Archive

The Mahabharata in Sanskrit, part 12 of 12

Parallel Devanagari and Romanization

· Public domain in the United States

The Mahabharata in Sanskrit, part 12 of 12
The Mahabharata in Sanskrit. Parallel Devanagari and Romanization.

Book 13
Chapter 131

  1 [उ]
      भगवन भग नेत्रघ्न पूष्णॊ दशनपातन
      दक्षक्रतुहर तर्यक्ष संशयॊ मे महान अयम
  2 चातुर्वर्ण्यं भगवता पूर्वं सृष्टं सवयम्भुवा
      केन कर्म विपाकेन वैश्यॊ गच्छति शूद्रताम
  3 वैश्यॊ वा कषत्रियः केन दविजॊ वा कषत्रियॊ भवेत
      परतिलॊमः कथं देव शक्यॊ धर्मॊ निषेवितुम
  4 केन वा कर्मणा विप्रः शूद्रयॊनौ परजायते
      कषत्रियः शूद्र ताम एति केन वा कर्मणा विभॊ
  5 एतं मे संशयं देव वद भूतपते ऽनघ
      तरयॊ वर्णाः परकृत्येह कथं बराह्मण्यम आप्नुयुः
  6 [म]
      बराह्मण्यं देवि दुष्प्रापं निसर्गाद बराह्मणः शुभे
      कषत्रियॊ वैश्यशूद्रौ वा निसर्गाद इति मे मतिः
  7 कर्मणा दुष्कृतेनेह सथानाद भरश्यति वै दविजः
      जयेष्ठं वर्णम अनुप्राप्य तस्माद रक्षेत वै दविजः
  8 सथितॊ बराह्मण धर्मेण बराह्मण्यम उपजीवति
      कषत्रियॊ वाथ वैश्यॊ वा बरह्मभूयाय गच्छति
  9 यस तु विप्रत्वम उत्सृज्य कषात्रं धर्मं निषेवते
      बराह्मण्यात स परिभ्रष्टः कषत्रयॊनौ परजायते
  10 वैश्यकर्म च यॊ विप्रॊ लॊभमॊहव्यपाश्रयः
     बराह्मण्यं दुर्लभं पराप्य करॊत्य अल्पमतिः सदा
 11 स दविजॊ वैश्यताम एति वैश्यॊ वा शूद्रताम इयात
     सवधर्मात परच्युतॊ विप्रस ततः शूद्रत्वम आप्नुते
 12 तत्रासौ निरयं पराप्तॊ वर्णभ्रष्टॊ बहिष्कृतः
     बरह्मलॊकपरिभ्रष्टः शूद्रः समुपजायते
 13 कषत्रियॊ वा महाभागे वैश्यॊ वा धर्मचारिणि
     सवानि कर्माण्य अपाहाय शूद्र कर्माणि सेवते
 14 सथस्थानात स परिभ्रष्टॊ वर्णसंकरतां गतः
     बराह्मणः कषत्रियॊ वैश्यः शूद्रत्वं याति तादृशः
 15 यस तु शुद्धस्वधर्मेण जञानविज्ञानवाञ शुचिः
     धर्मज्ञॊ धर्मनिरतः स धर्मफलम अश्नुते
 16 इदं चैवापरं देवि बरह्मणा समुदीरितम
     अध्यात्मं नैष्ठिकं सद्भिर धर्मकामैर निषेव्यते
 17 उग्रान्नं गर्हितं देवि गणान्नं शराद्धसूतकम
     घुष्टान्नं गर्हितं देवि देवदेवैर महात्मभिः
 18 शूद्रान्नं गर्हितं देवि देवदेवैर महात्मभिः
     पितामह मुखॊत्सृष्टं परमाणम इति मे मतिः
 19 शूद्रान्नेनावशेषेण जठरे यॊ मरियेत वै
     आहिताग्निस तथा यज्वा स शूद्र गतिभाग भवेत
 20 तेन शूद्रान्न शेषेण बरह्म सथानाद अपाकृतः
     बराह्मणः शूद्रताम एति नास्ति तत्र विचारणा
 21 यस्यान्नेनावशेषेण जठरे यॊ मरियेत वै
     तां तां यॊनिं वरजेद विप्रॊ यस्यान्नम उपजीवति
 22 बराह्मणत्वं शुभं पराप्य दुर्लभं यॊ ऽवमन्यते
     अभॊज्यान्नानि चाश्नाति स दविजत्वात पतेत वै
 23 सुरापॊ बरह्महा कषुद्रश चौरॊ भग्नव्रतॊ ऽशुचिः
     सवाख्याय वर्जितः पापॊ लुभॊ नैकृतिकः शठः
 24 अव्रती वृषली भर्ता कुण्डाशी सॊमविक्रयी
     निहीन सेवी विप्रॊ हि पतति बरह्मयॊनितः
 25 गुरु तल्पी गुरु दवेषी गुरु कुत्सा रतिश च यः
     बरह्म दविट चापि पतति बराह्मणॊ बरह्मयॊनितः
 26 एभिस तु कर्म भिर देवि शुभैर आचरितैस तथा
     शूद्रॊ बराह्मणतां गच्छेद वैश्यः कषत्रियतां वरजेत
 27 शूद्र कर्माणि सर्वाणि यथान्यायं यथाविधि
     शुश्रूषां परिचर्यां च जयेष्ठे वर्णे परयत्नतः
     कुर्याद अविमनाः शूद्रः सततं सत्पथे सथितः
 28 दैवतद्विज सत्कर्ता सर्वातिथ्य कृतव्रतः
     ऋतुकालाभिगामी च नियतॊ नियताशनः
 29 चौक्षश चौक्ष जनान्वेषी शेषान्न कृतभॊजनः
     वृथा मांसान्य अभुञ्जानः शूद्रॊ वैश्यत्वम ऋच्छति
 30 ऋतवाग अनहंवादी निर्द्वंद्वः शम कॊविदः
     यजते नित्ययज्ञैश च सवाध्यायपरमः शुचिः
 31 दान्तॊ बराह्मण सत्कर्ता सर्ववर्णबुभूषकः
     गृहस्थ वरतम आतिष्ठन दविकालकृतभॊजनः
 32 शेषाशी विजिताहारॊ निष्कामॊ निरहं वदः
     अग्निहॊत्रम उपासंश च जुह्वानश च यथाविधि
 33 सर्वातिथ्यम उपातिष्ठञ शेषान्न कृतभॊजनः
     तरेताग्निमन्त्रविहितॊ वैश्यॊ बह्वति वै यदि
     स वैश्यः कषत्रियकुले शुचौ महति जायते
 34 स वैश्यः कषत्रियॊ जातॊ जन्मप्रभृति संस्कृतः
     उपनीतॊ वरतपरॊ दविजॊ भवति सत्कृतः
 35 ददाति यजते यज्ञैः संस्कृतैर आप्तदक्षिणैः
     अधीते सवर्गम अन्विच्छंस तरेताग्निशरणः सदा
 36 आर्तहस्तप्रदॊ नित्यं परजा धर्मेण पालयन
     सत्यः सत्यानि कुरुते नित्यं यः सुखदर्शनः
 37 धर्मदण्डॊ न निर्दण्डॊ धर्मकार्यानुशासकः
     यन्त्रितः कार्यकरणे षड्भागकृतलक्षणः
 38 गराम्यधर्मान न सेवेन सवच्छन्देनार्थ कॊविदः
     ऋतुकाले तु धर्मात्मा पत्नीं सेवेत नित्यदा
 39 सर्वॊपवासी नियतः सवाध्यायपरमः शुचिः
     बहिष्कान्तरिते नित्यं शयानॊ ऽगनिगृहे सदा
 40 सर्वातिथ्यं तरिवर्गस्य कुर्वाणः सुमनाः सदा
     शूद्राणां चान्न कामानां नित्यं सिद्धम इति बरुवन
 41 सवार्थाद वा यदि वा कामान न किं चिद उपलक्षयेत
     पितृदेवातिथि कृते साधनं कुरुते च यः
 42 सववेश्मनि यथान्यायम उपास्ते भैक्षम एव च
     तरिकालम अग्निहॊत्रं च जुह्वानॊ वै यथाविधि
 43 गॊब्राह्मण हितार्थाय रणे चाभिमुखॊ हतः
     तरेताग्निमन्त्रपूतं वा समाविश्य दविजॊ भवेत
 44 जञानविज्ञानसंपन्नः संस्कृतॊ वेदपारगः
     विप्रॊ भवति धर्मात्मा कषत्रियः सवेन कर्मणा
 45 एतैः कर्मफलैर देवि नयून जातिकुलॊद्भवः
     शूद्रॊ ऽपय आगमसंपन्नॊ दविजॊ भवति संस्कृतः
 46 बराह्मणॊ वाप्य असद्वृत्तः सर्वसंकरभॊजनः
     बराह्मण्यं पुण्यम उत्सृज्य शूद्रॊ भवति तादृशः
 47 कर्म भिः शुचिभिर देवि शुद्धात्मा विजितेन्द्रियः
     शूद्रॊ ऽपि दविजवत सेव्य इति बरह्माब्रवीत सवयम
 48 सवभावकर्म च शुभं यत्र शूद्रे ऽपि तिष्ठति
     विशुद्धः स दविजातिर वै विज्ञेय इति मे मतिः
 49 न यॊनिर नापि संस्कारॊ न शरुतं न च संनतिः
     कारणानि दविजत्वस्य वृत्तम एव तु कारणम
 50 सर्वॊ ऽयं बराह्मणॊ लॊके वृत्तेन तु विधीयते
     वृत्ते सथितश च सुश्रॊणिब्राह्मणत्वं निगच्छति
 51 बराह्मः सवभावः कल्याणि समः सर्वत्र मे मतिः
     निर्गुणं निर्मलं बरह्म यत्र तिष्ठति स दविजः
 52 एते यॊनिफला देवि सथानभागनिदर्शकाः
     सवयं च वरदेनॊक्ता बरह्मणा सृजता परजाः
 53 बराह्मणॊ हि महत कषेत्रं लॊके चरति पादवत
     यत तत्र बीजं वपति सा कृषिः पारलौकिकी
 54 मिताशिना सदा भाव्यं सत्पथालम्बिना सदा
     बराह्म मारम अतिक्रम्य वर्तितव्यं बुभूषता
 55 संहिताध्यायिना भाव्यं गृहे वै गृहमेधिना
     नित्यं सवाध्याययुक्तेन दानाध्ययनजीविना
 56 एवं भूतॊ हि यॊ विप्रः सततं सत्पथे सथितः
     आहिताग्निर अधीयानॊ बरह्मभूयाय कल्पते
 57 बराह्मण्यम एव संप्राप्य रक्षितव्यं यतात्मभिः
     यॊनिप्रतिग्रहादानैः कर्मभिश च शुचिस्मिते
 58 एतत ते सर्वम आख्यातं यथा शूद्रॊ भवेद दविजः
     बराह्मणॊ वा चयुतॊ धर्माद यथा शूद्रत्वम आप्नुते
   1 [u]
      bhagavan bhaga netraghna pūṣṇo daśanapātana
      dakṣakratuhara tryakṣa saṃśayo me mahān ayam
  2 cāturvarṇyaṃ bhagavatā pūrvaṃ sṛṣṭaṃ svayambhuvā
      kena karma vipākena vaiśyo gacchati śūdratām
  3 vaiśyo vā kṣatriyaḥ kena dvijo vā kṣatriyo bhavet
      pratilomaḥ kathaṃ deva śakyo dharmo niṣevitum
  4 kena vā karmaṇā vipraḥ śūdrayonau prajāyate
      kṣatriyaḥ śūdra tām eti kena vā karmaṇā vibho
  5 etaṃ me saṃśayaṃ deva vada bhūtapate 'nagha
      trayo varṇāḥ prakṛtyeha kathaṃ brāhmaṇyam āpnuyuḥ
  6 [m]
      brāhmaṇyaṃ devi duṣprāpaṃ nisargād brāhmaṇaḥ śubhe
      kṣatriyo vaiśyaśūdrau vā nisargād iti me matiḥ
  7 karmaṇā duṣkṛteneha sthānād bhraśyati vai dvijaḥ
      jyeṣṭhaṃ varṇam anuprāpya tasmād rakṣeta vai dvijaḥ
  8 sthito brāhmaṇa dharmeṇa brāhmaṇyam upajīvati
      kṣatriyo vātha vaiśyo vā brahmabhūyāya gacchati
  9 yas tu vipratvam utsṛjya kṣātraṃ dharmaṃ niṣevate
      brāhmaṇyāt sa paribhraṣṭaḥ kṣatrayonau prajāyate
  10 vaiśyakarma ca yo vipro lobhamohavyapāśrayaḥ
     brāhmaṇyaṃ durlabhaṃ prāpya karoty alpamatiḥ sadā
 11 sa dvijo vaiśyatām eti vaiśyo vā śūdratām iyāt
     svadharmāt pracyuto vipras tataḥ śūdratvam āpnute
 12 tatrāsau nirayaṃ prāpto varṇabhraṣṭo bahiṣkṛtaḥ
     brahmalokaparibhraṣṭaḥ śūdraḥ samupajāyate
 13 kṣatriyo vā mahābhāge vaiśyo vā dharmacāriṇi
     svāni karmāṇy apāhāya śūdra karmāṇi sevate
 14 sthasthānāt sa paribhraṣṭo varṇasaṃkaratāṃ gataḥ
     brāhmaṇaḥ kṣatriyo vaiśyaḥ śūdratvaṃ yāti tādṛśaḥ
 15 yas tu śuddhasvadharmeṇa jñānavijñānavāñ śuciḥ
     dharmajño dharmanirataḥ sa dharmaphalam aśnute
 16 idaṃ caivāparaṃ devi brahmaṇā samudīritam
     adhyātmaṃ naiṣṭhikaṃ sadbhir dharmakāmair niṣevyate
 17 ugrānnaṃ garhitaṃ devi gaṇānnaṃ śrāddhasūtakam
     ghuṣṭānnaṃ garhitaṃ devi devadevair mahātmabhiḥ
 18 śūdrānnaṃ garhitaṃ devi devadevair mahātmabhiḥ
     pitāmaha mukhotsṛṣṭaṃ pramāṇam iti me matiḥ
 19 śūdrānnenāvaśeṣeṇa jaṭhare yo mriyeta vai
     āhitāgnis tathā yajvā sa śūdra gatibhāg bhavet
 20 tena śūdrānna śeṣeṇa brahma sthānād apākṛtaḥ
     brāhmaṇaḥ śūdratām eti nāsti tatra vicāraṇā
 21 yasyānnenāvaśeṣeṇa jaṭhare yo mriyeta vai
     tāṃ tāṃ yoniṃ vrajed vipro yasyānnam upajīvati
 22 brāhmaṇatvaṃ śubhaṃ prāpya durlabhaṃ yo 'vamanyate
     abhojyānnāni cāśnāti sa dvijatvāt pateta vai
 23 surāpo brahmahā kṣudraś cauro bhagnavrato 'śuciḥ
     svākhyāya varjitaḥ pāpo lubho naikṛtikaḥ śaṭhaḥ
 24 avratī vṛṣalī bhartā kuṇḍāśī somavikrayī
     nihīna sevī vipro hi patati brahmayonitaḥ
 25 guru talpī guru dveṣī guru kutsā ratiś ca yaḥ
     brahma dviṭ cāpi patati brāhmaṇo brahmayonitaḥ
 26 ebhis tu karma bhir devi śubhair ācaritais tathā
     śūdro brāhmaṇatāṃ gacched vaiśyaḥ kṣatriyatāṃ vrajet
 27 śūdra karmāṇi sarvāṇi yathānyāyaṃ yathāvidhi
     śuśrūṣāṃ paricaryāṃ ca jyeṣṭhe varṇe prayatnataḥ
     kuryād avimanāḥ śūdraḥ satataṃ satpathe sthitaḥ
 28 daivatadvija satkartā sarvātithya kṛtavrataḥ
     ṛtukālābhigāmī ca niyato niyatāśanaḥ
 29 caukṣaś caukṣa janānveṣī śeṣānna kṛtabhojanaḥ
     vṛthā māṃsāny abhuñjānaḥ śūdro vaiśyatvam ṛcchati
 30 ṛtavāg anahaṃvādī nirdvaṃdvaḥ śama kovidaḥ
     yajate nityayajñaiś ca svādhyāyaparamaḥ śuciḥ
 31 dānto brāhmaṇa satkartā sarvavarṇabubhūṣakaḥ
     gṛhastha vratam ātiṣṭhan dvikālakṛtabhojanaḥ
 32 śeṣāśī vijitāhāro niṣkāmo nirahaṃ vadaḥ
     agnihotram upāsaṃś ca juhvānaś ca yathāvidhi
 33 sarvātithyam upātiṣṭhañ śeṣānna kṛtabhojanaḥ
     tretāgnimantravihito vaiśyo bahvati vai yadi
     sa vaiśyaḥ kṣatriyakule śucau mahati jāyate
 34 sa vaiśyaḥ kṣatriyo jāto janmaprabhṛti saṃskṛtaḥ
     upanīto vrataparo dvijo bhavati satkṛtaḥ
 35 dadāti yajate yajñaiḥ saṃskṛtair āptadakṣiṇaiḥ
     adhīte svargam anvicchaṃs tretāgniśaraṇaḥ sadā
 36 ārtahastaprado nityaṃ prajā dharmeṇa pālayan
     satyaḥ satyāni kurute nityaṃ yaḥ sukhadarśanaḥ
 37 dharmadaṇḍo na nirdaṇḍo dharmakāryānuśāsakaḥ
     yantritaḥ kāryakaraṇe ṣaḍbhāgakṛtalakṣaṇaḥ
 38 grāmyadharmān na sevena svacchandenārtha kovidaḥ
     ṛtukāle tu dharmātmā patnīṃ seveta nityadā
 39 sarvopavāsī niyataḥ svādhyāyaparamaḥ śuciḥ
     bahiṣkāntarite nityaṃ śayāno 'gnigṛhe sadā
 40 sarvātithyaṃ trivargasya kurvāṇaḥ sumanāḥ sadā
     śūdrāṇāṃ cānna kāmānāṃ nityaṃ siddham iti bruvan
 41 svārthād vā yadi vā kāmān na kiṃ cid upalakṣayet
     pitṛdevātithi kṛte sādhanaṃ kurute ca yaḥ
 42 svaveśmani yathānyāyam upāste bhaikṣam eva ca
     trikālam agnihotraṃ ca juhvāno vai yathāvidhi
 43 gobrāhmaṇa hitārthāya raṇe cābhimukho hataḥ
     tretāgnimantrapūtaṃ vā samāviśya dvijo bhavet
 44 jñānavijñānasaṃpannaḥ saṃskṛto vedapāragaḥ
     vipro bhavati dharmātmā kṣatriyaḥ svena karmaṇā
 45 etaiḥ karmaphalair devi nyūna jātikulodbhavaḥ
     śūdro 'py āgamasaṃpanno dvijo bhavati saṃskṛtaḥ
 46 brāhmaṇo vāpy asadvṛttaḥ sarvasaṃkarabhojanaḥ
     brāhmaṇyaṃ puṇyam utsṛjya śūdro bhavati tādṛśaḥ
 47 karma bhiḥ śucibhir devi śuddhātmā vijitendriyaḥ
     śūdro 'pi dvijavat sevya iti brahmābravīt svayam
 48 svabhāvakarma ca śubhaṃ yatra śūdre 'pi tiṣṭhati
     viśuddhaḥ sa dvijātir vai vijñeya iti me matiḥ
 49 na yonir nāpi saṃskāro na śrutaṃ na ca saṃnatiḥ
     kāraṇāni dvijatvasya vṛttam eva tu kāraṇam
 50 sarvo 'yaṃ brāhmaṇo loke vṛttena tu vidhīyate
     vṛtte sthitaś ca suśroṇibrāhmaṇatvaṃ nigacchati
 51 brāhmaḥ svabhāvaḥ kalyāṇi samaḥ sarvatra me matiḥ
     nirguṇaṃ nirmalaṃ brahma yatra tiṣṭhati sa dvijaḥ
 52 ete yoniphalā devi sthānabhāganidarśakāḥ
     svayaṃ ca varadenoktā brahmaṇā sṛjatā prajāḥ
 53 brāhmaṇo hi mahat kṣetraṃ loke carati pādavat
     yat tatra bījaṃ vapati sā kṛṣiḥ pāralaukikī
 54 mitāśinā sadā bhāvyaṃ satpathālambinā sadā
     brāhma māram atikramya vartitavyaṃ bubhūṣatā
 55 saṃhitādhyāyinā bhāvyaṃ gṛhe vai gṛhamedhinā
     nityaṃ svādhyāyayuktena dānādhyayanajīvinā
 56 evaṃ bhūto hi yo vipraḥ satataṃ satpathe sthitaḥ
     āhitāgnir adhīyāno brahmabhūyāya kalpate
 57 brāhmaṇyam eva saṃprāpya rakṣitavyaṃ yatātmabhiḥ
     yonipratigrahādānaiḥ karmabhiś ca śucismite
 58 etat te sarvam ākhyātaṃ yathā śūdro bhaved dvijaḥ
     brāhmaṇo vā cyuto dharmād yathā śūdratvam āpnute

Book 13 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 13
Chapter 132

  1 [उ]
      भगवन सर्वभूतेश सुरासुरनसं कृत
      धर्माधर्मे नृणां देव बरूहि मे संशयं विभॊ
  2 कर्मणा मनसा वाचा तरिविधं हि नरः सदा
      बध्यते बन्धनैः पाशैर मुच्यते ऽपय अथ वा पुनः
  3 केन शीलेन वा देवकर्मणा कीदृशेन वा
      समाचारैर गुणैर वाक्यैः सवर्गं यान्तीह मानवाः
  4 [म]
      देवि धर्मार्थतत्त्वज्ञे सत्यनित्ये दमे रते
      सर्वप्राणि हितः शरश्नः शरूयतां बुद्धिवर्धनः
  5 सत्यधर्मरताः सन्तः सर्वलिप्सा विवर्जिताः
      नाधर्मेण न धर्मेण बध्यन्ते छिन्नसंशयाः
  6 परलयॊत्पत्तितत्त्वज्ञाः सर्वज्ञाः समदर्शिनः
      वीतरागा विमुच्यन्ते पुरुषाः सर्वबन्धनैः
  7 कर्मणा मनसा वाचा ये न हिंसन्ति किं चन
      ये न सज्जन्ति कस्मिंश चिद बध्यन्ते ते न कर्मभिः
  8 पराणातिपाताद विरताः शीलवन्तॊ दयान्विताः
      तुल्यद्वेष्यप्रिया दान्ता मुच्यन्ते कर्मबन्धनैः
  9 सर्वभूतदयावन्तॊ विश्वास्याः सर्वजन्तुषु
      तयक्तहिंसा समाचारास ते नराः सवर्गगामिनः
  10 परस्वे निर्ममा नित्यं परदारविवर्जकाः
     धर्मलब्धार्थ भॊक्तारस ते नराः सवर्गगामिनः
 11 मातृवत सवसृवच चैव नित्यं दुहितृवच च ये
     परदारेषु वर्तन्ते ते नराः सवर्गगामिनः
 12 सतैन्यान निवृत्ताः सततं संतुष्टाः सवधनेन च
     सवभाग्यान्य उपजीवन्ति ते नराः सवर्गगामिनः
 13 सवदारनिरता ये च ऋतुकालाभिगामिनः
     अग्राम्यसुखभॊगाश च ते नराः सवर्गगामिनः
 14 परदारेषु ये नित्यं चारित्रावृत लॊचनाः
     यतेन्द्रियाः शीलपरास ते नराः सवर्गगामिनः
 15 एष देवकृतॊ मार्गः सेवितव्यः सदा नरैः
     अकषाय कृतश चैव मार्गः सेव्यः सदा बुधैः
 16 दानधर्मतपॊ युक्तः शीलशौचदयात्मकः
     वृत्त्यर्थं धर्महेतॊर वा सेवितव्यः सदा नरैः
     सवर्गवासम अभीप्सद्भिर न सेव्यस तव अत उत्तरः
 17 [उ]
     वाचाथ बध्यते येन मुच्यते ऽपय अथ वा पुनः
     तानि कर्माणि मे देव वद भूतपते ऽनघ
 18 [म]
     आत्महेतॊः परार्थे वा नर्म हास्याश्रयात तथा
     ये मृषा न वदन्तीह ते नराः सवर्गगामिनः
 19 वृत्त्यर्थं धर्महेतॊर वा कामकारात तथैव च
     अनृतं ये न भाषन्ते ते नराः सवर्गगामिनः
 20 शलक्ष्णां वाणीं निराबाधां मधुरां पापवर्जिताम
     सवागतेनाभिभाषन्ते ते नराः सवर्गगामिनः
 21 कटुकां ये न भाषन्ते परुषां निष्ठुरां गिरम
     अपैशुन्य रताः सन्तस ते नराः सवर्गगामिनः
 22 पिशुनां ये न भाषन्ते मित्र भेदकरीं गिरम
     ऋतां मैत्रीं परभाषन्ते ते नराः सवर्गगामिनः
 23 वर्जयन्ति सदा सूच्यः परद्रॊहं च मानवाः
     सर्वभूतसमा दान्तास ते नराः सवर्गगामिनः
 24 शठप्रलापाद विरता विरुद्ध परिवर्जकाः
     सौम्य परलापिनॊ नित्यं ते नराः सवर्गगामिनः
 25 न कॊपाद वयाहरन्ते ये वाचं हृदयदारणीम
     सान्त्वं वदन्ति करुद्धापि ते नराः सवर्गगामिनः
 26 एष वाणी कृतॊ देवि धर्मः सेव्यः सदा नरैः
     शुभः सत्यगुणॊ नित्यं वर्जनीया मृषा बुधैः
 27 [उ]
     मनसा बध्यते येन कर्मणा पुरुषः सदा
     तन मे बरूहि महाभाग देवदेव पिनाक धृक
 28 [म]
     मानसेनेह धर्मेण संयुक्ताः पुरुषाः सदा
     सवर्गं गच्छन्ति कल्याणि तन मे कीर्तयतः शृणु
 29 दुष्प्रणीतेन मनसा दुष्प्रणीततराकृतिः
     बध्यते मानवॊ येन शृणु चान्यच छुभानने
 30 अरण्ये विजने नयस्तं परस्वं वीक्ष्य ये नराः
     मनसापि न हिंसन्ति ते नराः सवर्गगामिनः
 31 गरामे गृहे वा यद दरव्यं पारक्यं विजने सथितम
     नाभिनन्दन्ति वै नित्यं ते नराः सवर्गगामिनः
 32 तथैव परदारान ये कामवृत्तान रहॊगतान
     मनसापि न हिंसन्ति ते नराः सवर्गगामिनः
 33 शत्रुं मित्रं च ये नित्यं तुल्येन मनसा नराः
     भजन्ति मैत्राः संगम्य ते नराः सवर्गगामिनः
 34 शरुतवन्तॊ दयावन्तः शुचयः सत्यसंगराः
     सवैर अर्थैः परिसंतुष्टास ते नराः सवर्गगामिनः
 35 अवैरा ये तव अनायासा मैत्र चित्तपराः सदा
     सर्वभूतदयावन्तस ते नराः सवर्गगामिनः
 36 शरद्धावन्तॊ दयावन्तश चॊक्षाश चॊक्ष जनप्रियाः
     धर्माधर्मविदॊ नित्यं ते नराः सवर्गगामिनः
 37 शुभानाम अशुभानां च कर्मणां फलसंचये
     विपाकज्ञाश च ये देवि ते नराः सवर्गगामिनः
 38 नयायॊपेता गुणॊपेता देवद्विज पराः सदा
     समतां समनुप्राप्तास ते नराः सवर्गगामिनः
 39 शुभैः कर्मफलैर देवि मयैते परिकीर्तिताः
     सवर्गमार्गॊपगा भूयः किम अन्यच छरॊतुम इच्छसि
 40 [उ]
     महान मे संशयः कश चिन मर्त्यान परति महेश्वर
     तस्मात तं नैपुणेनाद्य ममाख्यातुं तवम अर्हसि
 41 केनायुर लभते दीर्घं कर्मणा पुरुषः परभॊ
     तपसा वापि देवेश केनायुर लभते महत
 42 कषीणायुः केन भवति कर्मणा भुवि मानवः
     विपाकं कर्मणां देव वक्तुम अर्हस्य अनिन्दित
 43 अपरे च महाभॊगा मन भॊगास तथापरे
     अकुलीनास तथा चान्ये कुलीनाश च तथापरे
 44 दुर्दर्शाः के चिद आभान्ति नराः काष्ठमया इव
     परिय दर्शास तथा चान्ये दर्शनाद एव मानवाः
 45 दुष्प्रज्ञाः के चिद आभान्ति के चिद आभान्ति पण्डिताः
     महाप्रज्ञास तथैवान्ये जञानविज्ञानदर्शिनः
 46 अल्पाबाधास तथा के चिन महाबाधास तथापरे
     दृश्यन्ते पुरुषा देव तन मे शंसितुम अर्हसि
 47 [म]
     हन्त ते ऽहं परवक्ष्यामि देवि कर्मफलॊदयम
     मर्त्यलॊके नराः सर्वे येन सवं भुञ्जते फलम
 48 पराणातिपाती यॊ रौद्रॊ दण्डहस्तॊद्यतस तथा
     नित्यम उद्यतदण्डश च हन्ति भूतगणान नरः
 49 निर्दयः सर्वभूतानां नित्यम उद्वेग कारकः
     अपि कीट पिपीलानाम अशरण्यः सुनिर्घृणः
 50 एवं भूतॊ नरॊ देवि निरयं परतिपद्यते
     विपरीतस तु धर्मात्मा रूपवान अभिजायते
 51 निरयं याति हिंसात्मा याति सवर्गम अहिंसकः
     यातनां निरये रौद्रां स कृच्छ्रां लभते नरः
 52 अथ चेन निरयात तस्मात समुत्तरति कर्हि चित
     मानुष्यं लभते चापि हीनायुस तत्र जायते
 53 पापेन कर्मणा देवि बद्धॊहिंसा रतिर नरः
     अप्रियः सर्वभूतानां हीनायुर उपजायते
 54 यस तु शुक्लाभिजातीयः पराणिघात विवर्जकः
     निक्षिप्तदण्डॊ निर्दण्डॊ न हिनस्ति कदा चन
 55 न घातयति नॊ हन्ति घनन्तं नैवानुमॊदते
     सर्वभूतेषु स सनेहॊ यथात्मनि तथापरे
 56 ईदृशः पुरुषॊत्कर्षॊ देवि देवतम अश्नुते
     उपपन्नान सुखान भॊगान उपाश्नाति मुदा युतः
 57 अथ चेन मानुषे लॊके कदा चिद उपपद्यते
     तत्र दीर्घायुर उत्पन्नः स नरः सुखम एधते
 58 एवं दीर्घायुषां मार्गः सुवृत्तानां सुकर्मणाम
     पराणिहिंसा विमॊक्षेण बरह्मणा समुदीरितः
   1 [u]
      bhagavan sarvabhūteśa surāsuranasaṃ kṛta
      dharmādharme nṛṇāṃ deva brūhi me saṃśayaṃ vibho
  2 karmaṇā manasā vācā trividhaṃ hi naraḥ sadā
      badhyate bandhanaiḥ pāśair mucyate 'py atha vā punaḥ
  3 kena śīlena vā devakarmaṇā kīdṛśena vā
      samācārair guṇair vākyaiḥ svargaṃ yāntīha mānavāḥ
  4 [m]
      devi dharmārthatattvajñe satyanitye dame rate
      sarvaprāṇi hitaḥ śraśnaḥ śrūyatāṃ buddhivardhanaḥ
  5 satyadharmaratāḥ santaḥ sarvalipsā vivarjitāḥ
      nādharmeṇa na dharmeṇa badhyante chinnasaṃśayāḥ
  6 pralayotpattitattvajñāḥ sarvajñāḥ samadarśinaḥ
      vītarāgā vimucyante puruṣāḥ sarvabandhanaiḥ
  7 karmaṇā manasā vācā ye na hiṃsanti kiṃ cana
      ye na sajjanti kasmiṃś cid badhyante te na karmabhiḥ
  8 prāṇātipātād viratāḥ śīlavanto dayānvitāḥ
      tulyadveṣyapriyā dāntā mucyante karmabandhanaiḥ
  9 sarvabhūtadayāvanto viśvāsyāḥ sarvajantuṣu
      tyaktahiṃsā samācārās te narāḥ svargagāminaḥ
  10 parasve nirmamā nityaṃ paradāravivarjakāḥ
     dharmalabdhārtha bhoktāras te narāḥ svargagāminaḥ
 11 mātṛvat svasṛvac caiva nityaṃ duhitṛvac ca ye
     paradāreṣu vartante te narāḥ svargagāminaḥ
 12 stainyān nivṛttāḥ satataṃ saṃtuṣṭāḥ svadhanena ca
     svabhāgyāny upajīvanti te narāḥ svargagāminaḥ
 13 svadāraniratā ye ca ṛtukālābhigāminaḥ
     agrāmyasukhabhogāś ca te narāḥ svargagāminaḥ
 14 paradāreṣu ye nityaṃ cāritrāvṛta locanāḥ
     yatendriyāḥ śīlaparās te narāḥ svargagāminaḥ
 15 eṣa devakṛto mārgaḥ sevitavyaḥ sadā naraiḥ
     akaṣāya kṛtaś caiva mārgaḥ sevyaḥ sadā budhaiḥ
 16 dānadharmatapo yuktaḥ śīlaśaucadayātmakaḥ
     vṛttyarthaṃ dharmahetor vā sevitavyaḥ sadā naraiḥ
     svargavāsam abhīpsadbhir na sevyas tv ata uttaraḥ
 17 [u]
     vācātha badhyate yena mucyate 'py atha vā punaḥ
     tāni karmāṇi me deva vada bhūtapate 'nagha
 18 [m]
     ātmahetoḥ parārthe vā narma hāsyāśrayāt tathā
     ye mṛṣā na vadantīha te narāḥ svargagāminaḥ
 19 vṛttyarthaṃ dharmahetor vā kāmakārāt tathaiva ca
     anṛtaṃ ye na bhāṣante te narāḥ svargagāminaḥ
 20 ślakṣṇāṃ vāṇīṃ nirābādhāṃ madhurāṃ pāpavarjitām
     svāgatenābhibhāṣante te narāḥ svargagāminaḥ
 21 kaṭukāṃ ye na bhāṣante paruṣāṃ niṣṭhurāṃ giram
     apaiśunya ratāḥ santas te narāḥ svargagāminaḥ
 22 piśunāṃ ye na bhāṣante mitra bhedakarīṃ giram
     ṛtāṃ maitrīṃ prabhāṣante te narāḥ svargagāminaḥ
 23 varjayanti sadā sūcyaḥ paradrohaṃ ca mānavāḥ
     sarvabhūtasamā dāntās te narāḥ svargagāminaḥ
 24 śaṭhapralāpād viratā viruddha parivarjakāḥ
     saumya pralāpino nityaṃ te narāḥ svargagāminaḥ
 25 na kopād vyāharante ye vācaṃ hṛdayadāraṇīm
     sāntvaṃ vadanti kruddhāpi te narāḥ svargagāminaḥ
 26 eṣa vāṇī kṛto devi dharmaḥ sevyaḥ sadā naraiḥ
     śubhaḥ satyaguṇo nityaṃ varjanīyā mṛṣā budhaiḥ
 27 [u]
     manasā badhyate yena karmaṇā puruṣaḥ sadā
     tan me brūhi mahābhāga devadeva pināka dhṛk
 28 [m]
     mānaseneha dharmeṇa saṃyuktāḥ puruṣāḥ sadā
     svargaṃ gacchanti kalyāṇi tan me kīrtayataḥ śṛṇu
 29 duṣpraṇītena manasā duṣpraṇītatarākṛtiḥ
     badhyate mānavo yena śṛṇu cānyac chubhānane
 30 araṇye vijane nyastaṃ parasvaṃ vīkṣya ye narāḥ
     manasāpi na hiṃsanti te narāḥ svargagāminaḥ
 31 grāme gṛhe vā yad dravyaṃ pārakyaṃ vijane sthitam
     nābhinandanti vai nityaṃ te narāḥ svargagāminaḥ
 32 tathaiva paradārān ye kāmavṛttān rahogatān
     manasāpi na hiṃsanti te narāḥ svargagāminaḥ
 33 śatruṃ mitraṃ ca ye nityaṃ tulyena manasā narāḥ
     bhajanti maitrāḥ saṃgamya te narāḥ svargagāminaḥ
 34 śrutavanto dayāvantaḥ śucayaḥ satyasaṃgarāḥ
     svair arthaiḥ parisaṃtuṣṭās te narāḥ svargagāminaḥ
 35 avairā ye tv anāyāsā maitra cittaparāḥ sadā
     sarvabhūtadayāvantas te narāḥ svargagāminaḥ
 36 śraddhāvanto dayāvantaś cokṣāś cokṣa janapriyāḥ
     dharmādharmavido nityaṃ te narāḥ svargagāminaḥ
 37 śubhānām aśubhānāṃ ca karmaṇāṃ phalasaṃcaye
     vipākajñāś ca ye devi te narāḥ svargagāminaḥ
 38 nyāyopetā guṇopetā devadvija parāḥ sadā
     samatāṃ samanuprāptās te narāḥ svargagāminaḥ
 39 śubhaiḥ karmaphalair devi mayaite parikīrtitāḥ
     svargamārgopagā bhūyaḥ kim anyac chrotum icchasi
 40 [u]
     mahān me saṃśayaḥ kaś cin martyān prati maheśvara
     tasmāt taṃ naipuṇenādya mamākhyātuṃ tvam arhasi
 41 kenāyur labhate dīrghaṃ karmaṇā puruṣaḥ prabho
     tapasā vāpi deveśa kenāyur labhate mahat
 42 kṣīṇāyuḥ kena bhavati karmaṇā bhuvi mānavaḥ
     vipākaṃ karmaṇāṃ deva vaktum arhasy anindita
 43 apare ca mahābhogā mana bhogās tathāpare
     akulīnās tathā cānye kulīnāś ca tathāpare
 44 durdarśāḥ ke cid ābhānti narāḥ kāṣṭhamayā iva
     priya darśās tathā cānye darśanād eva mānavāḥ
 45 duṣprajñāḥ ke cid ābhānti ke cid ābhānti paṇḍitāḥ
     mahāprajñās tathaivānye jñānavijñānadarśinaḥ
 46 alpābādhās tathā ke cin mahābādhās tathāpare
     dṛśyante puruṣā deva tan me śaṃsitum arhasi
 47 [m]
     hanta te 'haṃ pravakṣyāmi devi karmaphalodayam
     martyaloke narāḥ sarve yena svaṃ bhuñjate phalam
 48 prāṇātipātī yo raudro daṇḍahastodyatas tathā
     nityam udyatadaṇḍaś ca hanti bhūtagaṇān naraḥ
 49 nirdayaḥ sarvabhūtānāṃ nityam udvega kārakaḥ
     api kīṭa pipīlānām aśaraṇyaḥ sunirghṛṇaḥ
 50 evaṃ bhūto naro devi nirayaṃ pratipadyate
     viparītas tu dharmātmā rūpavān abhijāyate
 51 nirayaṃ yāti hiṃsātmā yāti svargam ahiṃsakaḥ
     yātanāṃ niraye raudrāṃ sa kṛcchrāṃ labhate naraḥ
 52 atha cen nirayāt tasmāt samuttarati karhi cit
     mānuṣyaṃ labhate cāpi hīnāyus tatra jāyate
 53 pāpena karmaṇā devi baddhohiṃsā ratir naraḥ
     apriyaḥ sarvabhūtānāṃ hīnāyur upajāyate
 54 yas tu śuklābhijātīyaḥ prāṇighāta vivarjakaḥ
     nikṣiptadaṇḍo nirdaṇḍo na hinasti kadā cana
 55 na ghātayati no hanti ghnantaṃ naivānumodate
     sarvabhūteṣu sa sneho yathātmani tathāpare
 56 īdṛśaḥ puruṣotkarṣo devi devatam aśnute
     upapannān sukhān bhogān upāśnāti mudā yutaḥ
 57 atha cen mānuṣe loke kadā cid upapadyate
     tatra dīrghāyur utpannaḥ sa naraḥ sukham edhate
 58 evaṃ dīrghāyuṣāṃ mārgaḥ suvṛttānāṃ sukarmaṇām
     prāṇihiṃsā vimokṣeṇa brahmaṇā samudīritaḥ

Book 13 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 13
Chapter 133

  1 [उ]
      किं शीलाः किं समाचाराः पुरुषाः कैश च कर्मभिः
      सवर्गं समभिपद्यन्ते संप्रदानेन केन वा
  2 [म]
      दाता बराह्मण सत्कर्ता दीनान्ध कृपणादिषु
      भक्ष्यभॊज्यान्न पानानां वाससां च परदायकः
  3 परतिश्रयान सभाः कूपान परपाः पुष्करिणीस तथा
      नैत्यकानि च सर्वाणि किम इच्छकम अतीव च
  4 आसनं शयनं यानं धनं रत्नं गृहांस तथा
      सस्यजातानि सर्वाणि गाः कषेत्राण्य अथ यॊषितः
  5 सुप्रतीतमना नित्यं यः परयच्छति मानवः
      एवं भूतॊ मृतॊ देवि देवलॊके ऽभिजायते
  6 तत्रॊष्य सुचिरं कालं भुक्त्वा भॊगान अनुत्तमान
      सहाप्सरॊभिर मुदितॊ रमित्वा नन्दनादिषु
  7 तस्मात सवर्गाच चयुतॊ लॊकान मानुषेषूपजायते
      महाभॊगे कुले देवि धनधान्य समाचिते
  8 तत्र कामगुणैः सर्वैः समुपेतॊ मुदा युतः
      महाभॊगॊ महाकॊशॊ धनी भवति मानवः
  9 एते देवि महाभॊगाः पराणिनॊ दानशीलिनः
      बरह्मणा वै पुरा परॊक्ताः सर्वस्य परियदर्शनाः
  10 अपरे मानवा देवि परदानकृपणा दविजैः
     याचिता न परयच्छन्ति विद्यमाने ऽपय अबुद्धयः
 11 दीनान्ध कृपणान दृष्ट्वा भिक्षुकान अतिथीन अपि
     याच्यमाना निवर्तन्ते जिह्वा लॊभसमन्विताः
 12 न धनानि न वासांसि न भॊगान न च काञ्चनम
     न गावॊ नान्न विकृतिं परयच्छन्ति कदा चन
 13 अप्रवृत्तास तु ये लुब्धा नास्तिका दानवर्जिताः
     एवं भूता नरा देवि निरयं यान्त्य अबुद्धयः
 14 ते चेन मनुष्यतां यान्ति यदा कालस्य पर्ययात
     धनरिक्ते कुले जन्म लभन्ते सवल्प बुद्धयः
 15 कषुत्पिपासापरीताश च सर्वभॊग बहिष्कृताः
     निराशाः सर्वभॊगेभ्यॊ जीवन्त्य अधम जीविकाम
 16 अल्पभॊग कुले जाता अल्पभॊग रता नराः
     अनेन कर्मणा देवि भवन्त्य अधनिनॊ नराः
 17 अपरे सतम्भितॊ नित्यं मानिनः पापतॊ रताः
     आसनार्हस्य ये पीठं न परयच्छन्त्य अचेतसः
 18 मार्हार्हस्य च ये मार्गं न यच्छन्त्य अल्पबुद्धयः
     पाद्यार्हस्य च ये पाद्यं न ददत्य अल्पबुद्धयः
 19 अर्घार्हान न च सत्कारैर अर्चयन्ति यथाविधि
     अर्घ्यम आचमनीयं वा न यच्छन्त्य अल्पबुद्धयः
 20 गुरुं चाभिगतं परेम्णा गुरुवन न बुभूषते
     अभिमान परवृत्तेन लॊभेन समवस्थिताः
 21 संमान्यांश चावमन्यन्ते वृद्धान परिभवन्ति च
     एवंविधा नरा देवि सर्वे निरयगामिनः
 22 ते वै यदि नरास तस्मान निरयाद उत्तरन्ति वै
     वर्षपूगैस ततॊ जन्म लभन्ते कुत्सिते कुले
 23 शवपाकपुल्कसादीनां कुत्सितानाम अचेतसाम
     कुलेषु तेषु जायन्ते गुरु वृद्धापचायिनः
 24 न सतम्भी नच मानी यॊ देवता दविज पूजकः
     लॊकपूज्यॊ नमस्कर्ता परश्रितॊ मधुरं वदन
 25 सर्ववर्णप्रिय करः सर्वभूतहितः सदा
     अद्वेषी सुमुखः शलक्ष्णः सनिग्धवाणी परदः सदा
 26 सवागतेनैव सर्वेषां भूतानाम अविहिंसकः
     यथार्ह सत्क्रिया पूर्वम अर्चयन्न उपतिष्ठति
 27 मार्गार्हाय ददन मार्गं गुरुं गुरुवद अर्चयन
     अतिथिप्रग्रह रतस तथाभ्यागत पूजकः
 28 एवं भूतॊ नरॊ देवि सवर्गतिं परतिपद्यते
     ततॊ मानुषतां पराप्य विशिष्ट कुलजॊ भवेत
 29 तत्रासौ विपुलैर भॊगैः सर्वरत्नसमायुतः
     यथार्ह दाता चार्हेषु धर्मचर्या परॊ भवेत
 30 संमतः सर्वभूतानां सर्वलॊकनमस्कृतः
     सवकर्मफलम आप्नॊति सवयम एव नरः सदा
 31 उदात्त कुलजातीय उदात्ताभिजनः सदा
     एष धर्मॊ मया परॊक्तॊ विधात्रा सवयम ईरितः
 32 यस तु रौद्रसमाचारः सर्वसत्त्वभयंकरः
     हस्ताभ्यां यदि वा पद्भ्यां रज्ज्वा दण्डेन वा पुनः
 33 लॊष्टैः सतम्भैर उपायैर वा जन्तून बाधति शॊभने
     हिंसार्थं निकृतिप्रज्ञः परॊद्वेजयति चैव ह
 34 उपक्रामति जन्तूंश च उद्वेग जननः सदा
     एवं शीलसमाचारॊ निरयं परतिपद्यते
 35 स चेन मानुषतां गच्छेद यदि कालस्य पर्ययात
     बह्व आबाध परिक्लिष्टे सॊ ऽधमे जायते कुले
 36 लॊकद्वेष्यॊ ऽधमः पुंसां सवयं कर्मकृतैः फलैः
     एष देवि मनुष्येषु बॊद्धव्यॊ जञातिबन्धुषु
 37 अपरः सर्वभूतानि दयावान अनुपश्यति
     मैत्र दृष्टिः पितृसमॊ निर्वैरॊ नियतेन्द्रियः
 38 नॊद्वेजयति भूतानि न विहिंसयते तथा
     हस्तपादैः सुनियतैर विश्वास्यः सर्वजन्तुषु
 39 न रज्ज्वा न च दण्डेन न लॊष्टैर नायुधेन च
     उद्वेजयति भूतानि शलक्ष्णकर्मा दयापरः
 40 एवं शीलसमाचारः सवर्गे समुपजायते
     तत्रासौ भवने दिव्ये मुदा वसति देववत
 41 स चेत कर्म कषयान मर्त्यॊ मनुष्येषूपजायते
     अल्पाबाधॊ निरीतीकः स जातः सुखम एधते
 42 सुखभागी निरायासॊ निरुद्वेगः सदा नरः
     एष देवि सतां मार्गॊ बाधा यत्र न विद्यते
 43 इमे मनुष्या दृश्यन्ते ऊहापॊह विशारदाः
     जञानविज्ञानसंपन्नाः परज्ञावन्तॊ ऽरथकॊविदाः
     दुष्प्रज्ञाश चापरे देव जञानविज्ञानवर्जिताः
 44 केन कर्म विपाकेन परज्ञावान पुरुषॊ भवेत
     अल्पप्रज्ञॊ विरूपाक्षकथं भवति मानवः
     एतं मे संशयं छिन्द्धि सर्वधर्मविदां वर
 45 जात्यन्धाश चापरे देव रॊगार्ताश चापरे तथा
     नराः कलीबाश च दृश्यन्ते कारणं बरूहि तत्र वै
 46 [म]
     बराह्मणान वेदविदुषः सिद्धान धर्मविदस तथा
     परिपृच्छन्त्य अहर अहः कुशलाकुशलं तथा
 47 वर्जयन्त्य अशुभं कर्म सेवमानाः शुभं तथा
     लभन्ते सवर्गतिं नित्यम इह लॊके सुखं तथा
 48 स चेन मानुषतां याति मेधावी तत्र जायते
     शरुतं परज्ञानुगं चास्य कल्याणम उपजायते
 49 परदारेषु ये मूढाश चक्षुर दुष्टं परयुञ्जते
     तेन दुष्टस्वभावेन जात्यन्धास ते भवन्ति ह
 50 मनसा तु परदुष्टेन नग्नां पश्यन्ति ये सत्रियम
     रॊगार्तास ते भवन्तीह नरा दुष्कृतकर्मिणः
 51 ये तु मूढा दुराचारा वियॊनौ मैथुने रताः
     पुरुषेषु सुदुष्प्रज्ञाः कलीबत्वम उपयान्ति ते
 52 पशूंश च ये बन्धयन्ति ये चैव गुरुतल्पगाः
     परकीर्णमैथुना ये च कलीबा जायन्ति ते नराः
 53 [उ]
     सावद्यं किं नु वै कर्म निरवद्य तथैव च
     शरेयः कुर्वन्न अवाप्नॊति मानवॊ देव सत्तम
 54 [म]
     शरेयांसं मार्गम आतिष्ठन सदा यः पृच्छते दविजान
     धर्मान्वेषी गुणाकाङ्क्षी सस्वर्गं समुपाश्नुते
 55 यदि मानुषतां देवि कदा चित स निगच्छति
     मेधावी धारणा युक्तः पराज्ञस तत्राभिजायते
 56 एष देवि सतां धर्मॊ मन्तव्यॊ भूतिकारकः
     नृणां हितार्थाय तव मया वै समुदाहृतः
 57 [उ]
     अपरे सवल्पविज्ञाना धर्मविद्वेषिणॊ नराः
     बराह्मणान वेदविदुषॊ नेच्छन्ति परिसर्पितुम
 58 वरतवन्तॊ नराः के चिच छरद्धा दमपरायणाः
     अव्रता भरष्टनियमास तथान्ये राक्षसॊपमाः
 59 यज्वानश च तथैवान्ये निर्हॊमाश च तथापरे
     केन कर्म विपाकेन भवन्तीह वदस्व मे
 60 [म]
     आगमाल लॊकधर्माणां मर्यादाः पूर्वनिर्मिताः
     परामाण्येनानुवर्तन्ते दृश्यन्ते हि दृढव्रताः
 61 अधर्मं धर्मम इत्य आहुर ये च मॊहवशं गताः
     अव्रता नष्टमर्यादास ते परॊक्ता बरह्मराक्षसाः
 62 ते चेत कालकृतॊद्यॊगात संभवन्तीह मानुषाः
     निर्हॊमा निर्वषट्कारास ते भवन्ति नराधमाः
 63 एष देवि मया सर्वः संशयच छेदनाय ते
     कुशलाकुशलॊ नॄणां वयाख्यातॊ धर्मसागरः
   1 [u]
      kiṃ śīlāḥ kiṃ samācārāḥ puruṣāḥ kaiś ca karmabhiḥ
      svargaṃ samabhipadyante saṃpradānena kena vā
  2 [m]
      dātā brāhmaṇa satkartā dīnāndha kṛpaṇādiṣu
      bhakṣyabhojyānna pānānāṃ vāsasāṃ ca pradāyakaḥ
  3 pratiśrayān sabhāḥ kūpān prapāḥ puṣkariṇīs tathā
      naityakāni ca sarvāṇi kim icchakam atīva ca
  4 āsanaṃ śayanaṃ yānaṃ dhanaṃ ratnaṃ gṛhāṃs tathā
      sasyajātāni sarvāṇi gāḥ kṣetrāṇy atha yoṣitaḥ
  5 supratītamanā nityaṃ yaḥ prayacchati mānavaḥ
      evaṃ bhūto mṛto devi devaloke 'bhijāyate
  6 tatroṣya suciraṃ kālaṃ bhuktvā bhogān anuttamān
      sahāpsarobhir mudito ramitvā nandanādiṣu
  7 tasmāt svargāc cyuto lokān mānuṣeṣūpajāyate
      mahābhoge kule devi dhanadhānya samācite
  8 tatra kāmaguṇaiḥ sarvaiḥ samupeto mudā yutaḥ
      mahābhogo mahākośo dhanī bhavati mānavaḥ
  9 ete devi mahābhogāḥ prāṇino dānaśīlinaḥ
      brahmaṇā vai purā proktāḥ sarvasya priyadarśanāḥ
  10 apare mānavā devi pradānakṛpaṇā dvijaiḥ
     yācitā na prayacchanti vidyamāne 'py abuddhayaḥ
 11 dīnāndha kṛpaṇān dṛṣṭvā bhikṣukān atithīn api
     yācyamānā nivartante jihvā lobhasamanvitāḥ
 12 na dhanāni na vāsāṃsi na bhogān na ca kāñcanam
     na gāvo nānna vikṛtiṃ prayacchanti kadā cana
 13 apravṛttās tu ye lubdhā nāstikā dānavarjitāḥ
     evaṃ bhūtā narā devi nirayaṃ yānty abuddhayaḥ
 14 te cen manuṣyatāṃ yānti yadā kālasya paryayāt
     dhanarikte kule janma labhante svalpa buddhayaḥ
 15 kṣutpipāsāparītāś ca sarvabhoga bahiṣkṛtāḥ
     nirāśāḥ sarvabhogebhyo jīvanty adhama jīvikām
 16 alpabhoga kule jātā alpabhoga ratā narāḥ
     anena karmaṇā devi bhavanty adhanino narāḥ
 17 apare stambhito nityaṃ māninaḥ pāpato ratāḥ
     āsanārhasya ye pīṭhaṃ na prayacchanty acetasaḥ
 18 mārhārhasya ca ye mārgaṃ na yacchanty alpabuddhayaḥ
     pādyārhasya ca ye pādyaṃ na dadaty alpabuddhayaḥ
 19 arghārhān na ca satkārair arcayanti yathāvidhi
     arghyam ācamanīyaṃ vā na yacchanty alpabuddhayaḥ
 20 guruṃ cābhigataṃ premṇā guruvan na bubhūṣate
     abhimāna pravṛttena lobhena samavasthitāḥ
 21 saṃmānyāṃś cāvamanyante vṛddhān paribhavanti ca
     evaṃvidhā narā devi sarve nirayagāminaḥ
 22 te vai yadi narās tasmān nirayād uttaranti vai
     varṣapūgais tato janma labhante kutsite kule
 23 śvapākapulkasādīnāṃ kutsitānām acetasām
     kuleṣu teṣu jāyante guru vṛddhāpacāyinaḥ
 24 na stambhī naca mānī yo devatā dvija pūjakaḥ
     lokapūjyo namaskartā praśrito madhuraṃ vadan
 25 sarvavarṇapriya karaḥ sarvabhūtahitaḥ sadā
     adveṣī sumukhaḥ ślakṣṇaḥ snigdhavāṇī pradaḥ sadā
 26 svāgatenaiva sarveṣāṃ bhūtānām avihiṃsakaḥ
     yathārha satkriyā pūrvam arcayann upatiṣṭhati
 27 mārgārhāya dadan mārgaṃ guruṃ guruvad arcayan
     atithipragraha ratas tathābhyāgata pūjakaḥ
 28 evaṃ bhūto naro devi svargatiṃ pratipadyate
     tato mānuṣatāṃ prāpya viśiṣṭa kulajo bhavet
 29 tatrāsau vipulair bhogaiḥ sarvaratnasamāyutaḥ
     yathārha dātā cārheṣu dharmacaryā paro bhavet
 30 saṃmataḥ sarvabhūtānāṃ sarvalokanamaskṛtaḥ
     svakarmaphalam āpnoti svayam eva naraḥ sadā
 31 udātta kulajātīya udāttābhijanaḥ sadā
     eṣa dharmo mayā prokto vidhātrā svayam īritaḥ
 32 yas tu raudrasamācāraḥ sarvasattvabhayaṃkaraḥ
     hastābhyāṃ yadi vā padbhyāṃ rajjvā daṇḍena vā punaḥ
 33 loṣṭaiḥ stambhair upāyair vā jantūn bādhati śobhane
     hiṃsārthaṃ nikṛtiprajñaḥ prodvejayati caiva ha
 34 upakrāmati jantūṃś ca udvega jananaḥ sadā
     evaṃ śīlasamācāro nirayaṃ pratipadyate
 35 sa cen mānuṣatāṃ gacched yadi kālasya paryayāt
     bahv ābādha parikliṣṭe so 'dhame jāyate kule
 36 lokadveṣyo 'dhamaḥ puṃsāṃ svayaṃ karmakṛtaiḥ phalaiḥ
     eṣa devi manuṣyeṣu boddhavyo jñātibandhuṣu
 37 aparaḥ sarvabhūtāni dayāvān anupaśyati
     maitra dṛṣṭiḥ pitṛsamo nirvairo niyatendriyaḥ
 38 nodvejayati bhūtāni na vihiṃsayate tathā
     hastapādaiḥ suniyatair viśvāsyaḥ sarvajantuṣu
 39 na rajjvā na ca daṇḍena na loṣṭair nāyudhena ca
     udvejayati bhūtāni ślakṣṇakarmā dayāparaḥ
 40 evaṃ śīlasamācāraḥ svarge samupajāyate
     tatrāsau bhavane divye mudā vasati devavat
 41 sa cet karma kṣayān martyo manuṣyeṣūpajāyate
     alpābādho nirītīkaḥ sa jātaḥ sukham edhate
 42 sukhabhāgī nirāyāso nirudvegaḥ sadā naraḥ
     eṣa devi satāṃ mārgo bādhā yatra na vidyate
 43 ime manuṣyā dṛśyante ūhāpoha viśāradāḥ
     jñānavijñānasaṃpannāḥ prajñāvanto 'rthakovidāḥ
     duṣprajñāś cāpare deva jñānavijñānavarjitāḥ
 44 kena karma vipākena prajñāvān puruṣo bhavet
     alpaprajño virūpākṣakathaṃ bhavati mānavaḥ
     etaṃ me saṃśayaṃ chinddhi sarvadharmavidāṃ vara
 45 jātyandhāś cāpare deva rogārtāś cāpare tathā
     narāḥ klībāś ca dṛśyante kāraṇaṃ brūhi tatra vai
 46 [m]
     brāhmaṇān vedaviduṣaḥ siddhān dharmavidas tathā
     paripṛcchanty ahar ahaḥ kuśalākuśalaṃ tathā
 47 varjayanty aśubhaṃ karma sevamānāḥ śubhaṃ tathā
     labhante svargatiṃ nityam iha loke sukhaṃ tathā
 48 sa cen mānuṣatāṃ yāti medhāvī tatra jāyate
     śrutaṃ prajñānugaṃ cāsya kalyāṇam upajāyate
 49 paradāreṣu ye mūḍhāś cakṣur duṣṭaṃ prayuñjate
     tena duṣṭasvabhāvena jātyandhās te bhavanti ha
 50 manasā tu praduṣṭena nagnāṃ paśyanti ye striyam
     rogārtās te bhavantīha narā duṣkṛtakarmiṇaḥ
 51 ye tu mūḍhā durācārā viyonau maithune ratāḥ
     puruṣeṣu suduṣprajñāḥ klībatvam upayānti te
 52 paśūṃś ca ye bandhayanti ye caiva gurutalpagāḥ
     prakīrṇamaithunā ye ca klībā jāyanti te narāḥ
 53 [u]
     sāvadyaṃ kiṃ nu vai karma niravadya tathaiva ca
     śreyaḥ kurvann avāpnoti mānavo deva sattama
 54 [m]
     śreyāṃsaṃ mārgam ātiṣṭhan sadā yaḥ pṛcchate dvijān
     dharmānveṣī guṇākāṅkṣī sasvargaṃ samupāśnute
 55 yadi mānuṣatāṃ devi kadā cit sa nigacchati
     medhāvī dhāraṇā yuktaḥ prājñas tatrābhijāyate
 56 eṣa devi satāṃ dharmo mantavyo bhūtikārakaḥ
     nṛṇāṃ hitārthāya tava mayā vai samudāhṛtaḥ
 57 [u]
     apare svalpavijñānā dharmavidveṣiṇo narāḥ
     brāhmaṇān vedaviduṣo necchanti parisarpitum
 58 vratavanto narāḥ ke cic chraddhā damaparāyaṇāḥ
     avratā bhraṣṭaniyamās tathānye rākṣasopamāḥ
 59 yajvānaś ca tathaivānye nirhomāś ca tathāpare
     kena karma vipākena bhavantīha vadasva me
 60 [m]
     āgamāl lokadharmāṇāṃ maryādāḥ pūrvanirmitāḥ
     prāmāṇyenānuvartante dṛśyante hi dṛḍhavratāḥ
 61 adharmaṃ dharmam ity āhur ye ca mohavaśaṃ gatāḥ
     avratā naṣṭamaryādās te proktā brahmarākṣasāḥ
 62 te cet kālakṛtodyogāt saṃbhavantīha mānuṣāḥ
     nirhomā nirvaṣaṭkārās te bhavanti narādhamāḥ
 63 eṣa devi mayā sarvaḥ saṃśayac chedanāya te
     kuśalākuśalo nṝṇāṃ vyākhyāto dharmasāgaraḥ

Book 13 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 13
Chapter 134

  1 [म]
      परावरज्ञे धर्मज्ञे तपॊवननिवासिनि
      साध्वि सुभ्रु सुकेशान्ते हिमवत्पर्वतात्मजे
  2 दक्षे शम दमॊपेते निर्ममे धर्मचारिणि
      पृच्छामि तवां वरारॊहे पृष्टा वद ममेप्षितम
  3 सावित्री बरह्मणः साध्वी कौशिकस्य शची सती
      मार्तण्डजस्य धूमॊर्णा ऋद्धिर वैश्रवणस्य च
  4 वरुणस्य ततॊ गौरी सूर्यस्य च सुवर्चला
      रॊहिणी शशिनः साध्वी सवाहा चैव विभावसॊः
  5 अदितिः कश्यपस्याथ सर्वास ताः पतिदेवताः
      पृष्टाश चॊपासिताश चैव तास तवया देवि नित्यशः
  6 तेन तवां परिपृच्छामि धर्मज्ञे धर्मवादिनि
      सत्री धर्मं शरॊतुम इच्छामि तवयॊदाहृतम आदितः
  7 सहधर्मचरी मे तवं समशीला समव्रता
      समानसार वीर्या च तपस तीव्रं कृतं च ते
      तवया हय उक्तॊ विशेषेण परणाणत्वम उपैष्यति
  8 सत्रियश चैव विशेषेण सत्रीजनस्य गतिः सदा
      गौर गां गच्छति सुश्रॊणिलॊकेष एषा सथितिः सदा
  9 मम चार्धं शरीरस्य मम चार्धाद विनिः सृता
      सुरकार्यकरी च तवं लॊकसंतान कारिणी
  10 तव सर्वः सुविदितः सत्री धर्मः शाश्वतः शुभे
     तस्माद अशेषतॊ बरूहि सत्री धर्मं विस्तरेण मे
 11 [उ]
     भगवन सर्वभूतेश भूतभव्य भवॊद्भव
     तवत परभावाद इयं देव वाक चैव परतिभाति मे
 12 इमास तु नद्यॊ देवेश सर्वतीर्थॊदकैर युताः
     उपस्पर्शन हेतॊस तवा समीपस्था उपासते
 13 एताभिः सह संमन्त्र्य परवक्ष्याम्य अनुपूर्वशः
     परभवन यॊ ऽनहंवादी स वै पुरुष उच्यते
 14 सत्री च भूतेश सततं सत्रियम एवानुधावति
     मया संमानिताश चैव भविष्यन्ति सरिद वराः
 15 एषा सरस्वती पुण्या नदीनाम उत्तमा नदी
     परथमा सर्वसरितां नदी सागरगामिनी
 16 विपाशा च वितस्ता च चन्द्र भागा इरावती
     शतद्रुर देविका सिन्धुः कौशिकी गॊमती तथा
 17 तथा देव नदी चेयं सर्वतीर्थाभिसंवृता
     गगनाद गां गता देवी गङ्गा सर्वसरिद्वरा
 18 इत्य उक्त्वा देवदेवस्य पत्नी धर्मभृतां वरा
     समितपूर्वम इवाभाष्य सर्वास ताः सरितस तदा
 19 अपृच्छद देवमहिषी सत्री धर्मं धर्मवत्सला
     सत्री धर्मकुशलास ता वै गङ्गाद्याः सरितां वराः
 20 अयं भगवता दत्तः परश्नः सत्री धर्मसंश्रितः
     तं तु संमन्त्र्य युष्माभिर वक्तुम इच्छामि शंकरे
 21 न चैकसाध्यं पश्यामि विज्ञानं भुवि कस्य चित
     दिवि वा सागरगमास तेन वॊ मानयाम्य अहम
 22 [भ]
     एवं सर्वाः सरिच्छ्रेष्ठाः पृष्टाः पुण्यतमाः शिवाः
     ततॊ देव नदी गङ्गा नियुक्ता परतिपूज्य ताम
 23 बह्वीभिर बुद्धिभिः सफीता सत्री धर्मज्ञा शुचिस्मिता
     शैलराजसुतां देवीं पुण्या पापापहां शिवाम
 24 बुद्ध्या विनयसंपन्ना सर्वज्ञानविशारदा
     स समितं बहु बुद्ध्याढ्या गङ्गा वचनम अब्रवीत
 25 धन्याः समॊ ऽनुगृहीताः समॊ देवि धर्मपरायणा
     या तवं सर्वजगन मान्या नदीर मानयसे ऽनघे
 26 परभवन पृच्छते यॊ हि संमानयति वा पुनः
     नूनं जनम अदुष्टात्मा पण्डिताख्यां स गच्छति
 27 जञानविज्ञानसंपन्नान ऊहापॊह विशारदान
     परवक्तॄन पृच्छते यॊ ऽनयान स वै ना पदम अर्च्छति
 28 अन्यथा बहु बुद्ध्याढ्यॊ वाक्यं वदति संसदि
     अन्यथैव हय अहं मानी दुर्बलं वदते वचः
 29 दिव्यज्ञाने दिवि शरेष्ठे दिव्यपुण्ये सदॊत्थिते
     तवम एवार्हसि नॊ देवि सत्री धर्मम अनुशासितुम
 30 [भ]
     ततः साराधिता देवी गङ्गया बहुभिर गुणैः
     पराह सर्वम अशेषेण सत्री धर्मं सुरसुन्दरी
 31 सत्री धर्मॊ मां परति यथा परतिभाति यथाविधि
     तम अहं कीर्तयिष्यामि तथैव परथितॊ भवेत
 32 सत्री धर्मः पूर्व एवायं विवाहे बन्धुभिः कृतः
     सहधर्मचरी भर्तुर भवत्य अग्निसमीपतः
 33 सुस्वभावा सुवचना सुवृत्ता सुखदर्शना
     अनन्यचित्तसु मुखी भर्तुः सा धर्मचारिणी
 34 सा भवेद धर्मपरमा सा भवेद धर्मभागिणी
     देव वत्स ततं साध्वी या भर्तारं परपश्यति
 35 शुश्रूषां परिचारं च देववद या करॊति च
     नान्यभावा हय अविमनाः सुव्रता सुखदर्शना
 36 पुत्र वक्त्रम इवाभीक्ष्णं भर्तुर वदनम ईक्षते
     या साध्वी नियताचारा सा भवेद धर्मचारिणी
 37 शरुत्वा दम्पति धर्मं वै सहधर्मकृतं शुभम
     अनन्यचित्ता सुमुखी भर्तुः सा धर्मचारिणी
 38 परुषाण्य अपि चॊक्ता या दृष्टा वा करूर चक्षुषा
     सुप्रसन्नमुखी भर्तुर या नारी सा पतिव्रता
 39 न चन्द्रसूर्यौ न तरुं पुंनाम्नॊ या निरीक्षते
     भर्तृवर्जं वरारॊहा सा भवेद धर्मचारिणी
 40 दरिद्रं वयाधितं दीनम अध्वना परिकर्शितम
     पतिं पुत्रम इवॊपास्ते सा नारी धर्मभागिनी
 41 या नारी परयता दक्षा या नारी पुत्रिणी भवेत
     पतिप्रिया पतिप्राणा सा नारी धर्मभागिनी
 42 शुश्रूषां परिचर्यां च करॊत्य अविमनाः सदा
     सुप्रतीता विनीता च सा नारी धर्मभागिनी
 43 न कामेषु न भॊगेषु नैश्वर्ये न सुखे तथा
     सपृहा यस्या यथा पत्यौ सा नारी धर्मभागिनी
 44 कल्यॊत्थान रता नित्यं गुरुशुश्रूषणे रता
     सुसंमृष्टक्षया चैव गॊशकृत कृतलेपना
 45 अग्निकार्यपरा नित्यं सदा पुष्पबलि परदा
     देवतातिथिभृत्यानां निरुप्य पतिना सह
 46 शेषान्नम उपभुञ्जाना यथान्यायं यथाविधि
     तुष्टपुष्टजना नित्यं नारी धर्मेण युज्यते
 47 शवश्रू शवशुरयॊः पादौ तॊषयन्ती गुणान्विता
     माता पितृपरा नित्यं या नारी सा तपॊधना
 48 बराह्मणान दुर्बलानाथान दीनान्ध कृपणांस तथा
     बिभर्त्य अन्नेन या नारी सा पतिव्रतभागिनी
 49 वरतं चरति या नित्यं दुश्चरं लभु सत्त्वया
     पतिचित्ता पतिहिता सा पतिव्रतभागिनी
 50 पुण्यम एतत तपश चैव सवर्गश चैष सनातनः
     या नारी भर्तृपरमा भवेद भर्तृव्रता शिवा
 51 पतिर हि देवॊ नारीणां पतिर बन्धुः पतिर गतिः
     पत्या समा गतिर नास्ति दैवतं वा यथा पतिः
 52 पतिप्रसादः सवर्गॊ वा तुल्यॊ नार्या न वा भवेत
     अहं सवर्गं न हीच्छेयं तवय्य अप्रीते महेश्वरे
 53 यद्य अकार्यम अधर्मं वा यदि वा पराणनाशनम
     पतिर बरूयाद दरिद्रॊ वा वयाधितॊ वा कथं चन
 54 आपन्नॊ रिपुसंस्थॊ वा बरह्मशापार्दितॊ ऽपि वा
     आपद धर्मान अनुप्रेक्ष्य तत कार्यम अविशङ्कया
 55 एष देव मया परॊक्तः सत्री धर्मॊ वचनात तव
     या तव एवं भाविनी नारी सा भवेद धर्मभागिनी
 56 [भ]
     इत्य उक्तः स तु देवेशः परतिपूज्य गिरेः सुताम
     लॊकान विसर्जयाम आस सर्वैर अनुचरैः सह
 57 ततॊ ययुर भूतगणाः सरितश च यथागतम
     गन्धर्वाप्सरसश चैव परणम्य शिरसा भवम
   1 [m]
      parāvarajñe dharmajñe tapovananivāsini
      sādhvi subhru sukeśānte himavatparvatātmaje
  2 dakṣe śama damopete nirmame dharmacāriṇi
      pṛcchāmi tvāṃ varārohe pṛṣṭā vada mamepṣitam
  3 sāvitrī brahmaṇaḥ sādhvī kauśikasya śacī satī
      mārtaṇḍajasya dhūmorṇā ṛddhir vaiśravaṇasya ca
  4 varuṇasya tato gaurī sūryasya ca suvarcalā
      rohiṇī śaśinaḥ sādhvī svāhā caiva vibhāvasoḥ
  5 aditiḥ kaśyapasyātha sarvās tāḥ patidevatāḥ
      pṛṣṭāś copāsitāś caiva tās tvayā devi nityaśaḥ
  6 tena tvāṃ paripṛcchāmi dharmajñe dharmavādini
      strī dharmaṃ śrotum icchāmi tvayodāhṛtam āditaḥ
  7 sahadharmacarī me tvaṃ samaśīlā samavratā
      samānasāra vīryā ca tapas tīvraṃ kṛtaṃ ca te
      tvayā hy ukto viśeṣeṇa praṇāṇatvam upaiṣyati
  8 striyaś caiva viśeṣeṇa strījanasya gatiḥ sadā
      gaur gāṃ gacchati suśroṇilokeṣ eṣā sthitiḥ sadā
  9 mama cārdhaṃ śarīrasya mama cārdhād viniḥ sṛtā
      surakāryakarī ca tvaṃ lokasaṃtāna kāriṇī
  10 tava sarvaḥ suviditaḥ strī dharmaḥ śāśvataḥ śubhe
     tasmād aśeṣato brūhi strī dharmaṃ vistareṇa me
 11 [u]
     bhagavan sarvabhūteśa bhūtabhavya bhavodbhava
     tvat prabhāvād iyaṃ deva vāk caiva pratibhāti me
 12 imās tu nadyo deveśa sarvatīrthodakair yutāḥ
     upasparśana hetos tvā samīpasthā upāsate
 13 etābhiḥ saha saṃmantrya pravakṣyāmy anupūrvaśaḥ
     prabhavan yo 'nahaṃvādī sa vai puruṣa ucyate
 14 strī ca bhūteśa satataṃ striyam evānudhāvati
     mayā saṃmānitāś caiva bhaviṣyanti sarid varāḥ
 15 eṣā sarasvatī puṇyā nadīnām uttamā nadī
     prathamā sarvasaritāṃ nadī sāgaragāminī
 16 vipāśā ca vitastā ca candra bhāgā irāvatī
     śatadrur devikā sindhuḥ kauśikī gomatī tathā
 17 tathā deva nadī ceyaṃ sarvatīrthābhisaṃvṛtā
     gaganād gāṃ gatā devī gaṅgā sarvasaridvarā
 18 ity uktvā devadevasya patnī dharmabhṛtāṃ varā
     smitapūrvam ivābhāṣya sarvās tāḥ saritas tadā
 19 apṛcchad devamahiṣī strī dharmaṃ dharmavatsalā
     strī dharmakuśalās tā vai gaṅgādyāḥ saritāṃ varāḥ
 20 ayaṃ bhagavatā dattaḥ praśnaḥ strī dharmasaṃśritaḥ
     taṃ tu saṃmantrya yuṣmābhir vaktum icchāmi śaṃkare
 21 na caikasādhyaṃ paśyāmi vijñānaṃ bhuvi kasya cit
     divi vā sāgaragamās tena vo mānayāmy aham
 22 [bh]
     evaṃ sarvāḥ saricchreṣṭhāḥ pṛṣṭāḥ puṇyatamāḥ śivāḥ
     tato deva nadī gaṅgā niyuktā pratipūjya tām
 23 bahvībhir buddhibhiḥ sphītā strī dharmajñā śucismitā
     śailarājasutāṃ devīṃ puṇyā pāpāpahāṃ śivām
 24 buddhyā vinayasaṃpannā sarvajñānaviśāradā
     sa smitaṃ bahu buddhyāḍhyā gaṅgā vacanam abravīt
 25 dhanyāḥ smo 'nugṛhītāḥ smo devi dharmaparāyaṇā
     yā tvaṃ sarvajagan mānyā nadīr mānayase 'naghe
 26 prabhavan pṛcchate yo hi saṃmānayati vā punaḥ
     nūnaṃ janam aduṣṭātmā paṇḍitākhyāṃ sa gacchati
 27 jñānavijñānasaṃpannān ūhāpoha viśāradān
     pravaktṝn pṛcchate yo 'nyān sa vai nā padam arcchati
 28 anyathā bahu buddhyāḍhyo vākyaṃ vadati saṃsadi
     anyathaiva hy ahaṃ mānī durbalaṃ vadate vacaḥ
 29 divyajñāne divi śreṣṭhe divyapuṇye sadotthite
     tvam evārhasi no devi strī dharmam anuśāsitum
 30 [bh]
     tataḥ sārādhitā devī gaṅgayā bahubhir guṇaiḥ
     prāha sarvam aśeṣeṇa strī dharmaṃ surasundarī
 31 strī dharmo māṃ prati yathā pratibhāti yathāvidhi
     tam ahaṃ kīrtayiṣyāmi tathaiva prathito bhavet
 32 strī dharmaḥ pūrva evāyaṃ vivāhe bandhubhiḥ kṛtaḥ
     sahadharmacarī bhartur bhavaty agnisamīpataḥ
 33 susvabhāvā suvacanā suvṛttā sukhadarśanā
     ananyacittasu mukhī bhartuḥ sā dharmacāriṇī
 34 sā bhaved dharmaparamā sā bhaved dharmabhāgiṇī
     deva vatsa tataṃ sādhvī yā bhartāraṃ prapaśyati
 35 śuśrūṣāṃ paricāraṃ ca devavad yā karoti ca
     nānyabhāvā hy avimanāḥ suvratā sukhadarśanā
 36 putra vaktram ivābhīkṣṇaṃ bhartur vadanam īkṣate
     yā sādhvī niyatācārā sā bhaved dharmacāriṇī
 37 śrutvā dampati dharmaṃ vai sahadharmakṛtaṃ śubham
     ananyacittā sumukhī bhartuḥ sā dharmacāriṇī
 38 paruṣāṇy api coktā yā dṛṣṭā vā krūra cakṣuṣā
     suprasannamukhī bhartur yā nārī sā pativratā
 39 na candrasūryau na taruṃ puṃnāmno yā nirīkṣate
     bhartṛvarjaṃ varārohā sā bhaved dharmacāriṇī
 40 daridraṃ vyādhitaṃ dīnam adhvanā parikarśitam
     patiṃ putram ivopāste sā nārī dharmabhāginī
 41 yā nārī prayatā dakṣā yā nārī putriṇī bhavet
     patipriyā patiprāṇā sā nārī dharmabhāginī
 42 śuśrūṣāṃ paricaryāṃ ca karoty avimanāḥ sadā
     supratītā vinītā ca sā nārī dharmabhāginī
 43 na kāmeṣu na bhogeṣu naiśvarye na sukhe tathā
     spṛhā yasyā yathā patyau sā nārī dharmabhāginī
 44 kalyotthāna ratā nityaṃ guruśuśrūṣaṇe ratā
     susaṃmṛṣṭakṣayā caiva gośakṛt kṛtalepanā
 45 agnikāryaparā nityaṃ sadā puṣpabali pradā
     devatātithibhṛtyānāṃ nirupya patinā saha
 46 śeṣānnam upabhuñjānā yathānyāyaṃ yathāvidhi
     tuṣṭapuṣṭajanā nityaṃ nārī dharmeṇa yujyate
 47 śvaśrū śvaśurayoḥ pādau toṣayantī guṇānvitā
     mātā pitṛparā nityaṃ yā nārī sā tapodhanā
 48 brāhmaṇān durbalānāthān dīnāndha kṛpaṇāṃs tathā
     bibharty annena yā nārī sā pativratabhāginī
 49 vrataṃ carati yā nityaṃ duścaraṃ labhu sattvayā
     paticittā patihitā sā pativratabhāginī
 50 puṇyam etat tapaś caiva svargaś caiṣa sanātanaḥ
     yā nārī bhartṛparamā bhaved bhartṛvratā śivā
 51 patir hi devo nārīṇāṃ patir bandhuḥ patir gatiḥ
     patyā samā gatir nāsti daivataṃ vā yathā patiḥ
 52 patiprasādaḥ svargo vā tulyo nāryā na vā bhavet
     ahaṃ svargaṃ na hīccheyaṃ tvayy aprīte maheśvare
 53 yady akāryam adharmaṃ vā yadi vā prāṇanāśanam
     patir brūyād daridro vā vyādhito vā kathaṃ cana
 54 āpanno ripusaṃstho vā brahmaśāpārdito 'pi vā
     āpad dharmān anuprekṣya tat kāryam aviśaṅkayā
 55 eṣa deva mayā proktaḥ strī dharmo vacanāt tava
     yā tv evaṃ bhāvinī nārī sā bhaved dharmabhāginī
 56 [bh]
     ity uktaḥ sa tu deveśaḥ pratipūjya gireḥ sutām
     lokān visarjayām āsa sarvair anucaraiḥ saha
 57 tato yayur bhūtagaṇāḥ saritaś ca yathāgatam
     gandharvāpsarasaś caiva praṇamya śirasā bhavam

Book 13 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 13
Chapter 135

  1 [व]
      शरुत्वा धर्मान अशेषेण पावनानि च सर्वशः
      युधिष्ठिरः शांतनवं पुनर एवाभ्यभाषत
  2 किम एकं दैवतं लॊके किं वाप्य एकं परायणम
      सतुवन्तः कं कम अर्चन्तः पराप्नुयुर मानवाः शुभम
  3 कॊ धर्मः सर्वधर्माणां भवतः परमॊ मतः
      किं जपन मुच्यते जन्तु जन्म संसारबन्धनात
  4 [भ]
      जगत परभुं देवदेवम अनन्तं पुरुषॊत्तमम
      सतुवन नाम सहस्रेण पुरुषः सततॊत्थितः
  5 तम एव चार्चयन नित्यं भक्त्या पुरुषम अव्ययम
      धयायन सतुवन नमस्यंश च यजमानस तम एव च
  6 अनादि निधनं विष्णुं सर्वलॊकमहेश्वरम
      लॊकाध्यक्षं सतुवन नित्यं सर्वदुःखातिगॊ भवेत
  7 बरह्मण्यं सर्वधर्मज्ञं लॊकानां कीर्तिवर्धनम
      लॊकनाथं महद भूतं सर्वभूतभवॊद्भवम
  8 एष मे सर्वधर्माणां धर्मॊ ऽधिकतमॊ मतः
      यद भक्त्या पुण्डरीकाक्षं सतवैर अर्चेन नरः सदा
  9 परमं यॊ महत तेजः परमं यॊ महत तपः
      परमं यॊ महद बरह्म परमं यः परायणम
  10 पवित्राणां पवित्रं यॊ मङ्गलानां च मङ्गलम
     दैवतं देवतानां च भूतानां यॊ ऽवययः पिता
 11 यतः सर्वाणि भूतानि भवन्त्य आदि युगागमे
     यस्मिंश च परलयं यान्ति पुनर एव युगक्षये
 12 तस्य लॊकप्रधानस्य जगन नाथस्य भूपते
     विष्णॊर नाम सहस्रं मे शृणु पापभयापहम
 13 यानि नामानि गौणानि विख्यातानि महात्मनः
     ऋषिभिः परिगीतानि तानि वक्ष्यामि भूतये
 14 विश्वं विष्णुर वषट्कारॊ भूतभव्य भवत परभुः
     भूतकृद भूतभृद भावॊ भूतात्मा भूतभावनः
 15 पूतात्मा परमात्मा च मुक्तानां परमा गतिः
     अव्ययः पुरुषः साक्षी कषेत्रज्ञॊ ऽकषर एव च
 16 यॊगॊ यॊगविदां नेता परधानपुरुषेश्वरः
     नारसिंह वपुः शरीमान केशवः पुरुषॊत्तमः
 17 सर्वः शर्वः शिवः सथाणुर भूतादिर निधिर अव्ययः
     संभवॊ भावनॊ भर्ता परभवः परभुर ईश्वरः
 18 सवयम्भूः संभुर आदित्यः पुष्कराक्षॊ महास्वनः
     अनादि निधनॊ धाता विधाता धातुर उत्तमः
 19 अप्रमेयॊ हृषीकेशः पद्मनाभॊ ऽमरप्रभुः
     विश्वकर्मा मनुस तवष्टा सथविष्ठः सथविरॊ धरुवः
 20 अग्राह्यः शाश्वतः कृष्णॊ लॊहिताक्षः परतर्दनः
     परभूतस तरिककुब धाम पवित्रं मङ्गलं परम
 21 ईशानः पराणदः पराणॊ जयेष्ठः शरेष्ठः परजापतिः
     हिरण्यगर्भॊ भूगर्भॊ माधवॊ मधुसूदनः
 22 ईश्वरॊ विक्रमी धन्वी मेधावी विक्रमः करमः
     अनुत्तमॊ दुराधर्षः कृतज्ञः कृतिर आत्मवान
 23 सुरेशः शरणं शर्म विश्वरेताः परजा भवः
     अहः संवत्सरॊ वयालः परत्ययः सर्वदर्शनः
 24 अजः सर्वेश्वरः सिद्धः सिद्धिः सर्वादिर अच्युतः
     वृषा कपिर अमेयात्मा सर्वयॊगविनिःसृतः
 25 वरुर वसु मनाः सत्यः समात्मा संमितः समः
     अमॊघः पुण्डरीकाक्षॊ वृषकर्मा वृषाकृतिः
 26 रुद्रॊ बहु शिरा बभ्रुर विश्वयॊनिः शुचि शरवाः
     अमृतः शाश्वतः सथाणुर वरारॊहॊ महातपाः
 27 सर्वगः सर्वविद भानुर विष्वक्सेनॊ जनार्दनः
     वेदॊ वेदविद अव्यङ्गॊ वेदाङ्गॊ वेदवित कविः
 28 लॊकाध्यक्षः सुराध्यक्षॊ धर्माध्यक्षः कृताकृतः
     चतुरात्मा चतुर्व्यूहश चतुर्दंष्ट्रश चतुर्भुजः
 29 भराजिष्णुर भॊजनं भॊक्ता सहिष्णुर जगद आदिजः
     अनघॊ विजयॊ जेता विश्वयॊनिः पुनर वसुः
 30 उपेन्द्रॊ वामनः परंशुर अमॊघः शुचिर ऊर्जितः
     अतीन्द्रः संग्रहः सर्गॊ धृतात्मा नियमॊ यमः
 31 वेद्यॊ वैद्यः सदा यॊगी वीरहा माधवॊ मधुः
     अतीन्द्रियॊ महामायॊ महॊत्साहॊ महाबलः
 32 महाबुद्धिर महावीर्यॊ महाशक्तिर महाद्युतिः
     अनिर्देश्य वपु शरीमान अमेयात्मा महाद्रिधृक
 33 महेष्वासॊ मही भर्ता शरीनिवासः सतां गतिः
     अनिरुद्धः सुरानन्दॊ गॊविन्दॊ गॊविदां पतिः
 34 मरीचिर दमनॊ हंसः सुपर्णॊ भुजगॊत्तमः
     हिरण्यनाभः सुतपाः पद्मनाभ परजापतिः
 35 अमृत्युः सर्वदृक सिंहः संधाता संधिमान सथिरः
     अजॊ दुर्मर्षणः शास्ता विश्रुतात्मा सुरारिहा
 36 गुरुर गुरुतमॊ धाम सत्यः सत्यपराक्रमः
     निमिषॊ ऽनिमिषः सरग्वी वाचस्पतिर उदारधीः
 37 अग्रणीर गरामणीः शरीमान नयायॊ नेता समीरणः
     सहस्रमूर्ध विश्वात्मा सहस्राक्षः सहस्रपात
 38 आवर्तनॊ निवृत्तात्मा संवृतः संप्रमर्दनः
     अहः संवर्तकॊ वह्निर अनिलॊ धरणीधरः
 39 सुप्रसादः परसन्नात्मा विश्वधृग विश्वभुग विभुः
     सत्कर्ता सत्कृतः साधुर जह्नुर नारायणॊ नरः
 40 असंख्येयॊ ऽपरमेयात्मा विशिष्टः शिष्टकृच छुचिः
     सिद्धार्थः सिद्धसंकल्पः सिद्धिदः सिद्धिसाधनः
 41 वृषाही वृषभॊ विष्णुर वृषपर्वा वृषॊदरः
     वर्धनॊ वर्धमानश च विविक्तः शरुतिसागरः
 42 सुभुजॊ दुर्धरॊ वाग्मी महेन्द्रॊ वसुदॊ वसुः
     नैकरूपॊ बृहद रूपः शिपिविष्टः परकाशनः
 43 ओजस तेजॊ दयुतिधरः परकाशात्मा परतापनः
     ऋद्धः सपष्टाक्षरॊ मन्त्रश चन्द्रांशुर भास्करद्युतिः
 44 अमृताश्मूद्भवॊ भानुः शशबिन्दुः सुरेश्वरः
     औषधं जगतः सेतुः सत्यधर्मपराक्रमः
 45 भूतभव्य भवन नाथः पवनः पावनॊ ऽनिलः
     कामहा कामकृत कान्तः कामः कामप्रदः परभुः
 46 युगादि कृद युगावर्तॊ नैकमायॊ महाशनः
     अदृश्यॊ वयक्तरूपश च सहस्रजिद अनन्तजित
 47 इष्टॊ विशिष्टः शिष्टेष्टः शिखण्डी नहुषॊ वृषः
     करॊधहा करॊधकृत कर्ता विश्वबाहुर महीधरः
 48 अच्युतः परथितः पराणः पराणदॊ वासवानुजः
     अपां निधिर अधिष्ठानम अप्रमत्तः परतिष्ठितः
 49 सकन्दः सकन्द धरॊ धुर्यॊ वरदॊ वायुवाहनः
     वासुदेवॊ बृहद भानुर आदिदेवः पुरंदरः
 50 अशॊकस तारणस तारः शूरः शौरिर जनेश्वरः
     अनुकूलः शतावर्तः पद्मी पद्मनिभेक्षणः
 51 पद्मनाभॊ ऽरविन्दाक्षः पद्मगर्भः शरीरभृत
     महर्द्धिर ऋद्धॊ वृद्धात्मा महाक्षॊ गरुडध्वजः
 52 अतुलः शरभॊ भीमः समयज्ञॊ हविर हरिः
     सर्वलक्षणलक्षण्यॊ लक्ष्मीवान समितिंजयः
 53 विक्षरॊ रॊहितॊ मार्गॊ हेतुर दामॊदरः सहः
     महीधरॊ महाभागॊ वेगवान अमिताशनः
 54 उद्भवः कषॊभणॊ देवः शरीगर्भः परमेश्वरः
     करणं कारणं कर्ता विकर्ता गहने गुहः
 55 वयवसायॊ वयवस्थानः संस्थानः सथानदॊ धरुवः
     परर्द्धिः परमः सपष्टस तुष्टः पुष्टः शुभेक्षणः
 56 रामॊ विरामॊ विरतॊ मार्गॊ नेयॊ नयॊ ऽनयः
     वीरः शक्तिमतां शरेष्ठॊ धर्मॊ धर्मविद उत्तमः
 57 वैकुण्ठः पुरुषः पराणः पराणदः परणवः पृथुः
     हिरण्यगर्भः शत्रुघ्नॊ वयाप्तॊ वायुर अधॊक्षजः
 58 ऋतुः सुदर्शनः कालः परमेष्ठी परिग्रहः
     उग्रः संवत्सरॊ दक्षॊ विश्रामॊ विश्वदक्षिणः
 59 विस्तारः सथावरः सथाणुः परमाणं बीजम अव्ययम
     अर्थॊ ऽनर्थॊ महाकॊशॊ महाभॊगॊ महाधनः
 60 अनिर्विण्णः सथविष्ठॊ भूर धर्मयूपॊ महामखः
     नक्षत्रनेमिर नक्षत्री कषमः कषामः समीहनः
 61 यज्ञ इज्यॊ महेज्यश च करतुः सत्रं सतां गतिः
     सर्वदर्शी विमुक्तात्मा सर्वज्ञॊ जञानम उत्तमम
 62 सुव्रतः सुमुखः सूक्ष्मः सुघॊषः सुखदः सुहृत
     मनॊहरॊ जितक्रॊधॊ वीरबाहुर विदारणः
 63 सवापनः सववशॊ वयापी नैकात्मा नैककर्मकृत
     वत्सरॊ वत्सलॊ वत्सी रत्नगर्भॊ धनेश्वरः
 64 धर्मगुब धर्मकृद धर्मी सद असत कषरम अक्षरम
     अविज्ञाता सहस्रांशुर विधाता कृतलक्षणः
 65 गभस्तिनेमिः सत्त्वस्थः सिंहॊ भूतमहेश्वरः
     आदिदेवॊ महादेवॊ देवेशॊ देवभृद गुरुः
 66 उत्तरॊ गॊपतिर गॊप्ता जञानगम्यः पुरातनः
     शरीरभूतभृद भॊक्ता कपीन्द्रॊ भूरिदक्षिणः
 67 सॊमपॊ ऽमृतपः सॊमः पुरुजित पुरु सत्तमः
     विनयॊ जयः सत्यसंधॊ दाशार्हः सात्वतां पतिः
 68 जीवॊ विनयिता साक्षी मुकुन्दॊ ऽमितविक्रमः
     अम्भॊनिधिर अनन्तात्मा महॊदधि शयॊ ऽनतकः
 69 अजॊ महार्हः सवाभाव्यॊ जितामित्रः परमॊदनः
     आनन्दॊ नन्दनॊ नन्दः सत्यधर्मा तरिविक्रमः
 70 महर्षिः कपिलाचार्यः कृतज्ञॊ मेदिनी पतिः
     तरिपदस तरिदशाध्यक्षॊ महाशृङ्गः कृतान्तकृत
 71 महावराहॊ गॊविन्दः सुषेणः कनकाङ्गदी
     गुह्यॊ गभीरॊ गहनॊ गुप्तश चक्रगदाधरः
 72 वेधाः सवाङ्गॊ ऽजितः कृष्णॊ दृढः संकर्षणॊ ऽचयुतः
     वरुणॊ वारुणॊ वृक्षः पुष्कराक्षॊ महामनाः
 73 भगवान भगहा नन्दी वनमाली हलायुधः
     आदित्यॊ जयॊतिर आदित्यः सहिष्णुर गतिसत्तमः
 74 सुधन्वा खण्ड परशुर दारुणॊ दरविण परदः
     दिवः सपृक सर्वदृग वयासॊ वाचस्पतिर अयॊनिजः
 75 तरिसामा सामगः साम निर्वाणं भेषजं भिषक
     संन्यासकृच छमः शान्तॊ निष्ठा शान्तिः परायणम
 76 शुभाङ्गः शान्तिदः सरष्टा कुमुदः कुवले शयः
     गॊहितॊ गॊपतिर गॊप्ता वृषभाक्षॊ वृषप्रियः
 77 अनिवर्ती निवृत्तात्मा संक्षेप्ता कषेमकृच छिवः
     शरीवत्स वक्षाः शरीवासः शरीपतिः शरीमतां वरः
 78 शरीदः शरीशः शरीनिवासः शरीनिधिः शरीविभावनः
     शरीधरः शरीकरः शरेयः शरीमाँल लॊकत्रयाश्रयः
 79 सवक्षः सवङ्गः शतानन्दॊ नन्दिर जयॊतिर गणेश्वरः
     विजितात्मा विधेयात्मा सत्कीर्तिश छिन्नसंशयः
 80 उदीर्णः सर्वतश चक्षुर अनीशः शाश्वतः सथिरः
     भूशयॊ भूषणॊ भूतिर विशॊकः शॊकनाशनः
 81 अर्चिष्मान अर्चितः कुम्भॊ विशुद्धात्मा विशॊधनः
     अनिरुद्धॊ ऽपरतिरथः परद्युम्नॊ ऽमितविक्रमः
 82 कालनेमि निहा वीरः शूरः शौरिर जनेश्वरः
     तरिलॊकात्मा तरिलॊकेशः केशवः केशिहा हरिः
 83 कामदेवः कामपालः कामी कान्तः कृतागमः
     अनिर्देश्य वपुर विष्णुर वीरॊ ऽनन्तॊ धनंजयः
 84 बरह्मण्यॊ बरह्मकृद बरह्मा बरह्म बरह्म विवर्धनः
     बरह्मविद बराह्मणॊ बराह्मी बरह्मज्ञॊ बराह्मण परियः
 85 महाक्रमॊ महाकर्मा महातेजा महॊरगः
     महाक्रतुर महायज्ञ्वा महायज्ञॊ महाहविः
 86 सतव्यः सतवप्रियः सतॊत्रं सतुतिः सतॊता रणप्रियः
     पूर्णः पूरयिता पुण्यः पुण्यकीर्तिर अनामयः
 87 मनॊजवस तीर्थकरॊ वसु रेता वसु परदः
     वसु परदॊ वासुदेवॊ वसुर वसु मना हविः
 88 सद्गतिः सत्कृतिः सत्ता सद्भूतिः सत परायणः
     शूरसेनॊ यदुश्रेष्ठः सन्निवासः सुयामुनः
 89 भूतावासॊ वासुदेवॊ सर्वासु निलयॊ ऽनलः
     दर्पहा दर्पदॊ दृप्तॊ दुर्धरॊ ऽथापराजितः
 90 विश्वमूर्तिर महामूर्तिर दीप्तमूर्तिर अमूर्तिमान
     अनेकमूर्तिर अव्यक्तः शतमूर्तिः शताननः
 91 एकॊ नैकः सवः कः किं यत तत पदम अनुत्तमम
     लॊकबन्धुर लॊकनाथॊ माधवॊ भक्त वत्सलः
 92 सुवर्णवर्णॊ हेमाङ्गॊ वराङ्गश चन्दनाङ्गदी
     वीरहा विषमः शूण्यॊ घृताशीर अचलश चलः
 93 अमानी मानदॊ मान्यॊ लॊकस्वामी तरिलॊकधृक
     सुमेधा मेधजॊ धन्यः सत्यमेधा धराधरः
 94 तेजॊ वृषॊ दयुतिधरः सर्वशस्त्रभृतां वरः
     परग्रहॊ निग्रहॊ ऽवयग्रॊ नैकशृङ्गॊ गदाग्रजः
 95 चतुर्मूर्तिश चतुर्बाहुश चतुर्व्यूहश चतुर्गतिः
     चतुरात्मा चतुर्भावश चतुर्वेदविद एकपात
 96 समावर्तॊ निवृत्तात्मा दुर्जयॊ दुरतिक्रमः
     दुर्लभॊ दुर्गमॊ दुर्गॊ दुरावासॊ दुरारिहा
 97 शुभाङ्गॊ लॊकसारङ्गः सुतन्तुस तन्तुवर्धनः
     इन्द्रकर्मा महाकर्मा कृतकर्मा कृतागमः
 98 उद्भवः सुन्दरः सुन्दॊ रत्ननाभः सुलॊचनः
     अर्कॊ वाजसनः शृङ्गी जयन्तः सर्वविज जयी
 99 सुवर्णबिन्दुर अक्षॊभ्यः सर्ववाग ईश्वरेश्वरः
     महाह्रदॊ महागर्तॊ महाभूतॊ महानिधिः
 100 कुमुदः कुंदरः कुन्दः पर्जन्यः पवनॊ ऽनिलः
    अमृतांशॊ ऽमृतवपुः सर्वज्ञः सर्वतॊ मुखः
101 सुलभः सुव्रतः सिद्धः शत्रुजीच छत्रुतापनः
    नयग्रॊधॊदुम्बरॊ ऽशवत्थश चाणूरान्ध्र निषूदनः
102 सहस्रार्चिः सप्त जिह्वः सप्तैधाः सप्त वाहनः
    अमूर्तिर अनघॊ ऽचिन्त्यॊ भयकृद भयनाशनः
103 अणुर बृहत कृशः सथूलॊ गुणभृन निर्गुणॊ महान
    अधृतः सवधृतः सवास्यः पराग्वंशॊ वंशवर्धनः
104 भारभृत कथितॊ यॊगी यॊगीशः सर्वकामदः
    आश्रमः शरमणः कषामः सुपर्णॊ वायुवाहनः
105 धनुर्धरॊ धनुर्वेदॊ दण्डॊ दमयिता दमः
    अपराजितः सर्वसहॊ नियन्ता नियमॊ यमः
106 सत्त्ववान सात्त्विकः सत्यः सत्यधर्मपरायणः
    अभिप्रायः परियार्हॊ ऽरहः परियकृत परीतिवर्धनः
107 विहायस गतिर जयॊतिः सुरुचिर हुतभुग विभुः
    रविर विरॊचनः सूर्यः सविता रविलॊचनः
108 अनन्तॊ हुतभुग भॊक्ता सुखदॊ नैकदॊ ऽगरजः
    अनिर्विण्णः सदामर्षी लॊकाधिष्ठानम अद्भुतम
109 सनात सनातन तमः कपिलः कपिर अव्ययः
    सवस्तिदः सवस्तिकृत सवस्ति सवस्तिभुक सवस्ति दक्षिणः
110 अरौद्रः कुण्डली चक्री विक्रम्य ऊर्जितशासनः
    शब्दातिगः शब्दसहः शिशिरः शर्वरी करः
111 अक्रूरः पेशलॊ दक्षॊ दक्षिणः कषमिणां वरः
    विद्वत्तमॊ वीतभयः पुण्यश्रवण कीर्तनः
112 उत्तारणॊ दुष्कृतिहा पुण्यॊ दुःस्वप्ननाशनः
    वीरहा रक्षणः सन्तॊ जीवनः पर्यवस्थितः
113 अनन्तरूपॊ ऽनन्त शरीर जितमन्युर भयापहः
    चतुरस्रॊ गभीरात्मा विदिशॊ वयादिशॊ दिशः
114 अनादिर भूर भुवॊ लक्ष्मीः सुवीरॊ रुचिराङ्गदः
    जननॊ जनजन्मादिर भीमॊ भीमपराक्रमः
115 आधार निलयॊ धाता पुष्पहासः परजागरः
    ऊर्ध्वगः सत्पथाचारः पराणदः परणवः पणः
116 परमाणं पराणनिलयः पराणकृत पराणजीवनः
    तत्त्वं तत्त्वविद एकात्मा जन्ममृत्युजरातिगः
117 भूर भुवः सवस्तरुस तारः सविता परपितामहः
    यज्ञॊ यज्ञपतिर यज्वा यज्ञाङ्गॊ यज्ञवाहनः
118 यज्ञभृद यज्ञकृद यज्ञी यज्ञभुग यज्ञसाधनः
    यज्ञान्त कृद यज्ञगुह्यम अन्नम अन्नाद एव च
119 आत्मयॊनिः सवयं जातॊ वैखानः साम गायनः
    देवकीनन्दनः सरष्टा कषितीशः पापनाशनः
120 शङ्खभृन नन्दकी चक्री शार्ङ्गधन्वा गदाधरः
    रथाङ्गपाणिर अक्षॊभ्यः सर्वप्रहरणायुधः
121 इतीदं कीर्तनीयस्य केशवस्य महात्मनः
    नाम्नां सहस्रं दिव्यानाम अशेषेण परकीर्तितम
122 य इदं शृणुयान नित्यं यश चापि परिकीर्तयेत
    नाशुभं पराप्नुयात किं चित सॊ ऽमुत्रेह च मानवः
123 वेदान्तगॊ बराह्मणः सयात कषत्रियॊ विजयी भवेत
    वैश्यॊ धनसमृद्धः सयाच छूद्रः सुखम अवाप्नुयात
124 धर्मार्थी पराप्नुयाद धर्मम अर्थार्थी चार्थम आप्नुयात
    कामान अवाप्नुयात कामी परजार्थी चाप्नुयात परजाः
125 भक्तिमान यः सदॊत्थाय शुचिस तद्गतमानसः
    सहस्रं वासुदेवस्य नाम्नाम एतत परकीर्तयेत
126 यशः पराप्नॊति विपुलं जञातिप्राधान्यम एव च
    अचलां शरियम आप्नॊति शरेयश चाप्नॊत्य अनुत्तमम
127 न भयं कव चिद आप्नॊति वीर्यं तेजश च विन्दति
    भवत्य अरॊगॊ दयुतिमान बलरूपगुणान्वितः
128 रॊगार्तॊ मुच्यते रॊगाद बद्धॊमुच्येत बन्धनात
    भयन मुच्येत भीतश च मुच्येतापन्न आपदः
129 दुर्गाण्य अतितरत्य आशु पुरुषः पुरुषॊत्तमम
    सतुवन नाम सहस्रेण नित्यं भक्तिसमन्वितः
130 वासुदेवाश्रयॊ मर्त्यॊ वासुदेव परायणः
    सर्वपापविशुद्धात्मा याति बरह्म सनातनम
131 न वासुदेव भक्तानाम अशुभं विद्यते कव चित
    जन्ममृत्युजराव्याधिभयं वाप्य उपजायते
132 इमं सतवम अधीयानः शरद्धा भक्तिसमन्वितः
    युज्येतात्म सुखक्षान्ति शरीधृतिस्मृतिकीर्तिभिः
133 न करॊधॊ न च मात्सर्यं न लॊभॊ नाशुभा मतिः
    भवन्ति कृतपुण्यानां भक्तानां पुरुषॊत्तमे
134 दयौः स चन्द्रार्कनक्षत्रा खं दिशॊ भूर महॊदधिः
    वासुदेवस्य वीर्येण विधृतानि महात्मनः
135 स सुरासुरगन्धर्वं स यक्षॊरग राक्षसम
    जगद वशे वर्ततेदं कृष्णस्य स चराचरम
136 इन्द्रियाणि मनॊ बुद्धिः सत्त्वं तेजॊबलं धृतिः
    वासुदेवात्मकान्य आहुः कषेत्रं कषेत्रज्ञ एव च
137 सर्वागमानाम आचारः परथमं परिकल्प्यते
    आचार परभवॊ धर्मॊ धर्मस्य परभुर अच्युतः
138 ऋषयः पितरॊ देवमहाभूतानि धातवः
    जङ्गमाजङ्गमं चेदं जगन नारायणॊद्भवम
139 यॊगॊ जञानं तथा संख्यं विद्याः शिल्पानि कर्म च
    वेदाः शास्त्राणि विज्ञानम एतत सर्वं जनार्दनात
140 एकॊ विष्णुर महद भूतं पृथग भूतान्य अनेकशः
    तरीँल लॊकान वयाप्य भूतात्मा भुङ्क्ते विश्वभुग अव्ययः
141 इमं सतवं भगवतॊ विष्णॊर वयासेन कीर्तितम
    पठेद य इच्छेत पुरुषः शरेयः पराप्तुं सुखानि च
142 विश्वेश्वरम अजं देवं जगतः परभवाप्ययम
    भजन्ति ये पुष्कराक्षं न ते यान्ति पराभवम
   1 [v]
      śrutvā dharmān aśeṣeṇa pāvanāni ca sarvaśaḥ
      yudhiṣṭhiraḥ śāṃtanavaṃ punar evābhyabhāṣata
  2 kim ekaṃ daivataṃ loke kiṃ vāpy ekaṃ parāyaṇam
      stuvantaḥ kaṃ kam arcantaḥ prāpnuyur mānavāḥ śubham
  3 ko dharmaḥ sarvadharmāṇāṃ bhavataḥ paramo mataḥ
      kiṃ japan mucyate jantu janma saṃsārabandhanāt
  4 [bh]
      jagat prabhuṃ devadevam anantaṃ puruṣottamam
      stuvan nāma sahasreṇa puruṣaḥ satatotthitaḥ
  5 tam eva cārcayan nityaṃ bhaktyā puruṣam avyayam
      dhyāyan stuvan namasyaṃś ca yajamānas tam eva ca
  6 anādi nidhanaṃ viṣṇuṃ sarvalokamaheśvaram
      lokādhyakṣaṃ stuvan nityaṃ sarvaduḥkhātigo bhavet
  7 brahmaṇyaṃ sarvadharmajñaṃ lokānāṃ kīrtivardhanam
      lokanāthaṃ mahad bhūtaṃ sarvabhūtabhavodbhavam
  8 eṣa me sarvadharmāṇāṃ dharmo 'dhikatamo mataḥ
      yad bhaktyā puṇḍarīkākṣaṃ stavair arcen naraḥ sadā
  9 paramaṃ yo mahat tejaḥ paramaṃ yo mahat tapaḥ
      paramaṃ yo mahad brahma paramaṃ yaḥ parāyaṇam
  10 pavitrāṇāṃ pavitraṃ yo maṅgalānāṃ ca maṅgalam
     daivataṃ devatānāṃ ca bhūtānāṃ yo 'vyayaḥ pitā
 11 yataḥ sarvāṇi bhūtāni bhavanty ādi yugāgame
     yasmiṃś ca pralayaṃ yānti punar eva yugakṣaye
 12 tasya lokapradhānasya jagan nāthasya bhūpate
     viṣṇor nāma sahasraṃ me śṛṇu pāpabhayāpaham
 13 yāni nāmāni gauṇāni vikhyātāni mahātmanaḥ
     ṛṣibhiḥ parigītāni tāni vakṣyāmi bhūtaye
 14 viśvaṃ viṣṇur vaṣaṭkāro bhūtabhavya bhavat prabhuḥ
     bhūtakṛd bhūtabhṛd bhāvo bhūtātmā bhūtabhāvanaḥ
 15 pūtātmā paramātmā ca muktānāṃ paramā gatiḥ
     avyayaḥ puruṣaḥ sākṣī kṣetrajño 'kṣara eva ca
 16 yogo yogavidāṃ netā pradhānapuruṣeśvaraḥ
     nārasiṃha vapuḥ śrīmān keśavaḥ puruṣottamaḥ
 17 sarvaḥ śarvaḥ śivaḥ sthāṇur bhūtādir nidhir avyayaḥ
     saṃbhavo bhāvano bhartā prabhavaḥ prabhur īśvaraḥ
 18 svayambhūḥ saṃbhur ādityaḥ puṣkarākṣo mahāsvanaḥ
     anādi nidhano dhātā vidhātā dhātur uttamaḥ
 19 aprameyo hṛṣīkeśaḥ padmanābho 'maraprabhuḥ
     viśvakarmā manus tvaṣṭā sthaviṣṭhaḥ sthaviro dhruvaḥ
 20 agrāhyaḥ śāśvataḥ kṛṣṇo lohitākṣaḥ pratardanaḥ
     prabhūtas trikakub dhāma pavitraṃ maṅgalaṃ param
 21 īśānaḥ prāṇadaḥ prāṇo jyeṣṭhaḥ śreṣṭhaḥ prajāpatiḥ
     hiraṇyagarbho bhūgarbho mādhavo madhusūdanaḥ
 22 īśvaro vikramī dhanvī medhāvī vikramaḥ kramaḥ
     anuttamo durādharṣaḥ kṛtajñaḥ kṛtir ātmavān
 23 sureśaḥ śaraṇaṃ śarma viśvaretāḥ prajā bhavaḥ
     ahaḥ saṃvatsaro vyālaḥ pratyayaḥ sarvadarśanaḥ
 24 ajaḥ sarveśvaraḥ siddhaḥ siddhiḥ sarvādir acyutaḥ
     vṛṣā kapir ameyātmā sarvayogaviniḥsṛtaḥ
 25 varur vasu manāḥ satyaḥ samātmā saṃmitaḥ samaḥ
     amoghaḥ puṇḍarīkākṣo vṛṣakarmā vṛṣākṛtiḥ
 26 rudro bahu śirā babhrur viśvayoniḥ śuci śravāḥ
     amṛtaḥ śāśvataḥ sthāṇur varāroho mahātapāḥ
 27 sarvagaḥ sarvavid bhānur viṣvakseno janārdanaḥ
     vedo vedavid avyaṅgo vedāṅgo vedavit kaviḥ
 28 lokādhyakṣaḥ surādhyakṣo dharmādhyakṣaḥ kṛtākṛtaḥ
     caturātmā caturvyūhaś caturdaṃṣṭraś caturbhujaḥ
 29 bhrājiṣṇur bhojanaṃ bhoktā sahiṣṇur jagad ādijaḥ
     anagho vijayo jetā viśvayoniḥ punar vasuḥ
 30 upendro vāmanaḥ praṃśur amoghaḥ śucir ūrjitaḥ
     atīndraḥ saṃgrahaḥ sargo dhṛtātmā niyamo yamaḥ
 31 vedyo vaidyaḥ sadā yogī vīrahā mādhavo madhuḥ
     atīndriyo mahāmāyo mahotsāho mahābalaḥ
 32 mahābuddhir mahāvīryo mahāśaktir mahādyutiḥ
     anirdeśya vapu śrīmān ameyātmā mahādridhṛk
 33 maheṣvāso mahī bhartā śrīnivāsaḥ satāṃ gatiḥ
     aniruddhaḥ surānando govindo govidāṃ patiḥ
 34 marīcir damano haṃsaḥ suparṇo bhujagottamaḥ
     hiraṇyanābhaḥ sutapāḥ padmanābha prajāpatiḥ
 35 amṛtyuḥ sarvadṛk siṃhaḥ saṃdhātā saṃdhimān sthiraḥ
     ajo durmarṣaṇaḥ śāstā viśrutātmā surārihā
 36 gurur gurutamo dhāma satyaḥ satyaparākramaḥ
     nimiṣo 'nimiṣaḥ sragvī vācaspatir udāradhīḥ
 37 agraṇīr grāmaṇīḥ śrīmān nyāyo netā samīraṇaḥ
     sahasramūrdha viśvātmā sahasrākṣaḥ sahasrapāt
 38 āvartano nivṛttātmā saṃvṛtaḥ saṃpramardanaḥ
     ahaḥ saṃvartako vahnir anilo dharaṇīdharaḥ
 39 suprasādaḥ prasannātmā viśvadhṛg viśvabhug vibhuḥ
     satkartā satkṛtaḥ sādhur jahnur nārāyaṇo naraḥ
 40 asaṃkhyeyo 'prameyātmā viśiṣṭaḥ śiṣṭakṛc chuciḥ
     siddhārthaḥ siddhasaṃkalpaḥ siddhidaḥ siddhisādhanaḥ
 41 vṛṣāhī vṛṣabho viṣṇur vṛṣaparvā vṛṣodaraḥ
     vardhano vardhamānaś ca viviktaḥ śrutisāgaraḥ
 42 subhujo durdharo vāgmī mahendro vasudo vasuḥ
     naikarūpo bṛhad rūpaḥ śipiviṣṭaḥ prakāśanaḥ
 43 ojas tejo dyutidharaḥ prakāśātmā pratāpanaḥ
     ṛddhaḥ spaṣṭākṣaro mantraś candrāṃśur bhāskaradyutiḥ
 44 amṛtāśmūdbhavo bhānuḥ śaśabinduḥ sureśvaraḥ
     auṣadhaṃ jagataḥ setuḥ satyadharmaparākramaḥ
 45 bhūtabhavya bhavan nāthaḥ pavanaḥ pāvano 'nilaḥ
     kāmahā kāmakṛt kāntaḥ kāmaḥ kāmapradaḥ prabhuḥ
 46 yugādi kṛd yugāvarto naikamāyo mahāśanaḥ
     adṛśyo vyaktarūpaś ca sahasrajid anantajit
 47 iṣṭo viśiṣṭaḥ śiṣṭeṣṭaḥ śikhaṇḍī nahuṣo vṛṣaḥ
     krodhahā krodhakṛt kartā viśvabāhur mahīdharaḥ
 48 acyutaḥ prathitaḥ prāṇaḥ prāṇado vāsavānujaḥ
     apāṃ nidhir adhiṣṭhānam apramattaḥ pratiṣṭhitaḥ
 49 skandaḥ skanda dharo dhuryo varado vāyuvāhanaḥ
     vāsudevo bṛhad bhānur ādidevaḥ puraṃdaraḥ
 50 aśokas tāraṇas tāraḥ śūraḥ śaurir janeśvaraḥ
     anukūlaḥ śatāvartaḥ padmī padmanibhekṣaṇaḥ
 51 padmanābho 'ravindākṣaḥ padmagarbhaḥ śarīrabhṛt
     maharddhir ṛddho vṛddhātmā mahākṣo garuḍadhvajaḥ
 52 atulaḥ śarabho bhīmaḥ samayajño havir hariḥ
     sarvalakṣaṇalakṣaṇyo lakṣmīvān samitiṃjayaḥ
 53 vikṣaro rohito mārgo hetur dāmodaraḥ sahaḥ
     mahīdharo mahābhāgo vegavān amitāśanaḥ
 54 udbhavaḥ kṣobhaṇo devaḥ śrīgarbhaḥ parameśvaraḥ
     karaṇaṃ kāraṇaṃ kartā vikartā gahane guhaḥ
 55 vyavasāyo vyavasthānaḥ saṃsthānaḥ sthānado dhruvaḥ
     pararddhiḥ paramaḥ spaṣṭas tuṣṭaḥ puṣṭaḥ śubhekṣaṇaḥ
 56 rāmo virāmo virato mārgo neyo nayo 'nayaḥ
     vīraḥ śaktimatāṃ śreṣṭho dharmo dharmavid uttamaḥ
 57 vaikuṇṭhaḥ puruṣaḥ prāṇaḥ prāṇadaḥ praṇavaḥ pṛthuḥ
     hiraṇyagarbhaḥ śatrughno vyāpto vāyur adhokṣajaḥ
 58 ṛtuḥ sudarśanaḥ kālaḥ parameṣṭhī parigrahaḥ
     ugraḥ saṃvatsaro dakṣo viśrāmo viśvadakṣiṇaḥ
 59 vistāraḥ sthāvaraḥ sthāṇuḥ pramāṇaṃ bījam avyayam
     artho 'nartho mahākośo mahābhogo mahādhanaḥ
 60 anirviṇṇaḥ sthaviṣṭho bhūr dharmayūpo mahāmakhaḥ
     nakṣatranemir nakṣatrī kṣamaḥ kṣāmaḥ samīhanaḥ
 61 yajña ijyo mahejyaś ca kratuḥ satraṃ satāṃ gatiḥ
     sarvadarśī vimuktātmā sarvajño jñānam uttamam
 62 suvrataḥ sumukhaḥ sūkṣmaḥ sughoṣaḥ sukhadaḥ suhṛt
     manoharo jitakrodho vīrabāhur vidāraṇaḥ
 63 svāpanaḥ svavaśo vyāpī naikātmā naikakarmakṛt
     vatsaro vatsalo vatsī ratnagarbho dhaneśvaraḥ
 64 dharmagub dharmakṛd dharmī sad asat kṣaram akṣaram
     avijñātā sahasrāṃśur vidhātā kṛtalakṣaṇaḥ
 65 gabhastinemiḥ sattvasthaḥ siṃho bhūtamaheśvaraḥ
     ādidevo mahādevo deveśo devabhṛd guruḥ
 66 uttaro gopatir goptā jñānagamyaḥ purātanaḥ
     śarīrabhūtabhṛd bhoktā kapīndro bhūridakṣiṇaḥ
 67 somapo 'mṛtapaḥ somaḥ purujit puru sattamaḥ
     vinayo jayaḥ satyasaṃdho dāśārhaḥ sātvatāṃ patiḥ
 68 jīvo vinayitā sākṣī mukundo 'mitavikramaḥ
     ambhonidhir anantātmā mahodadhi śayo 'ntakaḥ
 69 ajo mahārhaḥ svābhāvyo jitāmitraḥ pramodanaḥ
     ānando nandano nandaḥ satyadharmā trivikramaḥ
 70 maharṣiḥ kapilācāryaḥ kṛtajño medinī patiḥ
     tripadas tridaśādhyakṣo mahāśṛṅgaḥ kṛtāntakṛt
 71 mahāvarāho govindaḥ suṣeṇaḥ kanakāṅgadī
     guhyo gabhīro gahano guptaś cakragadādharaḥ
 72 vedhāḥ svāṅgo 'jitaḥ kṛṣṇo dṛḍhaḥ saṃkarṣaṇo 'cyutaḥ
     varuṇo vāruṇo vṛkṣaḥ puṣkarākṣo mahāmanāḥ
 73 bhagavān bhagahā nandī vanamālī halāyudhaḥ
     ādityo jyotir ādityaḥ sahiṣṇur gatisattamaḥ
 74 sudhanvā khaṇḍa paraśur dāruṇo draviṇa pradaḥ
     divaḥ spṛk sarvadṛg vyāso vācaspatir ayonijaḥ
 75 trisāmā sāmagaḥ sāma nirvāṇaṃ bheṣajaṃ bhiṣak
     saṃnyāsakṛc chamaḥ śānto niṣṭhā śāntiḥ parāyaṇam
 76 śubhāṅgaḥ śāntidaḥ sraṣṭā kumudaḥ kuvale śayaḥ
     gohito gopatir goptā vṛṣabhākṣo vṛṣapriyaḥ
 77 anivartī nivṛttātmā saṃkṣeptā kṣemakṛc chivaḥ
     śrīvatsa vakṣāḥ śrīvāsaḥ śrīpatiḥ śrīmatāṃ varaḥ
 78 śrīdaḥ śrīśaḥ śrīnivāsaḥ śrīnidhiḥ śrīvibhāvanaḥ
     śrīdharaḥ śrīkaraḥ śreyaḥ śrīmāṁl lokatrayāśrayaḥ
 79 svakṣaḥ svaṅgaḥ śatānando nandir jyotir gaṇeśvaraḥ
     vijitātmā vidheyātmā satkīrtiś chinnasaṃśayaḥ
 80 udīrṇaḥ sarvataś cakṣur anīśaḥ śāśvataḥ sthiraḥ
     bhūśayo bhūṣaṇo bhūtir viśokaḥ śokanāśanaḥ
 81 arciṣmān arcitaḥ kumbho viśuddhātmā viśodhanaḥ
     aniruddho 'pratirathaḥ pradyumno 'mitavikramaḥ
 82 kālanemi nihā vīraḥ śūraḥ śaurir janeśvaraḥ
     trilokātmā trilokeśaḥ keśavaḥ keśihā hariḥ
 83 kāmadevaḥ kāmapālaḥ kāmī kāntaḥ kṛtāgamaḥ
     anirdeśya vapur viṣṇur vīro 'nanto dhanaṃjayaḥ
 84 brahmaṇyo brahmakṛd brahmā brahma brahma vivardhanaḥ
     brahmavid brāhmaṇo brāhmī brahmajño brāhmaṇa priyaḥ
 85 mahākramo mahākarmā mahātejā mahoragaḥ
     mahākratur mahāyajñvā mahāyajño mahāhaviḥ
 86 stavyaḥ stavapriyaḥ stotraṃ stutiḥ stotā raṇapriyaḥ
     pūrṇaḥ pūrayitā puṇyaḥ puṇyakīrtir anāmayaḥ
 87 manojavas tīrthakaro vasu retā vasu pradaḥ
     vasu prado vāsudevo vasur vasu manā haviḥ
 88 sadgatiḥ satkṛtiḥ sattā sadbhūtiḥ sat parāyaṇaḥ
     śūraseno yaduśreṣṭhaḥ sannivāsaḥ suyāmunaḥ
 89 bhūtāvāso vāsudevo sarvāsu nilayo 'nalaḥ
     darpahā darpado dṛpto durdharo 'thāparājitaḥ
 90 viśvamūrtir mahāmūrtir dīptamūrtir amūrtimān
     anekamūrtir avyaktaḥ śatamūrtiḥ śatānanaḥ
 91 eko naikaḥ savaḥ kaḥ kiṃ yat tat padam anuttamam
     lokabandhur lokanātho mādhavo bhakta vatsalaḥ
 92 suvarṇavarṇo hemāṅgo varāṅgaś candanāṅgadī
     vīrahā viṣamaḥ śūṇyo ghṛtāśīr acalaś calaḥ
 93 amānī mānado mānyo lokasvāmī trilokadhṛk
     sumedhā medhajo dhanyaḥ satyamedhā dharādharaḥ
 94 tejo vṛṣo dyutidharaḥ sarvaśastrabhṛtāṃ varaḥ
     pragraho nigraho 'vyagro naikaśṛṅgo gadāgrajaḥ
 95 caturmūrtiś caturbāhuś caturvyūhaś caturgatiḥ
     caturātmā caturbhāvaś caturvedavid ekapāt
 96 samāvarto nivṛttātmā durjayo duratikramaḥ
     durlabho durgamo durgo durāvāso durārihā
 97 śubhāṅgo lokasāraṅgaḥ sutantus tantuvardhanaḥ
     indrakarmā mahākarmā kṛtakarmā kṛtāgamaḥ
 98 udbhavaḥ sundaraḥ sundo ratnanābhaḥ sulocanaḥ
     arko vājasanaḥ śṛṅgī jayantaḥ sarvavij jayī
 99 suvarṇabindur akṣobhyaḥ sarvavāg īśvareśvaraḥ
     mahāhrado mahāgarto mahābhūto mahānidhiḥ
 100 kumudaḥ kuṃdaraḥ kundaḥ parjanyaḥ pavano 'nilaḥ
    amṛtāṃśo 'mṛtavapuḥ sarvajñaḥ sarvato mukhaḥ
101 sulabhaḥ suvrataḥ siddhaḥ śatrujīc chatrutāpanaḥ
    nyagrodhodumbaro 'śvatthaś cāṇūrāndhra niṣūdanaḥ
102 sahasrārciḥ sapta jihvaḥ saptaidhāḥ sapta vāhanaḥ
    amūrtir anagho 'cintyo bhayakṛd bhayanāśanaḥ
103 aṇur bṛhat kṛśaḥ sthūlo guṇabhṛn nirguṇo mahān
    adhṛtaḥ svadhṛtaḥ svāsyaḥ prāgvaṃśo vaṃśavardhanaḥ
104 bhārabhṛt kathito yogī yogīśaḥ sarvakāmadaḥ
    āśramaḥ śramaṇaḥ kṣāmaḥ suparṇo vāyuvāhanaḥ
105 dhanurdharo dhanurvedo daṇḍo damayitā damaḥ
    aparājitaḥ sarvasaho niyantā niyamo yamaḥ
106 sattvavān sāttvikaḥ satyaḥ satyadharmaparāyaṇaḥ
    abhiprāyaḥ priyārho 'rhaḥ priyakṛt prītivardhanaḥ
107 vihāyasa gatir jyotiḥ surucir hutabhug vibhuḥ
    ravir virocanaḥ sūryaḥ savitā ravilocanaḥ
108 ananto hutabhug bhoktā sukhado naikado 'grajaḥ
    anirviṇṇaḥ sadāmarṣī lokādhiṣṭhānam adbhutam
109 sanāt sanātana tamaḥ kapilaḥ kapir avyayaḥ
    svastidaḥ svastikṛt svasti svastibhuk svasti dakṣiṇaḥ
110 araudraḥ kuṇḍalī cakrī vikramy ūrjitaśāsanaḥ
    śabdātigaḥ śabdasahaḥ śiśiraḥ śarvarī karaḥ
111 akrūraḥ peśalo dakṣo dakṣiṇaḥ kṣamiṇāṃ varaḥ
    vidvattamo vītabhayaḥ puṇyaśravaṇa kīrtanaḥ
112 uttāraṇo duṣkṛtihā puṇyo duḥsvapnanāśanaḥ
    vīrahā rakṣaṇaḥ santo jīvanaḥ paryavasthitaḥ
113 anantarūpo 'nanta śrīr jitamanyur bhayāpahaḥ
    caturasro gabhīrātmā vidiśo vyādiśo diśaḥ
114 anādir bhūr bhuvo lakṣmīḥ suvīro rucirāṅgadaḥ
    janano janajanmādir bhīmo bhīmaparākramaḥ
115 ādhāra nilayo dhātā puṣpahāsaḥ prajāgaraḥ
    ūrdhvagaḥ satpathācāraḥ prāṇadaḥ praṇavaḥ paṇaḥ
116 pramāṇaṃ prāṇanilayaḥ prāṇakṛt prāṇajīvanaḥ
    tattvaṃ tattvavid ekātmā janmamṛtyujarātigaḥ
117 bhūr bhuvaḥ svastarus tāraḥ savitā prapitāmahaḥ
    yajño yajñapatir yajvā yajñāṅgo yajñavāhanaḥ
118 yajñabhṛd yajñakṛd yajñī yajñabhug yajñasādhanaḥ
    yajñānta kṛd yajñaguhyam annam annāda eva ca
119 ātmayoniḥ svayaṃ jāto vaikhānaḥ sāma gāyanaḥ
    devakīnandanaḥ sraṣṭā kṣitīśaḥ pāpanāśanaḥ
120 śaṅkhabhṛn nandakī cakrī śārṅgadhanvā gadādharaḥ
    rathāṅgapāṇir akṣobhyaḥ sarvapraharaṇāyudhaḥ
121 itīdaṃ kīrtanīyasya keśavasya mahātmanaḥ
    nāmnāṃ sahasraṃ divyānām aśeṣeṇa prakīrtitam
122 ya idaṃ śṛṇuyān nityaṃ yaś cāpi parikīrtayet
    nāśubhaṃ prāpnuyāt kiṃ cit so 'mutreha ca mānavaḥ
123 vedāntago brāhmaṇaḥ syāt kṣatriyo vijayī bhavet
    vaiśyo dhanasamṛddhaḥ syāc chūdraḥ sukham avāpnuyāt
124 dharmārthī prāpnuyād dharmam arthārthī cārtham āpnuyāt
    kāmān avāpnuyāt kāmī prajārthī cāpnuyāt prajāḥ
125 bhaktimān yaḥ sadotthāya śucis tadgatamānasaḥ
    sahasraṃ vāsudevasya nāmnām etat prakīrtayet
126 yaśaḥ prāpnoti vipulaṃ jñātiprādhānyam eva ca
    acalāṃ śriyam āpnoti śreyaś cāpnoty anuttamam
127 na bhayaṃ kva cid āpnoti vīryaṃ tejaś ca vindati
    bhavaty arogo dyutimān balarūpaguṇānvitaḥ
128 rogārto mucyate rogād baddhomucyeta bandhanāt
    bhayan mucyeta bhītaś ca mucyetāpanna āpadaḥ
129 durgāṇy atitaraty āśu puruṣaḥ puruṣottamam
    stuvan nāma sahasreṇa nityaṃ bhaktisamanvitaḥ
130 vāsudevāśrayo martyo vāsudeva parāyaṇaḥ
    sarvapāpaviśuddhātmā yāti brahma sanātanam
131 na vāsudeva bhaktānām aśubhaṃ vidyate kva cit
    janmamṛtyujarāvyādhibhayaṃ vāpy upajāyate
132 imaṃ stavam adhīyānaḥ śraddhā bhaktisamanvitaḥ
    yujyetātma sukhakṣānti śrīdhṛtismṛtikīrtibhiḥ
133 na krodho na ca mātsaryaṃ na lobho nāśubhā matiḥ
    bhavanti kṛtapuṇyānāṃ bhaktānāṃ puruṣottame
134 dyauḥ sa candrārkanakṣatrā khaṃ diśo bhūr mahodadhiḥ
    vāsudevasya vīryeṇa vidhṛtāni mahātmanaḥ
135 sa surāsuragandharvaṃ sa yakṣoraga rākṣasam
    jagad vaśe vartatedaṃ kṛṣṇasya sa carācaram
136 indriyāṇi mano buddhiḥ sattvaṃ tejobalaṃ dhṛtiḥ
    vāsudevātmakāny āhuḥ kṣetraṃ kṣetrajña eva ca
137 sarvāgamānām ācāraḥ prathamaṃ parikalpyate
    ācāra prabhavo dharmo dharmasya prabhur acyutaḥ
138 ṛṣayaḥ pitaro devamahābhūtāni dhātavaḥ
    jaṅgamājaṅgamaṃ cedaṃ jagan nārāyaṇodbhavam
139 yogo jñānaṃ tathā saṃkhyaṃ vidyāḥ śilpāni karma ca
    vedāḥ śāstrāṇi vijñānam etat sarvaṃ janārdanāt
140 eko viṣṇur mahad bhūtaṃ pṛthag bhūtāny anekaśaḥ
    trīṁl lokān vyāpya bhūtātmā bhuṅkte viśvabhug avyayaḥ
141 imaṃ stavaṃ bhagavato viṣṇor vyāsena kīrtitam
    paṭhed ya icchet puruṣaḥ śreyaḥ prāptuṃ sukhāni ca
142 viśveśvaram ajaṃ devaṃ jagataḥ prabhavāpyayam
    bhajanti ye puṣkarākṣaṃ na te yānti parābhavam

Book 13 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 13
Chapter 136

  1 [य]
      के पूज्याः के नमः कार्याः कथं वर्तेत केषु च
      किमाचारः कीदृशेषु पितामह न रिष्यते
  2 [भ]
      बराह्मणानां परिभवः सादयेद अपि देवताः
      बराह्मणानां नमस्कर्ता युधिष्ठिर न रिष्यते
  3 ते पूज्यास ते नमः कार्या वर्तेथास तेषु पुत्रवत
      ते हि लॊकान इमान सर्वान धारयन्ति मनीषिणः
  4 बराह्मणाः सर्वलॊकानां महान्तॊ धर्मसेतवः
      धनत्यागाभिरामाश च वाक संयमरताश च ये
  5 रमणीयाश च भूतानां निधानं च धृतव्रताः
      परणेतारश च लॊकानां शास्त्राणां च यशस्विनः
  6 तपॊ येषां धनं नित्यं वाक चैव विपुलं बलम
      परभवश चापि धर्माणां धर्मज्ञाः सूक्ष्मदर्शिनः
  7 धर्मकामाः सथिता धर्मे सुकृतैर धर्मसेतवः
      यान उपाश्रित्य जीवन्ति परजाः सर्वाश चतुर्विधाः
  8 पन्थानः सर्वनेतारॊ यज्ञवाहाः सनातनाः
      पितृपैतामहीं गुर्वीम उद्वहन्ति धुरं सदा
  9 धुरि ये नावसीदन्ति विषमे सद गवा इव
      पितृदेवातिथि मुखा हव्यकव्याग्र भॊजिनः
  10 भॊजनाद एव ये लॊकांस तरायन्ते महतॊ भयात
     दीपाः सर्वस्य लॊकस्य चक्षुश चक्षुष्मताम अपि
 11 सर्वशिल्पादि निधयॊ निपुणाः सूक्ष्मदर्शिनः
     गतिज्ञाः सर्वभूतानाम अध्यात्मगतिचिन्तकाः
 12 आदिमध्यावसानानां जञातारश छिन्नसंशयाः
     परावरविशेषज्ञा गन्तारः परमां गतिम
 13 विमुक्ता धुत पाप्मानॊ निर्द्वंद्वा निष्परिग्रहाः
     मानार्हा मानिता नित्यं जञानविद्भिर महात्मभिः
 14 चन्दने मलपङ्के च भॊजने ऽभॊजने समाः
     समं येषां दुकूलं च शाण कषौमाजिनानि च
 15 तिष्ठेयुर अप्य अभुञ्जाना बहूनि दिवसान्य अपि
     शॊषयेयुश च गात्राणि सवाध्यायैः संयतेन्द्रियाः
 16 अदैवं दैवतं कुर्युर दैवतं चाप्य अदैवतम
     लॊकान अन्यान सृजेयुश च लॊकपालांश च कॊपिताः
 17 अपेयः सागरॊ येषाम अभिशापान महात्मनाम
     येषां कॊपाग्निर अद्यापि दंडके नॊपशाम्यति
 18 देवानाम अपि ये देवाः कारणं कारणस्य च
     परमाणस्य परमाणं च कस तान अभिभवेद बुधः
 19 येषां वृद्धश च बालश च सर्वः संमानम अर्हति
     तपॊ विद्या विशेषत तु मानयन्ति परस्परम
 20 अविद्वान बराह्मणॊ देवः पात्रं वै पावनं महत
     विद्वान भूयस्तरॊ देवः पूर्णसागर संनिभः
 21 अविद्वांश चैव विद्वांश च बराह्मणॊ दैवतं महत
     परणीतश चाप्रणीतश च यथाग्निर दैवतं महत
 22 शमशाने हय अपि तेजस्वी पावकॊ नैव दुष्यति
     हविर यज्ञेषु च वहन भूय एवाभिशॊभते
 23 एवं यद्य अप्य अनिष्टेषु वर्तते सर्वकर्मसु
     सर्वथा बराह्मणॊ मान्यॊ दैवतं विद्धि तत्परम
   1 [y]
      ke pūjyāḥ ke namaḥ kāryāḥ kathaṃ varteta keṣu ca
      kimācāraḥ kīdṛśeṣu pitāmaha na riṣyate
  2 [bh]
      brāhmaṇānāṃ paribhavaḥ sādayed api devatāḥ
      brāhmaṇānāṃ namaskartā yudhiṣṭhira na riṣyate
  3 te pūjyās te namaḥ kāryā vartethās teṣu putravat
      te hi lokān imān sarvān dhārayanti manīṣiṇaḥ
  4 brāhmaṇāḥ sarvalokānāṃ mahānto dharmasetavaḥ
      dhanatyāgābhirāmāś ca vāk saṃyamaratāś ca ye
  5 ramaṇīyāś ca bhūtānāṃ nidhānaṃ ca dhṛtavratāḥ
      praṇetāraś ca lokānāṃ śāstrāṇāṃ ca yaśasvinaḥ
  6 tapo yeṣāṃ dhanaṃ nityaṃ vāk caiva vipulaṃ balam
      prabhavaś cāpi dharmāṇāṃ dharmajñāḥ sūkṣmadarśinaḥ
  7 dharmakāmāḥ sthitā dharme sukṛtair dharmasetavaḥ
      yān upāśritya jīvanti prajāḥ sarvāś caturvidhāḥ
  8 panthānaḥ sarvanetāro yajñavāhāḥ sanātanāḥ
      pitṛpaitāmahīṃ gurvīm udvahanti dhuraṃ sadā
  9 dhuri ye nāvasīdanti viṣame sad gavā iva
      pitṛdevātithi mukhā havyakavyāgra bhojinaḥ
  10 bhojanād eva ye lokāṃs trāyante mahato bhayāt
     dīpāḥ sarvasya lokasya cakṣuś cakṣuṣmatām api
 11 sarvaśilpādi nidhayo nipuṇāḥ sūkṣmadarśinaḥ
     gatijñāḥ sarvabhūtānām adhyātmagaticintakāḥ
 12 ādimadhyāvasānānāṃ jñātāraś chinnasaṃśayāḥ
     parāvaraviśeṣajñā gantāraḥ paramāṃ gatim
 13 vimuktā dhuta pāpmāno nirdvaṃdvā niṣparigrahāḥ
     mānārhā mānitā nityaṃ jñānavidbhir mahātmabhiḥ
 14 candane malapaṅke ca bhojane 'bhojane samāḥ
     samaṃ yeṣāṃ dukūlaṃ ca śāṇa kṣaumājināni ca
 15 tiṣṭheyur apy abhuñjānā bahūni divasāny api
     śoṣayeyuś ca gātrāṇi svādhyāyaiḥ saṃyatendriyāḥ
 16 adaivaṃ daivataṃ kuryur daivataṃ cāpy adaivatam
     lokān anyān sṛjeyuś ca lokapālāṃś ca kopitāḥ
 17 apeyaḥ sāgaro yeṣām abhiśāpān mahātmanām
     yeṣāṃ kopāgnir adyāpi daṃḍake nopaśāmyati
 18 devānām api ye devāḥ kāraṇaṃ kāraṇasya ca
     pramāṇasya pramāṇaṃ ca kas tān abhibhaved budhaḥ
 19 yeṣāṃ vṛddhaś ca bālaś ca sarvaḥ saṃmānam arhati
     tapo vidyā viśeṣat tu mānayanti parasparam
 20 avidvān brāhmaṇo devaḥ pātraṃ vai pāvanaṃ mahat
     vidvān bhūyastaro devaḥ pūrṇasāgara saṃnibhaḥ
 21 avidvāṃś caiva vidvāṃś ca brāhmaṇo daivataṃ mahat
     praṇītaś cāpraṇītaś ca yathāgnir daivataṃ mahat
 22 śmaśāne hy api tejasvī pāvako naiva duṣyati
     havir yajñeṣu ca vahan bhūya evābhiśobhate
 23 evaṃ yady apy aniṣṭeṣu vartate sarvakarmasu
     sarvathā brāhmaṇo mānyo daivataṃ viddhi tatparam

Book 13 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 13
Chapter 137

  1 [य]
      कां तु बराह्मण पूजायां वयुष्टिं दृष्ट्वा जनाधिप
      कं वा कर्मॊदयं मत्वा तान अर्चसि महामते
  2 [भ]
      अत्राप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम
      पवनस्य च संवादम अर्जुनस्य च भारत
  3 सहस्रभुज भृच छरीमान कार्तवीर्यॊ ऽभवत परभुः
      अस्य लॊकस्य सर्वस्य माहिष्मत्यां महाबलः
  4 स तु रत्नाकरवतीं स दवीपां सागराम्बराम
      शशास सर्वां पृथिवीं हैहयः सत्यविक्रमः
  5 सववित्तं तेन दत्तं तु दत्तात्रेयाय कारणे
      कषत्रधर्मं पुरस्कृत्य विनयं शरुतम एव च
  6 आराधयाम आस च तं कृतवीर्यात्मजॊ मुनिम
      नयमन्त्रयत संहृष्टः स दविजश च वरैस तरिभिः
  7 स वरैश छन्दितस तेन नृपॊ वचनम अब्रवीत
      सहस्रबाहुर भूयां वै चमूमध्ये गृहे ऽनयथा
  8 मम बाहुसहस्रं तु पश्यन्तां सैनिका रणे
      विक्रमेण महीं कृत्स्नां जयेयं विपुलव्रत
      तां च धर्मेण संप्राप्य पालयेयम अतन्द्रितः
  9 चतुर्थं तु वरं याचे तवाम अहं दविजसत्तम
      तं ममानुग्रह कृते दातुम अर्हस्य अनिन्दित
      अनुशासन्तु मां सन्तॊ मिथ्यावृत्तं तदाश्रयम
  10 इत्य उक्तः स दविजः पराह तथास्त्व इति नराधिपम
     एवं समभवंस तस्य वरास ते दीप्ततेजसः
 11 ततः स रथम आस्थाय जवलनार्कसमद्युतिः
     अब्रवीद वीर्यसंमॊहात कॊ नव अस्ति सदृशॊ मया
     वीर्यधैर्य यशः शौचैर विक्रमेणौजसापि वा
 12 तद वाक्यान्ते चान्तरिक्षे वाग उवाचाशरीरिणी
     न तवं मूढ विजानीषे बराह्मणं कषत्रियाद वरम
     सहितॊ बराह्मणेनेह कषत्रियॊ रक्षति परजाः
 13 [अर्जुन]
     कुर्यां भूतानि तुष्टॊ ऽहं करुद्धॊ नाशं तथा नये
     कर्मणा मनसा वाचा न मत्तॊ ऽसति वरॊ दविजः
 14 पूर्वॊ बरह्मॊत्तरॊ वादॊ दवितीयः कषत्रियॊत्तरः
     तवयॊक्तौ यौ तु तौ हेतू विशेषस तव अत्र दृश्यते
 15 बराह्मणाः संश्रिताः कषत्रं न कषत्रं बराह्मणाश्रितम
     शरितान बरह्मॊपधा विप्राः खादन्ति कषत्रियान भुवि
 16 कषत्रियेष्व आश्रितॊ धर्मः परजानां परिपालनम
     कषत्राद वृत्तिर बराह्मणानां तैः कथं बराह्मणॊ वरः
 17 सर्वभूतप्रधानांस तान भैक्ष वृत्तीन अहं सदा
     आत्मसंभावितान विप्रान सथापयाम्य आत्मनॊ वशे
 18 कथितं हय अनया सत्यं गायत्र्या कन्यया दिवि
     विजेष्याम्य अवशान सर्वान बराह्मणांश चर्म वाससः
 19 न च मां चयावयेद राष्ट्रात तरिषु लॊकेषु कश चन
     देवॊ वा मानुषॊ वापि तस्माज जयेष्ठॊ दविजाद अहम
 20 अद्य बरह्मॊत्तरं लॊकं करिष्ये कषत्रियॊत्तरम
     न हि मे संयुगे कश चित सॊढुम उत्सहते बलम
 21 अर्जुनस्य वचः शरुत्वा वित्रस्ताभून निशाचरी
     अथैनम अन्तरिक्षस्थस ततॊ वायुर अभाषत
 22 तयजैनं कलुषं भावं बराह्मणेभ्यॊ नमस्कुरु
     एतेषां कुर्वतः पापं राष्ट्रक्षॊभॊ हि ते भवेत
 23 अथ वा तवां महीपाल शमयिष्यन्ति वै दविजाः
     निरसिष्यन्ति वा राष्ट्राद धतॊत्साहं महाबलाः
 24 तं राजा कस तवम इत्य आह ततस तं पराह मारुतः
     वायुर वै देवदूतॊ ऽसमि हितं तवां परब्रवीम्य अहम
 25 [अ]
     अहॊ तवयाद्य विप्रेषु भक्तिरागः परदर्शितः
     यादृशं पृथिवी भूतं तादृशं बरूहि वै दविजम
 26 वायॊर वा सदृशं किं चिद बरूहि तवं बराह्मणॊत्तमम
     अपां वै सदृशं बरूहि सूर्यस्य नभसॊ ऽपि वा
   1 [y]
      kāṃ tu brāhmaṇa pūjāyāṃ vyuṣṭiṃ dṛṣṭvā janādhipa
      kaṃ vā karmodayaṃ matvā tān arcasi mahāmate
  2 [bh]
      atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam
      pavanasya ca saṃvādam arjunasya ca bhārata
  3 sahasrabhuja bhṛc chrīmān kārtavīryo 'bhavat prabhuḥ
      asya lokasya sarvasya māhiṣmatyāṃ mahābalaḥ
  4 sa tu ratnākaravatīṃ sa dvīpāṃ sāgarāmbarām
      śaśāsa sarvāṃ pṛthivīṃ haihayaḥ satyavikramaḥ
  5 svavittaṃ tena dattaṃ tu dattātreyāya kāraṇe
      kṣatradharmaṃ puraskṛtya vinayaṃ śrutam eva ca
  6 ārādhayām āsa ca taṃ kṛtavīryātmajo munim
      nyamantrayata saṃhṛṣṭaḥ sa dvijaś ca varais tribhiḥ
  7 sa varaiś chanditas tena nṛpo vacanam abravīt
      sahasrabāhur bhūyāṃ vai camūmadhye gṛhe 'nyathā
  8 mama bāhusahasraṃ tu paśyantāṃ sainikā raṇe
      vikrameṇa mahīṃ kṛtsnāṃ jayeyaṃ vipulavrata
      tāṃ ca dharmeṇa saṃprāpya pālayeyam atandritaḥ
  9 caturthaṃ tu varaṃ yāce tvām ahaṃ dvijasattama
      taṃ mamānugraha kṛte dātum arhasy anindita
      anuśāsantu māṃ santo mithyāvṛttaṃ tadāśrayam
  10 ity uktaḥ sa dvijaḥ prāha tathāstv iti narādhipam
     evaṃ samabhavaṃs tasya varās te dīptatejasaḥ
 11 tataḥ sa ratham āsthāya jvalanārkasamadyutiḥ
     abravīd vīryasaṃmohāt ko nv asti sadṛśo mayā
     vīryadhairya yaśaḥ śaucair vikrameṇaujasāpi vā
 12 tad vākyānte cāntarikṣe vāg uvācāśarīriṇī
     na tvaṃ mūḍha vijānīṣe brāhmaṇaṃ kṣatriyād varam
     sahito brāhmaṇeneha kṣatriyo rakṣati prajāḥ
 13 [arjuna]
     kuryāṃ bhūtāni tuṣṭo 'haṃ kruddho nāśaṃ tathā naye
     karmaṇā manasā vācā na matto 'sti varo dvijaḥ
 14 pūrvo brahmottaro vādo dvitīyaḥ kṣatriyottaraḥ
     tvayoktau yau tu tau hetū viśeṣas tv atra dṛśyate
 15 brāhmaṇāḥ saṃśritāḥ kṣatraṃ na kṣatraṃ brāhmaṇāśritam
     śritān brahmopadhā viprāḥ khādanti kṣatriyān bhuvi
 16 kṣatriyeṣv āśrito dharmaḥ prajānāṃ paripālanam
     kṣatrād vṛttir brāhmaṇānāṃ taiḥ kathaṃ brāhmaṇo varaḥ
 17 sarvabhūtapradhānāṃs tān bhaikṣa vṛttīn ahaṃ sadā
     ātmasaṃbhāvitān viprān sthāpayāmy ātmano vaśe
 18 kathitaṃ hy anayā satyaṃ gāyatryā kanyayā divi
     vijeṣyāmy avaśān sarvān brāhmaṇāṃś carma vāsasaḥ
 19 na ca māṃ cyāvayed rāṣṭrāt triṣu lokeṣu kaś cana
     devo vā mānuṣo vāpi tasmāj jyeṣṭho dvijād aham
 20 adya brahmottaraṃ lokaṃ kariṣye kṣatriyottaram
     na hi me saṃyuge kaś cit soḍhum utsahate balam
 21 arjunasya vacaḥ śrutvā vitrastābhūn niśācarī
     athainam antarikṣasthas tato vāyur abhāṣata
 22 tyajainaṃ kaluṣaṃ bhāvaṃ brāhmaṇebhyo namaskuru
     eteṣāṃ kurvataḥ pāpaṃ rāṣṭrakṣobho hi te bhavet
 23 atha vā tvāṃ mahīpāla śamayiṣyanti vai dvijāḥ
     nirasiṣyanti vā rāṣṭrād dhatotsāhaṃ mahābalāḥ
 24 taṃ rājā kas tvam ity āha tatas taṃ prāha mārutaḥ
     vāyur vai devadūto 'smi hitaṃ tvāṃ prabravīmy aham
 25 [a]
     aho tvayādya vipreṣu bhaktirāgaḥ pradarśitaḥ
     yādṛśaṃ pṛthivī bhūtaṃ tādṛśaṃ brūhi vai dvijam
 26 vāyor vā sadṛśaṃ kiṃ cid brūhi tvaṃ brāhmaṇottamam
     apāṃ vai sadṛśaṃ brūhi sūryasya nabhaso 'pi vā

Book 13 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 13
Chapter 138

  1 [वायु]
      शृणु मूढ गुणान कांश चिद बराह्मणानां महात्मनाम
      ये तवया कीर्तिता राजंस तेभ्यॊ ऽथ बराह्मणॊ वरः
  2 तयक्त्वा महीत्वं भूमिस तु सपर्धयाङ्गनृपस्य ह
      नाशं जगाम तां विप्रॊ वयष्टम्भयत कश्यपः
  3 अक्षया बराह्मणा राजन दिवि चेह च नित्यदा
      अपिबत तेजसा हय आपः सवयम एवाङ्गिराः पुरा
  4 स ताः पिबन कषीरम इव नातृप्यत महातपाः
      अपूरयन महौघेन महीं सर्वां च पार्थिव
  5 तस्मिन्न अहं च करुद्धे वै जगत तयक्त्वा ततॊ गतः
      वयतिष्ठम अग्निहॊत्रे च चिरम अङ्गिरसॊ भयात
  6 अभिशप्तश च भगवान गौतमेन पुरंदरः
      अहल्यां कामयानॊ वै धर्मार्थं च न हिंसितः
  7 तथा समुद्रॊ नृपते पूर्णॊ मृष्टेन वारिणा
      बराह्मणैर अभिशप्तः सँल लवणॊदः कृतॊ विभॊ
  8 सुवर्णवर्णॊ निर्धूमः संहतॊर्ध्व शिखः कविः
      करुद्धेनाङ्गिरसा शप्तॊ गुणैर एतैर इवर्जितः
  9 मरुतश चूर्णितान पश्य ये ऽहसन्त महॊदधिम
      सुवर्णधारिणा नित्यम अवशप्ता दविजातिना
  10 समॊ न तवं दविजातिभ्यः शरेष्ठं विद्धि नराधिप
     गर्भस्थान बराह्मणान सम्यङ नमस्यति किल परभुः
 11 दण्डकानां महद राज्यं बराह्मणेन विनाशितम
     तालजङ्घं महत कषत्रम और्वेणैकेन नाशितम
 12 तवया च विपुलं राज्यं बलं धर्मः शरुतं तथा
     दत्तात्रेय परसादेन पराप्तं परमदुर्लभम
 13 अग्निं तवं यजसे नित्यं कस्माद अर्जुन बराह्मणम
     स हि सर्वस्य लॊकस्य हव्यवाट किं न वेत्सि तम
 14 अथ वा बराह्मणश्रेष्ठम अनु भूतानुपालकम
     कर्तारं जीवलॊकस्य कस्माज जानन विमुह्यसे
 15 तथा परजापतिर बरह्मा अव्यक्तः परभवाप्ययः
     येनेदं निखिलं विश्वं जनितं सथावरं चरम
 16 अण्ड जातं तु बरह्माणं के चिद इच्छन्त्य अपण्डिताः
     अण्डाद भिन्नाद बभुः शैला दिशॊ ऽमभः पृथिवी दिवम
 17 दरष्टव्यं नैतद एवं हि कथं जयायस्तमॊ हि सः
     समृतम आकाशम अण्डं तु तस्माज जातः पितामहः
 18 तिष्ठेत कथम इति बरूहि न किं चिद धि तदा भवेत
     अहं कार इति परॊक्तः सर्वतेजॊ गतः परभुः
 19 नास्त्य अण्डम अस्ति तु बरह्मा स राजँल लॊकभावनः
     इत्य उक्तः स तदा तूष्णीम अभूद वायुस तम अब्रवीत
   1 [vāyu]
      śṛṇu mūḍha guṇān kāṃś cid brāhmaṇānāṃ mahātmanām
      ye tvayā kīrtitā rājaṃs tebhyo 'tha brāhmaṇo varaḥ
  2 tyaktvā mahītvaṃ bhūmis tu spardhayāṅganṛpasya ha
      nāśaṃ jagāma tāṃ vipro vyaṣṭambhayata kaśyapaḥ
  3 akṣayā brāhmaṇā rājan divi ceha ca nityadā
      apibat tejasā hy āpaḥ svayam evāṅgirāḥ purā
  4 sa tāḥ piban kṣīram iva nātṛpyata mahātapāḥ
      apūrayan mahaughena mahīṃ sarvāṃ ca pārthiva
  5 tasminn ahaṃ ca kruddhe vai jagat tyaktvā tato gataḥ
      vyatiṣṭham agnihotre ca ciram aṅgiraso bhayāt
  6 abhiśaptaś ca bhagavān gautamena puraṃdaraḥ
      ahalyāṃ kāmayāno vai dharmārthaṃ ca na hiṃsitaḥ
  7 tathā samudro nṛpate pūrṇo mṛṣṭena vāriṇā
      brāhmaṇair abhiśaptaḥ saṁl lavaṇodaḥ kṛto vibho
  8 suvarṇavarṇo nirdhūmaḥ saṃhatordhva śikhaḥ kaviḥ
      kruddhenāṅgirasā śapto guṇair etair ivarjitaḥ
  9 marutaś cūrṇitān paśya ye 'hasanta mahodadhim
      suvarṇadhāriṇā nityam avaśaptā dvijātinā
  10 samo na tvaṃ dvijātibhyaḥ śreṣṭhaṃ viddhi narādhipa
     garbhasthān brāhmaṇān samyaṅ namasyati kila prabhuḥ
 11 daṇḍakānāṃ mahad rājyaṃ brāhmaṇena vināśitam
     tālajaṅghaṃ mahat kṣatram aurveṇaikena nāśitam
 12 tvayā ca vipulaṃ rājyaṃ balaṃ dharmaḥ śrutaṃ tathā
     dattātreya prasādena prāptaṃ paramadurlabham
 13 agniṃ tvaṃ yajase nityaṃ kasmād arjuna brāhmaṇam
     sa hi sarvasya lokasya havyavāṭ kiṃ na vetsi tam
 14 atha vā brāhmaṇaśreṣṭham anu bhūtānupālakam
     kartāraṃ jīvalokasya kasmāj jānan vimuhyase
 15 tathā prajāpatir brahmā avyaktaḥ prabhavāpyayaḥ
     yenedaṃ nikhilaṃ viśvaṃ janitaṃ sthāvaraṃ caram
 16 aṇḍa jātaṃ tu brahmāṇaṃ ke cid icchanty apaṇḍitāḥ
     aṇḍād bhinnād babhuḥ śailā diśo 'mbhaḥ pṛthivī divam
 17 draṣṭavyaṃ naitad evaṃ hi kathaṃ jyāyastamo hi saḥ
     smṛtam ākāśam aṇḍaṃ tu tasmāj jātaḥ pitāmahaḥ
 18 tiṣṭhet katham iti brūhi na kiṃ cid dhi tadā bhavet
     ahaṃ kāra iti proktaḥ sarvatejo gataḥ prabhuḥ
 19 nāsty aṇḍam asti tu brahmā sa rājaṁl lokabhāvanaḥ
     ity uktaḥ sa tadā tūṣṇīm abhūd vāyus tam abravīt

Book 13 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 13
Chapter 139

  1 [वायु]
      इमां भूमिं बराह्मणेभ्यॊ दित्सुर वै दक्षिणां पुरा
      अङ्गॊ नाम नृपॊ राजंस ततश चिन्तां मही ययौ
  2 धारणीं सर्वभूतानाम अयं पराप्य वरॊ नृपः
      कथम इच्छति मां दातुं दविजेभ्यॊ बरह्मणः सुताम
  3 साहं तयक्त्वा गमिष्यामि भूमित्वं बरह्मणः पदम
      अयं सराष्ट्रॊ नृपतिर मा भूद इति ततॊ ऽगमत
  4 ततस तां कश्यपॊ दृष्ट्वा वरजन्तीं पृथिवीं तदा
      परविवेश महीं सद्यॊ मुक्त्वात्मानं समाहितः
  5 रुद्धा सा सर्वतॊ जज्ञे तृणौषधि समन्विता
      धर्मॊत्तरा नष्टभया भूमिर आसीत ततॊ नृप
  6 एवं वर्षसहस्राणि दिव्यानि विपुलव्रतः
      तरिंशतं कश्यपॊ राजन भूमिर आसीद अतन्द्रितः
  7 अथागम्य महाराज नमस्कृत्य च कश्यपम
      पृथिवी काश्यपी जज्ञे सुता तस्य महात्मनः
  8 एष राजन्न ईदृशॊ वै बराह्मणः कश्यपॊ ऽभवत
      अन्यं परब्रूहि वापि तवं कश्यपात कषत्रियं वरम
  9 तूष्णीं बभूव नृपतिः पवनस तव अब्रवीत पुनः
      शृणु राजन्न उतथ्यस्य जातस्याङ्गिरसे कुले
  10 भद्रा सॊमस्य दुहिता रूपेण परमा मता
     तस्यास तुल्यं पतिं सॊम उतथ्यं समपश्यत
 11 सा च तीव्रं तपस तेपे महाभागा यशस्विनी
     उतथ्यं तु महाभागं तत कृते ऽवरयत तदा
 12 तत आहूय सॊतथ्यं ददाव अत्र यशस्विनीम
     भार्यार्थे स च जग्राह विधिवद भूरिदक्षिण
 13 तां तव अकामयत शरीमान वरुणः पूर्वम एव ह
     स चागम्य वनप्रस्थं यमुनायां जहार ताम
 14 जलेश्वरस तु हृत्वा ताम अनयत सवपुरं परति
     परमाद्भुतसंकाशं षट सहस्रशतह्रदम
 15 न हि रम्यतरं किं चित तस्माद अन्यत पुरॊत्तमम
     परासादैर अप्सरॊभिश च दिव्यैः कामैश च शॊभितम
     तत्र देवस तया सार्धं रेमे राजञ जलेश्वरः
 16 अथाख्यातम उतथ्याय ततः पत्न्य अवमर्दनम
 17 तच छरुत्वा नारदात सर्वम उतथ्यॊ नारदं तदा
     परॊवाच गच्छ बरूहि तवं वरुणं परुषं वचः
     मद्वाक्यान मुञ्च मे भार्यां कस्माद वा हृतवान असि
 18 लॊकपालॊ ऽसि लॊकानां न लॊकस्य विलॊपकः
     सॊमेन दत्ता भार्या मे तवया चापहृताद्य वै
 19 इत्य उक्तॊ वचनात तस्य नारदेन जलेश्वरः
     मुञ्च भार्याम उतथ्यस्येत्य अथ तं वरुणॊ ऽबरवीत
     ममैषा सुप्रिया भार्या नैनाम उत्स्रष्टुम उत्सहे
 20 इत्य उक्तॊ वरुणेनाथ नारदः पराप्य तं मुनिम
     उतथ्यम अब्रवीद वाक्यं नातिहृष्टमना इव
 21 गले गृहीत्वा कषिप्तॊ ऽसमि वरुणेन महामुने
     न परयच्छति ते भार्यां यत ते कार्यं कुरुष्व तत
 22 नारदस्य वचः शरुत्वा करुद्धः पराज्वलद अङ्गिराः
     अपिबत तेजसा वारि विष्टभ्य सुमहातपाः
 23 पीयमाने च सर्वस्मिंस तॊये वै सलिलेश्वरः
     सुहृद्भिः कषिप्यमाणॊ ऽपि नैवामुञ्चत तां तदा
 24 ततः करुद्धॊ ऽबरवीद भूमिम उतथ्यॊ बराह्मणॊत्तमः
     दर्शयस्व सथलं भद्रे षट सहस्रशतह्रदम
 25 ततस तद इरिणं जातं समुद्रश चापसर्पितः
     तस्माद देशान नदीं चैव परॊवाचासौ दविजॊत्तमः
 26 अदृश्या गच्छ भीरु तवं सरस्वति मरुं परति
     अपुण्य एष भवतु देशस तयक्तस तवया शुभे
 27 तस्मिन संचूर्णिते देशे भद्राम आदाय वारिपः
     अददाच छरणं गत्वा भार्याम आङ्गिरसाय वै
 28 परतिगृह्य तु तां भार्याम उतथ्यः सुमनाभवत
     मुमॊच च जगद दुःखाद वरुणं चैव हैहय
 29 ततः स लब्ध्वा तां भार्यां वरुणं पराह धर्मवित
     उतथ्यः सुमहातेजा यत तच छृणु नराधिप
 30 मयैषा तपसा पराप्ता करॊशतस ते जलाधिप
     इत्य उक्त्वा ताम उपादाय सवम एव भवनं ययौ
 31 एष राजन्न ईदृशॊ वै उतथ्यॊ बराह्मणर्षभः
     बरवीम्य अहं बरूहि वा तवम उतथ्यात कषत्रियं वरम
   1 [vāyu]
      imāṃ bhūmiṃ brāhmaṇebhyo ditsur vai dakṣiṇāṃ purā
      aṅgo nāma nṛpo rājaṃs tataś cintāṃ mahī yayau
  2 dhāraṇīṃ sarvabhūtānām ayaṃ prāpya varo nṛpaḥ
      katham icchati māṃ dātuṃ dvijebhyo brahmaṇaḥ sutām
  3 sāhaṃ tyaktvā gamiṣyāmi bhūmitvaṃ brahmaṇaḥ padam
      ayaṃ sarāṣṭro nṛpatir mā bhūd iti tato 'gamat
  4 tatas tāṃ kaśyapo dṛṣṭvā vrajantīṃ pṛthivīṃ tadā
      praviveśa mahīṃ sadyo muktvātmānaṃ samāhitaḥ
  5 ruddhā sā sarvato jajñe tṛṇauṣadhi samanvitā
      dharmottarā naṣṭabhayā bhūmir āsīt tato nṛpa
  6 evaṃ varṣasahasrāṇi divyāni vipulavrataḥ
      triṃśataṃ kaśyapo rājan bhūmir āsīd atandritaḥ
  7 athāgamya mahārāja namaskṛtya ca kaśyapam
      pṛthivī kāśyapī jajñe sutā tasya mahātmanaḥ
  8 eṣa rājann īdṛśo vai brāhmaṇaḥ kaśyapo 'bhavat
      anyaṃ prabrūhi vāpi tvaṃ kaśyapāt kṣatriyaṃ varam
  9 tūṣṇīṃ babhūva nṛpatiḥ pavanas tv abravīt punaḥ
      śṛṇu rājann utathyasya jātasyāṅgirase kule
  10 bhadrā somasya duhitā rūpeṇa paramā matā
     tasyās tulyaṃ patiṃ soma utathyaṃ samapaśyata
 11 sā ca tīvraṃ tapas tepe mahābhāgā yaśasvinī
     utathyaṃ tu mahābhāgaṃ tat kṛte 'varayat tadā
 12 tata āhūya sotathyaṃ dadāv atra yaśasvinīm
     bhāryārthe sa ca jagrāha vidhivad bhūridakṣiṇa
 13 tāṃ tv akāmayata śrīmān varuṇaḥ pūrvam eva ha
     sa cāgamya vanaprasthaṃ yamunāyāṃ jahāra tām
 14 jaleśvaras tu hṛtvā tām anayat svapuraṃ prati
     paramādbhutasaṃkāśaṃ ṣaṭ sahasraśatahradam
 15 na hi ramyataraṃ kiṃ cit tasmād anyat purottamam
     prāsādair apsarobhiś ca divyaiḥ kāmaiś ca śobhitam
     tatra devas tayā sārdhaṃ reme rājañ jaleśvaraḥ
 16 athākhyātam utathyāya tataḥ patny avamardanam
 17 tac chrutvā nāradāt sarvam utathyo nāradaṃ tadā
     provāca gaccha brūhi tvaṃ varuṇaṃ paruṣaṃ vacaḥ
     madvākyān muñca me bhāryāṃ kasmād vā hṛtavān asi
 18 lokapālo 'si lokānāṃ na lokasya vilopakaḥ
     somena dattā bhāryā me tvayā cāpahṛtādya vai
 19 ity ukto vacanāt tasya nāradena jaleśvaraḥ
     muñca bhāryām utathyasyety atha taṃ varuṇo 'bravīt
     mamaiṣā supriyā bhāryā nainām utsraṣṭum utsahe
 20 ity ukto varuṇenātha nāradaḥ prāpya taṃ munim
     utathyam abravīd vākyaṃ nātihṛṣṭamanā iva
 21 gale gṛhītvā kṣipto 'smi varuṇena mahāmune
     na prayacchati te bhāryāṃ yat te kāryaṃ kuruṣva tat
 22 nāradasya vacaḥ śrutvā kruddhaḥ prājvalad aṅgirāḥ
     apibat tejasā vāri viṣṭabhya sumahātapāḥ
 23 pīyamāne ca sarvasmiṃs toye vai salileśvaraḥ
     suhṛdbhiḥ kṣipyamāṇo 'pi naivāmuñcata tāṃ tadā
 24 tataḥ kruddho 'bravīd bhūmim utathyo brāhmaṇottamaḥ
     darśayasva sthalaṃ bhadre ṣaṭ sahasraśatahradam
 25 tatas tad iriṇaṃ jātaṃ samudraś cāpasarpitaḥ
     tasmād deśān nadīṃ caiva provācāsau dvijottamaḥ
 26 adṛśyā gaccha bhīru tvaṃ sarasvati maruṃ prati
     apuṇya eṣa bhavatu deśas tyaktas tvayā śubhe
 27 tasmin saṃcūrṇite deśe bhadrām ādāya vāripaḥ
     adadāc charaṇaṃ gatvā bhāryām āṅgirasāya vai
 28 pratigṛhya tu tāṃ bhāryām utathyaḥ sumanābhavat
     mumoca ca jagad duḥkhād varuṇaṃ caiva haihaya
 29 tataḥ sa labdhvā tāṃ bhāryāṃ varuṇaṃ prāha dharmavit
     utathyaḥ sumahātejā yat tac chṛṇu narādhipa
 30 mayaiṣā tapasā prāptā krośatas te jalādhipa
     ity uktvā tām upādāya svam eva bhavanaṃ yayau
 31 eṣa rājann īdṛśo vai utathyo brāhmaṇarṣabhaḥ
     bravīmy ahaṃ brūhi vā tvam utathyāt kṣatriyaṃ varam

Book 13 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 13
Chapter 140

  1 [भ]
      इत्य उक्तः स तदा तूष्णीम अभूद वायुस ततॊ ऽबरवीत
      शृणु राजन्न अगस्त्यस्य माहात्म्यं बराह्मणस्य ह
  2 असुरैर निर्जिता देवा निरुत्साहाश च ते कृताः
      यज्ञाश चैषां हृताः सर्वे पितृभ्यश च सवधा तथा
  3 कर्मेज्या मानवानां च दानवैर हैहयर्षभ
      भरष्टैश्वर्यास ततॊ देवाश चेरुः पृथ्वीम इति शरुतिः
  4 ततः कदा चित ते राजन दीप्तम आदित्यवर्चसम
      ददृशुस तेजसा युक्तम अगस्त्यं विपुलव्रतम
  5 अभिवाद्य च तं देवा दृष्ट्वा च यशसा वृतम
      इदम ऊचुर महात्मानं वाक्यं काले जनाधिप
  6 दानवैर युधि भग्नाः सम तथैश्वर्याच च भरंशिताः
      तद अस्मान नॊ भयात तीव्रात तराहि तवं मुनिपुंगव
  7 इत्य उक्तः स तदा देवैर अगस्त्यः कुपितॊ ऽभवत
      परजज्वाल च तेजस्वी कालाग्निर इव संक्षये
  8 तेन दीप्तांशु जालेन निर्दग्धा दानवास तदा
      अन्तरिक्षान महाराज नयपतन्त सहस्रशः
  9 दह्यमानास तु ते दैत्यास तस्यागस्त्यस्य तेजसा
      उभौ लॊकौ परित्यज्य ययुः काष्ठां सम दक्षिणाम
  10 बलिस तु यजते यज्ञम अश्वमेधं महीं गतः
     ये ऽनये सवस्था महीस्थाश च ते न दग्धा महासुराः
 11 ततॊ लॊका पुनः पराप्ताः सुरैः शान्तं च तद रजः
     अथैनम अब्रुवन देवा भूमिष्ठान असुराञ जहि
 12 इत्य उक्त आह देवान स न शक्नॊमि महीगतान
     दग्धुं तपॊ हि कषीयेन मे धक्ष्यामीति च पार्थिव
 13 एवं दग्धा भगवता दानवाः सवेन तेजसा
     अगस्त्येन तदा राजंस तपसा भावितात्मना
 14 ईदृशश चाप्य अगस्त्यॊ हि कथितस ते मयानघ
     बरवीम्य अहं बरूहि वा तवम अगस्त्यात कषत्रियं वरम
 15 इत्य उक्तः स तदा तूष्णीम अभूद वायुस ततॊ ऽबरवीत
     शृणु राजन वसिष्ठस्य मुख्यं कर्म यशस्विनः
 16 आदित्याः सत्रम आसन्त सरॊ वै मानसं परति
     वसिष्ठं मनसा गत्वा शरुत्वा तत्रास्य गॊचरम
 17 यजमानांस तु तान दृष्ट्वा वयग्रान दीक्षानुकर्शितान
     हन्तुम इच्छन्ति शैलाभाः खलिनॊ नाम दानवाः
 18 अदूरात तु ततस तेषां बरह्मदत्तवरं सरः
     हता हता वै ते तत्र जीवन्त्य आप्लुत्य दानवाः
 19 ते परगृह्य महाघॊरान परतान परिघान दरुमान
     विक्षॊभयन्तः सलिलम उत्थिताः शतयॊजनम
 20 अभ्यद्रवन्त देवांस ते सहस्राणि दशैव ह
     ततस तैर अर्दिता देवाः शरणं वासवं ययुः
 21 स च तैर वयथितः शक्रॊ वसिष्ठं शरणं ययौ
     ततॊ ऽभयं ददौ तेभ्यॊ वसिष्ठॊ भगवान ऋषिः
 22 तथा तान दुःखिताञ जानन्न आनृशंस्य परॊ मुनिः
     अयत्नेनादहत सर्वान खलिनः सवेन तेजसा
 23 कैलासं परथितां चापि नदीं गङ्गां महातपाः
     आनयत तत सरॊ दिव्यं तया भिन्नं च तत सरः
 24 सरॊ भिन्नं तया नद्या सरयूः सा ततॊ ऽभवत
     हताश च खलिनॊ यत्र स देशः खलिनॊ ऽभवत
 25 एवं सेन्द्रा वसिष्ठेन रक्षितास तरिदिवौकसः
     बरह्मदत्तवराश चैव हता दैत्या महात्मना
 26 एतत कर्म वसिष्ठस्य कथितं ते मयानघ
     बरवीम्य अहं बरूहि वा तवं वसिष्ठात कषत्रियं वरम
   1 [bh]
      ity uktaḥ sa tadā tūṣṇīm abhūd vāyus tato 'bravīt
      śṛṇu rājann agastyasya māhātmyaṃ brāhmaṇasya ha
  2 asurair nirjitā devā nirutsāhāś ca te kṛtāḥ
      yajñāś caiṣāṃ hṛtāḥ sarve pitṛbhyaś ca svadhā tathā
  3 karmejyā mānavānāṃ ca dānavair haihayarṣabha
      bhraṣṭaiśvaryās tato devāś ceruḥ pṛthvīm iti śrutiḥ
  4 tataḥ kadā cit te rājan dīptam ādityavarcasam
      dadṛśus tejasā yuktam agastyaṃ vipulavratam
  5 abhivādya ca taṃ devā dṛṣṭvā ca yaśasā vṛtam
      idam ūcur mahātmānaṃ vākyaṃ kāle janādhipa
  6 dānavair yudhi bhagnāḥ sma tathaiśvaryāc ca bhraṃśitāḥ
      tad asmān no bhayāt tīvrāt trāhi tvaṃ munipuṃgava
  7 ity uktaḥ sa tadā devair agastyaḥ kupito 'bhavat
      prajajvāla ca tejasvī kālāgnir iva saṃkṣaye
  8 tena dīptāṃśu jālena nirdagdhā dānavās tadā
      antarikṣān mahārāja nyapatanta sahasraśaḥ
  9 dahyamānās tu te daityās tasyāgastyasya tejasā
      ubhau lokau parityajya yayuḥ kāṣṭhāṃ sma dakṣiṇām
  10 balis tu yajate yajñam aśvamedhaṃ mahīṃ gataḥ
     ye 'nye svasthā mahīsthāś ca te na dagdhā mahāsurāḥ
 11 tato lokā punaḥ prāptāḥ suraiḥ śāntaṃ ca tad rajaḥ
     athainam abruvan devā bhūmiṣṭhān asurāñ jahi
 12 ity ukta āha devān sa na śaknomi mahīgatān
     dagdhuṃ tapo hi kṣīyen me dhakṣyāmīti ca pārthiva
 13 evaṃ dagdhā bhagavatā dānavāḥ svena tejasā
     agastyena tadā rājaṃs tapasā bhāvitātmanā
 14 īdṛśaś cāpy agastyo hi kathitas te mayānagha
     bravīmy ahaṃ brūhi vā tvam agastyāt kṣatriyaṃ varam
 15 ity uktaḥ sa tadā tūṣṇīm abhūd vāyus tato 'bravīt
     śṛṇu rājan vasiṣṭhasya mukhyaṃ karma yaśasvinaḥ
 16 ādityāḥ satram āsanta saro vai mānasaṃ prati
     vasiṣṭhaṃ manasā gatvā śrutvā tatrāsya gocaram
 17 yajamānāṃs tu tān dṛṣṭvā vyagrān dīkṣānukarśitān
     hantum icchanti śailābhāḥ khalino nāma dānavāḥ
 18 adūrāt tu tatas teṣāṃ brahmadattavaraṃ saraḥ
     hatā hatā vai te tatra jīvanty āplutya dānavāḥ
 19 te pragṛhya mahāghorān paratān parighān drumān
     vikṣobhayantaḥ salilam utthitāḥ śatayojanam
 20 abhyadravanta devāṃs te sahasrāṇi daśaiva ha
     tatas tair arditā devāḥ śaraṇaṃ vāsavaṃ yayuḥ
 21 sa ca tair vyathitaḥ śakro vasiṣṭhaṃ śaraṇaṃ yayau
     tato 'bhayaṃ dadau tebhyo vasiṣṭho bhagavān ṛṣiḥ
 22 tathā tān duḥkhitāñ jānann ānṛśaṃsya paro muniḥ
     ayatnenādahat sarvān khalinaḥ svena tejasā
 23 kailāsaṃ prathitāṃ cāpi nadīṃ gaṅgāṃ mahātapāḥ
     ānayat tat saro divyaṃ tayā bhinnaṃ ca tat saraḥ
 24 saro bhinnaṃ tayā nadyā sarayūḥ sā tato 'bhavat
     hatāś ca khalino yatra sa deśaḥ khalino 'bhavat
 25 evaṃ sendrā vasiṣṭhena rakṣitās tridivaukasaḥ
     brahmadattavarāś caiva hatā daityā mahātmanā
 26 etat karma vasiṣṭhasya kathitaṃ te mayānagha
     bravīmy ahaṃ brūhi vā tvaṃ vasiṣṭhāt kṣatriyaṃ varam

Book 13 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 13
Chapter 141

  1 [भ]
      इत्य उक्तस तव अर्जुनस तूष्णीम अभूद वायुस तम अब्रवीत
      शृणु मे हैहय शरेष्ठ कर्मात्रेः सुमहात्मनः
  2 घॊरे तमस्य अयुध्यन्त सहिता देवदानवाः
      अविध्यत शरैस तत्र सवर भनुः सॊमभास्करौ
  3 अथ ते तमसा गरस्ता निहन्यन्ते सम दानवैः
      देवा नृपतिशार्दूल सहैव बलिभिस तदा
  4 असुरैर वध्यमानास ते कषीणप्राणा दिवौकसः
      अपश्यन्त तपस्यन्तम अत्रिं विप्रं महावने
  5 अथैनम अब्रुवन देवाः शान्तक्रॊधं जितेन्द्रियम
      असुरैर इषुभिर विद्धौ चन्द्रादित्याव इमाव उभौ
  6 वयं वध्यामहे चापि शत्रुभिस तमसावृते
      नाधिगच्छाम शान्तिं च भयात तरायस्व नः परभॊ
  7 कथं रक्षामि भवतस ते ऽबरुवंश चन्द्रमा भव
      तिमिरघ्नश च सविता दस्युहा चैव नॊ भव
  8 एवम उक्तस तदात्रिस तु सॊमवत परियदर्शनः
      अपश्यत सौम्य भावं च सूर्यस्य परतिदर्शनम
  9 दृष्ट्वा नातिप्रभं सॊमं तथा सूर्यं च पार्थिव
      परकाशम अकरॊद अत्रिस तपसा सवेन संयुगे
  10 जगद वितिमिरं चापि परदीप्तम अकरॊत तदा
     वयजयच छत्रुसंघांश च देवानां सवेन तेजसा
 11 अत्रिणा दह्यमानांस तान दृष्ट्वा देवा महासुरान
     पराक्रमैस ते ऽपि तदा वयत्यघ्नन्न अत्रिरक्षिताः
 12 उद्भासितश च सविता देवास तराता हतासुराः
     अत्रिणा तव अथ सॊमत्वं कृतम उत्तमतेजसा
 13 अद्वितीयेन मुनिना जपता चर्म वाससा
     फलभक्षेण राजर्षे पश्य कर्मात्रिणा कृतम
 14 तस्यापि विस्तरेणॊक्तं कर्मात्रेः सुमहात्मनः
     बरवीम्य अहं बरूहि वा तवम अत्रितः कषत्रियं वरम
 15 इत्य उक्तस तव अर्जुनस तूष्णीम अभूद वायुस तम अब्रवीत
     शृणु राजन महत कर्म चयवनस्य महात्मनः
 16 अश्विनॊः परतिसंश्रुत्य चयवनः पाकशासनम
     परॊवाच सहितं देवैः सॊमपाव अश्विनौ कुरु
 17 [इन्द्र]
     अस्माभिर वर्जिताव एतौ भवेतां सॊमपौ कथम
     देवैर न संमिताव एतौ तस्मान मैवं वदस्व नः
 18 अश्विभ्यां सह नेच्छामः पातुं सॊमं महाव्रत
     पिबन्त्य अन्ये यथाकामं नाहं पातुम इहॊत्सहे
 19 [चयवन]
     न चेत करिष्यसि वचॊ मयॊक्तं बलसूदन
     मया परमथितः सद्यः सॊमं पास्यसि वै मखे
 20 ततः कर्म समारब्धं हिताय सहसाश्विनॊः
     चयवनेन ततॊमन्त्रैर अभिभूताः सुराभवन
 21 तत तु कर्म समारब्धं दृष्ट्वेन्द्रः करॊधमूर्छितः
     उद्यम्य विपुलं शैलं चयवनं समुपाद्रवत
     तथा वज्रेण भगवान अमर्षाकुल लॊचनः
 22 तम आपतन्तं दृष्ट्वैव चयवनस तपसान्वितः
     अद्भिः सिक्त्वास्तम्भयत तं स वर्जं सह पर्वतम
 23 अथेन्द्रस्य महाघॊरं सॊ ऽसृजच छत्रुम एव ह
     मदं मन्त्राहुति मयं वयादितास्यं महामुनिः
 24 तस्य दन्तसहस्रं तु बभूव शतयॊजनम
     दवियॊजनशतास तस्य दंष्ट्राः परमदारुणाः
     हनुस तस्याभवद भूमाव एकश चास्यास्पृशद दिवम
 25 जिह्वा मूले सथितास तस्य सर्वे देवाः स वासवाः
     तिमेर आस्यम अनुप्राप्ता यथामत्स्या महार्णवे
 26 ते संमन्त्र्य ततॊ देवा मदस्यास्य गतास तदा
     अब्रुवन सहिताः शक्रं परणमास्मै दविजातये
     अश्विभ्यां सह सॊमं च पिबामॊ विगतज्वराः
 27 ततः स परणतः शक्रश चकार चयवनस्य तत
     चयवनः कृतवांस तौ चाप्य अश्विनौ सॊमपीथिनौ
 28 ततः पर्त्याहरत कर्म मदं च वयभजन मुनिः
     अक्षेषु मृगयायां च पाने सत्रीषु च वीर्यवान
 29 एतैर दॊषैर नरॊ राजन कषयं याति न संशयः
     तस्माद एतान नरॊ नित्यं दूरतः परिवर्जयेत
 30 एतत ते चयवनस्यापि कर्म राजन परकीर्तितम
     बरवीम्य अहं बरूहि वा तवं चयवनात कषत्रियं वरम
   1 [bh]
      ity uktas tv arjunas tūṣṇīm abhūd vāyus tam abravīt
      śṛṇu me haihaya śreṣṭha karmātreḥ sumahātmanaḥ
  2 ghore tamasy ayudhyanta sahitā devadānavāḥ
      avidhyata śarais tatra svar bhanuḥ somabhāskarau
  3 atha te tamasā grastā nihanyante sma dānavaiḥ
      devā nṛpatiśārdūla sahaiva balibhis tadā
  4 asurair vadhyamānās te kṣīṇaprāṇā divaukasaḥ
      apaśyanta tapasyantam atriṃ vipraṃ mahāvane
  5 athainam abruvan devāḥ śāntakrodhaṃ jitendriyam
      asurair iṣubhir viddhau candrādityāv imāv ubhau
  6 vayaṃ vadhyāmahe cāpi śatrubhis tamasāvṛte
      nādhigacchāma śāntiṃ ca bhayāt trāyasva naḥ prabho
  7 kathaṃ rakṣāmi bhavatas te 'bruvaṃś candramā bhava
      timiraghnaś ca savitā dasyuhā caiva no bhava
  8 evam uktas tadātris tu somavat priyadarśanaḥ
      apaśyat saumya bhāvaṃ ca sūryasya pratidarśanam
  9 dṛṣṭvā nātiprabhaṃ somaṃ tathā sūryaṃ ca pārthiva
      prakāśam akarod atris tapasā svena saṃyuge
  10 jagad vitimiraṃ cāpi pradīptam akarot tadā
     vyajayac chatrusaṃghāṃś ca devānāṃ svena tejasā
 11 atriṇā dahyamānāṃs tān dṛṣṭvā devā mahāsurān
     parākramais te 'pi tadā vyatyaghnann atrirakṣitāḥ
 12 udbhāsitaś ca savitā devās trātā hatāsurāḥ
     atriṇā tv atha somatvaṃ kṛtam uttamatejasā
 13 advitīyena muninā japatā carma vāsasā
     phalabhakṣeṇa rājarṣe paśya karmātriṇā kṛtam
 14 tasyāpi vistareṇoktaṃ karmātreḥ sumahātmanaḥ
     bravīmy ahaṃ brūhi vā tvam atritaḥ kṣatriyaṃ varam
 15 ity uktas tv arjunas tūṣṇīm abhūd vāyus tam abravīt
     śṛṇu rājan mahat karma cyavanasya mahātmanaḥ
 16 aśvinoḥ pratisaṃśrutya cyavanaḥ pākaśāsanam
     provāca sahitaṃ devaiḥ somapāv aśvinau kuru
 17 [indra]
     asmābhir varjitāv etau bhavetāṃ somapau katham
     devair na saṃmitāv etau tasmān maivaṃ vadasva naḥ
 18 aśvibhyāṃ saha necchāmaḥ pātuṃ somaṃ mahāvrata
     pibanty anye yathākāmaṃ nāhaṃ pātum ihotsahe
 19 [cyavana]
     na cet kariṣyasi vaco mayoktaṃ balasūdana
     mayā pramathitaḥ sadyaḥ somaṃ pāsyasi vai makhe
 20 tataḥ karma samārabdhaṃ hitāya sahasāśvinoḥ
     cyavanena tatomantrair abhibhūtāḥ surābhavan
 21 tat tu karma samārabdhaṃ dṛṣṭvendraḥ krodhamūrchitaḥ
     udyamya vipulaṃ śailaṃ cyavanaṃ samupādravat
     tathā vajreṇa bhagavān amarṣākula locanaḥ
 22 tam āpatantaṃ dṛṣṭvaiva cyavanas tapasānvitaḥ
     adbhiḥ siktvāstambhayat taṃ sa varjaṃ saha parvatam
 23 athendrasya mahāghoraṃ so 'sṛjac chatrum eva ha
     madaṃ mantrāhuti mayaṃ vyāditāsyaṃ mahāmuniḥ
 24 tasya dantasahasraṃ tu babhūva śatayojanam
     dviyojanaśatās tasya daṃṣṭrāḥ paramadāruṇāḥ
     hanus tasyābhavad bhūmāv ekaś cāsyāspṛśad divam
 25 jihvā mūle sthitās tasya sarve devāḥ sa vāsavāḥ
     timer āsyam anuprāptā yathāmatsyā mahārṇave
 26 te saṃmantrya tato devā madasyāsya gatās tadā
     abruvan sahitāḥ śakraṃ praṇamāsmai dvijātaye
     aśvibhyāṃ saha somaṃ ca pibāmo vigatajvarāḥ
 27 tataḥ sa praṇataḥ śakraś cakāra cyavanasya tat
     cyavanaḥ kṛtavāṃs tau cāpy aśvinau somapīthinau
 28 tataḥ partyāharat karma madaṃ ca vyabhajan muniḥ
     akṣeṣu mṛgayāyāṃ ca pāne strīṣu ca vīryavān
 29 etair doṣair naro rājan kṣayaṃ yāti na saṃśayaḥ
     tasmād etān naro nityaṃ dūrataḥ parivarjayet
 30 etat te cyavanasyāpi karma rājan prakīrtitam
     bravīmy ahaṃ brūhi vā tvaṃ cyavanāt kṣatriyaṃ varam

Book 13 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 13
Chapter 142

  1 [भ]
      तूष्णीम आसीद अर्जुनस तु पवनस तव अब्रवीत पुनः
      शृणु मे बराह्मणेष्व एव मुख्यं कर्म जनाधिप
  2 मदस्यास्यम अनुप्राप्ता यदा सेन्द्रा दिवौकसः
      तदेयं चयवनेनेह हृता तेषां वसुंधरा
  3 उभौ लॊकौ हृतौ मत्वा ते देवा दुःखिताभवन
      शॊकार्ताश च महात्मानं बरह्माणं शरणं ययुः
  4 [देवाह]
      मदास्य वयतिषिक्तानाम अस्माकं लॊकपूजित
      चयवनेन हृता भूमिः कपैश चापि दिवं परभॊ
  5 [बर]
      गच्छध्वं शरणं विप्रान आशु सेन्द्रा दिवौकसः
      परसाद्य तान उभौ लॊकाव अवाप्स्यथ यथा पुरा
  6 ते ययुः शरणं विप्रास त ऊचुः काञ जयामहे
      इत्य उक्तास ते दविजान पराहुर जयतेह कपान इति
      भूगतान हि विजेतारॊ वयम इत्य एव पार्थिव
  7 ततः कर्म समारब्धं बराह्मणैः कप नाशनम
      तच छरुत्वा परेषितॊ दूतॊ बराह्मणेभ्यॊ धनी कपैः
  8 स च तान बराह्मणान आह धनी कप वचॊ यथा
      भवद्भिः सदृशाः सर्वे कपाः किम इह वर्तते
  9 सर्वे वेद विदः पराज्ञाः सर्वे च करतुयाजिनः
      सर्वे सत्यव्रताश चैव सर्वे तुल्या महर्षिभिः
  10 शरीश चैव रमते तेषु धारयन्ति शरियं च ते
     वृथा दारान न गच्छन्ति वृथा मांसं न भुञ्जते
 11 दीप्तम अग्निं जुह्वति च गुरूणां वचने सथिताः
     सर्वे च नियतात्मानॊ बलानां संविभागिनः
 12 उपेत्य शकटैर यान्ति न सेवन्ति रजस्वलाम
     अभुक्तवत्सु नाश्नन्ति दिवा चैव न शेरते
 13 एतैश चान्यैश च बहुभिर गुणैर युक्तान कथं कपान
     विजेष्यथ निवर्तध्वं निवृत्तानां शुभं हि वः
 14 [बर]
     कपान वयं विजेष्यामॊ ये देवास ते वयं समृताः
     तस्माद वध्याः कपास्माकं धनिन याहि यथागतम
 15 धनी गत्वा कपान आह न वॊ विप्राः परियं कराः
     गृहीत्वास्त्राण्य अथॊ विप्रान कपाः सर्वे समाद्रवन
 16 समुदग्रध्वजान दृष्ट्वा कपान सर्वे दविजातयः
     वयसृजञ जवलितान अग्नीन कपानां पराणनाशनान
 17 बरह्म सृष्टा हव्यभुजः कपान भुक्त्वा सनातनाः
     नभसीव यथाभ्राणि वयराजन्त नराधिप
     परशशंसुर दविजांश चैव बरह्माणं च यशस्विनम
 18 तेषां तेजस तथा वीर्यं देवानां ववृधे ततः
     अवाप्नुवंश चामरत्वं तरिषु लॊकेषु पूजितम
 19 इत्य उक्तवचनं वायुम अर्जुनः परत्यभाषत
     परतिपूज्य महाबाहॊ यत तच छृणु नराधिप
 20 जीवाम्य अहं बराह्मणार्थे सर्वथा सततं परभॊ
     बरह्मणे बराह्मणेभ्यश च परणमामि च नित्यशः
 21 दत्तात्रेय परसादाच च मया पराप्तम इदं यशः
     लॊके च परमा कीर्तिर धर्मश च चरितॊ महान
 22 अहॊ बराह्मण कर्माणि यथा मारुत तत्त्वतः
     तवया परॊक्तानि कार्त्स्न्येन शरुतानि परयतेन ह
 23 [वायु]
     बराह्मणान कषत्रधर्मेण पालयस्वेन्द्रियाणि च
     भृगुभ्यस ते भयं घॊरं तत तु कालाद भविष्यति
   1 [bh]
      tūṣṇīm āsīd arjunas tu pavanas tv abravīt punaḥ
      śṛṇu me brāhmaṇeṣv eva mukhyaṃ karma janādhipa
  2 madasyāsyam anuprāptā yadā sendrā divaukasaḥ
      tadeyaṃ cyavaneneha hṛtā teṣāṃ vasuṃdharā
  3 ubhau lokau hṛtau matvā te devā duḥkhitābhavan
      śokārtāś ca mahātmānaṃ brahmāṇaṃ śaraṇaṃ yayuḥ
  4 [devāh]
      madāsya vyatiṣiktānām asmākaṃ lokapūjita
      cyavanena hṛtā bhūmiḥ kapaiś cāpi divaṃ prabho
  5 [br]
      gacchadhvaṃ śaraṇaṃ viprān āśu sendrā divaukasaḥ
      prasādya tān ubhau lokāv avāpsyatha yathā purā
  6 te yayuḥ śaraṇaṃ viprās ta ūcuḥ kāñ jayāmahe
      ity uktās te dvijān prāhur jayateha kapān iti
      bhūgatān hi vijetāro vayam ity eva pārthiva
  7 tataḥ karma samārabdhaṃ brāhmaṇaiḥ kapa nāśanam
      tac chrutvā preṣito dūto brāhmaṇebhyo dhanī kapaiḥ
  8 sa ca tān brāhmaṇān āha dhanī kapa vaco yathā
      bhavadbhiḥ sadṛśāḥ sarve kapāḥ kim iha vartate
  9 sarve veda vidaḥ prājñāḥ sarve ca kratuyājinaḥ
      sarve satyavratāś caiva sarve tulyā maharṣibhiḥ
  10 śrīś caiva ramate teṣu dhārayanti śriyaṃ ca te
     vṛthā dārān na gacchanti vṛthā māṃsaṃ na bhuñjate
 11 dīptam agniṃ juhvati ca gurūṇāṃ vacane sthitāḥ
     sarve ca niyatātmāno balānāṃ saṃvibhāginaḥ
 12 upetya śakaṭair yānti na sevanti rajasvalām
     abhuktavatsu nāśnanti divā caiva na śerate
 13 etaiś cānyaiś ca bahubhir guṇair yuktān kathaṃ kapān
     vijeṣyatha nivartadhvaṃ nivṛttānāṃ śubhaṃ hi vaḥ
 14 [br]
     kapān vayaṃ vijeṣyāmo ye devās te vayaṃ smṛtāḥ
     tasmād vadhyāḥ kapāsmākaṃ dhanin yāhi yathāgatam
 15 dhanī gatvā kapān āha na vo viprāḥ priyaṃ karāḥ
     gṛhītvāstrāṇy atho viprān kapāḥ sarve samādravan
 16 samudagradhvajān dṛṣṭvā kapān sarve dvijātayaḥ
     vyasṛjañ jvalitān agnīn kapānāṃ prāṇanāśanān
 17 brahma sṛṣṭā havyabhujaḥ kapān bhuktvā sanātanāḥ
     nabhasīva yathābhrāṇi vyarājanta narādhipa
     praśaśaṃsur dvijāṃś caiva brahmāṇaṃ ca yaśasvinam
 18 teṣāṃ tejas tathā vīryaṃ devānāṃ vavṛdhe tataḥ
     avāpnuvaṃś cāmaratvaṃ triṣu lokeṣu pūjitam
 19 ity uktavacanaṃ vāyum arjunaḥ pratyabhāṣata
     pratipūjya mahābāho yat tac chṛṇu narādhipa
 20 jīvāmy ahaṃ brāhmaṇārthe sarvathā satataṃ prabho
     brahmaṇe brāhmaṇebhyaś ca praṇamāmi ca nityaśaḥ
 21 dattātreya prasādāc ca mayā prāptam idaṃ yaśaḥ
     loke ca paramā kīrtir dharmaś ca carito mahān
 22 aho brāhmaṇa karmāṇi yathā māruta tattvataḥ
     tvayā proktāni kārtsnyena śrutāni prayatena ha
 23 [vāyu]
     brāhmaṇān kṣatradharmeṇa pālayasvendriyāṇi ca
     bhṛgubhyas te bhayaṃ ghoraṃ tat tu kālād bhaviṣyati

Book 13 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 13
Chapter 143

  1 [य]
      बराह्मणान अर्चसे राजन सततं संशितव्रतान
      कं तु कर्मॊदयं दृष्ट्वा तान अर्चसि नराधिप
  2 कां वा बराह्मण पूजायां वयुष्टिं दृष्ट्वा महाव्रत
      तान अर्चसि महाबाहॊ सर्वम एतद वदस्व मे
  3 [भ]
      एष ते केशचः सर्वम आख्यास्यति महामतिः
      वयुष्टं बराह्मण पूजायां दृष्टव्युष्टिर महाव्रताः
  4 बलं शरॊत्रे वान मनश चक्षुषी च; जञानं तथा न विशुद्धं ममाद्य
      देहन्यासॊ नातिचिरान मतॊ मे; न चातितूर्णं सविताद्य याति
  5 उक्ता धर्मा ये पुराणे महान्तॊ; बराह्मणानां कषत्रियाणां विशां च
      पौराणं ये दण्ड्दम उपासते च; शेषं कृष्णाद उपशिक्षस्व पार्थ
  6 अहं हय एन वेद्मि तत्त्वेन कृष्णं; यॊ ऽयं हि यच चास्य बलं पुराणम
      अमेयात्मा केशवः कौरवेन्द्र; सॊ ऽयं धर्मं वक्ष्यति संशयेषु
  7 कृष्णः पृथ्वीम असृजत खं दिवं च; वराहॊ ऽयं भीमबलः पुराणः
      अस्य चाधॊ ऽथान्तरिक्षं दिवं च; दिशश चतस्रः परदिशश चतस्रः
      सृष्टिस तथैवेयम अनुप्रसूता; स निर्ममे विश्वम इदं पुराणम
  8 अस्य नाभ्यां पुष्करं संप्रसूतं; यत्रॊत्पन्नः सवयम एवामितौजाः
      येनाच्छिन्नं तत तमः पार्थ घॊरं; यत तत तिष्ठत्य अर्णवं तर्जयानम
  9 कृते यॊगे धर्म आसीत समग्रस; तरेताकाले जञानम अनुप्रपन्नः
      बलं तव आसीद दवापरे पार्थ कृष्णः; कलाव अधर्मः कषितिम आजगाम
  10 स पूर्वदेवॊ निजघान दैत्यान; स पूर्वदेवश च बभूव सम्राट
     स भूतानां भावनॊ भूतभव्यः; स विश्वस्यास्य जगतश चापि गॊप्ता
 11 यदा धर्मॊ गलायति वै सुराणां; तदा कृष्णॊ जायते मानुषेषु
     धर्मे सथित्वा स तु वै भावितात्मा; परांश च लॊकान अपरांश च याति
 12 तयाज्यांस तयक्त्वाथासुराणां वधाय; कार्याकार्ये कारणं चैव पार्थ
     कृतं करिष्यत करियते च देवॊ; मुहुः सॊमं विद्धि च शक्रम एतम
 13 स विश्वकर्मा स च विश्वरूपः; स विश्वभृद विश्वकृग विश्वजिच च
     स शूलभृच छॊणित भृत करालस; तं कर्म भिर विदितं वै सतुवन्ति
 14 तं गन्धर्वाप्सरसश च नित्यम; उपतिष्ठन्ते विबुधानां शतानि
     तं राक्षसाश च परिसंवहन्ते; रायः पॊषः स विजिगीषुर एकः
 15 तम अध्वरे शंसितारः सतुवन्ति; रथंतरे सामगाश च सतुवन्ति
     तं बराह्मणा बरह्म मन्त्रैः सतुवन्ति; तस्मै हविर अध्वर्यवः कल्पयन्ति
 16 स पौराणीं बरह्म गुहां परविष्टॊ; मही सत्रं भारताग्रे ददर्श
     स चैव गाम उद्दधाराग्र्य कर्मा; विक्षॊभ्य दैत्यान उरगान दानवांश च
 17 तस्य भक्षान विविधान वेदयन्ति; तम एवाजौ वाहनं वेदयन्ति
     तस्यान्तरिक्षं पृथिवी दिवं च; सर्वं वशे तिष्ठति शाश्वतस्य
 18 स कुम्भरेताः ससृजे पुराणं; यत्रॊत्पन्नम ऋषिम आहुर वसिष्ठम
     स मातरिश्वा विभुर अश्ववाजी; स रश्मिमान सविता चादि देवः
 19 तेनासुरा विजिताः सर्व एव; तस्य विक्रान्तैर विजितानीह तरीणि
     स देवानां मानुषाणां पितॄणां; तम एवाहुर यज्ञविदां वितानम
 20 स एव कालं विभजन्न उदेति; तस्यॊत्तरं दक्षिणं चायने दवे
     तस्य एवॊर्ध्वं तिर्यग अधश चरन्ति; गभस्तयॊ मेदिनीं तापयन्तः
 21 तं बराह्मणा वेद विदॊ जुषन्ति; तस्यादित्यॊ भाम उपयुज्य भाति
     स मासि मास्य अध्वर कृद विधत्ते; तम अध्वरे वेद विदः पठन्ति
 22 स एकयुक चक्रम इदं तरिनाभि; सप्ताश्वयुक्तं वहते वै तरिधामा
     महातेजाः सर्वगः सर्वसिंहः; कृष्णॊ लॊकान धारयते तथैकः
     अश्नन्न अनश्नंश च तथैव धीरः; कृष्णं सदा पार्थ कर्तारम एहि
 23 स एकदा कक्षगतॊ महात्मा; तृप्तॊ विभुः खाण्डवे धूमकेतुः
     स राक्षसान उरगांश चावजित्य; सर्वत्र गः सर्वम अग्नौ जुहॊति
 24 स एवाश्वः शवेतम अश्वं परयच्छत; स एवाश्वान अथ सर्वांश चकार
     तरिवन्धुरस तस्य रथस तरिचक्रस; तरिवृच छिराश चतुरस्रश च तस्य
 25 स विहायॊ वयदधात पञ्च नाभिः; स निर्ममे गां दिवम अन्तरिक्षम
     एवं रम्यान असृजत पर्वतांश च; हृषीकेशॊ ऽमितदीप्ताग्नितेजाः
 26 स लङ्घयन वै सरितॊ जिघांसन; स तं वज्रं परहरन्तं निरास
     स महेन्द्रः सतूयते वै महाध्वरे; विप्रैर एकॊ ऋक सहस्रैः पुराणैः
 27 दुर्वासा वै तेन नान्येन शक्यॊ; गृहे राजन वासयितुं महौजाः
     तम एवाहुर ऋषिम एकं पुराणं; स विश्वकृद विदधात्य आत्मभावान
 28 वेदांश च यॊ वेदयते ऽधिदेवॊ; विधींश च यश चाश्रयते पुराणान
     कामे वेदे लौकिके यत फलं च; विष्वक्सेनेन सर्वम एतत परतीहि
 29 जयॊतींषि शुक्लानि च सर्वलॊके; तरयॊ लॊका लॊकपात्रास तरयश च
     तरयॊ ऽगनयॊ वयाहृतयश च तिस्रः; सर्वे देवा देवकीपुत्र एव
 30 संवत्सरः स ऋतुः सॊ ऽरधमासः; सॊ ऽहॊरात्रः सकला वै स काष्ठाः
     मात्रा मुहूर्ताश च लवाः कषणाश च; विष्वक्सेने सर्वम एतत परतीहि
 31 चन्द्रादित्यौ गरहनक्षत्रताराः; सर्वाणि दर्शान्य अथ पौर्णमास्यः
     नक्षत्रयॊगा ऋतवश च पार्थ; विष्वक्सेनात सर्वम एतत परसूतम
 32 रुद्रादित्या वसवॊ ऽथाश्विनौ च; साध्या विश्वे मरुतां षड गणाश च
     परजापतिर देव मातादितिश च; सर्वे कृष्णाद ऋषयश चैव सप्त
 33 वायुर भूत्वा विक्षिपते च विश्वम; अग्निर भूत्वा दहते विश्वरूपः
     आपॊ भूत्वा मज्जयते च सर्वं; बरह्मा भूत्वा सृजते विश्वसंघान
 34 वेद्यं च यद वेदयते च वेदान; विधिश च यश चाश्रयते विधेयान
     धर्मे च वेदे व बले च सर्वं; चराचरं केशवं तवं परतीहि
 35 जयॊतिर भूतः परमॊ ऽसौ पुरस्तात; परकाशयन परभया विश्वरूपः
     अपः सृष्ट्वा हय आत्मभूर आत्मयॊनिः; पुराकरॊत सर्वम एवाथ विश्वम
 36 ऋतून उत्पातान विविधान्य अद्भुतानि; मेघान विद्युत सर्वम ऐरावतं च
     सर्वं कृष्णात सथावरं जङ्गमं च; विश्वाख्याताद विष्णुम एनं परतीहि
 37 विश्वावासं निर्गुणं वासुदेवं; संकर्षणं जीवभूतं वदन्ति
     ततः परद्युम्नम अनिरुद्धं चतुर्थम; आज्ञापयत्य आत्मयॊनिर महात्मा
 38 स पञ्चधा पञ्चजनॊपपन्नं; संचॊदयन विश्वम इदं सिसृक्षुः
     ततश चकारावनि मारुतौ च; खं जयॊतिर आपश च तथैव पार्थ
 39 स सथावरं जङ्गमं चैवम एतच; चतुर्विधं लॊकम इमं च कृत्वा
     ततॊ भूमिं वयदधात पञ्च बीजां; दयौः पृथिव्यां धास्यति भूरि वारि
     तेन विश्वं कृतम एतद धि राजन; स जीवयत्य आत्मनैवात्म यॊनिः
 40 ततॊ देवान असुरान मानुषांश च; लॊकान ऋषींश चाथ पितॄन परजाश च
     समासेन विविधान पराणिलॊकान; सर्वान सदा भूतपतिः सिसृक्षुः
 41 शुभाशुभं सथावरं जङ्गमं च; विष्वक्सेनात सर्वम एतत परतीहि
     यद वर्तते यच च भविष्यतीह; सर्वम एतत केशवं तवं परतीहि
 42 मृत्युश चैव पराणिनाम अन्तकाले; साक्षात कृष्णः शाश्वतॊ धर्मवाहः
     भूतं च यच चेह न विद्म किं चिद; विष्वक्सेनात सर्वम एतत परतीहि
 43 यत परशस्तं च लॊकेषु पुण्यं यच च शुभाशुभम
     तत सर्वं केशवॊ ऽचिन्त्यॊ विपरीतम अतॊ भवेत
 44 एतादृशः केशवॊ ऽयं सवयं भूर; नारायणः परमश चाव्ययश च
     मध्यं चास्य जगतस तस्थुषश च; सर्वेषां भूतानां परभवश चाप्ययश च
   1 [y]
      brāhmaṇān arcase rājan satataṃ saṃśitavratān
      kaṃ tu karmodayaṃ dṛṣṭvā tān arcasi narādhipa
  2 kāṃ vā brāhmaṇa pūjāyāṃ vyuṣṭiṃ dṛṣṭvā mahāvrata
      tān arcasi mahābāho sarvam etad vadasva me
  3 [bh]
      eṣa te keśacaḥ sarvam ākhyāsyati mahāmatiḥ
      vyuṣṭaṃ brāhmaṇa pūjāyāṃ dṛṣṭavyuṣṭir mahāvratāḥ
  4 balaṃ śrotre vān manaś cakṣuṣī ca; jñānaṃ tathā na viśuddhaṃ mamādya
      dehanyāso nāticirān mato me; na cātitūrṇaṃ savitādya yāti
  5 uktā dharmā ye purāṇe mahānto; brāhmaṇānāṃ kṣatriyāṇāṃ viśāṃ ca
      paurāṇaṃ ye daṇḍdam upāsate ca; śeṣaṃ kṛṣṇād upaśikṣasva pārtha
  6 ahaṃ hy ena vedmi tattvena kṛṣṇaṃ; yo 'yaṃ hi yac cāsya balaṃ purāṇam
      ameyātmā keśavaḥ kauravendra; so 'yaṃ dharmaṃ vakṣyati saṃśayeṣu
  7 kṛṣṇaḥ pṛthvīm asṛjat khaṃ divaṃ ca; varāho 'yaṃ bhīmabalaḥ purāṇaḥ
      asya cādho 'thāntarikṣaṃ divaṃ ca; diśaś catasraḥ pradiśaś catasraḥ
      sṛṣṭis tathaiveyam anuprasūtā; sa nirmame viśvam idaṃ purāṇam
  8 asya nābhyāṃ puṣkaraṃ saṃprasūtaṃ; yatrotpannaḥ svayam evāmitaujāḥ
      yenācchinnaṃ tat tamaḥ pārtha ghoraṃ; yat tat tiṣṭhaty arṇavaṃ tarjayānam
  9 kṛte yoge dharma āsīt samagras; tretākāle jñānam anuprapannaḥ
      balaṃ tv āsīd dvāpare pārtha kṛṣṇaḥ; kalāv adharmaḥ kṣitim ājagāma
  10 sa pūrvadevo nijaghāna daityān; sa pūrvadevaś ca babhūva samrāṭ
     sa bhūtānāṃ bhāvano bhūtabhavyaḥ; sa viśvasyāsya jagataś cāpi goptā
 11 yadā dharmo glāyati vai surāṇāṃ; tadā kṛṣṇo jāyate mānuṣeṣu
     dharme sthitvā sa tu vai bhāvitātmā; parāṃś ca lokān aparāṃś ca yāti
 12 tyājyāṃs tyaktvāthāsurāṇāṃ vadhāya; kāryākārye kāraṇaṃ caiva pārtha
     kṛtaṃ kariṣyat kriyate ca devo; muhuḥ somaṃ viddhi ca śakram etam
 13 sa viśvakarmā sa ca viśvarūpaḥ; sa viśvabhṛd viśvakṛg viśvajic ca
     sa śūlabhṛc choṇita bhṛt karālas; taṃ karma bhir viditaṃ vai stuvanti
 14 taṃ gandharvāpsarasaś ca nityam; upatiṣṭhante vibudhānāṃ śatāni
     taṃ rākṣasāś ca parisaṃvahante; rāyaḥ poṣaḥ sa vijigīṣur ekaḥ
 15 tam adhvare śaṃsitāraḥ stuvanti; rathaṃtare sāmagāś ca stuvanti
     taṃ brāhmaṇā brahma mantraiḥ stuvanti; tasmai havir adhvaryavaḥ kalpayanti
 16 sa paurāṇīṃ brahma guhāṃ praviṣṭo; mahī satraṃ bhāratāgre dadarśa
     sa caiva gām uddadhārāgrya karmā; vikṣobhya daityān uragān dānavāṃś ca
 17 tasya bhakṣān vividhān vedayanti; tam evājau vāhanaṃ vedayanti
     tasyāntarikṣaṃ pṛthivī divaṃ ca; sarvaṃ vaśe tiṣṭhati śāśvatasya
 18 sa kumbharetāḥ sasṛje purāṇaṃ; yatrotpannam ṛṣim āhur vasiṣṭham
     sa mātariśvā vibhur aśvavājī; sa raśmimān savitā cādi devaḥ
 19 tenāsurā vijitāḥ sarva eva; tasya vikrāntair vijitānīha trīṇi
     sa devānāṃ mānuṣāṇāṃ pitṝṇāṃ; tam evāhur yajñavidāṃ vitānam
 20 sa eva kālaṃ vibhajann udeti; tasyottaraṃ dakṣiṇaṃ cāyane dve
     tasya evordhvaṃ tiryag adhaś caranti; gabhastayo medinīṃ tāpayantaḥ
 21 taṃ brāhmaṇā veda vido juṣanti; tasyādityo bhām upayujya bhāti
     sa māsi māsy adhvara kṛd vidhatte; tam adhvare veda vidaḥ paṭhanti
 22 sa ekayuk cakram idaṃ trinābhi; saptāśvayuktaṃ vahate vai tridhāmā
     mahātejāḥ sarvagaḥ sarvasiṃhaḥ; kṛṣṇo lokān dhārayate tathaikaḥ
     aśnann anaśnaṃś ca tathaiva dhīraḥ; kṛṣṇaṃ sadā pārtha kartāram ehi
 23 sa ekadā kakṣagato mahātmā; tṛpto vibhuḥ khāṇḍave dhūmaketuḥ
     sa rākṣasān uragāṃś cāvajitya; sarvatra gaḥ sarvam agnau juhoti
 24 sa evāśvaḥ śvetam aśvaṃ prayacchat; sa evāśvān atha sarvāṃś cakāra
     trivandhuras tasya rathas tricakras; trivṛc chirāś caturasraś ca tasya
 25 sa vihāyo vyadadhāt pañca nābhiḥ; sa nirmame gāṃ divam antarikṣam
     evaṃ ramyān asṛjat parvatāṃś ca; hṛṣīkeśo 'mitadīptāgnitejāḥ
 26 sa laṅghayan vai sarito jighāṃsan; sa taṃ vajraṃ praharantaṃ nirāsa
     sa mahendraḥ stūyate vai mahādhvare; viprair eko ṛk sahasraiḥ purāṇaiḥ
 27 durvāsā vai tena nānyena śakyo; gṛhe rājan vāsayituṃ mahaujāḥ
     tam evāhur ṛṣim ekaṃ purāṇaṃ; sa viśvakṛd vidadhāty ātmabhāvān
 28 vedāṃś ca yo vedayate 'dhidevo; vidhīṃś ca yaś cāśrayate purāṇān
     kāme vede laukike yat phalaṃ ca; viṣvaksenen sarvam etat pratīhi
 29 jyotīṃṣi śuklāni ca sarvaloke; trayo lokā lokapātrās trayaś ca
     trayo 'gnayo vyāhṛtayaś ca tisraḥ; sarve devā devakīputra eva
 30 saṃvatsaraḥ sa ṛtuḥ so 'rdhamāsaḥ; so 'horātraḥ sakalā vai sa kāṣṭhāḥ
     mātrā muhūrtāś ca lavāḥ kṣaṇāś ca; viṣvaksene sarvam etat pratīhi
 31 candrādityau grahanakṣatratārāḥ; sarvāṇi darśāny atha paurṇamāsyaḥ
     nakṣatrayogā ṛtavaś ca pārtha; viṣvaksenāt sarvam etat prasūtam
 32 rudrādityā vasavo 'thāśvinau ca; sādhyā viśve marutāṃ ṣaḍ gaṇāś ca
     prajāpatir deva mātāditiś ca; sarve kṛṣṇād ṛṣayaś caiva sapta
 33 vāyur bhūtvā vikṣipate ca viśvam; agnir bhūtvā dahate viśvarūpaḥ
     āpo bhūtvā majjayate ca sarvaṃ; brahmā bhūtvā sṛjate viśvasaṃghān
 34 vedyaṃ ca yad vedayate ca vedān; vidhiś ca yaś cāśrayate vidheyān
     dharme ca vede va bale ca sarvaṃ; carācaraṃ keśavaṃ tvaṃ pratīhi
 35 jyotir bhūtaḥ paramo 'sau purastāt; prakāśayan prabhayā viśvarūpaḥ
     apaḥ sṛṣṭvā hy ātmabhūr ātmayoniḥ; purākarot sarvam evātha viśvam
 36 ṛtūn utpātān vividhāny adbhutāni; meghān vidyut sarvam airāvataṃ ca
     sarvaṃ kṛṣṇāt sthāvaraṃ jaṅgamaṃ ca; viśvākhyātād viṣṇum enaṃ pratīhi
 37 viśvāvāsaṃ nirguṇaṃ vāsudevaṃ; saṃkarṣaṇaṃ jīvabhūtaṃ vadanti
     tataḥ pradyumnam aniruddhaṃ caturtham; ājñāpayaty ātmayonir mahātmā
 38 sa pañcadhā pañcajanopapannaṃ; saṃcodayan viśvam idaṃ sisṛkṣuḥ
     tataś cakārāvani mārutau ca; khaṃ jyotir āpaś ca tathaiva pārtha
 39 sa sthāvaraṃ jaṅgamaṃ caivam etac; caturvidhaṃ lokam imaṃ ca kṛtvā
     tato bhūmiṃ vyadadhāt pañca bījāṃ; dyauḥ pṛthivyāṃ dhāsyati bhūri vāri
     tena viśvaṃ kṛtam etad dhi rājan; sa jīvayaty ātmanaivātma yoniḥ
 40 tato devān asurān mānuṣāṃś ca; lokān ṛṣīṃś cātha pitṝn prajāś ca
     samāsena vividhān prāṇilokān; sarvān sadā bhūtapatiḥ sisṛkṣuḥ
 41 śubhāśubhaṃ sthāvaraṃ jaṅgamaṃ ca; viṣvaksenāt sarvam etat pratīhi
     yad vartate yac ca bhaviṣyatīha; sarvam etat keśavaṃ tvaṃ pratīhi
 42 mṛtyuś caiva prāṇinām antakāle; sākṣāt kṛṣṇaḥ śāśvato dharmavāhaḥ
     bhūtaṃ ca yac ceha na vidma kiṃ cid; viṣvaksenāt sarvam etat pratīhi
 43 yat praśastaṃ ca lokeṣu puṇyaṃ yac ca śubhāśubham
     tat sarvaṃ keśavo 'cintyo viparītam ato bhavet
 44 etādṛśaḥ keśavo 'yaṃ svayaṃ bhūr; nārāyaṇaḥ paramaś cāvyayaś ca
     madhyaṃ cāsya jagatas tasthuṣaś ca; sarveṣāṃ bhūtānāṃ prabhavaś cāpyayaś ca

Book 13 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 13
Chapter 144

  1 [य]
      बरूहि बराह्मण पूजायां वयुष्टिं तवं मधुसूदन
      वेत्ता तवम अस्य चार्थस्य वेद तवां हि पितामहः
  2 [वा]
      शृणुष्वावहितॊ राजन दविजानां भरतर्षभ
      यथातत्त्वेन वदतॊ गुणान मे कुरुसत्तम
  3 परद्युम्नः परिपप्रच्छ बराह्मणैः परिकॊपितः
      किं फलं बराह्मणेष्व अस्ति पूजायां मधुसूदन
      ईश्वरस्य सतस तस्य इह चैव परत्र च
  4 सदा दविजातीन संपूज्य किं फलं तत्र मानद
      एतद बरूहि पितः सर्वं सुमहान संशयॊ ऽतर मे
  5 इत्य उक्तवचनस तेन परद्युम्नेन तदा तव अहम
      परत्यब्रुवं महाराज यत तच छृणु समाहितः
  6 वयुष्टिं बराह्मण पूजायां रौक्मिणेय निबॊध मे
      एते हि सॊमराजान ईश्वराः सुखदुःखयॊः
  7 अस्मिँल लॊके रौक्मिणेय तथामुष्मिंश च पुत्रक
      बराह्मण परमुखं सौख्यं न मे ऽतरास्ति विचारणा
  8 बराह्मण परमुखं वीर्यम आयुः कीर्तिर यशॊबलम
      लॊका लॊकेश्वराश चैव सर्वे बराह्मण पूर्वकाः
  9 तत कथं नाद्रियेयं वै ईश्वरॊ ऽसमीति पुत्रक
      मा ते मन्युर महाबाहॊ भवत्व अत्र दविजान परति
  10 बराह्मणॊ हि महद भूतम अस्मिँल लॊके परत्र च
     भस्म कुर्युर जगद इदं करुद्धाः परत्यक्षदर्शिनः
 11 अन्यान अपि सृजेयुश च लॊकाँल लॊकेश्वरांस तथा
     कथं तेषु न वर्तेय सम्यग जञानात सुतेजसः
 12 अवसन मद्गृहे तात बराह्मणॊ हरि पिङ्गलः
     चीरवासा बिल्वदण्डी दीर्घश्मश्रु नखादिमान
     दीर्घ्येभ्यश च मनुष्येभ्यः परमाणाद अधिकॊ भुवि
 13 स सम संचरते लॊकान ये दिव्या ये च मानुषाः
     इमा गाथा गायमानश चत्वरेषु सभासु च
 14 दुर्वाससं वासयेत कॊ बराह्मणं सत्कृतं गृहे
     परिभाषां च मे शरुत्वा कॊ नु दद्यात परतिश्रयम
     यॊ मां कश चिद वासयेत न स मां कॊपयेद इह
 15 तं सम नाद्रियते कश चित ततॊ ऽहं तम अवासयम
 16 स सम भुङ्क्ते सहस्राणां बहूनाम अन्नम एकदा
     एकदा समाल्पकं भुङ्क्ते न वैति च पुनर गृहान
 17 अकस्माच च परहसति तथाकस्मात पररॊदिति
     न चास्य वयसा तुल्यः पृथिव्याम अभवत तदा
 18 सॊ ऽसमद आवसथं गत्वा शय्याश चास्तरणानि च
     कन्याश चालं कृता दग्ध्वा ततॊ वयपगतः सवयम
 19 अथ माम अब्रवीद भूयः स मुनिः संशितव्रतः
     कृष्ण पायसम इच्छामि भॊक्तुम इत्य एव स तवरः
 20 सदैव तु मया तस्य चित्तज्ञेन गृहे जनः
     सर्वाण्य एवान्न पानानि भक्ष्याश चॊच्चावचास तथा
     भवन्तु सत्कृतानीति पूर्वम एव परचॊदितः
 21 ततॊ ऽहं जवलमानं वै पायसं परत्यवेदयम
     तद भुक्त्वैव तु स कषिप्रं ततॊ वचनम अब्रवीत
     कषिप्रम अङ्गानि लिम्पस्व पायसेनेति स सम ह
 22 अविमृश्यैव च ततः कृतवान अस्मि तत तथा
     तेनॊच्छिष्टेन गात्राणि शिरश चैवाभ्यमृक्षयम
 23 स ददर्श तदाभ्याशे मातरं ते शुभाननाम
     ताम अपि समयमानः स पायसेनाभ्यलेपयत
 24 मुनिः पायसदिग्धाङ्गीं रथे तूर्णम अयॊजयत
     तम आरुह्य रथं चैव निर्ययौ स गृहान मम
 25 अग्निवर्णॊ जवलन धीमान स दविजॊ रथदुर्यवत
     परतॊदेनातुदद बालां रुक्मिणीं मम पश्यतः
 26 न च मे सतॊकम अप्य आसीद दुःखम ईर्ष्या कृतं तदा
     ततः स राजमार्गेण महता निर्ययौ बहिः
 27 तद दृष्ट्वा महद आश्चर्यं दाशार्हा जातमन्यवः
     तत्राजल्पन मिथः के चित समाभाष्य परस्परम
 28 बराह्मणा एव जायेरन नान्यॊ वर्णः कथं चन
     कॊ हय एनं रथम आस्थाय जीवेद अन्यः पुनान इह
 29 आशीविषविषं तीक्ष्णं ततस तीक्ष्णतरं विषम
     बरह्माशीविष दग्धस्य नास्ति कश चिच चिकित्सकः
 30 तस्मिन वरजति दुर्धर्षे परास्खलद रुक्मिणी पथि
     तां नामर्षयत शरीमांस ततस तूर्णम अचॊदयत
 31 ततः परमसंक्रुद्धॊ रथात परस्कन्द्य स दविजः
     पदातिर उत्पथेनैव पराधावद दक्षिणामुखः
 32 तम उत्पथेन धावन्तम अन्वधावं दविजॊत्तमम
     तथैव पायसादिग्धः परसीद भगवन्न इति
 33 ततॊ विलॊक्य तेजस्वी बराह्मणॊ माम उवाच ह
     जितः करॊधस तवया कृष्ण परकृत्यैव महाभुज
 34 न ते ऽपराधम इह वै दृष्टवान अस्मि सुव्रत
     परीतॊ ऽसमि तव गॊविन्द वृणु कामान यथेप्षितान
     परसन्नस्य च मे तात पश्य वयुष्टिर यथाविधा
 35 यावद एव मनुष्याणाम अन्ने भावॊ भविष्यति
     यथैवान्ने तथा तेषां तवयि भावॊ भविष्यति
 36 यावच च पुण्या लॊकेषु तवयि कीर्तिर भविष्यति
     तरिषु लॊकेषु तावच च वैशिष्ट्यं परतिपत्स्यसे
     सुप्रियः सर्वलॊकस्य भविष्यसि जनार्दन
 37 यत ते भिन्नं च दग्धं च यच च किं चिद विनाशितम
     सर्वं तथैव दरष्टासि विशिष्टं वा जनार्दन
 38 यावद एतत परलिप्तं ते गात्रेषु मधुसूदन
     अतॊ मृत्युभयं नास्ति यावद इच्छा तवाच्युत
 39 न तु पादतले लिप्ते कस्मात ते पुत्रकाद्य वै
     नैतन मे परियम इत्य एव स मां परीतॊ ऽबरवीत तदा
     इत्य उक्तॊ ऽहं शरीरं सवम अपश्यं शरीसमायुतम
 40 रुक्मिणीं चाब्रवीत परीतः सर्वस्त्रीणां वरं यशः
     कीर्तिं चानुत्तमां लॊके समवाप्स्यसि शॊभने
 41 न तवां जरा वा रॊगॊ वा वैवर्ण्यं चापि भामिनि
     सप्रक्ष्यन्ति पुण्यगन्धा च कृष्णम आराधयिष्यसि
 42 षॊडशानां सहस्राणां वधूनां केशवस्य ह
     वरिष्ठा सह लॊक्या च केशवस्य भविष्यसि
 43 तव मातरम इत्य उक्त्वा ततॊ मां पुनर अब्रवीत
     परस्थितः सुमहातेजा दुर्वासा वह्निवज जवलन
 44 एषैव ते बुद्धिर अस्तु बराह्मणान परति केशव
     इत्य उक्त्वा स तदा पुत्र तत्रैवान्तरधीयत
 45 तस्मिन्न अन्तर्हिते चाहम उपांशु वरतम आदिशम
     यत किं चिद बराह्मणॊ बरूयात सर्वं कुर्याम इति परभॊ
 46 एतद वरतम अहं कृत्वा मात्रा ते सह पुत्रक
     ततः परमहृष्टात्मा पराविशं गृहम एव च
 47 परविष्टमात्रश च गृहे सर्वं पश्यामि तन नवम
     यद भिन्नं यच च वै दग्धं तेन विप्रेण पुत्रक
 48 ततॊ ऽहं विस्मयं पराप्तः सर्वं दृष्ट्वा नवं दृढम
     अपूजयं च मनसा रौक्मिणेय दविजं तदा
 49 इत्य अहं रौक्मिणेयस्य पृच्छतॊ भरत रषभ
     माहात्म्यं दविजमुख्यस्य सर्वम आख्यातवांस तदा
 50 तथा तवम अपि कौन्तेय बराह्मणान सततं परभॊ
     पूजयस्व महाभागान वाग्भिर दानैर्श च नित्यदा
 51 एवं वयुष्टिम अहं पराप्तॊ बराह्मणानां परसादजाम
     यच च माम आह भीष्मॊ ऽयं तत सत्यं भरतर्षभ
   1 [y]
      brūhi brāhmaṇa pūjāyāṃ vyuṣṭiṃ tvaṃ madhusūdana
      vettā tvam asya cārthasya veda tvāṃ hi pitāmahaḥ
  2 [vā]
      śṛṇuṣvāvahito rājan dvijānāṃ bharatarṣabha
      yathātattvena vadato guṇān me kurusattama
  3 pradyumnaḥ paripapraccha brāhmaṇaiḥ parikopitaḥ
      kiṃ phalaṃ brāhmaṇeṣv asti pūjāyāṃ madhusūdana
      īśvarasya satas tasya iha caiva paratra ca
  4 sadā dvijātīn saṃpūjya kiṃ phalaṃ tatra mānada
      etad brūhi pitaḥ sarvaṃ sumahān saṃśayo 'tra me
  5 ity uktavacanas tena pradyumnena tadā tv aham
      pratyabruvaṃ mahārāja yat tac chṛṇu samāhitaḥ
  6 vyuṣṭiṃ brāhmaṇa pūjāyāṃ raukmiṇeya nibodha me
      ete hi somarājāna īśvarāḥ sukhaduḥkhayoḥ
  7 asmiṁl loke raukmiṇeya tathāmuṣmiṃś ca putraka
      brāhmaṇa pramukhaṃ saukhyaṃ na me 'trāsti vicāraṇā
  8 brāhmaṇa pramukhaṃ vīryam āyuḥ kīrtir yaśobalam
      lokā lokeśvarāś caiva sarve brāhmaṇa pūrvakāḥ
  9 tat kathaṃ nādriyeyaṃ vai īśvaro 'smīti putraka
      mā te manyur mahābāho bhavatv atra dvijān prati
  10 brāhmaṇo hi mahad bhūtam asmiṁl loke paratra ca
     bhasma kuryur jagad idaṃ kruddhāḥ pratyakṣadarśinaḥ
 11 anyān api sṛjeyuś ca lokāṁl lokeśvarāṃs tathā
     kathaṃ teṣu na varteya samyag jñānāt sutejasaḥ
 12 avasan madgṛhe tāta brāhmaṇo hari piṅgalaḥ
     cīravāsā bilvadaṇḍī dīrghaśmaśru nakhādimān
     dīrghyebhyaś ca manuṣyebhyaḥ pramāṇād adhiko bhuvi
 13 sa sma saṃcarate lokān ye divyā ye ca mānuṣāḥ
     imā gāthā gāyamānaś catvareṣu sabhāsu ca
 14 durvāsasaṃ vāsayet ko brāhmaṇaṃ satkṛtaṃ gṛhe
     paribhāṣāṃ ca me śrutvā ko nu dadyāt pratiśrayam
     yo māṃ kaś cid vāsayeta na sa māṃ kopayed iha
 15 taṃ sma nādriyate kaś cit tato 'haṃ tam avāsayam
 16 sa sma bhuṅkte sahasrāṇāṃ bahūnām annam ekadā
     ekadā smālpakaṃ bhuṅkte na vaiti ca punar gṛhān
 17 akasmāc ca prahasati tathākasmāt praroditi
     na cāsya vayasā tulyaḥ pṛthivyām abhavat tadā
 18 so 'smad āvasathaṃ gatvā śayyāś cāstaraṇāni ca
     kanyāś cālaṃ kṛtā dagdhvā tato vyapagataḥ svayam
 19 atha mām abravīd bhūyaḥ sa muniḥ saṃśitavrataḥ
     kṛṣṇa pāyasam icchāmi bhoktum ity eva sa tvaraḥ
 20 sadaiva tu mayā tasya cittajñena gṛhe janaḥ
     sarvāṇy evānna pānāni bhakṣyāś coccāvacās tathā
     bhavantu satkṛtānīti pūrvam eva pracoditaḥ
 21 tato 'haṃ jvalamānaṃ vai pāyasaṃ pratyavedayam
     tad bhuktvaiva tu sa kṣipraṃ tato vacanam abravīt
     kṣipram aṅgāni limpasva pāyaseneti sa sma ha
 22 avimṛśyaiva ca tataḥ kṛtavān asmi tat tathā
     tenocchiṣṭena gātrāṇi śiraś caivābhyamṛkṣayam
 23 sa dadarśa tadābhyāśe mātaraṃ te śubhānanām
     tām api smayamānaḥ sa pāyasenābhyalepayat
 24 muniḥ pāyasadigdhāṅgīṃ rathe tūrṇam ayojayat
     tam āruhya rathaṃ caiva niryayau sa gṛhān mama
 25 agnivarṇo jvalan dhīmān sa dvijo rathaduryavat
     pratodenātudad bālāṃ rukmiṇīṃ mama paśyataḥ
 26 na ca me stokam apy āsīd duḥkham īrṣyā kṛtaṃ tadā
     tataḥ sa rājamārgeṇa mahatā niryayau bahiḥ
 27 tad dṛṣṭvā mahad āścaryaṃ dāśārhā jātamanyavaḥ
     tatrājalpan mithaḥ ke cit samābhāṣya parasparam
 28 brāhmaṇā eva jāyeran nānyo varṇaḥ kathaṃ cana
     ko hy enaṃ ratham āsthāya jīved anyaḥ punān iha
 29 āśīviṣaviṣaṃ tīkṣṇaṃ tatas tīkṣṇataraṃ viṣam
     brahmāśīviṣa dagdhasya nāsti kaś cic cikitsakaḥ
 30 tasmin vrajati durdharṣe prāskhalad rukmiṇī pathi
     tāṃ nāmarṣayata śrīmāṃs tatas tūrṇam acodayat
 31 tataḥ paramasaṃkruddho rathāt praskandya sa dvijaḥ
     padātir utpathenaiva prādhāvad dakṣiṇāmukhaḥ
 32 tam utpathena dhāvantam anvadhāvaṃ dvijottamam
     tathaiva pāyasādigdhaḥ prasīda bhagavann iti
 33 tato vilokya tejasvī brāhmaṇo mām uvāca ha
     jitaḥ krodhas tvayā kṛṣṇa prakṛtyaiva mahābhuja
 34 na te 'parādham iha vai dṛṣṭavān asmi suvrata
     prīto 'smi tava govinda vṛṇu kāmān yathepṣitān
     prasannasya ca me tāta paśya vyuṣṭir yathāvidhā
 35 yāvad eva manuṣyāṇām anne bhāvo bhaviṣyati
     yathaivānne tathā teṣāṃ tvayi bhāvo bhaviṣyati
 36 yāvac ca puṇyā lokeṣu tvayi kīrtir bhaviṣyati
     triṣu lokeṣu tāvac ca vaiśiṣṭyaṃ pratipatsyase
     supriyaḥ sarvalokasya bhaviṣyasi janārdana
 37 yat te bhinnaṃ ca dagdhaṃ ca yac ca kiṃ cid vināśitam
     sarvaṃ tathaiva draṣṭāsi viśiṣṭaṃ vā janārdana
 38 yāvad etat praliptaṃ te gātreṣu madhusūdana
     ato mṛtyubhayaṃ nāsti yāvad icchā tavācyuta
 39 na tu pādatale lipte kasmāt te putrakādya vai
     naitan me priyam ity eva sa māṃ prīto 'bravīt tadā
     ity ukto 'haṃ śarīraṃ svam apaśyaṃ śrīsamāyutam
 40 rukmiṇīṃ cābravīt prītaḥ sarvastrīṇāṃ varaṃ yaśaḥ
     kīrtiṃ cānuttamāṃ loke samavāpsyasi śobhane
 41 na tvāṃ jarā vā rogo vā vaivarṇyaṃ cāpi bhāmini
     sprakṣyanti puṇyagandhā ca kṛṣṇam ārādhayiṣyasi
 42 ṣoḍaśānāṃ sahasrāṇāṃ vadhūnāṃ keśavasya ha
     variṣṭhā saha lokyā ca keśavasya bhaviṣyasi
 43 tava mātaram ity uktvā tato māṃ punar abravīt
     prasthitaḥ sumahātejā durvāsā vahnivaj jvalan
 44 eṣaiva te buddhir astu brāhmaṇān prati keśava
     ity uktvā sa tadā putra tatraivāntaradhīyata
 45 tasminn antarhite cāham upāṃśu vratam ādiśam
     yat kiṃ cid brāhmaṇo brūyāt sarvaṃ kuryām iti prabho
 46 etad vratam ahaṃ kṛtvā mātrā te saha putraka
     tataḥ paramahṛṣṭātmā prāviśaṃ gṛham eva ca
 47 praviṣṭamātraś ca gṛhe sarvaṃ paśyāmi tan navam
     yad bhinnaṃ yac ca vai dagdhaṃ tena vipreṇa putraka
 48 tato 'haṃ vismayaṃ prāptaḥ sarvaṃ dṛṣṭvā navaṃ dṛḍham
     apūjayaṃ ca manasā raukmiṇeya dvijaṃ tadā
 49 ity ahaṃ raukmiṇeyasya pṛcchato bharata rṣabha
     māhātmyaṃ dvijamukhyasya sarvam ākhyātavāṃs tadā
 50 tathā tvam api kaunteya brāhmaṇān satataṃ prabho
     pūjayasva mahābhāgān vāgbhir dānairś ca nityadā
 51 evaṃ vyuṣṭim ahaṃ prāpto brāhmaṇānāṃ prasādajām
     yac ca mām āha bhīṣmo 'yaṃ tat satyaṃ bharatarṣabha

Book 13 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 13
Chapter 145

  1 [य]
      दुर्वाससः परसादात ते यत तदा मधुसूदन
      अवाप्तम इह विज्ञानं तन मे वयाख्यातुम अर्हसि
  2 महाभाग्यं च यत तस्य नामानि च महात्मनः
      तत्त्वतॊ जञातुम इच्छामि सर्वं मतिमतां वर
  3 [वा]
      हन्त ते कथयिष्यामि नमस्कृत्वा कपर्दिने
      यद अवाप्तं महाराज शरेयॊ यच चार्जितं यशः
  4 परयतः परातर उत्थाय यद अधीये विशां पते
      पराञ्जलिः शतरुद्रीयं तन मे निगदतः शृणु
  5 परजापतिस तत ससृजे तपसॊ ऽनते महातपाः
      शंकरस तव असृजत तात परजाः सथावरजङ्गमाः
  6 नास्ति किं चित परं भूतं महादेवाद विशां पते
      इह तरिष्व अपि लॊकेषु भूतानां परभवॊ हि सः
  7 न चैवॊत्सहते सथातुं कश चिद अग्रे महात्मनः
      न हि भूतं समं तेन तरिषु लॊकेषु विद्यते
  8 गन्धेनापि हि संग्रामे तस्य करुद्धस्य शत्रवः
      विसंज्ञा हतभूयिष्ठा वेपन्ति च पतन्ति च
  9 घॊरं च निनदं तस्य पर्जन्यनिनदॊपमम
      शरुत्वा विदीर्येद धृदयं देवानाम अपि संयुगे
  10 यांश च घॊरेण रूपेण पश्येत करुद्धः पिनाक धृक
     न सुरा नासुरा लॊके न गन्धर्वा न पन्नगाः
     कुपिते सुखम एधन्ते तस्मिन्न अपि गुहा गताः
 11 परजापतेश च दक्षस्य यजतॊ वितते करतौ
     विव्याध कुपितॊ यज्ञं निर्भयस तु भवस तदा
     धनुषा बाणम उत्सृज्य स घॊषं विननाद च
 12 ते न शर्म कुतः शान्तिं विषादं लेभिरे सुराः
     विद्रुते सहसा यज्ञे कुपिते च महेश्वरे
 13 तेन जयातलघॊषेण सर्वे लॊकाः समाकुलाः
     बभूवुर अवशाः पार्थ विषेदुश च सुरासुराः
 14 आपश चुक्षुभिरे चैव चकम्पे च वसुंधरा
     वयद्रवन गिरयश चापि दयौः पफाल च सर्वशः
 15 अन्धेन तमसा लॊकाः परावृता न चकाशिरे
     परनष्टा जयॊतिषां भाश च सह सूर्येण भारत
 16 भृशं भीतास ततः शान्तिं चक्रुः सवस्त्य अयनानि च
     ऋषयः सर्वभूतानाम आत्मनश च हितैषिणः
 17 ततः सॊ ऽभयद्रवद देवान करुद्धॊ रौद्रपराक्रमः
     भगस्य नयने करुद्धः परहारेण वयशातयत
 18 पूषाणं चाभिदुद्राव परेण वपुषान्वितः
     पुरॊडाशं भक्षयतॊ दशनान वै वयशातयत
 19 ततः परणेमुर देवास ते वेपमानाः सम शंकरम
     पुनश च संदधे रुद्रॊ दीप्तं सुनिशितं शरम
 20 रुद्रस्य विक्रमं दृष्ट्वा भीता देवाः सहर्षिभिः
     ततः परसादयाम आसुः शर्वं ते विबुधॊत्तमाः
 21 जेपुश च शतरुद्रीयं देवाः कृत्वाञ्जलिं ततः
     संस्तूयमानस तरिदशैः परससाद महेश्वरः
 22 रुद्रस्य भागं यज्ञे च विशिष्टं ते तव अकल्पयन
     भयेन तरिदशा राजञ शरणं च परपेदिरे
 23 तेन चैवातिकॊपेन स यज्ञः संधितॊ ऽभवत
     यद यच चापि हतं तत्र तत तथैव परदीयते
 24 असुराणां पुराण्य आसंस तरीणि वीर्यवतां दिवि
     आयसं राजतं चैव सौवर्णम अपरं तथा
 25 नाशकत तानि मघवा भेत्तुं सर्वायुधैर अपि
     अथ सर्वे ऽमरा रुद्रं जग्मुः शरण मर्दिताः
 26 तत ऊचुर महात्मानॊ देवाः सर्वे समागताः
     रुद्र रौद्रा भविष्यन्ति पशवः सर्वकर्मसु
     जहि दैत्यान सह पुरैर लॊकांस तरायस्व मानद
 27 स तथॊक्तस तथेत्य उक्त्वा विष्णुं कृत्वा शरॊत्तमम
     शल्यम अग्निं तथा कृत्वा पुङ्खं वैवस्वतं यमम
     वेदान कृत्वा धनुः सर्वाञ जयां च सावित्रिम उत्तमाम
 28 देवान रथरवं कृत्वा विनियुज्य च सर्वशः
     तरिपर्वणा तरिशल्येन तेन तानि बिभेद सः
 29 शरेणादित्य वर्णेन कालाग्निसमतेजसा
     ते ऽसुराः स पुरास तत्र दग्धा रुद्रेण भारत
 30 तं चैवाङ्क गतं दृष्ट्वा बालं पञ्च शिखं पुनः
     उमा जिज्ञासमाना वै कॊ ऽयम इत्य अब्रवीत तदा
 31 असूयतश च शक्रस्य वज्रेण परहरिष्यतः
     सवज्रं सतम्भयाम आस तं बाहुं परिघॊपमम
 32 न संबुबुधिरे चैनं देवास तं भुवनेश्वरम
     स परजापतयः सर्वे तस्मिन मुमुहुर ईश्वरे
 33 ततॊ धयात्वाथ भगवान बरह्मा तम अमितौजसम
     अयं शरेष्ठ इति जञात्वा ववन्दे तम उमापतिम
 34 ततः परसादयाम आसुर उमां रुद्रं च ते सुराः
     बभूव स तदा बाहुर बलहन्तुर यथा पुरा
 35 स चापि बराह्मणॊ भूत्वा दुर्वासा नाम वीर्यवान
     दवारवत्यां मम गृहे चिरं कालम उपावसत
 36 विप्रकारान परयुङ्क्ते सम सुबहून मम वेश्मनि
     तान उदारतया चाहम अक्षमं तस्य दुःसहम
 37 स देवेन्द्रश च वायुश च सॊ ऽशविनौ स च विद्युतः
     स चन्द्रमाः स चेशानः स सूर्यॊ वरुणश च सः
 38 स कालः सॊ ऽनतकॊ मृत्युः स तमॊ रात्र्यहानि च
     मासार्ध मासा ऋतवः संध्ये संवत्सरश च सः
 39 स धाता स विधाता च विश्वकर्मा स सर्ववित
     नक्षत्राणि दिशश चैव परदिशॊ ऽथ गरहास तथा
     विश्वमूर्तिर अमेयात्मा भगवान अमितद्युतिः
 40 एकधा च दविधा चैव बहुधा च स एव च
     शतधा सहस्रधा चैव तथा शतसहस्रधा
 41 ईदृशः स महादेवॊ भूयश च भगवान अतः
     न हि शक्या गुणा वक्तुम अपि वर्षशतैर अपि
   1 [y]
      durvāsasaḥ prasādāt te yat tadā madhusūdana
      avāptam iha vijñānaṃ tan me vyākhyātum arhasi
  2 mahābhāgyaṃ ca yat tasya nāmāni ca mahātmanaḥ
      tattvato jñātum icchāmi sarvaṃ matimatāṃ vara
  3 [vā]
      hanta te kathayiṣyāmi namaskṛtvā kapardine
      yad avāptaṃ mahārāja śreyo yac cārjitaṃ yaśaḥ
  4 prayataḥ prātar utthāya yad adhīye viśāṃ pate
      prāñjaliḥ śatarudrīyaṃ tan me nigadataḥ śṛṇu
  5 prajāpatis tat sasṛje tapaso 'nte mahātapāḥ
      śaṃkaras tv asṛjat tāta prajāḥ sthāvarajaṅgamāḥ
  6 nāsti kiṃ cit paraṃ bhūtaṃ mahādevād viśāṃ pate
      iha triṣv api lokeṣu bhūtānāṃ prabhavo hi saḥ
  7 na caivotsahate sthātuṃ kaś cid agre mahātmanaḥ
      na hi bhūtaṃ samaṃ tena triṣu lokeṣu vidyate
  8 gandhenāpi hi saṃgrāme tasya kruddhasya śatravaḥ
      visaṃjñā hatabhūyiṣṭhā vepanti ca patanti ca
  9 ghoraṃ ca ninadaṃ tasya parjanyaninadopamam
      śrutvā vidīryed dhṛdayaṃ devānām api saṃyuge
  10 yāṃś ca ghoreṇa rūpeṇa paśyet kruddhaḥ pināka dhṛk
     na surā nāsurā loke na gandharvā na pannagāḥ
     kupite sukham edhante tasminn api guhā gatāḥ
 11 prajāpateś ca dakṣasya yajato vitate kratau
     vivyādha kupito yajñaṃ nirbhayas tu bhavas tadā
     dhanuṣā bāṇam utsṛjya sa ghoṣaṃ vinanāda ca
 12 te na śarma kutaḥ śāntiṃ viṣādaṃ lebhire surāḥ
     vidrute sahasā yajñe kupite ca maheśvare
 13 tena jyātalaghoṣeṇa sarve lokāḥ samākulāḥ
     babhūvur avaśāḥ pārtha viṣeduś ca surāsurāḥ
 14 āpaś cukṣubhire caiva cakampe ca vasuṃdharā
     vyadravan girayaś cāpi dyauḥ paphāla ca sarvaśaḥ
 15 andhena tamasā lokāḥ prāvṛtā na cakāśire
     pranaṣṭā jyotiṣāṃ bhāś ca saha sūryeṇa bhārata
 16 bhṛśaṃ bhītās tataḥ śāntiṃ cakruḥ svasty ayanāni ca
     ṛṣayaḥ sarvabhūtānām ātmanaś ca hitaiṣiṇaḥ
 17 tataḥ so 'bhyadravad devān kruddho raudraparākramaḥ
     bhagasya nayane kruddhaḥ prahāreṇa vyaśātayat
 18 pūṣāṇaṃ cābhidudrāva pareṇa vapuṣānvitaḥ
     puroḍāśaṃ bhakṣayato daśanān vai vyaśātayat
 19 tataḥ praṇemur devās te vepamānāḥ sma śaṃkaram
     punaś ca saṃdadhe rudro dīptaṃ suniśitaṃ śaram
 20 rudrasya vikramaṃ dṛṣṭvā bhītā devāḥ saharṣibhiḥ
     tataḥ prasādayām āsuḥ śarvaṃ te vibudhottamāḥ
 21 jepuś ca śatarudrīyaṃ devāḥ kṛtvāñjaliṃ tataḥ
     saṃstūyamānas tridaśaiḥ prasasāda maheśvaraḥ
 22 rudrasya bhāgaṃ yajñe ca viśiṣṭaṃ te tv akalpayan
     bhayena tridaśā rājañ śaraṇaṃ ca prapedire
 23 tena caivātikopena sa yajñaḥ saṃdhito 'bhavat
     yad yac cāpi hataṃ tatra tat tathaiva pradīyate
 24 asurāṇāṃ purāṇy āsaṃs trīṇi vīryavatāṃ divi
     āyasaṃ rājataṃ caiva sauvarṇam aparaṃ tathā
 25 nāśakat tāni maghavā bhettuṃ sarvāyudhair api
     atha sarve 'marā rudraṃ jagmuḥ śaraṇa marditāḥ
 26 tata ūcur mahātmāno devāḥ sarve samāgatāḥ
     rudra raudrā bhaviṣyanti paśavaḥ sarvakarmasu
     jahi daityān saha purair lokāṃs trāyasva mānada
 27 sa tathoktas tathety uktvā viṣṇuṃ kṛtvā śarottamam
     śalyam agniṃ tathā kṛtvā puṅkhaṃ vaivasvataṃ yamam
     vedān kṛtvā dhanuḥ sarvāñ jyāṃ ca sāvitrim uttamām
 28 devān ratharavaṃ kṛtvā viniyujya ca sarvaśaḥ
     triparvaṇā triśalyena tena tāni bibheda saḥ
 29 śareṇāditya varṇena kālāgnisamatejasā
     te 'surāḥ sa purās tatra dagdhā rudreṇa bhārata
 30 taṃ caivāṅka gataṃ dṛṣṭvā bālaṃ pañca śikhaṃ punaḥ
     umā jijñāsamānā vai ko 'yam ity abravīt tadā
 31 asūyataś ca śakrasya vajreṇa prahariṣyataḥ
     savajraṃ stambhayām āsa taṃ bāhuṃ parighopamam
 32 na saṃbubudhire cainaṃ devās taṃ bhuvaneśvaram
     sa prajāpatayaḥ sarve tasmin mumuhur īśvare
 33 tato dhyātvātha bhagavān brahmā tam amitaujasam
     ayaṃ śreṣṭha iti jñātvā vavande tam umāpatim
 34 tataḥ prasādayām āsur umāṃ rudraṃ ca te surāḥ
     babhūva sa tadā bāhur balahantur yathā purā
 35 sa cāpi brāhmaṇo bhūtvā durvāsā nāma vīryavān
     dvāravatyāṃ mama gṛhe ciraṃ kālam upāvasat
 36 viprakārān prayuṅkte sma subahūn mama veśmani
     tān udāratayā cāham akṣamaṃ tasya duḥsaham
 37 sa devendraś ca vāyuś ca so 'śvinau sa ca vidyutaḥ
     sa candramāḥ sa ceśānaḥ sa sūryo varuṇaś ca saḥ
 38 sa kālaḥ so 'ntako mṛtyuḥ sa tamo rātryahāni ca
     māsārdha māsā ṛtavaḥ saṃdhye saṃvatsaraś ca saḥ
 39 sa dhātā sa vidhātā ca viśvakarmā sa sarvavit
     nakṣatrāṇi diśaś caiva pradiśo 'tha grahās tathā
     viśvamūrtir ameyātmā bhagavān amitadyutiḥ
 40 ekadhā ca dvidhā caiva bahudhā ca sa eva ca
     śatadhā sahasradhā caiva tathā śatasahasradhā
 41 īdṛśaḥ sa mahādevo bhūyaś ca bhagavān ataḥ
     na hi śakyā guṇā vaktum api varṣaśatair api

