The Mahabharata in Sanskrit. Parallel Devanagari and Romanization.
Book 3
Chapter 245
|
1
[वै] वने निवसतां तेषां पाण्डवानां महात्मनाम वर्षाण्य एकादशातीयुः कृच्छ्रेण भरतर्षभ 2 फलमूलाशनास ते हि सुखार्हा दुःखम उत्तमम पराप्तकालम अनुध्यान्तः सेहुर उत्तमपूरुषाः 3 युधिष्ठिरस तु राजर्षिर आत्मकर्मापराधजम चिन्तयन स महाबाहुर भरातॄणां दुःखम उत्तमम 4 न सुष्वाप सुखं राजा हृदि शल्यैर इवार्पितैः दौरात्म्यम अनुपश्यंस तत काले दयूतॊद्भवस्य हि 5 संस्मरन परुषा वाचः सूतपुत्रस्य पाण्डवः निःश्वासपरमॊ दीनॊ बिभ्रत कॊपविषं महत 6 अर्जुनॊ यमजौ चॊभौ दरौपदी च यशस्विनी स च भीमॊ महातेजाः सर्वेषाम उत्तमॊ बली युधिष्ठिरम उदीक्षन्तः सेहुर दुःखम अनुत्तमम 7 अवशिष्टम अल्पकालं मन्वानाः पुरुषर्षभाः वपुर अन्यद इवाकार्षुर उत्साहामर्श चेष्टितैः 8 कस्य चित तव अथ कालस्य वयासः सत्यवती सुतः आजगाम महायॊगी पाण्डवान अवलॊककः 9 तम आगतम अभिप्रेक्ष्य कुन्तीपुत्रॊ युधिष्ठिरः परत्युद्गम्य महात्मानं परत्यगृह्णाद यथाविधि 10 तम आसीनम उपासीनः शुश्रूषुर नियतेन्द्रियः तॊषयन परणिपातेन वयासं पाण्डवनन्दनः 11 तान अवेक्ष्य कृशान पौत्रान वने वन्येन जीवतः महर्षिर अनुकम्पार्थम अब्रवीद बाष्पगद्गदम 12 युधिष्ठिर महाबाहॊ शृणु धर्मभृतां वर नातप्त तपसः पुत्र पराप्नुवन्ति महत सुखम 13 सुखदुःखे हि पुरुषः पर्यायेणॊपसेवते नात्यन्तम असुखं कश चित पराप्नॊति पुरुषर्षभ 14 परज्ञावांस तव एव पुरुषः संयुक्तः परया धिया उदयास्तमयज्ञॊ हि न शॊचति न हृष्यति 15 सुखम आपतितं सेवेद दुःखम आपतितं सहेत कालप्राप्तम उपासीत सस्यानाम इव कर्षकः 16 तपसॊ हि परं नास्ति तपसा विन्दते महत नासाध्यं तपसः किं चिद इति बुध्यस्व भारत 17 सत्यम आर्जवम अक्रॊधः संविभागॊ दमः शमः अनसूया विहिंसा च शौचम इन्द्रियसंयमः साधनानि महाराज नराणां पुण्यकर्मणाम 18 अधर्मरुचयॊ मूढास तिर्यग्गतिपरायणाः कृच्छ्रां यॊनिम अनुप्राप्य न सुखं विन्दते जनाः 19 इह यत करियते कर्म तत्परत्रॊपभुज्यते तस्माच छरीरं युञ्जीत तपसा नियमेन च 20 यथाशक्ति परयच्छेच च संपूज्याभिप्रणम्य च काले पात्रे च हृष्टात्मा राजन विगतमत्सरः 21 सत्यवादी लभेतायुर अनायासम अथार्जवी अक्रॊधनॊ ऽनसूयश च निर्वृतिं लभते पराम 22 दान्तः शम परः शश्वत परिक्लेशं न विन्दति न च तप्यति दान्तात्मा दृष्ट्वा परगतां शरियम 23 संविभक्ता च दाता च भॊगवान सुखवान नरः भवत्य अहिंसकश चैव परमारॊग्यम अश्नुते 24 मान्यान मानयिता जन्म कुले महति विन्दति वयसनैर न तु संयॊगं पराप्नॊति विजितेन्द्रियः 25 शुभानुशय बुद्धिर हि संयुक्तः कालधर्मणा