇi śvāvidhaḥ pipīlakas tu ṣaṇ māsān kīṭaḥ syān māsam eva ca etān āsādya saṃsārān kṛmiyonau prajāyate 70 tatra jīvati māsāṃs tu kṛmiyonau trayo daśa tato 'dharmakṣayaṃ kṛtvā punar jāyati mānuṣaḥ 71 upasthite vivāhe tu dāne yajñe 'pi vābhibho mohāt karoti yo vighnaṃ sa mṛto jāyate kṛmiḥ 72 kṛmir jīvati varṣāṇi daśa pañca ca bhārata adharmasya kṣayaṃ kṛtvā tato jāyati mānuṣaḥ 73 pūrvaṃ dattvā tu yaḥ kanyāṃ dvitīye saṃprayacchati so 'pi rājan mṛto jantuḥ kṛmiyonau prajāyate 74 tatra jīvati varṣāṇi trayodaśa yudhiṣṭhira adharmasaṃkṣaye yuktas tato jāyati mānuṣaḥ 75 devakāryam upākṛtya pitṛkāryam athāpi ca anirvāpya samaśnan vai tato jāyati vāyasaḥ 76 vāyaso daśavarṣāṇi tato jāyati kukkuṭaḥ jāyate lavakaś cāpi māsaṃ tasmāt tu mānuṣaḥ 77 jyeṣṭhaṃ pitṛsamaṃ cāpi bhrātaraṃ yo 'vamanyate so 'pi mṛtyum upāgamya krauñcayonau prajāyate 78 krauñco jīvati māsāṃs tu daśa dvau sapta pañca ca tato nidhanam āpanno mānuṣatvam upāśnute 79 vṛṣalo brāhmaṇī gatvā kṛmiyonau prajāyate tatrāpatyaṃ samutpādya tato jāyati mūṣakaḥ 80 kṛtaghnas tu mṛto rājan yamasya viṣayaṃ gataḥ yamasya viṣaye kruddhair vadhaṃ prāpnoti dāruṇam 81 paṭṭisaṃ mudgaraṃ śūlam agnikumbhaṃ ca dāruṇam asi patravanaṃ ghoraṃ vālukāṃ kūṭaśālmalīm 82 etāś cānyāś ca bahvīḥ sa yamasya viṣayaṃ gataḥ yātanāḥ prāpya tatrogrās tato vadhyati bhārata 83 saṃsāracakram āsādya kṛmiyonau prajāyate kṛmir bhavati varṣāṇi daśa pañca ca bhārata tato garbhaṃ samāsādya tatraiva mriyate śiśuḥ 84 tato garbhaśatair jantur bahubhiḥ saṃprajāyate saṃsārāṃś ca bahūn gatvā tatas tiryak prajāyate 85 mṛto duḥkham anuprāpya bahuvarṣagaṇān iha apunarbhāva saṃyuktas tataḥ kūrmaḥ prajāyate 86 aśastraṃ puruṣaṃ hatvā sa śastraḥ puruṣādhamaḥ arthārthī yadi vā vairī sa mṛto jāyate kharaḥ 87 kharo jīvati varṣe dve tataḥ śāsteṇa vadhyate sa mṛto mṛgayonau tu nityodvigno 'bhijāyate 88 mṛgo vadhyati śastreṇa gate saṃvatsare tu saḥ hato mṛgas tato mīnaḥ so 'pi jālena badhyate 89 māse caturthe saṃprāpte śvāpadaḥ saṃprajāyate śvāpado daśavarṣāṇi dvīpī varṣāṇi pañca ca 90 tatas tu nidhanaṃ prāptaḥ kālaparyāya coditaḥ adharmasya kṣayaṃ kṛtvā tato jāyati mānuṣaḥ 91 striyaṃ hatvā tu durbuddhir yamasya viṣayaṃ gataḥ bahūn kleśān samāsādya saṃsārāṃś caiva viṃśatim 92 tataḥ paścān mahārāja kṛmiyonau prajāyate kṛmir viṃśativarṣāṇi bhūtvā jāyati mānuṣaḥ 93 bhojanaṃ corayitvā tu makṣikā jāyate naraḥ makṣikā saṃha vaśago bahūn māsān bhavaty uta tataḥ pāpakṣayaṃ kṛtvā mānuṣatvam avāpnute 94 vādyaṃ hṛtvā tu puruṣo maśakaḥ saṃprajāyate tathā piṇyāka saṃmiśram aśanaṃ corayen naraḥ sa jāyate babhru samo dāruṇo mūṣako naraḥ 95 lavaṇaṃ corayitvā tu cīrī vākaḥ prajāyate dadhi hṛtvā bakaś cāpi plavo matsyān asaṃskṛtān 96 corayitvā payaś cāpi balākā saṃprajāyate yas tu corayate tailaṃ tailapāyī prajāyate corayitvā tu durbuddhir madhu daṃśaḥ prajāyate 97 ayo hṛtvā tu durbuddhir vāyaso jāyate naraḥ pāyasaṃ corayitvā tu tittiritvam avāpnute 98 hṛtvā paiṣṭam apūpaṃ ca kumbholūkaḥ prajāyate phalaṃ vā mūlakaṃ hṛtvā apūpaṃ vā pipīlikaḥ 99 kāṃsyaṃ hṛtvā tu durbuddhir hārīto jāyate naraḥ rājataṃ bhājanaṃ hṛtvā kapotaḥ saṃprajāyate 100 hṛtvā tu kāñcanaṃ bhāṇḍaṃ kṛmiyonau prajāyate krauñcaḥ kārpāsikaṃ hṛtvā mṛto jāyati mānavaḥ 101 corayitvā naraḥ paṭṭaṃ tv āvikaṃ vāpi bhārata kṣaumaṃ ca vastram ādāya śaśo jantuḥ prajāyate 102 varṇān hṛtvā tu puruṣo mṛto jāyati barhiṇaḥ hṛtvā raktāni vastrāṇi jāyate jīva jīvikaḥ 103 varṇakādīṃs tathā gandhāṃś corayitvā tu mānavaḥ chucchundaritvam āpnoti rājaṁl lobhaparāyaṇaḥ 104 viśvāsena tu nikṣiptaṃ yo nihnavati mānavaḥ sa gatāsur naras tādṛṅ matsyayonau prajāyate 105 matsyayonim anuprāpya mṛto jāyati mānuṣaḥ mānuṣatvam anuprāpya kṣīṇāyur upapadyate 106 pāpāni tu naraḥ kṛtvā tiryag jāyati bhārata na cātmanaḥ pramāṇaṃ te dharmaṃ jānanti kiṃ cana 107 ye pāpāni narāḥ kṛtvā nirasyanti vrataiḥ sadā sukhaduḥkhasamāyuktā vyādhitās te bhavanty uta 108 asaṃvāsāḥ prajāyante mlecchāś cāpi na saṃśayaḥ narāḥ pāpasamācārā lobhamohasamanvitāḥ 109 varjayanti ca pāpāni janmaprabhṛti ye narāḥ arogā rūpavantas te dhaninaś ca bhavanty uta 110 striyo 'py etena kalpena kṛtvā pāpam avāpnuyuḥ eteṣām eva jantūnāṃ patnītvam upayānti tāḥ 111 parasvaharaṇe doṣāḥ sarva eva prakīrtitāḥ etad vai leśa mātreṇa kathitaṃ te mayānagha aparasmin kathā yoge bhūyaḥ śroṣyasi bhārata 112 etan mayā mahārāja brahmaṇo vadataḥ purā surarṣīṇāṃ śrutaṃ madhye pṛṣṭaś cāpi yathātatham 113 mayāpi tava kārtsnyena yathāvad anuvarṇitam etac chrutvā mahārāja dharme kuru manaḥ sadā |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 13
Chapter 113
|
1
[य] अधर्मस्य गतिर बरह्मन कथिता मे तवयानघ धर्मस्य तु गतिं शरॊतुम इच्छामि वदतां वर कृत्वा कर्माणि पापानि कथं यान्ति शुभां गतिम 2 [बृहस्पति] कृत्वा पापानि कर्माणि अधर्मवशम आगतः मनसा विपरीतेन निरयं परतिपद्यते 3 मॊहाद अधर्मं यः कृत्वा पुनः समनुतप्यते मनः समाधिसंयुक्तॊ न स सेवेत दुष्कृतम 4 यथा यथा नरः सम्यग अधर्मम अनुभाषते समाहितेन मनसा विमुच्यति तथा तथा भुजंग इति निर्मॊकात पूर्वभुक्ताज जरान्वितात 5 अदत्त्वापि परदानानि विविधानि समाहितः मनः समाधिसंयुक्तः सुगतिं परतिपद्यते 6 परदानानि तु वक्ष्यामि यानि दत्त्वा युधिष्ठिर नरः कृत्वाप्य अकार्याणि तदा धर्मेण युज्यते 7 सर्वेषाम एव दानानाम अन्नं शरेष्ठम उदाहृतम पूर्वम अन्नं परदातव्यम ऋजुना धर्मम इच्छता 8 पराणा हय अन्नं मनुष्याणां तस्माज जन्तुश च जायते अन्ने परतिष्ठिता लॊकास तस्माद अन्नं परकाशते 9 अन्नम एव परशंसन्ति देवर्षिपितृमानवाः अन्नस्य हि परदानेन सवर्गम आप्नॊति कौशिकः 10 नयायलब्धं परदातव्यं दविजेभ्यॊ हय अन्नम उत्तमम सवाध्यायसमुपेतेभ्यः परहृष्टेनान्तरात्मना 11 यस्य हय अन्नम उपाश्नन्ति बराह्मणानां शता दश हृष्टेन मनसा दत्तं न स तिर्यग्गतिर भवेत 12 बराह्मणानां सहस्राणि दश भॊज्यनरर्षभ नरॊ ऽधर्मात परमुच्येत पपेष्व अभिरतः सदा 13 भैक्षेणान्नं समाहृत्य विप्रॊ वेद पुरस्कृतः सवाध्यायनिरते विप्रे दत्त्वेह सुखम एधते 14 अहिंसन बराह्मणं नित्यं नयायेन परिपाल्य च कषत्रियस तरसा पराप्तम अन्नं यॊ वै परयच्छति 15 दविजेभ्यॊ वेदवृद्धेभ्यः परयतः सुसमाहितः तेनापॊहति धर्मात्मा दुष्कृतं कर्म पाण्डव 16 षड्भागपरिशुद्धं च कृषेर भागम उपार्जितम वैश्यॊ ददद दविजातिभ्यः पापेभ्यः परिमुच्यते 17 अवाप्य पराणसंदेहं कार्कश्येन समार्जितम अन्नं दत्त्व दविजातिभ्यः शूद्रः पापात परमुच्यते 18 औरसेन बलेनान्नम अर्जयित्वाविहिंसकः यः परयच्छति विप्रेभ्यॊ न स दुर्गाणि सेवते 19 नयायेनावाप्तम अन्नं तु नरॊ लॊभविवर्जितः दविजेभ्यॊ वेद वृद्धेभ्यॊ दत्त्व पापात परमुच्यते 20 अन्नम ऊर्जः करं लॊके दत्त्वॊर्जस्वी भवेन नरः सतां पन्थानम आश्रित्य सर्वपापात परमुच्यते 21 दानकृद्भिः कृतः पन्था येन यान्ति मनीषिणः ते सम पराणस्य दातारस तेभ्यॊ धर्मः सनातनः 22 सर्वावस्थ मनुष्येण नयायेनान्नम उपार्जितम कार्यं पात्रगतं नित्यम अन्नं हि परमा गतिः 23 अन्नस्य हि परदानेन नरॊ दुर्गं न सेवते तस्माद अन्नं परदातव्यम अन्याय परिवर्जितम 24 यतेद बराह्मण पूर्वं हि भॊक्तुम अन्नं गृही सदा अवन्ध्यं दिवसं कुर्याद अन्नदानेन मानवः 25 भॊजयित्वा दशशतं नरॊ वेद विदां नृप नयायविद धर्मविदुषाम इतिहासविदां तथा 26 न याति नरकं घॊरं संसारांश च न सेवते सर्वकामसमायुक्तः परेत्य चाप्य अश्नुते फलम 27 एवं सुखसमायुक्तॊ रमते विगतज्वरः रूपवान कीर्तिमांश चैव धनवांश चॊपपद्यते 28 एतत ते सर्वम आख्यातम अन्नदानफलं महत मूलम एतद धि धर्माणां परदानस्य च भारत |
1
[y] adharmasya gatir brahman kathitā me tvayānagha dharmasya tu gatiṃ śrotum icchāmi vadatāṃ vara kṛtvā karmāṇi pāpāni kathaṃ yānti śubhāṃ gatim 2 [bṛhaspati] kṛtvā pāpāni karmāṇi adharmavaśam āgataḥ manasā viparītena nirayaṃ pratipadyate 3 mohād adharmaṃ yaḥ kṛtvā punaḥ samanutapyate manaḥ samādhisaṃyukto na sa seveta duṣkṛtam 4 yathā yathā naraḥ samyag adharmam anubhāṣate samāhitena manasā vimucyati tathā tathā bhujaṃga iti nirmokāt pūrvabhuktāj jarānvitāt 5 adattvāpi pradānāni vividhāni samāhitaḥ manaḥ samādhisaṃyuktaḥ sugatiṃ pratipadyate 6 pradānāni tu vakṣyāmi yāni dattvā yudhiṣṭhira naraḥ kṛtvāpy akāryāṇi tadā dharmeṇa yujyate 7 sarveṣām eva dānānām annaṃ śreṣṭham udāhṛtam pūrvam annaṃ pradātavyam ṛjunā dharmam icchatā 8 prāṇā hy annaṃ manuṣyāṇāṃ tasmāj jantuś ca jāyate anne pratiṣṭhitā lokās tasmād annaṃ prakāśate 9 annam eva praśaṃsanti devarṣipitṛmānavāḥ annasya hi pradānena svargam āpnoti kauśikaḥ 10 nyāyalabdhaṃ pradātavyaṃ dvijebhyo hy annam uttamam svādhyāyasamupetebhyaḥ prahṛṣṭenāntarātmanā 11 yasya hy annam upāśnanti brāhmaṇānāṃ śatā daśa hṛṣṭena manasā dattaṃ na sa tiryaggatir bhavet 12 brāhmaṇānāṃ sahasrāṇi daśa bhojyanararṣabha naro 'dharmāt pramucyeta papeṣv abhirataḥ sadā 13 bhaikṣeṇānnaṃ samāhṛtya vipro veda puraskṛtaḥ svādhyāyanirate vipre dattveha sukham edhate 14 ahiṃsan brāhmaṇaṃ nityaṃ nyāyena paripālya ca kṣatriyas tarasā prāptam annaṃ yo vai prayacchati 15 dvijebhyo vedavṛddhebhyaḥ prayataḥ susamāhitaḥ tenāpohati dharmātmā duṣkṛtaṃ karma pāṇḍava 16 ṣaḍbhāgapariśuddhaṃ ca kṛṣer bhāgam upārjitam vaiśyo dadad dvijātibhyaḥ pāpebhyaḥ parimucyate 17 avāpya prāṇasaṃdehaṃ kārkaśyena samārjitam annaṃ dattva dvijātibhyaḥ śūdraḥ pāpāt pramucyate 18 aurasena balenānnam arjayitvāvihiṃsakaḥ yaḥ prayacchati viprebhyo na sa durgāṇi sevate 19 nyāyenāvāptam annaṃ tu naro lobhavivarjitaḥ dvijebhyo veda vṛddhebhyo dattva pāpāt pramucyate 20 annam ūrjaḥ karaṃ loke dattvorjasvī bhaven naraḥ satāṃ panthānam āśritya sarvapāpāt pramucyate 21 dānakṛdbhiḥ kṛtaḥ panthā yena yānti manīṣiṇaḥ te sma prāṇasya dātāras tebhyo dharmaḥ sanātanaḥ 22 sarvāvastha manuṣyeṇa nyāyenānnam upārjitam kāryaṃ pātragataṃ nityam annaṃ hi paramā gatiḥ 23 annasya hi pradānena naro durgaṃ na sevate tasmād annaṃ pradātavyam anyāya parivarjitam 24 yated brāhmaṇa pūrvaṃ hi bhoktum annaṃ gṛhī sadā avandhyaṃ divasaṃ kuryād annadānena mānavaḥ 25 bhojayitvā daśaśataṃ naro veda vidāṃ nṛpa nyāyavid dharmaviduṣām itihāsavidāṃ tathā 26 na yāti narakaṃ ghoraṃ saṃsārāṃś ca na sevate sarvakāmasamāyuktaḥ pretya cāpy aśnute phalam 27 evaṃ sukhasamāyukto ramate vigatajvaraḥ rūpavān kīrtimāṃś caiva dhanavāṃś copapadyate 28 etat te sarvam ākhyātam annadānaphalaṃ mahat mūlam etad dhi dharmāṇāṃ pradānasya ca bhārata |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 13
Chapter 114
|
1
[य] अहिंसा वैदिकं कर्म धयानम इन्द्रियसंयमः तपॊ ऽथ गुरुशुश्रूषा किं शरेयः पुरषं परति 2 [ब] सर्वाण्य एतानि धर्मस्य पृथग दवाराणि सर्वशः शृणु संकीर्त्यमानानि षड एव भरतर्षभ 3 हन्त निःश्रेयसं जन्तॊर अहं वक्ष्याम्य अनुत्तमम अहिंसापाश्रयं धर्मं यः साधयति वै नरः 4 तरीन दॊषान सर्वभूतेषु निधाय पुरुषः सदा कामक्रॊधौ च संयम्य ततः सिद्धिम अवाप्नुते 5 अहिंसकानि भूतानि दण्डेन विनिहन्ति यः आत्मनः सुखम अन्विच्छन न स परेत्य सुभी भवेत 6 आत्मॊपमश च भूतेषु यॊ वै भवति पूरुषः नयस्तदण्डॊ जितक्रॊधः स परेत्य सुखम एधते 7 सर्वभूतात्मभूतस्य सर्वभूतानि पश्यतः देवापि मार्गे मुह्यन्ति अपदस्य पदैषिणः 8 न तत्परस्य संदद्यात परतिकूलं यद आत्मनः एष संक्षेपतॊ धर्मः कामाद अन्यः परवर्तते 9 परत्याख्याने च दाने च सुखदुःखे परियाप्रिये आत्मौपम्येन पुरुषः समाधिम अधिगच्छति 10 यथा परः परक्रमते ऽपरेषु; तथापरः परक्रमते परस्मिन एषैव ते ऽसतूपमा जीवलॊके; यथा धर्मॊ नैपुणेनॊपदिष्टः 11 [व] इत्य उक्त्वा तं सुरगुरुर धर्मराजं युधिष्ठिरम दिवम आचक्रमे धीमान पश्यताम एव नस तदा |
1
[y] ahiṃsā vaidikaṃ karma dhyānam indriyasaṃyamaḥ tapo 'tha guruśuśrūṣā kiṃ śreyaḥ puraṣaṃ prati 2 [b] sarvāṇy etāni dharmasya pṛthag dvārāṇi sarvaśaḥ śṛṇu saṃkīrtyamānāni ṣaḍ eva bharatarṣabha 3 hanta niḥśreyasaṃ jantor ahaṃ vakṣyāmy anuttamam ahiṃsāpāśrayaṃ dharmaṃ yaḥ sādhayati vai naraḥ 4 trīn doṣān sarvabhūteṣu nidhāya puruṣaḥ sadā kāmakrodhau ca saṃyamya tataḥ siddhim avāpnute 5 ahiṃsakāni bhūtāni daṇḍena vinihanti yaḥ ātmanaḥ sukham anvicchan na sa pretya subhī bhavet 6 ātmopamaś ca bhūteṣu yo vai bhavati pūruṣaḥ nyastadaṇḍo jitakrodhaḥ sa pretya sukham edhate 7 sarvabhūtātmabhūtasya sarvabhūtāni paśyataḥ devāpi mārge muhyanti apadasya padaiṣiṇaḥ 8 na tatparasya saṃdadyāt pratikūlaṃ yad ātmanaḥ eṣa saṃkṣepato dharmaḥ kāmād anyaḥ pravartate 9 pratyākhyāne ca dāne ca sukhaduḥkhe priyāpriye ātmaupamyena puruṣaḥ samādhim adhigacchati 10 yathā paraḥ prakramate 'pareṣu; tathāparaḥ prakramate parasmin eṣaiva te 'stūpamā jīvaloke; yathā dharmo naipuṇenopadiṣṭaḥ 11 [v] ity uktvā taṃ suragurur dharmarājaṃ yudhiṣṭhiram divam ācakrame dhīmān paśyatām eva nas tadā |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 13
Chapter 115
|
1
[व] ततॊ युधिष्ठिरॊ राजा शरतल्पे पितामहम पुनर एव महातेजाः पप्रच्छ वदतां वरम 2 ऋषयॊ बराह्मणा देवाः परशंसन्ति महामते अहिंसा लक्षणं धर्मं वेद परामाण्य दर्शनात 3 कर्मणा मनुजः कुर्वन हिंसां पार्थिव सत्तम वाचा च मनसा चैव कथं दुःखात परमुच्यते 4 [भ] चतुर्विधेयं निर्दिष्टा अहिंसा बरह्मवादिभिः एषैकतॊ ऽपि विभ्रष्टा न भवत्य अरिसूदन 5 यथा सर्वश चतुष्पादस तरिभिः पादैर न तिष्ठति तथैवेयं महीपाल परॊच्यते कारणैस तरिभिः 6 यथा नागपदे ऽनयानि पदानि पदगामिनाम सर्वाण्य एवापिधीयन्ते पदजातानि कौञ्जरे एवं लॊकेष्व अहिंसा तु निर्दिष्टा धर्मतः परा 7 कर्मणा लिप्यते जन्तुर वाचा च मनसैव च 8 पूर्वं तु मनसा तयक्त्वा तथा वाचाथ कर्मणा तरिकारणं तु निर्दिष्टं शरूयते बरह्मवादिभिः 9 मनॊ वाचि तथास्वादे दॊषा हय एषु परतिष्ठिताः न भक्षयन्त्य अतॊ मांसं तपॊ युक्ता मनीषिणः 10 दॊषांस तु भक्षणे राजन मांसस्येह निबॊध मे पुत्रमांसॊपमं जानन खादते यॊ विचेतनः 11 माता पितृसमायॊगे पुत्रत्वं जायते यथा रसं च परति जिह्वायाः परज्ञानं जायते तथा तथा शास्त्रेषु नियतं रागॊ हय आस्वादिताद भवेत 12 असंस्कृताः संस्कृताश च लवणालवणास तथा परज्ञायन्ते यथा भावास तथा चित्तं निरुध्यते 13 भेरीशङ्खमृदङ्गाद्यांस तन्त्री शब्दांश च पुष्कलान निषेविष्यन्ति वै मन्दा मांसभक्षाः कथं नराः 14 अचिन्तितम अनुद्दिष्टम असंकल्पितम एव च रसं गृद्ध्याभिभूता वै परशंसन्ति फलार्थिनः परशंसा हय एव मांसस्य दॊषकर्मफलान्विता 15 जीवितं हि परित्यज्य बहवः साधवॊ जनाः सवमांसैः परमांसानि परिपाल्य दिवं गताः 16 एवम एषा महाराज चतुर्भिः कारणैर वृता अहिंसा तव निर्दिष्टा सर्वधर्मार्थसंहिता |
1
[v] tato yudhiṣṭhiro rājā śaratalpe pitāmaham punar eva mahātejāḥ papraccha vadatāṃ varam 2 ṛṣayo brāhmaṇā devāḥ praśaṃsanti mahāmate ahiṃsā lakṣaṇaṃ dharmaṃ veda prāmāṇya darśanāt 3 karmaṇā manujaḥ kurvan hiṃsāṃ pārthiva sattama vācā ca manasā caiva kathaṃ duḥkhāt pramucyate 4 [bh] caturvidheyaṃ nirdiṣṭā ahiṃsā brahmavādibhiḥ eṣaikato 'pi vibhraṣṭā na bhavaty arisūdana 5 yathā sarvaś catuṣpādas tribhiḥ pādair na tiṣṭhati tathaiveyaṃ mahīpāla procyate kāraṇais tribhiḥ 6 yathā nāgapade 'nyāni padāni padagāminām sarvāṇy evāpidhīyante padajātāni kauñjare evaṃ lokeṣv ahiṃsā tu nirdiṣṭā dharmataḥ parā 7 karmaṇā lipyate jantur vācā ca manasaiva ca 8 pūrvaṃ tu manasā tyaktvā tathā vācātha karmaṇā trikāraṇaṃ tu nirdiṣṭaṃ śrūyate brahmavādibhiḥ 9 mano vāci tathāsvāde doṣā hy eṣu pratiṣṭhitāḥ na bhakṣayanty ato māṃsaṃ tapo yuktā manīṣiṇaḥ 10 doṣāṃs tu bhakṣaṇe rājan māṃsasyeha nibodha me putramāṃsopamaṃ jānan khādate yo vicetanaḥ 11 mātā pitṛsamāyoge putratvaṃ jāyate yathā rasaṃ ca prati jihvāyāḥ prajñānaṃ jāyate tathā tathā śāstreṣu niyataṃ rāgo hy āsvāditād bhavet 12 asaṃskṛtāḥ saṃskṛtāś ca lavaṇālavaṇās tathā prajñāyante yathā bhāvās tathā cittaṃ nirudhyate 13 bherīśaṅkhamṛdaṅgādyāṃs tantrī śabdāṃś ca puṣkalān niṣeviṣyanti vai mandā māṃsabhakṣāḥ kathaṃ narāḥ 14 acintitam anuddiṣṭam asaṃkalpitam eva ca rasaṃ gṛddhyābhibhūtā vai praśaṃsanti phalārthinaḥ praśaṃsā hy eva māṃsasya doṣakarmaphalānvitā 15 jīvitaṃ hi parityajya bahavaḥ sādhavo janāḥ svamāṃsaiḥ paramāṃsāni paripālya divaṃ gatāḥ 16 evam eṣā mahārāja caturbhiḥ kāraṇair vṛtā ahiṃsā tava nirdiṣṭā sarvadharmārthasaṃhitā |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 13
Chapter 116
|
1