Book 13 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 13
Chapter 146

  1 [वा]
      युधिष्ठिर महाबाहॊ महाभाग्यं महात्मनः
      रुद्राय बहुरूपाय बहु नाम्ने निबॊध मे
  2 वदन्त्य अग्निं महादेवं तथा सथाणुं महेश्वरम
      एकाक्षं तर्यम्बकं चैव विश्वरूपं शिवं तथा
  3 दवे तनू तस्य देवस्य वेद जञा बराह्मणा विदुः
      घॊराम अन्यां शिवाम अन्यां ते तनू बहुधा पुनः
  4 उग्रा घॊरा तनूर यास्य सॊ ऽगनिर विद्युत स भास्करः
      शिवा सौम्या च या तस्य धर्मस तव आपॊ ऽथ चन्द्रमाः
  5 आत्मनॊ ऽरधं तु तस्याग्निर उच्यते भरतर्षभ
      बरह्मचर्यं चरत्य एष शिवा यास्य तनुस तथा
  6 यास्य घॊरतमा मूर्तिर जगत संहरते तया
      ईश्वरत्वान महत्त्वाच च महेश्वर इति समृतः
  7 यन निर्दहति यत तीक्ष्णॊ यद उग्रॊ यत परतापवान
      मांसशॊणितमज्जादॊ यत ततॊ रुद्र उच्यते
  8 देवानां सुमहान यच च यच चास्य विषयॊ महान
      यच च विश्वं महत पाति महादेवस ततः समृतः
  9 समेधयति यन नित्यं सर्वार्थान सर्वकर्मभिः
      शिवम इच्छन मनुष्याणां तस्माद एष शिवः समृतः
  10 दहत्य ऊर्ध्वं सथितॊ यच च पराणॊत्पत्तिः सथितिश च यत
     सथिरलिङ्गश च यन नित्यं तस्मात सथाणुर इति समृतः
 11 यद अस्य बहुधा रूपं भूतं भव्यं भवत तथा
     सथावरं जङ्गमं चैव बहुरूपस ततः समृतः
 12 धूम्रं रूपं च यत तस्य धूर्जटीत्य अत उच्यते
     विश्वे देवाश च यत तस्मिन विश्वरूपस ततः समृतः
 13 सहस्राक्षॊ ऽयुताक्षॊ वा सर्वतॊ ऽकषिमयॊ ऽपि वा
     चक्षुषः परभवस तेजॊ नास्त्य अन्तॊ ऽथास्य चक्षुषाम
 14 सर्वथा यत पशून पाति तैश च यद रमते पुनः
     तेषाम अधिपतिर यच च तस्मात पशुपतिः समृतः
 15 नित्येन बरह्मचर्येण लिङ्गम अस्य यदा सथितम
     महयन्त्य अस्य लॊकाश च महेश्वर इति समृतः
 16 विग्रहं पूजयेद यॊ वै लिङ्गं वापि महात्मनः
     लिङ्गं पूजयिता नित्यं महतीं शरियम अश्नुते
 17 ऋषयश चापि देवाश च गन्धर्वाप्सरसस तथा
     लिङ्गम एवार्चयन्ति सम यत तद ऊर्ध्वं समास्थितम
 18 पूज्यमाने ततस तस्मिन मॊदते स महेश्वरः
     सुखं ददाति परीतात्मा भक्तानां भक्त वत्सलः
 19 एष एव शमशानेषु देवॊ वसति नित्यशः
     यजन्ते तं जनास तत्र वीर सथाननिषेविणम
 20 विषमस्थः शरीरेषु स मृत्युः पराणिनाम इह
     स च वायुः शरीरेषु पराणॊ ऽपानः शरीरिणाम
 21 तस्य घॊराणि रूपाणि दीप्तानि च बहूनि च
     लॊके यान्य अस्य पूज्यन्ते विप्रास तानि विदुर बुधाः
 22 नामधेयानि वेदेषु बहून्य अस्य यथार्थतः
     निरुच्यन्ते महत्त्वाच च विभुत्वात कर्मभिस तथा
 23 वेदे चास्य विदुर विप्राः शतरुद्रीयम उत्तमम
     वयासाद अनन्तरं यच चाप्य उपस्थानं महात्मनः
 24 परदाता सर्वलॊकानां विश्वं चाप्य उच्यते महत
     जयेष्ठभूतं वदन्त्य एनं बराह्मणा ऋषयॊ ऽपरे
 25 परथमॊ हय एष देवानां मुखाद अग्निर अजायत
     गरहैर बहुविधैः पराणान संरुद्धान उत्सृजत्य अपि
 26 स मॊचयति पुण्यात्मा शरण्यः शरणा गतान
     आयुर आरॊग्यम ऐश्वर्यं वित्तं कामांश च पुष्कलान
 27 स ददाति मनुष्येभ्यः स एवाक्षिपते पुनः
     शक्रादिषु च देवेषु तस्य चैश्वर्यम उच्यते
 28 स एवाभ्यधिकॊ नित्यं तरैलॊक्यस्य शुभाशुभे
     ऐश्वर्याच चैव कामानाम ईश्वरः पुनर उच्यते
 29 महेश्वरश च लॊकानां महताम ईश्वरश च सः
     बहुभिर विविधै रूपैर विश्वं वयाप्तम इदं जगत
     तस्य देवस्य यद वक्त्रं समुद्रे वडवामुखम
   1 [vā]
      yudhiṣṭhira mahābāho mahābhāgyaṃ mahātmanaḥ
      rudrāya bahurūpāya bahu nāmne nibodha me
  2 vadanty agniṃ mahādevaṃ tathā sthāṇuṃ maheśvaram
      ekākṣaṃ tryambakaṃ caiva viśvarūpaṃ śivaṃ tathā
  3 dve tanū tasya devasya veda jñā brāhmaṇā viduḥ
      ghorām anyāṃ śivām anyāṃ te tanū bahudhā punaḥ
  4 ugrā ghorā tanūr yāsya so 'gnir vidyut sa bhāskaraḥ
      śivā saumyā ca yā tasya dharmas tv āpo 'tha candramāḥ
  5 ātmano 'rdhaṃ tu tasyāgnir ucyate bharatarṣabha
      brahmacaryaṃ caraty eṣa śivā yāsya tanus tathā
  6 yāsya ghoratamā mūrtir jagat saṃharate tayā
      īśvaratvān mahattvāc ca maheśvara iti smṛtaḥ
  7 yan nirdahati yat tīkṣṇo yad ugro yat pratāpavān
      māṃsaśoṇitamajjādo yat tato rudra ucyate
  8 devānāṃ sumahān yac ca yac cāsya viṣayo mahān
      yac ca viśvaṃ mahat pāti mahādevas tataḥ smṛtaḥ
  9 samedhayati yan nityaṃ sarvārthān sarvakarmabhiḥ
      śivam icchan manuṣyāṇāṃ tasmād eṣa śivaḥ smṛtaḥ
  10 dahaty ūrdhvaṃ sthito yac ca prāṇotpattiḥ sthitiś ca yat
     sthiraliṅgaś ca yan nityaṃ tasmāt sthāṇur iti smṛtaḥ
 11 yad asya bahudhā rūpaṃ bhūtaṃ bhavyaṃ bhavat tathā
     sthāvaraṃ jaṅgamaṃ caiva bahurūpas tataḥ smṛtaḥ
 12 dhūmraṃ rūpaṃ ca yat tasya dhūrjaṭīty ata ucyate
     viśve devāś ca yat tasmin viśvarūpas tataḥ smṛtaḥ
 13 sahasrākṣo 'yutākṣo vā sarvato 'kṣimayo 'pi vā
     cakṣuṣaḥ prabhavas tejo nāsty anto 'thāsya cakṣuṣām
 14 sarvathā yat paśūn pāti taiś ca yad ramate punaḥ
     teṣām adhipatir yac ca tasmāt paśupatiḥ smṛtaḥ
 15 nityena brahmacaryeṇa liṅgam asya yadā sthitam
     mahayanty asya lokāś ca maheśvara iti smṛtaḥ
 16 vigrahaṃ pūjayed yo vai liṅgaṃ vāpi mahātmanaḥ
     liṅgaṃ pūjayitā nityaṃ mahatīṃ śriyam aśnute
 17 ṛṣayaś cāpi devāś ca gandharvāpsarasas tathā
     liṅgam evārcayanti sma yat tad ūrdhvaṃ samāsthitam
 18 pūjyamāne tatas tasmin modate sa maheśvaraḥ
     sukhaṃ dadāti prītātmā bhaktānāṃ bhakta vatsalaḥ
 19 eṣa eva śmaśāneṣu devo vasati nityaśaḥ
     yajante taṃ janās tatra vīra sthānaniṣeviṇam
 20 viṣamasthaḥ śarīreṣu sa mṛtyuḥ prāṇinām iha
     sa ca vāyuḥ śarīreṣu prāṇo 'pānaḥ śarīriṇām
 21 tasya ghorāṇi rūpāṇi dīptāni ca bahūni ca
     loke yāny asya pūjyante viprās tāni vidur budhāḥ
 22 nāmadheyāni vedeṣu bahūny asya yathārthataḥ
     nirucyante mahattvāc ca vibhutvāt karmabhis tathā
 23 vede cāsya vidur viprāḥ śatarudrīyam uttamam
     vyāsād anantaraṃ yac cāpy upasthānaṃ mahātmanaḥ
 24 pradātā sarvalokānāṃ viśvaṃ cāpy ucyate mahat
     jyeṣṭhabhūtaṃ vadanty enaṃ brāhmaṇā ṛṣayo 'pare
 25 prathamo hy eṣa devānāṃ mukhād agnir ajāyata
     grahair bahuvidhaiḥ prāṇān saṃruddhān utsṛjaty api
 26 sa mocayati puṇyātmā śaraṇyaḥ śaraṇā gatān
     āyur ārogyam aiśvaryaṃ vittaṃ kāmāṃś ca puṣkalān
 27 sa dadāti manuṣyebhyaḥ sa evākṣipate punaḥ
     śakrādiṣu ca deveṣu tasya caiśvaryam ucyate
 28 sa evābhyadhiko nityaṃ trailokyasya śubhāśubhe
     aiśvaryāc caiva kāmānām īśvaraḥ punar ucyate
 29 maheśvaraś ca lokānāṃ mahatām īśvaraś ca saḥ
     bahubhir vividhai rūpair viśvaṃ vyāptam idaṃ jagat
     tasya devasya yad vaktraṃ samudre vaḍavāmukham

Book 13 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 13
Chapter 147

  1 [व]
      इत्य उक्तवति वाक्यं तु कृष्णे देवकिनन्दने
      भीष्मं शांतनवं भूयः पर्यपृच्छद युधिष्ठिरः
  2 निर्णये वा महाबुद्धे सर्वधर्मभृतां वर
      परत्यक्षम आगमॊ वेति किं तयॊः कारणं भवेत
  3 [भ]
      नास्त्य अत्र संशयः कश चिद इति मे वर्तते मतिः
      शृणु वक्ष्यामि ते पराज्ञ सम्यक तवम अनुपृच्छसि
  4 संशयः सुगमॊ राजन निर्णयस तव अत्र दुर्गमः
      दृष्टं शरुतम अनन्तं हि यत्र संशय दर्शनम
  5 परत्यक्षं कारणं दृष्टं हेतुकाः पराज्ञमानिनः
      नास्तीत्य एवं वयवस्यन्ति सत्यं संशयम एव च
      तद अयुक्तं वयवस्यन्ति बालाः पण्डितमानिनः
  6 अथ चेन मन्यसे चैकं कारणं किं भवेद इति
      शक्यं दीर्घेण कालेन युक्तेनातन्द्रितेन च
      पराणयात्राम अनेकां च कल्पयानेन भारत
  7 तत्परेणैव नान्येन शक्यं हय एतत तु कारणम
      हेतूनाम अन्तम आसाद्य विपुलं जञानम उत्तमम
      जयॊतिः सर्वस्य लॊकस्य विपुलं परतिपद्यते
  8 तत्त्वेनागमनं राजन हेत्वन्तगममं तथा
      अग्राह्यम अनिबद्धं च वाचः संपरिवर्जनम
  9 [य]
      परत्यक्षं लॊकतः सिद्धं लॊकाश चागम पूर्वकाः
      शिष्टाचारॊ बहुविधॊ बरूहि तन मे पितामह
  10 [भ]
     धर्मस्य हरियमाणस्य बलवद्भिर दुरात्मभिः
     संस्था यत्नैर अपि कृता कालेन परिभिद्यते
 11 अधर्मा धर्मरूपेण तेणैः कूपा इवावृताः
     ततस तैर भिद्यते वृत्तं शृणु चैव युधिष्ठिर
 12 अवृत्त्या ये च भिन्दन्ति शरुतत्यागपरायणाः
     धर्मविद्वेषिणॊ मन्दा इत्य उक्तास ते न संशयः
 13 अतृप्यन्तस तु साधूनां य एवागम बुद्धयः
     परम इत्य एव संतुष्टास तान उपास्स्व च पृच्छ च
 14 कामार्थौ पृष्ठतः कृत्वा लॊभमॊहानुसारिणौ
     धर्म इत्य एव संबुद्धास तान उपास्स्व च पृच्छ च
 15 न तेषां भिद्यते वृत्तं यज्ञस्वाध्यायकर्मभिः
     आचारः कारणं चैव धर्मश चैव तरयं पुनः
 16 [य]
     पुनर एवेह मे बुद्धिः संशये परिमुह्यते
     अपारे मार्गमाणस्य परं तीरम अपश्यतः
 17 वेदाः परत्यक्षम आचारः परमाणं तत तरयं यदि
     पृथक्त्वं लभ्यते चैषां धर्मश चैकस तरयं कथम
 18 [भ]
     धर्मस्य हरियमाणस्य बलवद्भिर दुरात्मभिः
     यद्य एवं मन्यसे राजंस तरिधा धर्मविचारणा
 19 एक एवेति जानीहि तरिधा तस्य परदर्शनम
     पृथक्त्वे चैव मे बुद्धिस तरयाणाम अपि वै तथा
 20 उक्तॊ मार्गस तरयाणां च तत तथैव समाचर
     जिज्ञासा तु न कर्तव्या धर्मस्य परितर्कणात
 21 सदैव भरतश्रेष्ठ मा ते भूद अत्र संशयः
     अन्धॊ जड इवाशङ्कॊ यद बरवीमि तद आचर
 22 अहिंसा सत्यम अक्रॊधॊ दानम एतच चतुष्टयम
     अजातशत्रॊ सवस्व धर्म एष सनातनः
 23 बराह्मणेषु च वृत्तिर या पितृपैतामहॊचिता
     ताम अन्वेहि महाबाहॊ सवर्गस्यैते हि देशिकाः
 24 परमाणम अप्रमाणं वै यः कुर्याद अबुधॊ नरः
     न स परमाणताम अर्हॊ विवाद जननॊ हि सः
 25 बराह्मणान एव सेवस्व सत्कृत्य बहु मन्य च
     एतेष्व एव तव इमे लॊकाः कृत्स्ना इति निबॊध तान
   1 [v]
      ity uktavati vākyaṃ tu kṛṣṇe devakinandane
      bhīṣmaṃ śāṃtanavaṃ bhūyaḥ paryapṛcchad yudhiṣṭhiraḥ
  2 nirṇaye vā mahābuddhe sarvadharmabhṛtāṃ vara
      pratyakṣam āgamo veti kiṃ tayoḥ kāraṇaṃ bhavet
  3 [bh]
      nāsty atra saṃśayaḥ kaś cid iti me vartate matiḥ
      śṛṇu vakṣyāmi te prājña samyak tvam anupṛcchasi
  4 saṃśayaḥ sugamo rājan nirṇayas tv atra durgamaḥ
      dṛṣṭaṃ śrutam anantaṃ hi yatra saṃśaya darśanam
  5 pratyakṣaṃ kāraṇaṃ dṛṣṭaṃ hetukāḥ prājñamāninaḥ
      nāstīty evaṃ vyavasyanti satyaṃ saṃśayam eva ca
      tad ayuktaṃ vyavasyanti bālāḥ paṇḍitamāninaḥ
  6 atha cen manyase caikaṃ kāraṇaṃ kiṃ bhaved iti
      śakyaṃ dīrgheṇa kālena yuktenātandritena ca
      prāṇayātrām anekāṃ ca kalpayānena bhārata
  7 tatpareṇaiva nānyena śakyaṃ hy etat tu kāraṇam
      hetūnām antam āsādya vipulaṃ jñānam uttamam
      jyotiḥ sarvasya lokasya vipulaṃ pratipadyate
  8 tattvenāgamanaṃ rājan hetvantagamamaṃ tathā
      agrāhyam anibaddhaṃ ca vācaḥ saṃparivarjanam
  9 [y]
      pratyakṣaṃ lokataḥ siddhaṃ lokāś cāgama pūrvakāḥ
      śiṣṭācāro bahuvidho brūhi tan me pitāmaha
  10 [bh]
     dharmasya hriyamāṇasya balavadbhir durātmabhiḥ
     saṃsthā yatnair api kṛtā kālena paribhidyate
 11 adharmā dharmarūpeṇa teṇaiḥ kūpā ivāvṛtāḥ
     tatas tair bhidyate vṛttaṃ śṛṇu caiva yudhiṣṭhira
 12 avṛttyā ye ca bhindanti śrutatyāgaparāyaṇāḥ
     dharmavidveṣiṇo mandā ity uktās te na saṃśayaḥ
 13 atṛpyantas tu sādhūnāṃ ya evāgama buddhayaḥ
     param ity eva saṃtuṣṭās tān upāssva ca pṛccha ca
 14 kāmārthau pṛṣṭhataḥ kṛtvā lobhamohānusāriṇau
     dharma ity eva saṃbuddhās tān upāssva ca pṛccha ca
 15 na teṣāṃ bhidyate vṛttaṃ yajñasvādhyāyakarmabhiḥ
     ācāraḥ kāraṇaṃ caiva dharmaś caiva trayaṃ punaḥ
 16 [y]
     punar eveha me buddhiḥ saṃśaye parimuhyate
     apāre mārgamāṇasya paraṃ tīram apaśyataḥ
 17 vedāḥ pratyakṣam ācāraḥ pramāṇaṃ tat trayaṃ yadi
     pṛthaktvaṃ labhyate caiṣāṃ dharmaś caikas trayaṃ katham
 18 [bh]
     dharmasya hriyamāṇasya balavadbhir durātmabhiḥ
     yady evaṃ manyase rājaṃs tridhā dharmavicāraṇā
 19 eka eveti jānīhi tridhā tasya pradarśanam
     pṛthaktve caiva me buddhis trayāṇām api vai tathā
 20 ukto mārgas trayāṇāṃ ca tat tathaiva samācara
     jijñāsā tu na kartavyā dharmasya paritarkaṇāt
 21 sadaiva bharataśreṣṭha mā te bhūd atra saṃśayaḥ
     andho jaḍa ivāśaṅko yad bravīmi tad ācara
 22 ahiṃsā satyam akrodho dānam etac catuṣṭayam
     ajātaśatro savasva dharma eṣa sanātanaḥ
 23 brāhmaṇeṣu ca vṛttir yā pitṛpaitāmahocitā
     tām anvehi mahābāho svargasyaite hi deśikāḥ
 24 pramāṇam apramāṇaṃ vai yaḥ kuryād abudho naraḥ
     na sa pramāṇatām arho vivāda janano hi saḥ
 25 brāhmaṇān eva sevasva satkṛtya bahu manya ca
     eteṣv eva tv ime lokāḥ kṛtsnā iti nibodha tān

Book 13 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 13
Chapter 148

  1 [य]
      ये च धर्मम असूयन्ति ये चैनं पर्युपासते
      बरवीतु भगवान एतत कव ते गच्छन्ति तादृशाः
  2 [भ]
      रजसा तमसा चैव समवस्तीर्ण चेतसः
      नरकं परतिपद्यन्ते धर्मविद्वेषिणॊ नराः
  3 ये तु धर्मं महाराज सततं पर्युपासते
      सत्यार्जव पराः सन्तस ते वै सवर्गभुजॊ नराः
  4 धर्म एव रतिस तेषाम आचार्यॊपासनाद भवेत
      देवलॊकं परपद्यन्ते ये धर्मं पर्युपासते
  5 मनुष्या यदि वा देवाः शरीरम उपताप्य वै
      धर्मिणः सुखम एधन्ते लॊभद्वेषविवर्जिताः
  6 परथमं बरह्मणः पुत्रं धर्मम आहुर मनीषिणः
      धर्मिणः पर्युपासन्ते फलं पक्वम इवाशयः
  7 [य]
      असितां कीदृशं रूपं साधवः किं च कुर्वते
      बरवीतु मे भवान एतत सन्तॊ ऽसन्तश च कीदृशाः
  8 [भ]
      दुराचाराश च दुर्धर्षा दुर्मुखाश चाप्य असाधवः
      साधवः शीलसंपन्नाः शिष्टाचारस्य लक्षणम
  9 राजमार्गे गवां मध्ये गॊष्ठमध्ये च धर्मिणः
      नॊपसेवन्ति राजेन्द्र सर्गं मूत्र पुरीषयॊः
  10 पञ्चानाम अशनं दत्त्वा शेषम अश्नन्ति साधवः
     न जल्पन्ति च भुञ्जाना न निद्रान्त्य आर्द्र पाणयः
 11 चित्रभानुम अनड्वाहं देवं गॊष्ठं चतुष्पथम
     बराह्मणं धार्मिकं चैत्यं ते कुर्वन्ति परदक्षिणम
 12 वृद्धानां भारतप्तानां सत्रीणां बालातुरस्य च
     बराह्मणानां गवां राज्ञां पन्थानं ददते च ते
 13 अतिथीनां च सर्वेषां परेष्याणां सवजनस्य च
     तथा शरण कामानां गॊप्ता सत्यात सवागत परदः
 14 सायंप्रातर मनुष्याणाम अशनं देवनिर्मितम
     नान्तरा भॊजनं दृष्टम उपवासविधिर हि सः
 15 लॊम काले यथा वह्निः कालम एव परतीक्षते
     ऋतुकाले तथा नारी ऋतम एव परतीक्षते
     न चान्यां गच्छते यस तु बरह्मचर्यं हि तत समृतम
 16 अमृतं बराह्मणा गाव इत्य एतत तरयम एकतः
     तस्माद गॊब्राह्मणं नित्यम अर्चयेत यथाविधि
 17 यजुषा संस्कृतं मांसम उपभुञ्जन न दुष्यति
     पृष्ठमांसं वृथा मांसं पुत्रमांसं च तत समम
 18 सवदेशे परदेशे वाप्य अतिथिं नॊपवासयेत
     कर्म वै सफलं कृत्वा गुरूणां परतिपादयेत
 19 गुरुभ्य आसनं देयम अभिवाद्याभिपूज्य च
     गुरून अभ्यर्च्य वर्धन्ते आयुषा यशसा शरिया
 20 वृद्धान नातिवदेज जातु न च संप्रेषयेद अपि
     नासीनः सयात सथितेष्व एवम आयुर अस्य न रिष्यते
 21 न नग्नाम ईक्षते नारीं न विद्वान पुरुषान अपि
     मैथुनं सततं गुप्तम आहारं च समाचरेत
 22 तीर्थानां गुररस तीर्थं शुचीनां हृदयं शुचि
     दर्शनानां परं जञानं संतॊषः परमं सुखम
 23 सायंप्रातश च वृद्धानां शृणुयात पुष्कला गिरः
     शरुतम आप्नॊति हि नरः सततं वृद्धसेवया
 24 सवाध्याये भॊजने चैव दक्षिणं पाणिम उद्धरेत
     यच्छेद वान मनसी नित्यम इन्द्रियाणां च विभ्रमम
 25 संस्कृतं पायसं नित्यं यवागूं कृसरं हविः
     अष्टकाः पितृदैवत्या वृद्धानाम अभिपूजनम
 26 शमश्रुकर्मणि मङ्गल्यं कषुतानाम अभिनन्दनम
     वयाधितानां च सर्वेषाम आयुषः परतिनन्दनम
 27 न जातु तवम इति बरूयाद आपन्नॊ ऽपि महत्तरम
     तवं कारॊ वा वधॊ वेति विद्वत्सु न विशिष्यते
     अवराणां समानानां शिष्याणां च समाचरेत
 28 पापम आचक्षते नित्यं हृदयं पापकर्मिणाम
     जञानपूर्वं विनश्यन्ति गूहमाना महाजने
 29 जञानपूर्वं कृतं कर्मच छादयन्ते हय असाधवः
     न मां मनुष्याः पश्यन्ति न मां पश्यन्ति देवताः
     पापेनाभिहतः पापः पापम एवाभिजायते
 30 यथा वार्धुषिकॊ वृद्धिं देहभेदे परतीक्षते
     धर्मेणापिहितं पापं धर्मम एवाभिवर्धयेत
 31 यथा लवणम अम्भॊभिर आप्लुतं परविलीयते
     परायश्चित्त हतं पापं तथा सद्यः परणश्यति
 32 तस्मात पापं न गूहेत गूहमानं विवर्धते
     कृत्वा तु साधुष्व आख्येयं ते तत परशमयन्त्य उत
 33 आशया संचितं दरव्यं यत काले नॊपभुज्यते
     अन्ये चैतत परपद्यन्ते वियॊगे तस्य देहिनः
 34 मानसं सर्वभूतानां धर्मम आहुर मनीषिणः
     तस्मात सर्वाणि भूतानि धर्मम एव समासते
 35 एक एव चरेद धर्मं न धर्मध्वजिकॊ भवेत
     धर्मवाणिजका हय एते ये धर्मम उपभुञ्जते
 36 अर्चेद देवान अदम्भेन सेवेतामायया गुरून
     निधिं निदध्यात पारत्र्यं यात्रार्थं दानशब्दितम
   1 [y]
      ye ca dharmam asūyanti ye cainaṃ paryupāsate
      bravītu bhagavān etat kva te gacchanti tādṛśāḥ
  2 [bh]
      rajasā tamasā caiva samavastīrṇa cetasaḥ
      narakaṃ pratipadyante dharmavidveṣiṇo narāḥ
  3 ye tu dharmaṃ mahārāja satataṃ paryupāsate
      satyārjava parāḥ santas te vai svargabhujo narāḥ
  4 dharma eva ratis teṣām ācāryopāsanād bhavet
      devalokaṃ prapadyante ye dharmaṃ paryupāsate
  5 manuṣyā yadi vā devāḥ śarīram upatāpya vai
      dharmiṇaḥ sukham edhante lobhadveṣavivarjitāḥ
  6 prathamaṃ brahmaṇaḥ putraṃ dharmam āhur manīṣiṇaḥ
      dharmiṇaḥ paryupāsante phalaṃ pakvam ivāśayaḥ
  7 [y]
      asitāṃ kīdṛśaṃ rūpaṃ sādhavaḥ kiṃ ca kurvate
      bravītu me bhavān etat santo 'santaś ca kīdṛśāḥ
  8 [bh]
      durācārāś ca durdharṣā durmukhāś cāpy asādhavaḥ
      sādhavaḥ śīlasaṃpannāḥ śiṣṭācārasya lakṣaṇam
  9 rājamārge gavāṃ madhye goṣṭhamadhye ca dharmiṇaḥ
      nopasevanti rājendra sargaṃ mūtra purīṣayoḥ
  10 pañcānām aśanaṃ dattvā śeṣam aśnanti sādhavaḥ
     na jalpanti ca bhuñjānā na nidrānty ārdra pāṇayaḥ
 11 citrabhānum anaḍvāhaṃ devaṃ goṣṭhaṃ catuṣpatham
     brāhmaṇaṃ dhārmikaṃ caityaṃ te kurvanti pradakṣiṇam
 12 vṛddhānāṃ bhārataptānāṃ strīṇāṃ bālāturasya ca
     brāhmaṇānāṃ gavāṃ rājñāṃ panthānaṃ dadate ca te
 13 atithīnāṃ ca sarveṣāṃ preṣyāṇāṃ svajanasya ca
     tathā śaraṇa kāmānāṃ goptā styāt svāgata pradaḥ
 14 sāyaṃprātar manuṣyāṇām aśanaṃ devanirmitam
     nāntarā bhojanaṃ dṛṣṭam upavāsavidhir hi saḥ
 15 loma kāle yathā vahniḥ kālam eva pratīkṣate
     ṛtukāle tathā nārī ṛtam eva pratīkṣate
     na cānyāṃ gacchate yas tu brahmacaryaṃ hi tat smṛtam
 16 amṛtaṃ brāhmaṇā gāva ity etat trayam ekataḥ
     tasmād gobrāhmaṇaṃ nityam arcayeta yathāvidhi
 17 yajuṣā saṃskṛtaṃ māṃsam upabhuñjan na duṣyati
     pṛṣṭhamāṃsaṃ vṛthā māṃsaṃ putramāṃsaṃ ca tat samam
 18 svadeśe paradeśe vāpy atithiṃ nopavāsayet
     karma vai saphalaṃ kṛtvā gurūṇāṃ pratipādayet
 19 gurubhya āsanaṃ deyam abhivādyābhipūjya ca
     gurūn abhyarcya vardhante āyuṣā yaśasā śriyā
 20 vṛddhān nātivadej jātu na ca saṃpreṣayed api
     nāsīnaḥ syāt sthiteṣv evam āyur asya na riṣyate
 21 na nagnām īkṣate nārīṃ na vidvān puruṣān api
     maithunaṃ satataṃ guptam āhāraṃ ca samācaret
 22 tīrthānāṃ guraras tīrthaṃ śucīnāṃ hṛdayaṃ śuci
     darśanānāṃ paraṃ jñānaṃ saṃtoṣaḥ paramaṃ sukham
 23 sāyaṃprātaś ca vṛddhānāṃ śṛṇuyāt puṣkalā giraḥ
     śrutam āpnoti hi naraḥ satataṃ vṛddhasevayā
 24 svādhyāye bhojane caiva dakṣiṇaṃ pāṇim uddharet
     yacched vān manasī nityam indriyāṇāṃ ca vibhramam
 25 saṃskṛtaṃ pāyasaṃ nityaṃ yavāgūṃ kṛsaraṃ haviḥ
     aṣṭakāḥ pitṛdaivatyā vṛddhānām abhipūjanam
 26 śmaśrukarmaṇi maṅgalyaṃ kṣutānām abhinandanam
     vyādhitānāṃ ca sarveṣām āyuṣaḥ pratinandanam
 27 na jātu tvam iti brūyād āpanno 'pi mahattaram
     tvaṃ kāro vā vadho veti vidvatsu na viśiṣyate
     avarāṇāṃ samānānāṃ śiṣyāṇāṃ ca samācaret
 28 pāpam ācakṣate nityaṃ hṛdayaṃ pāpakarmiṇām
     jñānapūrvaṃ vinaśyanti gūhamānā mahājane
 29 jñānapūrvaṃ kṛtaṃ karmac chādayante hy asādhavaḥ
     na māṃ manuṣyāḥ paśyanti na māṃ paśyanti devatāḥ
     pāpenābhihataḥ pāpaḥ pāpam evābhijāyate
 30 yathā vārdhuṣiko vṛddhiṃ dehabhede pratīkṣate
     dharmeṇāpihitaṃ pāpaṃ dharmam evābhivardhayet
 31 yathā lavaṇam ambhobhir āplutaṃ pravilīyate
     prāyaścitta hataṃ pāpaṃ tathā sadyaḥ praṇaśyati
 32 tasmāt pāpaṃ na gūheta gūhamānaṃ vivardhate
     kṛtvā tu sādhuṣv ākhyeyaṃ te tat praśamayanty uta
 33 āśayā saṃcitaṃ dravyaṃ yat kāle nopabhujyate
     anye caitat prapadyante viyoge tasya dehinaḥ
 34 mānasaṃ sarvabhūtānāṃ dharmam āhur manīṣiṇaḥ
     tasmāt sarvāṇi bhūtāni dharmam eva samāsate
 35 eka eva cared dharmaṃ na dharmadhvajiko bhavet
     dharmavāṇijakā hy ete ye dharmam upabhuñjate
 36 arced devān adambhena sevetāmāyayā gurūn
     nidhiṃ nidadhyāt pāratryaṃ yātrārthaṃ dānaśabditam

Book 13 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 13
Chapter 149

  1 [य]
      नाभाग धेयः पराप्नॊति धनं सुबलवान अपि
      भागधेयान्वितस तव अर्थान कृशॊ बालश च विन्दति
  2 नालाभ काले लभते परयत्ने ऽपि कृते सति
      लाभकाले ऽपरयत्नेन लभते विपुलं धनम
      कृतयत्नाफलाश चैव दृश्यन्ते शतशॊ नराः
  3 यदि यत्नॊ भवेन मर्त्यः स सर्वं फलम आप्नुयात
      नालभ्यं चॊपलभ्येत नृणां भरतसत्तम
  4 यदा परयत्नं कृतवान दृश्यते हय अफलॊ नरः
      मार्गन नयशतैर अर्थान अमार्गंश चापरः सुखी
  5 अकार्यम असकृत कृत्वा दृश्यन्ते हय अधना नराः
      धनयुक्तास तव अधर्मस्था दृश्यन्ते चापरे जनाः
  6 अधीत्य नीतिं यस्माच च नीतियुक्तॊ न दृश्यते
      अनभिज्ञश च साचिव्यं गमितः केन हेतुना
      विद्या युक्तॊ हय अविद्यश च धनवान दुर्गतस तथा
  7 यदि विद्याम उपाश्रित्य नरः सुखम अवाप्नुयात
      न विद्वान विद्यया हीनं वृत्त्यर्थम उपसंश्रयेत
  8 यथा पिपासां जयति पुरुषः पराप्य वै जलम
      दृष्टार्थॊ विद्ययाप्य एवम अविद्यां परजहेन नरः
  9 नाप्राप्तकालॊ मरियते विद्धः शरशतैर अपि
      तृणाग्रेणापि संस्पृष्टः पराप्तकालॊ न जीवति
  10 [भ]
     ईहमानः समारम्भान यदि नासादयेद धनम
     उग्रं तपः समारॊहेन न हय अनुप्तं पररॊहति
 11 दानेन भॊगी भवति मेधावी वृद्धसेवया
     अहिंसया च दीर्घायुर इति पराहुर मनीषिणः
 12 तस्माद दद्यान न याचेत पूजयेद धार्मिकान अपि
     सवाभाषी परिय कृच छुद्धः सर्वसत्त्वाविहिंसकः
 13 यदा परमाण परभवः सवभावश च सुखासुखे
     मश कीट पिपीलानां सथिरॊ भव युधिष्ठिर
   1 [y]
      nābhāga dheyaḥ prāpnoti dhanaṃ subalavān api
      bhāgadheyānvitas tv arthān kṛśo bālaś ca vindati
  2 nālābha kāle labhate prayatne 'pi kṛte sati
      lābhakāle 'prayatnena labhate vipulaṃ dhanam
      kṛtayatnāphalāś caiva dṛśyante śataśo narāḥ
  3 yadi yatno bhaven martyaḥ sa sarvaṃ phalam āpnuyāt
      nālabhyaṃ copalabhyeta nṛṇāṃ bharatasattama
  4 yadā prayatnaṃ kṛtavān dṛśyate hy aphalo naraḥ
      mārgan nayaśatair arthān amārgaṃś cāparaḥ sukhī
  5 akāryam asakṛt kṛtvā dṛśyante hy adhanā narāḥ
      dhanayuktās tv adharmasthā dṛśyante cāpare janāḥ
  6 adhītya nītiṃ yasmāc ca nītiyukto na dṛśyate
      anabhijñaś ca sācivyaṃ gamitaḥ kena hetunā
      vidyā yukto hy avidyaś ca dhanavān durgatas tathā
  7 yadi vidyām upāśritya naraḥ sukham avāpnuyāt
      na vidvān vidyayā hīnaṃ vṛttyartham upasaṃśrayet
  8 yathā pipāsāṃ jayati puruṣaḥ prāpya vai jalam
      dṛṣṭārtho vidyayāpy evam avidyāṃ prajahen naraḥ
  9 nāprāptakālo mriyate viddhaḥ śaraśatair api
      tṛṇāgreṇāpi saṃspṛṣṭaḥ prāptakālo na jīvati
  10 [bh]
     īhamānaḥ samārambhān yadi nāsādayed dhanam
     ugraṃ tapaḥ samārohen na hy anuptaṃ prarohati
 11 dānena bhogī bhavati medhāvī vṛddhasevayā
     ahiṃsayā ca dīrghāyur iti prāhur manīṣiṇaḥ
 12 tasmād dadyān na yāceta pūjayed dhārmikān api
     svābhāṣī priya kṛc chuddhaḥ sarvasattvāvihiṃsakaḥ
 13 yadā pramāṇa prabhavaḥ svabhāvaś ca sukhāsukhe
     maśa kīṭa pipīlānāṃ sthiro bhava yudhiṣṭhira

Book 13 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 13
Chapter 150

  1 कार्यते यच च करियते सच चासच च कृतं ततः
      तत्राश्वसीत सत्कृत्वा असत्कृत्वा न विश्वसेत
  2 काल एवात्र कालेन निग्रहानुग्रहौ ददत
      बुद्धिम आविश्य भूतानां धर्मार्थेषु परवर्तते
  3 यदा तव अस्य भवेद बुद्धिर धर्म्या चार्थप्रदर्शिनी
      तदाश्वसीत धर्मात्मा दृढबुद्धिर न विश्वसेत
  4 एतावन मात्रम एतद धि भूतानां पराज्ञलक्षणम
      कालयुक्तॊ ऽपय उभय विच छेषम अर्थं समाचरेत
  5 यथा हय उपस्थितैश्वर्याः पूजयन्ते नरा नरान
      एवम एवात्मनात्मानं पूजयन्तीह धार्मिकाः
  6 न हय अधर्मतया धर्मं दद्यात कालः कथं चन
      तस्माद विशुद्धम आत्मानं जानीयाद धर्मचारिणम
  7 सप्रष्टुम अप्य असमर्थॊ हि जवलन्तम इव पावकम
      अधर्मः सततॊ धर्मं कालेन परिरक्षितम
  8 कार्याव एतौ हि कालेन धर्मॊ हि विजयावहः
      तरयाणाम अपि लॊकानाम आलॊक करणॊ भवेत
  9 तत्र कश चिन नयेत पराज्ञॊ गृहीत्वैव करे नरम
      उह्यमानः स धर्मेण धर्मे बहु भयच छले
   1 kāryate yac ca kriyate sac cāsac ca kṛtaṃ tataḥ
      tatrāśvasīta satkṛtvā asatkṛtvā na viśvaset
  2 kāla evātra kālena nigrahānugrahau dadat
      buddhim āviśya bhūtānāṃ dharmārtheṣu pravartate
  3 yadā tv asya bhaved buddhir dharmyā cārthapradarśinī
      tadāśvasīta dharmātmā dṛḍhabuddhir na viśvaset
  4 etāvan mātram etad dhi bhūtānāṃ prājñalakṣaṇam
      kālayukto 'py ubhaya vic cheṣam arthaṃ samācaret
  5 yathā hy upasthitaiśvaryāḥ pūjayante narā narān
      evam evātmanātmānaṃ pūjayantīha dhārmikāḥ
  6 na hy adharmatayā dharmaṃ dadyāt kālaḥ kathaṃ cana
      tasmād viśuddham ātmānaṃ jānīyād dharmacāriṇam
  7 spraṣṭum apy asamartho hi jvalantam iva pāvakam
      adharmaḥ satato dharmaṃ kālena parirakṣitam
  8 kāryāv etau hi kālena dharmo hi vijayāvahaḥ
      trayāṇām api lokānām āloka karaṇo bhavet
  9 tatra kaś cin nayet prājño gṛhītvaiva kare naram
      uhyamānaḥ sa dharmeṇa dharme bahu bhayac chale

Book 13 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 13
Chapter 151

  1 [य]
      किं शरेयः पुरुषस्येह किं कुर्वन सुखम एधते
      विपाप्मा च भवेत केन किं वा कल्मष नाशनम
  2 [भ]
      अयं दैवतवंशॊ वै ऋषिवंशसमन्वितः
      दविसंध्यं पठितः पुत्र कल्मषापहरः परः
  3 देवासुरगुरुर देवः सर्वभूतनमस्कृतः
      अचिन्त्यॊ ऽथाप्य अनिर्देश्यः सर्वप्राणॊ हय अयॊनिजः
  4 पितामहॊ जगन नाथः सावित्री बरह्मणः सती
      वेद भूर अथ कर्ता च विष्णुर नारायणः परभुः
  5 उमापतिर विरूपाक्षः सकन्दः सेनापतिस तथा
      विशाखॊ हुतभुग वायुश चन्द्रादित्यौ परभाकरौ
  6 शक्रः शचीपतिर देवॊ यमॊ धूमॊर्णया सह
      वरुणः सह गौर या च सह ऋद्ध्या धनेश्वरः
  7 सौम्या गौः सुरभिर देवी विश्रवाश च महान ऋषिः
      षट कालः सागरॊ गाङ्गा सरवन्त्यॊ ऽथ मरुद्गणाः
  8 वालखिल्यास तपःसिद्धाः कृष्णद्वैपायनस तथा
      नारदः पर्वतश चैव विश्वावसुर हहाहुहूः
  9 तुम्बरुश चित्रसेनश च देवदूतश च विश्रुतः
      देवकन्या महाभागा दिव्याश चाप्सरसां गणाः
  10 उर्वशी मेनका रम्भा मिश्रकेशी अलम्बुषा
     विश्वाची च घृताची च पञ्च चूडा तिलॊत्तमा
 11 आदित्या वसवॊ रुद्राः साश्विनः पितरॊ ऽपि च
     धर्मः सत्यं तपॊ दीक्षा वयवसायः पितामहः
 12 शर्वर्यॊ दिवसाश चैव मारीचः कश्यपस तथा
     शुक्रॊ बृहस्पतिर भौमॊ बुधॊ राहुः शनैश्चरः
 13 नक्षत्राण्य ऋतवश चैव मासाः संध्याः स वत्सराः
     वैनतेयाः समुद्राश च कद्रुजाः पन्नगास तथा
 14 शतद्रूश च विपाशा च चन्द्र भागा सरस्वती
     सिन्धुश च देविका चैव पुष्करं तीर्थम एव च
 15 गङ्गा महानदी चैव कपिला नर्मदा तथा
     कम्पुना च विशल्या च करतॊयाम्बुवाहिनी
 16 सरयूर गण्डकी चैव लॊहित्यश च महानदः
     ताम्रारुणा वेत्रवती पर्णाशा गौतमी तथा
 17 गॊदावरी च वेण्णा च कृष्ण वेणा तथाद्रिजा
     दृषद्वती च कावेरी वंक्षुर मन्दाकिनी तथा
 18 परयागं च परभासं च पुण्यं नैमिषम एव च
     तच च विश्वेश्वर सथानं यत्र तद विमलं सरः
 19 पुण्यतीर्थैर्श च कलिलं कुरुक्षेत्रं परकीर्तितम
     सिन्धूत्तमं तपॊ दानं जम्बू मार्गम अथापि च
 20 हिरण्वती वितस्ता च तथैवेक्षुमती नदी
     वेद समृतिर वैदसिनी मलवासाश च नद्य अपि
 21 भूमिभागास तथा पुण्या गङ्गा दवारम अथापि च
     ऋषिकुल्यास तथा मेध्या नदी चित्रपथा तथा
 22 कौशिकी यमुना सीता तथा चर्मण्वती नदी
     नदी भीम रथी चैव बाहुदा च महानदी
     महेन्द्र वाणी तरिदिवा नीलिका च सरस्वती
 23 नन्दा चापरनन्दा च तथा तीर्थं महाह्रदम
     गयाथ फल्गु तीर्थं च धर्मारण्यं सुरैर वृतम
 24 तथा देव नदी पुण्या सरश च बरह्मनिर्मितम
     पुण्यं तरिलॊकविख्यातं सर्वपापहरं शिवम
 25 हिमवान पर्वतश चैव दिव्यौषधिसमन्वितः
     विन्ध्यॊ धातुविचित्राङ्गस तीर्थवान औषधान्वितः
 26 मेरुर महेन्द्रॊ मलयः शवेतश च रजता चितः
     शृङ्गवान मन्दरॊ नीलॊ निषधॊ दर्दुरस तथा
 27 चित्रकूटॊ ऽञजनाभश च पर्वतॊ गन्धमादनः
     पुण्यः सॊमगिरिश चैव तथैवान्ये महीधराः
     दिशश च विदिशश चैव कषितिः सर्वे महीरुहाः
 28 विश्वे देवा नभश चैव नक्षत्राणि गरहास तथा
     पान्तु वः सततं देवाः कीर्तिताकीर्तिता मया
 29 कीर्तयानॊ नरॊ हय एतान मुच्यते सर्वकिल्बिषैः
     सतुवंश च परतिनन्दंश च मुच्यते सर्वतॊ भयात
     सर्वसंकरपापेभ्यॊ देवता सतवनन्दकः
 30 देवतान अन्तरं विप्रांस तपःसिद्धांस तपॊ ऽधिकान
     कीर्तितान कीर्तयिष्यामि सर्वपापप्रमॊचनान
 31 यवक्रीतॊ ऽथ रैभ्यश च कक्षीवान औशिजस तथा
     भृग्वङ्गिरास तथा कण्वॊ मेधातिथिर अथ परभुः
     बर्ही च गुणसंपन्नः पराचीं दिशम उपाश्रिताः
 32 भद्रां दिशं महाभागा उल्मुचुः परमुचुस तथा
     मुमुचुश च महाभागः सवस्त्य आत्रेयश च वीर्यवान
 33 मित्रा वरुणयॊः पुत्रस तथागस्त्यः परतापवान
     दृढायुश चॊर्ध्वबाहुश च विश्रुताव ऋषिसत्तमौ
 34 पश्चिमां दिशम आश्रित्य य एधन्ते निबॊध तान
     उषद्गुः सह सॊदर्यैः परिव्याधश च वीर्यवान
 35 ऋषिर दीर्घतमाश चैव गौतमः कश्यपस तथा
     एकतश च दवितश चैव तरितश चैव महर्षयः
     अत्रेः पुत्रश च धर्मात्मा तथा सारस्वतः परभुः
 36 उत्तरां दिशम आश्रित्य य एधन्ते निबॊध तान
     अत्रिर वसिष्ठः शक्तिश च पाराशर्यश च वीर्यवान
 37 विश्वामित्रॊ भरद्वाजॊ जमदग्निस तथैव च
     ऋचीक पौत्रॊ रामश च ऋषिर औद्दालकिस तथा
 38 शवेतकेतुः कॊहलश च विपुलॊ देवलस तथा
     देव शर्मा च धौम्यश च हस्तिकाश्यप एव च
 39 लॊमशॊ नाचिकेतश च लॊमहर्षण एव च
     ऋषिर उग्रश्रवाश चैव भार्गवश चयवनस तथा
 40 एष वै समवायस ते ऋषिदेव समन्वितः
     आद्यः परकीर्तितॊ राजन सर्वपापप्रमॊचनः
 41 नृगॊ ययातिर नहुषॊ यदुः पूरुश च वीर्यवान
     धुन्धुमारॊ दिलीपश च सगरश च परतापवान
 42 कृशाश्वॊ यौवनाश्वश च चित्राश्वः सत्यवांस तथा
     दुःषन्तॊ भरतश चैव चक्रवर्ती महायशाः
 43 यवनॊ जनकश चैव तथा दृढरथॊ नृपः
     रघुर नरवरश चैव तथा दशरथॊ नृपः
 44 रामॊ राक्षसहा वीरः शशबिन्दुर भगीरथः
     हरिश्चन्द्रॊ मरुत्तश च जह्नुर जाह्नवि सेविता
 45 महॊदयॊ हय अलर्कश च ऐलश चैव नराधिपः
     करंधमॊ नरश्रेष्ठः कध्मॊरश च नराधिपः
 46 दक्षॊ ऽमबरीषः कुकुरॊ रवतश च महायशाः
     मुचुकुन्दश च राजर्षिर मित्र भानुः परियं करः
 47 तरसदस्युस तथा राजा शवेतॊ राजर्षिसत्तमः
     महाभिषश च विख्यातॊ निमि राजस तथाष्टकः
 48 आयुः कषुपश च राजर्षिः कक्षेयुश च नराधिपः
     शिबिर औशीनरश चैव गयश चैव नराधिपः
 49 परतर्दनॊ दिवॊदासः सौदासः कॊसलेश्वरः
     ऐलॊ नलश च राजर्षिर मनुश चैव परजापतिः
 50 हविध्रश च पृषध्रश च परतीपः शंतनुस तथा
     कक्षसेनश च राजर्षिर ये चान्ये नानुकीर्तिताः
 51 मा विघ्नं मा च मे पापं मा च मे परिपन्थिनः
     धरुवॊ जयॊ मे नित्यं सयात परत्र च परा गतिः
   1 [y]
      kiṃ śreyaḥ puruṣasyeha kiṃ kurvan sukham edhate
      vipāpmā ca bhavet kena kiṃ vā kalmaṣa nāśanam
  2 [bh]
      ayaṃ daivatavaṃśo vai ṛṣivaṃśasamanvitaḥ
      dvisaṃdhyaṃ paṭhitaḥ putra kalmaṣāpaharaḥ paraḥ
  3 devāsuragurur devaḥ sarvabhūtanamaskṛtaḥ
      acintyo 'thāpy anirdeśyaḥ sarvaprāṇo hy ayonijaḥ
  4 pitāmaho jagan nāthaḥ sāvitrī brahmaṇaḥ satī
      veda bhūr atha kartā ca viṣṇur nārāyaṇaḥ prabhuḥ
  5 umāpatir virūpākṣaḥ skandaḥ senāpatis tathā
      viśākho hutabhug vāyuś candrādityau prabhākarau
  6 śakraḥ śacīpatir devo yamo dhūmorṇayā saha
      varuṇaḥ saha gaur yā ca saha ṛddhyā dhaneśvaraḥ
  7 saumyā gauḥ surabhir devī viśravāś ca mahān ṛṣiḥ
      ṣaṭ kālaḥ sāgaro gāṅgā sravantyo 'tha marudgaṇāḥ
  8 vālakhilyās tapaḥsiddhāḥ kṛṣṇadvaipāyanas tathā
      nāradaḥ parvataś caiva viśvāvasur hahāhuhūḥ
  9 tumbaruś citrasenaś ca devadūtaś ca viśrutaḥ
      devakanyā mahābhāgā divyāś cāpsarasāṃ gaṇāḥ
  10 urvaśī menakā rambhā miśrakeśī alambuṣā
     viśvācī ca ghṛtācī ca pañca cūḍā tilottamā
 11 ādityā vasavo rudrāḥ sāśvinaḥ pitaro 'pi ca
     dharmaḥ satyaṃ tapo dīkṣā vyavasāyaḥ pitāmahaḥ
 12 śarvaryo divasāś caiva mārīcaḥ kaśyapas tathā
     śukro bṛhaspatir bhaumo budho rāhuḥ śanaiścaraḥ
 13 nakṣatrāṇy ṛtavaś caiva māsāḥ saṃdhyāḥ sa vatsarāḥ
     vainateyāḥ samudrāś ca kadrujāḥ pannagās tathā
 14 śatadrūś ca vipāśā ca candra bhāgā sarasvatī
     sindhuś ca devikā caiva puṣkaraṃ tīrtham eva ca
 15 gaṅgā mahānadī caiva kapilā narmadā tathā
     kampunā ca viśalyā ca karatoyāmbuvāhinī
 16 sarayūr gaṇḍakī caiva lohityaś ca mahānadaḥ
     tāmrāruṇā vetravatī parṇāśā gautamī tathā
 17 godāvarī ca veṇṇā ca kṛṣṇa veṇā tathādrijā
     dṛṣadvatī ca kāverī vaṃkṣur mandākinī tathā
 18 prayāgaṃ ca prabhāsaṃ ca puṇyaṃ naimiṣam eva ca
     tac ca viśveśvara sthānaṃ yatra tad vimalaṃ saraḥ
 19 puṇyatīrthairś ca kalilaṃ kurukṣetraṃ prakīrtitam
     sindhūttamaṃ tapo dānaṃ jambū mārgam athāpi ca
 20 hiraṇvatī vitastā ca tathaivekṣumatī nadī
     veda smṛtir vaidasinī malavāsāś ca nady api
 21 bhūmibhāgās tathā puṇyā gaṅgā dvāram athāpi ca
     ṛṣikulyās tathā medhyā nadī citrapathā tathā
 22 kauśikī yamunā sītā tathā carmaṇvatī nadī
     nadī bhīma rathī caiva bāhudā ca mahānadī
     mahendra vāṇī tridivā nīlikā ca sarasvatī
 23 nandā cāparanandā ca tathā tīrthaṃ mahāhradam
     gayātha phalgu tīrthaṃ ca dharmāraṇyaṃ surair vṛtam
 24 tathā deva nadī puṇyā saraś ca brahmanirmitam
     puṇyaṃ trilokavikhyātaṃ sarvapāpaharaṃ śivam
 25 himavān parvataś caiva divyauṣadhisamanvitaḥ
     vindhyo dhātuvicitrāṅgas tīrthavān auṣadhānvitaḥ
 26 merur mahendro malayaḥ śvetaś ca rajatā citaḥ
     śṛṅgavān mandaro nīlo niṣadho darduras tathā
 27 citrakūṭo 'ñjanābhaś ca parvato gandhamādanaḥ
     puṇyaḥ somagiriś caiva tathaivānye mahīdharāḥ
     diśaś ca vidiśaś caiva kṣitiḥ sarve mahīruhāḥ
 28 viśve devā nabhaś caiva nakṣatrāṇi grahās tathā
     pāntu vaḥ satataṃ devāḥ kīrtitākīrtitā mayā
 29 kīrtayāno naro hy etān mucyate sarvakilbiṣaiḥ
     stuvaṃś ca pratinandaṃś ca mucyate sarvato bhayāt
     sarvasaṃkarapāpebhyo devatā stavanandakaḥ
 30 devatān antaraṃ viprāṃs tapaḥsiddhāṃs tapo 'dhikān
     kīrtitān kīrtayiṣyāmi sarvapāpapramocanān
 31 yavakrīto 'tha raibhyaś ca kakṣīvān auśijas tathā
     bhṛgvaṅgirās tathā kaṇvo medhātithir atha prabhuḥ
     barhī ca guṇasaṃpannaḥ prācīṃ diśam upāśritāḥ
 32 bhadrāṃ diśaṃ mahābhāgā ulmucuḥ pramucus tathā
     mumucuś ca mahābhāgaḥ svasty ātreyaś ca vīryavān
 33 mitrā varuṇayoḥ putras tathāgastyaḥ pratāpavān
     dṛḍhāyuś cordhvabāhuś ca viśrutāv ṛṣisattamau
 34 paścimāṃ diśam āśritya ya edhante nibodha tān
     uṣadguḥ saha sodaryaiḥ parivyādhaś ca vīryavān
 35 ṛṣir dīrghatamāś caiva gautamaḥ kaśyapas tathā
     ekataś ca dvitaś caiva tritaś caiva maharṣayaḥ
     atreḥ putraś ca dharmātmā tathā sārasvataḥ prabhuḥ
 36 uttarāṃ diśam āśritya ya edhante nibodha tān
     atrir vasiṣṭhaḥ śaktiś ca pārāśaryaś ca vīryavān
 37 viśvāmitro bharadvājo jamadagnis tathaiva ca
     ṛcīka pautro rāmaś ca ṛṣir auddālakis tathā
 38 śvetaketuḥ kohalaś ca vipulo devalas tathā
     deva śarmā ca dhaumyaś ca hastikāśyapa eva ca
 39 lomaśo nāciketaś ca lomaharṣaṇa eva ca
     ṛṣir ugraśravāś caiva bhārgavaś cyavanas tathā
 40 eṣa vai samavāyas te ṛṣideva samanvitaḥ
     ādyaḥ prakīrtito rājan sarvapāpapramocanaḥ
 41 nṛgo yayātir nahuṣo yaduḥ pūruś ca vīryavān
     dhundhumāro dilīpaś ca sagaraś ca pratāpavān
 42 kṛśāśvo yauvanāśvaś ca citrāśvaḥ satyavāṃs tathā
     duḥṣanto bharataś caiva cakravartī mahāyaśāḥ
 43 yavano janakaś caiva tathā dṛḍharatho nṛpaḥ
     raghur naravaraś caiva tathā daśaratho nṛpaḥ
 44 rāmo rākṣasahā vīraḥ śaśabindur bhagīrathaḥ
     hariścandro maruttaś ca jahnur jāhnavi sevitā
 45 mahodayo hy alarkaś ca ailaś caiva narādhipaḥ
     karaṃdhamo naraśreṣṭhaḥ kadhmoraś ca narādhipaḥ
 46 dakṣo 'mbarīṣaḥ kukuro ravataś ca mahāyaśāḥ
     mucukundaś ca rājarṣir mitra bhānuḥ priyaṃ karaḥ
 47 trasadasyus tathā rājā śveto rājarṣisattamaḥ
     mahābhiṣaś ca vikhyāto nimi rājas tathāṣṭakaḥ
 48 āyuḥ kṣupaś ca rājarṣiḥ kakṣeyuś ca narādhipaḥ
     śibir auśīnaraś caiva gayaś caiva narādhipaḥ
 49 pratardano divodāsaḥ saudāsaḥ kosaleśvaraḥ
     ailo nalaś ca rājarṣir manuś caiva prajāpatiḥ
 50 havidhraś ca pṛṣadhraś ca pratīpaḥ śaṃtanus tathā
     kakṣasenaś ca rājarṣir ye cānye nānukīrtitāḥ
 51 mā vighnaṃ mā ca me pāpaṃ mā ca me paripanthinaḥ
     dhruvo jayo me nityaṃ syāt paratra ca parā gatiḥ

Book 13 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 13
Chapter 152

  1 [व]
      तूष्णींभूते तदा भीष्मे पटे चित्रम इवार्पितम
      मुहूर्तम इव च धयात्वा वयासः सत्यवती सुतः
      नृपं शयानं गाङ्गेयम इदम आह वचस तदा
  2 राजन परकृतिम आपन्नः कुरुराजॊ युधिष्ठिरः
      सहितॊ भरातृभिः सर्वैः पार्थिवैश चानुयायिभिः
  3 उपास्ते तवां नरव्याघ्र सह कृष्णेन धीमता
      तम इमं पुरयानाय तवम अनुज्ञातुम अर्हसि
  4 एवम उक्तॊ भगवता वयासेन पृथिवीपतिः
      युधिष्ठिरं सहामात्यम अनुजज्ञे नदी सुतः
  5 उवाच चैनं मधुरं ततः शांतनवॊ नृपः
      परविशस्व पुरं राजन वयेतु ते मानसॊ जवरः
  6 यजस्व विविधैर यज्ञैर बह्व अन्नैः सवाप्तदक्षिणैः
      ययातिर इव राजेन्द्र शरद्दा दमपुरःसरः
  7 कषत्रधर्मरतः पार्थ पितॄन देवांश च तर्पय
      शरेयसा यॊक्ष्यसे चैव वयेतु ते मानसॊ जवरः
  8 रञ्जयस्व परजाः सर्वाः परकृतीः परिसान्त्वय
      सुहृदः फलसत्कारैर अभ्यर्चय यथार्हतः
  9 अनु तवां तात जीवन्तु मित्राणि सुहृदस तथा
      चैत्यस्थाने सथितं वृक्षं फलवन्तम इव दविजाः
  10 आगन्तव्यं च भवता समये मम पार्थिव
     विनिवृत्ते दिनकरे परवृत्ते चॊत्तरायणे
 11 तथेत्य उक्त्वा तु कौन्तेयः सॊ ऽभिवाद्य पितामहम
     परययौ सपरीवारॊ नगरं नागसाह्वयम
 12 धृतराष्ट्रं पुरस्कृत्य गान्धारीं च पतिव्रताम
     सह तैर ऋषिभिः सर्वैर भरातृभिः केशवेन च
 13 पौरजानपदैश चैव मन्त्रिवृद्धैश च पार्थिवः
     परविवेश कुरुश्रेष्ठ पुरं वारणसाह्वयम
   1 [v]
      tūṣṇīṃbhūte tadā bhīṣme paṭe citram ivārpitam
      muhūrtam iva ca dhyātvā vyāsaḥ satyavatī sutaḥ
      nṛpaṃ śayānaṃ gāṅgeyam idam āha vacas tadā
  2 rājan prakṛtim āpannaḥ kururājo yudhiṣṭhiraḥ
      sahito bhrātṛbhiḥ sarvaiḥ pārthivaiś cānuyāyibhiḥ
  3 upāste tvāṃ naravyāghra saha kṛṣṇena dhīmatā
      tam imaṃ purayānāya tvam anujñātum arhasi
  4 evam ukto bhagavatā vyāsena pṛthivīpatiḥ
      yudhiṣṭhiraṃ sahāmātyam anujajñe nadī sutaḥ
  5 uvāca cainaṃ madhuraṃ tataḥ śāṃtanavo nṛpaḥ
      praviśasva puraṃ rājan vyetu te mānaso jvaraḥ
  6 yajasva vividhair yajñair bahv annaiḥ svāptadakṣiṇaiḥ
      yayātir iva rājendra śraddā damapuraḥsaraḥ
  7 kṣatradharmarataḥ pārtha pitṝn devāṃś ca tarpaya
      śreyasā yokṣyase caiva vyetu te mānaso jvaraḥ
  8 rañjayasva prajāḥ sarvāḥ prakṛtīḥ parisāntvaya
      suhṛdaḥ phalasatkārair abhyarcaya yathārhataḥ
  9 anu tvāṃ tāta jīvantu mitrāṇi suhṛdas tathā
      caityasthāne sthitaṃ vṛkṣaṃ phalavantam iva dvijāḥ
  10 āgantavyaṃ ca bhavatā samaye mama pārthiva
     vinivṛtte dinakare pravṛtte cottarāyaṇe
 11 tathety uktvā tu kaunteyaḥ so 'bhivādya pitāmaham
     prayayau saparīvāro nagaraṃ nāgasāhvayam
 12 dhṛtarāṣṭraṃ puraskṛtya gāndhārīṃ ca pativratām
     saha tair ṛṣibhiḥ sarvair bhrātṛbhiḥ keśavena ca
 13 paurajānapadaiś caiva mantrivṛddhaiś ca pārthivaḥ
     praviveśa kuruśreṣṭha puraṃ vāraṇasāhvayam

Book 13 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 13
Chapter 153

  1 [व]
      ततः कुन्तीसुतॊ राजा पौरजानपदं जनम
      पूजयित्वा यथान्यायम अनुजज्ञे गृहान परति
  2 सान्त्वयाम आस नारीश च हतवीरा हतेश्वराः
      विपुलै रथदानैश च तदा पाण्डुसुतॊ नृपः
  3 सॊ ऽभिषिक्तॊ महाप्राज्ञः पराप्य राज्यं युधिष्ठिरः
      अवस्थाप्य नरश्रेष्ठः सर्वाः सवप्रकृतीस तदा
  4 दविजेभ्यॊ बलमुख्येभ्यॊ नैगमेभ्यश च सर्वशः
      परतिगृह्याशिषॊ मुख्यास तदा धर्मभृतां वरः
  5 उषित्वा शर्वरीः शरीमान पञ्चाशन नगरॊत्तमे
      समयं कौरवाग्र्यस्य सस्मार पुरुषर्षभः
  6 स निर्ययौ गजपुराद याजकैः परिवारितः
      दृष्ट्वा निवृत्तम आदित्यं परवृत्तं चॊत्तरायणम
  7 घृतं माल्यं च गन्धांश च कषौमाणि च युधिष्ठिरः
      चन्दनागरुमुख्यानि तथा कालागरूणि च
  8 परस्थाप्य पूर्वं कौन्तेयॊ भीष्म संसाधनाय वै
      माल्यानि च महार्हाणि रत्नानि विविधानि च
  9 धृतराष्ट्रं पुरस्कृत्य गान्धारीं च यशस्विनीम
      मातरं च पृथां धीमान भरातॄंश च पुरुषर्षभः
  10 जनार्दनेनानुगतॊ विदुरेण च धीमता
     युयुत्सुना च कौरव्यॊ युयुधानेन चाभिभॊ
 11 महता राजभॊग्येन परिबर्हेण संवृतः
     सतूयमानॊ महाराज भीष्मस्याग्नीन अनुव्रजन
 12 निश्चक्राम पुरात तस्माद यथा देवपतिस तथा
     आससाद कुरुक्षेत्रे ततः शांतनवं नृपम
 13 उपास्यमानं वयासेन पाराशर्येण धीमता
     नारदेन च राजर्षे देवलेनासितेन च
 14 हतशिष्टैर नृपैश चान्यैर नानादेशसमागतैः
     रक्षिभिश च महात्मानं रक्ष्यमाणं समन्ततः
 15 शयानं वीरशयने ददर्श नृपतिस ततः
     ततॊ रथाद अवारॊहद भरातृभिः सहधर्मराट
 16 अभिवाद्याथ कौन्तेयः पितामहम अरिंदमम
     दवैपायनादीन विप्रांश च तैश च परत्यभिनन्दितः
 17 ऋत्विग्भिर बरह्मकल्पैश च भरातृभिश च सहाच्युतः
     आसाद्य शरतल्पस्थम ऋषिभिः परिवारितम
 18 अब्रवीद भरतश्रेष्ठं धर्मराजॊ युधिष्ठिरः
     भरातृभिः सह कौरव्य शयानं निम्नगा सुतम
 19 युधिष्ठिरॊ ऽहं नृपते नमस ते जाह्नवीसुत
     शृणॊषि चेन महाबाहॊ बरूहि किं करवाणि ते
 20 पराप्तॊ ऽसमि समये राजन्न अग्नीन आदाय ते विभॊ
     आचार्या बराह्मणाश चैव ऋत्विजॊ भरातरश च मे
 21 पुत्रश च ते महातेजा धृतराष्ट्रॊ जनेश्वरः
     उपस्थितः सहामात्यॊ वासुदेवश च वीर्यवान
 22 हतशिष्टाश च राजानः सर्वे च कुरुजाङ्गलाः
     तान पश्य कुरुशार्दूल समुन्मीलय लॊचने
 23 यच चेह किं चित कर्तव्यं तत सर्वं परापितं मया
     यथॊक्तं भवता काले सर्वम एव च तत कृतम
 24 एवम उक्तस तु गाङ्गेयः कुन्तीपुत्रेण धीमता
     ददर्श भारतान सर्वान सथितान संपरिवार्य तम
 25 ततश चल वलिर भीष्मः परगृह्य विपुलं भुजम
     ओघमेघस्वनॊ वाग्मी काले वचनम अब्रवीत
 26 दिष्ट्या पराप्तॊ ऽसि कौन्तेय सहामात्यॊ युधिष्ठिर
     परिवृत्तॊ हि भगवान सहस्रांशुर दिवाकरः
 27 अष्ट पञ्चाशतं रात्र्यः शयानस्याद्य मे गताः
     शरेषु निशिताग्रेषु यथा वर्षशतं तथा
 28 माघॊ ऽयं समनुप्राप्तॊ मासः पुण्यॊ युधिष्ठिर
     तरिभागशेषः पक्षॊ ऽयं शुक्लॊ भवितुम अर्हति
 29 एवम उक्त्वा तु गाङ्गेयॊ धर्मपुत्रं युधिष्ठिरम
     धृतराष्ट्रम अथामन्त्र्य काले वचनम अब्रवीत
 30 राजन विदितधर्मॊ ऽसि सुनिर्णीतार्थ संशयः
     बहुश्रुता हि ते विप्रा बहवः पर्युपासिताः
 31 वेद शास्त्राणि सर्वाणि धर्मांश च मनुजेश्वर
     वेदांश च चतुरः साङ्गान निखिलेनावबुध्यसे
 32 न शॊचितव्यं कौरव्य भवितव्यं हि तत तथा
     शरुतं देव रहस्यं ते कृष्णद्वैपायनाद अपि
 33 यथा पाण्डॊः सुता राजंस तथैव तव धर्मतः
     तान पालय सथितॊ धर्मे गुरुशुश्रूषणे रतान
 34 धर्मराजॊ हि शुद्धात्मा निदेशे सथास्यते तव
     आनृशंस्य परं हय एनं जानामि गुरुवत्सलम
 35 तव पुत्रा दुरात्मानः करॊधलॊभ परायणाः
     ईर्ष्याभिभूता दुर्वृत्तास तान न शॊचितुम अर्हसि
 36 [व]
     एतावद उक्त्वा वचनं धृतराष्ट्रं मनीषिणम
     वासुदेवं महाबाहुम अभ्यभाषत कौरवः
 37 भगवन देवदेवेश सुरासुरनमस्कृत
     तरिविक्रम नमस ते ऽसतु शङ्खचक्रगदाधर
 38 अनुजानीहि मां कृष्ण वैकुण्ठ पुरुषॊत्तम
     रक्ष्याश च ते पाण्डवेया भवान हय एषां परायणम
 39 उक्तवान अस्मि दुर्बुद्धिं मन्दं दुर्यॊधनं पुरा
     यतः कृष्णस ततॊ धर्मॊ यतॊ धर्मस ततॊ जयः
 40 वासुदेवेन तीर्थेन पुत्र संशाम्य पाण्डवैः
     संधानस्य परः कालस तवेति च पुनः पुनः
 41 न च मे तद वचॊ मूढः कृतवान स सुमन्दधीः
     घातयित्वेह पृथिवीं ततः स निधनं गतः
 42 तवां च जानाम्य अहं वीर पुराणम ऋषिसत्तमम
     नरेण सहितं देवं बदर्यां सुचिरॊषितम
 43 तथा मे नारदः पराह वयासश च सुमहातपाः
     नरनारायणाव एतौ संभूतौ मनुजेष्व इति
 44 [वा]
     आनुजानामि भीष्म तवां वसून आप्नुहि पार्थिव
     न ते ऽसति वृजिनं किं चिन मया दृष्टं महाद्युते
 45 पितृभक्तॊ ऽसि राजर्षे मार्कण्डेय इवापरः
     तेन मृत्युस तव वशे सथितॊ भृत्य इवानतः
 46 [व]
     एवम उक्तस तु गाङ्गेयः पाण्डवान इदम अब्रवीत
     धृतराष्ट्र मुखांश चापि सर्वान ससुहृदस तथा
 47 पराणान उत्स्रष्टुम इच्छामि तन मानुज्ञातुम अर्हथ
     सत्ये परयतितव्यं वः सत्यं हि परमं बलम
 48 आनृशंस्य परैर भाव्यं सदैव नियतात्मभिः
     बरह्मण्यैर धर्मशीलैश च तपॊ नीत्यैश च भारत
 49 इत्य उक्त्वा सुहृदः सर्वान संपरिष्वज्य चैव ह
     पुनर एवाब्रवीद धीमान युधिष्ठिरम इदं वचः
 50 बराह्मणाश चैव ते नित्यं पराज्ञाश चैव विशेषतः
     आचार्या ऋत्विजश चैव पूजनीया नराधिप
   1 [v]
      tataḥ kuntīsuto rājā paurajānapadaṃ janam
      pūjayitvā yathānyāyam anujajñe gṛhān prati
  2 sāntvayām āsa nārīś ca hatavīrā hateśvarāḥ
      vipulai rathadānaiś ca tadā pāṇḍusuto nṛpaḥ
  3 so 'bhiṣikto mahāprājñaḥ prāpya rājyaṃ yudhiṣṭhiraḥ
      avasthāpya naraśreṣṭhaḥ sarvāḥ svaprakṛtīs tadā
  4 dvijebhyo balamukhyebhyo naigamebhyaś ca sarvaśaḥ
      pratigṛhyāśiṣo mukhyās tadā dharmabhṛtāṃ varaḥ
  5 uṣitvā śarvarīḥ śrīmān pañcāśan nagarottame
      samayaṃ kauravāgryasya sasmāra puruṣarṣabhaḥ
  6 sa niryayau gajapurād yājakaiḥ parivāritaḥ
      dṛṣṭvā nivṛttam ādityaṃ pravṛttaṃ cottarāyaṇam
  7 ghṛtaṃ mālyaṃ ca gandhāṃś ca kṣaumāṇi ca yudhiṣṭhiraḥ
      candanāgarumukhyāni tathā kālāgarūṇi ca
  8 prasthāpya pūrvaṃ kaunteyo bhīṣma saṃsādhanāya vai
      mālyāni ca mahārhāṇi ratnāni vividhāni ca
  9 dhṛtarāṣṭraṃ puraskṛtya gāndhārīṃ ca yaśasvinīm
      mātaraṃ ca pṛthāṃ dhīmān bhrātṝṃś ca puruṣarṣabhaḥ
  10 janārdanenānugato vidureṇa ca dhīmatā
     yuyutsunā ca kauravyo yuyudhānena cābhibho
 11 mahatā rājabhogyena paribarheṇa saṃvṛtaḥ
     stūyamāno mahārāja bhīṣmasyāgnīn anuvrajan
 12 niścakrāma purāt tasmād yathā devapatis tathā
     āsasāda kurukṣetre tataḥ śāṃtanavaṃ nṛpam
 13 upāsyamānaṃ vyāsena pārāśaryeṇa dhīmatā
     nāradena ca rājarṣe devalenāsitena ca
 14 hataśiṣṭair nṛpaiś cānyair nānādeśasamāgataiḥ
     rakṣibhiś ca mahātmānaṃ rakṣyamāṇaṃ samantataḥ
 15 śayānaṃ vīraśayane dadarśa nṛpatis tataḥ
     tato rathād avārohad bhrātṛbhiḥ sahadharmarāṭ
 16 abhivādyātha kaunteyaḥ pitāmaham ariṃdamam
     dvaipāyanādīn viprāṃś ca taiś ca pratyabhinanditaḥ
 17 ṛtvigbhir brahmakalpaiś ca bhrātṛbhiś ca sahācyutaḥ
     āsādya śaratalpastham ṛṣibhiḥ parivāritam
 18 abravīd bharataśreṣṭhaṃ dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ
     bhrātṛbhiḥ saha kauravya śayānaṃ nimnagā sutam
 19 yudhiṣṭhiro 'haṃ nṛpate namas te jāhnavīsuta
     śṛṇoṣi cen mahābāho brūhi kiṃ karavāṇi te
 20 prāpto 'smi samaye rājann agnīn ādāya te vibho
     ācāryā brāhmaṇāś caiva ṛtvijo bhrātaraś ca me
 21 putraś ca te mahātejā dhṛtarāṣṭro janeśvaraḥ
     upasthitaḥ sahāmātyo vāsudevaś ca vīryavān
 22 hataśiṣṭāś ca rājānaḥ sarve ca kurujāṅgalāḥ
     tān paśya kuruśārdūla samunmīlaya locane
 23 yac ceha kiṃ cit kartavyaṃ tat sarvaṃ prāpitaṃ mayā
     yathoktaṃ bhavatā kāle sarvam eva ca tat kṛtam
 24 evam uktas tu gāṅgeyaḥ kuntīputreṇa dhīmatā
     dadarśa bhāratān sarvān sthitān saṃparivārya tam
 25 tataś cala valir bhīṣmaḥ pragṛhya vipulaṃ bhujam
     oghameghasvano vāgmī kāle vacanam abravīt
 26 diṣṭyā prāpto 'si kaunteya sahāmātyo yudhiṣṭhira
     parivṛtto hi bhagavān sahasrāṃśur divākaraḥ
 27 aṣṭa pañcāśataṃ rātryaḥ śayānasyādya me gatāḥ
     śareṣu niśitāgreṣu yathā varṣaśataṃ tathā
 28 māgho 'yaṃ samanuprāpto māsaḥ puṇyo yudhiṣṭhira
     tribhāgaśeṣaḥ pakṣo 'yaṃ śuklo bhavitum arhati
 29 evam uktvā tu gāṅgeyo dharmaputraṃ yudhiṣṭhiram
     dhṛtarāṣṭram athāmantrya kāle vacanam abravīt
 30 rājan viditadharmo 'si sunirṇītārtha saṃśayaḥ
     bahuśrutā hi te viprā bahavaḥ paryupāsitāḥ
 31 veda śāstrāṇi sarvāṇi dharmāṃś ca manujeśvara
     vedāṃś ca caturaḥ sāṅgān nikhilenāvabudhyase
 32 na śocitavyaṃ kauravya bhavitavyaṃ hi tat tathā
     śrutaṃ deva rahasyaṃ te kṛṣṇadvaipāyanād api
 33 yathā pāṇḍoḥ sutā rājaṃs tathaiva tava dharmataḥ
     tān pālaya sthito dharme guruśuśrūṣaṇe ratān
 34 dharmarājo hi śuddhātmā nideśe sthāsyate tava
     ānṛśaṃsya paraṃ hy enaṃ jānāmi guruvatsalam
 35 tava putrā durātmānaḥ krodhalobha parāyaṇāḥ
     īrṣyābhibhūtā durvṛttās tān na śocitum arhasi
 36 [v]
     etāvad uktvā vacanaṃ dhṛtarāṣṭraṃ manīṣiṇam
     vāsudevaṃ mahābāhum abhyabhāṣata kauravaḥ
 37 bhagavan devadeveśa surāsuranamaskṛta
     trivikrama namas te 'stu śaṅkhacakragadādhara
 38 anujānīhi māṃ kṛṣṇa vaikuṇṭha puruṣottama
     rakṣyāś ca te pāṇḍaveyā bhavān hy eṣāṃ parāyaṇam
 39 uktavān asmi durbuddhiṃ mandaṃ duryodhanaṃ purā
     yataḥ kṛṣṇas tato dharmo yato dharmas tato jayaḥ
 40 vāsudevena tīrthena putra saṃśāmya pāṇḍavaiḥ
     saṃdhānasya paraḥ kālas taveti ca punaḥ punaḥ
 41 na ca me tad vaco mūḍhaḥ kṛtavān sa sumandadhīḥ
     ghātayitveha pṛthivīṃ tataḥ sa nidhanaṃ gataḥ
 42 tvāṃ ca jānāmy ahaṃ vīra purāṇam ṛṣisattamam
     nareṇa sahitaṃ devaṃ badaryāṃ suciroṣitam
 43 tathā me nāradaḥ prāha vyāsaś ca sumahātapāḥ
     naranārāyaṇāv etau saṃbhūtau manujeṣv iti
 44 [vā]
     ānujānāmi bhīṣma tvāṃ vasūn āpnuhi pārthiva
     na te 'sti vṛjinaṃ kiṃ cin mayā dṛṣṭaṃ mahādyute
 45 pitṛbhakto 'si rājarṣe mārkaṇḍeya ivāparaḥ
     tena mṛtyus tava vaśe sthito bhṛtya ivānataḥ
 46 [v]
     evam uktas tu gāṅgeyaḥ pāṇḍavān idam abravīt
     dhṛtarāṣṭra mukhāṃś cāpi sarvān sasuhṛdas tathā
 47 prāṇān utsraṣṭum icchāmi tan mānujñātum arhatha
     satye prayatitavyaṃ vaḥ satyaṃ hi paramaṃ balam
 48 ānṛśaṃsya parair bhāvyaṃ sadaiva niyatātmabhiḥ
     brahmaṇyair dharmaśīlaiś ca tapo nītyaiś ca bhārata
 49 ity uktvā suhṛdaḥ sarvān saṃpariṣvajya caiva ha
     punar evābravīd dhīmān yudhiṣṭhiram idaṃ vacaḥ
 50 brāhmaṇāś caiva te nityaṃ prājñāś caiva viśeṣataḥ
     ācāryā ṛtvijaś caiva pūjanīyā narādhipa

Book 13 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 13
Chapter 154

  1 [व]
      एवम उक्त्वा कुरून सर्वान भीष्मः शांतनवस तदा
      तूष्णीं बभूव कौरव्यः स मुहूर्तम अरिंदम
  2 धारयाम आस चात्मानं धारणासु यथाक्रमम
      तस्यॊर्ध्वम अगमन पराणाः संनिरुद्धा महात्मनः
  3 इदम आश्चर्यम आसीच च मध्ये तेषां महात्मनाम
      यद यन मुञ्चति गात्राणां स शंतनु सुतस तदा
      तत तद विशल्यं भवति यॊगयुक्तस्य तस्य वै
  4 कषणेन परेक्षतां तेषां विशल्यः सॊ ऽभवत तदा
      तं दृष्ट्वा विस्मिताः सर्वे वासुदेव पुरॊगमाः
      सह तैर मुनिभिः सर्वैस तदा वयासाधिभिर नृप
  5 संनिरुद्धस तु तेनात्मा सर्वेष्व आयतनेषु वै
      जगाम भित्त्वा मूर्धानं दिवम अभ्युत्पपात च
  6 महॊल्केन च भीष्मस्य मूर्ध देशाज जनाधिप
      निःसृत्याकाशम आविश्य कषणेनान्तर अधीयत
  7 एवं स नृपशार्दूल नृपः शांतनवस तदा
      समयुज्यत लॊकैः सवैर भरतानां कुलॊद्वहः
  8 ततस तव आदाय दारूणि गन्धांश च विविधान बहून
      चितां चक्रुर महात्मानः पाण्डवा विदुरस तथा
      युयुत्सुश चापि कौरव्यः परेक्षकास तव इतरे ऽभवन
  9 युधिष्ठिरस तु गाङ्गेयं विदुरश च महामतिः
      छादयाम आसतुर उभौ कषौमैर माल्यैश च कौरवम
  10 धारयाम आस तस्याथ युयुत्सुश छत्रम उत्तमम
     चामरव्यजने शुभ्रे भीमसेनार्जुनाव उभौ
     उष्णीषे पर्यगृह्णीतां माद्रीपुत्राव उभौ तदा
 11 सत्रियः कौरव नाथस्य भीष्मं कुरु कुलॊद्भवम
     तालवृन्तान्य उपादाय पर्यवीजन समन्ततः
 12 ततॊ ऽसय विधिवच चक्रुः पितृमेधं महात्मनः
     याजका जुहुवुश चाग्निं जगुः सामानि सामगाः
 13 ततश चन्दनकाष्ठैश च तथा कालेयकैर अपि
     कालागरुप्रभृतिभिर गन्धैश चॊच्चावचैस तथा
 14 समवच्छाद्य गाङ्गेयं परज्वाल्य च हुताशनम
     अपसव्यम अकुर्वन्त धृतराष्ट्र मुखा नृपाः
 15 संस्कृत्य च कुरुश्रेष्ठं गाङ्गेयं कुरुसत्तमाः
     जग्मुर भागीरथी तीरम ऋषिजुष्टं कुरूद्वहाः
 16 अनुगम्यमाना वयासेन नारदेनासितेन च
     कृष्णेन भरत सत्रीभिर ये च पौराः समागताः
 17 उदकं चक्रिरे चैव गाङ्गेयस्य महात्मनः
     विधिवत कषत्रिय शरेष्ठाः स च सर्वॊ जनस तदा
 18 ततॊ भागीरथी देवी तनयस्यॊदके कृते
     उत्थाय सलिलात तस्माद रुदती शॊकलालसा
 19 परिदेवयती तत्र कौरवान अभ्यभाषत
     निबॊधत यथावृत्तम उच्यमानं मयानघाः
 20 राजवृत्तेन संपन्नः परज्ञयाभिजनेन च
     सत्कर्ता कुरुवृद्धानां पितृभक्तॊ दृढव्रतः
 21 जामदग्न्येन रामेण पुरा यॊ न पराजितः
     दिव्यैर अस्त्रैर महावीर्यः स हतॊ ऽदय शिखण्डिना
 22 अश्मसारमयं नूनं हृदयं मम पार्थिवाः
     अपश्यन्त्याः परियं पुत्रं यत्र दीर्यति मे ऽदय वै
 23 समेतं पार्थिवं कषत्रं काशिपुर्यां सवयंवरे
     विजित्यैक रथेनाजौ कन्यास ता यॊ जहार ह
 24 यस्य नास्ति बले तुल्यः पृथिव्याम अपि कश चन
     हतं शिखण्डिना शरुत्वा यन न दीर्यति मे मनः
 25 जामदग्न्यः कुरुक्षेत्रे युधि येन महात्मना
     पीडितॊ नातियत्नेन निहतः स शिखण्डिना
 26 एवंविधं बहु तदा विलपन्तीं महानदीम
     आश्वासयाम आस तदा साम्ना दामॊदरॊ विभुः
 27 समाश्वसिहि भद्रे तवं मा शुचः शुभदर्शने
     गतः स परमां सिद्धिं तव पुत्रॊ न संशयः
 28 वसुर एष महातेजाः शापदॊषेण शॊभने
     मनुष्यताम अनुप्राप्तॊ नैनं शॊचितुम अर्हसि
 29 स एष कषत्रधर्मेण युध्यमानॊ रणाजिरे
     धनंजयेन निहतॊ नैष नुन्नः शिखण्डिना
 30 भीष्मं हि कुरुशार्दूलम उद्यतेषुं महारणे
     न शक्तः संयुगे हन्तुं साक्षाद अपि शतक्रतुः
 31 सवच्छन्देन सुतस तुभ्यं गतः सवर्गं शुभानने
     न शक्ताः सयुर निहन्तुं हि रणे तं सर्वदेवताः
 32 तस्मान मा तवं सरिच्छ्रेष्ठे शॊचस्व कुरुनन्दनम
     वसून एष गतॊ देवि पुत्रस ते विज्वरा भव
 33 इत्य उक्ता सा तु कृष्णेन वयासेन च सरिद वरा
     तयक्त्वा शॊकं महाराज सवं वार्य अवततार ह
 34 सत्कृत्य ते तां सरितं ततः कृष्ण मुखा नृपाः
     अनुज्ञातास तया सर्वे नयवर्तन्त जनाधिपाः
   1 [v]
      evam uktvā kurūn sarvān bhīṣmaḥ śāṃtanavas tadā
      tūṣṇīṃ babhūva kauravyaḥ sa muhūrtam ariṃdama
  2 dhārayām āsa cātmānaṃ dhāraṇāsu yathākramam
      tasyordhvam agaman prāṇāḥ saṃniruddhā mahātmanaḥ
  3 idam āścaryam āsīc ca madhye teṣāṃ mahātmanām
      yad yan muñcati gātrāṇāṃ sa śaṃtanu sutas tadā
      tat tad viśalyaṃ bhavati yogayuktasya tasya vai
  4 kṣaṇena prekṣatāṃ teṣāṃ viśalyaḥ so 'bhavat tadā
      taṃ dṛṣṭvā vismitāḥ sarve vāsudeva purogamāḥ
      saha tair munibhiḥ sarvais tadā vyāsādhibhir nṛpa
  5 saṃniruddhas tu tenātmā sarveṣv āyataneṣu vai
      jagāma bhittvā mūrdhānaṃ divam abhyutpapāta ca
  6 maholkena ca bhīṣmasya mūrdha deśāj janādhipa
      niḥsṛtyākāśam āviśya kṣaṇenāntar adhīyata
  7 evaṃ sa nṛpaśārdūla nṛpaḥ śāṃtanavas tadā
      samayujyata lokaiḥ svair bharatānāṃ kulodvahaḥ
  8 tatas tv ādāya dārūṇi gandhāṃś ca vividhān bahūn
      citāṃ cakrur mahātmānaḥ pāṇḍavā viduras tathā
      yuyutsuś cāpi kauravyaḥ prekṣakās tv itare 'bhavan
  9 yudhiṣṭhiras tu gāṅgeyaṃ viduraś ca mahāmatiḥ
      chādayām āsatur ubhau kṣaumair mālyaiś ca kauravam
  10 dhārayām āsa tasyātha yuyutsuś chatram uttamam
     cāmaravyajane śubhre bhīmasenārjunāv ubhau
     uṣṇīṣe paryagṛhṇītāṃ mādrīputrāv ubhau tadā
 11 striyaḥ kaurava nāthasya bhīṣmaṃ kuru kulodbhavam
     tālavṛntāny upādāya paryavījan samantataḥ
 12 tato 'sya vidhivac cakruḥ pitṛmedhaṃ mahātmanaḥ
     yājakā juhuvuś cāgniṃ jaguḥ sāmāni sāmagāḥ
 13 tataś candanakāṣṭhaiś ca tathā kāleyakair api
     kālāgaruprabhṛtibhir gandhaiś coccāvacais tathā
 14 samavacchādya gāṅgeyaṃ prajvālya ca hutāśanam
     apasavyam akurvanta dhṛtarāṣṭra mukhā nṛpāḥ
 15 saṃskṛtya ca kuruśreṣṭhaṃ gāṅgeyaṃ kurusattamāḥ
     jagmur bhāgīrathī tīram ṛṣijuṣṭaṃ kurūdvahāḥ
 16 anugamyamānā vyāsena nāradenāsitena ca
     kṛṣṇena bharata strībhir ye ca paurāḥ samāgatāḥ
 17 udakaṃ cakrire caiva gāṅgeyasya mahātmanaḥ
     vidhivat kṣatriya śreṣṭhāḥ sa ca sarvo janas tadā
 18 tato bhāgīrathī devī tanayasyodake kṛte
     utthāya salilāt tasmād rudatī śokalālasā
 19 paridevayatī tatra kauravān abhyabhāṣata
     nibodhata yathāvṛttam ucyamānaṃ mayānaghāḥ
 20 rājavṛttena saṃpannaḥ prajñayābhijanena ca
     satkartā kuruvṛddhānāṃ pitṛbhakto dṛḍhavrataḥ
 21 jāmadagnyena rāmeṇa purā yo na parājitaḥ
     divyair astrair mahāvīryaḥ sa hato 'dya śikhaṇḍinā
 22 aśmasāramayaṃ nūnaṃ hṛdayaṃ mama pārthivāḥ
     apaśyantyāḥ priyaṃ putraṃ yatra dīryati me 'dya vai
 23 sametaṃ pārthivaṃ kṣatraṃ kāśipuryāṃ svayaṃvare
     vijityaika rathenājau kanyās tā yo jahāra ha
 24 yasya nāsti bale tulyaḥ pṛthivyām api kaś cana
     hataṃ śikhaṇḍinā śrutvā yan na dīryati me manaḥ
 25 jāmadagnyaḥ kurukṣetre yudhi yena mahātmanā
     pīḍito nātiyatnena nihataḥ sa śikhaṇḍinā
 26 evaṃvidhaṃ bahu tadā vilapantīṃ mahānadīm
     āśvāsayām āsa tadā sāmnā dāmodaro vibhuḥ
 27 samāśvasihi bhadre tvaṃ mā śucaḥ śubhadarśane
     gataḥ sa paramāṃ siddhiṃ tava putro na saṃśayaḥ
 28 vasur eṣa mahātejāḥ śāpadoṣeṇa śobhane
     manuṣyatām anuprāpto nainaṃ śocitum arhasi
 29 sa eṣa kṣatradharmeṇa yudhyamāno raṇājire
     dhanaṃjayena nihato naiṣa nunnaḥ śikhaṇḍinā
 30 bhīṣmaṃ hi kuruśārdūlam udyateṣuṃ mahāraṇe
     na śaktaḥ saṃyuge hantuṃ sākṣād api śatakratuḥ
 31 svacchandena sutas tubhyaṃ gataḥ svargaṃ śubhānane
     na śaktāḥ syur nihantuṃ hi raṇe taṃ sarvadevatāḥ
 32 tasmān mā tvaṃ saricchreṣṭhe śocasva kurunandanam
     vasūn eṣa gato devi putras te vijvarā bhava
 33 ity uktā sā tu kṛṣṇena vyāsena ca sarid varā
     tyaktvā śokaṃ mahārāja svaṃ vāry avatatāra ha
 34 satkṛtya te tāṃ saritaṃ tataḥ kṛṣṇa mukhā nṛpāḥ
     anujñātās tayā sarve nyavartanta janādhipāḥ

Book 14 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 14

Chapter 1

  1 [व]
      कृतॊदकं तु राजानं धृतराष्ट्रं युधिष्ठिरः
      पुरस्कृत्य महाबाहुर उत्तताराकुलेन्द्रियः
  2 उत्तीर्य च महीपालॊ बाष्पव्याकुललॊचनः
      पपात तीरे गङ्गाया वयाधविद्ध इव दविपः
  3 तं सीदमानं जग्राह भीमः कृष्णेन चॊदितः
      मैवम इत्य अब्रवीच चैनं कृष्णः परबलार्दनः
  4 तम आर्तं पतितं भूमौ निश्वसन्तं पुनः पुनः
      ददृशुः पाण्डवा राजन धर्मात्मानं युधिष्ठिरम
  5 तं दृष्ट्वा दीनमनसं गतसत्त्वं जनेश्वरम
      भूयः शॊकसमाविष्टाः पाण्डवाः समुपाविशन
  6 राजा च धृतराष्ट्रस तम उपासीनॊ महाभुजः
      वाक्यम आह महाप्राज्ञॊ महाशॊकप्रपीडितम
  7 उत्तिष्ठ कुरुशार्दूल कुरु कार्यम अनन्तरम
      कषत्रधर्मेण कौरव्य जितेयम अवनिस तवया
  8 तां भुङ्क्ष्व भरातृभिः सार्धं सुहृद्भिश च जनेश्वर
      न शॊचितव्यं पश्यामि तवया धर्मभृतां वर
  9 शॊचितव्यं मया चैव गान्धार्या च विशां पते
      पुत्रैर विहीनॊ राज्येन सवप्नलब्धधनॊ यथा
  10 अश्रुत्वा हितकामस्य विदुरस्य महात्मनः
     वाक्यानि सुमहार्थानि परितप्यामि दुर्मतिः
 11 उक्तवान एष मां पूर्वं धर्मात्मा दिव्यदर्शनः
     दुर्यॊधनापराधेन कुलं ते विनशिष्यति
 12 सवस्ति चेद इच्छसे राजन कुलस्यात्मन एव च
     वध्यताम एष दुष्टात्मा मन्दॊ राजसुयॊधनः
 13 कर्णश च शकुनिश चैव मैनं पश्यतु कर्हि चित
     दयूतसंपातम अप्य एषाम अप्रमत्तॊ निवारय
 14 अभिषेचय राजानं धर्मात्मानं युधिष्ठिरम
     स पालयिष्यति वशीधर्मेण पृथिवीम इमाम
 15 अथ नेच्छसि राजानं कुन्तीपुत्रं युधिष्ठिरम
     मेढी भूतः सवयं राज्यं परतिगृह्णीष्व पार्थिव
 16 समं सर्वेषु भूतेषु वर्तमानं नराधिप
     अनुजीवन्तु सर्वे तवां जञातयॊ जञातिवर्धन
 17 एवं बरुवति कौन्तेय विदुरे दीर्घदर्शिनि
     दुर्यॊधनम अहं पापम अन्ववर्तं वृथा मतिः
 18 अश्रुत्वा हय अस्य वीरस्य वाक्यानि मधुराण्य अहम
     फलं पराप्य महद दुःखं निमग्नः शॊकसागरे
 19 वृद्धौ हि ते सवः पितरौ पश्यावां दुःखितौ नृप
     न शॊचितव्यं भवता पश्यामीह जनाधिप
   1 [v]
      kṛtodakaṃ tu rājānaṃ dhṛtarāṣṭraṃ yudhiṣṭhiraḥ
      puraskṛtya mahābāhur uttatārākulendriyaḥ
  2 uttīrya ca mahīpālo bāṣpavyākulalocanaḥ
      papāta tīre gaṅgāyā vyādhaviddha iva dvipaḥ
  3 taṃ sīdamānaṃ jagrāha bhīmaḥ kṛṣṇena coditaḥ
      maivam ity abravīc cainaṃ kṛṣṇaḥ parabalārdanaḥ
  4 tam ārtaṃ patitaṃ bhūmau niśvasantaṃ punaḥ punaḥ
      dadṛśuḥ pāṇḍavā rājan dharmātmānaṃ yudhiṣṭhiram
  5 taṃ dṛṣṭvā dīnamanasaṃ gatasattvaṃ janeśvaram
      bhūyaḥ śokasamāviṣṭāḥ pāṇḍavāḥ samupāviśan
  6 rājā ca dhṛtarāṣṭras tam upāsīno mahābhujaḥ
      vākyam āha mahāprājño mahāśokaprapīḍitam
  7 uttiṣṭha kuruśārdūla kuru kāryam anantaram
      kṣatradharmeṇa kauravya jiteyam avanis tvayā
  8 tāṃ bhuṅkṣva bhrātṛbhiḥ sārdhaṃ suhṛdbhiś ca janeśvara
      na śocitavyaṃ paśyāmi tvayā dharmabhṛtāṃ vara
  9 śocitavyaṃ mayā caiva gāndhāryā ca viśāṃ pate
      putrair vihīno rājyena svapnalabdhadhano yathā
  10 aśrutvā hitakāmasya vidurasya mahātmanaḥ
     vākyāni sumahārthāni paritapyāmi durmatiḥ
 11 uktavān eṣa māṃ pūrvaṃ dharmātmā divyadarśanaḥ
     duryodhanāparādhena kulaṃ te vinaśiṣyati
 12 svasti ced icchase rājan kulasyātmana eva ca
     vadhyatām eṣa duṣṭātmā mando rājasuyodhanaḥ
 13 karṇaś ca śakuniś caiva mainaṃ paśyatu karhi cit
     dyūtasaṃpātam apy eṣām apramatto nivāraya
 14 abhiṣecaya rājānaṃ dharmātmānaṃ yudhiṣṭhiram
     sa pālayiṣyati vaśīdharmeṇa pṛthivīm imām
 15 atha necchasi rājānaṃ kuntīputraṃ yudhiṣṭhiram
     meḍhī bhūtaḥ svayaṃ rājyaṃ pratigṛhṇīṣva pārthiva
 16 samaṃ sarveṣu bhūteṣu vartamānaṃ narādhipa
     anujīvantu sarve tvāṃ jñātayo jñātivardhana
 17 evaṃ bruvati kaunteya vidure dīrghadarśini
     duryodhanam ahaṃ pāpam anvavartaṃ vṛthā matiḥ
 18 aśrutvā hy asya vīrasya vākyāni madhurāṇy aham
     phalaṃ prāpya mahad duḥkhaṃ nimagnaḥ śokasāgare
 19 vṛddhau hi te svaḥ pitarau paśyāvāṃ duḥkhitau nṛpa
     na śocitavyaṃ bhavatā paśyāmīha janādhipa

Book 14 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 14
Chapter 2

  1 [व]
      एवम उक्तस तु राज्ञा स धृतराष्ट्रेण धीमता
      तूष्णीं बभूव मेधावी तम उवाचाथ केशवः
  2 अतीव मनसा शॊकः करियमाणॊ जनाधिप
      संतापयति वैतस्य पूर्वप्रेतान पितामहान
  3 यजस्व विविधैर यज्ञैर बहुभिः सवाप्तदक्षिणैः
      देवांस तर्पय सॊमेन सवधया च पितॄन अपि
  4 तवद्विधस्य महाबुद्धे नैतद अद्यॊपपद्यते
      विदितं वेदितव्यं ते कर्तव्यम अपि ते कृतम
  5 शरुताश च राजधर्मास ते भीष्माद भागीरथी सुतात
      कृष्णद्वैपायनाच चैव नारदाद विदुरात तथा
  6 नेमाम अर्हसि मूढानां वृत्तिं तवम अनुवर्तितुम
      पितृपैतामहीं वृत्तिम आस्थाय धुरम उद्वह
  7 युक्तं हि यशसा कषत्रं सवर्गं पराप्तुम असंशयम
      न हि कश चन शूराणां निहतॊ ऽतर पराङ्मुखः
  8 तयज शॊकं महाराज भवितव्यं हि तत तथा
      न शक्यास ते पुनर दरष्टुं तवया हय अस्मिन रणे हताः
  9 एतावद उक्त्वा गॊविन्दॊ धर्मराजं युधिष्ठिरम
      विरराम महातेजास तम उवाच युधिष्ठिरः
  10 गॊविन्द मयि या परीतिस तव सा विदिता मम
     सौहृदेन तथा परेम्णा सदा माम अनुकम्पसे
 11 परियं तु मे सयात सुमहत कृतं चक्रगदाधर
     शरीमन परीतेन मनसा सर्वं यावदनन्दन
 12 यदि माम अनुजानीयाद भवान गन्तुं तपॊवनम
     न हि शान्तिं परपश्यामि घातयित्वा पितामहम
     कर्णं च पुरुषव्याघ्रं संग्रामेष्व अपलायिनम
 13 कर्मणा येन मुच्येयम अस्मात करूराद अरिंदम
     कर्मणस तद विधत्स्वेह येन शुध्यति मे मनः
 14 तम एवं वादिनं वयासस ततः परॊवाच धर्मवित
     सान्त्वयन सुमहातेजाः शुभं वचनम अर्थवत
 15 अकृता ते मतिस तात पुनर बाल्येन मुह्यसे
     किम आकाशे वयं सर्वे परलपाम मुहुर मुहुः
 16 विदिताः कषत्रधर्मास ते येषां युद्धेन जीविका
     यथा परवृत्तॊ नृपतिर नाधिबन्धेन युज्यते
 17 मॊक्षधर्माश च निखिला याथातथ्येन ते शरुताः
     असकृच चैव संदेहाच छिन्नास ते कामजा मया
 18 अश्रद्दधानॊ दुर्मेधा लुप्तस्मृतिर असि धरुवम
     मैवं भव न ते युक्तम इदम अज्ञानम ईदृशम
 19 परायश्चित्तानि सर्वाणि विदितानि च ते ऽनघ
     युद्धधर्माश च ते सर्वे दानधर्माश च ते शरुताः
 20 स कथं सर्वधर्मज्ञः सर्वागम विशारदः
     परिमुह्यसि भूयस तवम अज्ञानाद इव भारत
   1 [v]
      evam uktas tu rājñā sa dhṛtarāṣṭreṇa dhīmatā
      tūṣṇīṃ babhūva medhāvī tam uvācātha keśavaḥ
  2 atīva manasā śokaḥ kriyamāṇo janādhipa
      saṃtāpayati vaitasya pūrvapretān pitāmahān
  3 yajasva vividhair yajñair bahubhiḥ svāptadakṣiṇaiḥ
      devāṃs tarpaya somena svadhayā ca pitṝn api
  4 tvadvidhasya mahābuddhe naitad adyopapadyate
      viditaṃ veditavyaṃ te kartavyam api te kṛtam
  5 śrutāś ca rājadharmās te bhīṣmād bhāgīrathī sutāt
      kṛṣṇadvaipāyanāc caiva nāradād vidurāt tathā
  6 nemām arhasi mūḍhānāṃ vṛttiṃ tvam anuvartitum
      pitṛpaitāmahīṃ vṛttim āsthāya dhuram udvaha
  7 yuktaṃ hi yaśasā kṣatraṃ svargaṃ prāptum asaṃśayam
      na hi kaś cana śūrāṇāṃ nihato 'tra parāṅmukhaḥ
  8 tyaja śokaṃ mahārāja bhavitavyaṃ hi tat tathā
      na śakyās te punar draṣṭuṃ tvayā hy asmin raṇe hatāḥ
  9 etāvad uktvā govindo dharmarājaṃ yudhiṣṭhiram
      virarāma mahātejās tam uvāca yudhiṣṭhiraḥ
  10 govinda mayi yā prītis tava sā viditā mama
     sauhṛdena tathā premṇā sadā mām anukampase
 11 priyaṃ tu me syāt sumahat kṛtaṃ cakragadādhara
     śrīman prītena manasā sarvaṃ yāvadanandana
 12 yadi mām anujānīyād bhavān gantuṃ tapovanam
     na hi śāntiṃ prapaśyāmi ghātayitvā pitāmaham
     karṇaṃ ca puruṣavyāghraṃ saṃgrāmeṣv apalāyinam
 13 karmaṇā yena mucyeyam asmāt krūrād ariṃdama
     karmaṇas tad vidhatsveha yena śudhyati me manaḥ
 14 tam evaṃ vādinaṃ vyāsas tataḥ provāca dharmavit
     sāntvayan sumahātejāḥ śubhaṃ vacanam arthavat
 15 akṛtā te matis tāta punar bālyena muhyase
     kim ākāśe vayaṃ sarve pralapāma muhur muhuḥ
 16 viditāḥ kṣatradharmās te yeṣāṃ yuddhena jīvikā
     yathā pravṛtto nṛpatir nādhibandhena yujyate
 17 mokṣadharmāś ca nikhilā yāthātathyena te śrutāḥ
     asakṛc caiva saṃdehāc chinnās te kāmajā mayā
 18 aśraddadhāno durmedhā luptasmṛtir asi dhruvam
     maivaṃ bhava na te yuktam idam ajñānam īdṛśam
 19 prāyaścittāni sarvāṇi viditāni ca te 'nagha
     yuddhadharmāś ca te sarve dānadharmāś ca te śrutāḥ
 20 sa kathaṃ sarvadharmajñaḥ sarvāgama viśāradaḥ
     parimuhyasi bhūyas tvam ajñānād iva bhārata

Book 14 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 14
Chapter 3

  1 [व]
      युधिष्ठिर तव परज्ञा न सम्यग इति मे मतिः
      न हि कश चित सवयं मर्त्यः सववशः कुरुते करियाः
  2 ईश्वरेण नियुक्तॊ ऽयं साध्व असाधु च मानवः
      करॊति पुरुषः कर्म तत्र का परिदेवना
  3 आत्मानं मन्यसे चाथ पापकर्माणम अन्ततः
      शृणु तत्र यथा पापम अपाकृष्येत भारत
  4 तपॊभिः करतुभिश चैव दानेन च युधिष्ठिर
      तरन्ति नित्यं पुरुषा ये सम पापानि कुर्वते
  5 यज्ञेन तपसा चैव दानेन च नराधिप
      पूयन्ते राजशार्दूल नरा दुष्कृतकर्मिणः
  6 असुराश च सुराश चैव पुण्यहेतॊर मखक्रियाम
      परयतन्ते महात्मानस तस्माद यज्ञाः परायणम
  7 यज्ञैर एव महात्मानॊ बभूवुर अधिकाः सुराः
      ततॊ देवाः करियावन्तॊ दानवान अभ्यधर्षयन
  8 राजसूयाश्वमेधौ च सर्वमेधं च भारत
      नरमेधं च नृपते तवम आहर युधिष्ठिर
  9 यजस्व वाजिमेधेन विधिवद दक्षिणावता
      बहु कामान्न वित्तेन रामॊ दाशरथिर यथा
  10 यथा च भरतॊ राजा दौःषन्तिः पृथिवीपतिः
     शाकुन्तलॊ महावीर्यस तव पूर्वपितामहः
 11 [य]
     असंशयं वाजिमेधः पावयेत पृथिवीम अपि
     अभिप्रायस तु मे कश चित तं तवं शरॊतुम इहार्हसि
 12 इमं जञातिबधं कृत्वा सुमहान्तं दविजॊत्तम
     दानम अल्पं न शक्यामि दातुं वित्तं च नास्ति मे
 13 न च बालान इमान दीनान उत्सहे वसु याचितुम
     तथैवार्द्र वरणान कृच्छ्रे वर्तमानान नृपात्मजान
 14 सवयं विनाश्य पृथिवीं यज्ञार्थे दविजसत्तम
     करम आहारयिष्यामि कथं शॊकपरायणान
 15 दुर्यॊधनापराधेन वसुधा वसुधाधिपाः
     परनष्टा यॊजयित्वास्मान अकीर्त्या मुनिसत्तम
 16 दुर्यॊधनेन पृथिवी कषयिता वित्तकारणात
     कॊशश चापि विशीर्णॊ ऽसौ धार्तराष्ट्रस्य दुर्मतेः
 17 पृथिवी दक्षिणा चात्र विधिः परथमकल्पिकः
     विद्वद्भिः परिदृष्टॊ ऽयं शिष्टॊ विधिविपर्ययः
 18 न च परतिनिधिं कर्तुं चिकीर्षामि तपॊधन
     अत्र मे भगवन सम्यक साचिव्यं कर्तुम अर्हसि
 19 [व]
     एवम उक्तस तु पार्थेन कृष्णद्वैपायनस तदा
     मुहूर्तम अनुसंचिन्त्य धर्मराजानम अब्रवीत
 20 विद्यते दरविणं पार्थ गिरौ हिमवति सथितम
     उत्सृष्टं बराह्मणैर यज्ञे मरुत्तस्य महीपतेः
     तद आनयस्व कौन्तेय पर्याप्तं तद भविष्यति
 21 [य]
     कथं यज्ञे मरुत्तस्य दरविणं तत समाचितम
     कस्मिंश च काले स नृपॊ बभूव वदतां वर
 22 [व]
     यदि शुश्रूषसे पार्थ शृणु कारंधमं नृपम
     यस्मिन काले महावीर्यः स राजासीन महाधनः
   1 [v]
      yudhiṣṭhira tava prajñā na samyag iti me matiḥ
      na hi kaś cit svayaṃ martyaḥ svavaśaḥ kurute kriyāḥ
  2 īśvareṇa niyukto 'yaṃ sādhv asādhu ca mānavaḥ
      karoti puruṣaḥ karma tatra kā paridevanā
  3 ātmānaṃ manyase cātha pāpakarmāṇam antataḥ
      śṛṇu tatra yathā pāpam apākṛṣyeta bhārata
  4 tapobhiḥ kratubhiś caiva dānena ca yudhiṣṭhira
      taranti nityaṃ puruṣā ye sma pāpāni kurvate
  5 yajñena tapasā caiva dānena ca narādhipa
      pūyante rājaśārdūla narā duṣkṛtakarmiṇaḥ
  6 asurāś ca surāś caiva puṇyahetor makhakriyām
      prayatante mahātmānas tasmād yajñāḥ parāyaṇam
  7 yajñair eva mahātmāno babhūvur adhikāḥ surāḥ
      tato devāḥ kriyāvanto dānavān abhyadharṣayan
  8 rājasūyāśvamedhau ca sarvamedhaṃ ca bhārata
      naramedhaṃ ca nṛpate tvam āhara yudhiṣṭhira
  9 yajasva vājimedhena vidhivad dakṣiṇāvatā
      bahu kāmānna vittena rāmo dāśarathir yathā
  10 yathā ca bharato rājā dauḥṣantiḥ pṛthivīpatiḥ
     śākuntalo mahāvīryas tava pūrvapitāmahaḥ
 11 [y]
     asaṃśayaṃ vājimedhaḥ pāvayet pṛthivīm api
     abhiprāyas tu me kaś cit taṃ tvaṃ śrotum ihārhasi
 12 imaṃ jñātibadhaṃ kṛtvā sumahāntaṃ dvijottama
     dānam alpaṃ na śakyāmi dātuṃ vittaṃ ca nāsti me
 13 na ca bālān imān dīnān utsahe vasu yācitum
     tathaivārdra vraṇān kṛcchre vartamānān nṛpātmajān
 14 svayaṃ vināśya pṛthivīṃ yajñārthe dvijasattama
     karam āhārayiṣyāmi kathaṃ śokaparāyaṇān
 15 duryodhanāparādhena vasudhā vasudhādhipāḥ
     pranaṣṭā yojayitvāsmān akīrtyā munisattama
 16 duryodhanena pṛthivī kṣayitā vittakāraṇāt
     kośaś cāpi viśīrṇo 'sau dhārtarāṣṭrasya durmateḥ
 17 pṛthivī dakṣiṇā cātra vidhiḥ prathamakalpikaḥ
     vidvadbhiḥ paridṛṣṭo 'yaṃ śiṣṭo vidhiviparyayaḥ
 18 na ca pratinidhiṃ kartuṃ cikīrṣāmi tapodhana
     atra me bhagavan samyak sācivyaṃ kartum arhasi
 19 [v]
     evam uktas tu pārthena kṛṣṇadvaipāyanas tadā
     muhūrtam anusaṃcintya dharmarājānam abravīt
 20 vidyate draviṇaṃ pārtha girau himavati sthitam
     utsṛṣṭaṃ brāhmaṇair yajñe maruttasya mahīpateḥ
     tad ānayasva kaunteya paryāptaṃ tad bhaviṣyati
 21 [y]
     kathaṃ yajñe maruttasya draviṇaṃ tat samācitam
     kasmiṃś ca kāle sa nṛpo babhūva vadatāṃ vara
 22 [v]
     yadi śuśrūṣase pārtha śṛṇu kāraṃdhamaṃ nṛpam
     yasmin kāle mahāvīryaḥ sa rājāsīn mahādhanaḥ

Book 14 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 14
Chapter 4

  1 [य]
      शुश्रूषे तस्य धर्मज्ञ राजर्षेः परिकीर्तनम
      दवैपायन मरुत्तस्य कथां परब्रूहि मे ऽनघ
  2 [व]
      आसीत कृतयुगे पूर्वं मनुर दण्डधरः परभुः
      तस्य पुत्रॊ महेष्वासः परजातिर इति विश्रुतः
  3 परजातेर अभवत पुत्रः कषुप इत्य अभिविश्रुतः
      कषुपस्य पुत्रस तव इक्ष्वाकुर महीपालॊ ऽभवत परभुः
  4 तस्य पुत्रशतं राजन्न आसीत परमधार्मिकम
      तांस्त तु सर्वान महीपालान इक्ष्वाकुर अकरॊत परभुः
  5 तेषां जयेष्ठस तु विंशॊ ऽभूत परतिमानं धनुष्मताम
      विंशस्य पुत्रः कल्याणॊ विविंशॊ नाम भारत
  6 विविंशस्य सुता राजन बभूवुर दश पञ्च च
      सर्वे धनुषि विक्रान्ता बरह्मण्याः सत्यवादिनः
  7 दानधर्मरताः सन्तः सततं परियवादिनः
      तेषां जयेष्ठः खनी नेत्रः स तान सर्वान अपीडयत
  8 सवनीनेत्रस तु विक्रान्तॊ जित्वा राज्यम अकण्टकम
      नाशक्नॊद रक्षितुं राज्यं नान्वरज्यन्त तं परजाः
  9 तम अपास्य च तद राष्ट्रं तस्य पुत्रं सुवर्चसम
      अभ्यषिञ्चत राजेन्द्र मुदितं चाभवत तदा
  10 स पितुर विक्रियां दृष्ट्वा राज्यान निरसनं तथा
     नियतॊ वर्तयाम आस परजाहितचिकीर्षया
 11 बरह्मण्यः सत्यवादी च शुचिः शम दमान्वितः
     परजास तं चान्वरज्यन्त धर्मनित्यं मनस्विनम
 12 तस्य धर्मप्रवृत्तस्य वयशीर्यत कॊशवाहनम
     तं कषीणकॊशं सामन्ताः समन्तात पर्यपीडयन
 13 स पीड्यमानॊ बहुभिः कषीणकॊशस तव अवाहनः
     आर्तिम आर्छत परां राजा सह भृत्यैः पुरेण च
 14 न चैनं परिहर्तुं ते ऽशक्नुवन परिसंक्षये
     सम्यग्वृत्तॊ हि राजा स धर्मनित्यॊ युधिष्ठिर
 15 यदा तु परमाम आर्तिं गतॊ ऽसौ स पुरॊ नृपः
     ततः परदध्मौ स करं परादुरासीत ततॊ बलम
 16 ततस तान अजयत सर्वान परातिसीमान नराधिपान
     एतस्मात कारणाद राजन विश्रुतः स करंधमः
 17 तस्य कारंधमः पुत्रस तरेतायुगमुखे ऽभवत
     इन्द्राद अनवरः शरीमान देवैर अपि सुदुर्जयः
 18 तस्य सर्वे महीपाला वर्तन्ते सम वशे तदा
     स हि सम्राड अभूत तेषां वृत्तेन च बलेन च
 19 अविक्षिन नाम धर्मात्मा शौर्येणेन्द्र समॊ ऽभवत
     यज्ञशीलः कर्म रतिर धृतिमान संयतेन्द्रियः
 20 तेजसादित्यसदृशः कषमया पृथिवीसमः
     बृहस्पतिसमॊ बुद्ध्या हिमवान इव सुस्थिरः
 21 कर्मणा मनसा वाचा दमेन परशमेन च
     मनांस्य आराधयाम आस परजानां स महीपतिः
 22 य ईजे हयमेधानां शतेन विधिवत परभुः
     याजयाम आस यं विद्वान सवयम एवाङ्गिराः परभुः
 23 तस्य पुत्रॊ ऽतिचक्राम पितरं गुणवत्तया
     मरुत्तॊ नाम धर्मज्ञश चक्रवर्ती महायशाः
 24 नागायुत समप्राणः साक्षाद विष्णुर इवापरः
     स यक्ष्यमाणॊ धर्मात्मा शातकुम्भमयान्य उत
     कारयाम आस शुभ्राणि भाजनानि सहस्रशः
 25 मेरुं पर्वतम आसाद्य हिमवत्पार्श्व उत्तरे
     काञ्चनः सुमहान पादस तत्र कर्म चकार सः
 26 ततः कुण्डानि पात्रीश च पिठराण्य आसनानि च
     चक्रुः सुवर्णकर्तारॊ येषां संख्या न विद्यते
 27 तस्यैव च समीपे स यज्ञवाटॊ बभूव ह
     ईजे तत्र स धर्मात्मा विधिवत पृथिवीपतिः
     मरुत्तः सहितैः सर्वैः परजा पालैर नराधिपः
   1 [y]
      śuśrūṣe tasya dharmajña rājarṣeḥ parikīrtanam
      dvaipāyana maruttasya kathāṃ prabrūhi me 'nagha
  2 [v]
      āsīt kṛtayuge pūrvaṃ manur daṇḍadharaḥ prabhuḥ
      tasya putro maheṣvāsaḥ prajātir iti viśrutaḥ
  3 prajāter abhavat putraḥ kṣupa ity abhiviśrutaḥ
      kṣupasya putras tv ikṣvākur mahīpālo 'bhavat prabhuḥ
  4 tasya putraśataṃ rājann āsīt paramadhārmikam
      tāṃst tu sarvān mahīpālān ikṣvākur akarot prabhuḥ
  5 teṣāṃ jyeṣṭhas tu viṃśo 'bhūt pratimānaṃ dhanuṣmatām
      viṃśasya putraḥ kalyāṇo viviṃśo nāma bhārata
  6 viviṃśasya sutā rājan babhūvur daśa pañca ca
      sarve dhanuṣi vikrāntā brahmaṇyāḥ satyavādinaḥ
  7 dānadharmaratāḥ santaḥ satataṃ priyavādinaḥ
      teṣāṃ jyeṣṭhaḥ khanī netraḥ sa tān sarvān apīḍayat
  8 svanīnetras tu vikrānto jitvā rājyam akaṇṭakam
      nāśaknod rakṣituṃ rājyaṃ nānvarajyanta taṃ prajāḥ
  9 tam apāsya ca tad rāṣṭraṃ tasya putraṃ suvarcasam
      abhyaṣiñcata rājendra muditaṃ cābhavat tadā
  10 sa pitur vikriyāṃ dṛṣṭvā rājyān nirasanaṃ tathā
     niyato vartayām āsa prajāhitacikīrṣayā
 11 brahmaṇyaḥ satyavādī ca śuciḥ śama damānvitaḥ
     prajās taṃ cānvarajyanta dharmanityaṃ manasvinam
 12 tasya dharmapravṛttasya vyaśīryat kośavāhanam
     taṃ kṣīṇakośaṃ sāmantāḥ samantāt paryapīḍayan
 13 sa pīḍyamāno bahubhiḥ kṣīṇakośas tv avāhanaḥ
     ārtim ārchat parāṃ rājā saha bhṛtyaiḥ pureṇa ca
 14 na cainaṃ parihartuṃ te 'śaknuvan parisaṃkṣaye
     samyagvṛtto hi rājā sa dharmanityo yudhiṣṭhira
 15 yadā tu paramām ārtiṃ gato 'sau sa puro nṛpaḥ
     tataḥ pradadhmau sa karaṃ prādurāsīt tato balam
 16 tatas tān ajayat sarvān prātisīmān narādhipān
     etasmāt kāraṇād rājan viśrutaḥ sa karaṃdhamaḥ
 17 tasya kāraṃdhamaḥ putras tretāyugamukhe 'bhavat
     indrād anavaraḥ śrīmān devair api sudurjayaḥ
 18 tasya sarve mahīpālā vartante sma vaśe tadā
     sa hi samrāḍ abhūt teṣāṃ vṛttena ca balena ca
 19 avikṣin nāma dharmātmā śauryeṇendra samo 'bhavat
     yajñaśīlaḥ karma ratir dhṛtimān saṃyatendriyaḥ
 20 tejasādityasadṛśaḥ kṣamayā pṛthivīsamaḥ
     bṛhaspatisamo buddhyā himavān iva susthiraḥ
 21 karmaṇā manasā vācā damena praśamena ca
     manāṃsy ārādhayām āsa prajānāṃ sa mahīpatiḥ
 22 ya īje hayamedhānāṃ śatena vidhivat prabhuḥ
     yājayām āsa yaṃ vidvān svayam evāṅgirāḥ prabhuḥ
 23 tasya putro 'ticakrāma pitaraṃ guṇavattayā
     marutto nāma dharmajñaś cakravartī mahāyaśāḥ
 24 nāgāyuta samaprāṇaḥ sākṣād viṣṇur ivāparaḥ
     sa yakṣyamāṇo dharmātmā śātakumbhamayāny uta
     kārayām āsa śubhrāṇi bhājanāni sahasraśaḥ
 25 meruṃ parvatam āsādya himavatpārśva uttare
     kāñcanaḥ sumahān pādas tatra karma cakāra saḥ
 26 tataḥ kuṇḍāni pātrīś ca piṭharāṇy āsanāni ca
     cakruḥ suvarṇakartāro yeṣāṃ saṃkhyā na vidyate
 27 tasyaiva ca samīpe sa yajñavāṭo babhūva ha
     īje tatra sa dharmātmā vidhivat pṛthivīpatiḥ
     maruttaḥ sahitaiḥ sarvaiḥ prajā pālair narādhipaḥ

Book 14 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 14
Chapter 5

  1 [य]
      कथंवीर्यः समभवत स राजा वदतां वरः
      कथं च जातरूपेण समयुज्यत स दविज
  2 कव च तत सांप्रतं दरव्यं भगवन्न अवतिष्ठते
      कथं च शक्यम अस्माभिस तद अवाप्तुं तपॊधन
  3 [व]
      असुराश चैव देवाश च दक्षस्यासन परजापतेः
      अपत्यं बहुलं तात ते ऽसपर्धन्त परस्परम
  4 तथैवाङ्गिरसः पुत्रौ वरततुल्यौ बभूवतुः
      बृहस्पतिर बृहत तेजाः संवर्तश च तपॊधनः
  5 ताव अपि सपर्धिनौ राजन पृथग आस्तां परस्परम
      बृहस्पतिश च संवर्तं बाधते सम पुनः पुनः
  6 स बाध्यमानः सततं भरात्रा जयेष्ठेन भारत
      अर्थान उत्सृज्य दिग्वासा वनवासम अरॊचयत
  7 वासवॊ ऽपय असुरान सर्वान निर्जित्य च निहत्य च
      इन्द्रत्वं पराप्य लॊकेषु ततॊ वव्रे पुरॊहितम
      पुत्रम अङ्गिरसॊ जयेष्ठं विप्र शरेष्ठं बृहस्पतिम
  8 याज्यस तव अङ्गिरसः पूर्वम आसीद राजा करंधमः
      वीर्येणाप्रतिमॊ लॊके वृत्तेन च बलेन च
      शतक्रतुर इवौजस्वी धर्मात्मा संशितव्रतः
  9 वाहनं यस्य यॊधाश च दरव्याणि विविधानि च
      धयानाद एवाभवद राजन मुखवातेन सर्वशः
  10 स गुणैः पार्थिवान सर्वान वशे चक्रे नराधिपः
     संजीव्य कालमिष्टं च स शरीरॊ दिवं गतः
 11 बभूव तस्य पुत्रस तु ययातिर इव धर्मवित
     अविक्षिन नाम शत्रुक्षित स वशे कृतवान महीम
     विक्रमेण गुणैश चैव पितेवासीत स पार्थिवः
 12 तस्य वासवतुल्यॊ ऽभून मरुत्तॊ नाम वीर्यवान
     पुत्रस तम अनुरक्ताभूत पृथिवी सागराम्बरा
 13 सपर्धते सततं स सम देवराजेन पार्थिवः
     वासवॊ ऽपि मरुत्तेन सपर्धते पाण्डुनन्दन
 14 शुचिः स गुणवान आसीन मरुत्तः पृथिवीपतिः
     यतमानॊ ऽपि यं शक्रॊ न विशेषयति सम ह
 15 सॊ ऽशक्नुवन विशेषाय समाहूय बृहस्पतिम
     उवाचेदं वचॊ देवैः सहितॊ हरिवाहनः
 16 बृहस्पते मरुत्तस्य मा सम कार्षीः कथं चन
     दैवं कर्माथ वा पित्र्यं कर्तासि मम चेत परियम
 17 अहं हि तरिषु लॊकेषु सुराणां च बृहस्पते
     इन्द्रत्वं पराप्तवान एकॊ मरुत्तस तु महीपतिः
 18 कथं हय अमर्त्यं बरह्मस तवं याजयित्वा सुराधिपम
     याजयेर्मृत्यु संयुक्तं मरुत्तम अविशङ्कया
 19 मां वा वृणीष्व भद्रं ते मरुत्तं वा महीपतिम
     परिज्यज्य मरुत्तं वा यथाजॊषं भजस्व माम
 20 एवम उक्तः स कौरव्य देवराज्ञा बृहस्पतिः
     मुहूर्तम इव संचिन्त्य देवराजानम अब्रवीत
 21 तवं भूतानाम अधिपतिस तवयि लॊकाः परतिष्ठिताः
     नमुचेर विश्वरूपस्य निहन्ता तवं बलस्य च
 22 तवम आजहर्थ देवानाम एकॊ वीरश्रियं पराम
     तवं बिभर्षि भुवं दयां च सदैव बलसूदन
 23 पौरॊहित्यं कथं कृत्वा तव देवगणेश्वर
     याजयेयम अहं मर्त्यं मरुत्तं पाकशासन
 24 समाश्वसिहि देवेश नाहं मर्त्याय कर्हि चित
     गरहीष्यामि सरुवं यज्ञे शृणु चेदं वचॊ मम
 25 हिरण्यरेतसॊ ऽमभः सयात परिवर्तेत मेदिनी
     भासं च न रविः कुर्यान मत्सत्यं विचलेद यदि
 26 बृहस्पतिवचः शरुत्वा शक्रॊ विगतमत्सरः
     परशस्यैनं विवेशाथ सवम एव भवनं तदा
   1 [y]
      kathaṃvīryaḥ samabhavat sa rājā vadatāṃ varaḥ
      kathaṃ ca jātarūpeṇa samayujyata sa dvija
  2 kva ca tat sāṃprataṃ dravyaṃ bhagavann avatiṣṭhate
      kathaṃ ca śakyam asmābhis tad avāptuṃ tapodhana
  3 [v]
      asurāś caiva devāś ca dakṣasyāsan prajāpateḥ
      apatyaṃ bahulaṃ tāta te 'spardhanta parasparam
  4 tathaivāṅgirasaḥ putrau vratatulyau babhūvatuḥ
      bṛhaspatir bṛhat tejāḥ saṃvartaś ca tapodhanaḥ
  5 tāv api spardhinau rājan pṛthag āstāṃ parasparam
      bṛhaspatiś ca saṃvartaṃ bādhate sma punaḥ punaḥ
  6 sa bādhyamānaḥ satataṃ bhrātrā jyeṣṭhena bhārata
      arthān utsṛjya digvāsā vanavāsam arocayat
  7 vāsavo 'py asurān sarvān nirjitya ca nihatya ca
      indratvaṃ prāpya lokeṣu tato vavre purohitam
      putram aṅgiraso jyeṣṭhaṃ vipra śreṣṭhaṃ bṛhaspatim
  8 yājyas tv aṅgirasaḥ pūrvam āsīd rājā karaṃdhamaḥ
      vīryeṇāpratimo loke vṛttena ca balena ca
      śatakratur ivaujasvī dharmātmā saṃśitavrataḥ
  9 vāhanaṃ yasya yodhāś ca dravyāṇi vividhāni ca
      dhyānād evābhavad rājan mukhavātena sarvaśaḥ
  10 sa guṇaiḥ pārthivān sarvān vaśe cakre narādhipaḥ
     saṃjīvya kālamiṣṭaṃ ca sa śarīro divaṃ gataḥ
 11 babhūva tasya putras tu yayātir iva dharmavit
     avikṣin nāma śatrukṣit sa vaśe kṛtavān mahīm
     vikrameṇa guṇaiś caiva pitevāsīt sa pārthivaḥ
 12 tasya vāsavatulyo 'bhūn marutto nāma vīryavān
     putras tam anuraktābhūt pṛthivī sāgarāmbarā
 13 spardhate satataṃ sa sma devarājena pārthivaḥ
     vāsavo 'pi maruttena spardhate pāṇḍunandana
 14 śuciḥ sa guṇavān āsīn maruttaḥ pṛthivīpatiḥ
     yatamāno 'pi yaṃ śakro na viśeṣayati sma ha
 15 so 'śaknuvan viśeṣāya samāhūya bṛhaspatim
     uvācedaṃ vaco devaiḥ sahito harivāhanaḥ
 16 bṛhaspate maruttasya mā sma kārṣīḥ kathaṃ cana
     daivaṃ karmātha vā pitryaṃ kartāsi mama cet priyam
 17 ahaṃ hi triṣu lokeṣu surāṇāṃ ca bṛhaspate
     indratvaṃ prāptavān eko maruttas tu mahīpatiḥ
 18 kathaṃ hy amartyaṃ brahmas tvaṃ yājayitvā surādhipam
     yājayermṛtyu saṃyuktaṃ maruttam aviśaṅkayā
 19 māṃ vā vṛṇīṣva bhadraṃ te maruttaṃ vā mahīpatim
     parijyajya maruttaṃ vā yathājoṣaṃ bhajasva mām
 20 evam uktaḥ sa kauravya devarājñā bṛhaspatiḥ
     muhūrtam iva saṃcintya devarājānam abravīt
 21 tvaṃ bhūtānām adhipatis tvayi lokāḥ pratiṣṭhitāḥ
     namucer viśvarūpasya nihantā tvaṃ balasya ca
 22 tvam ājahartha devānām eko vīraśriyaṃ parām
     tvaṃ bibharṣi bhuvaṃ dyāṃ ca sadaiva balasūdana
 23 paurohityaṃ kathaṃ kṛtvā tava devagaṇeśvara
     yājayeyam ahaṃ martyaṃ maruttaṃ pākaśāsana
 24 samāśvasihi deveśa nāhaṃ martyāya karhi cit
     grahīṣyāmi sruvaṃ yajñe śṛṇu cedaṃ vaco mama
 25 hiraṇyaretaso 'mbhaḥ syāt parivarteta medinī
     bhāsaṃ ca na raviḥ kuryān matsatyaṃ vicaled yadi
 26 bṛhaspativacaḥ śrutvā śakro vigatamatsaraḥ
     praśasyainaṃ viveśātha svam eva bhavanaṃ tadā

Book 14 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 14
Chapter 6

  1 [व]
      अत्राप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम
      बृहस्पतेश च संवादं मरुत्तस्य च भारत
  2 देवराजस्य समयं कृतम आङ्गिरसेन ह
      शरुत्वा मरुत्तॊ नृपतिर मन्युम आहारयत तदा
  3 संकल्प्य मनसा यज्ञं करंधम सुतात्मजः
      बृहस्पतिम उपागम्य वाग्मी वचनम अब्रवीत
  4 भगवन यन मया पूर्वम अभिगम्य तपॊधन
      कृतॊ ऽभिसंधिर यज्ञाय भवतॊ वचनाद गुरॊ
  5 तम अहं यष्टुम इच्छामि संभाराः संभृताश च मे
      याज्यॊ ऽसमि भवतः साधॊ तत पराप्नुहि विधत्स्व च
  6 [ब]
      न कामये याजयितुं तवाम अहं पृथिवीपते
      वृतॊ ऽसमि देवराजेन परतिज्ञातं च तस्य मे
  7 [म]
      पित्र्यम अस्मि तव कषेत्रं बहु मन्ये च ते भृशम
      न चास्म्य अयाज्यतां पराप्तॊ भजमानं भजस्व माम
  8 [ब]
      अमर्त्यं याजयित्वाहं याजयिष्ये न मानुषम
      मरुत्त गच्छ वा मा वा निवृत्तॊ ऽसम्य अद्य याजनात
  9 न तवां याजयितास्म्य अद्य वृणु तवं यम इहेच्छसि
      उपाध्यायं महाबाहॊ यस ते यज्ञं करिष्यति
  10 [व]
     एवम उक्तस तु नृपतिर मरुत्तॊ वरीडितॊ ऽभवत
     परत्यागच्छच च संविग्नॊ ददर्श पथि नारदम
 11 देवर्षिणा समागम्य नारदेन स पार्थिवः
     विधिवत पराञ्जलिस तस्थाव अथैनं नारदॊ ऽबरवीत
 12 राजर्षे नातिहृष्टॊ ऽसि कच चित कषेमं तवानघ
     कव गतॊ ऽसि कुतॊ वेदम अप्रीति सथानम आगतम
 13 शरॊतव्यं चेन मया राजन बरूहि मे पार्थिवर्षभ
     वयपनेष्यामि ते मन्युं सर्वयत्नैर नराधिप
 14 एवम उक्तॊ मरुत्तस तु नारदेन महर्षिणा
     विप्रलम्भम उपाध्यायात सर्वम एव नयवेदयत
 15 गतॊ ऽसम्य अङ्गिरसः पुत्रं देवाचार्यं बृहस्पतिम
     यज्ञार्थम ऋत्विजं दरष्टुं स च मां नाभ्यनन्दत
 16 परत्याख्यातश च तेनाहं जीवितुं नाद्य कामये
     परित्यक्तश च गुरुणा दूषितश चास्मि नारद
 17 एवम उक्तस तु राज्ञा स नारदः परत्युवाच ह
     आविक्षितं महाराज वाचा संजीवयन्न इव
 18 राजन्न अङ्गिरसः पुत्रः संवर्तॊ नाम धार्मिकः
     चङ्क्रमीति दिशः सर्वा दिग वासा मॊहयन परजाः
 19 तं गच्छ यदि याज्यं तवां न वाञ्छति बृहस्पतिः
     परसन्नस तवां महाराज संवर्तॊ याजयिष्यति
 20 [म]
     संजीवितॊ ऽहं भवता वाक्येनानेन नारद
     पश्येयं कव नु संवर्तं शंस मे वदतां वर
 21 कथं च तस्मै वर्तेयं कथं मां न परित्यजेत
     परत्याख्यातश च तेनापि नाहं जीवितुम उत्सहे
 22 [न]
     उन्मत्तवेषं बिभ्रत स चङ्क्रमीति यथासुखम
     वाराणसीं तु नगरीम अभीक्ष्णम उपसेवते
 23 तस्या दवारं समासाद्य नयसेथाः कुणपं कव चित
     तं दृष्ट्वा यॊ निवर्तेत स संवर्तॊ महीपते
 24 तं पृष्ठतॊ ऽनुगच्छेथा यत्र गच्छेत स वीर्यवान
     तम एकान्ते समासाद्य पराञ्जलिः शरणं वरजेः
 25 पृच्छेत तवां यदि केनाहं तवाख्यात इति सम ह
     बरूयास तवं नारदेनेति संतप्त इव शत्रुहन
 26 स चेत तवाम अनुयुञ्जीत ममाभिगमनेप्सया
     शंसेथा वह्निम आरूढं माम अपि तवम अशङ्कया
 27 [व]
     स तथेति परतिश्रुत्य पूजयित्वा च नारदम
     अभ्यनुज्ञाय राजर्षिर ययौ वाराणसीं पुरीम
 28 तत्र गत्वा यथॊक्तं स पुर्या दवारे महायशाः
     कुणपं सथापयाम आस नारदस्य वचः समरन
 29 यौगपद्येन विप्रश च स पुरी दवारम आविशत
     ततः स कुणपं दृष्ट्वा सहसा स नयवर्तत
 30 स तं निवृत्तम आलक्ष्य पराञ्जलिः पृष्ठतॊ ऽनवगात
     आविक्षितॊ महीपालः संवर्तम उपशिक्षितुम
 31 स एनं विजने दृष्ट्वा पांसुभिः कर्दमेन च
     शलेष्मणा चापि राजानं षठीवनैश च समाकिरत
 32 स तथा बाध्यमानॊ ऽपि संवर्तेन महीपतिः
     अन्वगाद एव तम ऋषिं पराञ्जलिः संप्रसादयन
 33 ततॊ निवृत्य संवर्तः परिश्रान्त उपाविशत
     शीतलच छायम आसाद्य नयग्रॊधं बहुशाखिनम
   1 [v]
      atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam
      bṛhaspateś ca saṃvādaṃ maruttasya ca bhārata
  2 devarājasya samayaṃ kṛtam āṅgirasena ha
      śrutvā marutto nṛpatir manyum āhārayat tadā
  3 saṃkalpya manasā yajñaṃ karaṃdhama sutātmajaḥ
      bṛhaspatim upāgamya vāgmī vacanam abravīt
  4 bhagavan yan mayā pūrvam abhigamya tapodhana
      kṛto 'bhisaṃdhir yajñāya bhavato vacanād guro
  5 tam ahaṃ yaṣṭum icchāmi saṃbhārāḥ saṃbhṛtāś ca me
      yājyo 'smi bhavataḥ sādho tat prāpnuhi vidhatsva ca
  6 [b]
      na kāmaye yājayituṃ tvām ahaṃ pṛthivīpate
      vṛto 'smi devarājena pratijñātaṃ ca tasya me
  7 [m]
      pitryam asmi tava kṣetraṃ bahu manye ca te bhṛśam
      na cāsmy ayājyatāṃ prāpto bhajamānaṃ bhajasva mām
  8 [b]
      amartyaṃ yājayitvāhaṃ yājayiṣye na mānuṣam
      marutta gaccha vā mā vā nivṛtto 'smy adya yājanāt
  9 na tvāṃ yājayitāsmy adya vṛṇu tvaṃ yam ihecchasi
      upādhyāyaṃ mahābāho yas te yajñaṃ kariṣyati
  10 [v]
     evam uktas tu nṛpatir marutto vrīḍito 'bhavat
     pratyāgacchac ca saṃvigno dadarśa pathi nāradam
 11 devarṣiṇā samāgamya nāradena sa pārthivaḥ
     vidhivat prāñjalis tasthāv athainaṃ nārado 'bravīt
 12 rājarṣe nātihṛṣṭo 'si kac cit kṣemaṃ tavānagha
     kva gato 'si kuto vedam aprīti sthānam āgatam
 13 śrotavyaṃ cen mayā rājan brūhi me pārthivarṣabha
     vyapaneṣyāmi te manyuṃ sarvayatnair narādhipa
 14 evam ukto maruttas tu nāradena maharṣiṇā
     vipralambham upādhyāyāt sarvam eva nyavedayat
 15 gato 'smy aṅgirasaḥ putraṃ devācāryaṃ bṛhaspatim
     yajñārtham ṛtvijaṃ draṣṭuṃ sa ca māṃ nābhyanandata
 16 pratyākhyātaś ca tenāhaṃ jīvituṃ nādya kāmaye
     parityaktaś ca guruṇā dūṣitaś cāsmi nārada
 17 evam uktas tu rājñā sa nāradaḥ pratyuvāca ha
     āvikṣitaṃ mahārāja vācā saṃjīvayann iva
 18 rājann aṅgirasaḥ putraḥ saṃvarto nāma dhārmikaḥ
     caṅkramīti diśaḥ sarvā dig vāsā mohayan prajāḥ
 19 taṃ gaccha yadi yājyaṃ tvāṃ na vāñchati bṛhaspatiḥ
     prasannas tvāṃ mahārāja saṃvarto yājayiṣyati
 20 [m]
     saṃjīvito 'haṃ bhavatā vākyenānena nārada
     paśyeyaṃ kva nu saṃvartaṃ śaṃsa me vadatāṃ vara
 21 kathaṃ ca tasmai varteyaṃ kathaṃ māṃ na parityajet
     pratyākhyātaś ca tenāpi nāhaṃ jīvitum utsahe
 22 [n]
     unmattaveṣaṃ bibhrat sa caṅkramīti yathāsukham
     vārāṇasīṃ tu nagarīm abhīkṣṇam upasevate
 23 tasyā dvāraṃ samāsādya nyasethāḥ kuṇapaṃ kva cit
     taṃ dṛṣṭvā yo nivarteta sa saṃvarto mahīpate
 24 taṃ pṛṣṭhato 'nugacchethā yatra gacchet sa vīryavān
     tam ekānte samāsādya prāñjaliḥ śaraṇaṃ vrajeḥ
 25 pṛcchet tvāṃ yadi kenāhaṃ tavākhyāta iti sma ha
     brūyās tvaṃ nāradeneti saṃtapta iva śatruhan
 26 sa cet tvām anuyuñjīta mamābhigamanepsayā
     śaṃsethā vahnim ārūḍhaṃ mām api tvam aśaṅkayā
 27 [v]
     sa tatheti pratiśrutya pūjayitvā ca nāradam
     abhyanujñāya rājarṣir yayau vārāṇasīṃ purīm
 28 tatra gatvā yathoktaṃ sa puryā dvāre mahāyaśāḥ
     kuṇapaṃ sthāpayām āsa nāradasya vacaḥ smaran
 29 yaugapadyena vipraś ca sa purī dvāram āviśat
     tataḥ sa kuṇapaṃ dṛṣṭvā sahasā sa nyavartata
 30 sa taṃ nivṛttam ālakṣya prāñjaliḥ pṛṣṭhato 'nvagāt
     āvikṣito mahīpālaḥ saṃvartam upaśikṣitum
 31 sa enaṃ vijane dṛṣṭvā pāṃsubhiḥ kardamena ca
     śleṣmaṇā cāpi rājānaṃ ṣṭhīvanaiś ca samākirat
 32 sa tathā bādhyamāno 'pi saṃvartena mahīpatiḥ
     anvagād eva tam ṛṣiṃ prāñjaliḥ saṃprasādayan
 33 tato nivṛtya saṃvartaḥ pariśrānta upāviśat
     śītalac chāyam āsādya nyagrodhaṃ bahuśākhinam

Book 14 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 14
Chapter 7

  1 [स]
      कथम अस्मि तवया जञातः केन वा कथितॊ ऽसमि ते
      एतद आचक्ष्व मे तत्त्वम इच्छसे चेत परियं मम
  2 सत्यं ते बरुवतः सर्वे संपत्स्यन्ते मनॊरथाः
      मिथ्या तु बरुवतॊ मूर्धा सप्तधा ते फलिष्यति
  3 [म]
      नारदेन भवान मह्यम आख्यातॊ हय अटता पथि
      गुरुपुत्रॊ ममेति तवं ततॊ मे परीतिर उत्तमा
  4 [स]
      सत्यम एतद भवान आह स मां जानाति सत्रिणम
      कथयस्वैतद एकं मे कव नु संप्रति नारदः
  5 [म]
      भवन्तं कथयित्वा तु मम देवर्षिसत्तमः
      ततॊ माम अभ्यनुज्ञाय परविष्टॊ हव्यवाहनम
  6 शरुत्वा तु पार्थिवस्यैतत संवर्तः परया मुदा
      एतावद अहम अप्य एनं कुर्याम इति तदाब्रवीत
  7 ततॊ मरुत्तम उन्मत्तॊ वाचा निर्भर्त्सयन्न इव
      रूक्षया बराह्मणॊ राजन पुनः पुनर अथाब्रवीत
  8 वातप्रधानेन मया सवचित्तवशवर्तिना
      एवं विकृतरूपेण कथं याजितुम इच्छसि
  9 भराता मम समर्थश च वासवेन च सत्कृतः
      वर्तते याजने चैव तेन कर्माणि कारय
  10 गृहं सवं चैव याज्याश च सर्वा गुह्याश च देवताः
     पूर्वजेन ममाक्षिप्तं शरीरं वर्जितं तव इदम
 11 नाहं तेनाननुज्ञातस तवाम आविक्षित कर्हि चित
     याजयेयं कथं चिद वै स हि पूज्यतमॊ मम
 12 स तवं बृहस्पतिं गच्छ तम अनुज्ञाप्य चाव्रज
     ततॊ ऽहं याजयिष्ये तवां यदि यष्टुम इहेच्छसि
 13 [म]
     बृहस्पतिं गतः पूर्वम अहं संवर्ततच छृणु
     न मां कामयते याज्यम असौ वासव वारितः
 14 अमरं याज्यम आसाद्य माम ऋषे मा सम मानुषम
     याजयेथा मरुत्तं तवं मर्त्यधर्माणम आतुरम
 15 सपर्धते च मया विप्र सदा वै स हि पार्थिवः
     एवम अस्त्व इति चाप्य उक्तॊ भरात्रा ते बलवृत्रहा
 16 स माम अभिगतं परेम्णा याज्यवन न बुभूषति
     देवराजम उपाश्रित्य तद विद्धि मुनिपुंगव
 17 सॊ ऽहम इच्छामि भवता सर्वस्वेनापि याजितुम
     कामये समतिक्रान्तुं वासवं तवत्कृतैर गुणैः
 18 न हि मे वर्तते बुद्धिर गन्तुं बरह्मन बृहस्पतिम
     परत्याख्यातॊ हि तेनास्मि तथानपकृते सति
 19 [स]
     चिकीर्षसि यथाकामं सर्वम एतत तवयि धरुवम
     यदि सर्वान अभिप्रायान कर्तासि मम पार्थिव
 20 याज्यमानं मया हि तवां बृहस्पतिपुरंदरौ
     दविषेतां समभिक्रुद्धाव एतद एकं समर्थय
 21 सथैर्यम अत्र कथं ते सयात स तवं निःसंशयं कुरु
     कुपितस तवां न हीदानीं भस्म कुर्यां स बान्धवम
 22 [म]
     यावत तपेत सहस्रांशुस तिष्ठेरंश चापि पर्वताः
     तावल लॊकान न लभेयं तयजेयं संगतं यदि
 23 मा चापि शुभबुद्धित्वं लभेयम इह कर्हि चित
     सम्यग जञाने वैषये वा तयजेयं संगतं यदि
 24 [स]
     आविक्षित शुभा बुद्धिर धीयतां तव कर्मसु
     याजनं हि ममाप्य एवं वर्तते तवयि पार्थिव
 25 संविधास्ये च ते राजन्न अक्षयं दरव्यम उत्तमम
     येन देवान स गन्धर्वाञ शक्रं चाभिभविष्यसि
 26 न तु मे वर्तते बुद्धिर धने याज्येषु वा पुनः
     विप्रियं तु चिकीर्षामि भरातुश चेन्द्रस्य चॊभयॊः
 27 गमयिष्यामि चेन्द्रेण समताम अपि ते धरुवम
     परियं च ते करिष्यामि सत्यम एतद बरवीमि ते
   1 [s]
      katham asmi tvayā jñātaḥ kena vā kathito 'smi te
      etad ācakṣva me tattvam icchase cet priyaṃ mama
  2 satyaṃ te bruvataḥ sarve saṃpatsyante manorathāḥ
      mithyā tu bruvato mūrdhā saptadhā te phaliṣyati
  3 [m]
      nāradena bhavān mahyam ākhyāto hy aṭatā pathi
      guruputro mameti tvaṃ tato me prītir uttamā
  4 [s]
      satyam etad bhavān āha sa māṃ jānāti satriṇam
      kathayasvaitad ekaṃ me kva nu saṃprati nāradaḥ
  5 [m]
      bhavantaṃ kathayitvā tu mama devarṣisattamaḥ
      tato mām abhyanujñāya praviṣṭo havyavāhanam
  6 śrutvā tu pārthivasyaitat saṃvartaḥ parayā mudā
      etāvad aham apy enaṃ kuryām iti tadābravīt
  7 tato maruttam unmatto vācā nirbhartsayann iva
      rūkṣayā brāhmaṇo rājan punaḥ punar athābravīt
  8 vātapradhānena mayā svacittavaśavartinā
      evaṃ vikṛtarūpeṇa kathaṃ yājitum icchasi
  9 bhrātā mama samarthaś ca vāsavena ca satkṛtaḥ
      vartate yājane caiva tena karmāṇi kāraya
  10 gṛhaṃ svaṃ caiva yājyāś ca sarvā guhyāś ca devatāḥ
     pūrvajena mamākṣiptaṃ śarīraṃ varjitaṃ tv idam
 11 nāhaṃ tenānanujñātas tvām āvikṣita karhi cit
     yājayeyaṃ kathaṃ cid vai sa hi pūjyatamo mama
 12 sa tvaṃ bṛhaspatiṃ gaccha tam anujñāpya cāvraja
     tato 'haṃ yājayiṣye tvāṃ yadi yaṣṭum ihecchasi
 13 [m]
     bṛhaspatiṃ gataḥ pūrvam ahaṃ saṃvartatac chṛṇu
     na māṃ kāmayate yājyam asau vāsava vāritaḥ
 14 amaraṃ yājyam āsādya mām ṛṣe mā sma mānuṣam
     yājayethā maruttaṃ tvaṃ martyadharmāṇam āturam
 15 spardhate ca mayā vipra sadā vai sa hi pārthivaḥ
     evam astv iti cāpy ukto bhrātrā te balavṛtrahā
 16 sa mām abhigataṃ premṇā yājyavan na bubhūṣati
     devarājam upāśritya tad viddhi munipuṃgava
 17 so 'ham icchāmi bhavatā sarvasvenāpi yājitum
     kāmaye samatikrāntuṃ vāsavaṃ tvatkṛtair guṇaiḥ
 18 na hi me vartate buddhir gantuṃ brahman bṛhaspatim
     pratyākhyāto hi tenāsmi tathānapakṛte sati
 19 [s]
     cikīrṣasi yathākāmaṃ sarvam etat tvayi dhruvam
     yadi sarvān abhiprāyān kartāsi mama pārthiva
 20 yājyamānaṃ mayā hi tvāṃ bṛhaspatipuraṃdarau
     dviṣetāṃ samabhikruddhāv etad ekaṃ samarthaya
 21 sthairyam atra kathaṃ te syāt sa tvaṃ niḥsaṃśayaṃ kuru
     kupitas tvāṃ na hīdānīṃ bhasma kuryāṃ sa bāndhavam
 22 [m]
     yāvat tapet sahasrāṃśus tiṣṭheraṃś cāpi parvatāḥ
     tāval lokān na labheyaṃ tyajeyaṃ saṃgataṃ yadi
 23 mā cāpi śubhabuddhitvaṃ labheyam iha karhi cit
     samyag jñāne vaiṣaye vā tyajeyaṃ saṃgataṃ yadi
 24 [s]
     āvikṣita śubhā buddhir dhīyatāṃ tava karmasu
     yājanaṃ hi mamāpy evaṃ vartate tvayi pārthiva
 25 saṃvidhāsye ca te rājann akṣayaṃ dravyam uttamam
     yena devān sa gandharvāñ śakraṃ cābhibhaviṣyasi
 26 na tu me vartate buddhir dhane yājyeṣu vā punaḥ
     vipriyaṃ tu cikīrṣāmi bhrātuś cendrasya cobhayoḥ
 27 gamayiṣyāmi cendreṇa samatām api te dhruvam
     priyaṃ ca te kariṣyāmi satyam etad bravīmi te

Book 14 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 14
Chapter 8

  1 [स]
      गिरेर हिमवतः पृष्ठे पुञ्जवान नाम पर्वतः
      तप्यते यत्र भगवांस तपॊनित्यम उमापतिः
  2 वनस्पतीनां मूलेषु टङ्केषु शिखरेषु च
      गुहासु शैलराजस्य यथाकामं यथासुखम
  3 उमा सहायॊ भगवान यत्र नित्यं महेश्वरः
      आस्ते शूली महातेजा नाना भूतगणावृतः
  4 तत्र रुद्राश च साध्याश च विश्वे ऽथ वसवस तथा
      यमश च वरुणश चैव कुबेरश च सहानुगः
  5 भूतानि च पिशाचाश चनासत्याव अश्विनाव अपि
      गन्धर्वाप्सरसश चैव यक्षा देवर्षयस तथा
  6 आदित्या मरुतश चैव यातुधानाश च सर्वशः
      उपासन्ते महात्मानं बहुरूपम उमापतिम
  7 रमते भगवांस तत्र कुबेरानुचरैः सह
      विकृतैर विकृताकारैः करीडद्भिः पृथिवीपते
      शरिया जवलन दृश्यते वै बालादित्य समद्युतिः
  8 न रूपं दृश्यते तस्य संस्थानं वा कथं चन
      निर्देष्टुं पराणिभिः कैश चित पराकृतैर मांसलॊचनैः
  9 नॊष्णं न शिशिरं तत्र न वायुर न च भास्करः
      न जरा कषुत्पिपासे वा न मृत्युर न भयं नृप
  10 तस्य शैलस्य पार्श्वेषु सर्वेषु जयतां वर
     धातवॊ जातरूपस्य रश्मयः सवितुर यथा
 11 रक्ष्यन्ते ते कुबेरस्य सहायैर उद्यतायुधैः
     चिकीर्षद्भिः परियं राजन कुबेरस्य महात्मनः
 12 तस्मै भगवते कृत्वा नमः शर्वाय वेधसे
     रुद्राय शितिकण्ठाय सुरूपाय सुवर्चसे
 13 कपर्दिने करालाय हर्यक्ष्णे वरदाय च
     तर्यक्ष्णे पूष्णॊ दन्तभिदे वामनाय शिवाय च
 14 याम्यायाव्यक्त केशाय सद्वृत्ते शंकराय च
     कषेम्याय हरि नेत्राय सथाणवे पुरुषाय च
 15 हरि केशाय मुण्डाय कृशायॊत्तारणाय च
     भास्कराय सुतीर्थाय देवदेवाय रंहसे
 16 उष्णीषिणे सुवक्त्राय सहस्राक्षाय मीढुषे
     गिरिशाय परशान्ताय यतये चीरवाससे
 17 बिल्वदण्डाय सिद्धाय सर्वदण्डधराय च
     मृगव्याधाय महते धन्विने ऽथ भवाय च
 18 वराय सौम्य वक्त्राय पशुहस्ताय वर्षिणे
     हिरण्यबाहवे राजन्न उग्राय पतये दिशाम
 19 पशूनां पतये चैव भूतानां पतये तथा
     वृषाय मातृभक्ताय सेनान्ये मध्यमाय च
 20 सरुव हस्ताय पतये धन्विने भार्गवाय च
     अजाय कृष्ण नेत्राय विरूपाक्षाय चैव ह
 21 तीक्ष्णदंष्ट्राय तीक्ष्णाय वैश्वानर मुखाय च
     महाद्युतये ऽनङ्गाय सर्वाङ्गाय परजावते
 22 तथा शुक्राधिपतये पृथवे कृत्ति वाससे
     कपालमालिने नित्यं सुवर्णमुकुटाय च
 23 महादेवाय कृष्णाय तर्यम्बकायानघाय च
     करॊधनाय नृशंसाय मृदवे बाहुशालिने
 24 दण्डिने तप्ततपसे तथैव करूरकर्मणे
     सहस्रशिरसे चैव सहस्रचरणाय च
     नमः सवधा सवरूपाय बहुरूपाय दंष्ट्रिणे
 25 पिनाकिनं महादेवं महायॊगिनम अव्ययम
     तरिशूलपाणिं वरदं तयम्बकं भुवनेश्वरम
 26 तरिपुरघ्नं तरिनयनं तरिलॊकेशं महौजसम
     परभवं सर्वभूतानां धारणं धरणीधरम
 27 ईशानं शंकरं सर्वं शिवं विश्वेश्वरं भवम
     उमापतिं पशुपतिं विश्वरूपं महेश्वरम
 28 विरूपाक्षं दश भुजं तिष्यगॊवृषभध्वजम
     उग्रं सथाणुं शिवं घॊरं शर्वं गौरी शमीश्वरम
 29 शितिकण्ठम अजं शुक्रं पृथुं पृथु हरं हरम
     विश्वरूपं विरूपाक्षं बहुरूपम उमापतिम
 30 परणम्य शिरसा देवम अनङ्गाङ्गहरं हरम
     शरण्यं शरणं याहि महादेवं चतुर्मुखम
 31 एवं कृत्वा नमस तस्मै महादेवाय रंहसे
     महात्मने कषितिपते तत सुवर्णम अवाप्स्यसि
     सुवर्णम आहरिष्यन्तस तत्र गच्छन्तु ते नराः
 32 [व]
     इत्य उक्तः स वचस तस्य चक्रे कारंधमात्मजः
     ततॊ ऽतिमानुषं सर्वं चक्रे यज्ञस्य संविधिम
     सौवर्णानि च भाण्डानि संचक्रुस तत्र शिल्पिनः
 33 बृहस्पतिस तु तां शरुत्वा मरुत्तस्य महीपतेः
     समृद्धिमति देवेभ्यः संतापम अकरॊद भृशम
 34 स तप्यमानॊ वैवर्ण्यं कृशत्वं चागमत परम
     भविष्यति हि मे शत्रुः संवर्तॊ वसुमान इति
 35 तं शरुत्वा भृशसंतप्तं देवराजॊ बृहस्पतिम
     अभिगम्यामर वृतः परॊवाचेदं वचस तदा
   1 [s]
      girer himavataḥ pṛṣṭhe puñjavān nāma parvataḥ
      tapyate yatra bhagavāṃs taponityam umāpatiḥ
  2 vanaspatīnāṃ mūleṣu ṭaṅkeṣu śikhareṣu ca
      guhāsu śailarājasya yathākāmaṃ yathāsukham
  3 umā sahāyo bhagavān yatra nityaṃ maheśvaraḥ
      āste śūlī mahātejā nānā bhūtagaṇāvṛtaḥ
  4 tatra rudrāś ca sādhyāś ca viśve 'tha vasavas tathā
      yamaś ca varuṇaś caiva kuberaś ca sahānugaḥ
  5 bhūtāni ca piśācāś canāsatyāv aśvināv api
      gandharvāpsarasaś caiva yakṣā devarṣayas tathā
  6 ādityā marutaś caiva yātudhānāś ca sarvaśaḥ
      upāsante mahātmānaṃ bahurūpam umāpatim
  7 ramate bhagavāṃs tatra kuberānucaraiḥ saha
      vikṛtair vikṛtākāraiḥ krīḍadbhiḥ pṛthivīpate
      śriyā jvalan dṛśyate vai bālāditya samadyutiḥ
  8 na rūpaṃ dṛśyate tasya saṃsthānaṃ vā kathaṃ cana
      nirdeṣṭuṃ prāṇibhiḥ kaiś cit prākṛtair māṃsalocanaiḥ
  9 noṣṇaṃ na śiśiraṃ tatra na vāyur na ca bhāskaraḥ
      na jarā kṣutpipāse vā na mṛtyur na bhayaṃ nṛpa
  10 tasya śailasya pārśveṣu sarveṣu jayatāṃ vara
     dhātavo jātarūpasya raśmayaḥ savitur yathā
 11 rakṣyante te kuberasya sahāyair udyatāyudhaiḥ
     cikīrṣadbhiḥ priyaṃ rājan kuberasya mahātmanaḥ
 12 tasmai bhagavate kṛtvā namaḥ śarvāya vedhase
     rudrāya śitikaṇṭhāya surūpāya suvarcase
 13 kapardine karālāya haryakṣṇe varadāya ca
     tryakṣṇe pūṣṇo dantabhide vāmanāya śivāya ca
 14 yāmyāyāvyakta keśāya sadvṛtte śaṃkarāya ca
     kṣemyāya hari netrāya sthāṇave puruṣāya ca
 15 hari keśāya muṇḍāya kṛśāyottāraṇāya ca
     bhāskarāya sutīrthāya devadevāya raṃhase
 16 uṣṇīṣiṇe suvaktrāya sahasrākṣāya mīḍhuṣe
     giriśāya praśāntāya yataye cīravāsase
 17 bilvadaṇḍāya siddhāya sarvadaṇḍadharāya ca
     mṛgavyādhāya mahate dhanvine 'tha bhavāya ca
 18 varāya saumya vaktrāya paśuhastāya varṣiṇe
     hiraṇyabāhave rājann ugrāya pataye diśām
 19 paśūnāṃ pataye caiva bhūtānāṃ pataye tathā
     vṛṣāya mātṛbhaktāya senānye madhyamāya ca
 20 sruva hastāya pataye dhanvine bhārgavāya ca
     ajāya kṛṣṇa netrāya virūpākṣāya caiva ha
 21 tīkṣṇadaṃṣṭrāya tīkṣṇāya vaiśvānara mukhāya ca
     mahādyutaye 'naṅgāya sarvāṅgāya prajāvate
 22 tathā śukrādhipataye pṛthave kṛtti vāsase
     kapālamāline nityaṃ suvarṇamukuṭāya ca
 23 mahādevāya kṛṣṇāya tryambakāyānaghāya ca
     krodhanāya nṛśaṃsāya mṛdave bāhuśāline
 24 daṇḍine taptatapase tathaiva krūrakarmaṇe
     sahasraśirase caiva sahasracaraṇāya ca
     namaḥ svadhā svarūpāya bahurūpāya daṃṣṭriṇe
 25 pinākinaṃ mahādevaṃ mahāyoginam avyayam
     triśūlapāṇiṃ varadaṃ tyambakaṃ bhuvaneśvaram
 26 tripuraghnaṃ trinayanaṃ trilokeśaṃ mahaujasam
     prabhavaṃ sarvabhūtānāṃ dhāraṇaṃ dharaṇīdharam
 27 īśānaṃ śaṃkaraṃ sarvaṃ śivaṃ viśveśvaraṃ bhavam
     umāpatiṃ paśupatiṃ viśvarūpaṃ maheśvaram
 28 virūpākṣaṃ daśa bhujaṃ tiṣyagovṛṣabhadhvajam
     ugraṃ sthāṇuṃ śivaṃ ghoraṃ śarvaṃ gaurī śamīśvaram
 29 śitikaṇṭham ajaṃ śukraṃ pṛthuṃ pṛthu haraṃ haram
     viśvarūpaṃ virūpākṣaṃ bahurūpam umāpatim
 30 praṇamya śirasā devam anaṅgāṅgaharaṃ haram
     śaraṇyaṃ śaraṇaṃ yāhi mahādevaṃ caturmukham
 31 evaṃ kṛtvā namas tasmai mahādevāya raṃhase
     mahātmane kṣitipate tat suvarṇam avāpsyasi
     suvarṇam āhariṣyantas tatra gacchantu te narāḥ
 32 [v]
     ity uktaḥ sa vacas tasya cakre kāraṃdhamātmajaḥ
     tato 'timānuṣaṃ sarvaṃ cakre yajñasya saṃvidhim
     sauvarṇāni ca bhāṇḍāni saṃcakrus tatra śilpinaḥ
 33 bṛhaspatis tu tāṃ śrutvā maruttasya mahīpateḥ
     samṛddhimati devebhyaḥ saṃtāpam akarod bhṛśam
 34 sa tapyamāno vaivarṇyaṃ kṛśatvaṃ cāgamat param
     bhaviṣyati hi me śatruḥ saṃvarto vasumān iti
 35 taṃ śrutvā bhṛśasaṃtaptaṃ devarājo bṛhaspatim
     abhigamyāmara vṛtaḥ provācedaṃ vacas tadā

Book 14 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 14
Chapter 9

  1 [इन्द्र]
      कच चित सुखं सवपिषि तवं बृहस्पते; कच चिन मनॊज्ञाः परिचारकास ते
      कच चिद देवानां सुखकामॊ ऽसि विप्र; कच चिद देवास तवां परिपालयन्ति
  2 [ब]
      सुखं शये ऽहं शयने महेन्द्र; तथा मनॊज्ञाः परिचारका मे
      तथा देवानां सुखकामॊ ऽसमि शक्र; देवाश च मां सुभृशं पालयन्ति
  3 [इ]
      कुतॊ दुःखं मानसं देहजं वा; पाण्डुर विवर्णश च कुतस तवम अद्य
      आचक्ष्व मे तद दविज यावद एतान; निहन्मि सर्वांस तव दुःखकर्तॄन
  4 [ब]
      मरुत्तम आहुर मघवन यक्ष्यमाणं; महायज्ञेनॊत्तम दक्षिणेन
      तं संवर्तॊ याजयितेति मे शरुतं; तद इच्छामि न स तं याजयेत
  5 [इ]
      सर्वान कामान अनुजातॊ ऽसि विप्र; यस तवं देवानां मन्त्रयसे परॊधाः
      उभौ च ते जन्ममृत्यू वयतीतौ; किं संवर्तस तव कर्ताद्य विप्र
  6 [ब]
      देवैः सह तवम असुरान संप्रणुद्य; जिघांससे ऽदयाप्य उत सानुबन्धान
      यं यं समृद्धं पश्यसि तत्र तत्र; दुःखं सपत्नेषु समृद्धभावः
  7 अतॊ ऽसमि देवेन्द्र विवर्णरूपः; सपत्नॊ मे वर्धते तन निशम्य
      सर्वॊपायैर मघवन संनियच्छ; संवर्तं वा पार्थिवं वा मरुत्तम
  8 [इ]
      एहि गच्छ परहितॊ जातवेदॊ; बृहस्पतिं परिदातुं मरुत्ते
      अयं वै तवा याजयिता बृहस्पतिस; तथामरं चैव करिष्यतीति
  9 [अग्नि]
      अयं गच्छामि तव शक्राद्य दूतॊ; बृहस्पतिं परिदातुं मरुत ते
      वाचं सत्यां पुरुहूतस्य कर्तुं; बृहस्पतेश चापचितिं चिकीर्षुः
  10 [व]
     ततः परायाद धूमकेतुर महात्मा; वनस्पतीन वीरुधश चावमृद्नन
     कामाद धिमान्ते परिवर्तमानः; काष्ठातिगॊ मातरिश्वेन नर्दन
 11 [म]
     आश्चर्यम अद्य पश्यामि रूपिणं वह्निम आगतम
     आसनं सलिलं पाद्यं गां चॊपानय वै मुने
 12 [अग्नि]
     आसनं सलिलं पाद्यं परतिनन्दामि ते ऽनघ
     इन्द्रेण तु समादिष्टं विद्धि मां दूतम आगतम
 13 [म]
     कच चिच छरीमान देवराजः सुखी च; कच चिच चास्मान परीयते धूमकेतॊ
     कच चिद देवाश चास्य वशे यथावत; तद बरूहि तवं मम कार्त्स्न्येन देव
 14 [अ]
     शक्रॊ भृशं सुसुखी पार्थिवेन्द्र; परीतिं चेच्छत्य अजरां वै तवया सः
     देवाश च सर्वे वशगास तस्य राजन; संदेशं तवं शृणु मे देवराज्ञः
 15 यदर्थं मां पराहिणॊत तवत्सकाशं; बृहस्पतिं परिदातुं मरुत्ते
     अयं गुरुर याजयिता नृप तवां; मर्त्यं सन्तम अमरं तवां करॊतु
 16 [म]
     संवर्तॊ ऽयं याजयिता दविजॊ मे; बृहस्पतेर अञ्जलिर एष तस्य
     नासौ देवं याजयित्वा महेन्द्रं; मर्त्यं सन्तं याजयन्न अद्य शॊभेत
 17 [अ]
     ये वै लॊका देवलॊके महान्तः; संप्राप्स्यसे तान देवराजप्रसादात
     तवां चेद असौ याजयेद वै बृहस्पतिर; नूनं सवर्गं तवं जयेः कीर्तियुक्तः
 18 तथा लॊका मानुषा ये च दिव्याः; परजापतेश चापि ये वै महान्तः
     ते ते जिता देवराज्यं च कृत्स्नं; बृहस्पतिश चेद याजयेत तवां नरेन्द्र
 19 [सम्वर्त]
     मास्मान एवं तवं पुनर आगाः कथं चिद; बृहस्पतिं परिदातुं मरुत्ते
     मा तवां धक्ष्ये चक्षुषा दारुणेन; संक्रुद्धॊ ऽहं पावकतन निबॊध
 20 [व]
     ततॊ देवान अगमद धूमकेतुर; दाहाद भीतॊ वयथितॊ ऽशवत्थ पर्णवत
     तं वै दृष्ट्वा पराह शक्रॊ महात्मा; बृहस्पतेः संनिधौ हव्यवाहम
 21 यत तवं गतः परहितॊ जातवेदॊ; बृहस्पतिं परिदातुं मरुत्ते
     तत किं पराह स नृपॊ यक्ष्यमाणः; कच चिद वचः परतिगृह्णाति तच च
 22 [अ]
     न ते वाचं रॊचयते मरुत्तॊ; बृहस्पतेर अञ्जलिं पराहिणॊत सः
     संवर्तॊ मां याजयितेत्य अभीक्ष्णं; पुनः पुनः स मया परॊच्यमानः
 23 उवाचेदं मानुषा ये च दिव्याः; परजापतेर ये च लॊका महान्तः
     तांश चेल लभेयं संविदं तेन कृत्वा; तथापि नेच्छेयम इति परतीतः
 24 [इ]
     पुनर भवान पार्थिवं तं समेत्य; वाक्यं मदीयं परापय सवार्थयुक्तम
     पुनर यद युक्तॊ न करिष्यते वचस; ततॊ वज्रं संप्रहर्तास्मि तस्मै
 25 [अ]
     गन्धर्वराड यात्वयं तत्र दूतॊ; बिभेम्य अहं वासव तत्र गन्तुम
     संरब्धॊ माम अब्रवीत तीक्ष्णरॊषः; संवर्तॊ वाक्यं चरितब्रह्मचर्यः
 26 यद्य आगच्छेः पुनर एवं कथं चिद; बृहस्पतिं परिदातुं मरुत्ते
     दहेयं तवां चक्षुषा दारुणेन; संक्रुद्ध इत्य एतद अवैहि शक्र
 27 [इ]
     तवम एवान्यान दहसे जातवेदॊ; न हि तवदन्यॊ विद्यते भस्मकर्ता
     तवत्संस्पर्शात सर्वलॊकॊ बिभेत्य; अश्रद्धेयं वदसे हव्यवाह
 28 [अ]
     दिवं देवेन्द्र पृथिवीं चैव सर्वां; संवेष्टयेस तवं सवबलेनैव शक्र
     एवंविधस्येह सतस तवासौ; कथं वृत्रस तरिदिवं पराग जहार
 29 [इ]
     न चण्डिका जङ्गमा नॊ करेणुर; न वारि सॊमं परपिबामि वह्ने
     न दुर्बले वै विसृजामि वज्रं; कॊ मे ऽसुखाय परहरेन मनुष्यः
 30 परव्राजयेयं कालकेयान पृथिव्याम; अपाकर्षं दानवान अन्तरिक्षात
     दिवः परह्रादम अवसानम आनयं; कॊ मे ऽसुखाय परहरेत मर्त्यः
 31 [अ]
     यत्र शर्यातिं चयवनॊ याजयिष्यन; सहाश्विभ्यां सॊमम अगृह्णद एकः
     तं तवं करुद्धः परत्यषेधीः पुरस्ताच; छर्याति यज्ञं समर तं महेन्द्र
 32 वज्रं गृहीत्वा च पुरंदर तवं; संप्रहर्षीश चयवनस्यातिघॊरम
     स ते विप्रः सह वज्रेण बाहुम; अपागृह्णात तपसा जातमन्युः
 33 ततॊ रॊषात सर्वतॊ घॊररूपं; सपत्नं ते जनयाम आस भूयः
     मदं नामासुरं विश्वरूपं; यं तवं दृष्ट्वा चक्षुषी संन्यमीलः
 34 हनुर एका जगतीस्था तथैका; दिवं गता महतॊ दानवस्य
     सहस्रं दन्तानां शतयॊजनानां; सुतीक्ष्णानां घॊररूपं बभूव
 35 वृत्ताः सथूला रजतस्तम्भवर्णा; दंष्ट्राश चतस्रॊ दवे शते यॊजनानाम
     स तवां दन्तान विदशन्न अभ्यधावञ; जिघांसया शूलम उद्यम्य घॊरम
 36 अपश्यस तवं तं तदा घॊररूपं; सर्वे तव अन्ये ददृशुर दर्शनीयम
     यस्माद भीतः पराञ्जलिस तवं महर्षिम; आगच्छेथाः शरणं दानवघ्न
 37 कषत्राद एवं बरह्मबलं गरीयॊ; न बरह्मतः किं चिद अन्यद गरीयः
     सॊ ऽहं जानं बरह्मतेजॊ यथावन; न संवर्तं गन्तुम इच्छामि शक्र
   1 [indra]
      kac cit sukhaṃ svapiṣi tvaṃ bṛhaspate; kac cin manojñāḥ paricārakās te
      kac cid devānāṃ sukhakāmo 'si vipra; kac cid devās tvāṃ paripālayanti
  2 [b]
      sukhaṃ śaye 'haṃ śayane mahendra; tathā manojñāḥ paricārakā me
      tathā devānāṃ sukhakāmo 'smi śakra; devāś ca māṃ subhṛśaṃ pālayanti
  3 [i]
      kuto duḥkhaṃ mānasaṃ dehajaṃ vā; pāṇḍur vivarṇaś ca kutas tvam adya
      ācakṣva me tad dvija yāvad etān; nihanmi sarvāṃs tava duḥkhakartṝn
  4 [b]
      maruttam āhur maghavan yakṣyamāṇaṃ; mahāyajñenottama dakṣiṇena
      taṃ saṃvarto yājayiteti me śrutaṃ; tad icchāmi na sa taṃ yājayeta
  5 [i]
      sarvān kāmān anujāto 'si vipra; yas tvaṃ devānāṃ mantrayase prodhāḥ
      ubhau ca te janmamṛtyū vyatītau; kiṃ saṃvartas tava kartādya vipra
  6 [b]
      devaiḥ saha tvam asurān saṃpraṇudya; jighāṃsase 'dyāpy uta sānubandhān
      yaṃ yaṃ samṛddhaṃ paśyasi tatra tatra; duḥkhaṃ sapatneṣu samṛddhabhāvaḥ
  7 ato 'smi devendra vivarṇarūpaḥ; sapatno me vardhate tan niśamya
      sarvopāyair maghavan saṃniyaccha; saṃvartaṃ vā pārthivaṃ vā maruttam
  8 [i]
      ehi gaccha prahito jātavedo; bṛhaspatiṃ paridātuṃ marutte
      ayaṃ vai tvā yājayitā bṛhaspatis; tathāmaraṃ caiva kariṣyatīti
  9 [agni]
      ayaṃ gacchāmi tava śakrādya dūto; bṛhaspatiṃ paridātuṃ marut te
      vācaṃ satyāṃ puruhūtasya kartuṃ; bṛhaspateś cāpacitiṃ cikīrṣuḥ
  10 [v]
     tataḥ prāyād dhūmaketur mahātmā; vanaspatīn vīrudhaś cāvamṛdnan
     kāmād dhimānte parivartamānaḥ; kāṣṭhātigo mātariśvena nardan
 11 [m]
     āścaryam adya paśyāmi rūpiṇaṃ vahnim āgatam
     āsanaṃ salilaṃ pādyaṃ gāṃ copānaya vai mune
 12 [agni]
     āsanaṃ salilaṃ pādyaṃ pratinandāmi te 'nagha
     indreṇa tu samādiṣṭaṃ viddhi māṃ dūtam āgatam
 13 [m]
     kac cic chrīmān devarājaḥ sukhī ca; kac cic cāsmān prīyate dhūmaketo
     kac cid devāś cāsya vaśe yathāvat; tad brūhi tvaṃ mama kārtsnyena deva
 14 [a]
     śakro bhṛśaṃ susukhī pārthivendra; prītiṃ cecchaty ajarāṃ vai tvayā saḥ
     devāś ca sarve vaśagās tasya rājan; saṃdeśaṃ tvaṃ śṛṇu me devarājñaḥ
 15 yadarthaṃ māṃ prāhiṇot tvatsakāśaṃ; bṛhaspatiṃ paridātuṃ marutte
     ayaṃ gurur yājayitā nṛpa tvāṃ; martyaṃ santam amaraṃ tvāṃ karotu
 16 [m]
     saṃvarto 'yaṃ yājayitā dvijo me; bṛhaspater añjalir eṣa tasya
     nāsau devaṃ yājayitvā mahendraṃ; martyaṃ santaṃ yājayann adya śobhet
 17 [a]
     ye vai lokā devaloke mahāntaḥ; saṃprāpsyase tān devarājaprasādāt
     tvāṃ ced asau yājayed vai bṛhaspatir; nūnaṃ svargaṃ tvaṃ jayeḥ kīrtiyuktaḥ
 18 tathā lokā mānuṣā ye ca divyāḥ; prajāpateś cāpi ye vai mahāntaḥ
     te te jitā devarājyaṃ ca kṛtsnaṃ; bṛhaspatiś ced yājayet tvāṃ narendra
 19 [samvarta]
     māsmān evaṃ tvaṃ punar āgāḥ kathaṃ cid; bṛhaspatiṃ paridātuṃ marutte
     mā tvāṃ dhakṣye cakṣuṣā dāruṇena; saṃkruddho 'haṃ pāvakatan nibodha
 20 [v]
     tato devān agamad dhūmaketur; dāhād bhīto vyathito 'śvattha parṇavat
     taṃ vai dṛṣṭvā prāha śakro mahātmā; bṛhaspateḥ saṃnidhau havyavāham
 21 yat tvaṃ gataḥ prahito jātavedo; bṛhaspatiṃ paridātuṃ marutte
     tat kiṃ prāha sa nṛpo yakṣyamāṇaḥ; kac cid vacaḥ pratigṛhṇāti tac ca
 22 [a]
     na te vācaṃ rocayate marutto; bṛhaspater añjaliṃ prāhiṇot saḥ
     saṃvarto māṃ yājayitety abhīkṣṇaṃ; punaḥ punaḥ sa mayā procyamānaḥ
 23 uvācedaṃ mānuṣā ye ca divyāḥ; prajāpater ye ca lokā mahāntaḥ
     tāṃś cel labheyaṃ saṃvidaṃ tena kṛtvā; tathāpi neccheyam iti pratītaḥ
 24 [i]
     punar bhavān pārthivaṃ taṃ sametya; vākyaṃ madīyaṃ prāpaya svārthayuktam
     punar yad yukto na kariṣyate vacas; tato vajraṃ saṃprahartāsmi tasmai
 25 [a]
     gandharvarāḍ yātvayaṃ tatra dūto; bibhemy ahaṃ vāsava tatra gantum
     saṃrabdho mām abravīt tīkṣṇaroṣaḥ; saṃvarto vākyaṃ caritabrahmacaryaḥ
 26 yady āgaccheḥ punar evaṃ kathaṃ cid; bṛhaspatiṃ paridātuṃ marutte
     daheyaṃ tvāṃ cakṣuṣā dāruṇena; saṃkruddha ity etad avaihi śakra
 27 [i]
     tvam evānyān dahase jātavedo; na hi tvadanyo vidyate bhasmakartā
     tvatsaṃsparśāt sarvaloko bibhety; aśraddheyaṃ vadase havyavāha
 28 [a]
     divaṃ devendra pṛthivīṃ caiva sarvāṃ; saṃveṣṭayes tvaṃ svabalenaiva śakra
     evaṃvidhasyeha satas tavāsau; kathaṃ vṛtras tridivaṃ prāg jahāra
 29 [i]
     na caṇḍikā jaṅgamā no kareṇur; na vāri somaṃ prapibāmi vahne
     na durbale vai visṛjāmi vajraṃ; ko me 'sukhāya praharen manuṣyaḥ
 30 pravrājayeyaṃ kālakeyān pṛthivyām; apākarṣaṃ dānavān antarikṣāt
     divaḥ prahrādam avasānam ānayaṃ; ko me 'sukhāya prahareta martyaḥ
 31 [a]
     yatra śaryātiṃ cyavano yājayiṣyan; sahāśvibhyāṃ somam agṛhṇad ekaḥ
     taṃ tvaṃ kruddhaḥ pratyaṣedhīḥ purastāc; charyāti yajñaṃ smara taṃ mahendra
 32 vajraṃ gṛhītvā ca puraṃdara tvaṃ; saṃpraharṣīś cyavanasyātighoram
     sa te vipraḥ saha vajreṇa bāhum; apāgṛhṇāt tapasā jātamanyuḥ
 33 tato roṣāt sarvato ghorarūpaṃ; sapatnaṃ te janayām āsa bhūyaḥ
     madaṃ nāmāsuraṃ viśvarūpaṃ; yaṃ tvaṃ dṛṣṭvā cakṣuṣī saṃnyamīlaḥ
 34 hanur ekā jagatīsthā tathaikā; divaṃ gatā mahato dānavasya
     sahasraṃ dantānāṃ śatayojanānāṃ; sutīkṣṇānāṃ ghorarūpaṃ babhūva
 35 vṛttāḥ sthūlā rajatastambhavarṇā; daṃṣṭrāś catasro dve śate yojanānām
     sa tvāṃ dantān vidaśann abhyadhāvañ; jighāṃsayā śūlam udyamya ghoram
 36 apaśyas tvaṃ taṃ tadā ghorarūpaṃ; sarve tv anye dadṛśur darśanīyam
     yasmād bhītaḥ prāñjalis tvaṃ maharṣim; āgacchethāḥ śaraṇaṃ dānavaghna
 37 kṣatrād evaṃ brahmabalaṃ garīyo; na brahmataḥ kiṃ cid anyad garīyaḥ
     so 'haṃ jānaṃ brahmatejo yathāvan; na saṃvartaṃ gantum icchāmi śakra

Book 14 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 14
Chapter 10

  1 [इ]
      एवम एतद बरह्मबलं गरीयॊ; न बरह्मतः किं चिद अन्यद गरीयः
      आविक्षितस्य तु बलं न मृष्ये; वज्रम अस्मै परहरिष्यामि घॊरम
  2 धृतराष्ट्र परहितॊ गच्छ मरुत्तं; संवर्तेन सहितं तं वदस्व
      बृहस्पतिं तवम उपशिक्षस्व राजन; वज्रं वा ते परहरिष्यामि घॊरम
  3 [व]
      ततॊ गत्वा घृतराष्ट्रॊ नरेन्द्रं; परॊवाचेदं वचनं वासवस्य
      गन्धर्वं मां धृतराष्ट्रं निबॊध; तवाम आगतं वकु कामं नरेन्द्र
  4 ऐन्द्रं वाक्यं शृणु मे राजसिंह; यत पराह लॊकाधिपतिर महात्मा
      बृहस्पतिं याजकं तवं वृणीष्व; वज्रं वा ते परहरिष्यामि घॊरम
      वचश चेद एतन न करिष्यसे मे; पराहैतद एतावद अचिन्त्यकर्मा
  5 [म]
      तवं चैवैतद वेत्थ पुरंदरश च; विश्वे देवा वसवश चाश्विनौ च
      मित्रद्रॊहे निष्कृतिर वै यथैव; नास्तीति लॊकेषु सदैव वादः
  6 बृहस्पतिर याजयिता महेन्द्रं; देव शरेष्ठं वज्रभृतां वरिष्ठम
      संवर्तॊ मां याजयिताद्य राजन; न ते वाक्यं तस्य वा रॊचयामि
  7 [गन्धर्व]
      घॊरॊ नादः शरूयते वासवस्य; नभस्तले गर्जतॊ राजसिंह
      वयक्तं वज्रं मॊक्ष्यते ते महेन्द्रः; कषेमं राजंश चिन्त्यताम एष कालः
  8 इत्य एवम उक्तॊ धृतराष्ट्रेण राजा; शरुत्वा नादं नदतॊ वासवस्य
      तपॊनित्यं धर्मविदां वरिष्ठं; संवर्तं तं जञापयाम आस कार्यम
  9 [म]
      इमम अश्मानं पलवमानम आराद; अध्वा दूरं तेन न दृश्यते ऽदय
      परपद्ये ऽहं शर्म विप्रेन्द्र तवत्तः; परयच्छ तस्माद अभयं विप्रमुख्य
  10 अयम आयाति वै वज्री दिशॊ विद्यॊतयन दश
     अमानुषेण घॊरेण सदस्यास तरासिता हि नः
 11 [स]
     भयं शक्राद वयेतु ते राजसिंह; परणॊत्स्ये ऽहं भयम एतत सुघॊरम
     संस्तम्भिन्या विद्यया कषिप्रम एव; मा भैस तवम अस्माद भव चापि परतीतः
 12 अहं संस्तम्भयिष्यामि मा भैस तवं शक्रतॊ नृप
     सर्वेषाम एव देवानां कषपितान्य आयुधानि मे
 13 दिशॊ वज्रं वरजतां वायुर एतु; वर्षं भूत्वा निपततु काननेषु
     आपः पलवन्त्व अन्तरिक्षे वृथा च; सौदामिनी दृश्यतां मा बिभस तवम
 14 अथॊ वह्निस तरातुवा सर्वतस ते; कामवर्षं वर्षतु वासवॊ वा
     वज्रं तथा सथापयतां च वायुर; महाघॊरं पलवमानं जलौघैः
 15 [म]
     घॊरः शब्दः शरूयते वै महास्वनॊ; वज्रस्यैष सहितॊ मारुतेन
     आत्मा हि मे परव्यथते मुहुर मुहुर; न मे सवास्थ्यं जायते चाद्य विप्र
 16 [स]
     वज्राद उग्राद वयेतु भयं तवाद्य; वातॊ भूत्वा हन्मि नरेन्द्र वज्रम
     भयं तयक्त्वा वरम अन्यं वृणीष्व; कं ते कामं तपसा साधयामि
 17 [म]
     इन्द्रः साक्षात सहसाभ्येतु विप्र; हविर यज्ञे परतिगृह्णातु चैव
     सवं सवं धिष्ण्यं चैव जुषन्तु देवाः; सुतं सॊमं परतिगृह्णन्तु चैव
 18 [स]
     अयम इन्द्रॊ हरिभिर आयाति राजन; देवैः सर्वैः सहितः सॊमपीथी
     मन्त्राहूतॊ यज्ञम इमं मयाद्य; पश्यस्वैनं मन्त्रविस्रस्त कायम
 19 [व]
     ततॊ देवैः सहितॊ देवराजॊ; रथे युक्त्वा तान हरीन वाजिमुख्यान
     आयाद यज्ञम अधि राज्ञः पिपासुर; आविक्षितस्याप्रमेयस्य सॊमम
 20 तम आयान्तं सहितं देवसंघैः; परत्युद्ययौ स पुरॊधा मरुत्तः
     चक्रे पूजां देवराजाय चाग्र्यां; यथाशास्त्रं विधिवत परीयमाणः
 21 [स]
     सवागतं ते पुरुहूतेह विद्वन; यज्ञॊ ऽदयायं संनिहिते तवयीन्द्र
     शॊशुभ्यते बलवृत्रघ्न भूयः; पिबस्व सॊमं सुतम उद्यतं मया
 22 [म]
     शिवेन मां पश्य नमश च ते ऽसतु; पराप्तॊ यज्ञः सफलं जीवितं मे
     अयं यज्ञं कुरुते मे सुरेन्द्र; बृहस्पतेर अवरॊ जन्मना यः
 23 [इ]
     जानामि ते गुरुम एनं तपॊधनं; बृहस्पतेर अनुजं तिग्मतेजसम
     यस्याह्वानाद आगतॊ ऽहं नरेन्द्र; परीतिर मे ऽदय तवयि मनुः परनष्टः
 24 [स]
     यदि परीतस तवम असि वै देवराज; तस्मात सवयं शाधि यज्ञे विधानम
     सवयं सर्वान कुरु मार्गान सुरेन्द्र; जानात्व अयं सर्वलॊकश च देव
 25 [व]
     एवम उक्तस तव आङ्गिरसेन शक्रः; समादिदेश सवयम एव देवान
     सभाः करियन्ताम आवसथाश च मुख्याः; सहस्रशश चित्रभौमाः समृद्धाः
 26 कॢप्त सथूणाः कुरुतारॊहणानि; गन्धर्वाणाम अप्सरसां च शीघ्रम
     येषु नृत्येरन्न अप्सरसः सहस्रशः; सवर्गॊद्देशः करियतां यज्ञवाटः
 27 इत्य उक्तास ते चक्रुर आशु परतीता; दिवौकसः शक्र वाक्यान नरेन्द्र
     ततॊ वाक्यं पराह राजानम इन्द्रः; परीतॊ राजन पूजयानॊ मरुत्तम
 28 एष तवयाहम इह राजन समेत्य; ये चाप्य अन्ये तव पूर्वे नरेन्द्राः
     सर्वाश चान्या देवताः परीयमाणा; हविस तुभ्यं परतिगृह्णन्तु राजन
 29 आग्नेयं वै लॊहितम आलभन्तां; वैश्वदेवं बहुरूपं विराजन
     नीलं चॊक्षाणं मेध्यम अभ्यालभन्तां; चलच छिश्नं मत परदिष्टं दविजेन्द्राः
 30 ततॊ यज्ञॊ ववृधे तस्य राज्ञॊ; यत्र देवाः सवयम अन्नानि जह्रुः
     यस्मिञ शक्रॊ बराह्मणैः पूज्यमानः; सदस्यॊ ऽभूद धरिमान देवराजः
 31 ततः संवर्तश चित्यगतॊ महात्मा; यथा वह्निः परज्वलितॊ दवितीयः
     हवींष्य उच्चैर आह्वयन देवसंघाञ; जुहावाग्नौ मन्त्रवत सुप्रतीतः
 32 ततः पीत्वा बलभित सॊमम अग्र्यं; ये चाप्य अन्ये सॊमपा वै दिवौकसः
     सर्वे ऽनुज्ञाताः परययुः पार्थिवेन; यथाजॊषं तर्पिताः परीतिमन्तः
 33 ततॊ राजा जातरूपस्य राशीन; पदे पदे कारयाम आस हृष्टः
     दविजातिभ्यॊ विसृजन भूरि वित्तं; रराज वित्तेश इवारि हन्ता
 34 ततॊ वित्तं विविधं संनिधाय; यथॊत्साहं कारयित्वा च कॊशम
     अनुज्ञातॊ गुरुणा संनिवृत्य; शशास गाम अखिलां सागरान्ताम
 35 एवंगुणः संबभूवेह राजा; यस्य करतौ तत सुवर्णं परभूतम
     तत तवं समादाय नरेन्द्र वित्तं; यजस्व देवांस तर्पयानॊ विधानैः
 36 [व]
     ततॊ राजा पाण्डवॊ हृष्टरूपः; शरुत्वा वाक्यं सत्यवत्याः सुतस्य
     मनश चक्रे तेन वित्तेन यष्टुं; ततॊ ऽमात्यैर मन्त्रयाम आस भूयः
   1 [i]
      evam etad brahmabalaṃ garīyo; na brahmataḥ kiṃ cid anyad garīyaḥ
      āvikṣitasya tu balaṃ na mṛṣye; vajram asmai prahariṣyāmi ghoram
  2 dhṛtarāṣṭra prahito gaccha maruttaṃ; saṃvartena sahitaṃ taṃ vadasva
      bṛhaspatiṃ tvam upaśikṣasva rājan; vajraṃ vā te prahariṣyāmi ghoram
  3 [v]
      tato gatvā ghṛtarāṣṭro narendraṃ; provācedaṃ vacanaṃ vāsavasya
      gandharvaṃ māṃ dhṛtarāṣṭraṃ nibodha; tvām āgataṃ vaku kāmaṃ narendra
  4 aindraṃ vākyaṃ śṛṇu me rājasiṃha; yat prāha lokādhipatir mahātmā
      bṛhaspatiṃ yājakaṃ tvaṃ vṛṇīṣva; vajraṃ vā te prahariṣyāmi ghoram
      vacaś ced etan na kariṣyase me; prāhaitad etāvad acintyakarmā
  5 [m]
      tvaṃ caivaitad vettha puraṃdaraś ca; viśve devā vasavaś cāśvinau ca
      mitradrohe niṣkṛtir vai yathaiva; nāstīti lokeṣu sadaiva vādaḥ
  6 bṛhaspatir yājayitā mahendraṃ; deva śreṣṭhaṃ vajrabhṛtāṃ variṣṭham
      saṃvarto māṃ yājayitādya rājan; na te vākyaṃ tasya vā rocayāmi
  7 [gandharva]
      ghoro nādaḥ śrūyate vāsavasya; nabhastale garjato rājasiṃha
      vyaktaṃ vajraṃ mokṣyate te mahendraḥ; kṣemaṃ rājaṃś cintyatām eṣa kālaḥ
  8 ity evam ukto dhṛtarāṣṭreṇa rājā; śrutvā nādaṃ nadato vāsavasya
      taponityaṃ dharmavidāṃ variṣṭhaṃ; saṃvartaṃ taṃ jñāpayām āsa kāryam
  9 [m]
      imam aśmānaṃ plavamānam ārād; adhvā dūraṃ tena na dṛśyate 'dya
      prapadye 'haṃ śarma viprendra tvattaḥ; prayaccha tasmād abhayaṃ vipramukhya
  10 ayam āyāti vai vajrī diśo vidyotayan daśa
     amānuṣeṇa ghoreṇa sadasyās trāsitā hi naḥ
 11 [s]
     bhayaṃ śakrād vyetu te rājasiṃha; praṇotsye 'haṃ bhayam etat sughoram
     saṃstambhinyā vidyayā kṣipram eva; mā bhais tvam asmād bhava cāpi pratītaḥ
 12 ahaṃ saṃstambhayiṣyāmi mā bhais tvaṃ śakrato nṛpa
     sarveṣām eva devānāṃ kṣapitāny āyudhāni me
 13 diśo vajraṃ vrajatāṃ vāyur etu; varṣaṃ bhūtvā nipatatu kānaneṣu
     āpaḥ plavantv antarikṣe vṛthā ca; saudāminī dṛśyatāṃ mā bibhas tvam
 14 atho vahnis trātuvā sarvatas te; kāmavarṣaṃ varṣatu vāsavo vā
     vajraṃ tathā sthāpayatāṃ ca vāyur; mahāghoraṃ plavamānaṃ jalaughaiḥ
 15 [m]
     ghoraḥ śabdaḥ śrūyate vai mahāsvano; vajrasyaiṣa sahito mārutena
     ātmā hi me pravyathate muhur muhur; na me svāsthyaṃ jāyate cādya vipra
 16 [s]
     vajrād ugrād vyetu bhayaṃ tavādya; vāto bhūtvā hanmi narendra vajram
     bhayaṃ tyaktvā varam anyaṃ vṛṇīṣva; kaṃ te kāmaṃ tapasā sādhayāmi
 17 [m]
     indraḥ sākṣāt sahasābhyetu vipra; havir yajñe pratigṛhṇātu caiva
     svaṃ svaṃ dhiṣṇyaṃ caiva juṣantu devāḥ; sutaṃ somaṃ pratigṛhṇantu caiva
 18 [s]
     ayam indro haribhir āyāti rājan; devaiḥ sarvaiḥ sahitaḥ somapīthī
     mantrāhūto yajñam imaṃ mayādya; paśyasvainaṃ mantravisrasta kāyam
 19 [v]
     tato devaiḥ sahito devarājo; rathe yuktvā tān harīn vājimukhyān
     āyād yajñam adhi rājñaḥ pipāsur; āvikṣitasyāprameyasya somam
 20 tam āyāntaṃ sahitaṃ devasaṃghaiḥ; pratyudyayau sa purodhā maruttaḥ
     cakre pūjāṃ devarājāya cāgryāṃ; yathāśāstraṃ vidhivat prīyamāṇaḥ
 21 [s]
     svāgataṃ te puruhūteha vidvan; yajño 'dyāyaṃ saṃnihite tvayīndra
     śośubhyate balavṛtraghna bhūyaḥ; pibasva somaṃ sutam udyataṃ mayā
 22 [m]
     śivena māṃ paśya namaś ca te 'stu; prāpto yajñaḥ saphalaṃ jīvitaṃ me
     ayaṃ yajñaṃ kurute me surendra; bṛhaspater avaro janmanā yaḥ
 23 [i]
     jānāmi te gurum enaṃ tapodhanaṃ; bṛhaspater anujaṃ tigmatejasam
     yasyāhvānād āgato 'haṃ narendra; prītir me 'dya tvayi manuḥ pranaṣṭaḥ
 24 [s]
     yadi prītas tvam asi vai devarāja; tasmāt svayaṃ śādhi yajñe vidhānam
     svayaṃ sarvān kuru mārgān surendra; jānātv ayaṃ sarvalokaś ca deva
 25 [v]
     evam uktas tv āṅgirasena śakraḥ; samādideśa svayam eva devān
     sabhāḥ kriyantām āvasathāś ca mukhyāḥ; sahasraśaś citrabhaumāḥ samṛddhāḥ
 26 kḷpta sthūṇāḥ kurutārohaṇāni; gandharvāṇām apsarasāṃ ca śīghram
     yeṣu nṛtyerann apsarasaḥ sahasraśaḥ; svargoddeśaḥ kriyatāṃ yajñavāṭaḥ
 27 ity uktās te cakrur āśu pratītā; divaukasaḥ śakra vākyān narendra
     tato vākyaṃ prāha rājānam indraḥ; prīto rājan pūjayāno maruttam
 28 eṣa tvayāham iha rājan sametya; ye cāpy anye tava pūrve narendrāḥ
     sarvāś cānyā devatāḥ prīyamāṇā; havis tubhyaṃ pratigṛhṇantu rājan
 29 āgneyaṃ vai lohitam ālabhantāṃ; vaiśvadevaṃ bahurūpaṃ virājan
     nīlaṃ cokṣāṇaṃ medhyam abhyālabhantāṃ; calac chiśnaṃ mat pradiṣṭaṃ dvijendrāḥ
 30 tato yajño vavṛdhe tasya rājño; yatra devāḥ svayam annāni jahruḥ
     yasmiñ śakro brāhmaṇaiḥ pūjyamānaḥ; sadasyo 'bhūd dharimān devarājaḥ
 31 tataḥ saṃvartaś cityagato mahātmā; yathā vahniḥ prajvalito dvitīyaḥ
     havīṃṣy uccair āhvayan devasaṃghāñ; juhāvāgnau mantravat supratītaḥ
 32 tataḥ pītvā balabhit somam agryaṃ; ye cāpy anye somapā vai divaukasaḥ
     sarve 'nujñātāḥ prayayuḥ pārthivena; yathājoṣaṃ tarpitāḥ prītimantaḥ
 33 tato rājā jātarūpasya rāśīn; pade pade kārayām āsa hṛṣṭaḥ
     dvijātibhyo visṛjan bhūri vittaṃ; rarāja vitteśa ivāri hantā
 34 tato vittaṃ vividhaṃ saṃnidhāya; yathotsāhaṃ kārayitvā ca kośam
     anujñāto guruṇā saṃnivṛtya; śaśāsa gām akhilāṃ sāgarāntām
 35 evaṃguṇaḥ saṃbabhūveha rājā; yasya kratau tat suvarṇaṃ prabhūtam
     tat tvaṃ samādāya narendra vittaṃ; yajasva devāṃs tarpayāno vidhānaiḥ
 36 [v]
     tato rājā pāṇḍavo hṛṣṭarūpaḥ; śrutvā vākyaṃ satyavatyāḥ sutasya
     manaś cakre tena vittena yaṣṭuṃ; tato 'mātyair mantrayām āsa bhūyaḥ

Book 14 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 14
Chapter 11

  1 [व]
      इत्य उक्ते नृपतौ तस्मिन वयासेनाद्भुत कर्मणा
      वासुदेवॊ महातेजास ततॊ वचनम आददे
  2 तं नृपं दीनमनसं निहतज्ञातिबान्धवम
      उपप्लुतम इवादित्यं स धूमम इव पावकम
  3 निर्विण्ण मनसं पार्थं जञात्वा वृष्णिकुलॊद्वहः
      आश्वासयन धर्मसुतं परवक्तुम उपचक्रमे
  4 [वा]
      सर्वं जिह्मं मृत्युपदम आर्जवं बरह्मणः पदम
      एतावाञ जञानविषयः किं परलापः करिष्यति
  5 नैव ते निष्ठितं कर्म नैव ते शत्रवॊ जिताः
      कथं शत्रुं शरीरस्थम आत्मानं नावबुध्यसे
  6 अत्र ते वर्तयिष्यामि यथा धर्मं यथा शरुतम
      इन्द्रस्य सह वृत्रेण यथा युद्धम अवर्तत
  7 वृत्रेण पृथिवी वयाप्ता पुरा किल नराधिप
      दृष्ट्वा स पृथिवीं वयाप्तां गन्धस्य विषये हृते
      धरा हरणदुर्गन्धॊ विषयः समपद्यत
  8 शतक्रतुश चुकॊपाथ गन्धस्य विषये हृते
      वृत्रस्य स ततः करुद्धॊ वज्रं घॊरम अवासृजत
  9 स वध्यमानॊ वज्रेण पृथिव्यां भूरि तेजसा
      विवेश सहसैवापॊ जग्राह विषयं ततः
  10 वयाप्तास्व अथासु वृत्रेण रसे च विषये हृते
     शतक्रतुर अभिक्रुद्धस तासु वज्रम अवासृजत
 11 स वध्यमानॊ वज्रेण सलिले भूरि तेजसा
     विवेश सहसा जयॊतिर जग्राह विषयं ततः
 12 वयाप्ते जयॊतिषि वृत्रेण रूपे ऽथ विषये हृते
     शतक्रतुर अभिक्रुद्धस तत्र वज्रम अवासृजत
 13 स वध्यमानॊ वज्रेण सुभृशं भूरि तेजसा
     विवेश सहसा वायुं जग्राह विषयं ततः
 14 वयाप्ते वायौ तु वृत्रेण सपर्शे ऽथ विषये हृते
     शतक्रतुर अभिक्रुद्धस तत्र वज्रम अवासृजत
 15 स वध्यमानॊ वज्रेण तस्मिन्न अमिततेजसा
     आकाशम अभिदुद्राव जग्राह विषयं ततः
 16 आकाशे वृत्र भूते च शब्दे च विषये हृते
     शतक्रतुर अभिक्रुद्धस तत्र वज्रम अवासृजत
 17 स वध्यमानॊ वज्रेण तस्मिन्न अमिततेजसा
     विवेश सहसा शक्रं जग्राह विषयं ततः
 18 तस्य वृत्र गृहीतस्य मॊहः समभवन महान
     रथंतरेण तं तात वसिष्ठः परत्यबॊधयत
 19 ततॊ वृत्रं शरीरस्थं जघान भरतर्षभ
     शतक्रतुर अदृश्येन वज्रेणेतीह नः शरुतम
 20 इदं धर्मरहस्यं च शक्रेणॊक्तं महर्षिषु
     ऋषिभिश च मम परॊक्तं तन निबॊध नराधिप
   1 [v]
      ity ukte nṛpatau tasmin vyāsenādbhuta karmaṇā
      vāsudevo mahātejās tato vacanam ādade
  2 taṃ nṛpaṃ dīnamanasaṃ nihatajñātibāndhavam
      upaplutam ivādityaṃ sa dhūmam iva pāvakam
  3 nirviṇṇa manasaṃ pārthaṃ jñātvā vṛṣṇikulodvahaḥ
      āśvāsayan dharmasutaṃ pravaktum upacakrame
  4 [vā]
      sarvaṃ jihmaṃ mṛtyupadam ārjavaṃ brahmaṇaḥ padam
      etāvāñ jñānaviṣayaḥ kiṃ pralāpaḥ kariṣyati
  5 naiva te niṣṭhitaṃ karma naiva te śatravo jitāḥ
      kathaṃ śatruṃ śarīrastham ātmānaṃ nāvabudhyase
  6 atra te vartayiṣyāmi yathā dharmaṃ yathā śrutam
      indrasya saha vṛtreṇa yathā yuddham avartata
  7 vṛtreṇa pṛthivī vyāptā purā kila narādhipa
      dṛṣṭvā sa pṛthivīṃ vyāptāṃ gandhasya viṣaye hṛte
      dharā haraṇadurgandho viṣayaḥ samapadyata
  8 śatakratuś cukopātha gandhasya viṣaye hṛte
      vṛtrasya sa tataḥ kruddho vajraṃ ghoram avāsṛjat
  9 sa vadhyamāno vajreṇa pṛthivyāṃ bhūri tejasā
      viveśa sahasaivāpo jagrāha viṣayaṃ tataḥ
  10 vyāptāsv athāsu vṛtreṇa rase ca viṣaye hṛte
     śatakratur abhikruddhas tāsu vajram avāsṛjat
 11 sa vadhyamāno vajreṇa salile bhūri tejasā
     viveśa sahasā jyotir jagrāha viṣayaṃ tataḥ
 12 vyāpte jyotiṣi vṛtreṇa rūpe 'tha viṣaye hṛte
     śatakratur abhikruddhas tatra vajram avāsṛjat
 13 sa vadhyamāno vajreṇa subhṛśaṃ bhūri tejasā
     viveśa sahasā vāyuṃ jagrāha viṣayaṃ tataḥ
 14 vyāpte vāyau tu vṛtreṇa sparśe 'tha viṣaye hṛte
     śatakratur abhikruddhas tatra vajram avāsṛjat
 15 sa vadhyamāno vajreṇa tasminn amitatejasā
     ākāśam abhidudrāva jagrāha viṣayaṃ tataḥ
 16 ākāśe vṛtra bhūte ca śabde ca viṣaye hṛte
     śatakratur abhikruddhas tatra vajram avāsṛjat
 17 sa vadhyamāno vajreṇa tasminn amitatejasā
     viveśa sahasā śakraṃ jagrāha viṣayaṃ tataḥ
 18 tasya vṛtra gṛhītasya mohaḥ samabhavan mahān
     rathaṃtareṇa taṃ tāta vasiṣṭhaḥ pratyabodhayat
 19 tato vṛtraṃ śarīrasthaṃ jaghāna bharatarṣabha
     śatakratur adṛśyena vajreṇetīha naḥ śrutam
 20 idaṃ dharmarahasyaṃ ca śakreṇoktaṃ maharṣiṣu
     ṛṣibhiś ca mama proktaṃ tan nibodha narādhipa

Book 14 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 14
Chapter 12

  1 [वा]
      दविविधॊ जायते वयाधिः शारीरॊ मानसस तथा
      परस्परं तयॊर जन्म निर्द्वंद्वं नॊपलभ्यते
  2 शरीरे जायते वयाथिः शारीरॊ नात्र संशयः
      मानसॊ जायते वयाधिर मनस्य एवेति निश्चयः
  3 शीतॊष्णे चैव वायुश च गुणा राजञ शरीरजाः
      तेषां गुणानां साम्यं चेत तद आहुः सवस्थलक्षणम
      उष्णेन बाध्यते शीतं शीतेनॊष्णं च बाध्यते
  4 सत्त्वं रजस तमश चेति तरयस तव आत्मगुणाः समृताः
      तेषां गुणानां साम्यं चेत तद आहुः सवस्थलक्षणम
      तेषाम अन्यतमॊत्सेके विधानम उपदिश्यते
  5 हर्षेण बाध्यते शॊकॊ हर्षः शॊकेन बाध्यते
      कश चिद दुःखे वर्तमानः सुखस्य समर्तुम इच्छति
      कश चित सुखे वर्तमानॊ दुःखस्य समर्तुम इच्छति
  6 स तवं न दुःखी दुःखस्य न सुखी सुसुखस्य वा
      समर्तुम इच्छसि कौन्तेय दिष्टं हि बलवत्तरम
  7 अथ वा ते सवभावॊ ऽयं येन पार्थावकृष्यसे
      दृष्ट्वा सभा गतां कृष्णाम एकवस्त्रां रजस्वलाम
      मिषतां पाण्डवेयानां न तत संस्मर्तुम इच्छसि
  8 परव्राजनं च नगराद अजिनैश च विवासनम
      महारण्यनिवासश च न तस्य समर्तुम इच्छसि
  9 जटासुरात परिक्लेशश चित्रसेनेन चाहवः
      सैन्धवाच च परिक्लेशॊ न तस्य समर्तुम इच्छसि
  10 पुनर अज्ञातचर्यायां कीचकेन पदा वधः
     याज्ञसेन्यास तदा पार्थ न तस्य समर्तुम इच्छसि
 11 यच च ते दरॊण भीष्माभ्यां युद्धम आसीद अरिंदम
     मनसैकेन यॊद्धव्यं तत ते युद्धम उपस्थितम
     तस्माद अभ्युपगन्तव्यं युद्धाय भरतर्षभ
 12 परम अव्यक्तरूपस्य परं मुक्त्वा सवकर्मभिः
     यत्र नैव शरैः कार्यं न भृत्यैर न च बन्धुभिः
     आत्मनैकेन यॊद्धव्यं तत ते युद्धम उपस्थितम
 13 तस्मिन्न अनिर्जिते युद्धे काम अवस्थां गमिष्यसि
     एतज जञात्वा तु कौन्तेय कृतकृत्यॊ भविष्यसि
 14 एतां बुद्धिं विनिश्चित्य भूतानाम आगतिं गतिम
     पितृपैतामहे वृत्ते शाधि राज्यं यथॊचितम
   1 [vā]
      dvividho jāyate vyādhiḥ śārīro mānasas tathā
      parasparaṃ tayor janma nirdvaṃdvaṃ nopalabhyate
  2 śarīre jāyate vyāthiḥ śārīro nātra saṃśayaḥ
      mānaso jāyate vyādhir manasy eveti niścayaḥ
  3 śītoṣṇe caiva vāyuś ca guṇā rājañ śarīrajāḥ
      teṣāṃ guṇānāṃ sāmyaṃ cet tad āhuḥ svasthalakṣaṇam
      uṣṇena bādhyate śītaṃ śītenoṣṇaṃ ca bādhyate
  4 sattvaṃ rajas tamaś ceti trayas tv ātmaguṇāḥ smṛtāḥ
      teṣāṃ guṇānāṃ sāmyaṃ cet tad āhuḥ svasthalakṣaṇam
      teṣām anyatamotseke vidhānam upadiśyate
  5 harṣeṇa bādhyate śoko harṣaḥ śokena bādhyate
      kaś cid duḥkhe vartamānaḥ sukhasya smartum icchati
      kaś cit sukhe vartamāno duḥkhasya smartum icchati
  6 sa tvaṃ na duḥkhī duḥkhasya na sukhī susukhasya vā
      smartum icchasi kaunteya diṣṭaṃ hi balavattaram
  7 atha vā te svabhāvo 'yaṃ yena pārthāvakṛṣyase
      dṛṣṭvā sabhā gatāṃ kṛṣṇām ekavastrāṃ rajasvalām
      miṣatāṃ pāṇḍaveyānāṃ na tat saṃsmartum icchasi
  8 pravrājanaṃ ca nagarād ajinaiś ca vivāsanam
      mahāraṇyanivāsaś ca na tasya smartum icchasi
  9 jaṭāsurāt parikleśaś citrasenena cāhavaḥ
      saindhavāc ca parikleśo na tasya smartum icchasi
  10 punar ajñātacaryāyāṃ kīcakena padā vadhaḥ
     yājñasenyās tadā pārtha na tasya smartum icchasi
 11 yac ca te droṇa bhīṣmābhyāṃ yuddham āsīd ariṃdama
     manasaikena yoddhavyaṃ tat te yuddham upasthitam
     tasmād abhyupagantavyaṃ yuddhāya bharatarṣabha
 12 param avyaktarūpasya paraṃ muktvā svakarmabhiḥ
     yatra naiva śaraiḥ kāryaṃ na bhṛtyair na ca bandhubhiḥ
     ātmanaikena yoddhavyaṃ tat te yuddham upasthitam
 13 tasminn anirjite yuddhe kām avasthāṃ gamiṣyasi
     etaj jñātvā tu kaunteya kṛtakṛtyo bhaviṣyasi
 14 etāṃ buddhiṃ viniścitya bhūtānām āgatiṃ gatim
     pitṛpaitāmahe vṛtte śādhi rājyaṃ yathocitam

Book 14 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 14
Chapter 13

  1 [वा]
      न बाह्यं दरव्यम उत्सृज्य सिद्धिर भवति भारत
      शारीरं दरव्यम उत्सृज्य सिद्धिर भवति वा न वा
  2 बाह्यद्रव्यविमुक्तस्य शारीरेषु च गृध्यतः
      यॊ धर्मॊ यत सुखं चैव दविषताम अस्तु तत तथा
  3 दव्यक्षरस तु भवेन मृत्युस तर्यक्षरं बरह्म शाश्वतम
      ममेति दव्यक्षरॊ मृत्युर न ममेति च शाश्वतम
  4 बरह्म मृत्युश च तौ राजन्न आत्मन्य एव वयवस्थितौ
      अदृश्यमानौ भूतानि यॊधयेताम असंशयम
  5 अविनाशॊ ऽसय सत्त्वस्य नियतॊ यदि भारत
      भित्त्वा शरीरं भूतानाम अहिंसा परतिपद्यते
  6 लब्ध्वापि पृथिवीं सर्वां सहस्थावरजङ्गमाम
      ममत्वं यस्य नैव सयात किं तया स करिष्यति
  7 अथ वा वसतः पार्थ वने वन्येन जीवतः
      ममता यस्य दरव्येषु मृत्यॊर आस्ये स वर्तते
  8 बाह्यान्तराणां शत्रूणां सवभावं पश्य भारत
      यन न पश्यति तद भूतं मुच्यते स महाभयात
  9 कामात्मानं न परशंसन्ति लॊके; न चाकामात का चिद अस्ति परवृत्तिः
      दानं हि वेदाध्ययनं तपश च; कामेन कर्माणि च वैदिकानि
  10 वरतं यज्ञान नियमान धयानयॊगान; कामेन यॊ नारभते विदित्वा
     यद यद धययं कामयते स धर्मॊ; न यॊ धर्मॊ नियमस तस्य मूलम
 11 अत्र गाथाः कामगीताः कीर्तयन्ति पुरा विदः
     शृणु संकीर्त्यमानास ता निखिलेन युधिष्ठिर
 12 नाहं शक्यॊ ऽनुपायेन हन्तुं भूतेन केन चित
     यॊ मां परयतते हन्तुं जञात्वा परहरणे बलम
     तस्य तस्मिन परहरणे पुनः परादुर्भवाम्य अहम
 13 यॊ मां परयतते हन्तुं यज्ञैर विविधदक्षिणैः
     जङ्गमेष्व इव कर्मात्मा पुनः परादुर्भवाम्य अहम
 14 यॊ मां परयतते हन्तुं वेदैर वेदान्तसाधनैः
     सथावरेष्व इव शान्तात्मा तस्य परादुर्भवाम्य अहम
 15 यॊ मां परयतते हन्तुं धृत्या सत्यपराक्रमः
     भावॊ भवामि तस्याहं स च मां नावबुध्यते
 16 यॊ मां परयतते हन्तुं तपसा संशितव्रतः
     ततस तपसि तस्याथ पुनः परादुर्भवाम्य अहम
 17 यॊ मां परयतते हन्तुं मॊक्षम आस्थाय पण्डितः
     तस्य मॊक्षरतिस्थस्य नृत्यामि च हसामि च
     अवध्यः सर्वभूतानाम अहम एकः सनातनः
 18 तस्मात तवम अपि तं कामं यज्ञैर विविधदक्षिणैः
     धर्मं कुरु महाराज तत्र ते स भविष्यति
 19 यजस्व वाजिमेधेन विधिवद दक्षिणावता
     अन्यैश च विविधैर यज्ञैः समृद्धैर आप्तदक्षिणैः
 20 मा ते वयथास्तु निहतान बन्धून वीक्ष्य पुनः पुनः
     न शक्यास ते पुनर दरष्टुं ये हतास्मिन रणाजिरे
 21 स तवम इष्ट्वा महायज्ञैः समृद्धैर आप्तदक्षिणैः
     लॊके कीर्तिं परां पराप्य गतिम अग्र्यां गमिष्यसि
   1 [vā]
      na bāhyaṃ dravyam utsṛjya siddhir bhavati bhārata
      śārīraṃ dravyam utsṛjya siddhir bhavati vā na vā
  2 bāhyadravyavimuktasya śārīreṣu ca gṛdhyataḥ
      yo dharmo yat sukhaṃ caiva dviṣatām astu tat tathā
  3 dvyakṣaras tu bhaven mṛtyus tryakṣaraṃ brahma śāśvatam
      mameti dvyakṣaro mṛtyur na mameti ca śāśvatam
  4 brahma mṛtyuś ca tau rājann ātmany eva vyavasthitau
      adṛśyamānau bhūtāni yodhayetām asaṃśayam
  5 avināśo 'sya sattvasya niyato yadi bhārata
      bhittvā śarīraṃ bhūtānām ahiṃsā pratipadyate
  6 labdhvāpi pṛthivīṃ sarvāṃ sahasthāvarajaṅgamām
      mamatvaṃ yasya naiva syāt kiṃ tayā sa kariṣyati
  7 atha vā vasataḥ pārtha vane vanyena jīvataḥ
      mamatā yasya dravyeṣu mṛtyor āsye sa vartate
  8 bāhyāntarāṇāṃ śatrūṇāṃ svabhāvaṃ paśya bhārata
      yan na paśyati tad bhūtaṃ mucyate sa mahābhayāt
  9 kāmātmānaṃ na praśaṃsanti loke; na cākāmāt kā cid asti pravṛttiḥ
      dānaṃ hi vedādhyayanaṃ tapaś ca; kāmena karmāṇi ca vaidikāni
  10 vrataṃ yajñān niyamān dhyānayogān; kāmena yo nārabhate viditvā
     yad yad dhyayaṃ kāmayate sa dharmo; na yo dharmo niyamas tasya mūlam
 11 atra gāthāḥ kāmagītāḥ kīrtayanti purā vidaḥ
     śṛṇu saṃkīrtyamānās tā nikhilena yudhiṣṭhira
 12 nāhaṃ śakyo 'nupāyena hantuṃ bhūtena kena cit
     yo māṃ prayatate hantuṃ jñātvā praharaṇe balam
     tasya tasmin praharaṇe punaḥ prādurbhavāmy aham
 13 yo māṃ prayatate hantuṃ yajñair vividhadakṣiṇaiḥ
     jaṅgameṣv iva karmātmā punaḥ prādurbhavāmy aham
 14 yo māṃ prayatate hantuṃ vedair vedāntasādhanaiḥ
     sthāvareṣv iva śāntātmā tasya prādurbhavāmy aham
 15 yo māṃ prayatate hantuṃ dhṛtyā satyaparākramaḥ
     bhāvo bhavāmi tasyāhaṃ sa ca māṃ nāvabudhyate
 16 yo māṃ prayatate hantuṃ tapasā saṃśitavrataḥ
     tatas tapasi tasyātha punaḥ prādurbhavāmy aham
 17 yo māṃ prayatate hantuṃ mokṣam āsthāya paṇḍitaḥ
     tasya mokṣaratisthasya nṛtyāmi ca hasāmi ca
     avadhyaḥ sarvabhūtānām aham ekaḥ sanātanaḥ
 18 tasmāt tvam api taṃ kāmaṃ yajñair vividhadakṣiṇaiḥ
     dharmaṃ kuru mahārāja tatra te sa bhaviṣyati
 19 yajasva vājimedhena vidhivad dakṣiṇāvatā
     anyaiś ca vividhair yajñaiḥ samṛddhair āptadakṣiṇaiḥ
 20 mā te vyathāstu nihatān bandhūn vīkṣya punaḥ punaḥ
     na śakyās te punar draṣṭuṃ ye hatāsmin raṇājire
 21 sa tvam iṣṭvā mahāyajñaiḥ samṛddhair āptadakṣiṇaiḥ
     loke kīrtiṃ parāṃ prāpya gatim agryāṃ gamiṣyasi

Book 14 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 14
Chapter 14

  1 [व]
      एवं बहुविधैर वाक्यैर मुनिभिस तैस तपॊधनैः
      समाश्वस्यत राजर्षिर हतबन्धुर युधिष्ठिरः
  2 सॊ ऽनुनीतॊ भगवता विष्टर शरवसा सवयम
      दवैपायनेन कृष्णेन देवस्थानेन चाभिभूः
  3 नारदेनाथ भीमेन नकुलेन च पार्थिवः
      कृष्णया सहदेवेन विजयेन च धीमता
  4 अन्यैश च पुरुषव्याघ्रैर बराह्मणैः शास्त्रदृष्टिभिः
      वयजहाच छॊकजं दुःखं संतापं चैव मानसम
  5 अर्चयाम आस देवांश च बराह्मणांश च युधिष्ठिर
      कृत्वाथ परेतकार्याणि बन्धूनां स पुनर नृपः
      अन्वशासत धर्मात्मा पृथिवीं सागराम्बराम
  6 परशान्तचेताः कौरव्यः सवराज्यं पराप्य केवलम
      वयासं च नारदं चैव तांश चान्यान अब्रवीन नृपः
  7 आश्वासितॊ ऽहं पराग वृद्धैर भवद्भिर मुनिपुङ्गवैः
      न सूक्ष्मम अपि मे किं चिद वयलीकम इह विद्यते
  8 अर्थश च सुमहान पराप्तॊ येन यक्ष्यामि देवताः
      पुरस्कृत्येह भवतः समानेष्यामहे मखम
  9 हिमवन्तं तवया गुप्ता गमिष्यामः पितामह
      बह्वाश्चर्यॊ हि देशः स शरूयते दविजसत्तम
  10 तथा भगवता चित्रं कल्याणं बहुभाषितम
     देवर्षिणा नारदेन देवस्थानेन चैव ह
 11 नाभागधेयः पुरुषः कश चिद एवंविधान गुरून
     लभते वयसनं पराप्य सुहृदः साधु संमतान
 12 एवम उक्तास तु ते राज्ञा सर्व एव महर्षयः
     अभ्यनुज्ञाप्य राजानं तथॊभौ कृष्ण फल्गुनौ
     पश्यताम एव सर्वेषां तत्रैवादर्शनं ययुः
 13 ततॊ धर्मसुतॊ राजा तत्रैवॊपाविशत परभुः
     एवं नातिमहान कालः स तेषाम अभ्यवर्तत
 14 कुर्वतां शौचकर्माणि भीष्मस्य निधने तदा
     महादानानि विप्रेभ्यॊ ददताम और्ध्वदैहिकम
 15 भीष्म कर्ण पुरॊगाणां कुरूणां कुरुनन्दन
     सहितॊ धृतराष्ट्रेण परददाव और्ध्वदैहिकम
 16 ततॊ दत्त्वा बहुधनं विप्रेभ्यः पाण्डवर्षभः
     धृतराष्ट्रं पुरस्कृत्य विवेश गजसाह्वयम
 17 स समाश्वास्य पितरं परज्ञा चक्षुषम ईश्वरम
     अन्वशाद वै स धर्मात्मा पृथिवीं भरातृभिः सह
   1 [v]
      evaṃ bahuvidhair vākyair munibhis tais tapodhanaiḥ
      samāśvasyata rājarṣir hatabandhur yudhiṣṭhiraḥ
  2 so 'nunīto bhagavatā viṣṭara śravasā svayam
      dvaipāyanena kṛṣṇena devasthānena cābhibhūḥ
  3 nāradenātha bhīmena nakulena ca pārthivaḥ
      kṛṣṇayā sahadevena vijayena ca dhīmatā
  4 anyaiś ca puruṣavyāghrair brāhmaṇaiḥ śāstradṛṣṭibhiḥ
      vyajahāc chokajaṃ duḥkhaṃ saṃtāpaṃ caiva mānasam
  5 arcayām āsa devāṃś ca brāhmaṇāṃś ca yudhiṣṭhira
      kṛtvātha pretakāryāṇi bandhūnāṃ sa punar nṛpaḥ
      anvaśāsata dharmātmā pṛthivīṃ sāgarāmbarām
  6 praśāntacetāḥ kauravyaḥ svarājyaṃ prāpya kevalam
      vyāsaṃ ca nāradaṃ caiva tāṃś cānyān abravīn nṛpaḥ
  7 āśvāsito 'haṃ prāg vṛddhair bhavadbhir munipuṅgavaiḥ
      na sūkṣmam api me kiṃ cid vyalīkam iha vidyate
  8 arthaś ca sumahān prāpto yena yakṣyāmi devatāḥ
      puraskṛtyeha bhavataḥ samāneṣyāmahe makham
  9 himavantaṃ tvayā guptā gamiṣyāmaḥ pitāmaha
      bahvāścaryo hi deśaḥ sa śrūyate dvijasattama
  10 tathā bhagavatā citraṃ kalyāṇaṃ bahubhāṣitam
     devarṣiṇā nāradena devasthānena caiva ha
 11 nābhāgadheyaḥ puruṣaḥ kaś cid evaṃvidhān gurūn
     labhate vyasanaṃ prāpya suhṛdaḥ sādhu saṃmatān
 12 evam uktās tu te rājñā sarva eva maharṣayaḥ
     abhyanujñāpya rājānaṃ tathobhau kṛṣṇa phalgunau
     paśyatām eva sarveṣāṃ tatraivādarśanaṃ yayuḥ
 13 tato dharmasuto rājā tatraivopāviśat prabhuḥ
     evaṃ nātimahān kālaḥ sa teṣām abhyavartata
 14 kurvatāṃ śaucakarmāṇi bhīṣmasya nidhane tadā
     mahādānāni viprebhyo dadatām aurdhvadaihikam
 15 bhīṣma karṇa purogāṇāṃ kurūṇāṃ kurunandana
     sahito dhṛtarāṣṭreṇa pradadāv aurdhvadaihikam
 16 tato dattvā bahudhanaṃ viprebhyaḥ pāṇḍavarṣabhaḥ
     dhṛtarāṣṭraṃ puraskṛtya viveśa gajasāhvayam
 17 sa samāśvāsya pitaraṃ prajñā cakṣuṣam īśvaram
     anvaśād vai sa dharmātmā pṛthivīṃ bhrātṛbhiḥ saha

Book 14 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 14
Chapter 15

  1 [ज]
      विजिते पाण्डवेयैस तु परशान्ते च दविजॊत्तम
      राष्ट्रे किं चक्रतुर वीरौ वासुदेवधनंजयौ
  2 [व]
      विजिते पाण्डवेयैस तु परशान्ते च विशां पते
      राष्ट्रे बभूवतुर हृष्टौ वासुदेवधनंजयौ
  3 विजह्राते मुदा युक्तौ दिवि देवेश्वराव इव
      तौ वनेषु विचित्रेषु पर्वतानां च सानुषु
  4 शैलेषु रमणीयेषु पल्वलेषु नदीषु च
      चङ्क्रम्यमाणौ संहृष्टाव अश्विनाव इव नन्दने
  5 इन्द्रप्रस्थे महात्मानौ रेमाते कृष्ण पाण्डवौ
      परविश्य तां सभां रम्यां विजह्राते च भारत
  6 तत्र युद्धकथाश चित्राः परिक्लेशांश च पार्थिव
      कथा यॊगे कथा यॊगे कथयाम आसतुस तदा
  7 ऋषीणां देवतानां च वंशांस ताव आहतुस तदा
      परीयमाणौ महात्मानौ पुराणाव ऋषिसत्तमौ
  8 मधुरास तु कथाश चित्राश चित्रार्थ पदनिश्चयाः
      निश्चयज्ञः स पार्थाय कथयाम आस केशवः
  9 पुत्रशॊकाभिसंतप्तं जञातीनां च सहस्रशः
      कथाभिः शमयाम आस पार्थं शौरिर जनार्दनः
  10 स तम आश्वास्य विधिवद विधानज्ञॊ महातपाः
     अपहृत्यात्मनॊ भारं विशश्रामेव सात्वतः
 11 ततः कथान्ते गॊविन्दॊ गुडाकेशम उवाच ह
     सान्त्वयञ शलक्ष्णया वाचा हेतुयुक्तम इदं वचः
 12 विजितेयं धरा कृत्स्ना सव्यसाचिन परंतप
     तवद बाहुबलम आश्रित्य राज्ञा धर्मसुतेन ह
 13 असपत्नां महीं भुङ्क्ते धर्मराजॊ युधिष्ठिरः
     भीमसेनप्रभावेन यमयॊश च नरॊत्तम
 14 धर्मेण राज्ञा धर्मज्ञ पराप्तं राज्यम अकण्टकम
     धर्मेण निहतः संख्ये स च राजा सुयॊधनः
 15 अधर्मरुचयॊ लुब्धाः सदा चाप्रिय वादिनः
     धार्तराष्ट्रा दुरात्मानः सानुबन्धा निपातिताः
 16 परशान्ताम अखिलां पार्थ पृथिवीं पृथिवीपतिः
     भुङ्क्ते धर्मसुतॊ राजा तवया गुप्तः कुरूद्वह
 17 रमे चाहं तवया सार्धम अरण्येष्व अपि पाण्डव
     किम उ यत्र जनॊ ऽयं वै पृथा चामित्रकर्शन
 18 यत्र धर्मसुतॊ राजा यत्र भीमॊ महाबलः
     यत्र माद्रवती पुत्रौ रतिस तत्र परा मम
 19 तथैव सवर्गकल्पेषु सभॊद्देशेषु भारत
     रमणीयेषु पुण्येषु सहितस्य तवयानघ
 20 कालॊ महांस तव अतीतॊ मे शूर पुत्रम अपश्यतः
     बलदेवं च कौरव्य तथान्यान वृष्णिपुंगवान
 21 सॊ ऽहं गन्तुम अभीप्सामि पुरीं दवारवतीं परति
     रॊचतां गमनं मह्यं तवापि पुरुषर्षभ
 22 उक्तॊ बहुविधं राजा तत्र तत्र युधिष्ठिरः
     स ह भीष्मेण यद्य उक्तम अस्माभिः शॊककारिते
 23 शिष्टॊ युधिष्ठिरॊ ऽसमाभिः शास्ता सन्न अपि पाण्डवः
     तेन तच च वचः सम्यग गृहीतं सुमहात्मना
 24 धर्मपुत्रे हि धर्मज्ञे कृतज्ञे सत्यवादिनि
     सत्यं धर्मॊ मतिश चाग्र्या सथितिश च सततं सथिरा
 25 तद्गत्वा तं महात्मानं यदि ते रॊचते ऽरजुन
     अस्मद गमनसंयुक्तं वचॊ बरूहि जनाधिपम
 26 न हि तस्याप्रियं कुर्यां पराणत्यागे ऽपय उपस्थिते
     कुतॊ गन्तुं महाबाहॊ पुरीं दवारवतीं परति
 27 सर्वं तव इदम अहं पार्थ तवत परीतिहितकाम्यया
     बरवीमि सत्यं कौरव्य न मिथ्यैतत कथं चन
 28 परयॊजनं च निर्वृत्तम इह वासे ममार्जुन
     धार्तराष्ट्रॊ हतॊ राजा सबलः सपदानुगः
 29 पृथिवी च वशे तात धर्मपुत्रस्य धीमतः
     सथिता समुद्रवसना स शैलवनकानना
     चिता रत्नैर बहुविधैः कुरुराजस्य पाण्डव
 30 धर्मेण राजा धर्मज्ञः पातु सर्वां वसुंधराम
     उपास्यमानॊ बहुभिः सिद्धैश चापि महात्मभिः
     सतूयमानश च सततं बन्दिभिर भरतर्षभ
 31 तन मया सह गत्वाद्य राजानं कुरुवर्धनम
     आपृच्छ कुरुशार्दूल गमनं दवारकां परति
 32 इदं शरीरं वसु यच च मे गृहे; निवेदितं पार्थ सदा युधिष्ठिरे
     परियश च मान्यश च हि मे युधिष्ठिरः; सदा कुरूणाम अधिपॊ महामतिः
 33 परयॊजनं चापि निवासकारणे; न विद्यते मे तवदृते महाभुज
     सथिता हि पृथ्वी तव पार्थ शासने; गुरॊः सुवृत्तस्य युधिष्ठिरस्य ह
 34 इतीदम उक्तं स तदा महात्मना; जनार्दनेनामित विक्रमॊ ऽरजुनः
     तथेति कृच्छ्राद इव वाचम ईरयञ; जनार्धनं संप्रतिपूज्य पार्थिव
   1 [j]
      vijite pāṇḍaveyais tu praśānte ca dvijottama
      rāṣṭre kiṃ cakratur vīrau vāsudevadhanaṃjayau
  2 [v]
      vijite pāṇḍaveyais tu praśānte ca viśāṃ pate
      rāṣṭre babhūvatur hṛṣṭau vāsudevadhanaṃjayau
  3 vijahrāte mudā yuktau divi deveśvarāv iva
      tau vaneṣu vicitreṣu parvatānāṃ ca sānuṣu
  4 śaileṣu ramaṇīyeṣu palvaleṣu nadīṣu ca
      caṅkramyamāṇau saṃhṛṣṭāv aśvināv iva nandane
  5 indraprasthe mahātmānau remāte kṛṣṇa pāṇḍavau
      praviśya tāṃ sabhāṃ ramyāṃ vijahrāte ca bhārata
  6 tatra yuddhakathāś citrāḥ parikleśāṃś ca pārthiva
      kathā yoge kathā yoge kathayām āsatus tadā
  7 ṛṣīṇāṃ devatānāṃ ca vaṃśāṃs tāv āhatus tadā
      prīyamāṇau mahātmānau purāṇāv ṛṣisattamau
  8 madhurās tu kathāś citrāś citrārtha padaniścayāḥ
      niścayajñaḥ sa pārthāya kathayām āsa keśavaḥ
  9 putraśokābhisaṃtaptaṃ jñātīnāṃ ca sahasraśaḥ
      kathābhiḥ śamayām āsa pārthaṃ śaurir janārdanaḥ
  10 sa tam āśvāsya vidhivad vidhānajño mahātapāḥ
     apahṛtyātmano bhāraṃ viśaśrāmeva sātvataḥ
 11 tataḥ kathānte govindo guḍākeśam uvāca ha
     sāntvayañ ślakṣṇayā vācā hetuyuktam idaṃ vacaḥ
 12 vijiteyaṃ dharā kṛtsnā savyasācin paraṃtapa
     tvad bāhubalam āśritya rājñā dharmasutena ha
 13 asapatnāṃ mahīṃ bhuṅkte dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ
     bhīmasenaprabhāvena yamayoś ca narottama
 14 dharmeṇa rājñā dharmajña prāptaṃ rājyam akaṇṭakam
     dharmeṇa nihataḥ saṃkhye sa ca rājā suyodhanaḥ
 15 adharmarucayo lubdhāḥ sadā cāpriya vādinaḥ
     dhārtarāṣṭrā durātmānaḥ sānubandhā nipātitāḥ
 16 praśāntām akhilāṃ pārtha pṛthivīṃ pṛthivīpatiḥ
     bhuṅkte dharmasuto rājā tvayā guptaḥ kurūdvaha
 17 rame cāhaṃ tvayā sārdham araṇyeṣv api pāṇḍava
     kim u yatra jano 'yaṃ vai pṛthā cāmitrakarśana
 18 yatra dharmasuto rājā yatra bhīmo mahābalaḥ
     yatra mādravatī putrau ratis tatra parā mama
 19 tathaiva svargakalpeṣu sabhoddeśeṣu bhārata
     ramaṇīyeṣu puṇyeṣu sahitasya tvayānagha
 20 kālo mahāṃs tv atīto me śūra putram apaśyataḥ
     baladevaṃ ca kauravya tathānyān vṛṣṇipuṃgavān
 21 so 'haṃ gantum abhīpsāmi purīṃ dvāravatīṃ prati
     rocatāṃ gamanaṃ mahyaṃ tavāpi puruṣarṣabha
 22 ukto bahuvidhaṃ rājā tatra tatra yudhiṣṭhiraḥ
     sa ha bhīṣmeṇa yady uktam asmābhiḥ śokakārite
 23 śiṣṭo yudhiṣṭhiro 'smābhiḥ śāstā sann api pāṇḍavaḥ
     tena tac ca vacaḥ samyag gṛhītaṃ sumahātmanā
 24 dharmaputre hi dharmajñe kṛtajñe satyavādini
     satyaṃ dharmo matiś cāgryā sthitiś ca satataṃ sthirā
 25 tadgatvā taṃ mahātmānaṃ yadi te rocate 'rjuna
     asmad gamanasaṃyuktaṃ vaco brūhi janādhipam
 26 na hi tasyāpriyaṃ kuryāṃ prāṇatyāge 'py upasthite
     kuto gantuṃ mahābāho purīṃ dvāravatīṃ prati
 27 sarvaṃ tv idam ahaṃ pārtha tvat prītihitakāmyayā
     bravīmi satyaṃ kauravya na mithyaitat kathaṃ cana
 28 prayojanaṃ ca nirvṛttam iha vāse mamārjuna
     dhārtarāṣṭro hato rājā sabalaḥ sapadānugaḥ
 29 pṛthivī ca vaśe tāta dharmaputrasya dhīmataḥ
     sthitā samudravasanā sa śailavanakānanā
     citā ratnair bahuvidhaiḥ kururājasya pāṇḍava
 30 dharmeṇa rājā dharmajñaḥ pātu sarvāṃ vasuṃdharām
     upāsyamāno bahubhiḥ siddhaiś cāpi mahātmabhiḥ
     stūyamānaś ca satataṃ bandibhir bharatarṣabha
 31 tan mayā saha gatvādya rājānaṃ kuruvardhanam
     āpṛccha kuruśārdūla gamanaṃ dvārakāṃ prati
 32 idaṃ śarīraṃ vasu yac ca me gṛhe; niveditaṃ pārtha sadā yudhiṣṭhire
     priyaś ca mānyaś ca hi me yudhiṣṭhiraḥ; sadā kurūṇām adhipo mahāmatiḥ
 33 prayojanaṃ cāpi nivāsakāraṇe; na vidyate me tvadṛte mahābhuja
     sthitā hi pṛthvī tava pārtha śāsane; guroḥ suvṛttasya yudhiṣṭhirasya ha
 34 itīdam uktaṃ sa tadā mahātmanā; janārdanenāmita vikramo 'rjunaḥ
     tatheti kṛcchrād iva vācam īrayañ; janārdhanaṃ saṃpratipūjya pārthiva

Book 14 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 14
Chapter 16

  1 [ज]
      सभायां वसतॊस तस्यां निहत्यारीन महात्मनॊः
      केशवार्जुनयॊः का नु कथा समभवद दविज
  2 [व]
      कृष्णेन सहितः पार्थः सवराज्यं पराप्य केवलम
      तस्यां सभायां रम्यायां विजहार मुदा युतः
  3 ततः कं चित सभॊद्देशं सवर्गॊद्देश समं नृप
      यदृच्छया तौ मुदितौ जग्मतुः सवजनावृतौ
  4 ततः परतीतः कृष्णेन सहितः पाण्डवॊ ऽरजुनः
      निरीक्ष्य तां सभां रम्याम इदं वचनम अब्रवीत
  5 विदितं ते महाबाहॊ संग्रामे समुपस्थिते
      माहात्म्यं देवकी मातस तच च ते रूपम ऐश्वरम
  6 यत तु तद भवता परॊक्तं तदा केशव सौहृदात
      तत सर्वं पुरुषव्याघ्र नष्टं मे नष्टचेतसः
  7 मम कौतूहलं तव अस्ति तेष्व अर्थेषु पुनः परभॊ
      भवांश च दवारकां गन्ता नचिराद इव माधव
  8 एवम उक्तस ततः कृष्णः फल्गुनं परत्यभाषत
      परिष्वज्य महातेजा वचनं वदतां वरः
  9 शरावितस तवं मया गुह्यं जञापितश च सनातनम
      धर्मं सवरूपिणं पार्थ सर्वलॊकांश च शाश्वतान
  10 अबुद्ध्वा यन न गृह्णीथास तन मे सुमहद अप्रियम
     नूनम अश्रद्दधानॊ ऽसि दुर्मेधाश चासि पाण्डव
 11 स हि धर्मः सुपर्याप्तॊ बरह्मणः पदवेदने
     न शक्यं तन मया भूयस तथा वक्तुम अशेषतः
 12 परं हि बरह्म कथितं यॊगयुक्तेन तन मया
     इतिहासं तु वक्ष्यामि तस्मिन्न अर्थे पुरातनम
 13 यथा तां बुद्धिम आस्थाय गतिम अग्र्यां गमिष्यसि
     शृणु धर्मभृतां शरेष्ठ गदतः सर्वम एव मे
 14 आगच्छद बराह्मणः कश चित सवर्गलॊकाद अरिंदम
     बरह्मलॊकाच च दुर्धर्षः सॊ ऽसमाभिः पूजितॊ ऽभवत
 15 अस्माभिः परिपृष्टश च यद आह भरतर्षभ
     दिव्येन विधिना पार्थ तच छृणुष्वाविचारयन
 16 [बर]
     मॊक्षधर्मं समाश्रित्य कृष्ण यन मानुपृच्छसि
     भूतानाम अनुकम्पार्थं यन मॊहच छेदनं परभॊ
 17 तत ते ऽहं संप्रवक्ष्यामि यथावन मधुसूदन
     शृणुष्वावहितॊ भूत्वा गदतॊ मम माधव
 18 कश चिद विप्रस तपॊ युक्तः काश्यपॊ धर्मवित्तमः
     आससाद दविजं कं चिद धर्माणाम आगतागमम
 19 गतागते सुबहुशॊ जञानविज्ञानपारगम
     लॊकतत्त्वार्थ कुशलं जञातारं सुखदुःखयॊः
 20 जाती मरणतत्त्वज्ञं कॊविदं पुण्यपापयॊः
     दरष्टारम उच्चनीचानां कर्मभिर देहिनां गतिम
 21 चरन्तं मुक्तवत सिद्धं परशान्तं संयतेन्द्रियम
     दीप्यमानं शरिया बराह्म्या करममाणं च सर्वशः
 22 अन्तर्धानगतिज्ञं च शरुत्वा तत्त्वेन काश्यपः
     तथैवान्तर्हितैः सिद्धैर यान्तं चक्रधरैः सह
 23 संभाषमाणम एकान्ते समासीनं च तैः सह
     यदृच्छया च गच्छन्तम असक्तं पवनं यथा
 24 तं समासाद्य मेधावी स तदा दविजसत्तमः
     चरणौ धर्मकामॊ वै तपस्वी सुसमाहितः
     परतिपेदे यथान्यायं भक्त्या परमया युतः
 25 विस्मितश चाद्भुतं दृष्ट्वा काश्यपस तं दविजॊत्तमम
     परिचारेण महता गुरुं वैद्यम अतॊषयत
 26 परीतात्मा चॊपपन्नश च शरुतचारित्य संयुतः
     भावेन तॊषयच चैनं गुरुवृत्त्या परंतपः
 27 तस्मै तुष्टः स शिष्याय परसन्नॊ ऽथाब्रवीद गुरुः
     सिद्धिं पराम अभिप्रेक्ष्य शृणु तन मे जनार्दन
 28 विविधैः कर्मभिस तात पुण्ययॊगैश च केवलैः
     गच्छन्तीह गतिं मर्त्या देवलॊके ऽपि च सथितिम
 29 न कव चित सुखम अत्यन्तं न कव चिच छाश्वती सथितिः
     सथानाच च महतॊ भरंशॊ दुःखलब्धात पुनः पुनः
 30 अशुभा गतयः पराप्ताः कष्टा मे पापसेवनात
     काममन्युपरीतेन तृष्णया मॊहितेन च
 31 पुनः पुनश च मरणं जन्म चैव पुनः पुनः
     आहारा विविधा भुक्ताः पीता नानाविधाः सतनाः
 32 मातरॊ विविधा दृष्टाः पितरश च पृथग्विधाः
     सुखानि च विचित्राणि दुःखानि च मयानघ
 33 परियैर विवासॊ बहुशः संवासश चाप्रियैः सह
     धननाशश च संप्राप्तॊ लब्ध्वा दुःखेन तद धनम
 34 अवमानाः सुकष्टाश च परतः सवजनात तथा
     शारीरा मानसाश चापि वेदना भृशदारुणाः
 35 पराप्ता विमाननाश चॊग्रा वधबन्धाश च दारुणाः
     पतनं निरये चैव यातनाश च यमक्षये
 36 जरा रॊगाश च सततं वासनानि च भूरिशः
     लॊके ऽसमिन्न अनुभूतानि दवंद्वजानि भृशं मया
 37 ततः कदा चिन निर्वेदान निकारान निकृतेन च
     लॊकतन्त्रं परित्यक्तं दुःखार्तेन भृशं मया
     ततः सिद्धिर इयं पराप्ता परसादाद आत्मनॊ मया
 38 नाहं पुनर इहागन्ता लॊकान आलॊकयाम्य अहम
     आ सिद्धेर आ परजा सर्गाद आत्मनॊ मे गतिः शुभा
 39 उपलब्धा दविजश्रेष्ठ तथेयं सिद्धिर उत्तमा
     इतः परं गमिष्यामि ततः परतरं पुनः
     बरह्मणः पदम अव्यग्रं मा ते ऽभूद अत्र संशयः
 40 नाहं पुनर इहागन्ता मर्त्यलॊके परंतप
     परीतॊ ऽसमि ते महाप्राज्ञ बरूहि किं करवाणि ते
 41 यदीप्सुर उपपन्नस तवं तस्य कालॊ ऽयम आगतः
     अभिजाने च तद अहं यदर्थं मा तवम आगतः
     अचिरात तु गमिष्यामि येनाहं तवाम अचूचुदम
 42 भृशं परीतॊ ऽसमि भवतश चारित्रेण विचक्षण
     परिपृच्छ यावद भवते भाषेयं यत तवेप्सितम
 43 बहु मन्ये च ते बुद्धिं भृशं संपूजयामि च
     येनाहं भवता बुद्धॊ मेधावी हय असि काश्यप
   1 [j]
      sabhāyāṃ vasatos tasyāṃ nihatyārīn mahātmanoḥ
      keśavārjunayoḥ kā nu kathā samabhavad dvija
  2 [v]
      kṛṣṇena sahitaḥ pārthaḥ svarājyaṃ prāpya kevalam
      tasyāṃ sabhāyāṃ ramyāyāṃ vijahāra mudā yutaḥ
  3 tataḥ kaṃ cit sabhoddeśaṃ svargoddeśa samaṃ nṛpa
      yadṛcchayā tau muditau jagmatuḥ svajanāvṛtau
  4 tataḥ pratītaḥ kṛṣṇena sahitaḥ pāṇḍavo 'rjunaḥ
      nirīkṣya tāṃ sabhāṃ ramyām idaṃ vacanam abravīt
  5 viditaṃ te mahābāho saṃgrāme samupasthite
      māhātmyaṃ devakī mātas tac ca te rūpam aiśvaram
  6 yat tu tad bhavatā proktaṃ tadā keśava sauhṛdāt
      tat sarvaṃ puruṣavyāghra naṣṭaṃ me naṣṭacetasaḥ
  7 mama kautūhalaṃ tv asti teṣv artheṣu punaḥ prabho
      bhavāṃś ca dvārakāṃ gantā nacirād iva mādhava
  8 evam uktas tataḥ kṛṣṇaḥ phalgunaṃ pratyabhāṣata
      pariṣvajya mahātejā vacanaṃ vadatāṃ varaḥ
  9 śrāvitas tvaṃ mayā guhyaṃ jñāpitaś ca sanātanam
      dharmaṃ svarūpiṇaṃ pārtha sarvalokāṃś ca śāśvatān
  10 abuddhvā yan na gṛhṇīthās tan me sumahad apriyam
     nūnam aśraddadhāno 'si durmedhāś cāsi pāṇḍava
 11 sa hi dharmaḥ suparyāpto brahmaṇaḥ padavedane
     na śakyaṃ tan mayā bhūyas tathā vaktum aśeṣataḥ
 12 paraṃ hi brahma kathitaṃ yogayuktena tan mayā
     itihāsaṃ tu vakṣyāmi tasminn arthe purātanam
 13 yathā tāṃ buddhim āsthāya gatim agryāṃ gamiṣyasi
     śṛṇu dharmabhṛtāṃ śreṣṭha gadataḥ sarvam eva me
 14 āgacchad brāhmaṇaḥ kaś cit svargalokād ariṃdama
     brahmalokāc ca durdharṣaḥ so 'smābhiḥ pūjito 'bhavat
 15 asmābhiḥ paripṛṣṭaś ca yad āha bharatarṣabha
     divyena vidhinā pārtha tac chṛṇuṣvāvicārayan
 16 [br]
     mokṣadharmaṃ samāśritya kṛṣṇa yan mānupṛcchasi
     bhūtānām anukampārthaṃ yan mohac chedanaṃ prabho
 17 tat te 'haṃ saṃpravakṣyāmi yathāvan madhusūdana
     śṛṇuṣvāvahito bhūtvā gadato mama mādhava
 18 kaś cid vipras tapo yuktaḥ kāśyapo dharmavittamaḥ
     āsasāda dvijaṃ kaṃ cid dharmāṇām āgatāgamam
 19 gatāgate subahuśo jñānavijñānapāragam
     lokatattvārtha kuśalaṃ jñātāraṃ sukhaduḥkhayoḥ
 20 jātī maraṇatattvajñaṃ kovidaṃ puṇyapāpayoḥ
     draṣṭāram uccanīcānāṃ karmabhir dehināṃ gatim
 21 carantaṃ muktavat siddhaṃ praśāntaṃ saṃyatendriyam
     dīpyamānaṃ śriyā brāhmyā kramamāṇaṃ ca sarvaśaḥ
 22 antardhānagatijñaṃ ca śrutvā tattvena kāśyapaḥ
     tathaivāntarhitaiḥ siddhair yāntaṃ cakradharaiḥ saha
 23 saṃbhāṣamāṇam ekānte samāsīnaṃ ca taiḥ saha
     yadṛcchayā ca gacchantam asaktaṃ pavanaṃ yathā
 24 taṃ samāsādya medhāvī sa tadā dvijasattamaḥ
     caraṇau dharmakāmo vai tapasvī susamāhitaḥ
     pratipede yathānyāyaṃ bhaktyā paramayā yutaḥ
 25 vismitaś cādbhutaṃ dṛṣṭvā kāśyapas taṃ dvijottamam
     paricāreṇa mahatā guruṃ vaidyam atoṣayat
 26 prītātmā copapannaś ca śrutacāritya saṃyutaḥ
     bhāvena toṣayac cainaṃ guruvṛttyā paraṃtapaḥ
 27 tasmai tuṣṭaḥ sa śiṣyāya prasanno 'thābravīd guruḥ
     siddhiṃ parām abhiprekṣya śṛṇu tan me janārdana
 28 vividhaiḥ karmabhis tāta puṇyayogaiś ca kevalaiḥ
     gacchantīha gatiṃ martyā devaloke 'pi ca sthitim
 29 na kva cit sukham atyantaṃ na kva cic chāśvatī sthitiḥ
     sthānāc ca mahato bhraṃśo duḥkhalabdhāt punaḥ punaḥ
 30 aśubhā gatayaḥ prāptāḥ kaṣṭā me pāpasevanāt
     kāmamanyuparītena tṛṣṇayā mohitena ca
 31 punaḥ punaś ca maraṇaṃ janma caiva punaḥ punaḥ
     āhārā vividhā bhuktāḥ pītā nānāvidhāḥ stanāḥ
 32 mātaro vividhā dṛṣṭāḥ pitaraś ca pṛthagvidhāḥ
     sukhāni ca vicitrāṇi duḥkhāni ca mayānagha
 33 priyair vivāso bahuśaḥ saṃvāsaś cāpriyaiḥ saha
     dhananāśaś ca saṃprāpto labdhvā duḥkhena tad dhanam
 34 avamānāḥ sukaṣṭāś ca parataḥ svajanāt tathā
     śārīrā mānasāś cāpi vedanā bhṛśadāruṇāḥ
 35 prāptā vimānanāś cogrā vadhabandhāś ca dāruṇāḥ
     patanaṃ niraye caiva yātanāś ca yamakṣaye
 36 jarā rogāś ca satataṃ vāsanāni ca bhūriśaḥ
     loke 'sminn anubhūtāni dvaṃdvajāni bhṛśaṃ mayā
 37 tataḥ kadā cin nirvedān nikārān nikṛtena ca
     lokatantraṃ parityaktaṃ duḥkhārtena bhṛśaṃ mayā
     tataḥ siddhir iyaṃ prāptā prasādād ātmano mayā
 38 nāhaṃ punar ihāgantā lokān ālokayāmy aham
     ā siddher ā prajā sargād ātmano me gatiḥ śubhā
 39 upalabdhā dvijaśreṣṭha tatheyaṃ siddhir uttamā
     itaḥ paraṃ gamiṣyāmi tataḥ parataraṃ punaḥ
     brahmaṇaḥ padam avyagraṃ mā te 'bhūd atra saṃśayaḥ
 40 nāhaṃ punar ihāgantā martyaloke paraṃtapa
     prīto 'smi te mahāprājña brūhi kiṃ karavāṇi te
 41 yadīpsur upapannas tvaṃ tasya kālo 'yam āgataḥ
     abhijāne ca tad ahaṃ yadarthaṃ mā tvam āgataḥ
     acirāt tu gamiṣyāmi yenāhaṃ tvām acūcudam
 42 bhṛśaṃ prīto 'smi bhavataś cāritreṇa vicakṣaṇa
     paripṛccha yāvad bhavate bhāṣeyaṃ yat tavepsitam
 43 bahu manye ca te buddhiṃ bhṛśaṃ saṃpūjayāmi ca
     yenāhaṃ bhavatā buddho medhāvī hy asi kāśyapa