परादुर्भवति तद यॊगात कल्याण मतिर एव सः 26 [य] भगवन दानधर्माणं तपसॊ वा महामुने किं सविद बहुगुणं परेत्य किं वा दुष्करम उच्यते 27 [वयास] दानान न दुष्करतरं पृथिव्याम अस्ति किं चन अर्थे हि महती तृष्णा स च दुःखेन लभ्यते 28 परित्यज्य रियान पराकान धर्मार्थं हि महाहवम परविशन्ति नरा वीराः समुद्रम अटवीं तथा 29 कृषिगॊरक्ष्यम इत्य एके परतिपद्यन्ति मानवाः पुरुषाः परेष्यताम एके निर्गच्छन्ति धनार्थिनः 30 तस्य दुःखार्जितस्यैवं परित्यागः सुदुष्करः न दुष्करतरं दानात तस्माद दानं मतं मम 31 विशेषस तव अत्र विज्ञेयॊ नयायेनॊपार्जितं धनम पात्रे देशे च काले च साधुभ्यः परतिपादयेत 32 अन्याय समुपात्तेन दानधर्मॊ धनेन यः करियते न स कर्तारं तरायते महतॊ भयात 33 पात्रे दानं सवल्पम अपि काले दत्तं युधिष्ठिर मनसा सुविशुद्धेन परेत्यानन्त फलं समृतम 34 अताप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम वरीहि दरॊण परित्यागाद यत फलं पराप मुद्गलः |
1
[vai] vane nivasatāṃ teṣāṃ pāṇḍavānāṃ mahātmanām varṣāṇy ekādaśātīyuḥ kṛcchreṇa bharatarṣabha 2 phalamūlāśanās te hi sukhārhā duḥkham uttamam prāptakālam anudhyāntaḥ sehur uttamapūruṣāḥ 3 yudhiṣṭhiras tu rājarṣir ātmakarmāparādhajam cintayan sa mahābāhur bhrātṝṇāṃ duḥkham uttamam 4 na suṣvāpa sukhaṃ rājā hṛdi śalyair ivārpitaiḥ daurātmyam anupaśyaṃs tat kāle dyūtodbhavasya hi 5 saṃsmaran paruṣā vācaḥ sūtaputrasya pāṇḍavaḥ niḥśvāsaparamo dīno bibhrat kopaviṣaṃ mahat 6 arjuno yamajau cobhau draupadī ca yaśasvinī sa ca bhīmo mahātejāḥ sarveṣām uttamo balī yudhiṣṭhiram udīkṣantaḥ sehur duḥkham anuttamam 7 avaśiṣṭam alpakālaṃ manvānāḥ puruṣarṣabhāḥ vapur anyad ivākārṣur utsāhāmarśa ceṣṭitaiḥ 8 kasya cit tv atha kālasya vyāsaḥ satyavatī sutaḥ ājagāma mahāyogī pāṇḍavān avalokakaḥ 9 tam āgatam abhiprekṣya kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ pratyudgamya mahātmānaṃ pratyagṛhṇād yathāvidhi 10 tam āsīnam upāsīnaḥ śuśrūṣur niyatendriyaḥ toṣayan praṇipātena vyāsaṃ pāṇḍavanandanaḥ 11 tān avekṣya kṛśān pautrān vane vanyena jīvataḥ maharṣir anukampārtham abravīd bāṣpagadgadam 12 yudhiṣṭhira mahābāho śṛṇu dharmabhṛtāṃ vara nātapta tapasaḥ putra prāpnuvanti mahat sukham 13 sukhaduḥkhe hi puruṣaḥ paryāyeṇopasevate nātyantam asukhaṃ kaś cit prāpnoti puruṣarṣabha 14 prajñāvāṃs tv eva puruṣaḥ saṃyuktaḥ parayā