[य] अहिंसा परमॊ धर्म इत्य उक्तं बहुशस तवया शराद्धेषु च भवान आह पितॄन आमिष काङ्क्षिणः 2 मांसैर बहुविधैः परॊक्तस तवया शराद्धविधिः पुरा अहत्वा च कुतॊ मांसम एवम एतद विरुध्यते 3 जातॊ नः संशयॊ धर्मे मांसस्य परिवर्जने दॊषॊ भक्षयतः कः सयात कश चाभक्षयतॊ गुणः 4 हत्वा भक्षयतॊ वापि परेणॊपहृतस्य वा हन्याद वा यः परस्यार्थे करीत्वा वा भक्षयेन नरः 5 एतद इच्छामि तत्त्वेन कथ्यमानं तवयानघ निचयेन चिकीर्षामि धर्मम एतं सनातनम 6 कथम आयुर अवाप्नॊति कथं भवति सत्त्ववान कथम अव्यङ्गताम एति लक्षण्यॊ जायते कथम 7 [भ] मांसस्य भक्षणे राजन यॊ ऽधर्मः कुरुपुंगव तं मे शृणु यथातत्त्वं यश चास्य विधिरूत्तमः 8 रूपम अव्यङ्गताम आयुर बुद्धिं सत्त्वं बलं समृतिम पराप्तु कामैर नरैर हिंसा वर्जिता वै कृतात्मभिः 9 ऋषीणाम अत्र संवादॊ बहुशः कुरुपुंगव बभूव तेषां तु मतं यत तच छृणु युधिष्ठिर 10 यॊ यजेताश्वमेधेन मासि मासि यतव्रतः वर्जयेन मधु मांसं च समम एतद युधिष्ठिर 11 सप्तर्षयॊ वालखिल्यास तथैव च मरीचिपाः अमांस भक्षणं राजन परशंसन्ति मनीषिणः 12 न भक्षयति यॊ मांसं न हन्यान न च घातयेत तं मित्रं सर्वभूतानां मनुः सवायम्भुवॊ ऽबरवीत 13 अधृष्यः सर्वभूतानां विश्वास्यः सर्वजन्तुषु साधूनां संमतॊ नित्यं भवेन मांसस्य वर्जनात 14 सवमांसं परमांसेन यॊ वर्धयितुम इच्छति नारदः पराह धर्मात्मा नियतं सॊ ऽवसीदति 15 ददाति यजते चापि तपस्वी च भवत्य अपि मधु मांसनिवृत्त्येति पराहैवं स बृहस्पतिः 16 मासि मास्य अश्वमेधेन यॊ यजेत शतं समाः न खादति च यॊ मंसं समम एतन मतं मम 17 सदा यजति सत्रेण सदा दानं परयच्छति सदा तपस्वी भवति मधु मांसस्य वर्जनात 18 सर्वे वेदा न तत कुर्युः सर्वयज्ञाश च भारत यॊ भक्षयित्वा मांसानि पश्चाद अपि निवर्तते 19 दुष्करं हि रसज्ञेन मांसस्य परिवर्जनम चर्तुं वरतम इदं शरेष्ठं सर्वप्राण्य अभर परदम 20 सर्वभूतेषु यॊ विद्वान ददात्य अभर दक्षिणाम दाता भवति लॊके स पराणानां नात्र संशयः 21 एवं वै परमं धर्मं परशंसन्ति मनीषिणः पराणा यथात्मनॊ ऽभीष्टा भूतानाम अपि ते तथा 22 आत्मौपम्येन गन्तव्यं बुद्धिमद्भिर महात्मभिः मृत्युतॊ भयम अस्तीति विदुषां भूतिम इच्छताम 23 किं पुनर हन्यमानानां तरसा जीवितार्थिनाम अरॊगाणाम अपापानां पापैर मांसॊपजीविभिः 24 तस्माद विद्धि महाराज मांसस्य परिवर्जनम धर्मस्यायतनं शरेष्ठं सवर्गस्य च सुखस्य च 25 अहिंसा परमॊ धर्मस तथाहिंसा परंतपः अहिंसा परमं सत्यं ततॊ धर्मः परवर्तते 26 न हि मांसं तृणात काष्ठाद उपलाद वापि जायते हत्वा जन्तुं ततॊ मांसं तस्माद दॊषॊ ऽसय भक्षणे 27 सवाहा सवधामृत भुजॊ देवाः सत्यार्जव परियाः करव्यादान राक्षसान विद्धि जिह्मानृत परायणान 28 कान्तारेष्व अथ घॊरेषु दुर्गेषु गहनेषु च रात्राव अहनि संध्यासु चत्वरेषु सभासु च अमांस भक्षणे राजन भयम अन्ते न गच्छति 29 यदि चेत खादकॊ न सयन न तदा घातकॊ भवेत घातकः खादकार्थाय तं घातयति वै नरः 30 अभक्ष्यम एतद इति वा इति हिंसा निवर्तते खादकार्थम अतॊ हिंसा मृगादीनां परवर्तते 31 यस्माद गरसति चैवायुर हिंसकानां महाद्युते तस्माद विवर्जयेन मांसं य इच्छेद भूतिम आत्मनः 32 तरातारं नाधिगच्छन्ति रौद्राः पराणिविहिंसकाः उद्वेजनीया भूतानां यथा वयालमृगास तथा 33 लॊभाद वा बुद्धिमॊहाद वा बलवीर्यार्थम एव च संसर्गाद वाथ पापानाम अधर्मरुचिता नृणाम 34 सवमांसं परमांसेन यॊ वर्धयितुम इच्छति उद्विग्नवासे वसति यत्र तत्राभिजायते 35 धन्यं यशस्यम आयुष्यं सवर्ग्यं सवस्त्ययनं महत मांसस्याभक्षणं पराहुर नियताः परमर्षयः 36 इदं तु खलु कौन्तेय शरुतम आसीत पुरा मया मार्कण्डेयस्य वदतॊ ये दॊषा मांसभक्षणे 37 यॊ हि खादति मांसानि पराणिनां जीवितार्थिनाम हतानां वा मृतानां वा यथा हन्ता तथैव सः 38 धनेन करायतॊ हन्ति खादकश चॊपभॊगतः घातकॊ वधबन्धाभ्याम इत्य एष तरिविधॊ वधः 39 अखादन्न अनुमॊदंश च भावदॊषेण मानवः यॊ ऽनुमन्येत हन्तव्यं सॊ ऽपि दॊषेण लिप्यते 40 अधृष्यः सर्वभूतानाम आयुष्मान नीरुजः सुखी भवत्य अभक्षयन मांसं दयावान पराणिनाम इह 41 हिरण्यदानैर गॊदानैर भूमिदानैश च सर्वशः मांसस्याभक्षणे धर्मॊ विशिष्टः सयाद इति शरुतिः 42 अप्रॊक्षितं वृथा मांसं विधिहीनं न भक्षयेत भक्षयन निरयं याति नरॊ नास्त्य अत्र संशयः 43 परॊक्षिताभ्युक्षितं मांसं तथा बराह्मण काम्यया अल्पदॊषम इह जञेय विपरीते तु लिप्यते 44 खादकस्य कृते जन्तुं यॊ हन्यात पुरुषाधमः महादॊषकरस तत्र खादकॊ न तु घातकः 45 इज्या यज्ञश्रुतिकृतैर यॊ मार्गैर अबुधॊ जनः हन्याज जन्तुं मांसगृद्ध्री स वै नरकभान नरः 46 भक्षयित्वा तु यॊ मांसं पश्चाद अपि निवर्तते तस्यापि सुमहान धर्मॊ यः पापाद विनिवर्तते 47 आहर्ता चानुमन्ता च विशिस्ता करय विक्रयी संस्कर्ता चॊपभॊक्ता च घातकाः सर्व एव ते 48 इदम अन्यत तु वक्ष्यामि परमाणं विधिनिर्मितम पुराणम ऋषिभिर जुष्टं वेदेषु परिनिश्चितम 49 परवृत्ति लक्षणे धर्मे फलार्थिभिर अभिद्रुते यथॊक्तं राजशार्दूल न तु तन मॊक्षकाङ्क्षिणाम 50 हविर यत संस्कृतं मन्त्रैः परॊक्षिताभ्युक्षितं शुचि वेदॊक्तेन परमाणेन पितॄणां परक्रियासु च अतॊ ऽनयथा वृथा मांसम अभक्ष्यं मनुर अब्रवीत 51 अस्वर्ग्यम अयशस्यं च रक्षॊवद भरतर्षभ विधिना हि नराः पूर्वं मांसं राजन अभक्षयन 52 य इच्छेत पुरुषॊ ऽतयन्तम आत्मानं निरुपद्रवम स वर्जयेत मांसानि पराणिनाम इह सर्वशः 53 शरूयते हि पुराकल्पे नृणां वरीहि मयः पशुः येनायजन्त यज्वानः पुण्यलॊकपरायणाः 54 ऋषिभिः संशयं पृष्टॊ वसुश चेदिपतिः पुरा अभक्ष्यम इति मांसं स पराह भक्ष्यम इति परभॊ 55 आकाशान मेदिनीं पराप्तस ततः स पृथिवीपतिः एतद एव पुनश चॊक्त्वा विवेश धरणीतलम 56 परजानां हितकामेन तव अगस्त्येन महात्मना आरण्याः सर्वदैवत्याः परॊक्षितास तपसा मृगाः 57 करिया हय एवं न हीयन्ते पितृदैवतसंश्रिताः परीयन्ते पितरश चैव नयायतॊ मांसतर्पिताः 58 इदं तु शृणु राजेन्द्र कीर्त्यमानं मयानघ अभक्षणे सर्वसुखं मांसस्य मनुजाधिप 59 यस तु वर्षशतं पूर्णं तपस तप्येत सुदारुणम यश चैकं वर्जयेन मांसं समम एतन मतं मम 60 कौमुदे तु विशेषेण शुक्लपक्शे नराधिप वर्जयेत सर्वमांसानि धर्मॊ हय अत्र विधीयते 61 चतुरॊ वार्षिकान मासान यॊ मांसं परिवर्जयेत चत्वारि भद्राण्य आप्नॊति कीर्तिम आयुर यशॊबलम 62 अथ वा मासम अप्य एकं सर्वमांसान्य अभक्षयन अतीत्य सर्वदुःखानि सुखी जीवेन निरामयः 63 ये वर्जयन्ति मांसानि मासशः पक्षशॊ ऽपि वा तेषां हिंसा निवृत्तानां बरह्मलॊकॊ विधीयते 64 मांसं तु कौमुदं पक्षं वर्जितं पार्थ राजभिः सर्वभूतात्मभूतैर तैर विज्ञातार्थपरावरैः 65 नाभागेनाम्बरीषेण गयेन च महात्मना आयुषा चानरण्येन दिलीप रघुपूरुभिः 66 कार्तवीर्यानिरुद्धाभ्यां नहुषेण ययातिना नृगेण विष्वगश्वेन तथैव शशबिन्दुना युवनाश्वेन च तथा शिबिनौशीनरेण च 67 शयेनचित्रेण राजेन्द्र सॊमकेन वृकेण च रैवतेन रन्ति देवेन वसुना सृञ्जयेन च 68 दुःषन्तेन करूषेण रामालर्क नलैस तथा विरूपाश्वेन निमिना जनकेन च धीमता 69 सिलेन पृथुना चैव वीरसेनेन चैव ह इक्ष्वाकुणा शम्भुना च शवेतेन सगरेण च 70 एतैश चान्यैश च राजेन्द्र पुरा मांसं न भक्षितम शारदं कौमुदं मासं ततस ते सवर्गम आप्नुवन 71 बरह्मलॊके च तिष्ठन्ति जवलमानाः शरियान्विताः उपास्यमाना गन्धर्वैः सत्रीसहस्रसमन्विताः 72 तद एतद उत्तमं धर्मम अहिंसा लक्षणं शुभम ये चरन्ति महात्मानॊ नाकपृष्ठे वसन्ति ते 73 मधु मांसं च ये नित्यं वर्जयन्तीह धार्मिकाः जन्मप्रभृति मद्यं च सर्वे ते मुनयः समृताः विशिष्टतां जञातिषु च लल्भन्ते नात्र संशयः 74 आपन्नश चापदॊ मुच्येद बद्धॊमुच्येत बन्धनात मुच्येत तथातुरॊ रॊगाद दुःखान मुच्येत दुःखितः 75 तिर्यग्यॊनिं न गच्छेत रूपवांश च भवेन नरः बुद्धिमान वै कुरुश्रेष्ठ पराप्नुयाच च महद यशः 76 एतत ते कथितं राजन मांसस्य परिवर्जने परवृत्तौ च निवृत्तौ च विधानम ऋषिनिर्मितम |
1
[y] ahiṃsā paramo dharma ity uktaṃ bahuśas tvayā śrāddheṣu ca bhavān āha pitṝn āmiṣa kāṅkṣiṇaḥ 2 māṃsair bahuvidhaiḥ proktas tvayā śrāddhavidhiḥ purā ahatvā ca kuto māṃsam evam etad virudhyate 3 jāto naḥ saṃśayo dharme māṃsasya parivarjane doṣo bhakṣayataḥ kaḥ syāt kaś cābhakṣayato guṇaḥ 4 hatvā bhakṣayato vāpi pareṇopahṛtasya vā hanyād vā yaḥ parasyārthe krītvā vā bhakṣayen naraḥ 5 etad icchāmi tattvena kathyamānaṃ tvayānagha nicayena cikīrṣāmi dharmam etaṃ sanātanam 6 katham āyur avāpnoti kathaṃ bhavati sattvavān katham avyaṅgatām eti lakṣaṇyo jāyate katham 7 [bh] māṃsasya bhakṣaṇe rājan yo 'dharmaḥ kurupuṃgava taṃ me śṛṇu yathātattvaṃ yaś cāsya vidhirūttamaḥ 8 rūpam avyaṅgatām āyur buddhiṃ sattvaṃ balaṃ smṛtim prāptu kāmair narair hiṃsā varjitā vai kṛtātmabhiḥ 9 ṛṣīṇām atra saṃvādo bahuśaḥ kurupuṃgava babhūva teṣāṃ tu mataṃ yat tac chṛṇu yudhiṣṭhira 10 yo yajetāśvamedhena māsi māsi yatavrataḥ varjayen madhu māṃsaṃ ca samam etad yudhiṣṭhira 11 saptarṣayo vālakhilyās tathaiva ca marīcipāḥ amāṃsa bhakṣaṇaṃ rājan praśaṃsanti manīṣiṇaḥ 12 na bhakṣayati yo māṃsaṃ na hanyān na ca ghātayet taṃ mitraṃ sarvabhūtānāṃ manuḥ svāyambhuvo 'bravīt 13 adhṛṣyaḥ sarvabhūtānāṃ viśvāsyaḥ sarvajantuṣu sādhūnāṃ saṃmato nityaṃ bhaven māṃsasya varjanāt 14 svamāṃsaṃ paramāṃsena yo vardhayitum icchati nāradaḥ prāha dharmātmā niyataṃ so 'vasīdati 15 dadāti yajate cāpi tapasvī ca bhavaty api madhu māṃsanivṛttyeti prāhaivaṃ sa bṛhaspatiḥ 16 māsi māsy aśvamedhena yo yajeta śataṃ samāḥ na khādati ca yo maṃsaṃ samam etan mataṃ mama 17 sadā yajati satreṇa sadā dānaṃ prayacchati sadā tapasvī bhavati madhu māṃsasya varjanāt 18 sarve vedā na tat kuryuḥ sarvayajñāś ca bhārata yo bhakṣayitvā māṃsāni paścād api nivartate 19 duṣkaraṃ hi rasajñena māṃsasya parivarjanam cartuṃ vratam idaṃ śreṣṭhaṃ sarvaprāṇy abhara pradam 20 sarvabhūteṣu yo vidvān dadāty abhara dakṣiṇām dātā bhavati loke sa prāṇānāṃ nātra saṃśayaḥ 21 evaṃ vai paramaṃ dharmaṃ praśaṃsanti manīṣiṇaḥ prāṇā yathātmano 'bhīṣṭā bhūtānām api te tathā 22 ātmaupamyena gantavyaṃ buddhimadbhir mahātmabhiḥ mṛtyuto bhayam astīti viduṣāṃ bhūtim icchatām 23 kiṃ punar hanyamānānāṃ tarasā jīvitārthinām arogāṇām apāpānāṃ pāpair māṃsopajīvibhiḥ 24 tasmād viddhi mahārāja māṃsasya parivarjanam dharmasyāyatanaṃ śreṣṭhaṃ svargasya ca sukhasya ca 25 ahiṃsā paramo dharmas tathāhiṃsā paraṃtapaḥ ahiṃsā paramaṃ satyaṃ tato dharmaḥ pravartate 26 na hi māṃsaṃ tṛṇāt kāṣṭhād upalād vāpi jāyate hatvā jantuṃ tato māṃsaṃ tasmād doṣo 'sya bhakṣaṇe 27 svāhā svadhāmṛta bhujo devāḥ satyārjava priyāḥ kravyādān rākṣasān viddhi jihmānṛta parāyaṇān 28 kāntāreṣv atha ghoreṣu durgeṣu gahaneṣu ca rātrāv ahani saṃdhyāsu catvareṣu sabhāsu ca amāṃsa bhakṣaṇe rājan bhayam ante na gacchati 29 yadi cet khādako na syan na tadā ghātako bhavet ghātakaḥ khādakārthāya taṃ ghātayati vai naraḥ 30 abhakṣyam etad iti vā iti hiṃsā nivartate khādakārtham ato hiṃsā mṛgādīnāṃ pravartate 31 yasmād grasati caivāyur hiṃsakānāṃ mahādyute tasmād vivarjayen māṃsaṃ ya icched bhūtim ātmanaḥ 32 trātāraṃ nādhigacchanti raudrāḥ prāṇivihiṃsakāḥ udvejanīyā bhūtānāṃ yathā vyālamṛgās tathā 33 lobhād vā buddhimohād vā balavīryārtham eva ca saṃsargād vātha pāpānām adharmarucitā nṛṇām 34 svamāṃsaṃ paramāṃsena yo vardhayitum icchati udvignavāse vasati yatra tatrābhijāyate 35 dhanyaṃ yaśasyam āyuṣyaṃ svargyaṃ svastyayanaṃ mahat māṃsasyābhakṣaṇaṃ prāhur niyatāḥ paramarṣayaḥ 36 idaṃ tu khalu kaunteya śrutam āsīt purā mayā mārkaṇḍeyasya vadato ye doṣā māṃsabhakṣaṇe 37 yo hi khādati māṃsāni prāṇināṃ jīvitārthinām hatānāṃ vā mṛtānāṃ vā yathā hantā tathaiva saḥ 38 dhanena krāyato hanti khādakaś copabhogataḥ ghātako vadhabandhābhyām ity eṣa trividho vadhaḥ 39 akhādann anumodaṃś ca bhāvadoṣeṇa mānavaḥ yo 'numanyeta hantavyaṃ so 'pi doṣeṇa lipyate 40 adhṛṣyaḥ sarvabhūtānām āyuṣmān nīrujaḥ sukhī bhavaty abhakṣayan māṃsaṃ dayāvān prāṇinām iha 41 hiraṇyadānair godānair bhūmidānaiś ca sarvaśaḥ māṃsasyābhakṣaṇe dharmo viśiṣṭaḥ syād iti śrutiḥ 42 aprokṣitaṃ vṛthā māṃsaṃ vidhihīnaṃ na bhakṣayet bhakṣayan nirayaṃ yāti naro nāsty atra saṃśayaḥ 43 prokṣitābhyukṣitaṃ māṃsaṃ tathā brāhmaṇa kāmyayā alpadoṣam iha jñeya viparīte tu lipyate 44 khādakasya kṛte jantuṃ yo hanyāt puruṣādhamaḥ mahādoṣakaras tatra khādako na tu ghātakaḥ 45 ijyā yajñaśrutikṛtair yo mārgair abudho janaḥ hanyāj jantuṃ māṃsagṛddhrī sa vai narakabhān naraḥ 46 bhakṣayitvā tu yo māṃsaṃ paścād api nivartate tasyāpi sumahān dharmo yaḥ pāpād vinivartate 47 āhartā cānumantā ca viśistā kraya vikrayī saṃskartā copabhoktā ca ghātakāḥ sarva eva te 48 idam anyat tu vakṣyāmi pramāṇaṃ vidhinirmitam purāṇam ṛṣibhir juṣṭaṃ vedeṣu pariniścitam 49 pravṛtti lakṣaṇe dharme phalārthibhir abhidrute yathoktaṃ rājaśārdūla na tu tan mokṣakāṅkṣiṇām 50 havir yat saṃskṛtaṃ mantraiḥ prokṣitābhyukṣitaṃ śuci vedoktena pramāṇena pitṝṇāṃ prakriyāsu ca ato 'nyathā vṛthā māṃsam abhakṣyaṃ manur abravīt 51 asvargyam ayaśasyaṃ ca rakṣovad bharatarṣabha vidhinā hi narāḥ pūrvaṃ māṃsaṃ rājan abhakṣayan 52 ya icchet puruṣo 'tyantam ātmānaṃ nirupadravam sa varjayeta māṃsāni prāṇinām iha sarvaśaḥ 53 śrūyate hi purākalpe nṛṇāṃ vrīhi mayaḥ paśuḥ yenāyajanta yajvānaḥ puṇyalokaparāyaṇāḥ 54 ṛṣibhiḥ saṃśayaṃ pṛṣṭo vasuś cedipatiḥ purā abhakṣyam iti māṃsaṃ sa prāha bhakṣyam iti prabho 55 ākāśān medinīṃ prāptas tataḥ sa pṛthivīpatiḥ etad eva punaś coktvā viveśa dharaṇītalam 56 prajānāṃ hitakāmena tv agastyena mahātmanā āraṇyāḥ sarvadaivatyāḥ prokṣitās tapasā mṛgāḥ 57 kriyā hy evaṃ na hīyante pitṛdaivatasaṃśritāḥ prīyante pitaraś caiva nyāyato māṃsatarpitāḥ 58 idaṃ tu śṛṇu rājendra kīrtyamānaṃ mayānagha abhakṣaṇe sarvasukhaṃ māṃsasya manujādhipa 59 yas tu varṣaśataṃ pūrṇaṃ tapas tapyet sudāruṇam yaś caikaṃ varjayen māṃsaṃ samam etan mataṃ mama 60 kaumude tu viśeṣeṇa śuklapakśe narādhipa varjayet sarvamāṃsāni dharmo hy atra vidhīyate 61 caturo vārṣikān māsān yo māṃsaṃ parivarjayet catvāri bhadrāṇy āpnoti kīrtim āyur yaśobalam 62 atha vā māsam apy ekaṃ sarvamāṃsāny abhakṣayan atītya sarvaduḥkhāni sukhī jīven nirāmayaḥ 63 ye varjayanti māṃsāni māsaśaḥ pakṣaśo 'pi vā teṣāṃ hiṃsā nivṛttānāṃ brahmaloko vidhīyate 64 māṃsaṃ tu kaumudaṃ pakṣaṃ varjitaṃ pārtha rājabhiḥ sarvabhūtātmabhūtair tair vijñātārthaparāvaraiḥ 65 nābhāgenāmbarīṣeṇa gayena ca mahātmanā āyuṣā cānaraṇyena dilīpa raghupūrubhiḥ 66 kārtavīryāniruddhābhyāṃ nahuṣeṇa yayātinā nṛgeṇa viṣvagaśvena tathaiva śaśabindunā yuvanāśvena ca tathā śibinauśīnareṇa ca 67 śyenacitreṇa rājendra somakena vṛkeṇa ca raivatena ranti devena vasunā sṛñjayena ca 68 duḥṣantena karūṣeṇa rāmālarka nalais tathā virūpāśvena niminā janakena ca dhīmatā 69 silena pṛthunā caiva vīrasenena caiva ha ikṣvākuṇā śambhunā ca śvetena sagareṇa ca 70 etaiś cānyaiś ca rājendra purā māṃsaṃ na bhakṣitam śāradaṃ kaumudaṃ māsaṃ tatas te svargam āpnuvan 71 brahmaloke ca tiṣṭhanti jvalamānāḥ śriyānvitāḥ upāsyamānā gandharvaiḥ strīsahasrasamanvitāḥ 72 tad etad uttamaṃ dharmam ahiṃsā lakṣaṇaṃ śubham ye caranti mahātmāno nākapṛṣṭhe vasanti te 73 madhu māṃsaṃ ca ye nityaṃ varjayantīha dhārmikāḥ janmaprabhṛti madyaṃ ca sarve te munayaḥ smṛtāḥ viśiṣṭatāṃ jñātiṣu ca lalbhante nātra saṃśayaḥ 74 āpannaś cāpado mucyed baddhomucyeta bandhanāt mucyet tathāturo rogād duḥkhān mucyeta duḥkhitaḥ 75 tiryagyoniṃ na gaccheta rūpavāṃś ca bhaven naraḥ buddhimān vai kuruśreṣṭha prāpnuyāc ca mahad yaśaḥ 76 etat te kathitaṃ rājan māṃsasya parivarjane pravṛttau ca nivṛttau ca vidhānam ṛṣinirmitam |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 13
Chapter 117
|
1