Book 14 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 14
Chapter 17

  1 [वा]
      ततस तस्यॊपसंगृह्य पादौ परश्नान सुदुर्वचान
      पप्रच्छ तांश च सर्वान स पराह धर्मभृतां वरः
  2 [काष्यप]
      कथं शरीरं चयवते कथं चैवॊपपद्यते
      कथं कष्टाच च संसारात संसरन परिमुच्यते
  3 आत्मानं वा कथं युक्त्वा तच छरीरं विमुञ्चति
      शरीरतश च निर्मुक्तः कथम अन्यत परपद्यते
  4 कथं शुभाशुभे चायं कर्मणी सवकृते नरः
      उपभुङ्क्ते कव वा कर्म विदेहस्यॊपतिष्ठति
  5 [बर]
      एवं संचॊदितः सिद्धः परश्नांस तान परत्यभाषत
      आनुपूर्व्येण वार्ष्णेय यथा तन मे वचः शृणु
  6 [सिद्ध]
      आयुः कीर्तिकराणीह यानि कर्माणि सेवते
      शरीरग्रहणे ऽनयस्मिंस तेषु कषीणेषु सर्वशः
  7 आयुः कषयपरीतात्मा विपरीतानि सेवते
      बुद्धिर वयावर्तते चास्य विनाशे परत्युपस्थिते
  8 सत्त्वं बलं च कालं चाप्य अविदित्वात्मनस तथा
      अतिवेलम उपाश्नाति तैर विरुद्धान्य अनात्मवान
  9 यदायम अतिकष्टानि सर्वाण्य उपनिषेवते
      अत्यर्थम अपि वा भुङ्क्ते न वा भुङ्क्ते कदा चन
  10 दुष्टान्नं विषमान्नं च सॊ ऽनयॊन्येन विरॊधि च
     गुरु वापि समं भुङ्क्ते नातिजीर्णे ऽपि वा पुनः
 11 वयायामम अतिमात्रं वा वयवायं चॊपसेवते
     सततं कर्म लॊभाद वा पराप्तं वेगविधारणम
 12 रसातियुक्तम अन्नं वा दिवा सवप्नं निषेवते
     अपक्वानागते काले सवयं दॊषान परकॊपयन
 13 सवदॊषकॊपनाद रॊगं लभते मरणान्तिकम
     अथ चॊद्बन्धनादीनि परीतानि वयवस्यति
 14 तस्य तैः कारणैर जन्तॊः शरीराच चयवते यथा
     जीवितं परॊच्यमानं तद यथावद उपधारय
 15 ऊष्मा परकुपितः काये तीव्रवायुसमीरितः
     शरीरम अनुपर्येति सर्वान पराणान रुणद्धि वै
 16 अत्यर्थं बलवान ऊष्मा शरीरे परिकॊपितः
     भिनत्ति जीव सथानानि तानि मर्माणि विद्धि च
 17 ततः स वेदनः सद्यॊ जीवः परच्यवते कषरन
     शरीरं तयजते जन्तुश छिद्यमानेषु मर्मसु
     वेदनाभिः परीतात्मा तद विद्धि दविजसत्तम
 18 जातीमरणसंविग्नाः सततं सर्वजन्तवः
     दृश्यन्ते संत्यजन्तश च शरीराणि दविजर्षभ
 19 गर्भसंक्रमणे चापि मर्मणाम अतिसर्पणे
     तादृशीम एव लभते वेदनां मानवः पुनः
 20 भिन्नसंधिर अथ कलेदम अद्भिः स लभते नरः
     यथा पञ्चसु भूतेषु संश्रितत्वं निगच्छति
     शैत्यात परकुपितः काये तीव्रवायुसमीरितः
 21 यः स पञ्चसु भूतेषु पराणापाने वयवस्थितः
     स गच्छत्य ऊर्ध्वगॊ वायुः कृच्छ्रान मुक्त्वा शरीरिणम
 22 शरीरं च जहात्य एव निरुच्छ्वासश च दृश्यते
     निरूष्मा स निरुच्छ्वासॊ निःश्रीकॊ गतचेतनः
 23 बरह्मणा संपरित्यक्तॊ मृत इत्य उच्यते नरः
     सरॊतॊभिर यैर विजानाति इन्द्रियार्थाञ शरीरभृत
     तैर एव न विजानाति पराणम आहारसंभवम
 24 तत्रैव कुरुते काये यः स जीवः सनातनः
     तेषां यद यद भवेद युक्तं संनिपाते कव चित कव चित
     तत तन मर्म विजानीहि शास्त्रदृष्टं हि तत तथा
 25 तेषु मर्मसु भिन्नेषु ततः स समुदीरयन
     आविश्य हृदयं जन्तॊः सत्त्वं चाशु रुणद्धि वै
     ततः स चेतनॊ जन्तुर नाभिजानाति किं चन
 26 तमसा संवृतज्ञानः संवृतेष्व अथ मर्मसु
     स जीवॊ निरधिष्ठानश चाव्यते मातरिश्वना
 27 ततः स तं महॊच्छ्वासं भृशम उच्छ्वस्य दारुणम
     निष्क्रामन कम्पयत्य आशु तच छरीरम अचेतनम
 28 स जीवः परच्युतः कायात कर्मभिः सवैः समावृतः
     अङ्कितः सवैः शुभैः पुण्यैः पापैर वाप्य उपपद्यते
 29 बराह्मणा जञानसंपन्ना यथावच छरुत निश्चयाः
     इतरं कृतपुण्यं वा तं विजानन्ति लक्षणैः
 30 यथान्ध कारे खद्यॊतं लीयमानं ततस ततः
     चक्षुष्मन्तः परपश्यन्ति तथा तं जञानचक्षुषः
 31 पश्यन्त्य एवंविधाः सिद्धा जीवं दिव्येन चक्षुषा
     चयवन्तं जायमानं च यॊनिं चानुप्रवेशितम
 32 तस्य सथानानि दृष्टानि तरिविधानीह शास्त्रतः
     कर्मभूमिर इयं भूमिर यत्र तिष्ठन्ति जन्तवः
 33 ततः शुभाशुभं कृत्वा लभन्ते सर्वदेहिनः
     इहैवॊच्चावचान भॊगान पराप्नुवन्ति सवकर्मभिः
 34 इहैवाशुभ कर्मा तु कर्मभिर निरयं गतः
     अवाक्स निरये पापॊ मानवः पच्यते भृशम
     तस्मात सुदुर्लभॊ मॊक्ष आत्मा रक्ष्यॊ भृशं ततः
 35 ऊर्ध्वं तु जन्तवॊ गत्वा येषु सथानेष्व अवस्थिताः
     कीर्त्यमानानि तानीह तत्त्वतः संनिबॊध मे
     तच छरुत्वा नैष्ठिकीं बुद्धिं बुध्येथाः कर्म निश्चयात
 36 तारा रूपाणि सर्वाणि यच चैतच चन्द्रमण्डलम
     यच च विभ्राजते लॊके सवभासा सूर्यमण्डलम
     सथानान्य एतानि जानीहि नराणां पुण्यकर्मणाम
 37 कर्म कषयाच च ते सर्वे चयवन्ते वै पुनः पुनः
     तत्रापि च विशेषॊ ऽसति दिवि नीचॊच्चमध्यमः
 38 न तत्राप्य अस्ति संतॊषॊ दृष्ट्वा दीप्ततरां शरियम
     इत्य एता गतयः सर्वाः पृथक्त्वे समुदीरिताः
 39 उपपत्तिं तु गर्भस्य वक्ष्याम्य अहम अतः परम
     यथावत तां निगदतः शृणुष्वावहितॊ दविज
   1 [vā]
      tatas tasyopasaṃgṛhya pādau praśnān sudurvacān
      papraccha tāṃś ca sarvān sa prāha dharmabhṛtāṃ varaḥ
  2 [kāṣyapa]
      kathaṃ śarīraṃ cyavate kathaṃ caivopapadyate
      kathaṃ kaṣṭāc ca saṃsārāt saṃsaran parimucyate
  3 ātmānaṃ vā kathaṃ yuktvā tac charīraṃ vimuñcati
      śarīrataś ca nirmuktaḥ katham anyat prapadyate
  4 kathaṃ śubhāśubhe cāyaṃ karmaṇī svakṛte naraḥ
      upabhuṅkte kva vā karma videhasyopatiṣṭhati
  5 [br]
      evaṃ saṃcoditaḥ siddhaḥ praśnāṃs tān pratyabhāṣata
      ānupūrvyeṇa vārṣṇeya yathā tan me vacaḥ śṛṇu
  6 [siddha]
      āyuḥ kīrtikarāṇīha yāni karmāṇi sevate
      śarīragrahaṇe 'nyasmiṃs teṣu kṣīṇeṣu sarvaśaḥ
  7 āyuḥ kṣayaparītātmā viparītāni sevate
      buddhir vyāvartate cāsya vināśe pratyupasthite
  8 sattvaṃ balaṃ ca kālaṃ cāpy aviditvātmanas tathā
      ativelam upāśnāti tair viruddhāny anātmavān
  9 yadāyam atikaṣṭāni sarvāṇy upaniṣevate
      atyartham api vā bhuṅkte na vā bhuṅkte kadā cana
  10 duṣṭānnaṃ viṣamānnaṃ ca so 'nyonyena virodhi ca
     guru vāpi samaṃ bhuṅkte nātijīrṇe 'pi vā punaḥ
 11 vyāyāmam atimātraṃ vā vyavāyaṃ copasevate
     satataṃ karma lobhād vā prāptaṃ vegavidhāraṇam
 12 rasātiyuktam annaṃ vā divā svapnaṃ niṣevate
     apakvānāgate kāle svayaṃ doṣān prakopayan
 13 svadoṣakopanād rogaṃ labhate maraṇāntikam
     atha codbandhanādīni parītāni vyavasyati
 14 tasya taiḥ kāraṇair jantoḥ śarīrāc cyavate yathā
     jīvitaṃ procyamānaṃ tad yathāvad upadhāraya
 15 ūṣmā prakupitaḥ kāye tīvravāyusamīritaḥ
     śarīram anuparyeti sarvān prāṇān ruṇaddhi vai
 16 atyarthaṃ balavān ūṣmā śarīre parikopitaḥ
     bhinatti jīva sthānāni tāni marmāṇi viddhi ca
 17 tataḥ sa vedanaḥ sadyo jīvaḥ pracyavate kṣaran
     śarīraṃ tyajate jantuś chidyamāneṣu marmasu
     vedanābhiḥ parītātmā tad viddhi dvijasattama
 18 jātīmaraṇasaṃvignāḥ satataṃ sarvajantavaḥ
     dṛśyante saṃtyajantaś ca śarīrāṇi dvijarṣabha
 19 garbhasaṃkramaṇe cāpi marmaṇām atisarpaṇe
     tādṛśīm eva labhate vedanāṃ mānavaḥ punaḥ
 20 bhinnasaṃdhir atha kledam adbhiḥ sa labhate naraḥ
     yathā pañcasu bhūteṣu saṃśritatvaṃ nigacchati
     śaityāt prakupitaḥ kāye tīvravāyusamīritaḥ
 21 yaḥ sa pañcasu bhūteṣu prāṇāpāne vyavasthitaḥ
     sa gacchaty ūrdhvago vāyuḥ kṛcchrān muktvā śarīriṇam
 22 śarīraṃ ca jahāty eva nirucchvāsaś ca dṛśyate
     nirūṣmā sa nirucchvāso niḥśrīko gatacetanaḥ
 23 brahmaṇā saṃparityakto mṛta ity ucyate naraḥ
     srotobhir yair vijānāti indriyārthāñ śarīrabhṛt
     tair eva na vijānāti prāṇam āhārasaṃbhavam
 24 tatraiva kurute kāye yaḥ sa jīvaḥ sanātanaḥ
     teṣāṃ yad yad bhaved yuktaṃ saṃnipāte kva cit kva cit
     tat tan marma vijānīhi śāstradṛṣṭaṃ hi tat tathā
 25 teṣu marmasu bhinneṣu tataḥ sa samudīrayan
     āviśya hṛdayaṃ jantoḥ sattvaṃ cāśu ruṇaddhi vai
     tataḥ sa cetano jantur nābhijānāti kiṃ cana
 26 tamasā saṃvṛtajñānaḥ saṃvṛteṣv atha marmasu
     sa jīvo niradhiṣṭhānaś cāvyate mātariśvanā
 27 tataḥ sa taṃ mahocchvāsaṃ bhṛśam ucchvasya dāruṇam
     niṣkrāman kampayaty āśu tac charīram acetanam
 28 sa jīvaḥ pracyutaḥ kāyāt karmabhiḥ svaiḥ samāvṛtaḥ
     aṅkitaḥ svaiḥ śubhaiḥ puṇyaiḥ pāpair vāpy upapadyate
 29 brāhmaṇā jñānasaṃpannā yathāvac chruta niścayāḥ
     itaraṃ kṛtapuṇyaṃ vā taṃ vijānanti lakṣaṇaiḥ
 30 yathāndha kāre khadyotaṃ līyamānaṃ tatas tataḥ
     cakṣuṣmantaḥ prapaśyanti tathā taṃ jñānacakṣuṣaḥ
 31 paśyanty evaṃvidhāḥ siddhā jīvaṃ divyena cakṣuṣā
     cyavantaṃ jāyamānaṃ ca yoniṃ cānupraveśitam
 32 tasya sthānāni dṛṣṭāni trividhānīha śāstrataḥ
     karmabhūmir iyaṃ bhūmir yatra tiṣṭhanti jantavaḥ
 33 tataḥ śubhāśubhaṃ kṛtvā labhante sarvadehinaḥ
     ihaivoccāvacān bhogān prāpnuvanti svakarmabhiḥ
 34 ihaivāśubha karmā tu karmabhir nirayaṃ gataḥ
     avāksa niraye pāpo mānavaḥ pacyate bhṛśam
     tasmāt sudurlabho mokṣa ātmā rakṣyo bhṛśaṃ tataḥ
 35 ūrdhvaṃ tu jantavo gatvā yeṣu sthāneṣv avasthitāḥ
     kīrtyamānāni tānīha tattvataḥ saṃnibodha me
     tac chrutvā naiṣṭhikīṃ buddhiṃ budhyethāḥ karma niścayāt
 36 tārā rūpāṇi sarvāṇi yac caitac candramaṇḍalam
     yac ca vibhrājate loke svabhāsā sūryamaṇḍalam
     sthānāny etāni jānīhi narāṇāṃ puṇyakarmaṇām
 37 karma kṣayāc ca te sarve cyavante vai punaḥ punaḥ
     tatrāpi ca viśeṣo 'sti divi nīcoccamadhyamaḥ
 38 na tatrāpy asti saṃtoṣo dṛṣṭvā dīptatarāṃ śriyam
     ity etā gatayaḥ sarvāḥ pṛthaktve samudīritāḥ
 39 upapattiṃ tu garbhasya vakṣyāmy aham ataḥ param
     yathāvat tāṃ nigadataḥ śṛṇuṣvāvahito dvija

Book 14 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 14
Chapter 18

  1 [बर]
      शुभानाम अशुभानां च नेह नाशॊ ऽसति कर्मणाम
      पराप्य पराप्य तु पच्यन्ते कषेत्रं कषेत्रं तथा तथा
  2 यथा परसूयमानस तु फली दद्यात फलं बहु
      तथा सयाद विपुलं पुण्यं शुद्धेन मनसा कृतम
  3 पापं चापि तथैव सयात पापेन मनसा कृतम
      पुरॊधाय मनॊ हीह कर्मण्य आत्मा परवर्तते
  4 यथा कत्म समादिष्टं काममन्युसमावृतः
      नरॊ गर्भं परविशति तच चापि शृणु चॊत्तरम
  5 शुक्रं शॊणितसंसृष्टं सत्रिया गर्भाशयं गतम
      कषेत्रं कर्मजम आप्नॊति शुभं वा यदि वाशुभम
  6 सौक्ष्म्याद अव्यक्तभावाच च न स कव चन सज्जते
      संप्राप्य बरह्मणः कायं तस्मात तद बरह्म शाश्वतम
      तद बीजं सर्वभूतानां तेन जीवन्ति जन्तवः
  7 स जीवः सर्वगात्राणि गर्भस्याविश्य भागशः
      दधाति चेतसा सद्यः पराणस्थानेष्व अवस्थितः
      ततः सपन्दयते ऽङगानि स गर्भश चेतनान्वितः
  8 यथा हि लॊहनिष्यन्दॊ निषिक्तॊ बिम्बविग्रहम
      उपैति तद्वज जानीहि गर्भे जीव परवेशनम
  9 लॊहपिण्डं यथा वह्निः परविशत्य अभितापयन
      तथा तवम अपि जानीहि गर्भे जीवॊपपादनम
  10 यथा च दीपः शरणं दीप्यमानः परकाशयेत
     एवम एव शरीराणि परकाशयति चेतना
 11 यद यच च कुरुते कर्म शुभं वा यदि वाशुभम
     पूर्वदेहकृतं सर्वम अवश्यम उपभुज्यते
 12 ततस तत कषीयते चैव पुनश चान्यत परचीयते
     यावत तन मॊक्षयॊगस्थं धर्मं नैवावबुध्यते
 13 तत्र धर्मं परवक्ष्यामि सुखी भवति येन वै
     आवर्तमानॊ जातीषु तथान्यॊन्यासु सत्तम
 14 दानं वरतं बरह्मचर्यं यथॊक्तव्रतधारणम
     दमः परशान्तता चैव भूतानां चानुकम्पनम
 15 संयमश चानृशंस्यं च परस्वादान वर्जनम
     वयलीकानाम अकरणं भूतानां यत्र सा भुवि
 16 मातापित्रॊश च शुश्रूषा देवतातिथिपूजनम
     गुरु पूजा घृणा शौचं नित्यम इन्द्रियसंयमः
 17 परवर्तनं शुभानां च तत सतां वृत्तम उच्यते
     ततॊ धर्मः परभवति यः परजाः पाति शाश्वतीः
 18 एवं सत्सु सदा पश्येत तत्र हय एषा धरुवा सथितिः
     आचारॊ धर्मम आचष्टे यस्मिन सन्तॊ वयवस्थिताः
 19 तेषु तद धर्मनिक्षिप्तं यः स धर्मः सनातनः
     यस तं समभिपद्येत न स दुर्गतिम आप्नुयात
 20 अतॊ नियम्यते लॊकः परमुह्य धर्मवर्त्मसु
     यस तु यॊगी च मुक्तश च स एतेभ्यॊ विशिष्यते
 21 वर्तमानस्य धर्मेण पुरुषस्य यथातथा
     संसारतारणं हय अस्य कालेन महता भवेत
 22 एवं पूर्वकृतं कर्म सर्वॊ जन्तुर निषेवते
     सर्वं तत कारणं येन निकृतॊ ऽयम इहागतः
 23 शरीरग्रहणं चास्य केन पूर्वं परकल्पितम
     इत्य एवं संशयॊ लॊके तच च वक्ष्याम्य अतः परम
 24 शरीरम आत्मनः कृत्वा सर्वभूतपितामहः
     तरैलॊक्यम असृजद बरह्मा कृत्स्नं सथावरजङ्गमम
 25 ततः परधानम असृजच चेतना सा शरीरिणाम
     यया सर्वम इदं वयाप्तं यां लॊके परमां विदुः
 26 इह तत कषरम इत्य उक्तं परं तव अमृतम अक्षरम
     तरयाणां मिथुनं सर्वम एकैकस्य पृथक पृथक
 27 असृजत सर्वभूतानि पूर्वसृष्टः परजापतिः
     सथावराणि च भूतानि इत्य एषा पौर्विकी शरुतिः
 28 तस्य कालपरीमाणम अकरॊत स पितामहः
     भूतेषु परिवृत्तिं च पुनर आवृत्तिम एव च
 29 यथात्र कश चिन मेधावी दृष्टात्मा पूर्वजन्मनि
     यत परवक्ष्यामि तत सर्वं यथावद उपपद्यते
 30 सुखदुःखे सदा सम्यग अनित्ये यः परपश्यति
     कायं चामेध्य संघातं विनाशं कर्म संहितम
 31 यच च किं चित सुखं तच च सर्वं दुःखम इति समरन
     संसारसागरं घॊरं तरिष्यति सुदुस्तरम
 32 जाती मरणरॊगैश च समाविष्टः परधानवित
     चेतनावत्सु चैतन्यं समं भूतेषु पश्यति
 33 निर्विद्यते ततः कृत्स्नं मार्गमाणः परं पदम
     तस्यॊपदेशं वक्ष्यामि याथातथ्येन सत्तम
 34 शाश्वतस्याव्ययस्याथ पदस्य जञानम उत्तमम
     परॊच्यमानं मया विप्र निबॊधेदम अशेषतः
   1 [br]
      śubhānām aśubhānāṃ ca neha nāśo 'sti karmaṇām
      prāpya prāpya tu pacyante kṣetraṃ kṣetraṃ tathā tathā
  2 yathā prasūyamānas tu phalī dadyāt phalaṃ bahu
      tathā syād vipulaṃ puṇyaṃ śuddhena manasā kṛtam
  3 pāpaṃ cāpi tathaiva syāt pāpena manasā kṛtam
      purodhāya mano hīha karmaṇy ātmā pravartate
  4 yathā katma samādiṣṭaṃ kāmamanyusamāvṛtaḥ
      naro garbhaṃ praviśati tac cāpi śṛṇu cottaram
  5 śukraṃ śoṇitasaṃsṛṣṭaṃ striyā garbhāśayaṃ gatam
      kṣetraṃ karmajam āpnoti śubhaṃ vā yadi vāśubham
  6 saukṣmyād avyaktabhāvāc ca na sa kva cana sajjate
      saṃprāpya brahmaṇaḥ kāyaṃ tasmāt tad brahma śāśvatam
      tad bījaṃ sarvabhūtānāṃ tena jīvanti jantavaḥ
  7 sa jīvaḥ sarvagātrāṇi garbhasyāviśya bhāgaśaḥ
      dadhāti cetasā sadyaḥ prāṇasthāneṣv avasthitaḥ
      tataḥ spandayate 'ṅgāni sa garbhaś cetanānvitaḥ
  8 yathā hi lohaniṣyando niṣikto bimbavigraham
      upaiti tadvaj jānīhi garbhe jīva praveśanam
  9 lohapiṇḍaṃ yathā vahniḥ praviśaty abhitāpayan
      tathā tvam api jānīhi garbhe jīvopapādanam
  10 yathā ca dīpaḥ śaraṇaṃ dīpyamānaḥ prakāśayet
     evam eva śarīrāṇi prakāśayati cetanā
 11 yad yac ca kurute karma śubhaṃ vā yadi vāśubham
     pūrvadehakṛtaṃ sarvam avaśyam upabhujyate
 12 tatas tat kṣīyate caiva punaś cānyat pracīyate
     yāvat tan mokṣayogasthaṃ dharmaṃ naivāvabudhyate
 13 tatra dharmaṃ pravakṣyāmi sukhī bhavati yena vai
     āvartamāno jātīṣu tathānyonyāsu sattama
 14 dānaṃ vrataṃ brahmacaryaṃ yathoktavratadhāraṇam
     damaḥ praśāntatā caiva bhūtānāṃ cānukampanam
 15 saṃyamaś cānṛśaṃsyaṃ ca parasvādāna varjanam
     vyalīkānām akaraṇaṃ bhūtānāṃ yatra sā bhuvi
 16 mātāpitroś ca śuśrūṣā devatātithipūjanam
     guru pūjā ghṛṇā śaucaṃ nityam indriyasaṃyamaḥ
 17 pravartanaṃ śubhānāṃ ca tat satāṃ vṛttam ucyate
     tato dharmaḥ prabhavati yaḥ prajāḥ pāti śāśvatīḥ
 18 evaṃ satsu sadā paśyet tatra hy eṣā dhruvā sthitiḥ
     ācāro dharmam ācaṣṭe yasmin santo vyavasthitāḥ
 19 teṣu tad dharmanikṣiptaṃ yaḥ sa dharmaḥ sanātanaḥ
     yas taṃ samabhipadyeta na sa durgatim āpnuyāt
 20 ato niyamyate lokaḥ pramuhya dharmavartmasu
     yas tu yogī ca muktaś ca sa etebhyo viśiṣyate
 21 vartamānasya dharmeṇa puruṣasya yathātathā
     saṃsāratāraṇaṃ hy asya kālena mahatā bhavet
 22 evaṃ pūrvakṛtaṃ karma sarvo jantur niṣevate
     sarvaṃ tat kāraṇaṃ yena nikṛto 'yam ihāgataḥ
 23 śarīragrahaṇaṃ cāsya kena pūrvaṃ prakalpitam
     ity evaṃ saṃśayo loke tac ca vakṣyāmy ataḥ param
 24 śarīram ātmanaḥ kṛtvā sarvabhūtapitāmahaḥ
     trailokyam asṛjad brahmā kṛtsnaṃ sthāvarajaṅgamam
 25 tataḥ pradhānam asṛjac cetanā sā śarīriṇām
     yayā sarvam idaṃ vyāptaṃ yāṃ loke paramāṃ viduḥ
 26 iha tat kṣaram ity uktaṃ paraṃ tv amṛtam akṣaram
     trayāṇāṃ mithunaṃ sarvam ekaikasya pṛthak pṛthak
 27 asṛjat sarvabhūtāni pūrvasṛṣṭaḥ prajāpatiḥ
     sthāvarāṇi ca bhūtāni ity eṣā paurvikī śrutiḥ
 28 tasya kālaparīmāṇam akarot sa pitāmahaḥ
     bhūteṣu parivṛttiṃ ca punar āvṛttim eva ca
 29 yathātra kaś cin medhāvī dṛṣṭātmā pūrvajanmani
     yat pravakṣyāmi tat sarvaṃ yathāvad upapadyate
 30 sukhaduḥkhe sadā samyag anitye yaḥ prapaśyati
     kāyaṃ cāmedhya saṃghātaṃ vināśaṃ karma saṃhitam
 31 yac ca kiṃ cit sukhaṃ tac ca sarvaṃ duḥkham iti smaran
     saṃsārasāgaraṃ ghoraṃ tariṣyati sudustaram
 32 jātī maraṇarogaiś ca samāviṣṭaḥ pradhānavit
     cetanāvatsu caitanyaṃ samaṃ bhūteṣu paśyati
 33 nirvidyate tataḥ kṛtsnaṃ mārgamāṇaḥ paraṃ padam
     tasyopadeśaṃ vakṣyāmi yāthātathyena sattama
 34 śāśvatasyāvyayasyātha padasya jñānam uttamam
     procyamānaṃ mayā vipra nibodhedam aśeṣataḥ

Book 14 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 14
Chapter 19

  1 [बर]
      यः सयाद एकायने लीनस तूष्णीं किं चिद अचिन्तयन
      पूर्वं पूर्वं परित्यज्य स निरारम्भकॊ भवेत
  2 सर्वमित्रः सर्वसहः समरक्तॊ जितेन्द्रियः
      वयपेतभयमन्युश च कामहा मुच्यते नरः
  3 आत्मवत सर्वभूतेषु यश चरेन नियतः शुचिः
      अमानी निरभीमानः सर्वतॊ मुक्त एव सः
  4 जीवितं मरणं चॊभे सुखदुःखे तथैव च
      लाभालाभे परिय दवेष्ये यः समः स च मुच्यते
  5 न कस्य चित सपृहयते नावजानाति किं चन
      निर्द्वंद्वॊ वीतरागात्मा सर्वतॊ मुक्त एव सः
  6 अनमित्रॊ ऽथ निर्बन्धुर अनपत्यश च यः कव चित
      तयक्तधर्मार्थकामश च निराकाङ्क्षी स मुच्यते
  7 नैव धर्मी न चाधर्मी पूर्वॊपचितहा च यः
      धातुक्षयप्रशान्तात्मा निर्द्वंद्वः स विमुच्यते
  8 अकर्मा चाविकाङ्क्षश च पश्यञ जगद अशाश्वतम
      अस्वस्थम अवशं नित्यं जन्म संसारमॊहितम
  9 वैराग्य बुद्धिः सततं तापदॊषव्यपेक्षकः
      आत्मबन्धविनिर्मॊक्षं स करॊत्य अचिराद इव
  10 अगन्ध रसम अस्पर्शम अशब्दम अपरिग्रहम
     अरूपम अनभिज्ञेयं दृष्ट्वात्मानं विमुच्यते
 11 पञ्च भूतगुणैर हीनम अमूर्ति मदलेपकम
     अगुणं गुणभॊक्तारं यः पश्यति स मुच्यते
 12 विहाय सर्वसंकल्पान बुद्ध्या शारीर मानसान
     शनैर निर्वाणम आप्नॊति निरिन्धन इवानलः
 13 विमुक्तः सर्वसंस्कारैस ततॊ बरह्म सनातनम
     परम आप्नॊति संशान्तम अचलं दिव्यम अक्षरम
 14 अतः परं परवक्ष्यामि यॊगशास्त्रम अनुत्तमम
     यज जञात्वा सिद्धम आत्मानं लॊके पश्यन्ति यॊगिनः
 15 तस्यॊपदेशं पश्यामि यथावत तन निबॊध मे
     यैर दवारैश चारयन नित्यं पश्यत्य आत्मानम आत्मनि
 16 इन्द्रियाणि तु संहृत्य मन आत्मनि धारयेत
     तीव्रं तप्त्वा तपः पूर्वं ततॊ यॊक्तुम उपक्रमेत
 17 तपस्वी तयक्तसंकल्पॊ दम्भाहंकारवर्जितः
     मनीषी मनसा विप्रः पश्यत्य आत्मानम आत्मनि
 18 स चेच छक्नॊत्य अयं साधुर यॊक्तुम आत्मानम आत्मनि
     तत एकान्तशीलः स पश्यत्य आत्मानम आत्मनि
 19 संयतः सततं युक्त आत्मवान विजितेन्द्रियः
     तथायम आत्मनात्मानं साधु युक्तः परपश्यति
 20 यथा हि पुरुषः सवप्ने दृष्ट्वा पश्यत्य असाव इति
     तथारूपम इवात्मानं साधु युक्तः परपश्यति
 21 इषीकां वा यथा मुञ्जात कश चिन निर्हृत्य दर्शयेत
     यॊगी निष्कृष्टम आत्मानं यथा संपश्यते तनौ
 22 मुञ्जं शरीरं तस्याहुर इषीकाम आत्मनि शरिताम
     एतन निदर्शनं परॊक्तं यॊगविद्भिर अनुत्तमम
 23 यदा हि युक्तम आत्मानं सम्यक पश्यति देहभृत
     तदास्य नेशते कश चित तरैलॊक्यस्यापि यः परभुः
 24 अन्यॊन्याश चैव तनवॊ यथेष्टं परतिपद्यते
     विनिवृत्य जरामृत्यू न हृष्यति न शॊचति
 25 देवानाम अपि देवत्वं युक्तः कारयते वशी
     बरह्म चाव्ययम आप्नॊति हित्वा देहम अशाश्वतम
 26 विनश्यत्ष्व अपि लॊकेषु न भयं तस्य जायते
     कलिश्यमानेषु भूतेषु न स कलिश्यति केन चित
 27 दुःखशॊकमयैर घॊरैः सङ्गस्नेह समुद्भवैः
     न विचाल्येत युक्तात्मा निस्पृहः शान्तमानसः
 28 नैनं शस्त्राणि विध्यन्ते न मृत्युश चास्य विद्यते
     नातः सुखतरं किं चिल लॊके कव चन विद्यते
 29 सम्यग युक्त्वा यदात्मानम आत्मय एव परपश्यति
     तदैव न सपृहयते साक्षाद अपि शतक्रतॊः
 30 निर्वेदस तु न गन्तव्यॊ युञ्जानेन कथं चन
     यॊगम एकान्तशीलस तु यथा युञ्जीत तच छृणु
 31 दृष्टपूर्वा दिशं चिन्त्य यस्मिन संनिवसेत पुरे
     पुरस्याभ्यन्तरे तस्य मनश चायं न बाह्यतः
 32 पुरस्याभ्यन्तरे तिष्ठन यस्मिन्न आवसथे वसेत
     तस्मिन्न आवसथे धार्यं स बाह्याभ्यन्तरं मनः
 33 परचिन्त्यावसथं कृत्स्नं यस्मिन काये ऽवतिष्ठते
     तस्मिन काये मनश चार्यं न कथं चन बाह्यतः
 34 संनियम्येन्द्रियग्रामं निर्घॊषे निर्जने वने
     कायम अभ्यन्तरं कृत्स्नम एकाग्रः परिचिन्तयेत
 35 दन्तांस तालु च जिह्वां च गलं गरीवां तथैव च
     हृदयं चिन्तयेच चापि तथा हृदयबन्धनम
 36 इत्य उक्तः स मया शिष्यॊ मेधावी मधुसूदन
     पप्रच्छ पुनर एवेमं मॊक्षधर्मं सुदुर्वचम
 37 भुक्तं भुक्तं कथम इदम अन्नं कॊष्ठे विपच्यते
     कथं रसत्वं वरजति शॊणितं जायते कथम
     तथा मांसं च मेदश च सनाय्व अस्थीनि च पॊषति
 38 कथम एतानि सर्वाणि शरीराणि शरीरिणाम
     वर्धन्ते वर्धमानस्य वर्धते च कथं बलम
     निरॊजसां निष्क्रमणं मलानां च पृथक पृथक
 39 कुतॊ वायं परश्वसिति उच्छ्वसित्य अपि वा पुनः
     कं च देशम अधिष्ठाय तिष्ठत्य आत्मायम आत्मनि
 40 जीवः कायं वहति चेच चेष्टयानः कलेवरम
     किं वर्णं कीदृशं चैव निवेशयति वै मनः
     याथातथ्येन भगवन वक्तुम अर्हसि मे ऽनघ
 41 इति संपरिपृष्टॊ ऽहं तेन विप्रेण माधव
     परत्यब्रुवं महाबाहॊ यथा शरुतम अरिंदम
 42 यथा सवकॊष्ठे परक्षिप्य कॊष्ठं भाण्ड मना भवेत
     तथा सवकाये परक्षिप्य मनॊ दवारैर अनिश्चलैः
     आत्मानं तत्र मार्गेत परमादं परिवर्जयेत
 43 एवं सततम उद्युक्तः परीतात्मा नचिराद इव
     आसादयति तद बरह्म यद दृष्ट्वा सयात परधानवित
 44 न तव असौ चक्षुषा गराह्यॊ न च सर्वैर अपीन्द्रियैः
     मनसैव परदीपेन महान आत्मनि दृश्यते
 45 सर्वतः पाणिपादं तं सर्वतॊ ऽकषिशिरॊमुखम
     जीवॊ निष्क्रान्तम आत्मानं शरीरात संप्रपश्यति
 46 स तद उत्सृज्य देहं सवं धारयन बरह्म केवलम
     आत्मानम आलॊकयति मनसा परहसन्न इव
 47 इदं सर्वरहस्यं ते मयॊक्तं दविजसत्तम
     आपृच्छे साधयिष्यामि गच्छ शिष्ययथासुखम
 48 इत्य उक्तः स तदा कृष्ण मया शिष्यॊ महातपाः
     अगच्छत यथाकामं बराह्मणश छिन्नसंशयः
 49 [वा]
     इत्य उक्त्वा स तदा वाक्यं मां पार्थ दविजपुंगवः
     मॊक्षधर्माश्रितः सम्यक तत्रैवान्तरधीयत
 50 कच चिद एतत तवया पार्थ शरुतम एकाग्रचेतसा
     तदापि हि रथस्थस तवं शरुतवान एतद एव हि
 51 नैतत पार्थ सुविज्ञेयं वयामिश्रेणेति मे मतिः
     नरेणाकृत संज्ञेन विदग्धेनाकृतात्मना
 52 सुरहस्यम इदं परॊक्तं देवानां भरतर्षभ
     कच चिन नेदं शरुतं पार्थ मर्त्येनान्येन केन चित
 53 न हय एतच छरॊतुम अर्हॊ ऽनयॊ मनुष्यस तवाम ऋते ऽनघ
     नैतद अद्य सुविज्ञेयं वयामिश्रेणान्तर आत्मना
 54 करियावद्भिर हि कौन्तेय देवलॊकः समावृतः
     न चैतद इष्टं देवानां मर्त्यै रूपनिवर्तनम
 55 परा हि सा गतिः पार्थ यत तद बरह्म सनातनम
     यत्रामृतत्वं पराप्नॊति तयक्त्वा दुःखं सदा सुखी
 56 एवं हि धर्मम आस्थाय यॊ ऽपि सयुः पापयॊनयः
     सत्रियॊ वैश्यास तथा शूद्रास ते ऽपि यान्ति परां गतिम
 57 किं पुनर बराह्मणाः पार्थ कषत्रिया वा बहुश्रुताः
     सवधर्मरतयॊ नित्यं बरह्मलॊकपरायणाः
 58 हेतुमच चैतद उद्दिष्टम उपायाश चास्य साधने
     सिद्धेः फलं च मॊक्षश च दुःखस्य च विनिर्णयः
     अतः परं सुखं तव अन्यत किं नु सयाद भरतर्षभ
 59 शरुतवाञ शरद्दधानश च पराक्रान्तश च पाण्डव
     यः परित्यजते मर्त्यॊ लॊकतन्त्रम असारवत
     एतैर उपायैः स कषिप्रं परां गतिम अवाप्नुयात
 60 एतावद एव वक्तव्यं नातॊ भूयॊ ऽसति किं चन
     षण मासान नित्ययुक्तस्य यॊगः पार्थ परवर्तते
   1 [br]
      yaḥ syād ekāyane līnas tūṣṇīṃ kiṃ cid acintayan
      pūrvaṃ pūrvaṃ parityajya sa nirārambhako bhavet
  2 sarvamitraḥ sarvasahaḥ samarakto jitendriyaḥ
      vyapetabhayamanyuś ca kāmahā mucyate naraḥ
  3 ātmavat sarvabhūteṣu yaś caren niyataḥ śuciḥ
      amānī nirabhīmānaḥ sarvato mukta eva saḥ
  4 jīvitaṃ maraṇaṃ cobhe sukhaduḥkhe tathaiva ca
      lābhālābhe priya dveṣye yaḥ samaḥ sa ca mucyate
  5 na kasya cit spṛhayate nāvajānāti kiṃ cana
      nirdvaṃdvo vītarāgātmā sarvato mukta eva saḥ
  6 anamitro 'tha nirbandhur anapatyaś ca yaḥ kva cit
      tyaktadharmārthakāmaś ca nirākāṅkṣī sa mucyate
  7 naiva dharmī na cādharmī pūrvopacitahā ca yaḥ
      dhātukṣayapraśāntātmā nirdvaṃdvaḥ sa vimucyate
  8 akarmā cāvikāṅkṣaś ca paśyañ jagad aśāśvatam
      asvastham avaśaṃ nityaṃ janma saṃsāramohitam
  9 vairāgya buddhiḥ satataṃ tāpadoṣavyapekṣakaḥ
      ātmabandhavinirmokṣaṃ sa karoty acirād iva
  10 agandha rasam asparśam aśabdam aparigraham
     arūpam anabhijñeyaṃ dṛṣṭvātmānaṃ vimucyate
 11 pañca bhūtaguṇair hīnam amūrti madalepakam
     aguṇaṃ guṇabhoktāraṃ yaḥ paśyati sa mucyate
 12 vihāya sarvasaṃkalpān buddhyā śārīra mānasān
     śanair nirvāṇam āpnoti nirindhana ivānalaḥ
 13 vimuktaḥ sarvasaṃskārais tato brahma sanātanam
     param āpnoti saṃśāntam acalaṃ divyam akṣaram
 14 ataḥ paraṃ pravakṣyāmi yogaśāstram anuttamam
     yaj jñātvā siddham ātmānaṃ loke paśyanti yoginaḥ
 15 tasyopadeśaṃ paśyāmi yathāvat tan nibodha me
     yair dvāraiś cārayan nityaṃ paśyaty ātmānam ātmani
 16 indriyāṇi tu saṃhṛtya mana ātmani dhārayet
     tīvraṃ taptvā tapaḥ pūrvaṃ tato yoktum upakramet
 17 tapasvī tyaktasaṃkalpo dambhāhaṃkāravarjitaḥ
     manīṣī manasā vipraḥ paśyaty ātmānam ātmani
 18 sa cec chaknoty ayaṃ sādhur yoktum ātmānam ātmani
     tata ekāntaśīlaḥ sa paśyaty ātmānam ātmani
 19 saṃyataḥ satataṃ yukta ātmavān vijitendriyaḥ
     tathāyam ātmanātmānaṃ sādhu yuktaḥ prapaśyati
 20 yathā hi puruṣaḥ svapne dṛṣṭvā paśyaty asāv iti
     tathārūpam ivātmānaṃ sādhu yuktaḥ prapaśyati
 21 iṣīkāṃ vā yathā muñjāt kaś cin nirhṛtya darśayet
     yogī niṣkṛṣṭam ātmānaṃ yathā saṃpaśyate tanau
 22 muñjaṃ śarīraṃ tasyāhur iṣīkām ātmani śritām
     etan nidarśanaṃ proktaṃ yogavidbhir anuttamam
 23 yadā hi yuktam ātmānaṃ samyak paśyati dehabhṛt
     tadāsya neśate kaś cit trailokyasyāpi yaḥ prabhuḥ
 24 anyonyāś caiva tanavo yatheṣṭaṃ pratipadyate
     vinivṛtya jarāmṛtyū na hṛṣyati na śocati
 25 devānām api devatvaṃ yuktaḥ kārayate vaśī
     brahma cāvyayam āpnoti hitvā deham aśāśvatam
 26 vinaśyatṣv api lokeṣu na bhayaṃ tasya jāyate
     kliśyamāneṣu bhūteṣu na sa kliśyati kena cit
 27 duḥkhaśokamayair ghoraiḥ saṅgasneha samudbhavaiḥ
     na vicālyeta yuktātmā nispṛhaḥ śāntamānasaḥ
 28 nainaṃ śastrāṇi vidhyante na mṛtyuś cāsya vidyate
     nātaḥ sukhataraṃ kiṃ cil loke kva cana vidyate
 29 samyag yuktvā yadātmānam ātmay eva prapaśyati
     tadaiva na spṛhayate sākṣād api śatakratoḥ
 30 nirvedas tu na gantavyo yuñjānena kathaṃ cana
     yogam ekāntaśīlas tu yathā yuñjīta tac chṛṇu
 31 dṛṣṭapūrvā diśaṃ cintya yasmin saṃnivaset pure
     purasyābhyantare tasya manaś cāyaṃ na bāhyataḥ
 32 purasyābhyantare tiṣṭhan yasminn āvasathe vaset
     tasminn āvasathe dhāryaṃ sa bāhyābhyantaraṃ manaḥ
 33 pracintyāvasathaṃ kṛtsnaṃ yasmin kāye 'vatiṣṭhate
     tasmin kāye manaś cāryaṃ na kathaṃ cana bāhyataḥ
 34 saṃniyamyendriyagrāmaṃ nirghoṣe nirjane vane
     kāyam abhyantaraṃ kṛtsnam ekāgraḥ paricintayet
 35 dantāṃs tālu ca jihvāṃ ca galaṃ grīvāṃ tathaiva ca
     hṛdayaṃ cintayec cāpi tathā hṛdayabandhanam
 36 ity uktaḥ sa mayā śiṣyo medhāvī madhusūdana
     papraccha punar evemaṃ mokṣadharmaṃ sudurvacam
 37 bhuktaṃ bhuktaṃ katham idam annaṃ koṣṭhe vipacyate
     kathaṃ rasatvaṃ vrajati śoṇitaṃ jāyate katham
     tathā māṃsaṃ ca medaś ca snāyv asthīni ca poṣati
 38 katham etāni sarvāṇi śarīrāṇi śarīriṇām
     vardhante vardhamānasya vardhate ca kathaṃ balam
     nirojasāṃ niṣkramaṇaṃ malānāṃ ca pṛthak pṛthak
 39 kuto vāyaṃ praśvasiti ucchvasity api vā punaḥ
     kaṃ ca deśam adhiṣṭhāya tiṣṭhaty ātmāyam ātmani
 40 jīvaḥ kāyaṃ vahati cec ceṣṭayānaḥ kalevaram
     kiṃ varṇaṃ kīdṛśaṃ caiva niveśayati vai manaḥ
     yāthātathyena bhagavan vaktum arhasi me 'nagha
 41 iti saṃparipṛṣṭo 'haṃ tena vipreṇa mādhava
     pratyabruvaṃ mahābāho yathā śrutam ariṃdama
 42 yathā svakoṣṭhe prakṣipya koṣṭhaṃ bhāṇḍa manā bhavet
     tathā svakāye prakṣipya mano dvārair aniścalaiḥ
     ātmānaṃ tatra mārgeta pramādaṃ parivarjayet
 43 evaṃ satatam udyuktaḥ prītātmā nacirād iva
     āsādayati tad brahma yad dṛṣṭvā syāt pradhānavit
 44 na tv asau cakṣuṣā grāhyo na ca sarvair apīndriyaiḥ
     manasaiva pradīpena mahān ātmani dṛśyate
 45 sarvataḥ pāṇipādaṃ taṃ sarvato 'kṣiśiromukham
     jīvo niṣkrāntam ātmānaṃ śarīrāt saṃprapaśyati
 46 sa tad utsṛjya dehaṃ svaṃ dhārayan brahma kevalam
     ātmānam ālokayati manasā prahasann iva
 47 idaṃ sarvarahasyaṃ te mayoktaṃ dvijasattama
     āpṛcche sādhayiṣyāmi gaccha śiṣyayathāsukham
 48 ity uktaḥ sa tadā kṛṣṇa mayā śiṣyo mahātapāḥ
     agacchata yathākāmaṃ brāhmaṇaś chinnasaṃśayaḥ
 49 [vā]
     ity uktvā sa tadā vākyaṃ māṃ pārtha dvijapuṃgavaḥ
     mokṣadharmāśritaḥ samyak tatraivāntaradhīyata
 50 kac cid etat tvayā pārtha śrutam ekāgracetasā
     tadāpi hi rathasthas tvaṃ śrutavān etad eva hi
 51 naitat pārtha suvijñeyaṃ vyāmiśreṇeti me matiḥ
     nareṇākṛta saṃjñena vidagdhenākṛtātmanā
 52 surahasyam idaṃ proktaṃ devānāṃ bharatarṣabha
     kac cin nedaṃ śrutaṃ pārtha martyenānyena kena cit
 53 na hy etac chrotum arho 'nyo manuṣyas tvām ṛte 'nagha
     naitad adya suvijñeyaṃ vyāmiśreṇāntar ātmanā
 54 kriyāvadbhir hi kaunteya devalokaḥ samāvṛtaḥ
     na caitad iṣṭaṃ devānāṃ martyai rūpanivartanam
 55 parā hi sā gatiḥ pārtha yat tad brahma sanātanam
     yatrāmṛtatvaṃ prāpnoti tyaktvā duḥkhaṃ sadā sukhī
 56 evaṃ hi dharmam āsthāya yo 'pi syuḥ pāpayonayaḥ
     striyo vaiśyās tathā śūdrās te 'pi yānti parāṃ gatim
 57 kiṃ punar brāhmaṇāḥ pārtha kṣatriyā vā bahuśrutāḥ
     svadharmaratayo nityaṃ brahmalokaparāyaṇāḥ
 58 hetumac caitad uddiṣṭam upāyāś cāsya sādhane
     siddheḥ phalaṃ ca mokṣaś ca duḥkhasya ca vinirṇayaḥ
     ataḥ paraṃ sukhaṃ tv anyat kiṃ nu syād bharatarṣabha
 59 śrutavāñ śraddadhānaś ca parākrāntaś ca pāṇḍava
     yaḥ parityajate martyo lokatantram asāravat
     etair upāyaiḥ sa kṣipraṃ parāṃ gatim avāpnuyāt
 60 etāvad eva vaktavyaṃ nāto bhūyo 'sti kiṃ cana
     ṣaṇ māsān nityayuktasya yogaḥ pārtha pravartate

Book 14 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 14
Chapter 20

  1 [वा]
      अत्राप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम
      दम्पत्यॊः पार्थ संवादम अभयं नाम नामतः
  2 बराह्मणी बराह्मणं कं चिज जञानविज्ञानपारगम
      दृष्ट्वा विविक्त आसीनं भार्या भर्तारम अब्रवीत
  3 कं नु लॊकं गमिष्यामि तवाम अहं पतिम आश्रिता
      नयस्तकर्माणम आसीनं कीनाशम अविचक्षणम
  4 भार्याः पतिकृताँल लॊकान आप्नुवन्तीति नः शरुतम
      तवाम अहं पतिम आसाद्य कां गमिष्यामि वै गतिम
  5 एवम उक्तः स शान्तात्मा ताम उवाच हसन्न इव
      सुभगे नाभ्यसूयामि वाक्यस्यास्य तवानघे
  6 गराह्यं दृश्यं च शराव्यं च यद इदं कर्म विद्यते
      एतद एव वयवस्यन्ति कर्म कर्मेति कर्मिणः
  7 मॊहम एव नियच्छन्ति कर्मणा जञानवर्जिताः
      नैष्कर्म्यं न च लॊके ऽसमिन मौर्तम इत्य उपलभ्यते
  8 कर्मणा मनसा वाचा शुभं वा यदि वाशुभम
      जन्मादि मूर्ति भेदानां कर्म भूतेषु वर्तते
  9 रक्षॊभिर वध्यमानेषु दृश्यद्रव्येषु कर्मसु
      आत्मस्थम आत्मना तेन दृष्टम आयतनं मया
  10 यत्र तद बरह्म निर्द्वंद्वं यत्र सॊमः सहाग्निना
     वयवायं कुरुते नित्यं धीरॊ भूतानि धारयन
 11 यत्र बरह्मादयॊ युक्तास तद अक्षरम उपासते
     विद्वांसः सुव्रता यत्र शान्तात्मानॊ जितेन्द्रियाः
 12 घराणेन न तद आघ्रेयं न तद आद्यम च जिह्वया
     सपर्शेन च न तत सपृश्यं मनसा तव एव गम्यते
 13 चक्षुषा न विषह्यं च यत किं चिच छरवणात परम
     अगन्धम अरस सपर्शम अरूपाशब्दम अव्ययम
 14 यतः परवर्तते तन्त्रं यत्र च परतितिष्ठति
     पराणॊ ऽपानः समानश च वयानश चॊदान एव च
 15 तत एव परवर्तन्ते तम एव परविशन्ति च
     समानव्यानयॊर मध्ये पराणापानौ विचेरतुः
 16 तस्मिन सुप्ते परलीयेते समानॊ वयान एव च
     अपान पराणयॊर मध्ये उदानॊ वयाप्य तिष्ठति
     तस्माच छयानं पुरुषं पराणापानौ न मुञ्चतः
 17 पराणान आयम्यते येन तद उदानं परचक्षते
     तस्मात तपॊ वयवस्यन्ति तद भवं बरह्मवादिनः
 18 तेषाम अन्यॊन्यभक्षाणां सर्वेषां देव चारिणाम
     अग्निर वैश्वानरॊ मध्ये सप्तधा विहितॊ ऽनतरा
 19 घराणं जिह्वा च चक्षुश च तवक च शरॊत्रं च पञ्चमम
     मनॊ बुद्धिश च सप्तैता जिह्वा वैश्वानरार्चिषः
 20 घरेयं पेयं च दृश्यं च सपृश्यं शरव्यं तथैव च
     मन्तव्यम अथ बॊद्धव्यं ताः सप्त समिधॊ मम
 21 घराता भक्षयिता दरष्टा सप्रष्टा शरॊता च पञ्चमः
     मन्ता बॊद्धा च सप्तैते भवन्ति परमर्त्विजः
 22 घरेये पेये च देश्ये च सपृश्ये शरव्ये तथैव च
     हवींष्य अग्निषु हॊतारः सप्तधा सप्त सप्तसु
     सम्यक परक्षिप्य विद्वांसॊ जनयन्ति सवयॊनिषु
 23 पृथिवी वायुर आकाशम आपॊ जयॊतिश च पञ्चमम
     मनॊ बुद्धिश च सप्तैत यॊनिर इत्य एव शब्दिताः
 24 हविर भूता गुणाः सर्वे परविशन्त्य अग्निजं मुखम
     अन्तर वासम उषित्वा च जायन्ते सवासु यॊनिषु
     तत्रैव च निरुध्यन्ते परलये भूतभावने
 25 ततः संजायते गन्धस ततः संजायते रसः
     ततः संजायते रूपं ततः सपर्शॊ ऽभिजायते
 26 ततः संजायते शब्दः संशयस तत्र जायते
     ततः संजायते निष्ठा जन्मैतत सप्तधा विदुः
 27 अनेनैव परकारेण परगृहीतं पुरातनैः
     पूर्णाहुतिभिर आपूर्णास ते ऽभिपूर्यन्ति तेजसा
   1 [vā]
      atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam
      dampatyoḥ pārtha saṃvādam abhayaṃ nāma nāmataḥ
  2 brāhmaṇī brāhmaṇaṃ kaṃ cij jñānavijñānapāragam
      dṛṣṭvā vivikta āsīnaṃ bhāryā bhartāram abravīt
  3 kaṃ nu lokaṃ gamiṣyāmi tvām ahaṃ patim āśritā
      nyastakarmāṇam āsīnaṃ kīnāśam avicakṣaṇam
  4 bhāryāḥ patikṛtāṁl lokān āpnuvantīti naḥ śrutam
      tvām ahaṃ patim āsādya kāṃ gamiṣyāmi vai gatim
  5 evam uktaḥ sa śāntātmā tām uvāca hasann iva
      subhage nābhyasūyāmi vākyasyāsya tavānaghe
  6 grāhyaṃ dṛśyaṃ ca śrāvyaṃ ca yad idaṃ karma vidyate
      etad eva vyavasyanti karma karmeti karmiṇaḥ
  7 moham eva niyacchanti karmaṇā jñānavarjitāḥ
      naiṣkarmyaṃ na ca loke 'smin maurtam ity upalabhyate
  8 karmaṇā manasā vācā śubhaṃ vā yadi vāśubham
      janmādi mūrti bhedānāṃ karma bhūteṣu vartate
  9 rakṣobhir vadhyamāneṣu dṛśyadravyeṣu karmasu
      ātmastham ātmanā tena dṛṣṭam āyatanaṃ mayā
  10 yatra tad brahma nirdvaṃdvaṃ yatra somaḥ sahāgninā
     vyavāyaṃ kurute nityaṃ dhīro bhūtāni dhārayan
 11 yatra brahmādayo yuktās tad akṣaram upāsate
     vidvāṃsaḥ suvratā yatra śāntātmāno jitendriyāḥ
 12 ghrāṇena na tad āghreyaṃ na tad ādyam ca jihvayā
     sparśena ca na tat spṛśyaṃ manasā tv eva gamyate
 13 cakṣuṣā na viṣahyaṃ ca yat kiṃ cic chravaṇāt param
     agandham arasa sparśam arūpāśabdam avyayam
 14 yataḥ pravartate tantraṃ yatra ca pratitiṣṭhati
     prāṇo 'pānaḥ samānaś ca vyānaś codāna eva ca
 15 tata eva pravartante tam eva praviśanti ca
     samānavyānayor madhye prāṇāpānau viceratuḥ
 16 tasmin supte pralīyete samāno vyāna eva ca
     apāna prāṇayor madhye udāno vyāpya tiṣṭhati
     tasmāc chayānaṃ puruṣaṃ prāṇāpānau na muñcataḥ
 17 prāṇān āyamyate yena tad udānaṃ pracakṣate
     tasmāt tapo vyavasyanti tad bhavaṃ brahmavādinaḥ
 18 teṣām anyonyabhakṣāṇāṃ sarveṣāṃ deva cāriṇām
     agnir vaiśvānaro madhye saptadhā vihito 'ntarā
 19 ghrāṇaṃ jihvā ca cakṣuś ca tvak ca śrotraṃ ca pañcamam
     mano buddhiś ca saptaitā jihvā vaiśvānarārciṣaḥ
 20 ghreyaṃ peyaṃ ca dṛśyaṃ ca spṛśyaṃ śravyaṃ tathaiva ca
     mantavyam atha boddhavyaṃ tāḥ sapta samidho mama
 21 ghrātā bhakṣayitā draṣṭā spraṣṭā śrotā ca pañcamaḥ
     mantā boddhā ca saptaite bhavanti paramartvijaḥ
 22 ghreye peye ca deśye ca spṛśye śravye tathaiva ca
     havīṃṣy agniṣu hotāraḥ saptadhā sapta saptasu
     samyak prakṣipya vidvāṃso janayanti svayoniṣu
 23 pṛthivī vāyur ākāśam āpo jyotiś ca pañcamam
     mano buddhiś ca saptaita yonir ity eva śabditāḥ
 24 havir bhūtā guṇāḥ sarve praviśanty agnijaṃ mukham
     antar vāsam uṣitvā ca jāyante svāsu yoniṣu
     tatraiva ca nirudhyante pralaye bhūtabhāvane
 25 tataḥ saṃjāyate gandhas tataḥ saṃjāyate rasaḥ
     tataḥ saṃjāyate rūpaṃ tataḥ sparśo 'bhijāyate
 26 tataḥ saṃjāyate śabdaḥ saṃśayas tatra jāyate
     tataḥ saṃjāyate niṣṭhā janmaitat saptadhā viduḥ
 27 anenaiva prakāreṇa pragṛhītaṃ purātanaiḥ
     pūrṇāhutibhir āpūrṇās te 'bhipūryanti tejasā

Book 14 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 14
Chapter 21

  1 [बर]
      अत्राप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम
      निबॊध दश हॊतॄणां विधानम इह यादृशम
  2 सर्वम एवात्र विज्ञेयं चित्तं जञानम अवेक्षते
      रेतः शरीरभृत काये विज्ञाता तु शरीरभृत
  3 शरीरभृद गार्हपत्यस तस्माद अन्यः परणीयते
      ततश चाहवनीयस तु तस्मिन संक्षिप्यते हविः
  4 ततॊ वाचस्पतिर जज्ञे समानः पर्यवेक्षते
      रूपं भवति वै वयक्तं तद अनुद्रवते मनः
  5 [बराह्मणी]
      कस्माद वाग अभवत पूर्वं कस्मात पश्चान मनॊ ऽभवत
      मनसा चिन्तितं वाक्यं यदा समभिपद्यते
  6 केन विज्ञानयॊगेन मतिश चित्तं समास्थिता
      समुन्नीता नाध्यगच्छत कॊ वैनां परतिषेधति
  7 [बर]
      ताम अपानः पतिर भूत्वा तस्मात परेष्यत्य अपानताम
      तां मतिं मनसः पराहुर मनस तस्माद अवेक्षते
  8 परश्नं तु वान मनसॊर मां यस्मात तवम अनुपृच्छसि
      तस्मात ते वर्तयिष्यामि तयॊर एव समाह्वयम
  9 उभे वान मनसी गत्वा भूतात्मानम अपृच्छताम
      आवयॊः शरेष्ठम आचक्ष्व छिन्धि नौ संशयं विभॊ
  10 मन इत्य एव भगवांस तदा पराह सरस्वतीम
     अहं वै कामधुक तुभ्यम इति तं पराह वाग अथ
 11 सथावरं जङ्गमं चैव विद्ध्य उभे मनसी मम
     सथावरं मत्सकाशे वै जङ्गमं विषये तव
 12 यस तु ते विषयं गच्छेन मन्त्रॊ वर्णः सवरॊ ऽपि वा
     तन मनॊ जङ्गमं नाम तस्माद असि गरीयसी
 13 यस्माद असि च मा वॊचः सवयम अभ्येत्य शॊभने
     तस्माद उच्छ्वासम आसाद्य न वक्ष्यसि सरस्वति
 14 पराणापानान्तरे देवी वाग वै नित्यं सम तिष्ठति
     परेर्यमाणा महाभागे विना पराणम अपानती
     परजापतिम उपाधावत परसीद भगवन्न इति
 15 ततः पराणः परादुरभूद वाचम आप्याययन पुनः
     तमाद उच्छ्वासम आसाद्य न वाग वदति कर्हि चित
 16 घॊषिणी जातनिर्घॊषा नित्यम एव परवर्तते
     तयॊर अपि च घॊषिण्यॊर निर्घॊषैव गरीयसी
 17 गौर इव परस्रवत्य एषा रसम उत्तमशालिनी
     सततं सयन्दते हय एषा शाश्वतं बरह्मवादिनी
 18 दिव्यादिव्य परभावेन भारती गौः शुचिस्मिते
     एतयॊर अन्तरं पश्य सूक्ष्मयॊः सयन्दमानयॊः
 19 अनुत्पन्नेषु वाक्येषु चॊद्यमाना सिसृक्षया
     किं नु पूर्वं ततॊ देवी वयाजहार सरस्वती
 20 पराणेन या संभवते शरीरे; पराणाद अपानम्प्रतिपद्यते च
     उदान भूता च विसृज्य देहं; वयानेन सर्वं दिवम आवृणॊति
 21 ततः समाने परतितिष्ठतीह; इत्य एव पूर्वं परजजल्प चापि
     तस्मान मनः सथावरत्वाद विशिष्टं; तथा देवी जङ्गमत्वाद विशिष्टा
   1 [br]
      atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam
      nibodha daśa hotṝṇāṃ vidhānam iha yādṛśam
  2 sarvam evātra vijñeyaṃ cittaṃ jñānam avekṣate
      retaḥ śarīrabhṛt kāye vijñātā tu śarīrabhṛt
  3 śarīrabhṛd gārhapatyas tasmād anyaḥ praṇīyate
      tataś cāhavanīyas tu tasmin saṃkṣipyate haviḥ
  4 tato vācaspatir jajñe samānaḥ paryavekṣate
      rūpaṃ bhavati vai vyaktaṃ tad anudravate manaḥ
  5 [brāhmaṇī]
      kasmād vāg abhavat pūrvaṃ kasmāt paścān mano 'bhavat
      manasā cintitaṃ vākyaṃ yadā samabhipadyate
  6 kena vijñānayogena matiś cittaṃ samāsthitā
      samunnītā nādhyagacchat ko vaināṃ pratiṣedhati
  7 [br]
      tām apānaḥ patir bhūtvā tasmāt preṣyaty apānatām
      tāṃ matiṃ manasaḥ prāhur manas tasmād avekṣate
  8 praśnaṃ tu vān manasor māṃ yasmāt tvam anupṛcchasi
      tasmāt te vartayiṣyāmi tayor eva samāhvayam
  9 ubhe vān manasī gatvā bhūtātmānam apṛcchatām
      āvayoḥ śreṣṭham ācakṣva chindhi nau saṃśayaṃ vibho
  10 mana ity eva bhagavāṃs tadā prāha sarasvatīm
     ahaṃ vai kāmadhuk tubhyam iti taṃ prāha vāg atha
 11 sthāvaraṃ jaṅgamaṃ caiva viddhy ubhe manasī mama
     sthāvaraṃ matsakāśe vai jaṅgamaṃ viṣaye tava
 12 yas tu te viṣayaṃ gacchen mantro varṇaḥ svaro 'pi vā
     tan mano jaṅgamaṃ nāma tasmād asi garīyasī
 13 yasmād asi ca mā vocaḥ svayam abhyetya śobhane
     tasmād ucchvāsam āsādya na vakṣyasi sarasvati
 14 prāṇāpānāntare devī vāg vai nityaṃ sma tiṣṭhati
     preryamāṇā mahābhāge vinā prāṇam apānatī
     prajāpatim upādhāvat prasīda bhagavann iti
 15 tataḥ prāṇaḥ prādurabhūd vācam āpyāyayan punaḥ
     tamād ucchvāsam āsādya na vāg vadati karhi cit
 16 ghoṣiṇī jātanirghoṣā nityam eva pravartate
     tayor api ca ghoṣiṇyor nirghoṣaiva garīyasī
 17 gaur iva prasravaty eṣā rasam uttamaśālinī
     satataṃ syandate hy eṣā śāśvataṃ brahmavādinī
 18 divyādivya prabhāvena bhāratī gauḥ śucismite
     etayor antaraṃ paśya sūkṣmayoḥ syandamānayoḥ
 19 anutpanneṣu vākyeṣu codyamānā sisṛkṣayā
     kiṃ nu pūrvaṃ tato devī vyājahāra sarasvatī
 20 prāṇena yā saṃbhavate śarīre; prāṇād apānampratipadyate ca
     udāna bhūtā ca visṛjya dehaṃ; vyānena sarvaṃ divam āvṛṇoti
 21 tataḥ samāne pratitiṣṭhatīha; ity eva pūrvaṃ prajajalpa cāpi
     tasmān manaḥ sthāvaratvād viśiṣṭaṃ; tathā devī jaṅgamatvād viśiṣṭā

Book 14 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 14
Chapter 22

  1 [बर]
      अत्राप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम
      सुभगे सप्त हॊतॄणां विधानम इह यादृशम
  2 घराणं चक्षुश च जिह्वा च तवक शरॊत्रं चैव पञ्चमम
      मनॊ बुद्धिश च सप्तैते हॊतारः पृथग आश्रिताः
  3 सूक्ष्मे ऽवकाशे सन्तस ते न पश्यन्तीतरेतरम
      एतान वै सप्त हॊतॄंस तवं सवभावाद विद्धि शॊभने
  4 [बराह्मणी]
      सूक्ष्मे ऽवकाशे सन्तस ते कथं नान्यॊन्य दर्शिनः
      कथं सवभावा भगवन्न एतद आचक्ष्व मे विभॊ
  5 [बर]
      गुणाज्ञानम अविज्ञानं गुणि जञानम अभिज्ञता
      परस्परगुणान एते न विजानन्ति कर्हि चित
  6 जिह्वा चक्षुस तथा शरॊत्रं तवन्मनॊ बुद्धिर एव च
      न गन्धान अधिगच्छन्ति घराणस तान अधिगच्छति
  7 घराणं चक्षुस तथा शरॊत्रं तवन्मनॊ बुद्धिर एव च
      न रसान अधिगच्छन्ति जिह्वा तान अदिघच्छति
  8 घराणं जिह्वा तथा शरॊत्रं तवन्मनॊ बुद्धिर एव च
      न रूपाण्य अधिगच्छन्ति चक्षुस तान्य अधिगच्छति
  9 घराणं जिह्वा च चक्षुश च शरॊत्रं बुद्धिर मनस तथा
      न सपर्शान अधिगच्छन्ति तवक च तान अधिगच्छति
  10 घराणं जिह्वा च चक्षुश च तवन्मनॊ बुद्धिर एव च
     न शब्दान अधिगच्छन्ति शरॊत्रं तान अधिगच्छति
 11 घराणं जिह्वा च चक्षुश च तवक शरॊत्रं बुद्धिर एव च
     संशयान नाधिगच्छन्ति मनस तान अधिगच्छति
 12 घराणं जिह्वा च चक्षुश च तवक शरॊत्रं मन एव च
     न निष्ठाम अधिगच्छन्ति बुद्धिस ताम अधिगच्छति
 13 अत्राप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम
     इन्द्रियाणां च संवादं मनसश चैव भामिनि
 14 [मनस]
     न घराति माम ऋते घराणं रसं जिह्वा न बुध्यते
     रूपं चक्षुर न गृह्णाति तवक सपर्शं नावबुध्यते
 15 न शरॊत्रं बुध्यते शब्दं मया हीनं कथं चन
     परवरं सर्वभूतानाम अहम अस्मि सनातनम
 16 अगाराणीव शून्यानि शान्तार्चिष इवाग्नयः
     इन्द्रियाणि न भासन्ते मया हीनानि नित्यशः
 17 काष्ठानीवार्द्र शुष्काणि यतमानैर अपीन्द्रियैः
     गुणार्थान नाधिगच्छन्ति माम ऋते सर्वजन्तवः
 18 [इन्द्रियाणि]
     एवम एतद भवेत सत्यं यथैतन मन्यते भवान
     ऋते ऽसमान अस्मदर्थांस तु भॊगान भुङ्क्ते भवान यदि
 19 यद्य अस्मासु परलीनेषु तर्पणं पराणधारणम
     भॊगान भुङ्क्ते रसान भुङ्क्ते यथैतन मन्यते तथा
 20 अथ वास्मासु लीनेषु तिष्ठत्सु विषयेषु च
     यदि संकल्पमात्रेण भुङ्क्ते भॊगान यथार्थवत
 21 अथ चेन मन्यसे सिद्धिम अस्मदर्थेषु नित्यदा
     घराणेन रूपम आदत्स्व रसम आदत्स्व चक्षुषा
 22 शरॊत्रेण गन्धम आदत्स्व निष्ठाम आदत्स्व जिह्वया
     तवचा च शब्दम आदत्स्व बुद्ध्या सपर्शम अथापि च
 23 बलवन्तॊ हय अनियमा नियमा दुर्बलीयसाम
     भॊगान अपूर्वान आदत्स्व नॊच्छिष्टं भॊक्तुम अर्हसि
 24 यथा हि शिष्यः शास्तारं शरुत्यर्थम अभिधावति
     ततः शरुतम उपादाय शरुतार्थम उपतिष्ठति
 25 विषयान एवम अस्माभिर दर्शितान अभिमन्यसे
     अनागतान अतीतांश च सवप्ने जागरणे तथा
 26 वैमनस्यं गतानां च जन्तूनाम अल्पचेतसाम
     अस्मदर्थे कृते कार्ये दृश्यते पराणधारणम
 27 बहून अपि हि संकल्पान मत्वा सवप्नान उपास्य च
     बुभुक्षया पीड्यमानॊ विषयान एव धावसि
 28 अगारम अद्वारम इव परविश्य; संकल्पभॊगॊ विषयान अविन्दन
     पराणक्षये शान्तिम उपैति नित्यं; दारु कषये ऽगनिर जवलितॊ यथैव
 29 कामं तु नः सवेषु गुणेषु संगः; कामच नान्यॊन्य गुणॊपलब्धिः
     अस्मान ऋते नास्ति तवॊपलब्धिस; तवाम अप्य ऋते ऽसमान न भजेत हर्षः
   1 [br]
      atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam
      subhage sapta hotṝṇāṃ vidhānam iha yādṛśam
  2 ghrāṇaṃ cakṣuś ca jihvā ca tvak śrotraṃ caiva pañcamam
      mano buddhiś ca saptaite hotāraḥ pṛthag āśritāḥ
  3 sūkṣme 'vakāśe santas te na paśyantītaretaram
      etān vai sapta hotṝṃs tvaṃ svabhāvād viddhi śobhane
  4 [brāhmaṇī]
      sūkṣme 'vakāśe santas te kathaṃ nānyonya darśinaḥ
      kathaṃ svabhāvā bhagavann etad ācakṣva me vibho
  5 [br]
      guṇājñānam avijñānaṃ guṇi jñānam abhijñatā
      parasparaguṇān ete na vijānanti karhi cit
  6 jihvā cakṣus tathā śrotraṃ tvanmano buddhir eva ca
      na gandhān adhigacchanti ghrāṇas tān adhigacchati
  7 ghrāṇaṃ cakṣus tathā śrotraṃ tvanmano buddhir eva ca
      na rasān adhigacchanti jihvā tān adighacchati
  8 ghrāṇaṃ jihvā tathā śrotraṃ tvanmano buddhir eva ca
      na rūpāṇy adhigacchanti cakṣus tāny adhigacchati
  9 ghrāṇaṃ jihvā ca cakṣuś ca śrotraṃ buddhir manas tathā
      na sparśān adhigacchanti tvak ca tān adhigacchati
  10 ghrāṇaṃ jihvā ca cakṣuś ca tvanmano buddhir eva ca
     na śabdān adhigacchanti śrotraṃ tān adhigacchati
 11 ghrāṇaṃ jihvā ca cakṣuś ca tvak śrotraṃ buddhir eva ca
     saṃśayān nādhigacchanti manas tān adhigacchati
 12 ghrāṇaṃ jihvā ca cakṣuś ca tvak śrotraṃ mana eva ca
     na niṣṭhām adhigacchanti buddhis tām adhigacchati
 13 atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam
     indriyāṇāṃ ca saṃvādaṃ manasaś caiva bhāmini
 14 [manas]
     na ghrāti mām ṛte ghrāṇaṃ rasaṃ jihvā na budhyate
     rūpaṃ cakṣur na gṛhṇāti tvak sparśaṃ nāvabudhyate
 15 na śrotraṃ budhyate śabdaṃ mayā hīnaṃ kathaṃ cana
     pravaraṃ sarvabhūtānām aham asmi sanātanam
 16 agārāṇīva śūnyāni śāntārciṣa ivāgnayaḥ
     indriyāṇi na bhāsante mayā hīnāni nityaśaḥ
 17 kāṣṭhānīvārdra śuṣkāṇi yatamānair apīndriyaiḥ
     guṇārthān nādhigacchanti mām ṛte sarvajantavaḥ
 18 [indriyāṇi]
     evam etad bhavet satyaṃ yathaitan manyate bhavān
     ṛte 'smān asmadarthāṃs tu bhogān bhuṅkte bhavān yadi
 19 yady asmāsu pralīneṣu tarpaṇaṃ prāṇadhāraṇam
     bhogān bhuṅkte rasān bhuṅkte yathaitan manyate tathā
 20 atha vāsmāsu līneṣu tiṣṭhatsu viṣayeṣu ca
     yadi saṃkalpamātreṇa bhuṅkte bhogān yathārthavat
 21 atha cen manyase siddhim asmadartheṣu nityadā
     ghrāṇena rūpam ādatsva rasam ādatsva cakṣuṣā
 22 śrotreṇa gandham ādatsva niṣṭhām ādatsva jihvayā
     tvacā ca śabdam ādatsva buddhyā sparśam athāpi ca
 23 balavanto hy aniyamā niyamā durbalīyasām
     bhogān apūrvān ādatsva nocchiṣṭaṃ bhoktum arhasi
 24 yathā hi śiṣyaḥ śāstāraṃ śrutyartham abhidhāvati
     tataḥ śrutam upādāya śrutārtham upatiṣṭhati
 25 viṣayān evam asmābhir darśitān abhimanyase
     anāgatān atītāṃś ca svapne jāgaraṇe tathā
 26 vaimanasyaṃ gatānāṃ ca jantūnām alpacetasām
     asmadarthe kṛte kārye dṛśyate prāṇadhāraṇam
 27 bahūn api hi saṃkalpān matvā svapnān upāsya ca
     bubhukṣayā pīḍyamāno viṣayān eva dhāvasi
 28 agāram advāram iva praviśya; saṃkalpabhogo viṣayān avindan
     prāṇakṣaye śāntim upaiti nityaṃ; dāru kṣaye 'gnir jvalito yathaiva
 29 kāmaṃ tu naḥ sveṣu guṇeṣu saṃgaḥ; kāmaca nānyonya guṇopalabdhiḥ
     asmān ṛte nāsti tavopalabdhis; tvām apy ṛte 'smān na bhajeta harṣaḥ

Book 14 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 14
Chapter 23

  1 [बर]
      अत्राप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम
      सुभगे पञ्च हॊतॄणां विधानम इह यादृशम
  2 पराणापानाव उदानश च समानॊ वयान एव च
      पञ्च हॊतॄन अथैतान वै परं भावं विदुर बुधाः
  3 [बराह्मणी]
      सवभावात सप्त हॊतार इति ते पूर्विका मतिः
      यथा वै पञ्च हॊतारः परॊ भावस तथॊच्यताम
  4 [बर]
      पराणेन संभृतॊ वायुर अपानॊ जायते ततः
      अपाने संभृतॊ वायुस ततॊ वयानः परवर्तते
  5 वयानेन संभृतॊ वायुस तदॊदानः परवर्तते
      उदाने संभृतॊ वायुः समानः संप्रवर्तते
  6 ते ऽपृच्छन्त पुरा गत्वा पूर्वजातं परजापतिम
      यॊ नॊ जयेष्ठस तम आचक्ष्व स नः शरेष्ठॊ भविष्यति
  7 [बरह्मा]
      यस्मिन परलीने परलयं वरजन्ति; सर्वे पराणाः पराणभृतां शरीरे
      यस्मिन परचीर्णे च पुनश चरन्ति; स वै शरेष्ठॊ गच्छत यत्र कामः
  8 [पराण]
      मयि परलीने परलयं वरजन्ति; सर्वे पराणाः पराणभृतां शरीरे
      मयि परचीर्णे च पुनश चरन्ति; शरेष्ठॊ हय अहं पश्यत मां परलीनम
  9 [बराह्मण]
      पराणः परलीयत ततः पुनश च परचचार ह
      समानश चाप्य उदानश च वचॊ ऽबरूतां ततः शुभे
  10 न तवं सर्वम इदं वयाप्य तिष्ठसीह यथा वयम
     न तवं शरेष्ठॊ ऽसि नः पराण अपानॊ हि वशे तव
     परचचार पुनः पराणस तम अपानॊ ऽभयभाषत
 11 मयि परलीने परलयं वरजन्ति; सर्वे पराणाः पराणभृतां शरीरे
     मयि परचीर्णे च पुनश चरन्ति; शरेष्ठॊ हय अहं पश्यत मां परलीनम
 12 वयानश च तम उदानश च भाषमाणम अथॊचतुः
     अपान न तवं शरेष्ठॊ ऽसि पराणॊ हि वशगस तव
 13 अपानः परचचाराथ वयानस तं पुनर अब्रवीत
     शरेष्ठॊ ऽहम अस्मि सर्वेषां शरूयतां येन हेतुना
 14 मयि परलीने परलयं वरजन्ति; सर्वे पराणाः पराणभृतां शरीरे
     मयि परचीर्णे च पुनश चरन्ति; शरेष्ठॊ हय अहं पश्यत मां परलीनम
 15 परालीयत ततॊ वयानः पुनश च परचचार ह
     पराणापानाव उदानश च समानश च तम अब्रुवन
     न तवं शरेष्ठॊ ऽसि नॊ वयान समानॊ हि वशे तव
 16 परचचार पुनर वयानः समानः पुनर अब्रवीत
     शरेष्ठॊ ऽहम अस्मि सर्वेषां शरूयतां येन हेतुना
 17 मयि परलीने परलयं वरजन्ति; सर्वे पराणाः पराणभृतां शरीरे
     मयि परचीर्णे च पुनश चरन्ति; शरेष्ठॊ हय अहं पश्यत मां परलीनम
 18 ततः समानः परालिल्ये पुनश च परचचार ह
     पराणापानाव उदानश च वयानश चैव तम अब्रुवन
     समानन तवं शरेष्ठॊ ऽसि वयान एव वशे तव
 19 समानः परचचाराथ उदानस तम उवाच ह
     शरेष्ठॊ ऽहम अस्मि सर्वेषां शरूयतां येन हेतुना
 20 मयि परलीने परलयं वरजन्ति; सर्वे पराणाः पराणभृतां शरीरे
     मयि परचीर्णे च पुनश चरन्ति; शरेष्ठॊ हय अहं पश्यत मां परलीनम
 21 ततः परालीयतॊदानः पुनश च परचचार ह
     पराणापानौ समानश च वयानश चैव तम अब्रुवन
     उदान न तवं शरेष्ठॊ ऽसि वयान एव वशे तव
 22 ततस तान अब्रवीद बरह्मा समवेतान परजापतिः
     सर्वे शरेष्ठा न वा शरेष्ठाः सर्वे चान्यॊन्य धर्मिणः
     सर्वे सवविषये शरेष्ठाः सर्वे चान्यॊन्य रक्षिणः
 23 एकः सथिरश चास्थिरश च विशेषात पञ्च वायवः
     एक एव ममैवात्मा बहुधाप्य उपचीयते
 24 परस्परस्य सुहृदॊ भावयन्तः परस्परम
     सवस्ति वरजत भद्रं वॊ धारयध्वं परस्परम
   1 [br]
      atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam
      subhage pañca hotṝṇāṃ vidhānam iha yādṛśam
  2 prāṇāpānāv udānaś ca samāno vyāna eva ca
      pañca hotṝn athaitān vai paraṃ bhāvaṃ vidur budhāḥ
  3 [brāhmaṇī]
      svabhāvāt sapta hotāra iti te pūrvikā matiḥ
      yathā vai pañca hotāraḥ paro bhāvas tathocyatām
  4 [br]
      prāṇena saṃbhṛto vāyur apāno jāyate tataḥ
      apāne saṃbhṛto vāyus tato vyānaḥ pravartate
  5 vyānena saṃbhṛto vāyus tadodānaḥ pravartate
      udāne saṃbhṛto vāyuḥ samānaḥ saṃpravartate
  6 te 'pṛcchanta purā gatvā pūrvajātaṃ prajāpatim
      yo no jyeṣṭhas tam ācakṣva sa naḥ śreṣṭho bhaviṣyati
  7 [brahmā]
      yasmin pralīne pralayaṃ vrajanti; sarve prāṇāḥ prāṇabhṛtāṃ śarīre
      yasmin pracīrṇe ca punaś caranti; sa vai śreṣṭho gacchata yatra kāmaḥ
  8 [prāṇa]
      mayi pralīne pralayaṃ vrajanti; sarve prāṇāḥ prāṇabhṛtāṃ śarīre
      mayi pracīrṇe ca punaś caranti; śreṣṭho hy ahaṃ paśyata māṃ pralīnam
  9 [brāhmaṇa]
      prāṇaḥ pralīyata tataḥ punaś ca pracacāra ha
      samānaś cāpy udānaś ca vaco 'brūtāṃ tataḥ śubhe
  10 na tvaṃ sarvam idaṃ vyāpya tiṣṭhasīha yathā vayam
     na tvaṃ śreṣṭho 'si naḥ prāṇa apāno hi vaśe tava
     pracacāra punaḥ prāṇas tam apāno 'bhyabhāṣata
 11 mayi pralīne pralayaṃ vrajanti; sarve prāṇāḥ prāṇabhṛtāṃ śarīre
     mayi pracīrṇe ca punaś caranti; śreṣṭho hy ahaṃ paśyata māṃ pralīnam
 12 vyānaś ca tam udānaś ca bhāṣamāṇam athocatuḥ
     apāna na tvaṃ śreṣṭho 'si prāṇo hi vaśagas tava
 13 apānaḥ pracacārātha vyānas taṃ punar abravīt
     śreṣṭho 'ham asmi sarveṣāṃ śrūyatāṃ yena hetunā
 14 mayi pralīne pralayaṃ vrajanti; sarve prāṇāḥ prāṇabhṛtāṃ śarīre
     mayi pracīrṇe ca punaś caranti; śreṣṭho hy ahaṃ paśyata māṃ pralīnam
 15 prālīyata tato vyānaḥ punaś ca pracacāra ha
     prāṇāpānāv udānaś ca samānaś ca tam abruvan
     na tvaṃ śreṣṭho 'si no vyāna samāno hi vaśe tava
 16 pracacāra punar vyānaḥ samānaḥ punar abravīt
     śreṣṭho 'ham asmi sarveṣāṃ śrūyatāṃ yena hetunā
 17 mayi pralīne pralayaṃ vrajanti; sarve prāṇāḥ prāṇabhṛtāṃ śarīre
     mayi pracīrṇe ca punaś caranti; śreṣṭho hy ahaṃ paśyata māṃ pralīnam
 18 tataḥ samānaḥ prālilye punaś ca pracacāra ha
     prāṇāpānāv udānaś ca vyānaś caiva tam abruvan
     samānana tvaṃ śreṣṭho 'si vyāna eva vaśe tava
 19 samānaḥ pracacārātha udānas tam uvāca ha
     śreṣṭho 'ham asmi sarveṣāṃ śrūyatāṃ yena hetunā
 20 mayi pralīne pralayaṃ vrajanti; sarve prāṇāḥ prāṇabhṛtāṃ śarīre
     mayi pracīrṇe ca punaś caranti; śreṣṭho hy ahaṃ paśyata māṃ pralīnam
 21 tataḥ prālīyatodānaḥ punaś ca pracacāra ha
     prāṇāpānau samānaś ca vyānaś caiva tam abruvan
     udāna na tvaṃ śreṣṭho 'si vyāna eva vaśe tava
 22 tatas tān abravīd brahmā samavetān prajāpatiḥ
     sarve śreṣṭhā na vā śreṣṭhāḥ sarve cānyonya dharmiṇaḥ
     sarve svaviṣaye śreṣṭhāḥ sarve cānyonya rakṣiṇaḥ
 23 ekaḥ sthiraś cāsthiraś ca viśeṣāt pañca vāyavaḥ
     eka eva mamaivātmā bahudhāpy upacīyate
 24 parasparasya suhṛdo bhāvayantaḥ parasparam
     svasti vrajata bhadraṃ vo dhārayadhvaṃ parasparam

Book 14 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 14
Chapter 24

  1 [बराह्मण]
      अत्राप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम
      नारदस्य च संवादम ऋषेर देवमतस्य च
  2 [देवमत]
      जन्तॊः संजायमानस्य किं नु पूर्वं परवर्तते
      पराणॊ ऽपानः समानॊ वा वयानॊ वॊदान एव च
  3 [नारद]
      येनायं सृज्यते जन्तुस ततॊ ऽनयः पूर्वम एति तम
      पराणद्वंद्वं च विज्ञेयं तिर्यगं चॊर्ध्वगं च यत
  4 [द]
      केनायं सृज्यते जन्तुः कश चान्यः पूर्वम एति तम
      पराणद्वंद्वं च मे बरूहि तिर्यग ऊर्ध्वं च निश्चयात
  5 [न]
      संकल्पाज जायते हर्षः शब्दाद अपि च जायते
      रसात संजायते चापि रूपाद अपि च जायते
  6 सपर्शात संजायते चापि गन्धाद अपि च जायते
      एतद रूपम उदानस्य हर्षॊ मिथुन संभवः
  7 कामात संजायते शुक्रं कामात संजायते रसः
      समानव्यान जनिते सामान्ये शुक्रशॊणिते
  8 शुक्राच छॊणित संसृष्टात पूर्वं पराणः परवर्तते
      पराणेन विकृते शुक्रे ततॊ ऽपानः परवर्तते
  9 पराणापानाव इदं दवंद्वम अवाक्चॊर्ध्वं च गच्छतः
      वयानः समानश चैवॊभौ तिर्यग दवंद्वत्वम उच्यते
  10 अग्निर वै देवताः सर्वा इति वेदस्य शासनम
     संजायते बराह्मणेषु जञानं बुद्धिसमन्वितम
 11 तस्य धूमस तमॊ रूपं रजॊ भस्म सुरेतसः
     सत्त्वं संजायते तस्य यत्र परक्षिप्यते हविः
 12 आघारौ समानॊ वयानश चेति यज्ञविदॊ विदुः
     पराणापानाव आज्यभागौ तयॊर मध्ये हुताशनः
     एतद रूपम उदानस्य परमं बराह्मणा विदुः
 13 निर्द्वंद्वम इति यत तव एतत तन मे निगदतः शृणु
 14 अहॊरात्रम इदं दवंद्वं तयॊर मध्ये हुताशनः
     एतद रूपम उदानस्य परमं बराह्मणा विदुः
 15 उभे चैवायने दवंद्वं तयॊर मध्ये हुताशनः
     एतद रूपम उदानस्य परमं बराह्मणा विदुः
 16 उभे सत्यानृते दवंद्वं तयॊर मध्ये हुताशनः
     एतद रूपम उदानस्य परमं बराह्मणा विदुः
 17 उभे शुभाशुभे दवंद्वं तयॊर मध्ये हुताशनः
     एतद रूपम उदानस्य परमं बराह्मणा विदुः
 18 सच चासच चैव तद दवंद्वं तयॊर मध्ये हुताशनः
     एतद रूपम उदानस्य परमं बराह्मणा विदुः
 19 परथमं समानॊ वयानॊ वयस्यते कर्म तेन तत
     तृतीयं तु समानेन पुनर एव वयवस्यते
 20 शान्त्य अर्थं वामदेवं च शान्तिर बरह्म सनातनम
     एतद रूपम उदानस्य परमं बराह्मणा विदुः
   1 [brāhmaṇa]
      atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam
      nāradasya ca saṃvādam ṛṣer devamatasya ca
  2 [devamata]
      jantoḥ saṃjāyamānasya kiṃ nu pūrvaṃ pravartate
      prāṇo 'pānaḥ samāno vā vyāno vodāna eva ca
  3 [nārada]
      yenāyaṃ sṛjyate jantus tato 'nyaḥ pūrvam eti tam
      prāṇadvaṃdvaṃ ca vijñeyaṃ tiryagaṃ cordhvagaṃ ca yat
  4 [d]
      kenāyaṃ sṛjyate jantuḥ kaś cānyaḥ pūrvam eti tam
      prāṇadvaṃdvaṃ ca me brūhi tiryag ūrdhvaṃ ca niścayāt
  5 [n]
      saṃkalpāj jāyate harṣaḥ śabdād api ca jāyate
      rasāt saṃjāyate cāpi rūpād api ca jāyate
  6 sparśāt saṃjāyate cāpi gandhād api ca jāyate
      etad rūpam udānasya harṣo mithuna saṃbhavaḥ
  7 kāmāt saṃjāyate śukraṃ kāmāt saṃjāyate rasaḥ
      samānavyāna janite sāmānye śukraśoṇite
  8 śukrāc choṇita saṃsṛṣṭāt pūrvaṃ prāṇaḥ pravartate
      prāṇena vikṛte śukre tato 'pānaḥ pravartate
  9 prāṇāpānāv idaṃ dvaṃdvam avākcordhvaṃ ca gacchataḥ
      vyānaḥ samānaś caivobhau tiryag dvaṃdvatvam ucyate
  10 agnir vai devatāḥ sarvā iti vedasya śāsanam
     saṃjāyate brāhmaṇeṣu jñānaṃ buddhisamanvitam
 11 tasya dhūmas tamo rūpaṃ rajo bhasma suretasaḥ
     sattvaṃ saṃjāyate tasya yatra prakṣipyate haviḥ
 12 āghārau samāno vyānaś ceti yajñavido viduḥ
     prāṇāpānāv ājyabhāgau tayor madhye hutāśanaḥ
     etad rūpam udānasya paramaṃ brāhmaṇā viduḥ
 13 nirdvaṃdvam iti yat tv etat tan me nigadataḥ śṛṇu
 14 ahorātram idaṃ dvaṃdvaṃ tayor madhye hutāśanaḥ
     etad rūpam udānasya paramaṃ brāhmaṇā viduḥ
 15 ubhe caivāyane dvaṃdvaṃ tayor madhye hutāśanaḥ
     etad rūpam udānasya paramaṃ brāhmaṇā viduḥ
 16 ubhe satyānṛte dvaṃdvaṃ tayor madhye hutāśanaḥ
     etad rūpam udānasya paramaṃ brāhmaṇā viduḥ
 17 ubhe śubhāśubhe dvaṃdvaṃ tayor madhye hutāśanaḥ
     etad rūpam udānasya paramaṃ brāhmaṇā viduḥ
 18 sac cāsac caiva tad dvaṃdvaṃ tayor madhye hutāśanaḥ
     etad rūpam udānasya paramaṃ brāhmaṇā viduḥ
 19 prathamaṃ samāno vyāno vyasyate karma tena tat
     tṛtīyaṃ tu samānena punar eva vyavasyate
 20 śānty arthaṃ vāmadevaṃ ca śāntir brahma sanātanam
     etad rūpam udānasya paramaṃ brāhmaṇā viduḥ

Book 14 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 14
Chapter 25

  1 [बराह्मण]
      अत्राप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम
      चातुर्हॊत्र विधानस्य विधानम इह यादृशम
  2 तस्य सर्वस्य विधिवद विधानम उपदेक्ष्यते
      शृणु मे गदतॊ भद्रे रहस्यम इदम उत्तमम
  3 करणं कर्म कर्ता च मॊक्ष इत्य एव भामिनि
      चत्वार एते हॊतारॊ यैर इदं जगद आवृतम
  4 हॊतॄणां साधनं चैव शृणु सर्वम अशेषतः
      घराणं जिह्वा च चक्षुश च तवक च शरॊत्रं च पञ्चमम
      मनॊ बुद्धिश च सप्तैते विज्ञेया गुणहेतवः
  5 गन्धॊ रसश च रूपं च शब्दः सपर्शश च पञ्चमः
      मन्तव्यम अथ बॊद्धव्यं सप्तैते कर्महेतवः
  6 घराता भक्षयिता दरष्टा सप्रष्टा शरॊता च पञ्चमः
      मन्ता बॊद्धा च सप्तैते विज्ञेयाः कर्तृहेतवः
  7 सवगुणं भक्षयन्त्य एते गुणवन्तः शुभाशुभम
      अहं च निर्गुणॊ ऽतरेति सप्तैते मॊक्षहेतवः
  8 विदुषां बुध्यमानानां सवं सवस्थानं यथाविधि
      गुणास ते देवता भूताः सततं भुञ्जते हविः
  9 अदन हय अविद्वान अन्नानि ममत्वेनॊपपद्यते
      आत्मार्थं पाचयन नित्यं ममत्वेनॊपहन्यते
  10 अभक्ष्य भक्षणं चैव मद्य पानं च हन्ति तम
     स चान्नं हन्ति तच चान्नं स हत्वा हन्यते बुधः
 11 अत्ता हय अन्नम इदं विद्वान पुनर जनयतीश्वरः
     स चान्नाज जायते तस्मिन सूक्ष्मॊ नाम वयतिक्रमः
 12 मनसा गम्यते यच च यच च वाचा निरुध्यते
     शरॊत्रेण शरूयते यच च चक्षुषा यच च दृश्यते
 13 सपर्शेन सपृश्यते यच च घराणेन घरायते च यत
     मनःषष्ठानि संयम्य हवींष्य एतानि सर्वशः
 14 गुणवत पावकॊ मह्यं दीप्यते हव्यवाहनः
     यॊगयज्ञः परवृत्तॊ मे जञानब्रह्म मनॊद्भवः
     पराणस्तॊत्रॊ ऽपान शस्त्रः सर्वत्यागसु दक्षिणः
 15 कर्मानुमन्ता बरह्मा मे कर्ताध्वर्युः कृतस्तुतिः
     कृतप्रशास्ता तच छास्त्रम अपवर्गॊ ऽसय दक्षिणा
 16 ऋचश चाप्य अत्र शंसन्ति नारायण विदॊ जनाः
     नारायणाय देवाय यद अबध्नन पशून पुरा
 17 तत्र सामानि गायन्ति तानि चाहुर निदर्शनम
     देवं नारायणं भीरु सर्वात्मानं निबॊध मे
   1 [brāhmaṇa]
      atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam
      cāturhotra vidhānasya vidhānam iha yādṛśam
  2 tasya sarvasya vidhivad vidhānam upadekṣyate
      śṛṇu me gadato bhadre rahasyam idam uttamam
  3 karaṇaṃ karma kartā ca mokṣa ity eva bhāmini
      catvāra ete hotāro yair idaṃ jagad āvṛtam
  4 hotṝṇāṃ sādhanaṃ caiva śṛṇu sarvam aśeṣataḥ
      ghrāṇaṃ jihvā ca cakṣuś ca tvak ca śrotraṃ ca pañcamam
      mano buddhiś ca saptaite vijñeyā guṇahetavaḥ
  5 gandho rasaś ca rūpaṃ ca śabdaḥ sparśaś ca pañcamaḥ
      mantavyam atha boddhavyaṃ saptaite karmahetavaḥ
  6 ghrātā bhakṣayitā draṣṭā spraṣṭā śrotā ca pañcamaḥ
      mantā boddhā ca saptaite vijñeyāḥ kartṛhetavaḥ
  7 svaguṇaṃ bhakṣayanty ete guṇavantaḥ śubhāśubham
      ahaṃ ca nirguṇo 'treti saptaite mokṣahetavaḥ
  8 viduṣāṃ budhyamānānāṃ svaṃ svasthānaṃ yathāvidhi
      guṇās te devatā bhūtāḥ satataṃ bhuñjate haviḥ
  9 adan hy avidvān annāni mamatvenopapadyate
      ātmārthaṃ pācayan nityaṃ mamatvenopahanyate
  10 abhakṣya bhakṣaṇaṃ caiva madya pānaṃ ca hanti tam
     sa cānnaṃ hanti tac cānnaṃ sa hatvā hanyate budhaḥ
 11 attā hy annam idaṃ vidvān punar janayatīśvaraḥ
     sa cānnāj jāyate tasmin sūkṣmo nāma vyatikramaḥ
 12 manasā gamyate yac ca yac ca vācā nirudhyate
     śrotreṇa śrūyate yac ca cakṣuṣā yac ca dṛśyate
 13 sparśena spṛśyate yac ca ghrāṇena ghrāyate ca yat
     manaḥṣaṣṭhāni saṃyamya havīṃṣy etāni sarvaśaḥ
 14 guṇavat pāvako mahyaṃ dīpyate havyavāhanaḥ
     yogayajñaḥ pravṛtto me jñānabrahma manodbhavaḥ
     prāṇastotro 'pāna śastraḥ sarvatyāgasu dakṣiṇaḥ
 15 karmānumantā brahmā me kartādhvaryuḥ kṛtastutiḥ
     kṛtapraśāstā tac chāstram apavargo 'sya dakṣiṇā
 16 ṛcaś cāpy atra śaṃsanti nārāyaṇa vido janāḥ
     nārāyaṇāya devāya yad abadhnan paśūn purā
 17 tatra sāmāni gāyanti tāni cāhur nidarśanam
     devaṃ nārāyaṇaṃ bhīru sarvātmānaṃ nibodha me

Book 14 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 14
Chapter 26

  1 [बर]
      एकः शास्ता न दवितीयॊ ऽसति शास्ता; यथा नियुक्तॊ ऽसमि तथा चरामि
      हृद्य एष तिष्ठन पुरुषः शास्ति शास्ता; तेनैव युक्तः परवणाद इवॊदकम
  2 एकॊ गुरुर नास्ति ततॊ दवितीयॊ; यॊ हृच्छयस तम अहम अनुब्रवीमि
      तेनानुशिष्टा गुरुणा सदैव; पराभूता दानवाः सर्व एव
  3 एकॊ बन्धुर नास्ति ततॊ दवितीयॊ; यॊ हृच्छयस तम अहम अनुब्रवीमि
      तेनानुशिष्टा बान्धवा बन्धुमन्तः; सप्तर्षयः सप्त दिवि परभान्ति
  4 एकः शरॊता नास्ति ततॊ दवितीयॊ; यॊ हृच्छयस तम अहम अनुब्रवीमि
      तस्मिन गुरौ गुरु वासं निरुष्य; शक्रॊ गतः सर्वलॊकामरत्वम
  5 एकॊ दवेष्टा नास्ति ततॊ दवितीयॊ; यॊ हृच्छयस तम अहम अनुब्रवीमि
      तेनानुशिष्टा गुरुणा सदैव; लॊकद्विष्टाः पन्नगाः सर्व एव
  6 अत्राप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम
      परजापतौ पन्नगानां देवर्षीणां च संविदम
  7 देवर्षयश च नागाश च असुराश च परजापतिम
      पर्यपृच्छन्न उपासीनाः शरेयॊ नः परॊच्यताम इति
  8 तेषां परॊवाच भगवाञ शरेयः समनुपृच्छताम
      ओम इत्य एकाक्षरं बरह्म ते शरुत्वा पराद्रवन दिशः
  9 तेषां पराद्रवमाणानाम उपदेशार्थम आत्मनः
      सर्पाणां दशने भावः परवृत्तः पूर्वम एव तु
  10 असुराणां परवृत्तस तु दम्भभावः सवभावजः
     दानं देवा वयवसिता दमम एव महर्षयः
 11 एकं शास्तारम आसाद्य शब्देनैकेन संस्कृताः
     नाना वयवसिताः सर्वे सर्पदेवर्षिदानवाः
 12 शृणॊत्य अयं परॊच्यमानं गृह्णाति च यथातथम
     पृच्छतस तावतॊ भूयॊ गुरुर अन्यॊ ऽनुमन्यते
 13 तस्य चानुमते कर्म ततः पश्चात परवर्तते
     गुरुर बॊद्धा च शत्रुश च दवेष्टा च हृदि संश्रितः
 14 पापेन विचरँल लॊके पापचारी भवत्य अयम
     शुभेन विचरँल लॊके शुभचारी भवत्य उत
 15 कामचारी तु कामेन य इन्द्रियसुखे रतः
     वरतवारी सदैवैष य इन्द्रियजये रतः
 16 अपेतव्रतकर्मा तु केवलं बरह्मणि शरितः
     बरह्मभूतश चरँल लॊके बरह्म चारी भवत्य अयम
 17 बरह्मैव समिधस तस्य बरह्माग्निर बरह्म संस्तरः
     आपॊ बरह्म गुरुर बरह्म स बरह्मणि समाहितः
 18 एतद एतादृशं सूक्ष्मं बरह्मचर्यं विदुर बुधाः
     विदित्वा चान्वपद्यन्त कषेत्रज्ञेनानुदर्शिनः
   1 [br]
      ekaḥ śāstā na dvitīyo 'sti śāstā; yathā niyukto 'smi tathā carāmi
      hṛdy eṣa tiṣṭhan puruṣaḥ śāsti śāstā; tenaiva yuktaḥ pravaṇād ivodakam
  2 eko gurur nāsti tato dvitīyo; yo hṛcchayas tam aham anubravīmi
      tenānuśiṣṭā guruṇā sadaiva; parābhūtā dānavāḥ sarva eva
  3 eko bandhur nāsti tato dvitīyo; yo hṛcchayas tam aham anubravīmi
      tenānuśiṣṭā bāndhavā bandhumantaḥ; saptarṣayaḥ sapta divi prabhānti
  4 ekaḥ śrotā nāsti tato dvitīyo; yo hṛcchayas tam aham anubravīmi
      tasmin gurau guru vāsaṃ niruṣya; śakro gataḥ sarvalokāmaratvam
  5 eko dveṣṭā nāsti tato dvitīyo; yo hṛcchayas tam aham anubravīmi
      tenānuśiṣṭā guruṇā sadaiva; lokadviṣṭāḥ pannagāḥ sarva eva
  6 atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam
      prajāpatau pannagānāṃ devarṣīṇāṃ ca saṃvidam
  7 devarṣayaś ca nāgāś ca asurāś ca prajāpatim
      paryapṛcchann upāsīnāḥ śreyo naḥ procyatām iti
  8 teṣāṃ provāca bhagavāñ śreyaḥ samanupṛcchatām
      om ity ekākṣaraṃ brahma te śrutvā prādravan diśaḥ
  9 teṣāṃ prādravamāṇānām upadeśārtham ātmanaḥ
      sarpāṇāṃ daśane bhāvaḥ pravṛttaḥ pūrvam eva tu
  10 asurāṇāṃ pravṛttas tu dambhabhāvaḥ svabhāvajaḥ
     dānaṃ devā vyavasitā damam eva maharṣayaḥ
 11 ekaṃ śāstāram āsādya śabdenaikena saṃskṛtāḥ
     nānā vyavasitāḥ sarve sarpadevarṣidānavāḥ
 12 śṛṇoty ayaṃ procyamānaṃ gṛhṇāti ca yathātatham
     pṛcchatas tāvato bhūyo gurur anyo 'numanyate
 13 tasya cānumate karma tataḥ paścāt pravartate
     gurur boddhā ca śatruś ca dveṣṭā ca hṛdi saṃśritaḥ
 14 pāpena vicaraṁl loke pāpacārī bhavaty ayam
     śubhena vicaraṁl loke śubhacārī bhavaty uta
 15 kāmacārī tu kāmena ya indriyasukhe rataḥ
     vratavārī sadaivaiṣa ya indriyajaye rataḥ
 16 apetavratakarmā tu kevalaṃ brahmaṇi śritaḥ
     brahmabhūtaś caraṁl loke brahma cārī bhavaty ayam
 17 brahmaiva samidhas tasya brahmāgnir brahma saṃstaraḥ
     āpo brahma gurur brahma sa brahmaṇi samāhitaḥ
 18 etad etādṛśaṃ sūkṣmaṃ brahmacaryaṃ vidur budhāḥ
     viditvā cānvapadyanta kṣetrajñenānudarśinaḥ

Book 14 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 14
Chapter 27

  1 [बर]
      संकल्पदंश मशकं शॊकहर्षहिमातपम
      मॊहान्ध कारतिमिरं लॊभव्याल सरीसृपम
  2 विषयैकात्ययाध्वानं कामक्रॊधविरॊधकम
      तद अतीत्य महादुर्गं परविष्टॊ ऽसमि महद वनम
  3 [बराह्मणी]
      कव तद वनं महाप्राज्ञ के वृक्षाः सरितश च काः
      गिरयः पर्वताश चैव कियत्य अध्वनि तद वनम
  4 न तद अस्ति पृथग्भावे किं चिद अन्यत ततः समम
      न तद अस्त्य अपृथग भावे किं चिद दूरतरं ततः
  5 तस्माद धरस्वतरं नास्ति न ततॊ ऽसति बृहत्तरम
      नास्ति तस्माद दुःखतरं नास्त्य अन्यत तत समं सुखम
  6 न तत परविश्य शॊचन्ति न परहृष्यन्ति च दविजाः
      न च बिभ्यति केषां चित तेभ्यॊ बिभ्यति के च न
  7 तस्मिन वने सप्त महाद्रुमाश च; फलानि सप्तातिथयश च सप्त
      सप्ताश्रमाः सप्त समाधयश च; दीक्षाश च सप्तैतद अरण्यरूपम
  8 पञ्च वर्णानि दिव्यानि पुष्पाणि च फलानि च
      सृजन्तः पादपास तत्र वयाप्य तिष्ठन्ति तद वनम
  9 सुवर्णानि दविवर्णानि पुष्पाणि च फलानि च
      सृजन्तः पादपास तत्र वयाप्य तिष्ठन्ति तद वनम
  10 चतुर्वर्णाणि दिव्यानि पुष्पाणि च फलानि च
     सृजन्तः पादपास तत्र वयाप्य तिष्ठन्ति तद वनम
 11 शंकराणित्रि वर्णानि पुष्पाणि च फलानि च
     सृजन्तः पादपास तत्र वयाप्य तिष्ठन्ति तद वनम
 12 सुरभीण्य एकवर्णानि पुष्पाणि च फलानिच
     सृजन्तः पादपास तत्र वयाप्य तिष्ठन्ति तद वनम
 13 बहून्य अव्यक्तवर्णानि पुष्पाणि च फलानिच
     विसृजन्तौ महावृक्षौ तद वनं वयाप्य तिष्ठतः
 14 एकॊ हय अग्निः सुमना बराह्मणॊ ऽतर; पञ्चेन्द्रियाणि समिधश चात्र सन्ति
     तेभ्यॊ मॊक्षाः सप्त भवन्ति दीक्षा; गुणाः फलान्य अतिथयः फलाशाः
 15 आतिथ्यं परतिगृह्णन्ति तत्र सप्तमहर्षयः
     अर्चितेषु परलीनेषु तेष्व अन्यद रॊचते वनम
 16 परतिज्ञा वृक्षम अफलं शान्तिच छाया समन्वितम
     जञानाश्रयं तृप्तितॊयम अन्तः कषेत्रज्ञभास्करम
 17 यॊ ऽधिगच्छन्ति तत सन्तस तेषां नास्ति भयं पुनः
     ऊर्ध्वं चावाक च तिर्यक च तस्य नान्तॊ ऽधिगम्यते
 18 सप्त सत्रियस तत्र वसन्ति सद्यॊ; अवाङ्मुखा भानुमत्यॊ जनित्र्यः
     ऊर्ध्वं रसानां ददते परजाभ्यः; सर्वान यथा सर्वम अनित्यतां च
 19 तत्रैव परतितिष्ठन्ति पुनस तत्रॊदयन्ति च
     सप्त सप्तर्षयः सिद्धा वसिष्ठप्रमुखाः सह
 20 यशॊ वर्चॊ भगश चैव विजयः सिद्धितेजसी
     एवम एवानुवर्तन्ते सप्त जयॊतींषि भास्करम
 21 गिरयः पर्वताश चैव सन्ति तत्र समासतः
     नद्यश च सरितॊ वारिवहन्त्यॊ बरह्म संभवम
 22 नदीनां संगमस तत्र वैतानः समुपह्वरे
     सवात्म तृप्ता यतॊ यान्ति साक्षाद दान्ताः पितामहम
 23 कृशाशाः सुव्रताशाश च तपसा दग्धकिल्बिषाः
     आत्मन्य आत्मानम आवेश्य बरह्माणं समुपासते
 24 ऋचम अप्य अत्र शंसन्ति विद्यारण्यविदॊ जनाः
     तद अरण्यम अभिप्रेत्य यथा धीरम अजायत
 25 एतद एतादृशं दिव्यम अरण्यं बराह्मणा विदुः
     विदित्वा चान्वतिष्ठन्त कषेत्रज्ञेनानुदर्शितम
   1 [br]
      saṃkalpadaṃśa maśakaṃ śokaharṣahimātapam
      mohāndha kāratimiraṃ lobhavyāla sarīsṛpam
  2 viṣayaikātyayādhvānaṃ kāmakrodhavirodhakam
      tad atītya mahādurgaṃ praviṣṭo 'smi mahad vanam
  3 [brāhmaṇī]
      kva tad vanaṃ mahāprājña ke vṛkṣāḥ saritaś ca kāḥ
      girayaḥ parvatāś caiva kiyaty adhvani tad vanam
  4 na tad asti pṛthagbhāve kiṃ cid anyat tataḥ samam
      na tad asty apṛthag bhāve kiṃ cid dūrataraṃ tataḥ
  5 tasmād dhrasvataraṃ nāsti na tato 'sti bṛhattaram
      nāsti tasmād duḥkhataraṃ nāsty anyat tat samaṃ sukham
  6 na tat praviśya śocanti na prahṛṣyanti ca dvijāḥ
      na ca bibhyati keṣāṃ cit tebhyo bibhyati ke ca na
  7 tasmin vane sapta mahādrumāś ca; phalāni saptātithayaś ca sapta
      saptāśramāḥ sapta samādhayaś ca; dīkṣāś ca saptaitad araṇyarūpam
  8 pañca varṇāni divyāni puṣpāṇi ca phalāni ca
      sṛjantaḥ pādapās tatra vyāpya tiṣṭhanti tad vanam
  9 suvarṇāni dvivarṇāni puṣpāṇi ca phalāni ca
      sṛjantaḥ pādapās tatra vyāpya tiṣṭhanti tad vanam
  10 caturvarṇāṇi divyāni puṣpāṇi ca phalāni ca
     sṛjantaḥ pādapās tatra vyāpya tiṣṭhanti tad vanam
 11 śaṃkarāṇitri varṇāni puṣpāṇi ca phalāni ca
     sṛjantaḥ pādapās tatra vyāpya tiṣṭhanti tad vanam
 12 surabhīṇy ekavarṇāni puṣpāṇi ca phalānica
     sṛjantaḥ pādapās tatra vyāpya tiṣṭhanti tad vanam
 13 bahūny avyaktavarṇāni puṣpāṇi ca phalānica
     visṛjantau mahāvṛkṣau tad vanaṃ vyāpya tiṣṭhataḥ
 14 eko hy agniḥ sumanā brāhmaṇo 'tra; pañcendriyāṇi samidhaś cātra santi
     tebhyo mokṣāḥ sapta bhavanti dīkṣā; guṇāḥ phalāny atithayaḥ phalāśāḥ
 15 ātithyaṃ pratigṛhṇanti tatra saptamaharṣayaḥ
     arciteṣu pralīneṣu teṣv anyad rocate vanam
 16 pratijñā vṛkṣam aphalaṃ śāntic chāyā samanvitam
     jñānāśrayaṃ tṛptitoyam antaḥ kṣetrajñabhāskaram
 17 yo 'dhigacchanti tat santas teṣāṃ nāsti bhayaṃ punaḥ
     ūrdhvaṃ cāvāk ca tiryak ca tasya nānto 'dhigamyate
 18 sapta striyas tatra vasanti sadyo; avāṅmukhā bhānumatyo janitryaḥ
     ūrdhvaṃ rasānāṃ dadate prajābhyaḥ; sarvān yathā sarvam anityatāṃ ca
 19 tatraiva pratitiṣṭhanti punas tatrodayanti ca
     sapta saptarṣayaḥ siddhā vasiṣṭhapramukhāḥ saha
 20 yaśo varco bhagaś caiva vijayaḥ siddhitejasī
     evam evānuvartante sapta jyotīṃṣi bhāskaram
 21 girayaḥ parvatāś caiva santi tatra samāsataḥ
     nadyaś ca sarito vārivahantyo brahma saṃbhavam
 22 nadīnāṃ saṃgamas tatra vaitānaḥ samupahvare
     svātma tṛptā yato yānti sākṣād dāntāḥ pitāmaham
 23 kṛśāśāḥ suvratāśāś ca tapasā dagdhakilbiṣāḥ
     ātmany ātmānam āveśya brahmāṇaṃ samupāsate
 24 ṛcam apy atra śaṃsanti vidyāraṇyavido janāḥ
     tad araṇyam abhipretya yathā dhīram ajāyata
 25 etad etādṛśaṃ divyam araṇyaṃ brāhmaṇā viduḥ
     viditvā cānvatiṣṭhanta kṣetrajñenānudarśitam

Book 14 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 14
Chapter 28

  1 [बर]
      गन्धान न जिघ्रामि रसान न वेद्मि; रूपं न पश्यामि न च सपृशामि
      न चापि शब्दान विविधाञ शृणॊमि; न चापि संकल्पम उपैमि किं चित
  2 अर्थान इष्टान कामयते सवभावः; सर्वान दवेष्यान परद्विषते सवभावः
      कामद्वेषाव उद्भवतः सवभावात; पराणापानौ जन्तु देहान निवेश्य
  3 तेभ्यश चान्यांस तेष्व अनित्यांश च भावान; भूतात्मानं लक्षयेयं शरीरे
      तस्मिंस तिष्ठन नास्मि शक्यः कथं चित; कामक्रॊधाभ्यां जरया मृत्युना च
  4 अकामयानस्य च सर्वकामान; अविद्विषाणस्य च सर्वदॊषान
      न मे सवभावेषु भवन्ति लेपास; तॊयस्य बिन्दॊर इव पुष्करेषु
  5 नित्यस्य चैतस्य भवन्ति नित्या; निरीक्षमाणस्य बहून सवभावान
      न सज्जते कर्मसु भॊगजालं; दिवीव सूर्यस्य मयूखजालम
  6 अत्राप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम
      अध्वर्यु यति संवादं तं निबॊध यशस्विनि
  7 परॊक्ष्यमाणं पशुं दृष्ट्वा यज्ञकर्मण्य अथाब्रवीत
      यतिर अध्वर्युम आसीनॊ हिंसेयम इति कुत्सयन
  8 तम अध्वर्युः परत्युवाच नायं छागॊ विनश्यति
      शरेयसा यॊक्ष्यते जन्तुर यदि शरुतिर इयं तथा
  9 यॊ हय अस्य पार्थिवॊ भागः पृथिवीं स गमिष्यति
      यद अस्य वारिजं किं चिद अपस तत परतिपद्यते
  10 सूर्यं चक्षुर दिशः शरॊत्रे पराणॊ ऽसय दिवम एव च
     आगमे वर्तमानस्य न मे दॊषॊ ऽसति कश चन
 11 [यति]
     पराणैर वियॊगे छागस्य यदि शरेयः परपश्यसि
     छागार्थे वर्तते यज्ञॊ भवतः किं परयॊजनम
 12 अनु तवा मन्यतां माता पिता भराता सखापि च
     मन्त्रयस्वैनम उन्नीय परवन्तं विशेषतः
 13 य एवम अनुमन्येरंस तान भवान परष्टुम अर्हति
     तेषाम अनुमतं शरुत्वा शक्या कर्तुं विचारणा
 14 पराणा अप्य अस्य छागस्य परापितास ते सवयॊनिषु
     शरीरं केवलं शिष्टं निश्चेष्टम इति मे मतिः
 15 इन्धनस्य तु तुल्येन शरीरेण विचेतसा
     हिंसा निर्वेष्टु कामानाम इन्धनं पशुसंज्ञितम
 16 अहिंसा सर्वधर्माणाम इति वृद्धानुशासनम
     यद अहिंस्रं भवेत कर्म तत कार्यम इति विद्महे
 17 अहिंसेति परतिज्ञेयं यदि वक्ष्याम्य अतः परम
     शक्यं बहुविधं वक्तुं भवतः कार्यदूषणम
 18 अहिंसा सर्वभूतानां नित्यम अस्मासु रॊचते
     परत्यक्षतः साधयामॊ न परॊक्षम उपास्महे
 19 [अ]
     भूमेर गन्धगुणान भुङ्क्ष्व पिबस्य आपॊमयान रसान
     जयॊतिषां पश्यसे रूपं सपृशस्य अनिलजान गुणान
 20 शृणॊष्य आकाशजं शब्दं मनसा मन्यसे मतिम
     सर्वाण्य एतानि भूतानि पराणा इति च मन्यसे
 21 पराणादाने च नित्यॊ ऽसि हिंसायां वर्तते भवान
     नास्ति चेष्टा विना हिंसां किं वा तवं मन्यसे दविज
 22 [य]
     अक्षरं च कषरं चैव दवैधी भावॊ ऽयम आत्मनः
     अक्षरं तत्र सद्भावः सवभावः कषर उच्यते
 23 पराणॊ जिह्वा मनः सत्त्वं सवभावॊ रजसा सह
     भावैर एतैर विमुक्तस्य निर्द्वंद्वस्य निराशिषः
 24 समस्य सर्वभूतेषु निर्ममस्य जितात्मनः
     समन्तात परिमुक्तस्य न भयं विद्यते कव चित
 25 [अ]
     सद्भिर एवेह संवासः कार्यॊ मतिमतां वर
     भवतॊ हि मतं शरुत्वा परतिभाति मतिर मम
 26 भगवन भगवद बुद्ध्या परतिबुद्धॊ बरवीम्य अहम
     मतं मन्तुं करतुं कर्तुं नापराधॊ ऽसति मे दविज
 27 [बर]
     उपपत्त्या यतिस तूष्णीं वर्तमानस ततः परम
     अध्वर्युर अपि निर्मॊहः परचचार महामखे
 28 एवम एतादृशं मॊक्षं सुसूक्ष्मं बराह्मणा विदुः
     विदित्वा चानुतिष्ठन्ति कषेत्रज्ञेनानुदर्शिना
   1 [br]
      gandhān na jighrāmi rasān na vedmi; rūpaṃ na paśyāmi na ca spṛśāmi
      na cāpi śabdān vividhāñ śṛṇomi; na cāpi saṃkalpam upaimi kiṃ cit
  2 arthān iṣṭān kāmayate svabhāvaḥ; sarvān dveṣyān pradviṣate svabhāvaḥ
      kāmadveṣāv udbhavataḥ svabhāvāt; prāṇāpānau jantu dehān niveśya
  3 tebhyaś cānyāṃs teṣv anityāṃś ca bhāvān; bhūtātmānaṃ lakṣayeyaṃ śarīre
      tasmiṃs tiṣṭhan nāsmi śakyaḥ kathaṃ cit; kāmakrodhābhyāṃ jarayā mṛtyunā ca
  4 akāmayānasya ca sarvakāmān; avidviṣāṇasya ca sarvadoṣān
      na me svabhāveṣu bhavanti lepās; toyasya bindor iva puṣkareṣu
  5 nityasya caitasya bhavanti nityā; nirīkṣamāṇasya bahūn svabhāvān
      na sajjate karmasu bhogajālaṃ; divīva sūryasya mayūkhajālam
  6 atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam
      adhvaryu yati saṃvādaṃ taṃ nibodha yaśasvini
  7 prokṣyamāṇaṃ paśuṃ dṛṣṭvā yajñakarmaṇy athābravīt
      yatir adhvaryum āsīno hiṃseyam iti kutsayan
  8 tam adhvaryuḥ pratyuvāca nāyaṃ chāgo vinaśyati
      śreyasā yokṣyate jantur yadi śrutir iyaṃ tathā
  9 yo hy asya pārthivo bhāgaḥ pṛthivīṃ sa gamiṣyati
      yad asya vārijaṃ kiṃ cid apas tat pratipadyate
  10 sūryaṃ cakṣur diśaḥ śrotre prāṇo 'sya divam eva ca
     āgame vartamānasya na me doṣo 'sti kaś cana
 11 [yati]
     prāṇair viyoge chāgasya yadi śreyaḥ prapaśyasi
     chāgārthe vartate yajño bhavataḥ kiṃ prayojanam
 12 anu tvā manyatāṃ mātā pitā bhrātā sakhāpi ca
     mantrayasvainam unnīya paravantaṃ viśeṣataḥ
 13 ya evam anumanyeraṃs tān bhavān praṣṭum arhati
     teṣām anumataṃ śrutvā śakyā kartuṃ vicāraṇā
 14 prāṇā apy asya chāgasya prāpitās te svayoniṣu
     śarīraṃ kevalaṃ śiṣṭaṃ niśceṣṭam iti me matiḥ
 15 indhanasya tu tulyena śarīreṇa vicetasā
     hiṃsā nirveṣṭu kāmānām indhanaṃ paśusaṃjñitam
 16 ahiṃsā sarvadharmāṇām iti vṛddhānuśāsanam
     yad ahiṃsraṃ bhavet karma tat kāryam iti vidmahe
 17 ahiṃseti pratijñeyaṃ yadi vakṣyāmy ataḥ param
     śakyaṃ bahuvidhaṃ vaktuṃ bhavataḥ kāryadūṣaṇam
 18 ahiṃsā sarvabhūtānāṃ nityam asmāsu rocate
     pratyakṣataḥ sādhayāmo na parokṣam upāsmahe
 19 [a]
     bhūmer gandhaguṇān bhuṅkṣva pibasy āpomayān rasān
     jyotiṣāṃ paśyase rūpaṃ spṛśasy anilajān guṇān
 20 śṛṇoṣy ākāśajaṃ śabdaṃ manasā manyase matim
     sarvāṇy etāni bhūtāni prāṇā iti ca manyase
 21 prāṇādāne ca nityo 'si hiṃsāyāṃ vartate bhavān
     nāsti ceṣṭā vinā hiṃsāṃ kiṃ vā tvaṃ manyase dvija
 22 [y]
     akṣaraṃ ca kṣaraṃ caiva dvaidhī bhāvo 'yam ātmanaḥ
     akṣaraṃ tatra sadbhāvaḥ svabhāvaḥ kṣara ucyate
 23 prāṇo jihvā manaḥ sattvaṃ svabhāvo rajasā saha
     bhāvair etair vimuktasya nirdvaṃdvasya nirāśiṣaḥ
 24 samasya sarvabhūteṣu nirmamasya jitātmanaḥ
     samantāt parimuktasya na bhayaṃ vidyate kva cit
 25 [a]
     sadbhir eveha saṃvāsaḥ kāryo matimatāṃ vara
     bhavato hi mataṃ śrutvā pratibhāti matir mama
 26 bhagavan bhagavad buddhyā pratibuddho bravīmy aham
     mataṃ mantuṃ kratuṃ kartuṃ nāparādho 'sti me dvija
 27 [br]
     upapattyā yatis tūṣṇīṃ vartamānas tataḥ param
     adhvaryur api nirmohaḥ pracacāra mahāmakhe
 28 evam etādṛśaṃ mokṣaṃ susūkṣmaṃ brāhmaṇā viduḥ
     viditvā cānutiṣṭhanti kṣetrajñenānudarśinā

Book 14 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 14
Chapter 29

  1 [बर]
      अत्राप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम
      कार्तवीर्यस्य संवादं समुद्रस्य च भामिनि
  2 कार्तवीर्यार्जुनॊ नाम राजा बाहुसहस्रवान
      येन सागरपर्यन्ता धनुषा निर्जिता मही
  3 स कदा चित समुद्रान्ते विचरन बलदर्पितः
      अवाकिरच छरशतैः समुद्रम इति नः शरुतम
  4 तं समुद्रॊ नमस्कृत्य कृताञ्जलिर उवाच ह
      मा मुञ्च वीर नाराचान बरूहि किं करवाणि ते
  5 मदाश्रयाणि भूतानि तवद विसृष्टैर महेषुभिः
      वध्यन्ते राजशार्दूल तेभ्यॊ देह्य अभयं विभॊ
  6 [अ]
      मत्समॊ यदि संग्रामे शरासनधरः कव चित
      विद्यते तं ममाचक्ष्व यः समासीत मां मृधे
  7 [स]
      महर्षिर जमदग्निस ते यदि राजन परिश्रुतः
      तस्य पुत्रस तवातिथ्यं यथावत कर्तुम अर्हति
  8 ततः स राजा परययौ करॊधेन महता वृतः
      स तम आश्रमम आगम्य रमम एवान्वपद्यत
  9 स राम परतिकूलानि चकार सह बन्धुभिः
      आयासं जनयाम आस रामस्य च महात्मनः
  10 ततस तेजः परजज्वाल राजस्यामित तेजसः
     परदहद रिपुसैन्यानि तदा कमललॊचने
 11 ततः परशुम आदाय स तं बाहुसहस्रिणम
     चिच्छेद सहसा रामॊ बाहुशाखम इव दरुमम
 12 तं हतं पतितं दृष्ट्वा समेताः सर्वबान्धवाः
     असीन आदाय शक्तीश च भार्गवं पर्यवारयन
 13 रामॊ ऽपि धनुर आदाय रथम आरुह्य स तवरः
     विसृजञ शरवर्षाणि वयधमत पार्थिवं बलम
 14 ततस तु कषत्रियाः के चिज जमदग्निं निहत्य च
     विविशुर गिरिदुर्गाणि मृगाः सिंहार्दिता इव
 15 तेषां सवविहितं कर्म तद्भयान नानुतिष्ठताम
     परजा वृषलतां पराप्ता बराह्मणानाम अदर्शनात
 16 त एते दरमिडाः काशाः पुण्ड्राश च शबरैः सह
     वृषलत्वं परिगता वयुत्थानात कषत्रधर्मतः
 17 ततस तु हतवीरासु कषत्रियासु पुनः पुनः
     दविजैर उत्पादितं कषत्रं जामदग्न्यॊ नयकृन्तत
 18 एव विंशतिमेधान्ते रामं वाग अशरीरिणी
     दिव्या परॊवाच मधुरा सर्वलॊकपरिश्रुता
 19 राम राम निवर्तस्व कं गुणं तात पश्यसि
     कषत्रबन्धून इमान पराणैर विप्रयॊज्य पुनः पुनः
 20 तथैव तं महात्मानम ऋचीकप्रमुखास तदा
     पितामहा महाभाग निवर्तस्वेत्य अथाब्रुवन
 21 पितुर वधम अमृष्यंस तु रामः परॊवाच तान ऋषीन
     नार्हन्तीह भवन्तॊ मां निवारयितुम इत्य उत
 22 [पितरह]
     नार्हसे कषत्रबन्धूंस तवं निहन्तुं जयतां वर
     न हि युक्तं तवया हन्तुं बराह्मणेन सता नृपान
   1 [br]
      atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam
      kārtavīryasya saṃvādaṃ samudrasya ca bhāmini
  2 kārtavīryārjuno nāma rājā bāhusahasravān
      yena sāgaraparyantā dhanuṣā nirjitā mahī
  3 sa kadā cit samudrānte vicaran baladarpitaḥ
      avākirac charaśataiḥ samudram iti naḥ śrutam
  4 taṃ samudro namaskṛtya kṛtāñjalir uvāca ha
      mā muñca vīra nārācān brūhi kiṃ karavāṇi te
  5 madāśrayāṇi bhūtāni tvad visṛṣṭair maheṣubhiḥ
      vadhyante rājaśārdūla tebhyo dehy abhayaṃ vibho
  6 [a]
      matsamo yadi saṃgrāme śarāsanadharaḥ kva cit
      vidyate taṃ mamācakṣva yaḥ samāsīta māṃ mṛdhe
  7 [s]
      maharṣir jamadagnis te yadi rājan pariśrutaḥ
      tasya putras tavātithyaṃ yathāvat kartum arhati
  8 tataḥ sa rājā prayayau krodhena mahatā vṛtaḥ
      sa tam āśramam āgamya ramam evānvapadyata
  9 sa rāma pratikūlāni cakāra saha bandhubhiḥ
      āyāsaṃ janayām āsa rāmasya ca mahātmanaḥ
  10 tatas tejaḥ prajajvāla rājasyāmita tejasaḥ
     pradahad ripusainyāni tadā kamalalocane
 11 tataḥ paraśum ādāya sa taṃ bāhusahasriṇam
     ciccheda sahasā rāmo bāhuśākham iva drumam
 12 taṃ hataṃ patitaṃ dṛṣṭvā sametāḥ sarvabāndhavāḥ
     asīn ādāya śaktīś ca bhārgavaṃ paryavārayan
 13 rāmo 'pi dhanur ādāya ratham āruhya sa tvaraḥ
     visṛjañ śaravarṣāṇi vyadhamat pārthivaṃ balam
 14 tatas tu kṣatriyāḥ ke cij jamadagniṃ nihatya ca
     viviśur giridurgāṇi mṛgāḥ siṃhārditā iva
 15 teṣāṃ svavihitaṃ karma tadbhayān nānutiṣṭhatām
     prajā vṛṣalatāṃ prāptā brāhmaṇānām adarśanāt
 16 ta ete dramiḍāḥ kāśāḥ puṇḍrāś ca śabaraiḥ saha
     vṛṣalatvaṃ parigatā vyutthānāt kṣatradharmataḥ
 17 tatas tu hatavīrāsu kṣatriyāsu punaḥ punaḥ
     dvijair utpāditaṃ kṣatraṃ jāmadagnyo nyakṛntata
 18 eva viṃśatimedhānte rāmaṃ vāg aśarīriṇī
     divyā provāca madhurā sarvalokapariśrutā
 19 rāma rāma nivartasva kaṃ guṇaṃ tāta paśyasi
     kṣatrabandhūn imān prāṇair viprayojya punaḥ punaḥ
 20 tathaiva taṃ mahātmānam ṛcīkapramukhās tadā
     pitāmahā mahābhāga nivartasvety athābruvan
 21 pitur vadham amṛṣyaṃs tu rāmaḥ provāca tān ṛṣīn
     nārhantīha bhavanto māṃ nivārayitum ity uta
 22 [pitarah]
     nārhase kṣatrabandhūṃs tvaṃ nihantuṃ jayatāṃ vara
     na hi yuktaṃ tvayā hantuṃ brāhmaṇena satā nṛpān

Book 14 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 14
Chapter 30

  1 [पितरह]
      अत्राप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम
      शरुत्वा च तत तथा कार्यं भवता दविजसत्तम
  2 अलर्कॊ नाम राजर्षिर अभवत सुमहातपाः
      धर्मज्ञः सत्यसंधश च महात्मा सुमहाव्रतः
  3 स सागरान्तां धनुषा विनिर्जित्य महीम इमाम
      कृत्वा सुदुष्करं कर्म मनः सूक्ष्मे समादधे
  4 सथितस्य वृक्षमूले ऽथ तस्य चिन्ता बभूव ह
      उत्सृज्य सुमहद राज्यं सूक्ष्मं परति महामते
  5 [अ]
      मनसॊ मे बलं जातं मनॊ जित्वा धरुवॊ जयः
      अन्यत्र बाणान अस्यामि शत्रुभिः परिवारितः
  6 यद इदं चापलान मूर्तेः सर्वम एतच चिकीर्षति
      मनः परति सुतीक्ष्णाग्रान अहं मॊक्ष्यामि सायकान
  7 [मनस]
      नेमे बाणास तरिष्यन्ति माम अलर्क कथं चन
      तवैव मर्म भेत्स्यन्ति भिन्नमर्मा मरिष्यसि
  8 अन्यान बाणान समीक्षस्व यैस तवं मां सूदयिष्यसि
      तच छरुत्वा स विचिन्त्याथ ततॊ वचनम अब्रवीत
  9 [अ]
      आघ्राय सुबहून गन्धांस तान एव परतिगृध्यति
      तस्माद घराणं परति शरान परतिमॊक्ष्याम्य अहं शितान
  10 [घराण]
     नेमे बाणास तरिष्यन्ति माम अलर्क कथं चन
     तवैव मर्म भेत्स्यन्ति भिन्नमर्मा मरिष्यसि
 11 अन्यान बाणान समीक्षस्व यैस तवं मां सूदयिष्यसि
     तच छरुत्वा स विचिन्त्याथ ततॊ वचनम अब्रवीत
 12 [अ]
     इयं सवादून रसान भुक्त्वा तान एव परतिगृध्यति
     तस्माज जिह्वां परति शरान परतिमॊक्ष्याम्य अहं शितान
 13 [ज]
     नेमे बाणास तरिष्यन्ति माम अलर्क कथं चन
     तवैव मर्म भेत्स्यन्ति भिन्नमर्मा मरिष्यसि
 14 अन्यान बाणान समीक्षस्व यैस तवं मां सूदयिष्यसि
     तच छरुत्वा स विचिन्त्याथ ततॊ वचनम अब्रवीत
 15 [अ]
     सृष्ट्वा तवग विविधान सपर्शांस तान एव परतिगृध्यति
     तस्मात तवचं पाटयिष्ये विविधैः कङ्कपत्रभिः
 16 [तवच]
     नेमे बाणास तरिष्यन्ति माम अलर्क कथं चन
     तवैव मर्म भेत्स्यन्ति भिन्नमर्मा मरिष्यसि
 17 अन्यान बाणान समीक्षस्व यैस तवं मां सूदयिष्यसि
     तच छरुत्वा स विचिन्त्याथ ततॊ वचनम अब्रवीत
 18 [अ]
     शरुत्वा वै विविधाञ शब्दांस तान एव परतिगृध्यति
     तस्माच छरॊत्रं परति शरान परतिमॊक्ष्याम्य अहं शितान
 19 [षरॊत्र]
     नेमे बाणास तरिष्यन्ति माम अलर्क कथं चन
     तवैव मर्म भेत्स्यन्ति ततॊ हास्यसि जीवितम
 20 अन्यान बाणान समीक्षस्व यैस तवं मां सूदयिष्यसि
     तच छरुत्वा स विचिन्त्याथ ततॊ वचनम अब्रवीत
 21 [अ]
     दृष्ट्वा वै विविधान भावांस तान एव परतिगृध्यति
     तस्माच चक्षुः परति शरान परतिमॊक्ष्याम्य अहं शितान
 22 [च]
     नेमे बाणास तरिष्यन्ति मामालर्क कथं चन
     तवैव मर्म भेत्स्यन्ति भिन्नमर्मा मरिष्यसि
 23 अन्यान बाणान समीक्षस्व यैस तवं मां सूदयिष्यति
     तच छरुत्वा स विचिन्त्याथ ततॊ वचनम अब्रवीत
 24 [अ]
     इयं निष्ठा बहुविधा परज्ञया तव अध्यवस्यति
     तस्माद बुद्धिं परति शरान परतिमॊक्ष्याम्य अहं शितान
 25 [चक्सुस]
     नेमे बाणास तरिष्यन्ति माम अलर्क कथं चन
     तवैव मर्म भेत्स्यन्ति भिन्नमर्मा मरिष्यसि
 26 [पितरह]
     ततॊ ऽलर्कस तपॊ घॊरम आस्थायाथ सुदुष्करम
     नाध्यगच्छत परं शक्त्या बाणम एतेषु सप्तसु
     सुसमाहित चित्तास तु ततॊ ऽचिन्तयत परभुः
 27 स विचिन्त्य चिरं कालम अलर्कॊ दविजसत्तम
     नाध्यगच्छत परं शरेयॊ यॊगान मतिमतां वरः
 28 स एकाग्रं मनः कृत्वा निश्चलॊ यॊगम आस्थितः
     इन्द्रियाणि जघानाशु बाणेनैकेन वीर्यवान
 29 यॊगेनात्मानम आविश्य संसिद्धिं परमां ययौ
     विस्मितश चापि राजर्षिर इमां गाथां जगाद ह
     अहॊ कष्टं यद अस्माभिः पूर्वं राज्यम अनुष्ठितम
     इति पश्चान मया जञातं यॊगान नास्ति परं सुखम
 30 इति तवम अपि जानीहि राम मा कषत्रियाञ जहि
     तपॊ घॊरम उपातिष्ठ ततः शरेयॊ ऽभिपत्स्यसे
 31 [बर]
     इत्य उक्तः स तपॊ घॊरं जामदग्न्यः पितामहैः
     आस्थितः सुमहाभागॊ ययौ सिद्धिं च दुर्गमाम
   1 [pitarah]
      atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam
      śrutvā ca tat tathā kāryaṃ bhavatā dvijasattama
  2 alarko nāma rājarṣir abhavat sumahātapāḥ
      dharmajñaḥ satyasaṃdhaś ca mahātmā sumahāvrataḥ
  3 sa sāgarāntāṃ dhanuṣā vinirjitya mahīm imām
      kṛtvā suduṣkaraṃ karma manaḥ sūkṣme samādadhe
  4 sthitasya vṛkṣamūle 'tha tasya cintā babhūva ha
      utsṛjya sumahad rājyaṃ sūkṣmaṃ prati mahāmate
  5 [a]
      manaso me balaṃ jātaṃ mano jitvā dhruvo jayaḥ
      anyatra bāṇān asyāmi śatrubhiḥ parivāritaḥ
  6 yad idaṃ cāpalān mūrteḥ sarvam etac cikīrṣati
      manaḥ prati sutīkṣṇāgrān ahaṃ mokṣyāmi sāyakān
  7 [manas]
      neme bāṇās tariṣyanti mām alarka kathaṃ cana
      tavaiva marma bhetsyanti bhinnamarmā mariṣyasi
  8 anyān bāṇān samīkṣasva yais tvaṃ māṃ sūdayiṣyasi
      tac chrutvā sa vicintyātha tato vacanam abravīt
  9 [a]
      āghrāya subahūn gandhāṃs tān eva pratigṛdhyati
      tasmād ghrāṇaṃ prati śarān pratimokṣyāmy ahaṃ śitān
  10 [ghrāṇa]
     neme bāṇās tariṣyanti mām alarka kathaṃ cana
     tavaiva marma bhetsyanti bhinnamarmā mariṣyasi
 11 anyān bāṇān samīkṣasva yais tvaṃ māṃ sūdayiṣyasi
     tac chrutvā sa vicintyātha tato vacanam abravīt
 12 [a]
     iyaṃ svādūn rasān bhuktvā tān eva pratigṛdhyati
     tasmāj jihvāṃ prati śarān pratimokṣyāmy ahaṃ śitān
 13 [j]
     neme bāṇās tariṣyanti mām alarka kathaṃ cana
     tavaiva marma bhetsyanti bhinnamarmā mariṣyasi
 14 anyān bāṇān samīkṣasva yais tvaṃ māṃ sūdayiṣyasi
     tac chrutvā sa vicintyātha tato vacanam abravīt
 15 [a]
     sṛṣṭvā tvag vividhān sparśāṃs tān eva pratigṛdhyati
     tasmāt tvacaṃ pāṭayiṣye vividhaiḥ kaṅkapatrabhiḥ
 16 [tvac]
     neme bāṇās tariṣyanti mām alarka kathaṃ cana
     tavaiva marma bhetsyanti bhinnamarmā mariṣyasi
 17 anyān bāṇān samīkṣasva yais tvaṃ māṃ sūdayiṣyasi
     tac chrutvā sa vicintyātha tato vacanam abravīt
 18 [a]
     śrutvā vai vividhāñ śabdāṃs tān eva pratigṛdhyati
     tasmāc chrotraṃ prati śarān pratimokṣyāmy ahaṃ śitān
 19 [ṣrotra]
     neme bāṇās tariṣyanti mām alarka kathaṃ cana
     tavaiva marma bhetsyanti tato hāsyasi jīvitam
 20 anyān bāṇān samīkṣasva yais tvaṃ māṃ sūdayiṣyasi
     tac chrutvā sa vicintyātha tato vacanam abravīt
 21 [a]
     dṛṣṭvā vai vividhān bhāvāṃs tān eva pratigṛdhyati
     tasmāc cakṣuḥ prati śarān pratimokṣyāmy ahaṃ śitān
 22 [c]
     neme bāṇās tariṣyanti māmālarka kathaṃ cana
     tavaiva marma bhetsyanti bhinnamarmā mariṣyasi
 23 anyān bāṇān samīkṣasva yais tvaṃ māṃ sūdayiṣyati
     tac chrutvā sa vicintyātha tato vacanam abravīt
 24 [a]
     iyaṃ niṣṭhā bahuvidhā prajñayā tv adhyavasyati
     tasmād buddhiṃ prati śarān pratimokṣyāmy ahaṃ śitān
 25 [caksus]
     neme bāṇās tariṣyanti mām alarka kathaṃ cana
     tavaiva marma bhetsyanti bhinnamarmā mariṣyasi
 26 [pitarah]
     tato 'larkas tapo ghoram āsthāyātha suduṣkaram
     nādhyagacchat paraṃ śaktyā bāṇam eteṣu saptasu
     susamāhita cittās tu tato 'cintayata prabhuḥ
 27 sa vicintya ciraṃ kālam alarko dvijasattama
     nādhyagacchat paraṃ śreyo yogān matimatāṃ varaḥ
 28 sa ekāgraṃ manaḥ kṛtvā niścalo yogam āsthitaḥ
     indriyāṇi jaghānāśu bāṇenaikena vīryavān
 29 yogenātmānam āviśya saṃsiddhiṃ paramāṃ yayau
     vismitaś cāpi rājarṣir imāṃ gāthāṃ jagāda ha
     aho kaṣṭaṃ yad asmābhiḥ pūrvaṃ rājyam anuṣṭhitam
     iti paścān mayā jñātaṃ yogān nāsti paraṃ sukham
 30 iti tvam api jānīhi rāma mā kṣatriyāñ jahi
     tapo ghoram upātiṣṭha tataḥ śreyo 'bhipatsyase
 31 [br]
     ity uktaḥ sa tapo ghoraṃ jāmadagnyaḥ pitāmahaiḥ
     āsthitaḥ sumahābhāgo yayau siddhiṃ ca durgamām

Book 14 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 14
Chapter 31

  1 [बर]
      तरयॊ वै रिपवॊ लॊके नव वै गुणतः समृताः
      हर्षः सतम्भॊ ऽभिमानश च तरयस ते सात्त्विका गुणाः
  2 शॊकः करॊधॊ ऽतिसंरम्भॊ राजसास ते गुणाः समृताः
      सवप्नस तन्द्री च मॊहश च तरयस ते तामसा गुणाः
  3 एतान निकृत्य धृतिमान बाणसंधैर अतन्द्रितः
      जेतुं परान उत्सहते परशान्तात्मा जितेन्द्रियः
  4 अत्र गाथाः कीर्तयन्ति पुराकल्पविदॊ जनाः
      अम्बरीषेण या गीता राज्ञा राज्यं परशासता
  5 समुदीर्णेषु दॊषेषु वध्यमानेषु साधुषु
      जग्राह तरसा राज्यम अम्बरीष इति शरुतिः
  6 स निगृह्य महादॊषान साधून समभिपूज्य च
      जगाम महतीं सिद्धिं गाथां चेमां जगाद ह
  7 भूयिष्ठं मे जिता दॊषा निहताः सर्वशत्रवः
      एकॊ दॊषॊ ऽवशिष्टस तु वध्यः स न हतॊ मया
  8 येन युक्तॊ जन्तुर अयं वैतृष्ण्यं नाधिगच्छति
      तृष्णार्त इव निम्नानि धावमानॊ न बुध्यते
  9 अकार्यम अपि येनेह परयुक्तः सेवते नरः
      तं लॊभम असिभिस तीक्ष्णैर निकृन्तन्तं निकृन्तत
  10 लॊभाद धि जायते तृष्णा ततश चिन्ता परसज्यते
     स लिप्समानॊ लभते भूयिष्ठं राजसान गुणान
 11 स तैर गुणैः संहतदेहबन्धनः; पुनः पुनर जायति कर्म चेहते
     जन्म कषये भिन्नविकीर्ण देहः; पुनर मृत्युं गच्छति जन्मनि सवे
 12 तस्माद एनं सम्यग अवेक्ष्य लॊभं; निगृह्य धृत्यात्मनि राज्यम इच्छेत
     एतद राज्यं नान्यद अस्तीति विद्याद; यस तव अत्र राजा विजितॊ ममैकः
 13 इति राज्ञाम्बरीषेण गाथा गीता यशस्विना
     आधिराज्यं पुरस्कृत्य लॊभम एकं निकृन्तता
   1 [br]
      trayo vai ripavo loke nava vai guṇataḥ smṛtāḥ
      harṣaḥ stambho 'bhimānaś ca trayas te sāttvikā guṇāḥ
  2 śokaḥ krodho 'tisaṃrambho rājasās te guṇāḥ smṛtāḥ
      svapnas tandrī ca mohaś ca trayas te tāmasā guṇāḥ
  3 etān nikṛtya dhṛtimān bāṇasaṃdhair atandritaḥ
      jetuṃ parān utsahate praśāntātmā jitendriyaḥ
  4 atra gāthāḥ kīrtayanti purākalpavido janāḥ
      ambarīṣeṇa yā gītā rājñā rājyaṃ praśāsatā
  5 samudīrṇeṣu doṣeṣu vadhyamāneṣu sādhuṣu
      jagrāha tarasā rājyam ambarīṣa iti śrutiḥ
  6 sa nigṛhya mahādoṣān sādhūn samabhipūjya ca
      jagāma mahatīṃ siddhiṃ gāthāṃ cemāṃ jagāda ha
  7 bhūyiṣṭhaṃ me jitā doṣā nihatāḥ sarvaśatravaḥ
      eko doṣo 'vaśiṣṭas tu vadhyaḥ sa na hato mayā
  8 yena yukto jantur ayaṃ vaitṛṣṇyaṃ nādhigacchati
      tṛṣṇārta iva nimnāni dhāvamāno na budhyate
  9 akāryam api yeneha prayuktaḥ sevate naraḥ
      taṃ lobham asibhis tīkṣṇair nikṛntantaṃ nikṛntata
  10 lobhād dhi jāyate tṛṣṇā tataś cintā prasajyate
     sa lipsamāno labhate bhūyiṣṭhaṃ rājasān guṇān
 11 sa tair guṇaiḥ saṃhatadehabandhanaḥ; punaḥ punar jāyati karma cehate
     janma kṣaye bhinnavikīrṇa dehaḥ; punar mṛtyuṃ gacchati janmani sve
 12 tasmād enaṃ samyag avekṣya lobhaṃ; nigṛhya dhṛtyātmani rājyam icchet
     etad rājyaṃ nānyad astīti vidyād; yas tv atra rājā vijito mamaikaḥ
 13 iti rājñāmbarīṣeṇa gāthā gītā yaśasvinā
     ādhirājyaṃ puraskṛtya lobham ekaṃ nikṛntatā

Book 14 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 14
Chapter 32

  1 [बर]
      अत्राप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम
      बराह्मणस्य च संवादं जनकस्य च भामिनि
  2 बराह्मणं जनकॊ राजा सन्नं कस्मिंश चिद आगमे
      विषये मे न वस्तव्यम इति शिष्ट्य अर्थम अब्रवीत
  3 इत्य उक्तः परत्युवाचाथ बराह्मणॊ राजसत्तमम
      आचक्ष्व विषयं राजन यावांस तव वशे सथितः
  4 सॊ ऽनयस्य विषये राज्ञॊ वस्तुम इच्छाम्य अहं विभॊ
      वचस ते कर्तुम इच्छामि यथाशास्त्रं महीपते
  5 इत्य उक्तः स तदा राजा बराह्मणेन यशस्विना
      मुहुर उष्णं च निःश्वस्य न स तं परत्यभाषत
  6 तम आसीनं धयायमानं राजानम अमितौजसम
      कश्मलं सहसागच्छद भानुमन्तम इव गरहः
  7 समाश्वास्य ततॊ राजा वयपेते कश्मले तदा
      ततॊ मुहूर्ताद इव तं बराह्मणं वाक्यम अब्रवीत
  8 पितृपैतामहे राज्ये वश्ये जनपदे सति
      विषयं नाधिगच्छामि विचिन्वन पृथिवीम इमाम
  9 नाध्यगच्छं यदा पृथ्व्यां मिथिला मार्गिता मया
      नाध्यगच्छं यदा तस्यां सवप्रजा मार्गिता मया
  10 नाध्यगच्छं यदा तासु तदा मे कश्मलॊ ऽभवत
     ततॊ मे कश्मलस्यान्ते मतिः पुनर उपस्थिता
 11 तया न विषयं मन्ये सर्वॊ वा विषयॊ मम
     []
     आत्मापि चायं न मम सर्वा वा पृथिवी मम
     उष्यतां यावद उत्साहॊ भुज्यतां यावद इष्यते
 12 पितृपैतामहे राज्ये वश्ये जनपदे सति
     बरूहि कां बुद्धिम आस्थाय ममत्वं वर्जितं तवया
 13 कां वा बुद्धिं विनिश्चित्य सर्वॊ वै विषयस तव
     नावैषि विषयं येन सर्वॊ वा विषयस तव
 14 [ज]
     अन्तवन्त इहारम्भा विदिता सर्वकर्मसु
     नाध्यगच्छम अहं यस्मान ममेदम इति यद भवेत
 15 कस्येदम इति कस्य सवम इति वेद वचस तथा
     नाध्यगच्छम अहं बुद्ध्या ममेदम इति यद भवेत
 16 एतां बुद्धिं विनिश्चित्य ममत्वं वर्जितं मया
     शृणु बुद्धिं तु यां जञात्वा सर्वत्र विषयॊ मम
 17 नाहम आत्मार्थम इच्छामि गन्धान घराणगतान अपि
     तस्मान मे निर्जिता भूमिर वशे तिष्ठति नित्यदा
 18 नाहम आत्मार्थम इच्छामि रसान आस्ये ऽपि वर्ततः
     आपॊ मे निर्जितास तस्माद वशे तिष्ठन्ति नित्यदा
 19 नाहम आत्मार्थम इच्छामि रूपं जयॊतिश च चक्षुषा
     तस्मान मे निर्जितं जयॊतिर वशे तिष्ठति नित्यदा
 20 नाहम आत्मार्थम इच्छामि सपर्शांस तवचि गताश च ये
     तस्मान मे निर्जितॊ वायुर वशे तिष्ठति नित्यदा
 21 नाहम आत्मार्थम इच्छामि शब्दाञ शरॊत्रगतान अपि
     तस्मान मे निर्जिताः शब्दा वशे तिष्ठन्ति नित्यदा
 22 नाहम आत्मार्थम इच्छामि मनॊ नित्यं मनॊ ऽनतरे
     मनॊ मे निर्जितं तस्माद वशे तिष्ठति नित्यदा
 23 देवेभ्यश च पितृभ्यश च भूतेभ्यॊ ऽतिथिभिः सह
     इत्य अर्थं सर्व एवेमे समारम्भा भवन्ति वै
 24 ततः परहस्य जनकं बराह्मणः पुनर अब्रवीत
     तवज जिज्ञासार्थम अद्येह विद्धि मां धर्मम आगतम
 25 तवम अस्य बरह्म नाभस्य बुद्ध्यारस्यानिवर्तिनः
     सत्त्वनेमि निरुद्धस्य चक्रस्यैकः परवर्तकः
   1 [br]
      atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam
      brāhmaṇasya ca saṃvādaṃ janakasya ca bhāmini
  2 brāhmaṇaṃ janako rājā sannaṃ kasmiṃś cid āgame
      viṣaye me na vastavyam iti śiṣṭy artham abravīt
  3 ity uktaḥ pratyuvācātha brāhmaṇo rājasattamam
      ācakṣva viṣayaṃ rājan yāvāṃs tava vaśe sthitaḥ
  4 so 'nyasya viṣaye rājño vastum icchāmy ahaṃ vibho
      vacas te kartum icchāmi yathāśāstraṃ mahīpate
  5 ity uktaḥ sa tadā rājā brāhmaṇena yaśasvinā
      muhur uṣṇaṃ ca niḥśvasya na sa taṃ pratyabhāṣata
  6 tam āsīnaṃ dhyāyamānaṃ rājānam amitaujasam
      kaśmalaṃ sahasāgacchad bhānumantam iva grahaḥ
  7 samāśvāsya tato rājā vyapete kaśmale tadā
      tato muhūrtād iva taṃ brāhmaṇaṃ vākyam abravīt
  8 pitṛpaitāmahe rājye vaśye janapade sati
      viṣayaṃ nādhigacchāmi vicinvan pṛthivīm imām
  9 nādhyagacchaṃ yadā pṛthvyāṃ mithilā mārgitā mayā
      nādhyagacchaṃ yadā tasyāṃ svaprajā mārgitā mayā
  10 nādhyagacchaṃ yadā tāsu tadā me kaśmalo 'bhavat
     tato me kaśmalasyānte matiḥ punar upasthitā
 11 tayā na viṣayaṃ manye sarvo vā viṣayo mama
     [$]
     ātmāpi cāyaṃ na mama sarvā vā pṛthivī mama
     uṣyatāṃ yāvad utsāho bhujyatāṃ yāvad iṣyate
 12 pitṛpaitāmahe rājye vaśye janapade sati
     brūhi kāṃ buddhim āsthāya mamatvaṃ varjitaṃ tvayā
 13 kāṃ vā buddhiṃ viniścitya sarvo vai viṣayas tava
     nāvaiṣi viṣayaṃ yena sarvo vā viṣayas tava
 14 [j]
     antavanta ihārambhā viditā sarvakarmasu
     nādhyagaccham ahaṃ yasmān mamedam iti yad bhavet
 15 kasyedam iti kasya svam iti veda vacas tathā
     nādhyagaccham ahaṃ buddhyā mamedam iti yad bhavet
 16 etāṃ buddhiṃ viniścitya mamatvaṃ varjitaṃ mayā
     śṛṇu buddhiṃ tu yāṃ jñātvā sarvatra viṣayo mama
 17 nāham ātmārtham icchāmi gandhān ghrāṇagatān api
     tasmān me nirjitā bhūmir vaśe tiṣṭhati nityadā
 18 nāham ātmārtham icchāmi rasān āsye 'pi vartataḥ
     āpo me nirjitās tasmād vaśe tiṣṭhanti nityadā
 19 nāham ātmārtham icchāmi rūpaṃ jyotiś ca cakṣuṣā
     tasmān me nirjitaṃ jyotir vaśe tiṣṭhati nityadā
 20 nāham ātmārtham icchāmi sparśāṃs tvaci gatāś ca ye
     tasmān me nirjito vāyur vaśe tiṣṭhati nityadā
 21 nāham ātmārtham icchāmi śabdāñ śrotragatān api
     tasmān me nirjitāḥ śabdā vaśe tiṣṭhanti nityadā
 22 nāham ātmārtham icchāmi mano nityaṃ mano 'ntare
     mano me nirjitaṃ tasmād vaśe tiṣṭhati nityadā
 23 devebhyaś ca pitṛbhyaś ca bhūtebhyo 'tithibhiḥ saha
     ity arthaṃ sarva eveme samārambhā bhavanti vai
 24 tataḥ prahasya janakaṃ brāhmaṇaḥ punar abravīt
     tvaj jijñāsārtham adyeha viddhi māṃ dharmam āgatam
 25 tvam asya brahma nābhasya buddhyārasyānivartinaḥ
     sattvanemi niruddhasya cakrasyaikaḥ pravartakaḥ

Book 14 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 14
Chapter 33

  1 [बर]
      नाहं तथा भीरु चरामि लॊके; तथा तवं मां तर्कयसे सवबुद्ध्या
      विप्रॊ ऽसमि मुक्तॊ ऽसमि वनेचरॊ ऽसमि; गृहस्थ धर्मा बरह्म चारी तथास्मि
  2 नाहम अस्मि यथा मां तवं पश्यसे चक्षुषा शुभे
      मया वयाप्तम इदं सर्वं यत किं चिज जगती गतम
  3 ये के चिज जन्तवॊ लॊके जङ्गमाः सथावराश च ह
      तेषां माम अन्तकं विद्धि दारूणाम इव पावकम
  4 राज्यं पृथिव्यां सर्वस्याम अथ वापि तरिविष्टपे
      तथा बुद्धिर इयं वेत्ति बुद्धिर एव धनं मम
  5 एकः पन्था बराह्मणानां येन गच्छन्ति तद्विदः
      गृहेषु वनवासेषु गुरु वासेषु भिक्षुषु
      लिङ्गैर बहुभिर अव्यग्रैर एका बुद्धिर उपास्यते
  6 नाना लिङ्गाश्रमस्थानां येषां बुद्धिः शमात्मिका
      ते भावम एकम आयान्ति सरितः सागरं यथा
  7 बुद्ध्यायं गम्यते मार्गः शरीरेण न गम्यते
      आद्यन्तवन्ति कर्माणि शरीरं कर्मबन्धनम
  8 तस्मात ते सुभगे नास्ति परलॊककृतं भयम
      मद्भावभावनिरता ममैवात्मानम एष्यसि
   1 [br]
      nāhaṃ tathā bhīru carāmi loke; tathā tvaṃ māṃ tarkayase svabuddhyā
      vipro 'smi mukto 'smi vanecaro 'smi; gṛhastha dharmā brahma cārī tathāsmi
  2 nāham asmi yathā māṃ tvaṃ paśyase cakṣuṣā śubhe
      mayā vyāptam idaṃ sarvaṃ yat kiṃ cij jagatī gatam
  3 ye ke cij jantavo loke jaṅgamāḥ sthāvarāś ca ha
      teṣāṃ mām antakaṃ viddhi dārūṇām iva pāvakam
  4 rājyaṃ pṛthivyāṃ sarvasyām atha vāpi triviṣṭape
      tathā buddhir iyaṃ vetti buddhir eva dhanaṃ mama
  5 ekaḥ panthā brāhmaṇānāṃ yena gacchanti tadvidaḥ
      gṛheṣu vanavāseṣu guru vāseṣu bhikṣuṣu
      liṅgair bahubhir avyagrair ekā buddhir upāsyate
  6 nānā liṅgāśramasthānāṃ yeṣāṃ buddhiḥ śamātmikā
      te bhāvam ekam āyānti saritaḥ sāgaraṃ yathā
  7 buddhyāyaṃ gamyate mārgaḥ śarīreṇa na gamyate
      ādyantavanti karmāṇi śarīraṃ karmabandhanam
  8 tasmāt te subhage nāsti paralokakṛtaṃ bhayam
      madbhāvabhāvaniratā mamaivātmānam eṣyasi

Book 14 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 14
Chapter 34

  1 [बर]
      नेदम अल्पात्मना शक्यं वेदितुं नाकृतात्मना
      बहु चाल्पं च संक्षिप्तं विप्लुतं च मतं मम
  2 उपायं तु मम बरूहि येनैषा लभ्यते मतिः
      तन मन्ये कारणतमं यत एषा परवर्तते
  3 [बर]
      अरणीं बराह्मणीं विद्धि गुरुर अस्यॊत्तरारणिः
      तपः शरुते ऽभिमथ्नीतॊ जञानाग्निर जायते ततः
  4 [बराह्मणी]
      यद इदं बरह्मणॊ लिङ्गं कषेत्रज्ञम इति संज्ञितम
      गरहीतुं येन तच छक्यं लक्षणं तस्य तत कव नु
  5 [बर]
      अलिङ्गॊ निर्गुणश चैव कारणं नास्य विद्यते
      उपायम एव वक्ष्यामि येन गृह्येत वा न वा
  6 सम्यग अप्य उपदिष्टश च भरमरैर इव लक्ष्यते
      कर्म बुद्धिर अबुद्धित्वाज जञानलिङ्गैर इवाश्रितम
  7 इदं कार्यम इदं नेति न मॊक्षेषूपदिश्यते
      पश्यतः शृण्वतॊ बुद्धिर आत्मनॊ येषु जायते
  8 यावन्त इह शक्येरंस तावतॊ ऽंशान परकल्पयेत
      वयक्तान अव्यक्तरूपांश च शतशॊ ऽथ सहस्रशः
  9 सर्वान नानात्व युक्तांश च सर्वान परत्यक्षहेतुकान
      यतः परं न विद्येत ततॊ ऽभयासे भविष्यति
  10 [वा]
     ततस तु तस्या बराह्मण्या मतिः कषेत्रज्ञसंक्षये
     कषेत्रज्ञाद एव परतः कषेत्रज्ञॊ ऽनयः परवर्तते
 11 [अर्जुन]
     कव नु सा बराह्मणी कृष्ण कव चासौ बराह्मणर्षभः
     याभ्यां सिद्धिर इयं पराप्ता ताव उभौ वद मे ऽचयुत
 12 [वा]
     मनॊ मे बराह्मणं विद्धि बुद्धिं मे विद्धि बराह्मणीम
     कषेत्रज्ञ इति यश चॊक्तः सॊ ऽहम एव धनंजय
   1 [br]
      nedam alpātmanā śakyaṃ vedituṃ nākṛtātmanā
      bahu cālpaṃ ca saṃkṣiptaṃ viplutaṃ ca mataṃ mama
  2 upāyaṃ tu mama brūhi yenaiṣā labhyate matiḥ
      tan manye kāraṇatamaṃ yata eṣā pravartate
  3 [br]
      araṇīṃ brāhmaṇīṃ viddhi gurur asyottarāraṇiḥ
      tapaḥ śrute 'bhimathnīto jñānāgnir jāyate tataḥ
  4 [brāhmaṇī]
      yad idaṃ brahmaṇo liṅgaṃ kṣetrajñam iti saṃjñitam
      grahītuṃ yena tac chakyaṃ lakṣaṇaṃ tasya tat kva nu
  5 [br]
      aliṅgo nirguṇaś caiva kāraṇaṃ nāsya vidyate
      upāyam eva vakṣyāmi yena gṛhyeta vā na vā
  6 samyag apy upadiṣṭaś ca bhramarair iva lakṣyate
      karma buddhir abuddhitvāj jñānaliṅgair ivāśritam
  7 idaṃ kāryam idaṃ neti na mokṣeṣūpadiśyate
      paśyataḥ śṛṇvato buddhir ātmano yeṣu jāyate
  8 yāvanta iha śakyeraṃs tāvato 'ṃśān prakalpayet
      vyaktān avyaktarūpāṃś ca śataśo 'tha sahasraśaḥ
  9 sarvān nānātva yuktāṃś ca sarvān pratyakṣahetukān
      yataḥ paraṃ na vidyeta tato 'bhyāse bhaviṣyati
  10 [vā]
     tatas tu tasyā brāhmaṇyā matiḥ kṣetrajñasaṃkṣaye
     kṣetrajñād eva parataḥ kṣetrajño 'nyaḥ pravartate
 11 [arjuna]
     kva nu sā brāhmaṇī kṛṣṇa kva cāsau brāhmaṇarṣabhaḥ
     yābhyāṃ siddhir iyaṃ prāptā tāv ubhau vada me 'cyuta
 12 [vā]
     mano me brāhmaṇaṃ viddhi buddhiṃ me viddhi brāhmaṇīm
     kṣetrajña iti yaś coktaḥ so 'ham eva dhanaṃjaya

Book 14 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 14
Chapter 35

  1 [अर्जुन]
      बरह्म यत परमं वेद्यं तन मे वयाख्यातुम अर्हसि
      भवतॊ हि परसादेन सूक्ष्मे मे रमते मतिः
  2 [वा]
      अत्राप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम
      संवादं मॊक्षसंयुक्तं शिष्यस्य गुरुणा सह
  3 कश चिद बराह्मणम आसीनम आचार्यं संशितव्रतम
      शिष्यः पप्रच्छ मेधावी किंश चिच छरेयः परंतप
  4 भगवन्तं परपन्नॊ ऽहं निःश्रेयसपरायणः
      याचे तवां शिरसा विप्र यद बरूयां तद विचक्ष्व मे
  5 तम एवं वादिनं पार्थ शिष्यं गुरुर उवाच ह
      कथयस्व परवक्ष्यामि यत्र ते संशयॊ दविज
  6 इत्य उक्तः स कुरुश्रेष्ठ गुरुणा गुरुवत्सलः
      पराञ्जलिः परिपप्रच्छ यत तच छृणु महामते
  7 [षिस्य]
      कुतश चाहं कुतश च तवं तत सत्यं बरूहि यत परम
      कुतॊ जातानि भूतानि सथावराणि चराणि च
  8 केन जीवन्ति भूतानि तेषाम आयुः किम आत्मकम
      किं सत्यं किं तपॊ विप्र के गुणाः सद्भिर ईरिताः
      के पन्थानः शिवाः सन्ति किं सुखं किं च दुष्कृतम
  9 एतान मे भगवन परश्नान याथातथ्येन सत्तम
      वक्तुम अर्हसि विप्रर्षे यथावद इह तत्त्वतः
  10 [वा]
     तस्मै संप्रतिपन्नाय यथावत परिपृच्छते
     शिष्याय गुणयुक्ताय शान्ताय गुरुवर्तिने
     छाया भूताय दान्ताय यतये बरह्मचारिणे
 11 तान परश्नान अब्रवीत पार्त्थ मेधावी स धृतव्रतः
     गुरुः कुरु कुलश्रेष्ठ सम्यक सर्वान अरिंदम
 12 बरह्म परॊक्तम इदं धर्मम ऋषिप्रवर सेवितम
     वेद विद्या समावाप्यं तत्त्वभूतार्थ भावनम
 13 भूतभव्य भविष्यादि धर्मकामार्थ निश्चयम
     सिद्धसंघ परिज्ञातं पुराकल्पं सनातनम
 14 परवक्ष्ये ऽहं महाप्राज्ञ पदम उत्तमम अद्य ते
     बुद्ध्वा यद इह संशिद्धा भवन्तीह मनीषिणः
 15 उपगम्यर्षयः पूर्वं जिज्ञासन्तः परस्परम
     बृहस्पतिभरद्वाजौ गौतमॊ भार्गवस तथा
 16 वसिष्ठः काश्यपश चैव विश्वामित्रॊ ऽतरिर एव च
     मार्गान सर्वान परिक्रम्य परिश्रान्ताः सवकर्मभिः
 17 ऋषिम आङ्गिरसं वृद्धं पुरस्कृत्य तु ते दविजाः
     ददृशुर बरह्मभवने बरह्माणं वीतकल्मषम
 18 तं परणम्य महात्मानं सुखासीनं महर्षयः
     पप्रच्छुर विनयॊपेता निःश्रेयसम इदं परम
 19 कथं कर्म करियात साधु कथं मुच्येत किल्बिषात
     के नॊ मार्गाः शिवाश च सयुः किं सत्यं किं च दुष्कृतम
 20 केनॊभौ कर्म पन्थानौ महत्त्वं केन विन्दति
     परलयं चापवर्गं च भूतानां परभवाप्ययौ
 21 इत्य उक्तः स मुनिश्रेष्ठैर यद आह परपितामहः
     तत ते ऽहं संप्रवक्ष्यामि शृणु शिष्ययथागमम
 22 [बरह्मा]
     सत्याद भूतानि जातानि सथावराणि चराणि च
     तपसा तानि जीवन्ति इति तद वित्तसु वरताः
 23 सवां यॊनिं पुनर आगम्य वर्तन्ते सवेन कर्मणा
     सत्यं हि गुणसंयुक्तं नियतं पञ्च लक्षणम
 24 बरह्मसत्यं तपः सत्यं सत्यं चैव परजापतिः
     सत्याद भूतानि जातानि भूतं सत्यम अयं महत
 25 तस्मात सत्याश्रया विप्रा नित्यं यॊगपरायणाः
     अतीतक्रॊधसंतापा नियता धर्मसेतवः
 26 अन्यॊन्यनियतान वैद्यान धर्मसेतु परवर्तकान
     तान अहं संप्रवक्ष्यामि शाश्वताँल लॊकभावनान
 27 चातुर्विद्यं तथा वर्णांश चतुरश चाश्रमान पृथक
     धर्मम एकं चतुष्पादं नित्यम आहुर मनीषिणः
 28 पन्थानं वः परवक्ष्यामि शिवं कषेमकरं दविजाः
     नियतं बरह्म भावाय यातं पूर्वं मनीषिभिः
 29 गदतस तं ममाद्येह पन्थानं दुर्विदं परम
     निबॊधत महाभागा निखिलेन परं परम
 30 बरह्म चारिकम एवाहुर आश्रमं परथमं पदम
     गार्हस्थ्यं तु दवितीयं सयाद वानप्रस्थम अतः परम
     ततः परं तु विज्ञेयम अध्यात्मं परमं पदम
 31 जयॊतिर आकाशम आदित्यॊ वायुर इन्द्रः परजापतिः
     नॊपैति यावद अध्यात्मं तावद एतान न पश्यति
     तस्यॊपायं परवक्ष्यामि पुरस्तात तं निबॊधत
 32 फलमूलानिल भुजां मुनीनां वसतां वने
     वानप्रस्थं दविजातीनां तरयाणाम उपदिश्यते
 33 सर्वेषाम एव वर्णानां गार्हस्थ्यं तद विधीयते
     शरद्धा लक्षणम इत्य एवं धर्मं धीराः परचक्षते
 34 इत्य एते देव याना वः पन्थानः परिकीर्तिताः
     सद्भिर अध्यासिता धीरैः कर्मभिर धर्मसेतवः
 35 एतेषां पृथग अध्यास्ते यॊ धर्मं संशितव्रतः
     कालात पश्यति भूतानां सदैव परभवाप्ययौ
 36 अतस तत्त्वानि वक्ष्यामि याथातथ्येन हेतुना
     विषयस्थानि सर्वाणिव वर्तमानानि भागशः
 37 महान आत्मा तथाव्यक्तम अहं कारस तथैव च
     इन्द्रियाणि दशैकं च महाभूतानि पञ्च च
 38 विशेषाः पञ्च भूतानाम इत्य एषा वैदिकी शरुतिः
     चतुर्विंशतिर एषा वस तत्त्वानां संप्रकीर्तिता
 39 तत्त्वानाम अथ यॊ वेद सर्वेषां परभवाप्ययौ
     स धीरः सर्वभूतेषु न मॊहम अधिगच्छति
 40 तत्त्वानि यॊ वेदयते यथातथं; गुणांश च सर्वान अखिलाश च देवताः
     विधूतपाप्मा परविमुच्य बन्धनं; स सर्वलॊकान अमलान समश्नुते
   1 [arjuna]
      brahma yat paramaṃ vedyaṃ tan me vyākhyātum arhasi
      bhavato hi prasādena sūkṣme me ramate matiḥ
  2 [vā]
      atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam
      saṃvādaṃ mokṣasaṃyuktaṃ śiṣyasya guruṇā saha
  3 kaś cid brāhmaṇam āsīnam ācāryaṃ saṃśitavratam
      śiṣyaḥ papraccha medhāvī kiṃś cic chreyaḥ paraṃtapa
  4 bhagavantaṃ prapanno 'haṃ niḥśreyasaparāyaṇaḥ
      yāce tvāṃ śirasā vipra yad brūyāṃ tad vicakṣva me
  5 tam evaṃ vādinaṃ pārtha śiṣyaṃ gurur uvāca ha
      kathayasva pravakṣyāmi yatra te saṃśayo dvija
  6 ity uktaḥ sa kuruśreṣṭha guruṇā guruvatsalaḥ
      prāñjaliḥ paripapraccha yat tac chṛṇu mahāmate
  7 [ṣisya]
      kutaś cāhaṃ kutaś ca tvaṃ tat satyaṃ brūhi yat param
      kuto jātāni bhūtāni sthāvarāṇi carāṇi ca
  8 kena jīvanti bhūtāni teṣām āyuḥ kim ātmakam
      kiṃ satyaṃ kiṃ tapo vipra ke guṇāḥ sadbhir īritāḥ
      ke panthānaḥ śivāḥ santi kiṃ sukhaṃ kiṃ ca duṣkṛtam
  9 etān me bhagavan praśnān yāthātathyena sattama
      vaktum arhasi viprarṣe yathāvad iha tattvataḥ
  10 [vā]
     tasmai saṃpratipannāya yathāvat paripṛcchate
     śiṣyāya guṇayuktāya śāntāya guruvartine
     chāyā bhūtāya dāntāya yataye brahmacāriṇe
 11 tān praśnān abravīt pārttha medhāvī sa dhṛtavrataḥ
     guruḥ kuru kulaśreṣṭha samyak sarvān ariṃdama
 12 brahma proktam idaṃ dharmam ṛṣipravara sevitam
     veda vidyā samāvāpyaṃ tattvabhūtārtha bhāvanam
 13 bhūtabhavya bhaviṣyādi dharmakāmārtha niścayam
     siddhasaṃgha parijñātaṃ purākalpaṃ sanātanam
 14 pravakṣye 'haṃ mahāprājña padam uttamam adya te
     buddhvā yad iha saṃśiddhā bhavantīha manīṣiṇaḥ
 15 upagamyarṣayaḥ pūrvaṃ jijñāsantaḥ parasparam
     bṛhaspatibharadvājau gautamo bhārgavas tathā
 16 vasiṣṭhaḥ kāśyapaś caiva viśvāmitro 'trir eva ca
     mārgān sarvān parikramya pariśrāntāḥ svakarmabhiḥ
 17 ṛṣim āṅgirasaṃ vṛddhaṃ puraskṛtya tu te dvijāḥ
     dadṛśur brahmabhavane brahmāṇaṃ vītakalmaṣam
 18 taṃ praṇamya mahātmānaṃ sukhāsīnaṃ maharṣayaḥ
     papracchur vinayopetā niḥśreyasam idaṃ param
 19 kathaṃ karma kriyāt sādhu kathaṃ mucyeta kilbiṣāt
     ke no mārgāḥ śivāś ca syuḥ kiṃ satyaṃ kiṃ ca duṣkṛtam
 20 kenobhau karma panthānau mahattvaṃ kena vindati
     pralayaṃ cāpavargaṃ ca bhūtānāṃ prabhavāpyayau
 21 ity uktaḥ sa muniśreṣṭhair yad āha prapitāmahaḥ
     tat te 'haṃ saṃpravakṣyāmi śṛṇu śiṣyayathāgamam
 22 [brahmā]
     satyād bhūtāni jātāni sthāvarāṇi carāṇi ca
     tapasā tāni jīvanti iti tad vittasu vratāḥ
 23 svāṃ yoniṃ punar āgamya vartante svena karmaṇā
     satyaṃ hi guṇasaṃyuktaṃ niyataṃ pañca lakṣaṇam
 24 brahmasatyaṃ tapaḥ satyaṃ satyaṃ caiva prajāpatiḥ
     satyād bhūtāni jātāni bhūtaṃ satyam ayaṃ mahat
 25 tasmāt satyāśrayā viprā nityaṃ yogaparāyaṇāḥ
     atītakrodhasaṃtāpā niyatā dharmasetavaḥ
 26 anyonyaniyatān vaidyān dharmasetu pravartakān
     tān ahaṃ saṃpravakṣyāmi śāśvatāṁl lokabhāvanān
 27 cāturvidyaṃ tathā varṇāṃś caturaś cāśramān pṛthak
     dharmam ekaṃ catuṣpādaṃ nityam āhur manīṣiṇaḥ
 28 panthānaṃ vaḥ pravakṣyāmi śivaṃ kṣemakaraṃ dvijāḥ
     niyataṃ brahma bhāvāya yātaṃ pūrvaṃ manīṣibhiḥ
 29 gadatas taṃ mamādyeha panthānaṃ durvidaṃ param
     nibodhata mahābhāgā nikhilena paraṃ param
 30 brahma cārikam evāhur āśramaṃ prathamaṃ padam
     gārhasthyaṃ tu dvitīyaṃ syād vānaprastham ataḥ param
     tataḥ paraṃ tu vijñeyam adhyātmaṃ paramaṃ padam
 31 jyotir ākāśam ādityo vāyur indraḥ prajāpatiḥ
     nopaiti yāvad adhyātmaṃ tāvad etān na paśyati
     tasyopāyaṃ pravakṣyāmi purastāt taṃ nibodhata
 32 phalamūlānila bhujāṃ munīnāṃ vasatāṃ vane
     vānaprasthaṃ dvijātīnāṃ trayāṇām upadiśyate
 33 sarveṣām eva varṇānāṃ gārhasthyaṃ tad vidhīyate
     śraddhā lakṣaṇam ity evaṃ dharmaṃ dhīrāḥ pracakṣate
 34 ity ete deva yānā vaḥ panthānaḥ parikīrtitāḥ
     sadbhir adhyāsitā dhīraiḥ karmabhir dharmasetavaḥ
 35 eteṣāṃ pṛthag adhyāste yo dharmaṃ saṃśitavrataḥ
     kālāt paśyati bhūtānāṃ sadaiva prabhavāpyayau
 36 atas tattvāni vakṣyāmi yāthātathyena hetunā
     viṣayasthāni sarvāṇiv vartamānāni bhāgaśaḥ
 37 mahān ātmā tathāvyaktam ahaṃ kāras tathaiva ca
     indriyāṇi daśaikaṃ ca mahābhūtāni pañca ca
 38 viśeṣāḥ pañca bhūtānām ity eṣā vaidikī śrutiḥ
     caturviṃśatir eṣā vas tattvānāṃ saṃprakīrtitā
 39 tattvānām atha yo veda sarveṣāṃ prabhavāpyayau
     sa dhīraḥ sarvabhūteṣu na moham adhigacchati
 40 tattvāni yo vedayate yathātathaṃ; guṇāṃś ca sarvān akhilāś ca devatāḥ
     vidhūtapāpmā pravimucya bandhanaṃ; sa sarvalokān amalān samaśnute

Book 14 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 14
Chapter 36

  1 [बर]
      तद अव्यक्तम अनुद्रिक्तं सर्वव्यापि धरुवं सथिरम
      नवद्वारं पुरं विद्यात तरिगुणं पञ्च धातुकम
  2 एकादश परिक्षेपं मनॊ वयाकरणात्मकम
      बुद्धिस्वामिकम इत्य एतत परम एकादशं भवेत
  3 तरीणि सरॊतांसि यान्य अस्मिन्न आप्यायन्ते पुनः पुनः
      परणाड्यस तिस्र एवैताः परवर्तन्ते गुणात्मिकाः
  4 तमॊ रजस तथा सत्त्वं गुणान एतान परचक्षते
      अन्यॊन्यमिथुनाः सर्वे तथान्यॊन्यानुजीविनः
  5 अन्यॊन्यापाश्रयाश चैव तथान्यॊन्यानुवर्तिनः
      अन्यॊन्यव्यतिषक्ताश च तरिगुणाः पञ्च धातवः
  6 तमसॊ मिथुनं सत्त्वं सत्त्वस्य मिथुनं रजः
      रजसश चापि सत्त्वं सयात सत्त्वस्य मिथुनं तमः
  7 नियम्यते तमॊ यत्र रजस तत्र परवर्तते
      नियम्यते रजॊ यत्र सत्त्वं तत्र परवर्तते
  8 नैशात्मकं तमॊ विद्यात तरिगुणं मॊहसंज्ञितम
      अधर्मलक्षणं चैव नियतं पापकर्मसु
  9 परवृत्त्य आत्मकम एवाहू रजः पर्याय कारकम
      परवृत्तं सर्वभूतेषु दृश्यतॊत्पत्तिलक्षणम
  10 परकाशं सर्वभूतेषु लाघवं शरद्दधानता
     सात्त्विकं रूपम एवं तु लाघवं साधु संमितम
 11 एतेषां गुणतत्त्वं हि वक्ष्यते हेत्वहेतुभिः
     समास वयास युक्तानि तत्त्वतस तानि वित्तमे
 12 संमॊहॊ ऽजञानम अत्यागः कर्मणाम अविनिर्णयः
     सवप्नः सतम्भॊ भयं लॊभः शॊकः सुकृतदूषणम
 13 अस्मृतिश चाविपाकश च नास्तिक्यं भिन्नवृत्तिता
     निर्विशेषत्वम अन्धत्वं जघन्यगुणवृत्तिता
 14 अकृते कृतमानित्वम अज्ञाने जञानमानिता
     अमैत्री विकृतॊ भावॊ अश्रद्धा मूढ भावना
 15 अनार्जवम असंज्ञत्वं कर्म पापम अचेतना
     गुरुत्वं सन्नभावत्वम असितत्वम अवाग गतिः
 16 सर्व एते गुणा विप्रास तामसाः संप्रकीर्तिताः
     ये चान्ये नियता भावा लॊके ऽसमिन मॊहसंज्ञिताः
 17 तत्र तत्र नियम्यन्ते सर्वे ते तामसा गुणाः
     परिवाद कथा नित्यं देव बराह्मण वैदिकाः
 18 अत्यागश चाभिमानश च मॊहॊ मन्युस तथाक्षमा
     मत्सरश चैव भूतेषु तामसं वृत्तम इष्यते
 19 वृथारम्भाश च ये के चिद वृथा दानानि यानि च
     वृथा भक्षणम इत्य एतत तामसं वृत्तम इष्यते
 20 अतिवादॊ ऽतितिक्षा च मात्सर्यम अतिमानिता
     अश्रद्दधानता चैव तामसं वृत्तम इष्यते
 21 एवंविधास तु ये के चिल लॊके ऽसमिन पापकर्मिणः
     मनुष्या भिन्नमर्यादाः सर्वे ते तामसा जनाः
 22 तेषां यॊनिं परवक्ष्यामि नियतां पापकर्मणाम
     अवाङ्निरयभावाय तिर्यङ्निरयगामिनः
 23 सथावराणि च भूतानि पशवॊ वाहनानि च
     करव्यादा दन्द शूकाश च कृमिकीट विहंगमाः
 24 अण्डजा जन्तवॊ ये च सर्वे चापि चतुष्पदाः
     उन्मत्ता बधिरा मूका ये चान्ये पापरॊगिणः
 25 मग्नास तमसि दुर्वृत्ताः सवकर्म कृतलक्षणाः
     अवाक्स्रॊतस इत्य एते मग्नास तमसि तामसाः
 26 तेषाम उत्कर्षम उद्रेकं वक्ष्याम्य अहम अतः परम
     यथा ते सुकृताँल लॊकाँल लभन्ते पुण्यकर्मिणः
 27 अन्यथा परतिपन्नास तु विवृद्धा ये च कर्मसु
     सवकर्मनिरतानां च बराह्मणानां शुभैषिणाम
 28 संस्कारेणॊर्ध्वम आयान्ति यतमानाः स लॊकताम
     सवर्गं गच्छन्ति देवानाम इत्य एषा वैदिकी शरुतिः
 29 अन्यथा परतिपन्नास तु विवृद्धाः सवेषु कर्मसु
     पुनर आवृत्ति धर्माणस ते भवन्तीह मानुषाः
 30 पापयॊनिं समापन्नाश चण्डाला मूक चूचुकाः
     वर्णान पर्यायशश चापि पराप्नुवन्त्य उत्तरॊत्तरम
 31 शूद्रयॊनिम अतिक्रम्य ये चान्ये तामसा गुणाः
     सरॊतॊ मध्ये समागम्य वर्तन्ते तामसे गुणे
 32 अभिषङ्गस तु कामेषु महामॊह इति समृतः
     ऋषयॊ मुनयॊ देवा मुह्यन्त्य अत्र सुखेप्सवः
 33 तमॊ मॊहॊ महामॊहस तामिस्रः करॊधसंज्ञितः
     मरणं तव अन्धतामिस्रं तामिस्रं करॊध उच्यते
 34 भावतॊ गुणतश चैव यॊनितश चैव तत्त्वतः
     सर्वम एतत तमॊ विप्राः कीर्तितं वॊ यथाविधि
 35 कॊ नव एतद बुध्यते साधु कॊ नव एतत साधु पश्यति
     अतत्त्वे तत्त्वदर्शी यस तमसस तत्त्वलक्षणम
 36 तमॊ गुणा वॊ बहुधा परकीर्तिता; यथावद उक्तं च तमः परावरम
     नरॊ हि यॊ वेद गुणान इमान सदा; स तामसैः सर्वगुणैः परमुच्यते
   1 [br]
      tad avyaktam anudriktaṃ sarvavyāpi dhruvaṃ sthiram
      navadvāraṃ puraṃ vidyāt triguṇaṃ pañca dhātukam
  2 ekādaśa parikṣepaṃ mano vyākaraṇātmakam
      buddhisvāmikam ity etat param ekādaśaṃ bhavet
  3 trīṇi srotāṃsi yāny asminn āpyāyante punaḥ punaḥ
      praṇāḍyas tisra evaitāḥ pravartante guṇātmikāḥ
  4 tamo rajas tathā sattvaṃ guṇān etān pracakṣate
      anyonyamithunāḥ sarve tathānyonyānujīvinaḥ
  5 anyonyāpāśrayāś caiva tathānyonyānuvartinaḥ
      anyonyavyatiṣaktāś ca triguṇāḥ pañca dhātavaḥ
  6 tamaso mithunaṃ sattvaṃ sattvasya mithunaṃ rajaḥ
      rajasaś cāpi sattvaṃ syāt sattvasya mithunaṃ tamaḥ
  7 niyamyate tamo yatra rajas tatra pravartate
      niyamyate rajo yatra sattvaṃ tatra pravartate
  8 naiśātmakaṃ tamo vidyāt triguṇaṃ mohasaṃjñitam
      adharmalakṣaṇaṃ caiva niyataṃ pāpakarmasu
  9 pravṛtty ātmakam evāhū rajaḥ paryāya kārakam
      pravṛttaṃ sarvabhūteṣu dṛśyatotpattilakṣaṇam
  10 prakāśaṃ sarvabhūteṣu lāghavaṃ śraddadhānatā
     sāttvikaṃ rūpam evaṃ tu lāghavaṃ sādhu saṃmitam
 11 eteṣāṃ guṇatattvaṃ hi vakṣyate hetvahetubhiḥ
     samāsa vyāsa yuktāni tattvatas tāni vittame
 12 saṃmoho 'jñānam atyāgaḥ karmaṇām avinirṇayaḥ
     svapnaḥ stambho bhayaṃ lobhaḥ śokaḥ sukṛtadūṣaṇam
 13 asmṛtiś cāvipākaś ca nāstikyaṃ bhinnavṛttitā
     nirviśeṣatvam andhatvaṃ jaghanyaguṇavṛttitā
 14 akṛte kṛtamānitvam ajñāne jñānamānitā
     amaitrī vikṛto bhāvo aśraddhā mūḍha bhāvanā
 15 anārjavam asaṃjñatvaṃ karma pāpam acetanā
     gurutvaṃ sannabhāvatvam asitatvam avāg gatiḥ
 16 sarva ete guṇā viprās tāmasāḥ saṃprakīrtitāḥ
     ye cānye niyatā bhāvā loke 'smin mohasaṃjñitāḥ
 17 tatra tatra niyamyante sarve te tāmasā guṇāḥ
     parivāda kathā nityaṃ deva brāhmaṇa vaidikāḥ
 18 atyāgaś cābhimānaś ca moho manyus tathākṣamā
     matsaraś caiva bhūteṣu tāmasaṃ vṛttam iṣyate
 19 vṛthārambhāś ca ye ke cid vṛthā dānāni yāni ca
     vṛthā bhakṣaṇam ity etat tāmasaṃ vṛttam iṣyate
 20 ativādo 'titikṣā ca mātsaryam atimānitā
     aśraddadhānatā caiva tāmasaṃ vṛttam iṣyate
 21 evaṃvidhās tu ye ke cil loke 'smin pāpakarmiṇaḥ
     manuṣyā bhinnamaryādāḥ sarve te tāmasā janāḥ
 22 teṣāṃ yoniṃ pravakṣyāmi niyatāṃ pāpakarmaṇām
     avāṅnirayabhāvāya tiryaṅnirayagāminaḥ
 23 sthāvarāṇi ca bhūtāni paśavo vāhanāni ca
     kravyādā danda śūkāś ca kṛmikīṭa vihaṃgamāḥ
 24 aṇḍajā jantavo ye ca sarve cāpi catuṣpadāḥ
     unmattā badhirā mūkā ye cānye pāparogiṇaḥ
 25 magnās tamasi durvṛttāḥ svakarma kṛtalakṣaṇāḥ
     avāksrotasa ity ete magnās tamasi tāmasāḥ
 26 teṣām utkarṣam udrekaṃ vakṣyāmy aham ataḥ param
     yathā te sukṛtāṁl lokāṁl labhante puṇyakarmiṇaḥ
 27 anyathā pratipannās tu vivṛddhā ye ca karmasu
     svakarmaniratānāṃ ca brāhmaṇānāṃ śubhaiṣiṇām
 28 saṃskāreṇordhvam āyānti yatamānāḥ sa lokatām
     svargaṃ gacchanti devānām ity eṣā vaidikī śrutiḥ
 29 anyathā pratipannās tu vivṛddhāḥ sveṣu karmasu
     punar āvṛtti dharmāṇas te bhavantīha mānuṣāḥ
 30 pāpayoniṃ samāpannāś caṇḍālā mūka cūcukāḥ
     varṇān paryāyaśaś cāpi prāpnuvanty uttarottaram
 31 śūdrayonim atikramya ye cānye tāmasā guṇāḥ
     sroto madhye samāgamya vartante tāmase guṇe
 32 abhiṣaṅgas tu kāmeṣu mahāmoha iti smṛtaḥ
     ṛṣayo munayo devā muhyanty atra sukhepsavaḥ
 33 tamo moho mahāmohas tāmisraḥ krodhasaṃjñitaḥ
     maraṇaṃ tv andhatāmisraṃ tāmisraṃ krodha ucyate
 34 bhāvato guṇataś caiva yonitaś caiva tattvataḥ
     sarvam etat tamo viprāḥ kīrtitaṃ vo yathāvidhi
 35 ko nv etad budhyate sādhu ko nv etat sādhu paśyati
     atattve tattvadarśī yas tamasas tattvalakṣaṇam
 36 tamo guṇā vo bahudhā prakīrtitā; yathāvad uktaṃ ca tamaḥ parāvaram
     naro hi yo veda guṇān imān sadā; sa tāmasaiḥ sarvaguṇaiḥ pramucyate

Book 14 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 14
Chapter 37

  1 [बर]
      रजॊ ऽहं वः परवक्ष्यामि याथा तथ्येन सत्तमाः
      निबॊधत महाभागा गुणवृत्तं च सर्वशः
  2 संघातॊ रूपम आयासः सुखदुःखे हिमातपौ
      ऐश्वर्यं विग्रहः संधिर हेतुवादॊ ऽरतिः कषमा
  3 बलं शौर्यं मदॊ रॊषॊ वयायामकलहाव अपि
      ईर्ष्येप्सा पैशुनं युद्धं ममत्वं परिपालनम
  4 वधबन्धपरिक्लेशाः करयॊ विक्रय एव च
      निकृन्त छिन्धि भिन्धीति परमर्मावकर्तनम
  5 उग्रं दारुणम आक्रॊशः परवित्तानुशासनम
      लॊकचिन्ता विचिन्ता च मत्सरः परिभाषणम
  6 मृषावादॊ मृषा दानं विकल्पः परिभाषणम
      निन्दास्तुतिः परशंसा च परतापः परितर्पणम
  7 परिचर्या च शुश्रूषा सेवा तृष्णा वयपाश्रयः
      वयूहॊ ऽनयः परमादश च परितापः परिग्रहः
  8 संस्कारा ये च लॊके ऽसमिन परवर्तन्ते पृथक पृथक
      नृषु नारीषु भूतेषु दरव्येषु शरणेषु च
  9 संतापॊ ऽपरत्ययश चैव वरतानि नियमाश च ये
      परदानम आशीर युक्तं च सततं मे भवत्व इति
  10 सवधा कारॊ नमः कारः सवाहाकारॊ वषट करिया
     याजनाध्यापने चॊभे तथैवाहुः परिग्रहम
 11 इदं मे सयाद इदं मे सयात सनेहॊ गुणसमुद्भवः
     अभिद्रॊहस तथा माया निकृतिर मान एव च
 12 सतैन्यं हिंसा परीवादः परितापः परजागरः
     सतम्भॊ दम्भॊ ऽथ रागश च भक्तिः परीतिः परमॊदनम
 13 दयूतं च जनवादश च संबन्धाः सत्रीकृताश च ये
     नृत्तवादित्रगीतानि परसङ्गा ये च के चन
     सर्व एते गुणा विप्रा राजसाः संप्रकीर्तिताः
 14 भूतभव्य भविष्याणां भावानां भुवि भावनाः
     तरिवर्गनिरता नित्यं धर्मॊ ऽरथः काम इत्य अपि
 15 कामवृत्ताः परमॊदन्ते सर्वकामसमृद्धिभिः
     अर्वाक सरॊतस इत्य एते तैजसा रजसावृताः
 16 अस्मिँल लॊके परमॊदन्ते जायमानाः पुनः पुनः
     परेत्य भाविकम ईहन्त इह लौकिकम एव च
     ददति परतिगृह्णन्ति जपन्त्य अथ च जुह्वति
 17 रजॊगुणा वॊ बहुधानुकीर्तिता; यथावद उक्तं गुणवृत्तम एव च
     नरॊ हि यॊ वेद गुणान इमान सदा; स राजसैः सर्वगुणैर विमुच्यते
   1 [br]
      rajo 'haṃ vaḥ pravakṣyāmi yāthā tathyena sattamāḥ
      nibodhata mahābhāgā guṇavṛttaṃ ca sarvaśaḥ
  2 saṃghāto rūpam āyāsaḥ sukhaduḥkhe himātapau
      aiśvaryaṃ vigrahaḥ saṃdhir hetuvādo 'ratiḥ kṣamā
  3 balaṃ śauryaṃ mado roṣo vyāyāmakalahāv api
      īrṣyepsā paiśunaṃ yuddhaṃ mamatvaṃ paripālanam
  4 vadhabandhaparikleśāḥ krayo vikraya eva ca
      nikṛnta chindhi bhindhīti paramarmāvakartanam
  5 ugraṃ dāruṇam ākrośaḥ paravittānuśāsanam
      lokacintā vicintā ca matsaraḥ paribhāṣaṇam
  6 mṛṣāvādo mṛṣā dānaṃ vikalpaḥ paribhāṣaṇam
      nindāstutiḥ praśaṃsā ca pratāpaḥ paritarpaṇam
  7 paricaryā ca śuśrūṣā sevā tṛṣṇā vyapāśrayaḥ
      vyūho 'nayaḥ pramādaś ca paritāpaḥ parigrahaḥ
  8 saṃskārā ye ca loke 'smin pravartante pṛthak pṛthak
      nṛṣu nārīṣu bhūteṣu dravyeṣu śaraṇeṣu ca
  9 saṃtāpo 'pratyayaś caiva vratāni niyamāś ca ye
      pradānam āśīr yuktaṃ ca satataṃ me bhavatv iti
  10 svadhā kāro namaḥ kāraḥ svāhākāro vaṣaṭ kriyā
     yājanādhyāpane cobhe tathaivāhuḥ parigraham
 11 idaṃ me syād idaṃ me syāt sneho guṇasamudbhavaḥ
     abhidrohas tathā māyā nikṛtir māna eva ca
 12 stainyaṃ hiṃsā parīvādaḥ paritāpaḥ prajāgaraḥ
     stambho dambho 'tha rāgaś ca bhaktiḥ prītiḥ pramodanam
 13 dyūtaṃ ca janavādaś ca saṃbandhāḥ strīkṛtāś ca ye
     nṛttavāditragītāni prasaṅgā ye ca ke cana
     sarva ete guṇā viprā rājasāḥ saṃprakīrtitāḥ
 14 bhūtabhavya bhaviṣyāṇāṃ bhāvānāṃ bhuvi bhāvanāḥ
     trivarganiratā nityaṃ dharmo 'rthaḥ kāma ity api
 15 kāmavṛttāḥ pramodante sarvakāmasamṛddhibhiḥ
     arvāk srotasa ity ete taijasā rajasāvṛtāḥ
 16 asmiṁl loke pramodante jāyamānāḥ punaḥ punaḥ
     pretya bhāvikam īhanta iha laukikam eva ca
     dadati pratigṛhṇanti japanty atha ca juhvati
 17 rajoguṇā vo bahudhānukīrtitā; yathāvad uktaṃ guṇavṛttam eva ca
     naro hi yo veda guṇān imān sadā; sa rājasaiḥ sarvaguṇair vimucyate

Book 14 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 14
Chapter 38

  1 [बर]
      अतः परं परवक्ष्यामि तृतीयं गुणम उत्तमम
      सर्वभूतहितं लॊके सतां धर्मम अनिन्दितम
  2 आनन्दः परीतिर उद्रेकः पराकाश्यं सुखम एव च
      अकार्पण्यम असंरम्भः संतॊषः शरद्दधानता
  3 कषमा धृतिर अहिंसा च समता सत्यम आर्जवम
      अक्रॊधश चानसूया च शौचं दाक्ष्यं पराक्रमः
  4 मुधा जञानं मुधा वृत्तं मुधा सेवा मुधा शरमः
      एवं यॊ युक्तधर्मः सयात सॊ ऽमुत्रानन्त्यम अश्नुते
  5 निर्ममॊ निरहंकारॊ निराशीः सर्वतः समः
      अकाम हत इत्य एष सतां धर्मः सनातनः
  6 विश्रम्भॊ हरीस तितिक्षा च तयागः शौचम अतन्द्रिता
      आनृशंस्यम असंमॊहॊ दया भूतेष्व अपैशुनम
  7 हर्षस तुष्टिर विस्मयश च विनयः साधुवृत्तता
      शान्ति कर्म विशुद्धिश च शुभा बुद्धिर विमॊचनम
  8 उपेक्षा बरह्मचर्यं च परित्यागश च सर्वशः
      निर्ममत्वम अनाशीस्त्वम अपरिक्रीत धर्मता
  9 मुधा दानं मुधा यज्ञॊ मुधाधीतं मुधा वरतम
      मुधा परतिग्रहश चैव मुधा धर्मॊ मुधा तपः
  10 एवंवृत्तास तु ये के चिल लॊके ऽसमिन सत्त्वसंश्रयाः
     बराह्मणा बरह्मयॊनिस्थास ते धीराः साधु दर्शिनः
 11 हित्वा सर्वाणि पापानि निःशॊका हय अजरामराः
     दिवं पराप्य तु ते धीराः कुर्वते वै ततस ततः
 12 ईशित्वं च वशित्वं च लघुत्वं मनसश च ते
     विकुर्वते महात्मानॊ देवास तरिदिवगा इव
 13 ऊर्ध्वस्रॊतस इत्य एते देवा वैकारिकाः समृताः
     विकुर्वते परकृत्या वै दिवं पराप्तास ततस ततः
     यद यद इच्छन्ति तत सर्वं भजन्ते विभजन्ति च
 14 इत्य एतत सात्त्विकं वृत्तं कथितं वॊ दविजर्षभाः
     एतद विज्ञाय विधिवल लभते यद यद इच्छति
 15 परकीर्तिताः सत्त्वगुणा विशेषतॊ; यथावद उक्तं गुणवृत्तम एव च
     नरस तु यॊ वेद गुणान इमान सदा; गुणान स भुङ्क्ते न गुणैः स भुज्यते
   1 [br]
      ataḥ paraṃ pravakṣyāmi tṛtīyaṃ guṇam uttamam
      sarvabhūtahitaṃ loke satāṃ dharmam aninditam
  2 ānandaḥ prītir udrekaḥ prākāśyaṃ sukham eva ca
      akārpaṇyam asaṃrambhaḥ saṃtoṣaḥ śraddadhānatā
  3 kṣamā dhṛtir ahiṃsā ca samatā satyam ārjavam
      akrodhaś cānasūyā ca śaucaṃ dākṣyaṃ parākramaḥ
  4 mudhā jñānaṃ mudhā vṛttaṃ mudhā sevā mudhā śramaḥ
      evaṃ yo yuktadharmaḥ syāt so 'mutrānantyam aśnute
  5 nirmamo nirahaṃkāro nirāśīḥ sarvataḥ samaḥ
      akāma hata ity eṣa satāṃ dharmaḥ sanātanaḥ
  6 viśrambho hrīs titikṣā ca tyāgaḥ śaucam atandritā
      ānṛśaṃsyam asaṃmoho dayā bhūteṣv apaiśunam
  7 harṣas tuṣṭir vismayaś ca vinayaḥ sādhuvṛttatā
      śānti karma viśuddhiś ca śubhā buddhir vimocanam
  8 upekṣā brahmacaryaṃ ca parityāgaś ca sarvaśaḥ
      nirmamatvam anāśīstvam aparikrīta dharmatā
  9 mudhā dānaṃ mudhā yajño mudhādhītaṃ mudhā vratam
      mudhā pratigrahaś caiva mudhā dharmo mudhā tapaḥ
  10 evaṃvṛttās tu ye ke cil loke 'smin sattvasaṃśrayāḥ
     brāhmaṇā brahmayonisthās te dhīrāḥ sādhu darśinaḥ
 11 hitvā sarvāṇi pāpāni niḥśokā hy ajarāmarāḥ
     divaṃ prāpya tu te dhīrāḥ kurvate vai tatas tataḥ
 12 īśitvaṃ ca vaśitvaṃ ca laghutvaṃ manasaś ca te
     vikurvate mahātmāno devās tridivagā iva
 13 ūrdhvasrotasa ity ete devā vaikārikāḥ smṛtāḥ
     vikurvate prakṛtyā vai divaṃ prāptās tatas tataḥ
     yad yad icchanti tat sarvaṃ bhajante vibhajanti ca
 14 ity etat sāttvikaṃ vṛttaṃ kathitaṃ vo dvijarṣabhāḥ
     etad vijñāya vidhival labhate yad yad icchati
 15 prakīrtitāḥ sattvaguṇā viśeṣato; yathāvad uktaṃ guṇavṛttam eva ca
     naras tu yo veda guṇān imān sadā; guṇān sa bhuṅkte na guṇaiḥ sa bhujyate

Book 14 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 14
Chapter 39

  1 [बर]
      नैव शक्या गुणा वक्तुं पृथक्त्वेनेह सर्वशः
      अविच्छिन्नानि दृश्यन्ते रजः सत्त्वं तमस तथा
  2 अन्यॊन्यम अनुषज्जन्ते अन्यॊन्यं चानुजीविनः
      अन्यॊन्यापाश्रयाः सर्वे तथान्यॊन्यानुवर्तिनः
  3 यावत सत्त्वं तमस तावद वर्तते नात्र संशयः
      यावत तमश च सत्त्वं च रजस तावद इहॊच्यते
  4 संहत्य कुर्वते यात्रां सहिताः संघचारिणः
      संघातवृत्तयॊ हय एते वर्तन्ते हेत्वहेतुभिः
  5 उद्रेक वयतिरेकाणां तेषाम अन्यॊन्यवर्तिनाम
      वर्तते तद यथा नयूनं वयतिरिक्तं च सर्वशः
  6 वयतिरिक्तं तमॊ यत्र तिर्यग भावगतं भवेत
      अल्पं तत्र रजॊ जञेयं सत्त्वं चाल्पतरं ततः
  7 उद्रिक्तं च रजॊ यत्र मध्यस्रॊतॊ गतं भवेत
      अल्पं तत्र तमॊ जञेयं सत्त्वं चाल्पतरं ततः
  8 उद्रिक्तं च यदा सत्त्वम ऊर्ध्वस्रॊतॊ गतं भवेत
      अल्पं तत्र रजॊ जञेयं तमश चाल्पतरं ततः
  9 सत्त्वं वैकारिकं यॊनिर इन्द्रियाणां परकाशिका
      न हि सत्त्वात परॊ भावः कश चिद अन्यॊ विधीयते
  10 ऊर्ध्वं गच्छन्ति सत्त्वस्था मध्ये तिष्ठन्ति राजसाः
     जघन्यगुणसंयुक्ता यान्त्य अधस तामसा जनाः
 11 तमः शूद्रे रजः कषत्रे बराह्मणे सत्त्वम उत्तमम
     इत्य एवं तरिषु वर्णेषु विवर्तन्ते गुणास तरयः
 12 दूराद अपि हि दृश्यन्ते सहिताः संघचारिणः
     तमः सत्त्वं रजश चैव पृथक्त्वं नानुशुश्रुम
 13 दृष्ट्वा चादित्यम उद्यन्तं कुचॊराणां भयं भवेत
     अध्वगाः परितप्येरंस तृष्णार्ता दुःखभागिनः
 14 आदित्यः सत्त्वम उद्दिष्टं कुचॊरास तु यथा तमः
     परितापॊ ऽधवगानां च राजसॊ गुण उच्यते
 15 पराकाश्यं सत्त्वम आदित्ये संतापॊ राजसॊ गुणः
     उपप्लवस तु विज्ञेयस तामसस तस्य पर्वसु
 16 एवं जयॊतिःषु सर्वेषु विवर्तन्ते गुणास तरयः
     पर्यायेण च वर्तन्ते तत्र तत्र तथा तथा
 17 सथावरेषु च भूतेषु तिर्यग भावगतं तमः
     राजसास तु विवर्तन्ते सनेहभावस तु सात्त्विकः
 18 अहस तरिधा तु विज्ञेयं तरिधा रात्रिर विधीयते
     मासार्धम आस वर्षाणि ऋतवः संधयस तथा
 19 तरिधा दानानि दीयन्ते तरिधा यज्ञः परवर्तते
     तरिधा लॊकास तरिधा वेदास तरिधा विद्यास तरिधा गतिः
 20 भूतं भव्यं भविष्यच च धर्मॊ ऽरथः काम इत्य अपि
     पराणापानाव उदानश चाप्य एत एव तरयॊ गुणाः
 21 यत किं चिद इह वै लॊके सर्वम एष्व एव तन्त्रिषु
     तरयॊ गुणाः परवर्तन्ते अव्यक्ता नित्यम एव तु
     सत्त्वं रजस तमश चैव गुणसर्गः सनातनः
 22 तमॊ ऽवयक्तं शिवं नित्यम अजं यॊनिः सनातनः
     परकृतिर विकारः परलयः परधानं परभवाप्ययौ
 23 अनुद्रिक्तम अनूनं च हय अकम्पम अचलं धरुवम
     सद असच चैव तत सर्वम अव्यक्तं तरिगुणं समृतम
     जञेयानि नामधेयानि नरैर अध्यात्मचिन्तकैः
 24 अव्यक्तनामानि गुणांश च तत्त्वतॊ; यॊ वेद सर्वाणि गतीश च केवलाः
     विमुक्तदेहः परविभाग तत्त्ववित; स मुच्यते सर गुणैर निरामयः
   1 [br]
      naiva śakyā guṇā vaktuṃ pṛthaktveneha sarvaśaḥ
      avicchinnāni dṛśyante rajaḥ sattvaṃ tamas tathā
  2 anyonyam anuṣajjante anyonyaṃ cānujīvinaḥ
      anyonyāpāśrayāḥ sarve tathānyonyānuvartinaḥ
  3 yāvat sattvaṃ tamas tāvad vartate nātra saṃśayaḥ
      yāvat tamaś ca sattvaṃ ca rajas tāvad ihocyate
  4 saṃhatya kurvate yātrāṃ sahitāḥ saṃghacāriṇaḥ
      saṃghātavṛttayo hy ete vartante hetvahetubhiḥ
  5 udreka vyatirekāṇāṃ teṣām anyonyavartinām
      vartate tad yathā nyūnaṃ vyatiriktaṃ ca sarvaśaḥ
  6 vyatiriktaṃ tamo yatra tiryag bhāvagataṃ bhavet
      alpaṃ tatra rajo jñeyaṃ sattvaṃ cālpataraṃ tataḥ
  7 udriktaṃ ca rajo yatra madhyasroto gataṃ bhavet
      alpaṃ tatra tamo jñeyaṃ sattvaṃ cālpataraṃ tataḥ
  8 udriktaṃ ca yadā sattvam ūrdhvasroto gataṃ bhavet
      alpaṃ tatra rajo jñeyaṃ tamaś cālpataraṃ tataḥ
  9 sattvaṃ vaikārikaṃ yonir indriyāṇāṃ prakāśikā
      na hi sattvāt paro bhāvaḥ kaś cid anyo vidhīyate
  10 ūrdhvaṃ gacchanti sattvasthā madhye tiṣṭhanti rājasāḥ
     jaghanyaguṇasaṃyuktā yānty adhas tāmasā janāḥ
 11 tamaḥ śūdre rajaḥ kṣatre brāhmaṇe sattvam uttamam
     ity evaṃ triṣu varṇeṣu vivartante guṇās trayaḥ
 12 dūrād api hi dṛśyante sahitāḥ saṃghacāriṇaḥ
     tamaḥ sattvaṃ rajaś caiva pṛthaktvaṃ nānuśuśruma
 13 dṛṣṭvā cādityam udyantaṃ kucorāṇāṃ bhayaṃ bhavet
     adhvagāḥ paritapyeraṃs tṛṣṇārtā duḥkhabhāginaḥ
 14 ādityaḥ sattvam uddiṣṭaṃ kucorās tu yathā tamaḥ
     paritāpo 'dhvagānāṃ ca rājaso guṇa ucyate
 15 prākāśyaṃ sattvam āditye saṃtāpo rājaso guṇaḥ
     upaplavas tu vijñeyas tāmasas tasya parvasu
 16 evaṃ jyotiḥṣu sarveṣu vivartante guṇās trayaḥ
     paryāyeṇa ca vartante tatra tatra tathā tathā
 17 sthāvareṣu ca bhūteṣu tiryag bhāvagataṃ tamaḥ
     rājasās tu vivartante snehabhāvas tu sāttvikaḥ
 18 ahas tridhā tu vijñeyaṃ tridhā rātrir vidhīyate
     māsārdham āsa varṣāṇi ṛtavaḥ saṃdhayas tathā
 19 tridhā dānāni dīyante tridhā yajñaḥ pravartate
     tridhā lokās tridhā vedās tridhā vidyās tridhā gatiḥ
 20 bhūtaṃ bhavyaṃ bhaviṣyac ca dharmo 'rthaḥ kāma ity api
     prāṇāpānāv udānaś cāpy eta eva trayo guṇāḥ
 21 yat kiṃ cid iha vai loke sarvam eṣv eva tantriṣu
     trayo guṇāḥ pravartante avyaktā nityam eva tu
     sattvaṃ rajas tamaś caiva guṇasargaḥ sanātanaḥ
 22 tamo 'vyaktaṃ śivaṃ nityam ajaṃ yoniḥ sanātanaḥ
     prakṛtir vikāraḥ pralayaḥ pradhānaṃ prabhavāpyayau
 23 anudriktam anūnaṃ ca hy akampam acalaṃ dhruvam
     sad asac caiva tat sarvam avyaktaṃ triguṇaṃ smṛtam
     jñeyāni nāmadheyāni narair adhyātmacintakaiḥ
 24 avyaktanāmāni guṇāṃś ca tattvato; yo veda sarvāṇi gatīś ca kevalāḥ
     vimuktadehaḥ pravibhāga tattvavit; sa mucyate sara guṇair nirāmayaḥ

Book 14 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 14
Chapter 40

  1 [बर]
      अव्यक्तात पूर्वम उत्पन्नॊ महान आत्मा महामतिः
      आदिर गुणानां सर्वेषां परथमः सर्ग उच्यते
  2 महान आत्मा मतिर विष्णुर विश्वः शम्भुश च वीर्यवान
      बुद्धिः परज्ञॊपलब्धिश च तथा खयातिर धृतिः समृतिः
  3 पर्याय वाचकैः शब्दैर महान आत्मा विभाव्यते
      तं जानन बराह्मणॊ विद्वान न परमॊहं निगच्छति
  4 सर्वतः पाणिपादश च सर्वतॊ ऽकषिशिरॊमुखः
      सर्वतः शरुतिमाँल लॊके सर्वं वयाप्य स तिष्ठति
  5 महाप्रभार्चिः पुरुषः सर्वस्य हृदि निश्रितः
      अणिमा लघिमा पराप्तिर ईशानॊ जयॊतिर अव्ययः
  6 तत्र बुद्धिमतां लॊकाः संन्यासनिरताश च ये
      धयानिनॊ नित्ययॊगाश च सत्यसंधा जितेन्द्रियाः
  7 जञानवन्तश च ये के चिद अलुब्धा जितमन्यवः
      परसन्नमनसॊ धीरा निर्ममा निरहंकृताः
      विमुक्ताः सर्व एवैते महत्त्वम उपयान्ति वै
  8 आत्मनॊ महतॊ वेद यः पुण्यां गतिम उत्तमाम
      स धीरः सर्वलॊकेषु न मॊहम अधिगच्छति
      विष्णुर एवादि सर्गेषु सवयम्भूर भवति परभुः
  9 एवं हि यॊ वेद गुहा शयं परभुं; नरः पुराणं पुरुषं विश्वरूपम
      हिरण्मयं बुद्धिमतां परां गतिं; स बुद्धिमान बुद्धिम अतीत्य तिष्ठति
   1 [br]
      avyaktāt pūrvam utpanno mahān ātmā mahāmatiḥ
      ādir guṇānāṃ sarveṣāṃ prathamaḥ sarga ucyate
  2 mahān ātmā matir viṣṇur viśvaḥ śambhuś ca vīryavān
      buddhiḥ prajñopalabdhiś ca tathā khyātir dhṛtiḥ smṛtiḥ
  3 paryāya vācakaiḥ śabdair mahān ātmā vibhāvyate
      taṃ jānan brāhmaṇo vidvān na pramohaṃ nigacchati
  4 sarvataḥ pāṇipādaś ca sarvato 'kṣiśiromukhaḥ
      sarvataḥ śrutimāṁl loke sarvaṃ vyāpya sa tiṣṭhati
  5 mahāprabhārciḥ puruṣaḥ sarvasya hṛdi niśritaḥ
      aṇimā laghimā prāptir īśāno jyotir avyayaḥ
  6 tatra buddhimatāṃ lokāḥ saṃnyāsaniratāś ca ye
      dhyānino nityayogāś ca satyasaṃdhā jitendriyāḥ
  7 jñānavantaś ca ye ke cid alubdhā jitamanyavaḥ
      prasannamanaso dhīrā nirmamā nirahaṃkṛtāḥ
      vimuktāḥ sarva evaite mahattvam upayānti vai
  8 ātmano mahato veda yaḥ puṇyāṃ gatim uttamām
      sa dhīraḥ sarvalokeṣu na moham adhigacchati
      viṣṇur evādi sargeṣu svayambhūr bhavati prabhuḥ
  9 evaṃ hi yo veda guhā śayaṃ prabhuṃ; naraḥ purāṇaṃ puruṣaṃ viśvarūpam
      hiraṇmayaṃ buddhimatāṃ parāṃ gatiṃ; sa buddhimān buddhim atītya tiṣṭhati

Book 14 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 14
Chapter 41

  1 [बर]
      य उत्पन्नॊ महान पूर्वम अहंकारः स उच्यते
      अहम इत्य एव संभूतॊ दवितीयः सर्ग उच्यते
  2 अहंकारश च भूतादिर वैकारिक इति समृतः
      तेजसश चेतना धातुः परजा सर्गः परजापतिः
  3 देवानां परभवॊ देवॊ मनसश च तरिलॊककृत
      अहम इत्य एव तत सर्वम अभिमन्ता स उच्यते
  4 अध्यात्मज्ञाननित्यानां मुनीनां भावितात्मनाम
      सवाध्यायक्रतुसिद्धानाम एष लॊकः सनातनः
  5 अहंकारेणाहरतॊ गुणान इमान; भूतादिर एवं सृजते स भूतकृत
      वैकारिकः सर्वम इदं विचेष्टते; सवतेजसा रज्ड्जयते जगत तथा
   1 [br]
      ya utpanno mahān pūrvam ahaṃkāraḥ sa ucyate
      aham ity eva saṃbhūto dvitīyaḥ sarga ucyate
  2 ahaṃkāraś ca bhūtādir vaikārika iti smṛtaḥ
      tejasaś cetanā dhātuḥ prajā sargaḥ prajāpatiḥ
  3 devānāṃ prabhavo devo manasaś ca trilokakṛt
      aham ity eva tat sarvam abhimantā sa ucyate
  4 adhyātmajñānanityānāṃ munīnāṃ bhāvitātmanām
      svādhyāyakratusiddhānām eṣa lokaḥ sanātanaḥ
  5 ahaṃkāreṇāharato guṇān imān; bhūtādir evaṃ sṛjate sa bhūtakṛt
      vaikārikaḥ sarvam idaṃ viceṣṭate; svatejasā rajḍjayate jagat tathā

Book 14 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 14
Chapter 42

  1 [बर]
      अहंकारात परसूतानि महाभूतानि पञ्च वै
      पृथिवी वायुर आकाशम आपॊ जयॊतिश च पञ्चमम
  2 तेषु भूतानि मुह्यन्ते महाभूतेषु पञ्चसु
      शब्दस्पर्शन रूपेषु रसगन्धक्रियासु च
  3 महाभूतविनाशान्ते परलये परत्युपस्थिते
      सर्वप्राणभृतां धीरा महद उत्पद्यते भयम
  4 यद्य अस्माज जायते भूतं तत्र तत परविलीयते
      लीयन्ते परतिलॊमानि जायन्ते चॊत्तरॊत्तरम
  5 ततः परलीने सर्वस्मिन भूते सथावरजङ्गमे
      समृतिमन्तस तदा धीरा न लीयन्ते कदा चन
  6 शब्दः सपर्शस तथारूपं रसॊ गन्धश च पञ्चमः
      करिया कारणयुक्ताः सयुर अनित्या मॊहसंज्ञिताः
  7 लॊभप्रजन संयुक्ता निर्विशेषा हय अकिंचनाः
      मांसशॊणितसंघाता अन्यॊन्यस्यॊपजीविनः
  8 बहिर आत्मान इत्य एते दीनाः कृपण वृत्तयः
      पराणापानाव उदानश च समानॊ वयान एव च
  9 अन्तरात्मेति चाप्य एते नियताः पञ्च वायवः
      वान मनॊ बुद्धिर इत्य एभिर सार्धम अष्टात्मकं जगत
  10 तवग घराणश्रॊत्रचक्षूंषि रसनं वाक च संयता
     विशुद्धं च मनॊ यस्य बुद्धिश चाव्यभिचारिणी
 11 अष्टौ यस्याग्नयॊ हय एते न दहन्ते मनः सदा
     स तद बरह्म शुभं याति यस्माद भूयॊ न विद्यते
 12 एकादश च यान्य आहुर इन्द्रियाणि विशेषतः
     अहंकारप्रसूतानि तानि वक्ष्याम्य अहं दविजाः
 13 शरॊत्रं तवक चक्षुषी जिह्वा नासिका चैव पञ्चमी
     पादौ पायुर उपस्थं च हस्तौ वाग दशमी भवेत
 14 इन्द्रियग्राम इत्य एष मन एकादशं भवेत
     एतं गरामं जयेत पूर्वं ततॊ बरह्म परकाशते
 15 बुद्धीन्द्रियाणि पञ्चाहुः पञ्च कर्मेन्द्रियाणि च
     शरॊत्रादीन्य अपि पञ्चाहुर बुद्धियुक्तानि तत्त्वतः
 16 अविशेषाणि चान्यानि कर्म युक्तानि तानि तु
     उभयत्र मनॊ जञेयं बुद्धिर दवादशमी भवेत
 17 इत्य उक्तानीन्द्रियाणीमान्य एकादश मया करमात
     मन्यन्ते कृतम इत्य एव विदित्वैतानि पण्डिताः
 18 तरीणि सथानानि भूतानां चतुर्थं नॊपपद्यते
     सथलम आपस तथाकाशं जन्म चापि चतुर्विधम
 19 अण्डजॊद्भिज्ज संस्वेद जरायुजम अथापि च
     चतुर्धा जन्म इत्य एतद भूतग्रामस्य लक्ष्यते
 20 अचराण्य अपि भूतानि खेचराणि तथैव च
     अण्डजानि विजानीयात सर्वांश चैव सरीसृपान
 21 संस्वेदाः कृमयः परॊक्ता जन्तवश च तथाविधाः
     जन्म दवितीयम इत्य एतज जघन्यतरम उच्यते
 22 भित्त्वा तु पृथिवीं यानि जायन्ते कालपर्ययात
     उद्भिज्जानीति तान्य आहुर भूतानि दविजसत्तमाः
 23 दविपाद बहुपादानि तिर्यग्गतिमतीनि च
     जरायुजानि भूतानि वित्ततान्य अपि सत्तमाः
 24 दविविधापीह विज्ञेया बरह्मयॊनिः सनातना
     तपः कर्म च यत पुण्यम इत्य एष विदुषां नयः
 25 दविविधं कर्म विज्ञेयम इज्या दानं च यन मखे
     जातस्याध्ययनं पुण्यम इति वृद्धानुशासनम
 26 एतद यॊ वेद विधिवत स मुखः सयाद दविजर्षभाः
     विमुक्तः सर्वपापेभ्य इति चैव निबॊधत
 27 आकाशं परथमं भूतं शरॊत्रम अध्यात्मम उच्यते
     अधिभूतं तथा शब्दॊ दिशस तत्राधिदैवतम
 28 दवितीयं मारुतॊ भूतं तवग अध्यात्मं च विश्रुतम
     सप्रष्टव्यम अधिभूतं च विद्युत तत्राधिदैवतम
 29 तृतीयं जयॊतिर इत्य आहुर चक्षुर अध्यात्मम उच्यते
     अधिभूतं ततॊ रूपं सूर्यस तत्राधिदैवतम
 30 चतुर्थम आपॊ विज्ञेयं जिह्वा चाध्यात्मम इष्यते
     अधिभूतं रसश चात्र सॊमस तत्राधिदैवतम
 31 पृथिवी पञ्चमं भूतं घराणश चाध्यात्मम इष्यते
     अधिभूतं तथा गन्धॊ वायुस तत्राधिदैवतम
 32 एष पञ्चसु भूतेषु चतुष्टय विधिः समृतः
     अतः परं परवक्ष्यामि सर्वं तरिविधम इन्द्रियम
 33 पादाव अध्यात्मम इत्य आहुर बराह्मणास तत्त्वदर्शिनः
     अधिभूतं तु गन्तव्यं विष्णुस तत्राधिदैवतम
 34 अवाग गतिर अपानश च पायुर अध्यात्मम इष्यते
     अधिभूतं विसर्वश च मित्रस तत्राधिदैवतम
 35 परजनः सर्वभूतानाम उपस्थॊ ऽधयात्मम उच्यते
     अधिभूतं तथा शुक्रं दैवतं च परजापतिः
 36 हस्ताव अध्यात्मम इत्य आहुर अध्यात्मविदुषॊ जनाः
     अधिभूतं तु कर्माणि शक्रस तत्राधिदैवतम
 37 वैश्वदेवी मनः पूर्वा वाग अध्यात्मम इहॊच्यते
     वक्तव्यम अधिभूतं च वह्निस तत्राधिदैवतम
 38 अध्यात्मं मन इत्य आहुः पञ्च भूतानुचारकम
     अधिभूतं च मन्यव्यं चन्द्रमाश चाधिदैवतम
 39 अध्यात्मं बुद्धिर इत्य आहुः षडिन्द्रिय विचारिणी
     अधिभूतं तु विज्ञेयं बरह्मा तत्राधिदैवतम
 40 यथावद अध्यात्मविधिर एष वः कीर्तितॊ मया
     जञानम अस्य हि धर्मज्ञाः पराप्तं बुद्धिमताम इह
 41 इन्द्रियाणीन्द्रियार्थाश च महाभूतानि पञ्च च
     सर्वाण्य एतानि संधाय मनसा संप्रधारयेत
 42 कषीणे मनसि सर्वस्मिन न जन्म सुखम इष्यते
     जञानसंपन्न सत्त्वानां तत सुखं विदुषां मतम
 43 अतः परं परवक्ष्यामि सूक्ष्मभावकरीं शिवाम
     निवृत्तिं सर्वभूतेषु मृदुना दारुणेन वा
 44 गुणागुणम अनासङ्गम एकचर्यम अनन्तरम
     एतद बराह्मणतॊ वृत्तम आहुर एकपदं सुखम
 45 विद्वान कूर्म इवाङ्गानि कामान संहृत्य सर्वशः
     विरजाः सर्वतॊ मुक्तॊ यॊ नरः स सुखी सदा
 46 कामान आत्मनि संयम्य कषीणतृष्णः समाहितः
     सर्वभूतसुहृन मैत्रॊ बरह्मभूयं स गच्छति
 47 इन्द्रियाणां निरॊधेन सर्वेषां विषयैषिणाम
     मुनेर जनपद तयागाद अध्यात्माग्निः समिध्यते
 48 यथाग्निर इन्धनैर इद्धॊ महाज्यॊतिः परकाशते
     तथेन्द्रिय निरॊधेन महान आत्मा परकाशते
 49 यदा पश्यति भूतानि परसन्नात्मात्मनॊ हृदि
     सवयं यॊनिस तदा सूक्ष्मात सूक्ष्मम आप्नॊत्य अनुत्तमम
 50 अग्नी रूपं पयः सरॊतॊ वायुः सपर्शनम एव च
     मही पङ्कधरं घॊरम आकाशं शरवणं तथा
 51 रागशॊकसमाविष्टं पञ्च सरॊतः समावृतम
     पञ्च भूतसमायुक्तं नवद्वारं दविदैवतम
 52 रजस्वलम अथादृश्यं तरिगुणं च तरिधातुकम
     संसर्गाभिरतं मूढं शरीरम इति धारणा
 53 दुश्चरं जीवलॊके ऽसमिन सत्त्वं परति समाश्रितम
     एतद एव हि लॊके ऽसमिन कालचक्रं परवर्तते
 54 एतन महार्णवं घॊरम अगाधं मॊहसंज्ञितम
     विसृजेत संक्षिपेच चैव भॊधयेत सामरं जगत
 55 कामक्रॊधौ भयं मॊहम अभिद्रॊहम अथानृतम
     इन्द्रियाणां निरॊधेन स तांस तयजति दुस्त्यजान
 56 यस्यैते निर्जिता लॊके तरिगुणाः पञ्च धातवः
     वयॊम्नि तस्य परं सथानम अनन्तम अथ लक्ष्यते
 57 कामकूलाम अपारान्तां मनः सरॊतॊ भयावहाम
     नदीं दुर्ग हरदां तीर्णः कामक्रॊधाव उभौ जयेत
 58 स सर्वदॊषनिर्मुक्तस ततः पश्यति यत परम
     मनॊ मनसि संधाय पश्यत्य आत्मानम आत्मनि
 59 सर्ववित सर्वभूतेषु वीक्षत्य आत्मानम आत्मनि
     एकधा बहुधा चैव विकुर्वाणस ततस ततः
 60 धरुवं पश्यति रूपाणि दीपाद दीपशतं यथा
     स वै विष्णुश च मित्रश च वरुणॊ ऽगनिः परजापतिः
 61 स हि धाता विधाता च स परभुः सर्वतॊ मुखः
     हृदयं सर्वभूतानां महान आत्मा परकाशते
 62 तं विप्र संघाश च सुरासुराश च; यक्षाः पिशाचाः पितरॊ वयांसि
     रक्षॊगणा भूतगणाश च सर्वे; महर्षयश चैव सदा सतुवन्ति
   1 [br]
      ahaṃkārāt prasūtāni mahābhūtāni pañca vai
      pṛthivī vāyur ākāśam āpo jyotiś ca pañcamam
  2 teṣu bhūtāni muhyante mahābhūteṣu pañcasu
      śabdasparśana rūpeṣu rasagandhakriyāsu ca
  3 mahābhūtavināśānte pralaye pratyupasthite
      sarvaprāṇabhṛtāṃ dhīrā mahad utpadyate bhayam
  4 yady asmāj jāyate bhūtaṃ tatra tat pravilīyate
      līyante pratilomāni jāyante cottarottaram
  5 tataḥ pralīne sarvasmin bhūte sthāvarajaṅgame
      smṛtimantas tadā dhīrā na līyante kadā cana
  6 śabdaḥ sparśas tathārūpaṃ raso gandhaś ca pañcamaḥ
      kriyā kāraṇayuktāḥ syur anityā mohasaṃjñitāḥ
  7 lobhaprajana saṃyuktā nirviśeṣā hy akiṃcanāḥ
      māṃsaśoṇitasaṃghātā anyonyasyopajīvinaḥ
  8 bahir ātmāna ity ete dīnāḥ kṛpaṇa vṛttayaḥ
      prāṇāpānāv udānaś ca samāno vyāna eva ca
  9 antarātmeti cāpy ete niyatāḥ pañca vāyavaḥ
      vān mano buddhir ity ebhir sārdham aṣṭātmakaṃ jagat
  10 tvag ghrāṇaśrotracakṣūṃṣi rasanaṃ vāk ca saṃyatā
     viśuddhaṃ ca mano yasya buddhiś cāvyabhicāriṇī
 11 aṣṭau yasyāgnayo hy ete na dahante manaḥ sadā
     sa tad brahma śubhaṃ yāti yasmād bhūyo na vidyate
 12 ekādaśa ca yāny āhur indriyāṇi viśeṣataḥ
     ahaṃkāraprasūtāni tāni vakṣyāmy ahaṃ dvijāḥ
 13 śrotraṃ tvak cakṣuṣī jihvā nāsikā caiva pañcamī
     pādau pāyur upasthaṃ ca hastau vāg daśamī bhavet
 14 indriyagrāma ity eṣa mana ekādaśaṃ bhavet
     etaṃ grāmaṃ jayet pūrvaṃ tato brahma prakāśate
 15 buddhīndriyāṇi pañcāhuḥ pañca karmendriyāṇi ca
     śrotrādīny api pañcāhur buddhiyuktāni tattvataḥ
 16 aviśeṣāṇi cānyāni karma yuktāni tāni tu
     ubhayatra mano jñeyaṃ buddhir dvādaśamī bhavet
 17 ity uktānīndriyāṇīmāny ekādaśa mayā kramāt
     manyante kṛtam ity eva viditvaitāni paṇḍitāḥ
 18 trīṇi sthānāni bhūtānāṃ caturthaṃ nopapadyate
     sthalam āpas tathākāśaṃ janma cāpi caturvidham
 19 aṇḍajodbhijja saṃsveda jarāyujam athāpi ca
     caturdhā janma ity etad bhūtagrāmasya lakṣyate
 20 acarāṇy api bhūtāni khecarāṇi tathaiva ca
     aṇḍajāni vijānīyāt sarvāṃś caiva sarīsṛpān
 21 saṃsvedāḥ kṛmayaḥ proktā jantavaś ca tathāvidhāḥ
     janma dvitīyam ity etaj jaghanyataram ucyate
 22 bhittvā tu pṛthivīṃ yāni jāyante kālaparyayāt
     udbhijjānīti tāny āhur bhūtāni dvijasattamāḥ
 23 dvipāda bahupādāni tiryaggatimatīni ca
     jarāyujāni bhūtāni vittatāny api sattamāḥ
 24 dvividhāpīha vijñeyā brahmayoniḥ sanātanā
     tapaḥ karma ca yat puṇyam ity eṣa viduṣāṃ nayaḥ
 25 dvividhaṃ karma vijñeyam ijyā dānaṃ ca yan makhe
     jātasyādhyayanaṃ puṇyam iti vṛddhānuśāsanam
 26 etad yo veda vidhivat sa mukhaḥ syād dvijarṣabhāḥ
     vimuktaḥ sarvapāpebhya iti caiva nibodhata
 27 ākāśaṃ prathamaṃ bhūtaṃ śrotram adhyātmam ucyate
     adhibhūtaṃ tathā śabdo diśas tatrādhidaivatam
 28 dvitīyaṃ māruto bhūtaṃ tvag adhyātmaṃ ca viśrutam
     spraṣṭavyam adhibhūtaṃ ca vidyut tatrādhidaivatam
 29 tṛtīyaṃ jyotir ity āhur cakṣur adhyātmam ucyate
     adhibhūtaṃ tato rūpaṃ sūryas tatrādhidaivatam
 30 caturtham āpo vijñeyaṃ jihvā cādhyātmam iṣyate
     adhibhūtaṃ rasaś cātra somas tatrādhidaivatam
 31 pṛthivī pañcamaṃ bhūtaṃ ghrāṇaś cādhyātmam iṣyate
     adhibhūtaṃ tathā gandho vāyus tatrādhidaivatam
 32 eṣa pañcasu bhūteṣu catuṣṭaya vidhiḥ smṛtaḥ
     ataḥ paraṃ pravakṣyāmi sarvaṃ trividham indriyam
 33 pādāv adhyātmam ity āhur brāhmaṇās tattvadarśinaḥ
     adhibhūtaṃ tu gantavyaṃ viṣṇus tatrādhidaivatam
 34 avāg gatir apānaś ca pāyur adhyātmam iṣyate
     adhibhūtaṃ visarvaś ca mitras tatrādhidaivatam
 35 prajanaḥ sarvabhūtānām upastho 'dhyātmam ucyate
     adhibhūtaṃ tathā śukraṃ daivataṃ ca prajāpatiḥ
 36 hastāv adhyātmam ity āhur adhyātmaviduṣo janāḥ
     adhibhūtaṃ tu karmāṇi śakras tatrādhidaivatam
 37 vaiśvadevī manaḥ pūrvā vāg adhyātmam ihocyate
     vaktavyam adhibhūtaṃ ca vahnis tatrādhidaivatam
 38 adhyātmaṃ mana ity āhuḥ pañca bhūtānucārakam
     adhibhūtaṃ ca manyavyaṃ candramāś cādhidaivatam
 39 adhyātmaṃ buddhir ity āhuḥ ṣaḍindriya vicāriṇī
     adhibhūtaṃ tu vijñeyaṃ brahmā tatrādhidaivatam
 40 yathāvad adhyātmavidhir eṣa vaḥ kīrtito mayā
     jñānam asya hi dharmajñāḥ prāptaṃ buddhimatām iha
 41 indriyāṇīndriyārthāś ca mahābhūtāni pañca ca
     sarvāṇy etāni saṃdhāya manasā saṃpradhārayet
 42 kṣīṇe manasi sarvasmin na janma sukham iṣyate
     jñānasaṃpanna sattvānāṃ tat sukhaṃ viduṣāṃ matam
 43 ataḥ paraṃ pravakṣyāmi sūkṣmabhāvakarīṃ śivām
     nivṛttiṃ sarvabhūteṣu mṛdunā dāruṇena vā
 44 guṇāguṇam anāsaṅgam ekacaryam anantaram
     etad brāhmaṇato vṛttam āhur ekapadaṃ sukham
 45 vidvān kūrma ivāṅgāni kāmān saṃhṛtya sarvaśaḥ
     virajāḥ sarvato mukto yo naraḥ sa sukhī sadā
 46 kāmān ātmani saṃyamya kṣīṇatṛṣṇaḥ samāhitaḥ
     sarvabhūtasuhṛn maitro brahmabhūyaṃ sa gacchati
 47 indriyāṇāṃ nirodhena sarveṣāṃ viṣayaiṣiṇām
     muner janapada tyāgād adhyātmāgniḥ samidhyate
 48 yathāgnir indhanair iddho mahājyotiḥ prakāśate
     tathendriya nirodhena mahān ātmā prakāśate
 49 yadā paśyati bhūtāni prasannātmātmano hṛdi
     svayaṃ yonis tadā sūkṣmāt sūkṣmam āpnoty anuttamam
 50 agnī rūpaṃ payaḥ sroto vāyuḥ sparśanam eva ca
     mahī paṅkadharaṃ ghoram ākāśaṃ śravaṇaṃ tathā
 51 rāgaśokasamāviṣṭaṃ pañca srotaḥ samāvṛtam
     pañca bhūtasamāyuktaṃ navadvāraṃ dvidaivatam
 52 rajasvalam athādṛśyaṃ triguṇaṃ ca tridhātukam
     saṃsargābhirataṃ mūḍhaṃ śarīram iti dhāraṇā
 53 duścaraṃ jīvaloke 'smin sattvaṃ prati samāśritam
     etad eva hi loke 'smin kālacakraṃ pravartate
 54 etan mahārṇavaṃ ghoram agādhaṃ mohasaṃjñitam
     visṛjet saṃkṣipec caiva bhodhayet sāmaraṃ jagat
 55 kāmakrodhau bhayaṃ moham abhidroham athānṛtam
     indriyāṇāṃ nirodhena sa tāṃs tyajati dustyajān
 56 yasyaite nirjitā loke triguṇāḥ pañca dhātavaḥ
     vyomni tasya paraṃ sthānam anantam atha lakṣyate
 57 kāmakūlām apārāntāṃ manaḥ sroto bhayāvahām
     nadīṃ durga hradāṃ tīrṇaḥ kāmakrodhāv ubhau jayet
 58 sa sarvadoṣanirmuktas tataḥ paśyati yat param
     mano manasi saṃdhāya paśyaty ātmānam ātmani
 59 sarvavit sarvabhūteṣu vīkṣaty ātmānam ātmani
     ekadhā bahudhā caiva vikurvāṇas tatas tataḥ
 60 dhruvaṃ paśyati rūpāṇi dīpād dīpaśataṃ yathā
     sa vai viṣṇuś ca mitraś ca varuṇo 'gniḥ prajāpatiḥ
 61 sa hi dhātā vidhātā ca sa prabhuḥ sarvato mukhaḥ
     hṛdayaṃ sarvabhūtānāṃ mahān ātmā prakāśate
 62 taṃ vipra saṃghāś ca surāsurāś ca; yakṣāḥ piśācāḥ pitaro vayāṃsi
     rakṣogaṇā bhūtagaṇāś ca sarve; maharṣayaś caiva sadā stuvanti