dhiyā udayāstamayajño hi na śocati na hṛṣyati 15 sukham āpatitaṃ seved duḥkham āpatitaṃ sahet kālaprāptam upāsīta sasyānām iva karṣakaḥ 16 tapaso hi paraṃ nāsti tapasā vindate mahat nāsādhyaṃ tapasaḥ kiṃ cid iti budhyasva bhārata 17 satyam ārjavam akrodhaḥ saṃvibhāgo damaḥ śamaḥ anasūyā vihiṃsā ca śaucam indriyasaṃyamaḥ sādhanāni mahārāja narāṇāṃ puṇyakarmaṇām 18 adharmarucayo mūḍhās tiryaggatiparāyaṇāḥ kṛcchrāṃ yonim anuprāpya na sukhaṃ vindate janāḥ 19 iha yat kriyate karma tatparatropabhujyate tasmāc charīraṃ yuñjīta tapasā niyamena ca 20 yathāśakti prayacchec ca saṃpūjyābhipraṇamya ca kāle pātre ca hṛṣṭātmā rājan vigatamatsaraḥ 21 satyavādī labhetāyur anāyāsam athārjavī akrodhano 'nasūyaś ca nirvṛtiṃ labhate parām 22 dāntaḥ śama paraḥ śaśvat parikleśaṃ na vindati na ca tapyati dāntātmā dṛṣṭvā paragatāṃ śriyam 23 saṃvibhaktā ca dātā ca bhogavān sukhavān naraḥ bhavaty ahiṃsakaś caiva paramārogyam aśnute 24 mānyān mānayitā janma kule mahati vindati vyasanair na tu saṃyogaṃ prāpnoti vijitendriyaḥ 25 śubhānuśaya buddhir hi saṃyuktaḥ kāladharmaṇā prādurbhavati tad yogāt kalyāṇa matir eva saḥ 26 [y] bhagavan dānadharmāṇaṃ tapaso vā mahāmune kiṃ svid bahuguṇaṃ pretya kiṃ vā duṣkaram ucyate 27 [vyāsa] dānān na duṣkarataraṃ pṛthivyām asti kiṃ cana arthe hi mahatī tṛṣṇā sa ca duḥkhena labhyate 28 parityajya riyān prākān dharmārthaṃ hi mahāhavam praviśanti narā vīrāḥ samudram aṭavīṃ tathā 29 kṛṣigorakṣyam ity eke pratipadyanti mānavāḥ puruṣāḥ preṣyatām eke nirgacchanti dhanārthinaḥ 30 tasya duḥkhārjitasyaivaṃ parityāgaḥ suduṣkaraḥ na duṣkarataraṃ dānāt tasmād dānaṃ mataṃ mama 31 viśeṣas tv atra vijñeyo nyāyenopārjitaṃ dhanam pātre deśe ca kāle ca sādhubhyaḥ pratipādayet 32 anyāya samupāttena dānadharmo dhanena yaḥ kriyate na sa kartāraṃ trāyate mahato bhayāt 33 pātre dānaṃ svalpam api kāle dattaṃ yudhiṣṭhira manasā suviśuddhena pretyānanta phalaṃ smṛtam 34 atāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam vrīhi droṇa parityāgād yat phalaṃ prāpa mudgalaḥ |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 3
Chapter 246
|
1