[य] इमे वै मानवा लॊके भृशं मांसस्य गृद्धिनः विसृज्य भक्षान विविधान यथा रक्षॊगणास तथा 2 नापूपान विविधाकाराञ शाकानि विविधानि च षाडवान रसयॊगांश च तथेच्छन्ति यथामिषम 3 तत्र मे बुद्धिर अत्रैव विसर्गे परिमुह्यते न मन्ये रसतः किं चिन मांसतॊ ऽसतीह किं चन 4 तद इच्छामि गुणाञ शरॊतुं मांसस्याभक्षणे ऽपि वा भक्षणे चैव ये दॊषास तांश चैव पुरुषर्षभ 5 सर्वं तत्त्वेन धर्मज्ञ यधावद इह धर्मतः किं वा भक्ष्यम अभक्ष्यं वा सर्वम एतद वदस्व मे 6 [भ] एवम एतन महाबाहॊ यथा वदसि भारत न मांसाद अरम अत्रान्यद रसतॊ विद्यते भुवि 7 कषतक्षीणाभितप्तानां गराम्यधर्मरताश च ये अध्वना कर्शितानां च न मांसाद विद्यते परम 8 सद्यॊ वर्धयति पराणान पुष्टिम अग्र्यं ददाति च न भक्षॊ ऽभयधिकः कश चिन मांसाद अस्ति परंतप 9 विवर्जने तु बहवॊ गुणाः कौरवनन्दन य भवन्ति मनुष्याणां तान मे निगदतः शृणु 10 सवमांसं परमांसैर यॊ विवर्धयितुम इच्छति नास्ति कषुद्रतरस तस्मान न नृशंसतरॊ नरः 11 न हि पराणात परियतरं लॊके किं चन विद्यते तस्माद दयां नरः कुर्याद यथात्मनि तथा परे 12 शुक्राच च तात संभूतिर मांसस्येह न संशयः भक्षणे तु महान दॊषॊ वधेन सह कल्पते 13 अहिंसा लक्षणॊ धर्म इति वेद विदॊ विदुः यद अहिंस्रं भवेत कर्म तत कुर्याद आत्मवान नरः 14 पितृदैवतयज्ञेषु परॊक्षितं हविर उच्यते विधिना वेद दृष्टेन तद भुक्त्वेह न दुष्यति 15 यज्ञार्थे पशवः सृष्टा इत्य अपि शरूयते शरुतिः अतॊ ऽनयथा परवृत्तानां राक्षसॊ विधिर उच्यते 16 कषत्रियाणां तु यॊ दृष्टॊ विधिस तम अपि मे शृणु वीर्येणॊपार्जितं मांसं यथा खादन न दुष्यति 17 आरण्याः सर्वदौवत्याः परॊक्षिताः सर्वशॊ मृगाः अगस्त्येन पुरा राजन मृगया येन पूज्यते 18 नात्मानम अपरित्यज्य मृगया नाम विद्यते समताम उपसंगम्य रूपं हन्यान न वा नृप 19 अतॊ राजर्षयः सर्वे मृगयां यान्ति भारत लिप्यन्ते न हि दॊषेण न चैतत पातकं विदुः 20 न हि तत्परमं किं चिद इह लॊके परत्र च यत सरेष्व इह लॊकेषु दया कौरवनन्दन 21 न भयं विद्यते जातु नरस्येह दयावतः दयावताम इमे लॊकाः परे चापि तपस्विनाम 22 अभयं सर्वभूतेभ्यॊ यॊ ददाति दयापरः अभयं तस्य भूतानि ददतीत्य अनुशुश्रुमः 23 कषतं च सखलितं चैव पतितं कलिष्टम आहतम सर्वभूतानि रक्षन्ति समेषु विषमेषु च 24 नैनं वयालमृगा घनन्ति न पिशाचा न राक्षसाः मुच्यन्ते भयकालेषु मॊक्षयन्ति च ये परान 25 पराणदानात परं दानं न भूतं न भविष्यति न हय आत्मनः परियतरः कश चिद अस्तीति निश्चितम 26 अनिष्टं सर्वभूतानां मरणं नाम भारत मृत्युकाले हि भूतानां सद्यॊ जायति वेपथुः 27 जातिजन्म जरादुःखे नित्यं संसारसागरे जन्तवः परिवर्तन्ते मरणाद उद्विजन्ति च 28 गर्भवासेषु पच्यन्ते कषाराम्ल कटुकै रसैः मूत्र शलेष्म पुरीषाणां सपर्शैश च भृशदारुणैः 29 जाताश चाप्य अवशास तत्र भिद्यमानाः पुनः पुनः पाट्यमानाश च देश्यन्ते विवशा मांसगृद्धिनः 30 कुम्भी पाके च पच्यन्ते तां तां यॊनिम उपागताः आक्रम्य मार्यमाणाश च भराम्यन्ते वै पुनः पुनः 31 नात्मनॊ ऽसति परियतरः पृथिव्याम अनुसृत्य ह तस्मात पराणिषु सर्वेषु दयावान आत्मवान भवेत 32 सर्वमांसानि यॊ राजन यावज जीवं न भक्षयेत सवर्गे स विपुलं सथानं पराप्नुयान नात्र संशयः 33 ये भक्षयन्ति मांसानि भूतानां जीवितैषिणाम भक्ष्यन्ते ते ऽपि तैर भूतैर इति मे नास्ति संशयः 34 मां स भक्षयते यस्माद भक्षयिष्ये तम अप्य अहम एतन मांसस्य मांसत्वम अतॊ बुद्ध्यस्व भारत 35 घातकॊ वध्यते नित्यं तथा वध्येत बन्धकः आक्रॊष्टाक्रुश्यते राजन दवेष्टा दवेष्यत्वम आप्नुते 36 येन येन शरीरेण यद यत कर्म करॊति यः तेन तेन शरीरेण तत तत पलम उपाश्नुते 37 अहिंसा परमॊ धर्मस तथाहिंसा परॊ दमः अहिंसा परमं दानम अहिंसा परमस तपः 38 अहिंसा परमॊ यज्ञस तथाहिस्मा परं बलम अहिंसा परमं मित्रम अहिंसा परमं सुखम अहिंसा परमं सत्यम अहिंसा परमं शरुतम 39 सर्वयज्ञेषु वा दानं सर्वतीर्थेषु चाप्लुतम सर्वदानफलं वापि नैतत तुल्यम अहिंसया 40 अहिंस्रस्य तपॊ ऽकषय्यम अहिंस्रॊ यजते सदा अहिंस्रः सर्वभूतानां यथा माता यथा पिता 41 एतत फलम अहिंसाया भूयश च कुरुपुंगव न हि शक्या गुणा वक्तुम इह वर्षशतैर अपि |
1
[y] ime vai mānavā loke bhṛśaṃ māṃsasya gṛddhinaḥ visṛjya bhakṣān vividhān yathā rakṣogaṇās tathā 2 nāpūpān vividhākārāñ śākāni vividhāni ca ṣāḍavān rasayogāṃś ca tathecchanti yathāmiṣam 3 tatra me buddhir atraiva visarge parimuhyate na manye rasataḥ kiṃ cin māṃsato 'stīha kiṃ cana 4 tad icchāmi guṇāñ śrotuṃ māṃsasyābhakṣaṇe 'pi vā bhakṣaṇe caiva ye doṣās tāṃś caiva puruṣarṣabha 5 sarvaṃ tattvena dharmajña yadhāvad iha dharmataḥ kiṃ vā bhakṣyam abhakṣyaṃ vā sarvam etad vadasva me 6 [bh] evam etan mahābāho yathā vadasi bhārata na māṃsād aram atrānyad rasato vidyate bhuvi 7 kṣatakṣīṇābhitaptānāṃ grāmyadharmaratāś ca ye adhvanā karśitānāṃ ca na māṃsād vidyate param 8 sadyo vardhayati prāṇān puṣṭim agryaṃ dadāti ca na bhakṣo 'bhyadhikaḥ kaś cin māṃsād asti paraṃtapa 9 vivarjane tu bahavo guṇāḥ kauravanandana ya bhavanti manuṣyāṇāṃ tān me nigadataḥ śṛṇu 10 svamāṃsaṃ paramāṃsair yo vivardhayitum icchati nāsti kṣudrataras tasmān na nṛśaṃsataro naraḥ 11 na hi prāṇāt priyataraṃ loke kiṃ cana vidyate tasmād dayāṃ naraḥ kuryād yathātmani tathā pare 12 śukrāc ca tāta saṃbhūtir māṃsasyeha na saṃśayaḥ bhakṣaṇe tu mahān doṣo vadhena saha kalpate 13 ahiṃsā lakṣaṇo dharma iti veda vido viduḥ yad ahiṃsraṃ bhavet karma tat kuryād ātmavān naraḥ 14 pitṛdaivatayajñeṣu prokṣitaṃ havir ucyate vidhinā veda dṛṣṭena tad bhuktveha na duṣyati 15 yajñārthe paśavaḥ sṛṣṭā ity api śrūyate śrutiḥ ato 'nyathā pravṛttānāṃ rākṣaso vidhir ucyate 16 kṣatriyāṇāṃ tu yo dṛṣṭo vidhis tam api me śṛṇu vīryeṇopārjitaṃ māṃsaṃ yathā khādan na duṣyati 17 āraṇyāḥ sarvadauvatyāḥ prokṣitāḥ sarvaśo mṛgāḥ agastyena purā rājan mṛgayā yena pūjyate 18 nātmānam aparityajya mṛgayā nāma vidyate samatām upasaṃgamya rūpaṃ hanyān na vā nṛpa 19 ato rājarṣayaḥ sarve mṛgayāṃ yānti bhārata lipyante na hi doṣeṇa na caitat pātakaṃ viduḥ 20 na hi tatparamaṃ kiṃ cid iha loke paratra ca yat sareṣv iha lokeṣu dayā kauravanandana 21 na bhayaṃ vidyate jātu narasyeha dayāvataḥ dayāvatām ime lokāḥ pare cāpi tapasvinām 22 abhayaṃ sarvabhūtebhyo yo dadāti dayāparaḥ abhayaṃ tasya bhūtāni dadatīty anuśuśrumaḥ 23 kṣataṃ ca skhalitaṃ caiva patitaṃ kliṣṭam āhatam sarvabhūtāni rakṣanti sameṣu viṣameṣu ca 24 nainaṃ vyālamṛgā ghnanti na piśācā na rākṣasāḥ mucyante bhayakāleṣu mokṣayanti ca ye parān 25 prāṇadānāt paraṃ dānaṃ na bhūtaṃ na bhaviṣyati na hy ātmanaḥ priyataraḥ kaś cid astīti niścitam 26 aniṣṭaṃ sarvabhūtānāṃ maraṇaṃ nāma bhārata mṛtyukāle hi bhūtānāṃ sadyo jāyati vepathuḥ 27 jātijanma jarāduḥkhe nityaṃ saṃsārasāgare jantavaḥ parivartante maraṇād udvijanti ca 28 garbhavāseṣu pacyante kṣārāmla kaṭukai rasaiḥ mūtra śleṣma purīṣāṇāṃ sparśaiś ca bhṛśadāruṇaiḥ 29 jātāś cāpy avaśās tatra bhidyamānāḥ punaḥ punaḥ pāṭyamānāś ca deśyante vivaśā māṃsagṛddhinaḥ 30 kumbhī pāke ca pacyante tāṃ tāṃ yonim upāgatāḥ ākramya māryamāṇāś ca bhrāmyante vai punaḥ punaḥ 31 nātmano 'sti priyataraḥ pṛthivyām anusṛtya ha tasmāt prāṇiṣu sarveṣu dayāvān ātmavān bhavet 32 sarvamāṃsāni yo rājan yāvaj jīvaṃ na bhakṣayet svarge sa vipulaṃ sthānaṃ prāpnuyān nātra saṃśayaḥ 33 ye bhakṣayanti māṃsāni bhūtānāṃ jīvitaiṣiṇām bhakṣyante te 'pi tair bhūtair iti me nāsti saṃśayaḥ 34 māṃ sa bhakṣayate yasmād bhakṣayiṣye tam apy aham etan māṃsasya māṃsatvam ato buddhyasva bhārata 35 ghātako vadhyate nityaṃ tathā vadhyeta bandhakaḥ ākroṣṭākruśyate rājan dveṣṭā dveṣyatvam āpnute 36 yena yena śarīreṇa yad yat karma karoti yaḥ tena tena śarīreṇa tat tat palam upāśnute 37 ahiṃsā paramo dharmas tathāhiṃsā paro damaḥ ahiṃsā paramaṃ dānam ahiṃsā paramas tapaḥ 38 ahiṃsā paramo yajñas tathāhismā paraṃ balam ahiṃsā paramaṃ mitram ahiṃsā paramaṃ sukham ahiṃsā paramaṃ satyam ahiṃsā paramaṃ śrutam 39 sarvayajñeṣu vā dānaṃ sarvatīrtheṣu cāplutam sarvadānaphalaṃ vāpi naitat tulyam ahiṃsayā 40 ahiṃsrasya tapo 'kṣayyam ahiṃsro yajate sadā ahiṃsraḥ sarvabhūtānāṃ yathā mātā yathā pitā 41 etat phalam ahiṃsāyā bhūyaś ca kurupuṃgava na hi śakyā guṇā vaktum iha varṣaśatair api |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 13
Chapter 118
|
1
[य] अकामाश च स कामाश च हता ये ऽसमिन महाहवे कां यॊनिं परतिपन्नास ते तन मे बरूहि पितामह 2 दुःखं पराणपरित्यागः पुरुषाणां महामृधे जानामि तत्त्वं धर्मज्ञ पराणत्यागं सुदुष्करम 3 समृद्धे वासमृद्धे वा शुभे वा यदि वाशुभे कारणं तत्र मे बरूहि सर्वज्ञॊ हय असि मे मतः 4 [भ] समृद्धे वासमृद्धे वा शुभे वा यदि वाशुभे संसारे ऽसमिन समाजाताः पराणिनः पृथिवीपते 5 निरता येन भावेन तत्र मे शृणु कारणम सम्यक चायम अनुप्रश्नस तवयॊक्तश च युधिष्ठिर 6 अत्र ते वर्तयिष्यामि पुरावृत्तम इदं नृप दवैपायनस्य संवादं कीटस्य च युधिष्ठिर 7 बरह्मभूतश चरन विप्रः कृष्ण दवौपायनः पुरा ददर्श कीटं धावन्तं शीघ्रं शकटवर्त्मनि 8 गतिज्ञः सर्वभूतानां रुतज्ञश च शरीरिणाम सर्वज्ञः सर्वदॊ दृष्ट्वा कीटं वचनम अब्रवीत 9 कीट संत्रस्तरूपॊ ऽसि तवरितश चैव लक्ष्यसे कव धावसि तद आचक्ष्व कुतस ते हयम आगतम 10 [क] शकटस्यास्य महतॊ दॊषं शरुत्वा भयं मम आगतं वै महाबुद्धे सवन एष हि दारुणः शरूयते न स मां हन्याद इति तस्माद अपाक्रमे 11 शवसतां च शृणॊम्य एवं गॊपुत्राणां परचॊद्यताम वहतां सुमहाभारं संनिकर्षे सवनं परभॊ नृणां च संवाहयतां शरूयते विविधः सवनः 12 सॊढुम अस्मद्विधेनैष न शक्यः कीट यॊनिना तस्माद अपक्रमाम्य एष भयाद अस्यात सुदारुणात 13 दुःखं हि मृत्युर भूतानां जीवितं च सुदुर्लभम अतॊ भीतः पलायामि गच्छेयं नासुखं सुखात 14 [भ] इत्य उक्तः स तु तं पराह कुतः कीट सुखं तव मरणं ते सुखं मन्ये तिर्यग्यॊनौ हि वर्तसे 15 शब्दं सपर्शं रसं गन्धं भॊगांश चॊच्चावचान बहून नाभिजानासि कीट तवं शरेयॊ मरणम एव ते 16 [क] सर्वत्र निरतॊ जीव इतीहापि सुखं मम चेतयामि महाप्राज्ञ तस्माद इच्छामि जीवितुम 17 इहापि विषयः सर्वॊ यथा देहं परवर्तितः मानुषास तिर्यगाश चैव पृथग भॊगा विशेषतः 18 अहम आसं मनुष्यॊ वै शूद्रॊ बहुधनः पुरा अब्रह्मण्यॊ नृशंसश च कदर्यॊ वृद्धिजीविनः 19 वाक तीक्ष्णॊ निकृतिप्रज्ञॊ मॊष्टा विश्वस्य सर्वशः मिथः कृतॊ ऽपनिधनः परस्वहरणे रतः 20 भृत्यातिथि जनश चापि गृहे पर्युषितॊ मया मात्सर्यात सवादु कामेन नृशंसेन बुभूषता 21 देवार्थं पितृयज्ञार्थम अन्नं शरद्धा कृतं मया न दत्तम अर्थकामेन देयम अन्नं पुनाति ह 22 गुप्तं शरणम आश्रित्य भयेषु शरणा गताः अकस्मान न भयात तयक्ता न च तराता भयैषिणः 23 धनं धान्यं परियान दारान यानं वासस तथाद्भुतम शरियं दृष्ट्वा मनुष्याणाम असूयामि निरर्थकम 24 ईर्ष्युः परसुखं दृष्ट्वा आतताय्य अबुभूषकः तरिवर्गहन्ता चान्येषाम आत्मकामानुवर्तकः 25 नृशंसगुणभूयिष्ठं पुरा कर्मकृतं मया समृत्वा तद अनुतप्ये ऽहं तयक्त्वा परियम इवात्मजम 26 शुभानाम अपि जानामि कृतानां कर्मणां फलम माता च पूजिता वृद्धा बराह्मणश चार्चितॊ मया 27 सकृज जातिगुणॊपेतः संगत्य गृहम आगतः अतिथिः पूजितॊ बरह्मस तेन मां नाजहात समृतिः 28 कर्मणा तेन चैवाहं सुखाशाम इह लक्षये तच छरॊतुम अहम इच्छामि तवत्तः शरेयस तपॊधन |
1
[y] akāmāś ca sa kāmāś ca hatā ye 'smin mahāhave kāṃ yoniṃ pratipannās te tan me brūhi pitāmaha 2 duḥkhaṃ prāṇaparityāgaḥ puruṣāṇāṃ mahāmṛdhe jānāmi tattvaṃ dharmajña prāṇatyāgaṃ suduṣkaram 3 samṛddhe vāsamṛddhe vā śubhe vā yadi vāśubhe kāraṇaṃ tatra me brūhi sarvajño hy asi me mataḥ 4 [bh] samṛddhe vāsamṛddhe vā śubhe vā yadi vāśubhe saṃsāre 'smin samājātāḥ prāṇinaḥ pṛthivīpate 5 niratā yena bhāvena tatra me śṛṇu kāraṇam samyak cāyam anupraśnas tvayoktaś ca yudhiṣṭhira 6 atra te vartayiṣyāmi purāvṛttam idaṃ nṛpa dvaipāyanasya saṃvādaṃ kīṭasya ca yudhiṣṭhira 7 brahmabhūtaś caran vipraḥ kṛṣṇa dvaupāyanaḥ purā dadarśa kīṭaṃ dhāvantaṃ śīghraṃ śakaṭavartmani 8 gatijñaḥ sarvabhūtānāṃ rutajñaś ca śarīriṇām sarvajñaḥ sarvado dṛṣṭvā kīṭaṃ vacanam abravīt 9 kīṭa saṃtrastarūpo 'si tvaritaś caiva lakṣyase kva dhāvasi tad ācakṣva kutas te hayam āgatam 10 [k] śakaṭasyāsya mahato doṣaṃ śrutvā bhayaṃ mama āgataṃ vai mahābuddhe svana eṣa hi dāruṇaḥ śrūyate na sa māṃ hanyād iti tasmād apākrame 11 śvasatāṃ ca śṛṇomy evaṃ goputrāṇāṃ pracodyatām vahatāṃ sumahābhāraṃ saṃnikarṣe svanaṃ prabho nṛṇāṃ ca saṃvāhayatāṃ śrūyate vividhaḥ svanaḥ 12 soḍhum asmadvidhenaiṣa na śakyaḥ kīṭa yoninā tasmād apakramāmy eṣa bhayād asyāt sudāruṇāt 13 duḥkhaṃ hi mṛtyur bhūtānāṃ jīvitaṃ ca sudurlabham ato bhītaḥ palāyāmi gaccheyaṃ nāsukhaṃ sukhāt 14 [bh] ity uktaḥ sa tu taṃ prāha kutaḥ kīṭa sukhaṃ tava maraṇaṃ te sukhaṃ manye tiryagyonau hi vartase 15 śabdaṃ sparśaṃ rasaṃ gandhaṃ bhogāṃś coccāvacān bahūn nābhijānāsi kīṭa tvaṃ śreyo maraṇam eva te 16 [k] sarvatra nirato jīva itīhāpi sukhaṃ mama cetayāmi mahāprājña tasmād icchāmi jīvitum 17 ihāpi viṣayaḥ sarvo yathā dehaṃ pravartitaḥ mānuṣās tiryagāś caiva pṛthag bhogā viśeṣataḥ 18 aham āsaṃ manuṣyo vai śūdro bahudhanaḥ purā abrahmaṇyo nṛśaṃsaś ca kadaryo vṛddhijīvinaḥ 19 vāk tīkṣṇo nikṛtiprajño moṣṭā viśvasya sarvaśaḥ mithaḥ kṛto 'panidhanaḥ parasvaharaṇe rataḥ 20 bhṛtyātithi janaś cāpi gṛhe paryuṣito mayā mātsaryāt svādu kāmena nṛśaṃsena bubhūṣatā 21 devārthaṃ pitṛyajñārtham annaṃ śraddhā kṛtaṃ mayā na dattam arthakāmena deyam annaṃ punāti ha 22 guptaṃ śaraṇam āśritya bhayeṣu śaraṇā gatāḥ akasmān na bhayāt tyaktā na ca trātā bhayaiṣiṇaḥ 23 dhanaṃ dhānyaṃ priyān dārān yānaṃ vāsas tathādbhutam śriyaṃ dṛṣṭvā manuṣyāṇām asūyāmi nirarthakam 24 īrṣyuḥ parasukhaṃ dṛṣṭvā ātatāyy abubhūṣakaḥ trivargahantā cānyeṣām ātmakāmānuvartakaḥ 25 nṛśaṃsaguṇabhūyiṣṭhaṃ purā karmakṛtaṃ mayā smṛtvā tad anutapye 'haṃ tyaktvā priyam ivātmajam 26 śubhānām api jānāmi kṛtānāṃ karmaṇāṃ phalam mātā ca pūjitā vṛddhā brāhmaṇaś cārcito mayā 27 sakṛj jātiguṇopetaḥ saṃgatya gṛham āgataḥ atithiḥ pūjito brahmas tena māṃ nājahāt smṛtiḥ 28 karmaṇā tena caivāhaṃ sukhāśām iha lakṣaye tac chrotum aham icchāmi tvattaḥ śreyas tapodhana |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 13
Chapter 119
|
1
[व] शुभेन कर्मणा यद वै तिर्यग्यॊनौ न मुह्यसे ममैव कीट तत कर्म येन तवं न परमुह्यसे 2 अहं हि दर्शनाद एव तारयामि तपॊबलात तपॊबलाद धि बलवद बलम अन्यन न विद्यते 3 जानामि पापैः सवकृतैर गतं तवां कीट कीटताम अवाप्स्यसि परं धर्मं धर्मस्थॊ यदि मन्यसे 4 कर्मभूमिकृतं देवा भुञ्जते तिर्यगाश च ये धर्माद अपि मनुष्येषु कामॊ ऽरथश च यथा गुणैः 5 वाग्बुद्धिपाणिपादैश चाप्य उपेतस्य विपश्चितः किं हीयते मनुष्यस्य मन्दस्यापि हि जीवतः 6 जीवन हि कुरुते पूजां विप्राग्र्यः शशिसूर्ययॊः बरुवन्न अपि कथं पुण्यां तत्र कीट तवम एष्यसि 7 गुणभूतानि भूतानि तत्र तवम उपभॊक्ष्यसे तत्र ते ऽहं विनेष्यामि बरह्मत्वं यत्र चेच्छसि 8 स तथेति परतिश्रुत्य कीटॊ वर्त्मन्य अतिष्ठत तम ऋषिं दरष्टुम अगमत सर्वास्व अन्यासु यॊनिषु 9 शवाविद गॊधा वराहाणां तथैव मृगपक्षिणाम शवपाकवैश्य शूद्राणां कषत्रियाणां च यॊनिषु 10 स कीटेत्य एवम आभाष्य ऋषिणा सत्यवादिना परतिस्मृत्याथ जग्राह पादौ मूर्ध्ना कृताञ्जलिः 11 [क] इदं तद अतुलं सथानम ईप्षितं दशभिर गुणैः यद अहं पराप्य कीटत्वम आगतॊ राजपुत्रताम 12 वहन्ति माम अतिबलाः कुञ्जरा हेममालिनः सयन्दनेषु च काम्बॊजा युक्ताः परमवाजिनः 13 उष्ट्राश्वतर युक्तानि यानानि च वहन्ति माम स बान्धवः सहामात्यश चाश्नामि पिशितौदनम 14 गृहेषु सुनिवासेषु सुखेषु शयनेषु च परार्ध्येषु महाभाग सवपामीह सुपूजितः 15 सर्वेष्व अपररात्रेषु सूतमागधबन्दिनः सतुवन्ति मां यथा देवं महेन्द्रं परियवादिनः 16 परसादात सत्यसंधस्य भवतॊ ऽमिततेजसः यद अहं कीटतां परार्य संप्राप्तॊ राजपुत्रताम 17 नमस ते ऽसतु महाप्राज्ञ किं करॊमि परशाधि माम तवत तपॊबलनिर्दिष्टम इदं हय अधितगं मया 18 [व] अर्चितॊ ऽहं तवया राजन वाग्भिर अद्य यदृच्छया अद्य ते कीटतां पराप्य समृतिर जाताजुगुप्सिता 19 न तु नाशॊ ऽसति पापस्य यत तवयॊपचितं पुरा शूद्रेणार्थ परधानेन नृशंसेनाततायिना 20 मम ते दर्शनं पराप्तं तच चैव सुकृतं पुरा तिर्यग्यॊनौ सम जातेन मम चाप्य अर्चनात तथा 21 इतस तवं राजपुत्रत्वाद बराह्मण्यं समवाप्स्यसि गॊब्राह्मण कृते पराणान हुत्वात्मीयान रणाजिरे 22 राजपुत्र सुखं पराप्य ऋतूंश चैवाप्तदक्षिणान अथ मॊदिष्यसे सवर्गे बरह्मभूतॊ ऽवययः सुखी 23 तिर्यग्यॊनियाः शूद्रताम अभ्युपैति; शूद्रॊ वैश्यत्वं कषत्रियत्वं च वैश्यः वृत्तश्लाघी कषत्रियॊ बराह्मणत्वं; सवर्गं पुण्यं बराह्मणः साधुवृत्तः |
1
[v] śubhena karmaṇā yad vai tiryagyonau na muhyase mamaiva kīṭa tat karma yena tvaṃ na pramuhyase 2 ahaṃ hi darśanād eva tārayāmi tapobalāt tapobalād dhi balavad balam anyan na vidyate 3 jānāmi pāpaiḥ svakṛtair gataṃ tvāṃ kīṭa kīṭatām avāpsyasi paraṃ dharmaṃ dharmastho yadi manyase 4 karmabhūmikṛtaṃ devā bhuñjate tiryagāś ca ye dharmād api manuṣyeṣu kāmo 'rthaś ca yathā guṇaiḥ 5 vāgbuddhipāṇipādaiś cāpy upetasya vipaścitaḥ kiṃ hīyate manuṣyasya mandasyāpi hi jīvataḥ 6 jīvan hi kurute pūjāṃ viprāgryaḥ śaśisūryayoḥ bruvann api kathaṃ puṇyāṃ tatra kīṭa tvam eṣyasi 7 guṇabhūtāni bhūtāni tatra tvam upabhokṣyase tatra te 'haṃ vineṣyāmi brahmatvaṃ yatra cecchasi 8 sa tatheti pratiśrutya kīṭo vartmany atiṣṭhata tam ṛṣiṃ draṣṭum agamat sarvāsv anyāsu yoniṣu 9 śvāvid godhā varāhāṇāṃ tathaiva mṛgapakṣiṇām śvapākavaiśya śūdrāṇāṃ kṣatriyāṇāṃ ca yoniṣu 10 sa kīṭety evam ābhāṣya ṛṣiṇā satyavādinā pratismṛtyātha jagrāha pādau mūrdhnā kṛtāñjaliḥ 11 [k] idaṃ tad atulaṃ sthānam īpṣitaṃ daśabhir guṇaiḥ yad ahaṃ prāpya kīṭatvam āgato rājaputratām 12 vahanti mām atibalāḥ kuñjarā hemamālinaḥ syandaneṣu ca kāmbojā yuktāḥ paramavājinaḥ 13 uṣṭrāśvatara yuktāni yānāni ca vahanti mām sa bāndhavaḥ sahāmātyaś cāśnāmi piśitaudanam 14 gṛheṣu sunivāseṣu sukheṣu śayaneṣu ca parārdhyeṣu mahābhāga svapāmīha supūjitaḥ 15 sarveṣv apararātreṣu sūtamāgadhabandinaḥ stuvanti māṃ yathā devaṃ mahendraṃ priyavādinaḥ 16 prasādāt satyasaṃdhasya bhavato 'mitatejasaḥ yad ahaṃ kīṭatāṃ prārya saṃprāpto rājaputratām 17 namas te 'stu mahāprājña kiṃ karomi praśādhi mām tvat tapobalanirdiṣṭam idaṃ hy adhitagaṃ mayā 18 [v] arcito 'haṃ tvayā rājan vāgbhir adya yadṛcchayā adya te kīṭatāṃ prāpya smṛtir jātājugupsitā 19 na tu nāśo 'sti pāpasya yat tvayopacitaṃ purā śūdreṇārtha pradhānena nṛśaṃsenātatāyinā 20 mama te darśanaṃ prāptaṃ tac caiva sukṛtaṃ purā tiryagyonau sma jātena mama cāpy arcanāt tathā 21 itas tvaṃ rājaputratvād brāhmaṇyaṃ samavāpsyasi gobrāhmaṇa kṛte prāṇān hutvātmīyān raṇājire 22 rājaputra sukhaṃ prāpya ṛtūṃś caivāptadakṣiṇān atha modiṣyase svarge brahmabhūto 'vyayaḥ sukhī 23 tiryagyoniyāḥ śūdratām abhyupaiti; śūdro vaiśyatvaṃ kṣatriyatvaṃ ca vaiśyaḥ vṛttaślāghī kṣatriyo brāhmaṇatvaṃ; svargaṃ puṇyaṃ brāhmaṇaḥ sādhuvṛttaḥ |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 13