Book 14 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 14
Chapter 43

  1 [बर]
      मनुष्याणां तु राजन्यः कषत्रियॊ मध्यमॊ गुणः
      कुञ्जरॊ वाहनानां च सिंहश चारण्यवासिनाम
  2 अविः पशूनां सर्वेषाम आखुश च बिलवासिनाम
      गवां गॊवृषभश चैव सत्रीणां पुरुष एव च
  3 नयग्रॊधॊ जम्बुवेक्षश च पिप्पलः शाल्मलिस तथा
      शिंशपा मेषशृङ्गश च तथा कीचक वेणवः
      एते दरुमाणां राजानॊ लॊके ऽसमिन नात्र संशयः
  4 हिमवान पारियात्रश च सद्यॊ विन्ध्यस तरिकूटवान
      शवेतॊ नीलश च भासश च काष्ठवांश चैव पर्वतः
  5 शुभस्कन्धॊ महेन्द्रश च माल्यवान पर्वतस तथा
      एते पर्वतराजानॊ गणानां मरुतस तथा
  6 सूर्यॊ गरहाणाम अधिपॊ नक्षत्राणां च चन्द्रमाः
      यमः पितॄणाम अधिपः सरिताम अथ सागरः
  7 अम्भसां वरुणॊ राजा सत्त्वानां मित्र उच्यते
      अर्कॊ ऽधिपतिर उष्णानां जयॊतिषाम इन्दुर उच्यते
  8 अग्निर भूतपतिर नित्यं बराह्मणानां बृहस्पतिः
      ओषधीनां पतिः सॊमॊ विष्णुर बलवतां वरः
  9 तवष्टाधिराजॊ रूपाणां पशूनाम ईश्वरः शिवः
      दक्षिणानां तथा यज्ञॊ वेदानाम ऋषयस तथा
  10 दिशाम उदीची विप्राणां सॊमॊ राजा परतापवान
     कुबेरः सर्वयक्षाणां देवतानां पुरंदरः
     एष भूतादिकः सर्गः परजानां च परजापतिः
 11 सर्वेषाम एव भूतानाम अहं बरह्ममयॊ महान
     भूतं परतरं मत्तॊ विष्णॊर वापि न विद्यते
 12 राजाधिराजः सर्वासां विष्णुर बरह्ममयॊ महान
     ईश्वरं तं विजानीमः स विभुः स परजापतिः
 13 नरकिंनर यक्षाणां गन्धर्वॊरगरक्षसाम
     देवदानव नागानां सर्वेषाम ईश्वरॊ हि सः
 14 भग देवानुयातानां सर्वासां वामलॊचना
     माहेश्वरी महादेवी परॊच्यते पार्वतीति या
 15 उमां देवीं विजानीत नारीणाम उत्तमां शुभाम
     रतीनां वसुमत्यस तु सत्रीणाम अप्सरसस तथा
 16 धर्मकामाश च राजानॊ बराह्मणा धर्मलक्षणाः
     तस्माद राजा दविजातीनां परयतेतेह रक्षणे
 17 रज्ञां हि विषये येषाम अवसीदन्ति साधवः
     हीनास ते सवगुणैः सर्वैः परेत्यावान मार्गगामिनः
 18 राज्ञां तु विषये येषां साधवः परिरक्षिताः
     ते ऽसमिँल लॊके परमॊदन्ते परेत्य चानन्त्यम एव च
     पराप्नुवन्ति महात्मान इति वित्तद्विजर्षभाः
 19 अत ऊर्ध्वं परवक्ष्यामि नियतं धर्मलक्षणम
     अहिंसा लक्षणॊ धर्मॊ हिंसा चाधर्मलक्षणा
 20 परकाशलक्षणा देवा मनुष्याः कर्म लक्षणाः
     शब्दलक्षणम आकाशं वायुस तु सपर्शलक्षणः
 21 जयॊतिषां लक्षणं रूपम आपश च रसलक्षणाः
     धरणी सर्वभूतानां पृथिवी गन्धलक्षणा
 22 सवरव्यञ्जन संस्कारा भारती सत्यलक्षणा
     मनसॊ लक्षणं चिन्ता तथॊक्ता बुद्धिर अन्वयात
 23 मनसा चिन्तयानॊ ऽरथान बुद्ध्या चैव वयवस्यति
     बुद्धिर हि वयवसायेन लक्ष्यते नात्र संशयः
 24 लक्षणं महतॊ धयानम अव्यक्तं साधु लक्षणम
     परवृत्ति लक्षणॊ यॊगॊ जञानं संन्यासलक्षणम
 25 तस्माज जञानं पुरस्कृत्य संन्यसेद इह बुद्धिमान
     संन्यासी जञानसंयुक्तः पराप्नॊति परमां गतिम
     अतीतॊ ऽदवंद्वम अभ्येति तमॊ मृत्युजरातिगम
 26 धर्मलक्षणसंयुक्तम उक्तं वॊ विधिवन मया
     गुणानां गरहणं सम्यग वक्ष्याम्य अहम अतः परम
 27 पार्थिवॊ यस तु गन्धॊ वै घराणेनेह स गृह्यते
     घराणस्थश च तथा वायुर गन्धज्ञाने विधीयते
 28 अपां धातुरसॊ नित्यं जिह्वया स तु गृह्यते
     जिह्वास्थश च तथा सॊमॊ रसज्ञाने विधीयते
 29 जयॊतिषश च गुणॊ रूपं चक्षुषा तच च गृह्यते
     चक्षुःस्थश च तथादित्यॊ रूपज्ञाने विधीयते
 30 वायव्यस तु तथा सपर्शस तवचा परज्ञायते च सः
     तवक्स्थश चैव तथा वायुः सपर्शज्ञाने विधीयते
 31 आकाशस्य गुणॊ घॊषः शरॊत्रेण स तु गृह्यते
     शरॊत्रस्थाश च दिशः सर्वाः शब्दज्ञाने परकीर्तिताः
 32 मनसस तु गुणश चिन्ता परज्ञया स तु गृह्यते
     हृदिस्थ चेतना धातुर मनॊ जञाने विधीयते
 33 बुद्धिर अध्यवसायेन धयानेन च महांस तथा
     निश्चित्य गरहणं नित्यम अव्यक्तं नात्र संशयः
 34 अलिङ्ग गरहणॊ नित्यः कषेत्रज्ञॊ निर्गुणात्मकः
     तस्माद अलिङ्गः कषेत्रज्ञः केवलं जञानलक्षणः
 35 अव्यक्तं कषेत्रम उद्दिष्टं गुणानां परभवाप्ययम
     सदा पश्याम्य अहं लीनं विजानामि शृणॊमि च
 36 पुरुषस तद विजानीते तस्मात कषेत्रज्ञ उच्यते
     गुणवृत्तं तथा कृत्स्नं कषेत्रज्ञः परिपश्यति
 37 आदिमध्यावसानान्तं सृज्यमानम अचेतनम
     न गुणा विदुर आत्मानं सृज्यमानं पुनः पुनः
 38 न सत्यं वेद वै कश चित कषेत्रज्ञस तव एव विन्दति
     गुणानां गुणभूतानां यत परं परतॊ महत
 39 तस्माद गुणांश च तत्त्वं च परित्यज्येह तत्त्ववित
     कषीणदॊषॊ गुणान हित्वा कषेत्रज्ञं परविशत्य अथ
 40 निर्द्वंद्वॊ निर्नमः कारॊ निः सवधा कार एव च
     अचलश चानिकेतश च कषेत्रज्ञः स परॊ विभुः
   1 [br]
      manuṣyāṇāṃ tu rājanyaḥ kṣatriyo madhyamo guṇaḥ
      kuñjaro vāhanānāṃ ca siṃhaś cāraṇyavāsinām
  2 aviḥ paśūnāṃ sarveṣām ākhuś ca bilavāsinām
      gavāṃ govṛṣabhaś caiva strīṇāṃ puruṣa eva ca
  3 nyagrodho jambuvekṣaś ca pippalaḥ śālmalis tathā
      śiṃśapā meṣaśṛṅgaś ca tathā kīcaka veṇavaḥ
      ete drumāṇāṃ rājāno loke 'smin nātra saṃśayaḥ
  4 himavān pāriyātraś ca sadyo vindhyas trikūṭavān
      śveto nīlaś ca bhāsaś ca kāṣṭhavāṃś caiva parvataḥ
  5 śubhaskandho mahendraś ca mālyavān parvatas tathā
      ete parvatarājāno gaṇānāṃ marutas tathā
  6 sūryo grahāṇām adhipo nakṣatrāṇāṃ ca candramāḥ
      yamaḥ pitṝṇām adhipaḥ saritām atha sāgaraḥ
  7 ambhasāṃ varuṇo rājā sattvānāṃ mitra ucyate
      arko 'dhipatir uṣṇānāṃ jyotiṣām indur ucyate
  8 agnir bhūtapatir nityaṃ brāhmaṇānāṃ bṛhaspatiḥ
      oṣadhīnāṃ patiḥ somo viṣṇur balavatāṃ varaḥ
  9 tvaṣṭādhirājo rūpāṇāṃ paśūnām īśvaraḥ śivaḥ
      dakṣiṇānāṃ tathā yajño vedānām ṛṣayas tathā
  10 diśām udīcī viprāṇāṃ somo rājā pratāpavān
     kuberaḥ sarvayakṣāṇāṃ devatānāṃ puraṃdaraḥ
     eṣa bhūtādikaḥ sargaḥ prajānāṃ ca prajāpatiḥ
 11 sarveṣām eva bhūtānām ahaṃ brahmamayo mahān
     bhūtaṃ parataraṃ matto viṣṇor vāpi na vidyate
 12 rājādhirājaḥ sarvāsāṃ viṣṇur brahmamayo mahān
     īśvaraṃ taṃ vijānīmaḥ sa vibhuḥ sa prajāpatiḥ
 13 narakiṃnara yakṣāṇāṃ gandharvoragarakṣasām
     devadānava nāgānāṃ sarveṣām īśvaro hi saḥ
 14 bhaga devānuyātānāṃ sarvāsāṃ vāmalocanā
     māheśvarī mahādevī procyate pārvatīti yā
 15 umāṃ devīṃ vijānīta nārīṇām uttamāṃ śubhām
     ratīnāṃ vasumatyas tu strīṇām apsarasas tathā
 16 dharmakāmāś ca rājāno brāhmaṇā dharmalakṣaṇāḥ
     tasmād rājā dvijātīnāṃ prayateteha rakṣaṇe
 17 rajñāṃ hi viṣaye yeṣām avasīdanti sādhavaḥ
     hīnās te svaguṇaiḥ sarvaiḥ pretyāvān mārgagāminaḥ
 18 rājñāṃ tu viṣaye yeṣāṃ sādhavaḥ parirakṣitāḥ
     te 'smiṁl loke pramodante pretya cānantyam eva ca
     prāpnuvanti mahātmāna iti vittadvijarṣabhāḥ
 19 ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi niyataṃ dharmalakṣaṇam
     ahiṃsā lakṣaṇo dharmo hiṃsā cādharmalakṣaṇā
 20 prakāśalakṣaṇā devā manuṣyāḥ karma lakṣaṇāḥ
     śabdalakṣaṇam ākāśaṃ vāyus tu sparśalakṣaṇaḥ
 21 jyotiṣāṃ lakṣaṇaṃ rūpam āpaś ca rasalakṣaṇāḥ
     dharaṇī sarvabhūtānāṃ pṛthivī gandhalakṣaṇā
 22 svaravyañjana saṃskārā bhāratī satyalakṣaṇā
     manaso lakṣaṇaṃ cintā tathoktā buddhir anvayāt
 23 manasā cintayāno 'rthān buddhyā caiva vyavasyati
     buddhir hi vyavasāyena lakṣyate nātra saṃśayaḥ
 24 lakṣaṇaṃ mahato dhyānam avyaktaṃ sādhu lakṣaṇam
     pravṛtti lakṣaṇo yogo jñānaṃ saṃnyāsalakṣaṇam
 25 tasmāj jñānaṃ puraskṛtya saṃnyased iha buddhimān
     saṃnyāsī jñānasaṃyuktaḥ prāpnoti paramāṃ gatim
     atīto 'dvaṃdvam abhyeti tamo mṛtyujarātigam
 26 dharmalakṣaṇasaṃyuktam uktaṃ vo vidhivan mayā
     guṇānāṃ grahaṇaṃ samyag vakṣyāmy aham ataḥ param
 27 pārthivo yas tu gandho vai ghrāṇeneha sa gṛhyate
     ghrāṇasthaś ca tathā vāyur gandhajñāne vidhīyate
 28 apāṃ dhāturaso nityaṃ jihvayā sa tu gṛhyate
     jihvāsthaś ca tathā somo rasajñāne vidhīyate
 29 jyotiṣaś ca guṇo rūpaṃ cakṣuṣā tac ca gṛhyate
     cakṣuḥsthaś ca tathādityo rūpajñāne vidhīyate
 30 vāyavyas tu tathā sparśas tvacā prajñāyate ca saḥ
     tvaksthaś caiva tathā vāyuḥ sparśajñāne vidhīyate
 31 ākāśasya guṇo ghoṣaḥ śrotreṇa sa tu gṛhyate
     śrotrasthāś ca diśaḥ sarvāḥ śabdajñāne prakīrtitāḥ
 32 manasas tu guṇaś cintā prajñayā sa tu gṛhyate
     hṛdistha cetanā dhātur mano jñāne vidhīyate
 33 buddhir adhyavasāyena dhyānena ca mahāṃs tathā
     niścitya grahaṇaṃ nityam avyaktaṃ nātra saṃśayaḥ
 34 aliṅga grahaṇo nityaḥ kṣetrajño nirguṇātmakaḥ
     tasmād aliṅgaḥ kṣetrajñaḥ kevalaṃ jñānalakṣaṇaḥ
 35 avyaktaṃ kṣetram uddiṣṭaṃ guṇānāṃ prabhavāpyayam
     sadā paśyāmy ahaṃ līnaṃ vijānāmi śṛṇomi ca
 36 puruṣas tad vijānīte tasmāt kṣetrajña ucyate
     guṇavṛttaṃ tathā kṛtsnaṃ kṣetrajñaḥ paripaśyati
 37 ādimadhyāvasānāntaṃ sṛjyamānam acetanam
     na guṇā vidur ātmānaṃ sṛjyamānaṃ punaḥ punaḥ
 38 na satyaṃ veda vai kaś cit kṣetrajñas tv eva vindati
     guṇānāṃ guṇabhūtānāṃ yat paraṃ parato mahat
 39 tasmād guṇāṃś ca tattvaṃ ca parityajyeha tattvavit
     kṣīṇadoṣo guṇān hitvā kṣetrajñaṃ praviśaty atha
 40 nirdvaṃdvo nirnamaḥ kāro niḥ svadhā kāra eva ca
     acalaś cāniketaś ca kṣetrajñaḥ sa paro vibhuḥ

Book 14 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 14
Chapter 44

  1 [बर]
      यद आदिमध्यपर्यन्तं गरहणॊपायम एव च
      नाम लक्षणसंयुक्तं सर्वं वक्ष्यामि तत्त्वतः
  2 अहः पूर्वं ततॊ रात्रिर मासाः शुक्लादयः समृताः
      शरविष्ठादीनि ऋक्षाणि ऋतवः शिशिरादयः
  3 भूमिर आदिस तु गन्धानां रसानाम आप एव च
      रूपाणां जयॊतिर आदिस तु सपर्शादिर वायुर उच्यते
      शब्दस्यादिस तथाकाशम एष भूतकृतॊ गुणः
  4 अतः परं परवक्ष्यामि भूतानाम आदिम उत्तमम
      आदित्यॊ जयॊतिषाम आदिर अग्निर भूतादिर इष्यते
  5 सावित्री सर्वविद्यानां देवतानां परजापतिः
      ओंकारः सर्ववेदानां वचसां पराण एव च
      यद यस्मिन नियतं लॊके सर्वं सावित्रम उच्यते
  6 गायत्री छन्दसाम आदिः पशूनाम अज उच्यते
      गावश चतुष्पदाम आदिर मनुष्याणां दविजातयः
  7 शयेनः पतत्रिणाम आदिर यज्ञानां हुतम उत्तमम
      परिसर्पिणां तु सर्वेषां जयेष्ठः सर्पॊ दविजॊत्तमाः
  8 कृतम आदिर युगानां च सर्वेषां नात्र संशयः
      हिरण्यं सर्वरत्नानाम ओषधीनां यवास तथा
  9 सर्वेषां भक्ष्यभॊज्यानाम अन्नं परमम उच्यते
      दरवाणां चैव सर्वेषां पेयानाम आप उत्तमाः
  10 सथावराणां च भूतानां सर्वेषाम अविशेषतः
     बरह्म कषेत्रं सदा पुण्यं पलक्षः परथमजः समृतः
 11 अहं परजापतीनां च सर्वेषां नात्र संशयः
     मम विष्णुर अचिन्त्यात्मा सवयम्भूर इति स समृतः
 12 पर्वतानां महामेरुः सर्वेषाम अग्रजः समृतः
     दिशां च परदिशां चॊर्ध्वा दिग जाता परथमं तथा
 13 तथा तरिपथगा गङ्गा नदीनाम अग्रजा समृता
     तथा सरॊद पानानां सर्वेषां सागरॊ ऽगरजः
 14 देवदानव भूतानां पिशाचॊरगरक्षसाम
     नरकिंनर यक्षाणां सर्वेषाम ईश्वरः परभुः
 15 आदिर विश्वस्य जगतॊ विष्णुर बरह्ममयॊ महान
     भूतं परतरं तस्मात तरैलॊक्ये नेह विद्यते
 16 आश्रमाणां च गार्हस्थ्यं सर्वेषां नात्र संशयः
     लॊकानाम आदिर अव्यक्तं सर्वस्यान्तस तद एव च
 17 अहान्य अस्तमयान्तानि उदयान्ता च शर्वरी
     सुखस्यान्तः सदा दुःखं दुःखस्यान्तः सदा सुखम
 18 सर्वे कषयान्ता निचयाः पतनान्ताः समुच्छ्रयाः
     संयॊगा विप्रयॊगान्ता मरणान्तं हि जीवितम
 19 सर्वं कृतं विनाशान्तं जातस्य मरणं धरुवम
     अशाश्वतं हि लॊके ऽसमिन सर्वं सथावरजङ्गमम
 20 इष्टं दत्तं तपॊ ऽधीतं वरतानि नियमाश च ये
     सर्वम एतद विनाशान्तं जञानस्यान्तॊ न विद्यते
 21 तस्माज जञानेन शुद्धेन परसन्नात्मा समाहितः
     निर्ममॊ निरहंकारॊ मुच्यते सर्वपाप्मभिः
   1 [br]
      yad ādimadhyaparyantaṃ grahaṇopāyam eva ca
      nāma lakṣaṇasaṃyuktaṃ sarvaṃ vakṣyāmi tattvataḥ
  2 ahaḥ pūrvaṃ tato rātrir māsāḥ śuklādayaḥ smṛtāḥ
      śraviṣṭhādīni ṛkṣāṇi ṛtavaḥ śiśirādayaḥ
  3 bhūmir ādis tu gandhānāṃ rasānām āpa eva ca
      rūpāṇāṃ jyotir ādis tu sparśādir vāyur ucyate
      śabdasyādis tathākāśam eṣa bhūtakṛto guṇaḥ
  4 ataḥ paraṃ pravakṣyāmi bhūtānām ādim uttamam
      ādityo jyotiṣām ādir agnir bhūtādir iṣyate
  5 sāvitrī sarvavidyānāṃ devatānāṃ prajāpatiḥ
      oṃkāraḥ sarvavedānāṃ vacasāṃ prāṇa eva ca
      yad yasmin niyataṃ loke sarvaṃ sāvitram ucyate
  6 gāyatrī chandasām ādiḥ paśūnām aja ucyate
      gāvaś catuṣpadām ādir manuṣyāṇāṃ dvijātayaḥ
  7 śyenaḥ patatriṇām ādir yajñānāṃ hutam uttamam
      parisarpiṇāṃ tu sarveṣāṃ jyeṣṭhaḥ sarpo dvijottamāḥ
  8 kṛtam ādir yugānāṃ ca sarveṣāṃ nātra saṃśayaḥ
      hiraṇyaṃ sarvaratnānām oṣadhīnāṃ yavās tathā
  9 sarveṣāṃ bhakṣyabhojyānām annaṃ paramam ucyate
      dravāṇāṃ caiva sarveṣāṃ peyānām āpa uttamāḥ
  10 sthāvarāṇāṃ ca bhūtānāṃ sarveṣām aviśeṣataḥ
     brahma kṣetraṃ sadā puṇyaṃ plakṣaḥ prathamajaḥ smṛtaḥ
 11 ahaṃ prajāpatīnāṃ ca sarveṣāṃ nātra saṃśayaḥ
     mama viṣṇur acintyātmā svayambhūr iti sa smṛtaḥ
 12 parvatānāṃ mahāmeruḥ sarveṣām agrajaḥ smṛtaḥ
     diśāṃ ca pradiśāṃ cordhvā dig jātā prathamaṃ tathā
 13 tathā tripathagā gaṅgā nadīnām agrajā smṛtā
     tathā saroda pānānāṃ sarveṣāṃ sāgaro 'grajaḥ
 14 devadānava bhūtānāṃ piśācoragarakṣasām
     narakiṃnara yakṣāṇāṃ sarveṣām īśvaraḥ prabhuḥ
 15 ādir viśvasya jagato viṣṇur brahmamayo mahān
     bhūtaṃ parataraṃ tasmāt trailokye neha vidyate
 16 āśramāṇāṃ ca gārhasthyaṃ sarveṣāṃ nātra saṃśayaḥ
     lokānām ādir avyaktaṃ sarvasyāntas tad eva ca
 17 ahāny astamayāntāni udayāntā ca śarvarī
     sukhasyāntaḥ sadā duḥkhaṃ duḥkhasyāntaḥ sadā sukham
 18 sarve kṣayāntā nicayāḥ patanāntāḥ samucchrayāḥ
     saṃyogā viprayogāntā maraṇāntaṃ hi jīvitam
 19 sarvaṃ kṛtaṃ vināśāntaṃ jātasya maraṇaṃ dhruvam
     aśāśvataṃ hi loke 'smin sarvaṃ sthāvarajaṅgamam
 20 iṣṭaṃ dattaṃ tapo 'dhītaṃ vratāni niyamāś ca ye
     sarvam etad vināśāntaṃ jñānasyānto na vidyate
 21 tasmāj jñānena śuddhena prasannātmā samāhitaḥ
     nirmamo nirahaṃkāro mucyate sarvapāpmabhiḥ

Book 14 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 14
Chapter 45

  1 [बर]
      बुद्धिसारं मन सतम्भम इन्द्रियग्रामबन्धनम
      महाभूतार विष्कम्भं निमेष परिवेष्टनम
  2 जरा शॊकसमाविष्टं वयाधिव्यसनसंचरम
      देशकालविचारीदं शरमव्यायाम अनिस्वनम
  3 अहॊरात्र परिक्षेपं शीतॊष्णपरिमण्डलम
      सुखदुःखान्त संक्लेशं कषुत्पिपासावकीलनम
  4 छाया तप विलेखं च निमेषॊन्मेष विह्वलम
      घॊरमॊहजनाकीर्णं वर्तमानम अचेतनम
  5 मासार्ध मासगणितं विषमं लॊकसंचरम
      तमॊ निचयपङ्कं च रजॊ वेगप्रवर्तकम
  6 सत्त्वालंकार दीप्तं च गुणसंघात मण्डलम
      सवरविग्रह नाभीकं शॊकसंघात वर्तनम
  7 करिया कारणसंयुक्तं रागविस्तारम आयतम
      लॊभेप्सा परिसंख्यातं विविक्तज्ञानसंभवम
  8 भयमॊहपरीवारं भूतसंमॊह कारकम
      आनन्द परीतिधारं च कामक्रॊधपरिग्रहम
  9 महद आदि विशेषान्तम असक्तप्रभवाव्ययम
      मनॊजवनम अश्रान्तं कालचक्रं परवर्तते
  10 एतद दवंद्व समायुक्तं कालचक्रम अचेतनम
     विसृजेत संक्षिपेच चापि बॊधयेत सामरं जगत
 11 कालचक्रप्रवृत्तिं च निवृत्तिं चैव तत्त्वतः
     कालचक्रप्रवृत्तिं च निवृत्तिं चैव तत्त्वतः
     यस तु वेद नरॊ नित्यं न स भूतेषु मुह्यति
 12 विमुक्तः सर्वसंक्लेशैः सर्वद्वंद्वातिगॊ मुनिः
     विमुक्तः सर्वपापेभ्यः पराप्नॊति परमां गतिम
 13 गृहस्थॊ बरह्म चारी च वानप्रस्थॊ ऽथ भिक्षुकः
     चत्वार आश्रमाः परॊक्ताः सर्वे गार्हस्थ्य मूलकाः
 14 यः कश चिद इह लॊके च हय आगमः संप्रकीर्तितः
     तस्यान्त गमनं शरेयः कीर्तिर एषा सनातनी
 15 संस्कारैः संस्कृतः पूर्वं यथावच चरितव्रतः
     जातौ गुणविशिष्टायां समावर्तेत वेदवित
 16 सवदारनिरतॊ दान्तः शिष्टाचारॊ जितेन्द्रियः
     पञ्चभिश च महायज्ञैः शरद्दधानॊ यजेत ह
 17 देवतातिथिशिष्टाशी निरतॊ वेद कर्मसु
     इज्या परदानयुक्तश च यथाशक्ति यथाविधि
 18 न पाणिपादचपलॊ न नेत्रचपलॊ मुनिः
     न च वाग अङ्गचपल इति शिष्टस्य गॊचरः
 19 नित्ययज्ञॊपवीती सयाच छुक्ल वासाः शुचिव्रताः
     नियतॊ दमदानाभ्यां सदा शिष्टैश च संविशेत
 20 जितशिश्नॊदरॊ मैत्रः शिष्टाचार समाहितः
     वैणवीं धारयेद यष्टिं सॊदकं च कमण्डलुम
 21 अधीत्याध्यापनं कुर्यात तथा यजन याजने
     दानं परतिग्रहं चैव षड्गुणां वृत्तिम आचरेत
 22 तरीणि कर्माणि यानीह बराह्मणानां तु जीविका
     याजनाध्यापने चॊभे शुद्धाच चापि परतिग्रहः
 23 अवशेषाणि चान्यानि तरीणि कर्माणि यानि तु
     दानम अध्ययनं यज्ञॊ धर्मयुक्तानि तानि तु
 24 तेष्व अप्रमादं कुर्वीत तरिषु कर्मसु धर्मवित
     दान्तॊ मैत्रः कषमा युक्तः सर्वभूतसमॊ मुनिः
 25 सर्वम एतद यथाशक्ति विप्रॊ निर्वर्तयञ शुचिः
     एवं युक्तॊ जयेत सवर्गं गृहस्थः संशितव्रतः
   1 [br]
      buddhisāraṃ mana stambham indriyagrāmabandhanam
      mahābhūtāra viṣkambhaṃ nimeṣa pariveṣṭanam
  2 jarā śokasamāviṣṭaṃ vyādhivyasanasaṃcaram
      deśakālavicārīdaṃ śramavyāyām anisvanam
  3 ahorātra parikṣepaṃ śītoṣṇaparimaṇḍalam
      sukhaduḥkhānta saṃkleśaṃ kṣutpipāsāvakīlanam
  4 chāyā tapa vilekhaṃ ca nimeṣonmeṣa vihvalam
      ghoramohajanākīrṇaṃ vartamānam acetanam
  5 māsārdha māsagaṇitaṃ viṣamaṃ lokasaṃcaram
      tamo nicayapaṅkaṃ ca rajo vegapravartakam
  6 sattvālaṃkāra dīptaṃ ca guṇasaṃghāta maṇḍalam
      svaravigraha nābhīkaṃ śokasaṃghāta vartanam
  7 kriyā kāraṇasaṃyuktaṃ rāgavistāram āyatam
      lobhepsā parisaṃkhyātaṃ viviktajñānasaṃbhavam
  8 bhayamohaparīvāraṃ bhūtasaṃmoha kārakam
      ānanda prītidhāraṃ ca kāmakrodhaparigraham
  9 mahad ādi viśeṣāntam asaktaprabhavāvyayam
      manojavanam aśrāntaṃ kālacakraṃ pravartate
  10 etad dvaṃdva samāyuktaṃ kālacakram acetanam
     visṛjet saṃkṣipec cāpi bodhayet sāmaraṃ jagat
 11 kālacakrapravṛttiṃ ca nivṛttiṃ caiva tattvataḥ
     kālacakrapravṛttiṃ ca nivṛttiṃ caiva tattvataḥ
     yas tu veda naro nityaṃ na sa bhūteṣu muhyati
 12 vimuktaḥ sarvasaṃkleśaiḥ sarvadvaṃdvātigo muniḥ
     vimuktaḥ sarvapāpebhyaḥ prāpnoti paramāṃ gatim
 13 gṛhastho brahma cārī ca vānaprastho 'tha bhikṣukaḥ
     catvāra āśramāḥ proktāḥ sarve gārhasthya mūlakāḥ
 14 yaḥ kaś cid iha loke ca hy āgamaḥ saṃprakīrtitaḥ
     tasyānta gamanaṃ śreyaḥ kīrtir eṣā sanātanī
 15 saṃskāraiḥ saṃskṛtaḥ pūrvaṃ yathāvac caritavrataḥ
     jātau guṇaviśiṣṭāyāṃ samāvarteta vedavit
 16 svadāranirato dāntaḥ śiṣṭācāro jitendriyaḥ
     pañcabhiś ca mahāyajñaiḥ śraddadhāno yajeta ha
 17 devatātithiśiṣṭāśī nirato veda karmasu
     ijyā pradānayuktaś ca yathāśakti yathāvidhi
 18 na pāṇipādacapalo na netracapalo muniḥ
     na ca vāg aṅgacapala iti śiṣṭasya gocaraḥ
 19 nityayajñopavītī syāc chukla vāsāḥ śucivratāḥ
     niyato damadānābhyāṃ sadā śiṣṭaiś ca saṃviśet
 20 jitaśiśnodaro maitraḥ śiṣṭācāra samāhitaḥ
     vaiṇavīṃ dhārayed yaṣṭiṃ sodakaṃ ca kamaṇḍalum
 21 adhītyādhyāpanaṃ kuryāt tathā yajana yājane
     dānaṃ pratigrahaṃ caiva ṣaḍguṇāṃ vṛttim ācaret
 22 trīṇi karmāṇi yānīha brāhmaṇānāṃ tu jīvikā
     yājanādhyāpane cobhe śuddhāc cāpi pratigrahaḥ
 23 avaśeṣāṇi cānyāni trīṇi karmāṇi yāni tu
     dānam adhyayanaṃ yajño dharmayuktāni tāni tu
 24 teṣv apramādaṃ kurvīta triṣu karmasu dharmavit
     dānto maitraḥ kṣamā yuktaḥ sarvabhūtasamo muniḥ
 25 sarvam etad yathāśakti vipro nirvartayañ śuciḥ
     evaṃ yukto jayet svargaṃ gṛhasthaḥ saṃśitavrataḥ

Book 14 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 14
Chapter 46

  1 [बर]
      एवम एतेन मार्गेण पूर्वॊक्तेन यथाविधि
      अधीतवान यथाशक्ति तथैव बरह्मचर्यवान
  2 सवधर्मनिरतॊ विद्वान सर्वेन्द्रिययतॊ मुनिः
      गुरॊः परियहिते युक्तः सत्यधर्मपरः शुचिः
  3 गुरुणा समनुज्ञातॊ भुञ्जीतान्नम अकुत्सयन
      हविष्य भैक्ष्य भुक चापि सथानासन विहारवान
  4 दविकालम अग्निं जुह्वानः शुचिर भूत्वा समाहितः
      धारयीत सदा दण्डं बैल्वं पालाशम एव वा
  5 कषौमं कार्पासिकं वापि मृगाजिनम अथापि वा
      सर्वं काषायरक्तं सयाद वासॊ वापि दविजस्य ह
  6 मेखला च भवेन मौञ्जी जटी नित्यॊदकस तथा
      यज्ञॊपवीती सवाध्यायी अलुप्त नियतव्रतः
  7 पूताभिश च तथैवाद्भिः सदा दैवततर्पणम
      भावेन नियतः कुर्वन बरह्म चारी परशस्यते
  8 एवं युक्तॊ जयेत सवर्गम ऊर्ध्वरेताः समाहितः
      न संसरति जातीषु परमं सथानम आश्रितः
  9 संस्कृतः सर्वसंस्कारैस तथैव बरह्मचर्यवान
      गरामान निष्क्रम्य चारण्यं मुनिः परव्रजितॊ वसेत
  10 चर्म वल्कलसंवीतः सवयं परातर उपस्पृशेत
     अरण्यगॊचरॊ नित्यं न गरामं परविशेत पुनः
 11 अर्चयन्न अतिथीन काले दद्याच चापि परतिश्रयम
     फलपत्रावरैर मूलैः शयामाकेन च वर्तयन
 12 परवृत्तम उदकं वायुं सर्वं वानेयम आ तृणात
     पराश्नीयाद आनुपूर्व्येण यथा दीक्षम अतन्द्रितः
 13 आ मूलभल भिक्षाभिर अर्चेद अतिथिम आगतम
     यद भक्षः सयात ततॊ दद्याद भिक्षां नित्यम अतन्द्रितः
 14 देवतातिथिपूर्वं च सदा भुञ्जीत वाग्यतः
     अस्कन्दित मनाश चैव लघ्वाशी देवताश्रयः
 15 दान्तॊ मैत्रः कषमा युक्तः केशश्मश्रुच धारयन
     जुह्वन सवाध्यायशीलश च सत्यधर्मपरायणः
 16 तयक्तदेहः सदा दक्षॊ वननित्यः समाहितः
     एवं युक्तॊ जयेत सवर्गं वान परस्थॊ जितेन्द्रियः
 17 गृहस्थॊ बरह्मचारी च वानप्रस्थॊ ऽथ वा पुनः
     य इच्छेन मॊक्षम आस्थातुम उत्तमां वृत्तिम आश्रयेत
 18 अभयं सर्वभूतेभ्यॊ दत्त्वा नैष्कर्म्यम आचरेत
     सर्वभूतहितॊ मैत्रः सर्वेन्द्रिययतॊ मुनिः
 19 अयाचितम असंकॢप्तम उपपन्नं यदृच्छया
     जॊषयेत सदा भॊज्यं गरासम आगतम अस्पृहः
 20 यात्रा मात्रं च भुञ्जीत केवलं पराणयात्रिकम
     धर्मलब्धं तथाश्नीयान न कामम अनुवर्तयेत
 21 गरासाद आच्छादनाच चान्यन न गृह्णीयात कथं चन
     यावद आहारयेत तावत परतिगृह्णीत नान्यथा
 22 परेभ्यॊ न परतिग्राह्यं न च देयं कदा चन
     दैन्यभावाच च भूतानां संविभज्य सदा बुधः
 23 नाददीत परस्वानि न गृह्णीयाद अयाचितम
     न किं चिद विषयं भुक्त्वा सपृहयेत तस्य वै पुनः
 24 मृदम आपस तथाश्मानं पत्रपुष्पफलानि च
     असंवृतानि गृह्णीयात परवृत्तानीह कार्यवान
 25 न शिल्पजीविकां जीवेद दविर अन्नं नॊत कामयेत
     न दवेष्टा नॊपदेष्टा च भवेत निरुपस्कृतः
     शरद्धा पूतानि भुञ्जीत निमित्तानि विवर्जयेत
 26 मुधा वृत्तिर असक्तश च सर्वभूतैर असंविदम
     कृत्वा वह्निं चरेद भैक्ष्यं विधूमे भुक्तवज जने
 27 वृत्ते शरावसंपाते भैक्ष्यं लिप्सेत मॊक्षवित
     लाभे न च परहृष्येत नालाभे विमना भवेत
 28 मात्राशी कालम आकाङ्क्षंश चरेद भैक्ष्यं समाहितः
     लाभं साधारणं नेच्छेन न भुञ्जीताभिपूजितः
     अभिपूजित लाभाद धि विजुगुप्सेत भिक्षुकः
 29 शुक्तान्य अम्लानि तिक्तानि कषाय कटुकानि च
     नास्वादयीत भुञ्जानॊ रसांश च मधुरांस तथा
     यात्रा मात्रं च भुञ्जीत केवलं पराणयात्रिकम
 30 असंरॊधेन भूतानां वृत्तिं लिप्सेत मॊक्षवित
     न चान्यम अनुभिक्षेत भिक्षमाणः कथं चन
 31 न संनिकाशयेद धर्मं विविक्ते विरजाश चरेत
     शून्यागारम अरण्यं वा वृक्षमूलं नदीं तथा
     परतिश्रयार्थं सेवेत पार्वतीं वा पुनर गुहाम
 32 गरामैक रात्रिकॊ गरीष्मे वर्षास्व एकत्र वा वसेत
     अध्वा सूर्येण निर्दिष्टः कीटवच च चरेन महीम
 33 दयार्थं चैव भूतानां समीक्ष्य पृथिवीं चरेत
     संचयांश च न कुर्वीत सनेहवासं च वर्जयेत
 34 पूतेन चाम्भसा नित्यं कार्यं कुर्वीत मॊक्षवित
     उपस्पृशेद उद्धृताभिर अद्भिश च पुरुषः सदा
 35 अहिंसा बरह्मचर्यं च सत्यम आर्जवम एव च
     अक्रॊधश चानसूया च दमॊ नित्यम अपैशुनम
 36 अष्टास्व एतेषु युक्तः सयाद वरतेषु नियतेन्द्रियः
     अपापम अशठं वृत्तम अजिह्मं नित्यम आचरेत
 37 आशीर युक्तानि कर्माणि हिंसा युक्तानि यानि च
     लॊकसंग्रह धर्मं च नैव कुर्यान न कारयेत
 38 सर्वभावान अतिक्रम्य लघु मात्रः परिव्रजेत
     समः सर्वेषु भूतेषु सथावरेषु चरेषु च
 39 परं नॊद्वेजयेत कं चिन न च कस्य चिद उद्विजेत
     विश्वास्यः सर्वभूतानाम अग्र्यॊ मॊक्षविद उच्यते
 40 अनागतं च न धयायेन नातीतम अनुचिन्तयेत
     वर्तमानम उपेक्षेत कालाकाङ्क्षी समाहितः
 41 न चक्षुषा न मनसा न वाचा दूषयेत कव चित
     न परत्यक्षं परॊक्षं वा किं चिद दुष्टं समाचरेत
 42 इन्द्रियाण्य उपसंहृत्य कूर्मॊ ऽङगानीव सर्वशः
     कषीणेन्द्रिय मनॊ बुद्धिर निरीक्षेत निरिन्द्रियः
 43 निर्द्वंद्वॊ निर्नमस्कारॊ निःस्वाहा कार एव च
     निर्ममॊ निरहंकारॊ निर्यॊगक्षेम एव च
 44 निराशीः सर्वभूतेषु निरासङ्गॊ निराश्रयः
     सर्वज्ञः सर्वतॊ मुक्तॊ मुच्यते नात्र संशयः
 45 अपाणि पादपृष्ठं तम अशिरस्कम अनूदरम
     परहीण गुणकर्माणं केवलं विमलं सथिरम
 46 अगन्ध रसम अस्पर्शम अरूपाशब्दम एव च
     अत्वग अस्थ्य अथ वामज्जम अमांसम अपि चैव ह
 47 निश्चिन्तम अव्ययं नित्यं हृदिस्थम अपि नित्यदा
     सर्वभूतस्थम आत्मानं ये पश्यन्ति न ते मृताः
 48 न तत्र करमते बुद्धिर नेन्द्रियाणि न देवताः
     वेदा यज्ञाश च लॊकाश च न तपॊ न पराक्रमः
     यत्र जञानवतां पराप्तिर अलिङ्ग गरहणा समृता
 49 तस्माद अलिङ्गॊ धर्मज्ञॊ धर्मव्रतम अनुव्रतः
     गूढधर्माश्रितॊ विद्वान अज्ञातचरितं चरेत
 50 अमूढॊ मूढ रूपेण चरेद धर्मम अदूषयन
     यथैनम अवमन्येरन परे सततम एव हि
 51 तथा वृत्तश चरेद धर्मं सतां वर्त्माविदूषयन
     यॊ हय एवंवृत्तसंपन्नः स मुनिः शरेष्ठ उच्यते
 52 इन्द्रियाणीन्द्रियार्थांश च महाभूतानि पञ्च च
     मनॊ बुद्धिर अथात्मानम अव्यक्तं पुरुषं तथा
 53 सर्वम एतत परसंख्याय सम्यक संत्यज्य निर्मलः
     ततः सवर्गम अवाप्नॊति विमुक्क्तः सर्वबन्धनैः
 54 एतद एवान्त वेलायां परिसंख्याय तत्त्ववित
     धयायेद एकान्तम आस्थाय मुच्यते ऽथ निराश्रयः
 55 निर्मुक्तः सर्वसङ्गेभ्यॊ वायुर आकाशगॊ यथा
     कषीणकॊशॊ निरातङ्कः पराप्नॊति परमं पदम
   1 [br]
      evam etena mārgeṇa pūrvoktena yathāvidhi
      adhītavān yathāśakti tathaiva brahmacaryavān
  2 svadharmanirato vidvān sarvendriyayato muniḥ
      guroḥ priyahite yuktaḥ satyadharmaparaḥ śuciḥ
  3 guruṇā samanujñāto bhuñjītānnam akutsayan
      haviṣya bhaikṣya bhuk cāpi sthānāsana vihāravān
  4 dvikālam agniṃ juhvānaḥ śucir bhūtvā samāhitaḥ
      dhārayīta sadā daṇḍaṃ bailvaṃ pālāśam eva vā
  5 kṣaumaṃ kārpāsikaṃ vāpi mṛgājinam athāpi vā
      sarvaṃ kāṣāyaraktaṃ syād vāso vāpi dvijasya ha
  6 mekhalā ca bhaven mauñjī jaṭī nityodakas tathā
      yajñopavītī svādhyāyī alupta niyatavrataḥ
  7 pūtābhiś ca tathaivādbhiḥ sadā daivatatarpaṇam
      bhāvena niyataḥ kurvan brahma cārī praśasyate
  8 evaṃ yukto jayet svargam ūrdhvaretāḥ samāhitaḥ
      na saṃsarati jātīṣu paramaṃ sthānam āśritaḥ
  9 saṃskṛtaḥ sarvasaṃskārais tathaiva brahmacaryavān
      grāmān niṣkramya cāraṇyaṃ muniḥ pravrajito vaset
  10 carma valkalasaṃvītaḥ svayaṃ prātar upaspṛśet
     araṇyagocaro nityaṃ na grāmaṃ praviśet punaḥ
 11 arcayann atithīn kāle dadyāc cāpi pratiśrayam
     phalapatrāvarair mūlaiḥ śyāmākena ca vartayan
 12 pravṛttam udakaṃ vāyuṃ sarvaṃ vāneyam ā tṛṇāt
     prāśnīyād ānupūrvyeṇa yathā dīkṣam atandritaḥ
 13 ā mūlabhala bhikṣābhir arced atithim āgatam
     yad bhakṣaḥ syāt tato dadyād bhikṣāṃ nityam atandritaḥ
 14 devatātithipūrvaṃ ca sadā bhuñjīta vāgyataḥ
     askandita manāś caiva laghvāśī devatāśrayaḥ
 15 dānto maitraḥ kṣamā yuktaḥ keśaśmaśruca dhārayan
     juhvan svādhyāyaśīlaś ca satyadharmaparāyaṇaḥ
 16 tyaktadehaḥ sadā dakṣo vananityaḥ samāhitaḥ
     evaṃ yukto jayet svargaṃ vāna prastho jitendriyaḥ
 17 gṛhastho brahmacārī ca vānaprastho 'tha vā punaḥ
     ya icchen mokṣam āsthātum uttamāṃ vṛttim āśrayet
 18 abhayaṃ sarvabhūtebhyo dattvā naiṣkarmyam ācaret
     sarvabhūtahito maitraḥ sarvendriyayato muniḥ
 19 ayācitam asaṃkḷptam upapannaṃ yadṛcchayā
     joṣayeta sadā bhojyaṃ grāsam āgatam aspṛhaḥ
 20 yātrā mātraṃ ca bhuñjīta kevalaṃ prāṇayātrikam
     dharmalabdhaṃ tathāśnīyān na kāmam anuvartayet
 21 grāsād ācchādanāc cānyan na gṛhṇīyāt kathaṃ cana
     yāvad āhārayet tāvat pratigṛhṇīta nānyathā
 22 parebhyo na pratigrāhyaṃ na ca deyaṃ kadā cana
     dainyabhāvāc ca bhūtānāṃ saṃvibhajya sadā budhaḥ
 23 nādadīta parasvāni na gṛhṇīyād ayācitam
     na kiṃ cid viṣayaṃ bhuktvā spṛhayet tasya vai punaḥ
 24 mṛdam āpas tathāśmānaṃ patrapuṣpaphalāni ca
     asaṃvṛtāni gṛhṇīyāt pravṛttānīha kāryavān
 25 na śilpajīvikāṃ jīved dvir annaṃ nota kāmayet
     na dveṣṭā nopadeṣṭā ca bhaveta nirupaskṛtaḥ
     śraddhā pūtāni bhuñjīta nimittāni vivarjayet
 26 mudhā vṛttir asaktaś ca sarvabhūtair asaṃvidam
     kṛtvā vahniṃ cared bhaikṣyaṃ vidhūme bhuktavaj jane
 27 vṛtte śarāvasaṃpāte bhaikṣyaṃ lipseta mokṣavit
     lābhe na ca prahṛṣyeta nālābhe vimanā bhavet
 28 mātrāśī kālam ākāṅkṣaṃś cared bhaikṣyaṃ samāhitaḥ
     lābhaṃ sādhāraṇaṃ necchen na bhuñjītābhipūjitaḥ
     abhipūjita lābhād dhi vijugupseta bhikṣukaḥ
 29 śuktāny amlāni tiktāni kaṣāya kaṭukāni ca
     nāsvādayīta bhuñjāno rasāṃś ca madhurāṃs tathā
     yātrā mātraṃ ca bhuñjīta kevalaṃ prāṇayātrikam
 30 asaṃrodhena bhūtānāṃ vṛttiṃ lipseta mokṣavit
     na cānyam anubhikṣeta bhikṣamāṇaḥ kathaṃ cana
 31 na saṃnikāśayed dharmaṃ vivikte virajāś caret
     śūnyāgāram araṇyaṃ vā vṛkṣamūlaṃ nadīṃ tathā
     pratiśrayārthaṃ seveta pārvatīṃ vā punar guhām
 32 grāmaika rātriko grīṣme varṣāsv ekatra vā vaset
     adhvā sūryeṇa nirdiṣṭaḥ kīṭavac ca caren mahīm
 33 dayārthaṃ caiva bhūtānāṃ samīkṣya pṛthivīṃ caret
     saṃcayāṃś ca na kurvīta snehavāsaṃ ca varjayet
 34 pūtena cāmbhasā nityaṃ kāryaṃ kurvīta mokṣavit
     upaspṛśed uddhṛtābhir adbhiś ca puruṣaḥ sadā
 35 ahiṃsā brahmacaryaṃ ca satyam ārjavam eva ca
     akrodhaś cānasūyā ca damo nityam apaiśunam
 36 aṣṭāsv eteṣu yuktaḥ syād vrateṣu niyatendriyaḥ
     apāpam aśaṭhaṃ vṛttam ajihmaṃ nityam ācaret
 37 āśīr yuktāni karmāṇi hiṃsā yuktāni yāni ca
     lokasaṃgraha dharmaṃ ca naiva kuryān na kārayet
 38 sarvabhāvān atikramya laghu mātraḥ parivrajet
     samaḥ sarveṣu bhūteṣu sthāvareṣu careṣu ca
 39 paraṃ nodvejayet kaṃ cin na ca kasya cid udvijet
     viśvāsyaḥ sarvabhūtānām agryo mokṣavid ucyate
 40 anāgataṃ ca na dhyāyen nātītam anucintayet
     vartamānam upekṣeta kālākāṅkṣī samāhitaḥ
 41 na cakṣuṣā na manasā na vācā dūṣayet kva cit
     na pratyakṣaṃ parokṣaṃ vā kiṃ cid duṣṭaṃ samācaret
 42 indriyāṇy upasaṃhṛtya kūrmo 'ṅgānīva sarvaśaḥ
     kṣīṇendriya mano buddhir nirīkṣeta nirindriyaḥ
 43 nirdvaṃdvo nirnamaskāro niḥsvāhā kāra eva ca
     nirmamo nirahaṃkāro niryogakṣema eva ca
 44 nirāśīḥ sarvabhūteṣu nirāsaṅgo nirāśrayaḥ
     sarvajñaḥ sarvato mukto mucyate nātra saṃśayaḥ
 45 apāṇi pādapṛṣṭhaṃ tam aśiraskam anūdaram
     prahīṇa guṇakarmāṇaṃ kevalaṃ vimalaṃ sthiram
 46 agandha rasam asparśam arūpāśabdam eva ca
     atvag asthy atha vāmajjam amāṃsam api caiva ha
 47 niścintam avyayaṃ nityaṃ hṛdistham api nityadā
     sarvabhūtastham ātmānaṃ ye paśyanti na te mṛtāḥ
 48 na tatra kramate buddhir nendriyāṇi na devatāḥ
     vedā yajñāś ca lokāś ca na tapo na parākramaḥ
     yatra jñānavatāṃ prāptir aliṅga grahaṇā smṛtā
 49 tasmād aliṅgo dharmajño dharmavratam anuvrataḥ
     gūḍhadharmāśrito vidvān ajñātacaritaṃ caret
 50 amūḍho mūḍha rūpeṇa cared dharmam adūṣayan
     yathainam avamanyeran pare satatam eva hi
 51 tathā vṛttaś cared dharmaṃ satāṃ vartmāvidūṣayan
     yo hy evaṃvṛttasaṃpannaḥ sa muniḥ śreṣṭha ucyate
 52 indriyāṇīndriyārthāṃś ca mahābhūtāni pañca ca
     mano buddhir athātmānam avyaktaṃ puruṣaṃ tathā
 53 sarvam etat prasaṃkhyāya samyak saṃtyajya nirmalaḥ
     tataḥ svargam avāpnoti vimukktaḥ sarvabandhanaiḥ
 54 etad evānta velāyāṃ parisaṃkhyāya tattvavit
     dhyāyed ekāntam āsthāya mucyate 'tha nirāśrayaḥ
 55 nirmuktaḥ sarvasaṅgebhyo vāyur ākāśago yathā
     kṣīṇakośo nirātaṅkaḥ prāpnoti paramaṃ padam

Book 14 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 14
Chapter 47

  1 [बर]
      संन्यासं तप इत्य आहुर वृद्धा निश्चित दर्शिनः
      बराह्मणा बरह्मयॊनिस्था जञानं बरह्म परं विदुः
  2 अविदूरात परं बरह्म वेद विद्या वयपाश्रयम
      निर्द्वंद्वं निर्गुणं नित्यम अचिन्त्यं गुह्यम उत्तमम
  3 जञानेन तपसा चैव धीराः पश्यन्ति तत पदम
      निर्णिक्त तमसः पूता वयुत्क्रान्त रजसॊ ऽमलाः
  4 तपसा कषेमम अध्वानं गच्छन्ति परमैषिणः
      संन्यासनिरता नित्यं ये बरह्म विदुषॊ जनाः
  5 तपः परदीप इत्य आहुर आचारॊ धर्मसाधकः
      जञानं तव एव परं विद्म संन्यासस तप उत्तमम
  6 यस तु वेद निराबाधं जञानं तत्त्वविनिश्चयात
      सर्वभूतस्थम आत्मानं स सर्वगतिर इष्यते
  7 यॊ विद्वान सह वासं च विवासं चैव पश्यति
      तथैवैकत्व नानात्वे स दुःखात परिमुच्यते
  8 यॊ न कामयते किं चिन न किं चिद अवमन्यते
      इह लॊकस्थ एवैष बरह्मभूयाय कल्पते
  9 परधानगुणतत्त्वज्ञः सर्वभूतविधानवित
      निर्ममॊ निरहंकारॊ मुच्यते नात्र संशयः
  10 निर्द्वंद्वॊ निर्नमः कारॊ निः सवधा कार एव च
     निर्गुणं नित्यम अद्वंद्वं परशमेनैव गच्छति
 11 हित्वा गुणमयं सर्वं कर्म जन्तुः शुभाशुभम
     उभे सत्यानृते हित्वा मुच्यते नात्र संशयः
 12 अव्यक्तबीजप्रभवॊ बुद्धिस्कन्धमयॊ महान
     महाहंकार विटप इन्द्रियान्तर कॊटरः
 13 महाभूतविशाखश च विशेषप्रतिशाखवान
     सदा पर्णः सपा पुष्पः शुभाशुभफलॊदयः
     आजीवः सर्वभूतानां बरह्म वृक्षः सनातनः
 14 एतच छित्त्वा च भित्त्वा च जञानेन परमासिना
     हित्वा चामरताम्प्राप्य जह्याद वै मृत्युजन्मनी
     निर्ममॊ निरहंकारॊ मुच्यते नात्र संशयः
 15 दवाव एतौ पक्षिणौ नित्यौ सखायौ चाप्य अचेतनौ
     एताभ्यां तु परॊ यस्य चेतनावान इति समृतः
 16 अचेतनः सत्त्वसंघात युक्तः; सत्त्वात परं चेतयते ऽनतरात्मा
     स कषेत्रज्ञः सत्त्वसंघात बुद्धिर; गुणातिगॊ मुच्यते मृत्युपाशात
   1 [br]
      saṃnyāsaṃ tapa ity āhur vṛddhā niścita darśinaḥ
      brāhmaṇā brahmayonisthā jñānaṃ brahma paraṃ viduḥ
  2 avidūrāt paraṃ brahma veda vidyā vyapāśrayam
      nirdvaṃdvaṃ nirguṇaṃ nityam acintyaṃ guhyam uttamam
  3 jñānena tapasā caiva dhīrāḥ paśyanti tat padam
      nirṇikta tamasaḥ pūtā vyutkrānta rajaso 'malāḥ
  4 tapasā kṣemam adhvānaṃ gacchanti paramaiṣiṇaḥ
      saṃnyāsaniratā nityaṃ ye brahma viduṣo janāḥ
  5 tapaḥ pradīpa ity āhur ācāro dharmasādhakaḥ
      jñānaṃ tv eva paraṃ vidma saṃnyāsas tapa uttamam
  6 yas tu veda nirābādhaṃ jñānaṃ tattvaviniścayāt
      sarvabhūtastham ātmānaṃ sa sarvagatir iṣyate
  7 yo vidvān saha vāsaṃ ca vivāsaṃ caiva paśyati
      tathaivaikatva nānātve sa duḥkhāt parimucyate
  8 yo na kāmayate kiṃ cin na kiṃ cid avamanyate
      iha lokastha evaiṣa brahmabhūyāya kalpate
  9 pradhānaguṇatattvajñaḥ sarvabhūtavidhānavit
      nirmamo nirahaṃkāro mucyate nātra saṃśayaḥ
  10 nirdvaṃdvo nirnamaḥ kāro niḥ svadhā kāra eva ca
     nirguṇaṃ nityam advaṃdvaṃ praśamenaiva gacchati
 11 hitvā guṇamayaṃ sarvaṃ karma jantuḥ śubhāśubham
     ubhe satyānṛte hitvā mucyate nātra saṃśayaḥ
 12 avyaktabījaprabhavo buddhiskandhamayo mahān
     mahāhaṃkāra viṭapa indriyāntara koṭaraḥ
 13 mahābhūtaviśākhaś ca viśeṣapratiśākhavān
     sadā parṇaḥ sapā puṣpaḥ śubhāśubhaphalodayaḥ
     ājīvaḥ sarvabhūtānāṃ brahma vṛkṣaḥ sanātanaḥ
 14 etac chittvā ca bhittvā ca jñānena paramāsinā
     hitvā cāmaratāmprāpya jahyād vai mṛtyujanmanī
     nirmamo nirahaṃkāro mucyate nātra saṃśayaḥ
 15 dvāv etau pakṣiṇau nityau sakhāyau cāpy acetanau
     etābhyāṃ tu paro yasya cetanāvān iti smṛtaḥ
 16 acetanaḥ sattvasaṃghāta yuktaḥ; sattvāt paraṃ cetayate 'ntarātmā
     sa kṣetrajñaḥ sattvasaṃghāta buddhir; guṇātigo mucyate mṛtyupāśāt

Book 14 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 14
Chapter 48

  1 [बर]
      के चिद बरह्ममयं वृक्षं के चिद बरह्ममयं महत
      के चित पुरुषम अव्यक्तं के चित परम अनामयम
      मन्यन्ते सर्वम अप्य एतद अव्यक्तप्रभवाव्ययम
  2 उच्च्वास मात्रम अपि चेद यॊ ऽनतकाले समॊ भवेत
      आत्मानम उपसंगम्य सॊ ऽमृतत्वाय कल्पते
  3 निमेष मात्रम अपि चेत संयम्यात्मानम आत्मनि
      गच्छत्य आत्मप्रसादेन विदुषां पराप्तिम अव्ययाम
  4 पराणायामैर अथ पराणान संयम्य स पुनः पुनः
      दश दवादशभिर वापि चतुर्विंशात परं ततः
  5 एवं पूर्वं परसन्नात्मा लभते यद यद इच्छति
      अव्यक्तात सत्त्वम उद्रिक्तम अमृतत्वाय कल्पते
  6 सत्त्वात परतरं नान्यत परशंसन्तीह तद्विदः
      अनुमानाद विजानीमः पुरुषं सत्त्वसंश्रयम
      न शक्यम अन्यथा गन्तुं पुरुषं तम अथॊ दविजाः
  7 कषमा धृतिर अहिंसा च समता सत्यम आर्जवम
      जञानं तयागॊ ऽथ संन्यासः सात्त्विकं वृत्तम इष्यते
  8 एतेनैवानुमानेन मन्यन्ते ऽथ मनीषिणः
      सत्त्वं च पुरुषश चैकस तत्र नास्ति विचारणा
  9 आहुर एके च विद्वांसॊ ये जञाने सुप्रतिष्ठिताः
      कषेत्रज्ञसत्त्वयॊर ऐक्यम इत्य एतन नॊपपद्यते
  10 पृथग भूतस ततॊ नित्यम इत्य एतद अविचारितम
     पृथग्भावश च विज्ञेयः सहजश चापि तत्त्वतः
 11 तथैवैकत्व नानात्वम इष्यते विदुषां नयः
     मशकॊदुम्बरे तव ऐक्यं पृथक्त्वम अपि दृश्यते
 12 मत्स्यॊ यथान्यः सयाद अप्सु संप्रयॊगस तथानयॊः
     संबन्धस तॊयबिन्दूनां पर्णे कॊक नदस्य च
 13 [गुरु]
     इत्य उक्तवन्तं ते विप्रास तदा लॊकपितामहम
     पुनः संशयम आपन्नाः पप्रच्छुर दविजसत्तमाः
 14 [रसयह]
     किंश चिद एवेह धर्माणाम अनुष्ठेयतमं समृतम
     वयाहताम इव पश्यामॊ धर्मस्य विविधां गतिम
 15 ऊर्ध्वं देहाद वदन्त्य एके नैतद अस्तीति चापरे
     के चित संशयितं सर्वं निःसंशयम अथापरे
 16 अनित्यं नित्यम इत्य एके नास्त्य अस्त्य इत्य अपि चापरे
     एकरूपं दविधेत्य एके वयामिश्रम इति चापरे
     एकम एके पृथक चान्ये बहुत्वम इति चापरे
 17 मन्यन्ते बराह्मणा एवं पराज्ञास तत्त्वार्थ दर्शिनः
     जटाजिनधराश चान्ये मुण्डाः के चिद असंवृताः
 18 अस्नानं के चिद इच्छन्ति सनानम इत्य अपि चापरे
     आहारं के चिद इच्छन्ति के चिच चानशने रताः
 19 कर्म के चित परशंसन्ति परशान्तम अपि चापरे
     देशकालाव उभौ के चिन नैतद अस्तीति चापरे
     के चिन मॊक्षं परशंसन्ति के चिद भॊगान पृथग्विधान
 20 धनानि के चिद इच्छन्ति निर्धनत्वं तथापरे
     उपास्य साधनं तव एके नैतद अस्तीति चापरे
 21 अहिंसा निरताश चान्ये केचिद धिंसा परायणाः
     पुण्येन यशसेत्य एके नैतद अस्तीति चापरे
 22 सद्भावनिरताश चान्ये के चित संशयिते सथिताः
     दुःखाद अन्ये सुखाद अन्ये धयानम इत्य अपरे सथिताः
 23 यज्ञम इत्य अपरे धीराः परदानम इति चापरे
     सर्वम एके परशंसन्ति न सर्वम इति चापरे
 24 तपस तव अन्ये परशंसन्ति सवाध्यायम अपरे जनाः
     जञानं संन्यासम इत्य एके सवभावं भूतचिन्तकाः
 25 एवं वयुत्थापिते धर्मे बहुधा विप्रधावति
     निश्चयं नाधिगच्छामः संमूढाः सुरसत्तम
 26 इदं शरेय इदं शरेय इत्य एवं परस्थितॊ जनः
     यॊ हि यस्मिन रतॊ धर्मे स तं पूजयते सदा
 27 तत्र नॊ विहता परज्ञा मनश च बहुलीकृतम
     एतद आख्यातुम इच्छामः शरेयः किम इति सत्तम
 28 अतः परं च यद गुह्यं तद भवान वक्तुम अर्हति
     सत्त्वक्षत्रज्ञयॊश चैव संबन्धः केन हेतुना
 29 एवम उक्तः स तैर विप्रैर भगवाँल लॊकभावनः
     तेभ्यः शशंस धर्मात्मा याथा तथ्येन बुद्धिमान
   1 [br]
      ke cid brahmamayaṃ vṛkṣaṃ ke cid brahmamayaṃ mahat
      ke cit puruṣam avyaktaṃ ke cit param anāmayam
      manyante sarvam apy etad avyaktaprabhavāvyayam
  2 uccvāsa mātram api ced yo 'ntakāle samo bhavet
      ātmānam upasaṃgamya so 'mṛtatvāya kalpate
  3 nimeṣa mātram api cet saṃyamyātmānam ātmani
      gacchaty ātmaprasādena viduṣāṃ prāptim avyayām
  4 prāṇāyāmair atha prāṇān saṃyamya sa punaḥ punaḥ
      daśa dvādaśabhir vāpi caturviṃśāt paraṃ tataḥ
  5 evaṃ pūrvaṃ prasannātmā labhate yad yad icchati
      avyaktāt sattvam udriktam amṛtatvāya kalpate
  6 sattvāt parataraṃ nānyat praśaṃsantīha tadvidaḥ
      anumānād vijānīmaḥ puruṣaṃ sattvasaṃśrayam
      na śakyam anyathā gantuṃ puruṣaṃ tam atho dvijāḥ
  7 kṣamā dhṛtir ahiṃsā ca samatā satyam ārjavam
      jñānaṃ tyāgo 'tha saṃnyāsaḥ sāttvikaṃ vṛttam iṣyate
  8 etenaivānumānena manyante 'tha manīṣiṇaḥ
      sattvaṃ ca puruṣaś caikas tatra nāsti vicāraṇā
  9 āhur eke ca vidvāṃso ye jñāne supratiṣṭhitāḥ
      kṣetrajñasattvayor aikyam ity etan nopapadyate
  10 pṛthag bhūtas tato nityam ity etad avicāritam
     pṛthagbhāvaś ca vijñeyaḥ sahajaś cāpi tattvataḥ
 11 tathaivaikatva nānātvam iṣyate viduṣāṃ nayaḥ
     maśakodumbare tv aikyaṃ pṛthaktvam api dṛśyate
 12 matsyo yathānyaḥ syād apsu saṃprayogas tathānayoḥ
     saṃbandhas toyabindūnāṃ parṇe koka nadasya ca
 13 [guru]
     ity uktavantaṃ te viprās tadā lokapitāmaham
     punaḥ saṃśayam āpannāḥ papracchur dvijasattamāḥ
 14 [rsayah]
     kiṃś cid eveha dharmāṇām anuṣṭheyatamaṃ smṛtam
     vyāhatām iva paśyāmo dharmasya vividhāṃ gatim
 15 ūrdhvaṃ dehād vadanty eke naitad astīti cāpare
     ke cit saṃśayitaṃ sarvaṃ niḥsaṃśayam athāpare
 16 anityaṃ nityam ity eke nāsty asty ity api cāpare
     ekarūpaṃ dvidhety eke vyāmiśram iti cāpare
     ekam eke pṛthak cānye bahutvam iti cāpare
 17 manyante brāhmaṇā evaṃ prājñās tattvārtha darśinaḥ
     jaṭājinadharāś cānye muṇḍāḥ ke cid asaṃvṛtāḥ
 18 asnānaṃ ke cid icchanti snānam ity api cāpare
     āhāraṃ ke cid icchanti ke cic cānaśane ratāḥ
 19 karma ke cit praśaṃsanti praśāntam api cāpare
     deśakālāv ubhau ke cin naitad astīti cāpare
     ke cin mokṣaṃ praśaṃsanti ke cid bhogān pṛthagvidhān
 20 dhanāni ke cid icchanti nirdhanatvaṃ tathāpare
     upāsya sādhanaṃ tv eke naitad astīti cāpare
 21 ahiṃsā niratāś cānye kecid dhiṃsā parāyaṇāḥ
     puṇyena yaśasety eke naitad astīti cāpare
 22 sadbhāvaniratāś cānye ke cit saṃśayite sthitāḥ
     duḥkhād anye sukhād anye dhyānam ity apare sthitāḥ
 23 yajñam ity apare dhīrāḥ pradānam iti cāpare
     sarvam eke praśaṃsanti na sarvam iti cāpare
 24 tapas tv anye praśaṃsanti svādhyāyam apare janāḥ
     jñānaṃ saṃnyāsam ity eke svabhāvaṃ bhūtacintakāḥ
 25 evaṃ vyutthāpite dharme bahudhā vipradhāvati
     niścayaṃ nādhigacchāmaḥ saṃmūḍhāḥ surasattama
 26 idaṃ śreya idaṃ śreya ity evaṃ prasthito janaḥ
     yo hi yasmin rato dharme sa taṃ pūjayate sadā
 27 tatra no vihatā prajñā manaś ca bahulīkṛtam
     etad ākhyātum icchāmaḥ śreyaḥ kim iti sattama
 28 ataḥ paraṃ ca yad guhyaṃ tad bhavān vaktum arhati
     sattvakṣatrajñayoś caiva saṃbandhaḥ kena hetunā
 29 evam uktaḥ sa tair viprair bhagavāṁl lokabhāvanaḥ
     tebhyaḥ śaśaṃsa dharmātmā yāthā tathyena buddhimān

Book 14 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 14
Chapter 49

  1 [बर]
      हन्त वः संप्रवक्ष्यामि यन मां पृच्छथ सत्तमाः
      समस्तम इह तच छरुत्वा सम्यग एवावधार्यताम
  2 अहिंसा सर्वभूतानाम एतत कृत्यतमं मतम
      एतत पदम अनुद्विग्नं वरिष्ठं धर्मलक्षणम
  3 जञानं निःश्रेय इत्य आहुर वृद्धा निश्चयदर्शिनः
      तस्माज जञानेन शुद्धेन मुच्यते सर्वपातकैः
  4 हिंसा पराश च ये लॊके ये च नास्तिक वृत्तयः
      लॊभमॊहसमायुक्तास ते वै निरयगामिनः
  5 आशीर युक्तानि कर्माणि कुर्वते य तव अतन्द्रिताः
      ते ऽसमिँल लॊके परमॊदन्ते जायमानाः पुनः पुनः
  6 कुर्वते ये तु कर्माणि शरद्दधाना विपश्चितः
      अनाशीर यॊगसंयुक्तास ते धीराः साधु दर्शिनः
  7 अतः परं परवक्ष्यामि सत्त्वक्षेत्रज्ञयॊर यथा
      संयॊगॊ विप्रयॊगश च तन निबॊधत सत्तमाः
  8 विषयॊ विषयित्वं च संबन्धॊ ऽयम इहॊच्यते
      विषयी पुरुषॊ नित्यं सत्त्वं च विषयः समृतः
  9 वयाख्यातं पूर्वकल्पेन मशकॊदुम्बरं यथा
      भुज्यमानं न जानीते नित्यं सत्त्वम अचेतनम
      यस तव एव तु विजानीते यॊ भुङ्क्ते यश च भुज्यते
  10 अनित्यं दवंद्व संयुक्तं सत्त्वम आहुर गुणात्मकम
     निर्द्वंद्वॊ निष्कलॊ नित्यः कषेत्रज्ञॊ निर्गुणात्मकः
 11 समः संज्ञा गतस तव एवं यदा सर्वत्र दृश्यते
     उपभुङ्क्ते सदा सत्त्वम आपः पुष्करपर्णवत
 12 सर्वैर अपि गुणैर विद्वान वयतिषक्तॊ न लिप्यते
     जलबिन्दुर यथा लॊलः पद्मिनी पत्रसंस्थितः
     एवम एवाप्य असंसक्तः पुरुषः सयान न संशयः
 13 दरव्यमात्रम अभूत सत्त्वं पुरुषस्येति निश्चयः
     यथा दरव्यं च कर्ता च संयॊगॊ ऽपय अनयॊस तथा
 14 यथा परदीपम आदाय कश चित तमसि गच्छति
     तथा सत्त्वप्रदीपेन गच्छन्ति परमैषिणः
 15 यावद दरव्यगुणस तावत परदीपः संप्रकाशते
     कषीणद्रव्यगुणं जयॊतिर अन्तर्धानाय गच्छति
 16 वयक्तः सत्त्वगुणस तव एवं पुरुषॊ ऽवयक्त इष्यते
     एतद विप्रा विजानीत हन्त भूयॊ बरवीमि वः
 17 सहस्रेणापि दुर्मेधा न वृद्धिम अधिगच्छति
     चतुर्थेनाप्य अथांशेन वृद्धिमान सुखम एधते
 18 एवं धर्मस्य विज्ञेयं संसाधनम उपायतः
     उपायज्ञॊ हि मेधावी सुखम अत्यन्तम अश्नुते
 19 यथाध्वानम अपाथेयः परपन्नॊ मानवः कव चित
     कलेशेन याति महता विनश्यत्य अन्तरापि वा
 20 तथा कर्मसु विज्ञेयं फलं भवति वा न वा
     पुरुषस्यात्म निःश्रेयः शुभाशुभनिदर्शनम
 21 यथा च दीर्घम अध्वानं पद्भ्याम एव परपद्यते
     अदृष्टपूर्वं सहसा तत्त्वदर्शनवर्जितः
 22 तम एव च यथाध्वानं रथेनेहाशु गामिना
     यायाद अश्वप्रयुक्तेन तथा बुद्धिमतां गतिः
 23 उच्चं पर्वतम आरुह्य नान्ववेक्षेत भूगतम
     रथेन रथिनं पश्येत कलिश्यमानम अचेतनम
 24 यावद रथपथस तावद रथेन स तु गच्छति
     कषीणे रथपथे पराज्ञॊ रथम उत्सृज्य गच्छति
 25 एवं गच्छति मेधावी तत्त्वयॊगविधानवित
     समाज्ञाय महाबुद्धिर उत्तराद उत्तरॊत्तरम
 26 यथा महार्णवं घॊरम अप्लवः संप्रगाहते
     बाहुभ्याम एव संमॊहाद वधं चर्च्छत्य असंशयम
 27 नावा चापि यथा पराज्ञॊ विभागज्ञस तरित्रया
     अक्लान्तः सलिलं गाहेत कषिप्रं संतरति धरुवम
 28 तीर्णॊ गच्छेत परं पारं नावम उत्सृज्य निर्ममः
     वयाख्यातं पूर्वकल्पेन यथा रथि पदातिनौ
 29 सनेहात संमॊहम आपन्नॊ नावि दाशॊ यथातथा
     ममत्वेनाभिभूतः स तत्रैव परिवर्तते
 30 नावं न शक्यम आरुह्य सथले विपरिवर्तितुम
     तथैव रथम आरुह्य नाप्सु चर्या विधीयते
 31 एवं कर्मकृतं चित्रं विषयस्थं पृथक पृथक
     यथा कर्मकृतं लॊके तथा तद उपपद्यते
 32 यन नैव गन्धिनॊ रस्यं न रूपस्पर्श शब्दवत
     मन्यन्ते मुनयॊ बुद्ध्या तत परधानं परचक्षते
 33 तत्र परधानम अव्यक्तम अव्यक्तस्य गुणॊ महान
     महतः परधानभूतस्य गुणॊ ऽहंकार एव च
 34 अहंकारप्रधानस्य महाभूतकृतॊ गुणः
     पृथक्त्वेन हि भूतानां विषया वै गुणाः समृताः
 35 बीजधर्मं यथाव्यक्तं तथैव परसवात्मकम
     बीजधर्मा महान आत्मा परसवश चेति नः शरुतम
 36 बीजधर्मा तव अहंकारः परसवश च पुनः पुनः
     बीजप्रसव धर्माणि महाभूतानि पञ्च वै
 37 बीजधर्मिण इत्य आहुः परसवं च न कुर्वते
     विशेषाः पञ्च भूतानां तेषां वित्तं विशेषणम
 38 तत्रैकगुणम आकाशं दविगुणॊ वायुर उच्यते
     तरिगुणं जयॊतिर इत्य आहुर आपश चापि चतुर्गुणः
 39 पृथ्वी पञ्च गुणा जञेया तरस सथावरसंकुला
     सर्वभूतकरी देवी शुभाशुभनिदर्शना
 40 शब्दः सपर्शस तथारूपं रसॊ गन्धश च पञ्चमः
     एते पञ्च गुणा भूमेर विज्ञेया दविजसत्तमाः
 41 पार्थिवश च सदा गन्धॊ गन्धश च बहुधा समृतः
     तस्य गन्धस्य वक्ष्यामि विस्तरेण बहून गुणान
 42 इष्टश चानिष्ट गन्धश च मधुरॊ ऽमलः कटुस तथा
     निर्हारी संहतः सनिग्धॊ रूक्षॊ विशद एव च
     एवं दशविधॊ जञेयः पार्थिवॊ गन्ध इत्य उत
 43 शब्दः सपर्शस तथारूपं रसश चापां गुणाः समृताः
     रसज्ञानं तु वक्ष्यामि रसस तु बहुधा समृतः
 44 मधुरॊ ऽमलः कटुस तिक्तः कषायॊ लवणस तथा
     एवं षड विधविस्तारॊ रसॊ वारिमयः समृतः
 45 शब्दः सपर्शस तथारूपं तरिगुणं जयॊतिर उच्यते
     जयॊतिषश च गुणॊ रूपं रूपं च बहुधा समृतम
 46 शुक्लं कृष्णं तथा रक्तं नीलं पीतारुणं तथा
     हरस्वं दीर्घं तथा सथूलं चतुरस्राणु वृत्तकम
 47 एवं दवादश विस्तारं तेजसॊ रूपम उच्यते
     विज्ञेयं बराह्मणैर नित्यं धर्मज्ञैः सत्यवादिभिः
 48 शब्दस्पर्शौ च विज्ञेयौ दविगुणॊ वायुर उच्यते
     वायॊश चापि गुणः सपर्शः सपर्शश च बहुधा समृतः
 49 उष्णः शीतः सुखॊ दुःखः सनिग्धॊ विशद एव च
     कठिनश चिक्कणः शलक्ष्णः पिच्छिलॊ दारुणॊ मृदुः
 50 एवं दवादश विस्तारॊ वायव्यॊ गुण उच्यते
     विधिवद बरह्मणैः सिद्धैर धर्मज्ञैस तत्त्वदर्शिभिः
 51 तत्रैकगुणम आकाशं शब्द इत्य एव च समृतः
     तस्य शब्दस्य वक्ष्यामि विस्तरेण बहून गुणान
 52 षड्जर्षभौ च गान्धारॊ मध्यमः पञ्चमस तथा
     अतः परं तु विज्ञेयॊ निषादॊ धैवतस तथा
 53 इष्टॊ ऽनिष्टश च शब्दस तु संहतः परविभागवान
     एवं बहुविधॊ जञेयः शब्द आकाशसंभवः
 54 आकाशम उत्तमं भूतम अहंकारस ततः परम
     अहंकारात परा बुद्धिर बुद्धेर आत्मा ततः परम
 55 तस्मात तु परम अव्यक्तम अव्यक्तात पुरुषः परः
     परावरज्ञॊ भूतानां यं पराप्यानन्त्यम अश्नुते
   1 [br]
      hanta vaḥ saṃpravakṣyāmi yan māṃ pṛcchatha sattamāḥ
      samastam iha tac chrutvā samyag evāvadhāryatām
  2 ahiṃsā sarvabhūtānām etat kṛtyatamaṃ matam
      etat padam anudvignaṃ variṣṭhaṃ dharmalakṣaṇam
  3 jñānaṃ niḥśreya ity āhur vṛddhā niścayadarśinaḥ
      tasmāj jñānena śuddhena mucyate sarvapātakaiḥ
  4 hiṃsā parāś ca ye loke ye ca nāstika vṛttayaḥ
      lobhamohasamāyuktās te vai nirayagāminaḥ
  5 āśīr yuktāni karmāṇi kurvate ya tv atandritāḥ
      te 'smiṁl loke pramodante jāyamānāḥ punaḥ punaḥ
  6 kurvate ye tu karmāṇi śraddadhānā vipaścitaḥ
      anāśīr yogasaṃyuktās te dhīrāḥ sādhu darśinaḥ
  7 ataḥ paraṃ pravakṣyāmi sattvakṣetrajñayor yathā
      saṃyogo viprayogaś ca tan nibodhata sattamāḥ
  8 viṣayo viṣayitvaṃ ca saṃbandho 'yam ihocyate
      viṣayī puruṣo nityaṃ sattvaṃ ca viṣayaḥ smṛtaḥ
  9 vyākhyātaṃ pūrvakalpena maśakodumbaraṃ yathā
      bhujyamānaṃ na jānīte nityaṃ sattvam acetanam
      yas tv eva tu vijānīte yo bhuṅkte yaś ca bhujyate
  10 anityaṃ dvaṃdva saṃyuktaṃ sattvam āhur guṇātmakam
     nirdvaṃdvo niṣkalo nityaḥ kṣetrajño nirguṇātmakaḥ
 11 samaḥ saṃjñā gatas tv evaṃ yadā sarvatra dṛśyate
     upabhuṅkte sadā sattvam āpaḥ puṣkaraparṇavat
 12 sarvair api guṇair vidvān vyatiṣakto na lipyate
     jalabindur yathā lolaḥ padminī patrasaṃsthitaḥ
     evam evāpy asaṃsaktaḥ puruṣaḥ syān na saṃśayaḥ
 13 dravyamātram abhūt sattvaṃ puruṣasyeti niścayaḥ
     yathā dravyaṃ ca kartā ca saṃyogo 'py anayos tathā
 14 yathā pradīpam ādāya kaś cit tamasi gacchati
     tathā sattvapradīpena gacchanti paramaiṣiṇaḥ
 15 yāvad dravyaguṇas tāvat pradīpaḥ saṃprakāśate
     kṣīṇadravyaguṇaṃ jyotir antardhānāya gacchati
 16 vyaktaḥ sattvaguṇas tv evaṃ puruṣo 'vyakta iṣyate
     etad viprā vijānīta hanta bhūyo bravīmi vaḥ
 17 sahasreṇāpi durmedhā na vṛddhim adhigacchati
     caturthenāpy athāṃśena vṛddhimān sukham edhate
 18 evaṃ dharmasya vijñeyaṃ saṃsādhanam upāyataḥ
     upāyajño hi medhāvī sukham atyantam aśnute
 19 yathādhvānam apātheyaḥ prapanno mānavaḥ kva cit
     kleśena yāti mahatā vinaśyaty antarāpi vā
 20 tathā karmasu vijñeyaṃ phalaṃ bhavati vā na vā
     puruṣasyātma niḥśreyaḥ śubhāśubhanidarśanam
 21 yathā ca dīrgham adhvānaṃ padbhyām eva prapadyate
     adṛṣṭapūrvaṃ sahasā tattvadarśanavarjitaḥ
 22 tam eva ca yathādhvānaṃ rathenehāśu gāminā
     yāyād aśvaprayuktena tathā buddhimatāṃ gatiḥ
 23 uccaṃ parvatam āruhya nānvavekṣeta bhūgatam
     rathena rathinaṃ paśyet kliśyamānam acetanam
 24 yāvad rathapathas tāvad rathena sa tu gacchati
     kṣīṇe rathapathe prājño ratham utsṛjya gacchati
 25 evaṃ gacchati medhāvī tattvayogavidhānavit
     samājñāya mahābuddhir uttarād uttarottaram
 26 yathā mahārṇavaṃ ghoram aplavaḥ saṃpragāhate
     bāhubhyām eva saṃmohād vadhaṃ carcchaty asaṃśayam
 27 nāvā cāpi yathā prājño vibhāgajñas taritrayā
     aklāntaḥ salilaṃ gāhet kṣipraṃ saṃtarati dhruvam
 28 tīrṇo gacchet paraṃ pāraṃ nāvam utsṛjya nirmamaḥ
     vyākhyātaṃ pūrvakalpena yathā rathi padātinau
 29 snehāt saṃmoham āpanno nāvi dāśo yathātathā
     mamatvenābhibhūtaḥ sa tatraiva parivartate
 30 nāvaṃ na śakyam āruhya sthale viparivartitum
     tathaiva ratham āruhya nāpsu caryā vidhīyate
 31 evaṃ karmakṛtaṃ citraṃ viṣayasthaṃ pṛthak pṛthak
     yathā karmakṛtaṃ loke tathā tad upapadyate
 32 yan naiva gandhino rasyaṃ na rūpasparśa śabdavat
     manyante munayo buddhyā tat pradhānaṃ pracakṣate
 33 tatra pradhānam avyaktam avyaktasya guṇo mahān
     mahataḥ pradhānabhūtasya guṇo 'haṃkāra eva ca
 34 ahaṃkārapradhānasya mahābhūtakṛto guṇaḥ
     pṛthaktvena hi bhūtānāṃ viṣayā vai guṇāḥ smṛtāḥ
 35 bījadharmaṃ yathāvyaktaṃ tathaiva prasavātmakam
     bījadharmā mahān ātmā prasavaś ceti naḥ śrutam
 36 bījadharmā tv ahaṃkāraḥ prasavaś ca punaḥ punaḥ
     bījaprasava dharmāṇi mahābhūtāni pañca vai
 37 bījadharmiṇa ity āhuḥ prasavaṃ ca na kurvate
     viśeṣāḥ pañca bhūtānāṃ teṣāṃ vittaṃ viśeṣaṇam
 38 tatraikaguṇam ākāśaṃ dviguṇo vāyur ucyate
     triguṇaṃ jyotir ity āhur āpaś cāpi caturguṇaḥ
 39 pṛthvī pañca guṇā jñeyā trasa sthāvarasaṃkulā
     sarvabhūtakarī devī śubhāśubhanidarśanā
 40 śabdaḥ sparśas tathārūpaṃ raso gandhaś ca pañcamaḥ
     ete pañca guṇā bhūmer vijñeyā dvijasattamāḥ
 41 pārthivaś ca sadā gandho gandhaś ca bahudhā smṛtaḥ
     tasya gandhasya vakṣyāmi vistareṇa bahūn guṇān
 42 iṣṭaś cāniṣṭa gandhaś ca madhuro 'mlaḥ kaṭus tathā
     nirhārī saṃhataḥ snigdho rūkṣo viśada eva ca
     evaṃ daśavidho jñeyaḥ pārthivo gandha ity uta
 43 śabdaḥ sparśas tathārūpaṃ rasaś cāpāṃ guṇāḥ smṛtāḥ
     rasajñānaṃ tu vakṣyāmi rasas tu bahudhā smṛtaḥ
 44 madhuro 'mlaḥ kaṭus tiktaḥ kaṣāyo lavaṇas tathā
     evaṃ ṣaḍ vidhavistāro raso vārimayaḥ smṛtaḥ
 45 śabdaḥ sparśas tathārūpaṃ triguṇaṃ jyotir ucyate
     jyotiṣaś ca guṇo rūpaṃ rūpaṃ ca bahudhā smṛtam
 46 śuklaṃ kṛṣṇaṃ tathā raktaṃ nīlaṃ pītāruṇaṃ tathā
     hrasvaṃ dīrghaṃ tathā sthūlaṃ caturasrāṇu vṛttakam
 47 evaṃ dvādaśa vistāraṃ tejaso rūpam ucyate
     vijñeyaṃ brāhmaṇair nityaṃ dharmajñaiḥ satyavādibhiḥ
 48 śabdasparśau ca vijñeyau dviguṇo vāyur ucyate
     vāyoś cāpi guṇaḥ sparśaḥ sparśaś ca bahudhā smṛtaḥ
 49 uṣṇaḥ śītaḥ sukho duḥkhaḥ snigdho viśada eva ca
     kaṭhinaś cikkaṇaḥ ślakṣṇaḥ picchilo dāruṇo mṛduḥ
 50 evaṃ dvādaśa vistāro vāyavyo guṇa ucyate
     vidhivad brahmaṇaiḥ siddhair dharmajñais tattvadarśibhiḥ
 51 tatraikaguṇam ākāśaṃ śabda ity eva ca smṛtaḥ
     tasya śabdasya vakṣyāmi vistareṇa bahūn guṇān
 52 ṣaḍjarṣabhau ca gāndhāro madhyamaḥ pañcamas tathā
     ataḥ paraṃ tu vijñeyo niṣādo dhaivatas tathā
 53 iṣṭo 'niṣṭaś ca śabdas tu saṃhataḥ pravibhāgavān
     evaṃ bahuvidho jñeyaḥ śabda ākāśasaṃbhavaḥ
 54 ākāśam uttamaṃ bhūtam ahaṃkāras tataḥ param
     ahaṃkārāt parā buddhir buddher ātmā tataḥ param
 55 tasmāt tu param avyaktam avyaktāt puruṣaḥ paraḥ
     parāvarajño bhūtānāṃ yaṃ prāpyānantyam aśnute

Book 14 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 14
Chapter 50

  1 [बर]
      भूतानाम अथ पञ्चानां यथैषाम ईश्वरं मनः
      नियमे च विसर्गे च भूतात्मा मन एव च
  2 अधिष्ठाता मनॊ नित्यं भूतानां महतां तथा
      बुद्धिर ऐश्वर्यम आचष्टे कषेत्रज्ञः सर्व उच्यते
  3 इन्द्रियाणि मनॊ युङ्क्ते सदश्वान इव सारथिः
      इन्द्रियाणि मनॊ बुद्धिं कषेत्रज्ञॊ युञ्जते सदा
  4 महाभूतसमायुक्तं बुद्धिसंयमनं रथम
      तम आरुह्य स भूतात्मा समन्तात परिधावति
  5 इन्द्रियग्रामसंयुक्तॊ मनः सारथिर एव च
      बुद्धिसंयमनॊ नित्यं महान बरह्ममयॊ रथ
  6 एवं यॊ वेत्ति विद्वान वै सदा बरह्ममयं रथम
      स धीरः सर्वलॊकेषु न मॊहम अधिगच्छति
  7 अव्यक्तादि विशेषान्तं तरस सथावरसंकुलम
      चन्द्रसूर्यप्रभालॊकं गरहनक्षत्रमण्डितम
  8 नदी पर्वत जालैश च सर्वतः परिभूषितम
      विविधाबिःस तथाद्भिश च सततं समलंकृतम
  9 आजीवः सर्वभूतानां सर्वप्राणभृतां गतिः
      एतद बरह्म वनं नित्यं यस्मिंश चरति कषेत्रवित
  10 लॊके ऽसमिन यानि भूतानि सथावराणि चराणि च
     तान्य एवाग्रे परलीयन्ते पश्चाद भूतकृता गुणाः
     गुणेभ्यः पञ्च भूतानि एष भूतसमुच्छ्रयः
 11 देवा मनुष्या गन्धर्वाः पिशाचासुरराक्षसाः
     सर्वे सवभावतः सृष्टा न करियाभ्यॊ न कारणात
 12 एते विश्वकृतॊ विप्रा जायन्ते ह पुनः पुनः
     तेभ्यः परसूतास तेष्व एव महाभूतेषु पञ्चसु
     परलीयन्ते यथाकालम ऊर्मयः सागरे यथा
 13 विश्वसृग्भ्यस तु भूतेभ्यॊ महाभूतानि गच्छति
     भूतेभ्यश चापि पञ्चभ्यॊ मुक्तॊ गच्छेत परजापतिम
 14 परजापतिर इदं सर्वं तपसैवासृजत परभुः
     तथैव वेदान ऋषयस तपसा परतिपेदिरे
 15 तपसश चानुपूर्व्येण फलमूलाशिनस तथा
     तरैलॊक्यं तपसा सिद्धाः पश्यन्तीह समाहिताः
 16 ओषधान्य अगदादीनी नाना विद्याश च सर्वशः
     तपसैव परसिध्यन्ति तपॊ मूलं हि साधनम
 17 यद दुरापं दुराम्नायं दुराधर्षं दुरन्वयम
     तत सर्वं तपसा साध्यं तपॊ हि दुरतिक्रमम
 18 सुरापॊ बरह्महा सतेयी भरूणहा गुरुतल्पगः
     तपसैव सुतप्तेन मुच्यन्ते किल्बिषात ततः
 19 मनुष्याः पितरॊ देवाः पशवॊ मृगपक्षिणः
     यानि चान्यानि भूतानि तरसानि सथावराणि च
 20 तपः परायणा नित्यं सिध्यन्ते तपसा सदा
     तथैव तपसा देवा महाभागा दिवं गताः
 21 आशीर युक्तानि कर्माणि कुर्वते ये तव अतन्द्रिताः
     अहंकारसमायुक्तास ते सकाशे परजापतेः
 22 धयानयॊगेन शुद्धेन निर्ममा निरहंकृताः
     पराप्नुवन्ति महात्मानॊ महान्तं लॊकम उत्तमम
 23 धयानयॊगाद उपागम्य परसन्नमतयः सदा
     सुखॊपचयम अव्यक्तं परविशन्त्य आत्मवत्तया
 24 धयानयॊगाद उपागम्य निर्ममा निरहंकृताः
     अव्यक्तं परविशन्तीह महान्तं लॊकम उत्तमम
 25 अव्यक्ताद एव संभूतः समयज्ञॊ गतः पुनः
     तमॊ रजॊभ्यां निर्मुक्तः सत्त्वम आस्थाय केवलम
 26 विमुक्तः सर्वपापेभ्यः सर्वं तयजति निष्कलः
     कषेत्रज्ञ इति तं विद्याद यस तं वेद स वेदवित
 27 चित्तं चित्ताद उपागम्य मुनिर आसीत संयतः
     यच चित्तस तन मना भूत्वा गुह्यम एतत सनातनम
 28 अव्यक्तादि विशेषान्तम अविद्या लक्षणं समृतम
     निबॊधत यथा हीदं गुणैर लक्षणम इत्य उत
 29 दव्यक्षरस तु भवेन मृत्युस तर्यक्षरं बरह्म शाश्वतम
     ममेति च भवेन मृत्युर न ममेति च शाश्वतम
 30 कर्म के चित परशंसन्ति मन्दबुद्धितरा नराः
     ये तु बुद्धा महात्मानॊ न परशंसन्ति कर्म ते
 31 कर्मणा जायते जन्तुर मूर्तिमान षॊडशात्मकः
     पुरुषं सृजते ऽविद्या अग्राह्यम अमृताशिनम
 32 तस्मात कर्मसु निःस्नेहा ये के चित पारदर्शिनः
     विद्यामयॊ ऽयं पुरुषॊ न तु कर्ममयः समृतः
 33 अपूर्वम अमृतं नित्यं य एनम अविचारिणम
     य एनं विन्दते ऽऽतमानम अग्राह्यम अमृताशिनम
     अग्राह्यॊ ऽमृतॊ भवति य एभिः कारणैर धरुवः
 34 अपॊह्य सर्वसंकल्पान संयम्यात्मानम आत्मनि
     स तद बरह्म शुभं वेत्ति यस्माद भूयॊ न विद्यते
 35 परसादेनैव सत्त्वस्य परसादं समवाप्नुयात
     लक्षणं हि परसादस्य यथा सयात सवप्नदर्शनम
 36 गतिर एषा तु मुक्तानां ये जञानपरिनिष्ठिताः
     परवृत्तयश च याः सर्वाः पश्यन्ति परणामजाः
 37 एषा गतिर असक्तानाम एष धर्मः सनातनः
     एषा जञानवतां पराप्तिर एतद वृत्तम अनिन्दितम
 38 समेन सर्वभूतेषु निःस्पृहेण निराशिषा
     शक्या गतिर इयं गन्तुं सर्वत्र समदर्शिना
 39 एतद वः सर्वम आख्यातं मया विप्रर्षिसत्तमाः
     एवम आचरत कषिप्रं ततः सिद्धिम अवाप्स्यथ
 40 [गुरु]
     इत्य उक्तास ते तु मुनयॊ बरह्मणा गुरुणा तथा
     कृतवन्तॊ महात्मानस ततॊ लॊकान अवाप्नुवन
 41 तवम अप्य एतन महाभाग यथॊक्तं बरह्मणॊ वचः
     सम्यग आचार शुद्धात्मंस ततः सिद्धिम अवाप्स्यसि
 42 [वा]
     इत्य उक्तः स तदा शिष्यॊ गुरुणा धर्मम उत्तमम
     चकार सर्वं कौन्तेय ततॊ मॊक्षम अवाप्तवान
 43 कृतकृत्यश च स तदा शिष्यः कुरुकुलॊद्वह
     तत पदं समनुप्राप्तॊ यत्र गत्वा न शॊचति
 44 [अर्जुन]
     कॊ नव असौ बराह्मणः कृष्ण कश च शिष्यॊ जनार्दन
     शरॊतव्यं चेन मयैतद वै तत तवम आचक्ष्व मे विभॊ
 45 [वा]
     अहं गुरुर महाबाहॊ मनः शिष्यं च विद्धि मे
     तवत परीत्या गुह्यम एतच च कथितं मे धनंजय
 46 मयि चेद अस्ति ते परीतिर नित्यं कुरुकुलॊद्वह
     अध्यात्मम एतच छरुत्वा तवं सम्यग आचर सुव्रत
 47 ततस तवं सम्यग आचीर्णे धर्मे ऽसमिन कुरुनन्दन
     सर्वपापविशुद्धात्मा मॊक्षं पराप्स्यसि केवलम
 48 पूर्वम अप्य एतद एवॊक्तं युद्धकाल उपस्थिते
     मया तव महाबाहॊ तस्माद अत्र मनः कुरु
 49 मया तु भरतश्रेष्ठ चिरदृष्टः पिता विभॊ
     तम अहं दरष्टुम इच्छामि संमते तव फल्गुन
 50 [व]
     इत्य उक्तवचनं कृष्णं परत्युवाच धनंजयः
     गच्छावॊ नगरं कृष्ण गजसाह्वयम अद्य वै
 51 समेत्य तत्र राजानं धर्मात्मानं युधिष्ठिरम
     समनुज्ञाप्य दुर्धर्षं सवां पुरीं यातुम अर्हसि
   1 [br]
      bhūtānām atha pañcānāṃ yathaiṣām īśvaraṃ manaḥ
      niyame ca visarge ca bhūtātmā mana eva ca
  2 adhiṣṭhātā mano nityaṃ bhūtānāṃ mahatāṃ tathā
      buddhir aiśvaryam ācaṣṭe kṣetrajñaḥ sarva ucyate
  3 indriyāṇi mano yuṅkte sadaśvān iva sārathiḥ
      indriyāṇi mano buddhiṃ kṣetrajño yuñjate sadā
  4 mahābhūtasamāyuktaṃ buddhisaṃyamanaṃ ratham
      tam āruhya sa bhūtātmā samantāt paridhāvati
  5 indriyagrāmasaṃyukto manaḥ sārathir eva ca
      buddhisaṃyamano nityaṃ mahān brahmamayo ratha
  6 evaṃ yo vetti vidvān vai sadā brahmamayaṃ ratham
      sa dhīraḥ sarvalokeṣu na moham adhigacchati
  7 avyaktādi viśeṣāntaṃ trasa sthāvarasaṃkulam
      candrasūryaprabhālokaṃ grahanakṣatramaṇḍitam
  8 nadī parvata jālaiś ca sarvataḥ paribhūṣitam
      vividhābiḥs tathādbhiś ca satataṃ samalaṃkṛtam
  9 ājīvaḥ sarvabhūtānāṃ sarvaprāṇabhṛtāṃ gatiḥ
      etad brahma vanaṃ nityaṃ yasmiṃś carati kṣetravit
  10 loke 'smin yāni bhūtāni sthāvarāṇi carāṇi ca
     tāny evāgre pralīyante paścād bhūtakṛtā guṇāḥ
     guṇebhyaḥ pañca bhūtāni eṣa bhūtasamucchrayaḥ
 11 devā manuṣyā gandharvāḥ piśācāsurarākṣasāḥ
     sarve svabhāvataḥ sṛṣṭā na kriyābhyo na kāraṇāt
 12 ete viśvakṛto viprā jāyante ha punaḥ punaḥ
     tebhyaḥ prasūtās teṣv eva mahābhūteṣu pañcasu
     pralīyante yathākālam ūrmayaḥ sāgare yathā
 13 viśvasṛgbhyas tu bhūtebhyo mahābhūtāni gacchati
     bhūtebhyaś cāpi pañcabhyo mukto gacchet prajāpatim
 14 prajāpatir idaṃ sarvaṃ tapasaivāsṛjat prabhuḥ
     tathaiva vedān ṛṣayas tapasā pratipedire
 15 tapasaś cānupūrvyeṇa phalamūlāśinas tathā
     trailokyaṃ tapasā siddhāḥ paśyantīha samāhitāḥ
 16 oṣadhāny agadādīnī nānā vidyāś ca sarvaśaḥ
     tapasaiva prasidhyanti tapo mūlaṃ hi sādhanam
 17 yad durāpaṃ durāmnāyaṃ durādharṣaṃ duranvayam
     tat sarvaṃ tapasā sādhyaṃ tapo hi duratikramam
 18 surāpo brahmahā steyī bhrūṇahā gurutalpagaḥ
     tapasaiva sutaptena mucyante kilbiṣāt tataḥ
 19 manuṣyāḥ pitaro devāḥ paśavo mṛgapakṣiṇaḥ
     yāni cānyāni bhūtāni trasāni sthāvarāṇi ca
 20 tapaḥ parāyaṇā nityaṃ sidhyante tapasā sadā
     tathaiva tapasā devā mahābhāgā divaṃ gatāḥ
 21 āśīr yuktāni karmāṇi kurvate ye tv atandritāḥ
     ahaṃkārasamāyuktās te sakāśe prajāpateḥ
 22 dhyānayogena śuddhena nirmamā nirahaṃkṛtāḥ
     prāpnuvanti mahātmāno mahāntaṃ lokam uttamam
 23 dhyānayogād upāgamya prasannamatayaḥ sadā
     sukhopacayam avyaktaṃ praviśanty ātmavattayā
 24 dhyānayogād upāgamya nirmamā nirahaṃkṛtāḥ
     avyaktaṃ praviśantīha mahāntaṃ lokam uttamam
 25 avyaktād eva saṃbhūtaḥ samayajño gataḥ punaḥ
     tamo rajobhyāṃ nirmuktaḥ sattvam āsthāya kevalam
 26 vimuktaḥ sarvapāpebhyaḥ sarvaṃ tyajati niṣkalaḥ
     kṣetrajña iti taṃ vidyād yas taṃ veda sa vedavit
 27 cittaṃ cittād upāgamya munir āsīta saṃyataḥ
     yac cittas tan manā bhūtvā guhyam etat sanātanam
 28 avyaktādi viśeṣāntam avidyā lakṣaṇaṃ smṛtam
     nibodhata yathā hīdaṃ guṇair lakṣaṇam ity uta
 29 dvyakṣaras tu bhaven mṛtyus tryakṣaraṃ brahma śāśvatam
     mameti ca bhaven mṛtyur na mameti ca śāśvatam
 30 karma ke cit praśaṃsanti mandabuddhitarā narāḥ
     ye tu buddhā mahātmāno na praśaṃsanti karma te
 31 karmaṇā jāyate jantur mūrtimān ṣoḍaśātmakaḥ
     puruṣaṃ sṛjate 'vidyā agrāhyam amṛtāśinam
 32 tasmāt karmasu niḥsnehā ye ke cit pāradarśinaḥ
     vidyāmayo 'yaṃ puruṣo na tu karmamayaḥ smṛtaḥ
 33 apūrvam amṛtaṃ nityaṃ ya enam avicāriṇam
     ya enaṃ vindate ''tmānam agrāhyam amṛtāśinam
     agrāhyo 'mṛto bhavati ya ebhiḥ kāraṇair dhruvaḥ
 34 apohya sarvasaṃkalpān saṃyamyātmānam ātmani
     sa tad brahma śubhaṃ vetti yasmād bhūyo na vidyate
 35 prasādenaiva sattvasya prasādaṃ samavāpnuyāt
     lakṣaṇaṃ hi prasādasya yathā syāt svapnadarśanam
 36 gatir eṣā tu muktānāṃ ye jñānapariniṣṭhitāḥ
     pravṛttayaś ca yāḥ sarvāḥ paśyanti paraṇāmajāḥ
 37 eṣā gatir asaktānām eṣa dharmaḥ sanātanaḥ
     eṣā jñānavatāṃ prāptir etad vṛttam aninditam
 38 samena sarvabhūteṣu niḥspṛheṇa nirāśiṣā
     śakyā gatir iyaṃ gantuṃ sarvatra samadarśinā
 39 etad vaḥ sarvam ākhyātaṃ mayā viprarṣisattamāḥ
     evam ācarata kṣipraṃ tataḥ siddhim avāpsyatha
 40 [guru]
     ity uktās te tu munayo brahmaṇā guruṇā tathā
     kṛtavanto mahātmānas tato lokān avāpnuvan
 41 tvam apy etan mahābhāga yathoktaṃ brahmaṇo vacaḥ
     samyag ācāra śuddhātmaṃs tataḥ siddhim avāpsyasi
 42 [vā]
     ity uktaḥ sa tadā śiṣyo guruṇā dharmam uttamam
     cakāra sarvaṃ kaunteya tato mokṣam avāptavān
 43 kṛtakṛtyaś ca sa tadā śiṣyaḥ kurukulodvaha
     tat padaṃ samanuprāpto yatra gatvā na śocati
 44 [arjuna]
     ko nv asau brāhmaṇaḥ kṛṣṇa kaś ca śiṣyo janārdana
     śrotavyaṃ cen mayaitad vai tat tvam ācakṣva me vibho
 45 [vā]
     ahaṃ gurur mahābāho manaḥ śiṣyaṃ ca viddhi me
     tvat prītyā guhyam etac ca kathitaṃ me dhanaṃjaya
 46 mayi ced asti te prītir nityaṃ kurukulodvaha
     adhyātmam etac chrutvā tvaṃ samyag ācara suvrata
 47 tatas tvaṃ samyag ācīrṇe dharme 'smin kurunandana
     sarvapāpaviśuddhātmā mokṣaṃ prāpsyasi kevalam
 48 pūrvam apy etad evoktaṃ yuddhakāla upasthite
     mayā tava mahābāho tasmād atra manaḥ kuru
 49 mayā tu bharataśreṣṭha ciradṛṣṭaḥ pitā vibho
     tam ahaṃ draṣṭum icchāmi saṃmate tava phalguna
 50 [v]
     ity uktavacanaṃ kṛṣṇaṃ pratyuvāca dhanaṃjayaḥ
     gacchāvo nagaraṃ kṛṣṇa gajasāhvayam adya vai
 51 sametya tatra rājānaṃ dharmātmānaṃ yudhiṣṭhiram
     samanujñāpya durdharṣaṃ svāṃ purīṃ yātum arhasi

Book 14 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 14
Chapter 51

  1 [व]
      ततॊ ऽभयचॊदयत कृष्णॊ युज्यताम इति दारुकम
      मुहूर्ताद इव चाचष्ट युक्तम इत्य एव दारुकः
  2 तथैव चानुयात्राणि चॊदयाम आस पाण्डवः
      सज्जयध्वं परयास्यामॊ नगरं गजसाह्वयम
  3 इत्य उक्ताः सैनिकास ते तु सज्जीभूता विशां पते
      आचख्युः सज्जम इत्य एव पार्थायामित तेजसे
  4 ततस तौ रथम आस्थाय परयातौ कृष्ण पाण्डवौ
      विकुर्वाणौ कथाश चित्राः परीयमाणौ विशां पते
  5 रथस्थं तु महातेजा वासुदेवं धनंजयः
      पुनर एवाब्रवीद वाक्यम इदं भरतसत्तम
  6 तवत्प्रसादाज जयः पराप्तॊ राज्ञा वृष्णिकुलॊद्वह
      निहताः शत्रवश चापि पराप्तं राज्यम अकण्टकम
  7 नाथवन्तश च भवता पाण्डवा मधुसूदन
      भवन्तं पलवम आसाद्य तीर्णाः सम कुरु सागरम
  8 विश्वकर्मन नमस ते ऽसतु विश्वात्मन विश्वसंभव
      यथाहं तवा विजानामि यथा चाहं भवन मनाः
  9 तवत तेजः संभवॊ नित्यं कुताशॊ मधुसूदन
      रतिः करीडामयी तुभ्यं माया ते रॊदसी विभॊ
  10 तवयि सर्वम इदं विश्वं यद इदं सथाणुजङ्गमम
     तवं हि सर्वं विकुरुषे भूतग्रामं सनातनम
 11 पृथिवीं चान्तरिक्षं च तथा सथावरजङ्गमम
     हसितं ते ऽमला जयॊत्स्ना ऋतवश चेन्द्रियान्वयाः
 12 पराणॊ वायुः सततगः करॊधॊ मृत्युः सनातनः
     परसादे चापि पद्मा शरीर नित्यं तवयि महामते
 13 रतिस तुष्टिर धृतिः कषान्तिस तवयि चेदं चराचरम
     तवम एवेह युगान्तेषु निधनं परॊच्यसे ऽनघ
 14 सुदीर्घेणापि कालेन न ते शक्या गुणा मया
     आत्मा च परमॊ वक्तुं नमस ते नलिनेक्षण
 15 विदितॊ मे ऽसि दुर्धर्ष नारदाद देवलात तथा
     कृष्णद्वैपायनाच चैव तथा कुरुपितामहात
 16 तवयि सर्वं समासक्तं तवम एवैकॊ जनेश्वरः
     यच चानुग्रह संयुक्तम एतद उक्तं तवयानघ
 17 एतत सर्वम अहं सम्यग आचरिष्ये जनार्दन
     इदं चाद्भुतम अत्यर्थं कृतम अस्मत्प्रियेप्सया
 18 यत पापॊ निहतः संख्ये कौरव्यॊ धृतराष्ट्रजः
     तवया दग्धं हि तत सौन्यं मया विजितम आहवे
 19 भवता तत कृतं कर्म येनावाप्तॊ जयॊ मया
     दुर्यॊधनस्य संग्रामे तव बुद्धिपराक्रमैः
 20 कर्णस्य च वधॊपायॊ यथावत संप्रदर्शितः
     सैन्धवस्य च पापस्य भूरिश्रवस एव च
 21 अहं च परीयमाणेन तवया देवकिनन्दन
     यद उक्तस तत करिष्यामि न हि मे ऽतर विचारणा
 22 राजानं च समासाद्य धर्मात्मानं युधिष्ठिरम
     चॊदयिष्यामि धर्मज्ञ गमनार्थं तवानघ
 23 रुचितं हि ममैतत ते दवारकागमनं परभॊ
     अचिराच चैव दृष्टा तवं मातुलं मधुसूदन
     बलदेवं च दुर्धर्षं तथान्यान वृष्णिपुंगवान
 24 एवं संभाषमाणौ तौ पराप्तौ वारणसाह्वयम
     तथा विविशतुश चॊभौ संप्रहृष्टनराकुलम
 25 तौ गत्वा धृतराष्ट्रस्य गृहं शक्र गृहॊपमम
     ददृशाते महाराज धृतराष्ट्रं जनेश्वरम
 26 विदुरं च महाबुद्धिं राजानं च युधिष्ठिरम
     भीमसेनं च दुर्धर्षं माद्रीपुत्रौ च पाण्डवौ
     धृतराष्ट्रम उपासीनं युयुत्सुं चापराजितम
 27 गान्धारीं च महाप्राज्ञां पृथां कृष्णां च भामिनीम
     सुभद्राद्याश च ताः सर्वा भरतानां सत्रियस तथा
     ददृशाते सथिताः सर्वा गान्धारीं परिवार्य वै
 28 ततः समेत्य राजानं धृतराष्ट्रम अरिंदमौ
     निवेद्य नामधेये सवे तस्य पादाव अगृह्णताम
 29 गान्धार्याश च पृथायाश च धर्मराज्ञस तथैव च
     भीमस्य च महात्मानौ तथा पादावगृह्णताम
 30 कषत्तारं चापि संपूज्य पृष्ट्वा कुशलम अव्ययम
     तैः सार्धं नृपतिमं वृद्धं ततस तं पर्युपासताम
 31 ततॊ निशि महाराज धृतराष्ट्रः कुरूद्वहान
     जनार्दनं च मेधावी वयसर्जयत वै गृहान
 32 ते ऽनुज्ञाता नृपतिना ययुः सवं सवं निवेशनम
     धनंजय गृहान एव ययौ कृष्णस तु वीर्यवान
 33 तत्रार्चितॊ यथान्यायं सर्वकामैर उपस्थितः
     कृष्णः सुष्वाप मेधावी धनंजय सहायवान
 34 परभातायां तु शर्वर्यां कृतपूर्वाह्णिक करियौ
     धर्मराजस्य भवनं जग्मतुः परमार्चितौ
     यत्रास्ते स सहामात्यॊ धर्मराजॊ महामनाः
 35 ततस तौ तत परविश्याथ ददृशाते महाबलौ
     धर्मराजानम आसीनं देवराजम इवाश्विनौ
 36 तौ समासाद्य राजानं वार्ष्णेय कुर पुंगवौ
     निषीदतुर अनुज्ञातौ परीयमाणेन तेन वै
 37 ततः स राजा मेधावी विविक्षू परेक्ष्य ताव उभौ
     परॊवाच वदतां शरेष्ठॊ वचनं राजसत्तमः
 38 विविक्षू हि युवां मन्ये वीरौ यदुकुरूद्वहौ
     बरूत कर्तास्मि सर्वं वां नचिरान मा विचार्यताम
 39 इत्य उक्ते फल्गुनस तत्र धर्मराजानम अब्रवीत
     विनीतवद उपागम्य वाक्यं वाक्यविशारदः
 40 अयं चिरॊषितॊ राजन वासुदेवः परतापवान
     भवन्तं समनुज्ञाप्य पितरं दरष्टुम इच्छति
 41 स गच्छेद अभ्यनुज्ञातॊ भवता यदि मन्यसे
     आनर्तनगरीं वीरस तदनुज्ञातुम अर्हसि
 42 [य]
     पुण्डरीकाक्ष भद्रं ते गच्छ तवं मधुसूदन
     पुरीं दवारवतीम अद्य दरष्टुं शूर सुतं परभुम
 43 रॊचते मे महाबाहॊ गमनं तव केशव
     मातुलश चिरदृष्टॊ मे तवया देवी च देवकी
 44 मातुलं वसुदेवं तवं बलदेवं च माधव
     पूजयेथा महाप्राज्ञ मद्वाक्येन यथार्हतः
 45 समरेथाश चापि मां नित्यं भीमं च बलिनां वरम
     फल्गुनं नकुलं चैव सहदेवं च माधव
 46 आनर्तान अवलॊक्य तवं पितरं च महाभुज
     वृष्णींश च पुनर आगच्छेर हयमेधे ममानघ
 47 स गच्छ रत्नान्य आदाय विविधानि वसूनि च
     यच चाप्य अन्यन मनॊज्ञं ते तद अप्य आदत्स्व सात्वत
 48 इयं हि वसुधा सर्वा परसादात तव माधव
     अस्मान उपगता वीर निहताश चापि शत्रवः
 49 एवं बरुवति कौरव्ये धर्मराजे युधिष्ठिरे
     वासुदेवॊ वरः पुंसाम इदं वचनम अब्रवीत
 50 तवैव रत्नानि धनं च केवलं; धरा च कृत्स्ना तु महाभुजाद्य वै
     यद अस्ति चान्यद दरविणं गृहेषु मे; तवम एव तस्येश्वर नित्यम ईश्वरः
 51 तथेत्य अथॊक्तः परतिपूजितस तदा; गदाग्रजॊ धर्मसुतेन वीर्यवान
     पितृष्वसाम अभ्यवदद यथाविधि; संपूजितश चाप्य अगमत परदक्षिणम
 52 तया स सम्यक परतिनन्दितस तदा; तथैव सर्वैर विदुरादिभिस ततः
     विनिर्ययौ नागपुराद गदाग्रजॊ; रथेन दिव्येन चतुर्युजा हरिः
 53 रथं सुभद्राम अधिरॊप्य भामिनीं; युधिष्ठिरस्यानुमते जनार्दनः
     पितृष्वसायाश च तथा महाभुजॊ; विनिर्ययौ पौरजनाभिसंवृतः
 54 तम अन्वगाद वानरवर्य केतनः; स सात्यक्तिर माद्रवतीसुताव अपि
     अगाध बुद्धिर विदुरश च माधवं; सवयं च भीमॊ गजराजविक्रमः
 55 निवर्तयित्वा कुरु राष्ट्रवर्धनांस; ततः स सर्वान विदुरं च वीर्यवान
     जनार्दनॊ दारुकम आह स तवरः; परचॊदयाश्वान इति सात्यकिस तदा
 56 ततॊ ययौ शत्रुगणप्रमर्दनः; शिनिप्रवीरानुगतॊ जनार्दनः
     यथा निहत्यारि गणाञ शतक्रतुर; दिवं तथानर्तपुरीं परतापवान
   1 [v]
      tato 'bhyacodayat kṛṣṇo yujyatām iti dārukam
      muhūrtād iva cācaṣṭa yuktam ity eva dārukaḥ
  2 tathaiva cānuyātrāṇi codayām āsa pāṇḍavaḥ
      sajjayadhvaṃ prayāsyāmo nagaraṃ gajasāhvayam
  3 ity uktāḥ sainikās te tu sajjībhūtā viśāṃ pate
      ācakhyuḥ sajjam ity eva pārthāyāmita tejase
  4 tatas tau ratham āsthāya prayātau kṛṣṇa pāṇḍavau
      vikurvāṇau kathāś citrāḥ prīyamāṇau viśāṃ pate
  5 rathasthaṃ tu mahātejā vāsudevaṃ dhanaṃjayaḥ
      punar evābravīd vākyam idaṃ bharatasattama
  6 tvatprasādāj jayaḥ prāpto rājñā vṛṣṇikulodvaha
      nihatāḥ śatravaś cāpi prāptaṃ rājyam akaṇṭakam
  7 nāthavantaś ca bhavatā pāṇḍavā madhusūdana
      bhavantaṃ plavam āsādya tīrṇāḥ sma kuru sāgaram
  8 viśvakarman namas te 'stu viśvātman viśvasaṃbhava
      yathāhaṃ tvā vijānāmi yathā cāhaṃ bhavan manāḥ
  9 tvat tejaḥ saṃbhavo nityaṃ kutāśo madhusūdana
      ratiḥ krīḍāmayī tubhyaṃ māyā te rodasī vibho
  10 tvayi sarvam idaṃ viśvaṃ yad idaṃ sthāṇujaṅgamam
     tvaṃ hi sarvaṃ vikuruṣe bhūtagrāmaṃ sanātanam
 11 pṛthivīṃ cāntarikṣaṃ ca tathā sthāvarajaṅgamam
     hasitaṃ te 'malā jyotsnā ṛtavaś cendriyānvayāḥ
 12 prāṇo vāyuḥ satatagaḥ krodho mṛtyuḥ sanātanaḥ
     prasāde cāpi padmā śrīr nityaṃ tvayi mahāmate
 13 ratis tuṣṭir dhṛtiḥ kṣāntis tvayi cedaṃ carācaram
     tvam eveha yugānteṣu nidhanaṃ procyase 'nagha
 14 sudīrgheṇāpi kālena na te śakyā guṇā mayā
     ātmā ca paramo vaktuṃ namas te nalinekṣaṇa
 15 vidito me 'si durdharṣa nāradād devalāt tathā
     kṛṣṇadvaipāyanāc caiva tathā kurupitāmahāt
 16 tvayi sarvaṃ samāsaktaṃ tvam evaiko janeśvaraḥ
     yac cānugraha saṃyuktam etad uktaṃ tvayānagha
 17 etat sarvam ahaṃ samyag ācariṣye janārdana
     idaṃ cādbhutam atyarthaṃ kṛtam asmatpriyepsayā
 18 yat pāpo nihataḥ saṃkhye kauravyo dhṛtarāṣṭrajaḥ
     tvayā dagdhaṃ hi tat saunyaṃ mayā vijitam āhave
 19 bhavatā tat kṛtaṃ karma yenāvāpto jayo mayā
     duryodhanasya saṃgrāme tava buddhiparākramaiḥ
 20 karṇasya ca vadhopāyo yathāvat saṃpradarśitaḥ
     saindhavasya ca pāpasya bhūriśravasa eva ca
 21 ahaṃ ca prīyamāṇena tvayā devakinandana
     yad uktas tat kariṣyāmi na hi me 'tra vicāraṇā
 22 rājānaṃ ca samāsādya dharmātmānaṃ yudhiṣṭhiram
     codayiṣyāmi dharmajña gamanārthaṃ tavānagha
 23 rucitaṃ hi mamaitat te dvārakāgamanaṃ prabho
     acirāc caiva dṛṣṭā tvaṃ mātulaṃ madhusūdana
     baladevaṃ ca durdharṣaṃ tathānyān vṛṣṇipuṃgavān
 24 evaṃ saṃbhāṣamāṇau tau prāptau vāraṇasāhvayam
     tathā viviśatuś cobhau saṃprahṛṣṭanarākulam
 25 tau gatvā dhṛtarāṣṭrasya gṛhaṃ śakra gṛhopamam
     dadṛśāte mahārāja dhṛtarāṣṭraṃ janeśvaram
 26 viduraṃ ca mahābuddhiṃ rājānaṃ ca yudhiṣṭhiram
     bhīmasenaṃ ca durdharṣaṃ mādrīputrau ca pāṇḍavau
     dhṛtarāṣṭram upāsīnaṃ yuyutsuṃ cāparājitam
 27 gāndhārīṃ ca mahāprājñāṃ pṛthāṃ kṛṣṇāṃ ca bhāminīm
     subhadrādyāś ca tāḥ sarvā bharatānāṃ striyas tathā
     dadṛśāte sthitāḥ sarvā gāndhārīṃ parivārya vai
 28 tataḥ sametya rājānaṃ dhṛtarāṣṭram ariṃdamau
     nivedya nāmadheye sve tasya pādāv agṛhṇatām
 29 gāndhāryāś ca pṛthāyāś ca dharmarājñas tathaiva ca
     bhīmasya ca mahātmānau tathā pādāvagṛhṇatām
 30 kṣattāraṃ cāpi saṃpūjya pṛṣṭvā kuśalam avyayam
     taiḥ sārdhaṃ nṛpatimṃ vṛddhaṃ tatas taṃ paryupāsatām
 31 tato niśi mahārāja dhṛtarāṣṭraḥ kurūdvahān
     janārdanaṃ ca medhāvī vyasarjayata vai gṛhān
 32 te 'nujñātā nṛpatinā yayuḥ svaṃ svaṃ niveśanam
     dhanaṃjaya gṛhān eva yayau kṛṣṇas tu vīryavān
 33 tatrārcito yathānyāyaṃ sarvakāmair upasthitaḥ
     kṛṣṇaḥ suṣvāpa medhāvī dhanaṃjaya sahāyavān
 34 prabhātāyāṃ tu śarvaryāṃ kṛtapūrvāhṇika kriyau
     dharmarājasya bhavanaṃ jagmatuḥ paramārcitau
     yatrāste sa sahāmātyo dharmarājo mahāmanāḥ
 35 tatas tau tat praviśyātha dadṛśāte mahābalau
     dharmarājānam āsīnaṃ devarājam ivāśvinau
 36 tau samāsādya rājānaṃ vārṣṇeya kura puṃgavau
     niṣīdatur anujñātau prīyamāṇena tena vai
 37 tataḥ sa rājā medhāvī vivikṣū prekṣya tāv ubhau
     provāca vadatāṃ śreṣṭho vacanaṃ rājasattamaḥ
 38 vivikṣū hi yuvāṃ manye vīrau yadukurūdvahau
     brūta kartāsmi sarvaṃ vāṃ nacirān mā vicāryatām
 39 ity ukte phalgunas tatra dharmarājānam abravīt
     vinītavad upāgamya vākyaṃ vākyaviśāradaḥ
 40 ayaṃ ciroṣito rājan vāsudevaḥ pratāpavān
     bhavantaṃ samanujñāpya pitaraṃ draṣṭum icchati
 41 sa gacched abhyanujñāto bhavatā yadi manyase
     ānartanagarīṃ vīras tadanujñātum arhasi
 42 [y]
     puṇḍarīkākṣa bhadraṃ te gaccha tvaṃ madhusūdana
     purīṃ dvāravatīm adya draṣṭuṃ śūra sutaṃ prabhum
 43 rocate me mahābāho gamanaṃ tava keśava
     mātulaś ciradṛṣṭo me tvayā devī ca devakī
 44 mātulaṃ vasudevaṃ tvaṃ baladevaṃ ca mādhava
     pūjayethā mahāprājña madvākyena yathārhataḥ
 45 smarethāś cāpi māṃ nityaṃ bhīmaṃ ca balināṃ varam
     phalgunaṃ nakulaṃ caiva sahadevaṃ ca mādhava
 46 ānartān avalokya tvaṃ pitaraṃ ca mahābhuja
     vṛṣṇīṃś ca punar āgaccher hayamedhe mamānagha
 47 sa gaccha ratnāny ādāya vividhāni vasūni ca
     yac cāpy anyan manojñaṃ te tad apy ādatsva sātvata
 48 iyaṃ hi vasudhā sarvā prasādāt tava mādhava
     asmān upagatā vīra nihatāś cāpi śatravaḥ
 49 evaṃ bruvati kauravye dharmarāje yudhiṣṭhire
     vāsudevo varaḥ puṃsām idaṃ vacanam abravīt
 50 tavaiva ratnāni dhanaṃ ca kevalaṃ; dharā ca kṛtsnā tu mahābhujādya vai
     yad asti cānyad draviṇaṃ gṛheṣu me; tvam eva tasyeśvara nityam īśvaraḥ
 51 tathety athoktaḥ pratipūjitas tadā; gadāgrajo dharmasutena vīryavān
     pitṛṣvasām abhyavadad yathāvidhi; saṃpūjitaś cāpy agamat pradakṣiṇam
 52 tayā sa samyak pratinanditas tadā; tathaiva sarvair vidurādibhis tataḥ
     viniryayau nāgapurād gadāgrajo; rathena divyena caturyujā hariḥ
 53 rathaṃ subhadrām adhiropya bhāminīṃ; yudhiṣṭhirasyānumate janārdanaḥ
     pitṛṣvasāyāś ca tathā mahābhujo; viniryayau paurajanābhisaṃvṛtaḥ
 54 tam anvagād vānaravarya ketanaḥ; sa sātyaktir mādravatīsutāv api
     agādha buddhir viduraś ca mādhavaṃ; svayaṃ ca bhīmo gajarājavikramaḥ
 55 nivartayitvā kuru rāṣṭravardhanāṃs; tataḥ sa sarvān viduraṃ ca vīryavān
     janārdano dārukam āha sa tvaraḥ; pracodayāśvān iti sātyakis tadā
 56 tato yayau śatrugaṇapramardanaḥ; śinipravīrānugato janārdanaḥ
     yathā nihatyāri gaṇāñ śatakratur; divaṃ tathānartapurīṃ pratāpavān

Book 14 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 14
Chapter 52

  1 [व]
      तथा परयान्तं वार्ष्णेयं दवारकां भरतर्षभाः
      परिष्वज्य नयवर्तन्त सानुयात्राः परंतपाः
  2 पुनः पुनश च वार्ष्णेयं पर्यष्वजत फल्गुनः
      आ चक्षुर्विषयाच चैनं ददर्श च पुनः पुनः
  3 कृच्छ्रेणैव च तां पार्थॊ गॊविन्दे विनिवेशिताम
      संजहार तदा दृष्टिं कृष्णश चाप्य अपराजितः
  4 तस्य परयाणे यान्य आसन निमित्तानि महात्मनः
      बहून्य अद्भुतरूपाणि तानि मे गदतः शृणु
  5 वायुर वेगेन महता रथस्य पुरतॊ ववौ
      कुर्वन निःशर्करं मार्गं विरजस्कम अकण्टकम
  6 ववर्ष वासवश चापि तॊयं शुचि सुगन्धि च
      दिव्यानि चैव पुष्पाणि पुरतः शार्ङ्गधन्वनः
  7 स परयातॊ महाबाहुः समेषु मरु धन्वसु
      ददर्शाथ मुनिश्रेष्ठम उत्तङ्कम अमितौजसम
  8 स तं संपूज्य तेजस्वी मुनिं पृथुल लॊचनः
      पूजितस तेन च तदा पर्यपृच्छद अनामयम
  9 स पृष्टः कुशलं तेन संपूज्य मधुसूदनम
      उत्तङ्कॊ बराह्मणश्रेष्ठस ततः पप्रच्छ माधवम
  10 कच चिच छौरे तवया गत्वा कुरुपाण्डवसद्म तत
     कृतं सौभ्रात्रम अचलं तन मे वयाख्यातुम अर्हसि
 11 अभिसंधाय तान वीरान उपावृत्तॊ ऽसि केशव
     संबन्धिनः सुदयितान सततं वृष्णिपुङ्गव
 12 कच चित पाण्डुसुताः पञ्च धृतराष्ट्रस्य चात्मजाः
     लॊकेषु विहरिष्यन्ति तवया सह परंतप
 13 सवराष्ट्रेषु च राजानः कच चित पराप्स्यन्ति वै सुखम
     कौरवेषु परशान्तेषु तवया नाथेन माधव
 14 या मे संभावना तात तवयि नित्यम अवर्तत
     अपि सा सफला कृष्ण कृता ते भरतान परति
 15 [वा]
     कृतॊ यत्नॊ मया बरह्मन सौभ्रात्रे कौरवान परति
     न चाशक्यन्त संधातुं ते ऽधर्मरुचयॊ मया
 16 ततस ते निधनं पराप्ताः सर्वे स सुतबान्धवाः
     न दिष्टम अभ्यतिक्रान्तुं शक्यं बुद्ध्या बलेन वा
     महर्षे विदितं नूनं सर्वम एतत तवानघ
 17 ते ऽतयक्रामन मतिं मह्यं भीष्मस्य विदुरस्य च
     ततॊ यमक्षयं जग्मुः समासाद्येतरेतरम
 18 पञ्च वै पाण्डवाः शिष्टा हतमित्रा हतात्मजाः
     धार्तराष्ट्राश च निहताः सर्वे स सुतबान्धवाः
 19 इत्य उक्तवचने कृष्णे भृशं करॊधसमन्वितः
     उत्तङ्कः परत्युवाचैनं रॊषाद उत्फाल्य लॊचने
 20 यस्माच छक्तेन ते कृष्ण न तराताः कुरुपाण्डवाः
     संबन्धिनः परियास तस्माच छप्स्ये ऽहं तवाम असंशयम
 21 न च ते परसभं यस्मात ते निगृह्य निवर्तिताः
     तस्मान मन्युपरीतस तवां शप्स्यामि मधुसूदन
 22 तवया हि शक्तेन सता मिथ्याचारेण माधव
     उपचीर्णाः कुरुश्रेष्ठा यस तव एतान समुपेक्षथाः
 23 [वा]
     शृणु मे विस्तरेणेदं यद वक्ष्ये भृगुनन्दन
     गृहाणानुनयं चापि तपस्वी हय असि भार्गव
 24 शरुत्वा तवम एतद अध्यात्मं मुञ्चेथाः शापम अद्य वै
     न च मां तपसाल्पेन शक्तॊ ऽभिभवितुं पुमान
 25 न च ते तपसॊ नाशम इच्छामि जपतां वर
     तपस ते सुमहद दीप्तं गुरवश चापि तॊषिताः
 26 कौमारं वरह्मचर्यं ते जानामि दविजसत्तम
     दुःखार्जितस्य तपसस तस्मान नेच्छामि ते वययम
   1 [v]
      tathā prayāntaṃ vārṣṇeyaṃ dvārakāṃ bharatarṣabhāḥ
      pariṣvajya nyavartanta sānuyātrāḥ paraṃtapāḥ
  2 punaḥ punaś ca vārṣṇeyaṃ paryaṣvajata phalgunaḥ
      ā cakṣurviṣayāc cainaṃ dadarśa ca punaḥ punaḥ
  3 kṛcchreṇaiva ca tāṃ pārtho govinde viniveśitām
      saṃjahāra tadā dṛṣṭiṃ kṛṣṇaś cāpy aparājitaḥ
  4 tasya prayāṇe yāny āsan nimittāni mahātmanaḥ
      bahūny adbhutarūpāṇi tāni me gadataḥ śṛṇu
  5 vāyur vegena mahatā rathasya purato vavau
      kurvan niḥśarkaraṃ mārgaṃ virajaskam akaṇṭakam
  6 vavarṣa vāsavaś cāpi toyaṃ śuci sugandhi ca
      divyāni caiva puṣpāṇi purataḥ śārṅgadhanvanaḥ
  7 sa prayāto mahābāhuḥ sameṣu maru dhanvasu
      dadarśātha muniśreṣṭham uttaṅkam amitaujasam
  8 sa taṃ saṃpūjya tejasvī muniṃ pṛthula locanaḥ
      pūjitas tena ca tadā paryapṛcchad anāmayam
  9 sa pṛṣṭaḥ kuśalaṃ tena saṃpūjya madhusūdanam
      uttaṅko brāhmaṇaśreṣṭhas tataḥ papraccha mādhavam
  10 kac cic chaure tvayā gatvā kurupāṇḍavasadma tat
     kṛtaṃ saubhrātram acalaṃ tan me vyākhyātum arhasi
 11 abhisaṃdhāya tān vīrān upāvṛtto 'si keśava
     saṃbandhinaḥ sudayitān satataṃ vṛṣṇipuṅgava
 12 kac cit pāṇḍusutāḥ pañca dhṛtarāṣṭrasya cātmajāḥ
     lokeṣu vihariṣyanti tvayā saha paraṃtapa
 13 svarāṣṭreṣu ca rājānaḥ kac cit prāpsyanti vai sukham
     kauraveṣu praśānteṣu tvayā nāthena mādhava
 14 yā me saṃbhāvanā tāta tvayi nityam avartata
     api sā saphalā kṛṣṇa kṛtā te bharatān prati
 15 [vā]
     kṛto yatno mayā brahman saubhrātre kauravān prati
     na cāśakyanta saṃdhātuṃ te 'dharmarucayo mayā
 16 tatas te nidhanaṃ prāptāḥ sarve sa sutabāndhavāḥ
     na diṣṭam abhyatikrāntuṃ śakyaṃ buddhyā balena vā
     maharṣe viditaṃ nūnaṃ sarvam etat tavānagha
 17 te 'tyakrāman matiṃ mahyaṃ bhīṣmasya vidurasya ca
     tato yamakṣayaṃ jagmuḥ samāsādyetaretaram
 18 pañca vai pāṇḍavāḥ śiṣṭā hatamitrā hatātmajāḥ
     dhārtarāṣṭrāś ca nihatāḥ sarve sa sutabāndhavāḥ
 19 ity uktavacane kṛṣṇe bhṛśaṃ krodhasamanvitaḥ
     uttaṅkaḥ pratyuvācainaṃ roṣād utphālya locane
 20 yasmāc chaktena te kṛṣṇa na trātāḥ kurupāṇḍavāḥ
     saṃbandhinaḥ priyās tasmāc chapsye 'haṃ tvām asaṃśayam
 21 na ca te prasabhaṃ yasmāt te nigṛhya nivartitāḥ
     tasmān manyuparītas tvāṃ śapsyāmi madhusūdana
 22 tvayā hi śaktena satā mithyācāreṇa mādhava
     upacīrṇāḥ kuruśreṣṭhā yas tv etān samupekṣathāḥ
 23 [vā]
     śṛṇu me vistareṇedaṃ yad vakṣye bhṛgunandana
     gṛhāṇānunayaṃ cāpi tapasvī hy asi bhārgava
 24 śrutvā tvam etad adhyātmaṃ muñcethāḥ śāpam adya vai
     na ca māṃ tapasālpena śakto 'bhibhavituṃ pumān
 25 na ca te tapaso nāśam icchāmi japatāṃ vara
     tapas te sumahad dīptaṃ guravaś cāpi toṣitāḥ
 26 kaumāraṃ vrahmacaryaṃ te jānāmi dvijasattama
     duḥkhārjitasya tapasas tasmān necchāmi te vyayam

Book 14 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 14
Chapter 53

  1 [उ]
      बरूहि केशव तत्त्वेन तवम अध्यात्मम अनिन्दितम
      शरुत्वा शरेयॊ ऽधिधास्यामि शापं वा ते जनार्दन
  2 [वा]
      तमॊ रजश च सत्त्वं च विद्धि भावान मदाश्रयान
      तथा रुद्रान वसूंश चापि विद्धि मत परभवान दविज
  3 मयि सर्वाणि भूतानि सर्वभूतेषु चाप्य अहम
      सथित इत्य अभिजानीहि मा ते ऽभूद अत्र संशयः
  4 तथा दैत्य गणान सर्वान यक्षराक्षस पन्नगान
      गन्धर्वाप्सरसश चैव विद्धि मत परभवान दविज
  5 सद असच चैव यत पराहुर अव्यक्तं वयक्तम एव च
      अक्षरं च कषरं चैव सर्वम एतन मद आत्मकम
  6 ये चाश्रमेषु वै धर्माश चतुर्षु विहिता मुने
      दैवानि चैव कर्माणि विद्धि सर्वं मद आत्मकम
  7 असच च सद असच चैव यद विश्वं सद असतः परम
      ततः परं नास्ति चैव देवदेवात सनातनात
  8 ओंकार पभवान वेदान विद्धि मां तवं भृगूद्वह
      यूपं सॊमं तथैवेह तरिदशाप्यायनं मखे
  9 हॊतारम अपि हव्यं च विद्धि मां भृगुनन्दन
      अध्वर्युः कल्पकश चापि हविः परमसंस्कृतम
  10 उद्गाता चापि मां सतौति गीतघॊषैर महाध्वरे
     परायश्चित्तेषु मां बरह्मञ शान्ति मङ्गलवाचकाः
     सतुवन्ति विश्वकर्माणं सततं दविजसत्तमाः
 11 विद्धि मह्यं सुतं धर्मम अग्रजं दविजसत्तम
     मानसं दयितं विप्र सर्वभूतदयात्मकम
 12 तत्राहं वर्तमानैश च निवृत्तैर्श चैव मानवैः
     बह्वीः संसरमाणॊ वै यॊनीर हि दविजसत्तम
 13 धर्मसंरक्षणार्थाय धर्मसंस्थापनाय च
     तैस तैर वेषैश च रूपैश च तरिषु लॊकेषु भार्गव
 14 अहं विष्णुर अहं बरह्मा शक्रॊ ऽथ परभवाप्ययः
     भूतग्रामस्य सर्वस्य सरष्टा संहार एव च
 15 अधर्मे वर्तमानानां सर्वेषाम अहम अप्य उत
     धर्मस्य सेतुं बध्नामि चलिते चलिते युगे
     तास ता यॊनीः परविश्याहं परजानां हितकाम्यया
 16 यदा तव अहं देव यॊनौ वर्तामि भृगुनन्दन
     तदाहं देववत सर्वम आचरामि न संशयः
 17 यदा गन्धर्वयॊनौ तु वर्तामि भृगुनन्दन
     तदा गन्धर्ववच चेष्टाः सर्वाश चेष्टामि भार्गव
 18 नागयॊनौ यदा चैव तदा वर्तामि नागवत
     यक्षराक्षस यॊनीश च यथावद विचराम्य अहम
 19 मानुष्ये वर्तमाने तु कृपणं याचिता मया
     न च ते जातसंमॊहा वचॊ गृह्णन्ति मे हितम
 20 भयं च महद उद्दिश्य तरासिताः कुरवॊ मया
     करुद्धेव भूत्वा च पुनर यथावद अनुदर्शिताः
 21 ते ऽधर्मेणेह संयुक्ताः परीताः कालधर्मणा
     धर्मेण निहता युद्धे गताः सवर्गं न संशयः
 22 लॊकेषु पाण्डवाश चैव गताः खयातिं दविजॊत्तम
     एतत ते सर्वम आख्यातं यन मां तवं परिपृच्छसि
   1 [u]
      brūhi keśava tattvena tvam adhyātmam aninditam
      śrutvā śreyo 'dhidhāsyāmi śāpaṃ vā te janārdana
  2 [vā]
      tamo rajaś ca sattvaṃ ca viddhi bhāvān madāśrayān
      tathā rudrān vasūṃś cāpi viddhi mat prabhavān dvija
  3 mayi sarvāṇi bhūtāni sarvabhūteṣu cāpy aham
      sthita ity abhijānīhi mā te 'bhūd atra saṃśayaḥ
  4 tathā daitya gaṇān sarvān yakṣarākṣasa pannagān
      gandharvāpsarasaś caiva viddhi mat prabhavān dvija
  5 sad asac caiva yat prāhur avyaktaṃ vyaktam eva ca
      akṣaraṃ ca kṣaraṃ caiva sarvam etan mad ātmakam
  6 ye cāśrameṣu vai dharmāś caturṣu vihitā mune
      daivāni caiva karmāṇi viddhi sarvaṃ mad ātmakam
  7 asac ca sad asac caiva yad viśvaṃ sad asataḥ param
      tataḥ paraṃ nāsti caiva devadevāt sanātanāt
  8 oṃkāra pabhavān vedān viddhi māṃ tvaṃ bhṛgūdvaha
      yūpaṃ somaṃ tathaiveha tridaśāpyāyanaṃ makhe
  9 hotāram api havyaṃ ca viddhi māṃ bhṛgunandana
      adhvaryuḥ kalpakaś cāpi haviḥ paramasaṃskṛtam
  10 udgātā cāpi māṃ stauti gītaghoṣair mahādhvare
     prāyaścitteṣu māṃ brahmañ śānti maṅgalavācakāḥ
     stuvanti viśvakarmāṇaṃ satataṃ dvijasattamāḥ
 11 viddhi mahyaṃ sutaṃ dharmam agrajaṃ dvijasattama
     mānasaṃ dayitaṃ vipra sarvabhūtadayātmakam
 12 tatrāhaṃ vartamānaiś ca nivṛttairś caiva mānavaiḥ
     bahvīḥ saṃsaramāṇo vai yonīr hi dvijasattama
 13 dharmasaṃrakṣaṇārthāya dharmasaṃsthāpanāya ca
     tais tair veṣaiś ca rūpaiś ca triṣu lokeṣu bhārgava
 14 ahaṃ viṣṇur ahaṃ brahmā śakro 'tha prabhavāpyayaḥ
     bhūtagrāmasya sarvasya sraṣṭā saṃhāra eva ca
 15 adharme vartamānānāṃ sarveṣām aham apy uta
     dharmasya setuṃ badhnāmi calite calite yuge
     tās tā yonīḥ praviśyāhaṃ prajānāṃ hitakāmyayā
 16 yadā tv ahaṃ deva yonau vartāmi bhṛgunandana
     tadāhaṃ devavat sarvam ācarāmi na saṃśayaḥ
 17 yadā gandharvayonau tu vartāmi bhṛgunandana
     tadā gandharvavac ceṣṭāḥ sarvāś ceṣṭāmi bhārgava
 18 nāgayonau yadā caiva tadā vartāmi nāgavat
     yakṣarākṣasa yonīś ca yathāvad vicarāmy aham
 19 mānuṣye vartamāne tu kṛpaṇaṃ yācitā mayā
     na ca te jātasaṃmohā vaco gṛhṇanti me hitam
 20 bhayaṃ ca mahad uddiśya trāsitāḥ kuravo mayā
     kruddheva bhūtvā ca punar yathāvad anudarśitāḥ
 21 te 'dharmeṇeha saṃyuktāḥ parītāḥ kāladharmaṇā
     dharmeṇa nihatā yuddhe gatāḥ svargaṃ na saṃśayaḥ
 22 lokeṣu pāṇḍavāś caiva gatāḥ khyātiṃ dvijottama
     etat te sarvam ākhyātaṃ yan māṃ tvaṃ paripṛcchasi

Book 14 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 14
Chapter 54

  1 [उ]
      अभिजानामि जगतः कर्तारं तवां जनार्दन
      नूनं भवत्प्रसादॊ ऽयम इति मे नास्ति संशयः
  2 चित्तं च सुप्रसन्नं मे तवद भावगतम अच्युत
      विनिवृत्तश च मे कॊप इति विद्धि परंतप
  3 यदि तव अनुग्रहं कं चित तवत्तॊ ऽरहॊ ऽहं जनार्दन
      दरष्टुम इच्छामि ते रूपम ऐश्वरं तन निदर्शय
  4 [व]
      ततः स तस्मै परीतात्मा दर्शयाम आस तद वपुः
      शाश्वतं वैष्णवं धीमान ददृशे यद धनंजयः
  5 स ददर्श महात्मानं विश्वरूपं महाभुजम
      विस्मयं च ययौ विप्रस तद दृष्ट्वा रूपम ऐश्वरम
  6 [उ]
      विश्वकर्मन नमस ते ऽसतु यस्य ते रूपम ईदृशम
      पद्भ्यां ते पृथिवी वयाप्ता शिरसा चावृतं नभः
  7 दयावापृथिव्यॊर यन मध्यं जठरेण तद आवृतम
      भुजाभ्याम आवृताश चाशास तवम इदं सर्वम अच्युत
  8 संहरस्व पुनर देवरूपम अक्षय्यम उत्तमम
      पुनस तवां सवेन रूपेण दरष्टुम इच्छामि शाश्वतम
  9 [व]
      तम उवाच परसन्नात्मा गॊविन्दॊ जनमेजय
      वरं वृणीष्वेति तदा तम उत्तङ्कॊ ऽबरवीद इदम
  10 पर्याप्त एष एवाद्य वरस तवत्तॊ महाद्युते
     यत ते रूपम इदं कृष्ण पश्यामि परभवाप्ययम
 11 तम अब्रवीत पुनः कृष्णॊ मा तवम अत्र विचारय
     अवश्यम एतत कर्तव्यम अमॊघं दर्शनं मम
 12 [उ]
     अवश्य करणीयं वै यद्य एतन मन्यसे विभॊ
     तॊयम इच्छामि यत्रेष्टं मरुष्व एतद धि दुर्लभम
 13 [व]
     ततः संहृत्य तत तेजः परॊवाचॊत्तङ्कम ईश्वरः
     एष्टव्ये सति चिन्त्यॊ ऽहम इत्य उक्त्वा दवारकां ययौ
 14 ततः कदा चिद भगवान उत्तङ्कस तॊयकाङ्क्षया
     तृषितः परिचक्राम मरौ सस्मार चायुतम
 15 ततॊ दिग्वाससं धीमान मातङ्गं मलपङ्किनम
     अपश्यत मरौ तस्मिञ शवयूथपरिवारितम
 16 भीषणं बद्धनिस्त्रिंशं बाणकार्मुकधारिणम
     तस्याधः सरॊतसॊ ऽपश्यद वारि भूरि दविजॊत्तमः
 17 समरन्न एव च तं पराह मातङ्गः परहसन्न इव
     एह्य उत्तङ्क परतीच्छस्व मत्तॊ वारि भृगूद्वह
     कृपा हिमे सुमहती तवां दृष्ट्वा तृट समाहतम
 18 इत्य उक्तस तेन स मुनिस तत तॊयं नाभ्यनन्दत
     चिक्षेप च स तं धीमान वाग्भिर उग्राभिर अच्युतम
 19 पुनः पुनश च मातङ्गः पिबस्वेति तम अब्रवीत
     न चापिबत स सक्रॊधः कषुभितेनान्तर आत्मना
 20 स तथा निश्चयात तेन परत्याख्यातॊ महात्मना
     शवभिः सह महाराज तत्रैवान्तरधीयत
 21 उत्तङ्कस तं तथा दृष्ट्वा ततॊ वरीडित मानसः
     मेने परलब्धम आत्मानं कृष्णेनामित्र घातिना
 22 अथ तेनैव मार्गेण शङ्खचक्रगदाधरः
     आजगाम महाबाहुर उत्तङ्कश चैनम अब्रवीत
 23 न युक्तं तादृशं दातुं तवया पुरुषसत्तम
     सलिलं विप्रमुख्येभ्यॊ मातङ्गस्रॊतसा विभॊ
 24 इत्य उक्तवचनं धीमान महाबुद्धिर जनार्दनः
     उत्तङ्कं शलक्ष्णया वाचा सान्त्वयन्न इदम अब्रवीत
 25 यादृशेनेह रूपेण यॊग्यं दातुं वृतेन वै
     तादृशं खलु मे दत्तं तवं तु तन नावबुध्यसे
 26 मया तवदर्थमुक्तॊ हि वज्रपाणिः पुरंदरः
     उत्तङ्कायामृतं देहि तॊयरूपम इति परभुः
 27 स माम उवाच देवेन्द्रॊ न मर्त्यॊ ऽमर्त्यतां वरजेत
     अन्यम अस्मै वरं देहीत्य असकृद भृगुनन्दन
 28 अमृतं देयम इत्य एव मयॊक्तः स शचीपतिः
     स मां परसाद्य देवेन्द्रः पुनर एवेदम अब्रवीत
 29 यदि देयम अवश्यं वै मातङ्गॊ ऽहं महाद्युते
     भूत्वामृतं परदास्यामि भार्गवाय महात्मने
 30 यद्य एवं परतिगृह्णाति भार्गवॊ ऽमृतम अद्य वै
     परदातुम एष गच्छामि भार्गवायामृतं परभॊ
     परत्याख्यातस तव अहं तेन न दद्याम इति भार्गव
 31 स तथा समयं कृत्वा तेन रूपेण वासवः
     उपस्थितस तवया चापि परत्याख्यातॊ ऽमृतं ददत
     चण्डाल रूपी भवगान सुमहांस ते वयतिक्रमः
 32 यत तु शक्यं मया कर्तुं भूय एव तवेप्सितम
     तॊयेप्सां तव दुर्धर्ष करिष्ये सफलाम अहम
 33 येष्व अहःसु तव बरह्मन सलिलेच्छा भविष्यति
     तदा मरौ भविष्यन्ति जलपूर्णाः पयॊधराः
 34 रसवच च परदास्यन्ति ते तॊयं भृगुनन्दन
     उत्तङ्क मेधा इत्य उक्ताः खयातिं यास्यन्ति चापि ते
 35 इत्य उक्तः परीतिमान विप्रः कृष्णेन स बभूव ह
     अद्याप्य उत्तङ्क मेघाश च मरौ वर्षन्ति भारत
   1 [u]
      abhijānāmi jagataḥ kartāraṃ tvāṃ janārdana
      nūnaṃ bhavatprasādo 'yam iti me nāsti saṃśayaḥ
  2 cittaṃ ca suprasannaṃ me tvad bhāvagatam acyuta
      vinivṛttaś ca me kopa iti viddhi paraṃtapa
  3 yadi tv anugrahaṃ kaṃ cit tvatto 'rho 'haṃ janārdana
      draṣṭum icchāmi te rūpam aiśvaraṃ tan nidarśaya
  4 [v]
      tataḥ sa tasmai prītātmā darśayām āsa tad vapuḥ
      śāśvataṃ vaiṣṇavaṃ dhīmān dadṛśe yad dhanaṃjayaḥ
  5 sa dadarśa mahātmānaṃ viśvarūpaṃ mahābhujam
      vismayaṃ ca yayau vipras tad dṛṣṭvā rūpam aiśvaram
  6 [u]
      viśvakarman namas te 'stu yasya te rūpam īdṛśam
      padbhyāṃ te pṛthivī vyāptā śirasā cāvṛtaṃ nabhaḥ
  7 dyāvāpṛthivyor yan madhyaṃ jaṭhareṇa tad āvṛtam
      bhujābhyām āvṛtāś cāśās tvam idaṃ sarvam acyuta
  8 saṃharasva punar devarūpam akṣayyam uttamam
      punas tvāṃ svena rūpeṇa draṣṭum icchāmi śāśvatam
  9 [v]
      tam uvāca prasannātmā govindo janamejaya
      varaṃ vṛṇīṣveti tadā tam uttaṅko 'bravīd idam
  10 paryāpta eṣa evādya varas tvatto mahādyute
     yat te rūpam idaṃ kṛṣṇa paśyāmi prabhavāpyayam
 11 tam abravīt punaḥ kṛṣṇo mā tvam atra vicāraya
     avaśyam etat kartavyam amoghaṃ darśanaṃ mama
 12 [u]
     avaśya karaṇīyaṃ vai yady etan manyase vibho
     toyam icchāmi yatreṣṭaṃ maruṣv etad dhi durlabham
 13 [v]
     tataḥ saṃhṛtya tat tejaḥ provācottaṅkam īśvaraḥ
     eṣṭavye sati cintyo 'ham ity uktvā dvārakāṃ yayau
 14 tataḥ kadā cid bhagavān uttaṅkas toyakāṅkṣayā
     tṛṣitaḥ paricakrāma marau sasmāra cāyutam
 15 tato digvāsasaṃ dhīmān mātaṅgaṃ malapaṅkinam
     apaśyata marau tasmiñ śvayūthaparivāritam
 16 bhīṣaṇaṃ baddhanistriṃśaṃ bāṇakārmukadhāriṇam
     tasyādhaḥ srotaso 'paśyad vāri bhūri dvijottamaḥ
 17 smarann eva ca taṃ prāha mātaṅgaḥ prahasann iva
     ehy uttaṅka pratīcchasva matto vāri bhṛgūdvaha
     kṛpā hime sumahatī tvāṃ dṛṣṭvā tṛṭ samāhatam
 18 ity uktas tena sa munis tat toyaṃ nābhyanandata
     cikṣepa ca sa taṃ dhīmān vāgbhir ugrābhir acyutam
 19 punaḥ punaś ca mātaṅgaḥ pibasveti tam abravīt
     na cāpibat sa sakrodhaḥ kṣubhitenāntar ātmanā
 20 sa tathā niścayāt tena pratyākhyāto mahātmanā
     śvabhiḥ saha mahārāja tatraivāntaradhīyata
 21 uttaṅkas taṃ tathā dṛṣṭvā tato vrīḍita mānasaḥ
     mene pralabdham ātmānaṃ kṛṣṇenāmitra ghātinā
 22 atha tenaiva mārgeṇa śaṅkhacakragadādharaḥ
     ājagāma mahābāhur uttaṅkaś cainam abravīt
 23 na yuktaṃ tādṛśaṃ dātuṃ tvayā puruṣasattama
     salilaṃ vipramukhyebhyo mātaṅgasrotasā vibho
 24 ity uktavacanaṃ dhīmān mahābuddhir janārdanaḥ
     uttaṅkaṃ ślakṣṇayā vācā sāntvayann idam abravīt
 25 yādṛśeneha rūpeṇa yogyaṃ dātuṃ vṛtena vai
     tādṛśaṃ khalu me dattaṃ tvaṃ tu tan nāvabudhyase
 26 mayā tvadarthamukto hi vajrapāṇiḥ puraṃdaraḥ
     uttaṅkāyāmṛtaṃ dehi toyarūpam iti prabhuḥ
 27 sa mām uvāca devendro na martyo 'martyatāṃ vrajet
     anyam asmai varaṃ dehīty asakṛd bhṛgunandana
 28 amṛtaṃ deyam ity eva mayoktaḥ sa śacīpatiḥ
     sa māṃ prasādya devendraḥ punar evedam abravīt
 29 yadi deyam avaśyaṃ vai mātaṅgo 'haṃ mahādyute
     bhūtvāmṛtaṃ pradāsyāmi bhārgavāya mahātmane
 30 yady evaṃ pratigṛhṇāti bhārgavo 'mṛtam adya vai
     pradātum eṣa gacchāmi bhārgavāyāmṛtaṃ prabho
     pratyākhyātas tv ahaṃ tena na dadyām iti bhārgava
 31 sa tathā samayaṃ kṛtvā tena rūpeṇa vāsavaḥ
     upasthitas tvayā cāpi pratyākhyāto 'mṛtaṃ dadat
     caṇḍāla rūpī bhavagān sumahāṃs te vyatikramaḥ
 32 yat tu śakyaṃ mayā kartuṃ bhūya eva tavepsitam
     toyepsāṃ tava durdharṣa kariṣye saphalām aham
 33 yeṣv ahaḥsu tava brahman salilecchā bhaviṣyati
     tadā marau bhaviṣyanti jalapūrṇāḥ payodharāḥ
 34 rasavac ca pradāsyanti te toyaṃ bhṛgunandana
     uttaṅka medhā ity uktāḥ khyātiṃ yāsyanti cāpi te
 35 ity uktaḥ prītimān vipraḥ kṛṣṇena sa babhūva ha
     adyāpy uttaṅka meghāś ca marau varṣanti bhārata

Book 14 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 14
Chapter 55

  1 [ज]
      उत्तङ्कः केन तपसा संयुक्तः सुमहातपाः
      यः शापं दातुकामॊ ऽभूद विष्णवे परभविष्णवे
  2 [व]
      उत्तङ्कॊ महता युक्तस तपसा जनमेजय
      गुरु भक्तः स तेजस्वी नान्यं कं चिद अपूजयत
  3 सर्वेषाम ऋषिपुत्राणाम एष चासीन मनॊरथः
      औत्तङ्कीं गुरुवृत्तिं वै पराप्नुयाम इति भारत
  4 गौतमस्य तु शिष्याणां बहूनां जनमेजय
      उत्तङ्के ऽभयधिका परीतिः सनेहश चैवाभवत तदा
  5 स तस्य दमशौचाभ्यां विक्रान्तेन च कर्मणा
      सम्यक चैवॊपचारेण गौतमः परीतिमान अभूत
  6 अथ शिष्यसहस्राणि समनुज्ञाय गौतमः
      उत्तङ्कं परया परीत्या नाभ्यनुज्ञातुम ऐच्छत
  7 तं करमेण जरा तात परतिपेदे महामुनिम
      न चान्वबुध्यत तदा स मुनिर गुरुवत्सलः
  8 ततः कदा चिद राजेन्द्र काष्ठान्य आनयितुं ययौ
      उत्तङ्कः काष्ठभारं च महान्तं समुपानयत
  9 स तु भाराभिभूतात्मा काष्ठभारम अरिंदमम
      निष्पिपेष कषितौ राजन परिश्रान्तॊ बुभुक्षितः
  10 तस्य काष्ठे विलग्नाभूज जटा रूप्यसमप्रभा
     ततः काष्ठैः सह तदा पपात धरणीतले
 11 ततः स भारनिष्पिष्टः कषुधाविष्टश च भार्गवः
     दृष्ट्वा तां वयसॊ ऽवस्थां रुरॊदार्तस्वरं तदा
 12 ततॊ गुरु सुता तस्य पद्मपत्र निभेक्षणा
     जग्राहाश्रूणि सुश्रॊणी करेण पृथुलॊचना
     पितुर नियॊगाद धर्मज्ञा शिरसावनता तदा
 13 तस्या निपेततुर दग्धौ करौ तैर अश्रुबिन्दुभिः
     न हि तान अश्रुपातान वै शक्ता धारयितुं मही
 14 गौतमस तव अब्रवीद विप्रम उत्तङ्कं परीतमानसः
     कस्मात तात तवाद्येह शॊकॊत्तरम इदं मनः
     स सवैरं बरूहि विप्रर्षे शरॊतुम इच्छामि ते वचः
 15 [उ]
     भवद्गतेन मनसा भवत परियचिकीर्षया
     भवद भक्तिगतेनेह भवद भावानुगेन च
 16 जरेयं नावबुद्धा मे नाभिज्ञातं सुखं च मे
     शतवर्षॊषितं हि तवं न माम अभ्यनुजानथाः
 17 भवता हय अभ्यनुज्ञाताः शिष्याः परत्यवरा मया
     उपपन्ना दविजश्रेष्ठ शतशॊ ऽथ सहस्रशः
 18 [ग]
     तवत परीतियुक्तेन मया गुरुशुश्रूषया तव
     वयतिक्रामन महान कालॊ नावबुद्धॊ दविजर्षभ
 19 किं तव अद्य यदि ते शरद्धा गमनं परति भार्गव
     अनुज्ञां गृह्य मत्तस तवं गृहान गच्छस्व माचिरम
 20 [उ]
     गुर्वर्थं किं परयच्छामि बरूहि तवं दविजसत्तम
     तम उपाकृत्य गच्छेयम अनुज्ञातस तवया विभॊ
 21 [ग]
     दक्षिणा परितॊषॊ वै गुरूणां सद्भिर उच्यते
     तव हय आचरतॊ बरह्मंस तुष्टॊ ऽहं वै न संशयः
 22 इत्थं च परितुष्टं मां विजानीहि भृगूद्वह
     युवा षॊडशवर्षॊ हि यद अद्य भविता भवान
 23 ददामि पत्नीं कन्यां च सवां ते दुहितरं दविज
     एताम ऋते हि नान्या वै तवत तेजॊ ऽरहति सेवितुम
 24 ततस तां परतिजग्राह युवा भूत्वा यशस्विनीम
     गुरुणा चाभ्यनुज्ञातॊ गुरु पत्नीम अथाब्रवीत
 25 किं भवत्यै परयच्छामि गुर्वर्थं विनियुङ्क्ष्व माम
     परियं हि तव काङ्क्षामि पराणैर अपि धनैर अपि
 26 यद दुर्लभं हि लॊके ऽसमिन रत्नम अत्यद्भुतं भवेत
     तद आनयेयं तपसा न हि मे ऽतरास्ति संशयः
 27 [अ]
     परितुष्टास्मि ते पुत्र नित्यं भगवता सह
     पर्याप्तये तद भद्रं ते गच्छ तात यथेच्छकम
 28 [व]
     उत्तङ्कस तु महाराज पुनर एवाब्रवीद वचः
     आज्ञापयस्व मां मातः कर्तव्यं हि परियं तव
 29 [अ]
     सौदास पत्न्या विदिते दिव्ये वै मणिकुण्डले
     ते समानय भद्रं ते गुर्वर्थः सुकृतॊ भवेत
 30 स तथेति परतिश्रुत्य जगाम जनमेजय
     गुरु पत्नी परियार्थं वै ते समानयितुं तदा
 31 स जगाम ततः शीघ्रम उत्तङ्कॊ बराह्मणर्षभः
     सौदासं पुरुषादं वै भिक्षितुं मणिकुण्डले
 32 गौतमस तव अब्रवीत पत्नीम उत्तङ्कॊ नाद्य दृश्यते
     इति पृष्टा तम आचष्ट कुण्डलार्थं गतं तु वै
 33 ततः परॊवाच पत्नीं स न ते सम्यग इदं कृतम
     शप्तः स पार्थिवॊ नूनं बराह्मणं तं वधिष्यति
 34 [अ]
     अजानन्त्या नियुक्तः स भगवन बराह्मणॊ ऽदय मे
     भवत्प्रसादान न भयं किं चित तस्य भविष्यति
 35 इत्य उक्तः पराह तां पत्नीम एवम अस्त्व इति गौतमः
     उत्तङ्कॊ ऽपि वने शून्ये राजानं तं ददर्श ह
   1 [j]
      uttaṅkaḥ kena tapasā saṃyuktaḥ sumahātapāḥ
      yaḥ śāpaṃ dātukāmo 'bhūd viṣṇave prabhaviṣṇave
  2 [v]
      uttaṅko mahatā yuktas tapasā janamejaya
      guru bhaktaḥ sa tejasvī nānyaṃ kaṃ cid apūjayat
  3 sarveṣām ṛṣiputrāṇām eṣa cāsīn manorathaḥ
      auttaṅkīṃ guruvṛttiṃ vai prāpnuyām iti bhārata
  4 gautamasya tu śiṣyāṇāṃ bahūnāṃ janamejaya
      uttaṅke 'bhyadhikā prītiḥ snehaś caivābhavat tadā
  5 sa tasya damaśaucābhyāṃ vikrāntena ca karmaṇā
      samyak caivopacāreṇa gautamaḥ prītimān abhūt
  6 atha śiṣyasahasrāṇi samanujñāya gautamaḥ
      uttaṅkaṃ parayā prītyā nābhyanujñātum aicchata
  7 taṃ krameṇa jarā tāta pratipede mahāmunim
      na cānvabudhyata tadā sa munir guruvatsalaḥ
  8 tataḥ kadā cid rājendra kāṣṭhāny ānayituṃ yayau
      uttaṅkaḥ kāṣṭhabhāraṃ ca mahāntaṃ samupānayat
  9 sa tu bhārābhibhūtātmā kāṣṭhabhāram ariṃdamam
      niṣpipeṣa kṣitau rājan pariśrānto bubhukṣitaḥ
  10 tasya kāṣṭhe vilagnābhūj jaṭā rūpyasamaprabhā
     tataḥ kāṣṭhaiḥ saha tadā papāta dharaṇītale
 11 tataḥ sa bhāraniṣpiṣṭaḥ kṣudhāviṣṭaś ca bhārgavaḥ
     dṛṣṭvā tāṃ vayaso 'vasthāṃ rurodārtasvaraṃ tadā
 12 tato guru sutā tasya padmapatra nibhekṣaṇā
     jagrāhāśrūṇi suśroṇī kareṇa pṛthulocanā
     pitur niyogād dharmajñā śirasāvanatā tadā
 13 tasyā nipetatur dagdhau karau tair aśrubindubhiḥ
     na hi tān aśrupātān vai śaktā dhārayituṃ mahī
 14 gautamas tv abravīd vipram uttaṅkaṃ prītamānasaḥ
     kasmāt tāta tavādyeha śokottaram idaṃ manaḥ
     sa svairaṃ brūhi viprarṣe śrotum icchāmi te vacaḥ
 15 [u]
     bhavadgatena manasā bhavat priyacikīrṣayā
     bhavad bhaktigateneha bhavad bhāvānugena ca
 16 jareyaṃ nāvabuddhā me nābhijñātaṃ sukhaṃ ca me
     śatavarṣoṣitaṃ hi tvaṃ na mām abhyanujānathāḥ
 17 bhavatā hy abhyanujñātāḥ śiṣyāḥ pratyavarā mayā
     upapannā dvijaśreṣṭha śataśo 'tha sahasraśaḥ
 18 [g]
     tvat prītiyuktena mayā guruśuśrūṣayā tava
     vyatikrāman mahān kālo nāvabuddho dvijarṣabha
 19 kiṃ tv adya yadi te śraddhā gamanaṃ prati bhārgava
     anujñāṃ gṛhya mattas tvaṃ gṛhān gacchasva māciram
 20 [u]
     gurvarthaṃ kiṃ prayacchāmi brūhi tvaṃ dvijasattama
     tam upākṛtya gaccheyam anujñātas tvayā vibho
 21 [g]
     dakṣiṇā paritoṣo vai gurūṇāṃ sadbhir ucyate
     tava hy ācarato brahmaṃs tuṣṭo 'haṃ vai na saṃśayaḥ
 22 itthaṃ ca parituṣṭaṃ māṃ vijānīhi bhṛgūdvaha
     yuvā ṣoḍaśavarṣo hi yad adya bhavitā bhavān
 23 dadāmi patnīṃ kanyāṃ ca svāṃ te duhitaraṃ dvija
     etām ṛte hi nānyā vai tvat tejo 'rhati sevitum
 24 tatas tāṃ pratijagrāha yuvā bhūtvā yaśasvinīm
     guruṇā cābhyanujñāto guru patnīm athābravīt
 25 kiṃ bhavatyai prayacchāmi gurvarthaṃ viniyuṅkṣva mām
     priyaṃ hi tava kāṅkṣāmi prāṇair api dhanair api
 26 yad durlabhaṃ hi loke 'smin ratnam atyadbhutaṃ bhavet
     tad ānayeyaṃ tapasā na hi me 'trāsti saṃśayaḥ
 27 [a]
     parituṣṭāsmi te putra nityaṃ bhagavatā saha
     paryāptaye tad bhadraṃ te gaccha tāta yathecchakam
 28 [v]
     uttaṅkas tu mahārāja punar evābravīd vacaḥ
     ājñāpayasva māṃ mātaḥ kartavyaṃ hi priyaṃ tava
 29 [a]
     saudāsa patnyā vidite divye vai maṇikuṇḍale
     te samānaya bhadraṃ te gurvarthaḥ sukṛto bhavet
 30 sa tatheti pratiśrutya jagāma janamejaya
     guru patnī priyārthaṃ vai te samānayituṃ tadā
 31 sa jagāma tataḥ śīghram uttaṅko brāhmaṇarṣabhaḥ
     saudāsaṃ puruṣādaṃ vai bhikṣituṃ maṇikuṇḍale
 32 gautamas tv abravīt patnīm uttaṅko nādya dṛśyate
     iti pṛṣṭā tam ācaṣṭa kuṇḍalārthaṃ gataṃ tu vai
 33 tataḥ provāca patnīṃ sa na te samyag idaṃ kṛtam
     śaptaḥ sa pārthivo nūnaṃ brāhmaṇaṃ taṃ vadhiṣyati
 34 [a]
     ajānantyā niyuktaḥ sa bhagavan brāhmaṇo 'dya me
     bhavatprasādān na bhayaṃ kiṃ cit tasya bhaviṣyati
 35 ity uktaḥ prāha tāṃ patnīm evam astv iti gautamaḥ
     uttaṅko 'pi vane śūnye rājānaṃ taṃ dadarśa ha

Book 14 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 14
Chapter 56

  1 [व]
      स तं दृष्ट्वा तथा भूतं राजानं घॊरदर्शनम
      दीर्घश्मश्रु धरं नॄणां शॊणितेन समुक्षितम
  2 चकार न वयथां विप्रॊ राजा तव एनम अथाब्रवीत
      परत्युत्थाय महातेजा भयकर्ता यमॊपमः
  3 दिष्ट्या तवम असि कल्याण षष्ठे काले ममान्तिकम
      भक्षं मृगयमाणस्य संप्राप्तॊ दविजसत्तम
  4 [उ]
      राजन गुर्वर्थिनं विद्धि चरन्तं माम इहागतम
      न च गुर्वर्थम उद्युक्तं हिंस्यम आहुर मनीषिणः
  5 [र]
      षष्ठे काले ममाहारॊ विहितॊ दविजसत्तम
      न च शक्यः समुत्स्रष्टुं कषुधितेन मयाद्य वै
  6 [उ]
      एवम अस्तु महाराज समयः करियतां तु मे
      गुर्वर्थम अभिनिर्वर्त्य पुनर एष्यामि ते वशम
  7 संश्रुतश च मया यॊ ऽरथॊ गुरवे राजसत्तम
      ददासि विप्रमुख्येभ्यस तवं हि रत्नानि सर्वशः
  8 दाता तवं च नरव्याघ्र पात्रभूतः कषिताव इह
      पात्रं परतिग्रहे चापि विद्धि मां नृपसत्तम
  9 उपाकृत्य गुरॊर अर्थं तवद आयत्तम अरिंदम
      समयेनेह राजेन्द्र पुनर एष्यामि ते वशम
  10 सत्यं ते परतिजानामि नात्र मिथ्यास्ति किं चन
     अनृतं नॊक्तपूर्वं मे सवैरेष्व अपि कुतॊ ऽनयथा
 11 [स]
     यदि मत्तस तवद आयत्तॊ गुर्वर्थः कृत एव सः
     यदि चास्मि परतिग्राह्यः सांप्रतं तद बरवीहि मे
 12 [उ]
     परतिग्राह्यॊ मतॊ मे तवं सदैव पुरुषर्षभ
     सॊ ऽहं तवाम अनुसंप्राप्तॊ भिक्षितुं मणिकुण्डले
 13 [स]
     पत्न्यास ते मम विप्रर्षे रुचिरे मणिकुण्डले
     वरयार्थं तवम अन्यं वै तं ते दास्यमि सुव्रत
 14 [उ]
     अलं ते वयपदेशेन परमाणं यदि ते वयम
     परयच्छ कुण्डले मे तवं सत्यवाग भव पार्थिव
 15 [व]
     इत्य उक्तस तव अब्रवीद राजा तम उत्तङ्कं पुनर वचः
     गच्छ मद्वचनाद देवीं बरूहि देहीति सत्तम
 16 सैवम उक्ता तवया नूनं मद्वाक्येन शुचिस्मिता
     परदास्यति दविजश्रेष्ठ कुण्डले ते न संशयः
 17 [उ]
     कव पत्नी भवतः शक्या मया दरष्टुं नरेश्वर
     सवयं वापि भवान पत्नीं किमर्थं नॊपसर्पति
 18 [स]
     दरक्ष्यते तां भवान अद्य कस्मिंश चिद वननिर्झरे
     षष्ठे काले न हि मया सा शक्या दरष्टुम अद्य वै
 19 उत्तङ्कस तु तथॊक्तः स जगाम भरतर्षभ
     मदयन्तीं च दृष्ट्वा सॊ ऽजञापयत सवं परयॊजनम
 20 सौदास वचनं शरुत्वा ततः सा पृथुलॊचना
     परत्युवाच महाबुद्धिम उत्तङ्कं जनमेजय
 21 एवम एतन महाब्रह्मन नानृतं वदसे ऽनघ
     अभिज्ञानं तु किं चित तवं समानेतुम इहार्हसि
 22 इमे हि दिव्ये मणिकुण्डले मे; देवाश च यक्षाश च महॊरगाश च
     तैस तैर उपायैः परिहर्तु कामाश; छिद्रेषु नित्यं परितर्कयन्ति
 23 निक्षिप्तम एतद भुवि पन्नगास तु; रत्नं समासाद्य परामृषेयुः
     यक्षास तथॊच्छिष्ट धृतं सुराश च; निद्रावशं तवा परिधर्षयेयुः
 24 छिद्रेष्व एतेषु हि सदा हय अधृष्येषु दविजर्षभ
     देवराक्षसनागानाम अप्रमत्तेन धार्यते
 25 सयन्देते हि दिवा रुक्मं रात्रौ च दविजसत्तम
     नक्तं नक्षत्रताराणां परभाम आक्षिप्य वर्तते
 26 एते हय आमुच्य भगवन कषुत्पिपासा भयं कुतः
     विषाग्निश्वापदेभ्यश च भयं जातु न विद्यते
 27 हरस्वेन चैते आमुक्ते भवतॊ हरस्वके तदा
     अनुरूपेण चामुक्ते तत परमाणे हि जायतः
 28 एवंविधे ममैते वै कुण्डले परमार्चिते
     तरिषु लॊकेषु विख्याते तद अभिज्ञानम आनय
   1 [v]
      sa taṃ dṛṣṭvā tathā bhūtaṃ rājānaṃ ghoradarśanam
      dīrghaśmaśru dharaṃ nṝṇāṃ śoṇitena samukṣitam
  2 cakāra na vyathāṃ vipro rājā tv enam athābravīt
      pratyutthāya mahātejā bhayakartā yamopamaḥ
  3 diṣṭyā tvam asi kalyāṇa ṣaṣṭhe kāle mamāntikam
      bhakṣaṃ mṛgayamāṇasya saṃprāpto dvijasattama
  4 [u]
      rājan gurvarthinaṃ viddhi carantaṃ mām ihāgatam
      na ca gurvartham udyuktaṃ hiṃsyam āhur manīṣiṇaḥ
  5 [r]
      ṣaṣṭhe kāle mamāhāro vihito dvijasattama
      na ca śakyaḥ samutsraṣṭuṃ kṣudhitena mayādya vai
  6 [u]
      evam astu mahārāja samayaḥ kriyatāṃ tu me
      gurvartham abhinirvartya punar eṣyāmi te vaśam
  7 saṃśrutaś ca mayā yo 'rtho gurave rājasattama
      dadāsi vipramukhyebhyas tvaṃ hi ratnāni sarvaśaḥ
  8 dātā tvaṃ ca naravyāghra pātrabhūtaḥ kṣitāv iha
      pātraṃ pratigrahe cāpi viddhi māṃ nṛpasattama
  9 upākṛtya guror arthaṃ tvad āyattam ariṃdama
      samayeneha rājendra punar eṣyāmi te vaśam
  10 satyaṃ te pratijānāmi nātra mithyāsti kiṃ cana
     anṛtaṃ noktapūrvaṃ me svaireṣv api kuto 'nyathā
 11 [s]
     yadi mattas tvad āyatto gurvarthaḥ kṛta eva saḥ
     yadi cāsmi pratigrāhyaḥ sāṃprataṃ tad bravīhi me
 12 [u]
     pratigrāhyo mato me tvaṃ sadaiva puruṣarṣabha
     so 'haṃ tvām anusaṃprāpto bhikṣituṃ maṇikuṇḍale
 13 [s]
     patnyās te mama viprarṣe rucire maṇikuṇḍale
     varayārthaṃ tvam anyaṃ vai taṃ te dāsyami suvrata
 14 [u]
     alaṃ te vyapadeśena pramāṇaṃ yadi te vayam
     prayaccha kuṇḍale me tvaṃ satyavāg bhava pārthiva
 15 [v]
     ity uktas tv abravīd rājā tam uttaṅkaṃ punar vacaḥ
     gaccha madvacanād devīṃ brūhi dehīti sattama
 16 saivam uktā tvayā nūnaṃ madvākyena śucismitā
     pradāsyati dvijaśreṣṭha kuṇḍale te na saṃśayaḥ
 17 [u]
     kva patnī bhavataḥ śakyā mayā draṣṭuṃ nareśvara
     svayaṃ vāpi bhavān patnīṃ kimarthaṃ nopasarpati
 18 [s]
     drakṣyate tāṃ bhavān adya kasmiṃś cid vananirjhare
     ṣaṣṭhe kāle na hi mayā sā śakyā draṣṭum adya vai
 19 uttaṅkas tu tathoktaḥ sa jagāma bharatarṣabha
     madayantīṃ ca dṛṣṭvā so 'jñāpayat svaṃ prayojanam
 20 saudāsa vacanaṃ śrutvā tataḥ sā pṛthulocanā
     pratyuvāca mahābuddhim uttaṅkaṃ janamejaya
 21 evam etan mahābrahman nānṛtaṃ vadase 'nagha
     abhijñānaṃ tu kiṃ cit tvaṃ samānetum ihārhasi
 22 ime hi divye maṇikuṇḍale me; devāś ca yakṣāś ca mahoragāś ca
     tais tair upāyaiḥ parihartu kāmāś; chidreṣu nityaṃ paritarkayanti
 23 nikṣiptam etad bhuvi pannagās tu; ratnaṃ samāsādya parāmṛṣeyuḥ
     yakṣās tathocchiṣṭa dhṛtaṃ surāś ca; nidrāvaśaṃ tvā paridharṣayeyuḥ
 24 chidreṣv eteṣu hi sadā hy adhṛṣyeṣu dvijarṣabha
     devarākṣasanāgānām apramattena dhāryate
 25 syandete hi divā rukmaṃ rātrau ca dvijasattama
     naktaṃ nakṣatratārāṇāṃ prabhām ākṣipya vartate
 26 ete hy āmucya bhagavan kṣutpipāsā bhayaṃ kutaḥ
     viṣāgniśvāpadebhyaś ca bhayaṃ jātu na vidyate
 27 hrasvena caite āmukte bhavato hrasvake tadā
     anurūpeṇa cāmukte tat pramāṇe hi jāyataḥ
 28 evaṃvidhe mamaite vai kuṇḍale paramārcite
     triṣu lokeṣu vikhyāte tad abhijñānam ānaya

Book 14 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 14
Chapter 57

  1 [व]
      स मित्रसहम आसाद्य तव अभिज्ञानम अयाचत
      तस्मै ददाव अभिज्ञानं स चेक्ष्वाकुवरस तदा
  2 [स]
      न चैवैषा गतिः कषेम्या न चान्या विद्यते गतिः
      एतन मे मतम आज्ञाय परयच्छ मणिकुण्डले
  3 [व]
      इत्य उक्तस ताम उत्तङ्कस तु भर्तुर वाक्यम अथाब्रवीत
      शरुत्वा च सा ततः परादात तस्मै ते मणिकुण्डले
  4 अवाप्य कुण्डले ते तु राजानं पुनर अब्रवीत
      किम एतद गुह्य वचनं शरॊतुम इच्छामि पार्थिव
  5 [स]
      परजा निसर्वाद विप्रान वै कषत्रियाः पूजयन्ति ह
      विप्रेभ्यश चापि बहवॊ दॊषाः परादुर्भवन्ति नः
  6 सॊ ऽहं दविजेभ्यः परणतॊ विप्राद दॊषम अवाप्तवान
      गतिम अन्यां न पश्यामि मदयन्ती सहायवान
      सवर्गद्वारस्य गमने सथाने चेह दविजॊत्तम
  7 न हि राज्ञा विशेषेण विरुद्धेन दविजातिभिः
      शक्यं नृलॊके संस्थातुं परेत्य वा सुखम एधितुम
  8 तद इष्टे ते मयैवैते दत्ते सवे मणिकुण्डले
      यः कृतस ते ऽदय समयः सफलं तं कुरुष्व मे
  9 [उ]
      राजंस तथेह कर्तास्मि पुनर एष्यामि ते वशम
      परश्नं तु कं चित परष्टुं तवां वयवसिष्ये परंतप
  10 [स]
     बरूहि विप्र यथाकामं परतिवक्तास्मि ते वचः
     छेत्तास्मि संशयं ते ऽदय न मे ऽतरास्ति विचारणा
 11 [उ]
     पराहुर वाक संगतं मित्रं धर्मनैपुण्य दर्शिनः
     मित्रेषु यश च विषमः सतेन इत्य एव तं विदुः
 12 स भवान मित्रताम अद्य संप्राप्तॊ मम पार्थिव
     स मे बुद्धिं परयच्छस्व समां बुद्धिमतां वर
 13 अवाप्तार्थॊ ऽहम अद्येह भवांश च पुरुषादकः
     भवत सकाशम आगन्तुं कषमं मम न वेति वा
 14 [स]
     कषमं चेद इह वक्तव्यं मया दविज वरॊत्तम
     मत्समीपं दविजश्रेष्ठ नागन्तव्यं कथं चन
 15 एवं तव परपश्यामि शरेयॊ भृगुकुलॊद्वह
     आगच्छतॊ हि ते विप्र भवेन मृत्युर असंशयम
 16 [व]
     इत्य उक्तः स तदा राज्ञा कषमं बुद्धिमता हितम
     समनुज्ञाप्य राजानम अहल्यां परति जग्मिवान
 17 गृहीत्वा कुण्डले दिव्ये गुरु पत्न्याः परियं करः
     जवेन महता परायाद गौतमस्याश्रमं परति
 18 यथा तयॊ रक्षणं च मदयन्त्याभिभाषितम
     तथा ते कुण्डले बद्ध्वा तथा कृष्णाजिने ऽनयत
 19 स कस्मिंश चित कषुधाविष्टः फलभार समन्वितम
     बिल्वं ददर्श कस्मिंश चिद आरुरॊह कषुधान्वितः
 20 शाखास्व आसज्य तस्यैव कृष्णाजिनम अरिंदम
     यस्मिंस ते कुण्डले बद्धे तदा दविज वरेण वै
 21 विशीर्णबन्धने तस्मिन गते कृष्णाजिने महीम
     अपश्यद भुजगः कश चित ते तत्र मणिकुण्डले
 22 ऐरावत कुलॊत्पन्नः शीघ्रॊ भूत्वा तदा स वै
     विदश्यास्येन वल्मीकं विवेशाथ सकुण्डले
 23 हरियमाणे तु दृष्ट्वा सकुण्डले भुजगेन ह
     पपात वृक्षात सॊद्वेगॊ दुःखात परमकॊपनः
 24 स दण्डकाष्ठम आदाय वल्मीकम अखनत तदा
     करॊधामर्षाभितप्ताङ्गस ततॊ वै दविजपुंगवः
 25 तस्य वेगम असह्यं तम असहन्ती वसुंधरा
     दण्डकाष्ठाभिनुन्नाङ्गी चचाल भृशम आतुरा
 26 ततः खनत एवाथ विप्रर्षेर धरणीतलम
     नागलॊकस्य पन्थानं कर्तुकामस्य निश्चयात
 27 रथेन हरियुक्तेन तं देशम उपजग्मिवान
     वज्रपाणिर महातेजा ददर्श च दविजॊत्तमम
 28 स तु तं बराह्मणॊ भूत्वा तस्य दुःखेन दुःखितः
     उत्तङ्कम अब्रवीत तात नैतच छक्यं तवयेति वै
 29 इतॊ हि नागलॊकॊ वै यॊजनानि सहस्रशः
     न दण्डकाष्ठ साध्यं च मन्ये कार्यम इदं तव
 30 [उ]
     नागलॊके यदि बरह्मन न शक्ये कुण्डले मया
     पराप्तुं पराणान विमॊक्ष्यामि पश्यतस ते दविजॊत्तम
 31 यदा स नाशकत तस्य निश्चयं कर्तुम अन्यथा
     वज्रपाणिस तदा दण्डं वज्रास्त्रेण युयॊज ह
 32 ततॊ वज्रप्रहारैस तैर दार्यमाणा वसुंधरा
     नागलॊकस्य पन्थानम अकरॊज जनमेजय
 33 स तेन मार्गेण तदा नागलॊकं विवेश ह
     ददर्श नागलॊकं च यॊजनानि सहस्रशः
 34 परकार निचयैर दिव्यैर मणिमुक्ताभ्यलंकृतैः
     उपपन्नं महाभाग शातकुम्भमयैस तथा
 35 वापीः सफटिकसॊपाना नदीश च विमलॊदकाः
     ददर्श वृक्षांश च बहून नानाद्विज गणायुतान
 36 तस्य लॊकस्य च दवारं ददर्श स भृगूद्वहः
     पञ्चयॊजनविस्तारम आयतं शतयॊजनम
 37 नागलॊकम उत्तङ्कस तु परेक्ष्य दीनॊ ऽभवत तदा
     निराशश चाभवत तात कुण्डलाहरणे पुनः
 38 तत्र परॊवाच तुरगस तं कृष्ण शवेतवालधिः
     ताम्रास्य नेतः कौरव्य परज्वलन्न इव तेजसा
 39 धमस्व आपानम एतन मे ततस तवं विप्र लल्प्स्यसे
     ऐरावत सुतेनेह तवानीते हि कुण्डले
 40 मा जुगुप्सां कृथाः पुत्र तवम अत्रार्थे कथं चन
     तवयैतद धि समाचीर्णं गौतमस्याश्रमे तदा
 41 [उ]
     कथं भवन्तं जानीयाम उपाध्यायाश्रमं परति
     यन मया चीर्ण पूर्वं च शरॊतुम इच्छामि तद धयहम
 42 [अष्व]
     गुरॊर गुरुं मां जानीहि जवलितं जातवेदसम
     तवया हय अहं सदा वत्स गुरॊर अर्थे ऽभिपूजितः
 43 सततं पूजितॊ विप्र शुचिना भृगुनन्दन
     तस्माच छरेयॊ विधास्यामि तवैवं कुरु माचिरम
 44 इत्य उक्तः स तथाकार्षीद उत्तङ्कश चित्रभानुना
     घृतार्चिः परीतिमांश चापि परजज्वाल दिधक्षया
 45 ततॊ ऽसय रॊमकूपेभ्यॊ धमायमानस्य भारत
     घनः परादुरभूद धूमॊ नागलॊकभयावहः
 46 तेन धूमेन सहसा वर्धमानेन भारत
     नागलॊके महाराज न परज्ञायत किं चन
 47 हाहाकृतम अभूत सर्वम ऐरावत निवेशनम
     वासुकिप्रमुखानां च नागानां जनमेजय
 48 न परकाशन्त वेश्मानि धूमरुद्धानि भारत
     नीहारसंवृतानीव वनानि गिरयस तथा
 49 ते धूमरक्तनयना वह्नि तेजॊ ऽभितापिताः
     आजग्मुर निश्चयं जञातुं भार्गवस्याति तेजसः
 50 शरुत्वा च निश्चयं तस्य महर्षेस तिग्मतेजसः
     संभ्रान्तमनसः सर्वे पूजां चक्रुर यथाविधि
 51 सर्वे पराञ्जलयॊ नागा वृद्धबाल पुरॊगमाः
     शिरॊभिः परणिपत्यॊचुः परसीद भगवन्न इति
 52 परसाद्य बराह्मणं ते तु पाद्यम अर्घ्यं निवेद्य च
     परायच्छन कुण्डले दिव्ये पन्नगाः परमार्चिते
 53 ततः संपूजितॊ नागैस तत्रॊत्तङ्कः परतापवान
     अग्निं परदक्षिणं कृत्वा जगाम गुरुसद्म तत
 54 स गत्वा तवरितॊ राजन गौतमस्य निवेशनम
     परायच्छत कुण्डले दिव्ये गुरु पत्न्यै तदानघ
 55 एवं महात्मना तेन तरीँल लॊकाञ जनमेजय
     परिक्रम्याहृते दिव्ये ततस ते मणिकुण्डले
 56 एवं परभावः स मुनिर उत्तङ्कॊ भरतर्षभ
     परेण तपसा युक्तॊ यन मां तवं परिपृच्छसि
   1 [v]
      sa mitrasaham āsādya tv abhijñānam ayācata
      tasmai dadāv abhijñānaṃ sa cekṣvākuvaras tadā
  2 [s]
      na caivaiṣā gatiḥ kṣemyā na cānyā vidyate gatiḥ
      etan me matam ājñāya prayaccha maṇikuṇḍale
  3 [v]
      ity uktas tām uttaṅkas tu bhartur vākyam athābravīt
      śrutvā ca sā tataḥ prādāt tasmai te maṇikuṇḍale
  4 avāpya kuṇḍale te tu rājānaṃ punar abravīt
      kim etad guhya vacanaṃ śrotum icchāmi pārthiva
  5 [s]
      prajā nisarvād viprān vai kṣatriyāḥ pūjayanti ha
      viprebhyaś cāpi bahavo doṣāḥ prādurbhavanti naḥ
  6 so 'haṃ dvijebhyaḥ praṇato viprād doṣam avāptavān
      gatim anyāṃ na paśyāmi madayantī sahāyavān
      svargadvārasya gamane sthāne ceha dvijottama
  7 na hi rājñā viśeṣeṇa viruddhena dvijātibhiḥ
      śakyaṃ nṛloke saṃsthātuṃ pretya vā sukham edhitum
  8 tad iṣṭe te mayaivaite datte sve maṇikuṇḍale
      yaḥ kṛtas te 'dya samayaḥ saphalaṃ taṃ kuruṣva me
  9 [u]
      rājaṃs tatheha kartāsmi punar eṣyāmi te vaśam
      praśnaṃ tu kaṃ cit praṣṭuṃ tvāṃ vyavasiṣye paraṃtapa
  10 [s]
     brūhi vipra yathākāmaṃ prativaktāsmi te vacaḥ
     chettāsmi saṃśayaṃ te 'dya na me 'trāsti vicāraṇā
 11 [u]
     prāhur vāk saṃgataṃ mitraṃ dharmanaipuṇya darśinaḥ
     mitreṣu yaś ca viṣamaḥ stena ity eva taṃ viduḥ
 12 sa bhavān mitratām adya saṃprāpto mama pārthiva
     sa me buddhiṃ prayacchasva samāṃ buddhimatāṃ vara
 13 avāptārtho 'ham adyeha bhavāṃś ca puruṣādakaḥ
     bhavat sakāśam āgantuṃ kṣamaṃ mama na veti vā
 14 [s]
     kṣamaṃ ced iha vaktavyaṃ mayā dvija varottama
     matsamīpaṃ dvijaśreṣṭha nāgantavyaṃ kathaṃ cana
 15 evaṃ tava prapaśyāmi śreyo bhṛgukulodvaha
     āgacchato hi te vipra bhaven mṛtyur asaṃśayam
 16 [v]
     ity uktaḥ sa tadā rājñā kṣamaṃ buddhimatā hitam
     samanujñāpya rājānam ahalyāṃ prati jagmivān
 17 gṛhītvā kuṇḍale divye guru patnyāḥ priyaṃ karaḥ
     javena mahatā prāyād gautamasyāśramaṃ prati
 18 yathā tayo rakṣaṇaṃ ca madayantyābhibhāṣitam
     tathā te kuṇḍale baddhvā tathā kṛṣṇājine 'nayat
 19 sa kasmiṃś cit kṣudhāviṣṭaḥ phalabhāra samanvitam
     bilvaṃ dadarśa kasmiṃś cid āruroha kṣudhānvitaḥ
 20 śākhāsv āsajya tasyaiva kṛṣṇājinam ariṃdama
     yasmiṃs te kuṇḍale baddhe tadā dvija vareṇa vai
 21 viśīrṇabandhane tasmin gate kṛṣṇājine mahīm
     apaśyad bhujagaḥ kaś cit te tatra maṇikuṇḍale
 22 airāvata kulotpannaḥ śīghro bhūtvā tadā sa vai
     vidaśyāsyena valmīkaṃ viveśātha sakuṇḍale
 23 hriyamāṇe tu dṛṣṭvā sakuṇḍale bhujagena ha
     papāta vṛkṣāt sodvego duḥkhāt paramakopanaḥ
 24 sa daṇḍakāṣṭham ādāya valmīkam akhanat tadā
     krodhāmarṣābhitaptāṅgas tato vai dvijapuṃgavaḥ
 25 tasya vegam asahyaṃ tam asahantī vasuṃdharā
     daṇḍakāṣṭhābhinunnāṅgī cacāla bhṛśam āturā
 26 tataḥ khanata evātha viprarṣer dharaṇītalam
     nāgalokasya panthānaṃ kartukāmasya niścayāt
 27 rathena hariyuktena taṃ deśam upajagmivān
     vajrapāṇir mahātejā dadarśa ca dvijottamam
 28 sa tu taṃ brāhmaṇo bhūtvā tasya duḥkhena duḥkhitaḥ
     uttaṅkam abravīt tāta naitac chakyaṃ tvayeti vai
 29 ito hi nāgaloko vai yojanāni sahasraśaḥ
     na daṇḍakāṣṭha sādhyaṃ ca manye kāryam idaṃ tava
 30 [u]
     nāgaloke yadi brahman na śakye kuṇḍale mayā
     prāptuṃ prāṇān vimokṣyāmi paśyatas te dvijottama
 31 yadā sa nāśakat tasya niścayaṃ kartum anyathā
     vajrapāṇis tadā daṇḍaṃ vajrāstreṇa yuyoja ha
 32 tato vajraprahārais tair dāryamāṇā vasuṃdharā
     nāgalokasya panthānam akaroj janamejaya
 33 sa tena mārgeṇa tadā nāgalokaṃ viveśa ha
     dadarśa nāgalokaṃ ca yojanāni sahasraśaḥ
 34 prakāra nicayair divyair maṇimuktābhyalaṃkṛtaiḥ
     upapannaṃ mahābhāga śātakumbhamayais tathā
 35 vāpīḥ sphaṭikasopānā nadīś ca vimalodakāḥ
     dadarśa vṛkṣāṃś ca bahūn nānādvija gaṇāyutān
 36 tasya lokasya ca dvāraṃ dadarśa sa bhṛgūdvahaḥ
     pañcayojanavistāram āyataṃ śatayojanam
 37 nāgalokam uttaṅkas tu prekṣya dīno 'bhavat tadā
     nirāśaś cābhavat tāta kuṇḍalāharaṇe punaḥ
 38 tatra provāca turagas taṃ kṛṣṇa śvetavāladhiḥ
     tāmrāsya netaḥ kauravya prajvalann iva tejasā
 39 dhamasv āpānam etan me tatas tvaṃ vipra lalpsyase
     airāvata suteneha tavānīte hi kuṇḍale
 40 mā jugupsāṃ kṛthāḥ putra tvam atrārthe kathaṃ cana
     tvayaitad dhi samācīrṇaṃ gautamasyāśrame tadā
 41 [u]
     kathaṃ bhavantaṃ jānīyām upādhyāyāśramaṃ prati
     yan mayā cīrṇa pūrvaṃ ca śrotum icchāmi tad dhyaham
 42 [aṣva]
     guror guruṃ māṃ jānīhi jvalitaṃ jātavedasam
     tvayā hy ahaṃ sadā vatsa guror arthe 'bhipūjitaḥ
 43 satataṃ pūjito vipra śucinā bhṛgunandana
     tasmāc chreyo vidhāsyāmi tavaivaṃ kuru māciram
 44 ity uktaḥ sa tathākārṣīd uttaṅkaś citrabhānunā
     ghṛtārciḥ prītimāṃś cāpi prajajvāla didhakṣayā
 45 tato 'sya romakūpebhyo dhmāyamānasya bhārata
     ghanaḥ prādurabhūd dhūmo nāgalokabhayāvahaḥ
 46 tena dhūmena sahasā vardhamānena bhārata
     nāgaloke mahārāja na prajñāyata kiṃ cana
 47 hāhākṛtam abhūt sarvam airāvata niveśanam
     vāsukipramukhānāṃ ca nāgānāṃ janamejaya
 48 na prakāśanta veśmāni dhūmaruddhāni bhārata
     nīhārasaṃvṛtānīva vanāni girayas tathā
 49 te dhūmaraktanayanā vahni tejo 'bhitāpitāḥ
     ājagmur niścayaṃ jñātuṃ bhārgavasyāti tejasaḥ
 50 śrutvā ca niścayaṃ tasya maharṣes tigmatejasaḥ
     saṃbhrāntamanasaḥ sarve pūjāṃ cakrur yathāvidhi
 51 sarve prāñjalayo nāgā vṛddhabāla purogamāḥ
     śirobhiḥ praṇipatyocuḥ prasīda bhagavann iti
 52 prasādya brāhmaṇaṃ te tu pādyam arghyaṃ nivedya ca
     prāyacchan kuṇḍale divye pannagāḥ paramārcite
 53 tataḥ saṃpūjito nāgais tatrottaṅkaḥ pratāpavān
     agniṃ pradakṣiṇaṃ kṛtvā jagāma gurusadma tat
 54 sa gatvā tvarito rājan gautamasya niveśanam
     prāyacchat kuṇḍale divye guru patnyai tadānagha
 55 evaṃ mahātmanā tena trīṁl lokāñ janamejaya
     parikramyāhṛte divye tatas te maṇikuṇḍale
 56 evaṃ prabhāvaḥ sa munir uttaṅko bharatarṣabha
     pareṇa tapasā yukto yan māṃ tvaṃ paripṛcchasi

Book 14 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 14
Chapter 58

  1 [ज]
      उत्तङ्काय वरं दत्त्वा गॊविन्दॊ दविजसत्तम
      अत ऊर्ध्वं महाबाहुः किं चकार महायशाः
  2 [व]
      दत्त्वा वरम उत्तङ्काय परायात सात्यकिना सह
      दवारकाम एव गॊविन्दः शीघ्रवेगैर महाहयैः
  3 सरांसि च नदीश चैव वनानि विविधानि च
      अतिक्रम्य ससादाथ रम्यां दवारवतीं पुरीम
  4 वर्तमाने महाराज महे रैवतकस्य च
      उपायात पुण्डरीकाक्षॊ युयुधानानुगस तदा
  5 अलंकृतस तु स गिरिर नानारूपविचित्रितैः
      बभौ रुक्ममयैः काशैः सर्वतः पुरुषर्षभ
  6 काञ्चनस्रग्भिर अग्र्याभिः सुमनॊभिस तथैव च
      वासॊ भिश च महाशैलः कल्पवृक्षैश च सर्वशः
  7 दीपवृक्षैश च सौवर्णैर अभीक्ष्णम उपशॊभितः
      गुहा निर्ज्झर देशेषु दिवा भूतॊ बभूव ह
  8 पताकाभिर विचित्राभिः स घण्टाभिः समन्ततः
      पुम्भिः सत्रीभिश च संघुष्टः परगीत इव चाभवत
      अतीव परेक्षणीयॊ ऽभून मेरुर मुनिगणैर इव
  9 मत्तानां हृष्टरूपाणां सत्रीणां पुंसां च भारत
      गायतां पर्वतेन्द्रस्य दिवस्पृग इव निस्वनः
  10 परमत्तमत्तसंमत्त कष्वेडितॊत्कृष्ट संकुला
     तथा किल किला शब्दैर भूर अभूत सुमनॊहरा
 11 विपणापणवान रम्यॊ भक्ष्यभॊज्य विहारवान
     वस्त्रमाल्यॊत्कर युतॊ वीणा वेणुमृदङ्गवान
 12 सुरामैरेय मिश्रेण भक्ष्यभॊज्येन चैव ह
     दीनान्ध कृपणादिभ्यॊ दीयमानेन चानिशम
     बभौ परमकल्याणॊ महस तस्य महागिरेः
 13 पुण्यावसथवान वीर पुण्यकृद्भिर निषेवितः
     विहारॊ वृष्णिवीराणां महे रैवतकस्य ह
     स नगॊ वेश्म संकीर्णॊ देवलॊक इवाबभौ
 14 तदा च कृष्ण सांनिध्यम आसाद्य भरतर्षभ
     शक्र सद्म परतीकाशॊ बभूव स हि शैलराट
 15 ततः संपूज्यमानः स विवेश भवनं शुभम
     गॊविन्दः सात्यकिश चैव जगाम भवनं सवकम
 16 विवेश च स हृष्टात्मा चिरकालप्रवासकः
     कृत्वा न सुकरं कर्म दानवेष्व इव वासवः
 17 उपयातं तु वार्ष्णेयं भॊजवृष्ण्यन्धकास तदा
     अभ्यगच्छन महात्मानं देवा इव शतक्रतुम
 18 स तान अभ्यर्च्य मेधावी पृष्ट्वा च कुशलं तदा
     अभ्यवादयत परीतः पितरं मातरं तथा
 19 ताभ्यां च संपरिष्वक्तः सान्त्वितश च महाभुजः
     उपॊपविष्टस तैः सर्वैर वृष्णिभिः परिवारितः
 20 स विश्रान्तॊ महातेजाः कृतपादावसेचनः
     कथयाम आस तं कृष्णः पृष्टः पित्रा महाहवम
   1 [j]
      uttaṅkāya varaṃ dattvā govindo dvijasattama
      ata ūrdhvaṃ mahābāhuḥ kiṃ cakāra mahāyaśāḥ
  2 [v]
      dattvā varam uttaṅkāya prāyāt sātyakinā saha
      dvārakām eva govindaḥ śīghravegair mahāhayaiḥ
  3 sarāṃsi ca nadīś caiva vanāni vividhāni ca
      atikramya sasādātha ramyāṃ dvāravatīṃ purīm
  4 vartamāne mahārāja mahe raivatakasya ca
      upāyāt puṇḍarīkākṣo yuyudhānānugas tadā
  5 alaṃkṛtas tu sa girir nānārūpavicitritaiḥ
      babhau rukmamayaiḥ kāśaiḥ sarvataḥ puruṣarṣabha
  6 kāñcanasragbhir agryābhiḥ sumanobhis tathaiva ca
      vāso bhiś ca mahāśailaḥ kalpavṛkṣaiś ca sarvaśaḥ
  7 dīpavṛkṣaiś ca sauvarṇair abhīkṣṇam upaśobhitaḥ
      guhā nirjjhara deśeṣu divā bhūto babhūva ha
  8 patākābhir vicitrābhiḥ sa ghaṇṭābhiḥ samantataḥ
      pumbhiḥ strībhiś ca saṃghuṣṭaḥ pragīta iva cābhavat
      atīva prekṣaṇīyo 'bhūn merur munigaṇair iva
  9 mattānāṃ hṛṣṭarūpāṇāṃ strīṇāṃ puṃsāṃ ca bhārata
      gāyatāṃ parvatendrasya divaspṛg iva nisvanaḥ
  10 pramattamattasaṃmatta kṣveḍitotkṛṣṭa saṃkulā
     tathā kila kilā śabdair bhūr abhūt sumanoharā
 11 vipaṇāpaṇavān ramyo bhakṣyabhojya vihāravān
     vastramālyotkara yuto vīṇā veṇumṛdaṅgavān
 12 surāmaireya miśreṇa bhakṣyabhojyena caiva ha
     dīnāndha kṛpaṇādibhyo dīyamānena cāniśam
     babhau paramakalyāṇo mahas tasya mahāgireḥ
 13 puṇyāvasathavān vīra puṇyakṛdbhir niṣevitaḥ
     vihāro vṛṣṇivīrāṇāṃ mahe raivatakasya ha
     sa nago veśma saṃkīrṇo devaloka ivābabhau
 14 tadā ca kṛṣṇa sāṃnidhyam āsādya bharatarṣabha
     śakra sadma pratīkāśo babhūva sa hi śailarāṭ
 15 tataḥ saṃpūjyamānaḥ sa viveśa bhavanaṃ śubham
     govindaḥ sātyakiś caiva jagāma bhavanaṃ svakam
 16 viveśa ca sa hṛṣṭātmā cirakālapravāsakaḥ
     kṛtvā na sukaraṃ karma dānaveṣv iva vāsavaḥ
 17 upayātaṃ tu vārṣṇeyaṃ bhojavṛṣṇyandhakās tadā
     abhyagacchan mahātmānaṃ devā iva śatakratum
 18 sa tān abhyarcya medhāvī pṛṣṭvā ca kuśalaṃ tadā
     abhyavādayata prītaḥ pitaraṃ mātaraṃ tathā
 19 tābhyāṃ ca saṃpariṣvaktaḥ sāntvitaś ca mahābhujaḥ
     upopaviṣṭas taiḥ sarvair vṛṣṇibhiḥ parivāritaḥ
 20 sa viśrānto mahātejāḥ kṛtapādāvasecanaḥ
     kathayām āsa taṃ kṛṣṇaḥ pṛṣṭaḥ pitrā mahāhavam

Book 14 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 14
Chapter 59

  1 [वा]
      शरुतवान अस्मि वार्ष्णेय संग्रामं परमाद्भुतम
      नराणां वदतां पुत्र कथॊद्घातेषु नित्यशः
  2 तवं तु परत्यक्षदर्शी च कार्यज्ञश च महाभुज
      तस्मात परब्रूहि संग्रामं याथातथ्येन मे ऽनघ
  3 यथा तद अभवद युद्धं पाण्डवानां महात्मनाम
      भीष्म कर्ण कृप दरॊण शल्यादिभिर अनुत्तमम
  4 अन्येषां कषत्रियाणां च कृतास्त्राणाम अनेकशः
      नानावेषाकृतिमतां नानादेशनिवासिनाम
  5 इत्य उक्तः पुण्डरीकाक्षः पित्रा मातुस तदन्तिके
      शशंस कुरुवीराणां संग्रामे निधनं यथा
  6 [वा]
      अत्यद्भुतानि कर्माणि कषत्रियाणां महात्मनाम
      बहुलत्वान न संख्यातुं शक्यान्य अब्द शतैर अपि
  7 पराधान्यतस तु गदतः समासेनैव मे शृणु
      कर्माणि पृथिवीशानां यथावद अमर दयुते
  8 भीष्मः सेनापतिर अभूद एकादश चमूपतिः
      कौरव्यः कौरवेयाणां देवानाम इव वासवः
  9 शिखण्डी पाण्डुपुत्राणां नेता सप्त चमूपतिः
      बभूव रक्षितॊ धीमान धीमता सव्यसाचिना
  10 तेषां तद अभवद युद्धं दशाहानि महात्मनाम
     कुरूणां पाण्डवानां च सुमहद रॊमहर्षणम
 11 ततः शिखण्डी गाङ्गेयम अयुध्यन्तं महाहवे
     जघान बभुभिर बाणैः सह गाण्डीवधन्वना
 12 अकरॊत स ततः कालं शरतल्पगतॊ मुनिः
     अयनं दक्षिणं हित्वा संप्राप्ते चॊत्तरायणे
 13 ततः सेनापतिर अभूद दरॊणॊ ऽसत्रविदुषां वरः
     परवीरः कौरवेन्द्रस्य काव्यॊ दैत्य पतेर इव
 14 अक्षौहिणीभिः शिष्टाभिर नवभिर दविजसत्तमः
     संवृतः समरश्लाघी गुप्तः कृप वृषादिभिः
 15 धृष्टद्युम्नस तव अभून नेता पाण्डवानां महास्त्र वित
     गुप्तॊ भीमेन तेजस्वी मित्रेण वरुणॊ यथा
 16 पञ्च सेना परिवृतॊ दरॊण परेप्सुर महामनाः
     पितुर निकारान संस्मृत्य रणे कर्माकरॊन महत
 17 तस्मिंस ते पृथिवीपाला दरॊण पार्षत संगरे
     नाना दिग आगता वीराः परायशॊ निधनं गताः
 18 दिनानि पञ्च तद युद्धम अभूत परमदारुणम
     ततॊ दरॊणः परिश्रान्तॊ धृष्टद्युम्न वशंगतः
 19 ततः सेनापतिर अभूत कर्णॊ दौर्यॊधने बले
     अक्षौहिणीभिः शिष्टाभिर वृतः पञ्चभिर आहवे
 20 तिस्रस तु पाण्डुपुत्राणां चम्वॊ बीभत्सु पालिताः
     हतप्रवीर भूयिष्ठा बभूवुः समवस्थिताः
 21 ततः पार्थं समासाद्य पतंग इव पावकम
     पञ्चत्वम अगमत सौतिर दवितीये ऽहनि दारुणे
 22 हते कर्णे तु कौरव्या निरुत्साहा हतौजसः
     अक्षौहिणीभिस तिसृभिर मद्रेशं पर्यवारयन
 23 हतवाहन भूयिष्ठाः पाण्डवास तु युधिष्ठिरम
     अक्षौहिण्या निरुत्साहाः शिष्टया पर्यवारयन
 24 अवधीन मद्रराजानं कुरुराजॊ युधिष्ठिरः
     तस्मिंस तथार्ध दिवसे कर्मकृत्वा सुदुष्करम
 25 हते शल्ये तु शकुनिं सहदेवॊ महामनाः
     आहर्तारं कलेस तस्य जघानामित विक्रमः
 26 निहते शकुनौ राजा धार्तराष्ट्रः सुदुर्मनाः
     अपाक्रामद गदापाणिर हतभूयिष्ठ सैनिकः
 27 तम अन्वधावत संक्रुद्धॊ भीमसेनः परतापवान
     हरदे दवैपायने चापि सलिलस्थं ददर्श तम
 28 ततः शिष्टेन सैन्येन समन्तात परिवार्य तम
     उपॊपविविशुर हृष्टा हरदस्थं पञ्च पाण्डवाः
 29 विगाह्य सलिलं तव आशु वाग बाणैर भृशविक्षतः
     उत्थाय सगदापाणिर युद्धाय समुपस्थितः
 30 ततः स निहतॊ राजा धार्तराष्ट्रॊ महामृधे
     भीमसेनेन विक्रम्य पश्यतां पृथिवीक्षिताम
 31 ततस तत पाण्डवं सैन्यं संसुप्तं शिबिरे निशि
     निहतं दरॊणपुत्रेण पितुर वधम अमृष्यता
 32 हतपुत्रा हतबला हतमित्रा मया सह
     युयुधान दवितीयेन पञ्च शिष्टाः सम पाण्डवाः
 33 सहैव कृप भॊजाभ्यां दरौणिर युद्धाद अमुच्यत
     युयुत्सुश चापि कौरव्यॊ मुक्तः पाण्डव संश्रयात
 34 निहते कौरवेन्द्रे च सानुबन्धे सुयॊधने
     विदुरः संजयश चैव धर्मराजम उपस्थितौ
 35 एवं तद अभवद युद्धम अहान्य अष्टादश परभॊ
     यत्र ते पृथिवीपाला निहताः सवर्गम आवसन
 36 [व]
     शृण्वतां तु महाराज कथां तां रॊमहर्षणीम
     दुःखहर्षपरिक्लेशा वृष्णीनाम अभवंस तदा
   1 [vā]
      śrutavān asmi vārṣṇeya saṃgrāmaṃ paramādbhutam
      narāṇāṃ vadatāṃ putra kathodghāteṣu nityaśaḥ
  2 tvaṃ tu pratyakṣadarśī ca kāryajñaś ca mahābhuja
      tasmāt prabrūhi saṃgrāmaṃ yāthātathyena me 'nagha
  3 yathā tad abhavad yuddhaṃ pāṇḍavānāṃ mahātmanām
      bhīṣma karṇa kṛpa droṇa śalyādibhir anuttamam
  4 anyeṣāṃ kṣatriyāṇāṃ ca kṛtāstrāṇām anekaśaḥ
      nānāveṣākṛtimatāṃ nānādeśanivāsinām
  5 ity uktaḥ puṇḍarīkākṣaḥ pitrā mātus tadantike
      śaśaṃsa kuruvīrāṇāṃ saṃgrāme nidhanaṃ yathā
  6 [vā]
      atyadbhutāni karmāṇi kṣatriyāṇāṃ mahātmanām
      bahulatvān na saṃkhyātuṃ śakyāny abda śatair api
  7 prādhānyatas tu gadataḥ samāsenaiva me śṛṇu
      karmāṇi pṛthivīśānāṃ yathāvad amara dyute
  8 bhīṣmaḥ senāpatir abhūd ekādaśa camūpatiḥ
      kauravyaḥ kauraveyāṇāṃ devānām iva vāsavaḥ
  9 śikhaṇḍī pāṇḍuputrāṇāṃ netā sapta camūpatiḥ
      babhūva rakṣito dhīmān dhīmatā savyasācinā
  10 teṣāṃ tad abhavad yuddhaṃ daśāhāni mahātmanām
     kurūṇāṃ pāṇḍavānāṃ ca sumahad romaharṣaṇam
 11 tataḥ śikhaṇḍī gāṅgeyam ayudhyantaṃ mahāhave
     jaghāna babhubhir bāṇaiḥ saha gāṇḍīvadhanvanā
 12 akarot sa tataḥ kālaṃ śaratalpagato muniḥ
     ayanaṃ dakṣiṇaṃ hitvā saṃprāpte cottarāyaṇe
 13 tataḥ senāpatir abhūd droṇo 'straviduṣāṃ varaḥ
     pravīraḥ kauravendrasya kāvyo daitya pater iva
 14 akṣauhiṇībhiḥ śiṣṭābhir navabhir dvijasattamaḥ
     saṃvṛtaḥ samaraślāghī guptaḥ kṛpa vṛṣādibhiḥ
 15 dhṛṣṭadyumnas tv abhūn netā pāṇḍavānāṃ mahāstra vit
     gupto bhīmena tejasvī mitreṇa varuṇo yathā
 16 pañca senā parivṛto droṇa prepsur mahāmanāḥ
     pitur nikārān saṃsmṛtya raṇe karmākaron mahat
 17 tasmiṃs te pṛthivīpālā droṇa pārṣata saṃgare
     nānā dig āgatā vīrāḥ prāyaśo nidhanaṃ gatāḥ
 18 dināni pañca tad yuddham abhūt paramadāruṇam
     tato droṇaḥ pariśrānto dhṛṣṭadyumna vaśaṃgataḥ
 19 tataḥ senāpatir abhūt karṇo dauryodhane bale
     akṣauhiṇībhiḥ śiṣṭābhir vṛtaḥ pañcabhir āhave
 20 tisras tu pāṇḍuputrāṇāṃ camvo bībhatsu pālitāḥ
     hatapravīra bhūyiṣṭhā babhūvuḥ samavasthitāḥ
 21 tataḥ pārthaṃ samāsādya pataṃga iva pāvakam
     pañcatvam agamat sautir dvitīye 'hani dāruṇe
 22 hate karṇe tu kauravyā nirutsāhā hataujasaḥ
     akṣauhiṇībhis tisṛbhir madreśaṃ paryavārayan
 23 hatavāhana bhūyiṣṭhāḥ pāṇḍavās tu yudhiṣṭhiram
     akṣauhiṇyā nirutsāhāḥ śiṣṭayā paryavārayan
 24 avadhīn madrarājānaṃ kururājo yudhiṣṭhiraḥ
     tasmiṃs tathārdha divase karmakṛtvā suduṣkaram
 25 hate śalye tu śakuniṃ sahadevo mahāmanāḥ
     āhartāraṃ kales tasya jaghānāmita vikramaḥ
 26 nihate śakunau rājā dhārtarāṣṭraḥ sudurmanāḥ
     apākrāmad gadāpāṇir hatabhūyiṣṭha sainikaḥ
 27 tam anvadhāvat saṃkruddho bhīmasenaḥ pratāpavān
     hrade dvaipāyane cāpi salilasthaṃ dadarśa tam
 28 tataḥ śiṣṭena sainyena samantāt parivārya tam
     upopaviviśur hṛṣṭā hradasthaṃ pañca pāṇḍavāḥ
 29 vigāhya salilaṃ tv āśu vāg bāṇair bhṛśavikṣataḥ
     utthāya sagadāpāṇir yuddhāya samupasthitaḥ
 30 tataḥ sa nihato rājā dhārtarāṣṭro mahāmṛdhe
     bhīmasenena vikramya paśyatāṃ pṛthivīkṣitām
 31 tatas tat pāṇḍavaṃ sainyaṃ saṃsuptaṃ śibire niśi
     nihataṃ droṇaputreṇa pitur vadham amṛṣyatā
 32 hataputrā hatabalā hatamitrā mayā saha
     yuyudhāna dvitīyena pañca śiṣṭāḥ sma pāṇḍavāḥ
 33 sahaiva kṛpa bhojābhyāṃ drauṇir yuddhād amucyata
     yuyutsuś cāpi kauravyo muktaḥ pāṇḍava saṃśrayāt
 34 nihate kauravendre ca sānubandhe suyodhane
     viduraḥ saṃjayaś caiva dharmarājam upasthitau
 35 evaṃ tad abhavad yuddham ahāny aṣṭādaśa prabho
     yatra te pṛthivīpālā nihatāḥ svargam āvasan
 36 [v]
     śṛṇvatāṃ tu mahārāja kathāṃ tāṃ romaharṣaṇīm
     duḥkhaharṣaparikleśā vṛṣṇīnām abhavaṃs tadā

Book 14 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 14
Chapter 60

  1 [व]
      कथयन्न एव तु तदा वासुदेवः परतापवान
      महाभारत युद्धं तत कथान्ते पितुर अग्रतः
  2 अभिमन्यॊर वधं वीरः सॊ ऽतयक्रामत भारत
      अप्रियं वसुदेवस्य मा भूद इति महामनाः
  3 मा दौहित्र वधं शरुत्वा वसुदेवॊ महात्ययम
      दुःखशॊकाभिसंतप्तॊ भवेद इति महामतिः
  4 सुभद्रा तु तम उत्क्रान्तम आत्मजस्य वधं रणे
      आचक्ष्व कृष्ण सौभद्रवधम इत्य अपतद भुवि
  5 ताम अपश्यन निपतितां वसुदेवः कषितौ तदा
      दृष्ट्वैव च पपातॊर्व्यां सॊ ऽपि दुःखेन मूर्छितः
  6 ततः स दौहित्र वधाद दुःखशॊकसमन्वितः
      वसुदेवॊ महाराज कृष्णं वाक्यम अथाब्रवीत
  7 ननु तवं पुण्डरीकाक्ष सत्यवाग भुवि विश्रुतः
      यद दौहित्र वधं मे ऽदय न खयापयसि शत्रुहन
  8 तद भागिनेय निधनं तत्त्वेनाचक्ष्व मे विभॊ
      सदृशाक्षस तव कथं शत्रुभिर निहतॊ रणे
  9 दुर्मरं बत वार्ष्णेय काले ऽपराप्ते नृभिः सदा
      यत्र मे दृदयं दुःखाच छतधा न विदीर्यते
  10 किम अब्रवीत तवा संग्रामे सुभद्रां मातरं परति
     मां चापि पुण्डरीकाक्ष चपलाक्षः परियॊ मम
 11 आहवं पृष्ठतः कृत्वा कच चिन न निहतः परैः
     कच चिन मुखं न गॊविन्द तेनाजौ विकृतं कृतम
 12 स हि कृष्ण महातेजाः शलाघन्न इव ममाग्रतः
     बालभावेन विजयम आत्मनॊ ऽकथयत परभुः
 13 कच चिन न विकृतॊ बालॊ दरॊणकर्णकृपादिभिः
     धरण्यां निहतः शेते तन ममाचक्ष्व केशव
 14 स हि दरॊणं च भीष्मं च कर्णं च रथिनां वरम
     सपर्धते सम रणे नित्यं दुहितुः पुत्रकॊ मम
 15 एवंविधं बहु तदा विलपन्तं सुदुःखितम
     पितरं दुःखिततरॊ गॊविन्दॊ वाक्यम अब्रवीत
 16 न तेन विकृतं वक्त्रं कृतं संग्राममूर्धनि
     न पृष्ठतः कृतश चापि संग्रामस तेन दुस्तरः
 17 निहत्य पृथिवीपालान सहस्रशतसंघशः
     खेदितॊ दरॊणकर्णाभ्यां दौःशासनि वशंगतः
 18 एकॊ हय एकेन सततं युध्यमानॊ यदि परभॊ
     न स शक्येत संग्रामे निहन्तुम अपि वज्रिणा
 19 समाहूते तु संग्रामे पार्थे संशप्तकैस तदा
     पर्यवार्यत संक्रुद्धैः स दरॊणादिभिर आहवे
 20 ततः शत्रुक्षयं कृत्वा सुमहान्तं रणे पितुः
     दौहित्रस तव वार्ष्णेय दौः शासनि वशंगतः
 21 नूनं च स गतः सवर्गं जहि शॊकं महामते
     न हि वयसनम आसाद्य सीदन्ते सन नराः कव चित
 22 दरॊणकर्णप्रभृतयॊ येन परतिसमासिताः
     रणे महेन्द्रप्रतिमाः स कथं नाप्नुयाद दिवम
 23 स शॊकं जहि दुर्धर्षं मा च मन्युवशं गमः
     शस्त्रपूतां हि स गतिं गतः परपुरंजयः
 24 तस्मिंस तु निहते वीरे सुभद्रेयं सवसा मम
     दुःखार्तार्थॊ पृथां पराप्य कुररीव ननाद ह
 25 दरौपदीं च समासाद्य पर्यपृच्छत दुःखिता
     आर्ये कव दारकाः सर्वे दरष्टुम इच्छामि तान अहम
 26 अस्यास तु वचनं शरुत्वा सर्वास ताः कुरु यॊषितः
     भुजाभ्यां परिगृह्यैनां चुक्रुशुः परमार्तवत
 27 उत्तरां चाब्रवीद भद्रा भद्रे भर्ता कव ते गतः
     कषिप्रम आगमनं मह्यं तस्मै तवं वेदयस्व ह
 28 ननु नाम स वैराटि शरुत्वा मम गिरं पुरा
     भवनान निष्पतत्य आशु कस्मान नाभ्येति ते पतिः
 29 अभिमन्यॊ कुशलिनॊ मातुलास ते महारथाः
     कुशलं चाब्रुवन सर्वे तवां युयुत्सुम इहागतम
 30 आचक्ष्व मे ऽदय संग्रामं यथापूर्वम अरिंदम
     कस्माद एव विपलतीं नाद्येह परतिभाषसे
 31 एवमादि तु वार्ष्णेय्यास तद अस्याः परिदेवितम
     शरुत्वा पृथा सुदुःखार्ता शनैर वाक्यम अथाब्रवीत
 32 सुभद्रे वासुदेवेन तथा सात्यकिना रणे
     पित्रा च पालितॊ बालः स हतः कालधर्मणा
 33 ईदृशॊ मर्त्यधर्मॊ ऽयं मा शुचॊ यदुनन्दिनि
     पुत्रॊ हि तव दुर्धर्षः संप्राप्तः परमां गतिम
 34 कुले महति जातासि कषत्रियाणां महात्मनाम
     मा शुचश चपलाक्षं तवं पुण्डरीकनिभेक्षणे
 35 उत्तरां तवम अवेक्षस्व गर्भिणीं मा शुचः शुभे
     पुत्रम एषा हि तस्याशु जनयिष्यति भामिनी
 36 एवम आश्वासयित्वैनां कुन्ती यदुकुलॊद्वह
     विहाय शॊकं दुर्धर्षं शराद्धम अस्य हय अकल्पयत
 37 समनुज्ञाप्य धर्मज्ञा राजानं भीमम एव च
     यमौ यमॊपमौ चैव ददौ दानान्य अनेकशः
 38 ततः परदाय बह्वीर गा बराह्मणेभ्यॊ यदूद्वह
     समहृष्यत वार्ष्णेयी वैराटीं चाब्रवीद इदम
 39 वैराटि नेह संतापस तवया कार्यॊ यशस्विनि
     भर्तारं परति सुश्रॊणिगर्भस्थं रक्ष मे शिशुम
 40 एवम उक्त्वा ततः कुन्ती विरराम महाद्युते
     ताम अनुज्ञाप्य चैवेमां सुभद्रां समुपानयम
 41 एवं स निधनं पराप्तॊ दौहित्रस तव माधव
     संतापं जहि दुर्धर्ष मा च शॊके मनः कृथाः
   1 [v]
      kathayann eva tu tadā vāsudevaḥ pratāpavān
      mahābhārata yuddhaṃ tat kathānte pitur agrataḥ
  2 abhimanyor vadhaṃ vīraḥ so 'tyakrāmata bhārata
      apriyaṃ vasudevasya mā bhūd iti mahāmanāḥ
  3 mā dauhitra vadhaṃ śrutvā vasudevo mahātyayam
      duḥkhaśokābhisaṃtapto bhaved iti mahāmatiḥ
  4 subhadrā tu tam utkrāntam ātmajasya vadhaṃ raṇe
      ācakṣva kṛṣṇa saubhadravadham ity apatad bhuvi
  5 tām apaśyan nipatitāṃ vasudevaḥ kṣitau tadā
      dṛṣṭvaiva ca papātorvyāṃ so 'pi duḥkhena mūrchitaḥ
  6 tataḥ sa dauhitra vadhād duḥkhaśokasamanvitaḥ
      vasudevo mahārāja kṛṣṇaṃ vākyam athābravīt
  7 nanu tvaṃ puṇḍarīkākṣa satyavāg bhuvi viśrutaḥ
      yad dauhitra vadhaṃ me 'dya na khyāpayasi śatruhan
  8 tad bhāgineya nidhanaṃ tattvenācakṣva me vibho
      sadṛśākṣas tava kathaṃ śatrubhir nihato raṇe
  9 durmaraṃ bata vārṣṇeya kāle 'prāpte nṛbhiḥ sadā
      yatra me dṛdayaṃ duḥkhāc chatadhā na vidīryate
  10 kim abravīt tvā saṃgrāme subhadrāṃ mātaraṃ prati
     māṃ cāpi puṇḍarīkākṣa capalākṣaḥ priyo mama
 11 āhavaṃ pṛṣṭhataḥ kṛtvā kac cin na nihataḥ paraiḥ
     kac cin mukhaṃ na govinda tenājau vikṛtaṃ kṛtam
 12 sa hi kṛṣṇa mahātejāḥ ślāghann iva mamāgrataḥ
     bālabhāvena vijayam ātmano 'kathayat prabhuḥ
 13 kac cin na vikṛto bālo droṇakarṇakṛpādibhiḥ
     dharaṇyāṃ nihataḥ śete tan mamācakṣva keśava
 14 sa hi droṇaṃ ca bhīṣmaṃ ca karṇaṃ ca rathināṃ varam
     spardhate sma raṇe nityaṃ duhituḥ putrako mama
 15 evaṃvidhaṃ bahu tadā vilapantaṃ suduḥkhitam
     pitaraṃ duḥkhitataro govindo vākyam abravīt
 16 na tena vikṛtaṃ vaktraṃ kṛtaṃ saṃgrāmamūrdhani
     na pṛṣṭhataḥ kṛtaś cāpi saṃgrāmas tena dustaraḥ
 17 nihatya pṛthivīpālān sahasraśatasaṃghaśaḥ
     khedito droṇakarṇābhyāṃ dauḥśāsani vaśaṃgataḥ
 18 eko hy ekena satataṃ yudhyamāno yadi prabho
     na sa śakyeta saṃgrāme nihantum api vajriṇā
 19 samāhūte tu saṃgrāme pārthe saṃśaptakais tadā
     paryavāryata saṃkruddhaiḥ sa droṇādibhir āhave
 20 tataḥ śatrukṣayaṃ kṛtvā sumahāntaṃ raṇe pituḥ
     dauhitras tava vārṣṇeya dauḥ śāsani vaśaṃgataḥ
 21 nūnaṃ ca sa gataḥ svargaṃ jahi śokaṃ mahāmate
     na hi vyasanam āsādya sīdante san narāḥ kva cit
 22 droṇakarṇaprabhṛtayo yena pratisamāsitāḥ
     raṇe mahendrapratimāḥ sa kathaṃ nāpnuyād divam
 23 sa śokaṃ jahi durdharṣaṃ mā ca manyuvaśaṃ gamaḥ
     śastrapūtāṃ hi sa gatiṃ gataḥ parapuraṃjayaḥ
 24 tasmiṃs tu nihate vīre subhadreyaṃ svasā mama
     duḥkhārtārtho pṛthāṃ prāpya kurarīva nanāda ha
 25 draupadīṃ ca samāsādya paryapṛcchata duḥkhitā
     ārye kva dārakāḥ sarve draṣṭum icchāmi tān aham
 26 asyās tu vacanaṃ śrutvā sarvās tāḥ kuru yoṣitaḥ
     bhujābhyāṃ parigṛhyaināṃ cukruśuḥ paramārtavat
 27 uttarāṃ cābravīd bhadrā bhadre bhartā kva te gataḥ
     kṣipram āgamanaṃ mahyaṃ tasmai tvaṃ vedayasva ha
 28 nanu nāma sa vairāṭi śrutvā mama giraṃ purā
     bhavanān niṣpataty āśu kasmān nābhyeti te patiḥ
 29 abhimanyo kuśalino mātulās te mahārathāḥ
     kuśalaṃ cābruvan sarve tvāṃ yuyutsum ihāgatam
 30 ācakṣva me 'dya saṃgrāmaṃ yathāpūrvam ariṃdama
     kasmād eva vipalatīṃ nādyeha pratibhāṣase
 31 evamādi tu vārṣṇeyyās tad asyāḥ paridevitam
     śrutvā pṛthā suduḥkhārtā śanair vākyam athābravīt
 32 subhadre vāsudevena tathā sātyakinā raṇe
     pitrā ca pālito bālaḥ sa hataḥ kāladharmaṇā
 33 īdṛśo martyadharmo 'yaṃ mā śuco yadunandini
     putro hi tava durdharṣaḥ saṃprāptaḥ paramāṃ gatim
 34 kule mahati jātāsi kṣatriyāṇāṃ mahātmanām
     mā śucaś capalākṣaṃ tvaṃ puṇḍarīkanibhekṣaṇe
 35 uttarāṃ tvam avekṣasva garbhiṇīṃ mā śucaḥ śubhe
     putram eṣā hi tasyāśu janayiṣyati bhāminī
 36 evam āśvāsayitvaināṃ kuntī yadukulodvaha
     vihāya śokaṃ durdharṣaṃ śrāddham asya hy akalpayat
 37 samanujñāpya dharmajñā rājānaṃ bhīmam eva ca
     yamau yamopamau caiva dadau dānāny anekaśaḥ
 38 tataḥ pradāya bahvīr gā brāhmaṇebhyo yadūdvaha
     samahṛṣyata vārṣṇeyī vairāṭīṃ cābravīd idam
 39 vairāṭi neha saṃtāpas tvayā kāryo yaśasvini
     bhartāraṃ prati suśroṇigarbhasthaṃ rakṣa me śiśum
 40 evam uktvā tataḥ kuntī virarāma mahādyute
     tām anujñāpya caivemāṃ subhadrāṃ samupānayam
 41 evaṃ sa nidhanaṃ prāpto dauhitras tava mādhava
     saṃtāpaṃ jahi durdharṣa mā ca śoke manaḥ kṛthāḥ

Book 14 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 14
Chapter 61

  1 [व]
      एतच छरुत्वा तु पुत्रस्य वचः शूरात्मजस तदा
      विहाय शॊकं धर्मात्मा ददौ शराद्धम अनुत्तमम
  2 तथैव वासुदेवॊ ऽपि सवस्रीयस्य महात्मनः
      दयितस्य पितुर नित्यम अकरॊद और्ध्व देहिकम
  3 षष्टिं शतसहस्राणि बराह्मणानां महाभुजः
      विधिवद भॊजयाम आस भॊज्यं सर्वगुणान्वितम
  4 आच्छाद्य च महाबाहुर धनतृष्ण्डाम अपानुदत
      बराह्मणानां तदा कृष्णस तद अभूद रॊमहर्षणम
  5 सुवर्णं चैव गाश चैव शयनाच्छादनं तथा
      दीयमानं तदा विप्राः परभूतम इति चाब्रुवन
  6 वासुदेवॊ ऽथ दाशार्हॊ बलदेवः स सात्यकिः
      अभिमन्यॊस तदा शराद्धम अकुर्वन सत्यकस तदा
      अतीव दुःखसंतप्ता न शमं चॊपलेभिरे
  7 तथैव पाण्डवा वीरा नगरे नागसाह्वये
      नॊपगच्छन्ति वै शान्तिम अभिमन्युविनाकृताः
  8 सुबहूनि च राजेन्द्र दिवसानि विराटजा
      नाभुङ्क्त पतिशॊकार्ता तद अभूत करुणं महत
      कुक्षिस्थ एव तस्यास्तु स गर्भः संप्रलीयत
  9 आजगाम ततॊ वयासॊ जञात्वा दिव्येन चक्षुषा
      आगम्य चाब्रवीद धीमान पृथां पृथुल लॊचनाम
      उत्तरां चमहा तेजाः शॊकः संत्यज्यताम अयम
  10 जनिष्यति महातेजाः पुत्रस तव यशस्विनि
     परभावाद वासुदेवस्य मम वयाहरणाद अपि
     पाण्डवानाम अयं चान्ते पालयिष्यति मेदिनीम
 11 धनंजयं च संप्रेक्ष्य धर्मराजस्य पश्यतः
     वयासॊ वाक्यम उवाचेदं हर्षयन्न इव भारत
 12 पौत्रस तव महाबाहॊ जनिष्यति महामनाः
     पृथ्वीं सागरपर्यन्तां पालयिष्यति चैव ह
 13 तस्माच छॊकं कुरुश्रेष्ठ जहि तवम अरिकर्शन
     विचार्यम अत्र न हि ते सत्यम एतद भविष्यति
 14 यच चापि वृष्णिवीरेण कृष्णेन कुरुनन्दन
     पुरॊक्तं तत तथा भावि मा ते ऽतरास्तु विचारणा
 15 विबुधानां गतॊ लॊकान अक्षयान आत्मनिर्जितान
     न स शॊच्यस तवया तात न चान्यैः कुरुभिस तथा
 16 एवं पितामहेनॊक्तॊ धर्मात्मा सधनंजयः
     तयक्त्वा शॊकं महाराज हृष्टरूपॊ ऽभवत तदा
 17 पितापि तव धर्मज्ञ गर्भे तस्मिन महामते
     अवर्धत यथाकालं शुक्लपक्षे यथा शशी
 18 ततः संचॊदयाम आस वयासॊ धर्मात्मजं नृपम
     अश्वमेधं परति तदा ततः सॊ ऽनतर्हितॊ ऽभवत
 19 धर्मराजॊ ऽपि मेधावी शरुत्वा वयासस्य तद वचः
     वित्तॊपनयने तात चकार गमने मतिम
   1 [v]
      etac chrutvā tu putrasya vacaḥ śūrātmajas tadā
      vihāya śokaṃ dharmātmā dadau śrāddham anuttamam
  2 tathaiva vāsudevo 'pi svasrīyasya mahātmanaḥ
      dayitasya pitur nityam akarod aurdhva dehikam
  3 ṣaṣṭiṃ śatasahasrāṇi brāhmaṇānāṃ mahābhujaḥ
      vidhivad bhojayām āsa bhojyaṃ sarvaguṇānvitam
  4 ācchādya ca mahābāhur dhanatṛṣṇḍām apānudat
      brāhmaṇānāṃ tadā kṛṣṇas tad abhūd romaharṣaṇam
  5 suvarṇaṃ caiva gāś caiva śayanācchādanaṃ tathā
      dīyamānaṃ tadā viprāḥ prabhūtam iti cābruvan
  6 vāsudevo 'tha dāśārho baladevaḥ sa sātyakiḥ
      abhimanyos tadā śrāddham akurvan satyakas tadā
      atīva duḥkhasaṃtaptā na śamaṃ copalebhire
  7 tathaiva pāṇḍavā vīrā nagare nāgasāhvaye
      nopagacchanti vai śāntim abhimanyuvinākṛtāḥ
  8 subahūni ca rājendra divasāni virāṭajā
      nābhuṅkta patiśokārtā tad abhūt karuṇaṃ mahat
      kukṣistha eva tasyāstu sa garbhaḥ saṃpralīyata
  9 ājagāma tato vyāso jñātvā divyena cakṣuṣā
      āgamya cābravīd dhīmān pṛthāṃ pṛthula locanām
      uttarāṃ camahā tejāḥ śokaḥ saṃtyajyatām ayam
  10 janiṣyati mahātejāḥ putras tava yaśasvini
     prabhāvād vāsudevasya mama vyāharaṇād api
     pāṇḍavānām ayaṃ cānte pālayiṣyati medinīm
 11 dhanaṃjayaṃ ca saṃprekṣya dharmarājasya paśyataḥ
     vyāso vākyam uvācedaṃ harṣayann iva bhārata
 12 pautras tava mahābāho janiṣyati mahāmanāḥ
     pṛthvīṃ sāgaraparyantāṃ pālayiṣyati caiva ha
 13 tasmāc chokaṃ kuruśreṣṭha jahi tvam arikarśana
     vicāryam atra na hi te satyam etad bhaviṣyati
 14 yac cāpi vṛṣṇivīreṇa kṛṣṇena kurunandana
     puroktaṃ tat tathā bhāvi mā te 'trāstu vicāraṇā
 15 vibudhānāṃ gato lokān akṣayān ātmanirjitān
     na sa śocyas tvayā tāta na cānyaiḥ kurubhis tathā
 16 evaṃ pitāmahenokto dharmātmā sadhanaṃjayaḥ
     tyaktvā śokaṃ mahārāja hṛṣṭarūpo 'bhavat tadā
 17 pitāpi tava dharmajña garbhe tasmin mahāmate
     avardhata yathākālaṃ śuklapakṣe yathā śaśī
 18 tataḥ saṃcodayām āsa vyāso dharmātmajaṃ nṛpam
     aśvamedhaṃ prati tadā tataḥ so 'ntarhito 'bhavat
 19 dharmarājo 'pi medhāvī śrutvā vyāsasya tad vacaḥ
     vittopanayane tāta cakāra gamane matim

Book 14 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 14
Chapter 62

  1 [ज]
      शरुत्वैतद वचनं बरह्मन वयासेनॊक्तं महात्मना
      अश्वमेधं परति तदा किं नृपः परचकार ह
  2 रत्नं च यन मरुत्तेन निहितं पृथिवीतले
      तद अवाप कथं चेति तन मे बरूहि दविजॊत्तम
  3 [व]
      शरुत्वा दवैपायन वचॊ धर्मराजॊ युधिष्ठिरः
      भरातॄन सर्वान समानाय्य काले वचनम अब्रवीत
      अर्जुनं भीमसेनं च माद्रीपुत्रौ यमाव अपि
  4 शरुतं वॊ वचनं वीराः सौहृदाद यन महात्मना
      कुरूणां हितकामेन परॊक्तं कृष्णेन धीमता
  5 तपॊवृद्धेन महता सुहृदां भूतिम इच्छता
      गुरुणा धर्मशीलेन वयासेनाद्भुत कर्मणा
  6 भीष्मेण च महाप्राज्ञ गॊविन्देन च धीमता
      संस्मृत्य तद अहं सम्यक कर्तुम इच्छामि पाण्डवाः
  7 आयत्यां च तदात्वे च सर्वेषां तद धि नॊ हितम
      अनुबन्धे च कल्याणं यद वचॊ बरह्मवादिनः
  8 इयं हि वसुधा सर्वा कषीणरत्ना कुरूद्वहाः
      तच चाचष्ट बहु वयासॊ मरुत्तस्य धनं नृपाः
  9 यद्य एतद वॊ बहुमतं मन्यध्वं वा कषमं यदि
      तद आनयामहे सर्वे कथं वा भीम मन्यसे
  10 इत्य उक्तवाक्ये नृपतौ तदा कुरुकुलॊद्वह
     भीमसेनॊ नृपश्रेष्ठं पराञ्जलिर वाक्यम अब्रवीत
 11 रॊचते मे महाबाहॊ यद इदं भाषितं तवया
     वयासाख्यातस्य वित्तस्य समुपानयनं परति
 12 यदि तत पराप्नुयामेह धनम आविक्षितं परभॊ
     कृतम एव महाराज भवेद इति मतिर मम
 13 ते वयं परणिपातेन गिरीशस्य महात्मनः
     तद आनयाम भद्रं ते समभ्यर्च्य कपर्दिनम
 14 तं विभुं देवदेवेशं तस्यैवानुचरांश च तान
     परसाद्यार्थम अवाप्स्यामॊ नूनं वाग्बुद्धिकर्मभिः
 15 रक्षन्ते ये च तद दरव्यं किंकरा रौद्रदर्शनाः
     ते च वश्या भविष्यन्ति परसन्ने वृषभध्वजे
 16 शरुत्वैवं वदतस तस्य वाक्यं भीमस्य भारत
     परीतॊ धर्मात्मजॊ राजा बभूवातीव भारत
     अर्जुन परमुखाश चापि तथेत्य एवाब्रुवन मुदा
 17 कृत्वा तु पाण्डवाः सर्वे रत्नाहरण निश्चयम
     सेनाम आज्ञापयाम आसुर नक्षत्रे ऽहनि च धरुवे
 18 ततॊ ययुः पाण्डुसुता बराह्मणान सवस्ति वाच्य च
     अर्चयित्वा सुरश्रेष्ठं पूर्वम एव महेश्वरम
 19 मॊदकैः पायसेनाथ मांसापूपैस तथैव च
     आशास्य च महात्मानं परययुर मुदिता भृशम
 20 तेषां परयास्यतां तत्र मङ्गलानि शुभान्य अथ
     पराहुः परहृष्टमनसॊ दविजाग्र्या नागराश च ते
 21 ततः परदक्षिणीकृत्य शिरॊभिः परणिपत्य च
     बराह्मणान अग्निसहितान परययुः पाण्डुनन्दनाः
 22 समनुज्ञाप्य राजानं पुत्रशॊकसमाहतम
     धृतराष्ट्रं सभार्यं वै पृथां पृथुल लॊचनाम
 23 मूले निक्षिप्य कौरव्यम्युयुत्सुं धृतराष्ट्रजम
     संपूज्यमानाः पौरैश च बराह्मणैश च मनीषिभिः
   1 [j]
      śrutvaitad vacanaṃ brahman vyāsenoktaṃ mahātmanā
      aśvamedhaṃ prati tadā kiṃ nṛpaḥ pracakāra ha
  2 ratnaṃ ca yan maruttena nihitaṃ pṛthivītale
      tad avāpa kathaṃ ceti tan me brūhi dvijottama
  3 [v]
      śrutvā dvaipāyana vaco dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ
      bhrātṝn sarvān samānāyya kāle vacanam abravīt
      arjunaṃ bhīmasenaṃ ca mādrīputrau yamāv api
  4 śrutaṃ vo vacanaṃ vīrāḥ sauhṛdād yan mahātmanā
      kurūṇāṃ hitakāmena proktaṃ kṛṣṇena dhīmatā
  5 tapovṛddhena mahatā suhṛdāṃ bhūtim icchatā
      guruṇā dharmaśīlena vyāsenādbhuta karmaṇā
  6 bhīṣmeṇa ca mahāprājña govindena ca dhīmatā
      saṃsmṛtya tad ahaṃ samyak kartum icchāmi pāṇḍavāḥ
  7 āyatyāṃ ca tadātve ca sarveṣāṃ tad dhi no hitam
      anubandhe ca kalyāṇaṃ yad vaco brahmavādinaḥ
  8 iyaṃ hi vasudhā sarvā kṣīṇaratnā kurūdvahāḥ
      tac cācaṣṭa bahu vyāso maruttasya dhanaṃ nṛpāḥ
  9 yady etad vo bahumataṃ manyadhvaṃ vā kṣamaṃ yadi
      tad ānayāmahe sarve kathaṃ vā bhīma manyase
  10 ity uktavākye nṛpatau tadā kurukulodvaha
     bhīmaseno nṛpaśreṣṭhaṃ prāñjalir vākyam abravīt
 11 rocate me mahābāho yad idaṃ bhāṣitaṃ tvayā
     vyāsākhyātasya vittasya samupānayanaṃ prati
 12 yadi tat prāpnuyāmeha dhanam āvikṣitaṃ prabho
     kṛtam eva mahārāja bhaved iti matir mama
 13 te vayaṃ praṇipātena girīśasya mahātmanaḥ
     tad ānayāma bhadraṃ te samabhyarcya kapardinam
 14 taṃ vibhuṃ devadeveśaṃ tasyaivānucarāṃś ca tān
     prasādyārtham avāpsyāmo nūnaṃ vāgbuddhikarmabhiḥ
 15 rakṣante ye ca tad dravyaṃ kiṃkarā raudradarśanāḥ
     te ca vaśyā bhaviṣyanti prasanne vṛṣabhadhvaje
 16 śrutvaivaṃ vadatas tasya vākyaṃ bhīmasya bhārata
     prīto dharmātmajo rājā babhūvātīva bhārata
     arjuna pramukhāś cāpi tathety evābruvan mudā
 17 kṛtvā tu pāṇḍavāḥ sarve ratnāharaṇa niścayam
     senām ājñāpayām āsur nakṣatre 'hani ca dhruve
 18 tato yayuḥ pāṇḍusutā brāhmaṇān svasti vācya ca
     arcayitvā suraśreṣṭhaṃ pūrvam eva maheśvaram
 19 modakaiḥ pāyasenātha māṃsāpūpais tathaiva ca
     āśāsya ca mahātmānaṃ prayayur muditā bhṛśam
 20 teṣāṃ prayāsyatāṃ tatra maṅgalāni śubhāny atha
     prāhuḥ prahṛṣṭamanaso dvijāgryā nāgarāś ca te
 21 tataḥ pradakṣiṇīkṛtya śirobhiḥ praṇipatya ca
     brāhmaṇān agnisahitān prayayuḥ pāṇḍunandanāḥ
 22 samanujñāpya rājānaṃ putraśokasamāhatam
     dhṛtarāṣṭraṃ sabhāryaṃ vai pṛthāṃ pṛthula locanām
 23 mūle nikṣipya kauravyamyuyutsuṃ dhṛtarāṣṭrajam
     saṃpūjyamānāḥ pauraiś ca brāhmaṇaiś ca manīṣibhiḥ

Book 14 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 14
Chapter 63

  1 [व]
      ततस ते परययुर हृष्टाः परहृष्टनरवाहनाः
      रथघॊषेण महता पूरयन्तॊ वसुंधराम
  2 संस्तूयमानाः सतुतिभिः सूतमागधबन्दिभिः
      सवेन सैन्येन संवीता यथादित्याः सवरश्मिभिः
  3 पाण्डुरेणातपत्रेण धरियमाणेन मूर्धनि
      बभौ युधिष्ठिरस तत्र पौर्णमास्याम इवॊडुराट
  4 जयाशिषः परहृष्टानां नराणां पथि पाण्डवः
      परत्यगृह्णाद यथान्यायं यथावत पुरुषर्षभः
  5 तथैव सैनिका राजन राजानम अनुयान्ति ये
      तेषां हलहलाशब्दॊ दिवं सतब्ध्वा वयतिष्ठत
  6 स सरांसि नदीश चैव वनान्य उपवनानि च
      अत्यक्रामन महाराजॊ गिरिं चैवान्वपद्यत
  7 तस्मिन देशे च राजेन्द्र यत्र तद दरव्यम उत्तमम
      चक्रे निवेशनं राजा पाण्डवः सह सैनिकैः
      शिवे देशे समे चैव तदा भरतसत्तम
  8 अग्रतॊ बराह्मणान कृत्वा तपॊ विद्या दमान्वितान
      पुरॊहितं च कौरव्य वेदवेदाङ्गपारगम
  9 पराङ निवेशात तु राजानं बराह्मणाः स पुरॊधसः
      कृत्वा शान्तिं यथान्यायं सर्वतः पर्यवारयन
  10 कृत्वा च मध्ये राजानम अमात्यांश च यथाविधि
     षट पथं नव संस्थानं निवेशं चक्रिरे दविजाः
 11 मत्तानां वारणेन्द्राणां निवेशं च यथाविधि
     कारयित्वा स राजेन्द्रॊ बराह्मणान इदम अब्रवीत
 12 अस्मिन कार्ये दविजश्रेष्ठा नक्षत्रे दिवसे शुभे
     यथा भवन्तॊ मन्यन्ते कर्तुम अर्हथ तत तथा
 13 न नः कालात्ययॊ वै सयाद इहैव परिलम्बताम
     इति निश्चित्य विप्रेन्द्राः करियतां यद अनन्तरम
 14 शरुत्वैतद वचनं राज्ञॊ बराह्मणाः स पुरॊधसः
     इदम ऊचुर वचॊ हृष्टा धर्मराज परियेप्सवः
 15 अद्यैव नक्षत्रम अहश च पुण्यं; यतामहे शरेष्ठतमं करियासु
     अम्भॊभिर अद्येह वसाम राजन्न; उपॊष्यतां चापि भवद्भिर अद्य
 16 शरुत्वा तु तेषां दविजसत्तमानां; कृतॊपवासा रजनीं नरेन्द्राः
     ऊषुः परतीताः कुशसंस्तरेषु; यथाध्वरेषु जवलिता हव्यवाहाः
 17 ततॊ निशा सा वयगमन महात्मनां; संशृण्वतां विप्र समीरिता गिरः
     ततः परभाते विमले दविजर्षभा; वचॊ ऽबरुवन धर्मसुतं नराधिपम
   1 [v]
      tatas te prayayur hṛṣṭāḥ prahṛṣṭanaravāhanāḥ
      rathaghoṣeṇa mahatā pūrayanto vasuṃdharām
  2 saṃstūyamānāḥ stutibhiḥ sūtamāgadhabandibhiḥ
      svena sainyena saṃvītā yathādityāḥ svaraśmibhiḥ
  3 pāṇḍureṇātapatreṇa dhriyamāṇena mūrdhani
      babhau yudhiṣṭhiras tatra paurṇamāsyām ivoḍurāṭ
  4 jayāśiṣaḥ prahṛṣṭānāṃ narāṇāṃ pathi pāṇḍavaḥ
      pratyagṛhṇād yathānyāyaṃ yathāvat puruṣarṣabhaḥ
  5 tathaiva sainikā rājan rājānam anuyānti ye
      teṣāṃ halahalāśabdo divaṃ stabdhvā vyatiṣṭhata
  6 sa sarāṃsi nadīś caiva vanāny upavanāni ca
      atyakrāman mahārājo giriṃ caivānvapadyata
  7 tasmin deśe ca rājendra yatra tad dravyam uttamam
      cakre niveśanaṃ rājā pāṇḍavaḥ saha sainikaiḥ
      śive deśe same caiva tadā bharatasattama
  8 agrato brāhmaṇān kṛtvā tapo vidyā damānvitān
      purohitaṃ ca kauravya vedavedāṅgapāragam
  9 prāṅ niveśāt tu rājānaṃ brāhmaṇāḥ sa purodhasaḥ
      kṛtvā śāntiṃ yathānyāyaṃ sarvataḥ paryavārayan
  10 kṛtvā ca madhye rājānam amātyāṃś ca yathāvidhi
     ṣaṭ pathaṃ nava saṃsthānaṃ niveśaṃ cakrire dvijāḥ
 11 mattānāṃ vāraṇendrāṇāṃ niveśaṃ ca yathāvidhi
     kārayitvā sa rājendro brāhmaṇān idam abravīt
 12 asmin kārye dvijaśreṣṭhā nakṣatre divase śubhe
     yathā bhavanto manyante kartum arhatha tat tathā
 13 na naḥ kālātyayo vai syād ihaiva parilambatām
     iti niścitya viprendrāḥ kriyatāṃ yad anantaram
 14 śrutvaitad vacanaṃ rājño brāhmaṇāḥ sa purodhasaḥ
     idam ūcur vaco hṛṣṭā dharmarāja priyepsavaḥ
 15 adyaiva nakṣatram ahaś ca puṇyaṃ; yatāmahe śreṣṭhatamaṃ kriyāsu
     ambhobhir adyeha vasāma rājann; upoṣyatāṃ cāpi bhavadbhir adya
 16 śrutvā tu teṣāṃ dvijasattamānāṃ; kṛtopavāsā rajanīṃ narendrāḥ
     ūṣuḥ pratītāḥ kuśasaṃstareṣu; yathādhvareṣu jvalitā havyavāhāḥ
 17 tato niśā sā vyagaman mahātmanāṃ; saṃśṛṇvatāṃ vipra samīritā giraḥ
     tataḥ prabhāte vimale dvijarṣabhā; vaco 'bruvan dharmasutaṃ narādhipam