[य] वरीहिद्रॊणः परित्यक्तः कथं तेन महात्मना कस्मै दत्तश च भगवन विधिना केन चात्थ मे 2 परत्यक्षधर्मा भगवान यस्य तुष्टॊ हि कर्मभिः सफलं तस्य जन्माहं मन्ये सद्धर्मचारिणः 3 [वयास] शिलॊञ्छ वृत्तिर धर्मात्मा मुद्गलः संशितव्रतः आसीद राजन कुरुक्षेत्रे सत्यवाग अनसूयकः 4 अतिथिव्रती करियावांश च कापॊतीं वृत्तिम आस्थितः सत्रम इष्टी कृतं नाम समुपास्ते महातपाः 5 सपुत्रदारॊ हि मुनिः पक्षाहारॊ बभूव सः कपॊत वृत्त्या पक्षेण वरीहि दरॊणम उपार्जयत 6 दर्शं च पौर्णमासं च कुर्वन विगतमत्सरः देवतातिथिशेषेण कुरुते देहयापनम 7 तस्येन्द्रः सहितॊ देवैः साक्षात तरिभुवणेश्वरः पत्यगृह्णान महाराज भागं पर्वणि पर्वणि 8 स पर्वकालं कृत्वा तु मुनिवृत्त्या समन्वितः अतिथिभ्यॊ ददाव अन्नं परहृष्टेनान्तरात्मना 9 वरीहि दरॊणस्य तद अहॊ ददतॊ ऽननं महात्मनः शिष्टं मात्सर्य हीनस्य वर्धत्य अतिथिदर्शनात 10 तच छतान्य अपि बुञ्जन्ति बराह्मणानां मनीषिणाम मुनेस तयागविशुद्ध्या तु तदन्नं वृद्धिम ऋच्छति 11 तं तु शुश्राव धर्मिष्ठं मुद्गलं संशितव्रतम दुर्वासा नृप दिग वासास तम अथाभ्याजगाम ह 12 बिभ्रच चानियतं वेषम उन्मत्त इव पाण्डव विकचः परुषा वाचॊ वयाहरन विविधा मुनिः 13 अभिगम्याथ तं विप्रम उवाच मुनिसत्तमः अन्नार्थिनम अनुप्राप्तं विद्धि मां मुनिसत्तम 14 सवागतं ते ऽसत्व इति मुनिं मुद्गलः परत्यभाषत पाद्यम आचमनीयं च परतिवेद्यान्नम उत्तमम 15 परादात स तपसॊपात्तं कषुधितायातिथि वरती उन्मत्ताय परां शरद्धाम आस्थाय स धृतव्रतः 16 ततस तदन्नं रसवत स एव कषुधयान्वितः बुभुजे कृत्स्नम उन्मत्तः परादात तस्मै च मुद्गलः 17 बुक्ता चान्नं ततः सर्वम उच्छिष्टेनात्मनस ततः अथानुलिलिपे ऽङगानि जगाम च यथागतम 18 एवं दवितीये संप्राप्ते पर्वकाले मनीषिणः आगम्य बुब्भुजे सर्वम अन्नम उञ्छॊपजीविनः 19 निराहारस तु स मुनिर उञ्छम आर्जयते पुनः न चैनं विक्रियां नेतुम अशकन मुद्गलं कषुधा 20 न करॊधॊ न च मात्सर्यं नावमानॊ न संभ्रमः सपुत्रदारम उञ्छन्तम आविशेश दविजॊत्तमम 21 तथा तम उञ्छधर्माणं दुर्वासा मुनिसत्तमम उपतस्थे यथाकालं षट कृत्वः कृतनिश्चयः 22 न चास्य मानसं किं चिद विकारं ददृशे मुनिः शुद्धसत्त्वस्य शुद्धं स ददृशे निर्मलं मनः 23 तम उवाच ततः परीतः स मुनिर मुद्गलं तदा तवत्समॊ नास्ति लॊके ऽसमिन दाता मात्सर्य वर्जितः 24 कषुद धर्मसंज्ञां परणुदत्य आदत्ते धैर्यम एव च विषयानुसारिणी जिह्वा कर्षत्य एव रसान परति 25 आहारप्रभवाः पराणा मनॊ दुर्निग्रहं चलम मनसॊ चेन्द्रियाणां चाप्य ऐकाग्र्यं निश्चितं तपः 26 शरमेणॊपार्जितं तयक्तुं दुःखं शुद्धेन चेतसा तत सर्वं भवता साधॊ यथावद उपपादितम 27 परीताः समॊ ऽनुगृहीताश च समेत्य भवता सह इन्द्रियाभिजयॊ धैर्यं संविभागॊ दमः शमः 28 दया सत्यं च धर्मश च तवयि सर्वं परतिष्ठितम जितास ते कर्मभिर लॊकाः परापॊ ऽसि परमां गतिम 29 अहॊ दानं विघुष्टं ते सुमहत सवर्गवासिभिः सशरीरॊ भवान गन्ता सवर्गं सुचरितव्रत 30 इत्य एवं वदतस तस्य तदा दुर्वाससॊ मुनेः देवदूतॊ विमानेन मुद्गलं परत्युपस्थितः 31 हंससारसयुक्तेन किङ्किणीजालमालिना कामगेन विचित्रेण दिव्यगन्धवता तथा 32 उवाच चैनं विप्रर्षिं विमानं कर्मभिर जितम समुपारॊह संसिद्धिं पराप्तॊ ऽसि परमां मुने 33 तम एवं वादिनम ऋषिर देवदूतम उवाच ह इच्छामि भवता परॊक्तान गुणान सवर्गनिवासिनाम 34 के गुणास तत्र वसतां किं तपॊ कश च निश्चयः सवर्गे सवर्गसुखं किं च दॊषॊ वा देवदूतक 35 सतां सप्त वदं मित्रम आहुः सन्तः कुलॊचिताः मित्रतां च पुरस्कृत्य पृच्छामि तवाम अहं विभॊ 36 यद अत्र तथ्यं पथ्यं च तद वरवीह्य अविचारयन शरुत्वा तथा करिष्यामि वयवसायं गिरा तव |
1
[y] vrīhidroṇaḥ parityaktaḥ kathaṃ tena mahātmanā kasmai dattaś ca bhagavan vidhinā kena cāttha me 2 pratyakṣadharmā bhagavān yasya tuṣṭo hi karmabhiḥ saphalaṃ tasya janmāhaṃ manye saddharmacāriṇaḥ 3 [vyāsa] śiloñcha vṛttir dharmātmā mudgalaḥ saṃśitavrataḥ āsīd rājan kurukṣetre satyavāg anasūyakaḥ 4 atithivratī kriyāvāṃś ca kāpotīṃ vṛttim āsthitaḥ satram iṣṭī kṛtaṃ nāma samupāste mahātapāḥ 5 saputradāro hi muniḥ pakṣāhāro babhūva saḥ kapota vṛttyā pakṣeṇa vrīhi droṇam upārjayat 6 darśaṃ ca paurṇamāsaṃ ca kurvan vigatamatsaraḥ devatātithiśeṣeṇa kurute dehayāpanam 7 tasyendraḥ sahito devaiḥ sākṣāt tribhuvaṇeśvaraḥ patyagṛhṇān mahārāja bhāgaṃ parvaṇi parvaṇi 8 sa parvakālaṃ kṛtvā tu munivṛttyā samanvitaḥ atithibhyo dadāv annaṃ prahṛṣṭenāntarātmanā 9 vrīhi droṇasya tad aho dadato 'nnaṃ mahātmanaḥ śiṣṭaṃ mātsarya hīnasya vardhaty atithidarśanāt 10 tac chatāny api buñjanti brāhmaṇānāṃ manīṣiṇām munes tyāgaviśuddhyā tu tadannaṃ vṛddhim ṛcchati 11 taṃ tu śuśrāva dharmiṣṭhaṃ mudgalaṃ saṃśitavratam durvāsā nṛpa dig vāsās tam athābhyājagāma ha 12 bibhrac cāniyataṃ veṣam unmatta iva pāṇḍava vikacaḥ paruṣā vāco vyāharan vividhā muniḥ 13 abhigamyātha taṃ vipram uvāca munisattamaḥ annārthinam anuprāptaṃ viddhi māṃ munisattama 14 svāgataṃ te 'stv iti muniṃ mudgalaḥ pratyabhāṣata pādyam ācamanīyaṃ ca prativedyānnam uttamam 15 prādāt sa tapasopāttaṃ kṣudhitāyātithi vratī unmattāya