Chapter 120
|
1
[भ] कषत्रधर्मम अनुप्राप्तः समरन्न एव स वीर्यवान तयक्त्वा च कीटतां राजंश चचार विपुलं तपः 2 तस्य धर्मार्थविदुषॊ दृष्ट्वा तद विपुलं तपः आजगाम दविजश्रेष्ठः कृष्णद्वैपायनस तदा 3 [व] कषात्रं चैव वरतं कीट भूतानां परिपालनम कषत्रं चैव वरतं धयायंस ततॊ विप्रत्वम एष्यसि 4 पाहि सर्वाः परजाः सम्यक शुभाशुभविद आत्मवान शुभैः संविभजन कामैर अशुभानां च पावनैः 5 आत्मवान भव सुप्रीतः सवधर्मचरणे रतः कषात्रीं तनुं समुत्सृज्य ततॊ विप्रत्वम एष्यसि 6 [भ] सॊ ऽथारण्यम अभिप्रेत्य पुनर एव युधिष्ठिर महर्षेर वचनं शरुत्वा परजा धर्मेण पाल्य च 7 अचिरेणैव कालेन कीटः पार्थिव सत्तम परजापालनधर्मेण परेत्य विप्रत्वम आगतः 8 ततस तं बराह्मणं दृष्ट्वा पुनर एव महायशाः आजगाम महाप्राज्ञः कृष्णद्वैपायनस तदा 9 [व] भॊ भॊ विप्रर्षभ शरीमन मा वयथिष्ठाः कथं चन शुभकृच छुभयॊनीषु पापकृत पापयॊनिषु उपपद्यति धर्मज्ञ यथा धर्मं यथागमम 10 तस्मान मृत्युभयात कीट मा वयथिष्ठाः कथं चन धर्मलॊपाद भयं ते सयात तस्माद धर्मं चरॊत्तमम 11 [क] सुखात सुखतरं पराप्तॊ भगवंस तवत्कृते हय अहम धर्ममूलां शरियं पराप्य पाप्मा नष्ट इहाद्य मे 12 [भ] भगवद वचनात कीटॊ बराह्मण्यं पराप्य दुर्लभम अकरॊत पृथिवीं राजन यज्ञयूप शताङ्किताम ततः सालॊक्यम अगमद बरह्मणॊ बरह्म वित्तमः 13 अवाप च परं कीटः पार्थ बरह्म सनातनम सवकर्मफलनिर्वृत्तं वयासस्य वचनात तदा 14 ते ऽपि यस्मात सवभावेन हताः कषत्रिय पुंगवाः संप्राप्तास ते गतिं पुण्यां तस्मान मा शॊच पुत्रक |
1
[bh] kṣatradharmam anuprāptaḥ smarann eva sa vīryavān tyaktvā ca kīṭatāṃ rājaṃś cacāra vipulaṃ tapaḥ 2 tasya dharmārthaviduṣo dṛṣṭvā tad vipulaṃ tapaḥ ājagāma dvijaśreṣṭhaḥ kṛṣṇadvaipāyanas tadā 3 [v] kṣātraṃ caiva vrataṃ kīṭa bhūtānāṃ paripālanam kṣatraṃ caiva vrataṃ dhyāyaṃs tato vipratvam eṣyasi 4 pāhi sarvāḥ prajāḥ samyak śubhāśubhavid ātmavān śubhaiḥ saṃvibhajan kāmair aśubhānāṃ ca pāvanaiḥ 5 ātmavān bhava suprītaḥ svadharmacaraṇe rataḥ kṣātrīṃ tanuṃ samutsṛjya tato vipratvam eṣyasi 6 [bh] so 'thāraṇyam abhipretya punar eva yudhiṣṭhira maharṣer vacanaṃ śrutvā prajā dharmeṇa pālya ca 7 acireṇaiva kālena kīṭaḥ pārthiva sattama prajāpālanadharmeṇa pretya vipratvam āgataḥ 8 tatas taṃ brāhmaṇaṃ dṛṣṭvā punar eva mahāyaśāḥ ājagāma mahāprājñaḥ kṛṣṇadvaipāyanas tadā 9 [v] bho bho viprarṣabha śrīman mā vyathiṣṭhāḥ kathaṃ cana śubhakṛc chubhayonīṣu pāpakṛt pāpayoniṣu upapadyati dharmajña yathā dharmaṃ yathāgamam 10 tasmān mṛtyubhayāt kīṭa mā vyathiṣṭhāḥ kathaṃ cana dharmalopād bhayaṃ te syāt tasmād dharmaṃ carottamam 11 [k] sukhāt sukhataraṃ prāpto bhagavaṃs tvatkṛte hy aham dharmamūlāṃ śriyaṃ prāpya pāpmā naṣṭa ihādya me 12 [bh] bhagavad vacanāt kīṭo brāhmaṇyaṃ prāpya durlabham akarot pṛthivīṃ rājan yajñayūpa śatāṅkitām tataḥ sālokyam agamad brahmaṇo brahma vittamaḥ 13 avāpa ca paraṃ kīṭaḥ pārtha brahma sanātanam svakarmaphalanirvṛttaṃ vyāsasya vacanāt tadā 14 te 'pi yasmāt svabhāvena hatāḥ kṣatriya puṃgavāḥ saṃprāptās te gatiṃ puṇyāṃ tasmān mā śoca putraka |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 13
Chapter 121
|
1
[य] विद्या तपश च दानं च किम एतेषां विशिष्यते पृच्छामि तवा सतां शरेष्ठ तन मे बरूहि पितामह 2 [भ] अत्राप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम मैत्रेयस्य च संवादं कृष्णद्वैपायनस्य च 3 कृष्ण दवैपायनॊ राजन्न अज्ञाच चरितं चरन वाराणस्याम उपातिष्ठन मैत्रेयं सवैरिणी कुले 4 तम उपस्थितम आसीनं जञात्वा स मुनिसत्तमम अर्चित्वा भॊजयाम आस मैत्रेयॊ ऽशनम उत्तमम 5 तदन्नम उत्तमं भुक्त्वा गुणवत सार्वकामिकम परतिष्ठमानॊ ऽसमयत परीतः कृष्णॊ महामनाः 6 तम उत्स्मयन्तं संप्रेक्ष्य मैत्रेयः कृष्णम अब्रवीत कारणं बरूहि धर्मात्मन यॊ ऽसमयिष्ठाः कुतश च ते तपस्विनॊ धृतिमतः परमॊदः समुपागतः 7 एतत पृच्छामि ते विद्वन्न अभिवाद्य परणम्य च आत्मनश च तपॊ भाग्यं महाभाग्यं तथैव च 8 पृथग आचरतस तात पृथग आत्मनि चात्मनॊः अल्पान्तरम अहं मन्ये विशिट्षम अपि वा तवया 9 [व] अतिच्छेदातिवादाभ्यां समयॊ ऽयं समुपागतः असत्यं वेद वचनं कस्माद वेदॊ ऽनृतं वदेत 10 तरीण्य एव तु पदान्य आहुः पुरुषस्यॊत्तमं वरतम न दरुह्येच चैव दद्याच च सत्यं चैव परं वदेत इदानीं चैव नः कृत्यं पुरस्ताच च परं समृतम 11 अल्पॊ ऽपि तादृशॊ दायॊ भवत्य उत महाफलः तृषिताय च यद दत्तं हृदयेनानसूयता 12 तृषितस तृषिताय तवं दत्त्वैतद अशनं मम अजैषीर महतॊ लॊकान महायज्ञैर इवाभिभॊ अतॊ दानपवित्रेण परीतॊ ऽसमि तपसैव च 13 पुण्यस्यैव हि ते गन्धः पुण्यस्यैव च दर्शनम पुण्यश च वाति गन्धस ते मन्ये कर्मविधानतः 14 अधिकं मार्जनात तात तथैवाप्य अनुलेपनात शुभं सर्वपवित्रेभ्यॊ दानम एव परं भवेत 15 यानीमान्य उत्तमानीह वेदॊक्तानि परशंससि तेषां शरेष्ठतमं दानम इति मे नास्ति संशयः 16 दानकृद्भिः कृतः पन्था येन यान्ति मनीषिणः ते हि पराणस्य दातारस तेषु धर्मः परतिष्ठितः 17 यथा वेदाः सवधीताश च यथा चेन्द्रियसंयमः सर्वत्यागॊ यथा चेह तथा दानम अनुत्तमम 18 तवं हि तात सुखाद एव सुखम एष्यसि शॊभनम सुखात सुखतर पराप्तिम आप्नुते मतिमान नरः 19 तन नः परत्यक्षम एवेदम उपलब्धम असंशयम शरीमन्तम आप्नुवन्त्य अर्था दानं यज्ञस तथा सुखम 20 सुखाद एव परं दुःखं दुःखाद अन्यत परं सुखम दृश्यते हि महाप्राज्ञ नियतं वै सवभावतः 21 तरिविधानीह वृत्तानि नरस्याहुर मनीषिणः पुण्यम अन्यत पापम अन्यन न पुण्यं न च पापकम 22 न वृत्तं मन्यते ऽनयस्य मन्यते ऽनयस्य पापकम तथा सवकर्म निर्वृत्तं न पुण्यं न च पापकम 23 रमस्वैधस्व मॊदस्य देहि चैव यजस्व च न तवाम अभिभविष्यन्ति वैद्या न च तपस्विनः |
1
[y] vidyā tapaś ca dānaṃ ca kim eteṣāṃ viśiṣyate pṛcchāmi tvā satāṃ śreṣṭha tan me brūhi pitāmaha 2 [bh] atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam maitreyasya ca saṃvādaṃ kṛṣṇadvaipāyanasya ca 3 kṛṣṇa dvaipāyano rājann ajñāca caritaṃ caran vārāṇasyām upātiṣṭhan maitreyaṃ svairiṇī kule 4 tam upasthitam āsīnaṃ jñātvā sa munisattamam arcitvā bhojayām āsa maitreyo 'śanam uttamam 5 tadannam uttamaṃ bhuktvā guṇavat sārvakāmikam pratiṣṭhamāno 'smayata prītaḥ kṛṣṇo mahāmanāḥ 6 tam utsmayantaṃ saṃprekṣya maitreyaḥ kṛṣṇam abravīt kāraṇaṃ brūhi dharmātman yo 'smayiṣṭhāḥ kutaś ca te tapasvino dhṛtimataḥ pramodaḥ samupāgataḥ 7 etat pṛcchāmi te vidvann abhivādya praṇamya ca ātmanaś ca tapo bhāgyaṃ mahābhāgyaṃ tathaiva ca 8 pṛthag ācaratas tāta pṛthag ātmani cātmanoḥ alpāntaram ahaṃ manye viśiṭṣam api vā tvayā 9 [v] aticchedātivādābhyāṃ smayo 'yaṃ samupāgataḥ asatyaṃ veda vacanaṃ kasmād vedo 'nṛtaṃ vadet 10 trīṇy eva tu padāny āhuḥ puruṣasyottamaṃ vratam na druhyec caiva dadyāc ca satyaṃ caiva paraṃ vadet idānīṃ caiva naḥ kṛtyaṃ purastāc ca paraṃ smṛtam 11 alpo 'pi tādṛśo dāyo bhavaty uta mahāphalaḥ tṛṣitāya ca yad dattaṃ hṛdayenānasūyatā 12 tṛṣitas tṛṣitāya tvaṃ dattvaitad aśanaṃ mama ajaiṣīr mahato lokān mahāyajñair ivābhibho ato dānapavitreṇa prīto 'smi tapasaiva ca 13 puṇyasyaiva hi te gandhaḥ puṇyasyaiva ca darśanam puṇyaś ca vāti gandhas te manye karmavidhānataḥ 14 adhikaṃ mārjanāt tāta tathaivāpy anulepanāt śubhaṃ sarvapavitrebhyo dānam eva paraṃ bhavet 15 yānīmāny uttamānīha vedoktāni praśaṃsasi teṣāṃ śreṣṭhatamaṃ dānam iti me nāsti saṃśayaḥ 16 dānakṛdbhiḥ kṛtaḥ panthā yena yānti manīṣiṇaḥ te hi prāṇasya dātāras teṣu dharmaḥ pratiṣṭhitaḥ 17 yathā vedāḥ svadhītāś ca yathā cendriyasaṃyamaḥ sarvatyāgo yathā ceha tathā dānam anuttamam 18 tvaṃ hi tāta sukhād eva sukham eṣyasi śobhanam sukhāt sukhatara prāptim āpnute matimān naraḥ 19 tan naḥ pratyakṣam evedam upalabdham asaṃśayam śrīmantam āpnuvanty arthā dānaṃ yajñas tathā sukham 20 sukhād eva paraṃ duḥkhaṃ duḥkhād anyat paraṃ sukham dṛśyate hi mahāprājña niyataṃ vai svabhāvataḥ 21 trividhānīha vṛttāni narasyāhur manīṣiṇaḥ puṇyam anyat pāpam anyan na puṇyaṃ na ca pāpakam 22 na vṛttaṃ manyate 'nyasya manyate 'nyasya pāpakam tathā svakarma nirvṛttaṃ na puṇyaṃ na ca pāpakam 23 ramasvaidhasva modasya dehi caiva yajasva ca na tvām abhibhaviṣyanti vaidyā na ca tapasvinaḥ |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 13
Chapter 122
|
1
[भ] एवम उक्तः परत्युवाच मैत्रेयः कर्म पूजकः अत्यन्तं शरीमति कुले जातः पराज्ञॊ बहुश्रुतः 2 असंशयं मह पराज्ञ यथैवात्थ तथैव तत अनुज्ञातस तु भवता किं चिद बरूयाम अहं विभॊ 3 [व] यद यद इच्छसि मैत्रेय यावद यावद यथातथा बरूहि तावन महाप्राज्ञ शुश्रूषे वचनं तव 4 [म] निर्दॊषं निर्मलं चैव वचनं दानसंहितम विद्या तपॊभ्यां हि भवान भावितात्मा न संशयः 5 भवतॊ भावितात्मत्वाद दायॊ ऽयं सुमहान मम भूयॊ बुद्ध्यानुपश्यामि सुसमृद्धतपा इव 6 अपि मे दर्शनाद एव भवतॊ ऽभयुदयॊ महान मन्ये भवत्प्रसादॊ ऽयं तद धि कर्म सवभावतः 7 तपः शरुतं च यॊनिश चाप्य एतद बराह्मण्य कारणम तरिभिर गुणैः समुदितस ततॊ भवति वै दविजः 8 तस्मिंस तृप्ते च तृप्यन्ते पितरॊ दैवतानि च न हि शरुतवतां किं चिद अधिकं बराह्मणाद ऋते 9 यथा हि सुकृते कषेत्रे फलं विन्दति मानवः एवं दत्त्वा शरुतवति फलं दाता समश्नुते 10 बराह्मणश चेन न विद्येत शरुतवृत्तॊपसंहितः परतिग्रहीता दानस्य मॊघं सयाद धनिनां धनम 11 अदन हय अविद्वान हन्त्य अन्नम अद्यमानं च हन्ति तम तं च हन्यति यस्यान्नं स हत्वा हन्यते ऽबुधः 12 परभुर हय अन्नम अदन विद्वान पुनर जनयतीश्वरः स चान्नाज जायते तस्मात सूक्ष्म एव वयतिक्रमः 13 यद एव ददतः पुण्यं तद एव परतिगृह्णतः न हय एकचक्रं वर्तेत इत्य एवम ऋषयॊ विदुः 14 यत्र वै बराह्मणाः सन्ति शरुतवृत्तॊपसंहिताः तत्र दानफलं पुण्यम इह चामुत्र चाश्नुते 15 ये यॊनिशुद्धाः सततं तपस्य अभिरता भृशम दानाध्ययनसंपन्नास ते वै पूज्यतमाः सदा 16 तैर हि सद्भिः कृतः पन्थाश चेतयानॊ न मुह्यते ते हि सवर्गस्य नेतारॊ यज्ञवाहाः सनातनाः |
1
[bh] evam uktaḥ pratyuvāca maitreyaḥ karma pūjakaḥ atyantaṃ śrīmati kule jātaḥ prājño bahuśrutaḥ 2 asaṃśayaṃ maha prājña yathaivāttha tathaiva tat anujñātas tu bhavatā kiṃ cid brūyām ahaṃ vibho 3 [v] yad yad icchasi maitreya yāvad yāvad yathātathā brūhi tāvan mahāprājña śuśrūṣe vacanaṃ tava 4 [m] nirdoṣaṃ nirmalaṃ caiva vacanaṃ dānasaṃhitam vidyā tapobhyāṃ hi bhavān bhāvitātmā na saṃśayaḥ 5 bhavato bhāvitātmatvād dāyo 'yaṃ sumahān mama bhūyo buddhyānupaśyāmi susamṛddhatapā iva 6 api me darśanād eva bhavato 'bhyudayo mahān manye bhavatprasādo 'yaṃ tad dhi karma svabhāvataḥ 7 tapaḥ śrutaṃ ca yoniś cāpy etad brāhmaṇya kāraṇam tribhir guṇaiḥ samuditas tato bhavati vai dvijaḥ 8 tasmiṃs tṛpte ca tṛpyante pitaro daivatāni ca na hi śrutavatāṃ kiṃ cid adhikaṃ brāhmaṇād ṛte 9 yathā hi sukṛte kṣetre phalaṃ vindati mānavaḥ evaṃ dattvā śrutavati phalaṃ dātā samaśnute 10 brāhmaṇaś cen na vidyeta śrutavṛttopasaṃhitaḥ pratigrahītā dānasya moghaṃ syād dhanināṃ dhanam 11 adan hy avidvān hanty annam adyamānaṃ ca hanti tam taṃ ca hanyati yasyānnaṃ sa hatvā hanyate 'budhaḥ 12 prabhur hy annam adan vidvān punar janayatīśvaraḥ sa cānnāj jāyate tasmāt sūkṣma eva vyatikramaḥ 13 yad eva dadataḥ puṇyaṃ tad eva pratigṛhṇataḥ na hy ekacakraṃ varteta ity evam ṛṣayo viduḥ 14 yatra vai brāhmaṇāḥ santi śrutavṛttopasaṃhitāḥ tatra dānaphalaṃ puṇyam iha cāmutra cāśnute 15 ye yoniśuddhāḥ satataṃ tapasy abhiratā bhṛśam dānādhyayanasaṃpannās te vai pūjyatamāḥ sadā 16 tair hi sadbhiḥ kṛtaḥ panthāś cetayāno na muhyate te hi svargasya netāro yajñavāhāḥ sanātanāḥ |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 13
Chapter 123
|
1
[भ] एवम उक्तः स भगवान मैत्रेयं परत्यभाषत दिष्ट्यैवं तवं विजानासि दिष्ट्या ते बुद्धिर ईदृशी लॊकॊ हय अयं गुणान एव भूयिष्ठं सम परशंसति 2 रूपमानवयॊ मानश्री मानाश चाप्य असंशयम दिष्ट्या नाभिभवन्ति तवां दैवस ते ऽयम अनुग्रहः यत ते भृशतरं दानाद वर्तयिष्यामि तच छृणु 3 यानीहागम शास्त्राणि याश च काश चित परवृत्तयः तानि वेदं पुरस्कृत्य परवृत्तानि यथाक्रमम 4 अहं दानं परशंसामि भवान अपि तपः शरुते तपः पवित्रं वेदस्य तपः सवर्गस्य साधनम 5 तपसा महद आप्नॊति विद्यया चेति नः शरुतम तपसैव चापनुदेद यच चान्यद अपि दुष्कृतम 6 यद यद धि किं चित संधाय पुरुषस तप्यते तपः सर्वम एतद अवाप्नॊति बराह्मणॊ वेदपारगः 7 दुरन्वयं दुष्प्रधृष्यं दुरापं दुरतिक्रमम सर्वं वै तपसाभ्येति तपॊहि बलवत्तरम 8 सुरापॊ ऽसंमतादायी भरूणहा गुरुतल्पगः तपसा तरते सर्वम एनसश च परमुच्यते 9 सर्वविद्यस तु चक्षुष्मान अपि यादृश तादृशः तपस्विनौ च ताव आहुस ताभ्यां कार्यं सदा नमः 10 सर्वे पूज्याः शरुतधनास तथैव च तपस्विनः दानप्रदाः सुखम्प्रेत्य पराप्नुवन्तीह च शरियम 11 इमं च बरह्मलॊकं च लॊकं च बलवत्तरम अन्नदानैः सुकृतिनः परतिपद्यन्ति लौकिकाः 12 पूजिताः पूजयन्त्य एतान मानिता मानयन्ति च अदाता यत्र यत्रैति सर्वतः संप्रणुद्यते 13 अकर्ता चैव कर्ता च लभते यस्य यादृशम यद्य एवॊर्ध्वं यद्य अवाक्च तवं लॊकम अभियास्यसि 14 पराप्स्यसे तवन्न अपानानि यानि दास्यसि कानि चित मेधाव्य असि कुले जातः शरुतवान अनृशंसवान 15 कौमार दारव्रतवान मैत्रेय निरतॊ भव एतद गृहाण परथमं परशस्तं गृहमेधिनाम 16 यॊ भर्ता वासितातुष्टॊ भर्तुस तुष्टा च वासिता यस्मिन्न एवं कुले सर्वं कल्याणं तत्र वर्तते 17 अद्भिर गात्रान मलम इव तमॊ ऽगनिप्रभया यथा दानेन तपसा चैव सर्वपापम अपॊह्यते 18 सवस्ति पराप्नुहि मैत्रेय गृहान साधु वरजाम्य अहम एतन मनसि कर्तव्यं शरेय एवं भविष्यति 19 तं परणम्याथ मैत्रेयः कृत्वा चाभिप्रदक्षिणम सवस्ति पराप्नॊतु भगवान इत्य उवाच कृताञ्जलिः |
1
[bh] evam uktaḥ sa bhagavān maitreyaṃ pratyabhāṣata diṣṭyaivaṃ tvaṃ vijānāsi diṣṭyā te buddhir īdṛśī loko hy ayaṃ guṇān eva bhūyiṣṭhaṃ sma praśaṃsati 2 rūpamānavayo mānaśrī mānāś cāpy asaṃśayam diṣṭyā nābhibhavanti tvāṃ daivas te 'yam anugrahaḥ yat te bhṛśataraṃ dānād vartayiṣyāmi tac chṛṇu 3 yānīhāgama śāstrāṇi yāś ca kāś cit pravṛttayaḥ tāni vedaṃ puraskṛtya pravṛttāni yathākramam 4 ahaṃ dānaṃ praśaṃsāmi bhavān api tapaḥ śrute tapaḥ pavitraṃ vedasya tapaḥ svargasya sādhanam 5 tapasā mahad āpnoti vidyayā ceti naḥ śrutam tapasaiva cāpanuded yac cānyad api duṣkṛtam 6 yad yad dhi kiṃ cit saṃdhāya puruṣas tapyate tapaḥ sarvam etad avāpnoti brāhmaṇo vedapāragaḥ 7 duranvayaṃ duṣpradhṛṣyaṃ durāpaṃ duratikramam sarvaṃ vai tapasābhyeti tapohi balavattaram 8 surāpo 'saṃmatādāyī bhrūṇahā gurutalpagaḥ tapasā tarate sarvam enasaś ca pramucyate 9 sarvavidyas tu cakṣuṣmān api yādṛśa tādṛśaḥ tapasvinau ca tāv āhus tābhyāṃ kāryaṃ sadā namaḥ 10 sarve pūjyāḥ śrutadhanās tathaiva ca tapasvinaḥ dānapradāḥ sukhampretya prāpnuvantīha ca śriyam 11 imaṃ ca brahmalokaṃ ca lokaṃ ca balavattaram annadānaiḥ sukṛtinaḥ pratipadyanti laukikāḥ 12 pūjitāḥ pūjayanty etān mānitā mānayanti ca adātā yatra yatraiti sarvataḥ saṃpraṇudyate 13 akartā caiva kartā ca labhate yasya yādṛśam yady evordhvaṃ yady avākca tvaṃ lokam abhiyāsyasi 14 prāpsyase tvann apānāni yāni dāsyasi kāni cit medhāvy asi kule jātaḥ śrutavān anṛśaṃsavān 15 kaumāra dāravratavān maitreya nirato bhava etad gṛhāṇa prathamaṃ praśastaṃ gṛhamedhinām 16 yo bhartā vāsitātuṣṭo bhartus tuṣṭā ca vāsitā yasminn evaṃ kule sarvaṃ kalyāṇaṃ tatra vartate 17 adbhir gātrān malam iva tamo 'gniprabhayā yathā dānena tapasā caiva sarvapāpam apohyate 18 svasti prāpnuhi maitreya gṛhān sādhu vrajāmy aham etan manasi kartavyaṃ śreya evaṃ bhaviṣyati 19 taṃ praṇamyātha maitreyaḥ kṛtvā cābhipradakṣiṇam svasti prāpnotu bhagavān ity uvāca kṛtāñjaliḥ |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 13
Chapter 124
|
1
[य] सत सत्रीणां समुदाचारं सव धर्मभृतां वर शरॊतुम इच्छाम्य अहं तवत्तस तं मे बरूहि पितामह 2 [भ] सर्वज्ञां सर्वधर्मज्ञां देवलॊके मनस्विनीम कैकेयी सुमना नाम शाण्डिलीं पर्यपृच्छत 3 केन वृत्तेन कल्याणि समाचारेण केन वा विधूय सर्वपापानि देवलॊकं तवम आगता 4 हुताशनशिखेव तवं जवलमाना सवतेजसा सुता ताराधिपस्येव परभया दिवम आगता 5 अरजांसि च वस्त्राणि धारयन्ती गतक्लमा विमानस्था शुभे भासि सहस्रगुणम ओजसा 6 न तवम अल्पेन तपसा दानेन नियमेन वा इमं लॊकम अनुप्राप्ता तस्मात तत्त्वं वदस्व मे 7 इति पृष्टा सुमनया मधुरं चारुहासिनी शाण्डिली निभृतं वाक्यं सुमनाम इदम अब्रवीत 8 नाहं काषायवसना नापि वल्कलधारिणी न च मुण्डा न जटिला भूत्वा देवत्वम आगता 9 अहितानि च वाक्यानि सर्वाणि परुषाणि च अप्रमत्ता च भर्तारं कदा चिन नाहम अब्रुवम 10 देवतानां पितॄणां च बराह्मणानां च पूजने अप्रमत्ता सदा युक्ता शवश्रू शवशुर वर्तिनी 11 पैशुन्ये न परवर्तामि न ममैतन मनॊगतम अद्वारे न च तिष्ठामि चिरं न कथयामि च 12 असद वा हसितं किं चिद अहितं वापि कर्मणा रहस्यम अरहस्यं वा न परवर्तामि सर्वथा 13 कार्यार्थे निर्गतं चापि भर्तारं गृहम आगतम आसनेनॊपसंयॊज्य पूजयामि समाहिता 14 यद यच च नाभिजानाति यद भॊज्यं नाभिनन्दति भक्ष्यं वाप्य अथ वा लेह्यं तत सर्वं वर्जयाम अहम 15 कुटुम्बार्थे समानीतं यत किं चित कार्यम एव तु परातर उत्थाय तत सर्वं कारयामि करॊमि च 16 परवासं यदि मे भर्ता याति कार्येण केन चित मङ्गलैर बहुभिर युक्ता भवामि नियता सदा 17 अञ्जनं रॊचनां चैव सनानं माल्यानुलेपनम परसाधनं च निष्क्रान्ते नाभिनन्दामि भर्तरि 18 नॊत्थापयामि भर्तारं सुखसुप्तम अहं सदा आतुरेष्व अपि कार्येषु तेन तुष्यति मे मनः 19 नायासयामि भर्तारं कुटुम्बार्थे च सर्वदा गुप्तगुह्या सदा चास्मि सुसंमृष्टनिवेशना 20 इमं धर्मपथं नारी पालयन्ती समाहिता अरुन्धतीव नारीणां सवर्गलॊके महीयते 21 [भ] एतद आख्याय सा देवी सुमनायै तपस्विनी पतिधर्मं महाभागा जगामादर्शनं तदा 22 यश चेदं पाण्डवाख्यानं पठेत पर्वणि पर्वणि स देवलॊकं संप्राप्य नन्दने सुसुखं वसेत |
1
[y] sat strīṇāṃ samudācāraṃ sava dharmabhṛtāṃ vara śrotum icchāmy ahaṃ tvattas taṃ me brūhi pitāmaha 2 [bh] sarvajñāṃ sarvadharmajñāṃ devaloke manasvinīm kaikeyī sumanā nāma śāṇḍilīṃ paryapṛcchata 3 kena vṛttena kalyāṇi samācāreṇa kena vā vidhūya sarvapāpāni devalokaṃ tvam āgatā 4 hutāśanaśikheva tvaṃ jvalamānā svatejasā sutā tārādhipasyeva prabhayā divam āgatā 5 arajāṃsi ca vastrāṇi dhārayantī gataklamā vimānasthā śubhe bhāsi sahasraguṇam ojasā 6 na tvam alpena tapasā dānena niyamena vā imaṃ lokam anuprāptā tasmāt tattvaṃ vadasva me 7 iti pṛṣṭā sumanayā madhuraṃ cāruhāsinī śāṇḍilī nibhṛtaṃ vākyaṃ sumanām idam abravīt 8 nāhaṃ kāṣāyavasanā nāpi valkaladhāriṇī na ca muṇḍā na jaṭilā bhūtvā devatvam āgatā 9 ahitāni ca vākyāni sarvāṇi paruṣāṇi ca apramattā ca bhartāraṃ kadā cin nāham abruvam 10 devatānāṃ pitṝṇāṃ ca brāhmaṇānāṃ ca pūjane apramattā sadā yuktā śvaśrū śvaśura vartinī 11 paiśunye na pravartāmi na mamaitan manogatam advāre na ca tiṣṭhāmi ciraṃ na kathayāmi ca 12 asad vā hasitaṃ kiṃ cid ahitaṃ vāpi karmaṇā rahasyam arahasyaṃ vā na pravartāmi sarvathā 13 kāryārthe nirgataṃ cāpi bhartāraṃ gṛham āgatam āsanenopasaṃyojya pūjayāmi samāhitā 14 yad yac ca nābhijānāti yad bhojyaṃ nābhinandati bhakṣyaṃ vāpy atha vā lehyaṃ tat sarvaṃ varjayām aham 15 kuṭumbārthe samānītaṃ yat kiṃ cit kāryam eva tu prātar utthāya tat sarvaṃ kārayāmi karomi ca 16 pravāsaṃ yadi me bhartā yāti kāryeṇa kena cit maṅgalair bahubhir yuktā bhavāmi niyatā sadā 17 añjanaṃ rocanāṃ caiva snānaṃ mālyānulepanam prasādhanaṃ ca niṣkrānte nābhinandāmi bhartari 18 notthāpayāmi bhartāraṃ sukhasuptam ahaṃ sadā ātureṣv api kāryeṣu tena tuṣyati me manaḥ 19 nāyāsayāmi bhartāraṃ kuṭumbārthe ca sarvadā guptaguhyā sadā cāsmi susaṃmṛṣṭaniveśanā 20 imaṃ dharmapathaṃ nārī pālayantī samāhitā arundhatīva nārīṇāṃ svargaloke mahīyate 21 [bh] etad ākhyāya sā devī sumanāyai tapasvinī patidharmaṃ mahābhāgā jagāmādarśanaṃ tadā 22 yaś cedaṃ pāṇḍavākhyānaṃ paṭhet parvaṇi parvaṇi sa devalokaṃ saṃprāpya nandane susukhaṃ vaset |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 13
Chapter 125
|
1
[य] साम्ना वापि परदाने वा जयायः किं भवतॊ मतम परब्रूहि भरतश्रेष्ठ यद अत्र वयतिरिच्यते 2 [भ] साम्ना परसाद्यते कश चिद दानेन च तथापरः पुरुषः परकृतिं जञात्वा तयॊर एकतरं भजेत 3 गुणांस तु शृणु मे राजन सान्त्वस्य भरतर्षभ दारुणान्य अपि भूतानि सान्त्वेनाराधयेद यथा 4 अत्राप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम गृहीत्वा रक्षसा मुक्तॊ दविजातिः कानने यथा 5 कश चित तु बुद्धिसंपन्नॊ बराह्मणॊ विजने वने गृहीतः कृच्छ्रम आपन्नॊ रक्षसा भक्षयिष्यता 6 स बुद्धिश्रुत संपन्नस तं दृष्ट्वातीव भीषणम सामैवास्मिन परयुयुजे न मुमॊह न विव्यथे 7 रक्षस तु वाचा संपूज्य परश्नं पप्रच्छ तं दविजम मॊक्ष्यसे बरूहि मे परश्नं केनास्मि हरिणः कृशः 8 मुहूर्तम अथ संचिन्त्य बराह्मणस तस्य रक्षसः आभिर गाथाभिर अव्यग्रः परश्नं परतिजगाद ह 9 विदेशस्थॊ विलॊकस्थॊ विना नूनं सुहृज्जनैः विषयान अतुलान भुङ्क्षे तेनासि हरिणः कृशः 10 नूनं मित्राणि ते रक्षः साधूपचरितान्य अपि सवदॊषाद अपरज्यन्ते तेनासि हरिणः कृशः 11 धनैश्वर्याधिकाः सतब्धास तवद गुणैः परमावराः अवजानन्ति नूनं तवां तेनासि हरिणः कृशः 12 गुणवान विगुणान अन्यान नूनं पश्यसि सत्कृतान पराज्ञॊ ऽपराज्ञान विनीतात्मा तेनासि हरिणः कृशः 13 अवृत्त्या कलिश्यमानॊ ऽपि वृत्त्युपायान विहर्हयन माहात्म्याद वयथसे नूनं तेनासि हरिणः कृशः 14 संपीड्यात्मानम आर्यत्वात तवया कश चिद उपस्कृतः जितं तवां मन्यते साधॊ तेनासि हरिणः कृशः 15 कलिश्यमानान विमार्गेषु कामक्रॊधावृतात्मनः मन्ये नु धयायसि जनांस तेनासि हरिणः कृशः 16 पराज्ञैः संभावितॊ नूनं न पराज्ञैर उपसंहितः हरीमान अमर्षी दुर्वृत्तैस तेनासि हरिणः कृशः 17 नूनं मित्र मुखः शत्रुः कश चिद आर्यवद आचरन वञ्चयित्वा गतस तवां वै तेनासि हरिणः कृशः 18 परकाशार्थ गतिर नूनं रहस्यकुशलः कृती तज्ज्ञैर न पूज्यसे नूनं तेनासि हरिणः कृशः 19 असत्स्व अभिनिविष्टेषु बरुवतॊ मुक्तसंशयम गुणास ते न विराजन्ते तेनासि हरिणः कृशः 20 धनबुद्धिश्रुतैर हीनः केवलं तेनसान्वितः महत परार्थयसे नूनं तेनासि हरिणः कृशः 21 तपः परणिहितात्मानं मन्ये तवारण्य काङ्क्षिणम बन्धुवर्गॊ न गृह्णाति तेनासि हरिणः कृशः 22 नूनम अर्थवतां मध्ये तव वाक्यम अनुत्तमम न भाति काले ऽभिहितं तेनासि हरिणः कृशः 23 दृढपूर्वश्रुतं मूर्खं कुपितं हृदयप्रियम अनुनेतुं न शक्नॊषि तेनासि हरिणः कृशः 24 नूनम आसंजयित्वा ते कृत्ये कस्मिंश चिद ईप्सिते कश चिद अर्थयते ऽतयर्थं तेनासि हरिणः कृशः 25 नूनं तवा सवगुणापेक्षं पूजयानं सुहृद धरुवम मयार्थ इति जानाति तेनासि हरिणः कृशः 26 अन्तर्गतम अभिप्रायं न नूनं लज्जयेच्छसि विवक्तुं पराप्ति शैथिल्यात तेनासि हरिणः कृशः 27 नाना बुद्धिरुचीँल लॊके मनुष्यान नूनम इच्छसि गरहीतुं सवगुणैः सर्वांस तेनासि हरिणः कृशः 28 अविद्वान भीरुर अल्पार्थॊ विद्या विक्रमदानजम यशः परार्थयसे नूनं तेनासि हरिणः कृशः 29 चिराभिलषितं किं चित फलम अप्राप्तम एव ते कृतम अन्यैर अपहृतं तेनासि हरिणः कृशः 30 नूनम आत्मकृतं दॊषम अपश्यन किं चिद आत्मनि अकारणे ऽभिशस्तॊ ऽसि तेनासि हरिणः कृशः 31 सुहृदाम अप्रमत्तानाम अप्रमॊक्ष्यार्थ हानिजम दुःखम अर्थगुणैर हीनं तेनासि हरिणः कृशः 32 साधून गृहस्थान दृष्ट्वा च तथासाधून वनेचरान मुक्तांश चावसथे सक्तांस तेनासि हरिणः कृशः 33 धर्म्यम अर्थं च काले च देशे चाभिहितं वचः न परतिष्ठति ते नूनं तेनासि हरिणः कृशः 34 दत्तान अकुशलैर अर्थान मनीषी संजिजीविषुः पराप्य वर्तयसे नूनं तेनासि हरिणः कृशः 35 पापान विवर्धतॊ देष्ट्वा कल्याणांश चावसीदतः धरुवं मृगयसे यॊग्यं तेनासि हरिणः कृशः 36 परस्परविरुद्धानां परियं नूनं चिकीर्षसि सुहृदाम अविरॊधेन तेनासि हरिणः कृशः 37 शरॊत्रियांश च विकर्मस्थान पराज्ञांश चाप्य अजितेन्द्रियान मन्ये ऽनुध्यायसि जनांस तेनासि हरिणः कृशः 38 एवं संपूजितं रक्षॊविप्रं तं परत्यपूजयत सखायम अकरॊच चैनं संयॊज्यार्थैर मुमॊच ह |
1
[y] sāmnā vāpi pradāne vā jyāyaḥ kiṃ bhavato matam prabrūhi bharataśreṣṭha yad atra vyatiricyate 2 [bh] sāmnā prasādyate kaś cid dānena ca tathāparaḥ puruṣaḥ prakṛtiṃ jñātvā tayor ekataraṃ bhajet 3 guṇāṃs tu śṛṇu me rājan sāntvasya bharatarṣabha dāruṇāny api bhūtāni sāntvenārādhayed yathā 4 atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam gṛhītvā rakṣasā mukto dvijātiḥ kānane yathā 5 kaś cit tu buddhisaṃpanno brāhmaṇo vijane vane gṛhītaḥ kṛcchram āpanno rakṣasā bhakṣayiṣyatā 6 sa buddhiśruta saṃpannas taṃ dṛṣṭvātīva bhīṣaṇam sāmaivāsmin prayuyuje na mumoha na vivyathe 7 rakṣas tu vācā saṃpūjya praśnaṃ papraccha taṃ dvijam mokṣyase brūhi me praśnaṃ kenāsmi hariṇaḥ kṛśaḥ 8 muhūrtam atha saṃcintya brāhmaṇas tasya rakṣasaḥ ābhir gāthābhir avyagraḥ praśnaṃ pratijagāda ha 9 videśastho vilokastho vinā nūnaṃ suhṛjjanaiḥ viṣayān atulān bhuṅkṣe tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ 10 nūnaṃ mitrāṇi te rakṣaḥ sādhūpacaritāny api svadoṣād aparajyante tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ 11 dhanaiśvaryādhikāḥ stabdhās tvad guṇaiḥ paramāvarāḥ avajānanti nūnaṃ tvāṃ tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ 12 guṇavān viguṇān anyān nūnaṃ paśyasi satkṛtān prājño 'prājñān vinītātmā tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ 13 avṛttyā kliśyamāno 'pi vṛttyupāyān viharhayan māhātmyād vyathase nūnaṃ tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ 14 saṃpīḍyātmānam āryatvāt tvayā kaś cid upaskṛtaḥ jitaṃ tvāṃ manyate sādho tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ 15 kliśyamānān vimārgeṣu kāmakrodhāvṛtātmanaḥ manye nu dhyāyasi janāṃs tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ 16 prājñaiḥ saṃbhāvito nūnaṃ na prājñair upasaṃhitaḥ hrīmān amarṣī durvṛttais tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ 17 nūnaṃ mitra mukhaḥ śatruḥ kaś cid āryavad ācaran vañcayitvā gatas tvāṃ vai tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ 18 prakāśārtha gatir nūnaṃ rahasyakuśalaḥ kṛtī tajjñair na pūjyase nūnaṃ tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ 19 asatsv abhiniviṣṭeṣu bruvato muktasaṃśayam guṇās te na virājante tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ 20 dhanabuddhiśrutair hīnaḥ kevalaṃ tenasānvitaḥ mahat prārthayase nūnaṃ tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ 21 tapaḥ praṇihitātmānaṃ manye tvāraṇya kāṅkṣiṇam bandhuvargo na gṛhṇāti tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ 22 nūnam arthavatāṃ madhye tava vākyam anuttamam na bhāti kāle 'bhihitaṃ tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ 23 dṛḍhapūrvaśrutaṃ mūrkhaṃ kupitaṃ hṛdayapriyam anunetuṃ na śaknoṣi tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ 24 nūnam āsaṃjayitvā te kṛtye kasmiṃś cid īpsite kaś cid arthayate 'tyarthaṃ tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ 25 nūnaṃ tvā svaguṇāpekṣaṃ pūjayānaṃ suhṛd dhruvam mayārtha iti jānāti tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ 26 antargatam abhiprāyaṃ na nūnaṃ lajjayecchasi vivaktuṃ prāpti śaithilyāt tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ 27 nānā buddhirucīṁl loke manuṣyān nūnam icchasi grahītuṃ svaguṇaiḥ sarvāṃs tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ 28 avidvān bhīrur alpārtho vidyā vikramadānajam yaśaḥ prārthayase nūnaṃ tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ 29 cirābhilaṣitaṃ kiṃ cit phalam aprāptam eva te kṛtam anyair apahṛtaṃ tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ 30 nūnam ātmakṛtaṃ doṣam apaśyan kiṃ cid ātmani akāraṇe 'bhiśasto 'si tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ 31 suhṛdām apramattānām apramokṣyārtha hānijam duḥkham arthaguṇair hīnaṃ tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ 32 sādhūn gṛhasthān dṛṣṭvā ca tathāsādhūn vanecarān muktāṃś cāvasathe saktāṃs tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ 33 dharmyam arthaṃ ca kāle ca deśe cābhihitaṃ vacaḥ na pratiṣṭhati te nūnaṃ tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ 34 dattān akuśalair arthān manīṣī saṃjijīviṣuḥ prāpya vartayase nūnaṃ tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ 35 pāpān vivardhato deṣṭvā kalyāṇāṃś cāvasīdataḥ dhruvaṃ mṛgayase yogyaṃ tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ 36 parasparaviruddhānāṃ priyaṃ nūnaṃ cikīrṣasi suhṛdām avirodhena tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ 37 śrotriyāṃś ca vikarmasthān prājñāṃś cāpy ajitendriyān manye 'nudhyāyasi janāṃs tenāsi hariṇaḥ kṛśaḥ 38 evaṃ saṃpūjitaṃ rakṣovipraṃ taṃ pratyapūjayat sakhāyam akaroc cainaṃ saṃyojyārthair mumoca ha |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 13
Chapter 126
|
1
[य] पितामह महाप्राज्ञ सर्वशास्त्रविशारद आगमैर बहुभिः सफीतॊ भवान नः परथितः कुले 2 तवत्तॊ धर्मार्थसंयुक्तम आयत्यां च सुखॊदयम आश्चर्यभूतं लॊकस्य शरॊतुम इच्छाम्य अरिंदम 3 अयं च कालः संप्राप्तॊ दुर्लभ जञातिबान्धवः शास्ता च न हि नः कश चित तवाम ऋते भरतर्षभ 4 यदि ते ऽहम अनुग्राह्यॊ भरातृभिः सहितॊ ऽनघ वक्तुम अर्हसि नः परश्नं यत तवां पृच्छामि पार्थिव 5 अयं नारायणः शरीमान सर्वपार्थिवसंमतः भवन्तं बहुमानेन परश्रयेण च सेवते 6 अस्य चैव समक्षं तवं पर्थिवानां च सर्वशः भरातॄणां च परियार्थं मे सनेहाद भाषितुम अर्हसि 7 [व] तस्य तद वचनं शरुत्वा सनेहाद आगतसंभ्रमः भीष्मॊ भागीरथी पुत्र इदं वचनम अब्रवीत 8 हन्त ते कथयिष्यामि कथाम अतिमनॊ रमाम अस्य विष्णॊः पुरा राजन परभावॊ ऽयं मया शरुतः 9 यश च गॊवृषभाङ्कस्य परभावस तं च मे शृणु रुद्राण्याः संशयॊ यश च दम्पत्यॊस तं च मे शृणु 10 वरतं चचार धर्मात्मा कृष्णॊ दवादश वार्षिकम दीक्षितं चागतौ दरष्टुम उभौ नारद पर्वतौ 11 कृष्णद्वैपायनश चैव धौम्यश च जपतां वरः देवलः काश्यपश चैव हस्तिकाश्यप एव च 12 अपरे ऋषयः सन्तॊ दीक्षा दमसमन्विताः शिष्यैर अनुगताः सर्वे देवकल्पैस तपॊधनैः 13 तेषाम अतिथिसत्कारम अर्चनीयं कुलॊचितम देवकी तनयः परीतॊ देवकल्पम अकल्पयत 14 हरितेषु सुवर्णेषु बर्हिष्केषु नवेषु च उपॊपविविशुः परीता विष्टरेषु महर्षयः 15 कथाश चक्रुस ततस ते तु मधुरा धर्मसंहिताः राजर्षीणां सुराणां च ये वसन्ति तपॊधनाः 16 ततॊ नारायणं तेजॊ वरतचर्येन्धनॊत्थितम वक्त्रान निःसृत्य कृष्णस्य वह्निर अद्भुतकर्मणः 17 सॊ ऽगनिर ददाह तं शैलं स दरुमं स लता कषुपम स पक्षिमृगसंघातं स शवापदसरीसृपम 18 मृगैश च विविधाकारैर हाहाभूतम अचेतनम शिखरं तस्य शैलस्य मथितं दीप्तदर्शनम 19 स तु वह्निर महाज्वालॊ दग्ध्वा सर्वम अशेषतः विष्णॊः समीपम आगम्य पादौ शिष्यवद अस्पृशत 20 ततॊ विष्णुर वनं देष्ट्वा निर्दग्धम अरिकर्शनः सौम्यैर दृष्टिनिपातैस तत पुनः परकृतिम आनयत 21 तथैव स गिरिर भूयः परपुष्पितलता दरुमः स पक्षिगणसंघुष्टः स शवापदसरीसृपः 22 तद अद्भुतम अचिन्त्यं च दृष्ट्वा मुनिगणस तदा विस्मितॊ हृष्टलॊमा च बभूवास्राविलेक्षणः 23 ततॊ नारायणॊ दृष्ट्वा तान ऋषीन विस्मयान्वितान परश्रितं मधुरं सनिग्धं पप्रच्छ वदतां वरः 24 किम अस्य ऋषिपूगस्य तयक्तसङ्गस्य नित्यशः निर्ममस्यागमवतॊ विस्मयः समुपागतः 25 एतम एं संशयं सर्वं याथातथ्यम अनिन्दिताः ऋषयॊ वक्तुम अर्हन्ति निश्चितार्थं तपॊधनाः 26 [रसयह] भवान विसृजते लॊकान भवान संहरते पुनः भवाञ शीतं भवान उष्णं भवान एव परवर्षति 27 पृथिव्यां यानि भूतानि सथावराणि चराणि च तेषां पिता तवं माता च परभुः परभव एव च 28 एतन नॊ विस्मयकरं परशंस मधुसूदन तवम एवार्हसि कल्याण वक्तुं वह्नेर विनिर्गमम 29 ततॊ विगतसंत्रासा वयम अप्य अरिकर्शन यच छरुतं यच च दृष्टं नस तत परवक्ष्यामहे हरे 30 [वासुदेव] एतत तद वैष्णवं तेजॊ मम वक्त्राद विनिःसृतम कृष्ण वर्त्मा युगान्ताभॊ येनायं मथितॊ गिरिः 31 ऋषयश चार्तिम आपन्ना जितक्रॊधा जितेन्द्रियाः भवन्तॊ वयथिताश चासन देवकल्पास तपॊधनाः 32 वरतचर्या परीतस्य तपस्विव्रतसेवया मम वह्निः समुद्भूतॊ न वै वयथितुम अर्हथ 33 वरतं चर्तुम इहायातस तव अहं गिरिम इमं शुभम पुत्रं चात्मसमं वीर्ये तपसा सरष्टुम आगतः 34 ततॊ ममात्मा यॊ देहे सॊ ऽगनिर भूत्वा विनिःसृतः गतश च वरदं दरष्टुं सर्वलॊकपितामहम 35 तेन चात्मानुशिष्टॊ मे पुत्रत्वे मुनिसत्तमाः तेजसॊ ऽरधेन पुत्रस ते भवितेति वृषध्वजः 36 सॊ ऽयम अह्निर उपागम्य पादमूले ममान्तिकम शिष्यवत परिचर्याथ शान्तः परकृतिम आगतः 37 एतद अस्य रहस्यं वः पद्मनाभस्य धीमतः मया परेम्णा समाख्यातं न भीः कार्या तपॊधनाः 38 सर्वत्रगतिर अव्यग्रा भवतां दीर्घदर्शनाः तपस्विव्रतसंदीप्ता जञानविज्ञानशॊभिताः 39 यच छरुतं यच च वॊ दृष्टं दिवि वा यदि वा भुवि आश्चर्यं परमं किं चित तद भवन्तॊ बरुवन्तु मे 40 तस्यामृत निकाशस्य वान मधॊर अस्ति मे सपृहा भवद्भि कथितस्येह तपॊवननिवासिभिः 41 यद्य अप्य अहम अदृष्टं वा दिव्यम अद्भुतदर्शनम दिवि वा भुवि वा किं चित पश्याम्य अमलदर्शनाः 42 परकृतिः सा मम परा न कव चित परतिहन्यते न चात्मगतम ऐश्वर्यम आश्चर्यं परतिभाति मे 43 शरद्धेयः कथितॊ हय अर्थः सज्जन शरवणं गतः चिरं तिष्ठति मेदिन्यां शैले लेख्यम इवार्पितम 44 तद अहं सज्जन मुखान निःसृतं तत्समागमे कथयिष्याम्य अहर अहर बुद्धिदीप करं नृणाम 45 ततॊ मुनिगणाः सर्वे परश्रिताः कृष्ण संनिधौ नेत्रैः पद्मदल परख्यैर अपश्यन्त जनार्दनम 46 वर्धयन्तस तथैवान्ये पूजयन्तस तथापरे वाग्भिर ऋग भाषितार्थाभिः सतुवन्तॊ मधुसूदनम 47 ततॊ मुनिगणाः सर्वे नारदं देव दर्शनम तदा नियॊजयाम आसुर वचने वाक्यकॊविदम 48 यद आश्चर्यम अचिन्त्यं च गिरौ हिमवति परभॊ अनुभूतं मुनिगणैस तीर्थयात्रा परायणैः 49 तद भवान ऋषिसंघस्य हितार्थं सर्वचॊदितः यथादृष्टं हृषीकेशे सर्वम आख्यातुम अर्हति 50 एवम उक्तः स मुनिभिर नारदॊ भगवान ऋषिः कथयाम आस देवर्षिः पूर्ववृत्तां कथां शुभाम |