Book 14 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 14
Chapter 64

  1 [बराह्मणाह]
      करियताम उपहारॊ ऽदय तर्यम्बकस्य महात्मनः
      कृत्वॊपहारं नृपते ततः सवार्थे यतामहे
  2 [व]
      शरुत्वा तु वचनं तेषां बराह्मणानां युधिष्ठिरः
      निरीशस्य यथान्यायम उपहारम उपाहरत
  3 आज्येन तर्पयित्वाग्निं विधिवत संस्कृतेन ह
      मन्त्रसिद्धं चरुं कृत्वा पुरॊधाः परययौ तदा
  4 स गृहीत्वा सुमनसॊ मन्त्रपूता जनाधिप
      मॊदकैः पायसेनाथ मांसैश चॊपाहरद बलिम
  5 सुमनॊभिश च चित्राभिर जालैर उच्चावचैर अपि
      सर्वं सविष्ट कृतं कृत्वा विधिवद वेदपारगः
      किंकराणां ततः पश्चाच चकार बलिम उत्तमम
  6 यक्षेन्द्राय कुबेराय मणिभद्राय चैव ह
      तथान्येषां च यक्षाणां भूताधिपतयश च ये
  7 कृसरेण स मांसेन निवापैस तिलसंयुतैः
      शुशुभे सथानम अत्यर्थं देवदेवस्य पार्थिव
  8 कृत्वा तु पूजां रुद्रस्य गणानां चैव सर्वशः
      ययौ वयासं पुरस्कृत्य नृपॊ रत्ननिधिं परति
  9 पूजयित्वा धनाध्यक्षं परणिपत्याभिवाद्य च
      सुमनॊभिर विचित्राभिर अपूपैः कृसरेण च
  10 शङ्खादींश च निधीन सर्वान निधिपालांश च सर्वशः
     अर्चयित्वा दविजाग्र्यान स सवस्ति वाच्य च वीर्यवान
 11 तेषां पुण्याहघॊषेण तेजसा समवस्थितः
     परीतिमान स कुरुश्रेष्ठः खानयाम आस तं निधिम
 12 ततः पात्र्यः स करकाः साश्मन्तक मनॊरमाः
     भृङ्गाराणि कटाहाणि कलशान वर्धमानकान
 13 वहूनि च विचित्राणि भाजनानि सहस्रशः
     उद्धारयाम आस तदा धर्मराजॊ युधिष्ठिरः
 14 तेषां लक्षणम अप्य आसीन महान करपुटस तथा
     तरिलक्षं भाजनं राजंस तुलार्धम अभवन नृप
 15 वाहनं पाण्डुपुत्रस्य तत्रासीत तु विशां पते
     षष्टिर उष्ट्रसहस्राणि शतानि दविगुणा हयाः
 16 वारणाश च महाराज सहस्रशतसंमिताः
     शकटानि रथाश चैव तावद एव करेणवः
     खराणां पुरुषाणां च परिसंख्या न विद्यते
 17 एतद वित्तं तद अभवद यद उद्दध्रे युधिष्ठिरः
     षॊडशाष्टौ चतुर्विंशत सहस्रं भारलक्षणम
 18 एतेष्व आधाय तद दरव्यं पुनर अभ्यर्च्य पाण्डवः
     महादेवं रतिययौ पुरं नागाह्वयं परति
 19 दवैपायनाभ्यनुज्ञातः पुरस्कृत्य पुरॊहितम
     गॊयुते गॊयुते चैव नयवसत पुरुषर्षभः
 20 सा पुराभिमुखी राजञ जगाम महती चमूः
     कृच्छ्राद दरविण भारार्ता हर्षयन्ती कुरूद्वहान
   1 [brāhmaṇāh]
      kriyatām upahāro 'dya tryambakasya mahātmanaḥ
      kṛtvopahāraṃ nṛpate tataḥ svārthe yatāmahe
  2 [v]
      śrutvā tu vacanaṃ teṣāṃ brāhmaṇānāṃ yudhiṣṭhiraḥ
      nirīśasya yathānyāyam upahāram upāharat
  3 ājyena tarpayitvāgniṃ vidhivat saṃskṛtena ha
      mantrasiddhaṃ caruṃ kṛtvā purodhāḥ prayayau tadā
  4 sa gṛhītvā sumanaso mantrapūtā janādhipa
      modakaiḥ pāyasenātha māṃsaiś copāharad balim
  5 sumanobhiś ca citrābhir jālair uccāvacair api
      sarvaṃ sviṣṭa kṛtaṃ kṛtvā vidhivad vedapāragaḥ
      kiṃkarāṇāṃ tataḥ paścāc cakāra balim uttamam
  6 yakṣendrāya kuberāya maṇibhadrāya caiva ha
      tathānyeṣāṃ ca yakṣāṇāṃ bhūtādhipatayaś ca ye
  7 kṛsareṇa sa māṃsena nivāpais tilasaṃyutaiḥ
      śuśubhe sthānam atyarthaṃ devadevasya pārthiva
  8 kṛtvā tu pūjāṃ rudrasya gaṇānāṃ caiva sarvaśaḥ
      yayau vyāsaṃ puraskṛtya nṛpo ratnanidhiṃ prati
  9 pūjayitvā dhanādhyakṣaṃ praṇipatyābhivādya ca
      sumanobhir vicitrābhir apūpaiḥ kṛsareṇa ca
  10 śaṅkhādīṃś ca nidhīn sarvān nidhipālāṃś ca sarvaśaḥ
     arcayitvā dvijāgryān sa svasti vācya ca vīryavān
 11 teṣāṃ puṇyāhaghoṣeṇa tejasā samavasthitaḥ
     prītimān sa kuruśreṣṭhaḥ khānayām āsa taṃ nidhim
 12 tataḥ pātryaḥ sa karakāḥ sāśmantaka manoramāḥ
     bhṛṅgārāṇi kaṭāhāṇi kalaśān vardhamānakān
 13 vahūni ca vicitrāṇi bhājanāni sahasraśaḥ
     uddhārayām āsa tadā dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ
 14 teṣāṃ lakṣaṇam apy āsīn mahān karapuṭas tathā
     trilakṣaṃ bhājanaṃ rājaṃs tulārdham abhavan nṛpa
 15 vāhanaṃ pāṇḍuputrasya tatrāsīt tu viśāṃ pate
     ṣaṣṭir uṣṭrasahasrāṇi śatāni dviguṇā hayāḥ
 16 vāraṇāś ca mahārāja sahasraśatasaṃmitāḥ
     śakaṭāni rathāś caiva tāvad eva kareṇavaḥ
     kharāṇāṃ puruṣāṇāṃ ca parisaṃkhyā na vidyate
 17 etad vittaṃ tad abhavad yad uddadhre yudhiṣṭhiraḥ
     ṣoḍaśāṣṭau caturviṃśat sahasraṃ bhāralakṣaṇam
 18 eteṣv ādhāya tad dravyaṃ punar abhyarcya pāṇḍavaḥ
     mahādevaṃ ratiyayau puraṃ nāgāhvayaṃ prati
 19 dvaipāyanābhyanujñātaḥ puraskṛtya purohitam
     goyute goyute caiva nyavasat puruṣarṣabhaḥ
 20 sā purābhimukhī rājañ jagāma mahatī camūḥ
     kṛcchrād draviṇa bhārārtā harṣayantī kurūdvahān

Book 14 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 14
Chapter 65

  1 [व]
      एतस्मिन्न एव काले तु वासुदेवॊ ऽपि वीर्यवान
      उपायाद वृष्णिभिः सार्धं पुरं वारणसाह्वयम
  2 समयं वाजिमेधस्य विदित्वा पुरुषैषभः
      यथॊक्तॊ धर्मपुत्रेण वरजन स सवपुरीं परति
  3 रौक्मिणेयेन सहितॊ युयुधानेन चैव ह
      चारु देष्णेन साम्बेन गदेन कृतवर्मणा
  4 सारणेन च वीरेण निशठेनॊल्मुकेन च
      बलदेवं पुरस्कृत्य सुभद्रा सहितस तदा
  5 दरौपदीम उत्तरां चैव पृथां चाप्य अवलॊककः
      समाश्वासयितुं चापि कषत्रिया निहतेश्वराः
  6 तान आगतान समीक्ष्यैव धृतराष्ट्रॊ महीपतिः
      परत्यगृह्णाद यथान्यायं विदुरश चमहा मनाः
  7 तत्रैव नयवसत कृष्णः सवर्चितः पुरुषर्षभः
      विरुरेण महातेजास तथैव च युयुत्सुना
  8 वसत्सु वृष्णिवीरेण्षु तत्राथ जनमेजय
      जज्ञे तव पिता राजन परिक्षित परवीरहा
  9 स तु राजा महाराज बरह्मास्त्रेणाभिपीडितः
      शवॊ बभूव निश्चेष्टॊ हर्षशॊकविवर्धनः
  10 हृष्टानां सिंहनादेन जनानां तत्र निस्वनः
     आविश्य परदिशः सर्वाः पुनर एव वयुपारमत
 11 ततः सॊ ऽतित्वरः कृष्णॊ विवेशान्तःपुरं तदा
     युयुधान दवितीयॊ वै वयथितेन्द्रिय मानसः
 12 ततस तवरितम आयान्तीं ददर्श सवां पितृष्वसाम
     करॊशन्तीम अभिधावेति वासुदेवं पुनः पुनः
 13 पृष्ठतॊ दरौपदीं चैव सुभद्रां च यशस्विनीम
     स विक्रॊशं स करुणं बान्धवानां सत्रियॊ नृप
 14 ततः कृष्णं समासाद्य कुन्ती राजसुता तदा
     परॊवाच राजशार्दूल बाष्पगद्गदया गिरा
 15 वासुदेव महाबाहॊ सुप्रजा देवकी तवया
     तवं नॊ गतिः परतिष्ठा च तवद आयत्तम इदं कुलम
 16 यदुप्रवीर यॊ ऽयं ते सवस्रीयस्यात्मजः परभॊ
     अश्वत्थाम्ना हतॊ जातस तम उज्जीवय केशव
 17 तवया हय एतत परतिज्ञातम ऐषीके यदुनन्दन
     अहं संजीवयिष्यामि मृतं जातम इति परभॊ
 18 सॊ ऽयं जातॊ मृतस तात पश्यैनं पुरुषर्षभ
     उत्तरां च सुभद्रांच दरौपदीं मां चमाधव
 19 धर्मपुत्रं च भीमं च फल्गुनं नकुलं तथा
     सहदेवं च दुर्धर्ष सर्वान नस तरातुम अर्हसि
 20 अस्मिन पराणाः समायत्ताः पाण्डवानां ममैव च
     पाण्डॊश च पिण्डॊ दाशार्ह तथैव शवशुरस्य मे
 21 अभिमन्यॊश च भद्रं ते परियस्य सदृशस्य च
     परियम उत्पादयाद्य तवं परेतस्यापि जनार्दन
 22 उत्तरा हि परियॊक्तं वै कथयत्य अरिसूदन
     अभिमन्यॊर वचः कृष्ण परियत्वात ते न संशयः
 23 अब्रवीत किल दाशार्ह वैराटीम आर्जुनिः पुरा
     मातुलस्य कुलं भद्रे तव पुत्रॊ गमिष्यति
 24 गत्वा वृष्ण्यन्धककुलं धनुर्वेदं गरहीष्यति
     अस्त्राणि च विचित्राणि नीतिशास्त्रं च केवलम
 25 इत्य एतत परणयात तात सौभद्रः परवीरहा
     कथयाम आस दुर्धर्षस तथा चैत्न न संशयः
 26 तास तवां वयं परणम्येह याचामॊ मधुसूदन
     कुलस्यास्य हितार्थं तवं कुरु कल्याणम उत्तमम
 27 एवम उक्त्वा तु वार्ष्णेयं पृथा पृथुल लॊचना
     उच्छ्रित्य बाहू दुःखार्ता ताश चान्याः परापतन भुवि
 28 अब्रुवंश च महाराज सर्वाः सास्राविलेक्षणाः
     सवस्रीयॊ वासुदेवस्य मृतॊ जात इति परभॊ
 29 एवम उक्ते ततः कुन्तीं परत्यगृह्णाज जनार्दनः
     भूमौ निपतितां चैनां सान्त्वयाम आस भारत
   1 [v]
      etasminn eva kāle tu vāsudevo 'pi vīryavān
      upāyād vṛṣṇibhiḥ sārdhaṃ puraṃ vāraṇasāhvayam
  2 samayaṃ vājimedhasya viditvā puruṣaiṣabhaḥ
      yathokto dharmaputreṇa vrajan sa svapurīṃ prati
  3 raukmiṇeyena sahito yuyudhānena caiva ha
      cāru deṣṇena sāmbena gadena kṛtavarmaṇā
  4 sāraṇena ca vīreṇa niśaṭhenolmukena ca
      baladevaṃ puraskṛtya subhadrā sahitas tadā
  5 draupadīm uttarāṃ caiva pṛthāṃ cāpy avalokakaḥ
      samāśvāsayituṃ cāpi kṣatriyā nihateśvarāḥ
  6 tān āgatān samīkṣyaiva dhṛtarāṣṭro mahīpatiḥ
      pratyagṛhṇād yathānyāyaṃ viduraś camahā manāḥ
  7 tatraiva nyavasat kṛṣṇaḥ svarcitaḥ puruṣarṣabhaḥ
      virureṇa mahātejās tathaiva ca yuyutsunā
  8 vasatsu vṛṣṇivīreṇṣu tatrātha janamejaya
      jajñe tava pitā rājan parikṣit paravīrahā
  9 sa tu rājā mahārāja brahmāstreṇābhipīḍitaḥ
      śavo babhūva niśceṣṭo harṣaśokavivardhanaḥ
  10 hṛṣṭānāṃ siṃhanādena janānāṃ tatra nisvanaḥ
     āviśya pradiśaḥ sarvāḥ punar eva vyupāramat
 11 tataḥ so 'titvaraḥ kṛṣṇo viveśāntaḥpuraṃ tadā
     yuyudhāna dvitīyo vai vyathitendriya mānasaḥ
 12 tatas tvaritam āyāntīṃ dadarśa svāṃ pitṛṣvasām
     krośantīm abhidhāveti vāsudevaṃ punaḥ punaḥ
 13 pṛṣṭhato draupadīṃ caiva subhadrāṃ ca yaśasvinīm
     sa vikrośaṃ sa karuṇaṃ bāndhavānāṃ striyo nṛpa
 14 tataḥ kṛṣṇaṃ samāsādya kuntī rājasutā tadā
     provāca rājaśārdūla bāṣpagadgadayā girā
 15 vāsudeva mahābāho suprajā devakī tvayā
     tvaṃ no gatiḥ pratiṣṭhā ca tvad āyattam idaṃ kulam
 16 yadupravīra yo 'yaṃ te svasrīyasyātmajaḥ prabho
     aśvatthāmnā hato jātas tam ujjīvaya keśava
 17 tvayā hy etat pratijñātam aiṣīke yadunandana
     ahaṃ saṃjīvayiṣyāmi mṛtaṃ jātam iti prabho
 18 so 'yaṃ jāto mṛtas tāta paśyainaṃ puruṣarṣabha
     uttarāṃ ca subhadrāṃca draupadīṃ māṃ camādhava
 19 dharmaputraṃ ca bhīmaṃ ca phalgunaṃ nakulaṃ tathā
     sahadevaṃ ca durdharṣa sarvān nas trātum arhasi
 20 asmin prāṇāḥ samāyattāḥ pāṇḍavānāṃ mamaiva ca
     pāṇḍoś ca piṇḍo dāśārha tathaiva śvaśurasya me
 21 abhimanyoś ca bhadraṃ te priyasya sadṛśasya ca
     priyam utpādayādya tvaṃ pretasyāpi janārdana
 22 uttarā hi priyoktaṃ vai kathayaty arisūdana
     abhimanyor vacaḥ kṛṣṇa priyatvāt te na saṃśayaḥ
 23 abravīt kila dāśārha vairāṭīm ārjuniḥ purā
     mātulasya kulaṃ bhadre tava putro gamiṣyati
 24 gatvā vṛṣṇyandhakakulaṃ dhanurvedaṃ grahīṣyati
     astrāṇi ca vicitrāṇi nītiśāstraṃ ca kevalam
 25 ity etat praṇayāt tāta saubhadraḥ paravīrahā
     kathayām āsa durdharṣas tathā caitna na saṃśayaḥ
 26 tās tvāṃ vayaṃ praṇamyeha yācāmo madhusūdana
     kulasyāsya hitārthaṃ tvaṃ kuru kalyāṇam uttamam
 27 evam uktvā tu vārṣṇeyaṃ pṛthā pṛthula locanā
     ucchritya bāhū duḥkhārtā tāś cānyāḥ prāpatan bhuvi
 28 abruvaṃś ca mahārāja sarvāḥ sāsrāvilekṣaṇāḥ
     svasrīyo vāsudevasya mṛto jāta iti prabho
 29 evam ukte tataḥ kuntīṃ pratyagṛhṇāj janārdanaḥ
     bhūmau nipatitāṃ caināṃ sāntvayām āsa bhārata

Book 14 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 14
Chapter 66

  1 [व]
      उत्थितायां पृथायां तु सुभद्रा भरातरं तदा
      दृष्ट्वा चुक्रॊश दुःखार्ता वचनं चेदम अब्रवीत
  2 पुण्डरीकाक्ष पश्यस्व पौत्रं पार्थस्य धीमतः
      परिक्षीणेषु कुरुषु परिक्षीणं गतायुषम
  3 इषीका दरॊणपुत्रेण भीमसेनार्थम उद्यता
      सॊत्तरायां निपतिता विजये मयि चैव ह
  4 सेयं जवलन्ती हृदये मयि तिष्ठति केशव
      यन न पश्यामि दुर्धर्षं मम पुत्रसुतं विभॊ
  5 किं नु वक्ष्यति धर्मात्मा धर्मराजॊ युधिष्ठिरः
      भीमसेनार्जुनौ चापि माद्रवत्याः सुतौ च तौ
  6 शरुत्वाभिमन्यॊस तनयं जातं च मृतम एव च
      मुषिता इव वार्ष्णेय दरॊणपुत्रेण पाण्डवाः
  7 अभिमन्युः परियः कृष्ण पितॄणां नात्र संशयः
      ते शरुत्वा किं नु वक्ष्यन्ति दरॊणपुत्रास्त्र निर्जिताः
  8 भवितातः परं दुःखं किं नु मन्ये जनार्दन
      अभिमन्यॊः सुतात कृष्ण मृताज जाताद अरिंदम
  9 साहं परसादये कृष्ण तवाम अद्य शिरसा नता
      पृथेयं दरौपदी चैव ताः पश्य पुरुषॊत्तम
  10 यदा दरॊणसुतॊ गर्भान पाण्डूनां हन्ति माधव
     तदा किल तवया दरौणिः करुद्धेनॊक्तॊ ऽरिमर्दन
 11 अकामं तवा करिष्यामि बरह्म बन्धॊ नराधम
     अहं संजीवयिष्यामि किरीटितनयात्मजम
 12 इत्य एतद वचनं शरुत्वा जानमाना बलं तव
     परसादये तवा दुर्धर्ष जीवताम अभिमन्युजः
 13 यद्य एवं तवं परतिश्रुत्य न करॊषि वचः शुभम
     सफलं वृष्णिशार्दूल मृतां माम उपधारय
 14 अभिमन्यॊः सुतॊ वीर न संजीवति यद्य अयम
     जीवति तवयि दुर्धर्ष किं करिष्याम्य अहं तवया
 15 संजीवयैनं दुर्धर्ष मृतं तवम अभिमन्युजम
     सदृशाक्ष सुतं वीर सस्यं वर्षन्न इवाम्बुदः
 16 तवं हि केशव धर्मात्मा सत्यवान सत्यविक्रमः
     स तां वाचम ऋतां कर्तुम अर्हसि तवम अरिंदम
 17 इच्छन्न अपि हि लॊकांस तरीञ जीवयेथा मृतान इमान
     किं पुनर दयितं जातं सवस्रीयस्यात्मजं मृतम
 18 परभावज्ञास्मि ते कृष्ण तस्माद एतद बरवीमि ते
     कुरुष्व पाण्डुपुत्राणाम इमं परम अनुग्रहम
 19 सवसेति वा महाबाहॊ हतपुत्रेति वा पुनः
     परपन्ना माम इयं वेति दयां कर्तुम इहार्हसि
   1 [v]
      utthitāyāṃ pṛthāyāṃ tu subhadrā bhrātaraṃ tadā
      dṛṣṭvā cukrośa duḥkhārtā vacanaṃ cedam abravīt
  2 puṇḍarīkākṣa paśyasva pautraṃ pārthasya dhīmataḥ
      parikṣīṇeṣu kuruṣu parikṣīṇaṃ gatāyuṣam
  3 iṣīkā droṇaputreṇa bhīmasenārtham udyatā
      sottarāyāṃ nipatitā vijaye mayi caiva ha
  4 seyaṃ jvalantī hṛdaye mayi tiṣṭhati keśava
      yan na paśyāmi durdharṣaṃ mama putrasutaṃ vibho
  5 kiṃ nu vakṣyati dharmātmā dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ
      bhīmasenārjunau cāpi mādravatyāḥ sutau ca tau
  6 śrutvābhimanyos tanayaṃ jātaṃ ca mṛtam eva ca
      muṣitā iva vārṣṇeya droṇaputreṇa pāṇḍavāḥ
  7 abhimanyuḥ priyaḥ kṛṣṇa pitṝṇāṃ nātra saṃśayaḥ
      te śrutvā kiṃ nu vakṣyanti droṇaputrāstra nirjitāḥ
  8 bhavitātaḥ paraṃ duḥkhaṃ kiṃ nu manye janārdana
      abhimanyoḥ sutāt kṛṣṇa mṛtāj jātād ariṃdama
  9 sāhaṃ prasādaye kṛṣṇa tvām adya śirasā natā
      pṛtheyaṃ draupadī caiva tāḥ paśya puruṣottama
  10 yadā droṇasuto garbhān pāṇḍūnāṃ hanti mādhava
     tadā kila tvayā drauṇiḥ kruddhenokto 'rimardana
 11 akāmaṃ tvā kariṣyāmi brahma bandho narādhama
     ahaṃ saṃjīvayiṣyāmi kirīṭitanayātmajam
 12 ity etad vacanaṃ śrutvā jānamānā balaṃ tava
     prasādaye tvā durdharṣa jīvatām abhimanyujaḥ
 13 yady evaṃ tvaṃ pratiśrutya na karoṣi vacaḥ śubham
     saphalaṃ vṛṣṇiśārdūla mṛtāṃ mām upadhāraya
 14 abhimanyoḥ suto vīra na saṃjīvati yady ayam
     jīvati tvayi durdharṣa kiṃ kariṣyāmy ahaṃ tvayā
 15 saṃjīvayainaṃ durdharṣa mṛtaṃ tvam abhimanyujam
     sadṛśākṣa sutaṃ vīra sasyaṃ varṣann ivāmbudaḥ
 16 tvaṃ hi keśava dharmātmā satyavān satyavikramaḥ
     sa tāṃ vācam ṛtāṃ kartum arhasi tvam ariṃdama
 17 icchann api hi lokāṃs trīñ jīvayethā mṛtān imān
     kiṃ punar dayitaṃ jātaṃ svasrīyasyātmajaṃ mṛtam
 18 prabhāvajñāsmi te kṛṣṇa tasmād etad bravīmi te
     kuruṣva pāṇḍuputrāṇām imaṃ param anugraham
 19 svaseti vā mahābāho hataputreti vā punaḥ
     prapannā mām iyaṃ veti dayāṃ kartum ihārhasi

Book 14 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 14
Chapter 67

  1 [व]
      एवम उक्तस तु राजेन्द्र केशिहा दुःखमूर्छितः
      तथेति वयाजहारॊच्चैर हलादयन्न इव तं जनम
  2 वाक्येन तेन हि तदा तं जनं पुरुषर्षभः
      हलादयाम आस स विभुर घर्मार्तं सलिलैर इव
  3 ततः स पराविशत तूर्णं जन्म वेश्म पितुस तव
      अर्चितं पुरुषव्याघ्र सितैर माल्यैर यथाविधि
  4 अपां कुम्भैः सुपूर्णैश च विन्यस्तैः सर्वतॊदिशम
      घृतेन तिन्दुकालातैः सर्षपैश च महाभुज
  5 शस्त्रैश च विमलैर नयस्तैः पावकैश च समन्ततः
      वृद्धाभिश चाभिरामा भिः परिचारार्थम अच्युतः
  6 दक्षैश च परितॊ वीर मिषग्भिः कुशलैस तथा
      ददर्श च स तेजस्वी रक्षॊघ्नान्य अपि सर्वशः
      दरव्याणि सथापितानि सम विधिवत कुशलैर जनैः
  7 तथायुक्तं च तद दृष्ट्वा जन्म वेश्म पितुस तव
      हृष्टॊ ऽभवद धृषी केशः साधु साध्व इति चाब्रवीत
  8 तथा बरुवति वार्ष्णेये परहृष्टवदने तदा
      दरौपदी तवरिता गत्वा वैराटीं वाक्यम अब्रवीत
  9 अयम आयाति ते भद्रे शवशुरॊ मधुसूदनः
      पुराणर्षिर अचिन्त्यात्मा समीपम अपराजितः
  10 सापि बाष्पकलां वाचं निगृह्याश्रूणि चैव ह
     सुसंवीताभवद देवी देववत कृष्णम ईक्षती
 11 सा तथा दूयमानेन हृदयेन तपस्विनी
     दृष्ट्वा गॊविन्दम आयान्तं कृपणं पर्यदेवयत
 12 पुण्डरीकाक्ष पश्यस्व बालाव इह विनाकृतौ
     अभिमन्युं च मां चैव हतौ तुल्यं जनार्दन
 13 वार्ष्णेय मधुहन वीर शिरसा तवां परसादये
     दरॊणपुत्रास्त्र निर्दग्धं जीवयैनं ममात्मजम
 14 यदि सम धर्मराज्ञा वा भीमसेनेन वा पुनः
     तवया वा पुण्डरीकाक्ष वाक्यम उक्तम इदं भवेत
 15 अजानतीम ईषिकेयं जनित्रीं जन्त्व इति परभॊ
     अहम एव विनष्टा सयां नेदम एवंगतं भवेत
 16 गर्भस्थस्यास्य बालस्य बरह्मास्त्रेण निपातनम
     कृत्वा नृशंसं दुर्बुद्धिर दरौणिः किं फलम अश्नुते
 17 सा तवा परसाद्य शिरसा याचे शत्रुनिबर्हण
     पराणांस तयक्ष्यामि गॊविन्द नायं संजीवते यदि
 18 अस्मिन हि बहवः साधॊ ये ममासन मनॊरथाः
     ते दरॊणपुत्रेण हताः किं नु जीवामि केशव
 19 आसीन मम मतिः कृष्ण पूर्णॊत्सङ्गा जनार्दन
     अभिवादयिष्ये दिष्ट्येति तद इदं वितथीकृतम
 20 चपलाक्षस्य दायादे मृते ऽसमिन पुरुषर्षभ
     विफला मे कृताः कृष्ण हृदि सर्वे मनॊरथाः
 21 चलपाक्षः किलातीव परियस ते मधुसूदन
     सुतं पश्यस्व तस्येमं बरह्मास्त्रेण निपातितम
 22 कृतघ्नॊ ऽयं नृशंसॊ ऽयं यथास्य जनकस तथा
     यः पाण्डवीं शरियं तयक्त्वा गतॊ ऽदय यमसादनम
 23 मया चैतत परतिज्ञातं रणमूर्धनि केशव
     अभिमन्यौ हते वीर तवाम एष्याम्य अचिराद इति
 24 तच च नाकरवं कृष्ण नृशंसा जीवितप्रिया
     इदानीम आगतां तत्र किं नु वक्ष्यति फाल्गुनिः
   1 [v]
      evam uktas tu rājendra keśihā duḥkhamūrchitaḥ
      tatheti vyājahāroccair hlādayann iva taṃ janam
  2 vākyena tena hi tadā taṃ janaṃ puruṣarṣabhaḥ
      hlādayām āsa sa vibhur gharmārtaṃ salilair iva
  3 tataḥ sa prāviśat tūrṇaṃ janma veśma pitus tava
      arcitaṃ puruṣavyāghra sitair mālyair yathāvidhi
  4 apāṃ kumbhaiḥ supūrṇaiś ca vinyastaiḥ sarvatodiśam
      ghṛtena tindukālātaiḥ sarṣapaiś ca mahābhuja
  5 śastraiś ca vimalair nyastaiḥ pāvakaiś ca samantataḥ
      vṛddhābhiś cābhirāmā bhiḥ paricārārtham acyutaḥ
  6 dakṣaiś ca parito vīra miṣagbhiḥ kuśalais tathā
      dadarśa ca sa tejasvī rakṣoghnāny api sarvaśaḥ
      dravyāṇi sthāpitāni sma vidhivat kuśalair janaiḥ
  7 tathāyuktaṃ ca tad dṛṣṭvā janma veśma pitus tava
      hṛṣṭo 'bhavad dhṛṣī keśaḥ sādhu sādhv iti cābravīt
  8 tathā bruvati vārṣṇeye prahṛṣṭavadane tadā
      draupadī tvaritā gatvā vairāṭīṃ vākyam abravīt
  9 ayam āyāti te bhadre śvaśuro madhusūdanaḥ
      purāṇarṣir acintyātmā samīpam aparājitaḥ
  10 sāpi bāṣpakalāṃ vācaṃ nigṛhyāśrūṇi caiva ha
     susaṃvītābhavad devī devavat kṛṣṇam īkṣatī
 11 sā tathā dūyamānena hṛdayena tapasvinī
     dṛṣṭvā govindam āyāntaṃ kṛpaṇaṃ paryadevayat
 12 puṇḍarīkākṣa paśyasva bālāv iha vinākṛtau
     abhimanyuṃ ca māṃ caiva hatau tulyaṃ janārdana
 13 vārṣṇeya madhuhan vīra śirasā tvāṃ prasādaye
     droṇaputrāstra nirdagdhaṃ jīvayainaṃ mamātmajam
 14 yadi sma dharmarājñā vā bhīmasenena vā punaḥ
     tvayā vā puṇḍarīkākṣa vākyam uktam idaṃ bhavet
 15 ajānatīm īṣikeyaṃ janitrīṃ jantv iti prabho
     aham eva vinaṣṭā syāṃ nedam evaṃgataṃ bhavet
 16 garbhasthasyāsya bālasya brahmāstreṇa nipātanam
     kṛtvā nṛśaṃsaṃ durbuddhir drauṇiḥ kiṃ phalam aśnute
 17 sā tvā prasādya śirasā yāce śatrunibarhaṇa
     prāṇāṃs tyakṣyāmi govinda nāyaṃ saṃjīvate yadi
 18 asmin hi bahavaḥ sādho ye mamāsan manorathāḥ
     te droṇaputreṇa hatāḥ kiṃ nu jīvāmi keśava
 19 āsīn mama matiḥ kṛṣṇa pūrṇotsaṅgā janārdana
     abhivādayiṣye diṣṭyeti tad idaṃ vitathīkṛtam
 20 capalākṣasya dāyāde mṛte 'smin puruṣarṣabha
     viphalā me kṛtāḥ kṛṣṇa hṛdi sarve manorathāḥ
 21 calapākṣaḥ kilātīva priyas te madhusūdana
     sutaṃ paśyasva tasyemaṃ brahmāstreṇa nipātitam
 22 kṛtaghno 'yaṃ nṛśaṃso 'yaṃ yathāsya janakas tathā
     yaḥ pāṇḍavīṃ śriyaṃ tyaktvā gato 'dya yamasādanam
 23 mayā caitat pratijñātaṃ raṇamūrdhani keśava
     abhimanyau hate vīra tvām eṣyāmy acirād iti
 24 tac ca nākaravaṃ kṛṣṇa nṛśaṃsā jīvitapriyā
     idānīm āgatāṃ tatra kiṃ nu vakṣyati phālguniḥ

Book 14 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 14
Chapter 68

  1 [व]
      सैवं विपल्य करुणं सॊन्मादेव तपस्विनी
      उत्तरा नयपतद भूमौ कृपणा पुत्रगृद्धिनी
  2 तां तु दृष्ट्वा निपतितां हतबन्धुपरिच्छदाम
      चुक्रॊश कुन्ती दुःखार्ता सर्वाश च भरत सत्रियः
  3 मुहूर्तम इव तद राजन पाण्डवानां निवेशनम
      अप्रेक्षणीयम अभवद आर्तस्वरनिनादितम
  4 सा मुहूत च राजेन्द्र पुत्रशॊकाभिपीडिता
      कश्मलाभिहता वीर वैराटी तव अभवत तदा
  5 परतिलभ्य तु सा संज्ञाम उत्तरा भरतर्षभ
      अङ्कम आरॊप्य तं पुत्रम इदं वचनम अब्रवीत
  6 धर्मज्ञस्य सुतः संस तवम अधर्मम अवबुध्यसे
      यस तवं वृष्णिप्रवीरस्य कुरुषे नाभिवादनम
  7 पुत्रगत्वा मम वचॊ बरूयास तवं पितरं तव
      दुर्मरं पराणिनां वीर काले पराप्ते कथं चन
  8 याहं तवया विहीनाद्य पत्या पुत्रेण चैव ह
      मर्तव्ये सति जीवामि हतस्वस्तिर अकिंचना
  9 अथ वा धर्मराज्ञाहम अनुज्ञाता महाभुज
      भक्षयिष्ये विषं तीक्ष्णं परवेक्ष्ये वा हुताशनम
  10 अथ वा दुर्मरं तात यद इदं मे सहस्रधा
     पतिपुत्र विहीनाया हृदयं न विदीर्यते
 11 उत्तिष्ठ पुत्रपश्येमां दुःखितां परपितामहीम
     आर्ताम उपप्लुतां दीनां निमग्नां शॊकसागरे
 12 आर्यां च पश्य पाञ्चालीं सात्वतीं च तपस्विनीम
     मां च पश्य सुसुःखार्तां वयाध विद्धां मृगीम इव
 13 उत्तिष्ठ पश्य वदनं लॊकनाथस्य धीमतः
     पुण्डरीकपलाशाक्षं पुरेव चपलेक्षणम
 14 एवं विप्रलपन्तीं तु दृष्ट्वा निपतितां पुनः
     उत्तरां ताः सत्रियः सर्वाः पुनर उत्थापयन्त्य उत
 15 उत्थाय तु पुनर धैर्यात तदा मत्स्यपतेः सुता
     पराञ्जलिः पुनरीकाक्षं भूमाव एवाभ्यवादयत
 16 शरुत्वा स तस्या विपुलं विलापं पुरुषर्षभः
     उपस्पृश्य ततः कृष्णॊ बरह्मास्त्रं संजहार तत
 17 परतिजज्ञे च दाशार्हस तस्य जीवितम अच्युतः
     अब्रवीच च विशुद्धात्मा सर्वं विश्रावयञ जगत
 18 न बरवीम्य उत्तरे मिथ्या सत्यम एतद भविष्यति
     एष संजीवयाम्य एनं पश्यतां सर्वदेहिनाम
 19 नॊक्तपूर्वं मया मिथ्या सवैरेष्व अपि कदा चन
     न च युद्धे परा वृत्तस तथा संजीवताम अयम
 20 यथा मे दयितॊ धर्मॊ बराह्मणाश च विशेषतः
     अभिमन्यॊः सुतॊ जातॊ मृतॊ जीवत्व अयं तथा
 21 यथाहं नाभिजानामि विजयेन कदा चन
     विरॊधं तेन सत्येन मृतॊ जीवत्व अयं शिशुः
 22 यथासत्यं च धर्मश च मयि नित्यं परतिष्ठितौ
     तथा मृतः शिशुर अयं जीवताम अभिमन्युजः
 23 यथा कंशश च केशी च धर्मेण निहतौ मया
     तेन सत्येन बालॊ ऽयं पुनर उज्जीवताम इह
 24 इत्य उक्तॊ वासुदेवेन स बालॊ भरतर्षभ
     शनैः शनैर महाराज परास्पन्दत स चेतनः
   1 [v]
      saivaṃ vipalya karuṇaṃ sonmādeva tapasvinī
      uttarā nyapatad bhūmau kṛpaṇā putragṛddhinī
  2 tāṃ tu dṛṣṭvā nipatitāṃ hatabandhuparicchadām
      cukrośa kuntī duḥkhārtā sarvāś ca bharata striyaḥ
  3 muhūrtam iva tad rājan pāṇḍavānāṃ niveśanam
      aprekṣaṇīyam abhavad ārtasvaranināditam
  4 sā muhūta ca rājendra putraśokābhipīḍitā
      kaśmalābhihatā vīra vairāṭī tv abhavat tadā
  5 pratilabhya tu sā saṃjñām uttarā bharatarṣabha
      aṅkam āropya taṃ putram idaṃ vacanam abravīt
  6 dharmajñasya sutaḥ saṃs tvam adharmam avabudhyase
      yas tvaṃ vṛṣṇipravīrasya kuruṣe nābhivādanam
  7 putragatvā mama vaco brūyās tvaṃ pitaraṃ tava
      durmaraṃ prāṇināṃ vīra kāle prāpte kathaṃ cana
  8 yāhaṃ tvayā vihīnādya patyā putreṇa caiva ha
      martavye sati jīvāmi hatasvastir akiṃcanā
  9 atha vā dharmarājñāham anujñātā mahābhuja
      bhakṣayiṣye viṣaṃ tīkṣṇaṃ pravekṣye vā hutāśanam
  10 atha vā durmaraṃ tāta yad idaṃ me sahasradhā
     patiputra vihīnāyā hṛdayaṃ na vidīryate
 11 uttiṣṭha putrapaśyemāṃ duḥkhitāṃ prapitāmahīm
     ārtām upaplutāṃ dīnāṃ nimagnāṃ śokasāgare
 12 āryāṃ ca paśya pāñcālīṃ sātvatīṃ ca tapasvinīm
     māṃ ca paśya susuḥkhārtāṃ vyādha viddhāṃ mṛgīm iva
 13 uttiṣṭha paśya vadanaṃ lokanāthasya dhīmataḥ
     puṇḍarīkapalāśākṣaṃ pureva capalekṣaṇam
 14 evaṃ vipralapantīṃ tu dṛṣṭvā nipatitāṃ punaḥ
     uttarāṃ tāḥ striyaḥ sarvāḥ punar utthāpayanty uta
 15 utthāya tu punar dhairyāt tadā matsyapateḥ sutā
     prāñjaliḥ punarīkākṣaṃ bhūmāv evābhyavādayat
 16 śrutvā sa tasyā vipulaṃ vilāpaṃ puruṣarṣabhaḥ
     upaspṛśya tataḥ kṛṣṇo brahmāstraṃ saṃjahāra tat
 17 pratijajñe ca dāśārhas tasya jīvitam acyutaḥ
     abravīc ca viśuddhātmā sarvaṃ viśrāvayañ jagat
 18 na bravīmy uttare mithyā satyam etad bhaviṣyati
     eṣa saṃjīvayāmy enaṃ paśyatāṃ sarvadehinām
 19 noktapūrvaṃ mayā mithyā svaireṣv api kadā cana
     na ca yuddhe parā vṛttas tathā saṃjīvatām ayam
 20 yathā me dayito dharmo brāhmaṇāś ca viśeṣataḥ
     abhimanyoḥ suto jāto mṛto jīvatv ayaṃ tathā
 21 yathāhaṃ nābhijānāmi vijayena kadā cana
     virodhaṃ tena satyena mṛto jīvatv ayaṃ śiśuḥ
 22 yathāsatyaṃ ca dharmaś ca mayi nityaṃ pratiṣṭhitau
     tathā mṛtaḥ śiśur ayaṃ jīvatām abhimanyujaḥ
 23 yathā kaṃśaś ca keśī ca dharmeṇa nihatau mayā
     tena satyena bālo 'yaṃ punar ujjīvatām iha
 24 ity ukto vāsudevena sa bālo bharatarṣabha
     śanaiḥ śanair mahārāja prāspandata sa cetanaḥ

Book 14 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 14
Chapter 69

  1 [व]
      बरह्मास्त्रं तु यदा राजन कृष्णेन परतिसंहृतम
      तदा तद वेश्म ते विप्रा तेजसाभिविदीपितम
  2 ततॊ रक्षांसि सर्वाणि नेशुस तयक्त्वा गृहं तु तत
      अन्तरिक्षे च वाग आसीत साधु केशव साध्व इति
  3 तद अस्त्रं जवलितं चापि पितामहम अगात तदा
      ततः पराणान पुनर लेभे पिता तव जनेश्वर
      वयचेष्टत च बालॊ ऽसौ यथॊत्साहं यथाबलम
  4 बभूवुर मुदिता राजंस ततस ता भरत सत्रियः
      बराह्मणान वाचयाम आसुर गॊविन्दस्य च शासनात
  5 ततस ता मुदिताः सर्वाः परशशंसुर जनार्दनम
      सत्रियॊ भरत सिंहानां नावं लब्ध्वेव पारगाः
  6 कुन्ती दरुपदपुत्री च सुभद्रा चॊत्तरा तथा
      सत्रियश चान्या नृसिंहानां बभूवुर हृष्टमानसाः
  7 तत्र मल्ला नटा झल्ला गरन्थिकाः सौखशायिकाः
      सूतमागध संघाश चाप्य अस्तुवन वै जनार्दनम
      कुरुवंशस तवाख्याभिर आशीर्भिर भरतर्षभ
  8 उत्थाय तु यथाकालम उत्तरा यदुनन्दनम
      अभ्यवादयत परीता सह पुत्रेण भारत
      ततस तस्मै ददौ परीतॊ बहुरत्नं विशेषतः
  9 तथान्ये वृष्णिशार्दूला नाम चास्याकरॊत परभुः
      पितुस तव महाराज सत्यसंधॊ जनार्दनः
  10 परिक्षीणे कुले यस्माज जातॊ ऽयम अभिमन्युजः
     परिक्षिद इति नामास्य भवत्व इत्य अब्रवीत तदा
 11 सॊ ऽवर्धत यथाकालं पिता तव नराधिप
     मनः परह्लादनश चासीत सर्वलॊकस्य भारत
 12 मासजातस तु ते वीर पिता भवति भारत
     अथाजग्मुः सुबहुलं रत्नम आदाय पाण्डवाः
 13 तान समीपगताञ शरुत्वा निर्ययुर वृष्णि पुंगवाः
     अलंचक्रुश च माल्यौघैः पुरुषा नागसाह्वयम
 14 पताकाभिर विचित्राभिर धवजैश च विविधैर अपि
     वेश्मानि समलंचक्रुः पौराश चापि जनाधिप
 15 देवतायतनानां च पूजा बहुविधास तथा
     संदिदेशाथ विदुरः पाण्डुपुत्र परियेप्सया
 16 राजमार्गाश च तत्रासन सुमनॊभिर अलंकृताः
     शुशुभे तत्परं चापि समुद्रौघनिभस्वनम
 17 नर्तकैश चापि नृत्यद्भिर गायनानां च निस्वनैः
     आसीद वैश्रवणस्येव निवासस तत पुरं तदा
 18 बन्दिभिश च नरै राजन सत्री सहायैः सहस्रशः
     तत्र तत्र विविक्तेषु समन्ताद उपशॊभितम
 19 पताका धूयमानाश च शवसता मातरिश्वना
     अदर्शयन्न इव तदा कुरून वै दक्षिणॊत्तरान
 20 अघॊषयत तदा चापि पुरुषॊ राजधूर गतः
     सर्वरात्रि विहारॊ ऽदय रत्नाभरण लक्षणः
   1 [v]
      brahmāstraṃ tu yadā rājan kṛṣṇena pratisaṃhṛtam
      tadā tad veśma te viprā tejasābhividīpitam
  2 tato rakṣāṃsi sarvāṇi neśus tyaktvā gṛhaṃ tu tat
      antarikṣe ca vāg āsīt sādhu keśava sādhv iti
  3 tad astraṃ jvalitaṃ cāpi pitāmaham agāt tadā
      tataḥ prāṇān punar lebhe pitā tava janeśvara
      vyaceṣṭata ca bālo 'sau yathotsāhaṃ yathābalam
  4 babhūvur muditā rājaṃs tatas tā bharata striyaḥ
      brāhmaṇān vācayām āsur govindasya ca śāsanāt
  5 tatas tā muditāḥ sarvāḥ praśaśaṃsur janārdanam
      striyo bharata siṃhānāṃ nāvaṃ labdhveva pāragāḥ
  6 kuntī drupadaputrī ca subhadrā cottarā tathā
      striyaś cānyā nṛsiṃhānāṃ babhūvur hṛṣṭamānasāḥ
  7 tatra mallā naṭā jhallā granthikāḥ saukhaśāyikāḥ
      sūtamāgadha saṃghāś cāpy astuvan vai janārdanam
      kuruvaṃśas tavākhyābhir āśīrbhir bharatarṣabha
  8 utthāya tu yathākālam uttarā yadunandanam
      abhyavādayata prītā saha putreṇa bhārata
      tatas tasmai dadau prīto bahuratnaṃ viśeṣataḥ
  9 tathānye vṛṣṇiśārdūlā nāma cāsyākarot prabhuḥ
      pitus tava mahārāja satyasaṃdho janārdanaḥ
  10 parikṣīṇe kule yasmāj jāto 'yam abhimanyujaḥ
     parikṣid iti nāmāsya bhavatv ity abravīt tadā
 11 so 'vardhata yathākālaṃ pitā tava narādhipa
     manaḥ prahlādanaś cāsīt sarvalokasya bhārata
 12 māsajātas tu te vīra pitā bhavati bhārata
     athājagmuḥ subahulaṃ ratnam ādāya pāṇḍavāḥ
 13 tān samīpagatāñ śrutvā niryayur vṛṣṇi puṃgavāḥ
     alaṃcakruś ca mālyaughaiḥ puruṣā nāgasāhvayam
 14 patākābhir vicitrābhir dhvajaiś ca vividhair api
     veśmāni samalaṃcakruḥ paurāś cāpi janādhipa
 15 devatāyatanānāṃ ca pūjā bahuvidhās tathā
     saṃdideśātha viduraḥ pāṇḍuputra priyepsayā
 16 rājamārgāś ca tatrāsan sumanobhir alaṃkṛtāḥ
     śuśubhe tatparaṃ cāpi samudraughanibhasvanam
 17 nartakaiś cāpi nṛtyadbhir gāyanānāṃ ca nisvanaiḥ
     āsīd vaiśravaṇasyeva nivāsas tat puraṃ tadā
 18 bandibhiś ca narai rājan strī sahāyaiḥ sahasraśaḥ
     tatra tatra vivikteṣu samantād upaśobhitam
 19 patākā dhūyamānāś ca śvasatā mātariśvanā
     adarśayann iva tadā kurūn vai dakṣiṇottarān
 20 aghoṣayat tadā cāpi puruṣo rājadhūr gataḥ
     sarvarātri vihāro 'dya ratnābharaṇa lakṣaṇaḥ

Book 14 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 14
Chapter 70

  1 [व]
      तान समीपगताञ शरुत्वा पाण्डवाञ शत्रुकर्शनः
      वासुदेवः सहामात्यः परत्युद्यातॊ दिदृक्षया
  2 ते समेत्य यथान्यायं पाण्डवा वृष्णिभिः सह
      विविशुः सहिता राजन पुरं वारणसाह्वयम
  3 महतस तस्य सैन्यस्य खुरनेमिस्वनेन च
      दयावापृथिव्यौ खं चैव शब्देनासीत समावृतम
  4 ते कॊशम अग्रतः कृत्वा विविशुः सवपुरं तदा
      पाण्डवाः परीतमनसः सामात्याः ससुहृद गणाः
  5 ते समेत्य यथान्यायं धृतराष्ट्रं जनाधिपम
      कीर्तयन्तः सवनामानि तस्य पादौ ववन्दिरे
  6 धृतराष्ट्राद अनु च ते गान्धारीं सुबलात्मजाम
      कुन्तीं च राजशार्दूल तदा भरतसत्तमाः
  7 विदुरं पूजयित्वा च वैश्यापुत्रं समेत्य च
      पूज्यमानाः सम ते वीरा वयराजन्त विशां पते
  8 ततस तत्परमाश्चर्यं विचित्रं महद अद्भुतम
      शुश्रुवुस ते तदा वीराः पितुस ते जन्म भारत
  9 तद उपश्रुत्य ते कर्म वासुदेवस्य धीमतः
      पूजार्हं पूजयाम आसुः कृष्णं देवकिनन्दनम
  10 ततः कति पयाहस्य वयासः सत्यवती सुतः
     आजगाम महातेजा नगरं नागसाह्वयम
 11 तस्य सर्वे यथान्यायं पूजां चक्रुः कुरूद्वहाः
     सह वृष्ण्यन्धकव्याघ्रैर उपासां चक्रिरे तदा
 12 तत्र नानाविधाकाराः कथाः समनुकीर्त्य वै
     युधिष्ठिरॊ धर्मसुतॊ वयासं वचनम अब्रवीत
 13 भवत्प्रसादाद भगवन यद इदं रत्नम आहृतम
     उपयॊक्तुं तद इच्छामि वाजिमेधे महाक्रतौ
 14 तदनुज्ञातुम इच्छामि भवता मुनिसत्तम
     तवदधीना वयं सर्वे कृष्णस्य च महात्मनः
 15 [व]
     अनुजानामि राजंस तवां करियतां यद अनन्तरम
     यजस्व वाजिमेधेन विधिवद दक्षिणावता
 16 अश्वमेधॊ हि राजेन्द्र पावनः सर्वपाप्मनाम
     तेनेष्ट्वा तवं विपाप्मा वै भविता नात्र संशयः
 17 [व]
     इत्य उक्तः स तु धर्मात्मा कुरुराजॊ युधिष्ठिरः
     अश्वमेधस्य कौरव्य चकाराहरणे मतिम
 18 समनुज्ञाप्य तु स तं कृष्णद्वैपायनं नृपः
     वासुदेवम अथामन्त्र्य वाग्मी वचनम अब्रवीत
 19 देवकी सुप्रजा देवी तवया पुरुषसत्तम
     यद बरूयां तवां महाबाहॊ तत कृथास तवम इहाच्युत
 20 तवत परभावार्जितान भॊगान अश्नीम यदुनन्दन
     पराक्रमेण बुद्ध्या च तवयेयं निर्जिता मही
 21 दीक्षयस्व तवम आत्मानं तवं नः परमकॊ गुरुः
     तवयीष्टवति धर्मज्ञ विपाप्मा सयाम अहं विभॊ
     तवं हि यज्ञॊ ऽकषरः सर्वस तवं धर्मस तवं परजापतिः
 22 [व]
     तवम एवैतन महाभाहॊ वक्तुम अर्हस्य अरिंदम
     तवं गतिः सर्वभूतानाम इति मे निश्चिता मतिः
 23 तवं चाद्य कुरुवीराणां धर्मेणाभिविराजसे
     गुणभूताः सम ते राजंस तवं नॊ राजन मतॊ गुरुः
 24 यजस्व मद अनुज्ञातः पराप्त एव करतुर मया
     युनक्तु नॊ भवान कार्ये यत्र वाञ्छसि भारत
     सत्यं ते परतिजानामि सर्वं कर्तास्मि ते ऽनघ
 25 भीमसेनार्जुनौ चैव तथा माद्रवतीसुतौ
     इष्टवन्तॊ भविष्यन्ति तवयीष्टवति भारत
   1 [v]
      tān samīpagatāñ śrutvā pāṇḍavāñ śatrukarśanaḥ
      vāsudevaḥ sahāmātyaḥ pratyudyāto didṛkṣayā
  2 te sametya yathānyāyaṃ pāṇḍavā vṛṣṇibhiḥ saha
      viviśuḥ sahitā rājan puraṃ vāraṇasāhvayam
  3 mahatas tasya sainyasya khuranemisvanena ca
      dyāvāpṛthivyau khaṃ caiva śabdenāsīt samāvṛtam
  4 te kośam agrataḥ kṛtvā viviśuḥ svapuraṃ tadā
      pāṇḍavāḥ prītamanasaḥ sāmātyāḥ sasuhṛd gaṇāḥ
  5 te sametya yathānyāyaṃ dhṛtarāṣṭraṃ janādhipam
      kīrtayantaḥ svanāmāni tasya pādau vavandire
  6 dhṛtarāṣṭrād anu ca te gāndhārīṃ subalātmajām
      kuntīṃ ca rājaśārdūla tadā bharatasattamāḥ
  7 viduraṃ pūjayitvā ca vaiśyāputraṃ sametya ca
      pūjyamānāḥ sma te vīrā vyarājanta viśāṃ pate
  8 tatas tatparamāścaryaṃ vicitraṃ mahad adbhutam
      śuśruvus te tadā vīrāḥ pitus te janma bhārata
  9 tad upaśrutya te karma vāsudevasya dhīmataḥ
      pūjārhaṃ pūjayām āsuḥ kṛṣṇaṃ devakinandanam
  10 tataḥ kati payāhasya vyāsaḥ satyavatī sutaḥ
     ājagāma mahātejā nagaraṃ nāgasāhvayam
 11 tasya sarve yathānyāyaṃ pūjāṃ cakruḥ kurūdvahāḥ
     saha vṛṣṇyandhakavyāghrair upāsāṃ cakrire tadā
 12 tatra nānāvidhākārāḥ kathāḥ samanukīrtya vai
     yudhiṣṭhiro dharmasuto vyāsaṃ vacanam abravīt
 13 bhavatprasādād bhagavan yad idaṃ ratnam āhṛtam
     upayoktuṃ tad icchāmi vājimedhe mahākratau
 14 tadanujñātum icchāmi bhavatā munisattama
     tvadadhīnā vayaṃ sarve kṛṣṇasya ca mahātmanaḥ
 15 [v]
     anujānāmi rājaṃs tvāṃ kriyatāṃ yad anantaram
     yajasva vājimedhena vidhivad dakṣiṇāvatā
 16 aśvamedho hi rājendra pāvanaḥ sarvapāpmanām
     teneṣṭvā tvaṃ vipāpmā vai bhavitā nātra saṃśayaḥ
 17 [v]
     ity uktaḥ sa tu dharmātmā kururājo yudhiṣṭhiraḥ
     aśvamedhasya kauravya cakārāharaṇe matim
 18 samanujñāpya tu sa taṃ kṛṣṇadvaipāyanaṃ nṛpaḥ
     vāsudevam athāmantrya vāgmī vacanam abravīt
 19 devakī suprajā devī tvayā puruṣasattama
     yad brūyāṃ tvāṃ mahābāho tat kṛthās tvam ihācyuta
 20 tvat prabhāvārjitān bhogān aśnīma yadunandana
     parākrameṇa buddhyā ca tvayeyaṃ nirjitā mahī
 21 dīkṣayasva tvam ātmānaṃ tvaṃ naḥ paramako guruḥ
     tvayīṣṭavati dharmajña vipāpmā syām ahaṃ vibho
     tvaṃ hi yajño 'kṣaraḥ sarvas tvaṃ dharmas tvaṃ prajāpatiḥ
 22 [v]
     tvam evaitan mahābhāho vaktum arhasy ariṃdama
     tvaṃ gatiḥ sarvabhūtānām iti me niścitā matiḥ
 23 tvaṃ cādya kuruvīrāṇāṃ dharmeṇābhivirājase
     guṇabhūtāḥ sma te rājaṃs tvaṃ no rājan mato guruḥ
 24 yajasva mad anujñātaḥ prāpta eva kratur mayā
     yunaktu no bhavān kārye yatra vāñchasi bhārata
     satyaṃ te pratijānāmi sarvaṃ kartāsmi te 'nagha
 25 bhīmasenārjunau caiva tathā mādravatīsutau
     iṣṭavanto bhaviṣyanti tvayīṣṭavati bhārata

Book 14 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 14
Chapter 71

  1 [व]
      एवम उक्तस तु कृष्णेन धर्मपुत्रॊ युधिष्ठिरः
      वयासम आमन्त्र्य मेधावी ततॊ वचनम अब्रवीत
  2 यथाकालं भवान वेत्ति हयमेधस्य तत्त्वतः
      दीक्षयस्व तदा मा तवं तवय्य आयत्तॊ हि मे करतुः
  3 [व]
      अहं पैलॊ ऽथ कौन्तेय याज्ञवल्क्यस तथैव च
      विधानं यद्य अथाकालं तत कर्तारॊ न संशयः
  4 चैत्र्यां हि पौर्णमास्यां च तव दीक्षा भविष्यति
      संभाराः संभ्रियन्तां ते यज्ञार्थं पुरुषर्षभ
  5 अश्वविद्या विदश चैव सूता विप्राश च तद्विदः
      मेध्यम अश्वं परीक्षन्तां तव यज्ञार्थ सिद्धये
  6 तम उत्सृज्य यथाशास्त्रं पृथिवीं सागराम्बराम
      स पर्येतु यशॊ नाम्ना तव पार्थिव वर्धयन
  7 [व]
      इत्य उक्तः स तथेत्य उक्त्वा पाण्डवः पृथिवीपतिः
      चकार सर्वं राजेन्द्र यथॊक्तं बरह्मवादिना
      संभाराश चैव राजेन्द्र सर्वे संकल्पिताभवन
  8 स संभारान समाहृत्य नृपॊ धर्मात्मजस तदा
      नयवेदयद अमेयात्मा कृष्णद्वैपायनाय वै
  9 ततॊ ऽबरवीन महातेजा वयासॊ धर्मात्मजं नृपम
      यथाकालं यथायॊगं सज्जाः सम तव दीक्षणे
  10 सफ्यश च कूर्चश च सौवर्णॊ यच चान्यद अपि कौरव
     तत्र यॊग्यं भवेत किं चित तद रौक्मं करियताम इति
 11 अश्वश चॊत्सृज्यताम अद्य पृथ्व्याम अथ यथाक्रमम
     सुगुप्तश च चरत्व एष यथाशास्त्रं युधिष्ठिर
 12 [य]
     अयम अश्वॊ मया बरह्मन्न उत्सृष्टः पृथिवीम इमाम
     चरिष्यति यथाकामं तत्र वै संविधीयताम
 13 पृथिवीं पर्यटन्तं हि तुरगं कामचारिणम
     कः पालयेद इति मुने तद भवान वक्तुम अर्हति
 14 [व]
     इत्य उक्तः स तु राजेन्द्र कृष्णद्वैपायनॊ ऽबरवीत
     भीमसेनाद अवरजः शरेष्ठः सर्वधनुष्मताम
 15 जिष्णुः सहिष्णुर धृष्णुश च स एनं पालयिष्यति
     शक्तः स हि महीं जेतुं निवातकवचान्तकः
 16 तस्मिन हय अस्त्राणि दिव्यानि दिव्यं संहननं तथा
     दिव्यं धनुश चेषुधी च स एनम अनुयास्यति
 17 स हि धर्मार्थकुशलः सर्वविद्या विशारदः
     यथाशास्त्रं नृपश्रेष्ठ चारयिष्यति ते हयम
 18 राजपुत्रॊ महाबाहुः शयामॊ राजीवलॊचनः
     अभिमन्यॊः पिता वीरः स एनम अनुयास्यति
 19 भीमसेनॊ ऽपि तेजस्वी कौन्तेयॊ ऽमितविक्रमः
     समर्थॊ रक्षितुं राष्ट्रं नकुलश च विशां पते
 20 सहदेवस तु कौरव्य समाधास्यति बुद्धिमान
     कुटुम्ब तन्त्रं विधिवत सर्वम एव महायशाः
 21 तत तु सर्वं यथान्यायम उक्तं कुरुकुलॊद्वहः
     चकार फल्गुनं चापि संदिदेश हयं परति
 22 [य]
     एह्य अर्जुन तवया वीर हयॊ ऽयं परिपाल्यताम
     तवम अर्हॊ रक्षितुं हय एनं नान्यः कश चन मानवः
 23 ये चापि तवां महाबाहॊ परत्युदीयुर नराधिपाः
     तैर विग्रहॊ यथा न सयात तथा कार्यं तवयानघ
 24 आख्यातव्यश च भवता यज्ञॊ ऽयं मम सर्वशः
     पार्थिवेभ्यॊ महाबाहॊ समये गम्यताम इति
 25 एवम उक्त्वा स धर्मात्मा भरातरं सव्यसाचिनम
     भीमं च नकुलं चैव पुरगुप्तौ समादधत
 26 कुटुम्ब तन्त्रे च तथा सहदेवं युधां पतिम
     अनुमान्य महीपालं धृतराष्ट्रं युधिष्ठिरः
   1 [v]
      evam uktas tu kṛṣṇena dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ
      vyāsam āmantrya medhāvī tato vacanam abravīt
  2 yathākālaṃ bhavān vetti hayamedhasya tattvataḥ
      dīkṣayasva tadā mā tvaṃ tvayy āyatto hi me kratuḥ
  3 [v]
      ahaṃ pailo 'tha kaunteya yājñavalkyas tathaiva ca
      vidhānaṃ yady athākālaṃ tat kartāro na saṃśayaḥ
  4 caitryāṃ hi paurṇamāsyāṃ ca tava dīkṣā bhaviṣyati
      saṃbhārāḥ saṃbhriyantāṃ te yajñārthaṃ puruṣarṣabha
  5 aśvavidyā vidaś caiva sūtā viprāś ca tadvidaḥ
      medhyam aśvaṃ parīkṣantāṃ tava yajñārtha siddhaye
  6 tam utsṛjya yathāśāstraṃ pṛthivīṃ sāgarāmbarām
      sa paryetu yaśo nāmnā tava pārthiva vardhayan
  7 [v]
      ity uktaḥ sa tathety uktvā pāṇḍavaḥ pṛthivīpatiḥ
      cakāra sarvaṃ rājendra yathoktaṃ brahmavādinā
      saṃbhārāś caiva rājendra sarve saṃkalpitābhavan
  8 sa saṃbhārān samāhṛtya nṛpo dharmātmajas tadā
      nyavedayad ameyātmā kṛṣṇadvaipāyanāya vai
  9 tato 'bravīn mahātejā vyāso dharmātmajaṃ nṛpam
      yathākālaṃ yathāyogaṃ sajjāḥ sma tava dīkṣaṇe
  10 sphyaś ca kūrcaś ca sauvarṇo yac cānyad api kaurava
     tatra yogyaṃ bhavet kiṃ cit tad raukmaṃ kriyatām iti
 11 aśvaś cotsṛjyatām adya pṛthvyām atha yathākramam
     suguptaś ca caratv eṣa yathāśāstraṃ yudhiṣṭhira
 12 [y]
     ayam aśvo mayā brahmann utsṛṣṭaḥ pṛthivīm imām
     cariṣyati yathākāmaṃ tatra vai saṃvidhīyatām
 13 pṛthivīṃ paryaṭantaṃ hi turagaṃ kāmacāriṇam
     kaḥ pālayed iti mune tad bhavān vaktum arhati
 14 [v]
     ity uktaḥ sa tu rājendra kṛṣṇadvaipāyano 'bravīt
     bhīmasenād avarajaḥ śreṣṭhaḥ sarvadhanuṣmatām
 15 jiṣṇuḥ sahiṣṇur dhṛṣṇuś ca sa enaṃ pālayiṣyati
     śaktaḥ sa hi mahīṃ jetuṃ nivātakavacāntakaḥ
 16 tasmin hy astrāṇi divyāni divyaṃ saṃhananaṃ tathā
     divyaṃ dhanuś ceṣudhī ca sa enam anuyāsyati
 17 sa hi dharmārthakuśalaḥ sarvavidyā viśāradaḥ
     yathāśāstraṃ nṛpaśreṣṭha cārayiṣyati te hayam
 18 rājaputro mahābāhuḥ śyāmo rājīvalocanaḥ
     abhimanyoḥ pitā vīraḥ sa enam anuyāsyati
 19 bhīmaseno 'pi tejasvī kaunteyo 'mitavikramaḥ
     samartho rakṣituṃ rāṣṭraṃ nakulaś ca viśāṃ pate
 20 sahadevas tu kauravya samādhāsyati buddhimān
     kuṭumba tantraṃ vidhivat sarvam eva mahāyaśāḥ
 21 tat tu sarvaṃ yathānyāyam uktaṃ kurukulodvahaḥ
     cakāra phalgunaṃ cāpi saṃdideśa hayaṃ prati
 22 [y]
     ehy arjuna tvayā vīra hayo 'yaṃ paripālyatām
     tvam arho rakṣituṃ hy enaṃ nānyaḥ kaś cana mānavaḥ
 23 ye cāpi tvāṃ mahābāho pratyudīyur narādhipāḥ
     tair vigraho yathā na syāt tathā kāryaṃ tvayānagha
 24 ākhyātavyaś ca bhavatā yajño 'yaṃ mama sarvaśaḥ
     pārthivebhyo mahābāho samaye gamyatām iti
 25 evam uktvā sa dharmātmā bhrātaraṃ savyasācinam
     bhīmaṃ ca nakulaṃ caiva puraguptau samādadhat
 26 kuṭumba tantre ca tathā sahadevaṃ yudhāṃ patim
     anumānya mahīpālaṃ dhṛtarāṣṭraṃ yudhiṣṭhiraḥ

Book 14 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 14
Chapter 72

  1 [व]
      दीक्षा काले तु संप्राप्ते ततस ते सुमहर्त्विजः
      विधिवद दीक्षयाम आसुर अश्वमेधाय पार्थिवम
  2 कृत्वा स पशुबन्धांश च दीक्षितः पाण्डुनन्दनः
      धर्मराजॊ महातेजाः सहर्त्विग्भिर वयरॊचत
  3 हयश च हयमेधार्थं सवयं स बरह्मवादिना
      उत्सृष्टः शास्त्रविधिना वयासेनामित तेजसा
  4 स राजा धर्मजॊ राजन दीक्षितॊ विबभौ तदा
      हेममाली रुक्मकण्ठः परदीप्त इव पावकः
  5 कृष्णाजिनी दण्डपाणिः कषौमवासाः स धर्मजः
      विबभौ दयुतिमान भूयः परजापतिर इवाध्वरे
  6 तथैवास्यर्त्विजः सर्वे तुल्यवेषा विशां पते
      बभूवुर अर्जुनश चैव परदीप्त इव पावकः
  7 शवेताश्वः कृष्णसारं तं स साराश्वं धनंजयः
      विधिवत पृथिवीपाल धर्मराजस्य शासनात
  8 विक्षिपन गाण्डिवं राजन बद्धगॊधाङ्गुलि तरवान
      तम अश्वं पृथिवीपाल मुदा युक्तः ससार ह
  9 आ कुमारं तदा राजन्न आगमत तत पुरं विभॊ
      दरष्टुकामं कुरुश्रेष्ठं परयास्यन्तं धनंजयम
  10 तेषाम अन्यॊन्यसंमर्दाद ऊष्मेव समजायत
     दिदृक्षूणां हयं तं च तं चैव हयसारिणम
 11 ततः शब्दॊ महाराज दशाशाः परतिपूरयन
     बभूव परेक्षतां नॄणां कुन्तीपुत्रं धनंजयम
 12 एष गच्छति कौन्तेयस तुरगश चैव दीप्तिमान
     यम अन्वेति महाबाहुः संस्पृशन धनुर उत्तमम
 13 एवं शुश्राव वदतां गिरॊ जिष्णुर उदारधीः
     सवस्ति ते ऽसतु वरजारिष्टं पुनश चैहीति भारत
 14 अथापरे मनुष्येन्द्र पुरुषा वाक्यम अब्रुवन
     नैनं पश्याम संमर्दे धनुर एतत परदृश्यते
 15 एतद धि भीमनिर्ह्रादं विश्रुतं गाण्डिवं धनुः
     सवस्ति गच्छत्व अरिष्टं वै पन्थानम अकुतॊभयम
     निवृत्तम एनं दरक्ष्यामः पुनर एवं च ते ऽबरुवन
 16 एवमाद्या मनुष्याणां सत्रीणां च भरतर्षभ
     शुश्राव मधुरा वाचः पुनः पुनर उदीरिताः
 17 याज्ञवल्क्यस्य शिष्यश च कुशलॊ यज्ञकर्मणि
     परायात पार्थेन सहितः शान्त्य अर्थं वेदपारगः
 18 बराह्मणाश च महीपाल बहवॊ वेदपारगाः
     अनुजग्मुर महात्मानं कषत्रियाश च विशॊ ऽपि च
 19 पाण्डवैः पृथिवीम अश्वॊ निर्जिताम अस्त्रतेजसा
     चचार स महाराज यथादेशं स सत्तम
 20 तत्र युद्धानि वृत्तानि यान्य आसन पाण्डवस्य ह
     तानि वक्ष्यामि ते वीर विचित्राणि महान्ति च
 21 सहयः पृथिवीं राजन परदक्षिणम अरिंदम
     ससारॊत्तरतः पूर्वं तन निबॊध महीपते
 22 अवमृद्नन सराष्ट्राणि पार्थिवानां हयॊत्तमः
     शनैस तदा परिययौ शवेताश्वश च महारथः
 23 तत्र संकलना नास्ति राज्ञाम अयुतशस तदा
     ये ऽयुध्यन्त महाराज कषत्रिया हतबान्धवाः
 24 किराता विकृता राजन बहवॊ ऽसि धनुर्धराः
     मलेच्छाश चान्ये बहुविधाः पूर्वं निविकृता रणे
 25 आर्याश च पृथिवीपालाः परहृष्टनरवाहनाः
     समीयुः पाण्डुपुत्रेण बहवॊ युद्धदुर्मदाः
 26 एवं युद्धानि वृत्तानि तत्र तत्र महीपते
     अर्जुनस्य महीपालैर नानादेशनिवासिभिः
 27 यानि तूभयतॊ राजन परतप्तानि महान्ति च
     तानि युद्धानि वक्ष्यामि कौन्तेयस्य तवानघ
   1 [v]
      dīkṣā kāle tu saṃprāpte tatas te sumahartvijaḥ
      vidhivad dīkṣayām āsur aśvamedhāya pārthivam
  2 kṛtvā sa paśubandhāṃś ca dīkṣitaḥ pāṇḍunandanaḥ
      dharmarājo mahātejāḥ sahartvigbhir vyarocata
  3 hayaś ca hayamedhārthaṃ svayaṃ sa brahmavādinā
      utsṛṣṭaḥ śāstravidhinā vyāsenāmita tejasā
  4 sa rājā dharmajo rājan dīkṣito vibabhau tadā
      hemamālī rukmakaṇṭhaḥ pradīpta iva pāvakaḥ
  5 kṛṣṇājinī daṇḍapāṇiḥ kṣaumavāsāḥ sa dharmajaḥ
      vibabhau dyutimān bhūyaḥ prajāpatir ivādhvare
  6 tathaivāsyartvijaḥ sarve tulyaveṣā viśāṃ pate
      babhūvur arjunaś caiva pradīpta iva pāvakaḥ
  7 śvetāśvaḥ kṛṣṇasāraṃ taṃ sa sārāśvaṃ dhanaṃjayaḥ
      vidhivat pṛthivīpāla dharmarājasya śāsanāt
  8 vikṣipan gāṇḍivaṃ rājan baddhagodhāṅguli travān
      tam aśvaṃ pṛthivīpāla mudā yuktaḥ sasāra ha
  9 ā kumāraṃ tadā rājann āgamat tat puraṃ vibho
      draṣṭukāmaṃ kuruśreṣṭhaṃ prayāsyantaṃ dhanaṃjayam
  10 teṣām anyonyasaṃmardād ūṣmeva samajāyata
     didṛkṣūṇāṃ hayaṃ taṃ ca taṃ caiva hayasāriṇam
 11 tataḥ śabdo mahārāja daśāśāḥ pratipūrayan
     babhūva prekṣatāṃ nṝṇāṃ kuntīputraṃ dhanaṃjayam
 12 eṣa gacchati kaunteyas turagaś caiva dīptimān
     yam anveti mahābāhuḥ saṃspṛśan dhanur uttamam
 13 evaṃ śuśrāva vadatāṃ giro jiṣṇur udāradhīḥ
     svasti te 'stu vrajāriṣṭaṃ punaś caihīti bhārata
 14 athāpare manuṣyendra puruṣā vākyam abruvan
     nainaṃ paśyāma saṃmarde dhanur etat pradṛśyate
 15 etad dhi bhīmanirhrādaṃ viśrutaṃ gāṇḍivaṃ dhanuḥ
     svasti gacchatv ariṣṭaṃ vai panthānam akutobhayam
     nivṛttam enaṃ drakṣyāmaḥ punar evaṃ ca te 'bruvan
 16 evamādyā manuṣyāṇāṃ strīṇāṃ ca bharatarṣabha
     śuśrāva madhurā vācaḥ punaḥ punar udīritāḥ
 17 yājñavalkyasya śiṣyaś ca kuśalo yajñakarmaṇi
     prāyāt pārthena sahitaḥ śānty arthaṃ vedapāragaḥ
 18 brāhmaṇāś ca mahīpāla bahavo vedapāragāḥ
     anujagmur mahātmānaṃ kṣatriyāś ca viśo 'pi ca
 19 pāṇḍavaiḥ pṛthivīm aśvo nirjitām astratejasā
     cacāra sa mahārāja yathādeśaṃ sa sattama
 20 tatra yuddhāni vṛttāni yāny āsan pāṇḍavasya ha
     tāni vakṣyāmi te vīra vicitrāṇi mahānti ca
 21 sahayaḥ pṛthivīṃ rājan pradakṣiṇam ariṃdama
     sasārottarataḥ pūrvaṃ tan nibodha mahīpate
 22 avamṛdnan sarāṣṭrāṇi pārthivānāṃ hayottamaḥ
     śanais tadā pariyayau śvetāśvaś ca mahārathaḥ
 23 tatra saṃkalanā nāsti rājñām ayutaśas tadā
     ye 'yudhyanta mahārāja kṣatriyā hatabāndhavāḥ
 24 kirātā vikṛtā rājan bahavo 'si dhanurdharāḥ
     mlecchāś cānye bahuvidhāḥ pūrvaṃ nivikṛtā raṇe
 25 āryāś ca pṛthivīpālāḥ prahṛṣṭanaravāhanāḥ
     samīyuḥ pāṇḍuputreṇa bahavo yuddhadurmadāḥ
 26 evaṃ yuddhāni vṛttāni tatra tatra mahīpate
     arjunasya mahīpālair nānādeśanivāsibhiḥ
 27 yāni tūbhayato rājan prataptāni mahānti ca
     tāni yuddhāni vakṣyāmi kaunteyasya tavānagha

Book 14 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 14
Chapter 73

  1 [व]
      तरिगर्तैर अभवद युद्धं कृतवैरैः किरीटिनः
      महारथसमाज्ञातैर हतानां पुत्र नप्तृभिः
  2 ते समाज्ञाय संप्राप्तं यज्ञियं तुरगॊत्तमम
      विषयान्ते ततॊ वीरा दंशिताः पर्यवारयन
  3 रथिनॊ बद्धतूणीराः सदश्वैः समलंकृतैः
      परिवार्य हयं राजन गरहीतुं संप्रचक्रमुः
  4 ततः किरीटी संचिन्त्य तेषां राज्ञां चिकीर्षितम
      वारयाम आस तान वीरान सान्त्वपूर्वम अरिंदमः
  5 तम अनादृत्य ते सर्वे शरैर अभ्यहनंस तदा
      तमॊ रजॊभ्यां संछन्नांस तान किरीटी नयवारयत
  6 अब्रवीच च ततॊ जिष्णुः परहसन्न इव भारत
      निवर्तध्वम अधर्मज्ञाः शरेयॊ जीवितम एव वः
  7 स हि वीरः परयास्यन वै धर्मराजेन वारितः
      हतबान्धवा न ते पार्थ हन्तव्याः पार्थिवा इति
  8 स तदा तद वचः शरुत्वा धर्मराजस्य धीमतः
      तान निवर्तध्वम इत्य आह न नयवर्तन्त चापि ते
  9 ततस तरिगर्तराजानं सूर्यवर्माणम आहवे
      वितत्य शरजालेन परजहास धनंजयः
  10 ततस ते रथघॊषेण खुरनेमिस्वनेन च
     पूरयन्तॊ दिशः सर्वा धनंजयम उपाद्रवन
 11 सूर्यवर्मा ततः पार्थे शराणां नतपर्वणाम
     शतान्य अमुञ्चद राजेन्द्र लभ्व अस्त्रम अभिदर्शयन
 12 तथैवान्ये महेष्वासा ये तस्यैवानुयायिनः
     मुमुचुः शरवर्षाणि धनंजय वधैषिणः
 13 स ताञ जया पुङ्खनिर्मुक्तैर बहुभिः सुबहूञ शरान
     चिच्छेद पाण्डवॊ राजंस ते भूमौ नयपतंस तदा
 14 केतुवर्मा तु तेजस्वी तस्यैवावरजॊ युवा
     युयुधे भरातुर अर्थाय पाण्डवेन महात्मना
 15 तम आपतन्तं संप्रेक्ष्य केतुवर्माणम आहवे
     अभ्यघ्नन निशितैर बाणैर बीभत्सुः परवीरहा
 16 केतुवर्मण्य अभिहते धृतवर्मा महारथः
     रथेनाशु समावृत्य शरैर जिष्णुम अवाकिरत
 17 तस्य तां शीघ्रताम ईक्ष्य तुतॊषातीव वीर्यवान
     गुडाकेशॊ महातेजा बालस्य धृतवर्मणः
 18 न संदधानं ददृशे नाददानं च तं तदा
     किरन्तम एव स शरान ददृशे पाकशासनिः
 19 स तु तं पूजयाम आस धृतवर्माणम आहवे
     मनसा स मुहूर्तं वै रणे समभिहर्षयन
 20 तं पन्नगम इव करुद्धं कुरुवीरः समयन्न इव
     परीतिपूर्वं महाराज पराणैर न वयपरॊपयत
 21 स तथा रक्ष्यमाणॊ वै पार्थेनामित तेजसा
     धृतवर्मा शरं तीक्ष्णं मुमॊच विजये तदा
 22 स तेन विजयस तूर्णम अस्यन विद्धः करे भृशम
     मुमॊच गाण्डीवं दुःखात तत पपाताथ भूतले
 23 धनुषः पततस तस्य सव्यसाचि कराद विभॊ
     इन्द्रस्येवायुधस्यासीद रूपं भरतसत्तम
 24 तस्मिन निपतिते दिव्ये महाधनुषि पार्थिव
     जहास स सवनं हासं धृतवर्मा महाहवे
 25 ततॊ रॊषान्वितॊ जिष्णुः परमृज्य रुधिरं करात
     धनुर आदत्त तद दिव्यं शरवर्षं ववर्ष च
 26 ततॊ हलहलाशब्दॊ दिवस्पृग अभवत तदा
     नानाविधानां भूतानां तत कर्मातीव शंसताम
 27 ततः संप्रेक्ष्य तं करुद्धं कालान्तकयमॊपमम
     जिष्णुं तरैगर्तका यॊधास तवरिताः पर्यवारयन
 28 अभिसृत्य परीप्सार्थं ततस ते धृतवर्मणः
     परिवव्रुर गुडाकेशं तत्राक्रुध्यद धनंजयः
 29 ततॊ यॊधाञ जघानाशु तेषां स दश चाष्ट च
     महेन्द्रवज्रप्रतिमैर आयसैर निशितैः शरैः
 30 तांस तु परभग्नान संप्रेक्ष्य तवरमाणॊ धनंजयः
     शरैर आशीविषाकारैर जघान सवनवद धसन
 31 ते भग्नमनसः सर्वे तरैगर्तक महारथाः
     दिशॊ विदुद्रुवुः सर्वा धनंजय शरार्दिताः
 32 त ऊचु पुरुषव्याघ्रं संशप्तक निषूदनम
     तव सम किंकराः सर्वे सर्वे च वशगास तव
 33 आज्ञापयस्व नः पार्थ परह्वान परेष्यान अवस्थितान
     करिष्यामः परियं सर्वं तव कौरवनन्दन
 34 एतद आज्ञाय वचनं सर्वांस तान अब्रवीत तदा
     जीवितं रक्षत नृपाः शासनं गृह्यताम इति
   1 [v]
      trigartair abhavad yuddhaṃ kṛtavairaiḥ kirīṭinaḥ
      mahārathasamājñātair hatānāṃ putra naptṛbhiḥ
  2 te samājñāya saṃprāptaṃ yajñiyaṃ turagottamam
      viṣayānte tato vīrā daṃśitāḥ paryavārayan
  3 rathino baddhatūṇīrāḥ sadaśvaiḥ samalaṃkṛtaiḥ
      parivārya hayaṃ rājan grahītuṃ saṃpracakramuḥ
  4 tataḥ kirīṭī saṃcintya teṣāṃ rājñāṃ cikīrṣitam
      vārayām āsa tān vīrān sāntvapūrvam ariṃdamaḥ
  5 tam anādṛtya te sarve śarair abhyahanaṃs tadā
      tamo rajobhyāṃ saṃchannāṃs tān kirīṭī nyavārayat
  6 abravīc ca tato jiṣṇuḥ prahasann iva bhārata
      nivartadhvam adharmajñāḥ śreyo jīvitam eva vaḥ
  7 sa hi vīraḥ prayāsyan vai dharmarājena vāritaḥ
      hatabāndhavā na te pārtha hantavyāḥ pārthivā iti
  8 sa tadā tad vacaḥ śrutvā dharmarājasya dhīmataḥ
      tān nivartadhvam ity āha na nyavartanta cāpi te
  9 tatas trigartarājānaṃ sūryavarmāṇam āhave
      vitatya śarajālena prajahāsa dhanaṃjayaḥ
  10 tatas te rathaghoṣeṇa khuranemisvanena ca
     pūrayanto diśaḥ sarvā dhanaṃjayam upādravan
 11 sūryavarmā tataḥ pārthe śarāṇāṃ nataparvaṇām
     śatāny amuñcad rājendra labhv astram abhidarśayan
 12 tathaivānye maheṣvāsā ye tasyaivānuyāyinaḥ
     mumucuḥ śaravarṣāṇi dhanaṃjaya vadhaiṣiṇaḥ
 13 sa tāñ jyā puṅkhanirmuktair bahubhiḥ subahūñ śarān
     ciccheda pāṇḍavo rājaṃs te bhūmau nyapataṃs tadā
 14 ketuvarmā tu tejasvī tasyaivāvarajo yuvā
     yuyudhe bhrātur arthāya pāṇḍavena mahātmanā
 15 tam āpatantaṃ saṃprekṣya ketuvarmāṇam āhave
     abhyaghnan niśitair bāṇair bībhatsuḥ paravīrahā
 16 ketuvarmaṇy abhihate dhṛtavarmā mahārathaḥ
     rathenāśu samāvṛtya śarair jiṣṇum avākirat
 17 tasya tāṃ śīghratām īkṣya tutoṣātīva vīryavān
     guḍākeśo mahātejā bālasya dhṛtavarmaṇaḥ
 18 na saṃdadhānaṃ dadṛśe nādadānaṃ ca taṃ tadā
     kirantam eva sa śarān dadṛśe pākaśāsaniḥ
 19 sa tu taṃ pūjayām āsa dhṛtavarmāṇam āhave
     manasā sa muhūrtaṃ vai raṇe samabhiharṣayan
 20 taṃ pannagam iva kruddhaṃ kuruvīraḥ smayann iva
     prītipūrvaṃ mahārāja prāṇair na vyaparopayat
 21 sa tathā rakṣyamāṇo vai pārthenāmita tejasā
     dhṛtavarmā śaraṃ tīkṣṇaṃ mumoca vijaye tadā
 22 sa tena vijayas tūrṇam asyan viddhaḥ kare bhṛśam
     mumoca gāṇḍīvaṃ duḥkhāt tat papātātha bhūtale
 23 dhanuṣaḥ patatas tasya savyasāci karād vibho
     indrasyevāyudhasyāsīd rūpaṃ bharatasattama
 24 tasmin nipatite divye mahādhanuṣi pārthiva
     jahāsa sa svanaṃ hāsaṃ dhṛtavarmā mahāhave
 25 tato roṣānvito jiṣṇuḥ pramṛjya rudhiraṃ karāt
     dhanur ādatta tad divyaṃ śaravarṣaṃ vavarṣa ca
 26 tato halahalāśabdo divaspṛg abhavat tadā
     nānāvidhānāṃ bhūtānāṃ tat karmātīva śaṃsatām
 27 tataḥ saṃprekṣya taṃ kruddhaṃ kālāntakayamopamam
     jiṣṇuṃ traigartakā yodhās tvaritāḥ paryavārayan
 28 abhisṛtya parīpsārthaṃ tatas te dhṛtavarmaṇaḥ
     parivavrur guḍākeśaṃ tatrākrudhyad dhanaṃjayaḥ
 29 tato yodhāñ jaghānāśu teṣāṃ sa daśa cāṣṭa ca
     mahendravajrapratimair āyasair niśitaiḥ śaraiḥ
 30 tāṃs tu prabhagnān saṃprekṣya tvaramāṇo dhanaṃjayaḥ
     śarair āśīviṣākārair jaghāna svanavad dhasan
 31 te bhagnamanasaḥ sarve traigartaka mahārathāḥ
     diśo vidudruvuḥ sarvā dhanaṃjaya śarārditāḥ
 32 ta ūcu puruṣavyāghraṃ saṃśaptaka niṣūdanam
     tava sma kiṃkarāḥ sarve sarve ca vaśagās tava
 33 ājñāpayasva naḥ pārtha prahvān preṣyān avasthitān
     kariṣyāmaḥ priyaṃ sarvaṃ tava kauravanandana
 34 etad ājñāya vacanaṃ sarvāṃs tān abravīt tadā
     jīvitaṃ rakṣata nṛpāḥ śāsanaṃ gṛhyatām iti

Book 14 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 14
Chapter 74

  1 [व]
      पराग्ज्यॊतिषम अथाभ्येत्य वयचरत सहयॊत्तमः
      भगदत्तात्मजस तत्र निर्ययौ रणकर्कशः
  2 सहयं पाण्डुपुत्रस्य विषयान्तम उपागतम
      युयुधे भरतश्रेष्ठ वज्रदत्तॊ महीपतिः
  3 सॊ ऽभिनिर्याय नगराद भगदत्तसुतॊ नृपः
      अश्वम आयान्तम उन्मथ्य नगराभिमुखॊ ययौ
  4 तम आलक्ष्य महाबाहुः कुरूणाम ऋषभस तदा
      गाण्डीवं विक्षिपंस तूर्णं सहसा समुपाद्रवत
  5 ततॊ गाण्डीवनिर्मुक्तैर इषुभिर मॊहितॊ नृपः
      हयम उत्सृज्य तं वीरस ततः पार्थम उपाद्रवत
  6 पुनः परविश्य नगरं दंशितः स नृपॊत्तमः
      आरुह्य नागप्रवरं निर्ययौ युद्धकाङ्क्षया
  7 पाण्डुरेणातपत्रेण धरियमाणेन मूर्धनि
      दॊधूयता चामरेण शवेतेन च महारथः
  8 ततः पार्थं समासाद्य पाण्डवानां महारथम
      आह्वयाम आस कौरव्यं बाल्यान मॊहाच च संयुगे
  9 स वारणं नगप्रख्यं परभिन्नकरटा मुखम
      परेषयाम आस संक्रुद्धस ततः शवेतहयं परति
  10 विक्षरन्तं यथा मेघं परवारणवारणम
     शास्त्रवत कल्पितं संख्ये तरिसाहं युद्धदुर्मदम
 11 परचॊद्यमानः स गजस तेन राज्ञा महाबलः
     तदाङ्कुशेन विबभाव उत्पतिष्यन्न इवाम्बरम
 12 तम आपतन्तं संप्रेक्ष्य करुद्धॊ राजन धनंजयः
     भूमिष्ठॊ वारणगतं यॊधयाम आस भारत
 13 वज्रदत्तस तु संक्रुद्धॊ मुमॊचाशु धनंजये
     तॊमरान अग्निसंकाशाञ शलभान इव वेगितान
 14 अर्जुनस तान असंप्राप्तान गाण्डीवप्रेषितैः शरैः
     दविधा तरिधा च चिच्छेद ख एव खगमैस तदा
 15 स तान दृष्ट्वा तथा छिन्नांस तॊमरान भगदत्तजः
     इषून असक्तांस तवरितः पराहिणॊत पाण्डवं परति
 16 ततॊ ऽरजुनस तूर्णतरं रुक्मपुङ्खान अजिह्मगान
     परेषयाम आस संक्रुद्धॊ भगदत्तात्मजं परति
 17 स तैर विद्धॊ महातेजा वज्रदत्तॊ महाहवे
     भृशाहतः पपातॊर्व्यां न तव एनम अजहात समृतिः
 18 ततः स पुनर आरुह्य वारणप्रवरं रणे
     अव्यग्रः परेषयाम आस जयार्थी विजयं परति
 19 तस्मै बाणांस ततॊ जिष्णुर निर्मुक्ताशीविषॊपमान
     परेषयाम आस संक्रुद्धॊ जवलितान इव पावकान
 20 स तैर विद्धॊ महानागॊ विस्रवन रुधिरं बभौ
     हिमवान इव शैलेन्द्रॊ बहु परस्रवणस तदा
   1 [v]
      prāgjyotiṣam athābhyetya vyacarat sahayottamaḥ
      bhagadattātmajas tatra niryayau raṇakarkaśaḥ
  2 sahayaṃ pāṇḍuputrasya viṣayāntam upāgatam
      yuyudhe bharataśreṣṭha vajradatto mahīpatiḥ
  3 so 'bhiniryāya nagarād bhagadattasuto nṛpaḥ
      aśvam āyāntam unmathya nagarābhimukho yayau
  4 tam ālakṣya mahābāhuḥ kurūṇām ṛṣabhas tadā
      gāṇḍīvaṃ vikṣipaṃs tūrṇaṃ sahasā samupādravat
  5 tato gāṇḍīvanirmuktair iṣubhir mohito nṛpaḥ
      hayam utsṛjya taṃ vīras tataḥ pārtham upādravat
  6 punaḥ praviśya nagaraṃ daṃśitaḥ sa nṛpottamaḥ
      āruhya nāgapravaraṃ niryayau yuddhakāṅkṣayā
  7 pāṇḍureṇātapatreṇa dhriyamāṇena mūrdhani
      dodhūyatā cāmareṇa śvetena ca mahārathaḥ
  8 tataḥ pārthaṃ samāsādya pāṇḍavānāṃ mahāratham
      āhvayām āsa kauravyaṃ bālyān mohāc ca saṃyuge
  9 sa vāraṇaṃ nagaprakhyaṃ prabhinnakaraṭā mukham
      preṣayām āsa saṃkruddhas tataḥ śvetahayaṃ prati
  10 vikṣarantaṃ yathā meghaṃ paravāraṇavāraṇam
     śāstravat kalpitaṃ saṃkhye trisāhaṃ yuddhadurmadam
 11 pracodyamānaḥ sa gajas tena rājñā mahābalaḥ
     tadāṅkuśena vibabhāv utpatiṣyann ivāmbaram
 12 tam āpatantaṃ saṃprekṣya kruddho rājan dhanaṃjayaḥ
     bhūmiṣṭho vāraṇagataṃ yodhayām āsa bhārata
 13 vajradattas tu saṃkruddho mumocāśu dhanaṃjaye
     tomarān agnisaṃkāśāñ śalabhān iva vegitān
 14 arjunas tān asaṃprāptān gāṇḍīvapreṣitaiḥ śaraiḥ
     dvidhā tridhā ca ciccheda kha eva khagamais tadā
 15 sa tān dṛṣṭvā tathā chinnāṃs tomarān bhagadattajaḥ
     iṣūn asaktāṃs tvaritaḥ prāhiṇot pāṇḍavaṃ prati
 16 tato 'rjunas tūrṇataraṃ rukmapuṅkhān ajihmagān
     preṣayām āsa saṃkruddho bhagadattātmajaṃ prati
 17 sa tair viddho mahātejā vajradatto mahāhave
     bhṛśāhataḥ papātorvyāṃ na tv enam ajahāt smṛtiḥ
 18 tataḥ sa punar āruhya vāraṇapravaraṃ raṇe
     avyagraḥ preṣayām āsa jayārthī vijayaṃ prati
 19 tasmai bāṇāṃs tato jiṣṇur nirmuktāśīviṣopamān
     preṣayām āsa saṃkruddho jvalitān iva pāvakān
 20 sa tair viddho mahānāgo visravan rudhiraṃ babhau
     himavān iva śailendro bahu prasravaṇas tadā

Book 14 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 14
Chapter 75

  1 [व]
      एवं तरिरात्रम अभवत तद युद्धं भरतर्षभ
      अर्जुनस्य नरेन्द्रेण वृत्रेणेव शतक्रतॊः
  2 ततश चतुर्थे दिवसे वज्रदत्तॊ महाबलः
      जहास स सवनं हासं वाक्यं चेदम अथाब्रवीत
  3 अर्जुनार्जुन तिष्ठस्व न मे जीवन विमॊक्ष्यसे
      तवां निहत्य करिष्यामि पुतुस तॊयं यथाविधि
  4 तवया वृद्धॊ मम पिता भगदत्तः पितुः सखा
      हतॊ वृद्धॊ ऽपचायित्वाच छिशुं माम अद्य यॊधय
  5 इत्य एवम उक्त्वा संक्रुद्धॊ वज्रदत्तॊ नराधिपः
      परेषयाम आस कौरव्य वारणं पाण्डवं परति
  6 संप्रेष्यमाणॊ नागेन्द्रॊ वज्रदत्तेन धीमता
      उत्पतिष्यन्न इवाकाशम अभिदुद्राव पाण्डवम
  7 अग्रहस्तप्रमुक्तेन शीकरेण सफल्गुनम
      समुक्षत महाराज शैलं नील इवाम्बुदः
  8 स तेन परेषितॊ राज्ञा मेघवन निनदन मुहुः
      मुखाडम्बर घॊषेण समाद्रवत फल्गुनम
  9 स नृत्यन्न इव नागेन्द्रॊ वज्रदत्तप्रचॊदितः
      आससाद दरुतं राजन कौरवाणां महारथम
  10 तम आपतन्तं संप्रेक्ष्य वज्रदत्तस्य वारणम
     गाण्डीवम आश्रित्य बली न वयकम्पत शत्रुहा
 11 चुक्रॊध बलवच चापि पाण्डवस तस्य भूपतेः
     कार्यविघ्नम अनुस्मृत्य पूर्ववैरं च भारत
 12 ततस तं वारणं करुद्धः शरजालेन पाण्डवः
     निवारयाम आस तदा वेलेव मकरालयम
 13 स नागप्रवरॊ वीर्याद अर्जुनेन निवारितः
     तस्थौ शरैर वितुन्नाङ्गः शवाविच छललितॊ यथा
 14 निवारितं गजं दृष्ट्वा भगदत्तात्मजॊ नृपः
     उत्ससर्ज शितान बाणान अर्जुने करॊधमूर्छितः
 15 अर्जुनस तु महाराज शरैः शरविघातिभिः
     वारयाम आस तान अस्तांस तद अद्भुतम इवाभवत
 16 ततः पुनर अतिक्रुद्धॊ राजा पराग्ज्यॊतिषाधिपः
     परेषयाम आस नागेन्द्रं बलवच छवसनॊपमम
 17 तम आपतन्तं संप्रेक्ष्य बलवान पाकशासनिः
     नाराचम अग्निसंकाशं पराहिणॊद वारणं परति
 18 स तेन वारणॊ राजन मर्माण्य अभिहतॊ भृशम
     पपात सहसा भूमौ वज्ररुग्ण इवाचलः
 19 स पतञ शुशुभे नागॊ धनंजय शराहतः
     विशन्न इव महाशैलॊ महीं वज्रप्रपीडितः
 20 तस्मिन निपतिते नागे वज्रदत्तस्य पाण्डवः
     तं न भेतव्यम इत्य आह ततॊ भूमिगतं नृपम
 21 अब्रवीद धि महातेजाः परस्थितं मां युधिष्ठिरः
     राजानस ते न हन्तव्या धनंजय कथंचनन
 22 सर्वम एतन नरव्याघ्र भवत्व एतावता कृतम
     यॊधाश चापि न हन्तव्या धनंजय रणे तवया
 23 वक्तव्याश चापि राजानः सर्वैः सह सुहृज्जनैः
     युधिष्ठिरस्याश्वमेधॊ भवद्भिर अनुभूयताम
 24 इति भरातृवचः शरुत्वा न हन्मि तवां जनाधिप
     उत्तिष्ठ न भयं ते ऽसति सवस्तिमान गच्छ पार्थिव
 25 आगच्छेथा महाराज परां चैत्रीम उपस्थिताम
     तदाश्वमेधॊ भविता धर्मराजस्य धीमतः
 26 एवम उक्तः स राजा तु भगदत्तात्मजस तदा
     तथेत्य एवाब्रवीद वाक्यं पाण्डवेनाभिनिर्जितः
   1 [v]
      evaṃ trirātram abhavat tad yuddhaṃ bharatarṣabha
      arjunasya narendreṇa vṛtreṇeva śatakratoḥ
  2 tataś caturthe divase vajradatto mahābalaḥ
      jahāsa sa svanaṃ hāsaṃ vākyaṃ cedam athābravīt
  3 arjunārjuna tiṣṭhasva na me jīvan vimokṣyase
      tvāṃ nihatya kariṣyāmi putus toyaṃ yathāvidhi
  4 tvayā vṛddho mama pitā bhagadattaḥ pituḥ sakhā
      hato vṛddho 'pacāyitvāc chiśuṃ mām adya yodhaya
  5 ity evam uktvā saṃkruddho vajradatto narādhipaḥ
      preṣayām āsa kauravya vāraṇaṃ pāṇḍavaṃ prati
  6 saṃpreṣyamāṇo nāgendro vajradattena dhīmatā
      utpatiṣyann ivākāśam abhidudrāva pāṇḍavam
  7 agrahastapramuktena śīkareṇa saphalgunam
      samukṣata mahārāja śailaṃ nīla ivāmbudaḥ
  8 sa tena preṣito rājñā meghavan ninadan muhuḥ
      mukhāḍambara ghoṣeṇa samādravata phalgunam
  9 sa nṛtyann iva nāgendro vajradattapracoditaḥ
      āsasāda drutaṃ rājan kauravāṇāṃ mahāratham
  10 tam āpatantaṃ saṃprekṣya vajradattasya vāraṇam
     gāṇḍīvam āśritya balī na vyakampata śatruhā
 11 cukrodha balavac cāpi pāṇḍavas tasya bhūpateḥ
     kāryavighnam anusmṛtya pūrvavairaṃ ca bhārata
 12 tatas taṃ vāraṇaṃ kruddhaḥ śarajālena pāṇḍavaḥ
     nivārayām āsa tadā veleva makarālayam
 13 sa nāgapravaro vīryād arjunena nivāritaḥ
     tasthau śarair vitunnāṅgaḥ śvāvic chalalito yathā
 14 nivāritaṃ gajaṃ dṛṣṭvā bhagadattātmajo nṛpaḥ
     utsasarja śitān bāṇān arjune krodhamūrchitaḥ
 15 arjunas tu mahārāja śaraiḥ śaravighātibhiḥ
     vārayām āsa tān astāṃs tad adbhutam ivābhavat
 16 tataḥ punar atikruddho rājā prāgjyotiṣādhipaḥ
     preṣayām āsa nāgendraṃ balavac chvasanopamam
 17 tam āpatantaṃ saṃprekṣya balavān pākaśāsaniḥ
     nārācam agnisaṃkāśaṃ prāhiṇod vāraṇaṃ prati
 18 sa tena vāraṇo rājan marmāṇy abhihato bhṛśam
     papāta sahasā bhūmau vajrarugṇa ivācalaḥ
 19 sa patañ śuśubhe nāgo dhanaṃjaya śarāhataḥ
     viśann iva mahāśailo mahīṃ vajraprapīḍitaḥ
 20 tasmin nipatite nāge vajradattasya pāṇḍavaḥ
     taṃ na bhetavyam ity āha tato bhūmigataṃ nṛpam
 21 abravīd dhi mahātejāḥ prasthitaṃ māṃ yudhiṣṭhiraḥ
     rājānas te na hantavyā dhanaṃjaya kathaṃcanan
 22 sarvam etan naravyāghra bhavatv etāvatā kṛtam
     yodhāś cāpi na hantavyā dhanaṃjaya raṇe tvayā
 23 vaktavyāś cāpi rājānaḥ sarvaiḥ saha suhṛjjanaiḥ
     yudhiṣṭhirasyāśvamedho bhavadbhir anubhūyatām
 24 iti bhrātṛvacaḥ śrutvā na hanmi tvāṃ janādhipa
     uttiṣṭha na bhayaṃ te 'sti svastimān gaccha pārthiva
 25 āgacchethā mahārāja parāṃ caitrīm upasthitām
     tadāśvamedho bhavitā dharmarājasya dhīmataḥ
 26 evam uktaḥ sa rājā tu bhagadattātmajas tadā
     tathety evābravīd vākyaṃ pāṇḍavenābhinirjitaḥ

Book 14 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 14
Chapter 76

  1 [व]
      सैन्धवैर अभवद युद्धं ततस तस्य किरीटिनः
      हतशेषैर महाराज हतानां च सुतैर अपि
  2 ते ऽवतीर्णम उपाश्रुत्य विषयं शवेतवाहनम
      परत्युद्ययुर अमृष्यन्तॊ राजानः पाण्डवर्षभम
  3 अश्वं च तं परामृश्य विषयान्ते विषॊपमाः
      न भयं चक्रिरे पार्थाद भीमसेनाद अनन्तरात
  4 ते ऽविदूराद धनुष्पाणिं यज्ञियस्य हयस्य च
      बीभत्सुं परत्यपद्यन्त पदातिनम अवस्थितम
  5 ततस ते तु महावीर्या राजानः पर्यवारयन
      जिगीषन्तॊ नरव्याघ्राः पूर्वं विनिकृता युधि
  6 ते नामान्य अथ गॊत्राणि कर्माणि विविधानि च
      कीर्तयन्तस तदा पार्थं शरवर्षैर अवाकिरन
  7 ते किरन्तः शरांस तीक्ष्णान वारणेन्द्र निवारणान
      रणे जयम अभीप्सन्तः कौन्तेयं पर्यवारयन
  8 ते ऽसमीक्ष्यैव तं वीरम उग्रकर्माणम आहवे
      सर्वे युयुधिरे वीरा रथस्थास तं पदातिनम
  9 ते तम आजघ्निरे वीरं निवातकवचान्तकम
      संशप्तक निहन्तारं हन्तारं सैन्धवस्य च
  10 ततॊ रथसहस्रेण हयानाम अयुतेन च
     कॊष्ठकी कृत्यकौन्तेयं संप्रहृष्टम अयॊधयन
 11 संस्मरन्तॊ वधं वीराः सिन्धुराजस्य धीमतः
     जयद्रथस्य कौरव्य समरे सव्यसाचिना
 12 ततः पर्जन्यवत सर्वे शरवृष्टिम अवासृजन
     तैः कीर्णः शुशुभे पार्थॊ रविर मेघान्तरे यथा
 13 स शरैः समवच्छन्नॊ ददृशे पाण्डवर्षभः
     पञ्जरान्तर संचारी शकुन्त इव भारत
 14 ततॊ हाहाकृतं सर्वं कौन्तेये शरपीडिते
     तरैलॊक्यम अभवद राजन रविश चासीद रजॊऽरुणः
 15 ततॊ ववौ महाराज मारुतॊ रॊमहर्षणः
     राहुर अग्रसद आदित्यं युगपत सॊमम एव च
 16 उल्काश च जघ्निरे सूर्यं विकीर्यन्त्यः समन्ततः
     वेपथुश चाभवद राजन कैलासस्य महागिरेः
 17 मुमुचुश चास्रम अत्युष्णं दुःखशॊकसमन्विताः
     सप्तर्षयॊ जातभयास तथा देवर्षयॊ ऽपि च
 18 शशश चाशु निविर्भिद्य मण्डलं शशिनॊ ऽपतत
     विपरीतस तदा राजंस तस्मिन्न उत्पातलक्षणे
 19 रासभारुण संकाशा धनुष्मन्तः स विद्युतः
     आवृत्य गगनं मेघा मुमुचुर मांसशॊणितम
 20 एवम आसीत तदा वीरे शरवर्षाभिसंवृते
     लॊके ऽसमिन भरतश्रेष्ठ तद अद्भुतम इवाभवत
 21 तस्य तेनावकीर्णस्य शरजालेन सर्वशः
     मॊहात पपात गाण्डीवम आवापश च कराद अपि
 22 तस्मिन मॊहम अनुप्राप्ते शरजालं महत्तरम
     सैन्धवा मुमुचुस तूर्णं गतसत्त्वे महारथे
 23 ततॊ मॊहसमापन्नं जञात्वा पार्थं दिवौकसः
     सर्वे वित्रस्तम अनसस तस्य शान्ति पराभवन
 24 ततॊ देवर्षयः सर्वे तथा सप्तर्षयॊ ऽपि च
     बरह्मर्षयश च विजयं जेपुः पार्थस्य धीमतः
 25 ततः परदीपिते देवैः पार्थ तेजसि पार्थिव
     तस्थाव अचलवद धीमान संग्रामे परमास्त्रवित
 26 विचकर्ष धनुर दिव्यं ततः कौरवनन्दनः
     यन्त्रस्येवेह शब्दॊ ऽभून महांस तस्य पुनः पुनः
 27 ततः स शरवर्षाणि परत्यमित्रान परति परभुः
     ववर्ष धनुषा पार्थॊ वर्षाणीव सुरेश्वरः
 28 ततस ते सैन्धवा यॊधाः सर्व एव सराजकाः
     नादृश्यन्त शरैः कीर्णाः शलभैर इव पावकाः
 29 तस्य शब्देन वित्रेसुर भयार्ताश च विदुद्रुवुः
     मुमुचुश चाश्रुशॊकार्ताः सुषुपुश चापि सैन्धवाः
 30 तांस तु सर्वान नरश्रेष्ठः सर्वतॊ विचरन बली
     अलातचक्रवद राजञ शरजालैः समर्पयत
 31 तद इन्द्र जालप्रतिमं बाणजालम अमित्रहा
     वयसृजद दिष्कु सर्वासु महेन्द्र इव वज्रभृत
 32 मेघजालनिभं सैन्यं विदार्य स रविप्रभः
     विबभौ कौरवश्रेष्ठः शरदीव दिवाकरः
   1 [v]
      saindhavair abhavad yuddhaṃ tatas tasya kirīṭinaḥ
      hataśeṣair mahārāja hatānāṃ ca sutair api
  2 te 'vatīrṇam upāśrutya viṣayaṃ śvetavāhanam
      pratyudyayur amṛṣyanto rājānaḥ pāṇḍavarṣabham
  3 aśvaṃ ca taṃ parāmṛśya viṣayānte viṣopamāḥ
      na bhayaṃ cakrire pārthād bhīmasenād anantarāt
  4 te 'vidūrād dhanuṣpāṇiṃ yajñiyasya hayasya ca
      bībhatsuṃ pratyapadyanta padātinam avasthitam
  5 tatas te tu mahāvīryā rājānaḥ paryavārayan
      jigīṣanto naravyāghrāḥ pūrvaṃ vinikṛtā yudhi
  6 te nāmāny atha gotrāṇi karmāṇi vividhāni ca
      kīrtayantas tadā pārthaṃ śaravarṣair avākiran
  7 te kirantaḥ śarāṃs tīkṣṇān vāraṇendra nivāraṇān
      raṇe jayam abhīpsantaḥ kaunteyaṃ paryavārayan
  8 te 'samīkṣyaiva taṃ vīram ugrakarmāṇam āhave
      sarve yuyudhire vīrā rathasthās taṃ padātinam
  9 te tam ājaghnire vīraṃ nivātakavacāntakam
      saṃśaptaka nihantāraṃ hantāraṃ saindhavasya ca
  10 tato rathasahasreṇa hayānām ayutena ca
     koṣṭhakī kṛtyakaunteyaṃ saṃprahṛṣṭam ayodhayan
 11 saṃsmaranto vadhaṃ vīrāḥ sindhurājasya dhīmataḥ
     jayadrathasya kauravya samare savyasācinā
 12 tataḥ parjanyavat sarve śaravṛṣṭim avāsṛjan
     taiḥ kīrṇaḥ śuśubhe pārtho ravir meghāntare yathā
 13 sa śaraiḥ samavacchanno dadṛśe pāṇḍavarṣabhaḥ
     pañjarāntara saṃcārī śakunta iva bhārata
 14 tato hāhākṛtaṃ sarvaṃ kaunteye śarapīḍite
     trailokyam abhavad rājan raviś cāsīd rajo'ruṇaḥ
 15 tato vavau mahārāja māruto romaharṣaṇaḥ
     rāhur agrasad ādityaṃ yugapat somam eva ca
 16 ulkāś ca jaghnire sūryaṃ vikīryantyaḥ samantataḥ
     vepathuś cābhavad rājan kailāsasya mahāgireḥ
 17 mumucuś cāsram atyuṣṇaṃ duḥkhaśokasamanvitāḥ
     saptarṣayo jātabhayās tathā devarṣayo 'pi ca
 18 śaśaś cāśu nivirbhidya maṇḍalaṃ śaśino 'patat
     viparītas tadā rājaṃs tasminn utpātalakṣaṇe
 19 rāsabhāruṇa saṃkāśā dhanuṣmantaḥ sa vidyutaḥ
     āvṛtya gaganaṃ meghā mumucur māṃsaśoṇitam
 20 evam āsīt tadā vīre śaravarṣābhisaṃvṛte
     loke 'smin bharataśreṣṭha tad adbhutam ivābhavat
 21 tasya tenāvakīrṇasya śarajālena sarvaśaḥ
     mohāt papāta gāṇḍīvam āvāpaś ca karād api
 22 tasmin moham anuprāpte śarajālaṃ mahattaram
     saindhavā mumucus tūrṇaṃ gatasattve mahārathe
 23 tato mohasamāpannaṃ jñātvā pārthaṃ divaukasaḥ
     sarve vitrastam anasas tasya śānti parābhavan
 24 tato devarṣayaḥ sarve tathā saptarṣayo 'pi ca
     brahmarṣayaś ca vijayaṃ jepuḥ pārthasya dhīmataḥ
 25 tataḥ pradīpite devaiḥ pārtha tejasi pārthiva
     tasthāv acalavad dhīmān saṃgrāme paramāstravit
 26 vicakarṣa dhanur divyaṃ tataḥ kauravanandanaḥ
     yantrasyeveha śabdo 'bhūn mahāṃs tasya punaḥ punaḥ
 27 tataḥ sa śaravarṣāṇi pratyamitrān prati prabhuḥ
     vavarṣa dhanuṣā pārtho varṣāṇīva sureśvaraḥ
 28 tatas te saindhavā yodhāḥ sarva eva sarājakāḥ
     nādṛśyanta śaraiḥ kīrṇāḥ śalabhair iva pāvakāḥ
 29 tasya śabdena vitresur bhayārtāś ca vidudruvuḥ
     mumucuś cāśruśokārtāḥ suṣupuś cāpi saindhavāḥ
 30 tāṃs tu sarvān naraśreṣṭhaḥ sarvato vicaran balī
     alātacakravad rājañ śarajālaiḥ samarpayat
 31 tad indra jālapratimaṃ bāṇajālam amitrahā
     vyasṛjad diṣku sarvāsu mahendra iva vajrabhṛt
 32 meghajālanibhaṃ sainyaṃ vidārya sa raviprabhaḥ
     vibabhau kauravaśreṣṭhaḥ śaradīva divākaraḥ

Book 14 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 14
Chapter 77

  1 [व]
      ततॊ गाण्डीवभृच छूरॊ युद्धाय समवस्थितः
      विबभौ युधि दुर्धर्षॊ हिमवान अचलॊ यथा
  2 ततः सैन्धव यॊधास ते पुनर एव वयवस्थिताः
      विमुञ्चन्तः सुसंरब्धाः शरवर्षाणि भारत
  3 तान परसह्य महावीर्यः पुनर एव वयवस्थितान
      ततः परॊवाच कौन्तेयॊ मुमूर्षञ शलक्ष्णया गिरा
  4 युध्यध्वं परया शक्त्या यतध्वं च वधे मम
      कुरुध्वं सर्वकार्याणि महद वॊ भयम आगतम
  5 एष यॊत्स्यामि वः सर्वान निवार्य शरवागुराम
      तिष्ठध्वं युद्धमनसॊ दर्पं विनयितास्मि वः
  6 एतावद उक्त्वा कौरव्यॊ रुषा गाण्डीवभृत तदा
      ततॊ ऽथ वचनं समृत्वा भरातुर जयेष्ठस्य भारत
  7 न हन्तव्या रणे तात कषत्रिया विजिगीषवः
      जेतव्याश चेति यत परॊक्तं धर्मराज्ञा महात्मना
      चिन्तयाम आस च तदा फल्गुनः पुरुषर्षभः
  8 इत्य उक्तॊ ऽहं नरेन्द्रेण न हन्तव्या नृपा इति
      कथं तन न मृषेह सयाद धर्मराज वचः शुभम
  9 न हन्येरंश च राजानॊ राज्ञश चाज्ञा कृता भवेत
      इति संचिन्त्य स तदा भरातुः परियहिते रतः
      परॊवाच वाक्यं धर्मज्ञः सन्धवान युद्धदुर्मदान
  10 बालान सत्रियॊ वा युष्माकं न हनिष्ये वयवस्थितान
     यश च वक्ष्यति संग्रामे तवास्मीति पराजितः
 11 एतच छरुत्वा वचॊ मह्यं कुरुध्वं हितम आत्मनः
     अतॊ ऽनयथा कृच्छ्रगता भविष्यथ महार्दिताः
 12 एवम उक्त्वा तु तान वीरान युयुधे कुरुपुंगवः
     अत्वरावान असंरब्धः संरब्धैर विजिगीषुभिः
 13 ततः शतसहस्राणि शराणां नतपर्वणाम
     मुमुचुः सैन्धवा राजंस तदा गाण्डीवधन्वनि
 14 स तान आतपतः करूरान आशीविषविषॊपमान
     चिच्छेद निशितैर बाणैर अन्तरैव धनंजयः
 15 छित्त्वा तु तान आशु गमान कङ्कपत्राञ शिलाशितान
     एकैकम एष दशभिर बिभेद समरे शरैः
 16 ततः परासांश च शक्तींश च पुनर एव धनंजये
     जयद्रथं हतं समृत्वा चिक्षिपुः सैन्धवा नृपाः
 17 तेषां किरीटी संकल्पं मॊघं चक्रे महामनाः
     सर्वांस तान अन्तरा छित्त्वा मुदा चुक्रॊश पाण्डवः
 18 तथैवापततां तेषां यॊधानां जय गृद्धिनाम
     शिरांसि पातयाम आस भल्लैः संनतपर्वभिः
 19 तेषां परद्रवतां चैव पुनर एव च धावताम
     निवर्ततां च शब्दॊ ऽभूत पूर्णस्येव महॊदधेः
 20 ते वध्यमानास तु तदा पार्थेनामित तेजसा
     यथाप्राणं यथॊत्साहं यॊधयाम आसुर अर्जुनम
 21 ततस ते फल्गुनेनाजौ शरैः संनतपर्वभिः
     कृता विसंज्ञा भूयिष्ठाः कलान्तवाहन सैनिकाः
 22 तांस तु सर्वान परिग्लानान विदित्वा धृतराष्ट्रजा
     दुःशला बालम आदाय नप्तारं परययौ तदा
     सुरथस्य सुतं वीरं रथेनानागसं तदा
 23 शान्त्य अर्थं सर्वयॊधानाम अभ्यगच्छत पाण्डवम
     सा धनंजयम आसाद्य मुमॊचार्तस्वरं तदा
     धनंजयॊ ऽपि तां दृष्ट्वा धनुर विससृजे परभुः
 24 समुत्सृष्ट धनुः पार्थॊ विधिवद भगिनीं तदा
     पराह किं करवाणीति सा च तं वाक्यम अब्रवीत
 25 एष ते भरतश्रेष्ठ सवस्रीयस्यात्मजः शिशुः
     अभिवादयते वीर तं पश्य पुरुषर्षभ
 26 इत्य उक्तस तस्य पितरं स पप्रच्छार्जुनस तदा
     कवासाव इति ततॊ राजन दुःशला वाक्यम अब्रवीत
 27 पितृशॊकाभिसंतप्तॊ विषादार्तॊ ऽसय वै पिता
     पञ्चत्वम अगमद वीर यथा तन मे निबॊध ह
 28 स पूर्वं पितरं शरुत्वा हतं युद्धे तवयानघ
     तवाम आगतं च संश्रुत्य युद्धाय हयसारिणम
     पितुश च मृत्युदुःखार्तॊ ऽजहात पराणान धनंजय
 29 पराप्तॊ बीभत्सुर इत्य एव नाम शरुत्वैव ते ऽनघ
     विषादार्तः पपातॊर्व्या ममार च ममात्मजः
 30 तं तु दृष्ट्वा निपतितं ततस तस्यात्मजं विभॊ
     गृहीत्वा समनुप्राप्ता तवाम अद्य शरणैषिणी
 31 इत्य उक्त्वार्तस्वरं सातु मुमॊच धृतराष्ट्रजा
     दीना दीनं सथितं पार्थम अब्रवीच चाप्य अधॊमुखम
 32 सवसारं माम वेक्षस्व सवस्रीयात्ममम एव च
     कर्तुम अर्हसि धर्मज्ञ दयां मयि कुरूद्वह
     विस्मृत्य कुरुराजानं तं च मन्दं जयद्रथम
 33 अभिमन्यॊर यथा जातः परिक्षित परवीर हा
     तथायं सुरथाज जातॊ मम पौत्रॊ महाभुज
 34 तम आदाय नरव्याघ्र संप्ताप्तास्मि तवान्तिकम
     शमार्थं सर्वयॊधानां शृणु चेदं वचॊ मम
 35 आगतॊ ऽयं महाबाहॊ तस्य मन्दस्य पौत्रकः
     परसादम अस्य बालस्य तस्मात तवं कर्तुम अर्हसि
 36 एष परसाद्य शिरसा मया सार्धम अरिंदम
     याचते तवां महाबाहॊ शमं गच्छ धनंजय
 37 बालस्य हतबन्धॊश च पार्थ किं चिद अजानतः
     परसादं कुरु धर्मज्ञ मा मन्युवशम अन्वगाः
 38 तम अनार्यं नृशंसं च विस्मृत्यास्य पितामहम
     आगः कारिणम अत्यर्थं परसादं कर्तुम अर्हसि
 39 एवं बरुवत्यां करुणं दुःशलायां धनंजयः
     संस्मृत्य देवीं गान्धारीं धृतराष्ट्रं च पार्थिवम
     परॊवाच दुःखशॊकार्तः कषत्रधर्मं विगर्हयन
 40 धिक तं दुर्यॊधनं कषुद्रं राज्यलुब्धं च मानिनम
     यत्कृते बान्धवाः सर्वे मया नीता यमक्षयम
 41 इत्य उक्त्वा बहु सान्त्वादि परसादम अकरॊज जयः
     परिष्वज्य च तां परीतॊ विससर्ज गृहान परति
 42 दुःशला चापि तान यॊधान निवार्य महतॊ रणात
     संपूज्य पार्थं परययौ गृहान परति शुभानना
 43 ततः सैन्धवकान यॊधान विनिर्जित्य नरर्षभः
     पुनर एवान्वधावत स तं हयं कामचारिणम
 44 ससार यज्ञियं वीरॊ विधिवत स विशां पते
     तारामृगम इवाकाशे देवदेवः पिनाक धृक
 45 स च वाजी यथेष्टेन तांस तान देशान यथासुखम
     विचचार यथाकामं कर्म पार्थस्य वर्धयन
 46 करमेण सहयस तव एवं विचरन भरतर्षभ
     मणिपूर पतेर देशम उपायात सह पाण्डवः
   1 [v]
      tato gāṇḍīvabhṛc chūro yuddhāya samavasthitaḥ
      vibabhau yudhi durdharṣo himavān acalo yathā
  2 tataḥ saindhava yodhās te punar eva vyavasthitāḥ
      vimuñcantaḥ susaṃrabdhāḥ śaravarṣāṇi bhārata
  3 tān prasahya mahāvīryaḥ punar eva vyavasthitān
      tataḥ provāca kaunteyo mumūrṣañ ślakṣṇayā girā
  4 yudhyadhvaṃ parayā śaktyā yatadhvaṃ ca vadhe mama
      kurudhvaṃ sarvakāryāṇi mahad vo bhayam āgatam
  5 eṣa yotsyāmi vaḥ sarvān nivārya śaravāgurām
      tiṣṭhadhvaṃ yuddhamanaso darpaṃ vinayitāsmi vaḥ
  6 etāvad uktvā kauravyo ruṣā gāṇḍīvabhṛt tadā
      tato 'tha vacanaṃ smṛtvā bhrātur jyeṣṭhasya bhārata
  7 na hantavyā raṇe tāta kṣatriyā vijigīṣavaḥ
      jetavyāś ceti yat proktaṃ dharmarājñā mahātmanā
      cintayām āsa ca tadā phalgunaḥ puruṣarṣabhaḥ
  8 ity ukto 'haṃ narendreṇa na hantavyā nṛpā iti
      kathaṃ tan na mṛṣeha syād dharmarāja vacaḥ śubham
  9 na hanyeraṃś ca rājāno rājñaś cājñā kṛtā bhavet
      iti saṃcintya sa tadā bhrātuḥ priyahite rataḥ
      provāca vākyaṃ dharmajñaḥ sandhavān yuddhadurmadān
  10 bālān striyo vā yuṣmākaṃ na haniṣye vyavasthitān
     yaś ca vakṣyati saṃgrāme tavāsmīti parājitaḥ
 11 etac chrutvā vaco mahyaṃ kurudhvaṃ hitam ātmanaḥ
     ato 'nyathā kṛcchragatā bhaviṣyatha mahārditāḥ
 12 evam uktvā tu tān vīrān yuyudhe kurupuṃgavaḥ
     atvarāvān asaṃrabdhaḥ saṃrabdhair vijigīṣubhiḥ
 13 tataḥ śatasahasrāṇi śarāṇāṃ nataparvaṇām
     mumucuḥ saindhavā rājaṃs tadā gāṇḍīvadhanvani
 14 sa tān ātapataḥ krūrān āśīviṣaviṣopamān
     ciccheda niśitair bāṇair antaraiva dhanaṃjayaḥ
 15 chittvā tu tān āśu gamān kaṅkapatrāñ śilāśitān
     ekaikam eṣa daśabhir bibheda samare śaraiḥ
 16 tataḥ prāsāṃś ca śaktīṃś ca punar eva dhanaṃjaye
     jayadrathaṃ hataṃ smṛtvā cikṣipuḥ saindhavā nṛpāḥ
 17 teṣāṃ kirīṭī saṃkalpaṃ moghaṃ cakre mahāmanāḥ
     sarvāṃs tān antarā chittvā mudā cukrośa pāṇḍavaḥ
 18 tathaivāpatatāṃ teṣāṃ yodhānāṃ jaya gṛddhinām
     śirāṃsi pātayām āsa bhallaiḥ saṃnataparvabhiḥ
 19 teṣāṃ pradravatāṃ caiva punar eva ca dhāvatām
     nivartatāṃ ca śabdo 'bhūt pūrṇasyeva mahodadheḥ
 20 te vadhyamānās tu tadā pārthenāmita tejasā
     yathāprāṇaṃ yathotsāhaṃ yodhayām āsur arjunam
 21 tatas te phalgunenājau śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ
     kṛtā visaṃjñā bhūyiṣṭhāḥ klāntavāhana sainikāḥ
 22 tāṃs tu sarvān pariglānān viditvā dhṛtarāṣṭrajā
     duḥśalā bālam ādāya naptāraṃ prayayau tadā
     surathasya sutaṃ vīraṃ rathenānāgasaṃ tadā
 23 śānty arthaṃ sarvayodhānām abhyagacchata pāṇḍavam
     sā dhanaṃjayam āsādya mumocārtasvaraṃ tadā
     dhanaṃjayo 'pi tāṃ dṛṣṭvā dhanur visasṛje prabhuḥ
 24 samutsṛṣṭa dhanuḥ pārtho vidhivad bhaginīṃ tadā
     prāha kiṃ karavāṇīti sā ca taṃ vākyam abravīt
 25 eṣa te bharataśreṣṭha svasrīyasyātmajaḥ śiśuḥ
     abhivādayate vīra taṃ paśya puruṣarṣabha
 26 ity uktas tasya pitaraṃ sa papracchārjunas tadā
     kvāsāv iti tato rājan duḥśalā vākyam abravīt
 27 pitṛśokābhisaṃtapto viṣādārto 'sya vai pitā
     pañcatvam agamad vīra yathā tan me nibodha ha
 28 sa pūrvaṃ pitaraṃ śrutvā hataṃ yuddhe tvayānagha
     tvām āgataṃ ca saṃśrutya yuddhāya hayasāriṇam
     pituś ca mṛtyuduḥkhārto 'jahāt prāṇān dhanaṃjaya
 29 prāpto bībhatsur ity eva nāma śrutvaiva te 'nagha
     viṣādārtaḥ papātorvyā mamāra ca mamātmajaḥ
 30 taṃ tu dṛṣṭvā nipatitaṃ tatas tasyātmajaṃ vibho
     gṛhītvā samanuprāptā tvām adya śaraṇaiṣiṇī
 31 ity uktvārtasvaraṃ sātu mumoca dhṛtarāṣṭrajā
     dīnā dīnaṃ sthitaṃ pārtham abravīc cāpy adhomukham
 32 svasāraṃ māma vekṣasva svasrīyātmamam eva ca
     kartum arhasi dharmajña dayāṃ mayi kurūdvaha
     vismṛtya kururājānaṃ taṃ ca mandaṃ jayadratham
 33 abhimanyor yathā jātaḥ parikṣit paravīra hā
     tathāyaṃ surathāj jāto mama pautro mahābhuja
 34 tam ādāya naravyāghra saṃptāptāsmi tavāntikam
     śamārthaṃ sarvayodhānāṃ śṛṇu cedaṃ vaco mama
 35 āgato 'yaṃ mahābāho tasya mandasya pautrakaḥ
     prasādam asya bālasya tasmāt tvaṃ kartum arhasi
 36 eṣa prasādya śirasā mayā sārdham ariṃdama
     yācate tvāṃ mahābāho śamaṃ gaccha dhanaṃjaya
 37 bālasya hatabandhoś ca pārtha kiṃ cid ajānataḥ
     prasādaṃ kuru dharmajña mā manyuvaśam anvagāḥ
 38 tam anāryaṃ nṛśaṃsaṃ ca vismṛtyāsya pitāmaham
     āgaḥ kāriṇam atyarthaṃ prasādaṃ kartum arhasi
 39 evaṃ bruvatyāṃ karuṇaṃ duḥśalāyāṃ dhanaṃjayaḥ
     saṃsmṛtya devīṃ gāndhārīṃ dhṛtarāṣṭraṃ ca pārthivam
     provāca duḥkhaśokārtaḥ kṣatradharmaṃ vigarhayan
 40 dhik taṃ duryodhanaṃ kṣudraṃ rājyalubdhaṃ ca māninam
     yatkṛte bāndhavāḥ sarve mayā nītā yamakṣayam
 41 ity uktvā bahu sāntvādi prasādam akaroj jayaḥ
     pariṣvajya ca tāṃ prīto visasarja gṛhān prati
 42 duḥśalā cāpi tān yodhān nivārya mahato raṇāt
     saṃpūjya pārthaṃ prayayau gṛhān prati śubhānanā
 43 tataḥ saindhavakān yodhān vinirjitya nararṣabhaḥ
     punar evānvadhāvat sa taṃ hayaṃ kāmacāriṇam
 44 sasāra yajñiyaṃ vīro vidhivat sa viśāṃ pate
     tārāmṛgam ivākāśe devadevaḥ pināka dhṛk
 45 sa ca vājī yatheṣṭena tāṃs tān deśān yathāsukham
     vicacāra yathākāmaṃ karma pārthasya vardhayan
 46 krameṇa sahayas tv evaṃ vicaran bharatarṣabha
     maṇipūra pater deśam upāyāt saha pāṇḍavaḥ

Book 14 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 14
Chapter 78

  1 [व]
      शरुत्वा तु नृपतिर वीरं पितरं बभ्रु वाहनः
      निर्ययौ विनयेनार्यॊ बराह्मणार्घ्य पुरःसरः
  2 मणिपूरेश्वरं तव एवम उपयातं धनंजयः
      नाभ्यनन्दत मेधावी कषत्रधर्मम अनुस्मरन
  3 उवाच चैनं धर्मात्मा स मन्युः फल्गुनस तदा
      परक्रियेयं न ते युक्ता बहिस तवं कषत्रधर्मतः
  4 संरक्ष्यमाणं तुरगं यौधिष्ठिरम उपागतम
      यज्ञियं विषयान्ते मां नायॊत्सीः किं नु पुत्रक
  5 धिक्त्वाम अस्तु सुदुर्बुद्धिं कषत्रधर्मविशारदम
      यॊ मां युद्धाय संप्राप्तं साम्नैवाथॊ तवम अग्रहीः
  6 न तवया पुरुषार्थश च कश चिद अस्तीह जीवता
      यस तवं सत्रीवद युधा पराप्तं साम्ना मां परत्यगृह्णथाः
  7 यद्य अहं नयस्तशस्त्रस तवाम आगच्छेयं सुदुर्मते
      परक्रियेयं ततॊ युक्ता भवेत तव नराधम
  8 तम एवम उक्तं भर्त्रा तु विदित्वा पन्नगात्मजा
      अमृष्यमाणा भित्त्वॊर्वीम उलूपी तम उपागमत
  9 सा ददर्श ततः पुत्रं विमृशन्तम अधॊमुखम
      संतर्ज्यमानम असकृद भर्त्रा युद्धार्थिना विभॊ
  10 ततः सा चारुसर्वाङ्गी तम उपेत्यॊरगात्मजा
     उलूपी पराह वचनं कषत्रधर्मविशारदा
 11 उलूपीं मां निबॊध तवं मातरं पन्नगात्मजाम
     कुरुष्व वचनं पुत्र धर्मस ते भविता परः
 12 युध्यस्वैनं कुरुश्रेष्ठं धनंजयम अरिंदम
     एवम एष हि ते परीतॊ भविष्यति न संशयः
 13 एवम उद्धर्षितॊ मात्रा स राजा बभ्रु वाहनः
     मनश चक्रे महातेजा युद्धाय भरतर्षभ
 14 संनह्य काञ्चनं वर्म शिरस तराणं च भानुमत
     तूणी रशत संबाधम आरुरॊह महारथम
 15 सर्वॊपकरणैर युक्तं युक्तम अश्वैर मनॊजवैः
     सुचक्रॊपस्करं धीमान हेमभाण्ड परिष्कृतम
 16 परमार्चितम उच्छ्रित्य धवजं सिंहं हिरण्मयम
     परययौ पार्थम उद्दिश्य स राजा बभ्रु वाहनः
 17 ततॊ ऽभयेत्य हयं वीरॊ यज्ञियं पार्थ रक्षितम
     गराहयाम आस पुरुषैर हयशिक्षा विशारदैः
 18 गृहीतं वाजिनं दृष्ट्वा परीतात्मा सधनंजयः
     पुत्रं रथस्थं भूमिष्ठः संन्यवारयद आहवे
 19 ततः स राजा तं वीरं शरव्रातैः सहस्रशः
     अर्दयाम आस निशितैर आशीविषविषॊपमैः
 20 तयॊः समभवद युद्धं पितुः पुत्रस्य चातुलम
     देवासुररणप्रख्यम उभयॊः परीयमाणयॊः
 21 किरीटिनं तु विव्याध शरेण नतपर्वणा
     जत्रु देशे नरव्याघ्रः परहसन बभ्रु वाहनः
 22 सॊ ऽभयगात सह पुङ्खेन वल्मीकम इव पन्नगः
     विनिर्भिद्य च कौन्तेयं महीतलम अथाविशत
 23 स गाढवेदनॊ धीमान आलम्ब्य धनुर उत्तमम
     दिव्यं तेजः समाविश्य परमीत इव संबभौ
 24 स संज्ञाम उपलभ्याथ परशस्य पुरुषर्षभः
     पुत्रं शक्रात्मजॊ वाक्यम इदम आह महीपते
 25 साधु साधु महाबाहॊ वत्स चित्राङ्गदात्मज
     सदृशं कर्म ते दृष्ट्वा परीतिमान अस्मि पुत्रक
 26 विमुञ्चाम्य एष बाणांस ते पुत्र युद्धे सथिरॊ भव
     इत्य एवम उक्त्वा नाराचैर अभ्यवर्षद अमित्रहा
 27 तान स गाण्डीवनिर्मुक्तान वज्राशनिसमप्रभान
     नाराचैर अच्छिनद राजा सर्वान एव तरिधा तरिधा
 28 तस्य पार्थः शरैर दिव्यैर धवजं हेमपरिष्कृतम
     सुवर्णतालप्रतिमं कषुरेणापाहरद रथात
 29 हयांश चास्य महाकायान महावेगपराक्रमान
     चकार राज्ञॊ निर्जीवान परहसन पाण्डवर्षभः
 30 स रथाद अवतीर्याशु राजा परमकॊपनः
     पदातिः पितरं कॊपाद यॊधयाम आस पाण्डवम
 31 संप्रीयमाणः पाण्डूनाम ऋषभः पुत्र विक्रमात
     नात्यर्थं पीडयाम आस पुत्रं वज्रधराथमः
 32 स हन्यमानॊ विमुखं पितरं बभ्रु वाहनः
     शरैर आशीविषाकारैः पुनर एवार्दयद बली
 33 ततः स बाल्यात पितरं विव्याध हृदि पत्रिणा
     निशितेन सुपुङ्खेन बलवद बभ्रु वाहनः
 34 स बाणस तेजसा दीप्तॊ जवलन्न इव हुताशनः
     विवेश पाण्डवं राजन मर्म भित्त्वातिदुःख कृत
 35 स तेनातिभृशं विद्धः पुत्रेण कुरुनन्दनः
     महीं जगाम मॊहार्तस ततॊ राजन धनंजयः
 36 तस्मिन निपतिते वीरे कौरवाणां धुरंधरे
     सॊ ऽपि मॊहं जगामाशु ततश चित्राङ्गदा सुतः
 37 वयायम्य संयुगे राजा दृष्ट्वा च पितरं हतम
     पूर्वम एव च बाणौघैर गाढविद्धॊ ऽरजुनेन सः
 38 भर्तारं निहतं दृष्ट्वा पुत्रं च पतितं भुवि
     चित्राङ्गदा परित्रस्ता परविवेश रणाजिरम
 39 शॊकसंतप्त हृदया रुदती सा ततः शुभा
     मणिपूर पतेर माता ददर्श निहतं पतिम
   1 [v]
      śrutvā tu nṛpatir vīraṃ pitaraṃ babhru vāhanaḥ
      niryayau vinayenāryo brāhmaṇārghya puraḥsaraḥ
  2 maṇipūreśvaraṃ tv evam upayātaṃ dhanaṃjayaḥ
      nābhyanandata medhāvī kṣatradharmam anusmaran
  3 uvāca cainaṃ dharmātmā sa manyuḥ phalgunas tadā
      prakriyeyaṃ na te yuktā bahis tvaṃ kṣatradharmataḥ
  4 saṃrakṣyamāṇaṃ turagaṃ yaudhiṣṭhiram upāgatam
      yajñiyaṃ viṣayānte māṃ nāyotsīḥ kiṃ nu putraka
  5 dhiktvām astu sudurbuddhiṃ kṣatradharmaviśāradam
      yo māṃ yuddhāya saṃprāptaṃ sāmnaivātho tvam agrahīḥ
  6 na tvayā puruṣārthaś ca kaś cid astīha jīvatā
      yas tvaṃ strīvad yudhā prāptaṃ sāmnā māṃ pratyagṛhṇathāḥ
  7 yady ahaṃ nyastaśastras tvām āgaccheyaṃ sudurmate
      prakriyeyaṃ tato yuktā bhavet tava narādhama
  8 tam evam uktaṃ bhartrā tu viditvā pannagātmajā
      amṛṣyamāṇā bhittvorvīm ulūpī tam upāgamat
  9 sā dadarśa tataḥ putraṃ vimṛśantam adhomukham
      saṃtarjyamānam asakṛd bhartrā yuddhārthinā vibho
  10 tataḥ sā cārusarvāṅgī tam upetyoragātmajā
     ulūpī prāha vacanaṃ kṣatradharmaviśāradā
 11 ulūpīṃ māṃ nibodha tvaṃ mātaraṃ pannagātmajām
     kuruṣva vacanaṃ putra dharmas te bhavitā paraḥ
 12 yudhyasvainaṃ kuruśreṣṭhaṃ dhanaṃjayam ariṃdama
     evam eṣa hi te prīto bhaviṣyati na saṃśayaḥ
 13 evam uddharṣito mātrā sa rājā babhru vāhanaḥ
     manaś cakre mahātejā yuddhāya bharatarṣabha
 14 saṃnahya kāñcanaṃ varma śiras trāṇaṃ ca bhānumat
     tūṇī raśata saṃbādham āruroha mahāratham
 15 sarvopakaraṇair yuktaṃ yuktam aśvair manojavaiḥ
     sucakropaskaraṃ dhīmān hemabhāṇḍa pariṣkṛtam
 16 paramārcitam ucchritya dhvajaṃ siṃhaṃ hiraṇmayam
     prayayau pārtham uddiśya sa rājā babhru vāhanaḥ
 17 tato 'bhyetya hayaṃ vīro yajñiyaṃ pārtha rakṣitam
     grāhayām āsa puruṣair hayaśikṣā viśāradaiḥ
 18 gṛhītaṃ vājinaṃ dṛṣṭvā prītātmā sadhanaṃjayaḥ
     putraṃ rathasthaṃ bhūmiṣṭhaḥ saṃnyavārayad āhave
 19 tataḥ sa rājā taṃ vīraṃ śaravrātaiḥ sahasraśaḥ
     ardayām āsa niśitair āśīviṣaviṣopamaiḥ
 20 tayoḥ samabhavad yuddhaṃ pituḥ putrasya cātulam
     devāsuraraṇaprakhyam ubhayoḥ prīyamāṇayoḥ
 21 kirīṭinaṃ tu vivyādha śareṇa nataparvaṇā
     jatru deśe naravyāghraḥ prahasan babhru vāhanaḥ
 22 so 'bhyagāt saha puṅkhena valmīkam iva pannagaḥ
     vinirbhidya ca kaunteyaṃ mahītalam athāviśat
 23 sa gāḍhavedano dhīmān ālambya dhanur uttamam
     divyaṃ tejaḥ samāviśya pramīta iva saṃbabhau
 24 sa saṃjñām upalabhyātha praśasya puruṣarṣabhaḥ
     putraṃ śakrātmajo vākyam idam āha mahīpate
 25 sādhu sādhu mahābāho vatsa citrāṅgadātmaja
     sadṛśaṃ karma te dṛṣṭvā prītimān asmi putraka
 26 vimuñcāmy eṣa bāṇāṃs te putra yuddhe sthiro bhava
     ity evam uktvā nārācair abhyavarṣad amitrahā
 27 tān sa gāṇḍīvanirmuktān vajrāśanisamaprabhān
     nārācair acchinad rājā sarvān eva tridhā tridhā
 28 tasya pārthaḥ śarair divyair dhvajaṃ hemapariṣkṛtam
     suvarṇatālapratimaṃ kṣureṇāpāharad rathāt
 29 hayāṃś cāsya mahākāyān mahāvegaparākramān
     cakāra rājño nirjīvān prahasan pāṇḍavarṣabhaḥ
 30 sa rathād avatīryāśu rājā paramakopanaḥ
     padātiḥ pitaraṃ kopād yodhayām āsa pāṇḍavam
 31 saṃprīyamāṇaḥ pāṇḍūnām ṛṣabhaḥ putra vikramāt
     nātyarthaṃ pīḍayām āsa putraṃ vajradharāthamaḥ
 32 sa hanyamāno vimukhaṃ pitaraṃ babhru vāhanaḥ
     śarair āśīviṣākāraiḥ punar evārdayad balī
 33 tataḥ sa bālyāt pitaraṃ vivyādha hṛdi patriṇā
     niśitena supuṅkhena balavad babhru vāhanaḥ
 34 sa bāṇas tejasā dīpto jvalann iva hutāśanaḥ
     viveśa pāṇḍavaṃ rājan marma bhittvātiduḥkha kṛt
 35 sa tenātibhṛśaṃ viddhaḥ putreṇa kurunandanaḥ
     mahīṃ jagāma mohārtas tato rājan dhanaṃjayaḥ
 36 tasmin nipatite vīre kauravāṇāṃ dhuraṃdhare
     so 'pi mohaṃ jagāmāśu tataś citrāṅgadā sutaḥ
 37 vyāyamya saṃyuge rājā dṛṣṭvā ca pitaraṃ hatam
     pūrvam eva ca bāṇaughair gāḍhaviddho 'rjunena saḥ
 38 bhartāraṃ nihataṃ dṛṣṭvā putraṃ ca patitaṃ bhuvi
     citrāṅgadā paritrastā praviveśa raṇājiram
 39 śokasaṃtapta hṛdayā rudatī sā tataḥ śubhā
     maṇipūra pater mātā dadarśa nihataṃ patim

Book 14 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 14
Chapter 79

  1 [व]
      ततॊ बबु विधं भीरुर विलप्य कमलेक्षणा
      मुमॊह दुःखाद दुर्धर्षा निपपात च भूतले
  2 परतिलभ्य च सा संज्ञां देवी दिव्यवपुर धरा
      उलूपीं पन्नगसुतां दृष्ट्वेदं वाक्यम अब्रवीत
  3 उलूपि पश्य भर्तारं शयानं निहतं रणे
      तवत्कृते मम पुत्रेण बालेन समितिंजयम
  4 ननु तवम आर्ये धर्मज्ञा ननु चासि पतिव्रता
      यत तवत्कृते ऽयं पतितः पतिस ते निहतॊ रणे
  5 किं तु सर्वापराधॊ ऽयं यदि ते ऽदय धनंजयः
      कषमस्व याच्यमाना मे संजीवय धनंजयम
  6 ननु तवम आर्ये धर्मज्ञा तरैलॊक्यविदिता शुभे
      यद घातयित्वा भर्तारं पुतेणेह न शॊचसि
  7 नाहं शॊचामि तनयं निहतं पन्नगात्मजे
      पतिम एव तु शॊचामि यस्यातिथ्यम इदं कृतम
  8 इत्य उक्त्वा सा तदा देवीम उलूपीं पन्नगात्मजाम
      भर्तारम अभिगम्येदम इत्य उवाच यशस्विनी
  9 उत्तिष्ठ कुरुमुख्यस्य परियकाममम परिय
      अयम अश्वॊ महाबाहॊ मया ते परिमॊक्षितः
  10 ननु नाम तवया वीरधर्मराजस्य यज्ञियः
     अयम अश्वॊ ऽनुसर्तव्यः स शेषे किं महीतले
 11 तवयि पराणाः समायत्ताः कुरूणां कुरुनन्दन
     स कस्मात पराणदॊ ऽनयेषां पराणान संत्यक्तवान असि
 12 उलूपि साधु संपश्य भर्तारं निहतं रणे
     पुत्रं चैनं समुत्साह्य घातयित्वा न शॊचसि
 13 कामं सवपितु बालॊ ऽयं भूमौ परेतगतिं गतः
     लॊहिताक्षॊ गुडाकेशॊ विजयः साधु जीवतु
 14 नापराधॊ ऽसति सुभगे नराणां बहुभार्यता
     नारीणां तु भवत्य एतन मा ते भूद बुद्धिर ईदृशी
 15 सख्यं हय एतत कृतं धात्रा शाश्वतं चाव्ययं च ह
     सख्यं समभिजानीहि सत्यं संगतम अस्तु ते
 16 पुत्रेण घातयित्वेमं पतिं यदि न मे ऽदय वै
     जीवन्तं दर्शयस्य अद्य परित्यक्ष्यामि जीवितम
 17 साहं दुःखान्विता भीरु पतिपुत्र विनाकृता
     इहैव परायम आशिष्ये परेक्षन्त्यास ते न संशयः
 18 इत्य उक्त्वा पन्नगसुतां सपत्नीं चैत्रवाहिनी
     ततः परायम उपासीना तूष्णीम आसीज जनाधिप
   1 [v]
      tato babu vidhaṃ bhīrur vilapya kamalekṣaṇā
      mumoha duḥkhād durdharṣā nipapāta ca bhūtale
  2 pratilabhya ca sā saṃjñāṃ devī divyavapur dharā
      ulūpīṃ pannagasutāṃ dṛṣṭvedaṃ vākyam abravīt
  3 ulūpi paśya bhartāraṃ śayānaṃ nihataṃ raṇe
      tvatkṛte mama putreṇa bālena samitiṃjayam
  4 nanu tvam ārye dharmajñā nanu cāsi pativratā
      yat tvatkṛte 'yaṃ patitaḥ patis te nihato raṇe
  5 kiṃ tu sarvāparādho 'yaṃ yadi te 'dya dhanaṃjayaḥ
      kṣamasva yācyamānā me saṃjīvaya dhanaṃjayam
  6 nanu tvam ārye dharmajñā trailokyaviditā śubhe
      yad ghātayitvā bhartāraṃ puteṇeha na śocasi
  7 nāhaṃ śocāmi tanayaṃ nihataṃ pannagātmaje
      patim eva tu śocāmi yasyātithyam idaṃ kṛtam
  8 ity uktvā sā tadā devīm ulūpīṃ pannagātmajām
      bhartāram abhigamyedam ity uvāca yaśasvinī
  9 uttiṣṭha kurumukhyasya priyakāmamama priya
      ayam aśvo mahābāho mayā te parimokṣitaḥ
  10 nanu nāma tvayā vīradharmarājasya yajñiyaḥ
     ayam aśvo 'nusartavyaḥ sa śeṣe kiṃ mahītale
 11 tvayi prāṇāḥ samāyattāḥ kurūṇāṃ kurunandana
     sa kasmāt prāṇado 'nyeṣāṃ prāṇān saṃtyaktavān asi
 12 ulūpi sādhu saṃpaśya bhartāraṃ nihataṃ raṇe
     putraṃ cainaṃ samutsāhya ghātayitvā na śocasi
 13 kāmaṃ svapitu bālo 'yaṃ bhūmau pretagatiṃ gataḥ
     lohitākṣo guḍākeśo vijayaḥ sādhu jīvatu
 14 nāparādho 'sti subhage narāṇāṃ bahubhāryatā
     nārīṇāṃ tu bhavaty etan mā te bhūd buddhir īdṛśī
 15 sakhyaṃ hy etat kṛtaṃ dhātrā śāśvataṃ cāvyayaṃ ca ha
     sakhyaṃ samabhijānīhi satyaṃ saṃgatam astu te
 16 putreṇa ghātayitvemaṃ patiṃ yadi na me 'dya vai
     jīvantaṃ darśayasy adya parityakṣyāmi jīvitam
 17 sāhaṃ duḥkhānvitā bhīru patiputra vinākṛtā
     ihaiva prāyam āśiṣye prekṣantyās te na saṃśayaḥ
 18 ity uktvā pannagasutāṃ sapatnīṃ caitravāhinī
     tataḥ prāyam upāsīnā tūṣṇīm āsīj janādhipa

Book 14 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 14
Chapter 80

  1 [व]
      तथा विलप्यॊपरता भर्तुः पादौ परगृह्य सा
      उपविष्टाभवद देवी सॊच्छ्वासं पुत्रम ईक्षती
  2 ततः संज्ञां पुनर लब्ध्वा स राजा बभ्रु वाहनः
      मातरं ताम अथालॊक्य रणभूमाव अथाव्रवीत
  3 इतॊ दुःखतरं किं नु यन मे माता सुखैधिता
      भूमौ निपतितं वीरम अनुशेते मृतं पतिम
  4 निहन्तारं रणे ऽरीणां सर्वशस्त्रभृतां वरम
      मया विनिहतं संख्ये परेक्षते दुर्मरं बत
  5 अहॊ ऽसया हृदयं देव्या दृढं यन न विदीर्यते
      वयूढॊरस्कं महाबाहुं परेक्षन्त्या निहतं पतिम
  6 दुर्मरं पुरुषेणेह मन्ये हय अध्वन्य अनागते
      यत्र नाहं न मे माता विप्रयुज्येत जीवितात
  7 अहॊ धिक कुरुवीरस्य हय उरः सथं काञ्चनं भुवि
      वयपविद्धं हतस्येह मया पुत्रेण पश्यत
  8 भॊ भॊ पश्यत मे वीरं पितरं बराह्मणा भुवि
      शयानं वीरशयने मया पुत्रेण पातितम
  9 बराह्मणाः कुरुमुख्यस्य परयुक्ता हयसारिणः
      कुर्वन्तु शान्तिकां तव अद्य रणे यॊ ऽयं महाहतः
  10 वयादिशन्तु च किं विप्राः परायश्चित्तम इहाद्य मे
     सुनृशंसस्य पापस्य पितृहन्तू रणाजिरे
 11 दुश्चरा दवादश समा हत्वा पितरम अद्य वै
     ममेह सुनृशंसस्य संवीतस्यास्य चर्मणा
 12 शिरः कपाले चास्यैव भुञ्जतः पितुर अद्य मे
     परायश्चित्तं हि नास्त्य अन्यद धत्वाद्य पितरं मम
 13 पश्य नागॊत्तम सुते भर्तारं निहतं मया
     कृतं परियं मया ते ऽदय निहत्य समरे ऽरजुनम
 14 सॊ ऽहम अप्य अद्य यास्यामि गतिं पितृनिषेविताम
     न शक्नॊम्य आत्मनात्मानम अहं धारयितुं शुभे
 15 सा तवं मयि मृते मातस तथा गाण्डीवधन्विनि
     भव परीतिमती देवि सत्येनात्मानम आलभे
 16 इत्य उक्त्वा स तदा राजा दुःखशॊकसमाहतः
     उपस्पृश्य महाराज दुःखाद वचनम अब्रवीत
 17 शृण्वन्तु सर्वभूतानि सथावराणि चराणि च
     तवं च मातर यथासत्यं बरवीमि भुजगॊत्तमे
 18 यदि नॊत्तिष्ठति जयः पिता मे भरतर्षभः
     अस्मिन्न एव रणॊद्देशे शॊषयिष्ये कलेवरम
 19 न हि मे पितरं हत्वा निष्कृतिर विद्यते कव चित
     नरकं परतिपत्स्यामि धरुवं गुरु वधार्दितः
 20 वीरं हि कषत्रियं हत्वा गॊशतेन परमुच्यते
     पितरं तु निहत्यैवं दुस्तरा निष्कृतिर मया
 21 एष हय एकॊ महातेजाः पाण्डुपुत्रॊ धनंजयः
     पिता च मम धर्मात्मा तस्य मे निष्कृतिः कृतः
 22 इत्य एवम उक्त्वा नृपते धनंजय सुतॊ नृपः
     उपस्पृश्याभवत तूष्णीं परायॊपेतॊ महामतिः
   1 [v]
      tathā vilapyoparatā bhartuḥ pādau pragṛhya sā
      upaviṣṭābhavad devī socchvāsaṃ putram īkṣatī
  2 tataḥ saṃjñāṃ punar labdhvā sa rājā babhru vāhanaḥ
      mātaraṃ tām athālokya raṇabhūmāv athāvravīt
  3 ito duḥkhataraṃ kiṃ nu yan me mātā sukhaidhitā
      bhūmau nipatitaṃ vīram anuśete mṛtaṃ patim
  4 nihantāraṃ raṇe 'rīṇāṃ sarvaśastrabhṛtāṃ varam
      mayā vinihataṃ saṃkhye prekṣate durmaraṃ bata
  5 aho 'syā hṛdayaṃ devyā dṛḍhaṃ yan na vidīryate
      vyūḍhoraskaṃ mahābāhuṃ prekṣantyā nihataṃ patim
  6 durmaraṃ puruṣeṇeha manye hy adhvany anāgate
      yatra nāhaṃ na me mātā viprayujyeta jīvitāt
  7 aho dhik kuruvīrasya hy uraḥ sthaṃ kāñcanaṃ bhuvi
      vyapaviddhaṃ hatasyeha mayā putreṇa paśyata
  8 bho bho paśyata me vīraṃ pitaraṃ brāhmaṇā bhuvi
      śayānaṃ vīraśayane mayā putreṇa pātitam
  9 brāhmaṇāḥ kurumukhyasya prayuktā hayasāriṇaḥ
      kurvantu śāntikāṃ tv adya raṇe yo 'yaṃ mahāhataḥ
  10 vyādiśantu ca kiṃ viprāḥ prāyaścittam ihādya me
     sunṛśaṃsasya pāpasya pitṛhantū raṇājire
 11 duścarā dvādaśa samā hatvā pitaram adya vai
     mameha sunṛśaṃsasya saṃvītasyāsya carmaṇā
 12 śiraḥ kapāle cāsyaiva bhuñjataḥ pitur adya me
     prāyaścittaṃ hi nāsty anyad dhatvādya pitaraṃ mama
 13 paśya nāgottama sute bhartāraṃ nihataṃ mayā
     kṛtaṃ priyaṃ mayā te 'dya nihatya samare 'rjunam
 14 so 'ham apy adya yāsyāmi gatiṃ pitṛniṣevitām
     na śaknomy ātmanātmānam ahaṃ dhārayituṃ śubhe
 15 sā tvaṃ mayi mṛte mātas tathā gāṇḍīvadhanvini
     bhava prītimatī devi satyenātmānam ālabhe
 16 ity uktvā sa tadā rājā duḥkhaśokasamāhataḥ
     upaspṛśya mahārāja duḥkhād vacanam abravīt
 17 śṛṇvantu sarvabhūtāni sthāvarāṇi carāṇi ca
     tvaṃ ca mātar yathāsatyaṃ bravīmi bhujagottame
 18 yadi nottiṣṭhati jayaḥ pitā me bharatarṣabhaḥ
     asminn eva raṇoddeśe śoṣayiṣye kalevaram
 19 na hi me pitaraṃ hatvā niṣkṛtir vidyate kva cit
     narakaṃ pratipatsyāmi dhruvaṃ guru vadhārditaḥ
 20 vīraṃ hi kṣatriyaṃ hatvā gośatena pramucyate
     pitaraṃ tu nihatyaivaṃ dustarā niṣkṛtir mayā
 21 eṣa hy eko mahātejāḥ pāṇḍuputro dhanaṃjayaḥ
     pitā ca mama dharmātmā tasya me niṣkṛtiḥ kṛtaḥ
 22 ity evam uktvā nṛpate dhanaṃjaya suto nṛpaḥ
     upaspṛśyābhavat tūṣṇīṃ prāyopeto mahāmatiḥ

Book 14 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 14
Chapter 81

  1 [व]
      परायॊपविष्टे नृपतौ मणिपूरेश्वरे तदा
      पितृशॊकसमाविष्टे सह मात्रा परंतप
  2 उलूपी चिन्तयाम आस तदा संजीवनं मणिम
      स चॊपातिष्ठत तदा पन्नगानां परायणम
  3 तं गृहीत्वा तु कौरव्य नागराजपतेः सुता
      मनः परह्लादनीं वाचं सैनिकानाम अथाब्रवीत
  4 उत्तिष्ठ मां शुचः पुत्र नैष जिष्णुस तवया हतः
      अजेयः पुरुषैर एष देवैर वापि स वासवैः
  5 मया तु मॊहिनी नाम मायैषा संप्रयॊजिता
      परियार्थं पुरुषेन्द्रस्य पितुस ते ऽदय यशस्विनः
  6 जिज्ञासुर हय एष वै पुत्रबलस्य तव कौरवः
      संग्रामे युध्यतॊ राजन नागतः परवीरहा
  7 तस्माद असि मया पुत्र युद्धार्थं परिचॊदितः
      मा पापम आत्मनः पुत्र शङ्केथास तव अण्व अपि परभॊ
  8 ऋषिर एष महातेजाः पुरुषः शाश्वतॊ ऽवययः
      नैनं शक्तॊ हि संग्रामे जेतुं शक्रॊ ऽपि पुत्रक
  9 अयं तु मे मणिर दिव्यः समानीतॊ विशां पते
      मृतान मृतान पन्नगेन्द्रान यॊ जीवयति नित्यदा
  10 एतम अस्यॊरसि तवं तु सथापयस्व पितुः परभॊ
     संजीवितं पुनः पुत्र ततॊ दरष्टासि पाण्डवम
 11 इत्य उक्तः सथापयाम आस तस्यॊरसि मणिं तदा
     पार्थस्यामित तेजाः स पितुः सनेहाद अपाक कृत
 12 तस्मिन नयस्ते मणौ वीर जिष्णुर उज्जीवितः परभुः
     सुप्तॊत्थित इवॊत्तस्थौ मृष्टलॊहित लॊचनः
 13 तम उत्थितं महात्मानं लब्धसंज्ञं मनस्विनम
     समीक्ष्य पितरं सवस्थं ववन्दे बभ्रु वाहनः
 14 उत्थिते पुरुषव्याघ्रे पुनर लक्ष्मीवति परभॊ
     दिव्याः सुमनसः पुण्या ववृषे पाकशासनः
 15 अनाहता दुन्दुभयः परणेदुर मेघनिस्वनाः
     साधु साध्व इति चाकाशे बभूव सुमहास्वनः
 16 उत्थाय तु महाबाहुः पर्याश्वस्तॊ धनंजयः
     बभ्रु वाहनम आलिङ्ग्य समाजिघ्रत मूर्धनि
 17 ददर्श चाविदूरे ऽसय मातरं शॊककर्शिताम
     उलूप्या सह तिष्ठन्तीं ततॊ ऽपृच्छद धनंजयः
 18 किम इदं लक्ष्यते सर्वं शॊकविस्मय हर्षवत
     रणाजिरम अमित्रघ्न यदि जानासि शंस मे
 19 जननी च किमर्थं ते रणभूमिम उपागता
     नागेन्द्र दुहिता चेयम उलूपी किम इहागता
 20 जानाम्य अहम इदं युद्धं तवया मद्वचनात कृतम
     सत्रीणाम आगमने हेतुम अहम इच्छामि वेदितुम
 21 तम उवाच ततः पृष्टॊ मणिपूर पतिस तदा
     परसाद्य शिरसा विद्वान उलूपी पृच्छ्यताम इति
   1 [v]
      prāyopaviṣṭe nṛpatau maṇipūreśvare tadā
      pitṛśokasamāviṣṭe saha mātrā paraṃtapa
  2 ulūpī cintayām āsa tadā saṃjīvanaṃ maṇim
      sa copātiṣṭhata tadā pannagānāṃ parāyaṇam
  3 taṃ gṛhītvā tu kauravya nāgarājapateḥ sutā
      manaḥ prahlādanīṃ vācaṃ sainikānām athābravīt
  4 uttiṣṭha māṃ śucaḥ putra naiṣa jiṣṇus tvayā hataḥ
      ajeyaḥ puruṣair eṣa devair vāpi sa vāsavaiḥ
  5 mayā tu mohinī nāma māyaiṣā saṃprayojitā
      priyārthaṃ puruṣendrasya pitus te 'dya yaśasvinaḥ
  6 jijñāsur hy eṣa vai putrabalasya tava kauravaḥ
      saṃgrāme yudhyato rājan nāgataḥ paravīrahā
  7 tasmād asi mayā putra yuddhārthaṃ paricoditaḥ
      mā pāpam ātmanaḥ putra śaṅkethās tv aṇv api prabho
  8 ṛṣir eṣa mahātejāḥ puruṣaḥ śāśvato 'vyayaḥ
      nainaṃ śakto hi saṃgrāme jetuṃ śakro 'pi putraka
  9 ayaṃ tu me maṇir divyaḥ samānīto viśāṃ pate
      mṛtān mṛtān pannagendrān yo jīvayati nityadā
  10 etam asyorasi tvaṃ tu sthāpayasva pituḥ prabho
     saṃjīvitaṃ punaḥ putra tato draṣṭāsi pāṇḍavam
 11 ity uktaḥ sthāpayām āsa tasyorasi maṇiṃ tadā
     pārthasyāmita tejāḥ sa pituḥ snehād apāka kṛt
 12 tasmin nyaste maṇau vīra jiṣṇur ujjīvitaḥ prabhuḥ
     suptotthita ivottasthau mṛṣṭalohita locanaḥ
 13 tam utthitaṃ mahātmānaṃ labdhasaṃjñaṃ manasvinam
     samīkṣya pitaraṃ svasthaṃ vavande babhru vāhanaḥ
 14 utthite puruṣavyāghre punar lakṣmīvati prabho
     divyāḥ sumanasaḥ puṇyā vavṛṣe pākaśāsanaḥ
 15 anāhatā dundubhayaḥ praṇedur meghanisvanāḥ
     sādhu sādhv iti cākāśe babhūva sumahāsvanaḥ
 16 utthāya tu mahābāhuḥ paryāśvasto dhanaṃjayaḥ
     babhru vāhanam āliṅgya samājighrata mūrdhani
 17 dadarśa cāvidūre 'sya mātaraṃ śokakarśitām
     ulūpyā saha tiṣṭhantīṃ tato 'pṛcchad dhanaṃjayaḥ
 18 kim idaṃ lakṣyate sarvaṃ śokavismaya harṣavat
     raṇājiram amitraghna yadi jānāsi śaṃsa me
 19 jananī ca kimarthaṃ te raṇabhūmim upāgatā
     nāgendra duhitā ceyam ulūpī kim ihāgatā
 20 jānāmy aham idaṃ yuddhaṃ tvayā madvacanāt kṛtam
     strīṇām āgamane hetum aham icchāmi veditum
 21 tam uvāca tataḥ pṛṣṭo maṇipūra patis tadā
     prasādya śirasā vidvān ulūpī pṛcchyatām iti

Book 14 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 14
Chapter 82

  1 [अर्जुन]
      किम आगमनकृत्यं ते कौरव्य कुलनन्दिनि
      मणिपूर पतेर मातुस तथैव च रणाजिरे
  2 कच चित कुशलकामासि राज्ञॊ ऽसय भुजगात्मजे
      मम वा चञ्चलापाङ्गे कच चित तवं शुभम इच्छसि
  3 कच चित ते पृथुल शरॊणिनाप्रियं शुभदर्शने
      अकार्षम अहम अज्ञानाद अयं वा बभ्रु वाहनः
  4 कच चिच च राजपुत्री ते सपत्नी चैत्रवाहिनी
      चित्राङ्गदा वरारॊहा नापराध्यति किं चन
  5 तम उवाचॊरग पतेर दुहिता परहसन्त्य अथ
      न मे तवम अपराद्धॊ ऽसि न नृपॊ बभ्रु वाहनः
      न जनित्री तथास्येयं मम या परेष्यवत सथिता
  6 शरूयतां यद यथा चेदं मया सर्वं विचेष्टितम
      न मे कॊपस तवया कार्यः शिरसा तवां परसादये
  7 तवत परीत्यर्थं हि कौरव्य कृतम एतन मयानघ
      यत तच छृणु महाबाहॊ निखिलेन धनंजय
  8 महाभारत युद्धे यत तवया शांतनवॊ नृपः
      अधर्मेण हतः पार्थ तस्यैषा निष्कृतिः कृता
  9 न हि भीष्मस तवया वीर युध्यमानॊ निपातितः
      शिखण्डिना तु संसक्तस तम आश्रित्य हतस तवया
  10 तस्य शान्तिम अकृत्वा तु तयजेस तवं यदि जीवितम
     कर्मणा तेन पापेन पतेथा निरये धरुवम
 11 एषा तु विहिता शान्तिः पुत्राद यां पराप्तवान असि
     वसुभिर वसुधा पाल गङ्गया च महामते
 12 पुरा हि शरुतम एतद वै वसुभिः कथितं मया
     गङ्गायास तीरम आगम्य हते शांतनवे नृपे
 13 आप्लुत्य देवा वसवः समेत्य च महानदीम
     इदम ऊचुर वचॊ घॊरं भागीरथ्या मते तदा
 14 एष शांतनवॊ भीष्मॊ निहतः सव्यसाचिना
     अयुध्यमानः संग्रामे संसक्तॊ ऽनयेन भामिनि
 15 तद अनेनाभिषङ्गेण वयम अप्य अर्जुनं शुभे
     शापेन यॊजयामेति तथास्त्व इति च साब्रवीत
 16 तद अहं पितुर आवेद्य भृशं परव्यथितेन्द्रिया
     अभवं स च तच छरुत्वा विषादम अगमत परम
 17 पिता तु मे वसून गत्वा तवदर्थं समयाचत
     पुनः पुनः परसाद्यैनांस त एवम इदम अब्रुवन
 18 पुनस तस्य महाभाग मणिपूरेश्वरॊ युवा
     स एनं रणमध्य सथं शरैः पातयिता भुवि
 19 एवं कृते स नागेन्द्र मुक्तशापॊ भविष्यति
     गच्छेति वसुभिश चॊक्तॊ मम चेदं शशंस सः
 20 तच छरुत्वा तवं मया तस्माच छापाद असि विमॊक्षितः
     न हि तवां देवराजॊ ऽपि समरेषु पराजयेत
 21 आत्मा पुत्रः समृतस तस्मात तेनेहासि पराजितः
     नात्र दॊषॊ मम मतः कथं वा मन्यसे विभॊ
 22 इत्य एवम उक्तॊ विजयः परसन्नात्माब्रवीद इदम
     सर्वं मे सुप्रियं देवि यद एतत कृतवत्य असि
 23 इत्य उक्त्वाथाब्रवीत पुत्रं मणिपूरेश्वरं जयः
     चित्राङ्गदायाः शृण्वन्त्याः कौरव्य दुहितुस तथा
 24 युधिष्ठिरस्याश्वमेधः परां चैत्रीं भविष्यति
     तत्रागच्छेः सहामात्यॊ मातृभ्यां सहितॊ नृप
 25 इत्य एवम उक्तः पार्थेन स राजा बभ्रु वाहनः
     उवाच पितरं धीमान इदम अस्राविलेक्षणः
 26 उपयास्यामि धर्मज्ञ भवतः शासनाद अहम
     अश्वमेधे महायज्ञे दविजातिपरिवेषकः
 27 मम तव अनुग्रहार्थाय परविशस्व पुरं सवकम
     भार्याभ्यां सह शत्रुघ्न मा भूत ते ऽतर विचारणा
 28 उषित्वेह विशल्यस तवं सुखं सवे वेश्मनि परभॊ
     पुनर अश्वानुगमनं कर्तासि जयतां वर
 29 इत्य उक्तः स तु पुत्रेण तदा वानरकेतनः
     समयन परॊवाच कौन्तेयस तदा चित्राङ्गदा सुतम
 30 विदितं ते महाबाहॊ यथा दिक्षां चराम्य अहम
     न स तावत परवेष्क्यामि पुरं ते पृथुलॊचन
 31 यथाकामं परयात्य एष यज्ञियश च तुरंगमः
     सवस्ति ते ऽसतु गमिष्यामि न सथानं विद्यते मम
 32 स तत्र विधिवत तेन पूजितः पाकशासनिः
     भार्याभ्याम अभ्यनुज्ञातः परायाद भरतसत्तमः
   1 [arjuna]
      kim āgamanakṛtyaṃ te kauravya kulanandini
      maṇipūra pater mātus tathaiva ca raṇājire
  2 kac cit kuśalakāmāsi rājño 'sya bhujagātmaje
      mama vā cañcalāpāṅge kac cit tvaṃ śubham icchasi
  3 kac cit te pṛthula śroṇināpriyaṃ śubhadarśane
      akārṣam aham ajñānād ayaṃ vā babhru vāhanaḥ
  4 kac cic ca rājaputrī te sapatnī caitravāhinī
      citrāṅgadā varārohā nāparādhyati kiṃ cana
  5 tam uvācoraga pater duhitā prahasanty atha
      na me tvam aparāddho 'si na nṛpo babhru vāhanaḥ
      na janitrī tathāsyeyaṃ mama yā preṣyavat sthitā
  6 śrūyatāṃ yad yathā cedaṃ mayā sarvaṃ viceṣṭitam
      na me kopas tvayā kāryaḥ śirasā tvāṃ prasādaye
  7 tvat prītyarthaṃ hi kauravya kṛtam etan mayānagha
      yat tac chṛṇu mahābāho nikhilena dhanaṃjaya
  8 mahābhārata yuddhe yat tvayā śāṃtanavo nṛpaḥ
      adharmeṇa hataḥ pārtha tasyaiṣā niṣkṛtiḥ kṛtā
  9 na hi bhīṣmas tvayā vīra yudhyamāno nipātitaḥ
      śikhaṇḍinā tu saṃsaktas tam āśritya hatas tvayā
  10 tasya śāntim akṛtvā tu tyajes tvaṃ yadi jīvitam
     karmaṇā tena pāpena patethā niraye dhruvam
 11 eṣā tu vihitā śāntiḥ putrād yāṃ prāptavān asi
     vasubhir vasudhā pāla gaṅgayā ca mahāmate
 12 purā hi śrutam etad vai vasubhiḥ kathitaṃ mayā
     gaṅgāyās tīram āgamya hate śāṃtanave nṛpe
 13 āplutya devā vasavaḥ sametya ca mahānadīm
     idam ūcur vaco ghoraṃ bhāgīrathyā mate tadā
 14 eṣa śāṃtanavo bhīṣmo nihataḥ savyasācinā
     ayudhyamānaḥ saṃgrāme saṃsakto 'nyena bhāmini
 15 tad anenābhiṣaṅgeṇa vayam apy arjunaṃ śubhe
     śāpena yojayāmeti tathāstv iti ca sābravīt
 16 tad ahaṃ pitur āvedya bhṛśaṃ pravyathitendriyā
     abhavaṃ sa ca tac chrutvā viṣādam agamat param
 17 pitā tu me vasūn gatvā tvadarthaṃ samayācata
     punaḥ punaḥ prasādyaināṃs ta evam idam abruvan
 18 punas tasya mahābhāga maṇipūreśvaro yuvā
     sa enaṃ raṇamadhya sthaṃ śaraiḥ pātayitā bhuvi
 19 evaṃ kṛte sa nāgendra muktaśāpo bhaviṣyati
     gaccheti vasubhiś cokto mama cedaṃ śaśaṃsa saḥ
 20 tac chrutvā tvaṃ mayā tasmāc chāpād asi vimokṣitaḥ
     na hi tvāṃ devarājo 'pi samareṣu parājayet
 21 ātmā putraḥ smṛtas tasmāt tenehāsi parājitaḥ
     nātra doṣo mama mataḥ kathaṃ vā manyase vibho
 22 ity evam ukto vijayaḥ prasannātmābravīd idam
     sarvaṃ me supriyaṃ devi yad etat kṛtavaty asi
 23 ity uktvāthābravīt putraṃ maṇipūreśvaraṃ jayaḥ
     citrāṅgadāyāḥ śṛṇvantyāḥ kauravya duhitus tathā
 24 yudhiṣṭhirasyāśvamedhaḥ parāṃ caitrīṃ bhaviṣyati
     tatrāgaccheḥ sahāmātyo mātṛbhyāṃ sahito nṛpa
 25 ity evam uktaḥ pārthena sa rājā babhru vāhanaḥ
     uvāca pitaraṃ dhīmān idam asrāvilekṣaṇaḥ
 26 upayāsyāmi dharmajña bhavataḥ śāsanād aham
     aśvamedhe mahāyajñe dvijātipariveṣakaḥ
 27 mama tv anugrahārthāya praviśasva puraṃ svakam
     bhāryābhyāṃ saha śatrughna mā bhūt te 'tra vicāraṇā
 28 uṣitveha viśalyas tvaṃ sukhaṃ sve veśmani prabho
     punar aśvānugamanaṃ kartāsi jayatāṃ vara
 29 ity uktaḥ sa tu putreṇa tadā vānaraketanaḥ
     smayan provāca kaunteyas tadā citrāṅgadā sutam
 30 viditaṃ te mahābāho yathā dikṣāṃ carāmy aham
     na sa tāvat praveṣkyāmi puraṃ te pṛthulocana
 31 yathākāmaṃ prayāty eṣa yajñiyaś ca turaṃgamaḥ
     svasti te 'stu gamiṣyāmi na sthānaṃ vidyate mama
 32 sa tatra vidhivat tena pūjitaḥ pākaśāsaniḥ
     bhāryābhyām abhyanujñātaḥ prāyād bharatasattamaḥ

Book 14 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 14
Chapter 83

  1 [व]
      स तु वाजी समुद्रान्तां पर्येत्य पृथिवीम इमाम
      निवृत्तॊ ऽभिमुखॊ राजन्येन नागाह्वयं पुरम
  2 अनुगच्छंश च तेजस्वी निवृत्तॊ ऽथ किरीटभृत
      यदृच्छया समापेदे पुरं राजगृहं तदा
  3 तम अभ्याशगतं राजा जरासंधात्मजात्मजः
      कषत्रधर्मे सथितॊ वीरः समरायाजुहाव ह
  4 ततः पुरात स निष्क्रम्य रथी धन्वी शरी तली
      मेघसंधिः पदातिं तं धनंजयम उपाद्रवत
  5 आसाद्य च महातेजा मेघसंधिर धनंजयम
      बालभावान महाराज परॊवाचेदं न कौशलात
  6 किम अयं चार्यते वाजी सत्रीमध्य इव भारत
      हयम एनं हरिष्यामि परयतस्व विमॊक्षणे
  7 अदत्तानुनयॊ युद्धे यदि तवं पितृभिर मम
      करिष्यामि तवातिथ्यं परहरप्रहरामि वा
  8 इत्य उक्तः परत्युवाचैनं पाण्डवः परहसन्न इव
      विघ्नकर्ता मया वार्य इति मे वरतम आहितम
  9 भरात्रा जयेष्ठेन नृपते तवापि विदितं धरुवम
      परहरस्व यथाशक्ति न मन्युर विद्यते मम
  10 इत्य उक्तः पराहरत पूर्वं पाण्डवं मगधेश्वरः
     किरञ शरसहस्राणि वर्षाणीव सहस्रदृक
 11 ततॊ गाण्डीवभृच छूरॊ गाण्डीवप्रेषितैः शरैः
     चकार मॊघांस तान बाणान अयत्नाद भरतर्षभ
 12 स मॊघं तस्य बाणौघं कृत्वा वानरकेतनः
     शरान मुमॊच जवलितान दीप्तास्यान इव पन्नगान
 13 धवजे पताका दण्डेषु रथयन्त्रे हयेषु च
     अन्येषु च रथाङ्गेषु न शरीरे न सारथौ
 14 संरक्ष्यमाणः पार्थेन शरीरे फल्गुनस्य ह
     मन्यमानः सववीर्यं तन मागधः पराहिणॊच छरान
 15 ततॊ गाण्डीवभृच छूरॊ मागधेन समाहतः
     बभौ वासन्तिक इव पलाशः पुष्पितॊ महान
 16 अवध्यमानः सॊ ऽभयघ्नन मागधः पाण्डवर्षभम
     तेन तस्थौ स कौरव्य लॊकवीरस्य दर्शने
 17 सव्यसाची तु संक्रुद्धॊ विकृष्य बलवद धनुः
     हयांश चकार निर्देहान सारथेश च शिरॊ ऽहरत
 18 धनुश चास्य महच चित्रं कषुरेण परचकर्त ह
     हस्तावापं पताकां च धवजं चास्य नयपातयत
 19 स राजा वयथितॊ वयश्वॊ विधनुर हतसारथिः
     गदाम आदाय कौन्तेयम अभिदुद्राव वेगवान
 20 तस्यापतत एवाशु गदां हेमपरिष्कृताम
     शरैश चकर्त बहुधा बहुभिर गृध्रवाजितैः
 21 सा गदा शकलीभूता विशीर्णमणिबन्धना
     वयाली निर्मुच्यमानेव पपातास्य सहस्रधा
 22 विरथं तं विधन्वानं गदया परिवर्जितम
     नैच्छत ताडयितुं धीमान अर्जुनः समराग्रणीः
 23 तत एनं विमनसं कषत्रधर्मे समास्थितम
     सान्त्वपूर्वम इदं वाक्यम अब्रवीत कपिकेतनः
 24 पर्याप्तः कषत्रधर्मॊ ऽयं दर्शितः पुत्र गम्यताम
     बह्व एतत समरे कर्म तव बालस्य पार्थिव
 25 युधिष्ठिरस्य संदेशॊ न हन्तव्या नृपा इति
     तेन जीवसि राजंस तवम अपराद्धॊ ऽपि मे रणे
 26 इति मत्वा स चात्मानं परत्यादिष्टं सम मागधः
     तथ्यम इत्य अवगम्यैनं पराञ्जलिः परत्यपूजयत
 27 तम अर्जुनः समाश्वास्य पुनर एवेदम अब्रवीत
     आगन्तव्यं परां चैत्रीम अश्वमेधे नृपस्य नः
 28 इत्य उक्तः स तथेत्य उक्त्वा पूजयाम आस तं हयम
     फल्गुनं च युधां शरेष्ठं विधिवत सहदेवजः
 29 ततॊ यथेष्टम अगमत पुनर एव स केसरी
     ततः समुद्रतीरेण वङ्गान पुण्ड्रान स केरलान
 30 तत्र तत्र च भूरीणि मेच्छ सैन्यान्य अनेकशः
     विजिग्ये धनुषा राजन गाण्डीवेन धनंजयः
   1 [v]
      sa tu vājī samudrāntāṃ paryetya pṛthivīm imām
      nivṛtto 'bhimukho rājanyena nāgāhvayaṃ puram
  2 anugacchaṃś ca tejasvī nivṛtto 'tha kirīṭabhṛt
      yadṛcchayā samāpede puraṃ rājagṛhaṃ tadā
  3 tam abhyāśagataṃ rājā jarāsaṃdhātmajātmajaḥ
      kṣatradharme sthito vīraḥ samarāyājuhāva ha
  4 tataḥ purāt sa niṣkramya rathī dhanvī śarī talī
      meghasaṃdhiḥ padātiṃ taṃ dhanaṃjayam upādravat
  5 āsādya ca mahātejā meghasaṃdhir dhanaṃjayam
      bālabhāvān mahārāja provācedaṃ na kauśalāt
  6 kim ayaṃ cāryate vājī strīmadhya iva bhārata
      hayam enaṃ hariṣyāmi prayatasva vimokṣaṇe
  7 adattānunayo yuddhe yadi tvaṃ pitṛbhir mama
      kariṣyāmi tavātithyaṃ praharapraharāmi vā
  8 ity uktaḥ pratyuvācainaṃ pāṇḍavaḥ prahasann iva
      vighnakartā mayā vārya iti me vratam āhitam
  9 bhrātrā jyeṣṭhena nṛpate tavāpi viditaṃ dhruvam
      praharasva yathāśakti na manyur vidyate mama
  10 ity uktaḥ prāharat pūrvaṃ pāṇḍavaṃ magadheśvaraḥ
     kirañ śarasahasrāṇi varṣāṇīva sahasradṛk
 11 tato gāṇḍīvabhṛc chūro gāṇḍīvapreṣitaiḥ śaraiḥ
     cakāra moghāṃs tān bāṇān ayatnād bharatarṣabha
 12 sa moghaṃ tasya bāṇaughaṃ kṛtvā vānaraketanaḥ
     śarān mumoca jvalitān dīptāsyān iva pannagān
 13 dhvaje patākā daṇḍeṣu rathayantre hayeṣu ca
     anyeṣu ca rathāṅgeṣu na śarīre na sārathau
 14 saṃrakṣyamāṇaḥ pārthena śarīre phalgunasya ha
     manyamānaḥ svavīryaṃ tan māgadhaḥ prāhiṇoc charān
 15 tato gāṇḍīvabhṛc chūro māgadhena samāhataḥ
     babhau vāsantika iva palāśaḥ puṣpito mahān
 16 avadhyamānaḥ so 'bhyaghnan māgadhaḥ pāṇḍavarṣabham
     tena tasthau sa kauravya lokavīrasya darśane
 17 savyasācī tu saṃkruddho vikṛṣya balavad dhanuḥ
     hayāṃś cakāra nirdehān sāratheś ca śiro 'harat
 18 dhanuś cāsya mahac citraṃ kṣureṇa pracakarta ha
     hastāvāpaṃ patākāṃ ca dhvajaṃ cāsya nyapātayat
 19 sa rājā vyathito vyaśvo vidhanur hatasārathiḥ
     gadām ādāya kaunteyam abhidudrāva vegavān
 20 tasyāpatata evāśu gadāṃ hemapariṣkṛtām
     śaraiś cakarta bahudhā bahubhir gṛdhravājitaiḥ
 21 sā gadā śakalībhūtā viśīrṇamaṇibandhanā
     vyālī nirmucyamāneva papātāsya sahasradhā
 22 virathaṃ taṃ vidhanvānaṃ gadayā parivarjitam
     naicchat tāḍayituṃ dhīmān arjunaḥ samarāgraṇīḥ
 23 tata enaṃ vimanasaṃ kṣatradharme samāsthitam
     sāntvapūrvam idaṃ vākyam abravīt kapiketanaḥ
 24 paryāptaḥ kṣatradharmo 'yaṃ darśitaḥ putra gamyatām
     bahv etat samare karma tava bālasya pārthiva
 25 yudhiṣṭhirasya saṃdeśo na hantavyā nṛpā iti
     tena jīvasi rājaṃs tvam aparāddho 'pi me raṇe
 26 iti matvā sa cātmānaṃ pratyādiṣṭaṃ sma māgadhaḥ
     tathyam ity avagamyainaṃ prāñjaliḥ pratyapūjayat
 27 tam arjunaḥ samāśvāsya punar evedam abravīt
     āgantavyaṃ parāṃ caitrīm aśvamedhe nṛpasya naḥ
 28 ity uktaḥ sa tathety uktvā pūjayām āsa taṃ hayam
     phalgunaṃ ca yudhāṃ śreṣṭhaṃ vidhivat sahadevajaḥ
 29 tato yatheṣṭam agamat punar eva sa kesarī
     tataḥ samudratīreṇa vaṅgān puṇḍrān sa keralān
 30 tatra tatra ca bhūrīṇi meccha sainyāny anekaśaḥ
     vijigye dhanuṣā rājan gāṇḍīvena dhanaṃjayaḥ

Book 14 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 14
Chapter 84

  1 [व]
      मागधेनार्चितॊ राजन पाण्डवः शवेतवाहनः
      दक्षिणां दिशम आस्थाय चारयाम आस तं हयम
  2 ततः स पुनर आवृत्य हयः कामचरॊ बली
      आससाद पुरीं रम्यां चेदीनां शुक्तिसाह्वयाम
  3 शरभेणार्चितस तत्र शिशुपालात्मजेन सः
      युद्धपूर्वेण मानेन पूजया च महाबलः
  4 तत्रार्चितॊ ययौ राजंस तदा स तुरगॊत्तमः
      काशीन अन्ध्रान कॊसलांश च किरातान अथ तङ्गनान
  5 तत्र पूजां यथान्यायं परतिगृह्य स पाण्डवः
      पुनर आवृत्य कौन्तेयॊ दशार्णान अगमत तदा
  6 तत्र चित्राङ्गदॊ नाम बलवान वसुधाधिपः
      तेन युद्धम अभूत तस्य विजयस्याति भैरवम
  7 तं चापि वशम आनीय किरीटी पुरुषर्षभः
      निषादराज्ञॊ विषयम एकलव्यस्य जग्मिवान
  8 एकलव्य सुतश चैनं युद्धेन जगृहे तदा
      ततश चक्रे निषादैः स संग्रामं रॊमहर्षणम
  9 ततस तम अपि कौन्तेयः समरेष्व अपराजितः
      जिगाय समरे वीरॊ यज्ञविघ्नार्थम उद्यतम
  10 स तं जित्वा महाराज नैषादिं पाकशासनिः
     अर्चितः परययौ भूयॊ दक्षिणं सलिलार्णवम
 11 तत्रापि दरविडैर अन्ध्रै रैद्रैर माहिषकैर अपि
     तथा कॊल्ल गिरेयैश च युद्धम आसीत किरीटिनः
 12 तुरगस्य वशेनाथ सुराष्ट्रान अभितॊ ययौ
     गॊकर्णम अपि चासाद्य परभासम अपि जग्मिवान
 13 ततॊ दवारवतीं रम्यां वृष्णिवीराभिरक्षिताम
     आससाद यहः शरीमान कुरुराजस्य यज्ञियः
 14 तम उन्मथ्य हयश्रेष्ठं यादवानां कुमारकाः
     परययुस तांस तदा राजन्न उग्रसेनॊ नयवारयत
 15 ततः पुर्या विनिष्क्रम्य वृष्ण्यन्धकपतिस तदा
     सहितॊ वसुदेवेन मातुलेन किरीटिनः
 16 तौ समेत्य कुरुश्रेष्ठं विधिवत परीतिपूर्वकम
     परया भरतश्रेष्ठं पूजया समवस्थितौ
     ततस ताभ्याम अनुज्ञातॊ ययौ येन हयॊ गतः
 17 ततः स पश्चिमं देशं समुद्रस्य तदा हयः
     करमेण वयचरत सफीतं ततः पञ्चनदं ययौ
 18 तस्माद अपि स कौरव्य गान्धारविषयं हयः
     विचचार यथाकामं कौन्तेयानुगतस तदा
 19 तत्र गान्धारराजेन युद्धम आसीन महात्मनः
     घॊरं शकुनिपुत्रेण पूर्ववैरानुसारिणा
   1 [v]
      māgadhenārcito rājan pāṇḍavaḥ śvetavāhanaḥ
      dakṣiṇāṃ diśam āsthāya cārayām āsa taṃ hayam
  2 tataḥ sa punar āvṛtya hayaḥ kāmacaro balī
      āsasāda purīṃ ramyāṃ cedīnāṃ śuktisāhvayām
  3 śarabheṇārcitas tatra śiśupālātmajena saḥ
      yuddhapūrveṇa mānena pūjayā ca mahābalaḥ
  4 tatrārcito yayau rājaṃs tadā sa turagottamaḥ
      kāśīn andhrān kosalāṃś ca kirātān atha taṅganān
  5 tatra pūjāṃ yathānyāyaṃ pratigṛhya sa pāṇḍavaḥ
      punar āvṛtya kaunteyo daśārṇān agamat tadā
  6 tatra citrāṅgado nāma balavān vasudhādhipaḥ
      tena yuddham abhūt tasya vijayasyāti bhairavam
  7 taṃ cāpi vaśam ānīya kirīṭī puruṣarṣabhaḥ
      niṣādarājño viṣayam ekalavyasya jagmivān
  8 ekalavya sutaś cainaṃ yuddhena jagṛhe tadā
      tataś cakre niṣādaiḥ sa saṃgrāmaṃ romaharṣaṇam
  9 tatas tam api kaunteyaḥ samareṣv aparājitaḥ
      jigāya samare vīro yajñavighnārtham udyatam
  10 sa taṃ jitvā mahārāja naiṣādiṃ pākaśāsaniḥ
     arcitaḥ prayayau bhūyo dakṣiṇaṃ salilārṇavam
 11 tatrāpi draviḍair andhrai raidrair māhiṣakair api
     tathā kolla gireyaiś ca yuddham āsīt kirīṭinaḥ
 12 turagasya vaśenātha surāṣṭrān abhito yayau
     gokarṇam api cāsādya prabhāsam api jagmivān
 13 tato dvāravatīṃ ramyāṃ vṛṣṇivīrābhirakṣitām
     āsasāda yahaḥ śrīmān kururājasya yajñiyaḥ
 14 tam unmathya hayaśreṣṭhaṃ yādavānāṃ kumārakāḥ
     prayayus tāṃs tadā rājann ugraseno nyavārayat
 15 tataḥ puryā viniṣkramya vṛṣṇyandhakapatis tadā
     sahito vasudevena mātulena kirīṭinaḥ
 16 tau sametya kuruśreṣṭhaṃ vidhivat prītipūrvakam
     parayā bharataśreṣṭhaṃ pūjayā samavasthitau
     tatas tābhyām anujñāto yayau yena hayo gataḥ
 17 tataḥ sa paścimaṃ deśaṃ samudrasya tadā hayaḥ
     krameṇa vyacarat sphītaṃ tataḥ pañcanadaṃ yayau
 18 tasmād api sa kauravya gāndhāraviṣayaṃ hayaḥ
     vicacāra yathākāmaṃ kaunteyānugatas tadā
 19 tatra gāndhārarājena yuddham āsīn mahātmanaḥ
     ghoraṃ śakuniputreṇa pūrvavairānusāriṇā

Book 14 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 14
Chapter 85

  1 [व]
      शकुनेस तु सुतॊ वीरॊ गान्धाराणां महारथः
      परयुद्ययौ गुडाकेशं सैन्येन महता वृतः
      हस्त्यश्वरथपूर्णेन पताकाध्वजमालिना
  2 अमृष्यमाणास ते यॊधा नृपतेः शकुनेर वधम
      अभ्ययुः सहिताः पार्थं परगृहीतशरासनाः
  3 तान उवाच स धर्मात्मा बीभत्सुर अपराजितः
      युधिष्ठिरस्य वचनं न च ते जगृहुर हितम
  4 वार्यमाणास तु पार्थेन सान्त्वपूर्वम अमर्षिताः
      परिवार्य हयं जग्मुस ततश चुक्रॊध पाण्डवः
  5 ततः शिरांसि दीप्ताग्रैस तेषां चिच्छेद पाण्डवः
      कषुरैर गाण्डीवनिर्मुक्तैर नातियत्नाद इवार्जुनः
  6 ते वध्यमानाः पार्थेन हयम उत्सृज्य संभ्रमात
      नयवर्तन्त महाराज शरवर्षार्दिता भृशम
  7 वितुद्यमानस तैश चापि गान्धारैः पाण्डवर्षभः
      आदिश्यादिश्य तेजस्वी शिरांस्य एषां नयपातयत
  8 वध्यमानेषु तेष्व आजौ गान्धारेषु समन्ततः
      स राजा शकुनेः पुत्रः पाण्डवं परत्यवारयत
  9 तं युध्यमानं राजानं कषत्रधर्मे वयवस्थितम
      पार्थॊ ऽबरवीन न मे वध्या राजानॊ राजशासनात
      अलं युद्धेन ते वीर न ते ऽसत्य अद्य पराजयः
  10 इत्य उक्तस तद अनादृत्य वाक्यम अज्ञानमॊहितः
     स शक्रसमकर्माणम अवाकिरत सायकैः
 11 तस्य पार्थः शिरस तराणम अर्धचन्द्रेण पत्रिणा
     अपाहरद असंभ्रान्तॊ जयद्रथशिरॊ यथा
 12 तद दृष्ट्वा विस्मयं जग्मुर गान्धाराः सर्व एव ते
     इच्छता तेन न हतॊ राजेत्य अपि च ते विदुः
 13 गान्धारराजपुत्रस तु पलायनकृतक्षणः
     बभौ तैर एव सहितस तरस्तैः कषुद्रमृगैर इव
 14 तेषां तु तरसा पार्थस तत्रैव परिधावताम
     विजहारॊत्तमाङ्गानि भल्लैः संनतपर्वभिः
 15 उच्छ्रितांस तु भुजान के चिन नाबुध्यन्त शरैर हृतान
     शरैर गाण्डीवनिर्मुक्तैः पृथुभिः पार्थ चॊदितैः
 16 संभ्रान्तनरनागाश्वम अथ तद विद्रुतं बलम
     हतविध्वस्तभूयिष्ठम आवर्तत मुहुर मुहुः
 17 न हय अदृश्यन्त वीरस्य के चिद अग्रे ऽगर्यकर्मणः
     रिपवः पात्यमाना वै ये सहेयुर महाशरान
 18 ततॊ गान्धारराजस्य मन्त्रिवृद्ध पुरःसरा
     जननी निर्ययौ भीता पुरस्कृत्यार्घ्यम उत्तमम
 19 सा नयवारयद अव्यग्रा तं पुत्रं युद्धदुर्मदम
     परसादयाम आस च तं जिष्णुम अक्लिष्टकारिणम
 20 तां पूजयित्वा कौन्तेयः परसादम अकरॊत तदा
     शकुनेश चापि तनयं सान्त्वयन्न इदम अब्रवीत
 21 न मे परियं महाबाहॊ यत ते बुद्धिर इयं कृता
     परतियॊद्धुम अमित्रघ्न भरातैव तवं ममानघ
 22 गान्धारीं मातरं समृत्वा धृतराष्ट्र कृतेन च
     तेन जीवसि राजंस तवं निहतास तव अनुगास तव
 23 मैवं भूः शाम्यतां वैरं मा ते भूद बुद्धिर ईदृशी
     आगन्तव्यं परां चैत्रीम अश्वमेधे नृपस्य नः
   1 [v]
      śakunes tu suto vīro gāndhārāṇāṃ mahārathaḥ
      prayudyayau guḍākeśaṃ sainyena mahatā vṛtaḥ
      hastyaśvarathapūrṇena patākādhvajamālinā
  2 amṛṣyamāṇās te yodhā nṛpateḥ śakuner vadham
      abhyayuḥ sahitāḥ pārthaṃ pragṛhītaśarāsanāḥ
  3 tān uvāca sa dharmātmā bībhatsur aparājitaḥ
      yudhiṣṭhirasya vacanaṃ na ca te jagṛhur hitam
  4 vāryamāṇās tu pārthena sāntvapūrvam amarṣitāḥ
      parivārya hayaṃ jagmus tataś cukrodha pāṇḍavaḥ
  5 tataḥ śirāṃsi dīptāgrais teṣāṃ ciccheda pāṇḍavaḥ
      kṣurair gāṇḍīvanirmuktair nātiyatnād ivārjunaḥ
  6 te vadhyamānāḥ pārthena hayam utsṛjya saṃbhramāt
      nyavartanta mahārāja śaravarṣārditā bhṛśam
  7 vitudyamānas taiś cāpi gāndhāraiḥ pāṇḍavarṣabhaḥ
      ādiśyādiśya tejasvī śirāṃsy eṣāṃ nyapātayat
  8 vadhyamāneṣu teṣv ājau gāndhāreṣu samantataḥ
      sa rājā śakuneḥ putraḥ pāṇḍavaṃ pratyavārayat
  9 taṃ yudhyamānaṃ rājānaṃ kṣatradharme vyavasthitam
      pārtho 'bravīn na me vadhyā rājāno rājaśāsanāt
      alaṃ yuddhena te vīra na te 'sty adya parājayaḥ
  10 ity uktas tad anādṛtya vākyam ajñānamohitaḥ
     sa śakrasamakarmāṇam avākirata sāyakaiḥ
 11 tasya pārthaḥ śiras trāṇam ardhacandreṇa patriṇā
     apāharad asaṃbhrānto jayadrathaśiro yathā
 12 tad dṛṣṭvā vismayaṃ jagmur gāndhārāḥ sarva eva te
     icchatā tena na hato rājety api ca te viduḥ
 13 gāndhārarājaputras tu palāyanakṛtakṣaṇaḥ
     babhau tair eva sahitas trastaiḥ kṣudramṛgair iva
 14 teṣāṃ tu tarasā pārthas tatraiva paridhāvatām
     vijahārottamāṅgāni bhallaiḥ saṃnataparvabhiḥ
 15 ucchritāṃs tu bhujān ke cin nābudhyanta śarair hṛtān
     śarair gāṇḍīvanirmuktaiḥ pṛthubhiḥ pārtha coditaiḥ
 16 saṃbhrāntanaranāgāśvam atha tad vidrutaṃ balam
     hatavidhvastabhūyiṣṭham āvartata muhur muhuḥ
 17 na hy adṛśyanta vīrasya ke cid agre 'gryakarmaṇaḥ
     ripavaḥ pātyamānā vai ye saheyur mahāśarān
 18 tato gāndhārarājasya mantrivṛddha puraḥsarā
     jananī niryayau bhītā puraskṛtyārghyam uttamam
 19 sā nyavārayad avyagrā taṃ putraṃ yuddhadurmadam
     prasādayām āsa ca taṃ jiṣṇum akliṣṭakāriṇam
 20 tāṃ pūjayitvā kaunteyaḥ prasādam akarot tadā
     śakuneś cāpi tanayaṃ sāntvayann idam abravīt
 21 na me priyaṃ mahābāho yat te buddhir iyaṃ kṛtā
     pratiyoddhum amitraghna bhrātaiva tvaṃ mamānagha
 22 gāndhārīṃ mātaraṃ smṛtvā dhṛtarāṣṭra kṛtena ca
     tena jīvasi rājaṃs tvaṃ nihatās tv anugās tava
 23 maivaṃ bhūḥ śāmyatāṃ vairaṃ mā te bhūd buddhir īdṛśī
     āgantavyaṃ parāṃ caitrīm aśvamedhe nṛpasya naḥ

Book 14 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 14
Chapter 86

  1 [व]
      इत्य उक्त्वानुययौ पार्थॊ हयं तं कामचारिणम
      नयवर्तत ततॊ वाजी येन नागाह्वयं पुरम
  2 तं निवृत्तं तु शुश्राव चारेणैव युधिष्ठिरः
      शरुत्वार्जुनं कुशलिनं स च हृष्टमनाभवत
  3 विजयस्य च तत कर्म गान्धारविषये तदा
      शरुत्वान्येषु च देशेषु स सुप्रीतॊ ऽभवन नृपः
  4 एतस्मिन्न एव काले तु दवादशीं माघपाक्षिकीम
      इष्टं गृहीत्वा नक्षत्रं धर्मराजॊ युधिष्ठिरः
  5 समानाय्य महातेजाः सर्वान भरातॄन महामनाः
      भीमं च नकुलं चैव सहदेवं च कौरवः
  6 परॊवाचेदं वचः काले तदा धर्मभृतां वरः
      आमन्त्य वदतां शरेष्ठॊ भीमं भीमपराक्रमम
  7 आयाति भीमसेनासौ सहाश्वेन तवानुजः
      यथा मे पुरुषाः पराहुर ये धनंजय सारिणः
  8 उपस्थितश च कालॊ ऽयम अभितॊ वर्तते हयः
      माघी च पौर्णमासीयं मासः शेषॊ वृकॊदर
  9 तत परस्थाप्यन्तु विद्वांसॊ बराह्मणा वेदपारगाः
      वाजिमेधार्थ सिद्ध्यर्थं देशं पश्यन्तु यज्ञियम
  10 इत्य उक्तः स तु तच चक्रे भीमॊ नृपतिशासनम
     हृष्टः शरुत्वा नरपतेर आयान्तं सव्यसाचिनम
 11 ततॊ ययौ भीमसेनः पराज्ञैः सथपतिभिः सह
     बराह्मणान अग्रतः कृत्वा कुशलान यज्ञकर्मसु
 12 तं स शालचय गरामं संप्रतॊली विटङ्किनम
     मापयाम आस कौरव्यॊ यज्ञवाटं यथाविधि
 13 सदः सपत्नी सदनं साग्नीध्रम अपि चॊत्तरम
     कारयाम आस विधिवन मणिहेमविभूषितम
 14 सतम्भान कनकचित्रांश च तॊरणानि बृहन्ति च
     यज्ञायतन देशेषु दत्त्वा शुद्धं च काञ्चनम
 15 अन्तःपुराणि राज्ञां च नानादेशनिवासिनाम
     कारयाम आस धर्मात्मा तत्र तत्र यथाविधि
 16 बराह्मणानां च वेश्मानि नानादेशसमेयुषाम
     कारयाम आस भीमः स विविधानि हय अनेकशः
 17 तथा संप्रेषयाम आस दूतान नृपतिशासनात
     भीमसेनॊ महाराज राज्ञाम अक्लिष्टकर्मणाम
 18 ते परियार्थं कुरुपतेर आययुर नृपसत्तमाः
     रत्नान्य अनेकान्य आदाय सत्रियॊ ऽशवान आयुधानि च
 19 तेषां निविशतां तेषु शिबिरेषु सहस्रशः
     नर्दतः सागरस्येव शब्दॊ दिवम इवास्पृशत
 20 तेषाम अभ्यागतानां स राजा राजीवलॊचनः
     वयादिदेशान्न पानानि शय्याश चाप्य अति मानुषाः
 21 वाहनानां च विविधाः शालाः शालीक्षु गॊरसैः
     उपेताः पुरुषव्याघ्र वयादिदेश स धर्मराट
 22 तथा तस्मिन महायज्ञे धर्मराजस्य धीमतः
     समाजग्मुर मुनिगणा बहवॊ बरह्मवादिनः
 23 ये च दविजातिप्रवरास तत्रासन पृथिवीपते
     समाजग्मुः स शिष्यांस तान पतिजग्राह कौरवः
 24 सर्वांश च तान अनुययौ यावद आवसथाद इति
     सवयम एव महातेजा दम्भं तयक्त्वा युधिष्ठिरः
 25 ततः कृत्वा सथपतयः शिल्पिनॊ ऽनये च ये तदा
     कृत्स्नं यज्ञविधिं राजन धर्मराज्ञे नयवेदयन
 26 तच छरुत्वा धर्मराजः स कृतं सर्वम अनिन्दितम
     हृष्टरूपॊ ऽभवद राजा सह भरातृभिर अच्युतः
   1 [v]
      ity uktvānuyayau pārtho hayaṃ taṃ kāmacāriṇam
      nyavartata tato vājī yena nāgāhvayaṃ puram
  2 taṃ nivṛttaṃ tu śuśrāva cāreṇaiva yudhiṣṭhiraḥ
      śrutvārjunaṃ kuśalinaṃ sa ca hṛṣṭamanābhavat
  3 vijayasya ca tat karma gāndhāraviṣaye tadā
      śrutvānyeṣu ca deśeṣu sa suprīto 'bhavan nṛpaḥ
  4 etasminn eva kāle tu dvādaśīṃ māghapākṣikīm
      iṣṭaṃ gṛhītvā nakṣatraṃ dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ
  5 samānāyya mahātejāḥ sarvān bhrātṝn mahāmanāḥ
      bhīmaṃ ca nakulaṃ caiva sahadevaṃ ca kauravaḥ
  6 provācedaṃ vacaḥ kāle tadā dharmabhṛtāṃ varaḥ
      āmantya vadatāṃ śreṣṭho bhīmaṃ bhīmaparākramam
  7 āyāti bhīmasenāsau sahāśvena tavānujaḥ
      yathā me puruṣāḥ prāhur ye dhanaṃjaya sāriṇaḥ
  8 upasthitaś ca kālo 'yam abhito vartate hayaḥ
      māghī ca paurṇamāsīyaṃ māsaḥ śeṣo vṛkodara
  9 tat prasthāpyantu vidvāṃso brāhmaṇā vedapāragāḥ
      vājimedhārtha siddhyarthaṃ deśaṃ paśyantu yajñiyam
  10 ity uktaḥ sa tu tac cakre bhīmo nṛpatiśāsanam
     hṛṣṭaḥ śrutvā narapater āyāntaṃ savyasācinam
 11 tato yayau bhīmasenaḥ prājñaiḥ sthapatibhiḥ saha
     brāhmaṇān agrataḥ kṛtvā kuśalān yajñakarmasu
 12 taṃ sa śālacaya grāmaṃ saṃpratolī viṭaṅkinam
     māpayām āsa kauravyo yajñavāṭaṃ yathāvidhi
 13 sadaḥ sapatnī sadanaṃ sāgnīdhram api cottaram
     kārayām āsa vidhivan maṇihemavibhūṣitam
 14 stambhān kanakacitrāṃś ca toraṇāni bṛhanti ca
     yajñāyatana deśeṣu dattvā śuddhaṃ ca kāñcanam
 15 antaḥpurāṇi rājñāṃ ca nānādeśanivāsinām
     kārayām āsa dharmātmā tatra tatra yathāvidhi
 16 brāhmaṇānāṃ ca veśmāni nānādeśasameyuṣām
     kārayām āsa bhīmaḥ sa vividhāni hy anekaśaḥ
 17 tathā saṃpreṣayām āsa dūtān nṛpatiśāsanāt
     bhīmaseno mahārāja rājñām akliṣṭakarmaṇām
 18 te priyārthaṃ kurupater āyayur nṛpasattamāḥ
     ratnāny anekāny ādāya striyo 'śvān āyudhāni ca
 19 teṣāṃ niviśatāṃ teṣu śibireṣu sahasraśaḥ
     nardataḥ sāgarasyeva śabdo divam ivāspṛśat
 20 teṣām abhyāgatānāṃ sa rājā rājīvalocanaḥ
     vyādideśānna pānāni śayyāś cāpy ati mānuṣāḥ
 21 vāhanānāṃ ca vividhāḥ śālāḥ śālīkṣu gorasaiḥ
     upetāḥ puruṣavyāghra vyādideśa sa dharmarāṭ
 22 tathā tasmin mahāyajñe dharmarājasya dhīmataḥ
     samājagmur munigaṇā bahavo brahmavādinaḥ
 23 ye ca dvijātipravarās tatrāsan pṛthivīpate
     samājagmuḥ sa śiṣyāṃs tān patijagrāha kauravaḥ
 24 sarvāṃś ca tān anuyayau yāvad āvasathād iti
     svayam eva mahātejā dambhaṃ tyaktvā yudhiṣṭhiraḥ
 25 tataḥ kṛtvā sthapatayaḥ śilpino 'nye ca ye tadā
     kṛtsnaṃ yajñavidhiṃ rājan dharmarājñe nyavedayan
 26 tac chrutvā dharmarājaḥ sa kṛtaṃ sarvam aninditam
     hṛṣṭarūpo 'bhavad rājā saha bhrātṛbhir acyutaḥ

Book 14 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 14
Chapter 87

  1 [व]
      तस्मिन यज्ञे परवृत्ते तु वाग्मिनॊ हेतुवादिनः
      हेतुवादान बहून पराहुः परस्परजिगीषवः
  2 ददृशुस तं नृपतयॊ यज्ञस्य विधिम उत्तमम
      देवेन्द्रस्येव विहितं भीमेन कुरुनन्दन
  3 ददृशुस तॊरणान्य अत्र शातकुम्भमयानि ते
      शय्यासनविहारांश च सुबहून रत्नभूषितान
  4 घटान पात्रीः कटाहानि कलशान वर्धमानकान
      न हि किं चिद असौवर्णम अपश्यंस तत्र पार्थिवाः
  5 यूपांश च शास्त्रपठितान दारवान हेमभूषितान
      उपकॢप्तान यथाकालं विधिवद भूरि वर्चसः
  6 सथलजा जलजा ये च पशवः के चन परभॊ
      सर्वान एव समानीतांस तान अपश्यन्त ते नृपाः
  7 गाश चैव महिषीश चैव तथा वृद्धाः सत्रियॊ ऽपि च
      औदकानि च सत्त्वानि शवापदानि वयांसि च
  8 जरायुजान्य अण्डजानि सवेदजान्य उद्भिदानि च
      पर्वतानूप वन्यानि भूतानि ददृशुश च ते
  9 एवं परमुदितं सर्वं पशुगॊधनधान्यतः
      यज्ञवाटं नृपा दृष्ट्वा परं विस्मयम आगमन
      बराह्मणानां विशां चैव बहु मृष्टान्नम ऋद्धिमत
  10 पूर्णे शतसहस्रे तु विप्राणां तत्र भुञ्जताम
     दुन्दुभिर मेघनिर्घॊषॊ मुहुर मुहुर अताड्यत
 11 विननादासकृत सॊ ऽथ दिवसे दिवसे तदा
     एवं स ववृते यज्ञॊ धर्मराजस्य धीमतः
 12 अन्नस्य बहवॊ राजन्न उत्सर्गाः पर्वतॊपमाः
     दधिकुल्याश च ददृशुः सर्पिषश च हरदाञ्जनाः
 13 जम्बूद्वीपॊ हि सकलॊ नानाजनपदायुतः
     राजन्न अदृश्यतैकस्थॊ राज्ञस तस्मिन महाक्रतौ
 14 तत्र जातिसहस्राणि पुरुषाणां ततस ततः
     गृहीत्वा धनम आजग्मुर बहूनि भरतर्षभ
 15 राजानः सरग्विणश चापि सुमृष्टमणिकुण्डलाः
     पर्यवेषन दविजाग्र्यांस ताञ शतशॊ ऽथ सहस्रशः
 16 विविधान्य अन्नपानानि पुरुषा ये ऽनुयायिनः
     तेषां नृपॊपभॊज्यानि बराह्मणेभ्यॊ ददुः सम ते
   1 [v]
      tasmin yajñe pravṛtte tu vāgmino hetuvādinaḥ
      hetuvādān bahūn prāhuḥ parasparajigīṣavaḥ
  2 dadṛśus taṃ nṛpatayo yajñasya vidhim uttamam
      devendrasyeva vihitaṃ bhīmena kurunandana
  3 dadṛśus toraṇāny atra śātakumbhamayāni te
      śayyāsanavihārāṃś ca subahūn ratnabhūṣitān
  4 ghaṭān pātrīḥ kaṭāhāni kalaśān vardhamānakān
      na hi kiṃ cid asauvarṇam apaśyaṃs tatra pārthivāḥ
  5 yūpāṃś ca śāstrapaṭhitān dāravān hemabhūṣitān
      upakḷptān yathākālaṃ vidhivad bhūri varcasaḥ
  6 sthalajā jalajā ye ca paśavaḥ ke cana prabho
      sarvān eva samānītāṃs tān apaśyanta te nṛpāḥ
  7 gāś caiva mahiṣīś caiva tathā vṛddhāḥ striyo 'pi ca
      audakāni ca sattvāni śvāpadāni vayāṃsi ca
  8 jarāyujāny aṇḍajāni svedajāny udbhidāni ca
      parvatānūpa vanyāni bhūtāni dadṛśuś ca te
  9 evaṃ pramuditaṃ sarvaṃ paśugodhanadhānyataḥ
      yajñavāṭaṃ nṛpā dṛṣṭvā paraṃ vismayam āgaman
      brāhmaṇānāṃ viśāṃ caiva bahu mṛṣṭānnam ṛddhimat
  10 pūrṇe śatasahasre tu viprāṇāṃ tatra bhuñjatām
     dundubhir meghanirghoṣo muhur muhur atāḍyata
 11 vinanādāsakṛt so 'tha divase divase tadā
     evaṃ sa vavṛte yajño dharmarājasya dhīmataḥ
 12 annasya bahavo rājann utsargāḥ parvatopamāḥ
     dadhikulyāś ca dadṛśuḥ sarpiṣaś ca hradāñjanāḥ
 13 jambūdvīpo hi sakalo nānājanapadāyutaḥ
     rājann adṛśyataikastho rājñas tasmin mahākratau
 14 tatra jātisahasrāṇi puruṣāṇāṃ tatas tataḥ
     gṛhītvā dhanam ājagmur bahūni bharatarṣabha
 15 rājānaḥ sragviṇaś cāpi sumṛṣṭamaṇikuṇḍalāḥ
     paryaveṣan dvijāgryāṃs tāñ śataśo 'tha sahasraśaḥ
 16 vividhāny annapānāni puruṣā ye 'nuyāyinaḥ
     teṣāṃ nṛpopabhojyāni brāhmaṇebhyo daduḥ sma te

Book 14 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 14
Chapter 88

  1 [व]
      समागतान वेद विदॊ राज्ञश च पृथिवीश्वरान
      दृष्ट्वा युधिष्ठिरॊ राजा भीमसेनम अथाब्रवीत
  2 उपयाता नरव्याघ्रा य इमे जगद ईश्वराः
      एतेषां करियतां पूजा पूजार्हा हि नरेश्वराः
  3 इत्य उक्तः स तथा चक्रे नरेन्द्रेण यशस्विना
      भीमसेनॊ महातेजा यमाभ्यां सह भारत
  4 अथाभ्यगच्छद गॊविन्दॊ वृष्णिभिः सहधर्मजम
      बलदेवं पुरस्कृत्य सर्वप्राणभृतां वरः
  5 युयुधानेन सहितः परद्युम्नेन गदेन च
      निशठेनाथ साम्बेन तथैव कृतवर्मणा
  6 तेषाम अपि परां पूजां चक्रे भीमॊ महाभुजः
      विविशुस ते च वेश्मानि रत्नवन्ति नरर्षभाः
  7 युधिष्ठिर समीपे तु कथान्ते मधुसूदनः
      अर्जुनं कथयाम आस बहु संग्रामकर्शितम
  8 स तं पप्रच्छ कौन्तेयः पुनः पुनर अरिंदमम
      धर्मराड भरातरं जिष्णुं समाचष्ट जगत्पतिः
  9 आगमद दवारकावासी ममाप्तः पुरुषॊ नृप
      यॊ ऽदराक्षीत पाण्डवश्रेष्ठं बहु संग्रामकर्शितम
  10 समीपे च महाबाहुम आचष्ट च मम परभॊ
     कुरु कार्याणि कौन्तेय हयमेधार्थ सिद्धये
 11 इत्य उक्तः परत्युवाचैनं धर्मराजॊ युधिष्ठिरः
     दिष्ट्या स कुशली जिष्णुर उपयाति च माधव
 12 तव यत संदिदेशासौ पाण्डवानां बलाग्रणीः
     तद आख्यातुम इहेच्छामि भवता यदुनन्दन
 13 इत्य उक्ते राजशार्दूल वृष्ण्यन्धकपतिस तदा
     परॊवाचेदं वचॊ वाग्मी धर्मात्मानं युधिष्ठिरम
 14 इदम आह महाराज पार्थ वाक्यं नरः स माम
     वाच्यॊ युधिष्ठिरः कृष्ण काले वाक्यम इदं मम
 15 आगमिष्यन्ति राजानः सर्वतः कौरवान परति
     तेषाम एकैकशः पूजा कार्येत्य एतत कषमं हि नः
 16 इत्य एतद वचनाद राजा विज्ञाप्यॊ मम मानद
     न तदात्ययिकम हि सयाद यद अर्घ्यानयने भवेत
 17 कर्तुम अर्हति तद राजा भवांश चाप्य अनुमन्यताम
     राजद्वेषाद विनश्येयुर नेमा राजन परजाः पुनः
 18 इदम अन्यच च कौन्तेय वचः स पुरुषॊ ऽबरवीत
     धनंजयस्य नृपते तन मे निगदतः शृणु
 19 उपयास्यति यज्ञं नॊ मणिपूर पतिर नृपः
     पुत्रॊ मम महातेजा दयितॊ बभ्रु वाहनः
 20 तं भवान मद अपेक्षार्थं विधिवत परतिपूजयेत
     स हि भक्तॊ ऽनुरक्तश च मम नित्यम इति परभॊ
 21 इत्य एतद वचनं शरुत्वा धर्मराजॊ युधिष्ठिरः
     अभिनन्द्यास्य तद वाक्यम इदं वचनम अब्रवीत
   1 [v]
      samāgatān veda vido rājñaś ca pṛthivīśvarān
      dṛṣṭvā yudhiṣṭhiro rājā bhīmasenam athābravīt
  2 upayātā naravyāghrā ya ime jagad īśvarāḥ
      eteṣāṃ kriyatāṃ pūjā pūjārhā hi nareśvarāḥ
  3 ity uktaḥ sa tathā cakre narendreṇa yaśasvinā
      bhīmaseno mahātejā yamābhyāṃ saha bhārata
  4 athābhyagacchad govindo vṛṣṇibhiḥ sahadharmajam
      baladevaṃ puraskṛtya sarvaprāṇabhṛtāṃ varaḥ
  5 yuyudhānena sahitaḥ pradyumnena gadena ca
      niśaṭhenātha sāmbena tathaiva kṛtavarmaṇā
  6 teṣām api parāṃ pūjāṃ cakre bhīmo mahābhujaḥ
      viviśus te ca veśmāni ratnavanti nararṣabhāḥ
  7 yudhiṣṭhira samīpe tu kathānte madhusūdanaḥ
      arjunaṃ kathayām āsa bahu saṃgrāmakarśitam
  8 sa taṃ papraccha kaunteyaḥ punaḥ punar ariṃdamam
      dharmarāḍ bhrātaraṃ jiṣṇuṃ samācaṣṭa jagatpatiḥ
  9 āgamad dvārakāvāsī mamāptaḥ puruṣo nṛpa
      yo 'drākṣīt pāṇḍavaśreṣṭhaṃ bahu saṃgrāmakarśitam
  10 samīpe ca mahābāhum ācaṣṭa ca mama prabho
     kuru kāryāṇi kaunteya hayamedhārtha siddhaye
 11 ity uktaḥ pratyuvācainaṃ dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ
     diṣṭyā sa kuśalī jiṣṇur upayāti ca mādhava
 12 tava yat saṃdideśāsau pāṇḍavānāṃ balāgraṇīḥ
     tad ākhyātum ihecchāmi bhavatā yadunandana
 13 ity ukte rājaśārdūla vṛṣṇyandhakapatis tadā
     provācedaṃ vaco vāgmī dharmātmānaṃ yudhiṣṭhiram
 14 idam āha mahārāja pārtha vākyaṃ naraḥ sa mām
     vācyo yudhiṣṭhiraḥ kṛṣṇa kāle vākyam idaṃ mama
 15 āgamiṣyanti rājānaḥ sarvataḥ kauravān prati
     teṣām ekaikaśaḥ pūjā kāryety etat kṣamaṃ hi naḥ
 16 ity etad vacanād rājā vijñāpyo mama mānada
     na tadātyayikam hi syād yad arghyānayane bhavet
 17 kartum arhati tad rājā bhavāṃś cāpy anumanyatām
     rājadveṣād vinaśyeyur nemā rājan prajāḥ punaḥ
 18 idam anyac ca kaunteya vacaḥ sa puruṣo 'bravīt
     dhanaṃjayasya nṛpate tan me nigadataḥ śṛṇu
 19 upayāsyati yajñaṃ no maṇipūra patir nṛpaḥ
     putro mama mahātejā dayito babhru vāhanaḥ
 20 taṃ bhavān mad apekṣārthaṃ vidhivat pratipūjayet
     sa hi bhakto 'nuraktaś ca mama nityam iti prabho
 21 ity etad vacanaṃ śrutvā dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ
     abhinandyāsya tad vākyam idaṃ vacanam abravīt

Book 14 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 14
Chapter 89

  1 [य]
      शरुतं परियम इदं कृष्ण यत तवम अर्हसि भाषितुम
      तन मे ऽमृतरसप्रख्यं मनॊह्लादयते विभॊ
  2 बहूनि किल युद्धानि विजयस्य नराधिपैः
      पुनर आसन हृषीकेश तत्र तत्रेति मे शरुतम
  3 मन्निमित्तं हि स सदा पार्थः सुखविवर्जितः
      अतीव विजयॊ धीमान इति मे दूयते मनः
  4 संचिन्तयामि वार्ष्णेय सदा कुन्तीसुतं रहः
      किं नु तस्य शरीरे ऽसति सर्वलक्षणपूजिते
      अनिष्टं लक्षणं कृष्ण येन दुःखान्य उपाश्नुते
  5 अतीव दुःखभागी स सततं कुन्तिनन्दनः
      न च पश्यामि बीभत्सॊर निन्द्यं गात्रेषु किं चन
      शरॊतव्यं चेन मयैतद वै तन मे वयाख्यातुम अर्हसि
  6 इत्य उक्तः स हृषीकेशॊ धयात्वा सुमहद अन्तरम
      राजानं भॊजराजन्यवर्धनॊ विष्णुर अब्रवीत
  7 न हय अस्य नृपते किं चिद अनिष्टम उपलक्षये
      ऋते पुरुषसिंहस्य पिण्डिके ऽसयातिकायतः
  8 ताभ्यां स पुरुषव्याघ्रॊ नित्यम अध्वसु युज्यते
      न हय अन्यद अनुपश्यामि येनासौ दुःखभाग जयः
  9 इत्य उक्तः स कुरुश्रेष्ठस तथ्यं कृष्णेन धीमता
      परॊवाच वृष्णिशार्दूलम एवम एतद इति परभॊ
  10 कृष्णा तु दरौपदी कृष्णं तिर्यक सासूयम ऐक्षत
     परतिजग्राह तस्यास तं परणयं चापि केशिहा
     सख्युः सखा हृषीकेशः साक्षाद इव धनंजयः
 11 तत्र भीमादयस ते तु कुरवॊ यादवास तथा
     रेमुः शरुत्वा विचित्रार्था धनंजय कथा विभॊ
 12 तथा कथयताम एव तेषाम अर्जुन संकथाः
     उपायाद वचनान मर्त्यॊ विजयस्य महात्मनः
 13 सॊ ऽभिगम्य कुरुश्रेष्ठं नमस्कृत्य च बुद्धिमान
     उपायातं नरव्याघ्रम अर्जुनं परत्यवेदयत
 14 तच छरुत्वा नृपतिस तस्य हर्षबाष्पाकुलेक्षणः
     परियाख्यान निमित्तं वै ददौ बहुधनं तदा
 15 ततॊ दवितीये दिवसे महाञ शब्दॊ वयवर्धत
     आयाति पुरुषव्याघ्रे पाण्डवानां दुरंधरे
 16 ततॊ रेणुः समुद्भूतॊ विबभौ तस्य वाजिनः
     अभितॊ वर्तमानस्य यथॊच्चैः शरवसस तथा
 17 तत्र हर्षकला वाचॊ नराणां शुश्रुवे ऽरजुनः
     दिष्ट्यासि पार्थ कुशली धन्यॊ राजा युधिष्ठिरः
 18 कॊ ऽनयॊ हि पृथिवीं कृत्स्नाम अवजित्य स पार्थिवाम
     चारयित्वा हयश्रेष्ठम उपायायाद ऋते ऽरजुनम
 19 ये वयतीता महात्मानॊ राजानः सगदादयः
     तेषाम अपीदृशं कर्म न किं चिद अनुशुश्रुम
 20 नैतद अन्ये करिष्यन्ति भविष्याः पृथिवीक्षितः
     यत तवं कुरु कुलश्रेष्ठ दुष्करं कृतवान इह
 21 इत्य एवं वदतां तेषां नॄणां शरुतिसुखा गिरः
     शृण्वन विवेश धर्मात्मा फल्गुनॊ यज्ञसंस्तरम
 22 ततॊ राजा सहामात्यः कृष्णश च यदुनन्दनः
     धृतराष्ट्रं पुरस्कृत्य ते तं परत्युद्ययुस तदा
 23 सॊ ऽभिवाद्य पितुः पादौ धर्मराजस्य धीमतः
     भीमादींश चापि संपूज्य पर्यष्वजत केशवम
 24 तैः समेत्यार्चितस तान स परत्यर्च्य च यथाविधि
     विशश्रामाथ धर्मात्मा तीरं लब्ध्वेव पारगः
 25 एतस्मिन्न एव काले तु स राजा बभ्रु वाहनः
     मातृभ्यां सहितॊ धीमान कुरून अभ्याजगाम ह
 26 स समेत्य कुरून सर्वान सर्वैर तैर अभिनन्दितः
     परविवेश पितामह्याः कुन्त्या भवनम उत्तमम
   1 [y]
      śrutaṃ priyam idaṃ kṛṣṇa yat tvam arhasi bhāṣitum
      tan me 'mṛtarasaprakhyaṃ manohlādayate vibho
  2 bahūni kila yuddhāni vijayasya narādhipaiḥ
      punar āsan hṛṣīkeśa tatra tatreti me śrutam
  3 mannimittaṃ hi sa sadā pārthaḥ sukhavivarjitaḥ
      atīva vijayo dhīmān iti me dūyate manaḥ
  4 saṃcintayāmi vārṣṇeya sadā kuntīsutaṃ rahaḥ
      kiṃ nu tasya śarīre 'sti sarvalakṣaṇapūjite
      aniṣṭaṃ lakṣaṇaṃ kṛṣṇa yena duḥkhāny upāśnute
  5 atīva duḥkhabhāgī sa satataṃ kuntinandanaḥ
      na ca paśyāmi bībhatsor nindyaṃ gātreṣu kiṃ cana
      śrotavyaṃ cen mayaitad vai tan me vyākhyātum arhasi
  6 ity uktaḥ sa hṛṣīkeśo dhyātvā sumahad antaram
      rājānaṃ bhojarājanyavardhano viṣṇur abravīt
  7 na hy asya nṛpate kiṃ cid aniṣṭam upalakṣaye
      ṛte puruṣasiṃhasya piṇḍike 'syātikāyataḥ
  8 tābhyāṃ sa puruṣavyāghro nityam adhvasu yujyate
      na hy anyad anupaśyāmi yenāsau duḥkhabhāg jayaḥ
  9 ity uktaḥ sa kuruśreṣṭhas tathyaṃ kṛṣṇena dhīmatā
      provāca vṛṣṇiśārdūlam evam etad iti prabho
  10 kṛṣṇā tu draupadī kṛṣṇaṃ tiryak sāsūyam aikṣata
     pratijagrāha tasyās taṃ praṇayaṃ cāpi keśihā
     sakhyuḥ sakhā hṛṣīkeśaḥ sākṣād iva dhanaṃjayaḥ
 11 tatra bhīmādayas te tu kuravo yādavās tathā
     remuḥ śrutvā vicitrārthā dhanaṃjaya kathā vibho
 12 tathā kathayatām eva teṣām arjuna saṃkathāḥ
     upāyād vacanān martyo vijayasya mahātmanaḥ
 13 so 'bhigamya kuruśreṣṭhaṃ namaskṛtya ca buddhimān
     upāyātaṃ naravyāghram arjunaṃ pratyavedayat
 14 tac chrutvā nṛpatis tasya harṣabāṣpākulekṣaṇaḥ
     priyākhyāna nimittaṃ vai dadau bahudhanaṃ tadā
 15 tato dvitīye divase mahāñ śabdo vyavardhata
     āyāti puruṣavyāghre pāṇḍavānāṃ duraṃdhare
 16 tato reṇuḥ samudbhūto vibabhau tasya vājinaḥ
     abhito vartamānasya yathoccaiḥ śravasas tathā
 17 tatra harṣakalā vāco narāṇāṃ śuśruve 'rjunaḥ
     diṣṭyāsi pārtha kuśalī dhanyo rājā yudhiṣṭhiraḥ
 18 ko 'nyo hi pṛthivīṃ kṛtsnām avajitya sa pārthivām
     cārayitvā hayaśreṣṭham upāyāyād ṛte 'rjunam
 19 ye vyatītā mahātmāno rājānaḥ sagadādayaḥ
     teṣām apīdṛśaṃ karma na kiṃ cid anuśuśruma
 20 naitad anye kariṣyanti bhaviṣyāḥ pṛthivīkṣitaḥ
     yat tvaṃ kuru kulaśreṣṭha duṣkaraṃ kṛtavān iha
 21 ity evaṃ vadatāṃ teṣāṃ nṝṇāṃ śrutisukhā giraḥ
     śṛṇvan viveśa dharmātmā phalguno yajñasaṃstaram
 22 tato rājā sahāmātyaḥ kṛṣṇaś ca yadunandanaḥ
     dhṛtarāṣṭraṃ puraskṛtya te taṃ pratyudyayus tadā
 23 so 'bhivādya pituḥ pādau dharmarājasya dhīmataḥ
     bhīmādīṃś cāpi saṃpūjya paryaṣvajata keśavam
 24 taiḥ sametyārcitas tān sa pratyarcya ca yathāvidhi
     viśaśrāmātha dharmātmā tīraṃ labdhveva pāragaḥ
 25 etasminn eva kāle tu sa rājā babhru vāhanaḥ
     mātṛbhyāṃ sahito dhīmān kurūn abhyājagāma ha
 26 sa sametya kurūn sarvān sarvair tair abhinanditaḥ
     praviveśa pitāmahyāḥ kuntyā bhavanam uttamam

Book 14 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 14
Chapter 90

  1 [व]
      स परविश्य यथान्यायं पाण्डवानां निवेशनम
      पितामहीम अभ्यवदत साम्ना परमवल्गुना
  2 तथा चित्राङ्गदा देवी कौरव्यस्यात्मजापि च
      पृथां कृष्णां च सहिते विनयेनाभिजग्मतुः
      सुभद्रां च यथान्यायं याश चान्याः कुरु यॊषितः
  3 ददौ कुन्ती ततस ताभ्यां रत्नानि विविधानि च
      दरौपदी च सुभद्रा च याश चाप्य अन्या ददुः सत्रियः
  4 ऊषतुस तत्र ते देव्यौ महार्हशयनासने
      सुपूजिते सवयं कुन्त्या पार्थस्य परियकाम्यया
  5 स च राजा महावीर्यः पूजितॊ बभ्रु वाहनः
      धृतराष्ट्रं महीपालम उपतस्थे यथाविधि
  6 युधिष्ठिरं च राजानं भीमादींश चापि पाण्डवान
      उपगम्य महातेजा विनयेनाभ्यवादयत
  7 स तैः परेम्णा परिष्वक्तः पूजितश च यथाविधि
      धनं चास्मै ददुर भूरि परीयमाणा महारथाः
  8 तथैव स महीपालः कृष्णं चक्रगदाधरम
      परद्युम्न इव गॊविन्दं विनयेनॊपतस्थिवान
  9 तस्मै कृष्णॊ ददौ राज्ञे महार्हम अभिपूजितम
      रथं हेमपरिष्कारं दिव्याश्वयुजम उत्तमम
  10 धर्मराजश च भीमश च यमजौ फल्गुनस तथा
     पृथक्पृथग अतीवैनं मानार्हं समपूजयन
 11 ततस तृतीये दिवसे सत्यवत्याः सुतॊ मुनिः
     युधिष्ठिरं समभ्येत्य वाग्मी वचनम अब्रवीत
 12 अद्य परभृति कौन्तेय यजस्व समयॊ हि ते
     मुहूर्तॊ यज्ञियः पराप्तश चॊदयन्ति च याजकाः
 13 अहीनॊ नाम राजेन्द्र करतुस ते ऽयं विकल्पवान
     बहुत्वात काञ्चनस्यास्य खयातॊ बहुसुवर्णकः
 14 एवम एव महाराज दक्षिणां तरिगुणां कुरु
     तरित्वं वरजतु ते राजन बराह्मणा हय अत्र कारणम
 15 तरीन अश्वमेधान अत्र तवं संप्राप्य बहु दक्षिणान
     जञातिवध्या कृतं पापं परहास्यसि नराधिप
 16 पवित्रं परमं हय एतत पावनानां च पावनम
     यद अश्वमेधावभृथं पराप्स्यसे कुरुनन्दन
 17 इत्य उक्तः स तु तेजस्वी वयासेनामित तेजसा
     दीक्षां विवेश धर्मात्मा वाजिमेधाप्तये तदा
     नराधिपः परायजत वाजिमेधं महाक्रतुम
 18 तत्र वेद विदॊ राजंश चक्रुः कर्माणि याजकाः
     परिक्रमन्तः शास्त्रज्ञा विधिवत साधु शिक्षिताः
 19 न तेषां सखलितं तत्र नासीद अपहुतं तथा
     करमयुक्तं च युक्तं च चक्रुस तत्र दविजर्षभाः
 20 कृत्वा परवर्ग्यं धर्मज्ञा यथावद दविजसत्तमाः
     चक्रुस ते विधिवद राजंस तथैवाभिषवं दविजाः
 21 अभिषूय ततॊ राजन सॊमं सॊमप सत्तमाः
     सवनान्य आनुपूर्व्येण चक्रुः शास्त्रानुसारिणः
 22 न तत्र कृपणः कश चिन न दरिद्रॊ बभूव ह
     कषुधितॊ दुःखितॊ वापि पराकृतॊ वापि मानवः
 23 भॊजनं भॊजनार्थिभ्यॊ दापयाम आस नित्यदा
     भीमसेनॊ महातेजाः सततं राजशासनात
 24 संस्तरे कुशलाश चापि सर्वकर्माणि याजकाः
     दिवसे दिवसे चक्रुर यथाशास्त्रार्थचक्षुषः
 25 नाषद अङ्गविद अत्रासीत सदस्यस तस्य धीमतः
     नाव्रतॊ नानुपाध्यायॊ न च वादाक्षमॊ दविजः
 26 ततॊ यूपॊच्छ्रये पराप्ते षद बैल्वान भरतर्षभ
     खादिरान बिल्वसमितांस तावतः सर्ववर्णिनः
 27 देवदारु मयौ दवौ तु यूपौ कुरुपतेः करतौ
     शलेष्मातकमयं चैकं याजकाः समकारयन
 28 शॊभार्थं चापरान यूपान काञ्चनान पुरुषर्षभ
     स भीमः कारयाम आस धर्मराजस्य शासनात
 29 ते वयराजन्त राजर्षे वासॊभिर उपशॊभिताः
     नरेन्द्राभिगता देवान यथा सप्तर्षयॊ दिवि
 30 इष्टकाः काञ्चनीश चात्र चयनार्थं कृताभवन
     शुशुभे चयनं तत्र दक्षस्येव परजापतेः
 31 चतुश चित्यः स तस्यासीद अष्टादश करात्मकः
     स रुक्मपक्षॊ निचितस तरिगुणॊ गरुडाकृतिः
 32 ततॊ नियुक्ताः पशवॊ यथाशास्त्रं मनीषिभिः
     तं तं देवं समुद्दिश्य पक्षिणः पशवश च ये
 33 ऋषभाः शास्त्रपठितास तथा जलचराश च ये
     सर्वांस तान अभ्यजुञ्जंस ते तत्राग्निचयकर्मणि
 34 यूपेषु नियतं चासीत पशूनां तरिशतं तथा
     अश्वरत्नॊत्तरं राज्ञः कौन्तेयस्य महात्मनः
 35 स यज्ञः शुशुभे तस्य साक्षाद देवर्षिसंकुलः
     गन्धर्वगणसंकीर्णः शॊभितॊ ऽपसरसां गणैः
 36 स किं पुरुषगीतैश च किंनरैर उपशॊभितः
     सिद्धविप्र निवासैश च समन्ताद अभिसंवृतः
 37 तस्मिन सदसि नित्यास तु वयास शिष्या दविजॊत्तमाः
     सर्वशास्त्रप्रणेतारः कुशला यज्ञकर्मसु
 38 नारदश च बभूवात्र तुम्बुरुश च महाद्युतिः
     विश्वावसुश चित्रसेनस तथान्ये गीतकॊविदाः
 39 गन्धर्वा गीतकुशला नृत्तेषु च विशारदाः
     रमयन्ति सम तान विप्रान यज्ञकर्मान्तरेष्व अथ
   1 [v]
      sa praviśya yathānyāyaṃ pāṇḍavānāṃ niveśanam
      pitāmahīm abhyavadat sāmnā paramavalgunā
  2 tathā citrāṅgadā devī kauravyasyātmajāpi ca
      pṛthāṃ kṛṣṇāṃ ca sahite vinayenābhijagmatuḥ
      subhadrāṃ ca yathānyāyaṃ yāś cānyāḥ kuru yoṣitaḥ
  3 dadau kuntī tatas tābhyāṃ ratnāni vividhāni ca
      draupadī ca subhadrā ca yāś cāpy anyā daduḥ striyaḥ
  4 ūṣatus tatra te devyau mahārhaśayanāsane
      supūjite svayaṃ kuntyā pārthasya priyakāmyayā
  5 sa ca rājā mahāvīryaḥ pūjito babhru vāhanaḥ
      dhṛtarāṣṭraṃ mahīpālam upatasthe yathāvidhi
  6 yudhiṣṭhiraṃ ca rājānaṃ bhīmādīṃś cāpi pāṇḍavān
      upagamya mahātejā vinayenābhyavādayat
  7 sa taiḥ premṇā pariṣvaktaḥ pūjitaś ca yathāvidhi
      dhanaṃ cāsmai dadur bhūri prīyamāṇā mahārathāḥ
  8 tathaiva sa mahīpālaḥ kṛṣṇaṃ cakragadādharam
      pradyumna iva govindaṃ vinayenopatasthivān
  9 tasmai kṛṣṇo dadau rājñe mahārham abhipūjitam
      rathaṃ hemapariṣkāraṃ divyāśvayujam uttamam
  10 dharmarājaś ca bhīmaś ca yamajau phalgunas tathā
     pṛthakpṛthag atīvainaṃ mānārhaṃ samapūjayan
 11 tatas tṛtīye divase satyavatyāḥ suto muniḥ
     yudhiṣṭhiraṃ samabhyetya vāgmī vacanam abravīt
 12 adya prabhṛti kaunteya yajasva samayo hi te
     muhūrto yajñiyaḥ prāptaś codayanti ca yājakāḥ
 13 ahīno nāma rājendra kratus te 'yaṃ vikalpavān
     bahutvāt kāñcanasyāsya khyāto bahusuvarṇakaḥ
 14 evam eva mahārāja dakṣiṇāṃ triguṇāṃ kuru
     tritvaṃ vrajatu te rājan brāhmaṇā hy atra kāraṇam
 15 trīn aśvamedhān atra tvaṃ saṃprāpya bahu dakṣiṇān
     jñātivadhyā kṛtaṃ pāpaṃ prahāsyasi narādhipa
 16 pavitraṃ paramaṃ hy etat pāvanānāṃ ca pāvanam
     yad aśvamedhāvabhṛthaṃ prāpsyase kurunandana
 17 ity uktaḥ sa tu tejasvī vyāsenāmita tejasā
     dīkṣāṃ viveśa dharmātmā vājimedhāptaye tadā
     narādhipaḥ prāyajata vājimedhaṃ mahākratum
 18 tatra veda vido rājaṃś cakruḥ karmāṇi yājakāḥ
     parikramantaḥ śāstrajñā vidhivat sādhu śikṣitāḥ
 19 na teṣāṃ skhalitaṃ tatra nāsīd apahutaṃ tathā
     kramayuktaṃ ca yuktaṃ ca cakrus tatra dvijarṣabhāḥ
 20 kṛtvā pravargyaṃ dharmajñā yathāvad dvijasattamāḥ
     cakrus te vidhivad rājaṃs tathaivābhiṣavaṃ dvijāḥ
 21 abhiṣūya tato rājan somaṃ somapa sattamāḥ
     savanāny ānupūrvyeṇa cakruḥ śāstrānusāriṇaḥ
 22 na tatra kṛpaṇaḥ kaś cin na daridro babhūva ha
     kṣudhito duḥkhito vāpi prākṛto vāpi mānavaḥ
 23 bhojanaṃ bhojanārthibhyo dāpayām āsa nityadā
     bhīmaseno mahātejāḥ satataṃ rājaśāsanāt
 24 saṃstare kuśalāś cāpi sarvakarmāṇi yājakāḥ
     divase divase cakrur yathāśāstrārthacakṣuṣaḥ
 25 nāṣad aṅgavid atrāsīt sadasyas tasya dhīmataḥ
     nāvrato nānupādhyāyo na ca vādākṣamo dvijaḥ
 26 tato yūpocchraye prāpte ṣad bailvān bharatarṣabha
     khādirān bilvasamitāṃs tāvataḥ sarvavarṇinaḥ
 27 devadāru mayau dvau tu yūpau kurupateḥ kratau
     śleṣmātakamayaṃ caikaṃ yājakāḥ samakārayan
 28 śobhārthaṃ cāparān yūpān kāñcanān puruṣarṣabha
     sa bhīmaḥ kārayām āsa dharmarājasya śāsanāt
 29 te vyarājanta rājarṣe vāsobhir upaśobhitāḥ
     narendrābhigatā devān yathā saptarṣayo divi
 30 iṣṭakāḥ kāñcanīś cātra cayanārthaṃ kṛtābhavan
     śuśubhe cayanaṃ tatra dakṣasyeva prajāpateḥ
 31 catuś cityaḥ sa tasyāsīd aṣṭādaśa karātmakaḥ
     sa rukmapakṣo nicitas triguṇo garuḍākṛtiḥ
 32 tato niyuktāḥ paśavo yathāśāstraṃ manīṣibhiḥ
     taṃ taṃ devaṃ samuddiśya pakṣiṇaḥ paśavaś ca ye
 33 ṛṣabhāḥ śāstrapaṭhitās tathā jalacarāś ca ye
     sarvāṃs tān abhyajuñjaṃs te tatrāgnicayakarmaṇi
 34 yūpeṣu niyataṃ cāsīt paśūnāṃ triśataṃ tathā
     aśvaratnottaraṃ rājñaḥ kaunteyasya mahātmanaḥ
 35 sa yajñaḥ śuśubhe tasya sākṣād devarṣisaṃkulaḥ
     gandharvagaṇasaṃkīrṇaḥ śobhito 'psarasāṃ gaṇaiḥ
 36 sa kiṃ puruṣagītaiś ca kiṃnarair upaśobhitaḥ
     siddhavipra nivāsaiś ca samantād abhisaṃvṛtaḥ
 37 tasmin sadasi nityās tu vyāsa śiṣyā dvijottamāḥ
     sarvaśāstrapraṇetāraḥ kuśalā yajñakarmasu
 38 nāradaś ca babhūvātra tumburuś ca mahādyutiḥ
     viśvāvasuś citrasenas tathānye gītakovidāḥ
 39 gandharvā gītakuśalā nṛtteṣu ca viśāradāḥ
     ramayanti sma tān viprān yajñakarmāntareṣv atha