parāṃ śraddhām āsthāya sa dhṛtavrataḥ 16 tatas tadannaṃ rasavat sa eva kṣudhayānvitaḥ bubhuje kṛtsnam unmattaḥ prādāt tasmai ca mudgalaḥ 17 buktā cānnaṃ tataḥ sarvam ucchiṣṭenātmanas tataḥ athānulilipe 'ṅgāni jagāma ca yathāgatam 18 evaṃ dvitīye saṃprāpte parvakāle manīṣiṇaḥ āgamya bubbhuje sarvam annam uñchopajīvinaḥ 19 nirāhāras tu sa munir uñcham ārjayate punaḥ na cainaṃ vikriyāṃ netum aśakan mudgalaṃ kṣudhā 20 na krodho na ca mātsaryaṃ nāvamāno na saṃbhramaḥ saputradāram uñchantam āviśeśa dvijottamam 21 tathā tam uñchadharmāṇaṃ durvāsā munisattamam upatasthe yathākālaṃ ṣaṭ kṛtvaḥ kṛtaniścayaḥ 22 na cāsya mānasaṃ kiṃ cid vikāraṃ dadṛśe muniḥ śuddhasattvasya śuddhaṃ sa dadṛśe nirmalaṃ manaḥ 23 tam uvāca tataḥ prītaḥ sa munir mudgalaṃ tadā tvatsamo nāsti loke 'smin dātā mātsarya varjitaḥ 24 kṣud dharmasaṃjñāṃ praṇudaty ādatte dhairyam eva ca viṣayānusāriṇī jihvā karṣaty eva rasān prati 25 āhāraprabhavāḥ prāṇā mano durnigrahaṃ calam manaso cendriyāṇāṃ cāpy aikāgryaṃ niścitaṃ tapaḥ 26 śrameṇopārjitaṃ tyaktuṃ duḥkhaṃ śuddhena cetasā tat sarvaṃ bhavatā sādho yathāvad upapāditam 27 prītāḥ smo 'nugṛhītāś ca sametya bhavatā saha indriyābhijayo dhairyaṃ saṃvibhāgo damaḥ śamaḥ 28 dayā satyaṃ ca dharmaś ca tvayi sarvaṃ pratiṣṭhitam jitās te karmabhir lokāḥ prāpo 'si paramāṃ gatim 29 aho dānaṃ vighuṣṭaṃ te sumahat svargavāsibhiḥ saśarīro bhavān gantā svargaṃ sucaritavrata 30 ity evaṃ vadatas tasya tadā durvāsaso muneḥ devadūto vimānena mudgalaṃ pratyupasthitaḥ 31 haṃsasārasayuktena kiṅkiṇījālamālinā kāmagena vicitreṇa divyagandhavatā tathā 32 uvāca cainaṃ viprarṣiṃ vimānaṃ karmabhir jitam samupāroha saṃsiddhiṃ prāpto 'si paramāṃ mune 33 tam evaṃ vādinam ṛṣir devadūtam uvāca ha icchāmi bhavatā proktān guṇān svarganivāsinām 34 ke guṇās tatra vasatāṃ kiṃ tapo kaś ca niścayaḥ svarge svargasukhaṃ kiṃ ca doṣo vā devadūtaka 35 satāṃ sapta vadaṃ mitram āhuḥ santaḥ kulocitāḥ mitratāṃ ca puraskṛtya pṛcchāmi tvām ahaṃ vibho 36 yad atra tathyaṃ pathyaṃ ca tad vravīhy avicārayan śrutvā tathā kariṣyāmi vyavasāyaṃ girā tava |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 3
Chapter 247
|
1