1
[y] pitāmaha mahāprājña sarvaśāstraviśārada āgamair bahubhiḥ sphīto bhavān naḥ prathitaḥ kule 2 tvatto dharmārthasaṃyuktam āyatyāṃ ca sukhodayam āścaryabhūtaṃ lokasya śrotum icchāmy ariṃdama 3 ayaṃ ca kālaḥ saṃprāpto durlabha jñātibāndhavaḥ śāstā ca na hi naḥ kaś cit tvām ṛte bharatarṣabha 4 yadi te 'ham anugrāhyo bhrātṛbhiḥ sahito 'nagha vaktum arhasi naḥ praśnaṃ yat tvāṃ pṛcchāmi pārthiva 5 ayaṃ nārāyaṇaḥ śrīmān sarvapārthivasaṃmataḥ bhavantaṃ bahumānena praśrayeṇa ca sevate 6 asya caiva samakṣaṃ tvaṃ parthivānāṃ ca sarvaśaḥ bhrātṝṇāṃ ca priyārthaṃ me snehād bhāṣitum arhasi 7 [v] tasya tad vacanaṃ śrutvā snehād āgatasaṃbhramaḥ bhīṣmo bhāgīrathī putra idaṃ vacanam abravīt 8 hanta te kathayiṣyāmi kathām atimano ramām asya viṣṇoḥ purā rājan prabhāvo 'yaṃ mayā śrutaḥ 9 yaś ca govṛṣabhāṅkasya prabhāvas taṃ ca me śṛṇu rudrāṇyāḥ saṃśayo yaś ca dampatyos taṃ ca me śṛṇu 10 vrataṃ cacāra dharmātmā kṛṣṇo dvādaśa vārṣikam dīkṣitaṃ cāgatau draṣṭum ubhau nārada parvatau 11 kṛṣṇadvaipāyanaś caiva dhaumyaś ca japatāṃ varaḥ devalaḥ kāśyapaś caiva hastikāśyapa eva ca 12 apare ṛṣayaḥ santo dīkṣā damasamanvitāḥ śiṣyair anugatāḥ sarve devakalpais tapodhanaiḥ 13 teṣām atithisatkāram arcanīyaṃ kulocitam devakī tanayaḥ prīto devakalpam akalpayat 14 hariteṣu suvarṇeṣu barhiṣkeṣu naveṣu ca upopaviviśuḥ prītā viṣṭareṣu maharṣayaḥ 15 kathāś cakrus tatas te tu madhurā dharmasaṃhitāḥ rājarṣīṇāṃ surāṇāṃ ca ye vasanti tapodhanāḥ 16 tato nārāyaṇaṃ tejo vratacaryendhanotthitam vaktrān niḥsṛtya kṛṣṇasya vahnir adbhutakarmaṇaḥ 17 so 'gnir dadāha taṃ śailaṃ sa drumaṃ sa latā kṣupam sa pakṣimṛgasaṃghātaṃ sa śvāpadasarīsṛpam 18 mṛgaiś ca vividhākārair hāhābhūtam acetanam śikharaṃ tasya śailasya mathitaṃ dīptadarśanam 19 sa tu vahnir mahājvālo dagdhvā sarvam aśeṣataḥ viṣṇoḥ samīpam āgamya pādau śiṣyavad aspṛśat 20 tato viṣṇur vanaṃ deṣṭvā nirdagdham arikarśanaḥ saumyair dṛṣṭinipātais tat punaḥ prakṛtim ānayat 21 tathaiva sa girir bhūyaḥ prapuṣpitalatā drumaḥ sa pakṣigaṇasaṃghuṣṭaḥ sa śvāpadasarīsṛpaḥ 22 tad adbhutam acintyaṃ ca dṛṣṭvā munigaṇas tadā vismito hṛṣṭalomā ca babhūvāsrāvilekṣaṇaḥ 23 tato nārāyaṇo dṛṣṭvā tān ṛṣīn vismayānvitān praśritaṃ madhuraṃ snigdhaṃ papraccha vadatāṃ varaḥ 24 kim asya ṛṣipūgasya tyaktasaṅgasya nityaśaḥ nirmamasyāgamavato vismayaḥ samupāgataḥ 25 etam eṃ saṃśayaṃ sarvaṃ yāthātathyam aninditāḥ ṛṣayo vaktum arhanti niścitārthaṃ tapodhanāḥ 26 [rsayah] bhavān visṛjate lokān bhavān saṃharate punaḥ bhavāñ śītaṃ bhavān uṣṇaṃ bhavān eva pravarṣati 27 pṛthivyāṃ yāni bhūtāni sthāvarāṇi carāṇi ca teṣāṃ pitā tvaṃ mātā ca prabhuḥ prabhava eva ca 28 etan no vismayakaraṃ praśaṃsa madhusūdana tvam evārhasi kalyāṇa vaktuṃ vahner vinirgamam 29 tato vigatasaṃtrāsā vayam apy arikarśana yac chrutaṃ yac ca dṛṣṭaṃ nas tat pravakṣyāmahe hare 30 [vāsudeva] etat tad vaiṣṇavaṃ tejo mama vaktrād viniḥsṛtam kṛṣṇa vartmā yugāntābho yenāyaṃ mathito giriḥ 31 ṛṣayaś cārtim āpannā jitakrodhā jitendriyāḥ bhavanto vyathitāś cāsan devakalpās tapodhanāḥ 32 vratacaryā parītasya tapasvivratasevayā mama vahniḥ samudbhūto na vai vyathitum arhatha 33 vrataṃ cartum ihāyātas tv ahaṃ girim imaṃ śubham putraṃ cātmasamaṃ vīrye tapasā sraṣṭum āgataḥ 34 tato mamātmā yo dehe so 'gnir bhūtvā viniḥsṛtaḥ gataś ca varadaṃ draṣṭuṃ sarvalokapitāmaham 35 tena cātmānuśiṣṭo me putratve munisattamāḥ tejaso 'rdhena putras te bhaviteti vṛṣadhvajaḥ 36 so 'yam ahnir upāgamya pādamūle mamāntikam śiṣyavat paricaryātha śāntaḥ prakṛtim āgataḥ 37 etad asya rahasyaṃ vaḥ padmanābhasya dhīmataḥ mayā premṇā samākhyātaṃ na bhīḥ kāryā tapodhanāḥ 38 sarvatragatir avyagrā bhavatāṃ dīrghadarśanāḥ tapasvivratasaṃdīptā jñānavijñānaśobhitāḥ 39 yac chrutaṃ yac ca vo dṛṣṭaṃ divi vā yadi vā bhuvi āścaryaṃ paramaṃ kiṃ cit tad bhavanto bruvantu me 40 tasyāmṛta nikāśasya vān madhor asti me spṛhā bhavadbhi kathitasyeha tapovananivāsibhiḥ 41 yady apy aham adṛṣṭaṃ vā divyam adbhutadarśanam divi vā bhuvi vā kiṃ cit paśyāmy amaladarśanāḥ 42 prakṛtiḥ sā mama parā na kva cit pratihanyate na cātmagatam aiśvaryam āścaryaṃ pratibhāti me 43 śraddheyaḥ kathito hy arthaḥ sajjana śravaṇaṃ gataḥ ciraṃ tiṣṭhati medinyāṃ śaile lekhyam ivārpitam 44 tad ahaṃ sajjana mukhān niḥsṛtaṃ tatsamāgame kathayiṣyāmy ahar ahar buddhidīpa karaṃ nṛṇām 45 tato munigaṇāḥ sarve praśritāḥ kṛṣṇa saṃnidhau netraiḥ padmadala prakhyair apaśyanta janārdanam 46 vardhayantas tathaivānye pūjayantas tathāpare vāgbhir ṛg bhāṣitārthābhiḥ stuvanto madhusūdanam 47 tato munigaṇāḥ sarve nāradaṃ deva darśanam tadā niyojayām āsur vacane vākyakovidam 48 yad āścaryam acintyaṃ ca girau himavati prabho anubhūtaṃ munigaṇais tīrthayātrā parāyaṇaiḥ 49 tad bhavān ṛṣisaṃghasya hitārthaṃ sarvacoditaḥ yathādṛṣṭaṃ hṛṣīkeśe sarvam ākhyātum arhati 50 evam uktaḥ sa munibhir nārado bhagavān ṛṣiḥ kathayām āsa devarṣiḥ pūrvavṛttāṃ kathāṃ śubhām |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 13
Chapter 127
|
1
[भ] ततॊ नारायण सुहृन नारदॊ भगवान ऋषिः शंकरस्यॊमया सार्धं संवादं परत्यभाषत 2 तपश चचार धर्मात्मा वृषभाङ्कः सुरेश्वरः पुण्ये गिरौ हिमवति सिद्धचारणसेविते 3 नानौषधि युते रम्ये नानापुष्पसमाकुले अप्सरॊगणसंकीर्णे भूतसंघ निषेविते 4 तत्र देवॊ मुदा युक्तॊ भूतसंघ शतैर वृतः नानारूपैर विरूपैश च दिव्यैर अद्भुतदर्शनैः 5 सिंहव्याघ्र गजप्रख्यैः सर्वजातिसमन्वितैः करॊष्टुक दवीपिवदनैर ऋक्षर्षभ मुखैस तथा 6 उलूक वदनैर भीमैः शयेनभासमुखैस तथा नानावर्णमृगप्रख्यैः सर्वजातिसमन्वयैः किंनरैर देवगन्धर्वैर यक्षभूतगणैस तथा 7 दिव्यपुष्पसमाकीर्णं दिव्यमाला विभूषितम दिव्यचन्दन संयुक्तं दिव्यधूपेन धूपितम तत सदॊ वृषभाङ्कस्य दिव्यवादित्र नादितम 8 मृदङ्गपणवॊद्घुष्टं शङ्खभेरी निनादितम नृत्यद्भिर भूतसंघैश च बर्हिणैश च समन्ततः 9 परनृत्ताप्सरसं दिव्यं दिव्यस्त्री गणसेवितम दृष्टिकान्तम अनिर्देश्यं दिव्यम अद्भुतदर्शनम 10 स गिरिस तपसा तस्य भूतेशस्य वयरॊचत 11 सवाध्यायपरमैर विप्रैर बरह्मघॊषैर विनादितः षट पदैर उपगीतैश च माधवा परतिमॊ गिरिः 12 तं महॊत्सव संकाशं भीमरूपधरं पुनः दृष्ट्वा मुनिगणस्यासीत परा परीतिर जनार्दन 13 मुनयश च महाभागाः सिद्धाश चैवॊर्ध्व रेतसः मरुतॊ वसवः साध्या विश्वे देवाः सनातनाः 14 यक्षा नागाः पिशाचाश च लॊकपाला हुताशनाः भावाश च सर्वे नयग भूतास तत्रैवासन समागताः 15 ऋतवः सर्वपुष्पैश च वयकिरन्त महाद्भुतैः ओषध्यॊ जवलमानाश च दयॊतयन्ति सम तद वनम 16 विहगाश च मुदा युक्ताः परानृत्यन वयनदंश च ह गिरिपृष्ठेषु रम्येषु वयाहरन्तॊ जनप्रियाः 17 तत्र देवॊ गिरितटे दिव्यधातुविभूषिते पर्यङ्क इव विभ्राजन्न उपविष्टॊ महामनाः 18 वयाघ्रचर्माम्बर धरः सिंहचर्मॊत्तरच छदः वयालयज्ञॊपवीती च लॊहिताङ्गद भूषणः 19 हरिश्मश्रुर जटी भीमॊ भयकर्ता सुरद्विषाम अभयः सर्वभूतानां भक्तानां वृषभध्वजः 20 दृष्ट्वा तम ऋषयः सर्वे शिरॊभिर अवनीं गतः विमुक्ताः सर्वपापेभ्यः कषान्ता विगतकल्मषाः 21 तस्य भूतपतेः सथानं भीमरूपधरं बभौ अप्रधृष्यतरं चैव महॊरगसमाकुलम 22 कषणेनैवाभवत सर्वम अद्भुतं मधुसूदन तत सदॊ वृषभाङ्कस्य भीमरूपधरं बभौ 23 तम अभ्ययाच छैलसुता भूतस्त्री गणसंवृता हर तुल्याम्बर धरा समानव्रतचारिणी 24 बिभ्रती कलशं रौक्मं सर्वतीर्थजलॊद्भवम गिरिस्रवाभिः पुण्याभिः सर्वतॊ ऽनुगता शुभा 25 पुष्पवृष्ट्याभिवर्षन्ती गन्धैर बहुविधैस तथा सेवन्ती हिमवत्पार्श्वं हर पार्श्वम उपागमत 26 ततः समयन्ती पाणिभ्यां नर्मार्थं चारुदर्शना हर नेत्रे शुभे देवी सहसा सा समावृणॊत 27 संवृताभ्यां तु नेत्राभ्यां तमॊ भूतम अचेतनम निर्हॊमं निर वषट्कारं तत सदः सहसाभवत 28 जनश च विमनाः सर्वॊ भयत्रास समन्वितः निमीलिते भूतपतौ नष्टसूर्य इवाभवत 29 ततॊ वितिमिरॊ लॊकः कषणेन समपद्यत जवाला च महती दीप्ता ललाटात तस्य निःसृता 30 तृतीयं चास्य संभूतं नेत्रम आदित्यसंनिभम युगान्तसदृशं दीप्तं येनासौ मथितॊ गिरिः 31 ततॊ गिरिसुता दृष्ट्वा दीप्ताग्निसदृशेक्षणम हरं परणम्य शिरसा ददर्शायतलॊचना 32 दह्यमाने वने तस्मिन स शालसरल दरुमे स चन्दनवने रम्ये दिव्यौषधिविदीपिते 33 मृगयूथैर दरुतैर भीतैर हर पार्श्वम उपागतैः शरणं चाप्य अविन्दद्भिस तत सदः संकुलं बभौ 34 ततॊ नभःस्पृश जवालॊ विद्युल लॊकार्चिर उज्ज्वलः दवादशादित्य सदृशॊ युगान्ताग्निर इवापरः 35 कषणेन तेन दग्धः स हिमवान अभवन नगः स धातुशिखराभॊगॊ दीनदग्धवनौषधिः 36 तं दृष्ट्वा मथितं शैलं शैलराजसुता ततः भगवन्तं परपन्ना सा साञ्जलि परग्रहा सथिता 37 उमां शर्वस तदा दृष्ट्वा सत्रीभावागत मार्दवाम पितुर दैन्यम अनिच्छन्तीं परीत्यापश्यत ततॊ गिरिम 38 ततॊ ऽभवत पुनः सर्वः परकृतिस्थः सुदर्शनः परहृष्टविहगश चैव परपुष्पितवनद्रुमः 39 परकृतिस्थं गिरिं दृष्ट्वा परीता देवी महेश्वरम उवाच सर्वभूतानां पतिं पतिम अनिन्दिता 40 भगवन सर्वभूतेश शूलपाणे महाव्रत संशयॊ मे महाञ जातस तं मे वयाख्यातुम अर्हसि 41 किमर्थं ते ललाटे वै तृतीयं नेत्रम उत्थितम किमर्थं च गिरिर दग्धः स पक्षिगणकाननः 42 किमर्थं च पुनर देव परकृतिस्थः कषणात कृतः तथैव दरुमसंछन्नः कृतॊ ऽयं ते महेश्वर 43 [महेष्वर] नेत्रे मे संवृते देवि तवया बाल्याद अनिन्दिते नष्टालॊकस ततॊ लॊकः कषणेन समपद्यत 44 नष्टादित्ये तथा लॊके तमॊ भूते नगात्मजे तृतीयं लॊचनं दीप्तं सृष्टं ते रक्षता परजा 45 तस्य चाक्ष्णॊ महत तेजॊ येनायं मथितॊ गिरिः तवत्प्रियार्थं च मे देवि परकृतिस्थः कषणात कृतः 46 [उमा] भगवन केन ते वक्त्रं चन्द्रवत परियदर्शनम पूर्वं तथैव शरीकान्तम उत्तरं पश्चिमं तथा 47 दक्षिणं च मुखं रौद्रं केनॊर्ध्वं कपिला जटाः केन कण्ठश च ते नीलॊ बर्हि बर्ह निभः कृतः 48 हस्ते चैतत पिनाकं ते सततं केन तिष्ठति जटिलॊ बरह्म चारी च किमर्थम असि नित्यदा 49 एतं मे संशयं सर्वं वद भूतपते ऽनघ स धर्मचारिणी चाहं भक्ता चेति वृषध्वज 50 एवम उक्तः स भगवाञ शैलपुत्र्या पिनाक धृक तस्या वृत्त्या च बुद्ध्या च परीतिमान अभवत परभुः 51 ततस ताम अब्रवीद देवः सुभगे शरूयताम इति हेतुभिर यैर ममैतानि रूपाणि रुचिरानने |
1
[bh] tato nārāyaṇa suhṛn nārado bhagavān ṛṣiḥ śaṃkarasyomayā sārdhaṃ saṃvādaṃ pratyabhāṣata 2 tapaś cacāra dharmātmā vṛṣabhāṅkaḥ sureśvaraḥ puṇye girau himavati siddhacāraṇasevite 3 nānauṣadhi yute ramye nānāpuṣpasamākule apsarogaṇasaṃkīrṇe bhūtasaṃgha niṣevite 4 tatra devo mudā yukto bhūtasaṃgha śatair vṛtaḥ nānārūpair virūpaiś ca divyair adbhutadarśanaiḥ 5 siṃhavyāghra gajaprakhyaiḥ sarvajātisamanvitaiḥ kroṣṭuka dvīpivadanair ṛkṣarṣabha mukhais tathā 6 ulūka vadanair bhīmaiḥ śyenabhāsamukhais tathā nānāvarṇamṛgaprakhyaiḥ sarvajātisamanvayaiḥ kiṃnarair devagandharvair yakṣabhūtagaṇais tathā 7 divyapuṣpasamākīrṇaṃ divyamālā vibhūṣitam divyacandana saṃyuktaṃ divyadhūpena dhūpitam tat sado vṛṣabhāṅkasya divyavāditra nāditam 8 mṛdaṅgapaṇavodghuṣṭaṃ śaṅkhabherī nināditam nṛtyadbhir bhūtasaṃghaiś ca barhiṇaiś ca samantataḥ 9 pranṛttāpsarasaṃ divyaṃ divyastrī gaṇasevitam dṛṣṭikāntam anirdeśyaṃ divyam adbhutadarśanam 10 sa giris tapasā tasya bhūteśasya vyarocata 11 svādhyāyaparamair viprair brahmaghoṣair vināditaḥ ṣaṭ padair upagītaiś ca mādhavā pratimo giriḥ 12 taṃ mahotsava saṃkāśaṃ bhīmarūpadharaṃ punaḥ dṛṣṭvā munigaṇasyāsīt parā prītir janārdana 13 munayaś ca mahābhāgāḥ siddhāś caivordhva retasaḥ maruto vasavaḥ sādhyā viśve devāḥ sanātanāḥ 14 yakṣā nāgāḥ piśācāś ca lokapālā hutāśanāḥ bhāvāś ca sarve nyag bhūtās tatraivāsan samāgatāḥ 15 ṛtavaḥ sarvapuṣpaiś ca vyakiranta mahādbhutaiḥ oṣadhyo jvalamānāś ca dyotayanti sma tad vanam 16 vihagāś ca mudā yuktāḥ prānṛtyan vyanadaṃś ca ha giripṛṣṭheṣu ramyeṣu vyāharanto janapriyāḥ 17 tatra devo giritaṭe divyadhātuvibhūṣite paryaṅka iva vibhrājann upaviṣṭo mahāmanāḥ 18 vyāghracarmāmbara dharaḥ siṃhacarmottarac chadaḥ vyālayajñopavītī ca lohitāṅgada bhūṣaṇaḥ 19 hariśmaśrur jaṭī bhīmo bhayakartā suradviṣām abhayaḥ sarvabhūtānāṃ bhaktānāṃ vṛṣabhadhvajaḥ 20 dṛṣṭvā tam ṛṣayaḥ sarve śirobhir avanīṃ gataḥ vimuktāḥ sarvapāpebhyaḥ kṣāntā vigatakalmaṣāḥ 21 tasya bhūtapateḥ sthānaṃ bhīmarūpadharaṃ babhau apradhṛṣyataraṃ caiva mahoragasamākulam 22 kṣaṇenaivābhavat sarvam adbhutaṃ madhusūdana tat sado vṛṣabhāṅkasya bhīmarūpadharaṃ babhau 23 tam abhyayāc chailasutā bhūtastrī gaṇasaṃvṛtā hara tulyāmbara dharā samānavratacāriṇī 24 bibhratī kalaśaṃ raukmaṃ sarvatīrthajalodbhavam girisravābhiḥ puṇyābhiḥ sarvato 'nugatā śubhā 25 puṣpavṛṣṭyābhivarṣantī gandhair bahuvidhais tathā sevantī himavatpārśvaṃ hara pārśvam upāgamat 26 tataḥ smayantī pāṇibhyāṃ narmārthaṃ cārudarśanā hara netre śubhe devī sahasā sā samāvṛṇot 27 saṃvṛtābhyāṃ tu netrābhyāṃ tamo bhūtam acetanam nirhomaṃ nir vaṣaṭkāraṃ tat sadaḥ sahasābhavat 28 janaś ca vimanāḥ sarvo bhayatrāsa samanvitaḥ nimīlite bhūtapatau naṣṭasūrya ivābhavat 29 tato vitimiro lokaḥ kṣaṇena samapadyata jvālā ca mahatī dīptā lalāṭāt tasya niḥsṛtā 30 tṛtīyaṃ cāsya saṃbhūtaṃ netram ādityasaṃnibham yugāntasadṛśaṃ dīptaṃ yenāsau mathito giriḥ 31 tato girisutā dṛṣṭvā dīptāgnisadṛśekṣaṇam haraṃ praṇamya śirasā dadarśāyatalocanā 32 dahyamāne vane tasmin sa śālasarala drume sa candanavane ramye divyauṣadhividīpite 33 mṛgayūthair drutair bhītair hara pārśvam upāgataiḥ śaraṇaṃ cāpy avindadbhis tat sadaḥ saṃkulaṃ babhau 34 tato nabhaḥspṛśa jvālo vidyul lokārcir ujjvalaḥ dvādaśāditya sadṛśo yugāntāgnir ivāparaḥ 35 kṣaṇena tena dagdhaḥ sa himavān abhavan nagaḥ sa dhātuśikharābhogo dīnadagdhavanauṣadhiḥ 36 taṃ dṛṣṭvā mathitaṃ śailaṃ śailarājasutā tataḥ bhagavantaṃ prapannā sā sāñjali pragrahā sthitā 37 umāṃ śarvas tadā dṛṣṭvā strībhāvāgata mārdavām pitur dainyam anicchantīṃ prītyāpaśyat tato girim 38 tato 'bhavat punaḥ sarvaḥ prakṛtisthaḥ sudarśanaḥ prahṛṣṭavihagaś caiva prapuṣpitavanadrumaḥ 39 prakṛtisthaṃ giriṃ dṛṣṭvā prītā devī maheśvaram uvāca sarvabhūtānāṃ patiṃ patim aninditā 40 bhagavan sarvabhūteśa śūlapāṇe mahāvrata saṃśayo me mahāñ jātas taṃ me vyākhyātum arhasi 41 kimarthaṃ te lalāṭe vai tṛtīyaṃ netram utthitam kimarthaṃ ca girir dagdhaḥ sa pakṣigaṇakānanaḥ 42 kimarthaṃ ca punar deva prakṛtisthaḥ kṣaṇāt kṛtaḥ tathaiva drumasaṃchannaḥ kṛto 'yaṃ te maheśvara 43 [maheṣvara] netre me saṃvṛte devi tvayā bālyād anindite naṣṭālokas tato lokaḥ kṣaṇena samapadyata 44 naṣṭāditye tathā loke tamo bhūte nagātmaje tṛtīyaṃ locanaṃ dīptaṃ sṛṣṭaṃ te rakṣatā prajā 45 tasya cākṣṇo mahat tejo yenāyaṃ mathito giriḥ tvatpriyārthaṃ ca me devi prakṛtisthaḥ kṣaṇāt kṛtaḥ 46 [umā] bhagavan kena te vaktraṃ candravat priyadarśanam pūrvaṃ tathaiva śrīkāntam uttaraṃ paścimaṃ tathā 47 dakṣiṇaṃ ca mukhaṃ raudraṃ kenordhvaṃ kapilā jaṭāḥ kena kaṇṭhaś ca te nīlo barhi barha nibhaḥ kṛtaḥ 48 haste caitat pinākaṃ te satataṃ kena tiṣṭhati jaṭilo brahma cārī ca kimartham asi nityadā 49 etaṃ me saṃśayaṃ sarvaṃ vada bhūtapate 'nagha sa dharmacāriṇī cāhaṃ bhaktā ceti vṛṣadhvaja 50 evam uktaḥ sa bhagavāñ śailaputryā pināka dhṛk tasyā vṛttyā ca buddhyā ca prītimān abhavat prabhuḥ 51 tatas tām abravīd devaḥ subhage śrūyatām iti hetubhir yair mamaitāni rūpāṇi rucirānane |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 13
Chapter 128
|
1