Book 14 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 14
Chapter 91

  1 [व]
      शमयित्वा पशून अन्यान विधिवद दविजसत्तमाः
      तुरगं तं यथाशास्त्रम आलभन्त दविजातयः
  2 ततः संज्ञाप्य तुरगं विधिवद याजकर्षभाः
      उपसंवेशयन राजंस ततस तां दरुपदात्मजाम
      कलाभिस तिसृभी राजन यथाविधि मनस्विनीम
  3 उद्धृत्य तु वपां तस्य यथाशास्त्रं दविजर्षभाः
      शरपयाम आसुर अव्यग्राः शास्त्रवद भरतर्षभ
  4 तं वपा धूमगन्धं तु धर्मराजः सहानुजः
      उपाजिघ्रद यथान्यायं सर्वपाप्मापहं तदा
  5 शिष्टान्य अङ्गानि यान्य आसंस तस्याश्वस्य नराधिप
      तान्य अग्नौ जुहुवुर धीराः समस्ताः षॊडशर्त्विजः
  6 संस्थाप्यैवं तस्य राज्ञस तं करतुं शक्र तेजसः
      वयासः स शिष्यॊ भगवान वर्धयाम आस तं नृपम
  7 ततॊ युधिष्ठिरः परादात सदस्येभ्यॊ यथाविधि
      कॊटीसहस्रं निष्काणां वयासाय तु वसुंधराम
  8 परतिगृह्य धरां राजन वयासः सत्यवती सुतः
      अब्रवीद भरतश्रेष्ठं धर्मात्मानं युधिष्ठिरम
  9 पृथिवी भवतस तव एषां संन्यस्ता राजसत्तम
      निष्क्रयॊ दीयतां मह्यं बराह्मणा हि धनार्थिनः
  10 युधिष्ठिरस तु तान विप्रान परत्युवाच महामनाः
     भरातृभिः सहितॊ धीमान मध्ये राज्ञां महात्मनाम
 11 अश्वमेधे महायज्ञे पृथिवी दक्षिणा समृता
     अर्जुनेन जिता सेयम ऋत्विग्भ्यः परापिता मया
 12 वनं परवेक्ष्ये विप्रेन्द्रॊ विभजध्वं महीम इमाम
     चतुर्धा पृथिवीं कृत्वा चातुर्हॊत्र परमाणतः
 13 नाहम आदातुम इच्छामि बरह्म सवं मुनिसत्तमाः
     इदं हि मे मतं नित्यं भरातॄणां च ममानघाः
 14 इत्य उक्तवति तस्मिंस ते भरातरॊ दरौपदी च सा
     एवम एतद इति पराहुस तद अभूद रॊमहर्षणम
 15 ततॊ ऽनतरिक्षे वाग आसीत साधु साध्व इति भारत
     तथैव दविजसंघानां शंसतां विबभौ सवनः
 16 दवैपायनस तथॊक्तस तु पुनर एव युधिष्ठिरम
     उवाच मध्ये विप्राणाम इदं संपूजयन मुनिः
 17 दत्तैषा भवता मह्यं तां ते परतिददाम्य अहम
     हिरण्यं दीयताम एभ्यॊ दविजातिभ्यॊ धरास तु ते
 18 ततॊ ऽबरवीद वासुदेवॊ धर्मराजं युधिष्ठिरम
     यथाह भगवान वयासस तथा तत कर्तुम अर्हसि
 19 इत्य उक्तः स कुरुश्रेष्ठः परीतात्मा भरातृभिः सह
     कॊटॊ कॊटिकृतां परादाद दक्षिणां तरिगुणां करतॊः
 20 न करिष्यति तल लॊके कश चिद अन्यॊ नराधिपः
     यत्कृतं कुरु सिंहेन मरुत्तस्यानुकुर्वता
 21 परतिगृह्य तु तद दरव्यं कृष्ण दवौपायनः परभुः
     ऋत्विग्भ्यः परददौ विद्वांश चतुर्धा वयभजंश च ते
 22 पृथिव्या निष्क्रयं दत्त्वा तद धिरण्यं युधिष्ठिरः
     धूतपाप्मा जितस्वर्गॊ मुमुदे भरातृभिः सह
 23 ऋत्विजस तम अपर्यन्तं सुवर्णनिचयं तदा
     वयभजन्त दविजातिभ्यॊ यथॊत्साहं यथाबलम
 24 यज्ञवाटे तु यत किं चिद धिरण्यम अपि भूषणम
     तॊरणानि च यूपांश च घटाः पात्रीस तथेष्टकाः
     युधिष्ठिराभ्यनुज्ञाताः सर्वं तद वयभजन दविजाः
 25 अनन्तरं बराह्मणेभ्यः कषत्रिया जह्रिरे वसु
     तथा विट शूद्र संघाश च तथान्ये मलेच्छ जातयः
     कालेन महता जह्रुस तत सुवर्णं ततस ततः
 26 ततस ते बराह्मणाः सर्वे मुदिता जग्मुर आलयान
     तर्पिता वसुना तेन धर्मराज्ञा महात्मना
 27 सवम अंशं भगवान वयासः कुन्त्यै पादाभिवादनात
     परददौ तस्य महतॊ हिरण्यस्य महाद्युतिः
 28 शवशुरात परीतिदायं तं पराप्य सा परीतिमानसा
     चकार पुण्यं लॊके तु सुमहान्तं पृथा तदा
 29 गत्वा तव अवभृथं राजा विपाप्मा भरातृभिः सह
     सभाज्यमानः शुशुभे महेन्द्रॊ दैवतैर इव
 30 पाण्डवाश च महीपालैः समेतैः संवृतास तदा
     अशॊभन्त महाराज गरहास तारागणैर इव
 31 राजभ्यॊ ऽपि ततः परादाद रत्नानि विविधानि च
     गजान अश्वान अलंकारान सत्रियॊ वस्त्राणि काञ्चनम
 32 तद धनौघम अपर्यन्तं पार्थः पार्थिव मण्डले
     विसृजञ शुशुभे राजा यथा वैश्रवणस तथा
 33 आनाय्य च तथा वीरं राजानं बभ्रु वाहनम
     परदाय विपुलं वित्तं गृहान परस्थापयत तदा
 34 दुःशलायाश च तं पौत्रं बालकं पार्थिवर्षभ
     सवराज्ये पितृभिर गुप्ते परीत्या समभिषेचयत
 35 राज्ञश चैवापि तान सर्वान सुविभक्तान सुपूजितान
     परस्थापयाम आस वशीकुरुराजॊ युधिष्ठिरः
 36 एवं बभूव यज्ञः स धर्मराजस्य धीमतः
     बह्व अन्नधनरत्नौघः सुरा मैरेय सागरः
 37 सर्पिः पङ्का हरदा यत्र बहवश चान्न पर्वताः
     रसाला कर्दमाः कुल्या बभूवुर भरतर्षभ
 38 भक्ष्यषाण्डव रागाणां करियतां भुज्यताम इति
     पशूनां वध्यतां चापि नान्तस तत्र सम दृश्यते
 39 मत्तॊन्मत्त परमुदितं परगीत युवती जनम
     मृदङ्गशङ्खशब्दैश च मनॊरमम अभूत तदा
 40 दीयतां भुज्यतां चेति दिवारात्रम अवारितम
     तं महॊत्सव संकाशम अतिहृष्ट जनाकुलम
     कथयन्ति सम पुरुषा नानादेशनिवासिनः
 41 वर्षित्वा धनधाराभिः कामै रत्नैर धनैस तथा
     विपाप्मा भरतश्रेष्ठः कृतार्थ पराविशत पुरम
   1 [v]
      śamayitvā paśūn anyān vidhivad dvijasattamāḥ
      turagaṃ taṃ yathāśāstram ālabhanta dvijātayaḥ
  2 tataḥ saṃjñāpya turagaṃ vidhivad yājakarṣabhāḥ
      upasaṃveśayan rājaṃs tatas tāṃ drupadātmajām
      kalābhis tisṛbhī rājan yathāvidhi manasvinīm
  3 uddhṛtya tu vapāṃ tasya yathāśāstraṃ dvijarṣabhāḥ
      śrapayām āsur avyagrāḥ śāstravad bharatarṣabha
  4 taṃ vapā dhūmagandhaṃ tu dharmarājaḥ sahānujaḥ
      upājighrad yathānyāyaṃ sarvapāpmāpahaṃ tadā
  5 śiṣṭāny aṅgāni yāny āsaṃs tasyāśvasya narādhipa
      tāny agnau juhuvur dhīrāḥ samastāḥ ṣoḍaśartvijaḥ
  6 saṃsthāpyaivaṃ tasya rājñas taṃ kratuṃ śakra tejasaḥ
      vyāsaḥ sa śiṣyo bhagavān vardhayām āsa taṃ nṛpam
  7 tato yudhiṣṭhiraḥ prādāt sadasyebhyo yathāvidhi
      koṭīsahasraṃ niṣkāṇāṃ vyāsāya tu vasuṃdharām
  8 pratigṛhya dharāṃ rājan vyāsaḥ satyavatī sutaḥ
      abravīd bharataśreṣṭhaṃ dharmātmānaṃ yudhiṣṭhiram
  9 pṛthivī bhavatas tv eṣāṃ saṃnyastā rājasattama
      niṣkrayo dīyatāṃ mahyaṃ brāhmaṇā hi dhanārthinaḥ
  10 yudhiṣṭhiras tu tān viprān pratyuvāca mahāmanāḥ
     bhrātṛbhiḥ sahito dhīmān madhye rājñāṃ mahātmanām
 11 aśvamedhe mahāyajñe pṛthivī dakṣiṇā smṛtā
     arjunena jitā seyam ṛtvigbhyaḥ prāpitā mayā
 12 vanaṃ pravekṣye viprendro vibhajadhvaṃ mahīm imām
     caturdhā pṛthivīṃ kṛtvā cāturhotra pramāṇataḥ
 13 nāham ādātum icchāmi brahma svaṃ munisattamāḥ
     idaṃ hi me mataṃ nityaṃ bhrātṝṇāṃ ca mamānaghāḥ
 14 ity uktavati tasmiṃs te bhrātaro draupadī ca sā
     evam etad iti prāhus tad abhūd romaharṣaṇam
 15 tato 'ntarikṣe vāg āsīt sādhu sādhv iti bhārata
     tathaiva dvijasaṃghānāṃ śaṃsatāṃ vibabhau svanaḥ
 16 dvaipāyanas tathoktas tu punar eva yudhiṣṭhiram
     uvāca madhye viprāṇām idaṃ saṃpūjayan muniḥ
 17 dattaiṣā bhavatā mahyaṃ tāṃ te pratidadāmy aham
     hiraṇyaṃ dīyatām ebhyo dvijātibhyo dharās tu te
 18 tato 'bravīd vāsudevo dharmarājaṃ yudhiṣṭhiram
     yathāha bhagavān vyāsas tathā tat kartum arhasi
 19 ity uktaḥ sa kuruśreṣṭhaḥ prītātmā bhrātṛbhiḥ saha
     koṭo koṭikṛtāṃ prādād dakṣiṇāṃ triguṇāṃ kratoḥ
 20 na kariṣyati tal loke kaś cid anyo narādhipaḥ
     yatkṛtaṃ kuru siṃhena maruttasyānukurvatā
 21 pratigṛhya tu tad dravyaṃ kṛṣṇa dvaupāyanaḥ prabhuḥ
     ṛtvigbhyaḥ pradadau vidvāṃś caturdhā vyabhajaṃś ca te
 22 pṛthivyā niṣkrayaṃ dattvā tad dhiraṇyaṃ yudhiṣṭhiraḥ
     dhūtapāpmā jitasvargo mumude bhrātṛbhiḥ saha
 23 ṛtvijas tam aparyantaṃ suvarṇanicayaṃ tadā
     vyabhajanta dvijātibhyo yathotsāhaṃ yathābalam
 24 yajñavāṭe tu yat kiṃ cid dhiraṇyam api bhūṣaṇam
     toraṇāni ca yūpāṃś ca ghaṭāḥ pātrīs tatheṣṭakāḥ
     yudhiṣṭhirābhyanujñātāḥ sarvaṃ tad vyabhajan dvijāḥ
 25 anantaraṃ brāhmaṇebhyaḥ kṣatriyā jahrire vasu
     tathā viṭ śūdra saṃghāś ca tathānye mleccha jātayaḥ
     kālena mahatā jahrus tat suvarṇaṃ tatas tataḥ
 26 tatas te brāhmaṇāḥ sarve muditā jagmur ālayān
     tarpitā vasunā tena dharmarājñā mahātmanā
 27 svam aṃśaṃ bhagavān vyāsaḥ kuntyai pādābhivādanāt
     pradadau tasya mahato hiraṇyasya mahādyutiḥ
 28 śvaśurāt prītidāyaṃ taṃ prāpya sā prītimānasā
     cakāra puṇyaṃ loke tu sumahāntaṃ pṛthā tadā
 29 gatvā tv avabhṛthaṃ rājā vipāpmā bhrātṛbhiḥ saha
     sabhājyamānaḥ śuśubhe mahendro daivatair iva
 30 pāṇḍavāś ca mahīpālaiḥ sametaiḥ saṃvṛtās tadā
     aśobhanta mahārāja grahās tārāgaṇair iva
 31 rājabhyo 'pi tataḥ prādād ratnāni vividhāni ca
     gajān aśvān alaṃkārān striyo vastrāṇi kāñcanam
 32 tad dhanaugham aparyantaṃ pārthaḥ pārthiva maṇḍale
     visṛjañ śuśubhe rājā yathā vaiśravaṇas tathā
 33 ānāyya ca tathā vīraṃ rājānaṃ babhru vāhanam
     pradāya vipulaṃ vittaṃ gṛhān prasthāpayat tadā
 34 duḥśalāyāś ca taṃ pautraṃ bālakaṃ pārthivarṣabha
     svarājye pitṛbhir gupte prītyā samabhiṣecayat
 35 rājñaś caivāpi tān sarvān suvibhaktān supūjitān
     prasthāpayām āsa vaśīkururājo yudhiṣṭhiraḥ
 36 evaṃ babhūva yajñaḥ sa dharmarājasya dhīmataḥ
     bahv annadhanaratnaughaḥ surā maireya sāgaraḥ
 37 sarpiḥ paṅkā hradā yatra bahavaś cānna parvatāḥ
     rasālā kardamāḥ kulyā babhūvur bharatarṣabha
 38 bhakṣyaṣāṇḍava rāgāṇāṃ kriyatāṃ bhujyatām iti
     paśūnāṃ vadhyatāṃ cāpi nāntas tatra sma dṛśyate
 39 mattonmatta pramuditaṃ pragīta yuvatī janam
     mṛdaṅgaśaṅkhaśabdaiś ca manoramam abhūt tadā
 40 dīyatāṃ bhujyatāṃ ceti divārātram avāritam
     taṃ mahotsava saṃkāśam atihṛṣṭa janākulam
     kathayanti sma puruṣā nānādeśanivāsinaḥ
 41 varṣitvā dhanadhārābhiḥ kāmai ratnair dhanais tathā
     vipāpmā bharataśreṣṭhaḥ kṛtārtha prāviśat puram

Book 14 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 14
Chapter 92

  1 [ज]
      पितामहस्य मे यज्ञे धर्मपुत्रस्य धीमतः
      यद आश्चर्यम अभूत किं चित तद भवान वक्तुम अर्हति
  2 [व]
      शरूयतां राजशार्दूल महद आश्चर्यम उत्तमम
      अश्वमेधे महायज्ञे निवृत्ते यद अभूद विभॊ
  3 तर्पितेषु दविजाग्र्येषु जञातिसंबन्धिबन्धुषु
      दीनान्ध कृपणे चापि तदा भरतसत्तम
  4 घुष्यमाणे महादाने दिक्षु सर्वासु भारत
      पतत्सु पुष्पवर्षेषु धर्मराजस्य मूर्धनि
  5 बिलान निष्क्रम्य नकुलॊ रुक्मपार्श्वस तदानघ
      वज्राशनिसमं नादम अमुञ्चत विशां पते
  6 सकृद उत्सृज्य तं नादं तरासयानॊ मृगद्विजान
      मानुषं वचनं पराह धृष्टॊ बिलशयॊ महान
  7 सक्तु परस्थेन वॊ नायं यज्ञस तुल्यॊ नराधिपाः
      उञ्छवृत्तेर वदान्यस्य कुरुक्षेत्रनिवासिनः
  8 तस्य तद वचनं शरुत्वा नकुलस्य विशां पते
      विस्मयं परमं जग्मुः सर्वे ते बराह्मणर्षभाः
  9 ततः समेत्य नकुलं पर्यपृच्छन्त ते दविजाः
      कुतस तवं समनुप्राप्तॊ यज्ञं साधु समागमम
  10 किं बलं परमं तुभ्यं किं शरुतं किं परायणम
     कथं भवन्तं विद्याम यॊ नॊ यज्ञं विगर्हसे
 11 अविलुप्यागमं कृत्स्नं विधिज्ञैर याजकैः कृतम
     यथागमं यथान्यायं कर्तव्यं च यथा कृतम
 12 पूजार्हाः पूजिताश चात्र विधिवच छास्त्र चक्षुषा
     मन्त्रपूतं हुतश चाग्निर दत्तं देयम अमत्सरम
 13 तुष्टा दविजर्षभाश चात्र दानैर बहुविधैर अपि
     कषत्रियाश च सुयुद्धेन शराद्धैर अपि पितामहाः
 14 पालनेन विशस तुष्टाः कामैस तुष्टा वरस्त्रियः
     अनुक्रॊशैस तथा शूद्रा दानशेषैः पृथग्जनाः
 15 जञातिसंबन्धिनस तुष्टाः शौचेन च नृपस्य नः
     देवा हविर्भिः पुण्यैश च रक्षणैः शरणा गताः
 16 यद अत्र तथ्यं तद बरूहि सत्यसंध दविजातिषु
     यथा शरुतं यथादृष्टं पृष्टॊ बराह्मण काम्यया
 17 शरद्धेयवाक्यः पराज्ञस तवं दिव्यं रूपं बिभर्षि च
     समागतश च विप्रैस तवं तत्त्वतॊ वक्तुम अर्हसि
 18 इति पृष्टॊ दविजैस तैः स परहस्य नकुलॊ ऽबरवीत
     नैषानृता मया वाणी परॊक्ता दर्पेण वा दविजाः
 19 यन मयॊक्तम इदं किं चिद युस्माभिश चाप्य उपश्रुतम
     सक्तु परस्थेन वॊ नायं यज्ञस तुल्यॊ नराधिपाः
     उञ्छवृत्तेर वदान्यस्य कुरुक्षेत्रनिवासिनः
 20 इत्य अवश्यं मयैतद वॊ वक्तव्यं दविजपुंगवाः
     शृणुताव्यग्र मनसः शंसतॊ मे दविजर्षभाः
 21 अनुभूतं च दृष्टं च यन मयाद्भुतम उत्तमम
     उञ्छवृत्तेर यथावृत्तं कुरुक्षेत्रनिवासिनः
 22 सवर्गं येन दविजः पराप्तः सभार्यः स सुत सनुषः
     यथा चार्धं शरीरस्य ममेदं काञ्चनी कृतम
   1 [j]
      pitāmahasya me yajñe dharmaputrasya dhīmataḥ
      yad āścaryam abhūt kiṃ cit tad bhavān vaktum arhati
  2 [v]
      śrūyatāṃ rājaśārdūla mahad āścaryam uttamam
      aśvamedhe mahāyajñe nivṛtte yad abhūd vibho
  3 tarpiteṣu dvijāgryeṣu jñātisaṃbandhibandhuṣu
      dīnāndha kṛpaṇe cāpi tadā bharatasattama
  4 ghuṣyamāṇe mahādāne dikṣu sarvāsu bhārata
      patatsu puṣpavarṣeṣu dharmarājasya mūrdhani
  5 bilān niṣkramya nakulo rukmapārśvas tadānagha
      vajrāśanisamaṃ nādam amuñcata viśāṃ pate
  6 sakṛd utsṛjya taṃ nādaṃ trāsayāno mṛgadvijān
      mānuṣaṃ vacanaṃ prāha dhṛṣṭo bilaśayo mahān
  7 saktu prasthena vo nāyaṃ yajñas tulyo narādhipāḥ
      uñchavṛtter vadānyasya kurukṣetranivāsinaḥ
  8 tasya tad vacanaṃ śrutvā nakulasya viśāṃ pate
      vismayaṃ paramaṃ jagmuḥ sarve te brāhmaṇarṣabhāḥ
  9 tataḥ sametya nakulaṃ paryapṛcchanta te dvijāḥ
      kutas tvaṃ samanuprāpto yajñaṃ sādhu samāgamam
  10 kiṃ balaṃ paramaṃ tubhyaṃ kiṃ śrutaṃ kiṃ parāyaṇam
     kathaṃ bhavantaṃ vidyāma yo no yajñaṃ vigarhase
 11 avilupyāgamaṃ kṛtsnaṃ vidhijñair yājakaiḥ kṛtam
     yathāgamaṃ yathānyāyaṃ kartavyaṃ ca yathā kṛtam
 12 pūjārhāḥ pūjitāś cātra vidhivac chāstra cakṣuṣā
     mantrapūtaṃ hutaś cāgnir dattaṃ deyam amatsaram
 13 tuṣṭā dvijarṣabhāś cātra dānair bahuvidhair api
     kṣatriyāś ca suyuddhena śrāddhair api pitāmahāḥ
 14 pālanena viśas tuṣṭāḥ kāmais tuṣṭā varastriyaḥ
     anukrośais tathā śūdrā dānaśeṣaiḥ pṛthagjanāḥ
 15 jñātisaṃbandhinas tuṣṭāḥ śaucena ca nṛpasya naḥ
     devā havirbhiḥ puṇyaiś ca rakṣaṇaiḥ śaraṇā gatāḥ
 16 yad atra tathyaṃ tad brūhi satyasaṃdha dvijātiṣu
     yathā śrutaṃ yathādṛṣṭaṃ pṛṣṭo brāhmaṇa kāmyayā
 17 śraddheyavākyaḥ prājñas tvaṃ divyaṃ rūpaṃ bibharṣi ca
     samāgataś ca viprais tvaṃ tattvato vaktum arhasi
 18 iti pṛṣṭo dvijais taiḥ sa prahasya nakulo 'bravīt
     naiṣānṛtā mayā vāṇī proktā darpeṇa vā dvijāḥ
 19 yan mayoktam idaṃ kiṃ cid yusmābhiś cāpy upaśrutam
     saktu prasthena vo nāyaṃ yajñas tulyo narādhipāḥ
     uñchavṛtter vadānyasya kurukṣetranivāsinaḥ
 20 ity avaśyaṃ mayaitad vo vaktavyaṃ dvijapuṃgavāḥ
     śṛṇutāvyagra manasaḥ śaṃsato me dvijarṣabhāḥ
 21 anubhūtaṃ ca dṛṣṭaṃ ca yan mayādbhutam uttamam
     uñchavṛtter yathāvṛttaṃ kurukṣetranivāsinaḥ
 22 svargaṃ yena dvijaḥ prāptaḥ sabhāryaḥ sa suta snuṣaḥ
     yathā cārdhaṃ śarīrasya mamedaṃ kāñcanī kṛtam

Book 14 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 14
Chapter 93

  1 [नकुल]
      हन्त वॊ वर्तयिष्यामि दानस्य परमं फलम
      नयायलब्धस्य सूक्ष्मस्य विप्रदत्तस्य यद दविजाः
  2 धर्मक्षेत्रे कुरुक्षेत्रे धर्मज्ञैर बहुभिर वृते
      उञ्छवृत्तिर दविजः कश चित कापॊतिर अभवत पुरा
  3 सभार्यः सह पुत्रेण स सनुषस तपसि सथितः
      वधू चतुर्थॊ वृद्धः स धर्मात्मा नियतेन्द्रियः
  4 षष्ठे काले तदा विप्रॊ भुङ्क्ते तैः सह सुव्रतः
      षष्ठे काले कदा चिच च तस्याहारॊ न विद्यते
      भुङ्क्ते ऽनयस्मिन कदा चित स षष्ठे काले दविजॊत्तमः
  5 कपॊत धर्मिणस तस्य दुर्भिक्षे सति दारुणे
      नाविद्यत तदा विप्राः संचयस तान निबॊधत
      कषीणौषधि समावायॊ दरव्यहीनॊ ऽभवत तदा
  6 काले काले ऽसय संप्राप्ते नैव विद्येत भॊजनम
      कषुधा परिगताः सर्वे परातिष्ठन्त तदा तु ते
  7 उञ्छंस तदा शुक्लपक्षे मध्यं तपति भास्करे
      उष्णार्तश च कषुधार्तश च स विप्रस तपसि सथितः
      उञ्छम अप्राप्तवान एव सार्धं परिजनेन ह
  8 स तथैव कषुधाविष्टः सपृष्ट्वा तॊयं यथाविधि
      कषपयाम आस तं कालं कृच्छ्रप्राणॊ दविजॊत्तमः
  9 अथ षष्ठे गते काले यवप्रस्थम उपार्जयत
      यवप्रस्थं च ते सक्तून अकुर्वन्त तपस्विनः
  10 कृतपज्याह्विकास ते तु हुत्वा वह्निं यथाविधि
     कुडवं कुडवं सर्वे वयभजन्त तपस्विनः
 11 अथागच्छद दविजः कश चिद अतिथिर भुञ्जतां तदा
     ते तं दृष्ट्वातिथिं तत्र परहृष्टमनसॊ ऽभवन
 12 ते ऽभिवाद्य सुखप्रश्नं पृष्ट्वा तम अतिथिं तदा
     विशुद्धमनसॊ दान्ताः शरद्धा दमसमन्विताः
 13 अनसूयवॊ गतक्रॊधाः साधवॊ गतमत्सराः
     तयक्तमाना जितक्रॊधा धर्मज्ञा दविजसत्तमाः
 14 स बरह्मचर्यं सवं गॊत्रं समाख्याय परस्परम
     कुटीं परवेशयाम आसुः कषुधार्तम अतिथिं तदा
 15 इदम अर्घ्यं च पाद्यं च बृसी चेयं तवानघ
     शुचयः सक्तवश चेमे नियमॊपार्जिताः परभॊ
 16 परतिगृह्णीष्व भद्रं ते सक्तूनां कुडवं दविजः
     भक्षयाम आस राजेन्द्र न च तुष्टिं जगाम सः
 17 स उञ्छवृत्तिस तं परेक्ष्य कषुधा परिगतं दविजम
     आहारं चिन्तयाम आस कथं तुष्टॊ भवेद इति
 18 तस्य भार्याब्रवीद राजन मद्भागॊ दीयताम इति
     गच्छत्व एष यथाकामं संतुष्टॊ दविजसत्तमः
 19 इति बरुवन्तीं तां साध्वीं धर्मात्मा स दविजर्षभः
     कषुधा परिगतां जञात्वा सक्तूंस तान नाभ्यनन्दत
 20 जानन वृद्धां कषुधार्तां च शरान्तां गलानां तपस्विनीम
     तवग अस्थि भूतां वेपन्तीं ततॊ भार्याम उवाच ताम
 21 अपि कीट पतंगानां मृगाणां चैव शॊभने
     सत्रियॊ रक्ष्याश च पॊष्याश च नैवं तवं वक्तुम अर्हसि
 22 अनुकम्पितॊ नरॊ नार्या पुष्टॊ रक्षितैव च
     परपतेद यशसॊ दीप्तान न च लॊकान अवाप्नुयात
 23 इत्य उक्ता सा ततः पराह धर्मार्थौ नौ समौ दविज
     सक्तु परस्थचतुर्भागं गृहाणेमं परसीद मे
 24 सत्यं रतिश च धर्मश च सवर्गश च गुणनिर्जितः
     सत्रीणां पतिसमाधीनं काङ्क्षितं च दविजॊत्तम
 25 ऋतुर मातुः पितुर बीजं दैवतं परमं पतिः
     भर्तुः परसादात सत्रीणां वै रतिः पुत्रफलं तथाम
 26 पालनाद धि पतिस तवं मे भर्तासि भरणान मम
     पुत्र परदानाद वरदस तस्मात सक्तून गृहाण मे
 27 जरा परिगतॊ वृद्धः कषुधार्थॊ दुर्बलॊ भृशम
     उपवासपरिश्रान्तॊ यदा तवम अपि कर्शितः
 28 इत्य उक्तः स तया सक्तून परगृह्येदं वचॊ ऽबरवीत
     दविज सक्तून इमान भूयः परतिगृह्णीष्व सत्तम
 29 स तान परगृह्य भुक्त्वा च न तुष्टिम अगमद दविजः
     तम उञ्छवृत्तिर आलक्ष्य ततश चिन्तापरॊ ऽभवत
 30 [पुत्र]
     सक्तून इमान परगृह्य तवं देहि विप्राय सत्तम
     इत्य एवं सुकृतं मन्ये तस्माद एतत करॊम्य अहम
 31 भवान हि परिपाल्यॊ मे सर्वयत्नैर दविजॊत्तम
     साधूनां काङ्क्षितं हय एतत पितुर वृद्धस्य पॊषणम
 32 पुत्रार्थॊ विहितॊ हय एष सथाविर्ये परिपालनम
     शरुतिर एषा हि विप्रर्षे तरिषु लॊकेषु विश्रुता
 33 पराणधारण मात्रेण शक्यं कर्तुं तपस तवया
     पराणॊ हि परमॊ धर्मः सथितॊ देहेषु देहिनाम
 34 [पिता]
     अपि वर्षसहस्री तवं बाल एव मतॊ मम
     उत्पाद्य पुत्रं हि पिता कृतकृत्यॊ भवत्य उत
 35 बालानां कषुद बलवती जानाम्य एतद अहं विभॊ
     वृद्धॊ ऽहं धारयिष्यामि तवं बली भव पुत्रक
 36 जीर्णेन वयसा पुत्र न मा कषुद बाधते ऽपि च
     दीर्घकालं तपस तप्तं न मे मरणतॊ भयम
 37 [पुत्र]
     अपत्यम अस्मि ते पुत्रस तराणात पुत्रॊ हि विश्रुतः
     आत्मा पुत्रः समृतस तस्मात तराह्य आत्मानम इहात्मना
 38 [पिता]
     रूपेण सदृशस तवं मे शीलेन च दमेन च
     परीक्षितश च बहुधा सक्तून आदद्मि ते ततः
 39 इत्य उक्त्वादाय तान सक्तून परीतात्मा दविजसत्तमः
     परहसन्न इव विप्राय स तस्मै परददौ तदा
 40 भुक्त्वा तान अपि सक्तून स नैव तुष्टॊ बभूव ह
     उञ्छवृत्तिस तु सव्रीडॊ बभूव दविजसत्तमः
 41 तं वै वधूः सथिता साध्वी बराह्मण परियकाम्यया
     सक्तून आदाय संहृष्टा गुरुं तं वाक्यम अब्रवीत
 42 संतानात तव संतानं मम विप्र भविष्यति
     सक्तून इमान अतिथये गृहीत्वा तवं परयच्छ मे
 43 तव परसव निर्वृत्या मम लॊकाः किलाक्षयाः
     पौत्रेण तान अवाप्नॊति यत्र गत्वा न शॊचति
 44 धर्माद्या हि यथा तरेता वह्नि तरेता तथैव च
     तथैव पुत्रपौत्राणां सवर्गे तरेता किलाक्षया
 45 पितॄंस तराणात तारयति पुत्र इत्य अनुशुश्रुम
     पुत्रपौत्रैश च नियतं साधु लॊकान उपाश्नुते
 46 [षवषुर]
     वातातपविशीर्णाङ्गीं तवां विवर्णां निरीक्ष्य वै
     कर्शितां सुव्रताचारे कषुधा विह्वलचेतसम
 47 कथं सक्तून गरहीष्यामि भूत्वा धर्मॊपघातकः
     कल्याण वृत्ते कल्याणि नैवं तवं वक्तुम अर्हसि
 48 षष्ठे काले वरतवतीं शीलशौचसमन्विताम
     कृच्छ्रवृत्तिं निराहारां दरक्ष्यामि तवां कथं नव अहम
 49 बाला कषुधार्ता नारी च रक्ष्या तवं सततं मया
     उपवासपरिश्रान्ता तवं हि बान्धवनन्दिनी
 50 [सनुसा]
     गुरॊर मम गुरुस तवं वै यतॊ दैवतदैवतम
     देवातिदेवस तस्मात तवं सक्तून आदत्स्व मे विभॊ
 51 देहः पराणश च धर्मश च शुश्रूषार्थम इदं गुरॊः
     तव विप्र परसादेन लॊकान पराप्स्याम्य अभीप्सितान
 52 अवेक्ष्या इति कृत्वा तवं दृढभक्त्येति वा दविज
     चिन्त्या ममेयम इति वा सक्तून आदातुम अर्हसि
 53 [षवषुर]
     अनेन नित्यं साध्वी तवं शीलवृत्तेन शॊभसे
     या तवं धर्मव्रतॊपेता गुरुवृत्तिम अवेक्षसे
 54 तस्मात सक्तून गरहीष्यामि वधूर नार्हसि वञ्चनाम
     गणयित्वा महाभागे तवं हि धर्मभृतां वरा
 55 इत्य उक्त्वा तान उपादाय सक्तून परादाद दविजातये
     ततस तुष्टॊ ऽभवद विप्रस तस्य साधॊर महात्मनः
 56 परीतात्मा स तु तं वाक्यम इदम आह दविजर्षभम
     वाग्मी तदा दविजश्रेष्ठॊ धर्मः पुरुषविग्रहः
 57 शुद्धेन तव दानेन नयायॊपात्तेन यत्नतः
     यथाशक्ति विमुक्तेन परीतॊ ऽसमि दविजसत्तम
 58 अहॊ दानं घुष्यते ते सवर्गे सवर्गनिवासिभिः
     गगनात पुष्पवर्षं च पश्यस्व पतितं भुवि
 59 सुरर्षिदेवगन्धर्वा ये च देवपुरःसराः
     सतुवन्तॊ देवदूताश च सथिता दानेन विस्मिताः
 60 बरह्मर्षयॊ विमानस्था बरह्मलॊकगताश च ये
     काङ्क्षन्ते दर्शनं तुभ्यं दिवं गच्छ दविजर्षभ
 61 पितृलॊकगताः सर्वे तारिताः पितरस तवया
     अनागताश च बहवः सुबहूनि युगानि च
 62 बरह्मचर्येण यज्ञेन दानेन तपसा तथा
     अगह्वरेण धर्मेण तस्माद गच्छ दिवं दविज
 63 शरद्धया परया यस तवं तपश चरसि सुव्रत
     तस्माद देवास तवानेन परीता दविज वरॊत्तम
 64 सर्वस्वम एतद यस्मात ते तयक्तं शुद्धेन चेतसा
     कृच्छ्रकाले ततः सवर्गॊ जितॊ ऽयं तव कर्मणा
 65 कषुधा निर्णुदति परज्ञां धर्म्यं बुद्धिं वयपॊहति
     कषुधा परिगत जञानॊ धृतिं तयजति चैव ह
 66 बुभुक्षां जयते यस तु सस्वर्गं जयते धरुवम
     यदा दानरुचिर भवति तदा धर्मॊ न सीदति
 67 अनवेक्ष्य सुतस्नेहं कलत्रस्नेहम एव च
     धर्मम एव गुरुं जञात्वा तृष्णा न गणिता तवया
 68 दरव्यागमॊ नृणां सूक्ष्मः पात्रे दानं ततः परम
     कालः परतरॊ दानाच छरद्धा चापि ततः परा
 69 सवर्गद्वारं सुसूक्ष्मं हि नरैर मॊहान न दृश्यते
     सवर्गार्गलं लॊभबीजं रागगुप्तं दुरासदम
 70 तत तु पश्यन्ति पुरुषा जितक्रॊधा जितेन्द्रियाः
     बराह्मणास तपसा युक्ता यथाशक्ति परदायिनः
 71 सहस्रशक्तिश च शतं शतशक्तिर दशापि च
     दद्याद अपश च यः शक्त्या सर्वे तुल्यफलाः समृताः
 72 रन्ति देवा हि नृपतिर अपः परादाद अकिंचनः
     शुद्धेन मनसा विप्र नाकपृष्ठं ततॊ गतः
 73 न धर्मः परीयते तात दानैर दत्तैर महाफलैः
     नयायलब्धैर यथा सूक्ष्मैः शरद्धा पूतैः स तुष्यति
 74 गॊप्रदान सहस्राणि दविजेभ्यॊ ऽदान नृगॊ नृपः
     एकां दत्त्वा स पारक्यां नरकं समवाप्तवान
 75 आत्ममांस परदानेन शिबिर औशीनरॊ नृपः
     पराप्य पुण्यकृताँल लॊकान मॊदते दिवि सुव्रतः
 76 विभवे न नृणां पुण्यं सवशक्त्या सवर जितं सताम
     न यज्ञैर विविधैर विप्र यथान्यायेन संचितैः
 77 करॊधॊ दानफलं हन्ति लॊभात सवर्गं न गच्छति
     नयायवृत्तिर हि तपसा दानवित सवर्गम अश्नुते
 78 न राजसूर्यैर बहुभिर इष्ट्वा विपुलदक्षिणैः
     न चाश्वमेधैर बहुभिः फलं समम इदं तवम
 79 सक्तु परस्थेन हि जितॊ बरह्मलॊकस तवयानघ
     विरजॊ बरह्मभवनं गच्छ विप्र यथेच्छकम
 80 सर्वेषां वॊ दविजश्रेष्ठ दिव्यं यानम उपस्थितम
     आरॊहत यथाकामं धर्मॊ ऽसमि दविज पश्य माम
 81 पावितॊ हि तवया देहॊ लॊके कीर्तिः सथिरा च ते
     सभार्यः सह पुत्रश च स सनुषश च दिवं वरज
 82 इत्य उक्तवाक्यॊ धर्मेण यानम आरुह्य स दविजः
     सभार्यः स सुतश चापि स सनुषश च दिवं ययौ
 83 तस्मिन विप्रे गते सवर्गं स सुते स सनुषे तदा
     भार्या चतुर्थे धर्मज्ञे ततॊ ऽहं निःसृतॊ बिलात
 84 ततस तु सक्तु गन्धेन कलेदेन सलिलस्य च
     दिव्यपुष्पावमर्दाच च साधॊर दानलबैश च तैः
     विप्रस्य तपसा तस्य शिरॊमे काञ्चनी कृतम
 85 तस्य सत्याभिसंधस्य सूक्ष्मदानेन चैव ह
     शरीरार्धं च मे विप्राः शातकुम्भमयं कृतम
     पश्यतेदं सुविपुलं तपसा तस्य धीमतः
 86 कथम एवंविधं मे सयाद अन्यत पार्श्वम इति दविजाः
     तपॊवनानि यज्ञांश च हृष्टॊ ऽभयेमि पुनः पुनः
 87 यज्ञं तव अहम इमं शरुत्वा कुरुराजस्य धीमतः
     आशया परया पराप्तॊ न चाहं काञ्चनी कृतः
 88 ततॊ मयॊक्तं तद वाक्यं परहस्य दविजसत्तमाः
     सक्तु परस्थेन यज्ञॊ ऽयं संमितॊ नेति सर्वथा
 89 सक्तु परस्थलवैस तैर हि तदाहं काञ्चनी कृतः
     न हि यज्ञॊ महान एष सदृशस तैर मतॊ मम
 90 [व]
     इत्य उक्त्वा नकुलः सर्वान यज्ञे दविज वरांस तदा
     जगामादर्शनं राजन विप्रास ते च ययुर गृहान
 91 एतत ते सर्वम आख्यातं मया परपुरंजय
     यद आश्चर्यम अभूत तस्मिन वाजिमेधे महाक्रतौ
 92 न विस्मयस ते नृपते यज्ञे कार्यः कथं चन
     ऋषिकॊटॊ सहस्राणि तपॊभिर ये दिवं गताः
 93 अद्रॊहः सर्वभूतेषु संतॊषः शीलम आर्जवम
     तपॊ दमश च सत्यं च दानं चेति समं मतम
   1 [nakula]
      hanta vo vartayiṣyāmi dānasya paramaṃ phalam
      nyāyalabdhasya sūkṣmasya vipradattasya yad dvijāḥ
  2 dharmakṣetre kurukṣetre dharmajñair bahubhir vṛte
      uñchavṛttir dvijaḥ kaś cit kāpotir abhavat purā
  3 sabhāryaḥ saha putreṇa sa snuṣas tapasi sthitaḥ
      vadhū caturtho vṛddhaḥ sa dharmātmā niyatendriyaḥ
  4 ṣaṣṭhe kāle tadā vipro bhuṅkte taiḥ saha suvrataḥ
      ṣaṣṭhe kāle kadā cic ca tasyāhāro na vidyate
      bhuṅkte 'nyasmin kadā cit sa ṣaṣṭhe kāle dvijottamaḥ
  5 kapota dharmiṇas tasya durbhikṣe sati dāruṇe
      nāvidyata tadā viprāḥ saṃcayas tān nibodhata
      kṣīṇauṣadhi samāvāyo dravyahīno 'bhavat tadā
  6 kāle kāle 'sya saṃprāpte naiva vidyeta bhojanam
      kṣudhā parigatāḥ sarve prātiṣṭhanta tadā tu te
  7 uñchaṃs tadā śuklapakṣe madhyaṃ tapati bhāskare
      uṣṇārtaś ca kṣudhārtaś ca sa vipras tapasi sthitaḥ
      uñcham aprāptavān eva sārdhaṃ parijanena ha
  8 sa tathaiva kṣudhāviṣṭaḥ spṛṣṭvā toyaṃ yathāvidhi
      kṣapayām āsa taṃ kālaṃ kṛcchraprāṇo dvijottamaḥ
  9 atha ṣaṣṭhe gate kāle yavaprastham upārjayat
      yavaprasthaṃ ca te saktūn akurvanta tapasvinaḥ
  10 kṛtapajyāhvikās te tu hutvā vahniṃ yathāvidhi
     kuḍavaṃ kuḍavaṃ sarve vyabhajanta tapasvinaḥ
 11 athāgacchad dvijaḥ kaś cid atithir bhuñjatāṃ tadā
     te taṃ dṛṣṭvātithiṃ tatra prahṛṣṭamanaso 'bhavan
 12 te 'bhivādya sukhapraśnaṃ pṛṣṭvā tam atithiṃ tadā
     viśuddhamanaso dāntāḥ śraddhā damasamanvitāḥ
 13 anasūyavo gatakrodhāḥ sādhavo gatamatsarāḥ
     tyaktamānā jitakrodhā dharmajñā dvijasattamāḥ
 14 sa brahmacaryaṃ svaṃ gotraṃ samākhyāya parasparam
     kuṭīṃ praveśayām āsuḥ kṣudhārtam atithiṃ tadā
 15 idam arghyaṃ ca pādyaṃ ca bṛsī ceyaṃ tavānagha
     śucayaḥ saktavaś ceme niyamopārjitāḥ prabho
 16 pratigṛhṇīṣva bhadraṃ te saktūnāṃ kuḍavaṃ dvijaḥ
     bhakṣayām āsa rājendra na ca tuṣṭiṃ jagāma saḥ
 17 sa uñchavṛttis taṃ prekṣya kṣudhā parigataṃ dvijam
     āhāraṃ cintayām āsa kathaṃ tuṣṭo bhaved iti
 18 tasya bhāryābravīd rājan madbhāgo dīyatām iti
     gacchatv eṣa yathākāmaṃ saṃtuṣṭo dvijasattamaḥ
 19 iti bruvantīṃ tāṃ sādhvīṃ dharmātmā sa dvijarṣabhaḥ
     kṣudhā parigatāṃ jñātvā saktūṃs tān nābhyanandata
 20 jānan vṛddhāṃ kṣudhārtāṃ ca śrāntāṃ glānāṃ tapasvinīm
     tvag asthi bhūtāṃ vepantīṃ tato bhāryām uvāca tām
 21 api kīṭa pataṃgānāṃ mṛgāṇāṃ caiva śobhane
     striyo rakṣyāś ca poṣyāś ca naivaṃ tvaṃ vaktum arhasi
 22 anukampito naro nāryā puṣṭo rakṣitaiva ca
     prapated yaśaso dīptān na ca lokān avāpnuyāt
 23 ity uktā sā tataḥ prāha dharmārthau nau samau dvija
     saktu prasthacaturbhāgaṃ gṛhāṇemaṃ prasīda me
 24 satyaṃ ratiś ca dharmaś ca svargaś ca guṇanirjitaḥ
     strīṇāṃ patisamādhīnaṃ kāṅkṣitaṃ ca dvijottama
 25 ṛtur mātuḥ pitur bījaṃ daivataṃ paramaṃ patiḥ
     bhartuḥ prasādāt strīṇāṃ vai ratiḥ putraphalaṃ tathām
 26 pālanād dhi patis tvaṃ me bhartāsi bharaṇān mama
     putra pradānād varadas tasmāt saktūn gṛhāṇa me
 27 jarā parigato vṛddhaḥ kṣudhārtho durbalo bhṛśam
     upavāsapariśrānto yadā tvam api karśitaḥ
 28 ity uktaḥ sa tayā saktūn pragṛhyedaṃ vaco 'bravīt
     dvija saktūn imān bhūyaḥ pratigṛhṇīṣva sattama
 29 sa tān pragṛhya bhuktvā ca na tuṣṭim agamad dvijaḥ
     tam uñchavṛttir ālakṣya tataś cintāparo 'bhavat
 30 [putra]
     saktūn imān pragṛhya tvaṃ dehi viprāya sattama
     ity evaṃ sukṛtaṃ manye tasmād etat karomy aham
 31 bhavān hi paripālyo me sarvayatnair dvijottama
     sādhūnāṃ kāṅkṣitaṃ hy etat pitur vṛddhasya poṣaṇam
 32 putrārtho vihito hy eṣa sthāvirye paripālanam
     śrutir eṣā hi viprarṣe triṣu lokeṣu viśrutā
 33 prāṇadhāraṇa mātreṇa śakyaṃ kartuṃ tapas tvayā
     prāṇo hi paramo dharmaḥ sthito deheṣu dehinām
 34 [pitā]
     api varṣasahasrī tvaṃ bāla eva mato mama
     utpādya putraṃ hi pitā kṛtakṛtyo bhavaty uta
 35 bālānāṃ kṣud balavatī jānāmy etad ahaṃ vibho
     vṛddho 'haṃ dhārayiṣyāmi tvaṃ balī bhava putraka
 36 jīrṇena vayasā putra na mā kṣud bādhate 'pi ca
     dīrghakālaṃ tapas taptaṃ na me maraṇato bhayam
 37 [putra]
     apatyam asmi te putras trāṇāt putro hi viśrutaḥ
     ātmā putraḥ smṛtas tasmāt trāhy ātmānam ihātmanā
 38 [pitā]
     rūpeṇa sadṛśas tvaṃ me śīlena ca damena ca
     parīkṣitaś ca bahudhā saktūn ādadmi te tataḥ
 39 ity uktvādāya tān saktūn prītātmā dvijasattamaḥ
     prahasann iva viprāya sa tasmai pradadau tadā
 40 bhuktvā tān api saktūn sa naiva tuṣṭo babhūva ha
     uñchavṛttis tu savrīḍo babhūva dvijasattamaḥ
 41 taṃ vai vadhūḥ sthitā sādhvī brāhmaṇa priyakāmyayā
     saktūn ādāya saṃhṛṣṭā guruṃ taṃ vākyam abravīt
 42 saṃtānāt tava saṃtānaṃ mama vipra bhaviṣyati
     saktūn imān atithaye gṛhītvā tvaṃ prayaccha me
 43 tava prasava nirvṛtyā mama lokāḥ kilākṣayāḥ
     pautreṇa tān avāpnoti yatra gatvā na śocati
 44 dharmādyā hi yathā tretā vahni tretā tathaiva ca
     tathaiva putrapautrāṇāṃ svarge tretā kilākṣayā
 45 pitṝṃs trāṇāt tārayati putra ity anuśuśruma
     putrapautraiś ca niyataṃ sādhu lokān upāśnute
 46 [ṣvaṣura]
     vātātapaviśīrṇāṅgīṃ tvāṃ vivarṇāṃ nirīkṣya vai
     karśitāṃ suvratācāre kṣudhā vihvalacetasam
 47 kathaṃ saktūn grahīṣyāmi bhūtvā dharmopaghātakaḥ
     kalyāṇa vṛtte kalyāṇi naivaṃ tvaṃ vaktum arhasi
 48 ṣaṣṭhe kāle vratavatīṃ śīlaśaucasamanvitām
     kṛcchravṛttiṃ nirāhārāṃ drakṣyāmi tvāṃ kathaṃ nv aham
 49 bālā kṣudhārtā nārī ca rakṣyā tvaṃ satataṃ mayā
     upavāsapariśrāntā tvaṃ hi bāndhavanandinī
 50 [snusā]
     guror mama gurus tvaṃ vai yato daivatadaivatam
     devātidevas tasmāt tvaṃ saktūn ādatsva me vibho
 51 dehaḥ prāṇaś ca dharmaś ca śuśrūṣārtham idaṃ guroḥ
     tava vipra prasādena lokān prāpsyāmy abhīpsitān
 52 avekṣyā iti kṛtvā tvaṃ dṛḍhabhaktyeti vā dvija
     cintyā mameyam iti vā saktūn ādātum arhasi
 53 [ṣvaṣura]
     anena nityaṃ sādhvī tvaṃ śīlavṛttena śobhase
     yā tvaṃ dharmavratopetā guruvṛttim avekṣase
 54 tasmāt saktūn grahīṣyāmi vadhūr nārhasi vañcanām
     gaṇayitvā mahābhāge tvaṃ hi dharmabhṛtāṃ varā
 55 ity uktvā tān upādāya saktūn prādād dvijātaye
     tatas tuṣṭo 'bhavad vipras tasya sādhor mahātmanaḥ
 56 prītātmā sa tu taṃ vākyam idam āha dvijarṣabham
     vāgmī tadā dvijaśreṣṭho dharmaḥ puruṣavigrahaḥ
 57 śuddhena tava dānena nyāyopāttena yatnataḥ
     yathāśakti vimuktena prīto 'smi dvijasattama
 58 aho dānaṃ ghuṣyate te svarge svarganivāsibhiḥ
     gaganāt puṣpavarṣaṃ ca paśyasva patitaṃ bhuvi
 59 surarṣidevagandharvā ye ca devapuraḥsarāḥ
     stuvanto devadūtāś ca sthitā dānena vismitāḥ
 60 brahmarṣayo vimānasthā brahmalokagatāś ca ye
     kāṅkṣante darśanaṃ tubhyaṃ divaṃ gaccha dvijarṣabha
 61 pitṛlokagatāḥ sarve tāritāḥ pitaras tvayā
     anāgatāś ca bahavaḥ subahūni yugāni ca
 62 brahmacaryeṇa yajñena dānena tapasā tathā
     agahvareṇa dharmeṇa tasmād gaccha divaṃ dvija
 63 śraddhayā parayā yas tvaṃ tapaś carasi suvrata
     tasmād devās tavānena prītā dvija varottama
 64 sarvasvam etad yasmāt te tyaktaṃ śuddhena cetasā
     kṛcchrakāle tataḥ svargo jito 'yaṃ tava karmaṇā
 65 kṣudhā nirṇudati prajñāṃ dharmyaṃ buddhiṃ vyapohati
     kṣudhā parigata jñāno dhṛtiṃ tyajati caiva ha
 66 bubhukṣāṃ jayate yas tu sasvargaṃ jayate dhruvam
     yadā dānarucir bhavati tadā dharmo na sīdati
 67 anavekṣya sutasnehaṃ kalatrasneham eva ca
     dharmam eva guruṃ jñātvā tṛṣṇā na gaṇitā tvayā
 68 dravyāgamo nṛṇāṃ sūkṣmaḥ pātre dānaṃ tataḥ param
     kālaḥ parataro dānāc chraddhā cāpi tataḥ parā
 69 svargadvāraṃ susūkṣmaṃ hi narair mohān na dṛśyate
     svargārgalaṃ lobhabījaṃ rāgaguptaṃ durāsadam
 70 tat tu paśyanti puruṣā jitakrodhā jitendriyāḥ
     brāhmaṇās tapasā yuktā yathāśakti pradāyinaḥ
 71 sahasraśaktiś ca śataṃ śataśaktir daśāpi ca
     dadyād apaś ca yaḥ śaktyā sarve tulyaphalāḥ smṛtāḥ
 72 ranti devā hi nṛpatir apaḥ prādād akiṃcanaḥ
     śuddhena manasā vipra nākapṛṣṭhaṃ tato gataḥ
 73 na dharmaḥ prīyate tāta dānair dattair mahāphalaiḥ
     nyāyalabdhair yathā sūkṣmaiḥ śraddhā pūtaiḥ sa tuṣyati
 74 gopradāna sahasrāṇi dvijebhyo 'dān nṛgo nṛpaḥ
     ekāṃ dattvā sa pārakyāṃ narakaṃ samavāptavān
 75 ātmamāṃsa pradānena śibir auśīnaro nṛpaḥ
     prāpya puṇyakṛtāṁl lokān modate divi suvrataḥ
 76 vibhave na nṛṇāṃ puṇyaṃ svaśaktyā svar jitaṃ satām
     na yajñair vividhair vipra yathānyāyena saṃcitaiḥ
 77 krodho dānaphalaṃ hanti lobhāt svargaṃ na gacchati
     nyāyavṛttir hi tapasā dānavit svargam aśnute
 78 na rājasūryair bahubhir iṣṭvā vipuladakṣiṇaiḥ
     na cāśvamedhair bahubhiḥ phalaṃ samam idaṃ tavam
 79 saktu prasthena hi jito brahmalokas tvayānagha
     virajo brahmabhavanaṃ gaccha vipra yathecchakam
 80 sarveṣāṃ vo dvijaśreṣṭha divyaṃ yānam upasthitam
     ārohata yathākāmaṃ dharmo 'smi dvija paśya mām
 81 pāvito hi tvayā deho loke kīrtiḥ sthirā ca te
     sabhāryaḥ saha putraś ca sa snuṣaś ca divaṃ vraja
 82 ity uktavākyo dharmeṇa yānam āruhya sa dvijaḥ
     sabhāryaḥ sa sutaś cāpi sa snuṣaś ca divaṃ yayau
 83 tasmin vipre gate svargaṃ sa sute sa snuṣe tadā
     bhāryā caturthe dharmajñe tato 'haṃ niḥsṛto bilāt
 84 tatas tu saktu gandhena kledena salilasya ca
     divyapuṣpāvamardāc ca sādhor dānalabaiś ca taiḥ
     viprasya tapasā tasya śirome kāñcanī kṛtam
 85 tasya satyābhisaṃdhasya sūkṣmadānena caiva ha
     śarīrārdhaṃ ca me viprāḥ śātakumbhamayaṃ kṛtam
     paśyatedaṃ suvipulaṃ tapasā tasya dhīmataḥ
 86 katham evaṃvidhaṃ me syād anyat pārśvam iti dvijāḥ
     tapovanāni yajñāṃś ca hṛṣṭo 'bhyemi punaḥ punaḥ
 87 yajñaṃ tv aham imaṃ śrutvā kururājasya dhīmataḥ
     āśayā parayā prāpto na cāhaṃ kāñcanī kṛtaḥ
 88 tato mayoktaṃ tad vākyaṃ prahasya dvijasattamāḥ
     saktu prasthena yajño 'yaṃ saṃmito neti sarvathā
 89 saktu prasthalavais tair hi tadāhaṃ kāñcanī kṛtaḥ
     na hi yajño mahān eṣa sadṛśas tair mato mama
 90 [v]
     ity uktvā nakulaḥ sarvān yajñe dvija varāṃs tadā
     jagāmādarśanaṃ rājan viprās te ca yayur gṛhān
 91 etat te sarvam ākhyātaṃ mayā parapuraṃjaya
     yad āścaryam abhūt tasmin vājimedhe mahākratau
 92 na vismayas te nṛpate yajñe kāryaḥ kathaṃ cana
     ṛṣikoṭo sahasrāṇi tapobhir ye divaṃ gatāḥ
 93 adrohaḥ sarvabhūteṣu saṃtoṣaḥ śīlam ārjavam
     tapo damaś ca satyaṃ ca dānaṃ ceti samaṃ matam

Book 14 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 14
Chapter 94

  1 [ज]
      यज्ञे सक्ता नृपतयस तपः सक्ता महर्षयः
      शान्ति वयवसिता विप्राः शमॊ दम इति परभॊ
  2 तस्माद यज्ञफलैस तुल्यं न किं चिद इह विद्यते
      इति मे वर्तते बुद्धिस तथा चैतद असंशयम
  3 यज्ञैर इष्ट्वा हि बहवॊ राजानॊ दविजसत्तम
      इह कीर्तिं परां पराप्य परेत्य सवर्गम इतॊ गताः
  4 देवराजः सहस्राक्षः करतुभिर भूरिदक्षिणैः
      देवराज्यं महातेजाः पराप्तवान अखिलं विभुः
  5 यथा युधिष्ठिरॊ राजा भीमार्जुनपुरः सरः
      सदृशॊ देवराजेन समृद्ध्या विक्रमेण च
  6 अथ कस्मात स नकुलॊ गर्हयाम आस तं करतुम
      अश्वमेधं महायज्ञं राज्ञस तस्य महात्मनः
  7 [व]
      यज्ञस्य विधिम अग्र्यं वै फलं चैव नरर्षभ
      गदतः शृणु मे राजन यथावद इह भारत
  8 पुरा शक्रस्य यजतः सर्व ऊचुर महर्षयः
      ऋत्विक्षु कर्म वयग्रेषु विततॊ यज्ञकर्मणि
  9 हूयमाने तथा वह्नौ हॊत्रे बहुगुणान्विते
      देवेष्व आहूयमानेषु सथितेषु परमर्षिषु
  10 सुप्रतीतैस तदा विप्रैः सवागमैः सुस्वनैर नृप
     अश्रान्तैश चापि लघुभिर अध्वर्यु वृषभैस तथा
 11 आलम्भ समये तस्मिन गृहीतेषु पशुष्व अथ
     महर्षयॊ महाराज संबभूवुः कृपान्विताः
 12 ततॊ दीनान पशून दृष्ट्वा ऋषयस ते तपॊधनाः
     ऊचुः शक्रं समागम्य नायं यज्ञविधिः शुभः
 13 अपविज्ञानम एतत ते महान्तं धर्मम इच्छतः
     न हि यज्ञे पशुगणा विधिदृष्टाः पुरंदर
 14 धर्मॊपघातकस तव एष समारम्भस तव परभॊ
     नायं धर्मकृतॊ धर्मॊ न हिंसा धर्म उच्यते
 15 आगमेनैव ते यज्ञं कुर्वन्तु यदि हेच्छसि
     विधिदृष्टेन यज्ञेन धर्मस ते सुमहान भवेत
 16 यज बीजैः सहस्राक्ष तरिवर्ष परमॊषितैः
     एष धर्मॊ महाञ शक्र चिन्त्यमानॊ ऽधिगम्यते
 17 शतक्रतुस तु तद वाक्यम ऋषिभिस तत्त्वदर्शिभिः
     उक्तं न परतिजग्राह मानमॊहवशानुगः
 18 तेषां विवादः सुमहाञ जज्ञे शक्र महर्षिणाम
     जङ्गमैः सथावरैर वापि यष्टव्यम इति भारत
 19 ते तु खिन्ना विवादेन ऋषयस तत्त्वदर्शिनः
     ततः संधाय शक्रेण पप्रच्छुर नृपतिं वसुम
 20 महाभाग कथं यज्ञेष्व आगमॊ नृपते समृतः
     यष्टव्यं पशुभिर मेध्यैर अथॊ बीजैर अजैर अपि
 21 तच छरुत्वा तु वचस तेषाम अविचार्य बलाबलम
     यथॊपनीतैर यष्टव्यम इति परॊवाच पार्थिवः
 22 एवम उक्त्वा स नृपतिः परविवेश रसातलम
     उक्त्वेह वितथं राजंश चेदीनाम ईश्वरः परभुः
 23 अन्यायॊपगतं दरव्यम अतीतं यॊ हय अपण्डितः
     धर्माभिकाङ्क्षी यजते न धर्मफलम अश्नुते
 24 धर्मवैतंसिकॊ यस तु पापात्मा पुरुषस तथा
     ददाति दानं विप्रेभ्यॊ लॊकविश्वास कारकम
 25 पापेन कर्मणा विप्रॊ धनं लब्ध्वा निरङ्कुशः
     रागमॊहान्वितः सॊ ऽनते कलुषां गतिम आप्नुते
 26 तेन दत्तानि दानानि पापेन हतबुद्धिना
     तानि सत्त्वम अनासाद्य नश्यन्ति विपुलान्य अपि
 27 तस्याधर्मप्रवृत्तस्य हिंसकस्य दुरात्मनः
     दाने न कीर्तिर भवति परेत्य चेह च दुर्मतेः
 28 अपि संचयबुद्धिर हि लॊभमॊहवशं गतः
     उद्वेजयति भूतानि हिंसया पापचेतनः
 29 एवं लब्ध्वा धनं लॊभाद यजते यॊ ददाति च
     स कृत्वा कर्मणा तेन न सिध्यति दुरागमात
 30 उञ्छं मूलं फलं शाकम उदपात्रं तपॊधनाः
     दानं विभवतॊ दत्त्वा नराः सवर यान्ति धर्मिणः
 31 एष धर्मॊ महांस तयागॊ दानं भूतदया तथा
     बरह्मचर्यं तथा सत्यम अनुक्रॊशॊ धृतिः कषमा
     सनातनस्य धर्मस्य मूलम एतत सनातनम
 32 शरूयन्ते हि पुरा विप्रा विश्वामित्रादयॊ नृपाः
     विश्वामित्रॊ ऽसितश चैव जनकश च महीपतिः
     कक्षसेनार्ष्टिषेणॊ च सिन्धुद्वीपश च पार्थिवः
 33 एते चान्ये च बहवः सिद्धिं परमिकां गताः
     नृपाः सत्यश च दानश च नयायलब्धैस तपॊधनाः
 34 बराह्मणाः कषत्रिया वैश्याः शूद्रा ये चाश्रितास तपः
     दानधर्माग्निना शुद्धास ते सवर्गं यान्ति भारत
   1 [j]
      yajñe saktā nṛpatayas tapaḥ saktā maharṣayaḥ
      śānti vyavasitā viprāḥ śamo dama iti prabho
  2 tasmād yajñaphalais tulyaṃ na kiṃ cid iha vidyate
      iti me vartate buddhis tathā caitad asaṃśayam
  3 yajñair iṣṭvā hi bahavo rājāno dvijasattama
      iha kīrtiṃ parāṃ prāpya pretya svargam ito gatāḥ
  4 devarājaḥ sahasrākṣaḥ kratubhir bhūridakṣiṇaiḥ
      devarājyaṃ mahātejāḥ prāptavān akhilaṃ vibhuḥ
  5 yathā yudhiṣṭhiro rājā bhīmārjunapuraḥ saraḥ
      sadṛśo devarājena samṛddhyā vikrameṇa ca
  6 atha kasmāt sa nakulo garhayām āsa taṃ kratum
      aśvamedhaṃ mahāyajñaṃ rājñas tasya mahātmanaḥ
  7 [v]
      yajñasya vidhim agryaṃ vai phalaṃ caiva nararṣabha
      gadataḥ śṛṇu me rājan yathāvad iha bhārata
  8 purā śakrasya yajataḥ sarva ūcur maharṣayaḥ
      ṛtvikṣu karma vyagreṣu vitato yajñakarmaṇi
  9 hūyamāne tathā vahnau hotre bahuguṇānvite
      deveṣv āhūyamāneṣu sthiteṣu paramarṣiṣu
  10 supratītais tadā vipraiḥ svāgamaiḥ susvanair nṛpa
     aśrāntaiś cāpi laghubhir adhvaryu vṛṣabhais tathā
 11 ālambha samaye tasmin gṛhīteṣu paśuṣv atha
     maharṣayo mahārāja saṃbabhūvuḥ kṛpānvitāḥ
 12 tato dīnān paśūn dṛṣṭvā ṛṣayas te tapodhanāḥ
     ūcuḥ śakraṃ samāgamya nāyaṃ yajñavidhiḥ śubhaḥ
 13 apavijñānam etat te mahāntaṃ dharmam icchataḥ
     na hi yajñe paśugaṇā vidhidṛṣṭāḥ puraṃdara
 14 dharmopaghātakas tv eṣa samārambhas tava prabho
     nāyaṃ dharmakṛto dharmo na hiṃsā dharma ucyate
 15 āgamenaiva te yajñaṃ kurvantu yadi hecchasi
     vidhidṛṣṭena yajñena dharmas te sumahān bhavet
 16 yaja bījaiḥ sahasrākṣa trivarṣa paramoṣitaiḥ
     eṣa dharmo mahāñ śakra cintyamāno 'dhigamyate
 17 śatakratus tu tad vākyam ṛṣibhis tattvadarśibhiḥ
     uktaṃ na pratijagrāha mānamohavaśānugaḥ
 18 teṣāṃ vivādaḥ sumahāñ jajñe śakra maharṣiṇām
     jaṅgamaiḥ sthāvarair vāpi yaṣṭavyam iti bhārata
 19 te tu khinnā vivādena ṛṣayas tattvadarśinaḥ
     tataḥ saṃdhāya śakreṇa papracchur nṛpatiṃ vasum
 20 mahābhāga kathaṃ yajñeṣv āgamo nṛpate smṛtaḥ
     yaṣṭavyaṃ paśubhir medhyair atho bījair ajair api
 21 tac chrutvā tu vacas teṣām avicārya balābalam
     yathopanītair yaṣṭavyam iti provāca pārthivaḥ
 22 evam uktvā sa nṛpatiḥ praviveśa rasātalam
     uktveha vitathaṃ rājaṃś cedīnām īśvaraḥ prabhuḥ
 23 anyāyopagataṃ dravyam atītaṃ yo hy apaṇḍitaḥ
     dharmābhikāṅkṣī yajate na dharmaphalam aśnute
 24 dharmavaitaṃsiko yas tu pāpātmā puruṣas tathā
     dadāti dānaṃ viprebhyo lokaviśvāsa kārakam
 25 pāpena karmaṇā vipro dhanaṃ labdhvā niraṅkuśaḥ
     rāgamohānvitaḥ so 'nte kaluṣāṃ gatim āpnute
 26 tena dattāni dānāni pāpena hatabuddhinā
     tāni sattvam anāsādya naśyanti vipulāny api
 27 tasyādharmapravṛttasya hiṃsakasya durātmanaḥ
     dāne na kīrtir bhavati pretya ceha ca durmateḥ
 28 api saṃcayabuddhir hi lobhamohavaśaṃ gataḥ
     udvejayati bhūtāni hiṃsayā pāpacetanaḥ
 29 evaṃ labdhvā dhanaṃ lobhād yajate yo dadāti ca
     sa kṛtvā karmaṇā tena na sidhyati durāgamāt
 30 uñchaṃ mūlaṃ phalaṃ śākam udapātraṃ tapodhanāḥ
     dānaṃ vibhavato dattvā narāḥ svar yānti dharmiṇaḥ
 31 eṣa dharmo mahāṃs tyāgo dānaṃ bhūtadayā tathā
     brahmacaryaṃ tathā satyam anukrośo dhṛtiḥ kṣamā
     sanātanasya dharmasya mūlam etat sanātanam
 32 śrūyante hi purā viprā viśvāmitrādayo nṛpāḥ
     viśvāmitro 'sitaś caiva janakaś ca mahīpatiḥ
     kakṣasenārṣṭiṣeṇo ca sindhudvīpaś ca pārthivaḥ
 33 ete cānye ca bahavaḥ siddhiṃ paramikāṃ gatāḥ
     nṛpāḥ satyaś ca dānaś ca nyāyalabdhais tapodhanāḥ
 34 brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrā ye cāśritās tapaḥ
     dānadharmāgninā śuddhās te svargaṃ yānti bhārata

Book 14 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 14
Chapter 95

  1 [ज]
      धर्मागतेन तयागेन भगवन सर्वम अस्ति चेत
      एतन मे सर्वम आचक्ष्व कुशलॊ हय असि भाषितुम
  2 ततॊञ्छवृत्तेर यद्वृत्तं सक्तु दाने फलं महत
      कथितं मे महद बरह्मंस तथ्यम एतद असंशयम
  3 कथं हि सर्वयज्ञेषु निश्चयः परमॊ भवेत
      एतद अर्हसि मे वक्तुं निखिलेन दविजर्षभ
  4 अत्राप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम
      अगस्त्यस्य मया यज्ञे पुरावृत्तम अरिंदम
  5 पुरागस्त्यॊ महातेजा दीक्षां दवादश वार्षिकीम
      परविवेश महाराज सर्वभूतहिते रतः
  6 तत्राग्निकल्पा हॊतार आसन सत्रे महात्मनः
      मूलाहारा निराहाराः साश्म कुट्टा मरीचिपाः
  7 परिघृष्टिका वैघसिकाः संप्रक्षालास तथैव च
      यतयॊ भिक्षवश चात्र बभूवुः पर्यवस्थिताः
  8 सर्वे परत्यक्षधर्माणॊ जितक्रॊधा जितेन्द्रियाः
      दमे सथिताश च ते सर्वे दम्भमॊहविवर्जिताः
  9 वृत्ते शुद्धे सथिता नित्यम इन्द्रियैश चाप्य अवाहिताः
      उपासते सम तं यज्ञं भुञ्जानास ते महर्षयः
  10 यथाशक्त्या भगवता तदन्नं समुपार्जितम
     तस्मिन सत्रे तु यत किं चिद अयॊग्यं तत्र नाभवत
     तथा हय अनेकैर मुनिभिर महान्तः करतवः कृताः
 11 एवंविधेस तव अगस्त्यस्य वर्तमाने महाध्वरे
     न ववर्ष सहस्राक्षस तदा भरतसत्तम
 12 ततः कर्मान्तरे राजन्न अगस्त्यस्य महात्मनः
     कथेयम अभिनिर्वृत्ता मुनीनां भावितात्मनाम
 13 अगस्त्यॊ यजमानॊ ऽसौ ददात्य अन्नं विमत्सरः
     न च वर्षति पर्जन्यः कथम अन्नं भविष्यति
 14 सत्रं चेदं महद विप्रा मुनेर दवादश वार्षिकम
     न वर्षिष्यति देवश च वर्षाण्य एतानि दवादश
 15 एतद भवन्तः संचिन्त्य महर्षेर अस्य धीमतः
     अगस्त्यस्यातितपसः कर्तुम अर्हन्त्य अनुग्रहम
 16 इत्य एवम उक्ते वचने ततॊ ऽगस्त्यः परतापवान
     परॊवाचेदं वचॊ वाग्मी परसाद्य शिरसा मुनीन
 17 यदि दवादश वर्षाणि न वर्षिष्यति वासवः
     चिन्ता यज्ञं करिष्यामि विधिर एष सनातनः
 18 यदि दवादश वर्षाणि न वर्षिष्यति वासवः
     वयायामेनाहरिष्यामि यज्ञान अन्यान अतिव्रतान
 19 बीजयज्ञॊ मयायं वै बहुवर्षसमाचितः
     बीजैः कृतैः करिष्ये च नात्र विघ्नॊ भविष्यति
 20 नेदं शक्यं वृथा कर्तुं मम सत्रं कथं चन
     वर्षिष्यतीह वा देवॊ न वा देवॊ भविष्यति
 21 अथ वाभ्यर्थनाम इन्द्रः कुर्यान न तव इह कामतः
     सवयम इन्द्रॊ भविष्यामि जीवयिष्यामि च परजाः
 22 यॊ यद आहारजातश च स तथैव भविष्यति
     विशेषं चैव कर्तास्मि पुनः पुनर अतीव हि
 23 अद्येह सवर्णम अभ्येतु यच चान्यद वसु दुर्लभम
     तरिषु लॊकेषु यच चास्ति तद इहागच्छतां सवयम
 24 दिव्याश चाप्सरसां संघाः स गन्धर्वाः स किंनराः
     विश्वावसुश च ये चान्ये ते ऽपय उपासन्तु वः सदा
 25 उत्तरेभ्यः कुरुभ्यश च यत किं चिद वसु विद्यते
     सर्वं तद इह यज्ञे मे सवयम एवॊपतिष्ठतु
     सवर्गं सवर्गसदश चैव धर्मश च सवयम एव तु
 26 इत्य उक्ते सर्वम एवैतद अभवत तस्य धीमतः
     ततस ते मुनयॊ दृष्ट्वा मुनेस तस्य तपॊबलम
     विस्मिता वचनं पराहुर इदं सर्वे महार्थवत
 27 परीताः सम तव वाक्येन न तव इच्छामस तपॊ वययम
     सवैर एव यज्ञैस तुष्टाः समॊ नयायेनेच्छामहे वयम
 28 यज्ञान दीक्षास तथा हॊमान यच चान्यन मृगयामहे
     तन नॊ ऽसतु सवकृतैर यज्ञैर नान्यतॊ मृगयामहे
 29 नयायेनॊपार्जिताहाराः सवकर्मनिरता वयम
     वेदाश च बरह्मचर्येण नयायतः परार्थयामहे
 30 नयायेनॊत्तर कालं च गृहेभ्यॊ निःसृता वयम
     धर्मदृष्टैर विधिद वारैस तपस तप्स्यामहे वयम
 31 भवतः सम्यग एषा हि बुद्धिर हिंसा विवर्जिता
     एवाम अहिंसां यज्ञेषु बरूयास तवं सततं परभॊ
 32 परीतास ततॊ भविष्यामॊ वयं दविज वरॊत्तम
     विसर्जिताः समाप्तौ च सत्राद अस्माद वरजामहे
 33 [व]
     तथा कथयताम एव देवराजः पुरंदरः
     ववर्ष सुमहातेजा दृष्ट्वा तस्य तपॊबलम
 34 असमाप्तौ च यज्ञस्य तस्यामित पराक्रमः
     निकामवर्षी देवेन्द्रॊ बभूव जनमेजय
 35 परसादयाम आस च तम अगस्त्यं तरिदशेश्वरः
     सवयम अभ्येत्य राजर्षे पुरस्कृत्य बृहस्पतिम
 36 ततॊ यज्ञसमाप्तौ तान विससर्ज महामुनीन
     अगस्त्यः परमप्रीतः पूजयित्वा यथाविधि
   1 [j]
      dharmāgatena tyāgena bhagavan sarvam asti cet
      etan me sarvam ācakṣva kuśalo hy asi bhāṣitum
  2 tatoñchavṛtter yadvṛttaṃ saktu dāne phalaṃ mahat
      kathitaṃ me mahad brahmaṃs tathyam etad asaṃśayam
  3 kathaṃ hi sarvayajñeṣu niścayaḥ paramo bhavet
      etad arhasi me vaktuṃ nikhilena dvijarṣabha
  4 atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam
      agastyasya mayā yajñe purāvṛttam ariṃdama
  5 purāgastyo mahātejā dīkṣāṃ dvādaśa vārṣikīm
      praviveśa mahārāja sarvabhūtahite rataḥ
  6 tatrāgnikalpā hotāra āsan satre mahātmanaḥ
      mūlāhārā nirāhārāḥ sāśma kuṭṭā marīcipāḥ
  7 parighṛṣṭikā vaighasikāḥ saṃprakṣālās tathaiva ca
      yatayo bhikṣavaś cātra babhūvuḥ paryavasthitāḥ
  8 sarve pratyakṣadharmāṇo jitakrodhā jitendriyāḥ
      dame sthitāś ca te sarve dambhamohavivarjitāḥ
  9 vṛtte śuddhe sthitā nityam indriyaiś cāpy avāhitāḥ
      upāsate sma taṃ yajñaṃ bhuñjānās te maharṣayaḥ
  10 yathāśaktyā bhagavatā tadannaṃ samupārjitam
     tasmin satre tu yat kiṃ cid ayogyaṃ tatra nābhavat
     tathā hy anekair munibhir mahāntaḥ kratavaḥ kṛtāḥ
 11 evaṃvidhes tv agastyasya vartamāne mahādhvare
     na vavarṣa sahasrākṣas tadā bharatasattama
 12 tataḥ karmāntare rājann agastyasya mahātmanaḥ
     katheyam abhinirvṛttā munīnāṃ bhāvitātmanām
 13 agastyo yajamāno 'sau dadāty annaṃ vimatsaraḥ
     na ca varṣati parjanyaḥ katham annaṃ bhaviṣyati
 14 satraṃ cedaṃ mahad viprā muner dvādaśa vārṣikam
     na varṣiṣyati devaś ca varṣāṇy etāni dvādaśa
 15 etad bhavantaḥ saṃcintya maharṣer asya dhīmataḥ
     agastyasyātitapasaḥ kartum arhanty anugraham
 16 ity evam ukte vacane tato 'gastyaḥ pratāpavān
     provācedaṃ vaco vāgmī prasādya śirasā munīn
 17 yadi dvādaśa varṣāṇi na varṣiṣyati vāsavaḥ
     cintā yajñaṃ kariṣyāmi vidhir eṣa sanātanaḥ
 18 yadi dvādaśa varṣāṇi na varṣiṣyati vāsavaḥ
     vyāyāmenāhariṣyāmi yajñān anyān ativratān
 19 bījayajño mayāyaṃ vai bahuvarṣasamācitaḥ
     bījaiḥ kṛtaiḥ kariṣye ca nātra vighno bhaviṣyati
 20 nedaṃ śakyaṃ vṛthā kartuṃ mama satraṃ kathaṃ cana
     varṣiṣyatīha vā devo na vā devo bhaviṣyati
 21 atha vābhyarthanām indraḥ kuryān na tv iha kāmataḥ
     svayam indro bhaviṣyāmi jīvayiṣyāmi ca prajāḥ
 22 yo yad āhārajātaś ca sa tathaiva bhaviṣyati
     viśeṣaṃ caiva kartāsmi punaḥ punar atīva hi
 23 adyeha svarṇam abhyetu yac cānyad vasu durlabham
     triṣu lokeṣu yac cāsti tad ihāgacchatāṃ svayam
 24 divyāś cāpsarasāṃ saṃghāḥ sa gandharvāḥ sa kiṃnarāḥ
     viśvāvasuś ca ye cānye te 'py upāsantu vaḥ sadā
 25 uttarebhyaḥ kurubhyaś ca yat kiṃ cid vasu vidyate
     sarvaṃ tad iha yajñe me svayam evopatiṣṭhatu
     svargaṃ svargasadaś caiva dharmaś ca svayam eva tu
 26 ity ukte sarvam evaitad abhavat tasya dhīmataḥ
     tatas te munayo dṛṣṭvā munes tasya tapobalam
     vismitā vacanaṃ prāhur idaṃ sarve mahārthavat
 27 prītāḥ sma tava vākyena na tv icchāmas tapo vyayam
     svair eva yajñais tuṣṭāḥ smo nyāyenecchāmahe vayam
 28 yajñān dīkṣās tathā homān yac cānyan mṛgayāmahe
     tan no 'stu svakṛtair yajñair nānyato mṛgayāmahe
 29 nyāyenopārjitāhārāḥ svakarmaniratā vayam
     vedāś ca brahmacaryeṇa nyāyataḥ prārthayāmahe
 30 nyāyenottara kālaṃ ca gṛhebhyo niḥsṛtā vayam
     dharmadṛṣṭair vidhid vārais tapas tapsyāmahe vayam
 31 bhavataḥ samyag eṣā hi buddhir hiṃsā vivarjitā
     evām ahiṃsāṃ yajñeṣu brūyās tvaṃ satataṃ prabho
 32 prītās tato bhaviṣyāmo vayaṃ dvija varottama
     visarjitāḥ samāptau ca satrād asmād vrajāmahe
 33 [v]
     tathā kathayatām eva devarājaḥ puraṃdaraḥ
     vavarṣa sumahātejā dṛṣṭvā tasya tapobalam
 34 asamāptau ca yajñasya tasyāmita parākramaḥ
     nikāmavarṣī devendro babhūva janamejaya
 35 prasādayām āsa ca tam agastyaṃ tridaśeśvaraḥ
     svayam abhyetya rājarṣe puraskṛtya bṛhaspatim
 36 tato yajñasamāptau tān visasarja mahāmunīn
     agastyaḥ paramaprītaḥ pūjayitvā yathāvidhi

Book 14 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 14
Chapter 96

  1 [ज]
      कॊ ऽसौ नकुल रूपेण शिरसा काञ्चनेन वै
      पराह मानुषवद वाचम एतत पृष्टॊ वदस्व मे
  2 [व]
      एतत पूर्वं न पृष्टॊ ऽहं न चास्माभिः परभाषितम
      शरूयतां नकुलॊ यॊ ऽसौ यथा वाग अस्य मानुषी
  3 शराद्धं संकल्पयाम आस जमदग्निः पुरा किल
      हॊमधेनुस तम आगाच च सवयं चापि दुदॊह ताम
  4 तत कषीरं सथापयाम आस नवे भाण्डे दृढे शुचौ
      तच च करॊधः सवरूपेण पिठरं पर्यवर्तयत
  5 जिज्ञासुस तम ऋषिश्रेष्ठं किं कुर्याद विप्रिये कृते
      इति संचिन्त्य दुर्मेधा धर्षयाम आस तत पयः
  6 तम आज्ञाय मुनिः करॊधं नैवास्य चुकुपे ततः
      स तु करॊधस तम आहेदं पराञ्जलिर मूर्तिमान सथितः
  7 जितॊ ऽसमीति भृगुश्रेष्ठ भृगवॊ हय अतिरॊषणाः
      लॊके मिथ्या परवादॊ ऽयं यत तवयास्मि पराजितः
  8 सॊ ऽहं तवयि सथितॊ हय अद्य कषमावति महात्मनि
      बिभेमि तपसः साधॊ परसादं कुरु मे विभॊ
  9 [ज]
      साक्षाद दृष्टॊ ऽसि मे करॊध गच्छ तवं विगतज्वरः
      न ममापकृतं ते ऽदय न मन्युर विद्यते मम
  10 यान उद्धिश्य तु संकल्पः पयसॊ ऽसय कृतॊ मया
     पितरस ते महाभागास तेभ्यॊ बुध्यस्व गम्यताम
 11 इत्य उक्तॊ जातसंत्रासः स तत्रान्तर अधीयत
     पितॄणाम अभिषङ्गात तु नकुलत्वम उपागतः
 12 स तान परसादयाम आस शापस्यान्तॊ भवेद इति
     तैश चाप्य उक्तॊ यदा धर्मं कषेप्स्यसे मॊक्ष्यसे तदा
 13 तैश चॊक्तॊ यज्ञियान देशान धर्मारण्यानि चैव ह
     जुगुप्सन परिधावन स यज्ञं तं समुपासदत
 14 धर्मपुत्रम अथाक्षिप्य सक्तु परस्थेन तेन सः
     मुक्तः शापात ततः करॊधॊ धर्मॊ हय आसीद युधिष्ठिरः
 15 एवम एतत तदा वृत्तं तस्य यज्ञे महात्मनः
     पश्यतां चापि नस तत्र नकुलॊ ऽनतर्हितस तदा
   1 [j]
      ko 'sau nakula rūpeṇa śirasā kāñcanena vai
      prāha mānuṣavad vācam etat pṛṣṭo vadasva me
  2 [v]
      etat pūrvaṃ na pṛṣṭo 'haṃ na cāsmābhiḥ prabhāṣitam
      śrūyatāṃ nakulo yo 'sau yathā vāg asya mānuṣī
  3 śrāddhaṃ saṃkalpayām āsa jamadagniḥ purā kila
      homadhenus tam āgāc ca svayaṃ cāpi dudoha tām
  4 tat kṣīraṃ sthāpayām āsa nave bhāṇḍe dṛḍhe śucau
      tac ca krodhaḥ svarūpeṇa piṭharaṃ paryavartayat
  5 jijñāsus tam ṛṣiśreṣṭhaṃ kiṃ kuryād vipriye kṛte
      iti saṃcintya durmedhā dharṣayām āsa tat payaḥ
  6 tam ājñāya muniḥ krodhaṃ naivāsya cukupe tataḥ
      sa tu krodhas tam āhedaṃ prāñjalir mūrtimān sthitaḥ
  7 jito 'smīti bhṛguśreṣṭha bhṛgavo hy atiroṣaṇāḥ
      loke mithyā pravādo 'yaṃ yat tvayāsmi parājitaḥ
  8 so 'haṃ tvayi sthito hy adya kṣamāvati mahātmani
      bibhemi tapasaḥ sādho prasādaṃ kuru me vibho
  9 [j]
      sākṣād dṛṣṭo 'si me krodha gaccha tvaṃ vigatajvaraḥ
      na mamāpakṛtaṃ te 'dya na manyur vidyate mama
  10 yān uddhiśya tu saṃkalpaḥ payaso 'sya kṛto mayā
     pitaras te mahābhāgās tebhyo budhyasva gamyatām
 11 ity ukto jātasaṃtrāsaḥ sa tatrāntar adhīyata
     pitṝṇām abhiṣaṅgāt tu nakulatvam upāgataḥ
 12 sa tān prasādayām āsa śāpasyānto bhaved iti
     taiś cāpy ukto yadā dharmaṃ kṣepsyase mokṣyase tadā
 13 taiś cokto yajñiyān deśān dharmāraṇyāni caiva ha
     jugupsan paridhāvan sa yajñaṃ taṃ samupāsadat
 14 dharmaputram athākṣipya saktu prasthena tena saḥ
     muktaḥ śāpāt tataḥ krodho dharmo hy āsīd yudhiṣṭhiraḥ
 15 evam etat tadā vṛttaṃ tasya yajñe mahātmanaḥ
     paśyatāṃ cāpi nas tatra nakulo 'ntarhitas tadā

Book 15 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 15

Chapter 1

  1 [ज]
      पराप्य राज्यं महाभागाः पाण्डवा मे पितामहाः
      कथम आसन महाराजे धृतराष्ट्रे महात्मनि
  2 स हि राजा हतामात्यॊ हतपुत्रॊ नराश्रयः
      कथम आसीद धतैश्वर्यॊ गान्धारी च यशस्विनी
  3 कियन्तं चैव कालं ते पितरॊ मम पूर्वकाः
      सथिता राज्ये महात्मानस तन मे वयाख्यातुम अर्हसि
  4 [वै]
      पराप्य राज्यं महात्मानः पाण्डवा हतशत्रवः
      धृतराष्ट्रं पुरस्कृत्य पृथिवीं पर्यपालयन
  5 धृतराष्ट्रम उपातिष्ठद विदुरः संजयस तथा
      युयुत्सुश चापि मेधावी वैश्यापुत्रः स कौरवः
  6 पाण्डवः सर्वकार्याणि संपृच्छन्ति सम तं नृपम
      चक्रुस तेनाभ्यनुज्ञाता वर्षाणि दश पञ्च च
  7 सदा हि गत्वा ते वीराः पर्युपासन्त तं नृपम
      पादाभिवन्दनं कृत्वा धर्मराज मते सथिताः
      ते मूर्ध्नि समुपाघ्राताः सर्वकार्याणि चक्रिरे
  8 कुन्तिभॊजसुता चैव गन्धारीम अन्ववर्तत
      दरौपदी च सुभद्रा च याश चान्याः पाण्डव सत्रियः
      समां वृत्तिम अवर्तन्त तयॊः शवश्रॊर यथाविधि
  9 शयनानि महार्हाणि वासांस्य आभरणानि च
      राजार्हाणि च सर्वाणि भक्ष्यभॊज्यान्य अनेकशः
      युधिष्ठिरॊ महाराज धृतराष्ट्रे ऽभयुपाहरत
  10 तथैव कुन्ती गान्धार्यां गुरुवृत्तिम अवर्तत
     विदुरः संजयश चैव युयुत्सुश चैव कौरवः
     उपासते सम तं वृद्धं हतपुत्रं जनाधिपम
 11 सयालॊ दरुणस्य यश चैकॊ दयितॊ बराह्मणॊ महान
     स च तस्मिन महेष्वासः कृपः समभवत तदा
 12 वयासस्य भगवान नित्यं वासं चक्रे नृपेण ह
     कथाः कुर्वन पुराणर्षिर देवर्षिनृप रक्षसाम
 13 धर्मयुक्तानि कार्याणि वयवहारान्वितानि च
     धृतराष्ट्राभ्यनुज्ञातॊ विदुरस तान्य अकारयत
 14 सामन्तेभ्यः परियाण्य अस्य कार्याणि सुगुरूण्य अपि
     पराप्यन्ते ऽरथैः सुलघुभिः परभावाद विदुरस्य वै
 15 अकरॊद बन्धमॊक्षांश च वध्यानां मॊक्षणं तथा
     न च धर्मात्मजॊ राजा कदा चित किं चिद अब्रवीत
 16 विहारयात्रासु पुनः कुरुराजॊ युधिष्ठिरः
     सर्वान कामान महातेजाः परददाव अम्बिका सुते
 17 आरालिकाः सूपकारा रागखाण्डविकास तथा
     उपातिष्ठन्त राजानं धृतराष्ट्रं यथा पुरा
 18 वासांसि च महार्हाणि माल्यानि विविधानि च
     उपाजह्रुर यथान्यायं धृतराष्ट्रस्य पाण्डवाः
 19 मैरेयं मधु मांसानि पानकानि लघूनि च
     चित्रान भक्ष्यविकारांश च चक्रुर अस्य यथा पुरा
 20 ये चापि पृथिवीपालाः समाजग्मुः समन्ततः
     उपातिष्ठन्त ते सर्वे कौरवेन्द्रं यथा पुरा
 21 कुन्ती च दरौपदी चैव सात्वती चैव भामिनी
     उलूपी नागकन्या च देवी चित्र अङ्गदा तथा
 22 धृष्टकेतॊश च भगिनी जरा सन्धस्य चात्मजा
     किंकराः समॊपतिष्ठन्ति सर्वाः सुबलजां तथा
 23 यथा पुत्र वियुक्तॊ ऽयं न किं चिद दुःखम आप्नुयात
     इति राजन वशाद भरातॄन नित्यम एव युधिष्ठिरः
 24 एवं ते धर्मराजस्य शरुत्वा वचनम अर्थवत
     सविशेषम अवर्तन्त भीमम एकं विना तदा
 25 न हि तत तस्य वीरस्य हृदयाद अपसर्पति
     धृतराष्ट्रस्य दुर्बुद्धेर यद्वृत्तं दयूतकारितम
   1 [j]
      prāpya rājyaṃ mahābhāgāḥ pāṇḍavā me pitāmahāḥ
      katham āsan mahārāje dhṛtarāṣṭre mahātmani
  2 sa hi rājā hatāmātyo hataputro narāśrayaḥ
      katham āsīd dhataiśvaryo gāndhārī ca yaśasvinī
  3 kiyantaṃ caiva kālaṃ te pitaro mama pūrvakāḥ
      sthitā rājye mahātmānas tan me vyākhyātum arhasi
  4 [vai]
      prāpya rājyaṃ mahātmānaḥ pāṇḍavā hataśatravaḥ
      dhṛtarāṣṭraṃ puraskṛtya pṛthivīṃ paryapālayan
  5 dhṛtarāṣṭram upātiṣṭhad viduraḥ saṃjayas tathā
      yuyutsuś cāpi medhāvī vaiśyāputraḥ sa kauravaḥ
  6 pāṇḍavaḥ sarvakāryāṇi saṃpṛcchanti sma taṃ nṛpam
      cakrus tenābhyanujñātā varṣāṇi daśa pañca ca
  7 sadā hi gatvā te vīrāḥ paryupāsanta taṃ nṛpam
      pādābhivandanaṃ kṛtvā dharmarāja mate sthitāḥ
      te mūrdhni samupāghrātāḥ sarvakāryāṇi cakrire
  8 kuntibhojasutā caiva gandhārīm anvavartata
      draupadī ca subhadrā ca yāś cānyāḥ pāṇḍava striyaḥ
      samāṃ vṛttim avartanta tayoḥ śvaśror yathāvidhi
  9 śayanāni mahārhāṇi vāsāṃsy ābharaṇāni ca
      rājārhāṇi ca sarvāṇi bhakṣyabhojyāny anekaśaḥ
      yudhiṣṭhiro mahārāja dhṛtarāṣṭre 'bhyupāharat
  10 tathaiva kuntī gāndhāryāṃ guruvṛttim avartata
     viduraḥ saṃjayaś caiva yuyutsuś caiva kauravaḥ
     upāsate sma taṃ vṛddhaṃ hataputraṃ janādhipam
 11 syālo druṇasya yaś caiko dayito brāhmaṇo mahān
     sa ca tasmin maheṣvāsaḥ kṛpaḥ samabhavat tadā
 12 vyāsasya bhagavān nityaṃ vāsaṃ cakre nṛpeṇa ha
     kathāḥ kurvan purāṇarṣir devarṣinṛpa rakṣasām
 13 dharmayuktāni kāryāṇi vyavahārānvitāni ca
     dhṛtarāṣṭrābhyanujñāto viduras tāny akārayat
 14 sāmantebhyaḥ priyāṇy asya kāryāṇi sugurūṇy api
     prāpyante 'rthaiḥ sulaghubhiḥ prabhāvād vidurasya vai
 15 akarod bandhamokṣāṃś ca vadhyānāṃ mokṣaṇaṃ tathā
     na ca dharmātmajo rājā kadā cit kiṃ cid abravīt
 16 vihārayātrāsu punaḥ kururājo yudhiṣṭhiraḥ
     sarvān kāmān mahātejāḥ pradadāv ambikā sute
 17 ārālikāḥ sūpakārā rāgakhāṇḍavikās tathā
     upātiṣṭhanta rājānaṃ dhṛtarāṣṭraṃ yathā purā
 18 vāsāṃsi ca mahārhāṇi mālyāni vividhāni ca
     upājahrur yathānyāyaṃ dhṛtarāṣṭrasya pāṇḍavāḥ
 19 maireyaṃ madhu māṃsāni pānakāni laghūni ca
     citrān bhakṣyavikārāṃś ca cakrur asya yathā purā
 20 ye cāpi pṛthivīpālāḥ samājagmuḥ samantataḥ
     upātiṣṭhanta te sarve kauravendraṃ yathā purā
 21 kuntī ca draupadī caiva sātvatī caiva bhāminī
     ulūpī nāgakanyā ca devī citr aṅgadā tathā
 22 dhṛṣṭaketoś ca bhaginī jarā sandhasya cātmajā
     kiṃkarāḥ smopatiṣṭhanti sarvāḥ subalajāṃ tathā
 23 yathā putra viyukto 'yaṃ na kiṃ cid duḥkham āpnuyāt
     iti rājan vaśād bhrātṝn nityam eva yudhiṣṭhiraḥ
 24 evaṃ te dharmarājasya śrutvā vacanam arthavat
     saviśeṣam avartanta bhīmam ekaṃ vinā tadā
 25 na hi tat tasya vīrasya hṛdayād apasarpati
     dhṛtarāṣṭrasya durbuddher yadvṛttaṃ dyūtakāritam

Book 15 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 15
Chapter 2

  1 [वै]
      एवं संपूजितॊ राजा पाण्डवैर अम्बिका सुतः
      विजहार यथापूर्वम ऋषिभिः पर्युपासितः
  2 बरह्म देयाग्र हारांश च परददौ स कुरूद्वहः
      तच च कुन्तीसुतॊ राजा सर्वम एवान्वमॊदत
  3 आनृशंस्य परॊ राजा परीयमाणॊ युधिष्ठिरः
      उवाच स तदा भरातॄन अमात्यांश च महीपतिः
  4 मया चैव भवद्भिश च मान्य एष नराधिपः
      निदेशे धृतराष्ट्रस्य यः सथास्यति स मे सुहृत
      विपरीतश च मे शत्रुर निरस्यश च भवेन नरः
  5 परिदृष्टेषु चाहःसु पुत्राणां शराद्धकर्मणि
      ददातु राजा सर्वेषां यावद अस्य चिकीर्षितम
  6 ततः स राजा कौरव्यॊ धृतराष्ट्रॊ महामनाः
      बराह्मणेभ्यॊ महार्हेभ्यॊ ददौ वित्तान्य अनेकशः
  7 धर्मराजश च भीमश च सव्यसाची यमाव अपि
      तत सर्वम अन्ववर्तन्त धृतराष्ट्र वयपेक्षया
  8 कथं नु राजा वृद्धः सन पुत्रशॊकसमाहतः
      शॊकम अस्मत कृतं पराप्य न मरियेतेति चिन्त्यते
  9 यावद धि कुरुमुख्यस्य जीवत पुत्रस्य वै सुखम
      बभूव तद अवाप्नॊतु भॊगांश चेति वयवस्थिताः
  10 ततस ते सहिताः सर्वे भरातरः पञ्च पाण्डवाः
     तथा शीलाः समातस्थुर धृतराष्ट्रस्य शासने
 11 धृतराष्ट्रश च तान वीरान विनीतान विनये सथितान
     शिष्यवृत्तौ सथितान नित्यं गुरुवत पर्यपश्यत
 12 गान्धारी चैव पुत्राणां विविधैः शराद्धकर्मभिः
     आनृष्यम अगमत कामान विप्रेभ्यः परतिपाद्य वै
 13 एवं धर्मभृतां शरेष्ठॊ धर्मराजॊ युधिष्ठिरः
     भरातृभिः सहितॊ धीमान पूजयाम आस तं नृपम
   1 [vai]
      evaṃ saṃpūjito rājā pāṇḍavair ambikā sutaḥ
      vijahāra yathāpūrvam ṛṣibhiḥ paryupāsitaḥ
  2 brahma deyāgra hārāṃś ca pradadau sa kurūdvahaḥ
      tac ca kuntīsuto rājā sarvam evānvamodata
  3 ānṛśaṃsya paro rājā prīyamāṇo yudhiṣṭhiraḥ
      uvāca sa tadā bhrātṝn amātyāṃś ca mahīpatiḥ
  4 mayā caiva bhavadbhiś ca mānya eṣa narādhipaḥ
      nideśe dhṛtarāṣṭrasya yaḥ sthāsyati sa me suhṛt
      viparītaś ca me śatrur nirasyaś ca bhaven naraḥ
  5 paridṛṣṭeṣu cāhaḥsu putrāṇāṃ śrāddhakarmaṇi
      dadātu rājā sarveṣāṃ yāvad asya cikīrṣitam
  6 tataḥ sa rājā kauravyo dhṛtarāṣṭro mahāmanāḥ
      brāhmaṇebhyo mahārhebhyo dadau vittāny anekaśaḥ
  7 dharmarājaś ca bhīmaś ca savyasācī yamāv api
      tat sarvam anvavartanta dhṛtarāṣṭra vyapekṣayā
  8 kathaṃ nu rājā vṛddhaḥ san putraśokasamāhataḥ
      śokam asmat kṛtaṃ prāpya na mriyeteti cintyate
  9 yāvad dhi kurumukhyasya jīvat putrasya vai sukham
      babhūva tad avāpnotu bhogāṃś ceti vyavasthitāḥ
  10 tatas te sahitāḥ sarve bhrātaraḥ pañca pāṇḍavāḥ
     tathā śīlāḥ samātasthur dhṛtarāṣṭrasya śāsane
 11 dhṛtarāṣṭraś ca tān vīrān vinītān vinaye sthitān
     śiṣyavṛttau sthitān nityaṃ guruvat paryapaśyata
 12 gāndhārī caiva putrāṇāṃ vividhaiḥ śrāddhakarmabhiḥ
     ānṛṣyam agamat kāmān viprebhyaḥ pratipādya vai
 13 evaṃ dharmabhṛtāṃ śreṣṭho dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ
     bhrātṛbhiḥ sahito dhīmān pūjayām āsa taṃ nṛpam

Book 15 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 15
Chapter 3

  1 [वै]
      स राजा सुमहातेजा वृद्धः कुरुकुलॊद्वहः
      नापश्यत तदा किं चिद अप्रियं पाण्डुनन्दने
  2 वर्तमानेषु सद्वृत्तिं पाण्डवेषु महात्मसु
      परीतिमान अभवद राजा धृतराष्ट्रॊ ऽमबिका सुतः
  3 सौबलेयी च गान्धारी पुत्रशॊकम अपास्य तम
      सदैव परीतिम अत्यासीत तनयेषु निजेष्व इव
  4 परियाण्य एव तु कौरव्यॊ नाप्रियाणि कुरूद्वह
      वैचित्रवीर्ये नृपतौ समाचरति नित्यदा
  5 यद यद बरूते च किं चित सा धृतराष्ट्रॊ नराधिपः
      गुरु वा लघु वा कार्यं गान्धारी च यशस्विनी
  6 तत स राजा महाराज पाण्ण्डवानां धुरंधरः
      पूजयित्वा वचस तत तद अकार्षीत परवीरहा
  7 तेन तस्याभवत परीतॊ वृत्तेन स नराधिपः
      अन्वतप्यच च संस्मृत्य पुत्रं मन्दम अचेतसम
  8 सदा च परातर उत्थाय कृतजप्यः शुचिर नृपः
      आशास्ते पाण्डुपुत्राणां समरेष्व अपराजयम
  9 बराह्मणान वाचयित्वा च हुत्वा चैव हुताशनम
      आयुष्यं पाण्डुपुत्राणाम आशास्ते स नराधिपः
  10 न तां परीतिं मराम आप पुत्रेभ्यः स महीपतिः
     यां परीतिं पाण्डुपुत्रेभ्यः समवाप तदा नृपः
 11 बराह्मणानां च वृद्धानां कषत्रियाणां च भारत
     तथा विट शूद्र संघानाम अभवत सुप्रियस तदा
 12 यच च किं चित पुरा पापं धृतराष्ट्र सुतैः कृतम
     अकृत्वा हृदि तद राजा तं नृपं सॊ ऽनववर्तत
 13 यश च कश चिन नरः किं चिद अप्रियं चाम्बिका सुते
     कुरुते दवेष्यताम एति स कौन्तेयस्य धीमतः
 14 न राज्ञॊ धृतराष्ट्रस्य न च दुर्यॊधनस्य वै
     उवाच दुष्कृतं किं चिद युधिष्ठिर भयान नरः
 15 धृत्या तुष्टॊ नरेन्द्रस्य गान्धारी विदुरस तथा
     शौचेन चाजात शत्रॊर न तु भीमस्य शत्रुहन
 16 अन्ववर्तत भीमॊ ऽपि निष्टनन धर्मजं नृपम
     धृतराष्ट्रं च संप्रेक्ष्य सदा भवति दुर्मनाः
 17 राजानम अनुवर्तन्तं धर्मपुत्रं महामतिम
     अन्ववर्तत कौरव्यॊ हृदयेन पराङ्मुखः
   1 [vai]
      sa rājā sumahātejā vṛddhaḥ kurukulodvahaḥ
      nāpaśyata tadā kiṃ cid apriyaṃ pāṇḍunandane
  2 vartamāneṣu sadvṛttiṃ pāṇḍaveṣu mahātmasu
      prītimān abhavad rājā dhṛtarāṣṭro 'mbikā sutaḥ
  3 saubaleyī ca gāndhārī putraśokam apāsya tam
      sadaiva prītim atyāsīt tanayeṣu nijeṣv iva
  4 priyāṇy eva tu kauravyo nāpriyāṇi kurūdvaha
      vaicitravīrye nṛpatau samācarati nityadā
  5 yad yad brūte ca kiṃ cit sā dhṛtarāṣṭro narādhipaḥ
      guru vā laghu vā kāryaṃ gāndhārī ca yaśasvinī
  6 tat sa rājā mahārāja pāṇṇḍavānāṃ dhuraṃdharaḥ
      pūjayitvā vacas tat tad akārṣīt paravīrahā
  7 tena tasyābhavat prīto vṛttena sa narādhipaḥ
      anvatapyac ca saṃsmṛtya putraṃ mandam acetasam
  8 sadā ca prātar utthāya kṛtajapyaḥ śucir nṛpaḥ
      āśāste pāṇḍuputrāṇāṃ samareṣv aparājayam
  9 brāhmaṇān vācayitvā ca hutvā caiva hutāśanam
      āyuṣyaṃ pāṇḍuputrāṇām āśāste sa narādhipaḥ
  10 na tāṃ prītiṃ marām āpa putrebhyaḥ sa mahīpatiḥ
     yāṃ prītiṃ pāṇḍuputrebhyaḥ samavāpa tadā nṛpaḥ
 11 brāhmaṇānāṃ ca vṛddhānāṃ kṣatriyāṇāṃ ca bhārata
     tathā viṭ śūdra saṃghānām abhavat supriyas tadā
 12 yac ca kiṃ cit purā pāpaṃ dhṛtarāṣṭra sutaiḥ kṛtam
     akṛtvā hṛdi tad rājā taṃ nṛpaṃ so 'nvavartata
 13 yaś ca kaś cin naraḥ kiṃ cid apriyaṃ cāmbikā sute
     kurute dveṣyatām eti sa kaunteyasya dhīmataḥ
 14 na rājño dhṛtarāṣṭrasya na ca duryodhanasya vai
     uvāca duṣkṛtaṃ kiṃ cid yudhiṣṭhira bhayān naraḥ
 15 dhṛtyā tuṣṭo narendrasya gāndhārī viduras tathā
     śaucena cājāta śatror na tu bhīmasya śatruhan
 16 anvavartata bhīmo 'pi niṣṭanan dharmajaṃ nṛpam
     dhṛtarāṣṭraṃ ca saṃprekṣya sadā bhavati durmanāḥ
 17 rājānam anuvartantaṃ dharmaputraṃ mahāmatim
     anvavartata kauravyo hṛdayena parāṅmukhaḥ

Book 15 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 15
Chapter 4

  1 [वै]
      युधिष्ठिरस्य नृपतेर दुर्यॊधन पितुस तथा
      नान्तरं ददृशू राजन पुरुषाः परणयं परति
  2 यदा तु कौरवॊ राजा पुत्रं सस्मार बालिशम
      तदा भीमं हृदा राजन्न अपध्याति स पार्थिवः
  3 तथैव भीमसेनॊ ऽपि धृतराष्ट्रं जनाधिपम
      नामर्षयत राजेन्द्र सदैवातुष्टवद धृदा
  4 अप्रकाशान्य अप्रियाणि चकारास्य वृकॊदरः
      आज्ञां परत्यहरच चापि कृतकैः पुरुषैः सदा
  5 अथ भीमः सुहृन्मध्ये बाहुशब्दं तथाकरॊत
      संश्रवे धृतराष्ट्रस्य गान्धार्याश चाप्य अमर्षणः
  6 समृत्वा दुर्यॊधनं शत्रुं कर्ण दुःशासनाव अपि
      परॊवाचाथ सुसंरब्धॊ भीमः स परुषं वचः
  7 अन्धस्य नृपतेः पुत्रा मया परिघबाहुना
      नीता लॊकम अमुं सर्वे नानाशस्त्रात्त जीविताः
  8 इमौ तौ परिघप्रख्यौ भुजौ मम दुरासदौ
      ययॊर अन्तरम आसाद्य धार्तराष्ट्राः कषयं गताः
  9 ताव इमौ चन्दनेनाक्तौ वन्दनीयौ च मे भुजौ
      याभ्यां दुर्यॊधनॊ नीतः कषयं ससुत बान्धवः
  10 एताश चान्याश च विविधाः शल्य भूता जनाधिपः
     वृकॊदरस्य ता वाचः शरुत्वा निर्वेदम आगमत
 11 सा च बुद्धिमती देवी कालपर्याय वेदिनी
     गान्धारी सर्वधर्मज्ञा तान्य अलीकानि शुश्रुवे
 12 ततः पञ्चदशे वर्षे समतीते नराधिपः
     राजा निर्वेदम आपेदे भीम वाग बाणपीडितः
 13 नान्वबुध्यत तद राजा कुन्तीपुत्रॊ युधिष्ठिरः
     शवेताश्वॊ वाथ कुन्ती वा दरौपदी व यशस्विनी
 14 माद्रीपुत्रौ च भीमस्य चित्तज्ञाव अन्वमॊदताम
     राज्ञस तु चित्तं रक्षन्तौ नॊचतुः किं चिद अप्रियम
 15 ततः समानयाम आस धृतराष्ट्रः सुहृज्जनम
     बाष्पसंदिग्धम अत्यर्थम इदम आह वचॊ भृशम
   1 [vai]
      yudhiṣṭhirasya nṛpater duryodhana pitus tathā
      nāntaraṃ dadṛśū rājan puruṣāḥ praṇayaṃ prati
  2 yadā tu kauravo rājā putraṃ sasmāra bāliśam
      tadā bhīmaṃ hṛdā rājann apadhyāti sa pārthivaḥ
  3 tathaiva bhīmaseno 'pi dhṛtarāṣṭraṃ janādhipam
      nāmarṣayata rājendra sadaivātuṣṭavad dhṛdā
  4 aprakāśāny apriyāṇi cakārāsya vṛkodaraḥ
      ājñāṃ pratyaharac cāpi kṛtakaiḥ puruṣaiḥ sadā
  5 atha bhīmaḥ suhṛnmadhye bāhuśabdaṃ tathākarot
      saṃśrave dhṛtarāṣṭrasya gāndhāryāś cāpy amarṣaṇaḥ
  6 smṛtvā duryodhanaṃ śatruṃ karṇa duḥśāsanāv api
      provācātha susaṃrabdho bhīmaḥ sa paruṣaṃ vacaḥ
  7 andhasya nṛpateḥ putrā mayā parighabāhunā
      nītā lokam amuṃ sarve nānāśastrātta jīvitāḥ
  8 imau tau parighaprakhyau bhujau mama durāsadau
      yayor antaram āsādya dhārtarāṣṭrāḥ kṣayaṃ gatāḥ
  9 tāv imau candanenāktau vandanīyau ca me bhujau
      yābhyāṃ duryodhano nītaḥ kṣayaṃ sasuta bāndhavaḥ
  10 etāś cānyāś ca vividhāḥ śalya bhūtā janādhipaḥ
     vṛkodarasya tā vācaḥ śrutvā nirvedam āgamat
 11 sā ca buddhimatī devī kālaparyāya vedinī
     gāndhārī sarvadharmajñā tāny alīkāni śuśruve
 12 tataḥ pañcadaśe varṣe samatīte narādhipaḥ
     rājā nirvedam āpede bhīma vāg bāṇapīḍitaḥ
 13 nānvabudhyata tad rājā kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ
     śvetāśvo vātha kuntī vā draupadī va yaśasvinī
 14 mādrīputrau ca bhīmasya cittajñāv anvamodatām
     rājñas tu cittaṃ rakṣantau nocatuḥ kiṃ cid apriyam
 15 tataḥ samānayām āsa dhṛtarāṣṭraḥ suhṛjjanam
     bāṣpasaṃdigdham atyartham idam āha vaco bhṛśam

Book 15 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 15
Chapter 5

  1 [धृ]
      विदितं भवताम एतद यथावृत्तः कुरु कषयः
      ममापराधात तत सर्वम इति जञेयं तु कौरवाः
  2 यॊ ऽहं दुष्टमतिं मूढं जञातीनां भयवर्धनम
      दुर्यॊधनं कौरवाणाम आधिपत्ये ऽभयषेचयम
  3 यच चाहं वासुदेवस्य वाक्यं नाश्रौषम अर्थवत
      वध्यतां साध्व अयं पापः सामात्य इति दुर्मतिः
  4 पुत्रस्नेहाभिभूतश च हितमुक्तॊ मनीषिभिः
      विदुरेणाथ भीष्मेण दरॊणेन च कृपेण च
  5 पदे पदे भगवता वयासेन च महात्मना
      संजयेनाथ गान्धार्या तद इदं तप्यते ऽदय माम
  6 यच चाहं पाण्डुपुत्रेण गुणवत्सु महात्मसु
      न दत्तवाञ शरियं दीप्तां पितृपैतामहीम इमाम
  7 विनाशं पश्यमानॊ हि सर्वराज्ञां गदाग्रजः
      एतच छरेयः स परमम अमन्यत जनार्दनः
  8 सॊ ऽहम एतान्य अलीकानि निवृत्तान्य आत्मनः सदा
      हृदये शल्य भूतानि धारयामि सहस्रशः
  9 विशेषतस तु दह्यामि वर्षं पञ्चदशं हि वै
      अस्य पापस्य शुद्ध्य अर्थं नियतॊ ऽसमि सुदुर्मतिः
  10 चतुर्थे नियते काले कदा चिद अपि चाष्टमे
     तृष्णा विनयनं भुञ्जे गान्धारी वेद तन मम
 11 करॊत्य आहारम इति मां सर्वः परिजनः सदा
     युधिष्ठिर भयाद वेत्ति भृशं तप्यति पाण्डवः
 12 भूमौ शये जप्यपरॊ दर्भेष्व अजिन संवृतः
     नियमव्यपदेशेन गान्धारी च यशस्विनी
 13 हतं पुत्रशतं शूरं संग्रामेष्व अपलायिनम
     नानुतप्यामि तच चाहं कषत्रधर्मं हि तं विदुः
     इत्य उक्त्वा धर्मराजानम अभ्यभाषत कौरवः
 14 भद्रं ते यादवी मातर वाक्यं चेदं निबॊध मे
     सुखम अस्म्य उषितः पुत्र तवया सुपरिपालितः
 15 महादानानि दत्तानि शराद्धानि च पुनः पुनः
     परकृष्टं मे वयः पुत्र पुण्यं चीर्णं यथाबलम
     गान्धारी हतपुत्रेयं धैर्येणॊदीक्षते च माम
 16 दरौपद्या हय अपकर्तारस तव चैश्वर्यहारिणः
     समतीता नृशंसास ते धर्मेण निहता युधि
 17 न तेषु परतिकर्तव्यं पश्यामि कुरुनन्दन
     सर्वे शस्त्रजिताँल लॊकान गतास ते ऽभिमुखं हताः
 18 आत्मनस तु हितं मुख्यं परतिकर्तव्यम अद्य मे
     गान्धार्याश चैव राजेन्द्र तदनुज्ञातुम अर्हसि
 19 तवं हि धर्मभृतां शरेष्ठः सततं धर्मवत्सलः
     राजा गुरुः पराणभृतां तस्माद एतद बरवीम्य अहम
 20 अनुज्ञातस तवया वीर संश्रयेयं वनान्य अहम
     चीरवल्कल भृद राजन गान्धार्या सहितॊ ऽनया
     तवाशिषः परयुञ्जानॊ भविष्यामि वनेचरः
 21 उचितं नः कुले तात सर्वेषां भरतर्षभ
     पुत्रेष्व ऐश्वर्यम आधाय वयसॊ ऽनते वनं नृप
 22 तत्राहं वायुभक्षॊ वा निराहारॊ ऽपि वा वसन
     पत्न्या सहानया वीर चरिष्यामि तपः परम
 23 तवं चापि फलभाक तात तपसः पार्थिवॊ हय असि
     फलभाजॊ हि राजानः कल्याणस्येतरस्य वा
   1 [dhṛ]
      viditaṃ bhavatām etad yathāvṛttaḥ kuru kṣayaḥ
      mamāparādhāt tat sarvam iti jñeyaṃ tu kauravāḥ
  2 yo 'haṃ duṣṭamatiṃ mūḍhaṃ jñātīnāṃ bhayavardhanam
      duryodhanaṃ kauravāṇām ādhipatye 'bhyaṣecayam
  3 yac cāhaṃ vāsudevasya vākyaṃ nāśrauṣam arthavat
      vadhyatāṃ sādhv ayaṃ pāpaḥ sāmātya iti durmatiḥ
  4 putrasnehābhibhūtaś ca hitamukto manīṣibhiḥ
      vidureṇātha bhīṣmeṇa droṇena ca kṛpeṇa ca
  5 pade pade bhagavatā vyāsena ca mahātmanā
      saṃjayenātha gāndhāryā tad idaṃ tapyate 'dya mām
  6 yac cāhaṃ pāṇḍuputreṇa guṇavatsu mahātmasu
      na dattavāñ śriyaṃ dīptāṃ pitṛpaitāmahīm imām
  7 vināśaṃ paśyamāno hi sarvarājñāṃ gadāgrajaḥ
      etac chreyaḥ sa paramam amanyata janārdanaḥ
  8 so 'ham etāny alīkāni nivṛttāny ātmanaḥ sadā
      hṛdaye śalya bhūtāni dhārayāmi sahasraśaḥ
  9 viśeṣatas tu dahyāmi varṣaṃ pañcadaśaṃ hi vai
      asya pāpasya śuddhy arthaṃ niyato 'smi sudurmatiḥ
  10 caturthe niyate kāle kadā cid api cāṣṭame
     tṛṣṇā vinayanaṃ bhuñje gāndhārī veda tan mama
 11 karoty āhāram iti māṃ sarvaḥ parijanaḥ sadā
     yudhiṣṭhira bhayād vetti bhṛśaṃ tapyati pāṇḍavaḥ
 12 bhūmau śaye japyaparo darbheṣv ajina saṃvṛtaḥ
     niyamavyapadeśena gāndhārī ca yaśasvinī
 13 hataṃ putraśataṃ śūraṃ saṃgrāmeṣv apalāyinam
     nānutapyāmi tac cāhaṃ kṣatradharmaṃ hi taṃ viduḥ
     ity uktvā dharmarājānam abhyabhāṣata kauravaḥ
 14 bhadraṃ te yādavī mātar vākyaṃ cedaṃ nibodha me
     sukham asmy uṣitaḥ putra tvayā suparipālitaḥ
 15 mahādānāni dattāni śrāddhāni ca punaḥ punaḥ
     prakṛṣṭaṃ me vayaḥ putra puṇyaṃ cīrṇaṃ yathābalam
     gāndhārī hataputreyaṃ dhairyeṇodīkṣate ca mām
 16 draupadyā hy apakartāras tava caiśvaryahāriṇaḥ
     samatītā nṛśaṃsās te dharmeṇa nihatā yudhi
 17 na teṣu pratikartavyaṃ paśyāmi kurunandana
     sarve śastrajitāṁl lokān gatās te 'bhimukhaṃ hatāḥ
 18 ātmanas tu hitaṃ mukhyaṃ pratikartavyam adya me
     gāndhāryāś caiva rājendra tadanujñātum arhasi
 19 tvaṃ hi dharmabhṛtāṃ śreṣṭhaḥ satataṃ dharmavatsalaḥ
     rājā guruḥ prāṇabhṛtāṃ tasmād etad bravīmy aham
 20 anujñātas tvayā vīra saṃśrayeyaṃ vanāny aham
     cīravalkala bhṛd rājan gāndhāryā sahito 'nayā
     tavāśiṣaḥ prayuñjāno bhaviṣyāmi vanecaraḥ
 21 ucitaṃ naḥ kule tāta sarveṣāṃ bharatarṣabha
     putreṣv aiśvaryam ādhāya vayaso 'nte vanaṃ nṛpa
 22 tatrāhaṃ vāyubhakṣo vā nirāhāro 'pi vā vasan
     patnyā sahānayā vīra cariṣyāmi tapaḥ param
 23 tvaṃ cāpi phalabhāk tāta tapasaḥ pārthivo hy asi
     phalabhājo hi rājānaḥ kalyāṇasyetarasya vā

Book 15 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 15
Chapter 6

  1 [य]
      न मां परीणयते राज्यं तवय्य एवं दुःखिते नृप
      धिन माम अस्तु सुदुर्बुद्धिं राज्यसक्तं परमादिनम
  2 यॊ ऽहं भवन्तं दुःखार्तम उपवासकृशं नृप
      यताहारं कषितिशयं नाविन्दं भरातृभिः सह
  3 अहॊ ऽसमि वञ्चितॊ मूढॊ भवता गूढबुद्धिना
      विश्वासयित्वा पूर्वं मां यद इदं दुःखम अश्नुथाः
  4 किं मे राज्येन भॊगैर वा किं यज्ञैः किं सुखेन वा
      यस्य मे तवं महीपाल दुःखान्य एतान्य अवाप्तवान
  5 पीडितं चापि जानामि राज्यम आत्मानम एव च
      अनेन वचसा तुभ्यं दुःखितस्य जनेश्वर
  6 भवान पिता भवान माता भवान नः परमॊ गुरुः
      भवता विप्रहीणा हि कव नु तिष्ठामहे वयम
  7 औरसॊ भवतः पुत्रॊ युयुत्सुर नृपसत्तम
      अस्तु राजा महाराज यं चान्यं मन्यते भवान
  8 अहं वनं गमिष्यामि भवान राज्यं परशास्त्व इदम
      न माम अयशसा दग्धं भूयस तवं दग्धुम अर्हसि
  9 नाहं राजा भवान राजा भवता परवान अहम
      कथं गुरुं तवां धर्मज्ञम अनुज्ञातुम इहॊत्सहे
  10 न मन्युर हृदि नः कश चिद दुर्यॊधनकृते ऽनघ
     भवितव्यं तथा तद धि वयं ते चैव मॊहिताः
 11 वयं हि पुत्रा भवतॊ यथा दुर्यॊधनादयः
     गान्धारी चैव कुन्ती च निर्वेशेषे मते मम
 12 स मां तवं यदि राजेन्द्र परित्यज्य गमिष्यसि
     पृष्ठतस तवानुयास्यामि सत्येनात्मानम आलभे
 13 इयं हि वसुसंपूर्णा मही सागरमेखला
     भवता विप्रहीणस्य न मे परीतिकरी भवेत
 14 भवदीयम इदं सर्वं शिरसा तवां परसादये
     तवदधीनाः सम राजेन्द्र वयेतु ते मानसॊ जवरः
 15 भवितव्यम अनुप्राप्तं मन्ये तवां तज जनाधिप
     दिष्ट्या शुश्रूषमाणस तवां मॊक्ष्यामि मनसॊ जवरम
 16 [धृ]
     तापस्ये मे मनस तात वर्तते कुरुनन्दन
     उचितं हि कुले ऽसमाकम अरण्यगमनं परभॊ
 17 चिरम अस्म्य उषितः पुत्र चिरं शुश्रूषितस तवया
     वृद्धं माम अभ्यनुज्ञातुं तवम अर्हसि जनाधिप
 18 [वै]
     इत्य उक्त्वा धर्मराजानं वेपमानः कृताञ्जलिम
     उवाच वचनं राजा धृतराष्ट्रॊ ऽमबिका सुतः
 19 संजयं च महामात्रं कृपं चापि महारथम
     अनुनेतुम इहेच्छामि भवद्भिः पृथिवीपतिम
 20 गलायते मे मनॊ हीदं मुखं च परिशुष्यति
     वयसा च परकृष्टेन वाग वयायामेन चैव हि
 21 इत्य उक्त्वा स तु धर्मात्मा वृद्धॊ राजा कुरूद्वहः
     गान्धारीं शिश्रिये धीमान सहसैव गतासुवत
 22 तं तु दृष्ट्वा तथासीनं निश्चेष्टं कुरु पार्थिवम
     आर्तिं राजा ययौ तूर्णं कौन्तेयः परवीरहा
 23 [य]
     यस्य नागसहस्रेण दश संख्येन वै बलम
     सॊ ऽयं नारीम उपाश्रित्य शेते राजा गतासुवत
 24 आयसी परतिमा येन भीमसेनस्य वै पुरा
     चूर्णीकृता बलवता सबलार्थी शरितः सत्रियम
 25 धिग अस्तु माम अधर्मज्ञं धिग बुद्धिं धिक च मे शरुतम
     यत्कृते पृथिवीपालः शेते ऽयम अतथॊचितः
 26 अहम अप्य उपवत्स्यामि यथैवायं गुरुर मम
     यदि राजा न भुङ्क्ते ऽयं गान्धारी च यशस्विनी
 27 [वै]
     ततॊ ऽसय पाणिना राजा जलशीतेन पाण्डवः
     उरॊ मुखं च शनकैः पर्यमार्जत धर्मवित
 28 तेन रत्नौषधिमता पुण्येनच सुगन्धिना
     पाणिस्पर्शेन राज्ञस तु राजा संज्ञाम अवाप ह
   1 [y]
      na māṃ prīṇayate rājyaṃ tvayy evaṃ duḥkhite nṛpa
      dhin mām astu sudurbuddhiṃ rājyasaktaṃ pramādinam
  2 yo 'haṃ bhavantaṃ duḥkhārtam upavāsakṛśaṃ nṛpa
      yatāhāraṃ kṣitiśayaṃ nāvindaṃ bhrātṛbhiḥ saha
  3 aho 'smi vañcito mūḍho bhavatā gūḍhabuddhinā
      viśvāsayitvā pūrvaṃ māṃ yad idaṃ duḥkham aśnuthāḥ
  4 kiṃ me rājyena bhogair vā kiṃ yajñaiḥ kiṃ sukhena vā
      yasya me tvaṃ mahīpāla duḥkhāny etāny avāptavān
  5 pīḍitaṃ cāpi jānāmi rājyam ātmānam eva ca
      anena vacasā tubhyaṃ duḥkhitasya janeśvara
  6 bhavān pitā bhavān mātā bhavān naḥ paramo guruḥ
      bhavatā viprahīṇā hi kva nu tiṣṭhāmahe vayam
  7 auraso bhavataḥ putro yuyutsur nṛpasattama
      astu rājā mahārāja yaṃ cānyaṃ manyate bhavān
  8 ahaṃ vanaṃ gamiṣyāmi bhavān rājyaṃ praśāstv idam
      na mām ayaśasā dagdhaṃ bhūyas tvaṃ dagdhum arhasi
  9 nāhaṃ rājā bhavān rājā bhavatā paravān aham
      kathaṃ guruṃ tvāṃ dharmajñam anujñātum ihotsahe
  10 na manyur hṛdi naḥ kaś cid duryodhanakṛte 'nagha
     bhavitavyaṃ tathā tad dhi vayaṃ te caiva mohitāḥ
 11 vayaṃ hi putrā bhavato yathā duryodhanādayaḥ
     gāndhārī caiva kuntī ca nirveśeṣe mate mama
 12 sa māṃ tvaṃ yadi rājendra parityajya gamiṣyasi
     pṛṣṭhatas tvānuyāsyāmi satyenātmānam ālabhe
 13 iyaṃ hi vasusaṃpūrṇā mahī sāgaramekhalā
     bhavatā viprahīṇasya na me prītikarī bhavet
 14 bhavadīyam idaṃ sarvaṃ śirasā tvāṃ prasādaye
     tvadadhīnāḥ sma rājendra vyetu te mānaso jvaraḥ
 15 bhavitavyam anuprāptaṃ manye tvāṃ taj janādhipa
     diṣṭyā śuśrūṣamāṇas tvāṃ mokṣyāmi manaso jvaram
 16 [dhṛ]
     tāpasye me manas tāta vartate kurunandana
     ucitaṃ hi kule 'smākam araṇyagamanaṃ prabho
 17 ciram asmy uṣitaḥ putra ciraṃ śuśrūṣitas tvayā
     vṛddhaṃ mām abhyanujñātuṃ tvam arhasi janādhipa
 18 [vai]
     ity uktvā dharmarājānaṃ vepamānaḥ kṛtāñjalim
     uvāca vacanaṃ rājā dhṛtarāṣṭro 'mbikā sutaḥ
 19 saṃjayaṃ ca mahāmātraṃ kṛpaṃ cāpi mahāratham
     anunetum ihecchāmi bhavadbhiḥ pṛthivīpatim
 20 glāyate me mano hīdaṃ mukhaṃ ca pariśuṣyati
     vayasā ca prakṛṣṭena vāg vyāyāmena caiva hi
 21 ity uktvā sa tu dharmātmā vṛddho rājā kurūdvahaḥ
     gāndhārīṃ śiśriye dhīmān sahasaiva gatāsuvat
 22 taṃ tu dṛṣṭvā tathāsīnaṃ niśceṣṭaṃ kuru pārthivam
     ārtiṃ rājā yayau tūrṇaṃ kaunteyaḥ paravīrahā
 23 [y]
     yasya nāgasahasreṇa daśa saṃkhyena vai balam
     so 'yaṃ nārīm upāśritya śete rājā gatāsuvat
 24 āyasī pratimā yena bhīmasenasya vai purā
     cūrṇīkṛtā balavatā sabalārthī śritaḥ striyam
 25 dhig astu mām adharmajñaṃ dhig buddhiṃ dhik ca me śrutam
     yatkṛte pṛthivīpālaḥ śete 'yam atathocitaḥ
 26 aham apy upavatsyāmi yathaivāyaṃ gurur mama
     yadi rājā na bhuṅkte 'yaṃ gāndhārī ca yaśasvinī
 27 [vai]
     tato 'sya pāṇinā rājā jalaśītena pāṇḍavaḥ
     uro mukhaṃ ca śanakaiḥ paryamārjata dharmavit
 28 tena ratnauṣadhimatā puṇyenaca sugandhinā
     pāṇisparśena rājñas tu rājā saṃjñām avāpa ha

Book 15 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 15
Chapter 7

  1 [धृ]
      सपृश मां पाणिना भूयः परिष्वज च पाण्डव
      जीवामीव हि संस्पर्शात तव राजीवलॊचन
  2 मूर्धानं च तवाघ्रातुम इच्छामि मनुजाधिप
      पाणिभ्यां च परिस्प्रष्टुं पराणा हि न जहुर मम
  3 अष्टमॊ हय अद्य कालॊ ऽयम आहारस्य कृतस्य मे
      येनाहं कुरुशार्दूल न शक्नॊमि विचेष्टितुम
  4 वयायामश चायम अत्यर्थं कृतस तवाम अभियाचता
      ततॊ गलान मनास तात नष्टसंज्ञ इवाभवम
  5 तवामृत समस्पर्शं हस्तस्पर्शम इमं विभॊ
      लब्ध्वा संजीवितॊ ऽसमीति मन्ये कुरुकुलॊद्वह
  6 [वै]
      एवम उक्तस तु कौन्तेयः पित्रा जयेष्ठेन भारत
      पस्पर्श सर्वगात्रेषु सौहार्दात तं शनैस तदा
  7 उपलभ्य तथ पराणान धृतराष्ट्रॊ महीपतिः
      बाहुभ्यां संपरिष्वज्य मूर्ध्न्य आजिघ्रत पाण्डवम
  8 विदुरादयश च ते सर्वे रुरुदुर दुःखिता भृशम
      अतिदुःखाच च राजानं नॊचुः किं चन पाण्डवाः
  9 गान्धारी तव एव धर्मज्ञा मनसॊद्वहती भृशम
      दुःखान्य अवारयद राजन मैवम इत्य एव चाब्रवीत
  10 इतरास तु सत्रियः सर्वाः कुन्त्या सह सुदुःखिताः
     नेत्रैर आगतविक्लेशैः परिवार्य सथिताभवन
 11 अथाब्रवीत पुनर वाक्यं धृतराष्ट्रॊ युधिष्ठिरम
     अनुजानीहि मां राजंस तापस्ये भरतर्षभ
 12 गलायते मे मनस तात भूयॊ भूयः परजल्पतः
     न माम अतः परं पुत्र परिक्लेष्टुम इहार्हसि
 13 तस्मिंस तु कौरवेन्द्रे तं तथा बरुवति पाण्डवम
     सर्वेषाम अवरॊधानाम आर्तनादॊ महान अभूत
 14 दृष्ट्वा कृशं विवर्णं च राजानम अतथॊचितम
     उपवासपरिश्रान्तं तवग अस्थि परिवारितम
 15 धर्मपुत्रः स पितरं परिष्वज्य महाभुजः
     शॊकजं बाष्पम उत्सृज्य पुनर वचनम अब्रवीत
 16 न कामये नरश्रेष्ठ जीवितं पृथिवीं तथा
     यथा तव परियं राजंश चिकीर्षामि परंतप
 17 यदि तव अहम अनुग्राह्यॊ भवतॊ दयितॊ ऽपि वा
     करियतां तावद आहारस ततॊ वेत्स्यामहे वयम
 18 ततॊ ऽबरवीन महातेजा धर्मपुत्रं स पार्थिवः
     अनुज्ञातस तवया पुत्र भुञ्जीयाम इति कामये
 19 इति बरुवति राजेन्द्रे धृतराष्ट्रे युधिष्ठिरम
     ऋषिः सत्यवती पुत्रॊ वयासॊ ऽभयेत्य वचॊ ऽबरवीत
   1 [dhṛ]
      spṛśa māṃ pāṇinā bhūyaḥ pariṣvaja ca pāṇḍava
      jīvāmīva hi saṃsparśāt tava rājīvalocana
  2 mūrdhānaṃ ca tavāghrātum icchāmi manujādhipa
      pāṇibhyāṃ ca parispraṣṭuṃ prāṇā hi na jahur mama
  3 aṣṭamo hy adya kālo 'yam āhārasya kṛtasya me
      yenāhaṃ kuruśārdūla na śaknomi viceṣṭitum
  4 vyāyāmaś cāyam atyarthaṃ kṛtas tvām abhiyācatā
      tato glāna manās tāta naṣṭasaṃjña ivābhavam
  5 tavāmṛta samasparśaṃ hastasparśam imaṃ vibho
      labdhvā saṃjīvito 'smīti manye kurukulodvaha
  6 [vai]
      evam uktas tu kaunteyaḥ pitrā jyeṣṭhena bhārata
      pasparśa sarvagātreṣu sauhārdāt taṃ śanais tadā
  7 upalabhya tatha prāṇān dhṛtarāṣṭro mahīpatiḥ
      bāhubhyāṃ saṃpariṣvajya mūrdhny ājighrata pāṇḍavam
  8 vidurādayaś ca te sarve rurudur duḥkhitā bhṛśam
      atiduḥkhāc ca rājānaṃ nocuḥ kiṃ cana pāṇḍavāḥ
  9 gāndhārī tv eva dharmajñā manasodvahatī bhṛśam
      duḥkhāny avārayad rājan maivam ity eva cābravīt
  10 itarās tu striyaḥ sarvāḥ kuntyā saha suduḥkhitāḥ
     netrair āgatavikleśaiḥ parivārya sthitābhavan
 11 athābravīt punar vākyaṃ dhṛtarāṣṭro yudhiṣṭhiram
     anujānīhi māṃ rājaṃs tāpasye bharatarṣabha
 12 glāyate me manas tāta bhūyo bhūyaḥ prajalpataḥ
     na mām ataḥ paraṃ putra parikleṣṭum ihārhasi
 13 tasmiṃs tu kauravendre taṃ tathā bruvati pāṇḍavam
     sarveṣām avarodhānām ārtanādo mahān abhūt
 14 dṛṣṭvā kṛśaṃ vivarṇaṃ ca rājānam atathocitam
     upavāsapariśrāntaṃ tvag asthi parivāritam
 15 dharmaputraḥ sa pitaraṃ pariṣvajya mahābhujaḥ
     śokajaṃ bāṣpam utsṛjya punar vacanam abravīt
 16 na kāmaye naraśreṣṭha jīvitaṃ pṛthivīṃ tathā
     yathā tava priyaṃ rājaṃś cikīrṣāmi paraṃtapa
 17 yadi tv aham anugrāhyo bhavato dayito 'pi vā
     kriyatāṃ tāvad āhāras tato vetsyāmahe vayam
 18 tato 'bravīn mahātejā dharmaputraṃ sa pārthivaḥ
     anujñātas tvayā putra bhuñjīyām iti kāmaye
 19 iti bruvati rājendre dhṛtarāṣṭre yudhiṣṭhiram
     ṛṣiḥ satyavatī putro vyāso 'bhyetya vaco 'bravīt

Book 15 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 15
Chapter 8

  1 [वयास]
      युधिष्ठिर महाबाहॊ यद आह कुरुनन्दनः
      धृतराष्ट्रॊ महात्मा तवां तत कुरुष्वाव्विचारयन
  2 अयं हि वृद्धॊ नृपतिर हतपुत्रॊ विशेषतः
      नेदं कृच्छ्रं चिरतरं सहेद इति मतिर मम
  3 गान्धारी च महाभागा पराज्ञा करुणवेदिनी
      पुत्रशॊकं महाराज धैर्येणॊद्वहते भृशम
  4 अहाम अप्य एतद एव तवां बरवीमि कुरु मे वचः
      अजुज्ञां लभतां राजा मा वृथेह मरिष्यति
  5 राजर्षीणां पुराणानाम अनुयातु गतिं नृपः
      राजर्षीणां हि सर्वेषाम अन्ते वनम उपाश्रयः
  6 [वै]
      इत्य उक्तः स तदा राजा वयासेनाद्भुत कर्मणा
      परत्युवाच महातेजा धर्मराजॊ युधिष्ठिरः
  7 भगवान एव नॊ मान्यॊ भगवान एव नॊ गुरुः
      भगवान अस्य राज्यस्य कुलस्य च परायणम
  8 अहं तु पुत्रॊ भगवान पिता राजा गुरुश च मे
      निदेशवर्ती च पितुः पुत्रॊ भवति धर्मतः
  9 इत्य उक्तः स तु तं पराह वयासॊ धर्मभृतां वरः
      युधिष्ठिरं महातेजाः पुनर एव विशां पते
  10 एवम एतन महाबाहॊ यथा वदसि भारत
     राजायं वृद्धतां पराप्तः परमाणे परमे सथितः
 11 सॊ ऽयं मयाभ्यनुज्ञातस तवया च पृथिवीपते
     करॊतु सवम अभिप्राय मास्य विघ्नकरॊ भव
 12 एष एव परॊ धर्मॊ राजर्षीणां युधिष्ठिर
     समरे वा भवेन मृत्युर वने वा विधिपूर्वकम
 13 पित्रा तु तव राजेन्द्र पाण्डुना पृथिवीक्षिता
     शिष्यभूतेन राजायं गुरुवत पर्युपासितः
 14 करतुभिर दक्षिणावद्भिर अन्नपर्वत शॊभितैः
     महद्भिर इष्टं भॊगश च भुक्ताश पुत्रश च पालिताः
 15 पुत्र संस्थं च विपुलं राज्यं विप्रॊषिते तवयि
     तरयॊदश समा भुक्तं दत्तं च विविधं वसु
 16 तवया चायं नरव्याघ्र गुरुशुश्रूषया नृपः
     आराधितः सभृत्येन गान्धारी च यशस्विनी
 17 अनुजानीहि पितरं समयॊ ऽसय तपॊ विधौ
     न मन्युर विद्यते चास्य सुसूक्ष्मॊ ऽपि युधिष्ठिर
 18 एतावद उक्त्वा वचनम अनुज्ञाप्य च पार्थिवम
     तथास्त्व इति च तेनॊक्तः कौन्तेयेन ययौ वनम
 19 गते भगवति वयासे राजा पाण्डुसुतस ततः
     परॊवाच पितरं वृद्धं मन्दं मन्दम इवानतः
 20 यद आह भगवान वयासॊ यच चापि भवतॊ मतम
     यद आह च महेष्वासः कृपॊ विदुर एव च
 21 युयुत्सुः संजयश चैव तत कर्तास्म्य अहम अञ्जसा
     सर्वे हय एते ऽनुमान्या मे कुलस्यास्य हितैषिणः
 22 इदं तु याचे नृपते तवाम अहं शिरसा नतः
     करियतां तावद आहारस ततॊ गच्छाश्रमं परति
   1 [vyāsa]
      yudhiṣṭhira mahābāho yad āha kurunandanaḥ
      dhṛtarāṣṭro mahātmā tvāṃ tat kuruṣvāvvicārayan
  2 ayaṃ hi vṛddho nṛpatir hataputro viśeṣataḥ
      nedaṃ kṛcchraṃ cirataraṃ sahed iti matir mama
  3 gāndhārī ca mahābhāgā prājñā karuṇavedinī
      putraśokaṃ mahārāja dhairyeṇodvahate bhṛśam
  4 ahām apy etad eva tvāṃ bravīmi kuru me vacaḥ
      ajujñāṃ labhatāṃ rājā mā vṛtheha mariṣyati
  5 rājarṣīṇāṃ purāṇānām anuyātu gatiṃ nṛpaḥ
      rājarṣīṇāṃ hi sarveṣām ante vanam upāśrayaḥ
  6 [vai]
      ity uktaḥ sa tadā rājā vyāsenādbhuta karmaṇā
      pratyuvāca mahātejā dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ
  7 bhagavān eva no mānyo bhagavān eva no guruḥ
      bhagavān asya rājyasya kulasya ca parāyaṇam
  8 ahaṃ tu putro bhagavān pitā rājā guruś ca me
      nideśavartī ca pituḥ putro bhavati dharmataḥ
  9 ity uktaḥ sa tu taṃ prāha vyāso dharmabhṛtāṃ varaḥ
      yudhiṣṭhiraṃ mahātejāḥ punar eva viśāṃ pate
  10 evam etan mahābāho yathā vadasi bhārata
     rājāyaṃ vṛddhatāṃ prāptaḥ pramāṇe parame sthitaḥ
 11 so 'yaṃ mayābhyanujñātas tvayā ca pṛthivīpate
     karotu svam abhiprāya māsya vighnakaro bhava
 12 eṣa eva paro dharmo rājarṣīṇāṃ yudhiṣṭhira
     samare vā bhaven mṛtyur vane vā vidhipūrvakam
 13 pitrā tu tava rājendra pāṇḍunā pṛthivīkṣitā
     śiṣyabhūtena rājāyaṃ guruvat paryupāsitaḥ
 14 kratubhir dakṣiṇāvadbhir annaparvata śobhitaiḥ
     mahadbhir iṣṭaṃ bhogaś ca bhuktāś putraś ca pālitāḥ
 15 putra saṃsthaṃ ca vipulaṃ rājyaṃ viproṣite tvayi
     trayodaśa samā bhuktaṃ dattaṃ ca vividhaṃ vasu
 16 tvayā cāyaṃ naravyāghra guruśuśrūṣayā nṛpaḥ
     ārādhitaḥ sabhṛtyena gāndhārī ca yaśasvinī
 17 anujānīhi pitaraṃ samayo 'sya tapo vidhau
     na manyur vidyate cāsya susūkṣmo 'pi yudhiṣṭhira
 18 etāvad uktvā vacanam anujñāpya ca pārthivam
     tathāstv iti ca tenoktaḥ kaunteyena yayau vanam
 19 gate bhagavati vyāse rājā pāṇḍusutas tataḥ
     provāca pitaraṃ vṛddhaṃ mandaṃ mandam ivānataḥ
 20 yad āha bhagavān vyāso yac cāpi bhavato matam
     yad āha ca maheṣvāsaḥ kṛpo vidura eva ca
 21 yuyutsuḥ saṃjayaś caiva tat kartāsmy aham añjasā
     sarve hy ete 'numānyā me kulasyāsya hitaiṣiṇaḥ
 22 idaṃ tu yāce nṛpate tvām ahaṃ śirasā nataḥ
     kriyatāṃ tāvad āhāras tato gacchāśramaṃ prati

Book 15 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 15
Chapter 9

  1 [वै]
      ततॊ राज्ञाभ्यनुज्ञातॊ धृतराष्ट्रः परतापवान
      ययौ सवभवनं राजा गान्धार्यानुगतस तदा
  2 मन्दप्राणगतिर धीमान कृच्छ्राद इव समुद्धरन
      पदातिः स महीपालॊ जीर्णॊ गजपतिर यथा
  3 तम अन्वगच्छद विदुरॊ विद्वान सूतश च संजयः
      स चापि परमेष्वासः कृपः शारद्वतस तथा
  4 स परविश्य गृहं राजा कृतपूर्वाह्णिक करियः
      तर्पयित्वा दविजश्रेष्ठान आहारम अकरॊत तदा
  5 गान्धारी चैव धर्मज्ञा कुन्त्या सह मनस्विनी
      वधूभिर उपचारेण पूजिताभुङ्क्त भारत
  6 कृताहारं कृताहाराः सर्वे ते विदुरादयः
      पाण्डवाश च कुरुश्रेष्ठम उपातिष्ठन्त तं नृपम
  7 ततॊ ऽबरवीन महाराज कुन्तीपुत्रम उपह्वरे
      निषण्णं पाणिना पृष्ठे संस्पृशन्न अम्बिका सुतः
  8 अप्रमादस तवया कार्यः सर्वथा कुरुनन्दन
      अष्टाङ्गे राजशार्दूल राज्ये धर्मपुरस्कृते
  9 तत तु शक्यं यथा तात रक्षितुं पाण्डुनन्दन
      राज्यं धर्मं च कौन्तेय विद्वान असि निबॊध तत
  10 विद्या वृद्धान सदैव तवम उपासीथा युधिष्ठिर
     शृणुयास ते च यद बरूयुः कुर्याश चैवाविचारयन
 11 परातर उत्थाय तान राजन पूजयित्वा यथाविधि
     कृत्यकाले समुत्पन्ने पृच्छेथाः कार्यम आत्मनः
 12 ते तु संमानिता राजंस तवया राज्यहितार्थिना
     परवक्ष्यन्ति हितं तात सर्वं कौरवनन्दन
 13 इन्द्रियाणि च सर्वाणि वाजिवत परिपालय
     हिताय वै भविष्यन्ति रक्षितं दरविणं यथा
 14 अमात्यान उपधातीतान पितृपैतामहाञ शुचीन
     दान्तान कर्मसु सर्वेषु मुख्यान मुख्येषु यॊजयेः
 15 चारयेथाश च सततं चारैर अव्विदितैः परान
     परीक्षितैर बहुविधं सवराष्ट्रेषु परेषु च
 16 पुरं च ते सुगुप्तं सयाद दृढप्राकारतॊरणम
     अट्टाट्टालक संबाधं षट पथं सर्वतॊदिशम
 17 तस्य दवाराणि कार्याणि पर्याप्तानि बृहन्ति च
     सर्वतः सुविभक्तानि यन्त्रैर आरक्षितानि च
 18 पुरुषैर अलम अर्थज्ञैर विदितैः कुलशीलतः
     आत्मा च रक्ष्यः सततं भॊजनादिषु भारत
 19 विहाराहार कालेषु माल्यशय्यासनेषु च
     सत्रियश च ते सुगुप्ताः सयुर वृद्धैर आप्तैर अधिष्ठिताः
     शीलवद्भिः कुलीनैश च विद्वद्भिश च युधिष्ठिर
 20 मन्त्रिणश चैव कुर्वीथा दविजान विद्या विशारदान
     विनीतांश च कुलीनांश च धर्मार्थकुशलान ऋजून
 21 तैः सार्धं मन्त्रयेथास तवं नात्यर्थं बहुभिः सह
     समस्तैर अपि च वयस्तैर वयपदेशेन केन चित
 22 सुसंवृतं मन्त्रगृहं सथलं चारुह्य मन्त्रयेः
     अरण्ये निःशलाके वा न च रात्रौ कथं चन
 23 वानराः पक्षिणश चैव ये मनुष्यानुकारिणः
     सर्वे मन्त्रगृहे वर्ज्या ये चापि जड पङ्गुकाः
 24 मन्त्रभेदे हि ये दॊषा भवन्ति पृथिवीक्षिताम
     न ते शक्याः समाधातुं कथं चिद इति मे मतिः
 25 दॊषांश च मन्त्रभेदेषु बरूयास तवं मन्त्रिमण्डले
     अभेदे च गुणान राजन पुनः पुनर अरिंदम
 26 पौरजानपदानां च शौचाशौचं युधिष्ठिरः
     यथा सयाद विदितं राजंस तथा कार्यम अरिंदम
   1 [vai]
      tato rājñābhyanujñāto dhṛtarāṣṭraḥ pratāpavān
      yayau svabhavanaṃ rājā gāndhāryānugatas tadā
  2 mandaprāṇagatir dhīmān kṛcchrād iva samuddharan
      padātiḥ sa mahīpālo jīrṇo gajapatir yathā
  3 tam anvagacchad viduro vidvān sūtaś ca saṃjayaḥ
      sa cāpi parameṣvāsaḥ kṛpaḥ śāradvatas tathā
  4 sa praviśya gṛhaṃ rājā kṛtapūrvāhṇika kriyaḥ
      tarpayitvā dvijaśreṣṭhān āhāram akarot tadā
  5 gāndhārī caiva dharmajñā kuntyā saha manasvinī
      vadhūbhir upacāreṇa pūjitābhuṅkta bhārata
  6 kṛtāhāraṃ kṛtāhārāḥ sarve te vidurādayaḥ
      pāṇḍavāś ca kuruśreṣṭham upātiṣṭhanta taṃ nṛpam
  7 tato 'bravīn mahārāja kuntīputram upahvare
      niṣaṇṇaṃ pāṇinā pṛṣṭhe saṃspṛśann ambikā sutaḥ
  8 apramādas tvayā kāryaḥ sarvathā kurunandana
      aṣṭāṅge rājaśārdūla rājye dharmapuraskṛte
  9 tat tu śakyaṃ yathā tāta rakṣituṃ pāṇḍunandana
      rājyaṃ dharmaṃ ca kaunteya vidvān asi nibodha tat
  10 vidyā vṛddhān sadaiva tvam upāsīthā yudhiṣṭhira
     śṛṇuyās te ca yad brūyuḥ kuryāś caivāvicārayan
 11 prātar utthāya tān rājan pūjayitvā yathāvidhi
     kṛtyakāle samutpanne pṛcchethāḥ kāryam ātmanaḥ
 12 te tu saṃmānitā rājaṃs tvayā rājyahitārthinā
     pravakṣyanti hitaṃ tāta sarvaṃ kauravanandana
 13 indriyāṇi ca sarvāṇi vājivat paripālaya
     hitāya vai bhaviṣyanti rakṣitaṃ draviṇaṃ yathā
 14 amātyān upadhātītān pitṛpaitāmahāñ śucīn
     dāntān karmasu sarveṣu mukhyān mukhyeṣu yojayeḥ
 15 cārayethāś ca satataṃ cārair avviditaiḥ parān
     parīkṣitair bahuvidhaṃ svarāṣṭreṣu pareṣu ca
 16 puraṃ ca te suguptaṃ syād dṛḍhaprākāratoraṇam
     aṭṭāṭṭālaka saṃbādhaṃ ṣaṭ pathaṃ sarvatodiśam
 17 tasya dvārāṇi kāryāṇi paryāptāni bṛhanti ca
     sarvataḥ suvibhaktāni yantrair ārakṣitāni ca
 18 puruṣair alam arthajñair viditaiḥ kulaśīlataḥ
     ātmā ca rakṣyaḥ satataṃ bhojanādiṣu bhārata
 19 vihārāhāra kāleṣu mālyaśayyāsaneṣu ca
     striyaś ca te suguptāḥ syur vṛddhair āptair adhiṣṭhitāḥ
     śīlavadbhiḥ kulīnaiś ca vidvadbhiś ca yudhiṣṭhira
 20 mantriṇaś caiva kurvīthā dvijān vidyā viśāradān
     vinītāṃś ca kulīnāṃś ca dharmārthakuśalān ṛjūn
 21 taiḥ sārdhaṃ mantrayethās tvaṃ nātyarthaṃ bahubhiḥ saha
     samastair api ca vyastair vyapadeśena kena cit
 22 susaṃvṛtaṃ mantragṛhaṃ sthalaṃ cāruhya mantrayeḥ
     araṇye niḥśalāke vā na ca rātrau kathaṃ cana
 23 vānarāḥ pakṣiṇaś caiva ye manuṣyānukāriṇaḥ
     sarve mantragṛhe varjyā ye cāpi jaḍa paṅgukāḥ
 24 mantrabhede hi ye doṣā bhavanti pṛthivīkṣitām
     na te śakyāḥ samādhātuṃ kathaṃ cid iti me matiḥ
 25 doṣāṃś ca mantrabhedeṣu brūyās tvaṃ mantrimaṇḍale
     abhede ca guṇān rājan punaḥ punar ariṃdama
 26 paurajānapadānāṃ ca śaucāśaucaṃ yudhiṣṭhiraḥ
     yathā syād viditaṃ rājaṃs tathā kāryam ariṃdama

Book 15 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 15
Chapter 10

  1 [धृ]
      वयवहाराश च ते तात नित्यम आप्तैर अधिष्ठिताः
      यॊज्यास तुष्टैर हितै राजन नित्यं चारैर अनुष्ठिताः
  2 परिमाणं विदित्वा च दण्डं दण्ड्येषु भारत
      परणयेयुर यथान्यायं पुरुषास ते युधिष्ठिर
  3 आदान रुचयश चैव परदाराभिमर्शनः
      उग्रदण्डप्रधानाश च मिथ्या वयाहारिणस तथा
  4 आक्रॊष्टारश च लुब्धाश च हन्तारः साहस परियाः
      सभा विहारभेत्तारॊ वर्णानां च परदूषकाः
      हिरण्यदण्ड्या वध्याश च कर्तव्या देशकालतः
  5 परातर एव हि पश्येथा ये कुर्युर वययकर्म ते
      अलंकारम अथॊ भॊज्यम अत ऊर्ध्वं समाचरेः
  6 पश्येथाश च ततॊ यॊधान सदा तवं परिहर्षयन
      दूतानां च चराणां च परदॊषस ते सदा भवेत
  7 सदा चापररात्रं ते भवेत कार्यार्थनिर्णये
      मध्यरात्रे विहारस ते मध्याह्ने च सदा भवेत
  8 सर्वे तव आत्ययिकाः कालाः कार्याणां भरतर्षभ
      तथैवालंकृतः काले तिष्ठेथा भूरि रक्षिणः
      चक्रवत कर्मणां ताथ पर्यायॊ हय एष नित्यशः
  9 कॊशस्य संच्चये यत्नं कुर्वीथा नयायतः सदा
      दविविधस्य महाराज विपरीतं विवर्जयेः
  10 चारैर विदित्वा शत्रूंश च ये ते राज्यान्तरायिणः
     तान आप्तैः पुरुषैर दूराद घातयेथाः परस्परम
 11 कर्म दृष्ट्याथ भृत्यांस तवं वरयेथाः कुरूद्वह
     कारयेथाश च कर्माणि युक्तायुक्तैर अधिष्ठितैः
 12 सेना परणेता च भवेत तव तात दृढव्रतः
     शूरः कलेशसहश चैव परियश च तव मानवः
 13 सर्वे जानपदाश चैव तव कर्माणि पाण्डव
     पौरॊगवाश च सभ्याश च कुर्युर ये वयवहारिणः
 14 सवरन्ध्रं पररन्ध्रं च सवेषु चैव परेषु च
     उपलक्षयितव्यं ते नित्यम एव युधिष्ठिर
 15 देशान्तरस्थाश च नरा विक्रान्ताः सर्वकर्मसु
     मात्राभिर अनुरूपाभिर अनुग्राह्या हितास तवया
 16 गुणार्थिनां गुणः कार्यॊ विदुषां ते जनाधिप
     अविचाल्याश च ते ते सयुर यथा मेरुर महागिरिः
   1 [dhṛ]
      vyavahārāś ca te tāta nityam āptair adhiṣṭhitāḥ
      yojyās tuṣṭair hitai rājan nityaṃ cārair anuṣṭhitāḥ
  2 parimāṇaṃ viditvā ca daṇḍaṃ daṇḍyeṣu bhārata
      praṇayeyur yathānyāyaṃ puruṣās te yudhiṣṭhira
  3 ādāna rucayaś caiva paradārābhimarśanaḥ
      ugradaṇḍapradhānāś ca mithyā vyāhāriṇas tathā
  4 ākroṣṭāraś ca lubdhāś ca hantāraḥ sāhasa priyāḥ
      sabhā vihārabhettāro varṇānāṃ ca pradūṣakāḥ
      hiraṇyadaṇḍyā vadhyāś ca kartavyā deśakālataḥ
  5 prātar eva hi paśyethā ye kuryur vyayakarma te
      alaṃkāram atho bhojyam ata ūrdhvaṃ samācareḥ
  6 paśyethāś ca tato yodhān sadā tvaṃ pariharṣayan
      dūtānāṃ ca carāṇāṃ ca pradoṣas te sadā bhavet
  7 sadā cāpararātraṃ te bhavet kāryārthanirṇaye
      madhyarātre vihāras te madhyāhne ca sadā bhavet
  8 sarve tv ātyayikāḥ kālāḥ kāryāṇāṃ bharatarṣabha
      tathaivālaṃkṛtaḥ kāle tiṣṭhethā bhūri rakṣiṇaḥ
      cakravat karmaṇāṃ tātha paryāyo hy eṣa nityaśaḥ
  9 kośasya saṃccaye yatnaṃ kurvīthā nyāyataḥ sadā
      dvividhasya mahārāja viparītaṃ vivarjayeḥ
  10 cārair viditvā śatrūṃś ca ye te rājyāntarāyiṇaḥ
     tān āptaiḥ puruṣair dūrād ghātayethāḥ parasparam
 11 karma dṛṣṭyātha bhṛtyāṃs tvaṃ varayethāḥ kurūdvaha
     kārayethāś ca karmāṇi yuktāyuktair adhiṣṭhitaiḥ
 12 senā praṇetā ca bhavet tava tāta dṛḍhavrataḥ
     śūraḥ kleśasahaś caiva priyaś ca tava mānavaḥ
 13 sarve jānapadāś caiva tava karmāṇi pāṇḍava
     paurogavāś ca sabhyāś ca kuryur ye vyavahāriṇaḥ
 14 svarandhraṃ pararandhraṃ ca sveṣu caiva pareṣu ca
     upalakṣayitavyaṃ te nityam eva yudhiṣṭhira
 15 deśāntarasthāś ca narā vikrāntāḥ sarvakarmasu
     mātrābhir anurūpābhir anugrāhyā hitās tvayā
 16 guṇārthināṃ guṇaḥ kāryo viduṣāṃ te janādhipa
     avicālyāś ca te te syur yathā merur mahāgiriḥ

Book 15 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 15
Chapter 11

  1 [धृ]
      मण्डलानि च बुध्येथाः परेषाम आत्मनस तथा
      उदासीनगुणानां च मध्यमानां तथैव च
  2 चतुर्णां शत्रुजातानां सर्वेषाम आततायिनाम
      मित्रं चामित्रमित्रं च बॊद्धव्यं ते ऽरिकर्शन
  3 तथामात्या जनपदा दुर्गाणि विषमाणि च
      बलानिच कुरुश्रेष्ठ भवन्त्य एषां यथेच्च्छकम
  4 ते च दवादश कौन्तेय राज्ञां वै विविधात्मकाः
      मन्त्रिप्रधानाश च गुणाः षष्टिर दवादश च परभॊ
  5 एतान मण्डलम इत्य आहुर आचार्या नीतिकॊविदाः
      अत्र षाड्गुण्यम आयत्तं युधिष्ठिर निबॊध तत
  6 वृद्धिक्षयौ च विज्ञेयौ सथानं च कुरुनन्दन
      दविसप्तत्या महाबाहॊ ततः षाड्गुण्य चारिणः
  7 यदा सवपक्षॊ बलवान परपक्षस तथा बलः
      विगृह्य शत्रून कौन्तेय यायात कषितिपतिस तदा
      यदा सवपक्षे ऽबलवांस तदा संधिं समाश्रयेत
  8 दरव्याणां संचयश चैव कर्तव्यः सयान महांस तथा
      यदा समर्थॊ यानाय नचिरेणैव भारत
  9 तदा सर्वं विधेयं सयात सथानं च न विभाजयेत
      भूमिर अल्पफला देया विपरीतस्य भारत
  10 हिरण्यं कुप्य भूयिष्ठं मित्रं कषीणम अकॊशवत
     विपरीतान न गृह्णीयात सवयं संधिविशारदः
 11 संध्यर्थं राजपुत्रं च लिप्सेथा भरतर्षभ
     वविपरीतस तु ते ऽदेयः पुत्र कस्यां चिद आपदि
     तस्य परमॊक्षे यत्नं च कुर्याः सॊपाय मन्त्रवित
 12 परकृतीनां च कौन्तेय राजा दीनां विभावयेत
     करमेण युगपद दवंद्वं वयसनानां बलाबलम
 13 पीडनं सतम्भनं चैव कॊशभङ्गस तथैव च
     कार्यं यत्नेन शत्रूणां सवराष्ट्रं रक्षता सवयम
 14 न च हिंस्यॊ ऽभयुपगतः सामन्तॊ वृद्धिम इछता
     कौन्तेय तं न हिंसेत यॊ महीं विजिगीषते
 15 गणानां भेदने यॊगं गच्छेथाः सह मन्त्रिभिः
     साधु संग्रहणाच चैव पापनिग्रहणात तथा
 16 दुर्बलाश चापि सततं नावष्टभ्या बलीयसा
     तिष्ठेथा राजशार्दूल वैतसीं वृत्तिम आस्थितः
 17 यद्य एवम अभियायाच च दुर्बलं बलवान नृपः
     सामादिभिर उपायैस तं करमेण विनिवर्तयेत
 18 अशक्नुवंस तु युद्धाय निस्पतेत सह मन्त्रिभिः
     कॊशेन पौरैर दण्डेन ये चान्ये परियकारिणः
 19 असंभवे तु सर्वस्य यथामुख्येन निष्पतेत
     करमेणानेन मॊक्षः सयाच छरीरम अपि केवलम
   1 [dhṛ]
      maṇḍalāni ca budhyethāḥ pareṣām ātmanas tathā
      udāsīnaguṇānāṃ ca madhyamānāṃ tathaiva ca
  2 caturṇāṃ śatrujātānāṃ sarveṣām ātatāyinām
      mitraṃ cāmitramitraṃ ca boddhavyaṃ te 'rikarśana
  3 tathāmātyā janapadā durgāṇi viṣamāṇi ca
      balānica kuruśreṣṭha bhavanty eṣāṃ yatheccchakam
  4 te ca dvādaśa kaunteya rājñāṃ vai vividhātmakāḥ
      mantripradhānāś ca guṇāḥ ṣaṣṭir dvādaśa ca prabho
  5 etān maṇḍalam ity āhur ācāryā nītikovidāḥ
      atra ṣāḍguṇyam āyattaṃ yudhiṣṭhira nibodha tat
  6 vṛddhikṣayau ca vijñeyau sthānaṃ ca kurunandana
      dvisaptatyā mahābāho tataḥ ṣāḍguṇya cāriṇaḥ
  7 yadā svapakṣo balavān parapakṣas tathā balaḥ
      vigṛhya śatrūn kaunteya yāyāt kṣitipatis tadā
      yadā svapakṣe 'balavāṃs tadā saṃdhiṃ samāśrayet
  8 dravyāṇāṃ saṃcayaś caiva kartavyaḥ syān mahāṃs tathā
      yadā samartho yānāya nacireṇaiva bhārata
  9 tadā sarvaṃ vidheyaṃ syāt sthānaṃ ca na vibhājayet
      bhūmir alpaphalā deyā viparītasya bhārata
  10 hiraṇyaṃ kupya bhūyiṣṭhaṃ mitraṃ kṣīṇam akośavat
     viparītān na gṛhṇīyāt svayaṃ saṃdhiviśāradaḥ
 11 saṃdhyarthaṃ rājaputraṃ ca lipsethā bharatarṣabha
     vviparītas tu te 'deyaḥ putra kasyāṃ cid āpadi
     tasya pramokṣe yatnaṃ ca kuryāḥ sopāya mantravit
 12 prakṛtīnāṃ ca kaunteya rājā dīnāṃ vibhāvayet
     krameṇa yugapad dvaṃdvaṃ vyasanānāṃ balābalam
 13 pīḍanaṃ stambhanaṃ caiva kośabhaṅgas tathaiva ca
     kāryaṃ yatnena śatrūṇāṃ svarāṣṭraṃ rakṣatā svayam
 14 na ca hiṃsyo 'bhyupagataḥ sāmanto vṛddhim ichatā
     kaunteya taṃ na hiṃseta yo mahīṃ vijigīṣate
 15 gaṇānāṃ bhedane yogaṃ gacchethāḥ saha mantribhiḥ
     sādhu saṃgrahaṇāc caiva pāpanigrahaṇāt tathā
 16 durbalāś cāpi satataṃ nāvaṣṭabhyā balīyasā
     tiṣṭhethā rājaśārdūla vaitasīṃ vṛttim āsthitaḥ
 17 yady evam abhiyāyāc ca durbalaṃ balavān nṛpaḥ
     sāmādibhir upāyais taṃ krameṇa vinivartayet
 18 aśaknuvaṃs tu yuddhāya nispatet saha mantribhiḥ
     kośena paurair daṇḍena ye cānye priyakāriṇaḥ
 19 asaṃbhave tu sarvasya yathāmukhyena niṣpatet
     krameṇānena mokṣaḥ syāc charīram api kevalam

Book 15 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 15
Chapter 12

  1 [धृ]
      संधिविग्रहम अप्य अत्र पश्येथा राजसत्तम
      दवियॊनिं तरिविधॊपायं बहु कल्पं युधिष्ठिर
  2 राजेन्द्र पर्युपासीथाश छित्त्वा दवैविध्यम आत्मनः
      तुष्टपुष्टबलः शत्रुर आत्मवान इति च समरेत
  3 पर्युपासन काले तु विपरीतं विधीयते
      आमर्द काले राजेन्द्र वयपसर्पस ततॊ वरः
  4 वयसनं भेदनं चैव शत्रूणां कारयेत ततः
      कर्शनं भीषणं चैव युद्धि चापि बहु कषयम
  5 परयास्यमानॊ नृपतिस तरिविधं परिचिन्तयेत
      आत्मनश चैव शत्रॊश च शक्तिं शास्त्रविशारदः
  6 उत्साहप्रभु शक्तिभ्यां मन्त्रशक्त्या च भारत
      उपपन्नॊ नरॊ यायाद विपरीतम अतॊ ऽनयथा
  7 आददीत बलं राजा मौलं मित्रबलं तथा
      अटवी बलं भृतं चैव तथा शरेणी बलं च यत
  8 तत्र मित्रबलं राजन मौलेन न विशिष्यते
      शरेणी बलं भृतं चैव तुल्य एवेति मे मतिः
  9 तथा चारबलं चैव परस्परसमं नृप
      विज्ञेयं बलकालेषु रज्ञा काल उपस्थिते
  10 आपदश चापि बॊद्ध्यव्या बहुरूपा नराधिप
     भवन्ति राज्ञां कौरव्य यास ताः पृथग अतः शृणु
 11 विकल्पा बहवॊ राजन्न आपदां पाण्डुनन्दन
     सामादिभिर उपन्यस्य शमयेत तान नृपः सदा
 12 यात्रां यायाद बलैर युक्तॊ राजा षड्भिः परंतप
     संयुक्तॊ देशकालाभ्यां बलैर आत्मगुणैस तथा
 13 तुष्टपुष्टबलॊ यायाद राजा वृद्ध्युदये रतः
     आहूतश चाप्य अथॊ यायाद अनृताव अपि पार्थिवः
 14 सथूणाश्मानं वाजिरथप्रधानां; धवजद्रुमैः संवृतकूलरॊधसम
     पदातिनागैर बहु कर्दमां नदीं; सपत्ननाशे नृपतिः परयायात
 15 अथॊपपत्त्या शकटं पद्मं वज्रं च भारत
     उशना वेद यच छास्त्रं तत्रैतद विहितं विभॊ
 16 सादयित्वा परबलं कृत्वा च बलहर्षणम
     सवभूमौ यॊजयेद युद्धं परभूमौ तथैव च
 17 लब्धं परशमयेद राजा निक्षिपेद धनिनॊ नरान
     जञात्वा सवविषयं तं च सामादिभिर उपक्रमेत
 18 सर्तथैव महाराज शरीरं धारयेद इह
     परेत्येह चैव कर्तव्यम आत्मनिःश्रेयसं परम
 19 एवं कुर्वञ शुभा वाचॊ लॊके ऽसमिञ शृणुते नृपः
     परेत्य सवर्गं तथाप्नॊति परजा धर्मेण पालयन
 20 एवं तवया कुरु शरेठ वर्तितव्यं परजाहितम
     उभयॊर लॊकयॊस तात पराप्तये नित्यम एव च
 21 भीष्मेण पूर्वम उक्तॊ ऽसि कृष्णेन विदुरेण च
     मयाप्य अवश्यं वक्तव्यं परीत्या ते नृपसत्तम
 22 एतत सर्वं यथान्यायं कुर्वीथा भूरिदक्षिण
     परियस तथा परजानां तवं सवर्गे सुखम अवाप्स्यसि
 23 अश्वमेध सहस्रेण यॊ यजेत पृथिवीपतिः
     पालयेद वापि धर्मेण परजास तुल्यं फलं लभेत
   1 [dhṛ]
      saṃdhivigraham apy atra paśyethā rājasattama
      dviyoniṃ trividhopāyaṃ bahu kalpaṃ yudhiṣṭhira
  2 rājendra paryupāsīthāś chittvā dvaividhyam ātmanaḥ
      tuṣṭapuṣṭabalaḥ śatrur ātmavān iti ca smaret
  3 paryupāsana kāle tu viparītaṃ vidhīyate
      āmarda kāle rājendra vyapasarpas tato varaḥ
  4 vyasanaṃ bhedanaṃ caiva śatrūṇāṃ kārayet tataḥ
      karśanaṃ bhīṣaṇaṃ caiva yuddhi cāpi bahu kṣayam
  5 prayāsyamāno nṛpatis trividhaṃ paricintayet
      ātmanaś caiva śatroś ca śaktiṃ śāstraviśāradaḥ
  6 utsāhaprabhu śaktibhyāṃ mantraśaktyā ca bhārata
      upapanno naro yāyād viparītam ato 'nyathā
  7 ādadīta balaṃ rājā maulaṃ mitrabalaṃ tathā
      aṭavī balaṃ bhṛtaṃ caiva tathā śreṇī balaṃ ca yat
  8 tatra mitrabalaṃ rājan maulena na viśiṣyate
      śreṇī balaṃ bhṛtaṃ caiva tulya eveti me matiḥ
  9 tathā cārabalaṃ caiva parasparasamaṃ nṛpa
      vijñeyaṃ balakāleṣu rajñā kāla upasthite
  10 āpadaś cāpi boddhyavyā bahurūpā narādhipa
     bhavanti rājñāṃ kauravya yās tāḥ pṛthag ataḥ śṛṇu
 11 vikalpā bahavo rājann āpadāṃ pāṇḍunandana
     sāmādibhir upanyasya śamayet tān nṛpaḥ sadā
 12 yātrāṃ yāyād balair yukto rājā ṣaḍbhiḥ paraṃtapa
     saṃyukto deśakālābhyāṃ balair ātmaguṇais tathā
 13 tuṣṭapuṣṭabalo yāyād rājā vṛddhyudaye rataḥ
     āhūtaś cāpy atho yāyād anṛtāv api pārthivaḥ
 14 sthūṇāśmānaṃ vājirathapradhānāṃ; dhvajadrumaiḥ saṃvṛtakūlarodhasam
     padātināgair bahu kardamāṃ nadīṃ; sapatnanāśe nṛpatiḥ prayāyāt
 15 athopapattyā śakaṭaṃ padmaṃ vajraṃ ca bhārata
     uśanā veda yac chāstraṃ tatraitad vihitaṃ vibho
 16 sādayitvā parabalaṃ kṛtvā ca balaharṣaṇam
     svabhūmau yojayed yuddhaṃ parabhūmau tathaiva ca
 17 labdhaṃ praśamayed rājā nikṣiped dhanino narān
     jñātvā svaviṣayaṃ taṃ ca sāmādibhir upakramet
 18 sartathaiva mahārāja śarīraṃ dhārayed iha
     pretyeha caiva kartavyam ātmaniḥśreyasaṃ param
 19 evaṃ kurvañ śubhā vāco loke 'smiñ śṛṇute nṛpaḥ
     pretya svargaṃ tathāpnoti prajā dharmeṇa pālayan
 20 evaṃ tvayā kuru śreṭha vartitavyaṃ prajāhitam
     ubhayor lokayos tāta prāptaye nityam eva ca
 21 bhīṣmeṇa pūrvam ukto 'si kṛṣṇena vidureṇa ca
     mayāpy avaśyaṃ vaktavyaṃ prītyā te nṛpasattama
 22 etat sarvaṃ yathānyāyaṃ kurvīthā bhūridakṣiṇa
     priyas tathā prajānāṃ tvaṃ svarge sukham avāpsyasi
 23 aśvamedha sahasreṇa yo yajet pṛthivīpatiḥ
     pālayed vāpi dharmeṇa prajās tulyaṃ phalaṃ labhet

Book 15 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 15
Chapter 13

  1 [य]
      एवम एतत करिष्यामि यथात्थ पृथिवीपते
      भूयश चैवानुशास्यॊ ऽहं भवता पार्थिवर्षभ
  2 भीष्मे सवर्गम अनुप्राप्ते गते च मधुसूदने
      विदुरे संजये चैव कॊ ऽनयॊ मां वक्तुम अर्हति
  3 यत तु माम अनुशास्तीह भवान अद्य हिते सथितः
      कर्तास्म्य एतन महीपाल निर्वृतॊ भव भारत
  4 [वै]
      एवम उक्तः स राजर्षिर धर्मराजेन धीमता
      कौन्तेयं समनुज्ञातुम इयेष भरतर्षभ
  5 पुत्र विश्रम्यतां तावन ममापि बलवाञ शरमः
      इत्य उक्त्वा पराविशद राजा गान्धार्या भवनं तदा
  6 तम आसनगतं देवी गान्धारी धर्मचारिणी
      उवाच काले कालज्ञा परजापतिसमं पतिम
  7 अनुज्ञातः सवयं तेन वयासेनापि महर्षिणा
      युधिष्ठिरस्यानुमते कदारण्यं गमिष्यसि
  8 [धृ]
      गान्धार्य अहम अनुज्ञातः सवयं पित्रा महात्मना
      युधिष्ठिरस्यानुमते गन्तास्मि नचिराद वनम
  9 अहं हि नाम सर्वेषां तेषां दुर्द्यूत देविनाम
      पुत्राणां दातुम इच्छामि परेत्य भावानुगं वसुम
      सर्वप्रकृतिसांनिध्यं कारयित्वा सववेश्मनि
  10 [वै]
     इत्य उक्त्वा धर्मराजाय परेषयाम आस पार्थिवः
     स च तद वचनात सर्वं समानिन्ये महीपतिः
 11 ततॊ निष्क्रम्य नृपतिस तस्माद अन्तःपुरात तदा
     सर्वं सुहृज्जनं चैव सर्वश च परकृतीस तथा
     समवेतांश च तान सर्वान पौरजान पदान अथ
 12 बराह्मणांश च महीपालान नानादेशसमागतान
     ततः पराह महातेजा धृतराष्ट्रॊ महीपतिः
 13 शृण्वन्त्य एकाग्रमनसॊ बराह्मणाः कुरुजाङ्गलाः
     कषत्रियाश चैव वैश्याश च शूद्राश चैव समागताः
 14 भवन्तः कुरवश चैव बहु कालं सहॊषिताः
     परस्परस्य सुहृदः परस्परहिते रताः
 15 यद इदानीम अहं बरूयाम अस्मिन काल उपस्थिते
     तथा भवद्भिः कर्तव्यम अविचार्य वचॊ मम
 16 अरण्यगमने बुद्धिर गान्धारी सहितस्य मे
     वयासस्यानुमते राज्ञस तथा कुन्तीसुतस्य च
     भवन्तॊ ऽपय अनुजानन्तु मा वॊ ऽनया भूद विचारणा
 17 अस्माकं भवतां चैव येयं परीतिर हि शाश्वती
     न चान्येष्व अस्ति देशेषु राज्ञाम इति मतिर मम
 18 शरान्तॊ ऽसमि वयसानेन तथा पुत्र विनाकृतः
     उपवासकृशश चास्मि गान्धारी सहितॊ ऽनघाः
 19 युधिष्ठिर गते राज्ये पराप्तश चास्मि सुखं महत
     मन्ये दुर्यॊधनैश्वर्याद विशिष्टम इति सत्तमाः
 20 मम तव अन्धस्य वृद्धस्य हतपुत्रस्य कागतिः
     ऋते वनं महाभागास तन मानुज्ञातुम अर्हथ
 21 तस्य तद वचनं शरुत्वा सर्वे ते कुरुजाङ्गलाः
     बाष्पसंदिग्धया वाचा रुरुदुर भरतर्षभ
 22 तान अविब्रुवतः किं चिद दुःखशॊकपरायणान
     पुनर एव महातेजा धृतराष्ट्रॊ ऽबरवीद इदम
   1 [y]
      evam etat kariṣyāmi yathāttha pṛthivīpate
      bhūyaś caivānuśāsyo 'haṃ bhavatā pārthivarṣabha
  2 bhīṣme svargam anuprāpte gate ca madhusūdane
      vidure saṃjaye caiva ko 'nyo māṃ vaktum arhati
  3 yat tu mām anuśāstīha bhavān adya hite sthitaḥ
      kartāsmy etan mahīpāla nirvṛto bhava bhārata
  4 [vai]
      evam uktaḥ sa rājarṣir dharmarājena dhīmatā
      kaunteyaṃ samanujñātum iyeṣa bharatarṣabha
  5 putra viśramyatāṃ tāvan mamāpi balavāñ śramaḥ
      ity uktvā prāviśad rājā gāndhāryā bhavanaṃ tadā
  6 tam āsanagataṃ devī gāndhārī dharmacāriṇī
      uvāca kāle kālajñā prajāpatisamaṃ patim
  7 anujñātaḥ svayaṃ tena vyāsenāpi maharṣiṇā
      yudhiṣṭhirasyānumate kadāraṇyaṃ gamiṣyasi
  8 [dhṛ]
      gāndhāry aham anujñātaḥ svayaṃ pitrā mahātmanā
      yudhiṣṭhirasyānumate gantāsmi nacirād vanam
  9 ahaṃ hi nāma sarveṣāṃ teṣāṃ durdyūta devinām
      putrāṇāṃ dātum icchāmi pretya bhāvānugaṃ vasum
      sarvaprakṛtisāṃnidhyaṃ kārayitvā svaveśmani
  10 [vai]
     ity uktvā dharmarājāya preṣayām āsa pārthivaḥ
     sa ca tad vacanāt sarvaṃ samāninye mahīpatiḥ
 11 tato niṣkramya nṛpatis tasmād antaḥpurāt tadā
     sarvaṃ suhṛjjanaṃ caiva sarvaś ca prakṛtīs tathā
     samavetāṃś ca tān sarvān paurajāna padān atha
 12 brāhmaṇāṃś ca mahīpālān nānādeśasamāgatān
     tataḥ prāha mahātejā dhṛtarāṣṭro mahīpatiḥ
 13 śṛṇvanty ekāgramanaso brāhmaṇāḥ kurujāṅgalāḥ
     kṣatriyāś caiva vaiśyāś ca śūdrāś caiva samāgatāḥ
 14 bhavantaḥ kuravaś caiva bahu kālaṃ sahoṣitāḥ
     parasparasya suhṛdaḥ parasparahite ratāḥ
 15 yad idānīm ahaṃ brūyām asmin kāla upasthite
     tathā bhavadbhiḥ kartavyam avicārya vaco mama
 16 araṇyagamane buddhir gāndhārī sahitasya me
     vyāsasyānumate rājñas tathā kuntīsutasya ca
     bhavanto 'py anujānantu mā vo 'nyā bhūd vicāraṇā
 17 asmākaṃ bhavatāṃ caiva yeyaṃ prītir hi śāśvatī
     na cānyeṣv asti deśeṣu rājñām iti matir mama
 18 śrānto 'smi vayasānena tathā putra vinākṛtaḥ
     upavāsakṛśaś cāsmi gāndhārī sahito 'naghāḥ
 19 yudhiṣṭhira gate rājye prāptaś cāsmi sukhaṃ mahat
     manye duryodhanaiśvaryād viśiṣṭam iti sattamāḥ
 20 mama tv andhasya vṛddhasya hataputrasya kāgatiḥ
     ṛte vanaṃ mahābhāgās tan mānujñātum arhatha
 21 tasya tad vacanaṃ śrutvā sarve te kurujāṅgalāḥ
     bāṣpasaṃdigdhayā vācā rurudur bharatarṣabha
 22 tān avibruvataḥ kiṃ cid duḥkhaśokaparāyaṇān
     punar eva mahātejā dhṛtarāṣṭro 'bravīd idam

Book 15 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 15
Chapter 14

  1 [धृ]
      शंतनुः पालयाम आस यथावत पृथिवीम इमाम
      तथा विचित्रवीर्यश च भीष्मेण परिपालितः
      पालयाम आस वस तातॊ विदितं वॊ नसंशयः
  2 यथा च पाण्डुर भराता मे दयितॊ भवताम अभूत
      स चापि पालयाम आस यथावत तच च वेत्थ ह
  3 मया च भवतां सम्यक शुश्रूषा या कृतानघाः
      असम्यग वा महाभागास तत कषन्तव्यम अतन्द्रितैः
  4 यच च दुर्यॊधनेनेदं राज्यं भुक्तम अकण्टलम
      अपि तत्र न वॊ मन्दॊ दुर्बुद्धिर अपराद्धवान
  5 तस्यापराधाद दुर्बुद्धेर अभिमानान महीक्षिताम
      विमर्दः सुमहान आसीद अनयान मत्कृताद अथ
  6 तन मया साधु वापीदं यदि वासाधु वै कृतम
      तद वॊ हृदि न कर्तव्यं माम अनुज्ञातुम अर्हथ
  7 वृद्धॊ ऽयं हतपुत्रॊ ऽयं दुःखितॊ ऽयं जनाधिपः
      पूर्वराज्ञां च पुत्रॊ ऽयम इति कृत्वानुजानत
  8 इयं च कृपणा वृद्धा हतपुत्रा तपस्विनी
      गान्धारी पुत्रशॊकार्ता तुल्यं याचति वॊ मया
  9 हतपुत्राव इमौ वृद्धौ विदित्वा दुःखितौ तथा
      अनुजानीत भद्रं वॊ वरजावः शरणं च वः
  10 अयं च कौरवॊ राजा कुन्तीपुत्रॊ युधिष्ठिरः
     सर्वैर भवद्भिर दरष्टव्यः समेषु विषमेषु च
     न जातु विषमं चैव गमिष्यति कदा चन
 11 चत्वारः सचिवा यस्य भरातरॊ विपुलौजसः
     लॊकपालॊपमा हय एते सर्वे धर्मार्थदर्शिनः
 12 बरह्मेव भगवान एष सर्वभूतजगत्पतिः
     युधिष्ठिरॊ महातेजा भवतः पालयिष्यति
 13 अवश्यम एव वक्तव्यम इति कृत्वा बरवीमि वः
     एष नयासॊ मया दत्तः सर्वेषां वॊ युधिष्ठिरः
     भवन्तॊ ऽसय च वीरस्य नयासभूता मया कृताः
 14 यद्य एव तैः कृतं किं चिद वयलीकं वा सुतैर मम
     यद्य अन्येन मदीयेन तदनुज्ञातुम अर्हथ
 15 भवद्भिर हि न मे मन्युः कृतपूर्वः कथं चन
     अत्यन्तगुरु भक्तानाम एषॊ ऽञजलिर इदं नमः
 16 तेषाम अस्थिरबुद्धीनां लुब्धानां कामचारिणाम
     कृते याचामि वः सर्वान गान्धारी सहितॊ ऽनघाः
 17 इत्य उक्तास तेन ते राज्ञा पौरजानपदा जनाः
     नॊचुर बाष्पकलाः किं चिद वीक्षां चक्रुः परस्परम
   1 [dhṛ]
      śaṃtanuḥ pālayām āsa yathāvat pṛthivīm imām
      tathā vicitravīryaś ca bhīṣmeṇa paripālitaḥ
      pālayām āsa vas tāto viditaṃ vo nasaṃśayaḥ
  2 yathā ca pāṇḍur bhrātā me dayito bhavatām abhūt
      sa cāpi pālayām āsa yathāvat tac ca vettha ha
  3 mayā ca bhavatāṃ samyak śuśrūṣā yā kṛtānaghāḥ
      asamyag vā mahābhāgās tat kṣantavyam atandritaiḥ
  4 yac ca duryodhanenedaṃ rājyaṃ bhuktam akaṇṭalam
      api tatra na vo mando durbuddhir aparāddhavān
  5 tasyāparādhād durbuddher abhimānān mahīkṣitām
      vimardaḥ sumahān āsīd anayān matkṛtād atha
  6 tan mayā sādhu vāpīdaṃ yadi vāsādhu vai kṛtam
      tad vo hṛdi na kartavyaṃ mām anujñātum arhatha
  7 vṛddho 'yaṃ hataputro 'yaṃ duḥkhito 'yaṃ janādhipaḥ
      pūrvarājñāṃ ca putro 'yam iti kṛtvānujānata
  8 iyaṃ ca kṛpaṇā vṛddhā hataputrā tapasvinī
      gāndhārī putraśokārtā tulyaṃ yācati vo mayā
  9 hataputrāv imau vṛddhau viditvā duḥkhitau tathā
      anujānīta bhadraṃ vo vrajāvaḥ śaraṇaṃ ca vaḥ
  10 ayaṃ ca kauravo rājā kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ
     sarvair bhavadbhir draṣṭavyaḥ sameṣu viṣameṣu ca
     na jātu viṣamaṃ caiva gamiṣyati kadā cana
 11 catvāraḥ sacivā yasya bhrātaro vipulaujasaḥ
     lokapālopamā hy ete sarve dharmārthadarśinaḥ
 12 brahmeva bhagavān eṣa sarvabhūtajagatpatiḥ
     yudhiṣṭhiro mahātejā bhavataḥ pālayiṣyati
 13 avaśyam eva vaktavyam iti kṛtvā bravīmi vaḥ
     eṣa nyāso mayā dattaḥ sarveṣāṃ vo yudhiṣṭhiraḥ
     bhavanto 'sya ca vīrasya nyāsabhūtā mayā kṛtāḥ
 14 yady eva taiḥ kṛtaṃ kiṃ cid vyalīkaṃ vā sutair mama
     yady anyena madīyena tadanujñātum arhatha
 15 bhavadbhir hi na me manyuḥ kṛtapūrvaḥ kathaṃ cana
     atyantaguru bhaktānām eṣo 'ñjalir idaṃ namaḥ
 16 teṣām asthirabuddhīnāṃ lubdhānāṃ kāmacāriṇām
     kṛte yācāmi vaḥ sarvān gāndhārī sahito 'naghāḥ
 17 ity uktās tena te rājñā paurajānapadā janāḥ
     nocur bāṣpakalāḥ kiṃ cid vīkṣāṃ cakruḥ parasparam

Book 15 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 15
Chapter 15

  1 [वै]
      एवम उक्तास तु ते तेन पौरजानपदा जनाः
      वृद्धेन राज्ञा कौरव्य नष्टसंज्ञा इवाभवन
  2 तूष्णींभूतांस ततस तांस तु बाष्पकण्ठान महीपतिः
      धृतराष्ट्रॊ महीपालः पुनर एवाभ्यभाषत
  3 वृद्धं मां हतपुत्रं च धर्मपत्न्या सहानया
      विलपन्तं बहुविधं कृपणं चैव सत्तमाः
  4 पित्रा सवयम अनुज्ञातं कृष्णद्वैपायनेन वै
      वनवासाय धर्मज्ञा धर्मज्ञेन नृपेण च
  5 सॊ ऽहं पुनः पुनर याचे शिरसावनतॊ ऽनघाः
      गान्धार्या सहितं तन मां समनुज्ञातुम अर्हथ
  6 शरुत्वा तु कुरुराजस्य वाक्यानि करुणानि ते
      रुरुदुः सर्वतॊ राजन समेताः कुरुजाङ्गलाः
  7 उत्तरीयैः करैश चापि संछाद्य वदनानि ते
      रुरुदुः शॊकसंतप्ता मुहूर्तं पितृमातृवत
  8 हृदयैः शून्यभूतैस ते धृतराष्ट्र परवासजम
      दुःखं संधारयन्तः सम नष्टसंज्ञा इवाभवन
  9 ते विनीय तम आयासं कुरुराजवियॊगजम
      शनैः शनैस तदान्यॊन्यम अब्रुवन सवमतान्य उत
  10 ततः संधाय ते सर्वे वाक्यान्य अथ समासतः
     एकस्मिन बराह्मणे राजन्न आवेश्यॊचुर नराधिपम
 11 ततः सवचरणे वृद्धः संमतॊ ऽरथविशारदः
     साम्बाख्यॊ बह्व ऋचॊ राजन वक्तुं समुपचक्रमे
 12 अनुमान्य महाराजं तत सदः संप्रभाष्य च
     विप्रः परगल्भॊ मेधावी स राजानम उवाच ह
 13 राजन वाक्यं जनस्यास्य मयि सर्वं समर्पितम
     वक्ष्यामि तद अहं वीर तज जुषस्व नराधिप
 14 यथा वदसि राजेन्द्र सर्वम एतत तथा विभॊ
     नात्र मिथ्या वचः किं चित सुहृत तवं नः परस्परम
 15 न जात्व अस्य तु वंशस्य राज्ञां कश चित कदा चन
     राजासीद यः परजा पालः परजानाम अप्रियॊ भवेत
 16 पितृवद भरातृवच चैव भवन्तः पालयन्ति नः
     न च दुर्यॊधनः किं चिद अयुक्तं कृतवान नृप
 17 यथा बरवीति धर्मज्ञॊ मुनिः सत्यवती सुतः
     तथा कुरु महाराज स हि नः परमॊ गुरुः
 18 तयक्ता वयं तु भवता दुःखशॊकपरायणाः
     भविष्यामश चिरं राजन भवद्गुणशतैर हृताः
 19 यथा शंतनुना गुप्ता राज्ञा चित्राङ्गदेन च
     भीष्म वीर्यॊपगूढेन पित्रा च तव पार्थिव
 20 भवद बुद्धियुजा चैव पाण्डुना पृथिवीक्षिता
     तथा दुर्यॊधनेनापि राज्ञा सुपरिपालिताः
 21 न सवल्पम अपि पुत्रस ते वयलीकं कृतवान नृप
     पितरीव सुविश्वस्तास तस्मिन्न अपि नराधिपे
     वयम आस्म यथा सम्यग भवतॊ विदितं तथा
 22 तथा वर्षसहस्राय कुन्तीपुत्रेण धीमता
     पाल्यमाना धृतिमता सुखं विन्दामहे नृप
 23 राजर्षीणां पुराणानां भवतां वंशधारिणाम
     कुरु संवरणादीनां भरतस्य च धीमतः
 24 वृत्तं समनुयात्य एष धर्मात्मा भूरिदक्षिणः
     नात्र वाच्यं महाराज सुसूक्ष्मम अपि विद्यते
 25 उषिताः सम सुखं नित्यं भवता परिपालिताः
     सुसूक्ष्मं च वयलीकं ते सपुत्रस्य न विद्यते
 26 यत तु जञातिविमर्दे ऽसमिन्न आत्थ दुर्यॊधनं परति
     भवन्तम अनुनेष्यामि तत्रापि कुरुनन्दन
   1 [vai]
      evam uktās tu te tena paurajānapadā janāḥ
      vṛddhena rājñā kauravya naṣṭasaṃjñā ivābhavan
  2 tūṣṇīṃbhūtāṃs tatas tāṃs tu bāṣpakaṇṭhān mahīpatiḥ
      dhṛtarāṣṭro mahīpālaḥ punar evābhyabhāṣata
  3 vṛddhaṃ māṃ hataputraṃ ca dharmapatnyā sahānayā
      vilapantaṃ bahuvidhaṃ kṛpaṇaṃ caiva sattamāḥ
  4 pitrā svayam anujñātaṃ kṛṣṇadvaipāyanena vai
      vanavāsāya dharmajñā dharmajñena nṛpeṇa ca
  5 so 'haṃ punaḥ punar yāce śirasāvanato 'naghāḥ
      gāndhāryā sahitaṃ tan māṃ samanujñātum arhatha
  6 śrutvā tu kururājasya vākyāni karuṇāni te
      ruruduḥ sarvato rājan sametāḥ kurujāṅgalāḥ
  7 uttarīyaiḥ karaiś cāpi saṃchādya vadanāni te
      ruruduḥ śokasaṃtaptā muhūrtaṃ pitṛmātṛvat
  8 hṛdayaiḥ śūnyabhūtais te dhṛtarāṣṭra pravāsajam
      duḥkhaṃ saṃdhārayantaḥ sma naṣṭasaṃjñā ivābhavan
  9 te vinīya tam āyāsaṃ kururājaviyogajam
      śanaiḥ śanais tadānyonyam abruvan svamatāny uta
  10 tataḥ saṃdhāya te sarve vākyāny atha samāsataḥ
     ekasmin brāhmaṇe rājann āveśyocur narādhipam
 11 tataḥ svacaraṇe vṛddhaḥ saṃmato 'rthaviśāradaḥ
     sāmbākhyo bahv ṛco rājan vaktuṃ samupacakrame
 12 anumānya mahārājaṃ tat sadaḥ saṃprabhāṣya ca
     vipraḥ pragalbho medhāvī sa rājānam uvāca ha
 13 rājan vākyaṃ janasyāsya mayi sarvaṃ samarpitam
     vakṣyāmi tad ahaṃ vīra taj juṣasva narādhipa
 14 yathā vadasi rājendra sarvam etat tathā vibho
     nātra mithyā vacaḥ kiṃ cit suhṛt tvaṃ naḥ parasparam
 15 na jātv asya tu vaṃśasya rājñāṃ kaś cit kadā cana
     rājāsīd yaḥ prajā pālaḥ prajānām apriyo bhavet
 16 pitṛvad bhrātṛvac caiva bhavantaḥ pālayanti naḥ
     na ca duryodhanaḥ kiṃ cid ayuktaṃ kṛtavān nṛpa
 17 yathā bravīti dharmajño muniḥ satyavatī sutaḥ
     tathā kuru mahārāja sa hi naḥ paramo guruḥ
 18 tyaktā vayaṃ tu bhavatā duḥkhaśokaparāyaṇāḥ
     bhaviṣyāmaś ciraṃ rājan bhavadguṇaśatair hṛtāḥ
 19 yathā śaṃtanunā guptā rājñā citrāṅgadena ca
     bhīṣma vīryopagūḍhena pitrā ca tava pārthiva
 20 bhavad buddhiyujā caiva pāṇḍunā pṛthivīkṣitā
     tathā duryodhanenāpi rājñā suparipālitāḥ
 21 na svalpam api putras te vyalīkaṃ kṛtavān nṛpa
     pitarīva suviśvastās tasminn api narādhipe
     vayam āsma yathā samyag bhavato viditaṃ tathā
 22 tathā varṣasahasrāya kuntīputreṇa dhīmatā
     pālyamānā dhṛtimatā sukhaṃ vindāmahe nṛpa
 23 rājarṣīṇāṃ purāṇānāṃ bhavatāṃ vaṃśadhāriṇām
     kuru saṃvaraṇādīnāṃ bharatasya ca dhīmataḥ
 24 vṛttaṃ samanuyāty eṣa dharmātmā bhūridakṣiṇaḥ
     nātra vācyaṃ mahārāja susūkṣmam api vidyate
 25 uṣitāḥ sma sukhaṃ nityaṃ bhavatā paripālitāḥ
     susūkṣmaṃ ca vyalīkaṃ te saputrasya na vidyate
 26 yat tu jñātivimarde 'sminn āttha duryodhanaṃ prati
     bhavantam anuneṣyāmi tatrāpi kurunandana

Book 15 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 15
Chapter 16

  1 [बराह्मण]
      न तद दुर्यॊधनकृतं न च तद भवता कृतम
      न कर्ण सौबलाभ्यां च कुरवॊ यत कषयं गताः
  2 दैवं तत तु विजानीमॊ यन न शक्यं परबाधितुम
      दैवं पुरुषकारेण न शक्यम अतिवर्तितुम
  3 अक्षौहिण्यॊ महाराज दशाष्टौ च समागताः
      अष्टादशाहेन हता दशभिर यॊधपुंगवैः
  4 भीष्मद्रॊणकृपाद्यैश च कर्णेन च महात्मना
      युयुधानेन वीरेण धृष्टद्युम्नेन चैव ह
  5 चतुर्भिः पाण्डुपुत्रैश च भीमार्जुनयमैर नृप
      जनक्षयॊ ऽयं नृपते कृतॊ दैवबलात्कृतैः
  6 अवश्यम एव संग्रामे कषत्रियेण विशेषतः
      कर्तव्यं निधनं लॊके शस्त्रेण कषत्रबन्धुना
  7 तैर इयं पुरुषव्याघ्रैर विद्या बाहुबलान्वितैः
      पृथिवी निहता सर्वा सहया सरथ दविपा
  8 न स राजापराध्नॊति पुत्रस तव महामनाः
      न भवान न च ते भृत्या न कर्णॊ न च सौबलः
  9 यद विनष्टाः कुरुश्रेष्ठा राजानश च सहस्रशः
      सर्वं दैवकृतं तद वै कॊ ऽतर किं वक्तुम अर्हति
  10 गुरुर मतॊ भवान अस्य कृत्स्नस्य जगतः परभुः
     धर्मात्मानम अतस तुभ्यम अनुजानीमहे सुतम
 11 लभतां वीरलॊकान स ससहायॊ नराधिपः
     दविजाग्र्यैः समनुज्ञातस तरिदिवे मॊदतां सुखी
 12 पराप्स्यते च भवान पुण्यं धर्मे च परमां सथितिम
     वेद पुण्यं च कार्त्स्न्येन सम्यग भरतसत्तम
 13 दृष्टापदानाश चास्माभिः पाण्डवाः पुरुषर्षभाः
     समर्थास तरिदिवस्यापि पालने किं पुनः कषितेः
 14 अनुवत्स्यन्ति चापीमाः समेषु विषमेषु च
     परजाः कुरु कुलश्रेष्ठ पाण्डवाञ शीलभूषणान
 15 बरह्म देयाग्रहारांश च परिहारांश च पार्थिव
     पूर्वराजातिसर्गांश च पालयत्य एव पाण्डवः
 16 दीर्घदर्शी कृतप्रज्ञः सदा वैश्रवणॊ यथा
     अक्षुद्र सच्चिवश चायं कुन्तीपुत्रॊ महामनाः
 17 अप्य अमित्रे दयावांश च शुचिश च भरतर्षभ
     ऋजु पश्यति मेघावी पुत्रवत पाति नः सदा
 18 विप्रियं च जनस्यास्य संसर्गाद धर्मजस्य वै
     न करिष्यन्ति राजर्षे तथा भीमार्जुनादयः
 19 मन्दा मृदुषु कौरव्यास तीक्ष्णेष्व आशीविषॊपमाः
     वीर्यवन्तॊ महात्मानॊ पौराणां च हिते रताः
 20 न कुन्ती न च पाञ्चाली न चॊलूपी न सात्वती
     अस्मिञ जने करिष्यन्ति परतिकूलानि कर्हि चित
 21 भवत कृतम इमं सनेहं युधिष्ठिर विवर्धितम
     न पृष्ठतः करिष्यन्ति पौरजानपदा जनाः
 22 अधर्मिष्ठान अपि सतः कुन्तीपुत्रा महारथाः
     मानवान पालयिष्यन्ति भूत्वा धर्मपरायणाः
 23 स राजन मानसं दुःखम अपनीय युधिष्ठिरात
     कुरु कार्याणि धर्म्याणि नमस ते भरतर्षभ
 24 [वै]
     तस्य तद वचनं धर्म्यम अनुबन्ध गुणॊत्तरम
     साधु साध्व इति सर्वः सजनः परतिगृहीतवान
 25 धृतराष्ट्रश च तद वाक्यम अभिपूज्य पुनः पुनः
     विसर्जयाम आस तदा सर्वास तु परकृतीः शनैः
 26 स तैः संपूजितॊ राजा शिवेनावेक्षितस तदा
     पराञ्जलिः पूजयाम आस सजनं भरतर्षभ
 27 ततॊ विवेश भुवनं गान्धार्या सहितॊ नृपः
     वयुष्टायां चैव शर्वर्या यच चकार निबॊध तत
   1 [brāhmaṇa]
      na tad duryodhanakṛtaṃ na ca tad bhavatā kṛtam
      na karṇa saubalābhyāṃ ca kuravo yat kṣayaṃ gatāḥ
  2 daivaṃ tat tu vijānīmo yan na śakyaṃ prabādhitum
      daivaṃ puruṣakāreṇa na śakyam ativartitum
  3 akṣauhiṇyo mahārāja daśāṣṭau ca samāgatāḥ
      aṣṭādaśāhena hatā daśabhir yodhapuṃgavaiḥ
  4 bhīṣmadroṇakṛpādyaiś ca karṇena ca mahātmanā
      yuyudhānena vīreṇa dhṛṣṭadyumnena caiva ha
  5 caturbhiḥ pāṇḍuputraiś ca bhīmārjunayamair nṛpa
      janakṣayo 'yaṃ nṛpate kṛto daivabalātkṛtaiḥ
  6 avaśyam eva saṃgrāme kṣatriyeṇa viśeṣataḥ
      kartavyaṃ nidhanaṃ loke śastreṇa kṣatrabandhunā
  7 tair iyaṃ puruṣavyāghrair vidyā bāhubalānvitaiḥ
      pṛthivī nihatā sarvā sahayā saratha dvipā
  8 na sa rājāparādhnoti putras tava mahāmanāḥ
      na bhavān na ca te bhṛtyā na karṇo na ca saubalaḥ
  9 yad vinaṣṭāḥ kuruśreṣṭhā rājānaś ca sahasraśaḥ
      sarvaṃ daivakṛtaṃ tad vai ko 'tra kiṃ vaktum arhati
  10 gurur mato bhavān asya kṛtsnasya jagataḥ prabhuḥ
     dharmātmānam atas tubhyam anujānīmahe sutam
 11 labhatāṃ vīralokān sa sasahāyo narādhipaḥ
     dvijāgryaiḥ samanujñātas tridive modatāṃ sukhī
 12 prāpsyate ca bhavān puṇyaṃ dharme ca paramāṃ sthitim
     veda puṇyaṃ ca kārtsnyena samyag bharatasattama
 13 dṛṣṭāpadānāś cāsmābhiḥ pāṇḍavāḥ puruṣarṣabhāḥ
     samarthās tridivasyāpi pālane kiṃ punaḥ kṣiteḥ
 14 anuvatsyanti cāpīmāḥ sameṣu viṣameṣu ca
     prajāḥ kuru kulaśreṣṭha pāṇḍavāñ śīlabhūṣaṇān
 15 brahma deyāgrahārāṃś ca parihārāṃś ca pārthiva
     pūrvarājātisargāṃś ca pālayaty eva pāṇḍavaḥ
 16 dīrghadarśī kṛtaprajñaḥ sadā vaiśravaṇo yathā
     akṣudra saccivaś cāyaṃ kuntīputro mahāmanāḥ
 17 apy amitre dayāvāṃś ca śuciś ca bharatarṣabha
     ṛju paśyati meghāvī putravat pāti naḥ sadā
 18 vipriyaṃ ca janasyāsya saṃsargād dharmajasya vai
     na kariṣyanti rājarṣe tathā bhīmārjunādayaḥ
 19 mandā mṛduṣu kauravyās tīkṣṇeṣv āśīviṣopamāḥ
     vīryavanto mahātmāno paurāṇāṃ ca hite ratāḥ
 20 na kuntī na ca pāñcālī na colūpī na sātvatī
     asmiñ jane kariṣyanti pratikūlāni karhi cit
 21 bhavat kṛtam imaṃ snehaṃ yudhiṣṭhira vivardhitam
     na pṛṣṭhataḥ kariṣyanti paurajānapadā janāḥ
 22 adharmiṣṭhān api sataḥ kuntīputrā mahārathāḥ
     mānavān pālayiṣyanti bhūtvā dharmaparāyaṇāḥ
 23 sa rājan mānasaṃ duḥkham apanīya yudhiṣṭhirāt
     kuru kāryāṇi dharmyāṇi namas te bharatarṣabha
 24 [vai]
     tasya tad vacanaṃ dharmyam anubandha guṇottaram
     sādhu sādhv iti sarvaḥ sajanaḥ pratigṛhītavān
 25 dhṛtarāṣṭraś ca tad vākyam abhipūjya punaḥ punaḥ
     visarjayām āsa tadā sarvās tu prakṛtīḥ śanaiḥ
 26 sa taiḥ saṃpūjito rājā śivenāvekṣitas tadā
     prāñjaliḥ pūjayām āsa sajanaṃ bharatarṣabha
 27 tato viveśa bhuvanaṃ gāndhāryā sahito nṛpaḥ
     vyuṣṭāyāṃ caiva śarvaryā yac cakāra nibodha tat

Book 15 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 15
Chapter 17

  1 [वै]
      वयुषितायां रजन्यां तु धृतराष्ट्रॊ ऽमबिका सुतः
      विदुरं परेषयाम आस युधिष्ठिर निवेशनम
  2 स गत्वा राजवचनाद उवाचाच्युतम ईश्वरम
      युधिष्ठिरं महातेजाः सर्वबुद्धिमतां वरः
  3 धृतराष्ट्रॊ महाराज वनवासाय दीक्षितः
      गमिष्यति वनं राजन कार्तिकीम आगताम इमाम
  4 स तवा कुरु कुलश्रेष्ठ किं चिद अर्थम अभीप्सति
      शराद्धम इच्छति दातुं स गाङ्गेयस्य महात्मनः
  5 दरॊणस्य सॊमदत्तस्य बाह्लीकस्य च धीमतः
      पुत्राणां चैव सर्वेषां ये चास्य सुहृदॊ हताः
      यदि चाभ्यनुजानीषे सैन्धवापसदस्य च
  6 एतच छरुत्वा तु वचनं विदुरस्य युधिष्ठिरः
      हृष्टः संपूजयाम आस गुडा केशश च पाण्डवः
  7 न तु भीमॊ दृढक्रॊधस तद वचॊ जगृहे तदा
      विदुरस्य महातेजा दुर्यॊधनकृतं समरन
  8 अभिप्रायं विदित्वा तु भीमसेनस्य फल्गुनः
      किरीटी किं चिद आनम्य भीमं वचनम अब्रवीत
  9 भीम राजा पिता वृद्धॊ वनवासाय दीक्षितः
      दातुम इच्छति सर्वेषां सुहृदाम और्ध्व देहिकाम
  10 भवता निर्जितं वित्तं दातुम इच्छति कौरवः
     भीष्मादीनां महाबाहॊ तदनुज्ञातुम अर्हसि
 11 दिष्ट्या तव अद्य महाबाहॊ धृतराष्ट्रः परयाचति
     याचितॊ यः पुरास्माभिः पश्य कालस्य पर्ययम
 12 यॊ ऽसौ पृथिव्याः कृत्स्नाया भर्ता भूत्वा नराधिपः
     परैर विनिहतापत्यॊ वनं गन्तुम अभीप्सति
 13 मा ते ऽनयत पुरुषव्याघ्र दानाद भवतु दर्शनम
     अयशस्यम अतॊ ऽनयत सयाद अधर्म्यं च महाभुज
 14 राजानम उपतिष्ठस्व जयेष्ठं भरातरम ईश्वरम
     अर्हस तवम असि दातुं वै नादातुं भरतर्षभ
     एवं बरुवाणं कौन्तेयं धर्मराजॊ ऽभयपूजयत
 15 भीमसेनस तु सक्रॊधः परॊवाचेदं वचस तदा
     वयं भीष्मस्य कुर्मेह परेतकार्याणि फल्गुन
 16 सॊमदत्तस्य नृपतेर भूरिश्रवस एव च
     बाह्लीकस्य च राजर्षेर दरॊणस्य च महात्मनः
 17 अन्येषां चैव सुहृदां कुन्ती कर्णाय दास्यति
     शराद्धानि पुरुषव्याघ्र मादात कौरवकॊ नृपः
 18 इति मे वर्तते बुद्धिर मा वॊ नन्दन्तु शत्रवः
     कष्टात कष्टतरं यान्तु सर्वे दुर्यॊधनादयः
     यैर इयं पृथिवी सर्वा घातिता कुलपांसनैः
 19 कुतस तवम अद्य विस्मृत्य वैरं दवादश वार्षिकम
     अज्ञातवास गमनं दरौपदी शॊकवर्धनम
     कव तदा धृतराष्ट्रस्य सनेहॊ ऽसमास्व अभवत तदा
 20 कृष्णाजिनॊपसंव्वीतॊ हृताभरण भूषणः
     सार्धं पाञ्चाल पुत्र्या तवं राजानम उपजग्मिवान
     कव तदा दरॊण भीष्मौ तौ सॊमदत्तॊ ऽपि वाभवत
 21 यत्र तरयॊदश समा वने वन्येन जीवसि
     न तदा तवा पिता जयेष्ठः पितृत्वेनाभिवीक्षते
 22 किं ते तद विस्मृतं पार्थ यद एष कुलपांसनः
     दुर्वृत्तॊ विदुरं पराह दयूते किं जितम इत्य उत
 23 तम एवं वादिनं राजा कुन्तीपुत्रॊ युधिष्ठिरः
     उवाच भरातरं धीमाञ जॊषम आस्वेति भर्त्सयन
   1 [vai]
      vyuṣitāyāṃ rajanyāṃ tu dhṛtarāṣṭro 'mbikā sutaḥ
      viduraṃ preṣayām āsa yudhiṣṭhira niveśanam
  2 sa gatvā rājavacanād uvācācyutam īśvaram
      yudhiṣṭhiraṃ mahātejāḥ sarvabuddhimatāṃ varaḥ
  3 dhṛtarāṣṭro mahārāja vanavāsāya dīkṣitaḥ
      gamiṣyati vanaṃ rājan kārtikīm āgatām imām
  4 sa tvā kuru kulaśreṣṭha kiṃ cid artham abhīpsati
      śrāddham icchati dātuṃ sa gāṅgeyasya mahātmanaḥ
  5 droṇasya somadattasya bāhlīkasya ca dhīmataḥ
      putrāṇāṃ caiva sarveṣāṃ ye cāsya suhṛdo hatāḥ
      yadi cābhyanujānīṣe saindhavāpasadasya ca
  6 etac chrutvā tu vacanaṃ vidurasya yudhiṣṭhiraḥ
      hṛṣṭaḥ saṃpūjayām āsa guḍā keśaś ca pāṇḍavaḥ
  7 na tu bhīmo dṛḍhakrodhas tad vaco jagṛhe tadā
      vidurasya mahātejā duryodhanakṛtaṃ smaran
  8 abhiprāyaṃ viditvā tu bhīmasenasya phalgunaḥ
      kirīṭī kiṃ cid ānamya bhīmaṃ vacanam abravīt
  9 bhīma rājā pitā vṛddho vanavāsāya dīkṣitaḥ
      dātum icchati sarveṣāṃ suhṛdām aurdhva dehikām
  10 bhavatā nirjitaṃ vittaṃ dātum icchati kauravaḥ
     bhīṣmādīnāṃ mahābāho tadanujñātum arhasi
 11 diṣṭyā tv adya mahābāho dhṛtarāṣṭraḥ prayācati
     yācito yaḥ purāsmābhiḥ paśya kālasya paryayam
 12 yo 'sau pṛthivyāḥ kṛtsnāyā bhartā bhūtvā narādhipaḥ
     parair vinihatāpatyo vanaṃ gantum abhīpsati
 13 mā te 'nyat puruṣavyāghra dānād bhavatu darśanam
     ayaśasyam ato 'nyat syād adharmyaṃ ca mahābhuja
 14 rājānam upatiṣṭhasva jyeṣṭhaṃ bhrātaram īśvaram
     arhas tvam asi dātuṃ vai nādātuṃ bharatarṣabha
     evaṃ bruvāṇaṃ kaunteyaṃ dharmarājo 'bhyapūjayat
 15 bhīmasenas tu sakrodhaḥ provācedaṃ vacas tadā
     vayaṃ bhīṣmasya kurmeha pretakāryāṇi phalguna
 16 somadattasya nṛpater bhūriśravasa eva ca
     bāhlīkasya ca rājarṣer droṇasya ca mahātmanaḥ
 17 anyeṣāṃ caiva suhṛdāṃ kuntī karṇāya dāsyati
     śrāddhāni puruṣavyāghra mādāt kauravako nṛpaḥ
 18 iti me vartate buddhir mā vo nandantu śatravaḥ
     kaṣṭāt kaṣṭataraṃ yāntu sarve duryodhanādayaḥ
     yair iyaṃ pṛthivī sarvā ghātitā kulapāṃsanaiḥ
 19 kutas tvam adya vismṛtya vairaṃ dvādaśa vārṣikam
     ajñātavāsa gamanaṃ draupadī śokavardhanam
     kva tadā dhṛtarāṣṭrasya sneho 'smāsv abhavat tadā
 20 kṛṣṇājinopasaṃvvīto hṛtābharaṇa bhūṣaṇaḥ
     sārdhaṃ pāñcāla putryā tvaṃ rājānam upajagmivān
     kva tadā droṇa bhīṣmau tau somadatto 'pi vābhavat
 21 yatra trayodaśa samā vane vanyena jīvasi
     na tadā tvā pitā jyeṣṭhaḥ pitṛtvenābhivīkṣate
 22 kiṃ te tad vismṛtaṃ pārtha yad eṣa kulapāṃsanaḥ
     durvṛtto viduraṃ prāha dyūte kiṃ jitam ity uta
 23 tam evaṃ vādinaṃ rājā kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ
     uvāca bhrātaraṃ dhīmāñ joṣam āsveti bhartsayan

Book 15 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 15
Chapter 18

  1 [अर्ज]
      भीम जयेष्ठॊ गुरुर मे तवं नातॊ ऽनयद वक्तुम उत्सहे
      धृतराष्ट्रॊ हि राजर्षिः सर्वथा मानम अर्हति
  2 न समरन्त्य अपराद्धानि समरन्ति सुकृतानि च
      असंभिन्नार्थ मर्यादाः साधवः पुरुषॊत्तमाः
  3 इदं मद्वचनात कषत्तः कौरवं बरूहि पार्थिवम
      यावद इच्छति पुत्राणां दातुं तावद ददाम्य अहम
  4 भीष्मादीनां च सर्वेषां सुहृदाम उपकारिणाम
      मम कॊशाद इति विभॊ मा भूद भीमः सुदुर्मनाः
  5 [वै]
      इत्य उक्ते धर्मराजस तम अर्जुनं परत्यपूजयत
      भीमसेनः कटाक्षेण वीक्षां चक्रे धनंजयम
  6 ततः स विदुरं धीमान वाक्यम आह युधिष्ठिरः
      न भीमसेने कॊपं स नृपतिः कर्तुम अर्हति
  7 परिक्लिष्टॊ हि भीमॊ ऽयं हिमवृष्ट्य आतपादिभिः
      दुःखैर बहुविधैर धीमान अरण्ये विदितं तव
  8 किं तु मद्वचनाद बरूहि राजानं भरतर्षभम
      यद यद इच्छसि यावच च गृह्यतां मद्गृहाद इति
  9 यन मात्सर्यम अयं भीमः करॊति भृशदुःखितः
      न तन मनसि कर्तव्यम इति वाच्यः स पार्थिवः
  10 यन ममास्ति धनं किं चिद अर्जुनस्य च वेश्मनि
     तस्य सवामी महाराज इति वाच्यः स पार्थिवः
 11 ददातु राजा विप्रेभ्यॊ यथेष्टं करियतां वययः
     पुत्राणां सुहृदां चैव गच्छत्व आनृण्यम अद्य सः
 12 इदं चापि शरीरं मे तवायत्तं जनाधिप
     धनानि चेति विद्धि तवं कषत्तर नास्त्य अत्र संशयः
   1 [arj]
      bhīma jyeṣṭho gurur me tvaṃ nāto 'nyad vaktum utsahe
      dhṛtarāṣṭro hi rājarṣiḥ sarvathā mānam arhati
  2 na smaranty aparāddhāni smaranti sukṛtāni ca
      asaṃbhinnārtha maryādāḥ sādhavaḥ puruṣottamāḥ
  3 idaṃ madvacanāt kṣattaḥ kauravaṃ brūhi pārthivam
      yāvad icchati putrāṇāṃ dātuṃ tāvad dadāmy aham
  4 bhīṣmādīnāṃ ca sarveṣāṃ suhṛdām upakāriṇām
      mama kośād iti vibho mā bhūd bhīmaḥ sudurmanāḥ
  5 [vai]
      ity ukte dharmarājas tam arjunaṃ pratyapūjayat
      bhīmasenaḥ kaṭākṣeṇa vīkṣāṃ cakre dhanaṃjayam
  6 tataḥ sa viduraṃ dhīmān vākyam āha yudhiṣṭhiraḥ
      na bhīmasene kopaṃ sa nṛpatiḥ kartum arhati
  7 parikliṣṭo hi bhīmo 'yaṃ himavṛṣṭy ātapādibhiḥ
      duḥkhair bahuvidhair dhīmān araṇye viditaṃ tava
  8 kiṃ tu madvacanād brūhi rājānaṃ bharatarṣabham
      yad yad icchasi yāvac ca gṛhyatāṃ madgṛhād iti
  9 yan mātsaryam ayaṃ bhīmaḥ karoti bhṛśaduḥkhitaḥ
      na tan manasi kartavyam iti vācyaḥ sa pārthivaḥ
  10 yan mamāsti dhanaṃ kiṃ cid arjunasya ca veśmani
     tasya svāmī mahārāja iti vācyaḥ sa pārthivaḥ
 11 dadātu rājā viprebhyo yatheṣṭaṃ kriyatāṃ vyayaḥ
     putrāṇāṃ suhṛdāṃ caiva gacchatv ānṛṇyam adya saḥ
 12 idaṃ cāpi śarīraṃ me tavāyattaṃ janādhipa
     dhanāni ceti viddhi tvaṃ kṣattar nāsty atra saṃśayaḥ

Book 15 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 15
Chapter 19

  1 [वै]
      एवम उक्तस तु राज्ञा स विदुरॊ बुद्धिसत्तमः
      धृतराष्ट्रम उपेत्येदं वाक्यम आह महार्थवत
  2 उक्तॊ युधिष्ठिरॊ राजा भवद वचनम आदितः
      स च संश्रुत्य वाक्यं ते परशशंस महाद्युतिः
  3 बीभत्सुश च महातेजा निवेदयति ते गृहान
      वसु तस्य गृहे यच च पराणान अपि च केवलान
  4 धर्मराजश च पुत्रस ते राज्यं पराणान धनानि च
      अनुजानाति राजर्षे यच चान्यद अपि किं चन
  5 भीमस तु सर्वदुःखानि संस्मृत्य बहुलान्य उत
      कृच्छ्राद इव महाबाहुर अनुमन्य विनिःश्वसन
  6 स राज्ञा धर्मशीलेन भरात्रा बीभत्सुना तथा
      अनुनीतॊ महाबाहुः सौहृदे सथापितॊ ऽपि च
  7 न च मन्युस तवया कार्य इति तवां पराह धर्मराट
      संस्मृत्य भीमस तद वैरं यद अन्यायवद आचरेत
  8 एवं परायॊ हि धर्मॊ ऽयं कषत्रियाणां नराधिप
      युद्धे कषत्रिय धर्मे च निरतॊ ऽयं वृकॊदरः
  9 वृकॊदर कृते चाहम अर्जुनश च पुनः पुनः
      परसादयाव नृपते भवान परभुर इहास्ति यत
  10 परददातु भवान वित्तं यावद इच्छसि पार्थिव
     तवम ईश्वरॊ नॊ राज्यस्य पराणानां चेति भारत
 11 बरह्म देयाग्रहारांश च पुत्राणां चौर्ध्व देहिकम
     इतॊ रत्नानि गाश चैव दासीदासम अजाविकम
 12 आनयित्वा कुरुश्रेष्ठॊ बराह्मणेभ्यः परयच्छतु
     दीनान्ध कृपणेभ्यश च तत्र तत्र नृपाज्ञया
 13 बह्व अन्नरसपानाढ्याः सभा विदुर कारय
     गवां निपानान्य अन्यच च विविधं पुण्यकर्म यत
 14 इति माम अब्रवीद राजा पार्थैश चैव धनंजयः
     यद अत्रानन्तरं कार्यं तद भवान वक्तुम अर्हति
 15 इत्य उक्तॊ विदुरेणाथ धृतराष्ट्रॊ ऽभिनन्द्य तत
     मनश चक्रे महादाने कार्तिक्यां जनमेजय
   1 [vai]
      evam uktas tu rājñā sa viduro buddhisattamaḥ
      dhṛtarāṣṭram upetyedaṃ vākyam āha mahārthavat
  2 ukto yudhiṣṭhiro rājā bhavad vacanam āditaḥ
      sa ca saṃśrutya vākyaṃ te praśaśaṃsa mahādyutiḥ
  3 bībhatsuś ca mahātejā nivedayati te gṛhān
      vasu tasya gṛhe yac ca prāṇān api ca kevalān
  4 dharmarājaś ca putras te rājyaṃ prāṇān dhanāni ca
      anujānāti rājarṣe yac cānyad api kiṃ cana
  5 bhīmas tu sarvaduḥkhāni saṃsmṛtya bahulāny uta
      kṛcchrād iva mahābāhur anumanya viniḥśvasan
  6 sa rājñā dharmaśīlena bhrātrā bībhatsunā tathā
      anunīto mahābāhuḥ sauhṛde sthāpito 'pi ca
  7 na ca manyus tvayā kārya iti tvāṃ prāha dharmarāṭ
      saṃsmṛtya bhīmas tad vairaṃ yad anyāyavad ācaret
  8 evaṃ prāyo hi dharmo 'yaṃ kṣatriyāṇāṃ narādhipa
      yuddhe kṣatriya dharme ca nirato 'yaṃ vṛkodaraḥ
  9 vṛkodara kṛte cāham arjunaś ca punaḥ punaḥ
      prasādayāva nṛpate bhavān prabhur ihāsti yat
  10 pradadātu bhavān vittaṃ yāvad icchasi pārthiva
     tvam īśvaro no rājyasya prāṇānāṃ ceti bhārata
 11 brahma deyāgrahārāṃś ca putrāṇāṃ caurdhva dehikam
     ito ratnāni gāś caiva dāsīdāsam ajāvikam
 12 ānayitvā kuruśreṣṭho brāhmaṇebhyaḥ prayacchatu
     dīnāndha kṛpaṇebhyaś ca tatra tatra nṛpājñayā
 13 bahv annarasapānāḍhyāḥ sabhā vidura kāraya
     gavāṃ nipānāny anyac ca vividhaṃ puṇyakarma yat
 14 iti mām abravīd rājā pārthaiś caiva dhanaṃjayaḥ
     yad atrānantaraṃ kāryaṃ tad bhavān vaktum arhati
 15 ity ukto vidureṇātha dhṛtarāṣṭro 'bhinandya tat
     manaś cakre mahādāne kārtikyāṃ janamejaya

Book 15 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 15
Chapter 20

  1 [वै]
      विदुरेणैवम उक्तस तु धृतराष्ट्रॊ जनाधिपः
      परीतिमान अभवद राजा राज्ञॊ जिष्णॊश च कर्मणा
  2 ततॊ ऽभिरूपान भीष्माय बराह्मणान ऋषिसत्तमान
      पुत्रार्थे सुहृदां चैव स समीक्ष्य सहस्रशः
  3 कारयित्वान्न पानानि यानान्य आच्छादनानि च
      सुवर्णमणिरत्नानि दासीदास परिच्छदान
  4 कम्बलाजिन रत्नानि गरामान कषेत्रान अजाविकम
      अलंकारान गजान अश्वान कन्याश चैव वरस्त्रियः
      आदिश्यादिश्य विप्रेभ्यॊ ददौ स नृपसत्तमः
  5 दरॊणं संकीर्त्य भीष्मं च सॊमदत्तं च बाह्लिकम
      दुर्यॊधनं च राजानं पुत्रांश चैव पृथक पृथक
      जयद्रथ पुरॊगाश च सुहृदश चैव सर्वशः
  6 स शराद्धयज्ञॊ ववृधे बहु गॊधनदक्षिणः
      अनेकधनरत्नौघॊ युधिष्ठिर मते तदा
  7 अनिशं यत्र पुरुषा गणका लेखकास तथा
      युधिष्ठिरस्य वचनात तद आपृच्छन्ति तं नृपम
  8 आज्ञापय किम एतेभ्यः परदेयं दीयताम इति
      तद उपस्थितम एवात्र वचनान्ते परदृश्यते
  9 शते देये दशशतं सहस्रे चायुतं तथा
      दीयते वचनाद राज्ञः कुन्तीपुत्रस्य धीमतः
  10 एवं स वसु धाराभिर वर्षमाणॊ नृपाम्बुदः
     तर्पयाम आस विप्रांस तान वर्षन भूमिम इवाम्बुदः
 11 ततॊ ऽनन्तरम एवात्र सर्ववर्णान महीपतिः
     अन्नपानरसौघेन पलावयाम आस पार्थिवः
 12 सवस्त्र फेनरत्नौघॊ मृद अङ्गनिनद सवनः
     गवाश्वमकरावर्तॊ नारीरत्नमहाकरः
 13 गरामाग्रहार कुल्याढ्यॊ मणिहेमजलार्णवः
     जगत संप्लावयाम आस धृतराष्ट्र दयाम्बुधिः
 14 एवं सपुत्रपौत्राणां पितॄणाम आत्मनस तथा
     गान्धार्याश च महाराज परददाव और्ध्व देहिकम
 15 परिश्रान्तॊ यदासीत स ददद दानान्य अनेकशः
     ततॊ निर्वर्तयाम आस दानयज्ञं कुरूद्वहः
 16 एवं स राजा कौरव्यश चक्रे दानमहॊत्सवम
     नटनर्तक लास्याढ्यं बह्व अन्नरसदक्षिणम
 17 दशाहम एवं दानानि दत्त्वा राजाम्बिका सुतः
     बभूव पुत्रपौत्राणाम अनृणॊ भरतर्षभ
   1 [vai]
      vidureṇaivam uktas tu dhṛtarāṣṭro janādhipaḥ
      prītimān abhavad rājā rājño jiṣṇoś ca karmaṇā
  2 tato 'bhirūpān bhīṣmāya brāhmaṇān ṛṣisattamān
      putrārthe suhṛdāṃ caiva sa samīkṣya sahasraśaḥ
  3 kārayitvānna pānāni yānāny ācchādanāni ca
      suvarṇamaṇiratnāni dāsīdāsa paricchadān
  4 kambalājina ratnāni grāmān kṣetrān ajāvikam
      alaṃkārān gajān aśvān kanyāś caiva varastriyaḥ
      ādiśyādiśya viprebhyo dadau sa nṛpasattamaḥ
  5 droṇaṃ saṃkīrtya bhīṣmaṃ ca somadattaṃ ca bāhlikam
      duryodhanaṃ ca rājānaṃ putrāṃś caiva pṛthak pṛthak
      jayadratha purogāś ca suhṛdaś caiva sarvaśaḥ
  6 sa śrāddhayajño vavṛdhe bahu godhanadakṣiṇaḥ
      anekadhanaratnaugho yudhiṣṭhira mate tadā
  7 aniśaṃ yatra puruṣā gaṇakā lekhakās tathā
      yudhiṣṭhirasya vacanāt tad āpṛcchanti taṃ nṛpam
  8 ājñāpaya kim etebhyaḥ pradeyaṃ dīyatām iti
      tad upasthitam evātra vacanānte pradṛśyate
  9 śate deye daśaśataṃ sahasre cāyutaṃ tathā
      dīyate vacanād rājñaḥ kuntīputrasya dhīmataḥ
  10 evaṃ sa vasu dhārābhir varṣamāṇo nṛpāmbudaḥ
     tarpayām āsa viprāṃs tān varṣan bhūmim ivāmbudaḥ
 11 tato 'nantaram evātra sarvavarṇān mahīpatiḥ
     annapānarasaughena plāvayām āsa pārthivaḥ
 12 savastra phenaratnaugho mṛd aṅganinada svanaḥ
     gavāśvamakarāvarto nārīratnamahākaraḥ
 13 grāmāgrahāra kulyāḍhyo maṇihemajalārṇavaḥ
     jagat saṃplāvayām āsa dhṛtarāṣṭra dayāmbudhiḥ
 14 evaṃ saputrapautrāṇāṃ pitṝṇām ātmanas tathā
     gāndhāryāś ca mahārāja pradadāv aurdhva dehikam
 15 pariśrānto yadāsīt sa dadad dānāny anekaśaḥ
     tato nirvartayām āsa dānayajñaṃ kurūdvahaḥ
 16 evaṃ sa rājā kauravyaś cakre dānamahotsavam
     naṭanartaka lāsyāḍhyaṃ bahv annarasadakṣiṇam
 17 daśāham evaṃ dānāni dattvā rājāmbikā sutaḥ
     babhūva putrapautrāṇām anṛṇo bharatarṣabha

Book 15 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 15
Chapter 21

  1 [वै]
      ततः परभाते राजा स धृतराष्ट्रॊ ऽमबिका सुतः
      आहूय पाण्डवान वीरान वनवास कृतक्षणः
  2 गान्धारी सहितॊ धीमान अभिनन्द्य यथाविधि
      कार्त्तिक्यां कारयित्वेष्टिं बराह्मणैर वेदपारगैः
  3 अग्निहॊत्रं पुरस्कृत्य वल्कलाजिनसंवृतः
      वधू परिवृतॊ राजा निर्ययौ भवनात ततः
  4 ततः सत्रियः कुरव पाण्डवानां; याश चाप्य अन्याः कौरव राजवंश्याः
      तासां नादः परादुरासीत तदानीं; वैचित्रवीर्ये नृपतौ परयाते
  5 ततॊ लाजैः सुमनॊभिश च राजा; विचित्राभिस तद्गृहं पूजयित्वा
      संयॊज्यार्थैर भृत्यजनं च सर्वं; ततः समुत्सृज्य ययौ नरेन्द्रः
  6 ततॊ राजा पराञ्जलिर वेपमानॊ; युधिष्ठिरः सस्वनं बाष्पकण्ठः
      विलप्यॊच्चैर हा महाराज साधॊ; कव गन्तासीत्य अपतत तात भूमौ
  7 तथार्जुनस तीव्रदुःखाभितप्तॊ; मुहुर मुहुर निःश्वसन भरताग्र्यः
      युधिष्ठिरं मैवम इत्य एवम उक्त्वा; निगृह्याथॊदीधरत सीदमानः
  8 वृकॊदरः फल्गुनश चैव वीरौ; माद्रीपुत्रौ विदुरः संजयश च
      वैश्यापुत्रः सहितॊ गौतमेन; धौम्यॊ विप्राश चान्वयुर बाष्पकण्ठाः
  9 कुन्ती गान्धारीं बद्धनेत्रां वरजन्तीं; सकन्धासक्तं हस्तम अथॊद्वहन्ती
      राजा गान्धार्याः सकन्धदेशे ऽवसज्य; पाणिं ययौ धृतराष्ट्रः परतीतः
  10 तथा कृष्णा दरौपदी यादवी च; बालापत्या चॊत्तरा कौरवी च
     चित्राङ्गदा याश च काश चित सत्रियॊ ऽनयाः; सार्धं राज्ञा परस्थितास ता वधूभिः
 11 तासां नादॊ रुदतीनां तदासीद; राजन दुःखात कुररीणाम इवॊच्चैः
     ततॊ निष्पेतुर बराह्मणक्षत्रियाणां; विट शूद्राणां चैव नार्यः समन्तात
 12 तन निर्याणे दुःखितः पौरवर्गॊ; गहाह्वये ऽतीव बभूव राजन
     यथापूर्वं गच्छतां पाण्डवानां; दयूते राजन कौरवाणां सभायाम
 13 या नापश्यच चन्द्रमा नैव सूर्यॊ; रामाः कदा चिद अपि तस्मिन नरेन्द्रे
     महावनं गच्छति कौरवेन्द्रे; शॊकेनार्ता राजमार्गं परपेदुः
   1 [vai]
      tataḥ prabhāte rājā sa dhṛtarāṣṭro 'mbikā sutaḥ
      āhūya pāṇḍavān vīrān vanavāsa kṛtakṣaṇaḥ
  2 gāndhārī sahito dhīmān abhinandya yathāvidhi
      kārttikyāṃ kārayitveṣṭiṃ brāhmaṇair vedapāragaiḥ
  3 agnihotraṃ puraskṛtya valkalājinasaṃvṛtaḥ
      vadhū parivṛto rājā niryayau bhavanāt tataḥ
  4 tataḥ striyaḥ kurava pāṇḍavānāṃ; yāś cāpy anyāḥ kaurava rājavaṃśyāḥ
      tāsāṃ nādaḥ prādurāsīt tadānīṃ; vaicitravīrye nṛpatau prayāte
  5 tato lājaiḥ sumanobhiś ca rājā; vicitrābhis tadgṛhaṃ pūjayitvā
      saṃyojyārthair bhṛtyajanaṃ ca sarvaṃ; tataḥ samutsṛjya yayau narendraḥ
  6 tato rājā prāñjalir vepamāno; yudhiṣṭhiraḥ sasvanaṃ bāṣpakaṇṭhaḥ
      vilapyoccair hā mahārāja sādho; kva gantāsīty apatat tāta bhūmau
  7 tathārjunas tīvraduḥkhābhitapto; muhur muhur niḥśvasan bharatāgryaḥ
      yudhiṣṭhiraṃ maivam ity evam uktvā; nigṛhyāthodīdharat sīdamānaḥ
  8 vṛkodaraḥ phalgunaś caiva vīrau; mādrīputrau viduraḥ saṃjayaś ca
      vaiśyāputraḥ sahito gautamena; dhaumyo viprāś cānvayur bāṣpakaṇṭhāḥ
  9 kuntī gāndhārīṃ baddhanetrāṃ vrajantīṃ; skandhāsaktaṃ hastam athodvahantī
      rājā gāndhāryāḥ skandhadeśe 'vasajya; pāṇiṃ yayau dhṛtarāṣṭraḥ pratītaḥ
  10 tathā kṛṣṇā draupadī yādavī ca; bālāpatyā cottarā kauravī ca
     citrāṅgadā yāś ca kāś cit striyo 'nyāḥ; sārdhaṃ rājñā prasthitās tā vadhūbhiḥ
 11 tāsāṃ nādo rudatīnāṃ tadāsīd; rājan duḥkhāt kurarīṇām ivoccaiḥ
     tato niṣpetur brāhmaṇakṣatriyāṇāṃ; viṭ śūdrāṇāṃ caiva nāryaḥ samantāt
 12 tan niryāṇe duḥkhitaḥ pauravargo; gahāhvaye 'tīva babhūva rājan
     yathāpūrvaṃ gacchatāṃ pāṇḍavānāṃ; dyūte rājan kauravāṇāṃ sabhāyām
 13 yā nāpaśyac candramā naiva sūryo; rāmāḥ kadā cid api tasmin narendre
     mahāvanaṃ gacchati kauravendre; śokenārtā rājamārgaṃ prapeduḥ

Book 15 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 15
Chapter 22

  1 [वै]
      ततः परासादहर्म्येषु वसुधायां च पार्थिव
      सत्रीणां च पुरुषाणां च सुमहान निःस्वनॊ ऽभवत
  2 स राजा राजमार्गेण नृनारी संकुलेन च
      कथं चिन निर्ययौ धीमान वेपमानः कृताञ्जलिः
  3 स वर्धमानद्वारेण निर्ययौ गजसाह्वयात
      विसर्जयाम आस च तं जनौघं स मुहुर मुहुः
  4 वनं गन्तुं च विदुरॊ राज्ञा सह कृतक्षणः
      संजयश च महामात्रः सूतॊ गावल्गणिस तथा
  5 कृपं निवर्तयाम आस युयुत्सुं च महारथम
      धृतराष्ट्रॊ महीपालः परिदाय युधिष्ठिरे
  6 निवृत्ते पौरवर्गे तु राजा सान्तःपुरस तदा
      धृतराष्ट्राभ्यनुज्ञातॊ निवर्तितुम इयेष सः
  7 सॊ ऽबरवीन मातरं कुन्तीम उपेत्य भरतर्षभ
      अहं राजानम अन्विष्ये भवती विनिवर्तताम
  8 वधू परिवृता राज्ञि नगरं गन्तुम अर्हसि
      राजा यात्व एष धर्मात्मा तपसे धृतनिश्चयः
  9 इत्य उक्ता धर्मराजेन बाष्पव्याकुललॊचना
      जगादैवं तदा कुन्ती गान्धारीं परिगृह्य ह
  10 सहदेवे महाराज मा परमादं कृथाः कव चित
     एष माम अनुरक्तॊ हि राजंस तवां चैव नित्यदा
 11 कर्णं समरेथाः सततं संग्रामेष्व अपलायिनम
     अवकीर्णॊ हि स मया वीरॊ दुष्प्रज्ञया तदा
 12 आयसं हृदयं नूनं मन्दाया मम पुत्रक
     यत सूर्यजम अपश्यन्त्याः शतधा न विदीर्यते
 13 एवंगते तु किं शक्यं मया कर्तुम अरिंदम
     मम दॊषॊ ऽयम अत्यर्थं खयापितॊ यन न सूर्यजः
     तन्निमित्तं महाबाहॊ दानं दद्यास तवम उत्तमम
 14 सदैव भरातृभिः सार्धम अग्रजस्यारि मर्दन
     दरौपद्याश च परिये नित्यं सथातव्यम अरिकर्शन
 15 भीमसेनार्जुनौ चैव नकुलश च कुरूद्वह
     समाधेयास तवया वीर तवय्य अद्य कुलधूर गता
 16 शवश्रू शवशुरयॊः पादाञ शुश्रूषन्ती वने तव अहम
     गान्धारी सहिता वत्स्ये तापसी मलपङ्किनी
 17 एवम उक्तः स धर्मात्मा भरातृभिः सहितॊ वशी
     विषादम अगमत तीव्रं न च किं चिद उवाच ह
 18 स मुहूर्तम इव धयात्वा धर्मपुत्रॊ युधिष्ठिरः
     उवाच मातरं दीनश चिन्ताशॊकपरायणः
 19 किम इदं ते वयवसितं नैवं तवं वक्तुम अर्हसि
     न तवाम अभ्यनुजानामि परसादं कर्तुम अर्हसि
 20 वयरॊचयः पुरा हय अस्मान उत्साह्य परियदर्शने
     विदुराया वचॊभिस तवम अस्मान न तयक्तुम अर्हसि
 21 निहत्य पृथिवीपालान राज्यं पराप्तम इदं मया
     तव परज्ञाम उपश्रुत्य वासुदेवान नरर्षभात
 22 कव सा बुद्धिर इयं चाद्य भवत्या या शरुता मया
     कषत्रधर्मे सथितिं हय उक्त्वा तस्याश चलितुम इच्छसि
 23 अस्मान उत्सृज्य राज्यं च सनुषां चेमां यशस्विनीम
     कथं वत्स्यसि शून्येषु वनेष्व अम्ब परसीद मे
 24 इति बाष्पकलां वाचं कुन्तीपुत्रस्य शृण्वती
     जगामैवाश्रु पूर्णाक्षी भीमस ताम इदम अब्रवीत
 25 यदा राज्यम इदं कुन्ति भॊक्तव्यं पुत्र निर्जितम
     पराप्तव्या राजधर्माश च तदेयं ते कुतॊ मतिः
 26 किं वयं कारिताः पूर्वं भवत्या पृथिवी कषयम
     कस्य हेतॊः परित्यज्य वनं गन्तुम अभीप्ससि
 27 वनाच चापि किम आनीता भवत्या बालका वयम
     दुःखशॊकसमाविष्टौ माद्रीपुत्राव इमौ तथा
 28 परसीद मातर मा गास तवं वनम अद्य यशस्विनि
     शरियं यौधिष्ठिरीं तावद भुङ्क्ष्व पार्थ बलार्जिताम
 29 इति सा निश्चितैवाथ वनवास कृतक्षणा
     लालप्यतां बहुविधं पुत्राणां नाकरॊद वचः
 30 दरौपदी चान्वयाच छवश्रूं विषण्णवदना तदा
     वनवासाय गच्छन्तीं रुदती भद्रया सह
 31 सा पुत्रान रुदतः सर्वान मुहुर मुहुर अवेक्षती
     जगामैव महाप्राज्ञा वनाय कृतनिश्चया
 32 अन्वयुः पाण्डवास तां तु सभृत्यान्तःपुरास तदा
     ततः परमृज्य साश्रूणि पुत्रान वचनम अब्रवीत
   1 [vai]
      tataḥ prāsādaharmyeṣu vasudhāyāṃ ca pārthiva
      strīṇāṃ ca puruṣāṇāṃ ca sumahān niḥsvano 'bhavat
  2 sa rājā rājamārgeṇa nṛnārī saṃkulena ca
      kathaṃ cin niryayau dhīmān vepamānaḥ kṛtāñjaliḥ
  3 sa vardhamānadvāreṇa niryayau gajasāhvayāt
      visarjayām āsa ca taṃ janaughaṃ sa muhur muhuḥ
  4 vanaṃ gantuṃ ca viduro rājñā saha kṛtakṣaṇaḥ
      saṃjayaś ca mahāmātraḥ sūto gāvalgaṇis tathā
  5 kṛpaṃ nivartayām āsa yuyutsuṃ ca mahāratham
      dhṛtarāṣṭro mahīpālaḥ paridāya yudhiṣṭhire
  6 nivṛtte pauravarge tu rājā sāntaḥpuras tadā
      dhṛtarāṣṭrābhyanujñāto nivartitum iyeṣa saḥ
  7 so 'bravīn mātaraṃ kuntīm upetya bharatarṣabha
      ahaṃ rājānam anviṣye bhavatī vinivartatām
  8 vadhū parivṛtā rājñi nagaraṃ gantum arhasi
      rājā yātv eṣa dharmātmā tapase dhṛtaniścayaḥ
  9 ity uktā dharmarājena bāṣpavyākulalocanā
      jagādaivaṃ tadā kuntī gāndhārīṃ parigṛhya ha
  10 sahadeve mahārāja mā pramādaṃ kṛthāḥ kva cit
     eṣa mām anurakto hi rājaṃs tvāṃ caiva nityadā
 11 karṇaṃ smarethāḥ satataṃ saṃgrāmeṣv apalāyinam
     avakīrṇo hi sa mayā vīro duṣprajñayā tadā
 12 āyasaṃ hṛdayaṃ nūnaṃ mandāyā mama putraka
     yat sūryajam apaśyantyāḥ śatadhā na vidīryate
 13 evaṃgate tu kiṃ śakyaṃ mayā kartum ariṃdama
     mama doṣo 'yam atyarthaṃ khyāpito yan na sūryajaḥ
     tannimittaṃ mahābāho dānaṃ dadyās tvam uttamam
 14 sadaiva bhrātṛbhiḥ sārdham agrajasyāri mardana
     draupadyāś ca priye nityaṃ sthātavyam arikarśana
 15 bhīmasenārjunau caiva nakulaś ca kurūdvaha
     samādheyās tvayā vīra tvayy adya kuladhūr gatā
 16 śvaśrū śvaśurayoḥ pādāñ śuśrūṣantī vane tv aham
     gāndhārī sahitā vatsye tāpasī malapaṅkinī
 17 evam uktaḥ sa dharmātmā bhrātṛbhiḥ sahito vaśī
     viṣādam agamat tīvraṃ na ca kiṃ cid uvāca ha
 18 sa muhūrtam iva dhyātvā dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ
     uvāca mātaraṃ dīnaś cintāśokaparāyaṇaḥ
 19 kim idaṃ te vyavasitaṃ naivaṃ tvaṃ vaktum arhasi
     na tvām abhyanujānāmi prasādaṃ kartum arhasi
 20 vyarocayaḥ purā hy asmān utsāhya priyadarśane
     vidurāyā vacobhis tvam asmān na tyaktum arhasi
 21 nihatya pṛthivīpālān rājyaṃ prāptam idaṃ mayā
     tava prajñām upaśrutya vāsudevān nararṣabhāt
 22 kva sā buddhir iyaṃ cādya bhavatyā yā śrutā mayā
     kṣatradharme sthitiṃ hy uktvā tasyāś calitum icchasi
 23 asmān utsṛjya rājyaṃ ca snuṣāṃ cemāṃ yaśasvinīm
     kathaṃ vatsyasi śūnyeṣu vaneṣv amba prasīda me
 24 iti bāṣpakalāṃ vācaṃ kuntīputrasya śṛṇvatī
     jagāmaivāśru pūrṇākṣī bhīmas tām idam abravīt
 25 yadā rājyam idaṃ kunti bhoktavyaṃ putra nirjitam
     prāptavyā rājadharmāś ca tadeyaṃ te kuto matiḥ
 26 kiṃ vayaṃ kāritāḥ pūrvaṃ bhavatyā pṛthivī kṣayam
     kasya hetoḥ parityajya vanaṃ gantum abhīpsasi
 27 vanāc cāpi kim ānītā bhavatyā bālakā vayam
     duḥkhaśokasamāviṣṭau mādrīputrāv imau tathā
 28 prasīda mātar mā gās tvaṃ vanam adya yaśasvini
     śriyaṃ yaudhiṣṭhirīṃ tāvad bhuṅkṣva pārtha balārjitām
 29 iti sā niścitaivātha vanavāsa kṛtakṣaṇā
     lālapyatāṃ bahuvidhaṃ putrāṇāṃ nākarod vacaḥ
 30 draupadī cānvayāc chvaśrūṃ viṣaṇṇavadanā tadā
     vanavāsāya gacchantīṃ rudatī bhadrayā saha
 31 sā putrān rudataḥ sarvān muhur muhur avekṣatī
     jagāmaiva mahāprājñā vanāya kṛtaniścayā
 32 anvayuḥ pāṇḍavās tāṃ tu sabhṛtyāntaḥpurās tadā
     tataḥ pramṛjya sāśrūṇi putrān vacanam abravīt

Book 15 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 15
Chapter 23

  1 [कुन्ती]
      एवम एतन महाबाहॊ यथा वदसि पाण्डव
      कृतम उद्धर्षणं पूर्वं मया वः सीदतां नृप
  2 दयूतापहृत राज्यानां पतितानां सुखाद अपि
      जञातिभिः परिभूतानां कृतम उद्धर्षणं मया
  3 कथं पाण्डॊर न नश्येत संततिः पुरुषर्षभाः
      यशश च वॊ न नश्येत इति चॊद्धर्षणं कृतम
  4 यूयम इन्द्रसमाः सर्वे देवतुल्यपराक्रमाः
      मा परेषां मुखप्रेक्षाः सथेत्य एवं तत कृतं मया
  5 कथं धर्मभृतां शरेष्ठॊ राजा तवं वासवॊपमः
      पुनर वने न दुःखी सया इति चॊद्धर्षणं कृतम
  6 नागायुत समप्राणः खयातिविक्रमपौरुषः
      नायं भीमॊ ऽतययं गच्छेद इति चॊद्धर्षणं कृतम
  7 भीमसेनाद अवरजस तथायं वासवॊपमः
      विजयॊ नावसीदेत इति चॊद्धर्षणं कृतम
  8 नकुलः सहदेवश च तथेमौ गुरुवर्तिनौ
      कषुधा कथं न सीदेताम इति चॊद्धर्षणं कृतम
  9 इयं च बृहती शयामा शरीमत्य आयतलॊचना
      वृथा सभा तले कलिष्टा मा भूद इति च तत कृतम
  10 परेक्षन्त्या मे तदा हीमां वेपन्तिं कदलीम इव
     सत्री धर्मिणीम अनिन्द्याङ्गीं तथा दयूतपराजिताम
 11 दुःशासनॊ यदा मौढ्याद दासीवत पर्यकर्षत
     तदैव विदितं मह्यं पराभूतम इदं कुलम
 12 विषण्णाः कुरवश चैव तदा मे शवशुरादयः
     यथैषा नाथम इच्छन्ती वयलपत कुररी यथा
 13 केशपक्षे परामृष्टा पापेन हतबुद्धिना
     यदा दुःशासनेनेषा तदा मुह्याम्य अहं नृप
 14 युष्मत्तेजॊ विवृद्ध्य अर्थं मया हय उद्धर्षणं कृतम
     तदानीं विदुरा वाक्यैर इति तद वित्तपुत्रकाः
 15 कथं न राजवंशॊ ऽयं नश्येत पराप्य सुतान मम
     पाण्डॊर इति मया पुत्र तस्माद उद्धर्षणं कृतम
 16 न तस्य पुत्रः पौत्रौ वा कृत एव स पार्थिव
     लभते सुकृताँल लॊकान यस्माद वंशः परणश्यति
 17 भुक्तं राज्यफलं पुत्रा भर्तुर मे विपुलं पुरा
     महादानानि दत्तानि पीतः सॊमॊ यथाविधि
 18 साहं नात्म फलार्थं वै वासुदेवम अचूचुदम
     विदुरायाः परलापैस तैः पलावनार्थ तु तत कृतम
 19 नाहं राज्यफलं पुत्र कामये पुत्र निर्जितम
     पतिलॊकान अहं पुण्यान कामये तपसा विभॊ
 20 शवश्रू शवशुरयॊः कृत्वा शुश्रूषां वनवासिनॊः
     तपसा शॊषयिष्यामि युधिष्ठिर कलेवरम
 21 निवर्तस्व कुरुश्रेष्ठ भीमसेनादिभिः सह
     धर्मे ते धीयतां बुद्धिर मनस ते महद अस्तु च
   1 [kuntī]
      evam etan mahābāho yathā vadasi pāṇḍava
      kṛtam uddharṣaṇaṃ pūrvaṃ mayā vaḥ sīdatāṃ nṛpa
  2 dyūtāpahṛta rājyānāṃ patitānāṃ sukhād api
      jñātibhiḥ paribhūtānāṃ kṛtam uddharṣaṇaṃ mayā
  3 kathaṃ pāṇḍor na naśyeta saṃtatiḥ puruṣarṣabhāḥ
      yaśaś ca vo na naśyeta iti coddharṣaṇaṃ kṛtam
  4 yūyam indrasamāḥ sarve devatulyaparākramāḥ
      mā pareṣāṃ mukhaprekṣāḥ sthety evaṃ tat kṛtaṃ mayā
  5 kathaṃ dharmabhṛtāṃ śreṣṭho rājā tvaṃ vāsavopamaḥ
      punar vane na duḥkhī syā iti coddharṣaṇaṃ kṛtam
  6 nāgāyuta samaprāṇaḥ khyātivikramapauruṣaḥ
      nāyaṃ bhīmo 'tyayaṃ gacched iti coddharṣaṇaṃ kṛtam
  7 bhīmasenād avarajas tathāyaṃ vāsavopamaḥ
      vijayo nāvasīdeta iti coddharṣaṇaṃ kṛtam
  8 nakulaḥ sahadevaś ca tathemau guruvartinau
      kṣudhā kathaṃ na sīdetām iti coddharṣaṇaṃ kṛtam
  9 iyaṃ ca bṛhatī śyāmā śrīmaty āyatalocanā
      vṛthā sabhā tale kliṣṭā mā bhūd iti ca tat kṛtam
  10 prekṣantyā me tadā hīmāṃ vepantiṃ kadalīm iva
     strī dharmiṇīm anindyāṅgīṃ tathā dyūtaparājitām
 11 duḥśāsano yadā mauḍhyād dāsīvat paryakarṣata
     tadaiva viditaṃ mahyaṃ parābhūtam idaṃ kulam
 12 viṣaṇṇāḥ kuravaś caiva tadā me śvaśurādayaḥ
     yathaiṣā nātham icchantī vyalapat kurarī yathā
 13 keśapakṣe parāmṛṣṭā pāpena hatabuddhinā
     yadā duḥśāsaneneṣā tadā muhyāmy ahaṃ nṛpa
 14 yuṣmattejo vivṛddhy arthaṃ mayā hy uddharṣaṇaṃ kṛtam
     tadānīṃ vidurā vākyair iti tad vittaputrakāḥ
 15 kathaṃ na rājavaṃśo 'yaṃ naśyet prāpya sutān mama
     pāṇḍor iti mayā putra tasmād uddharṣaṇaṃ kṛtam
 16 na tasya putraḥ pautrau vā kṛta eva sa pārthiva
     labhate sukṛtāṁl lokān yasmād vaṃśaḥ praṇaśyati
 17 bhuktaṃ rājyaphalaṃ putrā bhartur me vipulaṃ purā
     mahādānāni dattāni pītaḥ somo yathāvidhi
 18 sāhaṃ nātma phalārthaṃ vai vāsudevam acūcudam
     vidurāyāḥ pralāpais taiḥ plāvanārtha tu tat kṛtam
 19 nāhaṃ rājyaphalaṃ putra kāmaye putra nirjitam
     patilokān ahaṃ puṇyān kāmaye tapasā vibho
 20 śvaśrū śvaśurayoḥ kṛtvā śuśrūṣāṃ vanavāsinoḥ
     tapasā śoṣayiṣyāmi yudhiṣṭhira kalevaram
 21 nivartasva kuruśreṣṭha bhīmasenādibhiḥ saha
     dharme te dhīyatāṃ buddhir manas te mahad astu ca