[महेष्वर] तिलॊत्तमा नाम पुरा बरह्मणा यॊषिद उत्तमा तिलं तिलं समुद्धृत्य रत्नानां निर्मिता शुभा 2 साभ्यगच्छत मां देवि रूपेणाप्रतिमा भुवि परदक्षिणं लॊभयन्ती मां शुभे रुचिरानना 3 यतॊ यतः सा सुदती माम उपाधावद अन्तिके ततस ततॊ मुखं चारु मम देवि विनिर्गतम 4 तां देदृक्षुर अहं यॊगाच चतुर्मूर्तित्वम आगतः चतुर्मुखश च संवृत्तॊ दर्शयन यॊगम आत्मनः 5 पूर्वेण वदनेनाहम इन्द्रत्वम अनुशास्मि ह उत्तरेण तवया सार्धं रमाम्य अहम अनिन्दिते 6 पश्चिमं मे मुखं सौम्यं सर्वप्राणि सुखावहम दक्षिणं भीमसंकाशं रौद्रं संहरति परजाः 7 जटिलॊ बरह्म चारी च लॊकानां हितकाम्यया देवकार्यार्थ सिद्ध्यर्थं पिनाकं मे करे सथितम 8 इन्द्रेण च पुरा वज्रं कषिप्तं शरीकाङ्क्षिणा मम दग्ध्वा कण्ठं तु तद यातं तेन शरीकण्ठता मम 9 [उमा] वाहनेषु परभूतेषु शरीमत्स्व अन्येषु सत्सु ते कथं गॊवृषभॊ देव वाहनत्वम उपागतः 10 [महेष्वर] सुरभीं ससृजे बरह्मामृत धेनुं पयॊ मुचम सा सेष्टा बहुधा जाता कषरमाणा पयॊ ऽमृतम 11 तस्या वत्स मुखॊत्सृष्टः फेनॊ मद गात्रम आगतः ततॊ दग्धा मया गावॊ नानावर्णत्वम आगतः 12 ततॊ ऽहं लॊकगुरुणा शमं नीतॊ ऽरथवेदिना वृषं चेमं धवजार्थं मे ददौ वाहनम एव च 13 [उमा] निवासा बहुरूपास ते विश्वरूपगुणान्विताः तांश च संत्यज्य भगवञ शमशाने रमसे कथम 14 केशास्थि कलिले भीमे कपालघट संकुले गृध्रगॊमायुकलिले चिताग्निशतसंकुले 15 अशुचौ मांसकलिले वसा शॊणितकर्दमे विनिकीर्णामिष चये शिवानाद विनादिते 16 [म] मेध्यान्वेषी महीं कृत्स्नां विचरामि निशास्व अहम न च मेध्यतरं किं चिच छमशानाद इह विद्यते 17 तेन मे सर्ववासानां शमशाने रमते मनः नयग्रॊधशाखा संछन्ने निर्भुक्त सरग्वि भूषिते 18 तत्र चैव रमन्ते मे भूतसंघाः शुभानने न च भूतगणैर देवि विनाहं वस्तुम उत्सहे 19 एष वासॊ हि मे मेध्यः सवर्गीयश च मतॊ हि मे पुण्यः परमकश चैव मेध्य कामैर उपास्यते 20 [उमा] भगवन सर्वभूतेश सर्वधर्मभृतां वर पिनाक पाणे वरद संशयॊ मे महान अयम 21 अयं मुनिगणः सर्वस तपस तप इति परभॊ तपॊ ऽनवेष करॊ लॊके भरमते विविधाकृतिः 22 अस्य चैवर्षिसंघस्य मम च परियकाम्यया एतं ममेह संदेहं वक्तुम अर्हस्य अरिंदम 23 धर्मः किं लक्षणः परॊक्तः कथं वाचरितुं नरैः शक्यॊ धर्मम अविन्दद्भिर धर्मज्ञ वद मे परभॊ 24 [नारद] ततॊ मुनिगणः सर्वस तां देवीं परत्यपूजयत वाग्भिर ऋग भूषितार्थाभिः सतवैश चार्थविदां वर 25 [म] अहिंसा सत्यवचनं सर्वभूतानुकम्पनम शमॊ दानं यथाशक्ति गार्हस्थ्यॊ धर्म उत्तमः 26 परदारेष्व असंकल्पॊ नयासस्त्री परिरक्षणम अदत्तादान विरमॊ मधु मांसस्य वर्जनम 27 एष पञ्च विधॊ धर्मॊ बहुशाखः सुखॊदयः देहिभिर धर्मपरमैः कर्तव्यॊ धर्मसंचयः 28 [उमा] भगवन संशयं पृष्टस तं मे वयाख्यातुम अर्हसि चातुर्वर्ण्यस्य यॊ धर्मः सवे सवे वर्णे गुणावहः 29 बराह्मणे कीदृशॊ धर्मः कषत्रिये कीदृशॊ भवेत वैश्ये किं लक्षणॊ धर्मः शूद्रे किं लक्षणॊ भवेत 30 [म] नयायतस ते महाभागे संशयः समुदीरितः भूमिदेवा महाभागाः सदा लॊके दविजातयः 31 उपवासः सदा धर्मॊ बराह्मणस्य न संशयः स हि धर्मार्थम उत्पन्नॊ बरह्मभूयाय कल्पते 32 तस्य धर्मक्रिया देवि वरतचर्या च नयायतः तथॊपनयनं चैव दविजायैवॊपपद्यते 33 गुरु दैवतपूजार्थं सवाध्यायाभ्यसनात्मकः देहिभिर धर्मपरमैश चर्तव्यॊ धर्मसंभवः 34 [उमा] भगवन संशयॊ मे ऽतर तं मे वयाख्यातुम अर्हसि चातुर्वर्ण्यस्य धर्मं हि नैपुण्येन परकीर्तय 35 [म] रहस्यश्रवणं धर्मॊ वेद वरतनिषेवणम वरतचर्या परॊ धर्मॊ गुरु पादप्रसादनम 36 भैक्ष चर्या परॊ धर्मॊ धर्मॊ नित्यॊपवासिता नित्यस्वाध्यायिता धर्मॊ बरह्मचर्याश्रमस तथा 37 गुरुणा तव अभ्यनुज्ञातः समावर्तेत वै दविजः विन्देतानन्तरं भार्याम अनुरूपां यथाविधि 38 शूद्रान्न वर्जनं धर्मस तथा सत्पथ सेवनम धर्मॊ नित्यॊपवासित्वं बरह्मचर्यं तथैव च 39 आहिताग्निर अधीयानॊ जुह्वानः संयतेन्द्रियः विघसाशी यताहारॊ गृहस्थः सत्यवाक शुचिः 40 अतिथिव्रतता धर्मॊ धर्मस तरेताग्निधारणम इष्टीश च पशुबन्धांश च विधिपूर्वं समाचरेत 41 यज्ञश च परमॊ धर्मस तथाहिंसा च देहिषु अपूर्व भॊजनं धर्मॊ विघसाशित्वम एव च 42 भुक्ते परिजने पश्चाद भॊजनं धर्म उच्यते बराह्मणस्य गृहस्थस्य शरॊत्रियस्य विशेषतः 43 दम्पत्यॊः समशीलत्वं धर्मश च गृहमेधिनाम गृह्याणां चैव देवानां नित्यं पुष्पबलि करिया 44 नित्यॊपलेपनं धर्मस तथा नित्यॊपवासिता सुसंमृष्टॊपलिप्ते च साज्य धूमॊद्गमे गृहे 45 एष दविज जने धर्मॊ गार्हस्थ्यॊ लॊकधारणः दविजातीनां सतां नित्यं सदैवैष परवर्तते 46 यस तु कषत्रगतॊ देवि तवया धर्म उदीरितः तम अहं ते परवक्ष्यामि तं मे शृणु समाहिता 47 कषत्रियस्य समृतॊ धर्मः परजापालनम आदितः निर्दिष्ट फलभॊक्ता हि राजा धर्मेण युज्यते 48 परजाः पालयते यॊ हि धर्मेण मनुजाधिपः तस्य धर्मार्जिता लॊकाः परजापालनसंचिताः 49 तत्र राज्ञः परॊ धर्मॊ दमः सवाध्याय एव च अग्निहॊत्रपरिस्पन्दॊ दानाध्ययनम एव च 50 भृत्यानां भरणं धर्मः कृते कर्मण्य मॊघता 51 सम्यग दण्डे सथितिर धर्मॊ धर्मॊ वेद करतुक्रियाः वयवहार सथितिर धर्मः सत्यवाक्यरतिस तथा 52 आर्तहस्तप्रदॊ राजा परेत्य चेह महीयते गॊब्राह्मणार्थे विक्रान्तः संग्रामे निधनं गतः अश्वमेध जिताँल लॊकान पराप्नॊति तरिदिवालये 53 वैश्यस्य सततं धर्मः पाशुपाल्यं कृषिस तथा अग्निहॊत्रपरिस्पन्दॊ दानाध्ययनम एव च 54 वाणिज्यं सत्पथ सथानम आतिथ्यं परशमॊ दमः विप्राणां सवागतं तयागॊ वैश्य धर्मः सनातनः 55 तिलान गन्धान रसांश चैव न विक्रीणीत वै कव चित वणिक पथम उपासीनॊ वैश्यः सत्पथम आश्रितः 56 सर्वातिथ्यं तरिवर्गस्य यथाशक्ति यथार्हतः शूद्र धर्मः परॊ नित्यं शुश्रूषा च दविजातिषु 57 स शूद्रः संशिततपाः सत्यसंधॊ जितेन्द्रियः शुश्रूषन्न अतिथिं पराप्तं तपः संचिनुते महत 58 तयक्तहिंसः शुभाचारॊ देवता दविज पूजकः शूद्रॊ धर्मफलैर इष्टैः संप्रयुज्येत बुद्धिमान 59 एतत ते सर्वम आख्यातं चातुर्वर्ण्यस्य शॊभने एकैकस्येह सुभगे किम अन्यच छरॊतुम इच्छसि |
1
[maheṣvara] tilottamā nāma purā brahmaṇā yoṣid uttamā tilaṃ tilaṃ samuddhṛtya ratnānāṃ nirmitā śubhā 2 sābhyagacchata māṃ devi rūpeṇāpratimā bhuvi pradakṣiṇaṃ lobhayantī māṃ śubhe rucirānanā 3 yato yataḥ sā sudatī mām upādhāvad antike tatas tato mukhaṃ cāru mama devi vinirgatam 4 tāṃ dedṛkṣur ahaṃ yogāc caturmūrtitvam āgataḥ caturmukhaś ca saṃvṛtto darśayan yogam ātmanaḥ 5 pūrveṇa vadanenāham indratvam anuśāsmi ha uttareṇa tvayā sārdhaṃ ramāmy aham anindite 6 paścimaṃ me mukhaṃ saumyaṃ sarvaprāṇi sukhāvaham dakṣiṇaṃ bhīmasaṃkāśaṃ raudraṃ saṃharati prajāḥ 7 jaṭilo brahma cārī ca lokānāṃ hitakāmyayā devakāryārtha siddhyarthaṃ pinākaṃ me kare sthitam 8 indreṇa ca purā vajraṃ kṣiptaṃ śrīkāṅkṣiṇā mama dagdhvā kaṇṭhaṃ tu tad yātaṃ tena śrīkaṇṭhatā mama 9 [umā] vāhaneṣu prabhūteṣu śrīmatsv anyeṣu satsu te kathaṃ govṛṣabho deva vāhanatvam upāgataḥ 10 [maheṣvara] surabhīṃ sasṛje brahmāmṛta dhenuṃ payo mucam sā seṣṭā bahudhā jātā kṣaramāṇā payo 'mṛtam 11 tasyā vatsa mukhotsṛṣṭaḥ pheno mad gātram āgataḥ tato dagdhā mayā gāvo nānāvarṇatvam āgataḥ 12 tato 'haṃ lokaguruṇā śamaṃ nīto 'rthavedinā vṛṣaṃ cemaṃ dhvajārthaṃ me dadau vāhanam eva ca 13 [umā] nivāsā bahurūpās te viśvarūpaguṇānvitāḥ tāṃś ca saṃtyajya bhagavañ śmaśāne ramase katham 14 keśāsthi kalile bhīme kapālaghaṭa saṃkule gṛdhragomāyukalile citāgniśatasaṃkule 15 aśucau māṃsakalile vasā śoṇitakardame vinikīrṇāmiṣa caye śivānāda vinādite 16 [m] medhyānveṣī mahīṃ kṛtsnāṃ vicarāmi niśāsv aham na ca medhyataraṃ kiṃ cic chmaśānād iha vidyate 17 tena me sarvavāsānāṃ śmaśāne ramate manaḥ nyagrodhaśākhā saṃchanne nirbhukta sragvi bhūṣite 18 tatra caiva ramante me bhūtasaṃghāḥ śubhānane na ca bhūtagaṇair devi vināhaṃ vastum utsahe 19 eṣa vāso hi me medhyaḥ svargīyaś ca mato hi me puṇyaḥ paramakaś caiva medhya kāmair upāsyate 20 [umā] bhagavan sarvabhūteśa sarvadharmabhṛtāṃ vara pināka pāṇe varada saṃśayo me mahān ayam 21 ayaṃ munigaṇaḥ sarvas tapas tapa iti prabho tapo 'nveṣa karo loke bhramate vividhākṛtiḥ 22 asya caivarṣisaṃghasya mama ca priyakāmyayā etaṃ mameha saṃdehaṃ vaktum arhasy ariṃdama 23 dharmaḥ kiṃ lakṣaṇaḥ proktaḥ kathaṃ vācarituṃ naraiḥ śakyo dharmam avindadbhir dharmajña vada me prabho 24 [nārada] tato munigaṇaḥ sarvas tāṃ devīṃ pratyapūjayat vāgbhir ṛg bhūṣitārthābhiḥ stavaiś cārthavidāṃ vara 25 [m] ahiṃsā satyavacanaṃ sarvabhūtānukampanam śamo dānaṃ yathāśakti gārhasthyo dharma uttamaḥ 26 paradāreṣv asaṃkalpo nyāsastrī parirakṣaṇam adattādāna viramo madhu māṃsasya varjanam 27 eṣa pañca vidho dharmo bahuśākhaḥ sukhodayaḥ dehibhir dharmaparamaiḥ kartavyo dharmasaṃcayaḥ 28 [umā] bhagavan saṃśayaṃ pṛṣṭas taṃ me vyākhyātum arhasi cāturvarṇyasya yo dharmaḥ sve sve varṇe guṇāvahaḥ 29 brāhmaṇe kīdṛśo dharmaḥ kṣatriye kīdṛśo bhavet vaiśye kiṃ lakṣaṇo dharmaḥ śūdre kiṃ lakṣaṇo bhavet 30 [m] nyāyatas te mahābhāge saṃśayaḥ samudīritaḥ bhūmidevā mahābhāgāḥ sadā loke dvijātayaḥ 31 upavāsaḥ sadā dharmo brāhmaṇasya na saṃśayaḥ sa hi dharmārtham utpanno brahmabhūyāya kalpate 32 tasya dharmakriyā devi vratacaryā ca nyāyataḥ tathopanayanaṃ caiva dvijāyaivopapadyate 33 guru daivatapūjārthaṃ svādhyāyābhyasanātmakaḥ dehibhir dharmaparamaiś cartavyo dharmasaṃbhavaḥ 34 [umā] bhagavan saṃśayo me 'tra taṃ me vyākhyātum arhasi cāturvarṇyasya dharmaṃ hi naipuṇyena prakīrtaya 35 [m] rahasyaśravaṇaṃ dharmo veda vrataniṣevaṇam vratacaryā paro dharmo guru pādaprasādanam 36 bhaikṣa caryā paro dharmo dharmo nityopavāsitā nityasvādhyāyitā dharmo brahmacaryāśramas tathā 37 guruṇā tv abhyanujñātaḥ samāvarteta vai dvijaḥ vindetānantaraṃ bhāryām anurūpāṃ yathāvidhi 38 śūdrānna varjanaṃ dharmas tathā satpatha sevanam dharmo nityopavāsitvaṃ brahmacaryaṃ tathaiva ca 39 āhitāgnir adhīyāno juhvānaḥ saṃyatendriyaḥ vighasāśī yatāhāro gṛhasthaḥ satyavāk śuciḥ 40 atithivratatā dharmo dharmas tretāgnidhāraṇam iṣṭīś ca paśubandhāṃś ca vidhipūrvaṃ samācaret 41 yajñaś ca paramo dharmas tathāhiṃsā ca dehiṣu apūrva bhojanaṃ dharmo vighasāśitvam eva ca 42 bhukte parijane paścād bhojanaṃ dharma ucyate brāhmaṇasya gṛhasthasya śrotriyasya viśeṣataḥ 43 dampatyoḥ samaśīlatvaṃ dharmaś ca gṛhamedhinām gṛhyāṇāṃ caiva devānāṃ nityaṃ puṣpabali kriyā 44 nityopalepanaṃ dharmas tathā nityopavāsitā susaṃmṛṣṭopalipte ca sājya dhūmodgame gṛhe 45 eṣa dvija jane dharmo gārhasthyo lokadhāraṇaḥ dvijātīnāṃ satāṃ nityaṃ sadaivaiṣa pravartate 46 yas tu kṣatragato devi tvayā dharma udīritaḥ tam ahaṃ te pravakṣyāmi taṃ me śṛṇu samāhitā 47 kṣatriyasya smṛto dharmaḥ prajāpālanam āditaḥ nirdiṣṭa phalabhoktā hi rājā dharmeṇa yujyate 48 prajāḥ pālayate yo hi dharmeṇa manujādhipaḥ tasya dharmārjitā lokāḥ prajāpālanasaṃcitāḥ 49 tatra rājñaḥ paro dharmo damaḥ svādhyāya eva ca agnihotraparispando dānādhyayanam eva ca 50 bhṛtyānāṃ bharaṇaṃ dharmaḥ kṛte karmaṇya moghatā 51 samyag daṇḍe sthitir dharmo dharmo veda kratukriyāḥ vyavahāra sthitir dharmaḥ satyavākyaratis tathā 52 ārtahastaprado rājā pretya ceha mahīyate gobrāhmaṇārthe vikrāntaḥ saṃgrāme nidhanaṃ gataḥ aśvamedha jitāṁl lokān prāpnoti tridivālaye 53 vaiśyasya satataṃ dharmaḥ pāśupālyaṃ kṛṣis tathā agnihotraparispando dānādhyayanam eva ca 54 vāṇijyaṃ satpatha sthānam ātithyaṃ praśamo damaḥ viprāṇāṃ svāgataṃ tyāgo vaiśya dharmaḥ sanātanaḥ 55 tilān gandhān rasāṃś caiva na vikrīṇīta vai kva cit vaṇik patham upāsīno vaiśyaḥ satpatham āśritaḥ 56 sarvātithyaṃ trivargasya yathāśakti yathārhataḥ śūdra dharmaḥ paro nityaṃ śuśrūṣā ca dvijātiṣu 57 sa śūdraḥ saṃśitatapāḥ satyasaṃdho jitendriyaḥ śuśrūṣann atithiṃ prāptaṃ tapaḥ saṃcinute mahat 58 tyaktahiṃsaḥ śubhācāro devatā dvija pūjakaḥ śūdro dharmaphalair iṣṭaiḥ saṃprayujyeta buddhimān 59 etat te sarvam ākhyātaṃ cāturvarṇyasya śobhane ekaikasyeha subhage kim anyac chrotum icchasi |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 13
Chapter 129
|
1
[उमा] उक्तास तवया पृथग धर्माश चातुर्वर्ण्यहिताः शुभाः सर्वव्यापी तु यॊ धर्मॊ भगवंस तं बरवीहि मे 2 [म] बराह्मणा लॊकसारेण सृष्टा धात्रा गुणार्थिना लॊकांस तारयितुं कृत्स्नान मर्त्येषु कषितिदेवताः 3 तेषाम इमं परवक्ष्यामि धर्मकर्मफलॊदयम बराह्मणेषु हि यॊ धर्मः स धर्मः परमॊ मतः 4 इमे तु लॊकधर्मार्थं तरयः सृष्टाः सवयम्भुवा पृथिव्याः सर्जने नित्यं सृष्टास तान अपि मे शृणु 5 वेदॊक्तः परमॊ धर्मः समृतिशास्त्रगतॊ ऽपरः शिष्टाचीर्णः परः परॊक्तस तरयॊ धर्माः सनातनाः 6 तरैविद्यॊ बराह्मणॊ विद्वान न चाध्ययन जीवनः तरिकर्मा तरिपरिक्रान्तॊ मैत्र एष समृतॊ दविजः 7 षड इमानि तु कर्माणि परॊवाच भुवनेश्वरः वृत्त्यर्थं बराह्मणानां वै शृणु तानि समाहिता 8 यजनं याजनं चैव तथा दानप्रतिग्रहौ अध्यापनम अधीतं च षट कर्मा धर्मभाग दविजः 9 नित्यस्वाध्यायता धर्मॊ धर्मॊ यज्ञः सनातनः दानं परशस्यते चास्य यथाशक्ति यथाविधि 10 अयं तु परमॊ धर्मः परवृत्तः सत्सु नित्यशः गृहस्थता विशुद्धानां धर्मस्य निचयॊ महान 11 पञ्च यज्ञविशुद्धात्मा सत्यवाग अनसूयकः दाता बराह्मण सत्कर्ता सुसंमृष्टनिवेशनः 12 अमानी च सदा जिह्मः सनिग्धवाणी परदस तथा अतिथ्यभ्यागत रतिः शेषान्न कृतभॊजनः 13 पाद्यम अर्घ्यं यथान्यायम आसनं शयनं तथा दीपं परतिश्रयं चापि यॊ ददाति स धार्मिकः 14 परातर उत्थाय चाचम्य भॊजनेनॊपमन्त्र्य च सत्कृत्यानुव्रजेद यश च तस्य धर्मः सनातनः 15 सर्वातिथ्यं तरिवर्गस्य यथाशक्ति दिवानिशम शूद्र धर्मः समाख्यातस तरिवर्णपरिचारणम 16 परवृत्ति लक्षणॊ धर्मॊ गृहस्थेषु विधीयते तम अहं कीर्तयिष्यामि सर्वभूतहितं शुभम 17 दातव्यम असकृच छक्या यष्टव्यम असकृत तथा पुष्टि कर्म विधानं च कर्तव्यं भूतिम इच्छता 18 धर्मेणार्थः समाहार्यॊ धर्मलब्धं तरिधा धनम कर्तव्यं धर्मपरमं मानवेन परयत्नतः 19 एकेनांशेन धर्मार्थश चर्तव्यॊ भूतिम इच्छता एकेनांशेन कामार्थ एकम अंशं विवर्धयेत 20 निवृत्ति लक्षणस तव अन्यॊ धर्मॊ मॊक्ष इति समृतः तस्य वृत्तिं परवक्ष्यामि शृणु मे देवि तत्त्वतः 21 सर्वभूतदया धर्मॊ न चैकग्रामवासिता आशापाशविमॊक्षश च शस्यते मॊक्षकाङ्क्षिणाम 22 न कुण्ड्यां नॊदके सङ्गॊ न वाससि न चासने न तरिदण्डे न शयने नाग्नौ न शरणालये 23 अध्यात्मगतचित्तॊ यस तन मनास तत्परायणः युक्तॊ यॊगं परति सदा परतिसंख्यानम एव च 24 वृक्षमूलशयॊ नित्यं शून्यागार निवेशनः नदीपुलिनशायी च नदीतीररतिश च यः 25 विमुक्तः सर्वसङ्गेषु सनेहबन्धुषु च दविजः आत्मन्य एवात्मनॊ भावं समासज्याटति दविजः 26 सथाणुभूतॊ निराहारॊ मॊक्षदृष्टेन कर्मणा परिव्रजति यॊ युक्तस तस्य धर्मः सनातनः 27 न चैकत्र चिरासक्तॊ न चैकग्राम गॊचरः युक्तॊ हय अटति निर्मुक्तॊ न चैकपुलिने शयः 28 एष मॊक्षविदां धर्मॊ वेदॊक्तः सत्पथः सताम यॊ मार्गम अनुयातीमं पदं तस्य न विद्यते 29 चतुर्विधा भिक्षवस ते कुटी चर कृतॊदकः हंसः परमहंसश च यॊ यः पश्चात स उत्तमः 30 अतः परतरं नास्ति नाधरं न तिरॊ ऽगरतः अदुःखम असुखं सौम्यम अजरा मरम अव्ययम 31 [उमा] गार्हस्थ्यॊ मॊक्षधर्मश च सज्जनाचरितस तवया भाषितॊ मर्त्यलॊकस्य मार्गः शरेयः करॊ महान 32 ऋषिधर्मं तु धर्मज्ञ शरॊतुम इच्छाम्य अनुत्तमम सपृहा भवति मे नित्यं तपॊवननिवासिषु 33 आज्यधूमॊद्भभॊ गन्धॊ रुणद्धीव तपॊवनम तं दृष्ट्वा मे मनः परीतं महेश्वर सदा भवेत 34 एतं मे संशयं देव मुनिधर्मकृतं विभॊ सर्वधर्मार्थतत्त्वज्ञ देवदेव वदस्व मे निखिलेन मया पृष्टं महादेव यथातथम 35 [म] हन्त ते ऽहं परवक्ष्यामि मुनिधर्मम अनुत्तमम यं कृत्वा मुनयॊ यान्ति सिद्धिं सवतपसा शुभे 36 फेनपानाम ऋषीणां यॊ धर्मॊ धर्मविदां सदा तं मे शृणु महाभागे धर्मज्ञे धर्मम आदितः 37 उञ्छन्ति सततं तस्मिन बराह्मं फेनॊत्करं शुभम अमृतं बरह्मणा पीतं मधुरं परसृतं दिवि 38 एष तेषां विशुद्धानां फेनपानां तपॊधने धर्मचर्या कृतॊ मार्गॊ वालखिल्य गणे शृणु 39 वालखिल्यास तपः सिद्दा मुनयः सूर्यमण्डले उञ्छम उञ्छन्ति धर्मज्ञाः शाकुनीं वृत्तिम आस्थिताः 40 मृगनिर्मॊक वसनाश चीरवल्कल वाससः निर्द्वंद्वाः सत्पथं पराप्ता वालखिल्यास तपॊधनाः 41 अङ्गुष्ठ पर्व मात्रास ते सवेष्व अङ्गेषु वयवस्थिताः तपश्चरणम ईहन्ते तेषां धर्मफलं महत 42 ते सुरैः समतां यान्ति सुरकार्यार्थ सिद्धये दयॊतयन्तॊ दिशः सर्वास तपसा दग्धकिल्बिषाः 43 ये तव अन्ये शुद्धमनसॊ दया धर्मपरायणाः सन्तश चक्रचराः पुण्याः सॊमलॊकचराश च ये 44 पितृलॊकसमीपस्थास त उञ्छन्ति यथाविधि संप्रक्षालाश्म कुट्टाश चदन्तॊलूखलिनस तथा 45 सॊमपानां च देवानाम ऊष्मपाणां तथैव च उञ्छन्ति ये समीपस्थाः सवभावनियतेन्द्रियाः 46 तेषाम अग्निपरिष्यन्दः पितृदेवार्चनं तथा यज्ञानां चापि पञ्चानां यजनं धर्म उच्यते 47 एष चक्रचरैर देवि देवलॊकचरैर दविजैः ऋषिधर्मः सदा चीर्णॊ यॊ ऽनयस तम अपि मे शृणु 48 सर्वेष्व एवर्षिधर्मेषु जेय आत्मा जितेन्द्रियः कामक्रॊधौ ततः पश्चाज जेतव्याव इति मे मतिः 49 अग्निहॊत्रपरिस्पन्दॊ धर्मरात्रि समासनम सॊमयज्ञाभ्यनुज्ञानं पञ्चमी यज्ञदक्षिणा 50 नित्यं यज्ञक्रिया धर्मः पितृदेवार्चने रतिः सर्वातिथ्यं च कर्तव्यम अन्नेनॊञ्छार्जितेन वै 51 निवृत्तिर उपभॊगस्य गॊरसानां च वै रतिः सथण्डिले शयनं यॊगः शाकपर्णनिषेवणम 52 फलमूलाशनं वायुर आपः शैवलभक्षणम ऋषीणां नियमा हय एते यैर जयन्त्य अजितां गतिम 53 विधूमे नयस्तमुसले वयङ्गारे भुक्तवज जने अतीतपात्र संचारे काले विगतभैक्षके 54 अतिथिं काङ्क्षमाणॊ वै शेषान्न कृतभॊजनः सत्यधर्मरतिः कषान्तॊ मुनिधर्मेण युज्यते 55 न सतम्भी न च मानी यॊ न परमत्तॊ न विस्मितः मित्रामित्र समॊ मैत्रॊ यः स धर्मविद उत्तमः |
1
[umā] uktās tvayā pṛthag dharmāś cāturvarṇyahitāḥ śubhāḥ sarvavyāpī tu yo dharmo bhagavaṃs taṃ bravīhi me 2 [m] brāhmaṇā lokasāreṇa sṛṣṭā dhātrā guṇārthinā lokāṃs tārayituṃ kṛtsnān martyeṣu kṣitidevatāḥ 3 teṣām imaṃ pravakṣyāmi dharmakarmaphalodayam brāhmaṇeṣu hi yo dharmaḥ sa dharmaḥ paramo mataḥ 4 ime tu lokadharmārthaṃ trayaḥ sṛṣṭāḥ svayambhuvā pṛthivyāḥ sarjane nityaṃ sṛṣṭās tān api me śṛṇu 5 vedoktaḥ paramo dharmaḥ smṛtiśāstragato 'paraḥ śiṣṭācīrṇaḥ paraḥ proktas trayo dharmāḥ sanātanāḥ 6 traividyo brāhmaṇo vidvān na cādhyayana jīvanaḥ trikarmā triparikrānto maitra eṣa smṛto dvijaḥ 7 ṣaḍ imāni tu karmāṇi provāca bhuvaneśvaraḥ vṛttyarthaṃ brāhmaṇānāṃ vai śṛṇu tāni samāhitā 8 yajanaṃ yājanaṃ caiva tathā dānapratigrahau adhyāpanam adhītaṃ ca ṣaṭ karmā dharmabhāg dvijaḥ 9 nityasvādhyāyatā dharmo dharmo yajñaḥ sanātanaḥ dānaṃ praśasyate cāsya yathāśakti yathāvidhi 10 ayaṃ tu paramo dharmaḥ pravṛttaḥ satsu nityaśaḥ gṛhasthatā viśuddhānāṃ dharmasya nicayo mahān 11 pañca yajñaviśuddhātmā satyavāg anasūyakaḥ dātā brāhmaṇa satkartā susaṃmṛṣṭaniveśanaḥ 12 amānī ca sadā jihmaḥ snigdhavāṇī pradas tathā atithyabhyāgata ratiḥ śeṣānna kṛtabhojanaḥ 13 pādyam arghyaṃ yathānyāyam āsanaṃ śayanaṃ tathā dīpaṃ pratiśrayaṃ cāpi yo dadāti sa dhārmikaḥ 14 prātar utthāya cācamya bhojanenopamantrya ca satkṛtyānuvrajed yaś ca tasya dharmaḥ sanātanaḥ 15 sarvātithyaṃ trivargasya yathāśakti divāniśam śūdra dharmaḥ samākhyātas trivarṇaparicāraṇam 16 pravṛtti lakṣaṇo dharmo gṛhastheṣu vidhīyate tam ahaṃ kīrtayiṣyāmi sarvabhūtahitaṃ śubham 17 dātavyam asakṛc chakyā yaṣṭavyam asakṛt tathā puṣṭi karma vidhānaṃ ca kartavyaṃ bhūtim icchatā 18 dharmeṇārthaḥ samāhāryo dharmalabdhaṃ tridhā dhanam kartavyaṃ dharmaparamaṃ mānavena prayatnataḥ 19 ekenāṃśena dharmārthaś cartavyo bhūtim icchatā ekenāṃśena kāmārtha ekam aṃśaṃ vivardhayet 20 nivṛtti lakṣaṇas tv anyo dharmo mokṣa iti smṛtaḥ tasya vṛttiṃ pravakṣyāmi śṛṇu me devi tattvataḥ 21 sarvabhūtadayā dharmo na caikagrāmavāsitā āśāpāśavimokṣaś ca śasyate mokṣakāṅkṣiṇām 22 na kuṇḍyāṃ nodake saṅgo na vāsasi na cāsane na tridaṇḍe na śayane nāgnau na śaraṇālaye 23 adhyātmagatacitto yas tan manās tatparāyaṇaḥ yukto yogaṃ prati sadā pratisaṃkhyānam eva ca 24 vṛkṣamūlaśayo nityaṃ śūnyāgāra niveśanaḥ nadīpulinaśāyī ca nadītīraratiś ca yaḥ 25 vimuktaḥ sarvasaṅgeṣu snehabandhuṣu ca dvijaḥ ātmany evātmano bhāvaṃ samāsajyāṭati dvijaḥ 26 sthāṇubhūto nirāhāro mokṣadṛṣṭena karmaṇā parivrajati yo yuktas tasya dharmaḥ sanātanaḥ 27 na caikatra cirāsakto na caikagrāma gocaraḥ yukto hy aṭati nirmukto na caikapuline śayaḥ 28 eṣa mokṣavidāṃ dharmo vedoktaḥ satpathaḥ satām yo mārgam anuyātīmaṃ padaṃ tasya na vidyate 29 caturvidhā bhikṣavas te kuṭī cara kṛtodakaḥ haṃsaḥ paramahaṃsaś ca yo yaḥ paścāt sa uttamaḥ 30 ataḥ parataraṃ nāsti nādharaṃ na tiro 'grataḥ aduḥkham asukhaṃ saumyam ajarā maram avyayam 31 [umā] gārhasthyo mokṣadharmaś ca sajjanācaritas tvayā bhāṣito martyalokasya mārgaḥ śreyaḥ karo mahān 32 ṛṣidharmaṃ tu dharmajña śrotum icchāmy anuttamam spṛhā bhavati me nityaṃ tapovananivāsiṣu 33 ājyadhūmodbhabho gandho ruṇaddhīva tapovanam taṃ dṛṣṭvā me manaḥ prītaṃ maheśvara sadā bhavet 34 etaṃ me saṃśayaṃ deva munidharmakṛtaṃ vibho sarvadharmārthatattvajña devadeva vadasva me nikhilena mayā pṛṣṭaṃ mahādeva yathātatham 35 [m] hanta te 'haṃ pravakṣyāmi munidharmam anuttamam yaṃ kṛtvā munayo yānti siddhiṃ svatapasā śubhe 36 phenapānām ṛṣīṇāṃ yo dharmo dharmavidāṃ sadā taṃ me śṛṇu mahābhāge dharmajñe dharmam āditaḥ 37 uñchanti satataṃ tasmin brāhmaṃ phenotkaraṃ śubham amṛtaṃ brahmaṇā pītaṃ madhuraṃ prasṛtaṃ divi 38 eṣa teṣāṃ viśuddhānāṃ phenapānāṃ tapodhane dharmacaryā kṛto mārgo vālakhilya gaṇe śṛṇu 39 vālakhilyās tapaḥ siddā munayaḥ sūryamaṇḍale uñcham uñchanti dharmajñāḥ śākunīṃ vṛttim āsthitāḥ 40 mṛganirmoka vasanāś cīravalkala vāsasaḥ nirdvaṃdvāḥ satpathaṃ prāptā vālakhilyās tapodhanāḥ 41 aṅguṣṭha parva mātrās te sveṣv aṅgeṣu vyavasthitāḥ tapaścaraṇam īhante teṣāṃ dharmaphalaṃ mahat 42 te suraiḥ samatāṃ yānti surakāryārtha siddhaye dyotayanto diśaḥ sarvās tapasā dagdhakilbiṣāḥ 43 ye tv anye śuddhamanaso dayā dharmaparāyaṇāḥ santaś cakracarāḥ puṇyāḥ somalokacarāś ca ye 44 pitṛlokasamīpasthās ta uñchanti yathāvidhi saṃprakṣālāśma kuṭṭāś cadantolūkhalinas tathā 45 somapānāṃ ca devānām ūṣmapāṇāṃ tathaiva ca uñchanti ye samīpasthāḥ svabhāvaniyatendriyāḥ 46 teṣām agnipariṣyandaḥ pitṛdevārcanaṃ tathā yajñānāṃ cāpi pañcānāṃ yajanaṃ dharma ucyate 47 eṣa cakracarair devi devalokacarair dvijaiḥ ṛṣidharmaḥ sadā cīrṇo yo 'nyas tam api me śṛṇu 48 sarveṣv evarṣidharmeṣu jeya ātmā jitendriyaḥ kāmakrodhau tataḥ paścāj jetavyāv iti me matiḥ 49 agnihotraparispando dharmarātri samāsanam somayajñābhyanujñānaṃ pañcamī yajñadakṣiṇā 50 nityaṃ yajñakriyā dharmaḥ pitṛdevārcane ratiḥ sarvātithyaṃ ca kartavyam annenoñchārjitena vai 51 nivṛttir upabhogasya gorasānāṃ ca vai ratiḥ sthaṇḍile śayanaṃ yogaḥ śākaparṇaniṣevaṇam 52 phalamūlāśanaṃ vāyur āpaḥ śaivalabhakṣaṇam ṛṣīṇāṃ niyamā hy ete yair jayanty ajitāṃ gatim 53 vidhūme nyastamusale vyaṅgāre bhuktavaj jane atītapātra saṃcāre kāle vigatabhaikṣake 54 atithiṃ kāṅkṣamāṇo vai śeṣānna kṛtabhojanaḥ satyadharmaratiḥ kṣānto munidharmeṇa yujyate 55 na stambhī na ca mānī yo na pramatto na vismitaḥ mitrāmitra samo maitro yaḥ sa dharmavid uttamaḥ |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 13
Chapter 130
|
1
[उमा] देशेषु रमणीयेषु गिरीणां निर्झरेषु च सरवन्तीनां च कुञ्जेषु पर्वतॊपवनेषु च 2 देशेषु च विचित्रेषु फलवत्सु समाहिताः मूलवत्सु च देशेषु वसन्ति नियतव्रताः 3 तेषाम अपि विधिं पुण्यं शरॊतुम इच्छामि शंकर वानप्रस्थेषु देवेश सवशरीरॊपजीविषु 4 [महेष्वर] वानप्रस्थेषु यॊ धर्मस तं मे शृणु समाहिता शरुत्वा चैकमना देवि धर्मबुद्धिपरा भव 5 संसिद्धैर नियतैः सद्भिर वनवासम उपागतैः वानप्रस्थैर इदं कर्म कर्तव्यं शृणु यादृशम 6 तरिकालम अभिषेकार्थः पितृदेवार्चनं करिया अग्निहॊत्रपरिस्पन्द इष्टि हॊमविधिस तथा 7 नीवार गरहणं चैव फलमूलनिषेवणम इङ्गुदैर अण्ड तैलानां सनेहार्थं च निषेवणम 8 यॊगचर्या कृतैः सिद्धैः कामक्रॊधविवर्जनम वीरशय्याम उपासद्भिर वीर सथानॊपसेविभिः 9 युक्तैर यॊगवहैः सद्भिर गरीष्मे पञ्चतपैस तथा मण्डूकयॊगनियतैर यथान्याय निषेविभिः 10 वीरासन गतैर नित्यं सथण्डिले शयनैस तथा शीतयॊगॊ ऽगनियॊगश च चर्तव्यॊ धर्मबुद्धिभिः 11 अब्भक्षैर वायुभक्षैश च शैवालॊत्तर भॊजनैः अश्मकुट्टैस तथा दान्तैः संप्रक्षालैस तथापरैः 12 चीरवल्कल संवीतैर मृगचर्म निवासिभिः कार्या यात्रा यथाकालं यथा धर्मं यथाविधि 13 वननित्यैर वनचरैर वनपैर वनगॊचरैः वनं गुरुम इवासाद्य वस्तव्यं वनजीविभिः 14 तेषां हॊमक्रिया धर्मः पञ्च यज्ञनिषेवणम नागपञ्चमयज्ञस्य वेदॊक्तस्यानुपालनम 15 अष्टमी यज्ञपरता चातुर्मास्य निषेवणम पौर्णमास्यां तु यॊ यज्ञॊ नित्ययज्ञस तथैव च 16 विमुक्ता दारसंयॊगैर विमुक्ताः सर्वसंकरैः विमुक्ताः सर्वपापैश च चरन्ति मुनयॊ वने 17 सरुग्भाण्ड परमा नित्यं तरेताग्निशरणाः सदा सन्तः सत्पथ नित्या ये ते यान्ति परमां गतिम 18 बरह्मलॊकं महापुण्यं सॊमलॊकं च शाश्वतम गच्छन्ति मुनयः सिद्धा ऋषिधर्मव्यपाश्रयात 19 एष धर्मॊ मया देवि वान परस्थाश्रिताः शुभः विस्तरेणार्थ संपन्नॊ यथा सथूलम उदाहृतः 20 [उ] भगवन देवदेवेश सर्वभूतनमस्कृत यॊ धर्मॊ मुनिसंघस्य सिद्धिवादेषु तं वद 21 सिद्धिवादेषु संसिद्धास तथा वननिवासिनः सवैरिणॊ दारसंयुक्तास तेषां धर्मः कथं समृतः 22 [म] सवैरिणस तापसा देवि सर्वे दारविहारिणः तेषां मौण्ड्यं कषायश च वासरात्रिश च कारणम 23 तरिकालम अभिषेकश च हॊत्रं तव ऋषिकृतं महत समाधिः सत्पथ सथानं यथॊदित निषेवणम 24 ये च ते पूर्वकथिता धर्मा वननिवासिनाम यदि सेवन्ति धर्मास तान आप्नुवन्ति तपःफलम 25 ये च दम्पति धर्माणः सवदारनियतेन्द्रियाः चरन्ति विधिदृष्टं तद ऋतुकालाभिगामिनः 26 तेषाम ऋषिकृतॊ धर्मॊ धर्मिणाम उपपद्यते न कामकारात कामॊ ऽनयः संसेव्यॊ धर्मदर्शिभिः 27 सर्वभूतेषु यः सम्यग ददात्य अभयदक्षिणाम हिंसा रॊषविमुक्तात्मा स वै धर्मेण युज्यते 28 सर्वभूतानुकम्पी यः सर्वभूतार्जव वरतः सर्वभूतात्मभूतश च स वै धर्मेण युज्यते 29 सर्ववेदेषु वा सनानं सर्वभूतेषु चार्जवम उभे एते समे सयाताम आर्जवं वा विशिष्यते 30 आर्जवं धर्म इत्य आहुर अधर्मॊ जिह्म उच्यते आर्जवेनेह संयुक्तॊ नरॊ धर्मेण युज्यते 31 आर्जवॊ भुवने नित्यं वसत्य अमर संनिधौ तस्माद आर्जवनित्यः सयाद य इच्छेद धर्मम आत्मनः 32 कषान्तॊ दान्तॊ जितक्रॊधॊ धर्मभूतॊ ऽविहिंसकः धर्मे रतमना नित्यं नरॊ धर्मेण युज्यते 33 वयपेततन्द्रॊ धर्मात्मा शक्या सत्पथम आश्रितः चारित्रपरमॊ बुद्धॊ बरह्मभूयाय कल्पते 34 [उ] आश्रमाभिरता देव तापसा ये तपॊधनाः दीप्तिमन्तः कया चैव चर्ययाथ भवन्ति ते 35 राजानॊ राजपुत्राश च निर्धना वा महाधनाः कर्मणा केन भगवन पराप्नुवन्ति महाफलम 36 नित्यं सथानम उपागम्य दिव्यचन्दन रूषिताः केन वा कर्मणा देव भवन्ति वनगॊचराः 37 एतं मे संशयं देव तपश्चर्या गतं शुभम शंस सर्वम अशेषेण तर्यक्ष तरिपुरनाशन 38 [म] उपवासव्रतैर दान्ता अहिंस्राः सत्यवादिनः संसिद्धाः परेत्य गन्धर्वैः सह मॊदन्त्य अनामयाः 39 मण्डूकयॊगशयनॊ यथास्थानं यथाविधि दीक्षां चरति धर्मात्मा स नागैः सह मॊदते 40 शष्पं मृगमुखॊत्सृष्टं यॊ मृगैः सह सेवते दीक्षितॊ वै मुदा युक्तः स गच्छत्य अमरावतीम 41 शैवालं शीर्णपर्णं वा तद वरतॊ यॊ निषेवते शीतयॊगवहॊ नित्यं स गच्छेत परमां गतिम 42 वायुभक्षॊ ऽमबुभक्षॊ वा फलमूलाशनॊ ऽपि वा यक्षेष्व ऐश्वर्यम आधाय मॊदते ऽपसरसां गणैः 43 अग्नियॊगवहॊ गरीष्मे विधिदृष्टेन कर्मणा चीर्त्वा दवादश वर्षाणि राजा भवति पार्थिवः 44 आहारनियमं कृत्वा मुनिर दवादश वार्षिकम मरुं संसाध्य यत्नेन राजा भवति पार्थिवः 45 सथण्डिले शुद्धम आकाशं परिगृह्य समन्ततः परविश्य च मुदा युक्तॊ दीक्षां दवादश वार्षिकीम 46 सथण्डिलस्य फलान्य आहुर यानानि शयनानि च गृहाणि च महार्हाणि चन्द्र शुभ्राणि भामिनि 47 आत्मानम उपजीवन यॊ नियतॊ नियताशनः देहं वानशने तयक्त्वा सस्वर्गं समुपाश्नुते 48 आत्मानम उपजीवन यॊ दीक्षां दवादश वार्षिकीम तयक्त्वा महार्णवे देहं वारुणं लॊकम अश्नुते 49 आत्मानम उपजीवन यॊ दीक्षां दवादश वार्षिकीम अश्मना चरणौ भित्त्वा गुह्यकेषु स मॊदते 50 साधयित्वात्मनात्मानं निर्द्वंद्वॊ निष्परिग्रहः चीर्त्वा दवादश वर्षाणि दीक्षाम एकां मनॊगताम सवग लॊकम अवाप्नॊति देवैश च सह मॊदते 51 आत्मानम उपजीवन यॊ दीक्षां दवादश वार्षिकीम हुत्वाग्नौ देहम उत्सृज्य वह्नि लॊके महीयते 52 यस तु देवि यथान्यायं दीक्षितॊ नियतॊ दविजः आत्मन्य आत्मानम आधाय निर्द्वंद्वॊ निष्परिग्रहः 53 चीर्त्वा दवादश वर्षाणि दीक्षाम एकां मनॊगताम अरणी सहितं सकन्धे बद्ध्वा गच्छत्य अनावृतः 54 वीराध्वान मना नित्यं वीरासन रतस तथा वीर सथायी च सततं स वीर गतिम आप्नुयात 55 स शक्र लॊकगॊ नित्यं सर्वकामपुरस्कृतः दिव्यपुष्पसमाकीर्णॊ दिव्यचन्दन भूषितः सुखं वसति धर्मात्मा दिवि देवगणैः सह 56 वीरलॊकगतॊ वीरॊ वीर यॊगवहः सदा सत्त्वस्थः सर्वम उत्सृज्य दीक्षितॊ नियतः शुचिः वीराध्वानं परपद्येद यस तस्य लॊकाः सनातनाः 57 कामगेन विमानेन स वै चरति चछन्दतः शक्र लॊकगतः शरीमान मॊदते च निरामयः |
1
[umā] deśeṣu ramaṇīyeṣu girīṇāṃ nirjhareṣu ca sravantīnāṃ ca kuñjeṣu parvatopavaneṣu ca 2 deśeṣu ca vicitreṣu phalavatsu samāhitāḥ mūlavatsu ca deśeṣu vasanti niyatavratāḥ 3 teṣām api vidhiṃ puṇyaṃ śrotum icchāmi śaṃkara vānaprastheṣu deveśa svaśarīropajīviṣu 4 [maheṣvara] vānaprastheṣu yo dharmas taṃ me śṛṇu samāhitā śrutvā caikamanā devi dharmabuddhiparā bhava 5 saṃsiddhair niyataiḥ sadbhir vanavāsam upāgataiḥ vānaprasthair idaṃ karma kartavyaṃ śṛṇu yādṛśam 6 trikālam abhiṣekārthaḥ pitṛdevārcanaṃ kriyā agnihotraparispanda iṣṭi homavidhis tathā 7 nīvāra grahaṇaṃ caiva phalamūlaniṣevaṇam iṅgudair aṇḍa tailānāṃ snehārthaṃ ca niṣevaṇam 8 yogacaryā kṛtaiḥ siddhaiḥ kāmakrodhavivarjanam vīraśayyām upāsadbhir vīra sthānopasevibhiḥ 9 yuktair yogavahaiḥ sadbhir grīṣme pañcatapais tathā maṇḍūkayoganiyatair yathānyāya niṣevibhiḥ 10 vīrāsana gatair nityaṃ sthaṇḍile śayanais tathā śītayogo 'gniyogaś ca cartavyo dharmabuddhibhiḥ 11 abbhakṣair vāyubhakṣaiś ca śaivālottara bhojanaiḥ aśmakuṭṭais tathā dāntaiḥ saṃprakṣālais tathāparaiḥ 12 cīravalkala saṃvītair mṛgacarma nivāsibhiḥ kāryā yātrā yathākālaṃ yathā dharmaṃ yathāvidhi 13 vananityair vanacarair vanapair vanagocaraiḥ vanaṃ gurum ivāsādya vastavyaṃ vanajīvibhiḥ 14 teṣāṃ homakriyā dharmaḥ pañca yajñaniṣevaṇam nāgapañcamayajñasya vedoktasyānupālanam 15 aṣṭamī yajñaparatā cāturmāsya niṣevaṇam paurṇamāsyāṃ tu yo yajño nityayajñas tathaiva ca 16 vimuktā dārasaṃyogair vimuktāḥ sarvasaṃkaraiḥ vimuktāḥ sarvapāpaiś ca caranti munayo vane 17 srugbhāṇḍa paramā nityaṃ tretāgniśaraṇāḥ sadā santaḥ satpatha nityā ye te yānti paramāṃ gatim 18 brahmalokaṃ mahāpuṇyaṃ somalokaṃ ca śāśvatam gacchanti munayaḥ siddhā ṛṣidharmavyapāśrayāt 19 eṣa dharmo mayā devi vāna prasthāśritāḥ śubhaḥ vistareṇārtha saṃpanno yathā sthūlam udāhṛtaḥ 20 [u] bhagavan devadeveśa sarvabhūtanamaskṛta yo dharmo munisaṃghasya siddhivādeṣu taṃ vada 21 siddhivādeṣu saṃsiddhās tathā vananivāsinaḥ svairiṇo dārasaṃyuktās teṣāṃ dharmaḥ kathaṃ smṛtaḥ 22 [m] svairiṇas tāpasā devi sarve dāravihāriṇaḥ teṣāṃ mauṇḍyaṃ kaṣāyaś ca vāsarātriś ca kāraṇam 23 trikālam abhiṣekaś ca hotraṃ tv ṛṣikṛtaṃ mahat samādhiḥ satpatha sthānaṃ yathodita niṣevaṇam 24 ye ca te pūrvakathitā dharmā vananivāsinām yadi sevanti dharmās tān āpnuvanti tapaḥphalam 25 ye ca dampati dharmāṇaḥ svadāraniyatendriyāḥ caranti vidhidṛṣṭaṃ tad ṛtukālābhigāminaḥ 26 teṣām ṛṣikṛto dharmo dharmiṇām upapadyate na kāmakārāt kāmo 'nyaḥ saṃsevyo dharmadarśibhiḥ 27 sarvabhūteṣu yaḥ samyag dadāty abhayadakṣiṇām hiṃsā roṣavimuktātmā sa vai dharmeṇa yujyate 28 sarvabhūtānukampī yaḥ sarvabhūtārjava vrataḥ sarvabhūtātmabhūtaś ca sa vai dharmeṇa yujyate 29 sarvavedeṣu vā snānaṃ sarvabhūteṣu cārjavam ubhe ete same syātām ārjavaṃ vā viśiṣyate 30 ārjavaṃ dharma ity āhur adharmo jihma ucyate ārjaveneha saṃyukto naro dharmeṇa yujyate 31 ārjavo bhuvane nityaṃ vasaty amara saṃnidhau tasmād ārjavanityaḥ syād ya icched dharmam ātmanaḥ 32 kṣānto dānto jitakrodho dharmabhūto 'vihiṃsakaḥ dharme ratamanā nityaṃ naro dharmeṇa yujyate 33 vyapetatandro dharmātmā śakyā satpatham āśritaḥ cāritraparamo buddho brahmabhūyāya kalpate 34 [u] āśramābhiratā deva tāpasā ye tapodhanāḥ dīptimantaḥ kayā caiva caryayātha bhavanti te 35 rājāno rājaputrāś ca nirdhanā vā mahādhanāḥ karmaṇā kena bhagavan prāpnuvanti mahāphalam 36 nityaṃ sthānam upāgamya divyacandana rūṣitāḥ kena vā karmaṇā deva bhavanti vanagocarāḥ 37 etaṃ me saṃśayaṃ deva tapaścaryā gataṃ śubham śaṃsa sarvam aśeṣeṇa tryakṣa tripuranāśana 38 [m] upavāsavratair dāntā ahiṃsrāḥ satyavādinaḥ saṃsiddhāḥ pretya gandharvaiḥ saha modanty anāmayāḥ 39 maṇḍūkayogaśayano yathāsthānaṃ yathāvidhi dīkṣāṃ carati dharmātmā sa nāgaiḥ saha modate 40 śaṣpaṃ mṛgamukhotsṛṣṭaṃ yo mṛgaiḥ saha sevate dīkṣito vai mudā yuktaḥ sa gacchaty amarāvatīm 41 śaivālaṃ śīrṇaparṇaṃ vā tad vrato yo niṣevate śītayogavaho nityaṃ sa gacchet paramāṃ gatim 42 vāyubhakṣo 'mbubhakṣo vā phalamūlāśano 'pi vā yakṣeṣv aiśvaryam ādhāya modate 'psarasāṃ gaṇaiḥ 43 agniyogavaho grīṣme vidhidṛṣṭena karmaṇā cīrtvā dvādaśa varṣāṇi rājā bhavati pārthivaḥ 44 āhāraniyamaṃ kṛtvā munir dvādaśa vārṣikam maruṃ saṃsādhya yatnena rājā bhavati pārthivaḥ 45 sthaṇḍile śuddham ākāśaṃ parigṛhya samantataḥ praviśya ca mudā yukto dīkṣāṃ dvādaśa vārṣikīm 46 sthaṇḍilasya phalāny āhur yānāni śayanāni ca gṛhāṇi ca mahārhāṇi candra śubhrāṇi bhāmini 47 ātmānam upajīvan yo niyato niyatāśanaḥ dehaṃ vānaśane tyaktvā sasvargaṃ samupāśnute 48 ātmānam upajīvan yo dīkṣāṃ dvādaśa vārṣikīm tyaktvā mahārṇave dehaṃ vāruṇaṃ lokam aśnute 49 ātmānam upajīvan yo dīkṣāṃ dvādaśa vārṣikīm aśmanā caraṇau bhittvā guhyakeṣu sa modate 50 sādhayitvātmanātmānaṃ nirdvaṃdvo niṣparigrahaḥ cīrtvā dvādaśa varṣāṇi dīkṣām ekāṃ manogatām svaga lokam avāpnoti devaiś ca saha modate 51 ātmānam upajīvan yo dīkṣāṃ dvādaśa vārṣikīm hutvāgnau deham utsṛjya vahni loke mahīyate 52 yas tu devi yathānyāyaṃ dīkṣito niyato dvijaḥ ātmany ātmānam ādhāya nirdvaṃdvo niṣparigrahaḥ 53 cīrtvā dvādaśa varṣāṇi dīkṣām ekāṃ manogatām araṇī sahitaṃ skandhe baddhvā gacchaty anāvṛtaḥ 54 vīrādhvāna manā nityaṃ vīrāsana ratas tathā vīra sthāyī ca satataṃ sa vīra gatim āpnuyāt 55 sa śakra lokago nityaṃ sarvakāmapuraskṛtaḥ divyapuṣpasamākīrṇo divyacandana bhūṣitaḥ sukhaṃ vasati dharmātmā divi devagaṇaiḥ saha 56 vīralokagato vīro vīra yogavahaḥ sadā sattvasthaḥ sarvam utsṛjya dīkṣito niyataḥ śuciḥ vīrādhvānaṃ prapadyed yas tasya lokāḥ sanātanāḥ 57 kāmagena vimānena sa vai carati cchandataḥ śakra lokagataḥ śrīmān modate ca nirāmayaḥ |
The Mahabharata in Sanskrit
Cite this text
The Mahabharata in Sanskrit, part 11 of 12. . Hermetic Cloud, https://hermeticcloud.com/library/the-mahabharata-in-sanskrit-part-11/. Public-domain text reproduced in full; markup only.