Book 15 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 15
Chapter 24

  1 [वै]
      कुन्त्यास तु वचनं शरुत्वा पण्डवा राजसत्त्नम
      वरीडिताः संन्यवर्तन्त पाञ्चाल्या साहितानघाः
  2 ततः शब्दॊ महान आसीत सर्वेषाम एव भारत
      अन्तःपुराणां रुदतां दृष्ट्वा कुन्तीं तथागताम
  3 परदक्षिणम अथावृत्य राजानं पाण्डवास तदा
      अभिवाद्य नयवर्तन्त पृथां ताम अनिवर्त्य वै
  4 ततॊ ऽबरवीन महाराजॊ धृतराष्ट्रॊ ऽमबिका सुतः
      गान्धारीं विदुरं चैव समाभाष्य निगृह्य च
  5 युधिष्ठिरस्य जननी देवी साधु निवर्त्यताम
      यथा युधिष्ठिरः पराह तत सर्वं सत्यम एव हि
  6 पुत्रैश्वर्यं महद इदम अपास्या च महाफलम
      का नु गच्छेद वनं दुर्गं पुत्रान उत्सृज्य मूढवत
  7 राज्यस्थया तपस तप्तं दानं दत्तं वरतं कृतम
      अनया शक्यम अद्येह शरूयतां च वचॊ मम
  8 गान्धारि परितुष्टॊ ऽसमि वध्वाः शुश्रूषणेन वै
      तस्मात तवम एनां धर्मज्ञे समनुज्ञातुम अर्हसि
  9 इत्य उक्ता सौबलेयी तु राज्ञा कुन्तीम उवाच ह
      तत सर्वं राजवचनं सवं च वाक्यां विशेषवत
  10 न च सा वनवासाय देवीं कृतमतिं तदा
     शक्नॊत्य उपावर्तयितुं कुन्तीं धर्मपरां सतीम
 11 तस्यास तु तं सथिरं जञात्वा वयवसायं कुरु सत्रियः
     निवृत्तांश च कुरुश्रेष्ठान दृष्ट्वा पररुरुदुस तदा
 12 उपावृत्तेषु पार्थेषु सर्वेष्व अन्तःपुरेषु च
     ययौ राजा महाप्राज्ञॊ धृतराष्ट्रॊ वनं तदा
 13 पाण्डवा अपि दीनास ते दुःखशॊकपरायणाः
     यानैः सत्री सहिताः सर्वे पुरं परविविशुस तदा
 14 तम अहृष्टम इवाकूजं गतॊत्सावम इवाभवत
     नगरं हास्तिनपुरं सस्त्री वृद्धकुमारकम
 15 सर्वे चासन निरुत्साहाः पाण्डवा जातमन्यवः
     कुन्त्या हीनाः सुदुःखार्ता वत्सा इव विनाकृताः
 16 धृतराष्ट्रस तु तेनाह्ना गत्वा सुमहद अन्तरम
     ततॊ भागी रथी तीरे निवासम अकरॊत परभुः
 17 परादुष्कृता याथा नयायम अग्नयॊ वेदपारगैः
     वयराजन्त दविज शरेष्ठैस तत्र तत्र तपॊधनैः
     परादुष्कृताग्निर अभवत स च वृद्धॊ नराधिपः
 18 स राजाग्नीन पर्युपास्य हुत्वा च विधिवत तदा
     संध्यागतं सहस्रांशुम ऊपातिष्ठत भारत
 19 विदुरः संजयश चैव राज्ञः शय्यां कुशैस ततः
     चक्रतुः कुरुवीरस्य गान्धार्या चाविदूरतः
 20 गान्धार्याः संनिकर्षे तु निषसाद कुशेष्व अथ
     युधिष्ठिरस्य जननी कुन्ती साधुव्रते सथिता
 21 तेषां सांश्रवणे चापि निषेदुर वविदुरादयः
     याजकश च यथॊद्देशं दविजा ये चानुयायिनः
 22 पराधीत दविजमुख्या सा संप्रज्वालित पावका
     बभूव तेषां रजनी बरह्मीव परीतिवर्धनी
 23 ततॊ रात्र्यां वयतीतायां कृतपूर्वाह्णिक करियाः
     हुत्वाग्निं विधिवत सर्वे परययुस ते यथाक्रमम
     उदङ्मुखा निरीक्षन्त उपवासा परायणाः
 24 स तेषाम अतिदुःखॊ ऽबभून निवासः परथमे ऽहनि
     शॊचतां शॊच्यमानानां पौरजानपदैर जनैः
   1 [vai]
      kuntyās tu vacanaṃ śrutvā paṇḍavā rājasattnama
      vrīḍitāḥ saṃnyavartanta pāñcālyā sāhitānaghāḥ
  2 tataḥ śabdo mahān āsīt sarveṣām eva bhārata
      antaḥpurāṇāṃ rudatāṃ dṛṣṭvā kuntīṃ tathāgatām
  3 pradakṣiṇam athāvṛtya rājānaṃ pāṇḍavās tadā
      abhivādya nyavartanta pṛthāṃ tām anivartya vai
  4 tato 'bravīn mahārājo dhṛtarāṣṭro 'mbikā sutaḥ
      gāndhārīṃ viduraṃ caiva samābhāṣya nigṛhya ca
  5 yudhiṣṭhirasya jananī devī sādhu nivartyatām
      yathā yudhiṣṭhiraḥ prāha tat sarvaṃ satyam eva hi
  6 putraiśvaryaṃ mahad idam apāsyā ca mahāphalam
      kā nu gacched vanaṃ durgaṃ putrān utsṛjya mūḍhavat
  7 rājyasthayā tapas taptaṃ dānaṃ dattaṃ vrataṃ kṛtam
      anayā śakyam adyeha śrūyatāṃ ca vaco mama
  8 gāndhāri parituṣṭo 'smi vadhvāḥ śuśrūṣaṇena vai
      tasmāt tvam enāṃ dharmajñe samanujñātum arhasi
  9 ity uktā saubaleyī tu rājñā kuntīm uvāca ha
      tat sarvaṃ rājavacanaṃ svaṃ ca vākyāṃ viśeṣavat
  10 na ca sā vanavāsāya devīṃ kṛtamatiṃ tadā
     śaknoty upāvartayituṃ kuntīṃ dharmaparāṃ satīm
 11 tasyās tu taṃ sthiraṃ jñātvā vyavasāyaṃ kuru striyaḥ
     nivṛttāṃś ca kuruśreṣṭhān dṛṣṭvā prarurudus tadā
 12 upāvṛtteṣu pārtheṣu sarveṣv antaḥpureṣu ca
     yayau rājā mahāprājño dhṛtarāṣṭro vanaṃ tadā
 13 pāṇḍavā api dīnās te duḥkhaśokaparāyaṇāḥ
     yānaiḥ strī sahitāḥ sarve puraṃ praviviśus tadā
 14 tam ahṛṣṭam ivākūjaṃ gatotsāvam ivābhavat
     nagaraṃ hāstinapuraṃ sastrī vṛddhakumārakam
 15 sarve cāsan nirutsāhāḥ pāṇḍavā jātamanyavaḥ
     kuntyā hīnāḥ suduḥkhārtā vatsā iva vinākṛtāḥ
 16 dhṛtarāṣṭras tu tenāhnā gatvā sumahad antaram
     tato bhāgī rathī tīre nivāsam akarot prabhuḥ
 17 prāduṣkṛtā yāthā nyāyam agnayo vedapāragaiḥ
     vyarājanta dvija śreṣṭhais tatra tatra tapodhanaiḥ
     prāduṣkṛtāgnir abhavat sa ca vṛddho narādhipaḥ
 18 sa rājāgnīn paryupāsya hutvā ca vidhivat tadā
     saṃdhyāgataṃ sahasrāṃśum ūpātiṣṭhata bhārata
 19 viduraḥ saṃjayaś caiva rājñaḥ śayyāṃ kuśais tataḥ
     cakratuḥ kuruvīrasya gāndhāryā cāvidūrataḥ
 20 gāndhāryāḥ saṃnikarṣe tu niṣasāda kuśeṣv atha
     yudhiṣṭhirasya jananī kuntī sādhuvrate sthitā
 21 teṣāṃ sāṃśravaṇe cāpi niṣedur vvidurādayaḥ
     yājakaś ca yathoddeśaṃ dvijā ye cānuyāyinaḥ
 22 prādhīta dvijamukhyā sā saṃprajvālita pāvakā
     babhūva teṣāṃ rajanī brahmīva prītivardhanī
 23 tato rātryāṃ vyatītāyāṃ kṛtapūrvāhṇika kriyāḥ
     hutvāgniṃ vidhivat sarve prayayus te yathākramam
     udaṅmukhā nirīkṣanta upavāsā parāyaṇāḥ
 24 sa teṣām atiduḥkho 'bbhūn nivāsaḥ prathame 'hani
     śocatāṃ śocyamānānāṃ paurajānapadair janaiḥ

Book 15 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 15
Chapter 25

  1 [वै]
      ततॊ भागी रथी तीरे मेध्ये पुण्यजनॊचिते
      निवासम अकरॊद राजा विदुरस्या मते सथिताः
  2 तत्रैनं पर्युपातिष्ठन बराह्मणा राष्ट्रवासिनः
      कषत्रविट शूद्र संघाश च बहवॊ भरतर्षभ
  3 स तैः परिवृतॊ राजा कथाभिर अभिनन्द्य तान
      अनुजज्ञे सशिष्यान वै विधिवत परतिपूज्य च
  4 सायाह्ने स महीपालस ततॊ गङ्गाम उपेत्य ह
      चकार विधिवच छौचं गान्धारी च यशस्विनी
  5 तथैवान्ये पृथक सर्वे तीर्थेष्व आप्लुत्य भारत
      चक्रुः सर्वाः करियास तत्र पुरुषा विदुरादयः
  6 कृतशौचं ततॊ वृद्धं शवशुरं कुन्तिभॊजजा
      गान्धारीं च पृथा राजन गङ्गातीरम उपानयत
  7 राज्ञस तु याजकैस तत्र कृतॊ वेदी परिस्तरः
      जुहाव तत्र वह्निं स नृपतिः सत्यसंगरः
  8 ततॊ भागी रथी तीरात कुरु कषेत्रं जगाम सः
      सानुगॊ नृपतिर विद्वान नियतः संयतेन्द्रियः
  9 तत्राश्रमपदं धीमान अभिगम्य स पार्थिवः
      आससादाथ राजर्षिः शतयूपं मनीषिणम
  10 स हि राजा महान आसीत केकयेषु परंतपः
     सपुत्रं मनुजैश्वर्ये निवेश्य वनम आविशत
 11 तेनासौ सहितॊ राजा ययौ वयासाश्रमं तदा
     तत्रैनं विधिवद राजन परत्यगृह्णात कुरूद्वहम
 12 स दीक्षां तत्र संप्राप्य राजा कौरवनन्दनः
     शतयूपाश्रमे तस्मिन निवासम अकरॊत तदा
 13 तस्मै सर्वं विधिं राजन राजाचख्यौ महामतिः
     आरण्यकं महाराज वयासास्यानुमते तदा
 14 एवं स तपसा राजा धृतराष्ट्रॊ महामनाः
     यॊजयाम आस चात्मानं तांश चाप्य अनुचरांस तदा
 15 तथैव देवी गान्धारी वल्कलाजिनवासिनी
     कुन्त्या सह महाराज समानव्रतचारिणी
 16 कर्मणा मनसा वाचा चक्षुषा चापि ते नृप
     संनियम्येन्द्रियग्रामम आस्थिताः परमं तपः
 17 तवग अस्थि भूतः परिशुष्कमांसॊ; जटाजिनी वल्कलसंवृताङ्गः
     स पार्थिवस तत्र तपश चकार; महर्षिवत तीव्रम अपेतदॊषः
 18 कषत्ता च धर्मार्थविद अग्र्यबुद्धिः; ससंजयस तं नृपतिं सदारम
     उपाचरद घॊरतपॊ जितात्मा; तदा कृशॊ वल्कलचीरवासाः
   1 [vai]
      tato bhāgī rathī tīre medhye puṇyajanocite
      nivāsam akarod rājā vidurasyā mate sthitāḥ
  2 tatrainaṃ paryupātiṣṭhan brāhmaṇā rāṣṭravāsinaḥ
      kṣatraviṭ śūdra saṃghāś ca bahavo bharatarṣabha
  3 sa taiḥ parivṛto rājā kathābhir abhinandya tān
      anujajñe saśiṣyān vai vidhivat pratipūjya ca
  4 sāyāhne sa mahīpālas tato gaṅgām upetya ha
      cakāra vidhivac chaucaṃ gāndhārī ca yaśasvinī
  5 tathaivānye pṛthak sarve tīrtheṣv āplutya bhārata
      cakruḥ sarvāḥ kriyās tatra puruṣā vidurādayaḥ
  6 kṛtaśaucaṃ tato vṛddhaṃ śvaśuraṃ kuntibhojajā
      gāndhārīṃ ca pṛthā rājan gaṅgātīram upānayat
  7 rājñas tu yājakais tatra kṛto vedī paristaraḥ
      juhāva tatra vahniṃ sa nṛpatiḥ satyasaṃgaraḥ
  8 tato bhāgī rathī tīrāt kuru kṣetraṃ jagāma saḥ
      sānugo nṛpatir vidvān niyataḥ saṃyatendriyaḥ
  9 tatrāśramapadaṃ dhīmān abhigamya sa pārthivaḥ
      āsasādātha rājarṣiḥ śatayūpaṃ manīṣiṇam
  10 sa hi rājā mahān āsīt kekayeṣu paraṃtapaḥ
     saputraṃ manujaiśvarye niveśya vanam āviśat
 11 tenāsau sahito rājā yayau vyāsāśramaṃ tadā
     tatrainaṃ vidhivad rājan pratyagṛhṇāt kurūdvaham
 12 sa dīkṣāṃ tatra saṃprāpya rājā kauravanandanaḥ
     śatayūpāśrame tasmin nivāsam akarot tadā
 13 tasmai sarvaṃ vidhiṃ rājan rājācakhyau mahāmatiḥ
     āraṇyakaṃ mahārāja vyāsāsyānumate tadā
 14 evaṃ sa tapasā rājā dhṛtarāṣṭro mahāmanāḥ
     yojayām āsa cātmānaṃ tāṃś cāpy anucarāṃs tadā
 15 tathaiva devī gāndhārī valkalājinavāsinī
     kuntyā saha mahārāja samānavratacāriṇī
 16 karmaṇā manasā vācā cakṣuṣā cāpi te nṛpa
     saṃniyamyendriyagrāmam āsthitāḥ paramaṃ tapaḥ
 17 tvag asthi bhūtaḥ pariśuṣkamāṃso; jaṭājinī valkalasaṃvṛtāṅgaḥ
     sa pārthivas tatra tapaś cakāra; maharṣivat tīvram apetadoṣaḥ
 18 kṣattā ca dharmārthavid agryabuddhiḥ; sasaṃjayas taṃ nṛpatiṃ sadāram
     upācarad ghoratapo jitātmā; tadā kṛśo valkalacīravāsāḥ

Book 15 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 15
Chapter 26

  1 [वै]
      ततस तस्मिन मुनिश्रेष्ठा राजानं दरष्टुम अभ्ययुः
      नारदः पर्वतश चैव देवलश च महातपाः
  2 दवैपायनः सशिष्यश च सिद्धाश चान्ये मनीषिणः
      शतयूपश च राजर्षिर वृद्धः परमधार्मिकः
  3 तेषां कुन्ती महाराज पूजां चक्रे यथाविधि
      ते चापि तुतुषुस तस्यास तापसाः परिचर्यया
  4 तत्र धर्म्याः कथास तात चक्रुस ते परमर्षयः
      रमयन्तॊ महात्मानं धृतराष्ट्रं जनाधिपम
  5 कथान्तरे तु कस्मिंश चिद देवर्षिर नारदस तदा
      कथाम इमाम अकथयत सर्वप्रत्यक्षदर्शिवान
  6 पुरा परजापतिसमॊ राजासीद अकुतॊभयः
      सहस्रचित्य इत्य उक्तः शतयूप पितामहः
  7 सा पुत्रे राज्यम आसज्य जयेष्ठे परमधार्मिके
      सहस्रचित्यॊ धर्मात्मा परविवेश वनं नृपः
  8 स गत्वा तपसः पारं दीप्तस्य स नराधिपः
      पुरंदरस्य संस्थानं परतिपेदे महामनाः
  9 दृष्टपूर्वः स बहुशॊ राजन संपतता मया
      महेन्द्र सदने राजा तपसा दग्धकिल्बिषः
  10 तथा शैलालयॊ राजा भगदत्तपितामहाः
     तपॊबलेनैव नृपॊ महेन्द्र सदनं गतः
 11 तथा पृषध्रॊ नामासीद राजा वज्रधरॊपमः
     स चापि तपसा लेभे नाकपृष्ठम इतॊ नृपः
 12 अस्मिन्न अरण्ये नृपते मान्धातुर अपि चात्मजः
     पुरु कुत्सॊ नृपः सिद्धिं महतीं समवाप्तवान
 13 भार्या सामभवद यस्य नर्मदा सरितां वरा
     सॊ ऽसमिन्न अरण्ये नृपतिस तपस तप्त्वा दिवं गतः
 14 शशलॊमा च नामासीद राजा परमधार्मिकः
     स चाप्य अस्मिन वने तप्त्वा तपॊ दिवम अवाप्तवान
 15 दवैपायन परसादाच च तवम अपीदं तपॊवनम
     राजन्न अवाप्य दुष्प्रापां सिद्धिम अग्र्यां गमिष्यसि
 16 तवं चापि राजशार्दूल तपसॊ ऽनते शरिया वृतः
     गान्धारी साहितॊ गन्ता गतिं तेषां महात्मनाम
 17 पाण्डुः समरतिनित्यं च बलहन्तुः समीपतः
     तवां सदैव महीपाल स तवां शरेयसि यॊक्ष्यति
 18 तव शुश्रूषया चैव गान्धार्याश च यशस्विनी
     भर्तुः सालॊकतां कुन्ती गमिष्यति वधूस तव
 19 युधिष्ठिरस्य जननी स हि धार्मः सनातनः
     वयम एतत परपश्यामॊ नृपते दिव्यचक्षुषा
 20 परवेक्ष्यति महात्मानं विदुरश च युधिष्ठिरम
     संजयस तवद अनुध्यानात पूतः सवर्गम अवाप्स्यति
 21 एतच छरुत्वा कौरवेन्द्रॊ महात्मा; सहैव पत्न्या परीतिमान परत्यगृह्णात
     विद्वान वाक्यं नारदस्या परशस्य; चक्रे पूजां चातुलां नारदाय
 22 तथा सर्वे नारदं विप्रसंघाः; संपूजयाम आसुर अतीव राजन
     राज्ञः परीत्या धृतराष्ट्रस्य ते वै; पुनः पुनः समहृष्टास तदानीम
   1 [vai]
      tatas tasmin muniśreṣṭhā rājānaṃ draṣṭum abhyayuḥ
      nāradaḥ parvataś caiva devalaś ca mahātapāḥ
  2 dvaipāyanaḥ saśiṣyaś ca siddhāś cānye manīṣiṇaḥ
      śatayūpaś ca rājarṣir vṛddhaḥ paramadhārmikaḥ
  3 teṣāṃ kuntī mahārāja pūjāṃ cakre yathāvidhi
      te cāpi tutuṣus tasyās tāpasāḥ paricaryayā
  4 tatra dharmyāḥ kathās tāta cakrus te paramarṣayaḥ
      ramayanto mahātmānaṃ dhṛtarāṣṭraṃ janādhipam
  5 kathāntare tu kasmiṃś cid devarṣir nāradas tadā
      kathām imām akathayat sarvapratyakṣadarśivān
  6 purā prajāpatisamo rājāsīd akutobhayaḥ
      sahasracitya ity uktaḥ śatayūpa pitāmahaḥ
  7 sā putre rājyam āsajya jyeṣṭhe paramadhārmike
      sahasracityo dharmātmā praviveśa vanaṃ nṛpaḥ
  8 sa gatvā tapasaḥ pāraṃ dīptasya sa narādhipaḥ
      puraṃdarasya saṃsthānaṃ pratipede mahāmanāḥ
  9 dṛṣṭapūrvaḥ sa bahuśo rājan saṃpatatā mayā
      mahendra sadane rājā tapasā dagdhakilbiṣaḥ
  10 tathā śailālayo rājā bhagadattapitāmahāḥ
     tapobalenaiva nṛpo mahendra sadanaṃ gataḥ
 11 tathā pṛṣadhro nāmāsīd rājā vajradharopamaḥ
     sa cāpi tapasā lebhe nākapṛṣṭham ito nṛpaḥ
 12 asminn araṇye nṛpate māndhātur api cātmajaḥ
     puru kutso nṛpaḥ siddhiṃ mahatīṃ samavāptavān
 13 bhāryā sāmabhavad yasya narmadā saritāṃ varā
     so 'sminn araṇye nṛpatis tapas taptvā divaṃ gataḥ
 14 śaśalomā ca nāmāsīd rājā paramadhārmikaḥ
     sa cāpy asmin vane taptvā tapo divam avāptavān
 15 dvaipāyana prasādāc ca tvam apīdaṃ tapovanam
     rājann avāpya duṣprāpāṃ siddhim agryāṃ gamiṣyasi
 16 tvaṃ cāpi rājaśārdūla tapaso 'nte śriyā vṛtaḥ
     gāndhārī sāhito gantā gatiṃ teṣāṃ mahātmanām
 17 pāṇḍuḥ smaratinityaṃ ca balahantuḥ samīpataḥ
     tvāṃ sadaiva mahīpāla sa tvāṃ śreyasi yokṣyati
 18 tava śuśrūṣayā caiva gāndhāryāś ca yaśasvinī
     bhartuḥ sālokatāṃ kuntī gamiṣyati vadhūs tava
 19 yudhiṣṭhirasya jananī sa hi dhārmaḥ sanātanaḥ
     vayam etat prapaśyāmo nṛpate divyacakṣuṣā
 20 pravekṣyati mahātmānaṃ viduraś ca yudhiṣṭhiram
     saṃjayas tvad anudhyānāt pūtaḥ svargam avāpsyati
 21 etac chrutvā kauravendro mahātmā; sahaiva patnyā prītimān pratyagṛhṇāt
     vidvān vākyaṃ nāradasyā praśasya; cakre pūjāṃ cātulāṃ nāradāya
 22 tathā sarve nāradaṃ viprasaṃghāḥ; saṃpūjayām āsur atīva rājan
     rājñaḥ prītyā dhṛtarāṣṭrasya te vai; punaḥ punaḥ samahṛṣṭās tadānīm

Book 15 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 15
Chapter 27

  1 [वै]
      नारदस्य तु तद वाक्यं परशशंसुर दविजॊत्तमाः
      शतयूपस तु राजर्षिर नारदं वाक्यम अब्रवीत
  2 अहॊ भगवता शरद्धा कुरुराजस्य वर्धिता
      सर्वस्या च जनस्यास्य मम चैव महाद्युते
  3 अस्ति का चिद विवक्षा तु मम तां गदतः शृणु
      धृतराष्ट्रं परति नृपं देवर्षे लॊकपूजित
  4 सर्ववृत्तान्ततत्त्वज्ञॊ भवान दिव्येन चक्षुषा
      युक्तः पश्यसि देवर्षे गतीर वै विविधा नृणाम
  5 उक्तवान नृपतीनां तवं महेन्द्रस्य सलॊकताम
      न तव अस्य नृपतेर लॊकाः कथितास ते महामुने
  6 सथानम अस्य कषितिपतेः शरॊतुम इच्छाम्य अहं विभॊ
      तवत्तः कीदृक कदा वेति तन ममाचक्ष्व पृच्छतः
  7 इत्य उक्तॊ नारदस तेन वाक्यं सार्व मनॊऽनुगम
      वयाजहार सतां मध्ये दिव्यदर्शी महातपाः
  8 यदृच्छया शक्र सदॊ गत्वा शक्रं शचीपतिम
      दृष्टवान अस्मि राजर्षे तत्र पाण्डुं नराधिपम
  9 तत्रेयं धृतराष्ट्रस्य कथा समभवन नृप
      तपसॊ दुश्चरस्यास्य यद अयं तप्यते नृपः
      तत्राहम इदम अश्रौषं शक्रस्य वदतॊ नृप
  10 वर्षाणि तरीणि शिष्टानि राज्ञॊ ऽसय परमायुषः
 11 ततः कुबेरभवनं गान्धारी साहितॊ नृपः
     विहर्ता धृतराष्ट्रॊ ऽयं राजराजाभिपूजितः
 12 कामगेन विमानेन दिव्याभरणभूषितः
     ऋषिपुत्रॊ महाभागस तपसा दग्धकिल्बिषः
 13 संचरिष्यति लॊकांश च देवगन्धर्वरक्षसाम
     सवच्छन्देनेति धर्मात्मा यन मां तवं परिपृच्छसि
 14 देव गुह्यम इदां परीत्या मया वः कथितं महत
     भवन्तॊ हि शरुतधनास तपसा दग्धकिल्बिषाः
 15 इति ते तस्य तच छरुत्वा देवर्षेर मधुरं वचः
     सर्वे सुमनसः परीता बभूवुः स च पार्थिवः
 16 एवं कथाभिर अन्वास्य धृतराष्ट्रं मनीषिणः
     विप्रजग्मुर यथाकामं ते सिद्धगतिम आस्थिताः
   1 [vai]
      nāradasya tu tad vākyaṃ praśaśaṃsur dvijottamāḥ
      śatayūpas tu rājarṣir nāradaṃ vākyam abravīt
  2 aho bhagavatā śraddhā kururājasya vardhitā
      sarvasyā ca janasyāsya mama caiva mahādyute
  3 asti kā cid vivakṣā tu mama tāṃ gadataḥ śṛṇu
      dhṛtarāṣṭraṃ prati nṛpaṃ devarṣe lokapūjita
  4 sarvavṛttāntatattvajño bhavān divyena cakṣuṣā
      yuktaḥ paśyasi devarṣe gatīr vai vividhā nṛṇām
  5 uktavān nṛpatīnāṃ tvaṃ mahendrasya salokatām
      na tv asya nṛpater lokāḥ kathitās te mahāmune
  6 sthānam asya kṣitipateḥ śrotum icchāmy ahaṃ vibho
      tvattaḥ kīdṛk kadā veti tan mamācakṣva pṛcchataḥ
  7 ity ukto nāradas tena vākyaṃ sārva mano'nugam
      vyājahāra satāṃ madhye divyadarśī mahātapāḥ
  8 yadṛcchayā śakra sado gatvā śakraṃ śacīpatim
      dṛṣṭavān asmi rājarṣe tatra pāṇḍuṃ narādhipam
  9 tatreyaṃ dhṛtarāṣṭrasya kathā samabhavan nṛpa
      tapaso duścarasyāsya yad ayaṃ tapyate nṛpaḥ
      tatrāham idam aśrauṣaṃ śakrasya vadato nṛpa
  10 varṣāṇi trīṇi śiṣṭāni rājño 'sya paramāyuṣaḥ
 11 tataḥ kuberabhavanaṃ gāndhārī sāhito nṛpaḥ
     vihartā dhṛtarāṣṭro 'yaṃ rājarājābhipūjitaḥ
 12 kāmagena vimānena divyābharaṇabhūṣitaḥ
     ṛṣiputro mahābhāgas tapasā dagdhakilbiṣaḥ
 13 saṃcariṣyati lokāṃś ca devagandharvarakṣasām
     svacchandeneti dharmātmā yan māṃ tvaṃ paripṛcchasi
 14 deva guhyam idāṃ prītyā mayā vaḥ kathitaṃ mahat
     bhavanto hi śrutadhanās tapasā dagdhakilbiṣāḥ
 15 iti te tasya tac chrutvā devarṣer madhuraṃ vacaḥ
     sarve sumanasaḥ prītā babhūvuḥ sa ca pārthivaḥ
 16 evaṃ kathābhir anvāsya dhṛtarāṣṭraṃ manīṣiṇaḥ
     viprajagmur yathākāmaṃ te siddhagatim āsthitāḥ

Book 15 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 15
Chapter 28

  1 [वै]
      वनं गते कौरवेन्द्रे दुःखशॊकसमाहताः
      बभूवुः पाण्डवा राजन मातृशॊकेन चार्दिताः
  2 तथा पौरजनः सर्वः शॊचन्न आस्ते जनाधिपम
      कुर्वाणाश च कथास तत्र बराह्मणा नृपतिं परति
  3 कथं नु राजा वृद्धः स वने वसति निर्जने
      गान्धारी च महाभागा सा च कुन्ती पृथा कथम
  4 सुखार्हः स हि राजर्षिर न सुखं तन महावनम
      किम अवस्थः समासाद्य परज्ञा चक्षुर हतात्मजः
  5 सुदुष्करं कृतवती कुन्तीपुत्रान अपश्यती
      राज्यश्रियं परित्यज्य वनवासम अरॊचयत
  6 विदुरः किम अवस्थश च भरातुः शुश्रूषुर आत्मवान
      स च गावल्गणिर धीमान भर्तृपिण्डानुपालकः
  7 आकुमारं च पौरास ते चिन्ताशॊकसमाहताः
      तत्र तत्र कथाश चक्रुः समासाद्य परस्परम
  8 पाण्डवाश चैव ते सर्वे भृशं शॊकपरायणाः
      शॊचन्तॊ मातरं वृद्धाम ऊषुर नातिचिरं पुरे
  9 तथैव पितरं वृद्धं हतपुत्रं जनेश्वरम
      गान्धारीं च महाभागां विदुरं च महामतिम
  10 नैषां बभूव संप्रीतिस तान विचिन्तयतां तदा
     न राज्ये न च नारीषु न वेदाध्ययने तथा
 11 परं निर्वेदम अगमंश चिन्तयन्तॊ नराधिपम
     तच च जञातिवधं घॊरं संस्मरन्तः पुनः पुनः
 12 अभिमन्यॊश च बालस्य विनाशं रणमूर्धनि
     कर्णस्य च महाबाहॊः संग्रामेष्व अपलायिनः
 13 तथैव दरौपदेयानाम अन्येषां सुहृदाम अपि
     वधं संस्मृत्य ते वीरा नातिप्रमनसॊ ऽभवन
 14 हतप्रवीरां पृथिवीं हतरत्नां च भारत
     सदैव चिन्तयन्तस ते न निद्राम उपलेभिरे
 15 दरौपदी हतपुत्रा च सुभद्रा चैव भामिनी
     नातिप्रीति युते देव्यौ तदास्ताम अप्रहृष्टवत
 16 वैराट्यास तु सुतं दृष्ट्वा पितरं ते परिक्षितम
     धारयन्ति सम ते पराणांस तव पूर्वपितामहा
   1 [vai]
      vanaṃ gate kauravendre duḥkhaśokasamāhatāḥ
      babhūvuḥ pāṇḍavā rājan mātṛśokena cārditāḥ
  2 tathā paurajanaḥ sarvaḥ śocann āste janādhipam
      kurvāṇāś ca kathās tatra brāhmaṇā nṛpatiṃ prati
  3 kathaṃ nu rājā vṛddhaḥ sa vane vasati nirjane
      gāndhārī ca mahābhāgā sā ca kuntī pṛthā katham
  4 sukhārhaḥ sa hi rājarṣir na sukhaṃ tan mahāvanam
      kim avasthaḥ samāsādya prajñā cakṣur hatātmajaḥ
  5 suduṣkaraṃ kṛtavatī kuntīputrān apaśyatī
      rājyaśriyaṃ parityajya vanavāsam arocayat
  6 viduraḥ kim avasthaś ca bhrātuḥ śuśrūṣur ātmavān
      sa ca gāvalgaṇir dhīmān bhartṛpiṇḍānupālakaḥ
  7 ākumāraṃ ca paurās te cintāśokasamāhatāḥ
      tatra tatra kathāś cakruḥ samāsādya parasparam
  8 pāṇḍavāś caiva te sarve bhṛśaṃ śokaparāyaṇāḥ
      śocanto mātaraṃ vṛddhām ūṣur nāticiraṃ pure
  9 tathaiva pitaraṃ vṛddhaṃ hataputraṃ janeśvaram
      gāndhārīṃ ca mahābhāgāṃ viduraṃ ca mahāmatim
  10 naiṣāṃ babhūva saṃprītis tān vicintayatāṃ tadā
     na rājye na ca nārīṣu na vedādhyayane tathā
 11 paraṃ nirvedam agamaṃś cintayanto narādhipam
     tac ca jñātivadhaṃ ghoraṃ saṃsmarantaḥ punaḥ punaḥ
 12 abhimanyoś ca bālasya vināśaṃ raṇamūrdhani
     karṇasya ca mahābāhoḥ saṃgrāmeṣv apalāyinaḥ
 13 tathaiva draupadeyānām anyeṣāṃ suhṛdām api
     vadhaṃ saṃsmṛtya te vīrā nātipramanaso 'bhavan
 14 hatapravīrāṃ pṛthivīṃ hataratnāṃ ca bhārata
     sadaiva cintayantas te na nidrām upalebhire
 15 draupadī hataputrā ca subhadrā caiva bhāminī
     nātiprīti yute devyau tadāstām aprahṛṣṭavat
 16 vairāṭyās tu sutaṃ dṛṣṭvā pitaraṃ te parikṣitam
     dhārayanti sma te prāṇāṃs tava pūrvapitāmahā

Book 15 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 15
Chapter 29

  1 [वै]
      एवं ते पुरुषव्याघ्राः पाण्डवा मातृनन्दनाः
      समरन्तॊ मातरं वीरा बभूवुर भृशदुःखिताः
  2 ये राजकार्येषु पुरा वयासक्ता नित्यशॊ ऽभवन
      ते राजकार्याणि तदा नाकार्षुः सर्वतः पुरे
  3 आविष्टा इव शॊकेन नाभ्यनन्दन्त किं चन
      संभाष्यमाणा अपि ते न किं चित परत्यपूजयन
  4 ते सम वीरा दुराधर्षा गाम्भीर्ये सागरॊपमाः
      शॊकॊपहतविज्ञाना नष्टसांज्ञा इवाभवन
  5 अनुस्मरन्तॊ जननीं ततस ते कुरुनन्दनाः
      कथं नु वृद्धमिथुनं वहत्य अद्य पृथा कृशा
  6 कथं च स महीपालॊ हतपुत्रॊ निराश्रयः
      पत्न्या सह वसत्य एकॊ वने शवापद सेविते
  7 सा च देवी महाभागा गान्धारी हतबान्धवा
      पतिम अन्धं कथं वृद्धम अन्वेति विजने वने
  8 एवं तेषां कथयताम औत्सुक्यम अभवत तदा
      गमने चाभवद बुद्धिर धृतराष्ट्र दिदृक्षया
  9 सहदेवास तु राजानं परणिपत्येदम अब्रवीत
      अहॊ मे भवतॊ दृष्टं हृदयंगमनं परति
  10 न हि तवा गौरवेणाहम अशकं वक्तुम आत्मना
     गमनं परति राजेन्द्र तद इदं समुपस्थितम
 11 दिष्ट्या दरक्ष्यामि तां कुन्तीं वर्तयन्तीं तपस्विनीम
     जटिलां तापसीं वृद्धां कुशकाशपरिक्षताम
 12 परासादहर्म्य संवृद्धाम अत्यन्तसुखभागिनीम
     कदा नु जननीं शरान्तां दरक्ष्यामि भृशदुःखिताम
 13 अनित्याः खलु मर्त्यानां गतयॊ भरतर्षभ
     कुन्ती राजसुता यत्र वसत्य असुखिनी वने
 14 सहदेव वचः शरुत्वा दरौपदी यॊषितां वरा
     उवाच देवी राजानम अभिपूज्याभिनन्द्य च
 15 कदा दरक्ष्यामि तां देवीं यदि जीवति सा पृथा
     जीवन्त्या हय अद्य नः परीतिर भविष्यति नराधिप
 16 एषा ते ऽसतु मतिर नित्यं धर्मे ते रमतां मनः
     यॊ ऽदय तवम अस्मान राजेन्द्र शरेयसा यॊजयिष्यसि
 17 अग्रपादस्थितं चेमं विद्धि राजन वधू जनम
     काङ्क्षन्तं दर्शनां कुन्त्या गान्धार्याः शवशुरस्य च
 18 इत्य उक्तः सा नृपॊ देव्या पाञ्चाल्या भरतर्षभ
     सेनाध्यक्षान समानाय्य सर्वान इदम अथाब्रवीत
 19 निर्यातयत मे सेनां परभूतरथकुञ्जराम
     दरक्ष्यामि वनसंस्थं च धृतराष्ट्रं महीपतिम
 20 सत्र्यध्यक्षांश चाब्रवीद राजा यानानि विविधानि मे
     सज्जीक्रियन्तां सर्वाणि शिबिकाश च सहस्रशः
 21 शकटापण वेशाश च कॊशशिल्पिन एव च
     निर्यान्तु कॊपपालाश च कुरुक्षेत्राश्रमं परति
 22 यश च पौरजनः कश चिद दरष्टुम इच्छति पार्थिवम
     अनावृतः सुविहितः स च यातु सुरक्षितः
 23 सूदाः पौरॊगवश चैव सर्वं चैव महानम
     विविधं भक्ष्यभॊज्यं च शकटैर उह्यतां मम
 24 परयाणं घुष्यतां चैव शवॊभूत इति माचिरम
     करियन्तां पथि चाप्य अद्य वेश्मानि विविधानि च
 25 एवम आज्ञाप्य राजा स भरातृभिः सह पाण्डवः
     शवॊभूते निर्ययौ राजा सस्त्री बाल पुरस्कृतः
 26 स बहिर दिवसान एवं जनौघं परिपालयन
     नयवसन नृपतिः पञ्च ततॊ ऽगच्छद वनं परति
   1 [vai]
      evaṃ te puruṣavyāghrāḥ pāṇḍavā mātṛnandanāḥ
      smaranto mātaraṃ vīrā babhūvur bhṛśaduḥkhitāḥ
  2 ye rājakāryeṣu purā vyāsaktā nityaśo 'bhavan
      te rājakāryāṇi tadā nākārṣuḥ sarvataḥ pure
  3 āviṣṭā iva śokena nābhyanandanta kiṃ cana
      saṃbhāṣyamāṇā api te na kiṃ cit pratyapūjayan
  4 te sma vīrā durādharṣā gāmbhīrye sāgaropamāḥ
      śokopahatavijñānā naṣṭasāṃjñā ivābhavan
  5 anusmaranto jananīṃ tatas te kurunandanāḥ
      kathaṃ nu vṛddhamithunaṃ vahaty adya pṛthā kṛśā
  6 kathaṃ ca sa mahīpālo hataputro nirāśrayaḥ
      patnyā saha vasaty eko vane śvāpada sevite
  7 sā ca devī mahābhāgā gāndhārī hatabāndhavā
      patim andhaṃ kathaṃ vṛddham anveti vijane vane
  8 evaṃ teṣāṃ kathayatām autsukyam abhavat tadā
      gamane cābhavad buddhir dhṛtarāṣṭra didṛkṣayā
  9 sahadevās tu rājānaṃ praṇipatyedam abravīt
      aho me bhavato dṛṣṭaṃ hṛdayaṃgamanaṃ prati
  10 na hi tvā gauraveṇāham aśakaṃ vaktum ātmanā
     gamanaṃ prati rājendra tad idaṃ samupasthitam
 11 diṣṭyā drakṣyāmi tāṃ kuntīṃ vartayantīṃ tapasvinīm
     jaṭilāṃ tāpasīṃ vṛddhāṃ kuśakāśaparikṣatām
 12 prāsādaharmya saṃvṛddhām atyantasukhabhāginīm
     kadā nu jananīṃ śrāntāṃ drakṣyāmi bhṛśaduḥkhitām
 13 anityāḥ khalu martyānāṃ gatayo bharatarṣabha
     kuntī rājasutā yatra vasaty asukhinī vane
 14 sahadeva vacaḥ śrutvā draupadī yoṣitāṃ varā
     uvāca devī rājānam abhipūjyābhinandya ca
 15 kadā drakṣyāmi tāṃ devīṃ yadi jīvati sā pṛthā
     jīvantyā hy adya naḥ prītir bhaviṣyati narādhipa
 16 eṣā te 'stu matir nityaṃ dharme te ramatāṃ manaḥ
     yo 'dya tvam asmān rājendra śreyasā yojayiṣyasi
 17 agrapādasthitaṃ cemaṃ viddhi rājan vadhū janam
     kāṅkṣantaṃ darśanāṃ kuntyā gāndhāryāḥ śvaśurasya ca
 18 ity uktaḥ sā nṛpo devyā pāñcālyā bharatarṣabha
     senādhyakṣān samānāyya sarvān idam athābravīt
 19 niryātayata me senāṃ prabhūtarathakuñjarām
     drakṣyāmi vanasaṃsthaṃ ca dhṛtarāṣṭraṃ mahīpatim
 20 stryadhyakṣāṃś cābravīd rājā yānāni vividhāni me
     sajjīkriyantāṃ sarvāṇi śibikāś ca sahasraśaḥ
 21 śakaṭāpaṇa veśāś ca kośaśilpina eva ca
     niryāntu kopapālāś ca kurukṣetrāśramaṃ prati
 22 yaś ca paurajanaḥ kaś cid draṣṭum icchati pārthivam
     anāvṛtaḥ suvihitaḥ sa ca yātu surakṣitaḥ
 23 sūdāḥ paurogavaś caiva sarvaṃ caiva mahānama
     vividhaṃ bhakṣyabhojyaṃ ca śakaṭair uhyatāṃ mama
 24 prayāṇaṃ ghuṣyatāṃ caiva śvobhūta iti māciram
     kriyantāṃ pathi cāpy adya veśmāni vividhāni ca
 25 evam ājñāpya rājā sa bhrātṛbhiḥ saha pāṇḍavaḥ
     śvobhūte niryayau rājā sastrī bāla puraskṛtaḥ
 26 sa bahir divasān evaṃ janaughaṃ paripālayan
     nyavasan nṛpatiḥ pañca tato 'gacchad vanaṃ prati

Book 15 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 15
Chapter 30

  1 [वै]
      आज्ञापयाम आस ततः सेनां भरतसत्तमः
      अर्जुन परमुखैर गुप्तां लॊकपालॊपमैर नरैः
  2 यॊगॊ यॊग इति परीत्या ततः शब्दॊ महान अभूत
      करॊशतां सादिनां तत्र युज्यतां युज्यताम इति
  3 के चिद यानैर नरा जग्मुः के चिद अश्वैर मनॊजवैः
      रथैश च नगराकारैः परदीप्तज्वलनॊपमैः
  4 गजेन्द्रैश च तथैवान्ये के चिद उष्ट्रैर नराधिप
      पदातिनस तथैवान्ये नखरप्रासयॊधिनः
  5 पौरजानपदाश चैव यानैर बहुविधैस तथा
      अन्वयुः कुरुराजानं धृतराष्ट्र दिदृक्षया
  6 स चापि राजवचनाम आचार्यॊ गौतमः कृपः
      सेनाम आदाय सेनानी परययाव आश्रमं परति
  7 ततॊ दविजैर वृतः शरीमान कुरुराजॊ युधिष्ठिरः
      संस्तूयमानॊ बहुभिः सूतमागधबन्दिभिः
  8 पाण्डुरेणातपत्रेण धरियमाणेन मूर्धनि
      रथानीकेन महता निर्ययौ कुरुनन्दनः
  9 गजैश चाचलसंकाशैर भीमकर्मा वृकॊदरः
      सज्जयन्त्रायुधॊपेतैः परययौ मारुतात्मजः
  10 माद्रीपुत्राव अपि तथा हयारॊहैः सुसंवृतौ
     जग्मतुः परीतिजननौ संनद्ध कवचध्वजौ
 11 अर्जुनश च महातेजा रथेनादित्यवर्चसा
     वशीश्वेतैर हयैर दिव्यैर युक्तेनान्वगमन नृपम
 12 दरौपदी परमुखाश चापि सत्री संग्घाः शिबिका गताः
     सत्र्यध्यक्षयुक्ताः परययुर विसृजन्तॊ ऽमितं वसु
 13 समृद्धनरनागाश्वं वेणुवीणा निनादितम
     शुशुभे पाण्डवं सैन्यं तत तदा भरतर्षभ
 14 नदीतीरेषु रम्येषु सरत्सु च विशां पते
     वासान कृत्वा करमेणाथ जग्मुस ते कुरुपुंगवाः
 15 युयुत्सुश च महातेजा धौम्यश चैव पुरॊहितः
     युधिष्ठिरस्य वचनात पुरगुप्तिं परचक्रतुः
 16 ततॊ युधिष्ठिरॊ राजा कुरुक्षेत्रम अवातरत
     करमेणॊत्तीर्य यमुनां नदीं परमपावनीम
 17 स ददर्शाश्रमं दूराद राजर्षेस तस्य धीमतः
     शतयूपस्य कौरव्य धृतराष्ट्रस्य चैव ह
 18 ततः परमुदितः सर्वॊ जनस तद वनम अञ्जसा
     विवेश सुमहानादैर आपूर्य भरतर्षभ
   1 [vai]
      ājñāpayām āsa tataḥ senāṃ bharatasattamaḥ
      arjuna pramukhair guptāṃ lokapālopamair naraiḥ
  2 yogo yoga iti prītyā tataḥ śabdo mahān abhūt
      krośatāṃ sādināṃ tatra yujyatāṃ yujyatām iti
  3 ke cid yānair narā jagmuḥ ke cid aśvair manojavaiḥ
      rathaiś ca nagarākāraiḥ pradīptajvalanopamaiḥ
  4 gajendraiś ca tathaivānye ke cid uṣṭrair narādhipa
      padātinas tathaivānye nakharaprāsayodhinaḥ
  5 paurajānapadāś caiva yānair bahuvidhais tathā
      anvayuḥ kururājānaṃ dhṛtarāṣṭra didṛkṣayā
  6 sa cāpi rājavacanām ācāryo gautamaḥ kṛpaḥ
      senām ādāya senānī prayayāv āśramaṃ prati
  7 tato dvijair vṛtaḥ śrīmān kururājo yudhiṣṭhiraḥ
      saṃstūyamāno bahubhiḥ sūtamāgadhabandibhiḥ
  8 pāṇḍureṇātapatreṇa dhriyamāṇena mūrdhani
      rathānīkena mahatā niryayau kurunandanaḥ
  9 gajaiś cācalasaṃkāśair bhīmakarmā vṛkodaraḥ
      sajjayantrāyudhopetaiḥ prayayau mārutātmajaḥ
  10 mādrīputrāv api tathā hayārohaiḥ susaṃvṛtau
     jagmatuḥ prītijananau saṃnaddha kavacadhvajau
 11 arjunaś ca mahātejā rathenādityavarcasā
     vaśīśvetair hayair divyair yuktenānvagaman nṛpam
 12 draupadī pramukhāś cāpi strī saṃgghāḥ śibikā gatāḥ
     stryadhyakṣayuktāḥ prayayur visṛjanto 'mitaṃ vasu
 13 samṛddhanaranāgāśvaṃ veṇuvīṇā nināditam
     śuśubhe pāṇḍavaṃ sainyaṃ tat tadā bharatarṣabha
 14 nadītīreṣu ramyeṣu saratsu ca viśāṃ pate
     vāsān kṛtvā krameṇātha jagmus te kurupuṃgavāḥ
 15 yuyutsuś ca mahātejā dhaumyaś caiva purohitaḥ
     yudhiṣṭhirasya vacanāt puraguptiṃ pracakratuḥ
 16 tato yudhiṣṭhiro rājā kurukṣetram avātarat
     krameṇottīrya yamunāṃ nadīṃ paramapāvanīm
 17 sa dadarśāśramaṃ dūrād rājarṣes tasya dhīmataḥ
     śatayūpasya kauravya dhṛtarāṣṭrasya caiva ha
 18 tataḥ pramuditaḥ sarvo janas tad vanam añjasā
     viveśa sumahānādair āpūrya bharatarṣabha

Book 15 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 15
Chapter 31

  1 [वै]
      ततस ते पाण्डवा दूराद अवतीर्य पदातयः
      अभिजग्मुर नरपतेर आश्रमं विनयानताः
  2 स च पौरजनः सर्वॊ ये च राष्ट्रनिवासिनः
      सत्रियश च कुरुमुख्यानां पद्भिर एवान्वयुस तदा
  3 आश्रमं ते ततॊ जग्मुर धृतराष्ट्रस्य पाण्डवाः
      शून्यं मृगगणाकीर्णं कदली वनशॊभितम
  4 ततस तत्र समाजग्मुस तापसा विविधव्रताः
      पाण्डवान आगतान दरष्टुं कौतूहलसमन्विताः
  5 तान अपृच्छत ततॊ राजा कवासौ कौरव वंशभृत
      पिता जयेष्ठॊ गतॊ ऽसमाकम इति बाष्पपरिप्लुतः
  6 तम ऊचुस ते ततॊ वाक्यं यमुनाम अवगाहितुम
      पुष्पाणाम उदकुम्भस्य चार्थे गत इति परभॊ
  7 तैर आख्यातेन मार्गेण ततस ते परययुस तदा
      ददृशुश चाविदूरे तान सर्वान अथ पदातयः
  8 ततस ते सत्वरा जग्मुः पितुर दर्शनकाङ्क्षिणः
      सहदेवस तु वेगेन पराधाव्वद येन सा पृथा
  9 सस्वनं पररुदन धीमान मातुः पादाव उपस्पृशन
      सा च बाष्पाविल मुखी परददर्श परियं सुतम
  10 बाहुभ्यां संपरिष्वज्य समुन्नाम्य च पुत्रकम
     गान्धार्याः कथयाम आस सहदेवम उपस्थितम
 11 अनन्तरं च राजानं भीमसेनम अथार्जुनम
     नकुलं च पृथा दृष्ट्वा तवरमाणॊपचक्रमे
 12 सा हय अग्रे ऽगच्छत तयॊर दम्पत्यॊर हतपुत्रयॊः
     कर्षन्ती तौ ततस ते तां दृष्ट्वा संन्यपतन भुवि
 13 तान राजा सवरयॊगेन सपर्शेन च महामनाः
     परत्यभिज्ञाय मेधावी समाश्वासायत परभुः
 14 ततस ते बाष्पम उत्सृज्य गान्धारी सहितं नृपम
     उपतस्थुर महात्मानॊ मतरं च यथाविधि
 15 सर्वेषां तॊयकलशाञ जघृहुस ते सवयं तदा
     पाण्डवा लब्धसंज्ञास ते मात्रा चाश्वासिताः पुनः
 16 ततॊ नार्यॊ नृसिंहानां स च यॊधजनस तदा
     पौरजानपदाश चैव ददृशुस तं नराधिपम
 17 निवेदयाम आस तदा जनं तं नामगॊत्रतः
     युधिष्ठिरॊ नरपतिः स चैनान परत्यपूजयत
 18 स तैः परिवृतॊ मेने हर्षबाष्पाविलेक्षणः
     राजात्मानं गृहगतं पुरेव गजसाह्वये
 19 अभिवादितॊ वधूभिश च कृष्णाद्याभिः स पार्थिवः
     गान्धार्या सहितॊ धीमान कुन्त्या च परत्यनन्दत
 20 ततश चाश्रमम आगच्छत सिद्धचारणसेवितम
     दिदृक्षुभिः समाकीर्णं नभस तारागणैर इव
   1 [vai]
      tatas te pāṇḍavā dūrād avatīrya padātayaḥ
      abhijagmur narapater āśramaṃ vinayānatāḥ
  2 sa ca paurajanaḥ sarvo ye ca rāṣṭranivāsinaḥ
      striyaś ca kurumukhyānāṃ padbhir evānvayus tadā
  3 āśramaṃ te tato jagmur dhṛtarāṣṭrasya pāṇḍavāḥ
      śūnyaṃ mṛgagaṇākīrṇaṃ kadalī vanaśobhitam
  4 tatas tatra samājagmus tāpasā vividhavratāḥ
      pāṇḍavān āgatān draṣṭuṃ kautūhalasamanvitāḥ
  5 tān apṛcchat tato rājā kvāsau kaurava vaṃśabhṛt
      pitā jyeṣṭho gato 'smākam iti bāṣpapariplutaḥ
  6 tam ūcus te tato vākyaṃ yamunām avagāhitum
      puṣpāṇām udakumbhasya cārthe gata iti prabho
  7 tair ākhyātena mārgeṇa tatas te prayayus tadā
      dadṛśuś cāvidūre tān sarvān atha padātayaḥ
  8 tatas te satvarā jagmuḥ pitur darśanakāṅkṣiṇaḥ
      sahadevas tu vegena prādhāvvad yena sā pṛthā
  9 sasvanaṃ prarudan dhīmān mātuḥ pādāv upaspṛśan
      sā ca bāṣpāvila mukhī pradadarśa priyaṃ sutam
  10 bāhubhyāṃ saṃpariṣvajya samunnāmya ca putrakam
     gāndhāryāḥ kathayām āsa sahadevam upasthitam
 11 anantaraṃ ca rājānaṃ bhīmasenam athārjunam
     nakulaṃ ca pṛthā dṛṣṭvā tvaramāṇopacakrame
 12 sā hy agre 'gacchata tayor dampatyor hataputrayoḥ
     karṣantī tau tatas te tāṃ dṛṣṭvā saṃnyapatan bhuvi
 13 tān rājā svarayogena sparśena ca mahāmanāḥ
     pratyabhijñāya medhāvī samāśvāsāyata prabhuḥ
 14 tatas te bāṣpam utsṛjya gāndhārī sahitaṃ nṛpam
     upatasthur mahātmāno mataraṃ ca yathāvidhi
 15 sarveṣāṃ toyakalaśāñ jaghṛhus te svayaṃ tadā
     pāṇḍavā labdhasaṃjñās te mātrā cāśvāsitāḥ punaḥ
 16 tato nāryo nṛsiṃhānāṃ sa ca yodhajanas tadā
     paurajānapadāś caiva dadṛśus taṃ narādhipam
 17 nivedayām āsa tadā janaṃ taṃ nāmagotrataḥ
     yudhiṣṭhiro narapatiḥ sa cainān pratyapūjayat
 18 sa taiḥ parivṛto mene harṣabāṣpāvilekṣaṇaḥ
     rājātmānaṃ gṛhagataṃ pureva gajasāhvaye
 19 abhivādito vadhūbhiś ca kṛṣṇādyābhiḥ sa pārthivaḥ
     gāndhāryā sahito dhīmān kuntyā ca pratyanandata
 20 tataś cāśramam āgacchat siddhacāraṇasevitam
     didṛkṣubhiḥ samākīrṇaṃ nabhas tārāgaṇair iva

Book 15 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 15
Chapter 32

  1 [वै]
      स तैः सह नरव्याघ्रैर भरातृभिर भरतर्षभ
      राजा रुचिरपद्माक्षैर आसां चक्रे तदाश्रमे
  2 तापसैश च महाभागैर नानादेशसमागतैः
      दरष्टुं कुरुपतेः पुत्रान पाण्डवान पृथुवक्षसः
  3 ते ऽबरुवञ जञातुम इच्छामः कतमॊ ऽतर युधिष्ठिरः
      भिमार्जुन यमाश चैव दरौपदी च यशस्विनी
  4 तान आचख्यौ तदा सूतः सर्वान नामाभिनामतः
      संजयॊ दरौपदीं चैव सर्वाश चान्याः कुरु सत्रियः
  5 य एष जाम्बूनदशुद्ध गौर; तनुर महासिंह इव परवृद्धः
      परचण्ड घॊणः पृथु दीर्घनेत्रस; ताम्रायतास्यः कुरुराज एषः
  6 अयं पुनर मत्तगजेन्द्र गामी; परतप्तचामीकरशुद्धगौरः
      पृथ्व आयतांसः पृथु दीर्घबाहुर; वृकॊदरः पश्यत पश्यतैनम
  7 यस तव एष पार्श्वे ऽसय महाधनुष्माञ; शयामॊ युवा वारणयूथपाभः
      सिंहॊन्नतांसॊ गजखेल गामी; पद्मायताक्षॊ ऽरजुन एष वीरः
  8 कुन्ती समीपे पुरुषॊत्तमौ तु; यमाव इमौ विष्णुमहेन्द्र कल्पौ
      मनुष्यलॊके सकले समॊ ऽसति; ययॊर न रूपे न बले न शीले
  9 इयं पुनः पद्मदलायताक्षी; मध्यं वयः किं चिद इव सपृशन्ती
      नीलॊत्पलाभा पुरदेवतेव; कृष्णा सथिता मूर्तिमतीव लक्ष्मीः
  10 अस्यास तु पार्श्वे कनकॊत्तमाभा; यैषा परभा मूर्तिमतीव गौरी
     मध्ये सथितैषा भगिनी दविजाग्र्या; चक्रायुधस्याप्रतिमस्य तस्य
 11 इयं सवसा राजचमू पतेस तु; परवृद्धनीलॊत्पल दाम वर्णा
     पस्पर्ध कृष्णेन नृपः सदा यॊ; वृकॊदरस्यैष परिग्ग्रहॊ ऽगर्यः
 12 इयं च राज्ञॊ मगधाधिपस्य; सुता जरासंध इति शरुतस्य
     यवीयसॊ माद्रवतीसुतस्य; भार्या मता चम्पकदामगौरी
 13 इन्दीवरश्याम तनुः सथिता तु; यैषापरासन्न महीतले च
     भार्या मता माद्रवतीसुतस्य; जयेष्ठस्य सेयं कमलायताक्षी
 14 इयं तु निष्टप्त सुवर्णगौरी; राज्ञॊ विराटस्य सुता सपुत्रा
     भार्याभिमन्यॊर निहतॊ रणे यॊ; दरॊणादिभिस तैर विरथॊ रथस्थैः
 15 एतास तु सीमन्त शिरॊरुहा या; शुक्लॊत्तरीया नरराज पत्न्यः
     राज्ञॊ ऽसय वृद्धस्य परं शताख्याः; सनुषा विवीरा हतपुत्र नाथाः
 16 एता यथामुख्यम उदाहृता वॊ; बराह्मण्य भावाद ऋजु बुद्धिसत्त्वाः
     सर्वा भवद्भिः परिपृच्छ्यमाना; नरेन्द्रपत्न्यः सुविशुद्धसत्त्वाः
 17 एवं स राजा कुरुवृद्ध वर्यः; समागतस तैर नरदेव पुत्रैः
     पप्रच्छ सर्वान कुशलं तदानीं; गतेषु सर्वेष्व अथ तापसेषु
 18 यॊधेषु चाप्य आश्रममण्डलं तं; मुक्त्वा निविष्टेषु विमुच्य पत्रम
     सत्री वृद्धबाले च सुसंनिविष्टे; यथार्हतः कुशलं पर्यपृच्छत
   1 [vai]
      sa taiḥ saha naravyāghrair bhrātṛbhir bharatarṣabha
      rājā rucirapadmākṣair āsāṃ cakre tadāśrame
  2 tāpasaiś ca mahābhāgair nānādeśasamāgataiḥ
      draṣṭuṃ kurupateḥ putrān pāṇḍavān pṛthuvakṣasaḥ
  3 te 'bruvañ jñātum icchāmaḥ katamo 'tra yudhiṣṭhiraḥ
      bhimārjuna yamāś caiva draupadī ca yaśasvinī
  4 tān ācakhyau tadā sūtaḥ sarvān nāmābhināmataḥ
      saṃjayo draupadīṃ caiva sarvāś cānyāḥ kuru striyaḥ
  5 ya eṣa jāmbūnadaśuddha gaura; tanur mahāsiṃha iva pravṛddhaḥ
      pracaṇḍa ghoṇaḥ pṛthu dīrghanetras; tāmrāyatāsyaḥ kururāja eṣaḥ
  6 ayaṃ punar mattagajendra gāmī; prataptacāmīkaraśuddhagauraḥ
      pṛthv āyatāṃsaḥ pṛthu dīrghabāhur; vṛkodaraḥ paśyata paśyatainam
  7 yas tv eṣa pārśve 'sya mahādhanuṣmāñ; śyāmo yuvā vāraṇayūthapābhaḥ
      siṃhonnatāṃso gajakhela gāmī; padmāyatākṣo 'rjuna eṣa vīraḥ
  8 kuntī samīpe puruṣottamau tu; yamāv imau viṣṇumahendra kalpau
      manuṣyaloke sakale samo 'sti; yayor na rūpe na bale na śīle
  9 iyaṃ punaḥ padmadalāyatākṣī; madhyaṃ vayaḥ kiṃ cid iva spṛśantī
      nīlotpalābhā puradevateva; kṛṣṇā sthitā mūrtimatīva lakṣmīḥ
  10 asyās tu pārśve kanakottamābhā; yaiṣā prabhā mūrtimatīva gaurī
     madhye sthitaiṣā bhaginī dvijāgryā; cakrāyudhasyāpratimasya tasya
 11 iyaṃ svasā rājacamū pates tu; pravṛddhanīlotpala dāma varṇā
     paspardha kṛṣṇena nṛpaḥ sadā yo; vṛkodarasyaiṣa pariggraho 'gryaḥ
 12 iyaṃ ca rājño magadhādhipasya; sutā jarāsaṃdha iti śrutasya
     yavīyaso mādravatīsutasya; bhāryā matā campakadāmagaurī
 13 indīvaraśyāma tanuḥ sthitā tu; yaiṣāparāsanna mahītale ca
     bhāryā matā mādravatīsutasya; jyeṣṭhasya seyaṃ kamalāyatākṣī
 14 iyaṃ tu niṣṭapta suvarṇagaurī; rājño virāṭasya sutā saputrā
     bhāryābhimanyor nihato raṇe yo; droṇādibhis tair viratho rathasthaiḥ
 15 etās tu sīmanta śiroruhā yā; śuklottarīyā nararāja patnyaḥ
     rājño 'sya vṛddhasya paraṃ śatākhyāḥ; snuṣā vivīrā hataputra nāthāḥ
 16 etā yathāmukhyam udāhṛtā vo; brāhmaṇya bhāvād ṛju buddhisattvāḥ
     sarvā bhavadbhiḥ paripṛcchyamānā; narendrapatnyaḥ suviśuddhasattvāḥ
 17 evaṃ sa rājā kuruvṛddha varyaḥ; samāgatas tair naradeva putraiḥ
     papraccha sarvān kuśalaṃ tadānīṃ; gateṣu sarveṣv atha tāpaseṣu
 18 yodheṣu cāpy āśramamaṇḍalaṃ taṃ; muktvā niviṣṭeṣu vimucya patram
     strī vṛddhabāle ca susaṃniviṣṭe; yathārhataḥ kuśalaṃ paryapṛcchat

Book 15 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 15
Chapter 33

  1 [धृ]
      युधिष्ठिर महाबाहॊ कच चित तात कुशल्य असि
      सहितॊ भरातृभिः सर्वैः पौरजानपदैस तथा
  2 ये च तवाम उपजीवन्ति कच चित ते ऽपि निरामयाः
      सचिवा भृत्य वर्गाश च गुरवश चैव ते विभॊ
  3 कच चिद वर्तसि पौराणां वृत्तिं राजर्षिसेविताम
      कच चिद दायान अनुच्छिद्य कॊशस ते ऽभिप्रपूर्यते
  4 अरिमध्यस्थमित्रेषु वर्तसे चानुरूपतः
      बराह्मणान अग्रहारैर वा यथा वद अनुपश्यसि
  5 कच चित ते परितुष्यन्ति शीलेन भरतर्षभ
      शत्रवॊ गुरवः पौरा भृत्या व सवजनॊ ऽपि वा
  6 कच चिद यजसि राजेन्द्र शरद्धावान पितृदेवताः
      अतिथींश चान्न पानेन कच चिद अर्चसि भारत
  7 कच चिच च विषये विप्राः सवकर्मनिरतास तव
      कषत्रिया वैश्य वर्गा वा शूद्रा वापि कुडुम्बिनः
  8 कच चित सत्रीबालवृद्धं ते न शॊचति न याचते
      जामयः पूजिताः कच चित तव गेहे नरर्षभ
  9 कच्च चिद राजर्षिवंशॊ ऽयं ताम आसाद्य महीपतिम
      यथॊचितं महाराज यशसा नावसीदति
  10 [वै]
     इत्य एवं वादिनं तं स नयायवत परत्यभाषत
     कुशलप्रश्न संयुक्तं कुशलॊ वाक्यकर्मणि
 11 कच चित ते वर्धते राजंस तपॊ मन्दश्रमस्य ते
     अपि मे जननी चेयं शुश्रूषुर विगतक्लमा
     अप्य अस्याः सफलॊ राजन वनवासॊ भविष्यति
 12 इयं च माता जयेष्ठा मे वीतवाताध्व कर्शिता
     घॊरेण तपसा युक्ता देवी कच चिन न शॊचति
 13 हतान पुत्रान महावीर्यान कषत्रधर्मपरायणान
     नापध्यायति वा कच चिद अस्मान पापकृतः सदा
 14 कव चासौ विदुरॊ राजन नैनं पश्यामहे वयम
     संजयः कुशली चायं कच चिन नु तपसि सथितः
 15 इत्य उक्तः परत्युवाचेदं धृतराष्ट्रॊ जनाधिपम
     कुशली विदुरः पुत्र तपॊ घॊरं समास्थितः
 16 वायुभक्षॊ निराहारः कृशॊ धमनि संततः
     कदा चिद दृश्यते विप्रैः शून्ये ऽसमिन कानने कव चित
 17 इत्य एवं वदतस तस्य जटी वीटा मुखः कृशः
     दिग वासा मलदिग्धाङ्गॊ वनरेणु समुक्षितः
 18 दूराद आरक्षितः कषत्ता तत्राख्यातॊ महीपतेः
     निवर्तमानः सहसा जनं दृष्ट्वाश्रमं परति
 19 तम अन्वधावन नृपतिर एक एव युधिष्ठिरः
     परविशन्तं वनं घॊरं लक्ष्यालक्ष्यं कव चित कव चित
 20 भॊ भॊ विदुर राजाहं दयितस ते युधिष्ठिरः
     इति बरुवन नरपतिस तं यत्नाद अभ्यधावत
 21 ततॊ विविक्त एकान्ते तस्थौ बुद्धिमतां वरः
     विदुरॊ वृक्षम आश्रित्य कं चित तत्र वनान्तरे
 22 तं राजा कषीणभूयिष्ठम आकृती मात्रसूचितम
     अभिजज्ञे महाबुद्धिं महाबुद्धिर युधिष्ठिरः
 23 युधिष्ठिरॊ ऽहम अस्मीति वाक्यम उक्त्वाग्रतः सथितः
     विदुरस्याश्रवे राजा स च परत्याह संज्ञया
 24 ततः सॊ ऽनिमिषॊ भूत्वा राजानं समुदैक्षत
     संयॊज्य विदुरस तस्मिन दृष्टिं दृष्ट्या समाहितः
 25 विवेश विदुरॊ धीमान गात्रैर गात्राणि चैव ह
     पराणान पराणेषु च दधद इन्द्रियाणीन्द्रियेषु च
 26 स यॊगबलम आस्थाय विवेश नृपतेस तनुम
     विदुरॊ धर्मराजस्य तेजसा परज्वलन्न इव
 27 विदुरस्य शरीरं तत तथैव सतब्धलॊचनम
     वृक्षाश्रितं तदा राजा ददर्श गतचेतनम
 28 बलवन्तं तथात्मानं मेने बहुगुणा तदा
     धर्मराजॊ महातेजास तच च सस्मार पाण्डवः
 29 पौराणम आत्मनः सर्वं विद्यावान स विशां पते
     यॊगधर्मं महातेजा वयासेन कथितं यथा
 30 धर्मराजस तु तत्रैनं संचस्कारयिषुस तदा
     दग्धु कामॊ ऽभवद विद्वान अथ वै वाग अभाषत
 31 भॊ भॊ राजन न दग्धव्यम एतद विदुर संज्ञिकम
     कलेवरम इहैतत ते धर्म एष सनातनः
 32 लॊकाः सन्तानका नाम भविष्यन्त्य अस्य पार्थिव
     यति धर्मम अवाप्तॊ ऽसौ नैव शॊच्यः परंतप
 33 इत्य उक्तॊ धर्मराजः स विनिवृत्य ततः पुनः
     राज्ञॊ वैचित्र वीर्यस्य तत सर्वं परत्यवेदयत
 34 ततः स राजा दयुतिमान स च सर्वॊ जनस तदा
     भीमसेनादयश चैव परं विस्मयम आगताः
 35 तच छरुत्वा परीतिमान राजा भूत्व धर्मजम अब्रवीत
     आपॊ मूलं फलं चैव ममेदं परतिगृह्यताम
 36 यदन्नॊ हि नरॊ राजंस तदन्नॊ ऽसयातिथिः समृतः
     इत्य उक्तः सा तथेत्य एव पराह धर्मात्मजॊ नृपम
     फलं मूलं च बुभुजे राज्ञा दत्तं सहानुजः
 37 ततस ते वृक्षमूलेषु कृतवास परिग्रहाः
     तां रात्रिं नयवसन सर्वे फलमूलजलाशनाः
   1 [dhṛ]
      yudhiṣṭhira mahābāho kac cit tāta kuśaly asi
      sahito bhrātṛbhiḥ sarvaiḥ paurajānapadais tathā
  2 ye ca tvām upajīvanti kac cit te 'pi nirāmayāḥ
      sacivā bhṛtya vargāś ca guravaś caiva te vibho
  3 kac cid vartasi paurāṇāṃ vṛttiṃ rājarṣisevitām
      kac cid dāyān anucchidya kośas te 'bhiprapūryate
  4 arimadhyasthamitreṣu vartase cānurūpataḥ
      brāhmaṇān agrahārair vā yathā vad anupaśyasi
  5 kac cit te parituṣyanti śīlena bharatarṣabha
      śatravo guravaḥ paurā bhṛtyā va svajano 'pi vā
  6 kac cid yajasi rājendra śraddhāvān pitṛdevatāḥ
      atithīṃś cānna pānena kac cid arcasi bhārata
  7 kac cic ca viṣaye viprāḥ svakarmaniratās tava
      kṣatriyā vaiśya vargā vā śūdrā vāpi kuḍumbinaḥ
  8 kac cit strībālavṛddhaṃ te na śocati na yācate
      jāmayaḥ pūjitāḥ kac cit tava gehe nararṣabha
  9 kacc cid rājarṣivaṃśo 'yaṃ tām āsādya mahīpatim
      yathocitaṃ mahārāja yaśasā nāvasīdati
  10 [vai]
     ity evaṃ vādinaṃ taṃ sa nyāyavat pratyabhāṣata
     kuśalapraśna saṃyuktaṃ kuśalo vākyakarmaṇi
 11 kac cit te vardhate rājaṃs tapo mandaśramasya te
     api me jananī ceyaṃ śuśrūṣur vigataklamā
     apy asyāḥ saphalo rājan vanavāso bhaviṣyati
 12 iyaṃ ca mātā jyeṣṭhā me vītavātādhva karśitā
     ghoreṇa tapasā yuktā devī kac cin na śocati
 13 hatān putrān mahāvīryān kṣatradharmaparāyaṇān
     nāpadhyāyati vā kac cid asmān pāpakṛtaḥ sadā
 14 kva cāsau viduro rājan nainaṃ paśyāmahe vayam
     saṃjayaḥ kuśalī cāyaṃ kac cin nu tapasi sthitaḥ
 15 ity uktaḥ pratyuvācedaṃ dhṛtarāṣṭro janādhipam
     kuśalī viduraḥ putra tapo ghoraṃ samāsthitaḥ
 16 vāyubhakṣo nirāhāraḥ kṛśo dhamani saṃtataḥ
     kadā cid dṛśyate vipraiḥ śūnye 'smin kānane kva cit
 17 ity evaṃ vadatas tasya jaṭī vīṭā mukhaḥ kṛśaḥ
     dig vāsā maladigdhāṅgo vanareṇu samukṣitaḥ
 18 dūrād ārakṣitaḥ kṣattā tatrākhyāto mahīpateḥ
     nivartamānaḥ sahasā janaṃ dṛṣṭvāśramaṃ prati
 19 tam anvadhāvan nṛpatir eka eva yudhiṣṭhiraḥ
     praviśantaṃ vanaṃ ghoraṃ lakṣyālakṣyaṃ kva cit kva cit
 20 bho bho vidura rājāhaṃ dayitas te yudhiṣṭhiraḥ
     iti bruvan narapatis taṃ yatnād abhyadhāvata
 21 tato vivikta ekānte tasthau buddhimatāṃ varaḥ
     viduro vṛkṣam āśritya kaṃ cit tatra vanāntare
 22 taṃ rājā kṣīṇabhūyiṣṭham ākṛtī mātrasūcitam
     abhijajñe mahābuddhiṃ mahābuddhir yudhiṣṭhiraḥ
 23 yudhiṣṭhiro 'ham asmīti vākyam uktvāgrataḥ sthitaḥ
     vidurasyāśrave rājā sa ca pratyāha saṃjñayā
 24 tataḥ so 'nimiṣo bhūtvā rājānaṃ samudaikṣata
     saṃyojya viduras tasmin dṛṣṭiṃ dṛṣṭyā samāhitaḥ
 25 viveśa viduro dhīmān gātrair gātrāṇi caiva ha
     prāṇān prāṇeṣu ca dadhad indriyāṇīndriyeṣu ca
 26 sa yogabalam āsthāya viveśa nṛpates tanum
     viduro dharmarājasya tejasā prajvalann iva
 27 vidurasya śarīraṃ tat tathaiva stabdhalocanam
     vṛkṣāśritaṃ tadā rājā dadarśa gatacetanam
 28 balavantaṃ tathātmānaṃ mene bahuguṇā tadā
     dharmarājo mahātejās tac ca sasmāra pāṇḍavaḥ
 29 paurāṇam ātmanaḥ sarvaṃ vidyāvān sa viśāṃ pate
     yogadharmaṃ mahātejā vyāsena kathitaṃ yathā
 30 dharmarājas tu tatrainaṃ saṃcaskārayiṣus tadā
     dagdhu kāmo 'bhavad vidvān atha vai vāg abhāṣata
 31 bho bho rājan na dagdhavyam etad vidura saṃjñikam
     kalevaram ihaitat te dharma eṣa sanātanaḥ
 32 lokāḥ santānakā nāma bhaviṣyanty asya pārthiva
     yati dharmam avāpto 'sau naiva śocyaḥ paraṃtapa
 33 ity ukto dharmarājaḥ sa vinivṛtya tataḥ punaḥ
     rājño vaicitra vīryasya tat sarvaṃ pratyavedayat
 34 tataḥ sa rājā dyutimān sa ca sarvo janas tadā
     bhīmasenādayaś caiva paraṃ vismayam āgatāḥ
 35 tac chrutvā prītimān rājā bhūtva dharmajam abravīt
     āpo mūlaṃ phalaṃ caiva mamedaṃ pratigṛhyatām
 36 yadanno hi naro rājaṃs tadanno 'syātithiḥ smṛtaḥ
     ity uktaḥ sā tathety eva prāha dharmātmajo nṛpam
     phalaṃ mūlaṃ ca bubhuje rājñā dattaṃ sahānujaḥ
 37 tatas te vṛkṣamūleṣu kṛtavāsa parigrahāḥ
     tāṃ rātriṃ nyavasan sarve phalamūlajalāśanāḥ

Book 15 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 15
Chapter 34

  1 [वै]
      एवं सा रजनी तेषाम आश्रमे पुण्यकर्मणाम
      शिवा नक्षत्रसंपन्ना सा वयतीयाय भारत
  2 तत्र तत्र कथाश चासंस तेषां धर्मार्थलक्षणाः
      विचित्रपदसंचारा नाना शरुतिभिर अन्विताः
  3 पाण्डवास तव अभितॊ मातुर धरण्यां सुषुपुस तदा
      उत्सृज्य सुमहार्हाणि शयनानि नराधिप
  4 यद आहारॊ ऽभवद राजा धृतराष्ट्रॊ महामनाः
      तद आहारा नृपीरास ते नयवसंस तां निशं तदा
  5 वयतीतायां तु शर्वर्यां कृतपूर्वाह्णिक करियः
      भरातृभिः सह कौन्तेयॊ ददर्शाश्रममण्डलम
  6 सान्तःपुर परीवारः सभृत्यः सपुरॊहितः
      यथासुखं यथॊद्देशं धृतराष्ट्राभ्यनुज्ञया
  7 ददर्श तत्र वेदीश च संप्रज्वलित पावकाः
      कृताभिषेकैर मुनिभिर हुताग्निभिर उपस्थिताः
  8 वानेय पुष्पनिकरैर आज्यधूमॊद्गमैर अपि
      बराह्मेण वपुषा युक्ता युक्ता मुनिगणैश च ताः
  9 मृगयूथैर अनुद्विग्नैस तत्र तत्र समाश्रितैः
      अशङ्कितैः पक्षिगणः परगीतैर इव च परभॊ
  10 केकाभिर नीलकण्ठानां दात्यूहानां च कूजितैः
     कॊकॊलानां च कुहरैः शुभैः शरुतिमनॊहरैः
 11 पराधीत दविज घॊषैश च कव चित कव चिद अलंकृतम
     फलमूलसमुद्वाहैर महद्भिश चॊपशॊभितम
 12 ततः स राजा परददौ तापसार्थम उपाहृतान
     कलशान काञ्चनान राजंस तथैवॊदुम्बरान अपि
 13 अजिनानि परवेणीश च सरुक सरुवं च महीपतिः
     कमण्डलूंस तथा सथालीः पिठराणि च भारत
 14 भाजनानि च लौहानि पात्रीश च विविधा नृप
     यद यद इच्छति यावच च यद अन्यद अपि काङ्क्षितम
 15 एवं स राजा धर्मात्मा परीत्याश्रममण्डलम
     वसु विश्राण्य तत सर्वं पुनर आयान महीपतिः
 16 कृताह्निकं च राजानं धृतराष्ट्रं मनीषिणम
     ददर्शासीनम अव्यग्रं गान्धारी सहितं तदा
 17 मातरं चाविदूरस्थां शिष्यवत परणतां सथिताम
     कुन्तीं ददर्श धर्मात्मा सततं धर्मचारिणीम
 18 स तम अभ्यर्च्य राजानं नाम संश्राव्य चात्मनः
     निषीदेत्य अभ्यनुज्ञातॊ बृस्याम उपविवेश ह
 19 भीमसेनादयश चैव पाण्डवाः कौरवर्षभम
     अभिवाद्यॊपसंगृह्य निषेदुः पार्थिवाज्ञया
 20 स तैः परिवृतॊ राजा शुशुभे ऽतीव कौरवः
     बिभ्रद बराह्मीं शरियं दीप्तां देवैर इव बृहस्पतिः
 21 तथा तेषूपविष्टेषु समाजग्मुर महर्षयः
     शतयूपप्रभृतयः कुरुक्षेत्रनिवासिनः
 22 वयासश च भगवान विप्रॊ देवर्षिगणपूजितः
     वृतः शिष्यैर महातेजा दर्शयाम आस तं नृपम
 23 ततः स राजा कौरव्यः कुन्तीपुत्रश च वीर्यवान
     भीमसेनादयश चैव समुत्थायाभ्यपूजयन
 24 समागतस ततॊ वयासः शतयूपादिभिर वृतः
     धृतराष्ट्रं महीपालम अस्यताम इत्य अभाषत
 25 नवं तु विष्टारं कौश्यं कृष्णाजिनकुशॊत्तरम
     परतिपेदे तदा वयासास तदर्थम उपकल्पितम
 26 ते च सार्वे दविजश्रेष्ठा विष्टरेषु समन्ततः
     दवैपायनाभ्यनुज्ञाता निषेदुर विपुलौजसः
   1 [vai]
      evaṃ sā rajanī teṣām āśrame puṇyakarmaṇām
      śivā nakṣatrasaṃpannā sā vyatīyāya bhārata
  2 tatra tatra kathāś cāsaṃs teṣāṃ dharmārthalakṣaṇāḥ
      vicitrapadasaṃcārā nānā śrutibhir anvitāḥ
  3 pāṇḍavās tv abhito mātur dharaṇyāṃ suṣupus tadā
      utsṛjya sumahārhāṇi śayanāni narādhipa
  4 yad āhāro 'bhavad rājā dhṛtarāṣṭro mahāmanāḥ
      tad āhārā nṛpīrās te nyavasaṃs tāṃ niśaṃ tadā
  5 vyatītāyāṃ tu śarvaryāṃ kṛtapūrvāhṇika kriyaḥ
      bhrātṛbhiḥ saha kaunteyo dadarśāśramamaṇḍalam
  6 sāntaḥpura parīvāraḥ sabhṛtyaḥ sapurohitaḥ
      yathāsukhaṃ yathoddeśaṃ dhṛtarāṣṭrābhyanujñayā
  7 dadarśa tatra vedīś ca saṃprajvalita pāvakāḥ
      kṛtābhiṣekair munibhir hutāgnibhir upasthitāḥ
  8 vāneya puṣpanikarair ājyadhūmodgamair api
      brāhmeṇa vapuṣā yuktā yuktā munigaṇaiś ca tāḥ
  9 mṛgayūthair anudvignais tatra tatra samāśritaiḥ
      aśaṅkitaiḥ pakṣigaṇaḥ pragītair iva ca prabho
  10 kekābhir nīlakaṇṭhānāṃ dātyūhānāṃ ca kūjitaiḥ
     kokolānāṃ ca kuharaiḥ śubhaiḥ śrutimanoharaiḥ
 11 prādhīta dvija ghoṣaiś ca kva cit kva cid alaṃkṛtam
     phalamūlasamudvāhair mahadbhiś copaśobhitam
 12 tataḥ sa rājā pradadau tāpasārtham upāhṛtān
     kalaśān kāñcanān rājaṃs tathaivodumbarān api
 13 ajināni praveṇīś ca sruk sruvaṃ ca mahīpatiḥ
     kamaṇḍalūṃs tathā sthālīḥ piṭharāṇi ca bhārata
 14 bhājanāni ca lauhāni pātrīś ca vividhā nṛpa
     yad yad icchati yāvac ca yad anyad api kāṅkṣitam
 15 evaṃ sa rājā dharmātmā parītyāśramamaṇḍalam
     vasu viśrāṇya tat sarvaṃ punar āyān mahīpatiḥ
 16 kṛtāhnikaṃ ca rājānaṃ dhṛtarāṣṭraṃ manīṣiṇam
     dadarśāsīnam avyagraṃ gāndhārī sahitaṃ tadā
 17 mātaraṃ cāvidūrasthāṃ śiṣyavat praṇatāṃ sthitām
     kuntīṃ dadarśa dharmātmā satataṃ dharmacāriṇīm
 18 sa tam abhyarcya rājānaṃ nāma saṃśrāvya cātmanaḥ
     niṣīdety abhyanujñāto bṛsyām upaviveśa ha
 19 bhīmasenādayaś caiva pāṇḍavāḥ kauravarṣabham
     abhivādyopasaṃgṛhya niṣeduḥ pārthivājñayā
 20 sa taiḥ parivṛto rājā śuśubhe 'tīva kauravaḥ
     bibhrad brāhmīṃ śriyaṃ dīptāṃ devair iva bṛhaspatiḥ
 21 tathā teṣūpaviṣṭeṣu samājagmur maharṣayaḥ
     śatayūpaprabhṛtayaḥ kurukṣetranivāsinaḥ
 22 vyāsaś ca bhagavān vipro devarṣigaṇapūjitaḥ
     vṛtaḥ śiṣyair mahātejā darśayām āsa taṃ nṛpam
 23 tataḥ sa rājā kauravyaḥ kuntīputraś ca vīryavān
     bhīmasenādayaś caiva samutthāyābhyapūjayan
 24 samāgatas tato vyāsaḥ śatayūpādibhir vṛtaḥ
     dhṛtarāṣṭraṃ mahīpālam asyatām ity abhāṣata
 25 navaṃ tu viṣṭāraṃ kauśyaṃ kṛṣṇājinakuśottaram
     pratipede tadā vyāsās tadartham upakalpitam
 26 te ca sārve dvijaśreṣṭhā viṣṭareṣu samantataḥ
     dvaipāyanābhyanujñātā niṣedur vipulaujasaḥ

Book 15 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 15
Chapter 35

  1 [वै]
      तथा समुपविष्टेषु पाण्डवेषु महात्मसु
      वयासः सत्यवती पुत्रः परॊवाचामन्त्र्य पार्थिवम
  2 धृतराष्ट्र महाबाहॊ कच चित ते वर्धते तपः
      कच चिन मनस ते परीणानि वनवासे नराधिप
  3 कच्चिद धृदि न ते शॊकॊ राजान पुत्र विनाशजः
      कच्च चिज जञानानि सर्वाणि परसन्नानि तवानघ
  4 कच चिद बुद्धिं दृढां कृत्वा चरस्यारण्यकं विधिम
      कच्च चिद वधूश च गान्धारी न शॊकेनाभिभूयते
  5 महाप्रज्ञा बुद्धिमती देवी धर्मार्थदर्शिनी
      आगमापाय तत्त्वज्ञा कच चिद एषा न शॊचति
  6 कच चित कुन्ती च राजंस तवां शुश्रूषुर अनहंकृता
      या परित्यज्य राज्यं सवं गुरुशुश्रूषणे रता
  7 कच चिद धर्मसुतॊ राजा तवया परीत्याभिनन्दितः
      भीमार्जुनयमाश चैव कच चिद एते ऽपि सान्त्विताः
  8 कच चिन नन्दसि दृष्ट्वैतान कच चित ते निर्मलं मनः
      कच चिद विशुद्धभावॊ ऽसि जातज्ञानॊ नराधिप
  9 एतद धि तरितयं शरेष्ठं सर्वभूतेषु भारत
      निर्वैरता महाराज सत्यम अद्रॊह एव च
  10 कच चित ते नानुतापॊ ऽसति वनवासेन भारत
     सवदते वन्यम अन्नं वा मुनिवासांसि वा विभॊ
 11 विदितं चापि मे राजन विदुरस्य महात्मनः
     गमनं विधिना येन धर्मस्य सुमहात्मनः
 12 माण्डव्य शापाद धि स वै धर्मॊ विदुरतां गतः
     महाबुद्धिर महायॊगी महात्मा सुमहामनाः
 13 बृहस्पतिर वा देवेषु शुक्रॊ वाप्य असुरेषु यः
     न तथा बुद्धिसंपन्नॊ यथा स पुरुषर्षभः
 14 तपॊबलव्ययं कृत्वा सुमहच चिरसंभृतम
     माण्डव्येनर्षिणा धर्मॊ हय अभिभूतः सनातनः
 15 नियॊगाद बरह्मणः पूर्वं मया सवेन बलेन च
     वैचित्र वीर्यके कषेत्रे जातः स सुमहामतिः
 16 भराता तव महाराज देवदेवः सनातनः
     धारणाच छरेयसॊ धयानाद यं धर्मं कवयॊ विदुः
 17 सत्येन संवर्धयति दमेन नियमेन च
     अहिंसया च दानेन तपसा च सनातनः
 18 येन यॊगबलाज जातः कुरुराजॊ युधिष्ठिरः
     धर्म इत्य एष नृपते पराज्ञेनामित बुद्धिना
 19 यथा हय अग्निर यथा वायुर यथापः पृथिवी यथा
     यथाकाशं तथा धर्म इह चामुत्र च सथितः
 20 सर्वगश चैव कौरव्य सर्वं वयाप्य चराचरम
     दृश्यते देवदेवः स सिद्धैर निर्दग्धकिल्बिषैः
 21 यॊ हि धर्मः स विदुरॊ विदुरॊ यः स पाण्डवः
     स एष राजन वश्यस ते पाण्डवः परेष्यवत सथितः
 22 परविष्टः स सवम आत्मानं भराता ते बुद्धिसत्तमः
     दिष्ट्या महात्मा कौन्तेयं महायॊगबलान्वितः
 23 तवां चापि शरेयसा यॊक्ष्ये नचिराद भरतर्षभ
     संशयच छेदनार्थं हि पराप्तं मां विद्धि पुत्रक
 24 न कृतं यत पुरा कैश चित कर्म लॊके महर्षिभिः
     आश्चर्यभूतं तपसः फलं संदर्शयामि वः
 25 किम इच्छसि महीपाल मत्तः पराप्तुम अमानुषम
     दरष्टुं सप्रष्टुम अथ शरॊतुं वद कर्तास्मि तत तथा
   1 [vai]
      tathā samupaviṣṭeṣu pāṇḍaveṣu mahātmasu
      vyāsaḥ satyavatī putraḥ provācāmantrya pārthivam
  2 dhṛtarāṣṭra mahābāho kac cit te vardhate tapaḥ
      kac cin manas te prīṇāni vanavāse narādhipa
  3 kaccid dhṛdi na te śoko rājān putra vināśajaḥ
      kacc cij jñānāni sarvāṇi prasannāni tavānagha
  4 kac cid buddhiṃ dṛḍhāṃ kṛtvā carasyāraṇyakaṃ vidhim
      kacc cid vadhūś ca gāndhārī na śokenābhibhūyate
  5 mahāprajñā buddhimatī devī dharmārthadarśinī
      āgamāpāya tattvajñā kac cid eṣā na śocati
  6 kac cit kuntī ca rājaṃs tvāṃ śuśrūṣur anahaṃkṛtā
      yā parityajya rājyaṃ svaṃ guruśuśrūṣaṇe ratā
  7 kac cid dharmasuto rājā tvayā prītyābhinanditaḥ
      bhīmārjunayamāś caiva kac cid ete 'pi sāntvitāḥ
  8 kac cin nandasi dṛṣṭvaitān kac cit te nirmalaṃ manaḥ
      kac cid viśuddhabhāvo 'si jātajñāno narādhipa
  9 etad dhi tritayaṃ śreṣṭhaṃ sarvabhūteṣu bhārata
      nirvairatā mahārāja satyam adroha eva ca
  10 kac cit te nānutāpo 'sti vanavāsena bhārata
     svadate vanyam annaṃ vā munivāsāṃsi vā vibho
 11 viditaṃ cāpi me rājan vidurasya mahātmanaḥ
     gamanaṃ vidhinā yena dharmasya sumahātmanaḥ
 12 māṇḍavya śāpād dhi sa vai dharmo viduratāṃ gataḥ
     mahābuddhir mahāyogī mahātmā sumahāmanāḥ
 13 bṛhaspatir vā deveṣu śukro vāpy asureṣu yaḥ
     na tathā buddhisaṃpanno yathā sa puruṣarṣabhaḥ
 14 tapobalavyayaṃ kṛtvā sumahac cirasaṃbhṛtam
     māṇḍavyenarṣiṇā dharmo hy abhibhūtaḥ sanātanaḥ
 15 niyogād brahmaṇaḥ pūrvaṃ mayā svena balena ca
     vaicitra vīryake kṣetre jātaḥ sa sumahāmatiḥ
 16 bhrātā tava mahārāja devadevaḥ sanātanaḥ
     dhāraṇāc chreyaso dhyānād yaṃ dharmaṃ kavayo viduḥ
 17 satyena saṃvardhayati damena niyamena ca
     ahiṃsayā ca dānena tapasā ca sanātanaḥ
 18 yena yogabalāj jātaḥ kururājo yudhiṣṭhiraḥ
     dharma ity eṣa nṛpate prājñenāmita buddhinā
 19 yathā hy agnir yathā vāyur yathāpaḥ pṛthivī yathā
     yathākāśaṃ tathā dharma iha cāmutra ca sthitaḥ
 20 sarvagaś caiva kauravya sarvaṃ vyāpya carācaram
     dṛśyate devadevaḥ sa siddhair nirdagdhakilbiṣaiḥ
 21 yo hi dharmaḥ sa viduro viduro yaḥ sa pāṇḍavaḥ
     sa eṣa rājan vaśyas te pāṇḍavaḥ preṣyavat sthitaḥ
 22 praviṣṭaḥ sa svam ātmānaṃ bhrātā te buddhisattamaḥ
     diṣṭyā mahātmā kaunteyaṃ mahāyogabalānvitaḥ
 23 tvāṃ cāpi śreyasā yokṣye nacirād bharatarṣabha
     saṃśayac chedanārthaṃ hi prāptaṃ māṃ viddhi putraka
 24 na kṛtaṃ yat purā kaiś cit karma loke maharṣibhiḥ
     āścaryabhūtaṃ tapasaḥ phalaṃ saṃdarśayāmi vaḥ
 25 kim icchasi mahīpāla mattaḥ prāptum amānuṣam
     draṣṭuṃ spraṣṭum atha śrotuṃ vada kartāsmi tat tathā

Book 15 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 15
Chapter 36

  1 [ज]
      वनवासं गते विप्र धृतराष्ट्रे महीपतौ
      सभार्ये नृपशार्दूल वध्वा कुन्त्या समन्विते
  2 विदुरे चापि संसिद्धे धर्मराजं वयपाश्रिते
      वसत्सु पाण्डुपुत्रेषु सर्वेष्व आश्रममण्डले
  3 यत तद अश्चर्यम इति वै कारिष्यांमीत्य उवाच ह
      वयासः परमतेज्जस्वी महर्षिस तद वदस्व मे
  4 वनवासे च कौरव्यः कियन्तं कालम अच्युतः
      युधिष्ठिरॊ नरपतिर नयवसत साजनॊ दविज
  5 किमाहाराश च ते तत्र ससैन्या नयवसन परभॊ
      सान्तःपुरा महात्मान इति तद बरूहि मे ऽनघ
  6 [वै]
      ते ऽनुज्ञातास तदा राजन कुरुराजेन पाण्डवाः
      विविधान्य अन्नपानानि विश्राम्यानुभवन्ति ते
  7 मासम एकं विजह्रुस ते ससैन्यान्तःपुरा वने
      अथ तत्रागमद वयासॊ यथॊक्तं ते मयानघ
  8 तथा तु तेषां सर्वेषां कथाभिर नृपसंनिधौ
      वयासम अन्वासतां राजन्न आजग्मुर मुनयॊ ऽपरे
  9 नारदाः पर्वतश चैव देवलश च महातपाः
      विश्वावसुस तुम्बुरुश च चित्रसेनश च भारत
  10 तेषाम अपि यथान्यायं पूजां चक्रे महामनाः
     धृतराष्ट्राभ्यनुज्ञातः कुरुराजॊ युधिष्ठिरः
 11 निषेदुस ते ततः सर्वे पूजां पराप्य युधिष्ठिरात
     आसनेष्व अथ पुण्येषु बर्हिष्केषु वरेषु च
 12 तेषु तत्रॊपविष्टेषु स तु राजा महामतिः
     पाण्डुपुत्रैः परिवृतॊ निषसादा कुरूद्वहः
 13 गान्धारी चैव्व कुन्ती च दरौपदी सात्वती तथा
     सत्रियश चान्यास तथान्याभिः सहॊपविविशुस ततः
 14 तेषां तत्र कथा दिव्या धर्मिष्ठाश चाभवन नृप
     ऋषीणां च पुराणानां देवासुरविमिश्रिताः
 15 ततः कथान्ते वयासस तं परज्ञा चक्षुषम ईश्वरम
     परॊवाच वदतां शरेष्ठः पुनर एव स तद वचः
     परीयमाणॊ महातेजाः सर्ववेदविदां वरः
 16 विदितं मम राजेन्द्द्र यत ते हृदि विवक्षितम
     दह्यमानस्य शॊकेन तव पुत्रकृतेन वै
 17 गान्धार्याश चैव यद दुःखं हृदि तिष्ठति पार्थिव
     कुन्त्याश च यन महाराज दरौपद्याश च हृदि सथितम
 18 यच च धारयते तीव्रं दुःखं पुत्रा विनाशजाम
     सुभद्रा कृष्ण भगिनी तच चापि विदितं मम
 19 शरुत्वा समागमम इमं सर्वेषां वस ततॊ नृप
     संशय छेदनायाहं पराप्तः कौरवनन्दन
 20 इमे च देवगन्धर्वाः सर्वे चैव महर्षयः
     पश्यन्तु तपसॊ वीर्यम अद्य मे चिरसंभृतम
 21 तद उच्यतां महाबाहॊ कं कामं परदिशामि ते
     परवणॊ ऽसमि वरं दातुं पश्यं मे तपसॊ बलम
 22 एवम उक्तः स राजेन्द्रॊ वयासेनामित बुद्धिना
     मुहूर्तम इव संच्चिन्त्य वचनायॊपचक्रमे
 23 धन्यॊ ऽसम्य अनुगृहीतॊ ऽसमि सफलं जीवितं च मे
     यन मे समगमॊ ऽदयेह भवद्भिः सह साधुभि
 24 अद्य चाप्य अवगच्छामि गतिम इष्टाम इहात्मनः
     भवद्भिर बरह्मकल्पैर यत समेतॊ ऽहं तपॊधनाः
 25 दर्शनाद एव भवतां पूतॊऽहं नात्र संशयः
     विद्यते न भयं चापि परलॊकान ममानघाः
 26 किं तु तस्य सुदुर्बुद्धेर मन्दस्यापनयैर भृषम
     दूयते मे मनॊ नित्यं समरतः पुत्रगृद्धिनः
 27 अपापाः पाण्डवा येन निकृताः पापबुद्धिना
     घातिता पृथिवी चेयं सहसा सनर दविपा
 28 राजानश च महात्मानॊ नानाजनपदेश्वराः
     आगम्य मम पुत्रार्थे सर्वे मृत्युवशं गताः
 29 ये ते पुत्रांश च दारांश च पराणांश च मनसः परियान
     परित्यज्य गताः शूराः परेतराजनिवेशनम
 30 का नु तेषां गतिर बरह्मन मित्रार्थे ये हता मृधे
     तथैव पुत्रपौत्राणां मम ये निहता युधि
 31 दूयते मे मनॊ ऽभीक्ष्णं घातयित्वा महाबलम
     भीष्मं शांतनवं वृद्धं दरॊणं च दविजसत्तमम
 32 मम पुत्रेण मूढेन पापेन सुहृद दविषा
     कषयं नीतं कुलं दीप्तं पृथिवी राज्यम इच्छता
 33 एतत सर्वम अनुस्मृत्य दह्यमानॊ दिवानिशम
     न शान्तिम अधिगच्छामि दुःखशॊकसमाहतः
     इति मे चिन्तयानस्य पितः शर्म न विद्यते
   1 [j]
      vanavāsaṃ gate vipra dhṛtarāṣṭre mahīpatau
      sabhārye nṛpaśārdūla vadhvā kuntyā samanvite
  2 vidure cāpi saṃsiddhe dharmarājaṃ vyapāśrite
      vasatsu pāṇḍuputreṣu sarveṣv āśramamaṇḍale
  3 yat tad aścaryam iti vai kāriṣyāṃmīty uvāca ha
      vyāsaḥ paramatejjasvī maharṣis tad vadasva me
  4 vanavāse ca kauravyaḥ kiyantaṃ kālam acyutaḥ
      yudhiṣṭhiro narapatir nyavasat sājano dvija
  5 kimāhārāś ca te tatra sasainyā nyavasan prabho
      sāntaḥpurā mahātmāna iti tad brūhi me 'nagha
  6 [vai]
      te 'nujñātās tadā rājan kururājena pāṇḍavāḥ
      vividhāny annapānāni viśrāmyānubhavanti te
  7 māsam ekaṃ vijahrus te sasainyāntaḥpurā vane
      atha tatrāgamad vyāso yathoktaṃ te mayānagha
  8 tathā tu teṣāṃ sarveṣāṃ kathābhir nṛpasaṃnidhau
      vyāsam anvāsatāṃ rājann ājagmur munayo 'pare
  9 nāradāḥ parvataś caiva devalaś ca mahātapāḥ
      viśvāvasus tumburuś ca citrasenaś ca bhārata
  10 teṣām api yathānyāyaṃ pūjāṃ cakre mahāmanāḥ
     dhṛtarāṣṭrābhyanujñātaḥ kururājo yudhiṣṭhiraḥ
 11 niṣedus te tataḥ sarve pūjāṃ prāpya yudhiṣṭhirāt
     āsaneṣv atha puṇyeṣu barhiṣkeṣu vareṣu ca
 12 teṣu tatropaviṣṭeṣu sa tu rājā mahāmatiḥ
     pāṇḍuputraiḥ parivṛto niṣasādā kurūdvahaḥ
 13 gāndhārī caivva kuntī ca draupadī sātvatī tathā
     striyaś cānyās tathānyābhiḥ sahopaviviśus tataḥ
 14 teṣāṃ tatra kathā divyā dharmiṣṭhāś cābhavan nṛpa
     ṛṣīṇāṃ ca purāṇānāṃ devāsuravimiśritāḥ
 15 tataḥ kathānte vyāsas taṃ prajñā cakṣuṣam īśvaram
     provāca vadatāṃ śreṣṭhaḥ punar eva sa tad vacaḥ
     prīyamāṇo mahātejāḥ sarvavedavidāṃ varaḥ
 16 viditaṃ mama rājenddra yat te hṛdi vivakṣitam
     dahyamānasya śokena tava putrakṛtena vai
 17 gāndhāryāś caiva yad duḥkhaṃ hṛdi tiṣṭhati pārthiva
     kuntyāś ca yan mahārāja draupadyāś ca hṛdi sthitam
 18 yac ca dhārayate tīvraṃ duḥkhaṃ putrā vināśajām
     subhadrā kṛṣṇa bhaginī tac cāpi viditaṃ mama
 19 śrutvā samāgamam imaṃ sarveṣāṃ vas tato nṛpa
     saṃśaya chedanāyāhaṃ prāptaḥ kauravanandana
 20 ime ca devagandharvāḥ sarve caiva maharṣayaḥ
     paśyantu tapaso vīryam adya me cirasaṃbhṛtam
 21 tad ucyatāṃ mahābāho kaṃ kāmaṃ pradiśāmi te
     pravaṇo 'smi varaṃ dātuṃ paśyaṃ me tapaso balam
 22 evam uktaḥ sa rājendro vyāsenāmita buddhinā
     muhūrtam iva saṃccintya vacanāyopacakrame
 23 dhanyo 'smy anugṛhīto 'smi saphalaṃ jīvitaṃ ca me
     yan me samagamo 'dyeha bhavadbhiḥ saha sādhubhi
 24 adya cāpy avagacchāmi gatim iṣṭām ihātmanaḥ
     bhavadbhir brahmakalpair yat sameto 'haṃ tapodhanāḥ
 25 darśanād eva bhavatāṃ pūto'haṃ nātra saṃśayaḥ
     vidyate na bhayaṃ cāpi paralokān mamānaghāḥ
 26 kiṃ tu tasya sudurbuddher mandasyāpanayair bhṛṣam
     dūyate me mano nityaṃ smarataḥ putragṛddhinaḥ
 27 apāpāḥ pāṇḍavā yena nikṛtāḥ pāpabuddhinā
     ghātitā pṛthivī ceyaṃ sahasā sanara dvipā
 28 rājānaś ca mahātmāno nānājanapadeśvarāḥ
     āgamya mama putrārthe sarve mṛtyuvaśaṃ gatāḥ
 29 ye te putrāṃś ca dārāṃś ca prāṇāṃś ca manasaḥ priyān
     parityajya gatāḥ śūrāḥ pretarājaniveśanam
 30 kā nu teṣāṃ gatir brahman mitrārthe ye hatā mṛdhe
     tathaiva putrapautrāṇāṃ mama ye nihatā yudhi
 31 dūyate me mano 'bhīkṣṇaṃ ghātayitvā mahābalam
     bhīṣmaṃ śāṃtanavaṃ vṛddhaṃ droṇaṃ ca dvijasattamam
 32 mama putreṇa mūḍhena pāpena suhṛda dviṣā
     kṣayaṃ nītaṃ kulaṃ dīptaṃ pṛthivī rājyam icchatā
 33 etat sarvam anusmṛtya dahyamāno divāniśam
     na śāntim adhigacchāmi duḥkhaśokasamāhataḥ
     iti me cintayānasya pitaḥ śarma na vidyate

Book 15 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 15
Chapter 37

  1 [वै]
      तच छरुत्वा विविधं तस्य राजर्षेः परिदेवितम
      पुनर नवीकृतः शॊकॊ गान्धार्या जनमेजय
  2 कुन्त्या दरुपदपुत्र्याश च सुभद्रायास तथैव च
      तासां च वर नारीणां वधूनां कौरवस्य ह
  3 पुत्रशॊकसमाविष्टा गान्धारी तव इदम अब्रवीत
      शवशुरं बद्धनयना देवी पराञ्जलिर उत्थिता
  4 षॊडषेमानि वर्षाणि गतानि मुनिपुंगव
      अस्य राज्ञॊ हतान पुत्राञ शॊचतॊ न शमॊ विभॊ
  5 पुत्रशॊकसमाविष्टॊ निःश्वसन हय एष भूमिपः
      न शेते वसतीः सर्वा धृतराष्ट्रॊ महामुने
  6 लॊकान अन्यान समर्थॊ ऽसि सरष्टुं सर्वांस तपॊबलात
      किम उ लॊकान्तर गतान राज्ञॊ दर्शयितुं सुतान
  7 इयं च दरौपदी कृष्णा हतज्ञाति सुता भृशम
      शॊचात्य अतीव साध्वी ते सनुषाणां दयिता सनुषा
  8 तथा कृष्णस्य भगिनी सुभद्रा भद्र भाषिणी
      सौभद्र वधसंतप्ता भृशं शॊचति भामिनी
  9 इयं च भूरि शवरसॊ भार्या परमदुःखिता
      भर्तृव्यसनशॊकार्ता न शेते वसतीः परभॊ
  10 यस्यास तु शवशुरॊ धीमान बाह्लीकः स कुरूद्वहः
     निहतः सॊमदत्तश च पित्रा सह महारणे
 11 शरीमच चास्य महाबुद्धेः संग्ग्रामेष्व अपलायिनः
     पुत्रस्य ते पुत्रशतं निहातं यद रणाजिरे
 12 तस्य भार्या शतम इदं पुत्रशॊकसमाहतम
     पुनः पुनर वर्धयानं शॊकं राज्ञॊ ममैव च
     तेनारम्भेण महता माम उपास्ते महामुने
 13 ये च शूरा महात्मानः शवशुरा मे महारथाः
     सॊमदत्तप्रभृतयः का नु तेषां गतिः परभॊ
 14 तव परसादाद भगवान विशॊकॊ ऽयं महीपतिः
     कुर्यात कालम अहं चैव कुन्ती चेयं वधूस तव
 15 इत्य उक्तवत्यां गान्धार्यां कुन्ती वरतकृषानना
     परच्छन्नजातं पुत्रं तं सस्मारादित्य संभवम
 16 ताम ऋषिर वरदॊ वयासॊ दूरश्रवण दर्शनः
     अपश्यद दुःखितां देवीं मातरं सव्यसाचिनः
 17 ताम उवाच ततॊ वयासॊ यत ते कार्यं विवक्षितम
     तद बरूहि तवं महाप्राज्ञे यत ते मनसि वर्तते
 18 ततः कुन्ती शवशुरयॊः परणम्य शिरसा तदा
     उवाच वाक्यं सव्रीडं विवृण्वाना पुरातनम
   1 [vai]
      tac chrutvā vividhaṃ tasya rājarṣeḥ paridevitam
      punar navīkṛtaḥ śoko gāndhāryā janamejaya
  2 kuntyā drupadaputryāś ca subhadrāyās tathaiva ca
      tāsāṃ ca vara nārīṇāṃ vadhūnāṃ kauravasya ha
  3 putraśokasamāviṣṭā gāndhārī tv idam abravīt
      śvaśuraṃ baddhanayanā devī prāñjalir utthitā
  4 ṣoḍaṣemāni varṣāṇi gatāni munipuṃgava
      asya rājño hatān putrāñ śocato na śamo vibho
  5 putraśokasamāviṣṭo niḥśvasan hy eṣa bhūmipaḥ
      na śete vasatīḥ sarvā dhṛtarāṣṭro mahāmune
  6 lokān anyān samartho 'si sraṣṭuṃ sarvāṃs tapobalāt
      kim u lokāntara gatān rājño darśayituṃ sutān
  7 iyaṃ ca draupadī kṛṣṇā hatajñāti sutā bhṛśam
      śocāty atīva sādhvī te snuṣāṇāṃ dayitā snuṣā
  8 tathā kṛṣṇasya bhaginī subhadrā bhadra bhāṣiṇī
      saubhadra vadhasaṃtaptā bhṛśaṃ śocati bhāminī
  9 iyaṃ ca bhūri śvaraso bhāryā paramaduḥkhitā
      bhartṛvyasanaśokārtā na śete vasatīḥ prabho
  10 yasyās tu śvaśuro dhīmān bāhlīkaḥ sa kurūdvahaḥ
     nihataḥ somadattaś ca pitrā saha mahāraṇe
 11 śrīmac cāsya mahābuddheḥ saṃggrāmeṣv apalāyinaḥ
     putrasya te putraśataṃ nihātaṃ yad raṇājire
 12 tasya bhāryā śatam idaṃ putraśokasamāhatam
     punaḥ punar vardhayānaṃ śokaṃ rājño mamaiva ca
     tenārambheṇa mahatā mām upāste mahāmune
 13 ye ca śūrā mahātmānaḥ śvaśurā me mahārathāḥ
     somadattaprabhṛtayaḥ kā nu teṣāṃ gatiḥ prabho
 14 tava prasādād bhagavān viśoko 'yaṃ mahīpatiḥ
     kuryāt kālam ahaṃ caiva kuntī ceyaṃ vadhūs tava
 15 ity uktavatyāṃ gāndhāryāṃ kuntī vratakṛṣānanā
     pracchannajātaṃ putraṃ taṃ sasmārāditya saṃbhavam
 16 tām ṛṣir varado vyāso dūraśravaṇa darśanaḥ
     apaśyad duḥkhitāṃ devīṃ mātaraṃ savyasācinaḥ
 17 tām uvāca tato vyāso yat te kāryaṃ vivakṣitam
     tad brūhi tvaṃ mahāprājñe yat te manasi vartate
 18 tataḥ kuntī śvaśurayoḥ praṇamya śirasā tadā
     uvāca vākyaṃ savrīḍaṃ vivṛṇvānā purātanam

Book 15 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 15
Chapter 38

  1 [कुन्ती]
      भगवञ शवशुरॊ मे ऽसि दैवतस्यापि दैवतम
      सा मे देवातिदेवस तवां शृणु सत्यां गिरं मम
  2 तपस्वी कॊपनॊ विप्रॊ दुर्वासा नाम मे पितुः
      भिक्षाम उपागतॊ भॊक्तुं तम अहं पर्यतॊषयम
  3 शौचेन तव आगसस तयागैः शुद्धेन मनसा तथा
      कॊपस्थानेष्व अपि महत्स्व अकुप्यं न कदा चन
  4 स मे वरम अदात परीतः कृतम इत्य अहम अब्रुवम
      अवश्यं ते गृहीतव्यम इति मां सॊ ऽबरवीद वचः
  5 ततः शापभयाद विप्रम अवॊचं पुनर एव तम
      एवम अस्त्व इति च पराह पुनर एव स मां दविजः
  6 धर्मस्य जननी भद्रे भवित्री तवं वरानने
      वशे सथास्यन्ति ते देवा यांस तवम आवाहयिष्यसि
  7 इत्य उक्त्वान्तर हितॊ विप्रस ततॊ ऽहं विस्मिताभवम
      न च सार्वास्व अवस्थासु समृतिर मे विप्रणश्यति
  8 अथ हर्म्यतलस्थाहं रविम उद्यन्तम ईक्षती
      संस्मृत्य तद ऋषेर वाक्यं सपृहयन्ती दिवाकरम
      सथिताहं बालभावेन तत्र दॊषम अबुध्यती
  9 अथ देवः सहस्रांशुर मत्समीप गतॊ ऽभवत
      दविधाकृत्वात्मनॊ देहं भूमौ च गगने ऽपि च
      तताप लॊकान एकेन दवितीयेनागमच च माम
  10 स माम उवाच वेपन्तीं वरं मत्तॊ वृणीष्व ह
     गम्यताम इति तं चाहं परणम्य शिरसावदम
 11 स माम उवाच तिग्मांशुर वृथाह्वानं न ते कषमम
     धक्ष्यामि तवां च विप्रं च येन दत्तॊ वरस तव
 12 तम अहं रक्षती विप्रं शापाद अनपराधिनम
     पुत्रॊ मे तवत्समॊ देव भवेद इति ततॊ ऽबरुवम
 13 ततॊ मां तेजसाविश्य मॊहयित्वा च भानुमान
     उवाच भविता पुत्रस तवेत्य अभ्यगमद दिवम
 14 ततॊ ऽहम अन्तर्भवने पितुर वृत्तान्तरक्षिणी
     गूढॊत्पन्नं सुतं बालं जले कर्णम अवासृजम
 15 नूनं तस्यैव देवस्य परसादात पुनर एव तु
     कन्याहम अभवं विप्र यथा पराह स माम ऋषिः
 16 स मया मूढया पुत्रॊ जञायमानॊ ऽपय उपेक्षितः
     तन मां दहति विप्रर्षे यथा सुविदितं तव
 17 यदि पापम अपापं वा तद एतद विवृतं मया
     तन मे भयं तवं भगवन वयपनॊतुम इहार्हसि
 18 यच चास्य राज्ञॊ विदितं हृदिस्थं भवतॊ ऽनघ
     तं चायं लभतां कामम अद्यैव मुनिसात्तम
 19 इत्य उक्तः परत्युवाचेदं वयासॊ वेदविदां वरः
     साधु सर्वम इदं तथ्यम एवम एव यथात्थ माम
 20 अपराधश च ते नास्ति कन्या भावं गता हय असि
     देवाश चैश्वर्यवन्तॊ वै शरीराण्य आविशन्ति वै
 21 सन्ति देव निकायाश च संकल्पाञ जनयन्ति ये
     वाचा दृष्ट्या तथा सपर्शात संघर्षेणेति पञ्चधा
 22 मनुष्यधर्मॊ दैवेन धर्मेण न हि युज्यते
     इति कुन्ति वयजानीहि वयेतु ते मानसॊ जवरः
 23 सर्वं बलवतां पथ्यं सर्वं बलवतां शुचि
     सर्वं बलवतां धर्मः सर्वं बलवतां सवकम
   1 [kuntī]
      bhagavañ śvaśuro me 'si daivatasyāpi daivatam
      sā me devātidevas tvāṃ śṛṇu satyāṃ giraṃ mama
  2 tapasvī kopano vipro durvāsā nāma me pituḥ
      bhikṣām upāgato bhoktuṃ tam ahaṃ paryatoṣayam
  3 śaucena tv āgasas tyāgaiḥ śuddhena manasā tathā
      kopasthāneṣv api mahatsv akupyaṃ na kadā cana
  4 sa me varam adāt prītaḥ kṛtam ity aham abruvam
      avaśyaṃ te gṛhītavyam iti māṃ so 'bravīd vacaḥ
  5 tataḥ śāpabhayād vipram avocaṃ punar eva tam
      evam astv iti ca prāha punar eva sa māṃ dvijaḥ
  6 dharmasya jananī bhadre bhavitrī tvaṃ varānane
      vaśe sthāsyanti te devā yāṃs tvam āvāhayiṣyasi
  7 ity uktvāntar hito vipras tato 'haṃ vismitābhavam
      na ca sārvāsv avasthāsu smṛtir me vipraṇaśyati
  8 atha harmyatalasthāhaṃ ravim udyantam īkṣatī
      saṃsmṛtya tad ṛṣer vākyaṃ spṛhayantī divākaram
      sthitāhaṃ bālabhāvena tatra doṣam abudhyatī
  9 atha devaḥ sahasrāṃśur matsamīpa gato 'bhavat
      dvidhākṛtvātmano dehaṃ bhūmau ca gagane 'pi ca
      tatāpa lokān ekena dvitīyenāgamac ca mām
  10 sa mām uvāca vepantīṃ varaṃ matto vṛṇīṣva ha
     gamyatām iti taṃ cāhaṃ praṇamya śirasāvadam
 11 sa mām uvāca tigmāṃśur vṛthāhvānaṃ na te kṣamam
     dhakṣyāmi tvāṃ ca vipraṃ ca yena datto varas tava
 12 tam ahaṃ rakṣatī vipraṃ śāpād anaparādhinam
     putro me tvatsamo deva bhaved iti tato 'bruvam
 13 tato māṃ tejasāviśya mohayitvā ca bhānumān
     uvāca bhavitā putras tavety abhyagamad divam
 14 tato 'ham antarbhavane pitur vṛttāntarakṣiṇī
     gūḍhotpannaṃ sutaṃ bālaṃ jale karṇam avāsṛjam
 15 nūnaṃ tasyaiva devasya prasādāt punar eva tu
     kanyāham abhavaṃ vipra yathā prāha sa mām ṛṣiḥ
 16 sa mayā mūḍhayā putro jñāyamāno 'py upekṣitaḥ
     tan māṃ dahati viprarṣe yathā suviditaṃ tava
 17 yadi pāpam apāpaṃ vā tad etad vivṛtaṃ mayā
     tan me bhayaṃ tvaṃ bhagavan vyapanotum ihārhasi
 18 yac cāsya rājño viditaṃ hṛdisthaṃ bhavato 'nagha
     taṃ cāyaṃ labhatāṃ kāmam adyaiva munisāttama
 19 ity uktaḥ pratyuvācedaṃ vyāso vedavidāṃ varaḥ
     sādhu sarvam idaṃ tathyam evam eva yathāttha mām
 20 aparādhaś ca te nāsti kanyā bhāvaṃ gatā hy asi
     devāś caiśvaryavanto vai śarīrāṇy āviśanti vai
 21 santi deva nikāyāś ca saṃkalpāñ janayanti ye
     vācā dṛṣṭyā tathā sparśāt saṃgharṣeṇeti pañcadhā
 22 manuṣyadharmo daivena dharmeṇa na hi yujyate
     iti kunti vyajānīhi vyetu te mānaso jvaraḥ
 23 sarvaṃ balavatāṃ pathyaṃ sarvaṃ balavatāṃ śuci
     sarvaṃ balavatāṃ dharmaḥ sarvaṃ balavatāṃ svakam

Book 15 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 15
Chapter 39

  1 [वयास]
      भद्रे दरक्ष्यसि गान्धारि पुत्रान भरातॄन सखींस तथा
      वधूश च पतिभिः सार्धं निशि सुप्तॊत्थिता इव
  2 कर्णं दरक्ष्यति कुन्ती च सौभद्रं चापि यादवी
      दरौपदी पञ्च पुत्रांश च पितॄन भरातॄंस तथैव च
  3 पूर्वम एवैष हृदये वयवसायॊ ऽभवन मम
      यथास्मि चॊदितॊ राज्ञा भवत्या पृथयैव च
  4 न ते शॊच्या महात्मानः सर्व एव नरर्षभाः
      कषत्रधर्मपराः सन्तस तथा हि निधनं गताः
  5 भवितव्यम अवश्यं तत सुरकार्यम अनिन्दिते
      अवतेरुर ततः सर्वे देव भागैर महीतलम
  6 गन्धर्वाप्सरसश चैव पिशाचा गुह्य राक्षसाः
      तथा पुण्यजनाश चैव सिद्धा देवर्षयॊ ऽपि च
  7 देवाश च दानवाश चैव तथा बरह्मर्षयॊ ऽमलाः
      त एते निधनं पराप्ताः कुरुक्षेत्रे रणाजिरे
  8 गन्धर्वराजॊ यॊ धीमान धृतराष्ट्र इति शरुतः
      स एव मानुषे लॊके धृतराष्ट्रः पतिस तव
  9 पाण्डुं मरुद्गणं विद्धि विशिष्टतमम अच्युतम
      धर्मस्यांशॊ ऽभवत कषत्ता राजा चायं युधिष्ठिरः
  10 कलिं दुर्यॊधनं विद्धि शकुनिं दवापरं तथा
     दुःशासनादीन विद्धि तवं राक्षसाञ शुभदर्शने
 11 मरुद्गणाद भीमसेनं बलवन्तम अरिंदमम
     विद्धि च तव्वं नरम ऋषिम इमं पार्थं धनंजयम
     नारायणं हृषीकेशम अश्विनौ यमजाव उभौ
 12 दविधाकृत्वात्मनॊ देहम आदित्यं तपसा वरम
     लॊकांश च तापयानं वै विद्धि कर्णं च शॊभने
     यश च वैरार्थम उद्भूतः संघर्षजननस तथा
 13 यश च पाण्डव दायादॊ हतः षड्भिर महारथैः
     स सॊम इह सौभद्रॊ यॊगाद एवाभवद दविधा
 14 दरौपद्या सह संभूतं धृष्टद्युम्नं च पावकात
     अग्नेर भागं शुभं विद्धि राक्षसं तु शिखण्डिनम
 15 दरॊणं बृहस्पतेर भागं विद्धि दरौणिं च रुद्रजम
     भीष्मं च विद्धि गाङ्गेयं वसुं मानुषतां गतम
 16 एवम एते महाप्राज्ञे देवा मानुष्यम एत्य हि
     ततः पुनर गताः सवर्गं कृते कर्मणि शॊभने
 17 यच च वॊ हृदि सर्वेषां दुःखम एनच चिरं सथितम
     तद अद्य वयपनेष्यामि परलॊककृताद भयात
 18 सर्वे भवन्तॊ गच्छन्तु नदीं भागीरथीं परथि
     तत्र दरक्ष्यथ तान सर्वान ये हतास्मिन रणाजिरे
 19 [वै]
     इति वयासस्य वचनं शरुत्वा सर्वे जनस तदा
     महता सिंहनादेन गङ्गाम अभिमुखॊ ययौ
 20 धृतराष्ट्रश च सामात्यः परययौ सह पाण्डवैः
     सहितॊ मुनिशार्दूलैर गन्धर्वैश च समागतैः
 21 ततॊ गङ्गां समासाद्य करमेण सजनार्णवः
     निवासम अकरॊत सार्वॊ यथाप्रीति यथासुखम
 22 राजा च पाण्डवैः सार्धम इष्टे देशे सहानुगः
     निवासम अकरॊद धीमान सस्त्री वृद्धपुरःसरः
 23 जगाम तद अहश चापि तेषां वर्षशतं यथा
     निशां परतीक्षमाणानां दिदृक्षूणां मृतान नृपान
 24 अथ पुण्यं गिरिवरम अस्तम अभ्यगमद रविः
     ततः कृताभिषेकास ते नैशं कर्म समाचरन
   1 [vyāsa]
      bhadre drakṣyasi gāndhāri putrān bhrātṝn sakhīṃs tathā
      vadhūś ca patibhiḥ sārdhaṃ niśi suptotthitā iva
  2 karṇaṃ drakṣyati kuntī ca saubhadraṃ cāpi yādavī
      draupadī pañca putrāṃś ca pitṝn bhrātṝṃs tathaiva ca
  3 pūrvam evaiṣa hṛdaye vyavasāyo 'bhavan mama
      yathāsmi codito rājñā bhavatyā pṛthayaiva ca
  4 na te śocyā mahātmānaḥ sarva eva nararṣabhāḥ
      kṣatradharmaparāḥ santas tathā hi nidhanaṃ gatāḥ
  5 bhavitavyam avaśyaṃ tat surakāryam anindite
      avaterur tataḥ sarve deva bhāgair mahītalam
  6 gandharvāpsarasaś caiva piśācā guhya rākṣasāḥ
      tathā puṇyajanāś caiva siddhā devarṣayo 'pi ca
  7 devāś ca dānavāś caiva tathā brahmarṣayo 'malāḥ
      ta ete nidhanaṃ prāptāḥ kurukṣetre raṇājire
  8 gandharvarājo yo dhīmān dhṛtarāṣṭra iti śrutaḥ
      sa eva mānuṣe loke dhṛtarāṣṭraḥ patis tava
  9 pāṇḍuṃ marudgaṇaṃ viddhi viśiṣṭatamam acyutam
      dharmasyāṃśo 'bhavat kṣattā rājā cāyaṃ yudhiṣṭhiraḥ
  10 kaliṃ duryodhanaṃ viddhi śakuniṃ dvāparaṃ tathā
     duḥśāsanādīn viddhi tvaṃ rākṣasāñ śubhadarśane
 11 marudgaṇād bhīmasenaṃ balavantam ariṃdamam
     viddhi ca tvvaṃ naram ṛṣim imaṃ pārthaṃ dhanaṃjayam
     nārāyaṇaṃ hṛṣīkeśam aśvinau yamajāv ubhau
 12 dvidhākṛtvātmano deham ādityaṃ tapasā varam
     lokāṃś ca tāpayānaṃ vai viddhi karṇaṃ ca śobhane
     yaś ca vairārtham udbhūtaḥ saṃgharṣajananas tathā
 13 yaś ca pāṇḍava dāyādo hataḥ ṣaḍbhir mahārathaiḥ
     sa soma iha saubhadro yogād evābhavad dvidhā
 14 draupadyā saha saṃbhūtaṃ dhṛṣṭadyumnaṃ ca pāvakāt
     agner bhāgaṃ śubhaṃ viddhi rākṣasaṃ tu śikhaṇḍinam
 15 droṇaṃ bṛhaspater bhāgaṃ viddhi drauṇiṃ ca rudrajam
     bhīṣmaṃ ca viddhi gāṅgeyaṃ vasuṃ mānuṣatāṃ gatam
 16 evam ete mahāprājñe devā mānuṣyam etya hi
     tataḥ punar gatāḥ svargaṃ kṛte karmaṇi śobhane
 17 yac ca vo hṛdi sarveṣāṃ duḥkham enac ciraṃ sthitam
     tad adya vyapaneṣyāmi paralokakṛtād bhayāt
 18 sarve bhavanto gacchantu nadīṃ bhāgīrathīṃ prathi
     tatra drakṣyatha tān sarvān ye hatāsmin raṇājire
 19 [vai]
     iti vyāsasya vacanaṃ śrutvā sarve janas tadā
     mahatā siṃhanādena gaṅgām abhimukho yayau
 20 dhṛtarāṣṭraś ca sāmātyaḥ prayayau saha pāṇḍavaiḥ
     sahito muniśārdūlair gandharvaiś ca samāgataiḥ
 21 tato gaṅgāṃ samāsādya krameṇa sajanārṇavaḥ
     nivāsam akarot sārvo yathāprīti yathāsukham
 22 rājā ca pāṇḍavaiḥ sārdham iṣṭe deśe sahānugaḥ
     nivāsam akarod dhīmān sastrī vṛddhapuraḥsaraḥ
 23 jagāma tad ahaś cāpi teṣāṃ varṣaśataṃ yathā
     niśāṃ pratīkṣamāṇānāṃ didṛkṣūṇāṃ mṛtān nṛpān
 24 atha puṇyaṃ girivaram astam abhyagamad raviḥ
     tataḥ kṛtābhiṣekās te naiśaṃ karma samācaran

Book 15 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 15
Chapter 40

  1 [वै]
      ततॊ निशायां पराप्तायां कृतसायाह्निक करियाः
      वयासम अभ्यगमन सर्वे ये तत्रासन समागताः
  2 धृतराष्ट्रस तु धर्मात्मा पाण्डवैः सहितस तदा
      शुचिर एकमनाः सार्धम ऋषिभिस तैर उपाविशत
  3 गान्धार्या सह नार्यस तु सहिताः समुपाविशन
      पौरजानपदश चापि जनः सार्वॊ यथा वयः
  4 ततॊ वयासॊ महातेजाः पुण्यं भागीरथी जलम
      अवगाह्याजुहावाथ सर्वाँल लॊकान महामुनिः
  5 पाण्डवानां च ये यॊधाः कौरवाणां च सर्वशः
      राजानश च महाभागा नानादेशनिवासिनः
  6 ततः सुतुमुलः शब्दॊ जनान्तर जनमेजय
      परादुरासीद यथापूर्वं कुरुपाण्डवसेनयॊः
  7 ततस ते पार्थिवाः सर्वे भीष्मद्रॊणपुरॊगमाः
      ससैन्याः सलिलात तस्मात समुत्तस्थुः सहस्रशः
  8 विराटद्रुपदौ चॊभौ सपुत्रौ सह सैनिकौ
      दरौपदेयाश च सौभद्रॊ राक्षसश च घटॊत्कचः
  9 कर्णदुर्यॊधनौ चॊभौ शकुनिश च महारथः
      दुःशासनादयश चैव धार्तराष्ट्रा महारथाः
  10 जारासंधिर भगदत्तॊ जलसंधश च पार्थिवः
     भूरिश्रवाः शलः शल्यॊ वृषसेनश च सानुजः
 11 लक्ष्मणॊ राजपुत्रश च धृष्टद्युम्नस्य चात्मजाः
     शिखण्डिपुत्राः सर्वे च धृष्टकेतुश च सानुजः
 12 अचलॊ वृषकश चैव राक्षसश चाप्य अलायुधः
     बाह्लीकः सॊमदत्तश च चेकितानश च पार्थिवः
 13 एते चान्ये च बहवॊ बहुत्वाद ये न कीर्तिताः
     सर्वे भासुरदेहास ते समुत्तस्थुर जलात ततः
 14 यस्य वीरस्य यॊ वेषॊ यॊ धवजॊ यच च वाहनम
     तेन तेन वयदृश्यन्त समुपेता नराधिपाः
 15 दिव्याम्बर धराः सर्वे सर्वे भराजिष्णु कुण्डलाः
     निर्वैरा निरहंकारा विगतक्रॊधमन्यवः
 16 गन्धर्वैर उपगीयन्तः सतूयमानाश च बन्दिभिः
     दिव्यमाल्याम्बरधरा वृताश चाप्सरसां गणैः
 17 धृतराष्ट्रस्य च तदा दिव्यं चक्षुर नराधिप
     मुनिः सत्यवती पुत्रः परीतः परादात तपॊबलात
 18 दिव्यज्ञानबलॊपेता गान्धारी च यशस्विनी
     ददर्श पुत्रांस तान सर्वान ये चान्ये ऽपि रणे हताः
 19 तद अद्भुतम अचिन्त्यं च सुमहद रॊमहर्षणम
     विस्मितः सजनः सर्वॊ ददर्शानिमिषेक्षणः
 20 तद उत्सव मदॊदग्रं हृष्टनारी नराकुलम
     ददृशे बलम आयान्तं चित्रं पटगतं यथा
 21 धृतराष्ट्रस तु तान सर्व्वान पश्यन दिव्येन चक्षुषा
     मुमुदे भरतश्रेष्ठ परसादात तस्य वै मुनेः
   1 [vai]
      tato niśāyāṃ prāptāyāṃ kṛtasāyāhnika kriyāḥ
      vyāsam abhyagaman sarve ye tatrāsan samāgatāḥ
  2 dhṛtarāṣṭras tu dharmātmā pāṇḍavaiḥ sahitas tadā
      śucir ekamanāḥ sārdham ṛṣibhis tair upāviśat
  3 gāndhāryā saha nāryas tu sahitāḥ samupāviśan
      paurajānapadaś cāpi janaḥ sārvo yathā vayaḥ
  4 tato vyāso mahātejāḥ puṇyaṃ bhāgīrathī jalam
      avagāhyājuhāvātha sarvāṁl lokān mahāmuniḥ
  5 pāṇḍavānāṃ ca ye yodhāḥ kauravāṇāṃ ca sarvaśaḥ
      rājānaś ca mahābhāgā nānādeśanivāsinaḥ
  6 tataḥ sutumulaḥ śabdo janāntar janamejaya
      prādurāsīd yathāpūrvaṃ kurupāṇḍavasenayoḥ
  7 tatas te pārthivāḥ sarve bhīṣmadroṇapurogamāḥ
      sasainyāḥ salilāt tasmāt samuttasthuḥ sahasraśaḥ
  8 virāṭadrupadau cobhau saputrau saha sainikau
      draupadeyāś ca saubhadro rākṣasaś ca ghaṭotkacaḥ
  9 karṇaduryodhanau cobhau śakuniś ca mahārathaḥ
      duḥśāsanādayaś caiva dhārtarāṣṭrā mahārathāḥ
  10 jārāsaṃdhir bhagadatto jalasaṃdhaś ca pārthivaḥ
     bhūriśravāḥ śalaḥ śalyo vṛṣasenaś ca sānujaḥ
 11 lakṣmaṇo rājaputraś ca dhṛṣṭadyumnasya cātmajāḥ
     śikhaṇḍiputrāḥ sarve ca dhṛṣṭaketuś ca sānujaḥ
 12 acalo vṛṣakaś caiva rākṣasaś cāpy alāyudhaḥ
     bāhlīkaḥ somadattaś ca cekitānaś ca pārthivaḥ
 13 ete cānye ca bahavo bahutvād ye na kīrtitāḥ
     sarve bhāsuradehās te samuttasthur jalāt tataḥ
 14 yasya vīrasya yo veṣo yo dhvajo yac ca vāhanam
     tena tena vyadṛśyanta samupetā narādhipāḥ
 15 divyāmbara dharāḥ sarve sarve bhrājiṣṇu kuṇḍalāḥ
     nirvairā nirahaṃkārā vigatakrodhamanyavaḥ
 16 gandharvair upagīyantaḥ stūyamānāś ca bandibhiḥ
     divyamālyāmbaradharā vṛtāś cāpsarasāṃ gaṇaiḥ
 17 dhṛtarāṣṭrasya ca tadā divyaṃ cakṣur narādhipa
     muniḥ satyavatī putraḥ prītaḥ prādāt tapobalāt
 18 divyajñānabalopetā gāndhārī ca yaśasvinī
     dadarśa putrāṃs tān sarvān ye cānye 'pi raṇe hatāḥ
 19 tad adbhutam acintyaṃ ca sumahad romaharṣaṇam
     vismitaḥ sajanaḥ sarvo dadarśānimiṣekṣaṇaḥ
 20 tad utsava madodagraṃ hṛṣṭanārī narākulam
     dadṛśe balam āyāntaṃ citraṃ paṭagataṃ yathā
 21 dhṛtarāṣṭras tu tān sarvvān paśyan divyena cakṣuṣā
     mumude bharataśreṣṭha prasādāt tasya vai muneḥ

Book 15 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 15
Chapter 41

  1 [वै]
      ततस ते भरतश्रेष्ठाः समाजग्मुः परस्परम
      विगतक्रॊधमात्सर्याः सर्वे विगतकल्मषाः
  2 विधिं परमम आस्थाय बरह्मर्षिविहितं शुभम
      साम्प्रीत मनसः सर्वे देवलॊक इवामराः
  3 पुत्रः पित्रा च मात्रा च भार्या च पतिना सह
      भराता भरात्रा सखा चैव सख्या राजन समागताः
  4 पाण्डवास तु महेष्वासं कर्णं सौभद्रम एव च
      संप्रहर्षात समाजग्मुर दरौपदेयांश च सर्वशः
  5 ततस ते परीयमाणा वै कर्णेन सह पाण्डवाः
      समेत्य पृथिवीपालाः सौहृदे ऽवस्थिताभवन
  6 ऋषिप्रसादात ते ऽनये च कषत्रिया नष्टमन्यवः
      असौहृदं परित्यज्य सौहृदे पर्यवस्थिताः
  7 एवं समागताः सर्वे गुरुभिर बान्धवैस तथा
      पुत्रैश च पुरुषव्याघ्राः कुरवॊ ऽनये च मानवाः
  8 तां रात्रिम एकां कृत्स्नां ते विहृत्य परीतमानसाः
      मेनिरे परितॊषेण नृपाः सवर्गसदॊ यथा
  9 नात्र शॊकॊ भयं तरासॊ नारतिर नायशॊ ऽभवत
      परस्परं समागम्य यॊधानां भरतर्षभ
  10 समागतास ताः पितृभिर भरातृभिः पतिभिः सुतैः
     मुदं परमिकां पराप्य नार्यॊ दुःखम अथात्यजन
 11 एकां रात्रिं विहृत्यैवं ते वीरास ताश च यॊषितः
     आमन्त्र्यान्यॊन्यम आश्लिष्य ततॊ जग्मुर यथागतम
 12 ततॊ विसर्जयाम आस लॊकांस तान मुनिपुंगवः
     कषणेनान्तर्हिताश चैव परेक्षताम एव ते ऽभवन
 13 अवगाह्य महात्मानः पुण्यां तरिपथगां नदीम
     सरथाः सध्वजाश चैव सवानि सथानानि भेजिरे
 14 देवलॊकं ययुः के चित के चिद बरह्म सदस तथा
     के चिच च वारुणं लॊकं के चित कौबेरम आप्नुवन
 15 तथा वैवस्वतं लॊकं के चिच चैवाप्नुवन नृपाः
     राक्षसानां पिशाचानां के चिच चाप्य उत्तरान कुरून
 16 विचित्रगतयः सर्वे या अवाप्यामरैः सह
     आजग्मुस ते महात्मानः सवाहाः सपदानुगाः
 17 गतेषु तेषु सर्वेषु सलिलस्थॊ महामुनिः
     धर्मशीलॊ महातेजाः कुरूणां हितकृत सदा
     ततः परॊवाच ताः सर्वाः कषत्रिया निहतेश्वराः
 18 या याः पतिकृताँल लॊकान इच्छन्ति परमस्त्रियः
     ता जाह्नवीजलं कषिप्रम अवगाहन्त्व अतन्द्रिताः
 19 ततस तस्य वचः शरुत्वा शरद्दधाना वराङ्गनाः
     शवशुरं समनुज्ञाप्य विविशुर जाह्नवीजलम
 20 विमुक्ता मानुषैर देहैस ततस ता भर्तृभिः सह
     समाजग्मुस तदा साध्व्याः सर्वा एव विशां पते
 21 एवं करमेण सर्वास ताः शीलवत्यः कुलस्त्रियः
     परविश्य तॊयं निर्मुक्ता जग्मुर भर्तृसलॊकताम
 22 दिव्यरूपसमायुक्ता दिव्याभरत भूषिताः
     दिव्यमाल्याम्बरधरा यथासां पतयस तथा
 23 ताः शीलसत्त्वसंपन्ना वितमस्का गल कलमाः
     सर्वाः सर्वगुणैर युक्ताः सवं सवं सथानं परपेदिरे
 24 यस्य यस्य च यः कामस तस्मिन काले ऽभवत तदा
     तं तं विसृष्टवान वयासॊ वरदॊ धर्मवत्सलः
 25 तच छरुत्वा नरदेवानां पुनरागमनं नराः
     जर्हृषुर मुदिताश चासन्न अन्यदेहगता अपि
 26 परियैः समागमं तेषां य इमं शृणुयान नरः
     परियाणि लभते नित्यम इह च परेत्य चैव ह
 27 इष्टबान्धव संयॊगम अनायासम अनामयम
     य इमं शरावयेद विद्वान संसिद्धिं पराप्नुयात पराम
 28 सवाध्याययुक्ताः पुरुषाः करिया युक्ताश च भारत
     अध्यात्मयॊगयुक्ताश च धृतिमन्तश च मानवाः
     शरुत्वा पर्व तव इदं नित्यम अवाप्स्यन्ति परां गतिम
   1 [vai]
      tatas te bharataśreṣṭhāḥ samājagmuḥ parasparam
      vigatakrodhamātsaryāḥ sarve vigatakalmaṣāḥ
  2 vidhiṃ paramam āsthāya brahmarṣivihitaṃ śubham
      sāmprīta manasaḥ sarve devaloka ivāmarāḥ
  3 putraḥ pitrā ca mātrā ca bhāryā ca patinā saha
      bhrātā bhrātrā sakhā caiva sakhyā rājan samāgatāḥ
  4 pāṇḍavās tu maheṣvāsaṃ karṇaṃ saubhadram eva ca
      saṃpraharṣāt samājagmur draupadeyāṃś ca sarvaśaḥ
  5 tatas te prīyamāṇā vai karṇena saha pāṇḍavāḥ
      sametya pṛthivīpālāḥ sauhṛde 'vasthitābhavan
  6 ṛṣiprasādāt te 'nye ca kṣatriyā naṣṭamanyavaḥ
      asauhṛdaṃ parityajya sauhṛde paryavasthitāḥ
  7 evaṃ samāgatāḥ sarve gurubhir bāndhavais tathā
      putraiś ca puruṣavyāghrāḥ kuravo 'nye ca mānavāḥ
  8 tāṃ rātrim ekāṃ kṛtsnāṃ te vihṛtya prītamānasāḥ
      menire paritoṣeṇa nṛpāḥ svargasado yathā
  9 nātra śoko bhayaṃ trāso nāratir nāyaśo 'bhavat
      parasparaṃ samāgamya yodhānāṃ bharatarṣabha
  10 samāgatās tāḥ pitṛbhir bhrātṛbhiḥ patibhiḥ sutaiḥ
     mudaṃ paramikāṃ prāpya nāryo duḥkham athātyajan
 11 ekāṃ rātriṃ vihṛtyaivaṃ te vīrās tāś ca yoṣitaḥ
     āmantryānyonyam āśliṣya tato jagmur yathāgatam
 12 tato visarjayām āsa lokāṃs tān munipuṃgavaḥ
     kṣaṇenāntarhitāś caiva prekṣatām eva te 'bhavan
 13 avagāhya mahātmānaḥ puṇyāṃ tripathagāṃ nadīm
     sarathāḥ sadhvajāś caiva svāni sthānāni bhejire
 14 devalokaṃ yayuḥ ke cit ke cid brahma sadas tathā
     ke cic ca vāruṇaṃ lokaṃ ke cit kauberam āpnuvan
 15 tathā vaivasvataṃ lokaṃ ke cic caivāpnuvan nṛpāḥ
     rākṣasānāṃ piśācānāṃ ke cic cāpy uttarān kurūn
 16 vicitragatayaḥ sarve yā avāpyāmaraiḥ saha
     ājagmus te mahātmānaḥ savāhāḥ sapadānugāḥ
 17 gateṣu teṣu sarveṣu salilastho mahāmuniḥ
     dharmaśīlo mahātejāḥ kurūṇāṃ hitakṛt sadā
     tataḥ provāca tāḥ sarvāḥ kṣatriyā nihateśvarāḥ
 18 yā yāḥ patikṛtāṁl lokān icchanti paramastriyaḥ
     tā jāhnavījalaṃ kṣipram avagāhantv atandritāḥ
 19 tatas tasya vacaḥ śrutvā śraddadhānā varāṅganāḥ
     śvaśuraṃ samanujñāpya viviśur jāhnavījalam
 20 vimuktā mānuṣair dehais tatas tā bhartṛbhiḥ saha
     samājagmus tadā sādhvyāḥ sarvā eva viśāṃ pate
 21 evaṃ krameṇa sarvās tāḥ śīlavatyaḥ kulastriyaḥ
     praviśya toyaṃ nirmuktā jagmur bhartṛsalokatām
 22 divyarūpasamāyuktā divyābharata bhūṣitāḥ
     divyamālyāmbaradharā yathāsāṃ patayas tathā
 23 tāḥ śīlasattvasaṃpannā vitamaskā gala klamāḥ
     sarvāḥ sarvaguṇair yuktāḥ svaṃ svaṃ sthānaṃ prapedire
 24 yasya yasya ca yaḥ kāmas tasmin kāle 'bhavat tadā
     taṃ taṃ visṛṣṭavān vyāso varado dharmavatsalaḥ
 25 tac chrutvā naradevānāṃ punarāgamanaṃ narāḥ
     jarhṛṣur muditāś cāsann anyadehagatā api
 26 priyaiḥ samāgamaṃ teṣāṃ ya imaṃ śṛṇuyān naraḥ
     priyāṇi labhate nityam iha ca pretya caiva ha
 27 iṣṭabāndhava saṃyogam anāyāsam anāmayam
     ya imaṃ śrāvayed vidvān saṃsiddhiṃ prāpnuyāt parām
 28 svādhyāyayuktāḥ puruṣāḥ kriyā yuktāś ca bhārata
     adhyātmayogayuktāś ca dhṛtimantaś ca mānavāḥ
     śrutvā parva tv idaṃ nityam avāpsyanti parāṃ gatim

Book 15 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 15
Chapter 42

  1 [सूत]
      एतच छरुत्व नृपॊ विद्वान हृष्टॊ ऽभूज जनमेजयः
      पितामहानां सर्वेषां गमनागमनं तदा
  2 अब्रवीच च मुदा युक्तः पुनरागमनं परति
      कथं नु तयक्तदेहानां पुनस तद रूपदर्शनम
  3 इत्य उक्तः स दविजश्रेष्ठॊ वयास शिष्यः परतापवान
      परॊवाच वदतां शरेष्ठस तं नृपं जनमेजयम
  4 अविप्रणाशः सर्वेषां कर्मणाम इति निश्चयः
      कर्मजानि शरीराणि तथैवाकृतयॊ नृप
  5 महाभूतानि नित्यानि भूताधिपति संश्रयात
      तेषां च नित्यसंवासॊ न विनाशॊ वियुज्यताम
  6 अनाशाय कृतं कर्म तस्य चेष्टः फलागमः
      आत्मा चैभिः समायुक्तः सुखदुःखम उपाश्नुते
  7 अविनाशी तथा नित्यं कषेत्रज्ञ इति निश्चयः
      भूतानाम आत्मभावॊ यॊ धरुवॊ ऽसौ संविजानताम
  8 यावन न कषीयते कर्म तावद अस्य सवरूपता
      संक्षीण कर्मा पुरुषॊ रूपान्यत्वं नियच्छति
  9 नानाभावास तथैकत्वं शरीरं पराप्य संहताः
      भवन्ति ते तथा नित्याः पृथग्भावं विजानताम
  10 अश्वमेधे शरुतिश चेयम अश्वसंज्ञपनं परति
     लॊकान्तर गता नित्यं पराणा नित्या हि वाजिनः
 11 अहं हितं वदाम्य एतत परियं चेत तव पार्थिव
     देव याना हि पन्थानः शरुतास ते यज्ञसंस्तरे
 12 सुकृतॊ यत्र ते यज्ञस तत्र देवा हितास तव
     यदा समन्विता देवाः पशूनां गमनेश्वराः
     गतिमन्तश च तेनेष्ट्वा नान्ये नित्या भवन्ति ते
 13 नित्ये ऽसमिन पञ्चके वर्गे नित्ये चात्मनि यॊ नरः
     अस्य नाना समायॊगं यः पश्यति वृथा मतिः
     वियॊगे शॊचते ऽतयर्थं स बाल इति मे मतिः
 14 वियॊगे दॊषदर्शी यः संयॊगम इह वर्जयेत
     असंगे संगमॊ नास्ति दुःखं भुवि वियॊगजम
 15 परापरज्ञस तु नरॊ नाभिमानाद उदीरितः
     अपरज्ञः परां बुद्धिं सपृष्ट्वा मॊहाद विमुच्यते
 16 अदर्शनाद आपतितः पुनश चादर्शनं गतः
     नाहं तं वेद्मि नासौ मां न च मे ऽसति विरागता
 17 येन येन शरीरेण करॊत्य अयम अनीश्वरः
     तेन तेन शरीरेण तद अवश्यम उपाश्नुते
     मानसं मनसाप्नॊति शारीरं च शरीरवान
   1 [sūta]
      etac chrutva nṛpo vidvān hṛṣṭo 'bhūj janamejayaḥ
      pitāmahānāṃ sarveṣāṃ gamanāgamanaṃ tadā
  2 abravīc ca mudā yuktaḥ punarāgamanaṃ prati
      kathaṃ nu tyaktadehānāṃ punas tad rūpadarśanam
  3 ity uktaḥ sa dvijaśreṣṭho vyāsa śiṣyaḥ pratāpavān
      provāca vadatāṃ śreṣṭhas taṃ nṛpaṃ janamejayam
  4 avipraṇāśaḥ sarveṣāṃ karmaṇām iti niścayaḥ
      karmajāni śarīrāṇi tathaivākṛtayo nṛpa
  5 mahābhūtāni nityāni bhūtādhipati saṃśrayāt
      teṣāṃ ca nityasaṃvāso na vināśo viyujyatām
  6 anāśāya kṛtaṃ karma tasya ceṣṭaḥ phalāgamaḥ
      ātmā caibhiḥ samāyuktaḥ sukhaduḥkham upāśnute
  7 avināśī tathā nityaṃ kṣetrajña iti niścayaḥ
      bhūtānām ātmabhāvo yo dhruvo 'sau saṃvijānatām
  8 yāvan na kṣīyate karma tāvad asya svarūpatā
      saṃkṣīṇa karmā puruṣo rūpānyatvaṃ niyacchati
  9 nānābhāvās tathaikatvaṃ śarīraṃ prāpya saṃhatāḥ
      bhavanti te tathā nityāḥ pṛthagbhāvaṃ vijānatām
  10 aśvamedhe śrutiś ceyam aśvasaṃjñapanaṃ prati
     lokāntara gatā nityaṃ prāṇā nityā hi vājinaḥ
 11 ahaṃ hitaṃ vadāmy etat priyaṃ cet tava pārthiva
     deva yānā hi panthānaḥ śrutās te yajñasaṃstare
 12 sukṛto yatra te yajñas tatra devā hitās tava
     yadā samanvitā devāḥ paśūnāṃ gamaneśvarāḥ
     gatimantaś ca teneṣṭvā nānye nityā bhavanti te
 13 nitye 'smin pañcake varge nitye cātmani yo naraḥ
     asya nānā samāyogaṃ yaḥ paśyati vṛthā matiḥ
     viyoge śocate 'tyarthaṃ sa bāla iti me matiḥ
 14 viyoge doṣadarśī yaḥ saṃyogam iha varjayet
     asaṃge saṃgamo nāsti duḥkhaṃ bhuvi viyogajam
 15 parāparajñas tu naro nābhimānād udīritaḥ
     aparajñaḥ parāṃ buddhiṃ spṛṣṭvā mohād vimucyate
 16 adarśanād āpatitaḥ punaś cādarśanaṃ gataḥ
     nāhaṃ taṃ vedmi nāsau māṃ na ca me 'sti virāgatā
 17 yena yena śarīreṇa karoty ayam anīśvaraḥ
     tena tena śarīreṇa tad avaśyam upāśnute
     mānasaṃ manasāpnoti śārīraṃ ca śarīravān

Book 15 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 15
Chapter 43

  1 [वै]
      अदृष्ट्वा तु नृपः पुत्रान दर्शनं परतिलब्धवान
      ऋषिप्रसादात पुत्राणां सवरूपाणां कुरूद्वह
  2 स राजा राजधर्मांश च बरह्मॊपनिषदं तथा
      अवाप्तवान नरश्रेष्ठॊ बुद्धिनिश्चयम एव च
  3 विदुरश च महाप्राज्ञॊ ययौ सिद्धिं तपॊबलात
      धृतराष्ट्रः समासाद्य वयासं चापि तपस्विनम
  4 [ज]
      ममापि वरदॊ वयासॊ दर्शयेत पितरं यदि
      तद रूपवेष वयसं शरद्दध्यां सर्वम एव ते
  5 परियं मे सयात कृतार्थश च सयाम अहं कृतनिश्चयः
      परसादाद ऋषिपुत्रस्य मम कामः समृध्यताम
  6 [सूत]
      इत्य उक्तवचने तस्मिन नृपे वयासः परतापवान
      परसादम अकरॊद धीमान आनयच च परिक्षितम
  7 ततस तद रूपवयसम आगतं नृपतिं दिवः
      शरीमन्तं पितरं राजा ददर्श जनमेजयः
  8 शमीकं च महात्मानं पुत्रं तं चास्य शृङ्गिणम
      अमात्या ये बभूवुश च राज्ञस तांश च ददर्श ह
  9 ततः सॊ ऽवभृथे राजा मुदितॊ जनमेजयः
      पितरं सनापयाम आस सवयं सस्नौ च पार्थिवः
  10 सनात्वा च भरतश्रेष्ठः सॊ ऽऽसतीकम इदम अब्रवीत
     यायावर कुलॊत्पन्नं जरत्कारु सुतं तदा
 11 आस्तीक विविधाश्चर्यॊ यज्ञॊ ऽयम इति मे मतिः
     यद अद्यायं पिता पराप्तॊ मम शॊकप्रणाशनः
 12 [आस्तीक]
     ऋषेर दवैपायनॊ यत्र पुराणस तपसॊ निधिः
     यज्ञे कुरु कुलश्रेष्ठ तस्य लॊकाव उभौ जितौ
 13 शरुतं विचित्रम आख्यानं तवया पाण्डवनन्दन
     सर्पाश च भस्मसान नीता गताश च पदवीं पितुः
 14 कथं चित तक्षकॊ मुक्तः सत्यत्वात तव पार्थिव
     ऋषयः पूजिताः सर्वे गतिं दृष्ट्वा महात्मनः
 15 पराप्तः सुविपुलॊ धर्मः शरुत्वा पापविनाशनम
     विमुक्तॊ हृदयग्रन्थिर उदारजनदर्शनात
 16 ये च पक्षधरा धर्मे सद्वृत्तरुचयश च ये
     यान दृष्ट्वा हीयते पापं तेभ्यः कार्या नमः करियाः
 17 [सूत]
     एतच छरुत्वा दविजश्रेष्ठात स राजा जनमेजयः
     पूजयाम आस तम ऋषिम अनुमान्य पुनः पुनः
 18 पपृच्छ तम ऋषिं चापि वैशम्पायनम अच्युतम
     कथा विशेषं धर्मज्ञॊ वनवासस्य सत्तम
   1 [vai]
      adṛṣṭvā tu nṛpaḥ putrān darśanaṃ pratilabdhavān
      ṛṣiprasādāt putrāṇāṃ svarūpāṇāṃ kurūdvaha
  2 sa rājā rājadharmāṃś ca brahmopaniṣadaṃ tathā
      avāptavān naraśreṣṭho buddhiniścayam eva ca
  3 viduraś ca mahāprājño yayau siddhiṃ tapobalāt
      dhṛtarāṣṭraḥ samāsādya vyāsaṃ cāpi tapasvinam
  4 [j]
      mamāpi varado vyāso darśayet pitaraṃ yadi
      tad rūpaveṣa vayasaṃ śraddadhyāṃ sarvam eva te
  5 priyaṃ me syāt kṛtārthaś ca syām ahaṃ kṛtaniścayaḥ
      prasādād ṛṣiputrasya mama kāmaḥ samṛdhyatām
  6 [sūta]
      ity uktavacane tasmin nṛpe vyāsaḥ pratāpavān
      prasādam akarod dhīmān ānayac ca parikṣitam
  7 tatas tad rūpavayasam āgataṃ nṛpatiṃ divaḥ
      śrīmantaṃ pitaraṃ rājā dadarśa janamejayaḥ
  8 śamīkaṃ ca mahātmānaṃ putraṃ taṃ cāsya śṛṅgiṇam
      amātyā ye babhūvuś ca rājñas tāṃś ca dadarśa ha
  9 tataḥ so 'vabhṛthe rājā mudito janamejayaḥ
      pitaraṃ snāpayām āsa svayaṃ sasnau ca pārthivaḥ
  10 snātvā ca bharataśreṣṭhaḥ so ''stīkam idam abravīt
     yāyāvara kulotpannaṃ jaratkāru sutaṃ tadā
 11 āstīka vividhāścaryo yajño 'yam iti me matiḥ
     yad adyāyaṃ pitā prāpto mama śokapraṇāśanaḥ
 12 [āstīka]
     ṛṣer dvaipāyano yatra purāṇas tapaso nidhiḥ
     yajñe kuru kulaśreṣṭha tasya lokāv ubhau jitau
 13 śrutaṃ vicitram ākhyānaṃ tvayā pāṇḍavanandana
     sarpāś ca bhasmasān nītā gatāś ca padavīṃ pituḥ
 14 kathaṃ cit takṣako muktaḥ satyatvāt tava pārthiva
     ṛṣayaḥ pūjitāḥ sarve gatiṃ dṛṣṭvā mahātmanaḥ
 15 prāptaḥ suvipulo dharmaḥ śrutvā pāpavināśanam
     vimukto hṛdayagranthir udārajanadarśanāt
 16 ye ca pakṣadharā dharme sadvṛttarucayaś ca ye
     yān dṛṣṭvā hīyate pāpaṃ tebhyaḥ kāryā namaḥ kriyāḥ
 17 [sūta]
     etac chrutvā dvijaśreṣṭhāt sa rājā janamejayaḥ
     pūjayām āsa tam ṛṣim anumānya punaḥ punaḥ
 18 papṛccha tam ṛṣiṃ cāpi vaiśampāyanam acyutam
     kathā viśeṣaṃ dharmajño vanavāsasya sattama

Book 15 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 15
Chapter 44

  1 [ज]
      दृष्ट्वा पुत्रांस तथा पौत्रान सानुबन्धाञ जनाधिपः
      धृतराष्ट्रः किम अकरॊद राजा चैव युधिष्ठिरः
  2 [वै]
      तद दृष्ट्वा महद आश्चर्यं पुत्राणां दर्शनं पुनः
      वीतशॊकः स राजर्षिः पुनर आश्रमम आगमत
  3 इतरस तु जनः सर्वस ते चैव परमर्षयः
      परतिजग्मुर यथाकामं धृतराष्ट्राभ्यनुज्ञया
  4 पाण्डवास तु महात्मानॊ लघु भूयिष्ठ सैनिकाः
      अनुजग्मुर महात्मानं सदारं तं महीपतिम
  5 तम आश्रमगतं धीमान बरह्मर्षिर लॊकपूजितः
      मुनिः सत्यवती पुत्रॊ धृतराष्ट्रम अभाषत
  6 धृतराष्ट्र महाबाहॊ शृणु कौरवनन्दन
      शरुतं ते जञानवृद्धानाम ऋषीणां पुण्यकर्मणाम
  7 ऋद्धाभिजन वृद्धानां वेदवेदाङ्गवेदिनाम
      धर्मज्ञानां पुराणानां वदतां विविधाः कथाः
  8 मा सम शॊके मनः कार्षीद इष्टेन वयथते बुधः
      शरुतं देव रहस्यं ते नारदाद देव दर्शनात
  9 गतास ते कषत्रधर्मेण शस्त्रपूतां गतिं शुभाम
      यथादृष्टास तवया पुत्रा यथा कामविहारिणः
  10 युधिष्ठिरस तव अयं धीमान भवन्तम अनुरुध्यते
     सहितॊ भरातृभिः सर्वैः सदारः ससुहृज्जनः
 11 विसर्जयैनं यात्व एष सवराज्यम अनुशासताम
     मासः समधिकॊ हय एषाम अतीतॊ वसतां वने
 12 एतद धि नित्यं यत्नेन पदं रक्ष्यं परंतप
     बहु परत्यर्थिकं हय एतद राज्यं नाम नराधिप
 13 इत्य उक्तः कौरवॊ राजा वयासेनामित बुद्धिना
     युधिष्ठिरम अथाहूय वाग्मी वचनम अब्रवीत
 14 अजातशत्रॊ भद्रं ते शृणु मे भरातृभिः सह
     तवत्प्रसादान महीपाल शॊकॊ नास्मान परबाधते
 15 रमे चाहं तवया पुत्रपुरेव गजसाह्वये
     नाथेनानुगतॊ विद्वान परियेषु परिवर्तिना
 16 पराप्तं पुत्रफलं तवत्तः परीतिर मे विपुला तवयि
     न मे मन्युर महाबाहॊ गम्यतां पुत्र माचिरम
 17 भवन्तं चेह संप्रेक्ष्य तपॊ मे परिहीयते
     तपॊ युक्तं शरीरं च तवां दृष्ट्वा धारितं पुनः
 18 मातरौ ते तथैवेमे शीर्णपर्णकृताशने
     मम तुल्यव्रते पुत्र नचिरं वर्तयिष्यतः
 19 दुर्यॊधनप्रभृतयॊ दृष्टा लॊकान्तरं गताः
     वयासस्य तपसॊ वीर्याद भवतश च समागमात
 20 परयॊजनं चिरं वृत्तं जीवितस्य च मे ऽनघ
     उग्रं तपः समास्थास्ये तवम अनुज्ञातुम अर्हसि
 21 तवय्य अद्य पिण्डः कीर्तिश च कुलं चेदं परतिष्ठितम
     शवॊ वाद्य वा महाबाहॊ गम्यतां पुत्र माचिरम
 22 राजनीतिः सुबहुशः शरुता ते भरतर्षभ
     संदेष्टव्यं न पश्यामि कृतम एतावता विभॊ
 23 इत्य उक्तवचनं तात नृपॊ राजानम अब्रवीत
     न माम अर्हसि धर्मज्ञ परित्यक्तुम अनागसम
 24 कामं गच्छन्तु मे सर्वे भरातरॊ ऽनुचरास तथा
     भवन्तम अहम अन्विष्ये मातरौ च यतव्रते
 25 तम उवाचाथ गान्धारी मैवं पुत्र शृणुष्व मे
     तवय्य अधीनं कुरु कुलं पिण्डश च शवशुरस्य मे
 26 गम्यतां पुत्र पर्याप्तम एतावत पूजिता वयम
     राजा यद आह तत कार्यं तवया पुत्र पितुर वचः
 27 इत्य उक्तः सा तु गान्धार्या कुन्तीम इदम उवाच ह
     सनेहबाष्पाकुले नेत्रे परमृज्य रुदतीं वचः
 28 विसर्जयति मां राजा गान्धारी च यशस्विनी
     भवत्यां बद्धचित्तस तु कथं यास्यामि दुःखितः
 29 न चॊत्सहे तपॊविघ्नं कर्तुं ते धर्मचारिणि
     तपसॊ हि परं नास्ति तपसा विन्दते महत
 30 ममापि न तथा राज्ञि राज्ये बुद्धिर यथा पुरा
     तपस्य एवानुरक्तं मे मनः सार्वात्मना तथा
 31 शून्येयं च मही सर्वा न मे परीतिकरी शुभे
     बान्धवा नः परिक्षीणा बलं नॊ न यथा पुरा
 32 पाञ्चालाः सुभृशं कषीणाः कन्या मात्रावशेषिताः
     न तेषां कुर कर्तारं कं चित पश्याम्य अहं शुभे
 33 सर्वे हि भस्मसान नीता दरॊणेनैकेन संयुगे
     अवशेषास तु निहता दरॊणपुत्रेण वै निशि
 34 चेदयश चैव मत्स्याश च दृष्ट पूर्वास तथैव नः
     केवलं वृष्णिचक्रं तु वासुदेव परिग्रहात
     यं दृष्ट्वा सथातुम इच्छामि धर्मार्थं नान्यहेतुकम
 35 शिवेन पश्य नः सर्वान दुर्लभं दर्शनं तव
     भविष्यत्य अम्ब राजा हि तीव्रम आरप्स्यते तपः
 36 एतच छरुत्वा महाबाहुः सहदेवॊ युधां पतिः
     युधिष्ठिरम उवाचेदं बाष्पव्याकुललॊचनः
 37 नॊत्सहे ऽहं परित्यक्तुं मातरं पार्थिवर्षभ
     परतियातु भवान कषिप्रं तपस तप्स्याम्य अहं वने
 38 इहैव शॊषयिष्यामि तपसाहं कलेवरम
     पादशुश्रूषणे युक्तॊ राज्ञॊ मात्रॊस तथानयॊः
 39 तम उवाच तथा कुन्ती परिष्वज्य महाभुजम
     गम्यतां पुत्र मैव तवं वॊचः कुरु वचॊ मम
 40 आगमा वः शिवाः सन्तु सवस्था भवत पुत्रकाः
     उपरॊधॊ भवेद एवम अस्माकं तपसः कृते
 41 तवत सनेहा पाशबद्धा च हीयेयं तपसः परात
     तस्मात पुत्रक गच्छ तवं शिष्टम अल्पं हि नः परभॊ
 42 एवं संस्तम्भितं वाक्यैः कुन्त्या बहुविधैर मनः
     सहदेवस्य राजेन्द्र राज्ञश चैव विशेषतः
 43 ते मात्रा समनुज्ञाता राज्ञा च कुरु पुङ्गवाः
     अभिवाद्य कुरुश्रेष्ठम आमन्त्रयितुम आरभन
 44 राजन परतिगमिष्यामः शिवेन परतिनन्दिताः
     अनुज्ञातास तवया राजन गमिष्यामॊ विकल्मषाः
 45 एवम उक्तः स राजर्षिर धर्मराज्ञा महात्मना
     अनुजज्ञे जयाशीर्भिर अभिनन्द्या युधिष्ठिरम
 46 भीमं च बलिनां शरेष्ठं सांत्वयाम आस पार्थिवः
     स चास्य सम्यङ मेधावी परत्यपद्यत वीर्यवान
 47 अर्जुनं च समाश्लिष्य यमौ च पुरुषर्षभौ
     अनुजज्ञे स कौरव्यः परिष्वज्याभिनन्द्य च
 48 गान्धार्या चाभ्यनुज्ञातः कृतपादाभिवन्दनाः
     जनन्या समुपाघ्राताः परिष्वक्तश च ते नृपम
     चक्रुः परदक्षिणं सर्वे वत्सा इव निवारणे
 49 पुनः पुनर निरीक्षन्तः परजग्मुस ते परदक्षिणम
     तथैव दरौपदी साध्वी सर्वाः कौरव यॊषितः
 50 नयायतः शवशुरे वृत्तिं परयुज्य परययुस ततः
     शवश्रूभ्यां सामनुज्ञाताः परिष्वज्याभिनन्दिताः
     संदिष्टाश चेतिकर्तव्यं परययुर भर्तृभिः सह
 51 तथ परजज्ञे निनदः सूतानां युज्यताम इति
     उष्ट्राणां करॊशतां चैव हयानां हेषताम अपि
 52 ततॊ युधिष्ठिरॊ राजा सदारः सहसैनिकः
     नगरं हास्तिनपुरं पुनर आयात सबान्धवः
   1 [j]
      dṛṣṭvā putrāṃs tathā pautrān sānubandhāñ janādhipaḥ
      dhṛtarāṣṭraḥ kim akarod rājā caiva yudhiṣṭhiraḥ
  2 [vai]
      tad dṛṣṭvā mahad āścaryaṃ putrāṇāṃ darśanaṃ punaḥ
      vītaśokaḥ sa rājarṣiḥ punar āśramam āgamat
  3 itaras tu janaḥ sarvas te caiva paramarṣayaḥ
      pratijagmur yathākāmaṃ dhṛtarāṣṭrābhyanujñayā
  4 pāṇḍavās tu mahātmāno laghu bhūyiṣṭha sainikāḥ
      anujagmur mahātmānaṃ sadāraṃ taṃ mahīpatim
  5 tam āśramagataṃ dhīmān brahmarṣir lokapūjitaḥ
      muniḥ satyavatī putro dhṛtarāṣṭram abhāṣata
  6 dhṛtarāṣṭra mahābāho śṛṇu kauravanandana
      śrutaṃ te jñānavṛddhānām ṛṣīṇāṃ puṇyakarmaṇām
  7 ṛddhābhijana vṛddhānāṃ vedavedāṅgavedinām
      dharmajñānāṃ purāṇānāṃ vadatāṃ vividhāḥ kathāḥ
  8 mā sma śoke manaḥ kārṣīd iṣṭena vyathate budhaḥ
      śrutaṃ deva rahasyaṃ te nāradād deva darśanāt
  9 gatās te kṣatradharmeṇa śastrapūtāṃ gatiṃ śubhām
      yathādṛṣṭās tvayā putrā yathā kāmavihāriṇaḥ
  10 yudhiṣṭhiras tv ayaṃ dhīmān bhavantam anurudhyate
     sahito bhrātṛbhiḥ sarvaiḥ sadāraḥ sasuhṛjjanaḥ
 11 visarjayainaṃ yātv eṣa svarājyam anuśāsatām
     māsaḥ samadhiko hy eṣām atīto vasatāṃ vane
 12 etad dhi nityaṃ yatnena padaṃ rakṣyaṃ paraṃtapa
     bahu pratyarthikaṃ hy etad rājyaṃ nāma narādhipa
 13 ity uktaḥ kauravo rājā vyāsenāmita buddhinā
     yudhiṣṭhiram athāhūya vāgmī vacanam abravīt
 14 ajātaśatro bhadraṃ te śṛṇu me bhrātṛbhiḥ saha
     tvatprasādān mahīpāla śoko nāsmān prabādhate
 15 rame cāhaṃ tvayā putrapureva gajasāhvaye
     nāthenānugato vidvān priyeṣu parivartinā
 16 prāptaṃ putraphalaṃ tvattaḥ prītir me vipulā tvayi
     na me manyur mahābāho gamyatāṃ putra māciram
 17 bhavantaṃ ceha saṃprekṣya tapo me parihīyate
     tapo yuktaṃ śarīraṃ ca tvāṃ dṛṣṭvā dhāritaṃ punaḥ
 18 mātarau te tathaiveme śīrṇaparṇakṛtāśane
     mama tulyavrate putra naciraṃ vartayiṣyataḥ
 19 duryodhanaprabhṛtayo dṛṣṭā lokāntaraṃ gatāḥ
     vyāsasya tapaso vīryād bhavataś ca samāgamāt
 20 prayojanaṃ ciraṃ vṛttaṃ jīvitasya ca me 'nagha
     ugraṃ tapaḥ samāsthāsye tvam anujñātum arhasi
 21 tvayy adya piṇḍaḥ kīrtiś ca kulaṃ cedaṃ pratiṣṭhitam
     śvo vādya vā mahābāho gamyatāṃ putra māciram
 22 rājanītiḥ subahuśaḥ śrutā te bharatarṣabha
     saṃdeṣṭavyaṃ na paśyāmi kṛtam etāvatā vibho
 23 ity uktavacanaṃ tāta nṛpo rājānam abravīt
     na mām arhasi dharmajña parityaktum anāgasam
 24 kāmaṃ gacchantu me sarve bhrātaro 'nucarās tathā
     bhavantam aham anviṣye mātarau ca yatavrate
 25 tam uvācātha gāndhārī maivaṃ putra śṛṇuṣva me
     tvayy adhīnaṃ kuru kulaṃ piṇḍaś ca śvaśurasya me
 26 gamyatāṃ putra paryāptam etāvat pūjitā vayam
     rājā yad āha tat kāryaṃ tvayā putra pitur vacaḥ
 27 ity uktaḥ sā tu gāndhāryā kuntīm idam uvāca ha
     snehabāṣpākule netre pramṛjya rudatīṃ vacaḥ
 28 visarjayati māṃ rājā gāndhārī ca yaśasvinī
     bhavatyāṃ baddhacittas tu kathaṃ yāsyāmi duḥkhitaḥ
 29 na cotsahe tapovighnaṃ kartuṃ te dharmacāriṇi
     tapaso hi paraṃ nāsti tapasā vindate mahat
 30 mamāpi na tathā rājñi rājye buddhir yathā purā
     tapasy evānuraktaṃ me manaḥ sārvātmanā tathā
 31 śūnyeyaṃ ca mahī sarvā na me prītikarī śubhe
     bāndhavā naḥ parikṣīṇā balaṃ no na yathā purā
 32 pāñcālāḥ subhṛśaṃ kṣīṇāḥ kanyā mātrāvaśeṣitāḥ
     na teṣāṃ kura kartāraṃ kaṃ cit paśyāmy ahaṃ śubhe
 33 sarve hi bhasmasān nītā droṇenaikena saṃyuge
     avaśeṣās tu nihatā droṇaputreṇa vai niśi
 34 cedayaś caiva matsyāś ca dṛṣṭa pūrvās tathaiva naḥ
     kevalaṃ vṛṣṇicakraṃ tu vāsudeva parigrahāt
     yaṃ dṛṣṭvā sthātum icchāmi dharmārthaṃ nānyahetukam
 35 śivena paśya naḥ sarvān durlabhaṃ darśanaṃ tava
     bhaviṣyaty amba rājā hi tīvram ārapsyate tapaḥ
 36 etac chrutvā mahābāhuḥ sahadevo yudhāṃ patiḥ
     yudhiṣṭhiram uvācedaṃ bāṣpavyākulalocanaḥ
 37 notsahe 'haṃ parityaktuṃ mātaraṃ pārthivarṣabha
     pratiyātu bhavān kṣipraṃ tapas tapsyāmy ahaṃ vane
 38 ihaiva śoṣayiṣyāmi tapasāhaṃ kalevaram
     pādaśuśrūṣaṇe yukto rājño mātros tathānayoḥ
 39 tam uvāca tathā kuntī pariṣvajya mahābhujam
     gamyatāṃ putra maiva tvaṃ vocaḥ kuru vaco mama
 40 āgamā vaḥ śivāḥ santu svasthā bhavata putrakāḥ
     uparodho bhaved evam asmākaṃ tapasaḥ kṛte
 41 tvat snehā pāśabaddhā ca hīyeyaṃ tapasaḥ parāt
     tasmāt putraka gaccha tvaṃ śiṣṭam alpaṃ hi naḥ prabho
 42 evaṃ saṃstambhitaṃ vākyaiḥ kuntyā bahuvidhair manaḥ
     sahadevasya rājendra rājñaś caiva viśeṣataḥ
 43 te mātrā samanujñātā rājñā ca kuru puṅgavāḥ
     abhivādya kuruśreṣṭham āmantrayitum ārabhan
 44 rājan pratigamiṣyāmaḥ śivena pratinanditāḥ
     anujñātās tvayā rājan gamiṣyāmo vikalmaṣāḥ
 45 evam uktaḥ sa rājarṣir dharmarājñā mahātmanā
     anujajñe jayāśīrbhir abhinandyā yudhiṣṭhiram
 46 bhīmaṃ ca balināṃ śreṣṭhaṃ sāṃtvayām āsa pārthivaḥ
     sa cāsya samyaṅ medhāvī pratyapadyata vīryavān
 47 arjunaṃ ca samāśliṣya yamau ca puruṣarṣabhau
     anujajñe sa kauravyaḥ pariṣvajyābhinandya ca
 48 gāndhāryā cābhyanujñātaḥ kṛtapādābhivandanāḥ
     jananyā samupāghrātāḥ pariṣvaktaś ca te nṛpam
     cakruḥ pradakṣiṇaṃ sarve vatsā iva nivāraṇe
 49 punaḥ punar nirīkṣantaḥ prajagmus te pradakṣiṇam
     tathaiva draupadī sādhvī sarvāḥ kaurava yoṣitaḥ
 50 nyāyataḥ śvaśure vṛttiṃ prayujya prayayus tataḥ
     śvaśrūbhyāṃ sāmanujñātāḥ pariṣvajyābhinanditāḥ
     saṃdiṣṭāś cetikartavyaṃ prayayur bhartṛbhiḥ saha
 51 tatha prajajñe ninadaḥ sūtānāṃ yujyatām iti
     uṣṭrāṇāṃ krośatāṃ caiva hayānāṃ heṣatām api
 52 tato yudhiṣṭhiro rājā sadāraḥ sahasainikaḥ
     nagaraṃ hāstinapuraṃ punar āyāt sabāndhavaḥ

Book 15 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 15
Chapter 45

  1 [वै]
      दविवर्षॊपनिवृत्तेषु पाण्डवेषु यदृच्छया
      देवर्षिर नारदॊ राजन्न आजगाम युधिष्ठिरम
  2 तम अभ्यर्च्य महाबाहुः कुरुराजॊ युधिष्ठिरः
      आसीनं परिविश्वस्तं परॊवाच वदतां वरः
  3 चिरस्य खलु पश्यामि भगवन्तम उपस्थितम
      कच चित ते कुशलं विप्र शुभं वा परत्युपस्थितम
  4 के देशाः परिदृष्टास ते किं च कार्यं करॊमि ते
      तद बरूहि दविजमुख्य तवम अस्माकं च परियॊ ऽतिथिः
  5 [नारद]
      चिरदृष्टॊ ऽसि मे राजन्न आगतॊ ऽसमि तपॊवनात
      परिदृष्टानि तीर्थानि गङ्गा चैव मया नृप
  6 [य]
      वदन्ति पुरुषा मे ऽदय गङ्गातीरनिवासिनः
      धृतराष्ट्रं महात्मानम आस्थितं परमं तपः
  7 अपि दृष्टस तवया तत्र कुशली स कुरूद्वहः
      गान्धारी च पृथा चैव सूतपुत्रश च संजयः
  8 कथं च वर्तते चाद्य पिता मम स पार्थिवः
      शरॊतुम इच्छामि भगवन यदि दृष्टस तवया नृपः
  9 [नारद]
      सथिरी भूय महाराज शृणु सर्वं यथातथम
      यथा शरुतं च दृष्टं च मया तस्मिंस तपॊवने
  10 वनवास निवृत्तेषु भवत्सु कुरुनन्दन
     कुरुक्षेत्रात पिता तुभ्यं गङ्गाद्वारं ययौ नृप
 11 गान्धार्या सहितॊ धीमान वध्वा कुन्त्या समन्वितः
     संजयेन च सूतेन साग्निहॊत्रः सयाजकः
 12 आतस्थे स तपस तीव्रं पिता तव तपॊधनः
     वीटां मुखे समाधाय वायुभक्षॊ ऽभवन मुनिः
 13 वने स मुनिभिः सर्वैः पूज्यमानॊ महातपाः
     तवग अस्थि मात्रशेषः स षण मासान अभवन नृपः
 14 गान्धारी तु जलाहारा कुन्ती मासॊपवासिनी
     संजयः षष्ठ भक्तेन वर्तयाम आस भारत
 15 अग्नींस तु याजकास तत्र जुहुवुर विधिवत परभॊ
     दृश्यतॊ ऽदृश्यतश चैव वने तस्मिन नृपस्य ह
 16 अनिकेतॊ ऽथ राजा स बभूव वनगॊचरः
     ते चापि सहिते देव्यौ संजयश च तम अन्वयुः
 17 संजयॊ नृपतेर नेता समेषु विषमेषु च
     गान्धार्यास तु पृथा राजंश चक्षुर आसीद अनिन्दिता
 18 ततः कदा चिद गङ्गायाः कच्छे स नृपसत्तमः
     गङ्गायाम आप्लुतॊ धीमान आश्रमाभिमुखॊ ऽभवत
 19 अथ वायुः समुद्भूतॊ दावाग्निर अभवन महान
     ददाह तद वनं सर्वं परिगृह्य समन्ततः
 20 दह्यत्सु मृगयूथेषु दविजिह्वेषु समन्ततः
     वराहाणां च यूथेषु संश्रयत्सु जलाशयान
 21 समाविद्धे वने तस्मिन पराप्ते वयसन उत्तमे
     निराहारतया राजा मन्दप्राणविचेष्टितः
     असमर्थॊ ऽपसरणे सुकृशौ मातरौ च ते
 22 ततः स नृपतिर दृष्ट्वा वह्निम आयान्तम अन्तिकात
     इदम आह ततः सूतं संजयं पृथिवीपते
 23 गच्छ संजय यत्राग्निर न तवां दहति कर्हि चित
     वयम अत्राग्निना युक्ता गमिष्यामः परां गतिम
 24 तम उवाच किलॊद्विग्नः संजयॊ वदतां वरः
     राजन मृत्युर अनिष्टॊ ऽयं भविता ते वृथाग्निना
 25 न चॊपायं परपश्यामि मॊक्षणे जातवेदसः
     यद अत्रानन्तरं कार्यं तद भवान वक्तुम अर्हति
 26 इत्य उक्तः संजयेनेदं पुनर आह स पार्थिवः
     नैष मृत्युर अनिष्टॊ नॊ निःसृतानां गृहात सवयम
 27 जलम अग्निस तथा वायुर अथ वापि विकर्शनम
     तापसानां परशस्यन्ते गच्चः संजय माचिरम
 28 इत्य उक्त्वा संजयं राजा समाधाय मनस तदा
     पराङ्मुखः सह गान्धार्या कुन्त्या चॊपाविशत तदा
 29 संजयस तं तथा दृष्ट्वा परदक्षिणम अथाकरॊत
     उवाच चैनं मेधावी युङ्क्ष्वात्मानम इति परभॊ
 30 ऋषिपुत्रॊ मनीषी स राजा चक्रे ऽसय तद वचः
     संनिरुध्येन्द्रिय गरामम आसीत काष्ठॊपमस तदा
 31 गान्धारी च महाभागा जननी च पृथा तव
     दावाग्निना समायुक्ते स च राजा पिता तव
 32 संजयस तु महामात्रस तस्माद दावाद अमुच्यत
     गङ्गाकूले मया दृष्टस तापसैः परिवारितः
 33 स तान आमन्त्र्य तेजस्वी निवेद्यैतच च सर्वशः
     परययौ संजयः सूतॊ हिमवन्तं महीधरम
 34 एवं स निधनं पराप्तः कुरुराजॊ महामनाः
     गान्धारी च पृथा चैव जनन्यौ ते नराधिप
 35 यदृच्छयानुव्रजता मया राज्ञः कलेवरम
     तयॊश च देव्यॊर उभयॊर दृष्टानि भरतर्षभ
 36 ततस तपॊवने तस्मिन समाजग्मुस तपॊधनाः
     शरुत्वा राज्ञस तथा निष्ठां न तव अशॊचन गतिं च ते
 37 तत्राश्रौषम अहं सर्वम एतत पुरुषसत्तम
     यथा च नृपतिर दग्धॊ देव्यौ ते चेति पाण्डव
 38 न शॊचितव्यं राजेन्द्र सवन्तः स पृथिवीपतिः
     पराप्तवान अग्निसंयॊगं गान्धारी जननी च ते
 39 [वै]
     एतच छरुत्वा तु सर्वेषां पाण्डवानां महात्मनाम
     निर्याणं धृतराष्ट्रस्य शॊकः समभवन महान
 40 अन्तःपुराणां च तदा महान आर्तस्वरॊ ऽभवत
     पौराणां च महाराज शरुत्वा राज्ञस तदा गतिम
 41 अहॊ धिग इति राजा तु विक्रुश्य भृशदुःखितः
     ऊर्ध्वबाहुः समरन मातुः पररुरॊद युधिष्ठिरः
     भीमसेनपुरॊगश च भरातरः सर्व एव ते
 42 अन्तःपुरेषु च तदा सुमहान रुदितस्वनः
     परादुरासीन महाराज पृथां शरुत्वा तथागताम
 43 तं च वृद्धां तथा दग्धं हतपुत्रं नराधिपम
     अन्वशॊचन्त ते सर्वे गान्धारीं च तपस्विनीम
 44 तस्मिन्न उपरते शब्दे मुहूर्ताद इव भारत
     निगृह्य बाष्पं धैर्येण धर्मराजॊ ऽबरवीद इदम
   1 [vai]
      dvivarṣopanivṛtteṣu pāṇḍaveṣu yadṛcchayā
      devarṣir nārado rājann ājagāma yudhiṣṭhiram
  2 tam abhyarcya mahābāhuḥ kururājo yudhiṣṭhiraḥ
      āsīnaṃ pariviśvastaṃ provāca vadatāṃ varaḥ
  3 cirasya khalu paśyāmi bhagavantam upasthitam
      kac cit te kuśalaṃ vipra śubhaṃ vā pratyupasthitam
  4 ke deśāḥ paridṛṣṭās te kiṃ ca kāryaṃ karomi te
      tad brūhi dvijamukhya tvam asmākaṃ ca priyo 'tithiḥ
  5 [nārada]
      ciradṛṣṭo 'si me rājann āgato 'smi tapovanāt
      paridṛṣṭāni tīrthāni gaṅgā caiva mayā nṛpa
  6 [y]
      vadanti puruṣā me 'dya gaṅgātīranivāsinaḥ
      dhṛtarāṣṭraṃ mahātmānam āsthitaṃ paramaṃ tapaḥ
  7 api dṛṣṭas tvayā tatra kuśalī sa kurūdvahaḥ
      gāndhārī ca pṛthā caiva sūtaputraś ca saṃjayaḥ
  8 kathaṃ ca vartate cādya pitā mama sa pārthivaḥ
      śrotum icchāmi bhagavan yadi dṛṣṭas tvayā nṛpaḥ
  9 [nārada]
      sthirī bhūya mahārāja śṛṇu sarvaṃ yathātatham
      yathā śrutaṃ ca dṛṣṭaṃ ca mayā tasmiṃs tapovane
  10 vanavāsa nivṛtteṣu bhavatsu kurunandana
     kurukṣetrāt pitā tubhyaṃ gaṅgādvāraṃ yayau nṛpa
 11 gāndhāryā sahito dhīmān vadhvā kuntyā samanvitaḥ
     saṃjayena ca sūtena sāgnihotraḥ sayājakaḥ
 12 ātasthe sa tapas tīvraṃ pitā tava tapodhanaḥ
     vīṭāṃ mukhe samādhāya vāyubhakṣo 'bhavan muniḥ
 13 vane sa munibhiḥ sarvaiḥ pūjyamāno mahātapāḥ
     tvag asthi mātraśeṣaḥ sa ṣaṇ māsān abhavan nṛpaḥ
 14 gāndhārī tu jalāhārā kuntī māsopavāsinī
     saṃjayaḥ ṣaṣṭha bhaktena vartayām āsa bhārata
 15 agnīṃs tu yājakās tatra juhuvur vidhivat prabho
     dṛśyato 'dṛśyataś caiva vane tasmin nṛpasya ha
 16 aniketo 'tha rājā sa babhūva vanagocaraḥ
     te cāpi sahite devyau saṃjayaś ca tam anvayuḥ
 17 saṃjayo nṛpater netā sameṣu viṣameṣu ca
     gāndhāryās tu pṛthā rājaṃś cakṣur āsīd aninditā
 18 tataḥ kadā cid gaṅgāyāḥ kacche sa nṛpasattamaḥ
     gaṅgāyām āpluto dhīmān āśramābhimukho 'bhavat
 19 atha vāyuḥ samudbhūto dāvāgnir abhavan mahān
     dadāha tad vanaṃ sarvaṃ parigṛhya samantataḥ
 20 dahyatsu mṛgayūtheṣu dvijihveṣu samantataḥ
     varāhāṇāṃ ca yūtheṣu saṃśrayatsu jalāśayān
 21 samāviddhe vane tasmin prāpte vyasana uttame
     nirāhāratayā rājā mandaprāṇaviceṣṭitaḥ
     asamartho 'pasaraṇe sukṛśau mātarau ca te
 22 tataḥ sa nṛpatir dṛṣṭvā vahnim āyāntam antikāt
     idam āha tataḥ sūtaṃ saṃjayaṃ pṛthivīpate
 23 gaccha saṃjaya yatrāgnir na tvāṃ dahati karhi cit
     vayam atrāgninā yuktā gamiṣyāmaḥ parāṃ gatim
 24 tam uvāca kilodvignaḥ saṃjayo vadatāṃ varaḥ
     rājan mṛtyur aniṣṭo 'yaṃ bhavitā te vṛthāgninā
 25 na copāyaṃ prapaśyāmi mokṣaṇe jātavedasaḥ
     yad atrānantaraṃ kāryaṃ tad bhavān vaktum arhati
 26 ity uktaḥ saṃjayenedaṃ punar āha sa pārthivaḥ
     naiṣa mṛtyur aniṣṭo no niḥsṛtānāṃ gṛhāt svayam
 27 jalam agnis tathā vāyur atha vāpi vikarśanam
     tāpasānāṃ praśasyante gaccaḥ saṃjaya māciram
 28 ity uktvā saṃjayaṃ rājā samādhāya manas tadā
     prāṅmukhaḥ saha gāndhāryā kuntyā copāviśat tadā
 29 saṃjayas taṃ tathā dṛṣṭvā pradakṣiṇam athākarot
     uvāca cainaṃ medhāvī yuṅkṣvātmānam iti prabho
 30 ṛṣiputro manīṣī sa rājā cakre 'sya tad vacaḥ
     saṃnirudhyendriya grāmam āsīt kāṣṭhopamas tadā
 31 gāndhārī ca mahābhāgā jananī ca pṛthā tava
     dāvāgninā samāyukte sa ca rājā pitā tava
 32 saṃjayas tu mahāmātras tasmād dāvād amucyata
     gaṅgākūle mayā dṛṣṭas tāpasaiḥ parivāritaḥ
 33 sa tān āmantrya tejasvī nivedyaitac ca sarvaśaḥ
     prayayau saṃjayaḥ sūto himavantaṃ mahīdharam
 34 evaṃ sa nidhanaṃ prāptaḥ kururājo mahāmanāḥ
     gāndhārī ca pṛthā caiva jananyau te narādhipa
 35 yadṛcchayānuvrajatā mayā rājñaḥ kalevaram
     tayoś ca devyor ubhayor dṛṣṭāni bharatarṣabha
 36 tatas tapovane tasmin samājagmus tapodhanāḥ
     śrutvā rājñas tathā niṣṭhāṃ na tv aśocan gatiṃ ca te
 37 tatrāśrauṣam ahaṃ sarvam etat puruṣasattama
     yathā ca nṛpatir dagdho devyau te ceti pāṇḍava
 38 na śocitavyaṃ rājendra svantaḥ sa pṛthivīpatiḥ
     prāptavān agnisaṃyogaṃ gāndhārī jananī ca te
 39 [vai]
     etac chrutvā tu sarveṣāṃ pāṇḍavānāṃ mahātmanām
     niryāṇaṃ dhṛtarāṣṭrasya śokaḥ samabhavan mahān
 40 antaḥpurāṇāṃ ca tadā mahān ārtasvaro 'bhavat
     paurāṇāṃ ca mahārāja śrutvā rājñas tadā gatim
 41 aho dhig iti rājā tu vikruśya bhṛśaduḥkhitaḥ
     ūrdhvabāhuḥ smaran mātuḥ praruroda yudhiṣṭhiraḥ
     bhīmasenapurogaś ca bhrātaraḥ sarva eva te
 42 antaḥpureṣu ca tadā sumahān ruditasvanaḥ
     prādurāsīn mahārāja pṛthāṃ śrutvā tathāgatām
 43 taṃ ca vṛddhāṃ tathā dagdhaṃ hataputraṃ narādhipam
     anvaśocanta te sarve gāndhārīṃ ca tapasvinīm
 44 tasminn uparate śabde muhūrtād iva bhārata
     nigṛhya bāṣpaṃ dhairyeṇa dharmarājo 'bravīd idam

Book 15 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 15
Chapter 46

  1 [य]
      तथा महात्मनस तस्य तपस्य उग्रे च वर्ततः
      अनाथस्येव निधनं तिष्ठत्स्व अस्मासु बन्धुषु
  2 दुर्विज्ञेया हि गतयः पुरुषाणां मता मम
      यत्र वैचित्रवीर्यॊ ऽसौ दग्ध एवं दवाग्निना
  3 यस्य पुत्रशतं शरीमद अभवद बाहुशालिनः
      नागायुत बलॊ राजा स दग्धॊ हि दवाग्निना
  4 यं पुरा पर्यवीजन्त तालवृन्तैर वरस्त्रियः
      तं गृध्राः पर्यवीजन्त दावाग्निपरिकालितम
  5 सूतमागध संघैश च शयानॊ यः परबॊध्यते
      धरण्यां स नृपः शेते पापस्य मम कर्मभिः
  6 न तु शॊचामि गान्धारीं हतपुत्रां यशस्विनीम
      पतिलॊकम अनुप्राप्तां तथा भर्तृव्रते सथिताम
  7 पृथाम एव तु शॊचामि या पुत्रैश्वर्यम ऋद्धिमत
      उत्सृज्य सुमहद दीप्तं वनवासम अरॊचयत
  8 धिग राज्यम इदम अस्माकं धिग बलं धिक पराक्रमम
      कषत्रधर्मच धिग यस्मान मृता जीवामहे वयम
  9 सुसूक्ष्मा किल कालस्य गतिर दविज वरॊत्तम
      यत समुत्सृज्य राज्यं सा वनवासम अरॊचयत
  10 युधिष्ठिरस्य जननी भीमस्य विजयस्य च
     अनाथवत कथं दग्धा इति मुह्यामि चिन्तयन
 11 वृथा संतॊषितॊ वह्निः खाण्डवे सव्यसाचिना
     उपकारम अजानन स कृतघ्न इति मे मतिः
 12 यत्रादहत स भगवान मातरं सव्यसाचिनः
     कृत्वा यॊ बराह्मणच छद्म भिक्षार्थी समुपागतः
     धिग अग्निं धिक च पार्थस्य विश्रुतां सत्यसंधताम
 13 इदं कष्टतरं चान्यद भगवन परतिभाति मे
     वृथाग्निना समायॊगॊ यद अभूत पृथिवीपतेः
 14 तथा तपस्विनस तस्य राजर्षेः कौरवस्य ह
     कथम एवंविधॊ मृत्युः परशास्य पृथिवीम इमाम
 15 तिष्ठत्सु मन्त्रपूतेषु तस्याग्निषु महावने
     वृथाग्निना समायुक्तॊ निष्ठां पराप्तः पिता मम
 16 मन्ये पृथा वेपमाना कृषा धमनि संतता
     हा तात धर्मराजेति समाक्रन्दन महाभये
 17 भीम पर्याप्नुहि भयाद इति चैवाभिवाशती
     समन्ततः परिक्षिप्ता माता मे ऽभूद दवाग्निना
 18 सहदेवः परियस तस्याः पुत्रेभ्यॊ ऽधिक एव तु
     न चैनां मॊक्षयाम आस वीरॊ माद्रवतीसुतः
 19 तच छरुत्वा रुरुदुः सर्वे समालिङ्ग्य परस्परम
     पाण्डवाः पञ्च दुःखार्ता भूतानीव युगक्षये
 20 तेषां तु पुरुषेन्द्राणां रुदतां रुधित सवनः
     परासादाभॊग संरुद्धॊ अन्वरौत्सीत स रॊदसी
   1 [y]
      tathā mahātmanas tasya tapasy ugre ca vartataḥ
      anāthasyeva nidhanaṃ tiṣṭhatsv asmāsu bandhuṣu
  2 durvijñeyā hi gatayaḥ puruṣāṇāṃ matā mama
      yatra vaicitravīryo 'sau dagdha evaṃ davāgninā
  3 yasya putraśataṃ śrīmad abhavad bāhuśālinaḥ
      nāgāyuta balo rājā sa dagdho hi davāgninā
  4 yaṃ purā paryavījanta tālavṛntair varastriyaḥ
      taṃ gṛdhrāḥ paryavījanta dāvāgniparikālitam
  5 sūtamāgadha saṃghaiś ca śayāno yaḥ prabodhyate
      dharaṇyāṃ sa nṛpaḥ śete pāpasya mama karmabhiḥ
  6 na tu śocāmi gāndhārīṃ hataputrāṃ yaśasvinīm
      patilokam anuprāptāṃ tathā bhartṛvrate sthitām
  7 pṛthām eva tu śocāmi yā putraiśvaryam ṛddhimat
      utsṛjya sumahad dīptaṃ vanavāsam arocayat
  8 dhig rājyam idam asmākaṃ dhig balaṃ dhik parākramam
      kṣatradharmaca dhig yasmān mṛtā jīvāmahe vayam
  9 susūkṣmā kila kālasya gatir dvija varottama
      yat samutsṛjya rājyaṃ sā vanavāsam arocayat
  10 yudhiṣṭhirasya jananī bhīmasya vijayasya ca
     anāthavat kathaṃ dagdhā iti muhyāmi cintayan
 11 vṛthā saṃtoṣito vahniḥ khāṇḍave savyasācinā
     upakāram ajānan sa kṛtaghna iti me matiḥ
 12 yatrādahat sa bhagavān mātaraṃ savyasācinaḥ
     kṛtvā yo brāhmaṇac chadma bhikṣārthī samupāgataḥ
     dhig agniṃ dhik ca pārthasya viśrutāṃ satyasaṃdhatām
 13 idaṃ kaṣṭataraṃ cānyad bhagavan pratibhāti me
     vṛthāgninā samāyogo yad abhūt pṛthivīpateḥ
 14 tathā tapasvinas tasya rājarṣeḥ kauravasya ha
     katham evaṃvidho mṛtyuḥ praśāsya pṛthivīm imām
 15 tiṣṭhatsu mantrapūteṣu tasyāgniṣu mahāvane
     vṛthāgninā samāyukto niṣṭhāṃ prāptaḥ pitā mama
 16 manye pṛthā vepamānā kṛṣā dhamani saṃtatā
     hā tāta dharmarājeti samākrandan mahābhaye
 17 bhīma paryāpnuhi bhayād iti caivābhivāśatī
     samantataḥ parikṣiptā mātā me 'bhūd davāgninā
 18 sahadevaḥ priyas tasyāḥ putrebhyo 'dhika eva tu
     na caināṃ mokṣayām āsa vīro mādravatīsutaḥ
 19 tac chrutvā ruruduḥ sarve samāliṅgya parasparam
     pāṇḍavāḥ pañca duḥkhārtā bhūtānīva yugakṣaye
 20 teṣāṃ tu puruṣendrāṇāṃ rudatāṃ rudhita svanaḥ
     prāsādābhoga saṃruddho anvarautsīt sa rodasī

Book 15 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 15
Chapter 47

  1 [नारद]
      नासौ वृथाग्निना दग्धॊ यथा तत्र शरुतं मया
      वैचित्रवीर्यॊ नृपतिस तत ते वक्ष्यामि भारत
  2 वनं परविशता तेन वायुभक्षेण धीमता
      अग्नयः कारयित्वेष्टिम उत्सृष्टा इति नः शरुतम
  3 याजकास तु ततस तस्य तान अग्नीन निर्जने वने
      समुत्सृज्य यथाकामं जग्मुर भरतसत्तम
  4 स विवृद्धस तदा वह्निर वने तस्मिन्न अभूत किल
      तेन तद वनम आदीप्तम इति मे तापसाब्रुवन
  5 स राजा जाह्नवी कच्छे यथा ते कथितं मया
      तेनाङ्गिना समायुक्तः सवेनैव भरतर्षभ
  6 एवम आवेदयाम आसुर मुनयस ते ममानघ
      ये ते भागीरथी तीरे मया दृष्टा युधिष्ठिर
  7 एवं सवेनाग्निना राजा समायुक्तॊ महीपते
      मा शॊचिथास तवं नृपतिं गतः स परमां गतिम
  8 गुरुशुश्रूषया चैव जननी तव पाण्डव
      पराप्ता सुमहतीं सिद्धिम इति मे नात्र संशयः
  9 कर्तुम अर्हसि कौरव्य तेषां तवम उदकक्रियाम
      भरातृभिः सहितः सर्वैर एतद अत्र विधीयताम
  10 [वै]
     तथा स पृथिवीपालः पाण्डवानां धुरंधरः
     निर्ययौ सह सॊदर्यैः सदारॊ भरतर्षभ
 11 पौरजान पदाश चैव राजभक्तिपुरस्कृताः
     गङ्गां परजग्मुर अभितॊ वाससैकेन संवृताः
 12 ततॊ ऽवगाह्य सलिलं सर्वे ते कुरुपुंगवाः
     युयुत्सुम अग्रतः कृत्वा ददुस तॊयं महात्मने
 13 गान्धार्याश च पृथायाश च विधिवन नामगॊत्रतः
     शौचं निवर्तयन्तस ते तत्रॊषुर नगराद बहिः
 14 परेषयाम आस स नरान विधिज्ञानाप्त कारिणः
     गङ्गा दवारं कुरुश्रेष्ठॊ यत्र दग्धॊ ऽभवन नृपः
 15 तत्रैव तेषां कुल्यानि गङ्गा दवारे ऽनवशात तदा
     कर्तव्यानीति पुरुषान दत्तदेयान महीपतिः
 16 दवादशे ऽहनि तेभ्यः स कृतशौचॊ नराधिपः
     ददौ शराद्धानि विधिवद दक्षिणावन्ति पाण्डवः
 17 धृतराष्ट्रं समुद्दिश्य ददौ स पृथिवीपतिः
     सुवर्णं रजतं गाश च शय्याश च सुमहाधनाः
 18 गान्धार्याश चैव तेजस्वी पृथायाश च पृथक पृथक
     संकीर्त्य नामनी राजा ददौ दानम अनुत्तमम
 19 यॊ यद इच्छति यावच च तावत स लभते दविजः
     शयनं भॊजनं यानं मणिरत्नम अथॊ धनम
 20 यानम आच्छादनं भॊगान दासीश च परिचारिकाः
     ददौ राजा समुद्दिश्य तयॊर मात्रॊर महीपतिः
 21 ततः स पृथिवीपालॊ दत्त्वा शराद्धान्य अनेकशः
     परविवेश पुनर धीमान नगरं वारणाह्वयम
 22 ते चापि राजवचनात पुरुषा ये गताभवन
     संकल्प्य तेषां कुल्यानि पुनः परत्यागमंस ततः
 23 माल्यैर गन्धैश च विविधैः पूजयित्वा यथाविधि
     कुल्यानि तेषां संयॊज्य तदाचख्युर महीपतेः
 24 समाश्वास्य च राजानं धर्मात्मानं युधिष्ठिरम
     नारदॊ ऽपय अगमद राजन परमर्षिर यथेप्सितम
 25 एवं वर्षाण्य अतीतानि धृतराष्ट्रस्य धीमतः
     वनवासे तदा तरीणि नगरे दश पञ्च च
 26 हतपुत्रस्य संग्रामे दानानि ददतः सदा
     जञातिसंबन्धिमित्राणां भरातॄणां सवजनस्य च
 27 युधिष्ठिरस तु नृपतिर नातिप्रीत मनास तदा
     धारयाम आस तद राज्यं निहतज्ञातिबान्धवः
   1 [nārada]
      nāsau vṛthāgninā dagdho yathā tatra śrutaṃ mayā
      vaicitravīryo nṛpatis tat te vakṣyāmi bhārata
  2 vanaṃ praviśatā tena vāyubhakṣeṇa dhīmatā
      agnayaḥ kārayitveṣṭim utsṛṣṭā iti naḥ śrutam
  3 yājakās tu tatas tasya tān agnīn nirjane vane
      samutsṛjya yathākāmaṃ jagmur bharatasattama
  4 sa vivṛddhas tadā vahnir vane tasminn abhūt kila
      tena tad vanam ādīptam iti me tāpasābruvan
  5 sa rājā jāhnavī kacche yathā te kathitaṃ mayā
      tenāṅginā samāyuktaḥ svenaiva bharatarṣabha
  6 evam āvedayām āsur munayas te mamānagha
      ye te bhāgīrathī tīre mayā dṛṣṭā yudhiṣṭhira
  7 evaṃ svenāgninā rājā samāyukto mahīpate
      mā śocithās tvaṃ nṛpatiṃ gataḥ sa paramāṃ gatim
  8 guruśuśrūṣayā caiva jananī tava pāṇḍava
      prāptā sumahatīṃ siddhim iti me nātra saṃśayaḥ
  9 kartum arhasi kauravya teṣāṃ tvam udakakriyām
      bhrātṛbhiḥ sahitaḥ sarvair etad atra vidhīyatām
  10 [vai]
     tathā sa pṛthivīpālaḥ pāṇḍavānāṃ dhuraṃdharaḥ
     niryayau saha sodaryaiḥ sadāro bharatarṣabha
 11 paurajāna padāś caiva rājabhaktipuraskṛtāḥ
     gaṅgāṃ prajagmur abhito vāsasaikena saṃvṛtāḥ
 12 tato 'vagāhya salilaṃ sarve te kurupuṃgavāḥ
     yuyutsum agrataḥ kṛtvā dadus toyaṃ mahātmane
 13 gāndhāryāś ca pṛthāyāś ca vidhivan nāmagotrataḥ
     śaucaṃ nivartayantas te tatroṣur nagarād bahiḥ
 14 preṣayām āsa sa narān vidhijñānāpta kāriṇaḥ
     gaṅgā dvāraṃ kuruśreṣṭho yatra dagdho 'bhavan nṛpaḥ
 15 tatraiva teṣāṃ kulyāni gaṅgā dvāre 'nvaśāt tadā
     kartavyānīti puruṣān dattadeyān mahīpatiḥ
 16 dvādaśe 'hani tebhyaḥ sa kṛtaśauco narādhipaḥ
     dadau śrāddhāni vidhivad dakṣiṇāvanti pāṇḍavaḥ
 17 dhṛtarāṣṭraṃ samuddiśya dadau sa pṛthivīpatiḥ
     suvarṇaṃ rajataṃ gāś ca śayyāś ca sumahādhanāḥ
 18 gāndhāryāś caiva tejasvī pṛthāyāś ca pṛthak pṛthak
     saṃkīrtya nāmanī rājā dadau dānam anuttamam
 19 yo yad icchati yāvac ca tāvat sa labhate dvijaḥ
     śayanaṃ bhojanaṃ yānaṃ maṇiratnam atho dhanam
 20 yānam ācchādanaṃ bhogān dāsīś ca paricārikāḥ
     dadau rājā samuddiśya tayor mātror mahīpatiḥ
 21 tataḥ sa pṛthivīpālo dattvā śrāddhāny anekaśaḥ
     praviveśa punar dhīmān nagaraṃ vāraṇāhvayam
 22 te cāpi rājavacanāt puruṣā ye gatābhavan
     saṃkalpya teṣāṃ kulyāni punaḥ pratyāgamaṃs tataḥ
 23 mālyair gandhaiś ca vividhaiḥ pūjayitvā yathāvidhi
     kulyāni teṣāṃ saṃyojya tadācakhyur mahīpateḥ
 24 samāśvāsya ca rājānaṃ dharmātmānaṃ yudhiṣṭhiram
     nārado 'py agamad rājan paramarṣir yathepsitam
 25 evaṃ varṣāṇy atītāni dhṛtarāṣṭrasya dhīmataḥ
     vanavāse tadā trīṇi nagare daśa pañca ca
 26 hataputrasya saṃgrāme dānāni dadataḥ sadā
     jñātisaṃbandhimitrāṇāṃ bhrātṝṇāṃ svajanasya ca
 27 yudhiṣṭhiras tu nṛpatir nātiprīta manās tadā
     dhārayām āsa tad rājyaṃ nihatajñātibāndhavaḥ

Book 16 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 16

Chapter 1

  1 [वै]
      षट तरिंशे तव अथ संप्राप्ते वर्षे कौरवनन्दन
      ददर्श विपरीतानि निमित्तानि युधिष्ठिरः
  2 ववुर वाताः सनिर्घाता रूक्षाः शर्कर वर्षिणः
      अपसव्यानि शकुना मण्डलानि परचक्रिरे
  3 परत्यगूहुर महानद्यॊ दिशॊ नीहारसंवृताः
      उल्काश चाङ्गार वर्षिण्यः परपेतुर गगनाद भुवि
  4 आदित्यॊ रजसा राजन समवच्छन्न मण्डलः
      विरश्मिर उदये नित्यं कबन्धैः समदृश्यत
  5 परिवेषाश च दृश्यन्ते दारुणाश चन्द्रसूर्ययॊः
      तरिवर्णाः शयाम रूक्षान्तास तथा भस्मारुण परभाः
  6 एते चान्ये च बहव उत्पाता भयसंसिनः
      देश्यन्ते ऽहर अहॊ राजन हृदयॊद्वेग कारकाः
  7 कस्य चित तव अथ कालस्य कुरुराजॊ युधिष्ठिरः
      शुश्राव वृष्णिचक्रस्य मौसले कदनं कृतम
  8 विमुक्तं वासुदेवं च शरुत्वा रामं च पाण्डवः
      समानीयाब्रवीद भरातॄन किं करिष्याम इत्य उत
  9 परस्परं समासाद्य बरह्मदण्डबलत कृतान
      वृष्णीन विनष्टांस ते शरुत्वा वयथिताः पाण्डवाभवन
  10 निधनं वासुदेवस्य समुद्रस्येव शॊषणम
     वीरा न शरद्दधुस तस्य विनाशं शार्ङ्गधन्वनः
 11 मौसलं ते परिश्रुत्य दुःखशॊकसमन्विताः
     विषण्णा हतसंकल्पाः पाण्डवाः समुपाविशन
   1 [vai]
      ṣaṭ triṃśe tv atha saṃprāpte varṣe kauravanandana
      dadarśa viparītāni nimittāni yudhiṣṭhiraḥ
  2 vavur vātāḥ sanirghātā rūkṣāḥ śarkara varṣiṇaḥ
      apasavyāni śakunā maṇḍalāni pracakrire
  3 pratyagūhur mahānadyo diśo nīhārasaṃvṛtāḥ
      ulkāś cāṅgāra varṣiṇyaḥ prapetur gaganād bhuvi
  4 ādityo rajasā rājan samavacchanna maṇḍalaḥ
      viraśmir udaye nityaṃ kabandhaiḥ samadṛśyata
  5 pariveṣāś ca dṛśyante dāruṇāś candrasūryayoḥ
      trivarṇāḥ śyāma rūkṣāntās tathā bhasmāruṇa prabhāḥ
  6 ete cānye ca bahava utpātā bhayasaṃsinaḥ
      deśyante 'har aho rājan hṛdayodvega kārakāḥ
  7 kasya cit tv atha kālasya kururājo yudhiṣṭhiraḥ
      śuśrāva vṛṣṇicakrasya mausale kadanaṃ kṛtam
  8 vimuktaṃ vāsudevaṃ ca śrutvā rāmaṃ ca pāṇḍavaḥ
      samānīyābravīd bhrātṝn kiṃ kariṣyāma ity uta
  9 parasparaṃ samāsādya brahmadaṇḍabalat kṛtān
      vṛṣṇīn vinaṣṭāṃs te śrutvā vyathitāḥ pāṇḍavābhavan
  10 nidhanaṃ vāsudevasya samudrasyeva śoṣaṇam
     vīrā na śraddadhus tasya vināśaṃ śārṅgadhanvanaḥ
 11 mausalaṃ te pariśrutya duḥkhaśokasamanvitāḥ
     viṣaṇṇā hatasaṃkalpāḥ pāṇḍavāḥ samupāviśan

Book 16 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 16
Chapter 2

  1 [ज]
      कथं विनष्टा भगवन्न अन्धका वृष्णिभिः सह
      पश्यतॊ वासुदेवस्य भॊजाश चैव महारथाः
  2 [वै]
      षट तरिंशे ऽथ ततॊ वर्षे वृष्णीनाम अनयॊ महान
      अन्यॊन्यं मुसलैस ते तु निजघ्नुः कालचॊदिताः
  3 [ज]
      केनानुशप्तास ते वीराः कषयं वृष्ण्यन्धका ययुः
      भॊजाश च दविजवर्यत्वं विस्तरेण वदस्व मे
  4 [वै]
      विश्वामित्रं च कण्वं च नारदं च तपॊधनम
      सारण परमुखा वीरा ददृशुर दवारकागतान
  5 ते वै साम्बं पुरस्कृत्य भूषयित्वा सत्रियं यथा
      अब्रुवन्न उपसंगम्य दैवदण्डनिपीडिताः
  6 इयं सत्री पुत्र कामस्य बभ्रॊर अमिततेजसः
      ऋषयः साधु जानीत किम इयं जनयिष्यति
  7 इत्य उक्तास ते तदा राजन विप्रलम्भ परधर्षिताः
      परत्यब्रुवंस तान मुनयॊ यत तच छृणु नराधिप
  8 वृष्ण्यन्धकविनाशाय मुसलं घॊरम आयसम
      वासुदेवस्य दायादाः साम्बॊ ऽयं जनयिष्यति
  9 येन यूयं सुदुर्वृत्ता नृशंसा जातमन्यवः
      उच्छेतारः कुलं कृत्स्नम ऋते राम जनार्दनौ
  10 समुद्रं यास्यति शरीमांस तयक्त्वा देहं हलायुधः
     जरा कृष्णं महात्मानं शयानं भुवि भेत्स्यति
 11 इत्य अब्रुवन्त ते राजन परलब्धास तैर दुरात्मभिः
     मुनयः करॊधरक्ताक्षाः समीक्ष्याथ परस्परम
 12 तथॊक्ता मुनयस ते तु ततः केशवम अभ्ययुः
 13 अथाब्रवीत तदा वृष्णीञ शरुत्वैवं मधुसूदनः
     अन्तज्ञॊ मतिमांस तस्य भवितव्यं तथेति तान
 14 एवम उक्त्वा हृषीकेशः परविवेश पुनर गृहान
     कृतान्तम अन्यथा नैच्छत कर्तुं स जगतः परभुः
 15 शवॊभूते ऽथ ततः साम्बॊ मुसालं तद असूत वै
     वृष्ण्यन्धाक विनाशाय किंकरप्रतिमं महत
 16 परसूतं शापजं घॊरं तच च राज्ञे नयवेदयन
     विषण्णरूपस तद राजा सूक्ष्मं चूर्णम अकारयत
 17 पराक्षिपन सागरे तच च पुरुषा राजशासनात
     अघॊषयंश च नगरे वचनाद आहुकस्य च
 18 अद्य परभृति सर्वेषु वृष्ण्यन्धकगृहेष्व इह
     सुरासवॊ न कर्तव्यः सर्वैर नगरवासिभिः
 19 यश च नॊ ऽविदितं कुर्यात पेयं कश चिन नरः कव चित
     जीवन स शूलम आरॊहेत सवयं कृत्वा सबान्धवः
 20 ततॊ राजभयात सर्वे नियमं चक्रिरे तदा
     नराः शासनम आज्ञाय तस्य राज्ञॊ महात्मनः
   1 [j]
      kathaṃ vinaṣṭā bhagavann andhakā vṛṣṇibhiḥ saha
      paśyato vāsudevasya bhojāś caiva mahārathāḥ
  2 [vai]
      ṣaṭ triṃśe 'tha tato varṣe vṛṣṇīnām anayo mahān
      anyonyaṃ musalais te tu nijaghnuḥ kālacoditāḥ
  3 [j]
      kenānuśaptās te vīrāḥ kṣayaṃ vṛṣṇyandhakā yayuḥ
      bhojāś ca dvijavaryatvaṃ vistareṇa vadasva me
  4 [vai]
      viśvāmitraṃ ca kaṇvaṃ ca nāradaṃ ca tapodhanam
      sāraṇa pramukhā vīrā dadṛśur dvārakāgatān
  5 te vai sāmbaṃ puraskṛtya bhūṣayitvā striyaṃ yathā
      abruvann upasaṃgamya daivadaṇḍanipīḍitāḥ
  6 iyaṃ strī putra kāmasya babhror amitatejasaḥ
      ṛṣayaḥ sādhu jānīta kim iyaṃ janayiṣyati
  7 ity uktās te tadā rājan vipralambha pradharṣitāḥ
      pratyabruvaṃs tān munayo yat tac chṛṇu narādhipa
  8 vṛṣṇyandhakavināśāya musalaṃ ghoram āyasam
      vāsudevasya dāyādāḥ sāmbo 'yaṃ janayiṣyati
  9 yena yūyaṃ sudurvṛttā nṛśaṃsā jātamanyavaḥ
      ucchetāraḥ kulaṃ kṛtsnam ṛte rāma janārdanau
  10 samudraṃ yāsyati śrīmāṃs tyaktvā dehaṃ halāyudhaḥ
     jarā kṛṣṇaṃ mahātmānaṃ śayānaṃ bhuvi bhetsyati
 11 ity abruvanta te rājan pralabdhās tair durātmabhiḥ
     munayaḥ krodharaktākṣāḥ samīkṣyātha parasparam
 12 tathoktā munayas te tu tataḥ keśavam abhyayuḥ
 13 athābravīt tadā vṛṣṇīñ śrutvaivaṃ madhusūdanaḥ
     antajño matimāṃs tasya bhavitavyaṃ tatheti tān
 14 evam uktvā hṛṣīkeśaḥ praviveśa punar gṛhān
     kṛtāntam anyathā naicchat kartuṃ sa jagataḥ prabhuḥ
 15 śvobhūte 'tha tataḥ sāmbo musālaṃ tad asūta vai
     vṛṣṇyandhāka vināśāya kiṃkarapratimaṃ mahat
 16 prasūtaṃ śāpajaṃ ghoraṃ tac ca rājñe nyavedayan
     viṣaṇṇarūpas tad rājā sūkṣmaṃ cūrṇam akārayat
 17 prākṣipan sāgare tac ca puruṣā rājaśāsanāt
     aghoṣayaṃś ca nagare vacanād āhukasya ca
 18 adya prabhṛti sarveṣu vṛṣṇyandhakagṛheṣv iha
     surāsavo na kartavyaḥ sarvair nagaravāsibhiḥ
 19 yaś ca no 'viditaṃ kuryāt peyaṃ kaś cin naraḥ kva cit
     jīvan sa śūlam ārohet svayaṃ kṛtvā sabāndhavaḥ
 20 tato rājabhayāt sarve niyamaṃ cakrire tadā
     narāḥ śāsanam ājñāya tasya rājño mahātmanaḥ

Book 16 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 16
Chapter 3

  1 [वै]
      एवं परयतमानानां वृष्णीनाम अन्धकैः सह
      कालॊ गृहाणि सार्वेणां परिचक्राम नित्यशः
  2 करालॊ विकटॊ मुण्डः पुरुषः कृष्णपिङ्गलः
      गृहाण्य अवेक्ष्य वृष्णीनां नादृश्यत पुनः कव चित
  3 उत्पेदिरे महावाता दारुणाश चा दिने दिने
      वृष्ण्यन्धकविनाशाय बहवॊ रॊमहर्षणाः
  4 विवृद्धमूषका रथ्या विभिन्नमणिकास तथा
      चीची कूचीति वाश्यन्त्यः सारिका वृष्णिवेश्मसु
      नॊपशाम्यति शब्दश च स दिवारात्रम एव हि
  5 अनुकुर्वन्न उलूकानां सारसा विरुतं तथा
      अजाः शिवानां च रुतम अन्वकुर्वत भारत
  6 पाण्डुरा रक्तपादाश च विहगाः कालचॊदिताः
      वृष्ण्यन्धकानां गेहेषु कपॊता वयचरंस तदा
  7 वयजायन्त खरा गॊषु करभाश्वतरीषु च
      शुनीष्व अपि बिडालाश च मूषका नकुलीषु च
  8 नापत्रपन्त पापानि कुर्वन्तॊ वृष्णयस तदा
      पराद्विषन बराह्मणांश चापि पितॄन देवांस तथैव च
  9 गुरूंश चाप्य अवमन्यन्त न तु राम जनार्दनौ
      पत्न्यः पतीन वयुच्चरन्त पत्नीश च पतयस तथा
  10 विभावसुः परज्वलितॊ वामं विपरिवर्तते
     नीललॊहित माञ्जिष्ठा विसृजन्न अर्चिषः पृथक
 11 उदयास्त मने नित्यं पुर्यां तस्यां दिवाकरः
     वयदृश्यतासकृत पुम्भिः कबन्धैः परिवारितः
 12 महानसेषु सिद्धे ऽनने संस्कृते ऽतीव भारत
     आहार्यमाणे कृमयॊ वयदृश्यन्त नराधिप
 13 पुण्याहे वाच्यमाने च जपत्सु च महात्मसु
     अभिधावन्तः शरूयन्ते न चादृश्यत कश चन
 14 परस्परं च नाक्षत्रं हन्यमानं पुनः पुनः
     गरहैर अपश्यन सार्वे ते नात्मानस तु कथं चन
 15 नदन्तं पाञ्चजन्यं च वृष्ण्यन्धकनिवेशने
     समन्तत परत्यवाश्यन्त रासभा दारुणस्वराः
 16 एवं पश्यन हृषीकेशः संप्राप्तं कालपर्ययम
     तरयॊदश्याम अमावास्यां तान दृष्ट्वा पराब्रवीद इदम
 17 चतुर्दशी पञ्चदशी कृतेयं राहुणा पुनः
     तदा च भरते युद्धे पराप्ता चाद्य कषयाय नः
 18 विमृशन्न एव कालं तं परिचिन्त्य जनार्दनः
     मेने पराप्तं स षट्त्रिंशं वर्वं वै केशि सूदनः
 19 पुत्रशॊकाभिसंतप्ता गान्धारी हतबान्धवा
     यद अनुव्याजहारार्ता तद इदं समुपागतम
 20 इदं च तद अनुप्राप्तम अब्रवीद यद युधिष्ठिरः
     पुरा वयूठेष्व अनीकेषु दृष्ट्वॊत्पातान सुदारुणान
 21 इत्य उक्त्वा वासुदेवस तु चिकीर्षन सत्यम एव तत
     आज्ञापयाम आस तदा तीर्थयात्रम अरिंदम
 22 अघॊषयन्त पुरुषास तत्र केशव शासनात
     तीर्थयात्रा समुद्रे वः कार्येति पुरुषर्षभाः
   1 [vai]
      evaṃ prayatamānānāṃ vṛṣṇīnām andhakaiḥ saha
      kālo gṛhāṇi sārveṇāṃ paricakrāma nityaśaḥ
  2 karālo vikaṭo muṇḍaḥ puruṣaḥ kṛṣṇapiṅgalaḥ
      gṛhāṇy avekṣya vṛṣṇīnāṃ nādṛśyata punaḥ kva cit
  3 utpedire mahāvātā dāruṇāś cā dine dine
      vṛṣṇyandhakavināśāya bahavo romaharṣaṇāḥ
  4 vivṛddhamūṣakā rathyā vibhinnamaṇikās tathā
      cīcī kūcīti vāśyantyaḥ sārikā vṛṣṇiveśmasu
      nopaśāmyati śabdaś ca sa divārātram eva hi
  5 anukurvann ulūkānāṃ sārasā virutaṃ tathā
      ajāḥ śivānāṃ ca rutam anvakurvata bhārata
  6 pāṇḍurā raktapādāś ca vihagāḥ kālacoditāḥ
      vṛṣṇyandhakānāṃ geheṣu kapotā vyacaraṃs tadā
  7 vyajāyanta kharā goṣu karabhāśvatarīṣu ca
      śunīṣv api biḍālāś ca mūṣakā nakulīṣu ca
  8 nāpatrapanta pāpāni kurvanto vṛṣṇayas tadā
      prādviṣan brāhmaṇāṃś cāpi pitṝn devāṃs tathaiva ca
  9 gurūṃś cāpy avamanyanta na tu rāma janārdanau
      patnyaḥ patīn vyuccaranta patnīś ca patayas tathā
  10 vibhāvasuḥ prajvalito vāmaṃ viparivartate
     nīlalohita māñjiṣṭhā visṛjann arciṣaḥ pṛthak
 11 udayāsta mane nityaṃ puryāṃ tasyāṃ divākaraḥ
     vyadṛśyatāsakṛt pumbhiḥ kabandhaiḥ parivāritaḥ
 12 mahānaseṣu siddhe 'nne saṃskṛte 'tīva bhārata
     āhāryamāṇe kṛmayo vyadṛśyanta narādhipa
 13 puṇyāhe vācyamāne ca japatsu ca mahātmasu
     abhidhāvantaḥ śrūyante na cādṛśyata kaś cana
 14 parasparaṃ ca nākṣatraṃ hanyamānaṃ punaḥ punaḥ
     grahair apaśyan sārve te nātmānas tu kathaṃ cana
 15 nadantaṃ pāñcajanyaṃ ca vṛṣṇyandhakaniveśane
     samantat pratyavāśyanta rāsabhā dāruṇasvarāḥ
 16 evaṃ paśyan hṛṣīkeśaḥ saṃprāptaṃ kālaparyayam
     trayodaśyām amāvāsyāṃ tān dṛṣṭvā prābravīd idam
 17 caturdaśī pañcadaśī kṛteyaṃ rāhuṇā punaḥ
     tadā ca bharate yuddhe prāptā cādya kṣayāya naḥ
 18 vimṛśann eva kālaṃ taṃ paricintya janārdanaḥ
     mene prāptaṃ sa ṣaṭtriṃśaṃ varvaṃ vai keśi sūdanaḥ
 19 putraśokābhisaṃtaptā gāndhārī hatabāndhavā
     yad anuvyājahārārtā tad idaṃ samupāgatam
 20 idaṃ ca tad anuprāptam abravīd yad yudhiṣṭhiraḥ
     purā vyūṭheṣv anīkeṣu dṛṣṭvotpātān sudāruṇān
 21 ity uktvā vāsudevas tu cikīrṣan satyam eva tat
     ājñāpayām āsa tadā tīrthayātram ariṃdama
 22 aghoṣayanta puruṣās tatra keśava śāsanāt
     tīrthayātrā samudre vaḥ kāryeti puruṣarṣabhāḥ

Book 16 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 16
Chapter 4

  1 [वै]
      काली सत्री पाण्डुरैर दन्तैः परविश्य हसती निशि
      सत्रियः सवप्नेषु मुष्णन्ती दवारकां परिधावति
  2 अलंकाराश च छत्त्रं च धवजाश च कवचानि च
      हरियमाणान्य अदृश्यन्त रक्षॊभिः सुभयानकैः
  3 तच चाग्ग्नि दत्तं कृष्णस्य वज्रनाभम अयॊ मयम
      दिवम आचक्रमे चक्रं वृष्णीनां पश्यतां तदा
  4 युक्तं रथं दिव्यम आदित्यवर्णं; हयाहरन पश्यतॊ दारुकस्य
      ते सागरस्यॊपरिष्ठाद अवर्तन; मनॊजवाश चतुरॊ वाजिमुख्याः
  5 तालः सुपर्णश च महाध्वजौ तौ; सुपूजितौ राम जनार्दनाभ्याम
      उच्चैर जह्रुर अप्सरसॊ दिवानिशं; वाचश चॊचुर गम्यतां तीर्थयात्रा
  6 ततॊ जिगमिषन्तस ते वृष्ण्यन्धकमहारथाः
      सान्तःपुरास तदा तीर्थयात्राम ऐच्छन नरर्षभाः
  7 ततॊ भॊज्यं च भक्ष्यां च पेयं चान्धकवृष्णयः
      बहु नानाविधं चक्रुर मद्यं मांसम अनेकशः
  8 ततः सीधुषु सक्ताश च निर्यायुर नगराद बहिः
      यानैर अश्वैर गजैश चैव शरीमन्तस तिग्मतेजसः
  9 ततः परभासे नयवसन यथॊद्देशं यथा गृहम
      परभूतभक्ष्यपेयस ते सदारा यादवास तदा
  10 निविष्टांस तान निशम्याथ सांदुरान्ते स यॊगवित
     जगामामन्त्र्य तान वीरान उद्धवॊ ऽरथविशारदः
 11 तं परस्थितं महात्मानम अभिवाद्य कृताञ्जलिम
     जानन विनाशं वृष्णीनां नैच्छद वारयितुं हरिः
 12 ततः कालपरीतास ते वृष्ण्यन्धकमहारथाः
     अपश्यन्न उद्धवं यान्तं तेजसावृत्य रॊदसी
 13 बराह्मणार्थेषु यत सिद्धम अन्नं तेषां महात्मनाम
     तद वानरेभ्यः परददुः सुरा गन्धसमन्वितम
 14 ततस तूर्यशताकीर्णं नटनर्तक संकुलम
     परावर्तत महापानं परभासे तिग्मतेजसाम
 15 कृष्णस्य संनिधौ रामः सहितः कृतवर्मणा
     अपिबद युयुधानश च गदॊ बभ्रुस तथैव च
 16 ततः परिषदॊ मध्ये युयुधानॊ मदॊत्कटः
     अब्रवीत कृतवर्माणम अवहस्यावमन्य च
 17 कः कषत्रियॊ मन्यमानः सुप्तान हन्यान मृतान इव
     न तन मृष्यन्ति हार्दिक्य यादवा यत तवया कृतम
 18 इत्य उक्ते युयुधानेन पूजयाम आस तद वचः
     परद्युम्नॊ रथिनां शरेष्ठॊ हार्दिक्यम अवमन्य च
 19 ततः परमसंक्रुद्धः कृतवर्मा तम अब्रवीत
     निर्दिशन्न इव सावज्ञं तदा सव्येन पाणिना
 20 भूरिश्रवाश छिन्नबाहुर युद्धे परायगतस तवया
     वधेन सुनृशंसेन कथं वीरेण पातितः
 21 इति तस्या वचः शरुत्वा केशवः परवीरहा
     तिर्यक सरॊषया दृष्ट्या वीक्षां चक्रे स मन्युमान
 22 मणिः सयमन्तकश चैव यः स सत्राजितॊ ऽभवत
     तां कथां समारयाम आस सात्यकिर मधुसूदनम
 23 तच छरुत्वा केशवस्याङ्गम अगमद रुदती तदा
     सत्यभामा परकुपिता कॊपयन्ती जनार्दनम
 24 तत उत्थाय सक्रॊधः सात्यकिर वाक्यम अब्रवीत
     पञ्चानां दरौपदेयानां धृष्टद्युम्न शिखण्डिनॊः
 25 एष गच्छामि पदवीं सत्येन च तथा शपे
     सौप्तिके ये च निहताः सुप्तानेन दुरात्मना
 26 दरॊणपुत्र सहायेन पापेन कृतवर्मणा
     समाप्तम आयुर अस्याद्य यशश चापि सुमध्यमे
 27 इतीदम उक्त्वा खड्गेन केशवस्य समीपतः
     अभिद्रुत्य शिरः करुद्धश चिच्छेद कृतवर्मणः
 28 तथान्यान अपि निघ्नन्तं युयुधानं समन्ततः
     अभ्यधावद धृषीकेशॊ विनिवारयिषुस तदा
 29 एकीभूतास ततः सर्वे कालपर्याय चॊदिताः
     भॊजान्धका महाराज शैनेयं पर्यवारयन
 30 तान दृष्ट्वा पततस तूर्णम अभिक्रुद्धाञ जनार्दनः
     न चुक्रॊध महातेजा जानन कालस्य पर्ययम
 31 ते तु पानमदाविष्टाश चॊदिताश चैव मन्युना
     युयुधानम अथाभ्यघ्नन्न उच्चिष्टैर भाजनैस तदा
 32 हन्यमाने तु शैनेये करुद्धॊ रुक्मिणिनन्दनः
     तदन्तरम उपाधावन मॊक्षयिष्यञ शिनेः सुतम
 33 स भॊजैः सह संयुक्तः सात्यकिश चान्धकैः सह
     बहुत्वान निहतौ तत्र उभौ कृष्णस्य पश्यतः
 34 हतं दृष्ट्वा तु शैनेयं पुत्रं च यदुनन्दनः
     एरकाणां तदा मुष्टिं कॊपाज जग्राह केशवः
 35 तद अभून मुसलं घॊरं वज्रकल्पम अयॊ मयम
     जघान तेन कृष्णस तान ये ऽसय परमुखतॊ ऽभवन
 36 ततॊ ऽनधकाश च भॊजाश च शैनेया वृष्णयस तथा
     जघ्नुर अन्यॊन्यम आक्रन्दे मुसलैः कालचॊदिताः
 37 यस तेषाम एरकां कश चिज जग्राह रुषितॊ नृप
     वज्रभूतेव सा राजन्न अदृश्यत तदा विभॊ
 38 तृणं च मुसली भूतम अपि तत्र वयदृश्यत
     बरह्मा दण्डकृतं सर्वम इति तद विद्धि पार्थिव
 39 आविध्याविध्य ते राजन परक्षिपन्ति सम यत तृणम
     तद वज्रभूतं मुसलं वयदृश्यन्त तदा दृढम
 40 अवधीत पितरं पुत्रः पिता पुत्रं च भारत
     मत्ताः परिपतन्ति सम पॊथयन्तः परस्परम
 41 पतंगा इव चाग्नौ ते नयपतन कुकुरान्धकाः
     नासीत पलायने बुद्धिर वध्यमानस्य कस्य चित
 42 तं तु पश्यन महाबाहुर जानन कालस्य पर्ययम
     मुसलं सामवष्टभ्य तस्थौ स मधुसूदनः
 43 साम्बं च निहतं दृष्ट्वा चारुदेष्णं च माधवः
     परद्युम्नं चानिरुद्धं च ततश चुक्रॊध भारत
 44 गदं वीक्ष्य शयानं च भृशं कॊपसमन्वितः
     स निःशेषं तदा चक्रे शार्ङ्गचक्रगदाधरः
 45 तं निघ्नन्तं महातेजा बभ्रुः परपुरंजयः
     दारुकश चैव दाशार्हम ऊचतुर यन निबॊध तत
 46 भगवन संहृतं सर्वं तवया भूयिष्ठम अच्युत
     रामस्य पदम अन्विच्छ तत्र गच्छाम यत्र सः
   1 [vai]
      kālī strī pāṇḍurair dantaiḥ praviśya hasatī niśi
      striyaḥ svapneṣu muṣṇantī dvārakāṃ paridhāvati
  2 alaṃkārāś ca chattraṃ ca dhvajāś ca kavacāni ca
      hriyamāṇāny adṛśyanta rakṣobhiḥ subhayānakaiḥ
  3 tac cāggni dattaṃ kṛṣṇasya vajranābham ayo mayam
      divam ācakrame cakraṃ vṛṣṇīnāṃ paśyatāṃ tadā
  4 yuktaṃ rathaṃ divyam ādityavarṇaṃ; hayāharan paśyato dārukasya
      te sāgarasyopariṣṭhād avartan; manojavāś caturo vājimukhyāḥ
  5 tālaḥ suparṇaś ca mahādhvajau tau; supūjitau rāma janārdanābhyām
      uccair jahrur apsaraso divāniśaṃ; vācaś cocur gamyatāṃ tīrthayātrā
  6 tato jigamiṣantas te vṛṣṇyandhakamahārathāḥ
      sāntaḥpurās tadā tīrthayātrām aicchan nararṣabhāḥ
  7 tato bhojyaṃ ca bhakṣyāṃ ca peyaṃ cāndhakavṛṣṇayaḥ
      bahu nānāvidhaṃ cakrur madyaṃ māṃsam anekaśaḥ
  8 tataḥ sīdhuṣu saktāś ca niryāyur nagarād bahiḥ
      yānair aśvair gajaiś caiva śrīmantas tigmatejasaḥ
  9 tataḥ prabhāse nyavasan yathoddeśaṃ yathā gṛham
      prabhūtabhakṣyapeyas te sadārā yādavās tadā
  10 niviṣṭāṃs tān niśamyātha sāṃdurānte sa yogavit
     jagāmāmantrya tān vīrān uddhavo 'rthaviśāradaḥ
 11 taṃ prasthitaṃ mahātmānam abhivādya kṛtāñjalim
     jānan vināśaṃ vṛṣṇīnāṃ naicchad vārayituṃ hariḥ
 12 tataḥ kālaparītās te vṛṣṇyandhakamahārathāḥ
     apaśyann uddhavaṃ yāntaṃ tejasāvṛtya rodasī
 13 brāhmaṇārtheṣu yat siddham annaṃ teṣāṃ mahātmanām
     tad vānarebhyaḥ pradaduḥ surā gandhasamanvitam
 14 tatas tūryaśatākīrṇaṃ naṭanartaka saṃkulam
     prāvartata mahāpānaṃ prabhāse tigmatejasām
 15 kṛṣṇasya saṃnidhau rāmaḥ sahitaḥ kṛtavarmaṇā
     apibad yuyudhānaś ca gado babhrus tathaiva ca
 16 tataḥ pariṣado madhye yuyudhāno madotkaṭaḥ
     abravīt kṛtavarmāṇam avahasyāvamanya ca
 17 kaḥ kṣatriyo manyamānaḥ suptān hanyān mṛtān iva
     na tan mṛṣyanti hārdikya yādavā yat tvayā kṛtam
 18 ity ukte yuyudhānena pūjayām āsa tad vacaḥ
     pradyumno rathināṃ śreṣṭho hārdikyam avamanya ca
 19 tataḥ paramasaṃkruddhaḥ kṛtavarmā tam abravīt
     nirdiśann iva sāvajñaṃ tadā savyena pāṇinā
 20 bhūriśravāś chinnabāhur yuddhe prāyagatas tvayā
     vadhena sunṛśaṃsena kathaṃ vīreṇa pātitaḥ
 21 iti tasyā vacaḥ śrutvā keśavaḥ paravīrahā
     tiryak saroṣayā dṛṣṭyā vīkṣāṃ cakre sa manyumān
 22 maṇiḥ syamantakaś caiva yaḥ sa satrājito 'bhavat
     tāṃ kathāṃ smārayām āsa sātyakir madhusūdanam
 23 tac chrutvā keśavasyāṅgam agamad rudatī tadā
     satyabhāmā prakupitā kopayantī janārdanam
 24 tata utthāya sakrodhaḥ sātyakir vākyam abravīt
     pañcānāṃ draupadeyānāṃ dhṛṣṭadyumna śikhaṇḍinoḥ
 25 eṣa gacchāmi padavīṃ satyena ca tathā śape
     sauptike ye ca nihatāḥ suptānena durātmanā
 26 droṇaputra sahāyena pāpena kṛtavarmaṇā
     samāptam āyur asyādya yaśaś cāpi sumadhyame
 27 itīdam uktvā khaḍgena keśavasya samīpataḥ
     abhidrutya śiraḥ kruddhaś ciccheda kṛtavarmaṇaḥ
 28 tathānyān api nighnantaṃ yuyudhānaṃ samantataḥ
     abhyadhāvad dhṛṣīkeśo vinivārayiṣus tadā
 29 ekībhūtās tataḥ sarve kālaparyāya coditāḥ
     bhojāndhakā mahārāja śaineyaṃ paryavārayan
 30 tān dṛṣṭvā patatas tūrṇam abhikruddhāñ janārdanaḥ
     na cukrodha mahātejā jānan kālasya paryayam
 31 te tu pānamadāviṣṭāś coditāś caiva manyunā
     yuyudhānam athābhyaghnann ucciṣṭair bhājanais tadā
 32 hanyamāne tu śaineye kruddho rukmiṇinandanaḥ
     tadantaram upādhāvan mokṣayiṣyañ śineḥ sutam
 33 sa bhojaiḥ saha saṃyuktaḥ sātyakiś cāndhakaiḥ saha
     bahutvān nihatau tatra ubhau kṛṣṇasya paśyataḥ
 34 hataṃ dṛṣṭvā tu śaineyaṃ putraṃ ca yadunandanaḥ
     erakāṇāṃ tadā muṣṭiṃ kopāj jagrāha keśavaḥ
 35 tad abhūn musalaṃ ghoraṃ vajrakalpam ayo mayam
     jaghāna tena kṛṣṇas tān ye 'sya pramukhato 'bhavan
 36 tato 'ndhakāś ca bhojāś ca śaineyā vṛṣṇayas tathā
     jaghnur anyonyam ākrande musalaiḥ kālacoditāḥ
 37 yas teṣām erakāṃ kaś cij jagrāha ruṣito nṛpa
     vajrabhūteva sā rājann adṛśyata tadā vibho
 38 tṛṇaṃ ca musalī bhūtam api tatra vyadṛśyata
     brahmā daṇḍakṛtaṃ sarvam iti tad viddhi pārthiva
 39 āvidhyāvidhya te rājan prakṣipanti sma yat tṛṇam
     tad vajrabhūtaṃ musalaṃ vyadṛśyanta tadā dṛḍham
 40 avadhīt pitaraṃ putraḥ pitā putraṃ ca bhārata
     mattāḥ paripatanti sma pothayantaḥ parasparam
 41 pataṃgā iva cāgnau te nyapatan kukurāndhakāḥ
     nāsīt palāyane buddhir vadhyamānasya kasya cit
 42 taṃ tu paśyan mahābāhur jānan kālasya paryayam
     musalaṃ sāmavaṣṭabhya tasthau sa madhusūdanaḥ
 43 sāmbaṃ ca nihataṃ dṛṣṭvā cārudeṣṇaṃ ca mādhavaḥ
     pradyumnaṃ cāniruddhaṃ ca tataś cukrodha bhārata
 44 gadaṃ vīkṣya śayānaṃ ca bhṛśaṃ kopasamanvitaḥ
     sa niḥśeṣaṃ tadā cakre śārṅgacakragadādharaḥ
 45 taṃ nighnantaṃ mahātejā babhruḥ parapuraṃjayaḥ
     dārukaś caiva dāśārham ūcatur yan nibodha tat
 46 bhagavan saṃhṛtaṃ sarvaṃ tvayā bhūyiṣṭham acyuta
     rāmasya padam anviccha tatra gacchāma yatra saḥ

Book 16 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 16
Chapter 5

  1 [वै]
      ततॊ ययुर दारुकः केशवश च; बभ्रुश च रामस्य पदं पतन्तः
      अथापश्यन रामम अनन्तवीर्यं; वृक्षे सथितं चिन्तयानं विविक्ते
  2 ततः समासाद्य महानुभावः; कृष्णस तदा दारुकम अन्वशासत
      गत्वा कुरूञ शीघ्रम इमं महान्तं; पार्थाय शंसस्व वधं यदूनाम
  3 ततॊ ऽरजुनः कषिप्रम इहॊपयातु; शरुत्वा मृतान यादवान बरह्मशापात
      इत्य एवम उक्तः सा ययौ रथेन; कुरूंस तदा दारुकॊ नष्टचेताः
  4 ततॊ गते दारुके केशवॊ ऽथ; दृष्ट्वान्तिके बभ्रुम उवाच वाक्यम
      सत्रियॊ भवान रक्षतु यातु शीघ्रं; नैता हिंस्युर दस्यवॊ वित्तलॊभात
  5 सा परस्थितः केशवेनानुशिष्टॊ; मदातुरॊ जञातिवधार्दितश च
      तं वै यान्तं संनिधौ केशवस्य; तवरन्तम एकं सहसैव बभ्रुम
      बरह्मानुशप्तम अवधीन महद वै; कूटॊन्मुक्तं मुसलं लुब्धकस्य
  6 ततॊ दृष्ट्वा निहतं बभ्रुम आह; कृष्णॊ वाक्यं भरातरम अग्रजं तु
      इहैव तवं मां परतीक्षस्व राम; यावत सत्रियॊ जञातिवशाः करॊमि
  7 ततः पुरीं दवारवतीं परविश्य; जनार्दनः पितरं पराह वाक्यम
      सत्रियॊ भवान रक्षतु नः समग्रा; धनंजयस्यागमनं परतीक्षन
      रामॊ वनान्ते परतिपालयन माम; आस्ते ऽदयाहं तेन समागमिष्ये
  8 दृष्टं मयेदं निधनं यदूनां; राज्ञां च पूर्वं कुरुपुंगवानाम
      नाहं विना यदुभिर यादवानां; पुरीम इमां दरष्टुम इहाद्य शक्तः
  9 तपश चरिष्यामि निबॊध तन मे; रामेण सार्धं वनम अभ्युपेत्य
      इतीदम उक्त्वा शिरसास्य पादौ; संस्पृश्य कृष्णस तवरितॊ जगाम
  10 ततॊ महान निनदः परादुरासीत; सस्त्री कुमारस्य पुरस्य तस्य
     अथाब्रवीत केशवः संनिवर्त्य; शब्दां शरुत्वा यॊषितां करॊशतीनाम
 11 पुरीम इमाम एष्यति साव्य साची; स वॊ दुःखान मॊचयिता नराग्र्यः
     ततॊ गत्वा केशवस तं ददर्श; रामं वने सथितम एकं विविक्ते
 12 अथापश्यद यॊगयुक्तस्य तस्य; नागं मुखान निःसारन्तं महान्तम
     शवेतं ययौ स ततः परेक्ष्यमाणॊ; महार्णवॊ येन महानुभावः
 13 सहस्रशीर्षः पर्वताभॊगवर्ष्मा; रक्ताननः सवां तनुं तां विमुच्य
     सम्यक च तं सागरः परत्यगृह्णान; नागदिव्याः सरितश चैव पुण्याः
 14 कर्कॊटकॊ वसुकिस तक्षकश च; पृथुश्रवा वरुणः कुञ्जरश च
     मिश्री शङ्खः कुमुदः पुण्डरीकस; तथा नागॊ धृतराष्ट्रॊ महात्मा
 15 हरादः कराथः शितिकण्ठॊ ऽगरतेजास; तथा नागौ चक्रमन्दातिषाण्डौ
     नागश्रेष्ठॊ दुर्मुखश चाम्बरीषः; सवयं राजा वरुणश चापि राजन
     परत्युद्गम्य सवागतेनाभ्यनन्दंस; ते ऽपूजयंश चार्घ्य पाद्य करियाभिः
 16 ततॊ गते भरातरि वासुदेवॊ; जानन सर्वा गतयॊ दिव्यदृष्टिः
     वने शून्ये विचरंश चिन्तयानॊ; भूमौ ततः संविवेशाग्र्य तेजाः
 17 सर्वं हि तेन पराक तदा वित्तम आसीद; गान्धार्या यद वाक्यम उक्तः स पूर्वम
     दुर्वाससा पायसॊच्छिष्ट लिप्ते; यच चाप्य उक तच च सस्मार कृष्णः
 18 स चिन्तयानॊ ऽनधकवृष्णिनाशं; कुरु कषयं चैव महानुभावः
     मेने ततः संक्रमणस्य कालं; ततश चकारेन्द्रिय संनिरॊधम
 19 स संनिरुद्धेन्द्रिय वान मनास तु; शिश्ये महायॊगम उपेत्य कृष्णः
     जराथ तं देशम उपाजगाम; लुब्धस तदानीं मृगलिप्सुर उग्रः
 20 स केशवं यॊगयुक्तं शयानं; मृगाशङ्की लुब्धकः सायकेन
     जराविध्यत पादतले तवरावांस; तं चाभितस तज जिघृक्षुर जगाम
     अथापश्यत पुरुषं यॊगयुक्तं; पीताम्बरं लुब्धकॊ ऽनेकबाहुम
 21 मत्वात्मानम अपराधं स तस्य; जग्राह पादौ शिरसा चार्तरूपः
     आश्वासयत तं महात्मा तदानीं; गच्छन्न ऊर्ध्वं रॊदसी वयाप्य लक्ष्म्या
 22 दिवं पराप्तं वासवॊ ऽथाश्विनौ च; रुद्रादित्या वसवश चाथ विश्वे
     परत्युद्ययुर मुनयश चापि सिद्धा; गन्धर्वमुख्याश च सहाप्सरॊभिः
 23 ततॊ राजन भगवान उग्रतेजा; नारायणः परभवश चाव्ययश च
     यॊगाचार्यॊ रॊदसी वयाप्य लक्ष्म्या; सथानं पराप सवं महात्माप्रमेयम
 24 ततॊ देवैर ऋषिभिश चापि कृष्णः; समगतश चारणैश चैव राजन
     गन्धर्वाग्र्यैर अप्सरॊभिर वराभिः; सिद्धैः साध्यैश चानतैः पूज्यमानः
 25 ते वै देवाः परत्यनन्दन्त राजन; मुनिश्रेष्ठा वाग्भिर आनर्चुर ईशम
     गन्धर्वाश चाप्य उपतस्थुः सतुवन्तः; परीत्या चैनं पुरुहूतॊ ऽभयनन्दत
   1 [vai]
      tato yayur dārukaḥ keśavaś ca; babhruś ca rāmasya padaṃ patantaḥ
      athāpaśyan rāmam anantavīryaṃ; vṛkṣe sthitaṃ cintayānaṃ vivikte
  2 tataḥ samāsādya mahānubhāvaḥ; kṛṣṇas tadā dārukam anvaśāsat
      gatvā kurūñ śīghram imaṃ mahāntaṃ; pārthāya śaṃsasva vadhaṃ yadūnām
  3 tato 'rjunaḥ kṣipram ihopayātu; śrutvā mṛtān yādavān brahmaśāpāt
      ity evam uktaḥ sā yayau rathena; kurūṃs tadā dāruko naṣṭacetāḥ
  4 tato gate dāruke keśavo 'tha; dṛṣṭvāntike babhrum uvāca vākyam
      striyo bhavān rakṣatu yātu śīghraṃ; naitā hiṃsyur dasyavo vittalobhāt
  5 sā prasthitaḥ keśavenānuśiṣṭo; madāturo jñātivadhārditaś ca
      taṃ vai yāntaṃ saṃnidhau keśavasya; tvarantam ekaṃ sahasaiva babhrum
      brahmānuśaptam avadhīn mahad vai; kūṭonmuktaṃ musalaṃ lubdhakasya
  6 tato dṛṣṭvā nihataṃ babhrum āha; kṛṣṇo vākyaṃ bhrātaram agrajaṃ tu
      ihaiva tvaṃ māṃ pratīkṣasva rāma; yāvat striyo jñātivaśāḥ karomi
  7 tataḥ purīṃ dvāravatīṃ praviśya; janārdanaḥ pitaraṃ prāha vākyam
      striyo bhavān rakṣatu naḥ samagrā; dhanaṃjayasyāgamanaṃ pratīkṣan
      rāmo vanānte pratipālayan mām; āste 'dyāhaṃ tena samāgamiṣye
  8 dṛṣṭaṃ mayedaṃ nidhanaṃ yadūnāṃ; rājñāṃ ca pūrvaṃ kurupuṃgavānām
      nāhaṃ vinā yadubhir yādavānāṃ; purīm imāṃ draṣṭum ihādya śaktaḥ
  9 tapaś cariṣyāmi nibodha tan me; rāmeṇa sārdhaṃ vanam abhyupetya
      itīdam uktvā śirasāsya pādau; saṃspṛśya kṛṣṇas tvarito jagāma
  10 tato mahān ninadaḥ prādurāsīt; sastrī kumārasya purasya tasya
     athābravīt keśavaḥ saṃnivartya; śabdāṃ śrutvā yoṣitāṃ krośatīnām
 11 purīm imām eṣyati sāvya sācī; sa vo duḥkhān mocayitā narāgryaḥ
     tato gatvā keśavas taṃ dadarśa; rāmaṃ vane sthitam ekaṃ vivikte
 12 athāpaśyad yogayuktasya tasya; nāgaṃ mukhān niḥsārantaṃ mahāntam
     śvetaṃ yayau sa tataḥ prekṣyamāṇo; mahārṇavo yena mahānubhāvaḥ
 13 sahasraśīrṣaḥ parvatābhogavarṣmā; raktānanaḥ svāṃ tanuṃ tāṃ vimucya
     samyak ca taṃ sāgaraḥ pratyagṛhṇān; nāgadivyāḥ saritaś caiva puṇyāḥ
 14 karkoṭako vasukis takṣakaś ca; pṛthuśravā varuṇaḥ kuñjaraś ca
     miśrī śaṅkhaḥ kumudaḥ puṇḍarīkas; tathā nāgo dhṛtarāṣṭro mahātmā
 15 hrādaḥ krāthaḥ śitikaṇṭho 'gratejās; tathā nāgau cakramandātiṣāṇḍau
     nāgaśreṣṭho durmukhaś cāmbarīṣaḥ; svayaṃ rājā varuṇaś cāpi rājan
     pratyudgamya svāgatenābhyanandaṃs; te 'pūjayaṃś cārghya pādya kriyābhiḥ
 16 tato gate bhrātari vāsudevo; jānan sarvā gatayo divyadṛṣṭiḥ
     vane śūnye vicaraṃś cintayāno; bhūmau tataḥ saṃviveśāgrya tejāḥ
 17 sarvaṃ hi tena prāk tadā vittam āsīd; gāndhāryā yad vākyam uktaḥ sa pūrvam
     durvāsasā pāyasocchiṣṭa lipte; yac cāpy uka tac ca sasmāra kṛṣṇaḥ
 18 sa cintayāno 'ndhakavṛṣṇināśaṃ; kuru kṣayaṃ caiva mahānubhāvaḥ
     mene tataḥ saṃkramaṇasya kālaṃ; tataś cakārendriya saṃnirodham
 19 sa saṃniruddhendriya vān manās tu; śiśye mahāyogam upetya kṛṣṇaḥ
     jarātha taṃ deśam upājagāma; lubdhas tadānīṃ mṛgalipsur ugraḥ
 20 sa keśavaṃ yogayuktaṃ śayānaṃ; mṛgāśaṅkī lubdhakaḥ sāyakena
     jarāvidhyat pādatale tvarāvāṃs; taṃ cābhitas taj jighṛkṣur jagāma
     athāpaśyat puruṣaṃ yogayuktaṃ; pītāmbaraṃ lubdhako 'nekabāhum
 21 matvātmānam aparādhaṃ sa tasya; jagrāha pādau śirasā cārtarūpaḥ
     āśvāsayat taṃ mahātmā tadānīṃ; gacchann ūrdhvaṃ rodasī vyāpya lakṣmyā
 22 divaṃ prāptaṃ vāsavo 'thāśvinau ca; rudrādityā vasavaś cātha viśve
     pratyudyayur munayaś cāpi siddhā; gandharvamukhyāś ca sahāpsarobhiḥ
 23 tato rājan bhagavān ugratejā; nārāyaṇaḥ prabhavaś cāvyayaś ca
     yogācāryo rodasī vyāpya lakṣmyā; sthānaṃ prāpa svaṃ mahātmāprameyam
 24 tato devair ṛṣibhiś cāpi kṛṣṇaḥ; samagataś cāraṇaiś caiva rājan
     gandharvāgryair apsarobhir varābhiḥ; siddhaiḥ sādhyaiś cānataiḥ pūjyamānaḥ
 25 te vai devāḥ pratyanandanta rājan; muniśreṣṭhā vāgbhir ānarcur īśam
     gandharvāś cāpy upatasthuḥ stuvantaḥ; prītyā cainaṃ puruhūto 'bhyanandat

Book 16 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 16
Chapter 6

  1 [वै]
      दारुकॊ ऽपि कुरून गत्वा दृष्ट्वा पार्थान महारथान
      आचष्ट मौसाले वृष्णीन अन्यॊन्येनॊपसंहृतान
  2 शरुत्वा विनष्टान वार्ष्णेयान सभॊजकुकुरान्धकान
      पाण्डवाः शॊकसंतप्ता वित्रस्तमनसॊ ऽभवन
  3 ततॊ ऽरजुनस तान आमन्त्र्य केशवस्य परियः सखा
      परययौ मातुलं दरष्टुं नेदम अस्तीति चाब्रवीत
  4 सा वृष्णिनिलयं गत्वा दारुकेण सह परभॊ
      ददर्श दवारकां वीरॊ मृतनाथाम इव सत्रियम
  5 याः सम ता लॊकनाथेन नाथवत्यः पुराभवन
      तास तव अनाथास तदा नाथं पार्थं दृष्ट्वा विचुक्रुशुः
  6 षॊडशस्त्रीसहस्राणि वासुदेव परिग्रहः
      तासाम आसीन महान नादॊ दृष्ट्वैवार्जुनम आगतम
  7 तास तु दृष्ट्वैव कौरव्यॊ बाष्पेण पिहितॊ ऽरजुनः
      हीनाः कृष्णेन पुत्रैश च नाशकात सॊ ऽभिवीक्षितुम
  8 तां स वृष्ण्यन्धकजलां हयमीनां रथॊडुपाम
      वादित्ररथघॊषौघां वेश्म तीर्थमहाग्रहाम
  9 रत्नशैवल संघाटां वज्रप्राकारमालिनीम
      रथ्या सरॊतॊ जलावर्तां चत्वरस्तिमितह्रदाम
  10 राम कृष्ण महाग्राहां दवारका सरितं तदा
     कालपाशग्रहां घॊरां नदीं वैतरणीम इव
 11 तां ददर्शार्जुनॊ धीमान विहीनां वृष्णिपुंगवैः
     गतश्रियं निरानन्दां पद्मिनीं शिशिरे यथा
 12 तां दृष्ट्वा दवारकां पार्थस ताश च कृष्णस्य यॊषितः
     सस्वनं बाष्पम उत्सृज्य निपपात महीतले
 13 सत्राजिती ततः सत्या रुक्मिणी च विशां पते
     अभिपत्य पररुरुदुः परिवार्य धनंजयम
 14 ततस ताः काञ्चने पीठे समुत्थायॊपवेश्य च
     अब्रुवन्त्यॊ महात्मानं परिवार्यॊपतस्थिरे
 15 ततः संस्तूय गॊविन्दं कथयित्वा च पाण्डवः
     आश्वास्य ताः सत्रियश चापि मातुलं दरष्टुम अभ्यगात
   1 [vai]
      dāruko 'pi kurūn gatvā dṛṣṭvā pārthān mahārathān
      ācaṣṭa mausāle vṛṣṇīn anyonyenopasaṃhṛtān
  2 śrutvā vinaṣṭān vārṣṇeyān sabhojakukurāndhakān
      pāṇḍavāḥ śokasaṃtaptā vitrastamanaso 'bhavan
  3 tato 'rjunas tān āmantrya keśavasya priyaḥ sakhā
      prayayau mātulaṃ draṣṭuṃ nedam astīti cābravīt
  4 sā vṛṣṇinilayaṃ gatvā dārukeṇa saha prabho
      dadarśa dvārakāṃ vīro mṛtanāthām iva striyam
  5 yāḥ sma tā lokanāthena nāthavatyaḥ purābhavan
      tās tv anāthās tadā nāthaṃ pārthaṃ dṛṣṭvā vicukruśuḥ
  6 ṣoḍaśastrīsahasrāṇi vāsudeva parigrahaḥ
      tāsām āsīn mahān nādo dṛṣṭvaivārjunam āgatam
  7 tās tu dṛṣṭvaiva kauravyo bāṣpeṇa pihito 'rjunaḥ
      hīnāḥ kṛṣṇena putraiś ca nāśakāt so 'bhivīkṣitum
  8 tāṃ sa vṛṣṇyandhakajalāṃ hayamīnāṃ rathoḍupām
      vāditrarathaghoṣaughāṃ veśma tīrthamahāgrahām
  9 ratnaśaivala saṃghāṭāṃ vajraprākāramālinīm
      rathyā sroto jalāvartāṃ catvarastimitahradām
  10 rāma kṛṣṇa mahāgrāhāṃ dvārakā saritaṃ tadā
     kālapāśagrahāṃ ghorāṃ nadīṃ vaitaraṇīm iva
 11 tāṃ dadarśārjuno dhīmān vihīnāṃ vṛṣṇipuṃgavaiḥ
     gataśriyaṃ nirānandāṃ padminīṃ śiśire yathā
 12 tāṃ dṛṣṭvā dvārakāṃ pārthas tāś ca kṛṣṇasya yoṣitaḥ
     sasvanaṃ bāṣpam utsṛjya nipapāta mahītale
 13 satrājitī tataḥ satyā rukmiṇī ca viśāṃ pate
     abhipatya praruruduḥ parivārya dhanaṃjayam
 14 tatas tāḥ kāñcane pīṭhe samutthāyopaveśya ca
     abruvantyo mahātmānaṃ parivāryopatasthire
 15 tataḥ saṃstūya govindaṃ kathayitvā ca pāṇḍavaḥ
     āśvāsya tāḥ striyaś cāpi mātulaṃ draṣṭum abhyagāt

Book 16 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 16
Chapter 7

  1 [वै]
      तं शयानं महात्मानं वीरम आनक दुन्दुभिम
      पुत्रशॊकाभिसंतप्तं ददर्श कुरुपुंगवः
  2 तस्याश्रु परिपूर्णाक्षॊ वयूढॊरस्कॊ महाभुजः
      आर्तस्यार्ततरः पार्थः पादौ जग्राह भारत
  3 समालिङ्ग्यार्जुनं वृद्धः स भुजाभ्यां महाभुजः
      रुदन पुत्रान समरन सार्वान विललाप सुविह्वलः
      भरातॄन पुत्रांश च पौत्रांश च दौहित्रांश च सखीन अपि
  4 [वासु]
      यैर जिता भूमिपालाश च दैत्याश च शतशॊ ऽरजुन
      तान दृष्ट्वा नेह पश्यामि जीवाम्य अर्जुन दुर्मरः
  5 यौ ताव अर्जुन शिष्यौ ते परियौ बहुमतौ सदा
      तयॊर अपनयात पार्थ वृष्णयॊ निधनं गताः
  6 यौ तौ वृष्णिप्रवीराणां दवाव एवातिरथौ मतौ
      परद्युम्नॊ युयुधानश च कथयन कत्थसे च यौ
  7 नित्यं तवं कुरुशार्दूल कृष्णश च मम पुत्रकः
      ताव उभौ वृष्णिनाशस्य मुखम आस्तां धनंजय
  8 न तु गर्हामि शैनेयं हार्दिक्यां चाहम अर्जुन
      अक्रूरं रौक्मिणेयं च शापॊ हय एवात्र कारणम
  9 केशिनं यस तु कंसं च विक्रम्य जगतः परभुः
      विदेहाव अकरॊत पार्थ चैद्यं च बल गर्वितम
  10 नैषादिम एकलव्यं च चक्रे कालिङ्गमागधान
     गान्धारान काशिराजं च मरु भूमौ च पार्थिवान
 11 पराच्यांश च दाक्षिणात्यंश च पार्वतीयांस तथा नृपान
     सॊ ऽभयुपेक्षितवान एतम अनयं मधुसूदनः
 12 ततः पुत्रांश च पौत्रांश च भरातॄन अथ सखीन अपि
     शयानान निहतान दृष्ट्वा ततॊ माम अब्रवीद इदम
 13 संप्राप्तॊ ऽदयायम अस्यन्तः कुलस्य पुरुषर्षभ
     आगमिष्यति बीभत्सुर इमां दवरवतीं पुरीम
 14 आख्येयं तस्य यद्वृत्तं वृष्णीनां वैशसं महत
     स तु शरुत्वा महातेजा यदूनाम अनयं परभॊ
     आगन्ता कषिप्रम एवेह न मे ऽतरास्ति विचारणा
 15 यॊ ऽहं तम अर्जुनं विद्धि यॊ ऽरजुनः सॊ ऽहम एव तु
     यद बरूयात तत तथा कार्यम इति बुध्यस्व माधव
 16 स सत्रीषु पराप्तकालं वः पाण्डवॊ बालकेषु च
     परतिपत्स्यति बीभत्सुर भवतश चौर्ध्व देहिकम
 17 इमां च नगरीं सद्यः परतियाते धनंजये
     पराकाराट्टाकलॊपेतां समुद्रः पलावयिष्यति
 18 अहं हि देशे कस्मिंश चित पुण्ये नियमम आस्थितः
     कालं कर्ता सद्य एव रामेण सह धीमता
 19 एवम उक्त्वा हृषीकेशॊ माम अचिन्त्यपराक्रमः
     हित्वा मां बालकैः सार्धं दिशं काम अप्य अगात परभुः
 20 सॊ ऽहं तौ च महात्मानौ चिन्तयन भरातरौ तव
     घॊरं जञातिवधं चैव न भुञ्जे शॊककर्शितः
 21 न च भॊक्ष्ये न जीविष्ये दिष्ट्या पराप्तॊ ऽसि पाण्डव
     यद उक्तं पार्थ कृष्णेन तत सर्वम अखिलं कुरु
 22 एतत ते पार्थ राज्यं च सत्रियॊ रत्नानि चैव ह
     इष्टान पराणान अहं हीमांस तयक्ष्यामि रिपुसूदन
   1 [vai]
      taṃ śayānaṃ mahātmānaṃ vīram ānaka dundubhim
      putraśokābhisaṃtaptaṃ dadarśa kurupuṃgavaḥ
  2 tasyāśru paripūrṇākṣo vyūḍhorasko mahābhujaḥ
      ārtasyārtataraḥ pārthaḥ pādau jagrāha bhārata
  3 samāliṅgyārjunaṃ vṛddhaḥ sa bhujābhyāṃ mahābhujaḥ
      rudan putrān smaran sārvān vilalāpa suvihvalaḥ
      bhrātṝn putrāṃś ca pautrāṃś ca dauhitrāṃś ca sakhīn api
  4 [vāsu]
      yair jitā bhūmipālāś ca daityāś ca śataśo 'rjuna
      tān dṛṣṭvā neha paśyāmi jīvāmy arjuna durmaraḥ
  5 yau tāv arjuna śiṣyau te priyau bahumatau sadā
      tayor apanayāt pārtha vṛṣṇayo nidhanaṃ gatāḥ
  6 yau tau vṛṣṇipravīrāṇāṃ dvāv evātirathau matau
      pradyumno yuyudhānaś ca kathayan katthase ca yau
  7 nityaṃ tvaṃ kuruśārdūla kṛṣṇaś ca mama putrakaḥ
      tāv ubhau vṛṣṇināśasya mukham āstāṃ dhanaṃjaya
  8 na tu garhāmi śaineyaṃ hārdikyāṃ cāham arjuna
      akrūraṃ raukmiṇeyaṃ ca śāpo hy evātra kāraṇam
  9 keśinaṃ yas tu kaṃsaṃ ca vikramya jagataḥ prabhuḥ
      videhāv akarot pārtha caidyaṃ ca bala garvitam
  10 naiṣādim ekalavyaṃ ca cakre kāliṅgamāgadhān
     gāndhārān kāśirājaṃ ca maru bhūmau ca pārthivān
 11 prācyāṃś ca dākṣiṇātyaṃś ca pārvatīyāṃs tathā nṛpān
     so 'bhyupekṣitavān etam anayaṃ madhusūdanaḥ
 12 tataḥ putrāṃś ca pautrāṃś ca bhrātṝn atha sakhīn api
     śayānān nihatān dṛṣṭvā tato mām abravīd idam
 13 saṃprāpto 'dyāyam asyantaḥ kulasya puruṣarṣabha
     āgamiṣyati bībhatsur imāṃ dvaravatīṃ purīm
 14 ākhyeyaṃ tasya yadvṛttaṃ vṛṣṇīnāṃ vaiśasaṃ mahat
     sa tu śrutvā mahātejā yadūnām anayaṃ prabho
     āgantā kṣipram eveha na me 'trāsti vicāraṇā
 15 yo 'haṃ tam arjunaṃ viddhi yo 'rjunaḥ so 'ham eva tu
     yad brūyāt tat tathā kāryam iti budhyasva mādhava
 16 sa strīṣu prāptakālaṃ vaḥ pāṇḍavo bālakeṣu ca
     pratipatsyati bībhatsur bhavataś caurdhva dehikam
 17 imāṃ ca nagarīṃ sadyaḥ pratiyāte dhanaṃjaye
     prākārāṭṭākalopetāṃ samudraḥ plāvayiṣyati
 18 ahaṃ hi deśe kasmiṃś cit puṇye niyamam āsthitaḥ
     kālaṃ kartā sadya eva rāmeṇa saha dhīmatā
 19 evam uktvā hṛṣīkeśo mām acintyaparākramaḥ
     hitvā māṃ bālakaiḥ sārdhaṃ diśaṃ kām apy agāt prabhuḥ
 20 so 'haṃ tau ca mahātmānau cintayan bhrātarau tava
     ghoraṃ jñātivadhaṃ caiva na bhuñje śokakarśitaḥ
 21 na ca bhokṣye na jīviṣye diṣṭyā prāpto 'si pāṇḍava
     yad uktaṃ pārtha kṛṣṇena tat sarvam akhilaṃ kuru
 22 etat te pārtha rājyaṃ ca striyo ratnāni caiva ha
     iṣṭān prāṇān ahaṃ hīmāṃs tyakṣyāmi ripusūdana

Book 16 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 16
Chapter 8

  1 [वै]
      एवम उक्तः स बीभत्सुर मातुलेन परंतपः
      दुर्मना दीनमनसं वसुदेवम उवाच ह
  2 नाहं वृष्णिप्रवीरेण मधुभिश चैव मातुल
      विहीनां पृथिवीं दरष्टुं शक्तश चिरम इह परभॊ
  3 राजा च भीमसेनश च सहदेवश च पाण्डवः
      नकुलॊ याज्ञसेनी च षड एकमनसॊ वयम
  4 राज्ञः संक्रमणे चापि कालॊ ऽयं वर्तते धरुवम
      तम इमं विद्धि संप्राप्तं कालं कालविदां वर
  5 सर्वथा वृष्णिदारांस तु बालवृद्धांस तथैव च
      नयिष्ये परिगृह्याहम इन्द्रप्रस्थम अरिंदम
  6 इत्य उक्त्वा दारुकम इदं वाक्यम आह धनंजयः
      अमात्यान वृष्णिवीराणां दरष्टुम इच्छामि माचिरम
  7 इत्य एवम उक्त्वा वचनं सुधर्मां यादवीं सभाम
      परविवेशार्जुनः शूरः शॊचमानॊ महारथान
  8 तम आसनगतं तत्र सर्वाः परकृतयस तथा
      बराह्मणा नैगमाश चैव परिवार्यॊपतस्थिरे
  9 तान दीनमनसः सर्वान निभृतान गतचेतसः
      उवाचेदं वचः पार्थः सवयं दीनतरस तदा
  10 शक्र परस्थम अहं नेष्ये वृष्ण्यन्धकजनं सवयम
     इदं तु नगरं सर्वं समुद्रः पलावयिष्यति
 11 सज्जीकुरुत यानानि रत्नानि विविधानि च
     वज्रॊ ऽयं भवतां राजा शक्र परस्थे भविष्यति
 12 सप्तमे दिवसे चैव रवौ विमल उद्गते
     बहिर वत्स्यामहे सर्वे सज्जीभवत माचिरम
 13 इत्य उक्तास तेन ते पौराः पार्थेनाक्लिष्ट कर्मणा
     सज्जम आशु ततश चक्रुः सवसिद्ध्यर्थसमुत्सुकाः
 14 तां रात्रिम अवसत पार्थः केशवस्य निवेशने
     महता शॊकमॊहेन सहसाभिपरिप्लुतः
 15 शवॊभूते ऽथ ततः शौरिर वसुदेवः परतापवान
     युक्त्वात्मानं महातेजा जगाम गतिम उत्तमाम
 16 ततः शब्दॊ महान आसीद वसुदेवस्य वेश्मनि
     दारुणः करॊशतीनां च रुदातीनां च यॊषिताम
 17 परकीर्णमूर्धजाः सर्वा विमुक्ताभरण वरजः
     उरांसि पाणिभिर घनन्त्यॊ वयलपन करुणं सत्रियः
 18 तं देवकी च भद्रा च रॊहिणी मदिरा तथा
     अन्वरॊढुं वयवसिता भर्तारं यॊषितां वराः
 19 ततः शौरिं नृयुक्तेन बहु माल्येन भारत
     यानेन महता पार्थॊ बहिर निष्क्रामयत तदा
 20 तम अन्वयुस तत्र तत्र दुःखशॊकसमाहिताः
     दवारकावासिनः पौराः सर्व एव नरर्षभ
 21 तस्याश्वमेधिकं छत्रं दीप्यमानाश च पावकाः
     पुरस्तात तस्य यानस्य याजकाश च ततॊ ययुः
 22 अनुजग्मुश च तं वीरं देव्यस ता वै सवलंकृताः
     सत्रीसहस्रैः परिवृता वधूभिश च सहस्रशः
 23 यस तु देशः परियस तस्य जीवतॊ ऽभून महात्मनः
     तत्रैनम उपसंकल्य पितृमेधं परचक्रिरे
 24 तं चिताग्निगतं वीरं शूर पुत्रं वराङ्गनाः
     ततॊ ऽनवारुरुहुः पत्न्यश चतस्रः पतिलॊकगाः
 25 तं वै चतसृभिः सत्रीभिर अन्वितं पाण्डुनन्दनः
     अदाहयच चन्दानैश च गन्धैर उच्चावचैर अपि
 26 ततः परादुरभूच छब्दः समिद्धस्य विभावसॊः
     समगानां च निर्घॊषॊ नराणां रुदताम अपि
 27 ततॊ वज्रप्रधानास ते वृष्णिवीर कुमारकाः
     सर्व एवॊदकं चक्रुः सत्रियश चैव महात्मनः
 28 अलुप्त धर्मस तं धर्मं कारयित्वा सफल्गुनः
     जगाम वृष्णयॊ यत्र विनष्टा भरतर्षभ
 29 स तान दृष्ट्वा निपतितान कदने भृशदुःखितः
     बब्भूवातीव कौरव्यः पराप्तकालं चकार च
 30 यथा परधानतश चैव चक्रे सार्वाः करियास तदा
     ये हता बरह्मशापेन मुसलैर एरकॊद्भवैः
 31 ततः शरीरे रामस्य वासुदेवस्य चॊभयॊः
     अन्विष्य दाहयाम आस पुरुषैर आप्तकारिभिः
 32 स तेषां विधिवत कृत्वा परेतकार्याणि पाण्डवः
     सप्तमे दिवसे परायाद रथम आरुह्य सत्वरः
     अश्वयुक्तै रथैश चापि गॊखरॊष्ट्र युतैर अपि
 33 सत्रियस ता वृष्णिवीराणां रुदत्यः शॊककर्शिताः
     अनुजग्मुर महात्मानं पाण्डुपुत्रं धनंजयम
 34 भृत्यास तव अन्धकवृष्णीनां सदिनॊ रथिनश च ये
     वीर हीनं वृद्धबालं पौरजानपदास तथा
     ययुस ते परिवर्याथ कलत्रं पार्थ शासनात
 35 कुञ्जरैश च गजारॊहा ययुः शैलनिभैस तथा
     सपाद रक्षैः संयुक्ताः सॊत्तरायुधिका ययुः
 36 पुत्राश चान्धकवृष्णीनां सवे पार्थम अनुव्रताः
     बराह्मणाः कषत्रिया वैश्याः शूद्राश चैव महाधनाः
 37 दश षट च सहस्राणि वासुदेवावरॊधनम
     पुरस्कृत्य ययुर वज्रं पौत्रं कृष्णस्य धीमतः
 38 बहूनि च सहस्राणि परयुतान्य अर्बुदानि च
     भॊजवृष्ण्यन्धकस्त्रीणां हतनाथानि निर ययुः
 39 तत सागरसमप्रख्यं वृष्णिचक्रं महर्द्धिमत
     उवाह रथिनां शरेष्ठः पार्थः परपुरंजयः
 40 निर्याते तु जने तस्मिन सागरॊ मकरालयः
     दवारकां रत्नसंपूर्णां जलेनाप्लावयत तदा
 41 तद अद्भुतम अभिप्रेक्ष्य दवारकावासिनॊ जनाः
     तूर्णात तूर्णतरं जग्मुर अहॊ दैवम इति बरुवन
 42 काननेषु च रम्येषु पर्वतेषु नदीषु च
     निवसन्न आनयाम आस वृष्णिदारान धनंजयः
 43 स पञ्चनदम आसाद्य धीमान अतिसमृद्धिमत
     देशे गॊपशुधान्याढ्ये निवासम अकरॊत परभुः
 44 ततॊ लॊभः समभवद दस्यूनां निहतेश्वराः
     दृष्ट्वा सत्रियॊ नीयमानाः पार्थेनैकेन भारत
 45 ततस ते पापकर्माणॊ लॊभॊपहतचेतसः
     आभीरा मन्त्रयाम आसुः समेत्याशुभदर्शनाः
 46 अयम एकॊ ऽरजुनॊ यॊद्धा वृद्धबालं हतेश्वरम
     नयत्य अस्मान अतिक्रम्य यॊधाश चेमे हतौजसः
 47 ततॊ यष्टिप्रहरणा दस्यवस ते सहस्रशः
     अभ्यधावन्त वृष्णीनां तं जनं लॊप्त्र हारिणः
 48 महता सिंहनादेन दरावयन्तः पृथग्जनम
     अभिपेतुर धनार्थं ते कालपर्याय चॊदिताः
 49 ततॊ निवृत्तः कौन्तेयः सहसा सपदानुगः
     उवाच तान महाबाहुर अर्जुनः परहसन्न इव
 50 निवर्तध्वम अधर्मज्ञा यदि सथ न मुमूर्षवः
     नेदानीं शरनिर्भिन्नाः शॊचध्वं निहता मया
 51 तथॊक्तास तेन वीरेण कदर्थी कृत्यतद वचः
     अभिपेतुर जनं मूढा वार्यमाणाः पुनः पुनः
 52 ततॊ ऽरजुनॊ धनुर दिव्यं गाण्डीवम अजरं महत
     आरॊपयितुम आरेभे यत्नाद इव कथं चन
 53 चकार सज्यं कृच्छ्रेण संभ्रमे तुमुले सति
     चिन्तयाम आस चास्त्राणि न च सस्मार तान्य अपि
 54 वैकृत्यं तन महद दृष्ट्वा भुजवीर्ये तथा युधि
     दिव्यानां च महास्त्राणां विनाशाद वरीडितॊ ऽभवत
 55 वृष्णियॊधाश च ते सर्वे गजाश्वरथयायिनः
     न शेकुर आवर्तयितुं हरियमाणं च तं जनम
 56 कलत्रस्य बहुत्वात तु संपतत्सु ततस ततः
     परयत्नम अकरॊत पार्थॊ जनस्य परिरक्षणे
 57 मिषतां सर्वयॊधानां ततस ताः परमदॊत्तमाः
     समन्ततॊ ऽवकृष्यन्त कामाच्च चान्याः परवव्रजुः
 58 ततॊ गाण्डीवनिर्मुक्तैः शरैर पार्थॊ धनंजयः
     जघान दस्यून सॊद्वेगॊ वृष्णिभृत्यैः सह परभुः
 59 कषणेन तस्य ते राजन कषयं जग्मुर अजिह्मगाः
     अक्षया हि पुरा भूत्वा कषीणाः कषतजभॊजनाः
 60 स शरक्षयम आसाद्य दुःखशॊकसमाहतः
     धनुष कॊट्या तदा दस्यून अवधित पाकशासनिः
 61 परेक्षतस तव एव पार्थस्य वृष्ण्यन्धकवरस्त्रियः
     जग्मुर आदाय ते मलेच्छाः समन्ताज जनमेजय
 62 धनंजयस तु दैवं तन मनस्साचिन्तयत परभुः
     दुःखशॊकसमाविष्टॊ निःश्वासपरमॊ ऽभवत
 63 अस्त्राणां च परणाशेन बाहुवीर्यस्य संक्षयात
     धनुषश चाविधेयत्वाच छराणां संक्षयेण च
 64 बभूव विमनाः पार्थॊ दैवम इत्य अनुचिन्तयन
     नयवर्तत ततॊ राजन नेदम अस्तीति चाब्रवीत
 65 ततः स शेषम आदाय कलत्रस्य महामतिः
     हृतभूयिष्ठ रत्नस्य कुरुक्षेत्रम अवातरत
 66 एवं कलत्रम आनीय वृष्णीनां हृतशेषितम
     नयवेशयत कौरव्यस तत्र तत्र धनंजयः
 67 हार्दिक्य तनयं पार्थॊ नगरं मार्तिकावतम
     भॊजराजकलत्रं च हृतशेषं नरॊत्तमः
 68 ततॊ वृद्धांश च बालांश च सत्रियश चादाय पाण्डवः
     वीरैर विहीनान सर्वांस ताञ शक्र परस्थे नयवेशयत
 69 यौयुधानिं सरस्वत्यां पुत्रं सात्यकिनः परियम
     नयवेशयत धर्मात्मा वृद्धा बाल पुरस्कृतम
 70 इन्र परस्थे ददौ राज्यं वज्राय परवीरहा
     वज्रेणाक्रुर दारास तु वार्यमाणाः परवव्रजुः
 71 रुक्मिणी तव अथ गान्धारी शैब्या हैमवतीत्य अपि
     देवी जाम्बवती चैव विविशुर जातवेदसम
 72 सत्यभामा तथैवान्या देव्याः कृष्णस्य संमताः
     वनं परविविशू राजंस तापस्ये कृतनिश्चयाः
 73 दवारकावासिनॊ ये तु पुरुषाः पार्थम अन्वयुः
     यथार्हं संविभज्यैनान वज्रे पर्यददज जयः
 74 स तत कृत्वा पराप्तकालं बाष्पेणापिहितॊ ऽरजुनः
     कृष्णद्वैपायनं राजन ददर्शासीनम आश्रमे
   1 [vai]
      evam uktaḥ sa bībhatsur mātulena paraṃtapaḥ
      durmanā dīnamanasaṃ vasudevam uvāca ha
  2 nāhaṃ vṛṣṇipravīreṇa madhubhiś caiva mātula
      vihīnāṃ pṛthivīṃ draṣṭuṃ śaktaś ciram iha prabho
  3 rājā ca bhīmasenaś ca sahadevaś ca pāṇḍavaḥ
      nakulo yājñasenī ca ṣaḍ ekamanaso vayam
  4 rājñaḥ saṃkramaṇe cāpi kālo 'yaṃ vartate dhruvam
      tam imaṃ viddhi saṃprāptaṃ kālaṃ kālavidāṃ vara
  5 sarvathā vṛṣṇidārāṃs tu bālavṛddhāṃs tathaiva ca
      nayiṣye parigṛhyāham indraprastham ariṃdama
  6 ity uktvā dārukam idaṃ vākyam āha dhanaṃjayaḥ
      amātyān vṛṣṇivīrāṇāṃ draṣṭum icchāmi māciram
  7 ity evam uktvā vacanaṃ sudharmāṃ yādavīṃ sabhām
      praviveśārjunaḥ śūraḥ śocamāno mahārathān
  8 tam āsanagataṃ tatra sarvāḥ prakṛtayas tathā
      brāhmaṇā naigamāś caiva parivāryopatasthire
  9 tān dīnamanasaḥ sarvān nibhṛtān gatacetasaḥ
      uvācedaṃ vacaḥ pārthaḥ svayaṃ dīnataras tadā
  10 śakra prastham ahaṃ neṣye vṛṣṇyandhakajanaṃ svayam
     idaṃ tu nagaraṃ sarvaṃ samudraḥ plāvayiṣyati
 11 sajjīkuruta yānāni ratnāni vividhāni ca
     vajro 'yaṃ bhavatāṃ rājā śakra prasthe bhaviṣyati
 12 saptame divase caiva ravau vimala udgate
     bahir vatsyāmahe sarve sajjībhavata māciram
 13 ity uktās tena te paurāḥ pārthenākliṣṭa karmaṇā
     sajjam āśu tataś cakruḥ svasiddhyarthasamutsukāḥ
 14 tāṃ rātrim avasat pārthaḥ keśavasya niveśane
     mahatā śokamohena sahasābhipariplutaḥ
 15 śvobhūte 'tha tataḥ śaurir vasudevaḥ pratāpavān
     yuktvātmānaṃ mahātejā jagāma gatim uttamām
 16 tataḥ śabdo mahān āsīd vasudevasya veśmani
     dāruṇaḥ krośatīnāṃ ca rudātīnāṃ ca yoṣitām
 17 prakīrṇamūrdhajāḥ sarvā vimuktābharaṇa vrajaḥ
     urāṃsi pāṇibhir ghnantyo vyalapan karuṇaṃ striyaḥ
 18 taṃ devakī ca bhadrā ca rohiṇī madirā tathā
     anvaroḍhuṃ vyavasitā bhartāraṃ yoṣitāṃ varāḥ
 19 tataḥ śauriṃ nṛyuktena bahu mālyena bhārata
     yānena mahatā pārtho bahir niṣkrāmayat tadā
 20 tam anvayus tatra tatra duḥkhaśokasamāhitāḥ
     dvārakāvāsinaḥ paurāḥ sarva eva nararṣabha
 21 tasyāśvamedhikaṃ chatraṃ dīpyamānāś ca pāvakāḥ
     purastāt tasya yānasya yājakāś ca tato yayuḥ
 22 anujagmuś ca taṃ vīraṃ devyas tā vai svalaṃkṛtāḥ
     strīsahasraiḥ parivṛtā vadhūbhiś ca sahasraśaḥ
 23 yas tu deśaḥ priyas tasya jīvato 'bhūn mahātmanaḥ
     tatrainam upasaṃkalya pitṛmedhaṃ pracakrire
 24 taṃ citāgnigataṃ vīraṃ śūra putraṃ varāṅganāḥ
     tato 'nvāruruhuḥ patnyaś catasraḥ patilokagāḥ
 25 taṃ vai catasṛbhiḥ strībhir anvitaṃ pāṇḍunandanaḥ
     adāhayac candānaiś ca gandhair uccāvacair api
 26 tataḥ prādurabhūc chabdaḥ samiddhasya vibhāvasoḥ
     samagānāṃ ca nirghoṣo narāṇāṃ rudatām api
 27 tato vajrapradhānās te vṛṣṇivīra kumārakāḥ
     sarva evodakaṃ cakruḥ striyaś caiva mahātmanaḥ
 28 alupta dharmas taṃ dharmaṃ kārayitvā saphalgunaḥ
     jagāma vṛṣṇayo yatra vinaṣṭā bharatarṣabha
 29 sa tān dṛṣṭvā nipatitān kadane bhṛśaduḥkhitaḥ
     babbhūvātīva kauravyaḥ prāptakālaṃ cakāra ca
 30 yathā pradhānataś caiva cakre sārvāḥ kriyās tadā
     ye hatā brahmaśāpena musalair erakodbhavaiḥ
 31 tataḥ śarīre rāmasya vāsudevasya cobhayoḥ
     anviṣya dāhayām āsa puruṣair āptakāribhiḥ
 32 sa teṣāṃ vidhivat kṛtvā pretakāryāṇi pāṇḍavaḥ
     saptame divase prāyād ratham āruhya satvaraḥ
     aśvayuktai rathaiś cāpi gokharoṣṭra yutair api
 33 striyas tā vṛṣṇivīrāṇāṃ rudatyaḥ śokakarśitāḥ
     anujagmur mahātmānaṃ pāṇḍuputraṃ dhanaṃjayam
 34 bhṛtyās tv andhakavṛṣṇīnāṃ sadino rathinaś ca ye
     vīra hīnaṃ vṛddhabālaṃ paurajānapadās tathā
     yayus te parivaryātha kalatraṃ pārtha śāsanāt
 35 kuñjaraiś ca gajārohā yayuḥ śailanibhais tathā
     sapāda rakṣaiḥ saṃyuktāḥ sottarāyudhikā yayuḥ
 36 putrāś cāndhakavṛṣṇīnāṃ save pārtham anuvratāḥ
     brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrāś caiva mahādhanāḥ
 37 daśa ṣaṭ ca sahasrāṇi vāsudevāvarodhanam
     puraskṛtya yayur vajraṃ pautraṃ kṛṣṇasya dhīmataḥ
 38 bahūni ca sahasrāṇi prayutāny arbudāni ca
     bhojavṛṣṇyandhakastrīṇāṃ hatanāthāni nir yayuḥ
 39 tat sāgarasamaprakhyaṃ vṛṣṇicakraṃ maharddhimat
     uvāha rathināṃ śreṣṭhaḥ pārthaḥ parapuraṃjayaḥ
 40 niryāte tu jane tasmin sāgaro makarālayaḥ
     dvārakāṃ ratnasaṃpūrṇāṃ jalenāplāvayat tadā
 41 tad adbhutam abhiprekṣya dvārakāvāsino janāḥ
     tūrṇāt tūrṇataraṃ jagmur aho daivam iti bruvan
 42 kānaneṣu ca ramyeṣu parvateṣu nadīṣu ca
     nivasann ānayām āsa vṛṣṇidārān dhanaṃjayaḥ
 43 sa pañcanadam āsādya dhīmān atisamṛddhimat
     deśe gopaśudhānyāḍhye nivāsam akarot prabhuḥ
 44 tato lobhaḥ samabhavad dasyūnāṃ nihateśvarāḥ
     dṛṣṭvā striyo nīyamānāḥ pārthenaikena bhārata
 45 tatas te pāpakarmāṇo lobhopahatacetasaḥ
     ābhīrā mantrayām āsuḥ sametyāśubhadarśanāḥ
 46 ayam eko 'rjuno yoddhā vṛddhabālaṃ hateśvaram
     nayaty asmān atikramya yodhāś ceme hataujasaḥ
 47 tato yaṣṭipraharaṇā dasyavas te sahasraśaḥ
     abhyadhāvanta vṛṣṇīnāṃ taṃ janaṃ loptra hāriṇaḥ
 48 mahatā siṃhanādena drāvayantaḥ pṛthagjanam
     abhipetur dhanārthaṃ te kālaparyāya coditāḥ
 49 tato nivṛttaḥ kaunteyaḥ sahasā sapadānugaḥ
     uvāca tān mahābāhur arjunaḥ prahasann iva
 50 nivartadhvam adharmajñā yadi stha na mumūrṣavaḥ
     nedānīṃ śaranirbhinnāḥ śocadhvaṃ nihatā mayā
 51 tathoktās tena vīreṇa kadarthī kṛtyatad vacaḥ
     abhipetur janaṃ mūḍhā vāryamāṇāḥ punaḥ punaḥ
 52 tato 'rjuno dhanur divyaṃ gāṇḍīvam ajaraṃ mahat
     āropayitum ārebhe yatnād iva kathaṃ cana
 53 cakāra sajyaṃ kṛcchreṇa saṃbhrame tumule sati
     cintayām āsa cāstrāṇi na ca sasmāra tāny api
 54 vaikṛtyaṃ tan mahad dṛṣṭvā bhujavīrye tathā yudhi
     divyānāṃ ca mahāstrāṇāṃ vināśād vrīḍito 'bhavat
 55 vṛṣṇiyodhāś ca te sarve gajāśvarathayāyinaḥ
     na śekur āvartayituṃ hriyamāṇaṃ ca taṃ janam
 56 kalatrasya bahutvāt tu saṃpatatsu tatas tataḥ
     prayatnam akarot pārtho janasya parirakṣaṇe
 57 miṣatāṃ sarvayodhānāṃ tatas tāḥ pramadottamāḥ
     samantato 'vakṛṣyanta kāmācc cānyāḥ pravavrajuḥ
 58 tato gāṇḍīvanirmuktaiḥ śarair pārtho dhanaṃjayaḥ
     jaghāna dasyūn sodvego vṛṣṇibhṛtyaiḥ saha prabhuḥ
 59 kṣaṇena tasya te rājan kṣayaṃ jagmur ajihmagāḥ
     akṣayā hi purā bhūtvā kṣīṇāḥ kṣatajabhojanāḥ
 60 sa śarakṣayam āsādya duḥkhaśokasamāhataḥ
     dhanuṣ koṭyā tadā dasyūn avadhit pākaśāsaniḥ
 61 prekṣatas tv eva pārthasya vṛṣṇyandhakavarastriyaḥ
     jagmur ādāya te mlecchāḥ samantāj janamejaya
 62 dhanaṃjayas tu daivaṃ tan manassācintayat prabhuḥ
     duḥkhaśokasamāviṣṭo niḥśvāsaparamo 'bhavat
 63 astrāṇāṃ ca praṇāśena bāhuvīryasya saṃkṣayāt
     dhanuṣaś cāvidheyatvāc charāṇāṃ saṃkṣayeṇa ca
 64 babhūva vimanāḥ pārtho daivam ity anucintayan
     nyavartata tato rājan nedam astīti cābravīt
 65 tataḥ sa śeṣam ādāya kalatrasya mahāmatiḥ
     hṛtabhūyiṣṭha ratnasya kurukṣetram avātarat
 66 evaṃ kalatram ānīya vṛṣṇīnāṃ hṛtaśeṣitam
     nyaveśayata kauravyas tatra tatra dhanaṃjayaḥ
 67 hārdikya tanayaṃ pārtho nagaraṃ mārtikāvatam
     bhojarājakalatraṃ ca hṛtaśeṣaṃ narottamaḥ
 68 tato vṛddhāṃś ca bālāṃś ca striyaś cādāya pāṇḍavaḥ
     vīrair vihīnān sarvāṃs tāñ śakra prasthe nyaveśayat
 69 yauyudhāniṃ sarasvatyāṃ putraṃ sātyakinaḥ priyam
     nyaveśayata dharmātmā vṛddhā bāla puraskṛtam
 70 inra prasthe dadau rājyaṃ vajrāya paravīrahā
     vajreṇākrura dārās tu vāryamāṇāḥ pravavrajuḥ
 71 rukmiṇī tv atha gāndhārī śaibyā haimavatīty api
     devī jāmbavatī caiva viviśur jātavedasam
 72 satyabhāmā tathaivānyā devyāḥ kṛṣṇasya saṃmatāḥ
     vanaṃ praviviśū rājaṃs tāpasye kṛtaniścayāḥ
 73 dvārakāvāsino ye tu puruṣāḥ pārtham anvayuḥ
     yathārhaṃ saṃvibhajyainān vajre paryadadaj jayaḥ
 74 sa tat kṛtvā prāptakālaṃ bāṣpeṇāpihito 'rjunaḥ
     kṛṣṇadvaipāyanaṃ rājan dadarśāsīnam āśrame

Book 16 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 16
Chapter 9

  1 [वै]
      परविशन्न अर्जुनॊ राजन्न आश्रमं सत्यवादिनः
      ददर्शासीनम एकान्ते मुनिं सत्यवती सुतम
  2 स तम आसाद्य धर्मज्ञम उपतस्थे महाव्रतम
      अर्जुनॊ ऽसमीति नामास्मै निवेद्याभ्यवदत ततः
  3 सवागतं ते ऽसत्व इति पराह मुनिः सत्यवतीसुतः
      आस्यताम इति चॊवाच परसन्नात्मा महामुनिः
  4 तम अप्रतीत मनसं निःश्वसन्तं पुनः पुनः
      निर्विण्ण मनसं दृष्ट्वा पार्थं वयासॊ ऽबरवीद इदम
  5 अवीरजॊ ऽभिघातस ते बराह्मणॊ वा हतस तवया
      युद्धे पराजितॊ वासिगतश्रीर इव लक्ष्यसे
  6 न तवा परत्यभिजानामि किम इदं भरतर्षभ
      शरॊतव्यं चेन मया पार्थ कषिप्रम आख्यातुम अर्हसि
  7 [अर्ज]
      यः स मेधवपुः शरीमान बृहत पङ्कज लॊचनः
      स कृष्णः सह रामेण तयक्त्वा देहं दिवं गतः
  8 मौसले वृष्णिवीराणां विनाशॊ बरह्मशापजः
      बभूव वीरान्त करः परभासे रॊमहर्षणः
  9 ये ये शूरा महात्मानः सिंहदर्पा महाबलाः
      भॊजवृष्ण्यन्धका बरह्मन्न अन्यॊन्यं तैर हतं युधि
  10 गदापरिघशक्तीनां सहाः परिघबाहवः
     त एरकाभिर निहताः पश्य कालस्य पर्ययम
 11 हतं पञ्चशतं तेषां सहस्रं बाहुशालिनम
     निधनं समनुप्राप्तं समासाद्येतरेतरम
 12 पुनः पुनर न मृश्यामि विनाशम अमितौजसाम
     चिन्तयानॊ यदूनां च कृष्णस्य च यशस्विनः
 13 शॊषणं सागरस्येव पर्वतस्येव चालनम
     नभसः पतनं चैव शैत्यम अग्नेस तथैव च
 14 अश्रद्धेयम अहं मन्ये विनाशं शार्ङ्गधन्वनः
     न चेह सथातुम इच्छामि लॊके केष्ण विनाकृतः
 15 इतः कष्टतरं चान्यच छृणु तद वै तपॊधन
     मनॊ मे दीर्यते येन चिन्तयानस्य वै मुहुः
 16 पश्यतॊ वृष्णिदाराश च मम बरह्मन सहस्रशः
     आभीरैर अनुसृत्याजौ हृताः पञ्चनदालयैः
 17 धनुर आदाय तत्राहं नाशकं तस्य पूरणे
     यथा पुरा च मे वीर्यं भुजयॊर न तथाभवत
 18 अस्त्राणि मे परनष्टानि विविधानि महामुने
     शराश च कषयम आपन्नाः कषणेनैव समन्ततः
 19 पुरुषश चाप्रमेयात्मा शङ्खचक्रगदाधरः
     चतुर्भुजः पीतवासा शयामः पद्मायतेक्षणः
 20 यः स याती पुरस्तान मे रथस्य सुमहाद्युतिः
     परदहन रिपुसैन्यानि न पश्याम्य अहम अद्य तम
 21 येन पूर्वं परदग्धानि शत्रुसैन्यानि तेजसा
     शरैर गाण्डीवनिर्मुक्तैर अहं पश्चाद वयनाशयम
 22 तम अपश्यन विषीदामि घूर्णामीव च सत्तम
     परिनिर्विण्ण चेताश च शान्तिं नॊपलभे ऽपि च
 23 विना जनार्दनं वीरं नाहं जीवितुम उत्सहे
     शरुत्वैव हि गतं विष्णुं ममापि मुमुहुर दिशः
 24 परनष्टज्ञातिवीर्यस्य शून्यस्य परिधावतः
     उपदेष्टुं मम शरेयॊ भवान अर्हति सत्तम
 25 [वयास]
     बरह्मशापविनिर्दग्धा वृष्ण्यन्धकमहारथाः
     विनष्टाः कुरुशार्दूल न ताञ शॊचितुम अर्हसि
 26 भवितव्यं तथा तद धि दिष्टम एतन महात्मनाम
     उपेक्षितं च कृष्णेन शक्तेनापि वयपॊहितुम
 27 तरैलॊक्यम अपि कृष्णॊ हि कृत्स्नं सथावरजङ्गमम
     परसहेद अन्यथा कर्तुं किम उ शापं मनीषिणाम
 28 रथस्य पुरतॊ याति यः सचक्रगदाधरः
     तव सनेहात पुराणर्षिर वासुदेवश चतुर्भुजः
 29 कृत्वा भारावतरणं पृथिव्याः पृथुलॊचनः
     मॊक्षयित्वा जगत सर्वं गतः सवस्थानम उत्तमम
 30 तवया तव इह महत कर्म देवानां पुरुषर्षभ
     कृतं भीम सहायेन यमाभ्यां च महाभुज
 31 कृतकृत्यांश च वॊ मन्ये संसिद्धान कुरु पुंग्गव
     गमनं पराप्तकालं च तद धि शरेयॊ मतं मम
 32 बलं बुद्धिश च तेजश च परतिपत्तिश च भारत
     भवन्ति भव कालेषु विपद्यन्ते विपर्यये
 33 कालमूलम इदं सर्वं जगद बीजं धनंजय
     काल एव समादत्ते पुनर एव यदृच्छया
 34 स एव बलवान भूत्वा पुनर भवति दुर्बलः
     स एवेशश च भूत्वेह परैर आज्ञाप्यते पुनः
 35 कृतकृत्यानि चास्त्राणि गतान्य अद्य यथागतम
     पुनर एष्यन्ति ते हस्तं यदा कालॊ भविष्यति
 36 कालॊ गन्तुं गतिं मुख्यां भवताम अपि भारत
     एतच छरेयॊ हि वॊ मन्ये परमं भरतर्षभ
 37 एतद वचनम आज्ञाय वयासस्यामित तेजसः
     अनुज्ञातॊ ययौ पार्थॊ नगरं नागसाह्वयम
 38 परविश्य च पुरीं वीरः समासाद्य युधिष्ठिरम
     आचष्ट तद यथावृत्तं वृष्ण्यन्धकजनं परति
   1 [vai]
      praviśann arjuno rājann āśramaṃ satyavādinaḥ
      dadarśāsīnam ekānte muniṃ satyavatī sutam
  2 sa tam āsādya dharmajñam upatasthe mahāvratam
      arjuno 'smīti nāmāsmai nivedyābhyavadat tataḥ
  3 svāgataṃ te 'stv iti prāha muniḥ satyavatīsutaḥ
      āsyatām iti covāca prasannātmā mahāmuniḥ
  4 tam apratīta manasaṃ niḥśvasantaṃ punaḥ punaḥ
      nirviṇṇa manasaṃ dṛṣṭvā pārthaṃ vyāso 'bravīd idam
  5 avīrajo 'bhighātas te brāhmaṇo vā hatas tvayā
      yuddhe parājito vāsigataśrīr iva lakṣyase
  6 na tvā pratyabhijānāmi kim idaṃ bharatarṣabha
      śrotavyaṃ cen mayā pārtha kṣipram ākhyātum arhasi
  7 [arj]
      yaḥ sa medhavapuḥ śrīmān bṛhat paṅkaja locanaḥ
      sa kṛṣṇaḥ saha rāmeṇa tyaktvā dehaṃ divaṃ gataḥ
  8 mausale vṛṣṇivīrāṇāṃ vināśo brahmaśāpajaḥ
      babhūva vīrānta karaḥ prabhāse romaharṣaṇaḥ
  9 ye ye śūrā mahātmānaḥ siṃhadarpā mahābalāḥ
      bhojavṛṣṇyandhakā brahmann anyonyaṃ tair hataṃ yudhi
  10 gadāparighaśaktīnāṃ sahāḥ parighabāhavaḥ
     ta erakābhir nihatāḥ paśya kālasya paryayam
 11 hataṃ pañcaśataṃ teṣāṃ sahasraṃ bāhuśālinam
     nidhanaṃ samanuprāptaṃ samāsādyetaretaram
 12 punaḥ punar na mṛśyāmi vināśam amitaujasām
     cintayāno yadūnāṃ ca kṛṣṇasya ca yaśasvinaḥ
 13 śoṣaṇaṃ sāgarasyeva parvatasyeva cālanam
     nabhasaḥ patanaṃ caiva śaityam agnes tathaiva ca
 14 aśraddheyam ahaṃ manye vināśaṃ śārṅgadhanvanaḥ
     na ceha sthātum icchāmi loke keṣṇa vinākṛtaḥ
 15 itaḥ kaṣṭataraṃ cānyac chṛṇu tad vai tapodhana
     mano me dīryate yena cintayānasya vai muhuḥ
 16 paśyato vṛṣṇidārāś ca mama brahman sahasraśaḥ
     ābhīrair anusṛtyājau hṛtāḥ pañcanadālayaiḥ
 17 dhanur ādāya tatrāhaṃ nāśakaṃ tasya pūraṇe
     yathā purā ca me vīryaṃ bhujayor na tathābhavat
 18 astrāṇi me pranaṣṭāni vividhāni mahāmune
     śarāś ca kṣayam āpannāḥ kṣaṇenaiva samantataḥ
 19 puruṣaś cāprameyātmā śaṅkhacakragadādharaḥ
     caturbhujaḥ pītavāsā śyāmaḥ padmāyatekṣaṇaḥ
 20 yaḥ sa yātī purastān me rathasya sumahādyutiḥ
     pradahan ripusainyāni na paśyāmy aham adya tam
 21 yena pūrvaṃ pradagdhāni śatrusainyāni tejasā
     śarair gāṇḍīvanirmuktair ahaṃ paścād vyanāśayam
 22 tam apaśyan viṣīdāmi ghūrṇāmīva ca sattama
     parinirviṇṇa cetāś ca śāntiṃ nopalabhe 'pi ca
 23 vinā janārdanaṃ vīraṃ nāhaṃ jīvitum utsahe
     śrutvaiva hi gataṃ viṣṇuṃ mamāpi mumuhur diśaḥ
 24 pranaṣṭajñātivīryasya śūnyasya paridhāvataḥ
     upadeṣṭuṃ mama śreyo bhavān arhati sattama
 25 [vyāsa]
     brahmaśāpavinirdagdhā vṛṣṇyandhakamahārathāḥ
     vinaṣṭāḥ kuruśārdūla na tāñ śocitum arhasi
 26 bhavitavyaṃ tathā tad dhi diṣṭam etan mahātmanām
     upekṣitaṃ ca kṛṣṇena śaktenāpi vyapohitum
 27 trailokyam api kṛṣṇo hi kṛtsnaṃ sthāvarajaṅgamam
     prasahed anyathā kartuṃ kim u śāpaṃ manīṣiṇām
 28 rathasya purato yāti yaḥ sacakragadādharaḥ
     tava snehāt purāṇarṣir vāsudevaś caturbhujaḥ
 29 kṛtvā bhārāvataraṇaṃ pṛthivyāḥ pṛthulocanaḥ
     mokṣayitvā jagat sarvaṃ gataḥ svasthānam uttamam
 30 tvayā tv iha mahat karma devānāṃ puruṣarṣabha
     kṛtaṃ bhīma sahāyena yamābhyāṃ ca mahābhuja
 31 kṛtakṛtyāṃś ca vo manye saṃsiddhān kuru puṃggava
     gamanaṃ prāptakālaṃ ca tad dhi śreyo mataṃ mama
 32 balaṃ buddhiś ca tejaś ca pratipattiś ca bhārata
     bhavanti bhava kāleṣu vipadyante viparyaye
 33 kālamūlam idaṃ sarvaṃ jagad bījaṃ dhanaṃjaya
     kāla eva samādatte punar eva yadṛcchayā
 34 sa eva balavān bhūtvā punar bhavati durbalaḥ
     sa eveśaś ca bhūtveha parair ājñāpyate punaḥ
 35 kṛtakṛtyāni cāstrāṇi gatāny adya yathāgatam
     punar eṣyanti te hastaṃ yadā kālo bhaviṣyati
 36 kālo gantuṃ gatiṃ mukhyāṃ bhavatām api bhārata
     etac chreyo hi vo manye paramaṃ bharatarṣabha
 37 etad vacanam ājñāya vyāsasyāmita tejasaḥ
     anujñāto yayau pārtho nagaraṃ nāgasāhvayam
 38 praviśya ca purīṃ vīraḥ samāsādya yudhiṣṭhiram
     ācaṣṭa tad yathāvṛttaṃ vṛṣṇyandhakajanaṃ prati

Book 17 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 17

Chapter 1

  1 [ज]
      एवं वृष्ण्यन्धककुले शरुत्वा मौसलम आहवम
      पाण्डवाः किम अकुर्वन्त तथा कृष्णे दिवं गते
  2 [वै]
      शरुत्वैव कौरवॊ राजा वृष्णीनां कदनं महत
      परस्थाने मतिम आधाय वाक्यम अर्जुनम अब्रवीत
  3 कालः पचति भूतानि सर्वाण्य एव महामते
      कर्म नयासम अहं मन्ये तवम अपि दरष्टुम अर्हसि
  4 इत्य उक्तः स तु कौन्तेयः कालः काल इति बरुवन
      अन्वपद्यत तद वाक्यं भरातुर जयेष्ठस्य वीर्यवान
  5 अर्जुनस्य मतं जञात्वा भीमसेनॊ यमौ तथा
      अन्वपद्यन्त तद वाक्यं यद उक्तं सव्यसाचिना
  6 ततॊ युयुत्सुम आनाय्य परव्रजन धर्मकाम्यया
      राज्यं परिददौ सर्वं वैश्य पुत्रे युधिष्ठिरः
  7 अभिषिच्य सवराज्ये तु तं राजानं परिक्षितम
      दुःखार्तश चाब्रवीद राजा सुभद्रां पाण्डवाग्रजः
  8 एष पुत्रस्य ते पुत्रः कुरुराजॊ भविष्यति
      यदूनां परिशेषश च वज्रॊ राजा कृतश च ह
  9 परिक्षिद धास्तिन पुरे शक्र परस्थे तु यादवः
      वज्रॊ राजा तवया रक्ष्यॊ मा चाधर्मे मनः कृथाः
  10 इत्य उक्त्वा धर्मराजः स वासुदेवस्य धीमतः
     मातुलस्य च वृद्धस्य रामादीनां तथैव च
 11 मातृभिः सहधर्मात्मा कृत्वॊदकम अतन्द्रितः
     शराद्धान्य उद्दिश्य सर्वेषां चकार विधिवत तदा
 12 ददौ रत्नानि वासांसि गरामान अश्वान रथान अपि
     सत्रियश च दविजमुख्येभ्यॊ गवां शतसहस्रशः
 13 कृपम अभ्यर्च्य च गुरुम अर्थमानपुरस्कृतम
     शिष्यं परिक्षितं तस्मै ददौ भरतसत्तमः
 14 ततस तु परकृतीः सर्वाः समानाय्य युधिष्ठिरः
     सर्वम आचष्ट राजर्षिश चिकीर्षतम अथात्मनः
 15 ते शरुत्वैव वचस तस्य पौरजानपदा जनाः
     भृशम उद्विग्नमनसॊ नाभ्यनन्दन्त तद वचः
 16 नैवं कर्तव्यम इति ते तदॊचुस ते नराधिपम
     न च राजा तथाकार्षीत कालपर्याय धर्मवित
 17 ततॊ ऽनुमान्य धर्मात्मा पौरजानपदं जनम
     गमनाय मतिं चक्रे भरातरश चास्य ते तदा
 18 ततः स राजा कौरव्यॊ धर्मपुत्रॊ युधिष्ठिरः
     उत्सृज्याभरणान्य अङ्गाज जगृहे वल्कलान्य उत
 19 भीमार्जुनौ यमौ चैव दरौपदी च यशस्विनी
     तथैव सर्वे जगृहुर वल्कलानि जनाधिप
 20 विधिवत कारयित्वेष्टिं नैष्ठिकीं भरतर्षभ
     समुत्सृज्याप्सु सर्वे ऽगनीन परतस्थुर नरपुंगवाः
 21 ततः पररुरुदुः सर्वाः सत्रियॊ दृष्ट्वा नरर्षभान
     परस्थितान दरौपदी षष्ठान पुरा दयूतजितान यथा
 22 हर्षॊ ऽभवच च सर्वेषां भरातॄणां गमनं परति
     युधिष्ठिर मतं जञात्वा वृष्णिक्षयम अवेष्क्य च
 23 भरातरः पञ्च कृष्णा च षष्ठी शवा चैव सप्तमः
     आत्मना सप्तमॊ राजा निर्ययौ गजसाह्वयात
     पौरैर अनुगतॊ दूरं सर्वैर अन्तःपुरैस तथा
 24 न चैनम अशकत कश्च चिन निवर्तस्वेति भाषितुम
     नयवर्तन्त ततः सर्वे नरा नगरवासिनः
 25 कृप परब्भृतयश चैव युयुत्सुं पर्यवारयन
     विवेश गङ्गां कौरव्य उलूपी भुजगात्मजा
 26 चित्राङ्गदा ययौ चापि मणिपूर पुरं परति
     शिष्टाः परिक्षितं तव अन्या मातरः पर्यवारयन
 27 पाण्डवाश च महात्मानॊ दरौपदी च यशस्विनी
     कृपॊपवासाः कौरव्य परययुः पराङ्मुखास ततः
 28 यॊगयुक्ता महात्मानस तयागधर्मम उपेयुषः
     अभिजग्मुर बहून देशान सरितः सागरांस तथा
 29 युधिष्ठिरॊ ययाव अग्रे भीमस तु तदनन्तरम
     अर्जुनस तस्य चान्व एव यमौ चैव यथाक्रमम
 30 पृष्ठतस तु वरारॊहा शयामा पद्मदलेक्षणा
     दरौपदी यॊषितां शरेष्ठा ययौ भरतसत्तम
 31 शवा चैवानुययाव एकः पाण्डवान परस्थितान वने
     करमेण ते ययुर वीरा लौहित्यं सलिलार्णवम
 32 गाण्डीवं च धनुर दिव्यं न मुमॊच धनंजयः
     रत्नलॊभान महाराज तौ चाक्षय्यौ महेषुधी
 33 अग्निं ते ददृशुस तत्र सथितं शैलम इवाग्रतः
     मार्गम आवृत्य तिष्ठन्तं साक्षात पुरुषविग्रहम
 34 ततॊ देवः स सप्तार्चिः पाण्डवान इदम अब्रवीत
     भॊ भॊ पाण्डुसुता वीराः पावकं मा विबॊधत
 35 युधिष्ठिर महाबाहॊ भीमसेन परंतप
     अर्जुनाश्वसुतौ वीरौ निबॊधत वचॊ मम
 36 अहम अग्निः कुरुश्रेष्ठा मया दग्धं च खाण्डवम
     अर्जुनस्य परभावेन तथा नारायणस्य च
 37 अयं वः फल्गुनॊ भराता गाण्डीवं परमायुधम
     परित्यज्य वनं यातु नानेनार्थॊ ऽसति कश चन
 38 चक्ररत्नं तु यत कृष्णे सथितम आसीन महात्मनि
     गतं तच चा पुनर हस्ते कालेनैष्यति तस्य ह
 39 वरुणाद आहृतं पूर्वं मयैतत पार्थ कारणात
     गाण्डीवं कार्मुकश्रेष्ठं वरुणायैव दीयताम
 40 ततस ते भरातरः सर्वे धनंजयम अचॊदयन
     स जले पराक्षिपत तत तु तथाक्षय्यौ महेषुधी
 41 ततॊ ऽगनिर भरतश्रेष्ठ तत्रैवान्तरधीयत
     ययुश च पाण्डवा वीरास ततस ते दक्षिणामुखाः
 42 ततस ते तूत्तरेणैव तीरेण लवणाम्भसः
     जग्मुर भरतशार्दूल दिशं दक्षिणपश्चिमम
 43 ततः पुनः समावृत्ताः पश्चिमां दिशम एव ते
     ददृशुर दवारकां चापि सागरेण परिप्लुताम
 44 उदीचीं पुनर आवृत्त्य ययुर भरतसत्तमाः
     परादक्षिण्यं चिकीर्षन्तः पृथिव्या यॊगधर्मिणः
   1 [j]
      evaṃ vṛṣṇyandhakakule śrutvā mausalam āhavam
      pāṇḍavāḥ kim akurvanta tathā kṛṣṇe divaṃ gate
  2 [vai]
      śrutvaiva kauravo rājā vṛṣṇīnāṃ kadanaṃ mahat
      prasthāne matim ādhāya vākyam arjunam abravīt
  3 kālaḥ pacati bhūtāni sarvāṇy eva mahāmate
      karma nyāsam ahaṃ manye tvam api draṣṭum arhasi
  4 ity uktaḥ sa tu kaunteyaḥ kālaḥ kāla iti bruvan
      anvapadyata tad vākyaṃ bhrātur jyeṣṭhasya vīryavān
  5 arjunasya mataṃ jñātvā bhīmaseno yamau tathā
      anvapadyanta tad vākyaṃ yad uktaṃ savyasācinā
  6 tato yuyutsum ānāyya pravrajan dharmakāmyayā
      rājyaṃ paridadau sarvaṃ vaiśya putre yudhiṣṭhiraḥ
  7 abhiṣicya svarājye tu taṃ rājānaṃ parikṣitam
      duḥkhārtaś cābravīd rājā subhadrāṃ pāṇḍavāgrajaḥ
  8 eṣa putrasya te putraḥ kururājo bhaviṣyati
      yadūnāṃ pariśeṣaś ca vajro rājā kṛtaś ca ha
  9 parikṣid dhāstina pure śakra prasthe tu yādavaḥ
      vajro rājā tvayā rakṣyo mā cādharme manaḥ kṛthāḥ
  10 ity uktvā dharmarājaḥ sa vāsudevasya dhīmataḥ
     mātulasya ca vṛddhasya rāmādīnāṃ tathaiva ca
 11 mātṛbhiḥ sahadharmātmā kṛtvodakam atandritaḥ
     śrāddhāny uddiśya sarveṣāṃ cakāra vidhivat tadā
 12 dadau ratnāni vāsāṃsi grāmān aśvān rathān api
     striyaś ca dvijamukhyebhyo gavāṃ śatasahasraśaḥ
 13 kṛpam abhyarcya ca gurum arthamānapuraskṛtam
     śiṣyaṃ parikṣitaṃ tasmai dadau bharatasattamaḥ
 14 tatas tu prakṛtīḥ sarvāḥ samānāyya yudhiṣṭhiraḥ
     sarvam ācaṣṭa rājarṣiś cikīrṣatam athātmanaḥ
 15 te śrutvaiva vacas tasya paurajānapadā janāḥ
     bhṛśam udvignamanaso nābhyanandanta tad vacaḥ
 16 naivaṃ kartavyam iti te tadocus te narādhipam
     na ca rājā tathākārṣīt kālaparyāya dharmavit
 17 tato 'numānya dharmātmā paurajānapadaṃ janam
     gamanāya matiṃ cakre bhrātaraś cāsya te tadā
 18 tataḥ sa rājā kauravyo dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ
     utsṛjyābharaṇāny aṅgāj jagṛhe valkalāny uta
 19 bhīmārjunau yamau caiva draupadī ca yaśasvinī
     tathaiva sarve jagṛhur valkalāni janādhipa
 20 vidhivat kārayitveṣṭiṃ naiṣṭhikīṃ bharatarṣabha
     samutsṛjyāpsu sarve 'gnīn pratasthur narapuṃgavāḥ
 21 tataḥ praruruduḥ sarvāḥ striyo dṛṣṭvā nararṣabhān
     prasthitān draupadī ṣaṣṭhān purā dyūtajitān yathā
 22 harṣo 'bhavac ca sarveṣāṃ bhrātṝṇāṃ gamanaṃ prati
     yudhiṣṭhira mataṃ jñātvā vṛṣṇikṣayam aveṣkya ca
 23 bhrātaraḥ pañca kṛṣṇā ca ṣaṣṭhī śvā caiva saptamaḥ
     ātmanā saptamo rājā niryayau gajasāhvayāt
     paurair anugato dūraṃ sarvair antaḥpurais tathā
 24 na cainam aśakat kaśc cin nivartasveti bhāṣitum
     nyavartanta tataḥ sarve narā nagaravāsinaḥ
 25 kṛpa prabbhṛtayaś caiva yuyutsuṃ paryavārayan
     viveśa gaṅgāṃ kauravya ulūpī bhujagātmajā
 26 citrāṅgadā yayau cāpi maṇipūra puraṃ prati
     śiṣṭāḥ parikṣitaṃ tv anyā mātaraḥ paryavārayan
 27 pāṇḍavāś ca mahātmāno draupadī ca yaśasvinī
     kṛpopavāsāḥ kauravya prayayuḥ prāṅmukhās tataḥ
 28 yogayuktā mahātmānas tyāgadharmam upeyuṣaḥ
     abhijagmur bahūn deśān saritaḥ sāgarāṃs tathā
 29 yudhiṣṭhiro yayāv agre bhīmas tu tadanantaram
     arjunas tasya cānv eva yamau caiva yathākramam
 30 pṛṣṭhatas tu varārohā śyāmā padmadalekṣaṇā
     draupadī yoṣitāṃ śreṣṭhā yayau bharatasattama
 31 śvā caivānuyayāv ekaḥ pāṇḍavān prasthitān vane
     krameṇa te yayur vīrā lauhityaṃ salilārṇavam
 32 gāṇḍīvaṃ ca dhanur divyaṃ na mumoca dhanaṃjayaḥ
     ratnalobhān mahārāja tau cākṣayyau maheṣudhī
 33 agniṃ te dadṛśus tatra sthitaṃ śailam ivāgrataḥ
     mārgam āvṛtya tiṣṭhantaṃ sākṣāt puruṣavigraham
 34 tato devaḥ sa saptārciḥ pāṇḍavān idam abravīt
     bho bho pāṇḍusutā vīrāḥ pāvakaṃ mā vibodhata
 35 yudhiṣṭhira mahābāho bhīmasena paraṃtapa
     arjunāśvasutau vīrau nibodhata vaco mama
 36 aham agniḥ kuruśreṣṭhā mayā dagdhaṃ ca khāṇḍavam
     arjunasya prabhāvena tathā nārāyaṇasya ca
 37 ayaṃ vaḥ phalguno bhrātā gāṇḍīvaṃ paramāyudham
     parityajya vanaṃ yātu nānenārtho 'sti kaś cana
 38 cakraratnaṃ tu yat kṛṣṇe sthitam āsīn mahātmani
     gataṃ tac cā punar haste kālenaiṣyati tasya ha
 39 varuṇād āhṛtaṃ pūrvaṃ mayaitat pārtha kāraṇāt
     gāṇḍīvaṃ kārmukaśreṣṭhaṃ varuṇāyaiva dīyatām
 40 tatas te bhrātaraḥ sarve dhanaṃjayam acodayan
     sa jale prākṣipat tat tu tathākṣayyau maheṣudhī
 41 tato 'gnir bharataśreṣṭha tatraivāntaradhīyata
     yayuś ca pāṇḍavā vīrās tatas te dakṣiṇāmukhāḥ
 42 tatas te tūttareṇaiva tīreṇa lavaṇāmbhasaḥ
     jagmur bharataśārdūla diśaṃ dakṣiṇapaścimam
 43 tataḥ punaḥ samāvṛttāḥ paścimāṃ diśam eva te
     dadṛśur dvārakāṃ cāpi sāgareṇa pariplutām
 44 udīcīṃ punar āvṛttya yayur bharatasattamāḥ
     prādakṣiṇyaṃ cikīrṣantaḥ pṛthivyā yogadharmiṇaḥ

Book 17 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 17
Chapter 2

  1 [वै]
      ततस ते नियतात्मान उदीचीं दिशम आस्थिताः
      ददृशुर यॊगयुक्ताश च हिमवन्तं महागिरिम
  2 तं चाप्य अतिक्रमन्तस ते ददृशुर वालुकार्णवम
      अवैक्षन्त महाशैलं मेरुं शिखरिणां वरम
  3 तेषां तु गच्छतां शीघ्रं सर्वेषां यॊगधर्मिणाम
      याज्ञसेनी भरष्टयॊगा निपपात महीतले
  4 तां तु परपतितां दृष्ट्वा भीमसेनॊ महाबलः
      उवाच धर्मराजानं याज्ञसेनीम अवेक्ष्य ह
  5 नाधर्मश चरितः कश चिद राजपुत्र्या परंतप
      कारणं किं नु तद राजन यत कृष्णा पतिता भुवि
  6 [य]
      पक्षपातॊ महान अस्या विशेषेण धनंजये
      तस्यैतत फलम अद्यैषा भुङ्क्ते पुरुषसत्तम
  7 [वै]
      एवम उक्त्वानवेक्ष्यैनां ययौ धर्मसुतॊ नृपः
      समाधाय मनॊ धीमन धर्मात्मा पुरुषर्षभः
  8 सहदेवस ततॊ धीमान निपपात महीतले
      तं चापि पतितं दृष्ट्वा भीमॊ राजानम अब्रवीत
  9 यॊ ऽयम अस्मासु सर्वेषु शुश्रूषुर अनहंकृतः
      सॊ ऽयं माद्रवती पुत्रः कस्मान निपतितॊ भुवि
  10 [य]
     आत्मनः सदृशं पराज्ञं नैषॊ ऽमन्यत कं चन
     तेन दॊषेण पतितस तस्माद एष नृपात्मजः
 11 [वै]
     इत्य उक्त्वा तु समुत्सृज्य सहदेवं ययौ तदा
     भरातृभिः सह कौन्तेयः शुना चैव युधिष्ठिरः
 12 कृष्णां निपतितां दृष्ट्वा सहदेवं च पाण्डवम
     आर्तॊ बन्धुप्रियः शूरॊ नकुलॊ निपपात ह
 13 तस्मिन निपतिते वीरे नकुले चारुदर्शने
     पुनर एव तदा भीमॊ राजानम इदम अब्रवीत
 14 यॊ ऽयम अक्षत धर्मात्मा भराता वचनकारकः
     रूपेणाप्रतिमॊ लॊके नकुलः पतितॊ भुवि
 15 इत्य उक्तॊ भीमसेनेन परत्युवाच युधिष्ठिरः
     नकुलं परति धर्मात्मा सर्वबुद्धिमतां वरः
 16 रूपेण मत्समॊ नास्ति कश चिद इत्य अस्य दर्शनम
     अधिकश चाहम एवैक इत्य अस्य मनसि सथितम
 17 नकुलः पतितस तस्माद आगच्छ तवं वृकॊदर
     यस्य यद विहितं वीर सॊ ऽवश्यं तद उपाश्नुते
 18 तांस तु परपतितान दृष्ट्वा पाण्डवः शवेतवाहनः
     पपात शॊकसंतप्तस ततॊ ऽनु परवीरहा
 19 तस्मिंस तु पुरुषव्याघ्रे पतिते शक्र तेजसि
     मरियमाणे दुराधर्षे भीमॊ राजानम अब्रवीत
 20 अनृतं न समराम्य अस्य सवैरेष्व अपि महात्मनः
     अथ कस्य विकारॊ ऽयं येनायं पतितॊ भुवि
 21 [य]
     एकाह्ना निर्दहेयं वै शत्रून इत्य अर्जुनॊ ऽबरवीत
     न च तत कृतवान एष शूरमानी ततॊ ऽपतत
 22 अवमेने धनुर गराहान एष सर्वांश च फल्गुनः
     यथा चॊक्तं तथा चैव कर्तव्यं भूतिम इच्छता
 23 [वै]
     इत्य उक्त्वा परस्थितॊ राजा भीमॊ ऽथ निपपात ह
     पतितश चाब्रवीद भीमॊ धर्मराजं युधिष्ठिरम
 24 भॊ भॊ राजन्न अवेक्षस्व पतितॊ ऽहं परियस तव
     किंनिमित्तं च पतितं बरूहि मे यदि वेत्थ ह
 25 [य]
     अतिभुक्तं च भवता पराणेन च विकत्थसे
     अनवेक्ष्य परं पार्थ तेनासि पतितः कषितौ
 26 [वै]
     इत्य उक्त्वा तं महाबाहुर जगामानवलॊकयन
     शवा तव एकॊ ऽनुययौ यस ते बहुशः कीर्तितॊ मया
   1 [vai]
      tatas te niyatātmāna udīcīṃ diśam āsthitāḥ
      dadṛśur yogayuktāś ca himavantaṃ mahāgirim
  2 taṃ cāpy atikramantas te dadṛśur vālukārṇavam
      avaikṣanta mahāśailaṃ meruṃ śikhariṇāṃ varam
  3 teṣāṃ tu gacchatāṃ śīghraṃ sarveṣāṃ yogadharmiṇām
      yājñasenī bhraṣṭayogā nipapāta mahītale
  4 tāṃ tu prapatitāṃ dṛṣṭvā bhīmaseno mahābalaḥ
      uvāca dharmarājānaṃ yājñasenīm avekṣya ha
  5 nādharmaś caritaḥ kaś cid rājaputryā paraṃtapa
      kāraṇaṃ kiṃ nu tad rājan yat kṛṣṇā patitā bhuvi
  6 [y]
      pakṣapāto mahān asyā viśeṣeṇa dhanaṃjaye
      tasyaitat phalam adyaiṣā bhuṅkte puruṣasattama
  7 [vai]
      evam uktvānavekṣyaināṃ yayau dharmasuto nṛpaḥ
      samādhāya mano dhīman dharmātmā puruṣarṣabhaḥ
  8 sahadevas tato dhīmān nipapāta mahītale
      taṃ cāpi patitaṃ dṛṣṭvā bhīmo rājānam abravīt
  9 yo 'yam asmāsu sarveṣu śuśrūṣur anahaṃkṛtaḥ
      so 'yaṃ mādravatī putraḥ kasmān nipatito bhuvi
  10 [y]
     ātmanaḥ sadṛśaṃ prājñaṃ naiṣo 'manyata kaṃ cana
     tena doṣeṇa patitas tasmād eṣa nṛpātmajaḥ
 11 [vai]
     ity uktvā tu samutsṛjya sahadevaṃ yayau tadā
     bhrātṛbhiḥ saha kaunteyaḥ śunā caiva yudhiṣṭhiraḥ
 12 kṛṣṇāṃ nipatitāṃ dṛṣṭvā sahadevaṃ ca pāṇḍavam
     ārto bandhupriyaḥ śūro nakulo nipapāta ha
 13 tasmin nipatite vīre nakule cārudarśane
     punar eva tadā bhīmo rājānam idam abravīt
 14 yo 'yam akṣata dharmātmā bhrātā vacanakārakaḥ
     rūpeṇāpratimo loke nakulaḥ patito bhuvi
 15 ity ukto bhīmasenena pratyuvāca yudhiṣṭhiraḥ
     nakulaṃ prati dharmātmā sarvabuddhimatāṃ varaḥ
 16 rūpeṇa matsamo nāsti kaś cid ity asya darśanam
     adhikaś cāham evaika ity asya manasi sthitam
 17 nakulaḥ patitas tasmād āgaccha tvaṃ vṛkodara
     yasya yad vihitaṃ vīra so 'vaśyaṃ tad upāśnute
 18 tāṃs tu prapatitān dṛṣṭvā pāṇḍavaḥ śvetavāhanaḥ
     papāta śokasaṃtaptas tato 'nu paravīrahā
 19 tasmiṃs tu puruṣavyāghre patite śakra tejasi
     mriyamāṇe durādharṣe bhīmo rājānam abravīt
 20 anṛtaṃ na smarāmy asya svaireṣv api mahātmanaḥ
     atha kasya vikāro 'yaṃ yenāyaṃ patito bhuvi
 21 [y]
     ekāhnā nirdaheyaṃ vai śatrūn ity arjuno 'bravīt
     na ca tat kṛtavān eṣa śūramānī tato 'patat
 22 avamene dhanur grāhān eṣa sarvāṃś ca phalgunaḥ
     yathā coktaṃ tathā caiva kartavyaṃ bhūtim icchatā
 23 [vai]
     ity uktvā prasthito rājā bhīmo 'tha nipapāta ha
     patitaś cābravīd bhīmo dharmarājaṃ yudhiṣṭhiram
 24 bho bho rājann avekṣasva patito 'haṃ priyas tava
     kiṃnimittaṃ ca patitaṃ brūhi me yadi vettha ha
 25 [y]
     atibhuktaṃ ca bhavatā prāṇena ca vikatthase
     anavekṣya paraṃ pārtha tenāsi patitaḥ kṣitau
 26 [vai]
     ity uktvā taṃ mahābāhur jagāmānavalokayan
     śvā tv eko 'nuyayau yas te bahuśaḥ kīrtito mayā

Book 17 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 17
Chapter 3

  1 [वै]
      ततः संनादयञ शक्रॊ दिवं भूमिं च सर्वशः
      रथेनॊपययौ पार्थम आरॊहेत्य अब्रवीच च तम
  2 स भरातॄन पतितान दृष्ट्वा धर्मराजॊ युधिष्ठिरः
      अब्रवीच छॊकसंतप्तः सहस्राक्षम इदं वचः
  3 भरातरः पतिता मे ऽतर आगच्छेयुर मया सह
      न विना भरातृभिः सवर्गम इच्छे गन्तुं सुरेश्वर
  4 सुकुमारी सुखार्हा च राजपुत्री पुरंदर
      सास्माभिः सह गच्छेत तद भवान अनुमन्यताम
  5 [इन्द्र]
      भरातॄन दरक्ष्यसि पुत्रांस तवम अग्रतस तरिदिवं गतान
      कृष्णया सहितान सर्वान मा शुचॊ भरतर्षभ
  6 निक्षिप्य मानुषं देहं गतास ते भरतर्षभ
      अनेन तवं शरीरेण सवर्गं गन्ता न संशयः
  7 [य]
      अथ शवा भूतभाव्येश भक्तॊ मां नित्यम एव ह
      स गच्छेत मया सार्धम आनृशंस्या हि मे मतिः
  8 [इन्द्र]
      अमर्त्यत्वं मत सामत्वं च राजञ; शरियं कृत्स्नां महतीं चैव कीर्तिम
      संप्राप्तॊ ऽदय सवर्गसुखानि च तवं; तयज शवानं नात्र नृशंसम अस्ति
  9 [य]
      अनार्यम आर्येण सहस्रनेत्र; शक्यं कर्तुं दुष्करम एतद आर्य
      मा मे शरिया संगमनं तयास्तु; यस्याः कृते भक्त जनं तयजेयम
  10 [इन्द्र]
     सवर्गे लॊके शववतां नास्ति धिष्ण्यम; इष्टापूर्तं करॊधवशा हरन्ति
     ततॊ विचार्य करियतां धर्मराज; तयज शवानं नात्र नृशंसम अस्ति
 11 [य]
     भक्त तयागं पराहुर अत्यन्तपापं; तुल्यं लॊके बरह्म वध्या कृतेन
     तस्मान नाहं जातु कथं चनाद्य; तयक्ष्याम्य एनं सवसुखार्थी महेन्द्र
 12 [इन्द्र]
     शुना दृष्टं करॊधवशा हरन्ति; यद दत्तम इष्टं विवृतम अथॊ हुतं च
     तस्माच छुनस तयागम इमं कुरुष्व; शुनस तयागात पराप्यसे देवलॊकम
 13 तयक्त्वा भरातॄन दयितां चापि कृष्णां; पराप्तॊ लॊकः कर्मणा सवेन वीर
     शवानं चैनं न तयजसे कथं नु; तयागं कृत्स्नं चास्थितॊ मुह्यसे ऽदय
 14 [य]
     न विद्यते संधिर अथापि विग्रहॊ; मृतैर मर्त्यैर इति लॊकेषु निष्ठा
     न ते मया जीवयितुं हि शक्या; तस्मात तयागस तेषु कृतॊ न जीवताम
 15 परतिप्रदानं शरणागतस्य; सत्रिया वधॊ बराह्मणस्व आपहारः
     मित्रद्रॊहस तानि चत्वारि शक्र; भक्त तयागश चैव समॊ मतॊ मे
 16 [वै]
     तद धर्मराजस्य वचॊ निशम्य; धर्मस्वरूपी भगवान उवाच
     युधिष्ठिरं परति युक्तॊ नरेन्द्रं; शलक्ष्णैर वाक्यैः संस्तव संप्रयुक्तैः
 17 अभिजातॊ ऽसि राजेन्द्र पितुर वृत्तेन मेधया
     अनुक्रॊशेन चानेन सर्वभूतेषु भारत
 18 पुरा दवैतवने चासि मया पुत्र परीक्षितः
     पानीयार्थे पराक्रान्ता यत्र ते भरातरॊ हताः
 19 भीमार्जुनौ परित्यज्य यत्र तवं भरातराव उभौ
     मात्रॊः साम्यम अभीप्सन वै नकुलं जीवम इच्छसि
 20 अयं शवा भक्त इत्य एव तयक्तॊ देव रथस तवया
     तस्मात सवर्गे न ते तुल्यः कश चिद अस्ति नराधिप
 21 अतस तवाक्षया लॊकाः सवशरीरेण भारत
     पराप्तॊ ऽसि भरतश्रेष्ठ दिव्यां गतिम अनुत्तमाम
 22 ततॊ धर्मश च शक्रश च मरुतश चाश्विनाव अपि
     देवा देवर्षयश चैव रथम आरॊप्य पाण्डवम
 23 परययुः सवैर विमानैस ते सिद्धाः कामविहारिणः
     सर्वे विरजसः पुण्याः पुण्यवाग बुद्धिकर्मिणः
 24 स तं रथं समास्थाय राजा कुरुकुलॊद्वहः
     ऊर्ध्वम आचक्रमे शीघ्रं तेजसावृत्य रॊदसी
 25 ततॊ देव निकायस्थॊ नारदः सर्वलॊकवित
     उवाचॊच्चैस तदा वाक्यं बृहद वादी बृहत तपाः
 26 ये ऽपि राजर्षयः सर्वे ते चापि समुपस्थिताः
     कीर्तिं परच्छाद्य तेषां वै कुरुराजॊ ऽधितिष्ठति
 27 लॊकान आवृत्य यशसा तेजसा वृत्तसंपदा
     सवशरीरेण संप्राप्तं नान्यं शुश्रुम पाण्डवात
 28 नारदस्य वचः शरुत्वा राजा वचनम अब्रवीत
     देवान आमन्त्र्य धर्मात्मा सवपक्षांश चैव पार्थिवान
 29 शुभं वा यदि वा पापं भरातॄणां सथानम अद्य मे
     तद एव पराप्तुम इच्छामि लॊकान अन्यान न कामये
 30 राज्ञस तु वचनं शरुत्वा देवराजः पुरंदरः
     आनृशंस्य समायुक्तं परत्युवाच युधिष्ठिरम
 31 सथाने ऽसमिन वस राजेन्द्र कर्मभिर निर्जिते शुभैः
     किं तवं मानुष्यकं सनेहम अद्यापि परिकर्षसि
 32 सिद्धिं पराप्तॊ ऽसि परमां यथा नान्यः पुमान कव चित
     नैव ते भरातरः सथानं संप्राप्ताः कुरुनन्दन
 33 अद्यापि मानुषॊ भावः सपृशते तवां नराधिप
     सवर्गॊ ऽयं पश्य देवर्षीन सिद्धांश च तरिदिवालयान
 34 युधिष्ठिरस तु देवेन्द्रम एवं वादिनम ईश्वरम
     पुनर एवाब्रवीद धीमान इदं वचनम अर्थवत
 35 तैर विना नॊत्सहे वस्तुम इह दैत्य निबर्हण
     गन्तुम इच्छामि तत्राहं यत्र मे भरातरॊ गताः
 36 यत्र सा बृहती शयामा बुद्धिसत्त्वगुणान्विता
     दरौपदी यॊषितां शरेष्ठा यत्र चैव परिया मम
   1 [vai]
      tataḥ saṃnādayañ śakro divaṃ bhūmiṃ ca sarvaśaḥ
      rathenopayayau pārtham ārohety abravīc ca tam
  2 sa bhrātṝn patitān dṛṣṭvā dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ
      abravīc chokasaṃtaptaḥ sahasrākṣam idaṃ vacaḥ
  3 bhrātaraḥ patitā me 'tra āgaccheyur mayā saha
      na vinā bhrātṛbhiḥ svargam icche gantuṃ sureśvara
  4 sukumārī sukhārhā ca rājaputrī puraṃdara
      sāsmābhiḥ saha gaccheta tad bhavān anumanyatām
  5 [indra]
      bhrātṝn drakṣyasi putrāṃs tvam agratas tridivaṃ gatān
      kṛṣṇayā sahitān sarvān mā śuco bharatarṣabha
  6 nikṣipya mānuṣaṃ dehaṃ gatās te bharatarṣabha
      anena tvaṃ śarīreṇa svargaṃ gantā na saṃśayaḥ
  7 [y]
      atha śvā bhūtabhāvyeśa bhakto māṃ nityam eva ha
      sa gaccheta mayā sārdham ānṛśaṃsyā hi me matiḥ
  8 [indra]
      amartyatvaṃ mat sāmatvaṃ ca rājañ; śriyaṃ kṛtsnāṃ mahatīṃ caiva kīrtim
      saṃprāpto 'dya svargasukhāni ca tvaṃ; tyaja śvānaṃ nātra nṛśaṃsam asti
  9 [y]
      anāryam āryeṇa sahasranetra; śakyaṃ kartuṃ duṣkaram etad ārya
      mā me śriyā saṃgamanaṃ tayāstu; yasyāḥ kṛte bhakta janaṃ tyajeyam
  10 [indra]
     svarge loke śvavatāṃ nāsti dhiṣṇyam; iṣṭāpūrtaṃ krodhavaśā haranti
     tato vicārya kriyatāṃ dharmarāja; tyaja śvānaṃ nātra nṛśaṃsam asti
 11 [y]
     bhakta tyāgaṃ prāhur atyantapāpaṃ; tulyaṃ loke brahma vadhyā kṛtena
     tasmān nāhaṃ jātu kathaṃ canādya; tyakṣyāmy enaṃ svasukhārthī mahendra
 12 [indra]
     śunā dṛṣṭaṃ krodhavaśā haranti; yad dattam iṣṭaṃ vivṛtam atho hutaṃ ca
     tasmāc chunas tyāgam imaṃ kuruṣva; śunas tyāgāt prāpyase devalokam
 13 tyaktvā bhrātṝn dayitāṃ cāpi kṛṣṇāṃ; prāpto lokaḥ karmaṇā svena vīra
     śvānaṃ cainaṃ na tyajase kathaṃ nu; tyāgaṃ kṛtsnaṃ cāsthito muhyase 'dya
 14 [y]
     na vidyate saṃdhir athāpi vigraho; mṛtair martyair iti lokeṣu niṣṭhā
     na te mayā jīvayituṃ hi śakyā; tasmāt tyāgas teṣu kṛto na jīvatām
 15 pratipradānaṃ śaraṇāgatasya; striyā vadho brāhmaṇasv āpahāraḥ
     mitradrohas tāni catvāri śakra; bhakta tyāgaś caiva samo mato me
 16 [vai]
     tad dharmarājasya vaco niśamya; dharmasvarūpī bhagavān uvāca
     yudhiṣṭhiraṃ prati yukto narendraṃ; ślakṣṇair vākyaiḥ saṃstava saṃprayuktaiḥ
 17 abhijāto 'si rājendra pitur vṛttena medhayā
     anukrośena cānena sarvabhūteṣu bhārata
 18 purā dvaitavane cāsi mayā putra parīkṣitaḥ
     pānīyārthe parākrāntā yatra te bhrātaro hatāḥ
 19 bhīmārjunau parityajya yatra tvaṃ bhrātarāv ubhau
     mātroḥ sāmyam abhīpsan vai nakulaṃ jīvam icchasi
 20 ayaṃ śvā bhakta ity eva tyakto deva rathas tvayā
     tasmāt svarge na te tulyaḥ kaś cid asti narādhipa
 21 atas tavākṣayā lokāḥ svaśarīreṇa bhārata
     prāpto 'si bharataśreṣṭha divyāṃ gatim anuttamām
 22 tato dharmaś ca śakraś ca marutaś cāśvināv api
     devā devarṣayaś caiva ratham āropya pāṇḍavam
 23 prayayuḥ svair vimānais te siddhāḥ kāmavihāriṇaḥ
     sarve virajasaḥ puṇyāḥ puṇyavāg buddhikarmiṇaḥ
 24 sa taṃ rathaṃ samāsthāya rājā kurukulodvahaḥ
     ūrdhvam ācakrame śīghraṃ tejasāvṛtya rodasī
 25 tato deva nikāyastho nāradaḥ sarvalokavit
     uvācoccais tadā vākyaṃ bṛhad vādī bṛhat tapāḥ
 26 ye 'pi rājarṣayaḥ sarve te cāpi samupasthitāḥ
     kīrtiṃ pracchādya teṣāṃ vai kururājo 'dhitiṣṭhati
 27 lokān āvṛtya yaśasā tejasā vṛttasaṃpadā
     svaśarīreṇa saṃprāptaṃ nānyaṃ śuśruma pāṇḍavāt
 28 nāradasya vacaḥ śrutvā rājā vacanam abravīt
     devān āmantrya dharmātmā svapakṣāṃś caiva pārthivān
 29 śubhaṃ vā yadi vā pāpaṃ bhrātṝṇāṃ sthānam adya me
     tad eva prāptum icchāmi lokān anyān na kāmaye
 30 rājñas tu vacanaṃ śrutvā devarājaḥ puraṃdaraḥ
     ānṛśaṃsya samāyuktaṃ pratyuvāca yudhiṣṭhiram
 31 sthāne 'smin vasa rājendra karmabhir nirjite śubhaiḥ
     kiṃ tvaṃ mānuṣyakaṃ sneham adyāpi parikarṣasi
 32 siddhiṃ prāpto 'si paramāṃ yathā nānyaḥ pumān kva cit
     naiva te bhrātaraḥ sthānaṃ saṃprāptāḥ kurunandana
 33 adyāpi mānuṣo bhāvaḥ spṛśate tvāṃ narādhipa
     svargo 'yaṃ paśya devarṣīn siddhāṃś ca tridivālayān
 34 yudhiṣṭhiras tu devendram evaṃ vādinam īśvaram
     punar evābravīd dhīmān idaṃ vacanam arthavat
 35 tair vinā notsahe vastum iha daitya nibarhaṇa
     gantum icchāmi tatrāhaṃ yatra me bhrātaro gatāḥ
 36 yatra sā bṛhatī śyāmā buddhisattvaguṇānvitā
     draupadī yoṣitāṃ śreṣṭhā yatra caiva priyā mama

Book 18 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 18

Chapter 1

  1 [ज]
      सवर्गं तरिविष्टपं पराप्य मम पूर्वपितामहाः
      पाण्डवा धार्तराष्ट्राश च कानि सथानानि भेजिरे
  2 एतद इच्छाम्य अहं शरॊतुं सर्वविच चासि मे मतः
      महर्षिणाभ्यनुज्ञातॊ वयासेनाद्भुत कर्मणा
  3 [वै]
      सवर्गं तरिविष्टपं पराप्य तव पूर्वपितामहाः
      युधिष्ठिरप्रभृतयॊ यद अकुर्वत तच छृणु
  4 सवर्गं तरिविष्टपं पराप्य धर्मराजॊ युधिष्ठिरः
      दुर्यॊधनं शरिया जुष्टं ददर्शासीनम आसने
  5 भराजमानाम इवादित्यं वीर लक्ष्म्याभिसंवृतम
      देवैर भराजिष्णुभिः साध्यैः सहितं पुण्यकर्मभिः
  6 ततॊ युधिष्ठिरॊ दृष्ट्व दुर्यॊधनम अमर्षितः
      सहसा संनिवृत्तॊ ऽभूच छरियं दृष्ट्वा सुयॊधने
  7 बरुवन्न उच्चैर वचस तान वै नाहं दुर्यॊधनेन वै
      सहितः कामये लॊकाँल लुब्धेनादीर्घ दर्शिना
  8 यत्कृते पृथिवी सर्वा सुहृदॊ बान्धवास तथा
      हतास्माभिः परसह्याजौ कलिष्टैः पूर्वं महावने
  9 दरौपदी च सभामध्ये पाञ्चाली धर्मचारिणी
      परिक्लिष्टानवद्याङ्गी पत्नी नॊ गुरुसंनिधौ
  10 सवस्ति देवा न मे कामः सुयॊधनम उदीक्षितुम
     तत्राहं गन्तुम इच्छामि यत्र ते भरातरॊ मम
 11 मैवम इत्य अब्रवीत तं तु नारदः परहसन्न इव
     सवर्गे निवासॊ राजेन्द्र विरुद्धं चापि नश्यति
 12 युधिष्ठिर महाबाहॊ मैवं वॊचः कथं चन
     दुर्यॊधनं परति नृपं शृणु चेदं वचॊ मम
 13 एष दुर्यॊधनॊ राजा पूज्यते तरिदशैः सह
     सद्भिश च राजप्रवरैर य इमे सवर्गवासिनः
 14 वीरलॊकगतिं पराप्तॊ युद्धे हुत्वात्मनस तनुम
     यूयं सवर्गे सुरसमा येना युद्धे समासिताः
 15 स एष कषत्रधर्मेण सथानम एतद अवाप्तवान
     भये महति यॊ ऽभीतॊ बभूव पृथिवीपतिः
 16 न तन मनसि कर्तव्यं पुत्र यद दयूतकारितम
     दरौपद्याश च परिक्लेशं न चिन्तयतुम अर्हसि
 17 ये चान्ये ऽपि परिक्लेशा युष्माकं दयूतकारिताः
     संग्रामेष्व अथ वान्यात्र न तान संस्मर्तुम अर्हसि
 18 समागच्छ यथान्यायं राज्ञा दुर्यॊधनेन वै
     सवर्गॊ ऽयं नेह वैराणि भवन्ति मनुजाधिप
 19 नारदेनैवम उक्तस तु कुरुराजॊ युधिष्ठिरः
     भरातॄन पप्रच्छ मेधावी वाक्यम एतद उवाच ह
 20 यदि दुर्यॊधनस्यैते वीरलॊकः सनातनाः
     अधर्मज्ञस्य पापस्य पृथिवी सुहृद अद्रुहः
 21 यत्कृते पृथिवी नष्टा सहया सरथ दविपा
     वयं च मन्युना दग्धा वैरं परतिचिकीर्षवः
 22 ये ते वीरा महात्मानॊ भरातरॊ मे महाव्रताः
     सत्यप्रतिज्ञा लॊकस्य शूरा वै सत्यवादिनः
 23 तेषाम इदानीं के लॊका दरष्टुम इच्छामि तान अहम
     कर्णं चैव महात्मानं कौन्तेयं सत्यसंगरम
 24 धृष्टद्युम्नं सात्यकिं च धृष्टद्युम्नस्य चात्मजान
     ये च शस्त्रैर वधं पराप्ताः कषत्रधर्मेण पार्थिवाः
 25 कव नु ते पार्थिवा बरह्मन्न एतान पश्यामि नारद
     विराटद्रुपदौ चैव धृष्टकेतुमुखांश च तान
 26 शिखण्डिनं च पाञ्चाल्यं दरौपदेयांश च सर्वशः
     अभिमन्युं च दुर्धर्षं दरष्टुम इच्छामि नारद
   1 [j]
      svargaṃ triviṣṭapaṃ prāpya mama pūrvapitāmahāḥ
      pāṇḍavā dhārtarāṣṭrāś ca kāni sthānāni bhejire
  2 etad icchāmy ahaṃ śrotuṃ sarvavic cāsi me mataḥ
      maharṣiṇābhyanujñāto vyāsenādbhuta karmaṇā
  3 [vai]
      svargaṃ triviṣṭapaṃ prāpya tava pūrvapitāmahāḥ
      yudhiṣṭhiraprabhṛtayo yad akurvata tac chṛṇu
  4 svargaṃ triviṣṭapaṃ prāpya dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ
      duryodhanaṃ śriyā juṣṭaṃ dadarśāsīnam āsane
  5 bhrājamānām ivādityaṃ vīra lakṣmyābhisaṃvṛtam
      devair bhrājiṣṇubhiḥ sādhyaiḥ sahitaṃ puṇyakarmabhiḥ
  6 tato yudhiṣṭhiro dṛṣṭva duryodhanam amarṣitaḥ
      sahasā saṃnivṛtto 'bhūc chriyaṃ dṛṣṭvā suyodhane
  7 bruvann uccair vacas tān vai nāhaṃ duryodhanena vai
      sahitaḥ kāmaye lokāṁl lubdhenādīrgha darśinā
  8 yatkṛte pṛthivī sarvā suhṛdo bāndhavās tathā
      hatāsmābhiḥ prasahyājau kliṣṭaiḥ pūrvaṃ mahāvane
  9 draupadī ca sabhāmadhye pāñcālī dharmacāriṇī
      parikliṣṭānavadyāṅgī patnī no gurusaṃnidhau
  10 svasti devā na me kāmaḥ suyodhanam udīkṣitum
     tatrāhaṃ gantum icchāmi yatra te bhrātaro mama
 11 maivam ity abravīt taṃ tu nāradaḥ prahasann iva
     svarge nivāso rājendra viruddhaṃ cāpi naśyati
 12 yudhiṣṭhira mahābāho maivaṃ vocaḥ kathaṃ cana
     duryodhanaṃ prati nṛpaṃ śṛṇu cedaṃ vaco mama
 13 eṣa duryodhano rājā pūjyate tridaśaiḥ saha
     sadbhiś ca rājapravarair ya ime svargavāsinaḥ
 14 vīralokagatiṃ prāpto yuddhe hutvātmanas tanum
     yūyaṃ svarge surasamā yenā yuddhe samāsitāḥ
 15 sa eṣa kṣatradharmeṇa sthānam etad avāptavān
     bhaye mahati yo 'bhīto babhūva pṛthivīpatiḥ
 16 na tan manasi kartavyaṃ putra yad dyūtakāritam
     draupadyāś ca parikleśaṃ na cintayatum arhasi
 17 ye cānye 'pi parikleśā yuṣmākaṃ dyūtakāritāḥ
     saṃgrāmeṣv atha vānyātra na tān saṃsmartum arhasi
 18 samāgaccha yathānyāyaṃ rājñā duryodhanena vai
     svargo 'yaṃ neha vairāṇi bhavanti manujādhipa
 19 nāradenaivam uktas tu kururājo yudhiṣṭhiraḥ
     bhrātṝn papraccha medhāvī vākyam etad uvāca ha
 20 yadi duryodhanasyaite vīralokaḥ sanātanāḥ
     adharmajñasya pāpasya pṛthivī suhṛd adruhaḥ
 21 yatkṛte pṛthivī naṣṭā sahayā saratha dvipā
     vayaṃ ca manyunā dagdhā vairaṃ praticikīrṣavaḥ
 22 ye te vīrā mahātmāno bhrātaro me mahāvratāḥ
     satyapratijñā lokasya śūrā vai satyavādinaḥ
 23 teṣām idānīṃ ke lokā draṣṭum icchāmi tān aham
     karṇaṃ caiva mahātmānaṃ kaunteyaṃ satyasaṃgaram
 24 dhṛṣṭadyumnaṃ sātyakiṃ ca dhṛṣṭadyumnasya cātmajān
     ye ca śastrair vadhaṃ prāptāḥ kṣatradharmeṇa pārthivāḥ
 25 kva nu te pārthivā brahmann etān paśyāmi nārada
     virāṭadrupadau caiva dhṛṣṭaketumukhāṃś ca tān
 26 śikhaṇḍinaṃ ca pāñcālyaṃ draupadeyāṃś ca sarvaśaḥ
     abhimanyuṃ ca durdharṣaṃ draṣṭum icchāmi nārada

Book 18 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 18
Chapter 2

  1 [य]
      नेह पश्यामि विबुधा राधेयम अमितौजसम
      भरातरौ च महात्मानौ युधामन्यूत्तमौजसौ
  2 जुहुवुर ये शरीराणि रणवह्नौ महारथाः
      राजानॊ राजपुत्राश च ये मदर्थे हता रणे
  3 कव ते महारथाः सर्वे शार्दूलसमविक्रमाः
      तैर अप्य अयं जितॊ लॊकः कच चित पुरुषसत्तमैः
  4 यदि लॊकान इमान पराप्तास ते च सर्वे महारथाः
      सथितं वित्तहि मां देवाः सहितं तैर महात्मभिः
  5 कच चिन न तैर अवाप्तॊ ऽयं नृपैर लॊकॊ ऽकषयः शुभः
      न तैर अहं विना वत्स्ये जञातिभिर भरातृभिस तथा
  6 मातुर हि वचनं शरुत्वा तदा सलिलकर्मणि
      कर्णस्य करियतां तॊयम इति तप्यामि तेन वै
  7 इदं च परितप्यामि पुनः पुनर अहं सुराः
      यन मातुः सदृशौ पादौ तस्याहम अमितौजसः
  8 दृष्ट्वैव तं नानुगतः कर्णं परबलार्दनम
      न हय अस्मान कर्ण सहिताञ जयेच छक्रॊ ऽपि संयुगे
  9 तम अहं यत्र तत्रस्थं दरष्टुम इच्छामि सूर्यजम
      अविज्ञातॊ मया यॊ ऽसौ घातितः सव्यसाचिना
  10 भीमं च भीमविक्रान्तं पराणेभ्यॊ ऽपि परियं मम
     अर्जुनं चेन्द्र संकाशं यमौ तौ च यमॊपमौ
 11 दरष्टुम इच्छामि तां चाहं पाञ्चालीं धर्मचारिणीम
     न चेह सथातुम इच्छामि सत्यम एतद बरवीमि वः
 12 किं मे भरातृविहीनस्य सवर्गेण सुरसत्तमाः
     यत्र ते स मम सवर्गॊ नायं सवर्गॊ मतॊ मम
 13 [देवाह]
     यदि वै तत्र ते शरद्धा गम्यतां पुत्र माचिरम
     परिये हि तव वर्तामॊ देवराजस्य शासनात
 14 [वै]
     इत्य उक्त्वा तं ततॊ देवा देवदूतम उपादिशम
     युधिष्ठिरस्य सुहृदॊ दर्शयेति परंतप
 15 ततः कुन्तीसुतॊ राजा देवदूतश च जग्मतुः
     सहितौ राजशार्दूल यत्र ते पुरुषर्षभाः
 16 अग्रतॊ देवदूतस तु ययौ राजा च पृष्ठतः
     पन्थानम अशुभं दुर्गं सेवितं पापकर्मभिः
 17 तपसा संवृतं घॊरं केशशौवल शाद्वलम
     युक्तं पापकृतां गन्धैर मांसशॊणितकर्दमम
 18 दंशॊत्थानं सझिल्लीकं मक्षिका मशकावृतम
     इतश चेतश च कुणपैः समन्तात परिवारितम
 19 अस्थि केशसमाकीर्णं कृमिकीट समाकुलम
     जवलनेन परदीप्तेन समन्तात परिवेष्टितम
 20 अयॊ मूखैश च काकॊलैर गृध्रैश च समभिद्रुतम
     सूचीमुखैस तथा परेतैर विन्ध्यशैलॊपमैर वृतम
 21 मेदॊ रुधिरयुक्तैश च छिन्नबाहूरुपाणिभिः
     निकृत्तॊदर पादैश च तत्र तत्र परवेरितैः
 22 स तत कुणप दुर्गन्धम अशिवं रॊमहर्षणम
     जगाम राजा धर्मात्मा मध्ये बहु विचिन्तयन
 23 ददर्शॊष्णॊदकैः पूर्णां नदीं चापि सुदुर्गमाम
     असि पत्रवनं चैव निशितक्षुर संवृतम
 24 करम्भ वालुकास तप्ता आयसीश च शिलाः पृथक
     लॊहकुम्भीश च तैलस्य कवाथ्यमानाः समन्ततः
 25 कूटशाल्मलिकं चापि दुस्पर्शं तिक्ष्ण कण्टकम
     ददर्श चापि कौन्तेयॊ यातनाः पापकर्मिणाम
 26 स तं दुर्गन्धम आलक्ष्य देवदूतम उवाच ह
     कियद अध्वानम अस्माभिर गन्तव्यम इदम ईदृशम
 27 कव च ते भरातरॊ मह्यं तन ममाख्यातुम अर्हसि
     देशॊ ऽयं कश च देवानाम एतद इच्छामि वेदितुम
 28 स संनिववृते शरुत्वा धर्मराजस्य भाषितम
     देवदूतॊ ऽबरवीच चैनम एतावद गमनं तव
 29 निवर्तितव्यं हि मया तथास्म्य उक्तॊ दिवौकसैः
     यदि शरान्तॊ ऽसि राजेन्द्र तवम अथागन्तुम अर्हसि
 30 युधिष्ठिरस तु निर्विण्णस तेन गन्धेन मूर्छितः
     निवर्तने धृतमनाः पर्यावर्तत भारत
 31 स संनिवृत्तॊ धर्मात्मा दुःखशॊकसमन्वितः
     शुश्राव तत्र वदतां दीना वाचः समन्ततः
 32 भॊ भॊ धर्मज राजर्षे पुण्याभिजन पाण्डव
     अनुग्रहार्थम अस्माकं तिष्ठ तावन मुहूर्तकम
 33 आयाति तवयि दुर्धर्षे वाति पुण्यः समीरणः
     तव गन्धानुगस तात येनास्मान सुखम आगमत
 34 ते वयं पार्थ दीर्घस्य कालस्य पुरुषर्षभ
     सुखम आसादयिष्यामस तवां दृष्ट्वा राजसत्तम
 35 संतिष्ठस्व महाबाहॊ मुहूर्तम अपि भारत
     तवयि तिष्ठति कौरव्य यतनास्मान न बाधते
 36 एवं बहुविधा वाचः कृपणा वेदनावताम
     तस्मिन देशे स शुश्राव समन्ताद वदतां नृप
 37 तेषां तद वचनं शरुत्वा दयावान दीनभाषिणाम
     अहॊ कृच्छ्रम इति पराह तस्थौ स च युधिष्ठिरः
 38 स ता गिरः पुरस्ताद वै शरुतपूर्वाः पुनः पुनः
     गलानानां दुःखितानां च नाभ्यजानत पाण्डवः
 39 अबुध्यमानस ता वाचॊ धर्मपुत्रॊ युधिष्ठिरः
     उवाच के भवन्तॊ वै किमर्थम इह तिष्ठथ
 40 इत्य उक्तास ते ततः सर्वे समन्ताद अवभाषिरे
     कर्णॊ ऽहं भीमसेनॊ ऽहम अर्जुनॊ ऽहम इति परभॊ
 41 नकुलः सहदेवॊ ऽहं धृष्टद्युम्नॊ ऽहम इत्य उत
     दरौपदी दरौपदेयाश च इत्य एवं ते विचुक्रुशुः
 42 ता वाचः सा तदा शरुत्वा तद देशसदृशीर नृप
     ततॊ विममृशे राजा किं नव इदं दैवकारितम
 43 किं नु तत कलुषं कर्मकृतम एभिर महात्मभिः
     कर्णेन दरौपदेयैर वा पाञ्चाल्या वा सुमध्यया
 44 य इमे पापगन्धे ऽसमिन देशे सन्ति सुदारुणे
     न हि जानामि सर्वेषां दुष्कृतं पुण्यकर्मणाम
 45 किं कृत्वा धृतराष्ट्रस्य पुत्रॊ राजसुयॊधनः
     तथा शरिया युतः पापः सह सर्वैः पदानुगैः
 46 महेन्द्र इव लक्ष्मीवान आस्ते परमपूजितः
     कस्येदानीं विकारॊ ऽयं यद इमे नरकं गतः
 47 सर्वधर्मविदः शूराः सत्यागम परायणाः
     कषात्र धर्मपराः पराज्ञा यज्वानॊ भूरिदक्षिणाः
 48 किं नु सुप्तॊ ऽसमि जागर्मि चेतयानॊ न चेतये
     अहॊ चित्तविकारॊ ऽयं सयाद वा मे चित्तविभ्रमः
 49 एवं बहुविधं राजा विममर्श युधिष्ठिरः
     दुःखशॊकसमाविष्टश चिन्ताव्याकुलितेन्द्रियः
 50 करॊधम आहारयच चैव तीव्रं धर्मसुतॊ नृपः
     देवांश च गर्हयाम आस धर्मं चैव युधिष्ठिरः
 51 स तीव्रगन्धसंतप्तॊ देवदूतम उवाच ह
     गम्यतां भद्र येषां तवं दूतस तेषाम उपान्तिकम
 52 न हय अहं तत्र यास्म्यामि सथितॊ ऽसमीति निवेद्यताम
     मत संश्रयाद इमे दूत सुखिनॊ भरातरॊ हि मे
 53 इत्य उक्तः स तदा दूतः पाण्डुपुत्रेण धीमता
     जगाम तत्र यत्रास्ते देवराजः शतक्रतुः
 54 निवेदयाम आस च तद धर्मराज चिकीर्षितम
     यथॊक्तं धर्मपुत्रेण सर्वम एव जनाधिप
   1 [y]
      neha paśyāmi vibudhā rādheyam amitaujasam
      bhrātarau ca mahātmānau yudhāmanyūttamaujasau
  2 juhuvur ye śarīrāṇi raṇavahnau mahārathāḥ
      rājāno rājaputrāś ca ye madarthe hatā raṇe
  3 kva te mahārathāḥ sarve śārdūlasamavikramāḥ
      tair apy ayaṃ jito lokaḥ kac cit puruṣasattamaiḥ
  4 yadi lokān imān prāptās te ca sarve mahārathāḥ
      sthitaṃ vittahi māṃ devāḥ sahitaṃ tair mahātmabhiḥ
  5 kac cin na tair avāpto 'yaṃ nṛpair loko 'kṣayaḥ śubhaḥ
      na tair ahaṃ vinā vatsye jñātibhir bhrātṛbhis tathā
  6 mātur hi vacanaṃ śrutvā tadā salilakarmaṇi
      karṇasya kriyatāṃ toyam iti tapyāmi tena vai
  7 idaṃ ca paritapyāmi punaḥ punar ahaṃ surāḥ
      yan mātuḥ sadṛśau pādau tasyāham amitaujasaḥ
  8 dṛṣṭvaiva taṃ nānugataḥ karṇaṃ parabalārdanam
      na hy asmān karṇa sahitāñ jayec chakro 'pi saṃyuge
  9 tam ahaṃ yatra tatrasthaṃ draṣṭum icchāmi sūryajam
      avijñāto mayā yo 'sau ghātitaḥ savyasācinā
  10 bhīmaṃ ca bhīmavikrāntaṃ prāṇebhyo 'pi priyaṃ mama
     arjunaṃ cendra saṃkāśaṃ yamau tau ca yamopamau
 11 draṣṭum icchāmi tāṃ cāhaṃ pāñcālīṃ dharmacāriṇīm
     na ceha sthātum icchāmi satyam etad bravīmi vaḥ
 12 kiṃ me bhrātṛvihīnasya svargeṇa surasattamāḥ
     yatra te sa mama svargo nāyaṃ svargo mato mama
 13 [devāh]
     yadi vai tatra te śraddhā gamyatāṃ putra māciram
     priye hi tava vartāmo devarājasya śāsanāt
 14 [vai]
     ity uktvā taṃ tato devā devadūtam upādiśam
     yudhiṣṭhirasya suhṛdo darśayeti paraṃtapa
 15 tataḥ kuntīsuto rājā devadūtaś ca jagmatuḥ
     sahitau rājaśārdūla yatra te puruṣarṣabhāḥ
 16 agrato devadūtas tu yayau rājā ca pṛṣṭhataḥ
     panthānam aśubhaṃ durgaṃ sevitaṃ pāpakarmabhiḥ
 17 tapasā saṃvṛtaṃ ghoraṃ keśaśauvala śādvalam
     yuktaṃ pāpakṛtāṃ gandhair māṃsaśoṇitakardamam
 18 daṃśotthānaṃ sajhillīkaṃ makṣikā maśakāvṛtam
     itaś cetaś ca kuṇapaiḥ samantāt parivāritam
 19 asthi keśasamākīrṇaṃ kṛmikīṭa samākulam
     jvalanena pradīptena samantāt pariveṣṭitam
 20 ayo mūkhaiś ca kākolair gṛdhraiś ca samabhidrutam
     sūcīmukhais tathā pretair vindhyaśailopamair vṛtam
 21 medo rudhirayuktaiś ca chinnabāhūrupāṇibhiḥ
     nikṛttodara pādaiś ca tatra tatra praveritaiḥ
 22 sa tat kuṇapa durgandham aśivaṃ romaharṣaṇam
     jagāma rājā dharmātmā madhye bahu vicintayan
 23 dadarśoṣṇodakaiḥ pūrṇāṃ nadīṃ cāpi sudurgamām
     asi patravanaṃ caiva niśitakṣura saṃvṛtam
 24 karambha vālukās taptā āyasīś ca śilāḥ pṛthak
     lohakumbhīś ca tailasya kvāthyamānāḥ samantataḥ
 25 kūṭaśālmalikaṃ cāpi dusparśaṃ tikṣṇa kaṇṭakam
     dadarśa cāpi kaunteyo yātanāḥ pāpakarmiṇām
 26 sa taṃ durgandham ālakṣya devadūtam uvāca ha
     kiyad adhvānam asmābhir gantavyam idam īdṛśam
 27 kva ca te bhrātaro mahyaṃ tan mamākhyātum arhasi
     deśo 'yaṃ kaś ca devānām etad icchāmi veditum
 28 sa saṃnivavṛte śrutvā dharmarājasya bhāṣitam
     devadūto 'bravīc cainam etāvad gamanaṃ tava
 29 nivartitavyaṃ hi mayā tathāsmy ukto divaukasaiḥ
     yadi śrānto 'si rājendra tvam athāgantum arhasi
 30 yudhiṣṭhiras tu nirviṇṇas tena gandhena mūrchitaḥ
     nivartane dhṛtamanāḥ paryāvartata bhārata
 31 sa saṃnivṛtto dharmātmā duḥkhaśokasamanvitaḥ
     śuśrāva tatra vadatāṃ dīnā vācaḥ samantataḥ
 32 bho bho dharmaja rājarṣe puṇyābhijana pāṇḍava
     anugrahārtham asmākaṃ tiṣṭha tāvan muhūrtakam
 33 āyāti tvayi durdharṣe vāti puṇyaḥ samīraṇaḥ
     tava gandhānugas tāta yenāsmān sukham āgamat
 34 te vayaṃ pārtha dīrghasya kālasya puruṣarṣabha
     sukham āsādayiṣyāmas tvāṃ dṛṣṭvā rājasattama
 35 saṃtiṣṭhasva mahābāho muhūrtam api bhārata
     tvayi tiṣṭhati kauravya yatanāsmān na bādhate
 36 evaṃ bahuvidhā vācaḥ kṛpaṇā vedanāvatām
     tasmin deśe sa śuśrāva samantād vadatāṃ nṛpa
 37 teṣāṃ tad vacanaṃ śrutvā dayāvān dīnabhāṣiṇām
     aho kṛcchram iti prāha tasthau sa ca yudhiṣṭhiraḥ
 38 sa tā giraḥ purastād vai śrutapūrvāḥ punaḥ punaḥ
     glānānāṃ duḥkhitānāṃ ca nābhyajānata pāṇḍavaḥ
 39 abudhyamānas tā vāco dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ
     uvāca ke bhavanto vai kimartham iha tiṣṭhatha
 40 ity uktās te tataḥ sarve samantād avabhāṣire
     karṇo 'haṃ bhīmaseno 'ham arjuno 'ham iti prabho
 41 nakulaḥ sahadevo 'haṃ dhṛṣṭadyumno 'ham ity uta
     draupadī draupadeyāś ca ity evaṃ te vicukruśuḥ
 42 tā vācaḥ sā tadā śrutvā tad deśasadṛśīr nṛpa
     tato vimamṛśe rājā kiṃ nv idaṃ daivakāritam
 43 kiṃ nu tat kaluṣaṃ karmakṛtam ebhir mahātmabhiḥ
     karṇena draupadeyair vā pāñcālyā vā sumadhyayā
 44 ya ime pāpagandhe 'smin deśe santi sudāruṇe
     na hi jānāmi sarveṣāṃ duṣkṛtaṃ puṇyakarmaṇām
 45 kiṃ kṛtvā dhṛtarāṣṭrasya putro rājasuyodhanaḥ
     tathā śriyā yutaḥ pāpaḥ saha sarvaiḥ padānugaiḥ
 46 mahendra iva lakṣmīvān āste paramapūjitaḥ
     kasyedānīṃ vikāro 'yaṃ yad ime narakaṃ gataḥ
 47 sarvadharmavidaḥ śūrāḥ satyāgama parāyaṇāḥ
     kṣātra dharmaparāḥ prājñā yajvāno bhūridakṣiṇāḥ
 48 kiṃ nu supto 'smi jāgarmi cetayāno na cetaye
     aho cittavikāro 'yaṃ syād vā me cittavibhramaḥ
 49 evaṃ bahuvidhaṃ rājā vimamarśa yudhiṣṭhiraḥ
     duḥkhaśokasamāviṣṭaś cintāvyākulitendriyaḥ
 50 krodham āhārayac caiva tīvraṃ dharmasuto nṛpaḥ
     devāṃś ca garhayām āsa dharmaṃ caiva yudhiṣṭhiraḥ
 51 sa tīvragandhasaṃtapto devadūtam uvāca ha
     gamyatāṃ bhadra yeṣāṃ tvaṃ dūtas teṣām upāntikam
 52 na hy ahaṃ tatra yāsmyāmi sthito 'smīti nivedyatām
     mat saṃśrayād ime dūta sukhino bhrātaro hi me
 53 ity uktaḥ sa tadā dūtaḥ pāṇḍuputreṇa dhīmatā
     jagāma tatra yatrāste devarājaḥ śatakratuḥ
 54 nivedayām āsa ca tad dharmarāja cikīrṣitam
     yathoktaṃ dharmaputreṇa sarvam eva janādhipa

Book 18 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 18
Chapter 3

  1 [वै]
      सथिते मुहूर्तं पार्थे तु धर्मराजे युधिष्ठिरे
      आजग्मुस तत्र कौरव्य देवाः शक्रपुरॊगमाः
  2 सवयं विग्रहवान धर्मॊ राजानं परसमीक्षितुम
      तत्राजगाम यत्रासौ कुरुराजॊ युधिष्ठिरः
  3 तेषु भास्वरदेहेषु पुण्याभिजन कर्मसु
      समागतेषु देवेषु वयगमत तत तमॊ नृप
  4 नादृश्यन्त च तास तत्र यातनाः पापकर्मिणाम
      नदी वैतरणी चैव कूटशाल्मलिना सह
  5 लॊहकुम्भ्यः शिलाश चैव नादृश्यन्त भयानकाः
      विकृतानि शरीराणि यानि तत्र समन्ततः
      ददर्श राजा कौन्तेयस तान्य अदृश्यानि चाभवन
  6 ततॊ वयुः सुखस्पर्शः पुण्यगन्धवहः शिवः
      ववौ देवसमीपस्थः शीतलॊ ऽतीव भारत
  7 मरुतः सह शक्रेण वसवश चाश्विनौ सह
      साध्या रुद्रास तथादित्या ये चान्ये ऽपि दिवौकसः
  8 सर्वे तत्र समाजग्मुः सिद्धाश च परमर्षयः
      यत्र राजा महातेजा धर्मपुत्रः सथितॊ ऽभवत
  9 ततः शक्रः सुरपतिः शरिया परमया युतः
      युधिष्ठिरम उवाचेदं सान्त्वपूर्वम इदं वचः
  10 युधिष्ठिर महाबाहॊ परीता देवगणास तव
     एह्य एहि पुरुषव्याघ्र कृतम एतावता विभॊ
     सिद्धिः पराप्ता तवया राजँल लॊकाश चाप्य अक्षयास तव
 11 न च मन्युस तवया कार्यः शृणु चेदं वचॊ मम
     अवश्यं नरकस तात दरष्टव्यः सर्वराजभिः
 12 शुभानाम अशुभानां च दवौ राशीपुरुषर्षभ
     यः पूर्वं सुकृतं भुङ्क्ते पश्चान निरयम एति सः
     पूर्वं नरकभाग्यस तु पश्चात सवगम उपैति सः
 13 भूयिष्ठं पापकर्मा यः स पूर्वं सवर्गम अश्नुते
     तेन तवम एवं गमितॊ मया शरेयॊ ऽरथिना नृप
 14 वयाजेन हि तवया दरॊण उपचीर्णः सुतं परति
     वयाजेनैव ततॊ राजन दर्शितॊ नरकस तव
 15 यथैव तवं तथा भीमस तथा पार्थॊ यमौ तथा
     दरौपदी च तथा कृष्णा वयाजेन नरकं गताः
 16 आगच्छ नरशार्दूल मुक्तास ते चैव किल्बिषात
     सवपक्षाश चैव ये तुभ्यं पार्थिवा निहता रणे
     सर्वे सवर्गम अनुप्राप्तास तान पश्य पुरुषर्षभ
 17 कर्णश चैव महेष्वासः सर्वशस्त्रभृतां वरः
     स गतः परमां सिद्धिं यदर्थं परितप्यसे
 18 तं पश्य पुरुषव्याघ्रम आदित्यतनयं विभॊ
     सवस्थानस्थं महाबाहॊ जहि शॊकं नरर्षभ
 19 भरातॄंश चान्यांस तथा पश्य सवपक्षांश चैव पार्थिवान
     सवं सवं सथानम अनुप्राप्तान वयेतु ते मानसॊ जवरः
 20 अनुभूय पूर्वं तवं कृच्छ्रम इतः परभृति कौरव
     विहरस्व मया सार्धं गतशॊकॊ निरामयः
 21 कर्मणां तात पुण्यानां जितानां तपसा सवयम
     दानानां च महाबाहॊ फलं पराप्नुहि पाण्डव
 22 अद्य तवां देवगन्धर्वा दिव्याश चाप्सरसॊ दिवि
     उपसेवन्तु कल्याणं विरजॊऽमबरवाससः
 23 राजसूय जिताँल लॊकान अश्वमेधाभिवर्धितान
     पराप्नुहि तवं महाबाहॊ तपसश च फलं महत
 24 उपर्य उपरि राज्ञां हि तव लॊका युधिष्ठिर
     हरिश्चन्द्र समाः पार्थ येषु तवं विहरिष्यसि
 25 मान्धाता यत्र राजर्षिर यत्र राजा भगीरथः
     दौःषन्तिर यत्र भरतस तत्र तवं विहरिष्यसि
 26 एषा देव नदी पुण्या पर्थ तरैलॊक्यपावनी
     आकाशगङ्गा राजेन्द्र तत्राप्लुत्य गमिष्यसि
 27 अत्र सनातस्य ते भावॊ मानुषॊ विगमिष्यति
     गतशॊकॊ निरायासॊ मुक्तवैरॊ भविष्यसि
 28 एवं बरुवति देवेन्द्रे कौरवेन्द्रं युधिष्ठिरम
     धर्मॊ विग्रहवान साक्षाद उवाच सुतम आत्मनः
 29 भॊ भॊ राजन महाप्राज्ञ परीतॊ ऽसमि तव पुत्रक
     मद्भक्त्या सत्यवाक्येन कषमया च दमेन च
 30 एषा तृतीया जिज्ञास तव राजन कृता मया
     न शक्यसे चालयितुं सवभावात पार्थ हेतुभिः
 31 पूर्वं परीक्षितॊ हि तवम आसीर दवैतवनं परति
     अरणी सहितस्यार्थे तच च निस्तीर्णवान असि
 32 सॊदर्येषु विनष्टेषु दरौपद्यां तत्र भारत
     शवरूपधारिणा पुत्र पुनस तवं मे परीक्षितः
 33 इदं तृतीयं भरातॄणाम अर्थे यत सथातुम इच्छसि
     विशुद्धॊ ऽसि महाभाग सुखी विगतकल्मषः
 34 न च ते भरातरः पार्थ नरकस्था विशां पते
     मायैषा देवराजेन महेन्द्रेण परयॊजिता
 35 अवश्यं नरकस तात दरष्टव्यः सर्वराजभिः
     ततस तवया पराप्तम इदं मुहूर्तं दुःखम उत्तमम
 36 न सव्यसाची भीमॊ वा यमौ वा पुरुषर्षभौ
     कर्णॊ वा सत्यवाक शूरॊ नरकार्हाश चिरं नृप
 37 न कृष्णा राजपुत्री च नारकार्हा युधिष्ठिर
     एह्य एहि भरतश्रेष्ठ पश्य गङ्गां तरिलॊकगाम
 38 एवम उक्तः स राजर्षिस तव पूर्वपितामहः
     जगाम सहधर्मेण सर्वैश च तरिदशालयैः
 39 गङ्गां देव नदीं पुण्यां पावनीम ऋषिसंस्तुताम
     अवगाह्य तु तां राजा तनुं तत्याज मानुषीम
 40 ततॊ दिव्यवपुर भूत्वा धर्मराजॊ युधिष्ठिरः
     निर्वैरॊ गतसंतापॊ जले तस्मिन समाप्लुतः
 41 ततॊ ययौ वृतॊ देवैः कुरुराजॊ युधिष्ठिरः
     धर्मेण सहितॊ धर्मान सतूयमानॊ महर्षिभिः
   1 [vai]
      sthite muhūrtaṃ pārthe tu dharmarāje yudhiṣṭhire
      ājagmus tatra kauravya devāḥ śakrapurogamāḥ
  2 svayaṃ vigrahavān dharmo rājānaṃ prasamīkṣitum
      tatrājagāma yatrāsau kururājo yudhiṣṭhiraḥ
  3 teṣu bhāsvaradeheṣu puṇyābhijana karmasu
      samāgateṣu deveṣu vyagamat tat tamo nṛpa
  4 nādṛśyanta ca tās tatra yātanāḥ pāpakarmiṇām
      nadī vaitaraṇī caiva kūṭaśālmalinā saha
  5 lohakumbhyaḥ śilāś caiva nādṛśyanta bhayānakāḥ
      vikṛtāni śarīrāṇi yāni tatra samantataḥ
      dadarśa rājā kaunteyas tāny adṛśyāni cābhavan
  6 tato vayuḥ sukhasparśaḥ puṇyagandhavahaḥ śivaḥ
      vavau devasamīpasthaḥ śītalo 'tīva bhārata
  7 marutaḥ saha śakreṇa vasavaś cāśvinau saha
      sādhyā rudrās tathādityā ye cānye 'pi divaukasaḥ
  8 sarve tatra samājagmuḥ siddhāś ca paramarṣayaḥ
      yatra rājā mahātejā dharmaputraḥ sthito 'bhavat
  9 tataḥ śakraḥ surapatiḥ śriyā paramayā yutaḥ
      yudhiṣṭhiram uvācedaṃ sāntvapūrvam idaṃ vacaḥ
  10 yudhiṣṭhira mahābāho prītā devagaṇās tava
     ehy ehi puruṣavyāghra kṛtam etāvatā vibho
     siddhiḥ prāptā tvayā rājaṁl lokāś cāpy akṣayās tava
 11 na ca manyus tvayā kāryaḥ śṛṇu cedaṃ vaco mama
     avaśyaṃ narakas tāta draṣṭavyaḥ sarvarājabhiḥ
 12 śubhānām aśubhānāṃ ca dvau rāśīpuruṣarṣabha
     yaḥ pūrvaṃ sukṛtaṃ bhuṅkte paścān nirayam eti saḥ
     pūrvaṃ narakabhāgyas tu paścāt svagam upaiti saḥ
 13 bhūyiṣṭhaṃ pāpakarmā yaḥ sa pūrvaṃ svargam aśnute
     tena tvam evaṃ gamito mayā śreyo 'rthinā nṛpa
 14 vyājena hi tvayā droṇa upacīrṇaḥ sutaṃ prati
     vyājenaiva tato rājan darśito narakas tava
 15 yathaiva tvaṃ tathā bhīmas tathā pārtho yamau tathā
     draupadī ca tathā kṛṣṇā vyājena narakaṃ gatāḥ
 16 āgaccha naraśārdūla muktās te caiva kilbiṣāt
     svapakṣāś caiva ye tubhyaṃ pārthivā nihatā raṇe
     sarve svargam anuprāptās tān paśya puruṣarṣabha
 17 karṇaś caiva maheṣvāsaḥ sarvaśastrabhṛtāṃ varaḥ
     sa gataḥ paramāṃ siddhiṃ yadarthaṃ paritapyase
 18 taṃ paśya puruṣavyāghram ādityatanayaṃ vibho
     svasthānasthaṃ mahābāho jahi śokaṃ nararṣabha
 19 bhrātṝṃś cānyāṃs tathā paśya svapakṣāṃś caiva pārthivān
     svaṃ svaṃ sthānam anuprāptān vyetu te mānaso jvaraḥ
 20 anubhūya pūrvaṃ tvaṃ kṛcchram itaḥ prabhṛti kaurava
     viharasva mayā sārdhaṃ gataśoko nirāmayaḥ
 21 karmaṇāṃ tāta puṇyānāṃ jitānāṃ tapasā svayam
     dānānāṃ ca mahābāho phalaṃ prāpnuhi pāṇḍava
 22 adya tvāṃ devagandharvā divyāś cāpsaraso divi
     upasevantu kalyāṇaṃ virajo'mbaravāsasaḥ
 23 rājasūya jitāṁl lokān aśvamedhābhivardhitān
     prāpnuhi tvaṃ mahābāho tapasaś ca phalaṃ mahat
 24 upary upari rājñāṃ hi tava lokā yudhiṣṭhira
     hariścandra samāḥ pārtha yeṣu tvaṃ vihariṣyasi
 25 māndhātā yatra rājarṣir yatra rājā bhagīrathaḥ
     dauḥṣantir yatra bharatas tatra tvaṃ vihariṣyasi
 26 eṣā deva nadī puṇyā partha trailokyapāvanī
     ākāśagaṅgā rājendra tatrāplutya gamiṣyasi
 27 atra snātasya te bhāvo mānuṣo vigamiṣyati
     gataśoko nirāyāso muktavairo bhaviṣyasi
 28 evaṃ bruvati devendre kauravendraṃ yudhiṣṭhiram
     dharmo vigrahavān sākṣād uvāca sutam ātmanaḥ
 29 bho bho rājan mahāprājña prīto 'smi tava putraka
     madbhaktyā satyavākyena kṣamayā ca damena ca
 30 eṣā tṛtīyā jijñāsa tava rājan kṛtā mayā
     na śakyase cālayituṃ svabhāvāt pārtha hetubhiḥ
 31 pūrvaṃ parīkṣito hi tvam āsīr dvaitavanaṃ prati
     araṇī sahitasyārthe tac ca nistīrṇavān asi
 32 sodaryeṣu vinaṣṭeṣu draupadyāṃ tatra bhārata
     śvarūpadhāriṇā putra punas tvaṃ me parīkṣitaḥ
 33 idaṃ tṛtīyaṃ bhrātṝṇām arthe yat sthātum icchasi
     viśuddho 'si mahābhāga sukhī vigatakalmaṣaḥ
 34 na ca te bhrātaraḥ pārtha narakasthā viśāṃ pate
     māyaiṣā devarājena mahendreṇa prayojitā
 35 avaśyaṃ narakas tāta draṣṭavyaḥ sarvarājabhiḥ
     tatas tvayā prāptam idaṃ muhūrtaṃ duḥkham uttamam
 36 na savyasācī bhīmo vā yamau vā puruṣarṣabhau
     karṇo vā satyavāk śūro narakārhāś ciraṃ nṛpa
 37 na kṛṣṇā rājaputrī ca nārakārhā yudhiṣṭhira
     ehy ehi bharataśreṣṭha paśya gaṅgāṃ trilokagām
 38 evam uktaḥ sa rājarṣis tava pūrvapitāmahaḥ
     jagāma sahadharmeṇa sarvaiś ca tridaśālayaiḥ
 39 gaṅgāṃ deva nadīṃ puṇyāṃ pāvanīm ṛṣisaṃstutām
     avagāhya tu tāṃ rājā tanuṃ tatyāja mānuṣīm
 40 tato divyavapur bhūtvā dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ
     nirvairo gatasaṃtāpo jale tasmin samāplutaḥ
 41 tato yayau vṛto devaiḥ kururājo yudhiṣṭhiraḥ
     dharmeṇa sahito dharmān stūyamāno maharṣibhiḥ

Book 18 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 18
Chapter 4

  1 [वै]
      ततॊ युधिष्ठिरॊ राजा देवैः सर्पि मरुद्गणैः
      पूज्यमानॊ ययौ ततत्र यत्र ते कुरुपुंगवाः
  2 ददर्श तत्र गॊविन्दं बराह्मेण वपुषान्वितम
      तेनैव दृष्टपूर्वेण सादृश्येनॊपसूचितम
  3 दीप्यमानं सववपुषा दिव्यैर अस्त्रैर उपस्थितम
      चक्रप्रभृतिभिर घॊरैर दिव्यैः पुरुषविग्रहैः
      उपास्यमानं वीरेण फल्गुनेन सुवर्चसा
  4 अपरस्मिन्न अथॊद्देशे कर्णं शस्त्रभृतां वरम
      दवादशादित्य सहितं ददर्श कुरुनन्दनः
  5 अथापरस्मिन्न उद्देशे मरुद्गणवृतं परभुम
      भीमसेनम अथापश्यत तेनैव वपुषान्वितम
  6 अश्विनॊस तु तथा सथाने दीप्यमानौ सवतेजसा
      नकुलं सहदेवं च ददर्श कुरुनन्दनः
  7 तथा ददर्श पाञ्चालीं कमलॊत्पलमालिनीम
      वपुषा सवर्गम आक्रम्य तिष्ठन्तीम अर्कवर्चसम
  8 अथैनां सहसा राजा परष्टुम ऐच्छद युधिष्ठिरः
      ततॊ ऽसय भगवान इन्द्रः कथयाम आस देवराट
  9 शरीर एषा दरौपदी रूपा तवदर्थे मानुषं गता
      अयॊनिजा लॊककान्ता पुण्यगन्धा युधिष्ठिर
  10 दरुपदस्य कुले जाता भवद्भिश चॊपजीविता
     रत्यर्थं भवतां हय एषा निमिता शूलपाणिना
 11 एते पञ्च महाभागा गन्धर्वाः पावकप्रभाः
     दरौपद्यास तनया राजन युष्माकम अमितौजसः
 12 पश्य गन्धर्वराजानं धृतराष्ट्रं मनीषिणम
     एनं च तवं विजानीहि भरातरं पूर्वजं पितुः
 13 अयं ते पूर्वजॊ भराता कौन्तेयः पावकद्युतिः
     सूर्यपुत्रॊ ऽगरजः शरेष्ठॊ राधेय इति विश्रुतः
     आदित्यसहितॊ याति पश्यैनं पुरुषर्षभ
 14 साध्यानाम अथ देवानां वसूनां मरुताम अपि
     गणेषु पश्य राजेन्द्र वृष्ण्यन्धकमहारथान
     सात्यकिप्रमुखान वीरान भॊजांश चैव महारथान
 15 सॊमेन सहितं पश्य सौभद्रम अपराजितम
     अभिमन्युं महेष्वासं निशाकरसमद्युतिम
 16 एष पाण्डुर महेष्वासः कुन्त्या माद्र्या च संगतः
     विमानेन सदाभ्येति पिता तव ममान्तिकम
 17 वसुभिः सहितं पश्य भीष्मं शांतनवं नृपम
     दरॊणं बृहस्पतेः पार्श्वे गुरुम एनं निशामय
 18 एते चान्ये महीपाला यॊधास तव च पाण्डव
     गन्धर्वैः सहिता यान्ति यक्षैः पुण्यजनैस तथा
 19 गुह्यकानां गतिं चापि के चित पराप्ता नृसत्तमाः
     तयक्त्वा देहं जितस्वर्गाः पुण्यवाग बुद्धिकर्मभिः
   1 [vai]
      tato yudhiṣṭhiro rājā devaiḥ sarpi marudgaṇaiḥ
      pūjyamāno yayau ttatra yatra te kurupuṃgavāḥ
  2 dadarśa tatra govindaṃ brāhmeṇa vapuṣānvitam
      tenaiva dṛṣṭapūrveṇa sādṛśyenopasūcitam
  3 dīpyamānaṃ svavapuṣā divyair astrair upasthitam
      cakraprabhṛtibhir ghorair divyaiḥ puruṣavigrahaiḥ
      upāsyamānaṃ vīreṇa phalgunena suvarcasā
  4 aparasminn athoddeśe karṇaṃ śastrabhṛtāṃ varam
      dvādaśāditya sahitaṃ dadarśa kurunandanaḥ
  5 athāparasminn uddeśe marudgaṇavṛtaṃ prabhum
      bhīmasenam athāpaśyat tenaiva vapuṣānvitam
  6 aśvinos tu tathā sthāne dīpyamānau svatejasā
      nakulaṃ sahadevaṃ ca dadarśa kurunandanaḥ
  7 tathā dadarśa pāñcālīṃ kamalotpalamālinīm
      vapuṣā svargam ākramya tiṣṭhantīm arkavarcasam
  8 athaināṃ sahasā rājā praṣṭum aicchad yudhiṣṭhiraḥ
      tato 'sya bhagavān indraḥ kathayām āsa devarāṭ
  9 śrīr eṣā draupadī rūpā tvadarthe mānuṣaṃ gatā
      ayonijā lokakāntā puṇyagandhā yudhiṣṭhira
  10 drupadasya kule jātā bhavadbhiś copajīvitā
     ratyarthaṃ bhavatāṃ hy eṣā nimitā śūlapāṇinā
 11 ete pañca mahābhāgā gandharvāḥ pāvakaprabhāḥ
     draupadyās tanayā rājan yuṣmākam amitaujasaḥ
 12 paśya gandharvarājānaṃ dhṛtarāṣṭraṃ manīṣiṇam
     enaṃ ca tvaṃ vijānīhi bhrātaraṃ pūrvajaṃ pituḥ
 13 ayaṃ te pūrvajo bhrātā kaunteyaḥ pāvakadyutiḥ
     sūryaputro 'grajaḥ śreṣṭho rādheya iti viśrutaḥ
     ādityasahito yāti paśyainaṃ puruṣarṣabha
 14 sādhyānām atha devānāṃ vasūnāṃ marutām api
     gaṇeṣu paśya rājendra vṛṣṇyandhakamahārathān
     sātyakipramukhān vīrān bhojāṃś caiva mahārathān
 15 somena sahitaṃ paśya saubhadram aparājitam
     abhimanyuṃ maheṣvāsaṃ niśākarasamadyutim
 16 eṣa pāṇḍur maheṣvāsaḥ kuntyā mādryā ca saṃgataḥ
     vimānena sadābhyeti pitā tava mamāntikam
 17 vasubhiḥ sahitaṃ paśya bhīṣmaṃ śāṃtanavaṃ nṛpam
     droṇaṃ bṛhaspateḥ pārśve gurum enaṃ niśāmaya
 18 ete cānye mahīpālā yodhās tava ca pāṇḍava
     gandharvaiḥ sahitā yānti yakṣaiḥ puṇyajanais tathā
 19 guhyakānāṃ gatiṃ cāpi ke cit prāptā nṛsattamāḥ
     tyaktvā dehaṃ jitasvargāḥ puṇyavāg buddhikarmabhiḥ

Book 18 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 18
Chapter 5

  1 [ज]
      भीष्मद्रॊणौ महात्मानौ धृतराष्ट्रश च पार्थिवः
      विराटद्रुपदौ चॊभौ शङ्खश चैवॊत्तरस तथा
  2 धृष्टकेतुर जयत्सेनॊ राजा चैव स सत्यजित
      दुर्यॊधन सुताश चैव शकुनिश चैव सौबलः
  3 कर्ण पुत्राश च विक्रान्ता राजा चैव जयद्रथः
      घटॊत्चकादयश चैव ये चान्ये नानुकीर्तिताः
  4 ये चान्ये कीर्तितास तत्र राजानॊ दीप्तमूर्तयः
      सवर्गे कालं कियन्तं ते तस्थुस तद अपि शंस मे
  5 आहॊस्विच छाश्वतं सथानं तेषां तत्र दविजॊत्तम
      अन्ये वा कर्मणः कां ते गतिं पराप्ता नरर्षभाः
      एतद इच्छाम्य अहं शरॊतुं परॊच्यमानं तवया दविज
  6 [सूत]
      इत्य उक्तः स तु विप्रर्षिर अनुज्ञातॊ महात्मना
      वयासेन तस्य नृपतेर आख्यातुम उपचक्रमे
  7 [वै]
      गन्तव्यं कर्मणाम अन्ते सर्वेण मनुजाधिप
      शृणु गुह्यम इदं राजन देवानां भरतर्षभ
      यद उवाच महातेजा दिव्यचक्षुः परतापवान
  8 मुनिः पुराणः कौरव्य पाराशर्यॊ महाव्रतः
      अगाध बुद्धिः सर्वज्ञॊ गतिज्ञः सर्वकर्मणाम
  9 वसून एव महातेजा भीष्मः पराप महाद्युतिः
      अष्टाव एव हि दृश्यन्ते वसवॊ भरतर्षभ
  10 बृहस्पतिं विवेशाथ दरॊणॊ हय अङ्गिरसां वरम
     कृतवर्मा तु हार्दिक्यः परविवेश मरुद्गणम
 11 सनत कुमारं परद्युम्नः परविवेश यथागतम
     धृतराष्ट्रॊ धनेशस्य लॊकान पराप दुरासदान
 12 धृतराष्ट्रेण सहिता गान्धारी च यशस्विनी
     पत्नीभ्यां सहितः पाण्डुर महेन्द्र सदनं ययौ
 13 विराटद्रुपदौ चॊभौ धृष्टकेतुश च पार्थिव
     निशठाक्रूर साम्बाश च भानुः कम्पॊ विडूरथः
 14 भूरिश्रवाः शलश चैव भूरिश च पृथिवीपतिः
     उग्रसेनस तथा कंसॊ वसुदेवश च वीर्यवान
 15 उत्तरश च सह भरात्रा शङ्खेन नरपुंगवः
     विश्वेषां देवतानां ते विविशुर नरसत्तमाः
 16 वर्चा नाम महातेजाः सॊमपुत्रः परतापवान
     सॊ ऽभिमन्युर नृसिंहस्य फल्गुनस्य सुतॊ ऽभवत
 17 स युद्ध्वा कषत्रधर्मेण यथा नान्यः पुमान कव चित
     विवेश सॊमं धर्मात्मा कर्मणॊ ऽनते महारथः
 18 आविवेश रविं कर्णः पितरं पुरुषर्षभ
     दवापरं शकुनिः पराप धृष्टद्युम्नस तु पावकम
 19 धृतराष्ट्रात्मजाः सर्वे यातुधाना बलॊत्कटाः
     ऋद्धिमन्तॊ महात्मानः शस्त्रपूता दिवं गताः
     धर्मम एवाविशत कषत्ता राजा चैव युधिष्ठिरः
 20 अनन्तॊ भगवान देवः परविवेश रसातलम
     पितामह नियॊगाद धि यॊ यॊगाद गाम अधारयत
 21 षॊडश सत्रीसहस्राणि वासुदेव परिग्रहः
     नयमज्जन्त सरस्वत्यां कालेन जनमेजय
     ताश चाप्य अप्सरसॊ भूत्वा वासुदेवम उपागमन
 22 हतास तस्मिन महायुद्धे ये वीरास तु महारथाः
     घटॊत्कचादयः सर्वे देवान यक्षांश च भेजिरे
 23 दुर्यॊधन सहायाश च राक्षसाः परिकीर्तिताः
     पराप्तास ते करमशॊ राजन सर्वलॊकान अनुत्तमान
 24 भवनं च महेन्द्रस्य कुबेरस्य च धीमतः
     वरुणस्य तथा लॊकान विविशुः पुरुषर्षभाः
 25 एतत ते सर्वम आख्यातं विस्तरेण महाद्युते
     कुरूणां चरितं कृत्स्नं पाण्डवानां च भारत
 26 [सूत]
     एतच छरुत्वा दविजश्रेष्ठात स राजा जनमेजयः
     विस्मितॊ ऽभवद अत्यर्थं यज्ञकर्मान्तरेष्व अथ
 27 ततः समापयाम आसुः कर्म तत तस्य याजकाः
     आस्तीकश चाभवत परीतः परिमॊक्ष्य भुजंगमान
 28 ततॊ दविजातीन सर्वांस तान दक्षिणाभिर अतॊषयत
     पूजिताश चापि ते राज्ञा ततॊ जग्मुर यथागतम
 29 विसर्जयित्वा विप्रांस तान राजापि जनमेजयः
     ततस तक्षशिलायाः स पुनर आयाद गजाह्वयम
 30 एतत ते सर्वम आख्यातं वैशम्पायन कीर्तितम
     वयासाज्ञया समाख्यातं सर्पसत्त्रे नृपस्य ह
 31 पुण्यॊ ऽयम इतिहासाख्यः पवित्रं चेदम उत्तमम
     कृष्णेन मुनिना विप्र नियतं सत्यवादिना
 32 सर्वज्ञेन विधिज्ञेन धर्मज्ञानवता सता
     अतीन्द्रियेण शुचिना तपसा भावितात्मना
 33 ऐश्वर्ये वर्तता चैव सांख्ययॊगविदा तथा
     नैकतन्त्र विबुद्धेन दृष्ट्वा दिव्येन चक्षुषा
 34 कीर्तिं परथयता लॊके पाण्डवानां महात्मनाम
     अन्येषां कषत्रियाणां च भूरि दरविण तेजसाम
 35 य इदं शरावयेद विद्वान सदा पर्वणि पर्वणि
     धूतपाप्मा जितस्वर्गॊ बरह्मभूयाय गच्छति
 36 यश चेदं शरावयेच छराद्धे बराह्मणान पादम अन्ततः
     अक्षय्यम अन्नपानं वै पितॄंस तस्यॊपतिष्ठते
 37 अह्ना यद एनः कुरुते इन्द्रियैर मनसापि वा
     महाभारतम आख्याय पश्चात संध्यां परमुच्यते
 38 धर्मे चार्थे च कामे च मॊक्षे च भरतर्षभ
     यद इहास्ति तद अन्यत्र यन नेहास्ति न तत कव चित
 39 यजॊ नामेतिहासॊ ऽयं शरॊतव्यॊ भूतिम इच्छता
     रज्ञा राजसुतैश चापि गर्भिण्या चैव यॊषिता
 40 सवर्गकामॊ लभेत सवर्गं जय कामॊ लभेज जयम
     गर्भिणी लभते पुत्रं कन्यां वा बहु भागिनीम
 41 अनागतं तरिभिर वर्षैः कृष्णद्वैपायनः परभुः
     संदर्भं भारतस्यास्य कृतवान धर्मकाम्यया
 42 नारदॊ ऽशरावयद देवान असितॊ देवलः पितॄन
     रक्षॊयक्षाञ शुकॊ मर्त्यान वैशम्पायन एव तु
 43 इतिहासम इमं पुण्यं महार्थं वेद संमितम
     शरावयेद यस तु वर्णांस तरीन कृत्वा बराह्मणम अग्रतः
 44 स नरः पापनिर्मुक्तः कीरितं पराप्येह शौनक
     गच्छेत परमिकां सिद्धिम अत्र मे नास्ति संशयः
 45 भारताध्ययनात पुण्याद अपि पादम अधीयतः
     शरद्दधानस्य पूयन्ते सर्वपापान्य अशेषतः
 46 महर्षिर भगवान वयासः कृत्वेमां संहितां पुरा
     शलॊकैश चतुर्भिर भगवान पुत्रम अध्यापयच छुकम
 47 माता पितृसहस्राणि पुत्रदारशतानि च
     संसारेष्व अनुभूतानि यान्ति यास्यन्ति चापरे
 48 हर्षस्थान सहस्राणि भयस्थान शतानि च
     दिवसे दिवसे मूढम आविशन्ति न पण्डितम
 49 ऊर्ध्वबाहुर विरौम्य एष न च कश चिच छृणॊति मे
     धर्माद अर्थश च कामश च स किमर्थं न सेव्यते
 50 न जातु कामान न भयान न लॊभाद; धर्मं तयजेज जीवितस्यापि हेतॊः
     नित्यॊ धर्मः सुखदुःखे तव अनित्ये; जीवॊ नित्यॊ हेतुर अस्य तव अनित्यः
 51 इमां भारत सावित्रीं परातर उत्थाय यः पठेत
     स भारत फलं पराप्य परं बरह्माधिगच्छति
 52 यथा समुद्रॊ भगवान यथा च हिमवान गिरिः
     खयाताव उभौ रत्ननिधी तथा भारतम उच्यते
 53 महाभारतम आख्यानं यः पठेत सुसमाहितः
     स गच्छेत परमां सिद्धिम इति मे नास्ति संशयः
 54 दवैपायनॊष्ठपुटनिःसृतम अप्रमेयं; पुण्यं पवित्रम अथ पापहरं शिवं च
     यॊ भारतं समधिगच्छति वाच्यमानं; किं तस्य पुष्करजलैर अभिषेचनेन
   1 [j]
      bhīṣmadroṇau mahātmānau dhṛtarāṣṭraś ca pārthivaḥ
      virāṭadrupadau cobhau śaṅkhaś caivottaras tathā
  2 dhṛṣṭaketur jayatseno rājā caiva sa satyajit
      duryodhana sutāś caiva śakuniś caiva saubalaḥ
  3 karṇa putrāś ca vikrāntā rājā caiva jayadrathaḥ
      ghaṭotcakādayaś caiva ye cānye nānukīrtitāḥ
  4 ye cānye kīrtitās tatra rājāno dīptamūrtayaḥ
      svarge kālaṃ kiyantaṃ te tasthus tad api śaṃsa me
  5 āhosvic chāśvataṃ sthānaṃ teṣāṃ tatra dvijottama
      anye vā karmaṇaḥ kāṃ te gatiṃ prāptā nararṣabhāḥ
      etad icchāmy ahaṃ śrotuṃ procyamānaṃ tvayā dvija
  6 [sūta]
      ity uktaḥ sa tu viprarṣir anujñāto mahātmanā
      vyāsena tasya nṛpater ākhyātum upacakrame
  7 [vai]
      gantavyaṃ karmaṇām ante sarveṇa manujādhipa
      śṛṇu guhyam idaṃ rājan devānāṃ bharatarṣabha
      yad uvāca mahātejā divyacakṣuḥ pratāpavān
  8 muniḥ purāṇaḥ kauravya pārāśaryo mahāvrataḥ
      agādha buddhiḥ sarvajño gatijñaḥ sarvakarmaṇām
  9 vasūn eva mahātejā bhīṣmaḥ prāpa mahādyutiḥ
      aṣṭāv eva hi dṛśyante vasavo bharatarṣabha
  10 bṛhaspatiṃ viveśātha droṇo hy aṅgirasāṃ varam
     kṛtavarmā tu hārdikyaḥ praviveśa marudgaṇam
 11 sanat kumāraṃ pradyumnaḥ praviveśa yathāgatam
     dhṛtarāṣṭro dhaneśasya lokān prāpa durāsadān
 12 dhṛtarāṣṭreṇa sahitā gāndhārī ca yaśasvinī
     patnībhyāṃ sahitaḥ pāṇḍur mahendra sadanaṃ yayau
 13 virāṭadrupadau cobhau dhṛṣṭaketuś ca pārthiva
     niśaṭhākrūra sāmbāś ca bhānuḥ kampo viḍūrathaḥ
 14 bhūriśravāḥ śalaś caiva bhūriś ca pṛthivīpatiḥ
     ugrasenas tathā kaṃso vasudevaś ca vīryavān
 15 uttaraś ca saha bhrātrā śaṅkhena narapuṃgavaḥ
     viśveṣāṃ devatānāṃ te viviśur narasattamāḥ
 16 varcā nāma mahātejāḥ somaputraḥ pratāpavān
     so 'bhimanyur nṛsiṃhasya phalgunasya suto 'bhavat
 17 sa yuddhvā kṣatradharmeṇa yathā nānyaḥ pumān kva cit
     viveśa somaṃ dharmātmā karmaṇo 'nte mahārathaḥ
 18 āviveśa raviṃ karṇaḥ pitaraṃ puruṣarṣabha
     dvāparaṃ śakuniḥ prāpa dhṛṣṭadyumnas tu pāvakam
 19 dhṛtarāṣṭrātmajāḥ sarve yātudhānā balotkaṭāḥ
     ṛddhimanto mahātmānaḥ śastrapūtā divaṃ gatāḥ
     dharmam evāviśat kṣattā rājā caiva yudhiṣṭhiraḥ
 20 ananto bhagavān devaḥ praviveśa rasātalam
     pitāmaha niyogād dhi yo yogād gām adhārayat
 21 ṣoḍaśa strīsahasrāṇi vāsudeva parigrahaḥ
     nyamajjanta sarasvatyāṃ kālena janamejaya
     tāś cāpy apsaraso bhūtvā vāsudevam upāgaman
 22 hatās tasmin mahāyuddhe ye vīrās tu mahārathāḥ
     ghaṭotkacādayaḥ sarve devān yakṣāṃś ca bhejire
 23 duryodhana sahāyāś ca rākṣasāḥ parikīrtitāḥ
     prāptās te kramaśo rājan sarvalokān anuttamān
 24 bhavanaṃ ca mahendrasya kuberasya ca dhīmataḥ
     varuṇasya tathā lokān viviśuḥ puruṣarṣabhāḥ
 25 etat te sarvam ākhyātaṃ vistareṇa mahādyute
     kurūṇāṃ caritaṃ kṛtsnaṃ pāṇḍavānāṃ ca bhārata
 26 [sūta]
     etac chrutvā dvijaśreṣṭhāt sa rājā janamejayaḥ
     vismito 'bhavad atyarthaṃ yajñakarmāntareṣv atha
 27 tataḥ samāpayām āsuḥ karma tat tasya yājakāḥ
     āstīkaś cābhavat prītaḥ parimokṣya bhujaṃgamān
 28 tato dvijātīn sarvāṃs tān dakṣiṇābhir atoṣayat
     pūjitāś cāpi te rājñā tato jagmur yathāgatam
 29 visarjayitvā viprāṃs tān rājāpi janamejayaḥ
     tatas takṣaśilāyāḥ sa punar āyād gajāhvayam
 30 etat te sarvam ākhyātaṃ vaiśampāyana kīrtitam
     vyāsājñayā samākhyātaṃ sarpasattre nṛpasya ha
 31 puṇyo 'yam itihāsākhyaḥ pavitraṃ cedam uttamam
     kṛṣṇena muninā vipra niyataṃ satyavādinā
 32 sarvajñena vidhijñena dharmajñānavatā satā
     atīndriyeṇa śucinā tapasā bhāvitātmanā
 33 aiśvarye vartatā caiva sāṃkhyayogavidā tathā
     naikatantra vibuddhena dṛṣṭvā divyena cakṣuṣā
 34 kīrtiṃ prathayatā loke pāṇḍavānāṃ mahātmanām
     anyeṣāṃ kṣatriyāṇāṃ ca bhūri draviṇa tejasām
 35 ya idaṃ śrāvayed vidvān sadā parvaṇi parvaṇi
     dhūtapāpmā jitasvargo brahmabhūyāya gacchati
 36 yaś cedaṃ śrāvayec chrāddhe brāhmaṇān pādam antataḥ
     akṣayyam annapānaṃ vai pitṝṃs tasyopatiṣṭhate
 37 ahnā yad enaḥ kurute indriyair manasāpi vā
     mahābhāratam ākhyāya paścāt saṃdhyāṃ pramucyate
 38 dharme cārthe ca kāme ca mokṣe ca bharatarṣabha
     yad ihāsti tad anyatra yan nehāsti na tat kva cit
 39 yajo nāmetihāso 'yaṃ śrotavyo bhūtim icchatā
     rajñā rājasutaiś cāpi garbhiṇyā caiva yoṣitā
 40 svargakāmo labhet svargaṃ jaya kāmo labhej jayam
     garbhiṇī labhate putraṃ kanyāṃ vā bahu bhāginīm
 41 anāgataṃ tribhir varṣaiḥ kṛṣṇadvaipāyanaḥ prabhuḥ
     saṃdarbhaṃ bhāratasyāsya kṛtavān dharmakāmyayā
 42 nārado 'śrāvayad devān asito devalaḥ pitṝn
     rakṣoyakṣāñ śuko martyān vaiśampāyana eva tu
 43 itihāsam imaṃ puṇyaṃ mahārthaṃ veda saṃmitam
     śrāvayed yas tu varṇāṃs trīn kṛtvā brāhmaṇam agrataḥ
 44 sa naraḥ pāpanirmuktaḥ kīritṃ prāpyeha śaunaka
     gacchet paramikāṃ siddhim atra me nāsti saṃśayaḥ
 45 bhāratādhyayanāt puṇyād api pādam adhīyataḥ
     śraddadhānasya pūyante sarvapāpāny aśeṣataḥ
 46 maharṣir bhagavān vyāsaḥ kṛtvemāṃ saṃhitāṃ purā
     ślokaiś caturbhir bhagavān putram adhyāpayac chukam
 47 mātā pitṛsahasrāṇi putradāraśatāni ca
     saṃsāreṣv anubhūtāni yānti yāsyanti cāpare
 48 harṣasthāna sahasrāṇi bhayasthāna śatāni ca
     divase divase mūḍham āviśanti na paṇḍitam
 49 ūrdhvabāhur viraumy eṣa na ca kaś cic chṛṇoti me
     dharmād arthaś ca kāmaś ca sa kimarthaṃ na sevyate
 50 na jātu kāmān na bhayān na lobhād; dharmaṃ tyajej jīvitasyāpi hetoḥ
     nityo dharmaḥ sukhaduḥkhe tv anitye; jīvo nityo hetur asya tv anityaḥ
 51 imāṃ bhārata sāvitrīṃ prātar utthāya yaḥ paṭhet
     sa bhārata phalaṃ prāpya paraṃ brahmādhigacchati
 52 yathā samudro bhagavān yathā ca himavān giriḥ
     khyātāv ubhau ratnanidhī tathā bhāratam ucyate
 53 mahābhāratam ākhyānaṃ yaḥ paṭhet susamāhitaḥ
     sa gacchet paramāṃ siddhim iti me nāsti saṃśayaḥ
 54 dvaipāyanoṣṭhapuṭaniḥsṛtam aprameyaṃ; puṇyaṃ pavitram atha pāpaharaṃ śivaṃ ca
     yo bhārataṃ samadhigacchati vācyamānaṃ; kiṃ tasya puṣkarajalair abhiṣecanena

Book 1 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 1
Chapter 2

  1 [रसयग]
      समन्तपञ्चकम इति यद उक्तं सूतनन्दन
      एतत सर्वं यथान्यायं शरॊतुम इच्छामहे वयम
  2 [स]
      शुश्रूषा यदि वॊ विप्रा बरुवतश च कथाः शुभाः
      समन्तपञ्चकाख्यं च शरॊतुम अर्हथ सत्तमाः
  3 तरेता दवापरयॊः संधौ रामः शस्त्रभृतां वरः
      असकृत पार्थिवं कषत्रं जघानामर्ष चॊदितः
  4 स सर्वं कषत्रम उत्साद्य सववीर्येणानल दयुतिः
      समन्तपञ्चके पञ्च चकार रुधिरह्रदान
  5 स तेषु रुधिराम्भःसु हरदेषु करॊधमूर्च्छितः
      पितॄन संतर्पयाम आस रुधिरेणेति नः शरुतम
  6 अथर्चीकादयॊ ऽभयेत्य पितरॊ बराह्मणर्षभम
      तं कषमस्वेति सिषिधुस ततः स विरराम ह
  7 तेषां समीपे यॊ देशॊ हरदानां रुधिराम्भसाम
      समन्तपञ्चकम इति पुण्यं तत्परिकीर्तितम
  8 येन लिङ्गेन यॊ देशॊ युक्तः समुपलक्ष्यते
      तेनैव नाम्ना तं देशं वाच्यम आहुर मनीषिणः
  9 अन्तरे चैव संप्राप्ते कलिद्वापरयॊर अभूत
      समन्तपञ्चके युद्धं कुरुपाण्डवसेनयॊः
  10 तस्मिन परमधर्मिष्ठे देशे भूदॊषवर्जिते
     अष्टादश समाजग्मुर अक्षौहिण्यॊ युयुत्सया
 11 एवं नामाभिनिर्वृत्तं तस्य देशस्य वै दविजाः
     पुण्यश च रमणीयश च स देशॊ वः परकीर्तितः
 12 तद एतत कथितं सर्वं मया वॊ मुनिसत्तमाः
     यथा देशः स विख्यातस तरिषु लॊकेषु विश्रुतः
 13 [रसयग]
     अक्षौहिण्य इति परॊक्तं यत तवया सूतनन्दन
     एतद इच्छामहे शरॊतुं सर्वम एव यथातथम
 14 अक्षौहिण्याः परीमाणं रथाश्वनरदन्तिनाम
     यथावच चैव नॊ बरूहि सर्वं हि विदितं तव
 15 [स]
     एकॊ रथॊ जगश चैकॊ नराः पञ्च पदातयः
     तरयश च तुरगास तज्ज्ञैः पत्तिर इत्य अभिधीयते
 16 पत्तिं तु तरिगुणाम एताम आहुः सेनामुखं बुधाः
     तरीणि सेनामुखान्य एकॊ गुल्म इत्य अभिधीयते
 17 तरयॊ गुल्मा गणॊ नाम वाहिनी तु गणास तरयः
     समृतास तिस्रस तु वाहिन्यः पृतनेति विचक्षणैः
 18 चमूस तु पृतनास तिस्रस तिस्रश चम्वस तव अनीकिनी
     अनीकिनीं दशगुणां पराहुर अक्षौहिणीं बुधाः
 19 अक्षौहिण्याः परसंख्यानं रथानां दविजसत्तमाः
     संख्या गणित तत्त्वज्ञैः सहस्राण्य एकविंशतिः
 20 शतान्य उपरि चैवाष्टौ तथा भूयश च सप्ततिः
     गजानां तु परीमाणम एतद एवात्र निर्दिशेत
 21 जञेयं शतसहस्रं तु सहस्राणि तथा नव
     नराणाम अपि पञ्चाशच छतानि तरीणि चानघाः
 22 पञ्च षष्टिसहस्राणि तथाश्वानां शतानि च
     दशॊत्तराणि षट पराहुर यथावद इह संख्यया
 23 एताम अक्षौहिणीं पराहुः संख्या तत्त्वविदॊ जनाः
     यां वः कथितवान अस्मि विस्तरेण दविजॊत्तमाः
 24 एतया संख्यया हय आसन कुरुपाण्डवसेनयॊः
     अक्षौहिण्यॊ दविजश्रेष्ठाः पिण्डेनाष्टादशैव ताः
 25 समेतास तत्र वै देशे तत्रैव निधनं गताः
     कौरवान कारणं कृत्वा कालेनाद्भुत कर्मणा
 26 अहानि युयुधे भीष्मॊ दशैव परमास्त्रवित
     अहानि पञ्च दरॊणस तु ररक्ष कुरु वाहिनीम
 27 अहनी युयुधे दवे तु कर्णः परबलार्दनः
     शल्यॊ ऽरधदिवसं तव आसीद गदायुद्धम अतः परम
 28 तस्यैव तु दिनस्यान्ते हार्दिक्य दरौणिगौतमाः
     परसुप्तं निशि विश्वस्तं जघ्नुर यौधिष्ठिरं बलम
 29 यत तु शौनक सत्रे तु भारताख्यान विस्तरम
     आख्यास्ये तत्र पौलॊमम आख्यानं चादितः परम
 30 विचित्रार्थपदाख्यानम अनेकसमयान्वितम
     अभिपन्नं नरैः पराज्ञैर वैराग्यम इव मॊक्षिभिः
 31 आत्मेव वेदितव्येषु परियेष्व इव च जीवितम
     इतिहासः परधानार्थः शरेष्ठः सर्वागमेष्व अयम
 32 इतिहासॊत्तमे हय अस्मिन्न अर्पिता बुद्धिर उत्तमा
     खरव्यञ्जनयॊः कृत्स्ना लॊकवेदाश्रयेव वाक
 33 अस्य परज्ञाभिपन्नस्य विचित्रपदपर्वणः
     भारतस्येतिहासस्य शरूयतां पर्व संग्रहः
 34 पर्वानुक्रमणी पूर्वं दवितीयं पर्व संग्रहः
     पौष्यं पौलॊमम आस्तीकम आदिवंशावतारणम
 35 ततः संभव पर्वॊक्तम अद्भुतं देवनिर्मितम
     दाहॊ जतु गृहस्यात्र हैडिम्बं पर्व चॊच्यते
 36 ततॊ बकवधः पर्व पर्व चैत्ररथं ततः
     ततः सवयंवरं देव्याः पाञ्चाल्याः पर्व चॊच्यते
 37 कषत्रधर्मेण निर्मित्य ततॊ वैवाहिकं समृतम
     विदुरागमनं पर्व राज्यलम्भस तथैव च
 38 अर्जुनस्य वनेवासः सुभद्राहरणं ततः
     सुभद्राहरणाद ऊर्ध्वं जञेयं हरणहारिकम
 39 ततः खाण्डव दाहाख्यं तत्रैव मय दर्शनम
     सभा पर्व ततः परॊक्तं मन्त्रपर्व ततः परम
 40 जरासंध वधः पर्व पर्व दिग विजयस तथा
     पर्व दिग विजयाद ऊर्ध्वं राजसूयिकम उच्यते
 41 ततश चार्घाभिहरणं शिशुपाल वधस ततः
     दयूतपर्व ततः परॊक्तम अनुद्यूतम अतः परम
 42 तत आरण्यकं पर्व किर्मीरवध एव च
     ईश्वरार्जुनयॊर युद्धं पर्व कैरात संज्ञितम
 43 इन्द्रलॊकाभिगमनं पर्व जञेयम अतः परम
     तीर्थयात्रा ततः पर्व कुरुराजस्य धीमतः
 44 जटासुरवधः पर्व यक्षयुद्धम अतः परम
     तथैवाजगरं पर्व विज्ञेयं तदनन्तरम
 45 मार्कण्डेय समस्या च पर्वॊक्तं तदनन्तरम
     संवादश च ततः पर्व दरौपदी सत्यभामयॊः
 46 घॊषयात्रा ततः पर्व मृगस्वप्नभयं ततः
     वरीहि दरौणिकम आख्यानं ततॊ ऽनन्तरम उच्यते
 47 दरौपदी हरणं पर्व सैन्धवेन वनात ततः
     कुण्डलाहरणं पर्व ततः परम इहॊच्यते
 48 आरणेयं ततः पर्व वैराटं तदनन्तरम
     कीचकानां वधः पर्व पर्व गॊग्रहणं ततः
 49 अभिमन्युना च वैराट्याः पर्व वैवाहिकं समृतम
     उद्यॊगपर्व विज्ञेयम अत ऊर्ध्वं महाद्भुतम
 50 ततः संजय यानाख्यं पर्व जञेयम अतः परम
     परजागरं ततः पर्व धृतराष्ट्रस्य चिन्तया
 51 पर्व सानत्सुजातं च गुह्यम अध्यात्मदर्शनम
     यानसंधिस ततः पर्व भगवद यानम एव च
 52 जञेयं विवाद पर्वात्र कर्णस्यापि महात्मनः
     निर्याणं पर्व च ततः कुरुपाण्डवसेनयॊः
 53 रथातिरथ संख्या च पर्वॊक्तं तदनन्तरम
     उलूक दूतागमनं पर्वामर्ष विवर्धनम
 54 अम्बॊपाख्यानम अपि च पर्व जञेयम अतः परम
     भीष्माभिषेचनं पर्व जञेयम अद्भुतकारणम
 55 जम्बू खण्ड विनिर्माणं पर्वॊक्तं तदनन्तरम
     भूमिपर्व ततॊ जञेयं दवीपविस्तर कीर्तनम
 56 पर्वॊक्तं भगवद गीता पर्व भीस्म वधस ततः
     दरॊणाभिषेकः पर्वॊक्तं संशप्तक वधस ततः
 57 अभिमन्युवधः पर्व परतिज्ञा पर्व चॊच्यते
     जयद्रथवधः पर्व घटॊत्कच वधस ततः
 58 ततॊ दरॊण वधः पर्व विज्ञेयं लॊमहर्षणम
     मॊक्षॊ नारायणास्त्रस्य पर्वानन्तरम उच्यते
 59 कर्ण पर्व ततॊ जञेयं शल्य पर्व ततः परम
     हरद परवेशनं पर्व गदायुद्धम अतः परम
 60 सारस्वतं ततः पर्व तीर्थवंशगुणान्वितम
     अत ऊर्ध्वं तु बीभत्सं पर्व सौप्तिकम उच्यते
 61 ऐषीकं पर्व निर्दिष्टम अत ऊर्ध्वं सुदारुणम
     जलप्रदानिकं पर्व सत्री पर्व च ततः परम
 62 शराद्धपर्व ततॊ जञेयं कुरूणाम और्ध्वदेहिकम
     आभिषेचनिकं पर्व धर्मराजस्य धीमतः
 63 चार्वाक निग्रहः पर्व रक्षसॊ बरह्मरूपिणः
     परविभागॊ गृहाणां च पर्वॊक्तं तदनन्तरम
 64 शान्ति पर्व ततॊ यत्र राजधर्मानुकीर्तनम
     आपद धर्मश च पर्वॊक्तं मॊक्षधर्मस ततः परम
 65 ततः पर्व परिज्ञेयम आनुशासनिकं परम
     सवर्गारॊहणिकं पर्व ततॊ भीष्मस्य धीमतः
 66 तत आश्वमेधिकं पर्व सर्वपापप्रणाशनम
     अनुगीता ततः पर्व जञेयम अध्यात्मवाचकम
 67 पर्व चाश्रमवासाख्यं पुत्रदर्शनम एव च
     नारदागमनं पर्व ततः परम इहॊच्यते
 68 मौसलं पर्व च ततॊ घॊरं समनुवर्ण्यते
     महाप्रस्थानिकं पर्व सवर्गारॊहणिकं ततः
 69 हरि वंशस ततः पर्व पुराणं खिल संज्ञितम
     भविष्यत पर्व चाप्य उक्तं खिलेष्व एवाद्भुतं महत
 70 एतत पर्व शतं पूर्णं वयासेनॊक्तं महात्मना
     यथावत सूतपुत्रेण लॊमहर्षणिना पुनः
 71 कथितं नैमिषारण्ये पर्वाण्य अष्टादशैव तु
     समासॊ भारतस्यायं तत्रॊक्तः पर्व संग्रहः
 72 पौष्ये पर्वणि माहात्म्यम उत्तङ्कस्यॊपवर्णितम
     पौलॊमे भृगुवंशस्य विस्तारः परिकीर्तितः
 73 आस्तीके सर्वनागानां गरुडस्य च संभवः
     कषीरॊदमथनं चैव जन्मॊच्छैः शरवसस तथा
 74 यजतः सर्पसत्रेण राज्ञः पारिक्षितस्य च
     कथेयम अभिनिर्वृत्ता भारतानां महात्मनाम
 75 विविधाः संभवा राज्ञाम उक्ताः संभव पर्वणि
     अन्येषां चैव विप्राणाम ऋषेर दवैपायनस्य च
 76 अंशावतरणं चात्र देवानां परिकीर्तितम
     दैत्यानां दानवानां च यक्षाणां च महौजसाम
 77 नागानाम अथ सर्पाणां गन्धर्वाणां पतत्रिणाम
     अन्येषां चैव भूतानां विविधानां समुद्भवः
 78 वसूनां पुनर उत्पत्तिर भागीरथ्यां महात्मनाम
     शंतनॊर वेश्मनि पुनस तेषां चारॊहणं दिवि
 79 तेजॊ ऽंशानां च संघाताद भीष्मस्याप्य अत्र संभवः
     राज्यान निवर्तनं चैव बरह्मचर्य वरते सथितिः
 80 परतिज्ञा पालनं चैव रक्षा चित्राङ्गदस्य च
     हते चित्राङ्गदे चैव रक्षा भरातुर यवीयसः
 81 विचित्रवीर्यस्य तथा राज्ये संप्रतिपादनम
     धर्मस्य नृषु संभूतिर अणी माण्डव्य शापजा
 82 कृष्णद्वैपायनाच चैव परसूतिर वरदानजा
     धृतराष्ट्रस्य पाण्डॊश च पाण्डवानां च संभवः
 83 वारणावत यात्रा च मन्त्रॊ दुर्यॊधनस्य च
     विदुरस्य च वाक्येन सुरुङ्गॊपक्रम करिया
 84 पाण्डवानां वने घॊरे हिडिम्बायाश च दर्शनम
     घटॊत्कचस्य चॊत्पत्तिर अत्रैव परिकीर्तिता
 85 अज्ञातचर्या पाण्डूनां वासॊ बराह्मण वेश्मनि
     बकस्य निधनं चैव नागराणां च विस्मयः
 86 अङ्गारपर्णं निर्जित्य गङ्गाकूले ऽरजुनस तदा
     भरातृभिः सहितः सर्वैः पाञ्चालान अभितॊ ययौ
 87 तापत्यम अथ वासिष्ठम और्वं चाख्यानम उत्तमम
     पञ्चेन्द्राणाम उपाख्यानम अत्रैवाद्भुतम उच्यते
 88 पञ्चानाम एकपत्नीत्वे विमर्शॊ दरुपदस्य च
     दरौपद्या देव विहितॊ विवाहश चाप्य अमानुषः
 89 विदुरस्य च संप्राप्तिर दर्शनं केशवस्य च
     खाण्डव परस्थवासश च तथा राज्यार्ध शासनम
 90 नारदस्याज्ञया चैव दरौपद्याः समयक्रिया
     सुन्दॊपसुन्दयॊस तत्र उपाख्यानं परकीर्तितम
 91 पार्थस्य वनवासश च उलूप्या पथि संगमः
     पुण्यतीर्थानुसंयानं बभ्रु वाहन जन्म च
 92 दवारकायां सुभद्रा च कामयानेन कामिनी
     वासुदेवस्यानुमते पराप्ता चैव किरीटिना
 93 हरणं गृह्य संप्राप्ते कृष्णे देवकिनन्दने
     संप्राप्तिश चक्रधनुषॊः खाण्डवस्य च दाहनम
 94 अभिमन्यॊः सुभद्रायां जन्म चॊत्तमतेजसः
     मयस्य मॊक्षॊ जवलनाद भुजंगस्य च मॊक्षणम
     महर्षेर मन्दपालस्य शार्ङ्ग्यं तनयसंभवः
 95 इत्य एतद आधि पर्वॊक्तं परथमं बहुविस्तरम
     अध्यायानां शते दवे तु संखाते परमर्षिणा
     अष्टादशैव चाध्याया वयासेनॊत्तम तेजसा
 96 सप्त शलॊकसहस्राणि तथा नव शतानि च
     शलॊकाश च चतुराशीतिर दृष्टॊ गरन्थॊ महात्मना
 97 दवितीयं तु सभा पर्व बहु वृत्तान्तम उच्यते
     सभा करिया पाण्डवानां किंकराणां च दर्शनम
 98 लॊकपाल सभाख्यानं नारदाद देव दर्शनात
     राजसूयस्य चारम्भॊ जरासंध वधस तथा
 99 गिरिव्रजे निरुद्धानां राज्ञां कृष्णेन मॊक्षणम
     राजसूये ऽरघ संवादे शिशुपाल वधस तथा
 100 यज्ञे विभूतिं तां दृष्ट्वा दुःखामर्षान्वितस्य च
    दुर्यॊधनस्यावहासॊ भीमेन च सभा तले
101 यत्रास्य मन्युर उद्भूतॊ येन दयूतम अकारयत
    यत्र धर्मसुतं दयूते शकुनिः कितवॊ ऽजयत
102 यत्र दयूतार्णवे मग्नान दरौपदी नौर इवार्णवात
    तारयाम आस तांस तीर्णाञ जञात्वा दुर्यॊधनॊ नृपः
    पुनर एव ततॊ दयूते समाह्वयत पाण्डवान
103 एतत सर्वं सभा पर्व समाख्यातं महात्मना
    अध्यायाः सप्ततिर जञेयास तथा दवौ चात्र संख्यया
104 शलॊकानां दवे सहस्रे तु पञ्च शलॊकशतानि च
    शलॊकाश चैकादश जञेयाः पर्वण्य अस्मिन परकीर्तिताः
105 अतः परं तृतीयं तु जञेयम आरण्यकं महत
    पौरानुगमनं चैव धर्मपुत्रस्य धीमतः
106 वृष्णीनाम आगमॊ यत्र पाञ्चालानां च सर्वशः
    यत्र सौभवधाख्यानं किर्मीरवध एव च
    अस्त्रहेतॊर विवासश च पार्थस्यामित तेजसः
107 महादेवेन युद्धं च किरात वपुषा सह
    दर्शनं लॊकपालानां सवर्गारॊहणम एव च
108 दर्शनं बृहदश्वस्य महर्षेर भावितात्मनः
    युधिष्ठिरस्य चार्तस्य वयसने परिदेवनम
109 नलॊपाख्यानम अत्रैव धर्मिष्ठं करुणॊदयम
    दमयन्त्याः सथितिर यत्र नलस्य वयसनागमे
110 वनवास गतानां च पाण्डवानां महात्मनाम
    सवर्गे परवृत्तिर आख्याता लॊमशेनार्जुनस्य वै
111 तीर्थयात्रा तथैवात्र पाण्डवानां महात्मनाम
    जटासुरस्य तत्रैव वधः समुपवर्ण्यते
112 नियुक्तॊ भीमसेनश च दरौपद्या गन्धमादने
    यत्र मन्दारपुष्पार्थं नलिनीं ताम अधर्षयत
113 यत्रास्य सुमहद युद्धम अभवत सह राक्षसैः
    यक्षैश चापि महावीर्यैर मणिमत परमुखैस तथा
114 आगस्त्यम अपि चाख्यानं यत्र वातापि भक्षणम
    लॊपामुद्राभिगमनम अपत्यार्थम ऋषेर अपि
115 ततः शयेनकपॊतीयम उपाख्यानम अनन्तरम
    इन्द्रॊ ऽगनिर यत्र धर्मश च अजिज्ञासञ शिबिं नृपम
116 ऋश्य शृङ्गस्य चरितं कौमार बरह्मचारिणः
    जामदग्न्यस्य रामस्य चरितं भूरि तेजसः
117 कार्तवीर्य वधॊ यत्र हैहयानां च वर्ण्यते
    सौकन्यम अपि चाख्यानं चयवनॊ यत्र भार्गवः
118 शर्याति यज्ञे नासत्यौ कृतवान सॊमपीथिनौ
    ताभ्यां च यत्र स मुनिर यौवनं परतिपादितः
119 जन्तूपाख्यानम अत्रैव यत्र पुत्रेण सॊमकः
    पुत्रार्थम अयजद राजा लेभे पुत्रशतं च सः
120 अष्टावक्रीयम अत्रैव विवादे यत्र बन्दिनम
    विजित्य सागरं पराप्तं पितरं लब्धवान ऋषिः
121 अवाप्य दिव्यान्य अस्त्राणि गुर्वर्थे सव्यसाचिना
    निवातकवचैर युद्धं हिरण्यपुरवासिभिः
122 समागमश च पार्थस्य भरातृभिर गन्धमादने
    घॊषयात्रा च गन्धर्वैर यत्र युद्धं किरीटिनः
123 पुनरागमनं चैव तेषां दवैतवनं सरः
    जयद्रथेनापहारॊ दरौपद्याश चाश्रमान्तरात
124 यत्रैनम अन्वयाद भीमॊ वायुवेगसमॊ जवे
    मार्कण्डेय समस्यायाम उपाख्यानानि भागशः
125 संदर्शनं च कृष्णस्य संवादश चैव सत्यया
    वरीहि दरौणिकम आख्यानम ऐन्द्रद्युम्नं तथैव च
126 सावित्र्य औद्दालकीयं च वैन्यॊपाख्यानम एव च
    रामायणम उपाख्यानम अत्रैव बहुविस्तरम
127 कर्णस्य परिमॊषॊ ऽतर कुण्डलाभ्यां पुरंदरात
    आरणेयम उपाख्यानं यत्र धर्मॊ ऽनवशात सुतम
    जग्मुर लब्धवरा यत्र पाण्डवाः पश्चिमां दिशम
128 एतद आरण्यकं पर्व तृतीयं परिकीर्तितम
    अत्राध्याय शते दवे तु संख्याते परमर्षिणा
    एकॊन सप्ततिश चैव तथाध्यायाः परकीर्तिताः
129 एकादश सहस्राणि शलॊकानां षट्शतानि च
    चतुःषष्टिस तथा शलॊकाः पर्वैतत परिकीर्तितम
130 अतः परं निबॊधेदं वैराटं पर्व विस्तरम
    विराटनगरं गत्वा शमशाने विपुलां शमीम
    दृष्ट्वा संनिदधुस तत्र पाण्डवा आयुधान्य उत
131 यत्र परविश्य नगरं छद्मभिर नयवसन्त ते
    दुरात्मनॊ वधॊ यत्र कीचकस्य वृकॊदरात
132 गॊग्रहे यत्र पार्थेन निर्जिताः कुरवॊ युधि
    गॊधनं च विराटस्य मॊक्षितं यत्र पाण्डवैः
133 विराटेनॊत्तरा दत्ता सनुषा यत्र किरीटिनः
    अभिमन्युं समुद्दिश्य सौभद्रम अरिघातिनम
134 चतुर्थम एतद विपुलं वैराटं पर्व वर्णितम
    अत्रापि परिसंख्यातम अध्यायानां महात्मना
135 सप्तषष्टिरथॊ पूर्णा शलॊकाग्रम अपि मे शृणु
    शलॊकानां दवे सहस्रे तु शलॊकाः पञ्चाशद एव तु
    पर्वण्य अस्मिन समाख्याताः संख्यया परमर्षिणा
136 उद्यॊगपर्व विज्ञेयं पञ्चमं शृण्वतः परम
    उपप्लव्ये निविष्टेषु पाण्डवेषु जिगीषया
    दुर्यॊधनॊ ऽरजुनश चैव वासुदेवम उपस्थितौ
137 साहाय्यम अस्मिन समरे भवान नौ कर्तुम अर्हति
    इत्य उक्ते वचने कृष्णॊ यत्रॊवाच महामतिः
138 अयुध्यमानम आत्मानं मन्त्रिणं पुरुषर्षभौ
    अक्षौहिणीं वा सैन्यस्य कस्य वा किं ददाम्य अहम
139 वव्रे दुर्यॊधनः सैन्यं मन्दात्मा यत्र दुर्मतिः
    अयुध्यमानं सचिवं वव्रे कृष्णं धनंजयः
140 संजयं परेषयाम आस शमार्थं पाण्डवान परति
    यत्र दूतं महाराजॊ धृतराष्ट्रः परतापवान
141 शरुत्वा च पाण्डवान यत्र वासुदेव पुरॊगमान
    परजागरः संप्रजज्ञे धृतराष्ट्रस्य चिन्तया
142 विदुरॊ यत्र वाक्यानि विचित्राणि हितानि च
    शरावयाम आस राजानं धृतराष्ट्रं मनीषिणम
143 तथा सनत्सुजातेन यत्राध्यात्मम अनुत्तमम
    मनस्तापान्वितॊ राजा शरावितः शॊकलालसः
144 परभाते राजसमितौ संजयॊ यत्र चाभिभॊः
    ऐकात्म्यं वासुदेवस्य परॊक्तवान अर्जुनस्य च
145 यत्र कृष्णॊ दयापन्नः संधिम इच्छन महायशाः
    सवयम आगाच छमं कर्तुं नगरं नागसाह्वयम
146 परत्याख्यानं च कृष्णस्य राज्ञा दुर्यॊधनेन वै
    शमार्थं याचमानस्य पक्षयॊर उभयॊर हितम
147 कर्णदुर्यॊधनादीनां दुष्टं विज्ञाय मन्त्रितम
    यॊगेश्वरत्वं कृष्णेन यत्र राजसु दर्शितम
148 रथम आरॊप्य कृष्णेन यत्र कर्णॊ ऽनुमन्त्रितः
    उपायपूर्वं शौण्डीर्यात परत्याख्यातश च तेन सः
149 ततश चाप्य अभिनिर्यात्रा रथाश्वनरदन्तिनाम
    नगराद धास्तिन पुराद बलसंख्यानम एव च
150 यत्र राज्ञा उलूकस्य परेषणं पाण्डवान परति
    शवॊ भाविनि महायुद्धे दूत्येन करूर वादिना
    रथातिरथ संख्यानम अम्बॊपाख्यानम एव च
151 एतत सुबहु वृत्तान्तं पञ्चमं पर्व भारते
    उद्यॊगपर्व निर्दिष्टं संधिविग्रहसंश्रितम
152 अध्यायाः संख्यया तव अत्र षड अशीति शतं समृतम
    शलॊकानां षट सहस्राणि तावन्त्य एव शतानि च
153 शलॊकाश च नवतिः परॊक्तास तथैवाष्टौ महात्मना
    वयासेनॊदार मतिना पर्वण्य अस्मिंस तपॊधनाः
154 अत ऊर्ध्वं विचित्रार्थं भीष्म पर्व परचक्षते
    जम्बू खण्ड विनिर्माणं यत्रॊक्तं संजयेन ह
155 यत्र युद्धम अभूद घॊरं दशाहान्य अतिदारुणम
    यत्र यौधिष्ठिरं सैन्यं विषादम अगमत परम
156 कश्मलं यत्र पार्थस्य वासुदेवॊ महामतिः
    मॊहजं नाशयाम आस हेतुभिर मॊक्षदर्शनैः
157 शिखण्डिनं पुरस्कृत्य यत्र पार्थॊ महाधनुः
    विनिघ्नन निशितैर बाणै रथाद भीष्मम अपातयत
158 षष्ठम एतन महापर्व भारते परिकीर्तितम
    अध्यायानां शतं परॊक्तं सप्त दश तथापरे
159 पञ्च शलॊकसहस्राणि संख्ययाष्टौ शतानि च
    शलॊकाश च चतुराशीतिः पर्वण्य अस्मिन परकीर्तिताः
    वयासेन वेदविदुषा संख्याता भीष्म पर्वणि
160 दरॊण पर्व ततश चित्रं बहु वृत्तान्तम उच्यते
    यत्र संशप्तकाः पार्थम अपनिन्यू रणाजिरात
161 भगदत्तॊ महाराजॊ यत्र शक्रसमॊ युधि
    सुप्रतीकेन नागेन सह शस्तः किरीटिना
162 यत्राभिमन्युं बहवॊ जघ्नुर लॊकमहारथाः
    जयद्रथमुखा बालं शूरम अप्राप्तयौवनम
163 हते ऽभिमन्यौ करुद्धेन यत्र पार्थेन संयुगे
    अक्षौहिणीः सप्त हत्वा हतॊ राजा जयद्रथः
    संशप्तकावशेषं च कृतं निःशेषम आहवे
164 अलम्बुसः शरुतायुश च जलसंधश च वीर्यवान
    सौमदत्तिर विराटश च दरुपदश च महारथः
    घटॊत्कचादयश चान्ये निहता दरॊण पर्वणि
165 अश्वत्थामापि चात्रैव दरॊणे युधि निपातिते
    अस्त्रं परादुश्चकारॊग्रं नारायणम अमर्षितः
166 सप्तमं भारते पर्व महद एतद उदाहृतम
    अत्र ते पृथिवीपालाः परायशॊ निधनं गताः
    दरॊण पर्वणि ये शूरा निर्दिष्टाः पुरुषर्षभाः
167 अध्यायानां शतं परॊक्तम अध्यायाः सप्ततिस तथा
    अष्टौ शलॊकसहस्राणि तथा नव शतानि च
168 शलॊका नव तथैवात्र संख्यातास तत्त्वदर्शिना
    पाराशर्येण मुनिना संचिन्त्य दरॊण पर्वणि
169 अतः परं कर्ण पर्व परॊच्यते परमाद्भुतम
    सारथ्ये विनियॊगश च मद्रराजस्य धीमतः
    आख्यातं यत्र पौराणं तरिपुरस्य निपातनम
170 परयाणे परुषश चात्र संवादः कर्ण शल्ययॊः
    हंसकाकीयम आख्यानम अत्रैवाक्षेप संहितम
171 अन्यॊन्यं परति च करॊधॊ युधिष्ठिर किरीटिनॊः
    दवैरथे यत्र पार्थेन हतः कर्णॊ महारथः
172 अष्टमं पर्व निर्दिष्टम एतद भारत चिन्तकैः
    एकॊन सप्ततिः परॊक्ता अध्यायाः कर्ण पर्वणि
    चत्वार्य एव सहस्राणि नव शलॊकशतानि च
173 अतः परं विचित्रार्थं शक्य पर्व परकीर्तितम
    हतप्रवीरे सैन्ये तु नेता मद्रेश्वरॊ ऽभवत
174 वृत्तानि रथयुद्धानि कीर्त्यन्ते यत्र भागशः
    विनाशः कुरुमुख्यानां शल्य पर्वणि कीर्त्यते
175 शल्यस्य निधनं चात्र धर्मराजान महारथात
    गदायुद्धं तु तुमुलम अत्रैव परिकीर्तितम
    सरस्वत्याश च तीर्थानां पुण्यता परिकीर्तिता
176 नवमं पर्व निर्दिष्टम एतद अद्भुतम अर्थवत
    एकॊन षष्टिर अध्यायास तत्र संख्या विशारदैः
177 संख्याता बहु वृत्तान्ताः शलॊकाग्रं चात्र शस्यते
    तरीणि शलॊकसहस्राणि दवे शते विंशतिस तथा
    मुनिना संप्रणीतानि कौरवाणां यशॊ भृताम
178 अतः परं परवक्ष्यामि सौप्तिकं पर्व दारुणम
    भग्नॊरुं यत्र राजानं दुर्यॊधनम अमर्षणम
179 वयपयातेषु पार्थेषु तरयस ते ऽभयाययू रथाः
    कृतवर्मा कृपॊ दरौणिः सायाह्ने रुधिरॊक्षिताः
180 परतिजज्ञे दृढक्रॊधॊ दरौणिर यत्र महारथः
    अहत्वा सर्वपाञ्चालान धृष्टद्युम्नपुरॊगमान
    पाण्डवांश च सहामात्यान न विमॊक्ष्यामि दंशनम
181 परसुप्तान निशि विश्वस्तान यत्र ते पुरुषर्षभाः
    पाञ्चालान सपरीवाराञ जघ्नुर दरौणिपुरॊगमाः
182 यत्रामुच्यन्त पार्थास ते पञ्च कृष्ण बलाश्रयात
    सात्यकिश च महेष्वासः शेषाश च निधनं गताः
183 दरौपदी पुत्रशॊकार्ता पितृभ्रातृवधार्दिता
    कृतानशन संकल्पा यत्र भर्तॄन उपाविशत
184 दरौपदी वचनाद यत्र भीमॊ भीमपराक्रमः
    अन्वधावत संक्रुद्धॊ भरद्वाजं गुरॊः सुतम
185 भीमसेन भयाद यत्र दैवेनाभिप्रचॊदितः
    अपाण्डवायेति रुषा दरौणिर अस्त्रम अवासृजत
186 मैवम इत्य अब्रवीत कृष्णः शमयंस तस्य तद वचः
    यत्रास्त्रम अस्त्रेण च तच छमयाम आस फाल्गुनः
187 दरौणिद्वैपायनादीनां शापाश चान्यॊन्य कारिताः
    तॊयकर्मणि सर्वेषां राज्ञाम उदकदानिके
188 गूढॊत्पन्नस्य चाख्यानं कर्णस्य पृथयात्मनः
    सुतस्यैतद इह परॊक्तं दशमं पर्व सौप्तिकम
189 अष्टादशास्मिन्न अध्यायाः पर्वण्य उक्ता महात्मना
    शलॊकाग्रम अत्र कथितं शतान्य अष्टौ तथैव च
190 शलॊकाश च सप्ततिः परॊक्ता यथावद अभिसंख्यया
    सौप्तिकैषीक संबन्धे पर्वण्य अमितबुद्धिना
191 अत ऊर्ध्वम इदं पराहुः सत्री पर्व करुणॊदयम
    विलापॊ वीर पत्नीनां यत्रातिकरुणः समृतः
    करॊधावेशः परसादश च गान्धारी धृतराष्ट्रयॊः
192 यत्र तान कषत्रियाञ शूरान दिष्टान्तान अनिवर्तिनः
    पुत्रान भरातॄन पितॄंश चैव ददृशुर निहतान रणे
193 यत्र राजा महाप्राज्ञः सर्वधर्मभृतां वरः
    राज्ञां तानि शरीराणि दाहयाम आस शास्त्रतः
194 एतद एकादशं परॊक्तं पर्वातिकरुणं महत
    सप्त विंशतिर अध्यायाः पर्वण्य अस्मिन्न उदाहृताः
195 शलॊकाः सप्तशतं चात्र पञ्च सप्ततिर उच्यते
    संखया भारताख्यानं कर्त्रा हय अत्र महात्मना
    परणीतं सज्जन मनॊ वैक्लव्याश्रु परवर्तकम
196 अतः परं शान्ति पर्व दवादशं बुद्धिवर्धनम
    यत्र निर्वेदम आपन्नॊ धर्मराजॊ युधिष्ठिरः
    घातयित्वा पितॄन भरातॄन पुत्रान संबन्धिबान्धवान
197 शान्ति पर्वणि धर्माश च वयाख्याताः शरतल्पिकाः
    राजभिर वेदितव्या ये सम्यङ नयबुभुत्सुभिः
198 आपद धर्माश च तत्रैव कालहेतु परदर्शकाः
    यान बुद्ध्वा पुरुषः सम्यक सर्वज्ञत्वम अवाप्नुयात
    मॊक्षधर्माश च कथिता विचित्रा बहुविस्तराः
199 दवादशं पर्व निर्दिष्टम एतत पराज्ञजनप्रियम
    पर्वण्य अत्र परिज्ञेयम अध्यायानां शतत्रयम
    तरिंशच चैव तथाध्याया नव चैव तपॊधनाः
200 शलॊकानां तु सहस्राणि कीर्तितानि चतुर्दश
    पञ्च चैव शतान्य आहुः पञ्चविंशतिसंख्यया
201 अत ऊर्ध्वं तु विज्ञेयम आनुशासनम उत्तमम
    यत्र परकृतिम आपन्नः शरुत्वा धर्मविनिश्चयम
    भीष्माद भागीरथी पुत्रात कुरुराजॊ युधिष्ठिरः
202 वयवहारॊ ऽतर कार्त्स्न्येन धर्मार्थीयॊ निदर्शितः
    विविधानां च दानानां फलयॊगाः पृथग्विधाः
203 तथा पात्रविशेषाश च दानानां च परॊ विधिः
    आचार विधियॊगश च सत्यस्य च परा गतिः
204 एतत सुबहु वृत्तान्तम उत्तमं चानुशासनम
    भीष्मस्यात्रैव संप्राप्तिः सवर्गस्य परिकीर्तिता
205 एतत तरयॊदशं पर्व धर्मनिश्चय कारकम
    अध्यायानां शतं चात्र षट चत्वारिंशद एव च
    शलॊकानां तु सहस्राणि षट सप्तैव शतानि च
206 तत आश्वमेधिकं नाम पर्व परॊक्तं चतुर्दशम
    तत संवर्तमरुत्तीयं यत्राख्यानम अनुत्तमम
207 सुवर्णकॊशसंप्राप्तिर जन्म चॊक्तं परिक्षितः
    दग्धस्यास्त्राग्निना पूर्वं कृष्णात संजीवनं पुनः
208 चर्यायां हयम उत्सृष्टं पाण्डवस्यानुगच्छतः
    तत्र तत्र च युद्धानि राजपुत्रैर अमर्षणैः
209 चित्राङ्गदायाः पुत्रेण पुत्रिकाया धनंजयः
    संग्रामे बभ्रु वाहेन संशयं चात्र दर्शितः
    अश्वमेधे महायज्ञे नकुलाख्यानम एव च
210 इत्य आश्वमेधिकं पर्व परॊक्तम एतन महाद्भुतम
    अत्राध्याय शतं तरिंशत तरयॊ ऽधयायाश च शब्दिताः
211 तरीणि शलॊकसहस्राणि तावन्त्य एव शतानि च
    विंशतिश च तथा शलॊकाः संख्यातास तत्त्वदर्शिना
212 तत आश्रमवासाक्यं पर्व पञ्चदशं समृतम
    यत्र राज्यं परित्यज्य गान्धारी सहितॊ नृपः
    धृतराष्ट्राश्रमपदं विदुरश च जगाम ह
213 यं दृष्ट्वा परस्थितं साध्वी पृथाप्य अनुययौ तदा
    पुत्रराज्यं परित्यज्य गुरुशुश्रूषणे रता
214 यत्र राजा हतान पुत्रान पौत्रान अन्यांश च पार्थिवान
    लॊकान्तर गतान वीरान अपश्यत पुनरागतान
215 ऋषेः परसादात कृष्णस्य दृष्ट्वाश्चर्यम अनुत्तमम
    तयक्त्वा शॊकं सदारश च सिद्धिं परमिकां गतः
216 यत्र धर्मं समाश्रित्य विदुरः सुगतिं गतः
    संजयश च महामात्रॊ विद्वान गावल्गणिर वशी
217 ददर्श नारदं यत्र धर्मराजॊ युधिष्ठिरः
    नारदाच चैव शुश्राव वृष्णीनां कदनं महत
218 एतद आश्रमवासाख्यं पूर्वॊक्तं सुमहाद्भुतम
    दविचत्वारिंशद अध्यायाः पर्वैतद अभिसंख्यया
219 सहस्रम एकं शलॊकानां पञ्च शलॊकशतानि च
    षड एव च तथा शलॊकाः संख्यातास तत्त्वदर्शिना
220 अतः परं निबॊधेदं मौसलं पर्व दारुणम
    यत्र ते पुरुषव्याघ्राः शस्त्रस्पर्श सहा युधि
    बरह्मदण्डविनिष्पिष्टाः समीपे लवणाम्भसः
221 आपाने पानगलिता दैवेनाभिप्रचॊदिताः
    एरका रूपिभिर वज्रैर निजघ्नुर इतरेतरम
222 यत्र सर्वक्षयं कृत्वा ताव उभौ राम केशवौ
    नातिचक्रमतुः कालं पराप्तं सर्वहरं समम
223 यत्रार्जुनॊ दवारवतीम एत्य वृष्णिविनाकृताम
    दृष्ट्वा विषादम अगमत परां चार्तिं नरर्षभः
224 स सत्कृत्य यदुश्रेष्ठं मातुलं शौरिम आत्मनः
    ददर्श यदुवीराणाम आपने वैशसं महत
225 शरीरं वासुदेवस्य रामस्य च महात्मनः
    संस्कारं लम्भयाम आस वृष्णीनां च परधानतः
226 स वृद्धबालम आदाय दवारवत्यास ततॊ जनम
    ददर्शापदि कष्टायां गाण्डीवस्य पराभवम
227 सर्वेषां चैव दिव्यानाम अस्त्राणाम अप्रसन्नताम
    नाशं वृष्णिकलत्राणां परभावानाम अनित्यताम
228 दृष्ट्वा निवेदम आपन्नॊ वयास वाक्यप्रचॊदितः
    धर्मराजं समासाद्य संन्यासं समरॊचयत
229 इत्य एतन मौसलं पर्व षॊडशं परिकीर्तितम
    अध्यायाष्टौ समाख्याताः शलॊकानां च शतत्रयम
230 महाप्रस्थानिकं तस्माद ऊर्ध्वं सप्त दशं समृतम
    यत्र राज्यं परित्यज्य पाण्डवाः पुरुषर्षभाः
    दरौपद्या सहिता देव्या सिद्धिं परमिकां गताः
231 अत्राध्यायास तरयः परॊक्ताः शलॊकानां च शतं तथा
    विंशतिश च तथा शलॊकाः संख्यातास तत्त्वदर्शिना
232 सवर्गपर्व ततॊ जञेयं दिव्यं यत तद अमानुषम
    अध्यायाः पञ्च संख्याता पर्वैतद अभिसंख्यया
    शलॊकानां दवे शते चैव परसंख्याते तपॊधनाः
233 अष्टादशैवम एतानि पर्वाण्य उक्तान्य अशेषतः
    खिलेषु हरिवंशश च भविष्यच च परकीर्तितम
234 एतद अखिलम आख्यातं भारतं पर्व संग्रहात
    अष्टादश समाजग्मुर अक्षौहिण्यॊ युयुत्सया
    तन महद दारुणं युद्धम अहान्य अष्टादशाभवत
235 यॊ विद्याच चतुरॊ वेदान साङ्गॊपनिषदान दविजः
    न चाख्यानम इदं विद्यान नैव स सयाद विचक्षणः
236 शरुत्वा तव इदम उपाख्यानं शराव्यम अन्यन न रॊचते
    पुंः कॊकिलरुतं शरुत्वा रूक्षा धवाङ्क्षस्य वाग इव
237 इतिहासॊत्तमाद अस्माज जायन्ते कवि बुद्धयः
    पञ्चभ्य इव भूतेभ्यॊ लॊकसंविधयस तरयः
238 अस्याख्यानस्य विषये पुराणं वर्तते दविजाः
    अन्तरिक्षस्य विषये परजा इव चतुर्विधाः
239 करिया गुणानां सर्वेषाम इदम आख्यानम आश्रयः
    इन्द्रियाणां समस्तानां चित्रा इव मनः करियाः
240 अनाश्रित्यैतद आख्यानं कथा भुवि न विद्यते
    आहारम अनपाश्रित्य शरीरस्येव धारणम
241 इदं सर्वैः कवि वरैर आख्यानम उपजीव्यते
    उदयप्रेप्सुभिर भृत्यैर अभिजात इवेश्वरः
242 दवैपायनौष्ठ पुटनिःसृतम अप्रमेयं; पुण्यं पवित्रम अथ पापहरं शिवं च
    यॊ भारतं समधिगच्छति वाच्यमानं; किं तस्य पुष्कर जलैर अभिषेचनेन
243 आख्यानं तद इदम अनुत्तमं महार्थं; विन्यस्तं महद इह पर्व संग्रहेण
    शरुत्वादौ भवति नृणां सुखावगाहं; विस्तीर्णं लवणजलं यथा पलवेन
   1 [rsayag]
      samantapañcakam iti yad uktaṃ sūtanandana
      etat sarvaṃ yathānyāyaṃ śrotum icchāmahe vayam
  2 [s]
      śuśrūṣā yadi vo viprā bruvataś ca kathāḥ śubhāḥ
      samantapañcakākhyaṃ ca śrotum arhatha sattamāḥ
  3 tretā dvāparayoḥ saṃdhau rāmaḥ śastrabhṛtāṃ varaḥ
      asakṛt pārthivaṃ kṣatraṃ jaghānāmarṣa coditaḥ
  4 sa sarvaṃ kṣatram utsādya svavīryeṇānala dyutiḥ
      samantapañcake pañca cakāra rudhirahradān
  5 sa teṣu rudhirāmbhaḥsu hradeṣu krodhamūrcchitaḥ
      pitṝn saṃtarpayām āsa rudhireṇeti naḥ śrutam
  6 atharcīkādayo 'bhyetya pitaro brāhmaṇarṣabham
      taṃ kṣamasveti siṣidhus tataḥ sa virarāma ha
  7 teṣāṃ samīpe yo deśo hradānāṃ rudhirāmbhasām
      samantapañcakam iti puṇyaṃ tatparikīrtitam
  8 yena liṅgena yo deśo yuktaḥ samupalakṣyate
      tenaiva nāmnā taṃ deśaṃ vācyam āhur manīṣiṇaḥ
  9 antare caiva saṃprāpte kalidvāparayor abhūt
      samantapañcake yuddhaṃ kurupāṇḍavasenayoḥ
  10 tasmin paramadharmiṣṭhe deśe bhūdoṣavarjite
     aṣṭādaśa samājagmur akṣauhiṇyo yuyutsayā
 11 evaṃ nāmābhinirvṛttaṃ tasya deśasya vai dvijāḥ
     puṇyaś ca ramaṇīyaś ca sa deśo vaḥ prakīrtitaḥ
 12 tad etat kathitaṃ sarvaṃ mayā vo munisattamāḥ
     yathā deśaḥ sa vikhyātas triṣu lokeṣu viśrutaḥ
 13 [rsayag]
     akṣauhiṇya iti proktaṃ yat tvayā sūtanandana
     etad icchāmahe śrotuṃ sarvam eva yathātatham
 14 akṣauhiṇyāḥ parīmāṇaṃ rathāśvanaradantinām
     yathāvac caiva no brūhi sarvaṃ hi viditaṃ tava
 15 [s]
     eko ratho jagaś caiko narāḥ pañca padātayaḥ
     trayaś ca turagās tajjñaiḥ pattir ity abhidhīyate
 16 pattiṃ tu triguṇām etām āhuḥ senāmukhaṃ budhāḥ
     trīṇi senāmukhāny eko gulma ity abhidhīyate
 17 trayo gulmā gaṇo nāma vāhinī tu gaṇās trayaḥ
     smṛtās tisras tu vāhinyaḥ pṛtaneti vicakṣaṇaiḥ
 18 camūs tu pṛtanās tisras tisraś camvas tv anīkinī
     anīkinīṃ daśaguṇāṃ prāhur akṣauhiṇīṃ budhāḥ
 19 akṣauhiṇyāḥ prasaṃkhyānaṃ rathānāṃ dvijasattamāḥ
     saṃkhyā gaṇita tattvajñaiḥ sahasrāṇy ekaviṃśatiḥ
 20 śatāny upari caivāṣṭau tathā bhūyaś ca saptatiḥ
     gajānāṃ tu parīmāṇam etad evātra nirdiśet
 21 jñeyaṃ śatasahasraṃ tu sahasrāṇi tathā nava
     narāṇām api pañcāśac chatāni trīṇi cānaghāḥ
 22 pañca ṣaṣṭisahasrāṇi tathāśvānāṃ śatāni ca
     daśottarāṇi ṣaṭ prāhur yathāvad iha saṃkhyayā
 23 etām akṣauhiṇīṃ prāhuḥ saṃkhyā tattvavido janāḥ
     yāṃ vaḥ kathitavān asmi vistareṇa dvijottamāḥ
 24 etayā saṃkhyayā hy āsan kurupāṇḍavasenayoḥ
     akṣauhiṇyo dvijaśreṣṭhāḥ piṇḍenāṣṭādaśaiva tāḥ
 25 sametās tatra vai deśe tatraiva nidhanaṃ gatāḥ
     kauravān kāraṇaṃ kṛtvā kālenādbhuta karmaṇā
 26 ahāni yuyudhe bhīṣmo daśaiva paramāstravit
     ahāni pañca droṇas tu rarakṣa kuru vāhinīm
 27 ahanī yuyudhe dve tu karṇaḥ parabalārdanaḥ
     śalyo 'rdhadivasaṃ tv āsīd gadāyuddham ataḥ param
 28 tasyaiva tu dinasyānte hārdikya drauṇigautamāḥ
     prasuptaṃ niśi viśvastaṃ jaghnur yaudhiṣṭhiraṃ balam
 29 yat tu śaunaka satre tu bhāratākhyāna vistaram
     ākhyāsye tatra paulomam ākhyānaṃ cāditaḥ param
 30 vicitrārthapadākhyānam anekasamayānvitam
     abhipannaṃ naraiḥ prājñair vairāgyam iva mokṣibhiḥ
 31 ātmeva veditavyeṣu priyeṣv iva ca jīvitam
     itihāsaḥ pradhānārthaḥ śreṣṭhaḥ sarvāgameṣv ayam
 32 itihāsottame hy asminn arpitā buddhir uttamā
     kharavyañjanayoḥ kṛtsnā lokavedāśrayeva vāk
 33 asya prajñābhipannasya vicitrapadaparvaṇaḥ
     bhāratasyetihāsasya śrūyatāṃ parva saṃgrahaḥ
 34 parvānukramaṇī pūrvaṃ dvitīyaṃ parva saṃgrahaḥ
     pauṣyaṃ paulomam āstīkam ādivaṃśāvatāraṇam
 35 tataḥ saṃbhava parvoktam adbhutaṃ devanirmitam
     dāho jatu gṛhasyātra haiḍimbaṃ parva cocyate
 36 tato bakavadhaḥ parva parva caitrarathaṃ tataḥ
     tataḥ svayaṃvaraṃ devyāḥ pāñcālyāḥ parva cocyate
 37 kṣatradharmeṇa nirmitya tato vaivāhikaṃ smṛtam
     vidurāgamanaṃ parva rājyalambhas tathaiva ca
 38 arjunasya vanevāsaḥ subhadrāharaṇaṃ tataḥ
     subhadrāharaṇād ūrdhvaṃ jñeyaṃ haraṇahārikam
 39 tataḥ khāṇḍava dāhākhyaṃ tatraiva maya darśanam
     sabhā parva tataḥ proktaṃ mantraparva tataḥ param
 40 jarāsaṃdha vadhaḥ parva parva dig vijayas tathā
     parva dig vijayād ūrdhvaṃ rājasūyikam ucyate
 41 tataś cārghābhiharaṇaṃ śiśupāla vadhas tataḥ
     dyūtaparva tataḥ proktam anudyūtam ataḥ param
 42 tata āraṇyakaṃ parva kirmīravadha eva ca
     īśvarārjunayor yuddhaṃ parva kairāta saṃjñitam
 43 indralokābhigamanaṃ parva jñeyam ataḥ param
     tīrthayātrā tataḥ parva kururājasya dhīmataḥ
 44 jaṭāsuravadhaḥ parva yakṣayuddham ataḥ param
     tathaivājagaraṃ parva vijñeyaṃ tadanantaram
 45 mārkaṇḍeya samasyā ca parvoktaṃ tadanantaram
     saṃvādaś ca tataḥ parva draupadī satyabhāmayoḥ
 46 ghoṣayātrā tataḥ parva mṛgasvapnabhayaṃ tataḥ
     vrīhi drauṇikam ākhyānaṃ tato 'nantaram ucyate
 47 draupadī haraṇaṃ parva saindhavena vanāt tataḥ
     kuṇḍalāharaṇaṃ parva tataḥ param ihocyate
 48 āraṇeyaṃ tataḥ parva vairāṭaṃ tadanantaram
     kīcakānāṃ vadhaḥ parva parva gograhaṇaṃ tataḥ
 49 abhimanyunā ca vairāṭyāḥ parva vaivāhikaṃ smṛtam
     udyogaparva vijñeyam ata ūrdhvaṃ mahādbhutam
 50 tataḥ saṃjaya yānākhyaṃ parva jñeyam ataḥ param
     prajāgaraṃ tataḥ parva dhṛtarāṣṭrasya cintayā
 51 parva sānatsujātaṃ ca guhyam adhyātmadarśanam
     yānasaṃdhis tataḥ parva bhagavad yānam eva ca
 52 jñeyaṃ vivāda parvātra karṇasyāpi mahātmanaḥ
     niryāṇaṃ parva ca tataḥ kurupāṇḍavasenayoḥ
 53 rathātiratha saṃkhyā ca parvoktaṃ tadanantaram
     ulūka dūtāgamanaṃ parvāmarṣa vivardhanam
 54 ambopākhyānam api ca parva jñeyam ataḥ param
     bhīṣmābhiṣecanaṃ parva jñeyam adbhutakāraṇam
 55 jambū khaṇḍa vinirmāṇaṃ parvoktaṃ tadanantaram
     bhūmiparva tato jñeyaṃ dvīpavistara kīrtanam
 56 parvoktaṃ bhagavad gītā parva bhīsma vadhas tataḥ
     droṇābhiṣekaḥ parvoktaṃ saṃśaptaka vadhas tataḥ
 57 abhimanyuvadhaḥ parva pratijñā parva cocyate
     jayadrathavadhaḥ parva ghaṭotkaca vadhas tataḥ
 58 tato droṇa vadhaḥ parva vijñeyaṃ lomaharṣaṇam
     mokṣo nārāyaṇāstrasya parvānantaram ucyate
 59 karṇa parva tato jñeyaṃ śalya parva tataḥ param
     hrada praveśanaṃ parva gadāyuddham ataḥ param
 60 sārasvataṃ tataḥ parva tīrthavaṃśaguṇānvitam
     ata ūrdhvaṃ tu bībhatsaṃ parva sauptikam ucyate
 61 aiṣīkaṃ parva nirdiṣṭam ata ūrdhvaṃ sudāruṇam
     jalapradānikaṃ parva strī parva ca tataḥ param
 62 śrāddhaparva tato jñeyaṃ kurūṇām aurdhvadehikam
     ābhiṣecanikaṃ parva dharmarājasya dhīmataḥ
 63 cārvāka nigrahaḥ parva rakṣaso brahmarūpiṇaḥ
     pravibhāgo gṛhāṇāṃ ca parvoktaṃ tadanantaram
 64 śānti parva tato yatra rājadharmānukīrtanam
     āpad dharmaś ca parvoktaṃ mokṣadharmas tataḥ param
 65 tataḥ parva parijñeyam ānuśāsanikaṃ param
     svargārohaṇikaṃ parva tato bhīṣmasya dhīmataḥ
 66 tata āśvamedhikaṃ parva sarvapāpapraṇāśanam
     anugītā tataḥ parva jñeyam adhyātmavācakam
 67 parva cāśramavāsākhyaṃ putradarśanam eva ca
     nāradāgamanaṃ parva tataḥ param ihocyate
 68 mausalaṃ parva ca tato ghoraṃ samanuvarṇyate
     mahāprasthānikaṃ parva svargārohaṇikaṃ tataḥ
 69 hari vaṃśas tataḥ parva purāṇaṃ khila saṃjñitam
     bhaviṣyat parva cāpy uktaṃ khileṣv evādbhutaṃ mahat
 70 etat parva śataṃ pūrṇaṃ vyāsenoktaṃ mahātmanā
     yathāvat sūtaputreṇa lomaharṣaṇinā punaḥ
 71 kathitaṃ naimiṣāraṇye parvāṇy aṣṭādaśaiva tu
     samāso bhāratasyāyaṃ tatroktaḥ parva saṃgrahaḥ
 72 pauṣye parvaṇi māhātmyam uttaṅkasyopavarṇitam
     paulome bhṛguvaṃśasya vistāraḥ parikīrtitaḥ
 73 āstīke sarvanāgānāṃ garuḍasya ca saṃbhavaḥ
     kṣīrodamathanaṃ caiva janmocchaiḥ śravasas tathā
 74 yajataḥ sarpasatreṇa rājñaḥ pārikṣitasya ca
     katheyam abhinirvṛttā bhāratānāṃ mahātmanām
 75 vividhāḥ saṃbhavā rājñām uktāḥ saṃbhava parvaṇi
     anyeṣāṃ caiva viprāṇām ṛṣer dvaipāyanasya ca
 76 aṃśāvataraṇaṃ cātra devānāṃ parikīrtitam
     daityānāṃ dānavānāṃ ca yakṣāṇāṃ ca mahaujasām
 77 nāgānām atha sarpāṇāṃ gandharvāṇāṃ patatriṇām
     anyeṣāṃ caiva bhūtānāṃ vividhānāṃ samudbhavaḥ
 78 vasūnāṃ punar utpattir bhāgīrathyāṃ mahātmanām
     śaṃtanor veśmani punas teṣāṃ cārohaṇaṃ divi
 79 tejo 'ṃśānāṃ ca saṃghātād bhīṣmasyāpy atra saṃbhavaḥ
     rājyān nivartanaṃ caiva brahmacarya vrate sthitiḥ
 80 pratijñā pālanaṃ caiva rakṣā citrāṅgadasya ca
     hate citrāṅgade caiva rakṣā bhrātur yavīyasaḥ
 81 vicitravīryasya tathā rājye saṃpratipādanam
     dharmasya nṛṣu saṃbhūtir aṇī māṇḍavya śāpajā
 82 kṛṣṇadvaipāyanāc caiva prasūtir varadānajā
     dhṛtarāṣṭrasya pāṇḍoś ca pāṇḍavānāṃ ca saṃbhavaḥ
 83 vāraṇāvata yātrā ca mantro duryodhanasya ca
     vidurasya ca vākyena suruṅgopakrama kriyā
 84 pāṇḍavānāṃ vane ghore hiḍimbāyāś ca darśanam
     ghaṭotkacasya cotpattir atraiva parikīrtitā
 85 ajñātacaryā pāṇḍūnāṃ vāso brāhmaṇa veśmani
     bakasya nidhanaṃ caiva nāgarāṇāṃ ca vismayaḥ
 86 aṅgāraparṇaṃ nirjitya gaṅgākūle 'rjunas tadā
     bhrātṛbhiḥ sahitaḥ sarvaiḥ pāñcālān abhito yayau
 87 tāpatyam atha vāsiṣṭham aurvaṃ cākhyānam uttamam
     pañcendrāṇām upākhyānam atraivādbhutam ucyate
 88 pañcānām ekapatnītve vimarśo drupadasya ca
     draupadyā deva vihito vivāhaś cāpy amānuṣaḥ
 89 vidurasya ca saṃprāptir darśanaṃ keśavasya ca
     khāṇḍava prasthavāsaś ca tathā rājyārdha śāsanam
 90 nāradasyājñayā caiva draupadyāḥ samayakriyā
     sundopasundayos tatra upākhyānaṃ prakīrtitam
 91 pārthasya vanavāsaś ca ulūpyā pathi saṃgamaḥ
     puṇyatīrthānusaṃyānaṃ babhru vāhana janma ca
 92 dvārakāyāṃ subhadrā ca kāmayānena kāminī
     vāsudevasyānumate prāptā caiva kirīṭinā
 93 haraṇaṃ gṛhya saṃprāpte kṛṣṇe devakinandane
     saṃprāptiś cakradhanuṣoḥ khāṇḍavasya ca dāhanam
 94 abhimanyoḥ subhadrāyāṃ janma cottamatejasaḥ
     mayasya mokṣo jvalanād bhujaṃgasya ca mokṣaṇam
     maharṣer mandapālasya śārṅgyaṃ tanayasaṃbhavaḥ
 95 ity etad ādhi parvoktaṃ prathamaṃ bahuvistaram
     adhyāyānāṃ śate dve tu saṃkhāte paramarṣiṇā
     aṣṭādaśaiva cādhyāyā vyāsenottama tejasā
 96 sapta ślokasahasrāṇi tathā nava śatāni ca
     ślokāś ca caturāśītir dṛṣṭo grantho mahātmanā
 97 dvitīyaṃ tu sabhā parva bahu vṛttāntam ucyate
     sabhā kriyā pāṇḍavānāṃ kiṃkarāṇāṃ ca darśanam
 98 lokapāla sabhākhyānaṃ nāradād deva darśanāt
     rājasūyasya cārambho jarāsaṃdha vadhas tathā
 99 girivraje niruddhānāṃ rājñāṃ kṛṣṇena mokṣaṇam
     rājasūye 'rgha saṃvāde śiśupāla vadhas tathā
 100 yajñe vibhūtiṃ tāṃ dṛṣṭvā duḥkhāmarṣānvitasya ca
    duryodhanasyāvahāso bhīmena ca sabhā tale
101 yatrāsya manyur udbhūto yena dyūtam akārayat
    yatra dharmasutaṃ dyūte śakuniḥ kitavo 'jayat
102 yatra dyūtārṇave magnān draupadī naur ivārṇavāt
    tārayām āsa tāṃs tīrṇāñ jñātvā duryodhano nṛpaḥ
    punar eva tato dyūte samāhvayata pāṇḍavān
103 etat sarvaṃ sabhā parva samākhyātaṃ mahātmanā
    adhyāyāḥ saptatir jñeyās tathā dvau cātra saṃkhyayā
104 ślokānāṃ dve sahasre tu pañca ślokaśatāni ca
    ślokāś caikādaśa jñeyāḥ parvaṇy asmin prakīrtitāḥ
105 ataḥ paraṃ tṛtīyaṃ tu jñeyam āraṇyakaṃ mahat
    paurānugamanaṃ caiva dharmaputrasya dhīmataḥ
106 vṛṣṇīnām āgamo yatra pāñcālānāṃ ca sarvaśaḥ
    yatra saubhavadhākhyānaṃ kirmīravadha eva ca
    astrahetor vivāsaś ca pārthasyāmita tejasaḥ
107 mahādevena yuddhaṃ ca kirāta vapuṣā saha
    darśanaṃ lokapālānāṃ svargārohaṇam eva ca
108 darśanaṃ bṛhadaśvasya maharṣer bhāvitātmanaḥ
    yudhiṣṭhirasya cārtasya vyasane paridevanam
109 nalopākhyānam atraiva dharmiṣṭhaṃ karuṇodayam
    damayantyāḥ sthitir yatra nalasya vyasanāgame
110 vanavāsa gatānāṃ ca pāṇḍavānāṃ mahātmanām
    svarge pravṛttir ākhyātā lomaśenārjunasya vai
111 tīrthayātrā tathaivātra pāṇḍavānāṃ mahātmanām
    jaṭāsurasya tatraiva vadhaḥ samupavarṇyate
112 niyukto bhīmasenaś ca draupadyā gandhamādane
    yatra mandārapuṣpārthaṃ nalinīṃ tām adharṣayat
113 yatrāsya sumahad yuddham abhavat saha rākṣasaiḥ
    yakṣaiś cāpi mahāvīryair maṇimat pramukhais tathā
114 āgastyam api cākhyānaṃ yatra vātāpi bhakṣaṇam
    lopāmudrābhigamanam apatyārtham ṛṣer api
115 tataḥ śyenakapotīyam upākhyānam anantaram
    indro 'gnir yatra dharmaś ca ajijñāsañ śibiṃ nṛpam
116 ṛśya śṛṅgasya caritaṃ kaumāra brahmacāriṇaḥ
    jāmadagnyasya rāmasya caritaṃ bhūri tejasaḥ
117 kārtavīrya vadho yatra haihayānāṃ ca varṇyate
    saukanyam api cākhyānaṃ cyavano yatra bhārgavaḥ
118 śaryāti yajñe nāsatyau kṛtavān somapīthinau
    tābhyāṃ ca yatra sa munir yauvanaṃ pratipāditaḥ
119 jantūpākhyānam atraiva yatra putreṇa somakaḥ
    putrārtham ayajad rājā lebhe putraśataṃ ca saḥ
120 aṣṭāvakrīyam atraiva vivāde yatra bandinam
    vijitya sāgaraṃ prāptaṃ pitaraṃ labdhavān ṛṣiḥ
121 avāpya divyāny astrāṇi gurvarthe savyasācinā
    nivātakavacair yuddhaṃ hiraṇyapuravāsibhiḥ
122 samāgamaś ca pārthasya bhrātṛbhir gandhamādane
    ghoṣayātrā ca gandharvair yatra yuddhaṃ kirīṭinaḥ
123 punarāgamanaṃ caiva teṣāṃ dvaitavanaṃ saraḥ
    jayadrathenāpahāro draupadyāś cāśramāntarāt
124 yatrainam anvayād bhīmo vāyuvegasamo jave
    mārkaṇḍeya samasyāyām upākhyānāni bhāgaśaḥ
125 saṃdarśanaṃ ca kṛṣṇasya saṃvādaś caiva satyayā
    vrīhi drauṇikam ākhyānam aindradyumnaṃ tathaiva ca
126 sāvitry auddālakīyaṃ ca vainyopākhyānam eva ca
    rāmāyaṇam upākhyānam atraiva bahuvistaram
127 karṇasya parimoṣo 'tra kuṇḍalābhyāṃ puraṃdarāt
    āraṇeyam upākhyānaṃ yatra dharmo 'nvaśāt sutam
    jagmur labdhavarā yatra pāṇḍavāḥ paścimāṃ diśam
128 etad āraṇyakaṃ parva tṛtīyaṃ parikīrtitam
    atrādhyāya śate dve tu saṃkhyāte paramarṣiṇā
    ekona saptatiś caiva tathādhyāyāḥ prakīrtitāḥ
129 ekādaśa sahasrāṇi ślokānāṃ ṣaṭśatāni ca
    catuḥṣaṣṭis tathā ślokāḥ parvaitat parikīrtitam
130 ataḥ paraṃ nibodhedaṃ vairāṭaṃ parva vistaram
    virāṭanagaraṃ gatvā śmaśāne vipulāṃ śamīm
    dṛṣṭvā saṃnidadhus tatra pāṇḍavā āyudhāny uta
131 yatra praviśya nagaraṃ chadmabhir nyavasanta te
    durātmano vadho yatra kīcakasya vṛkodarāt
132 gograhe yatra pārthena nirjitāḥ kuravo yudhi
    godhanaṃ ca virāṭasya mokṣitaṃ yatra pāṇḍavaiḥ
133 virāṭenottarā dattā snuṣā yatra kirīṭinaḥ
    abhimanyuṃ samuddiśya saubhadram arighātinam
134 caturtham etad vipulaṃ vairāṭaṃ parva varṇitam
    atrāpi parisaṃkhyātam adhyāyānāṃ mahātmanā
135 saptaṣaṣṭiratho pūrṇā ślokāgram api me śṛṇu
    ślokānāṃ dve sahasre tu ślokāḥ pañcāśad eva tu
    parvaṇy asmin samākhyātāḥ saṃkhyayā paramarṣiṇā
136 udyogaparva vijñeyaṃ pañcamaṃ śṛṇvataḥ param
    upaplavye niviṣṭeṣu pāṇḍaveṣu jigīṣayā
    duryodhano 'rjunaś caiva vāsudevam upasthitau
137 sāhāyyam asmin samare bhavān nau kartum arhati
    ity ukte vacane kṛṣṇo yatrovāca mahāmatiḥ
138 ayudhyamānam ātmānaṃ mantriṇaṃ puruṣarṣabhau
    akṣauhiṇīṃ vā sainyasya kasya vā kiṃ dadāmy aham
139 vavre duryodhanaḥ sainyaṃ mandātmā yatra durmatiḥ
    ayudhyamānaṃ sacivaṃ vavre kṛṣṇaṃ dhanaṃjayaḥ
140 saṃjayaṃ preṣayām āsa śamārthaṃ pāṇḍavān prati
    yatra dūtaṃ mahārājo dhṛtarāṣṭraḥ pratāpavān
141 śrutvā ca pāṇḍavān yatra vāsudeva purogamān
    prajāgaraḥ saṃprajajñe dhṛtarāṣṭrasya cintayā
142 viduro yatra vākyāni vicitrāṇi hitāni ca
    śrāvayām āsa rājānaṃ dhṛtarāṣṭraṃ manīṣiṇam
143 tathā sanatsujātena yatrādhyātmam anuttamam
    manastāpānvito rājā śrāvitaḥ śokalālasaḥ
144 prabhāte rājasamitau saṃjayo yatra cābhibhoḥ
    aikātmyaṃ vāsudevasya proktavān arjunasya ca
145 yatra kṛṣṇo dayāpannaḥ saṃdhim icchan mahāyaśāḥ
    svayam āgāc chamaṃ kartuṃ nagaraṃ nāgasāhvayam
146 pratyākhyānaṃ ca kṛṣṇasya rājñā duryodhanena vai
    śamārthaṃ yācamānasya pakṣayor ubhayor hitam
147 karṇaduryodhanādīnāṃ duṣṭaṃ vijñāya mantritam
    yogeśvaratvaṃ kṛṣṇena yatra rājasu darśitam
148 ratham āropya kṛṣṇena yatra karṇo 'numantritaḥ
    upāyapūrvaṃ śauṇḍīryāt pratyākhyātaś ca tena saḥ
149 tataś cāpy abhiniryātrā rathāśvanaradantinām
    nagarād dhāstina purād balasaṃkhyānam eva ca
150 yatra rājñā ulūkasya preṣaṇaṃ pāṇḍavān prati
    śvo bhāvini mahāyuddhe dūtyena krūra vādinā
    rathātiratha saṃkhyānam ambopākhyānam eva ca
151 etat subahu vṛttāntaṃ pañcamaṃ parva bhārate
    udyogaparva nirdiṣṭaṃ saṃdhivigrahasaṃśritam
152 adhyāyāḥ saṃkhyayā tv atra ṣaḍ aśīti śataṃ smṛtam
    ślokānāṃ ṣaṭ sahasrāṇi tāvanty eva śatāni ca
153 ślokāś ca navatiḥ proktās tathaivāṣṭau mahātmanā
    vyāsenodāra matinā parvaṇy asmiṃs tapodhanāḥ
154 ata ūrdhvaṃ vicitrārthaṃ bhīṣma parva pracakṣate
    jambū khaṇḍa vinirmāṇaṃ yatroktaṃ saṃjayena ha
155 yatra yuddham abhūd ghoraṃ daśāhāny atidāruṇam
    yatra yaudhiṣṭhiraṃ sainyaṃ viṣādam agamat param
156 kaśmalaṃ yatra pārthasya vāsudevo mahāmatiḥ
    mohajaṃ nāśayām āsa hetubhir mokṣadarśanaiḥ
157 śikhaṇḍinaṃ puraskṛtya yatra pārtho mahādhanuḥ
    vinighnan niśitair bāṇai rathād bhīṣmam apātayat
158 ṣaṣṭham etan mahāparva bhārate parikīrtitam
    adhyāyānāṃ śataṃ proktaṃ sapta daśa tathāpare
159 pañca ślokasahasrāṇi saṃkhyayāṣṭau śatāni ca
    ślokāś ca caturāśītiḥ parvaṇy asmin prakīrtitāḥ
    vyāsena vedaviduṣā saṃkhyātā bhīṣma parvaṇi
160 droṇa parva tataś citraṃ bahu vṛttāntam ucyate
    yatra saṃśaptakāḥ pārtham apaninyū raṇājirāt
161 bhagadatto mahārājo yatra śakrasamo yudhi
    supratīkena nāgena saha śastaḥ kirīṭinā
162 yatrābhimanyuṃ bahavo jaghnur lokamahārathāḥ
    jayadrathamukhā bālaṃ śūram aprāptayauvanam
163 hate 'bhimanyau kruddhena yatra pārthena saṃyuge
    akṣauhiṇīḥ sapta hatvā hato rājā jayadrathaḥ
    saṃśaptakāvaśeṣaṃ ca kṛtaṃ niḥśeṣam āhave
164 alambusaḥ śrutāyuś ca jalasaṃdhaś ca vīryavān
    saumadattir virāṭaś ca drupadaś ca mahārathaḥ
    ghaṭotkacādayaś cānye nihatā droṇa parvaṇi
165 aśvatthāmāpi cātraiva droṇe yudhi nipātite
    astraṃ prāduścakārograṃ nārāyaṇam amarṣitaḥ
166 saptamaṃ bhārate parva mahad etad udāhṛtam
    atra te pṛthivīpālāḥ prāyaśo nidhanaṃ gatāḥ
    droṇa parvaṇi ye śūrā nirdiṣṭāḥ puruṣarṣabhāḥ
167 adhyāyānāṃ śataṃ proktam adhyāyāḥ saptatis tathā
    aṣṭau ślokasahasrāṇi tathā nava śatāni ca
168 ślokā nava tathaivātra saṃkhyātās tattvadarśinā
    pārāśaryeṇa muninā saṃcintya droṇa parvaṇi
169 ataḥ paraṃ karṇa parva procyate paramādbhutam
    sārathye viniyogaś ca madrarājasya dhīmataḥ
    ākhyātaṃ yatra paurāṇaṃ tripurasya nipātanam
170 prayāṇe paruṣaś cātra saṃvādaḥ karṇa śalyayoḥ
    haṃsakākīyam ākhyānam atraivākṣepa saṃhitam
171 anyonyaṃ prati ca krodho yudhiṣṭhira kirīṭinoḥ
    dvairathe yatra pārthena hataḥ karṇo mahārathaḥ
172 aṣṭamaṃ parva nirdiṣṭam etad bhārata cintakaiḥ
    ekona saptatiḥ proktā adhyāyāḥ karṇa parvaṇi
    catvāry eva sahasrāṇi nava ślokaśatāni ca
173 ataḥ paraṃ vicitrārthaṃ śakya parva prakīrtitam
    hatapravīre sainye tu netā madreśvaro 'bhavat
174 vṛttāni rathayuddhāni kīrtyante yatra bhāgaśaḥ
    vināśaḥ kurumukhyānāṃ śalya parvaṇi kīrtyate
175 śalyasya nidhanaṃ cātra dharmarājān mahārathāt
    gadāyuddhaṃ tu tumulam atraiva parikīrtitam
    sarasvatyāś ca tīrthānāṃ puṇyatā parikīrtitā
176 navamaṃ parva nirdiṣṭam etad adbhutam arthavat
    ekona ṣaṣṭir adhyāyās tatra saṃkhyā viśāradaiḥ
177 saṃkhyātā bahu vṛttāntāḥ ślokāgraṃ cātra śasyate
    trīṇi ślokasahasrāṇi dve śate viṃśatis tathā
    muninā saṃpraṇītāni kauravāṇāṃ yaśo bhṛtām
178 ataḥ paraṃ pravakṣyāmi sauptikaṃ parva dāruṇam
    bhagnoruṃ yatra rājānaṃ duryodhanam amarṣaṇam
179 vyapayāteṣu pārtheṣu trayas te 'bhyāyayū rathāḥ
    kṛtavarmā kṛpo drauṇiḥ sāyāhne rudhirokṣitāḥ
180 pratijajñe dṛḍhakrodho drauṇir yatra mahārathaḥ
    ahatvā sarvapāñcālān dhṛṣṭadyumnapurogamān
    pāṇḍavāṃś ca sahāmātyān na vimokṣyāmi daṃśanam
181 prasuptān niśi viśvastān yatra te puruṣarṣabhāḥ
    pāñcālān saparīvārāñ jaghnur drauṇipurogamāḥ
182 yatrāmucyanta pārthās te pañca kṛṣṇa balāśrayāt
    sātyakiś ca maheṣvāsaḥ śeṣāś ca nidhanaṃ gatāḥ
183 draupadī putraśokārtā pitṛbhrātṛvadhārditā
    kṛtānaśana saṃkalpā yatra bhartṝn upāviśat
184 draupadī vacanād yatra bhīmo bhīmaparākramaḥ
    anvadhāvata saṃkruddho bharadvājaṃ guroḥ sutam
185 bhīmasena bhayād yatra daivenābhipracoditaḥ
    apāṇḍavāyeti ruṣā drauṇir astram avāsṛjat
186 maivam ity abravīt kṛṣṇaḥ śamayaṃs tasya tad vacaḥ
    yatrāstram astreṇa ca tac chamayām āsa phālgunaḥ
187 drauṇidvaipāyanādīnāṃ śāpāś cānyonya kāritāḥ
    toyakarmaṇi sarveṣāṃ rājñām udakadānike
188 gūḍhotpannasya cākhyānaṃ karṇasya pṛthayātmanaḥ
    sutasyaitad iha proktaṃ daśamaṃ parva sauptikam
189 aṣṭādaśāsminn adhyāyāḥ parvaṇy uktā mahātmanā
    ślokāgram atra kathitaṃ śatāny aṣṭau tathaiva ca
190 ślokāś ca saptatiḥ proktā yathāvad abhisaṃkhyayā
    sauptikaiṣīka saṃbandhe parvaṇy amitabuddhinā
191 ata ūrdhvam idaṃ prāhuḥ strī parva karuṇodayam
    vilāpo vīra patnīnāṃ yatrātikaruṇaḥ smṛtaḥ
    krodhāveśaḥ prasādaś ca gāndhārī dhṛtarāṣṭrayoḥ
192 yatra tān kṣatriyāñ śūrān diṣṭāntān anivartinaḥ
    putrān bhrātṝn pitṝṃś caiva dadṛśur nihatān raṇe
193 yatra rājā mahāprājñaḥ sarvadharmabhṛtāṃ varaḥ
    rājñāṃ tāni śarīrāṇi dāhayām āsa śāstrataḥ
194 etad ekādaśaṃ proktaṃ parvātikaruṇaṃ mahat
    sapta viṃśatir adhyāyāḥ parvaṇy asminn udāhṛtāḥ
195 ślokāḥ saptaśataṃ cātra pañca saptatir ucyate
    saṃkhayā bhāratākhyānaṃ kartrā hy atra mahātmanā
    praṇītaṃ sajjana mano vaiklavyāśru pravartakam
196 ataḥ paraṃ śānti parva dvādaśaṃ buddhivardhanam
    yatra nirvedam āpanno dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ
    ghātayitvā pitṝn bhrātṝn putrān saṃbandhibāndhavān
197 śānti parvaṇi dharmāś ca vyākhyātāḥ śaratalpikāḥ
    rājabhir veditavyā ye samyaṅ nayabubhutsubhiḥ
198 āpad dharmāś ca tatraiva kālahetu pradarśakāḥ
    yān buddhvā puruṣaḥ samyak sarvajñatvam avāpnuyāt
    mokṣadharmāś ca kathitā vicitrā bahuvistarāḥ
199 dvādaśaṃ parva nirdiṣṭam etat prājñajanapriyam
    parvaṇy atra parijñeyam adhyāyānāṃ śatatrayam
    triṃśac caiva tathādhyāyā nava caiva tapodhanāḥ
200 ślokānāṃ tu sahasrāṇi kīrtitāni caturdaśa
    pañca caiva śatāny āhuḥ pañcaviṃśatisaṃkhyayā
201 ata ūrdhvaṃ tu vijñeyam ānuśāsanam uttamam
    yatra prakṛtim āpannaḥ śrutvā dharmaviniścayam
    bhīṣmād bhāgīrathī putrāt kururājo yudhiṣṭhiraḥ
202 vyavahāro 'tra kārtsnyena dharmārthīyo nidarśitaḥ
    vividhānāṃ ca dānānāṃ phalayogāḥ pṛthagvidhāḥ
203 tathā pātraviśeṣāś ca dānānāṃ ca paro vidhiḥ
    ācāra vidhiyogaś ca satyasya ca parā gatiḥ
204 etat subahu vṛttāntam uttamaṃ cānuśāsanam
    bhīṣmasyātraiva saṃprāptiḥ svargasya parikīrtitā
205 etat trayodaśaṃ parva dharmaniścaya kārakam
    adhyāyānāṃ śataṃ cātra ṣaṭ catvāriṃśad eva ca
    ślokānāṃ tu sahasrāṇi ṣaṭ saptaiva śatāni ca
206 tata āśvamedhikaṃ nāma parva proktaṃ caturdaśam
    tat saṃvartamaruttīyaṃ yatrākhyānam anuttamam
207 suvarṇakośasaṃprāptir janma coktaṃ parikṣitaḥ
    dagdhasyāstrāgninā pūrvaṃ kṛṣṇāt saṃjīvanaṃ punaḥ
208 caryāyāṃ hayam utsṛṣṭaṃ pāṇḍavasyānugacchataḥ
    tatra tatra ca yuddhāni rājaputrair amarṣaṇaiḥ
209 citrāṅgadāyāḥ putreṇa putrikāyā dhanaṃjayaḥ
    saṃgrāme babhru vāhena saṃśayaṃ cātra darśitaḥ
    aśvamedhe mahāyajñe nakulākhyānam eva ca
210 ity āśvamedhikaṃ parva proktam etan mahādbhutam
    atrādhyāya śataṃ triṃśat trayo 'dhyāyāś ca śabditāḥ
211 trīṇi ślokasahasrāṇi tāvanty eva śatāni ca
    viṃśatiś ca tathā ślokāḥ saṃkhyātās tattvadarśinā
212 tata āśramavāsākyaṃ parva pañcadaśaṃ smṛtam
    yatra rājyaṃ parityajya gāndhārī sahito nṛpaḥ
    dhṛtarāṣṭrāśramapadaṃ viduraś ca jagāma ha
213 yaṃ dṛṣṭvā prasthitaṃ sādhvī pṛthāpy anuyayau tadā
    putrarājyaṃ parityajya guruśuśrūṣaṇe ratā
214 yatra rājā hatān putrān pautrān anyāṃś ca pārthivān
    lokāntara gatān vīrān apaśyat punarāgatān
215 ṛṣeḥ prasādāt kṛṣṇasya dṛṣṭvāścaryam anuttamam
    tyaktvā śokaṃ sadāraś ca siddhiṃ paramikāṃ gataḥ
216 yatra dharmaṃ samāśritya viduraḥ sugatiṃ gataḥ
    saṃjayaś ca mahāmātro vidvān gāvalgaṇir vaśī
217 dadarśa nāradaṃ yatra dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ
    nāradāc caiva śuśrāva vṛṣṇīnāṃ kadanaṃ mahat
218 etad āśramavāsākhyaṃ pūrvoktaṃ sumahādbhutam
    dvicatvāriṃśad adhyāyāḥ parvaitad abhisaṃkhyayā
219 sahasram ekaṃ ślokānāṃ pañca ślokaśatāni ca
    ṣaḍ eva ca tathā ślokāḥ saṃkhyātās tattvadarśinā
220 ataḥ paraṃ nibodhedaṃ mausalaṃ parva dāruṇam
    yatra te puruṣavyāghrāḥ śastrasparśa sahā yudhi
    brahmadaṇḍaviniṣpiṣṭāḥ samīpe lavaṇāmbhasaḥ
221 āpāne pānagalitā daivenābhipracoditāḥ
    erakā rūpibhir vajrair nijaghnur itaretaram
222 yatra sarvakṣayaṃ kṛtvā tāv ubhau rāma keśavau
    nāticakramatuḥ kālaṃ prāptaṃ sarvaharaṃ samam
223 yatrārjuno dvāravatīm etya vṛṣṇivinākṛtām
    dṛṣṭvā viṣādam agamat parāṃ cārtiṃ nararṣabhaḥ
224 sa satkṛtya yaduśreṣṭhaṃ mātulaṃ śaurim ātmanaḥ
    dadarśa yaduvīrāṇām āpane vaiśasaṃ mahat
225 śarīraṃ vāsudevasya rāmasya ca mahātmanaḥ
    saṃskāraṃ lambhayām āsa vṛṣṇīnāṃ ca pradhānataḥ
226 sa vṛddhabālam ādāya dvāravatyās tato janam
    dadarśāpadi kaṣṭāyāṃ gāṇḍīvasya parābhavam
227 sarveṣāṃ caiva divyānām astrāṇām aprasannatām
    nāśaṃ vṛṣṇikalatrāṇāṃ prabhāvānām anityatām
228 dṛṣṭvā nivedam āpanno vyāsa vākyapracoditaḥ
    dharmarājaṃ samāsādya saṃnyāsaṃ samarocayat
229 ity etan mausalaṃ parva ṣoḍaśaṃ parikīrtitam
    adhyāyāṣṭau samākhyātāḥ ślokānāṃ ca śatatrayam
230 mahāprasthānikaṃ tasmād ūrdhvaṃ sapta daśaṃ smṛtam
    yatra rājyaṃ parityajya pāṇḍavāḥ puruṣarṣabhāḥ
    draupadyā sahitā devyā siddhiṃ paramikāṃ gatāḥ
231 atrādhyāyās trayaḥ proktāḥ ślokānāṃ ca śataṃ tathā
    viṃśatiś ca tathā ślokāḥ saṃkhyātās tattvadarśinā
232 svargaparva tato jñeyaṃ divyaṃ yat tad amānuṣam
    adhyāyāḥ pañca saṃkhyātā parvaitad abhisaṃkhyayā
    ślokānāṃ dve śate caiva prasaṃkhyāte tapodhanāḥ
233 aṣṭādaśaivam etāni parvāṇy uktāny aśeṣataḥ
    khileṣu harivaṃśaś ca bhaviṣyac ca prakīrtitam
234 etad akhilam ākhyātaṃ bhārataṃ parva saṃgrahāt
    aṣṭādaśa samājagmur akṣauhiṇyo yuyutsayā
    tan mahad dāruṇaṃ yuddham ahāny aṣṭādaśābhavat
235 yo vidyāc caturo vedān sāṅgopaniṣadān dvijaḥ
    na cākhyānam idaṃ vidyān naiva sa syād vicakṣaṇaḥ
236 śrutvā tv idam upākhyānaṃ śrāvyam anyan na rocate
    puṃḥ kokilarutaṃ śrutvā rūkṣā dhvāṅkṣasya vāg iva
237 itihāsottamād asmāj jāyante kavi buddhayaḥ
    pañcabhya iva bhūtebhyo lokasaṃvidhayas trayaḥ
238 asyākhyānasya viṣaye purāṇaṃ vartate dvijāḥ
    antarikṣasya viṣaye prajā iva caturvidhāḥ
239 kriyā guṇānāṃ sarveṣām idam ākhyānam āśrayaḥ
    indriyāṇāṃ samastānāṃ citrā iva manaḥ kriyāḥ
240 anāśrityaitad ākhyānaṃ kathā bhuvi na vidyate
    āhāram anapāśritya śarīrasyeva dhāraṇam
241 idaṃ sarvaiḥ kavi varair ākhyānam upajīvyate
    udayaprepsubhir bhṛtyair abhijāta iveśvaraḥ
242 dvaipāyanauṣṭha puṭaniḥsṛtam aprameyaṃ; puṇyaṃ pavitram atha pāpaharaṃ śivaṃ ca
    yo bhārataṃ samadhigacchati vācyamānaṃ; kiṃ tasya puṣkara jalair abhiṣecanena
243 ākhyānaṃ tad idam anuttamaṃ mahārthaṃ; vinyastaṃ mahad iha parva saṃgraheṇa
    śrutvādau bhavati nṛṇāṃ sukhāvagāhaṃ; vistīrṇaṃ lavaṇajalaṃ yathā plavena
Cite this text

The Mahabharata in Sanskrit, part 12 of 12. . Hermetic Cloud, https://hermeticcloud.com/library/the-mahabharata-in-sanskrit-part-12/. Public-domain text reproduced in full; markup only.