[देवदूत] महर्षे ऽकार्यबुद्धिस तवं यः सवर्गसुखम उत्तमम संप्राप्तं बहु मन्तव्यं विमृशस्य अबुधॊ यथा 2 उपरिष्टाद असौ लॊकॊ यॊ ऽयं सवर इति संज्ञितः ऊर्ध्वगः सत्पथः शश्वद देव यानचरॊ मुने 3 नातप्त तपसः पुंसॊ नामहा यज्ञयाजिनः नानृता नास्तिकाश चैव तत्र गच्छन्ति मुद्गल 4 धर्मात्मानॊ जितात्मानः शान्ता दान्ता विमत्सराः दानधर्मरताः पुंसः शूराश चाहतलक्षणाः 5 तत्र गच्छन्ति कर्माग्र्यं कृत्वा शम दमात्मकम लॊकान पुण्यकृतां बरह्मन सद्भिर आसेवितान नृभिः 6 देवाः साध्यास तथा विश्वे मरुतश च महर्षिभिः यामा धामाश च मौद्गल्य गन्धर्वाप्सरसस तथा 7 एषां देव निकायानां पृथक्पृथग अनेकशः भास्वन्तः कामसंपन्ना लॊकास तेजॊमयाः शुभाः 8 तरयस तरिंशत सहस्राणि यॊजनानां हिरण्मयः मेरुः पर्वतराड यत्र देवॊद्यानानि मुद्गल 9 नन्दनादीनि पुण्यानि विहाराः पुण्यकर्मणाम न कषुत्पिपासे न गलानिर न शीतॊष्णभयं तथा 10 बीभत्सम अशुभं वापि रॊगा वा तत्र के चन मनॊ जञाः सर्वतॊ गन्धाः सुखस्पर्शाश च सर्वशः 11 शब्दाः शरुतिमनॊग्राह्याः सर्वतस तत्र वै मुने न शॊकॊ न जरा तत्र नायास परिदेवने 12 ईदृशः स मुने लॊकः सवकर्मफलहेतुकः सुकृतैस तत्र पुरुषाः संभवन्त्य आत्मकर्मभिः 13 तैजसानि शरीराणि भवन्त्य अत्रॊपपद्यताम कर्मजान्य एव मौद्गल्य न मातृपितृजान्य उत 14 न च सवेदॊ न दौर्गन्ध्यं पुरीषं मूत्रम एव च तेषां न च रजॊ वस्त्रं बाधते तत्र वै मुने 15 न मलायन्ति सरजस तेषां दिव्यगन्धा मनॊरमाः पर्युह्यन्ते विमानैश च बरह्मन्न एवंविधाश च ते 16 ईर्ष्या शॊकक्लमापेता मॊहमात्सर्य वर्जिताः सुखं सवर्गजितस तत्र वर्तयन्ति महामुने 17 तेषां तथाविधानां तु लॊकानां मुनिपुंगव उपर्य उपरि शक्रस्य लॊका दिव्यगुणान्विताः 18 पुरस्ताद बरह्मणस तत्र लॊकास तेजॊमयाः शुभाः यत्र यान्त्य ऋषयॊ बरह्मन पूताः सवैः कर्मभिः शुभैः 19 ऋभवॊ नाम तत्रान्ये देवानाम अपि देवताः तेषां लॊकाः परतरे तान यजन्तीह देवताः 20 सवयंप्रभास ते भास्वन्तॊ लॊकाः कामदुघाः परे न तेषां सत्रीकृतस तापॊ न लॊकैश्वर्यमत्सरः 21 न वर्तयन्त्य आहुतिभिस ते नाप्य अमृतभॊजनाः तथा दिव्यशरीरास ते न च विग्रहमूर्तयः 22 न शुखे सुखकामाश च देवदेवाः सनातनाः न कल्पपरिवर्तेषु परिवर्तन्ति ते तथा 23 जरामृत्युः कुतस तेषां हर्षः परीतिः सुखं न च न दुःखं न सुखं चापि रागद्वेषौ कुतॊ मुने 24 देवानाम अपि मौद्गल्य काङ्क्षिता सा गतिः परा दुष्प्रापा परमा सिद्धिर अगम्या कामगॊचरैः 25 तरयस्त्रिंशद इमे लॊकाः शेषा लॊका मनीषिभिः गम्यन्ते नियमैः शरेष्ठैर दानैर वा विधिपूर्वकैः 26 सेयं दानकृता वयुष्टिर अत्र पराप्ता सुखावहा तां भुङ्क्ष्व सुकृतैर लब्धां तपसा दयॊतितप्रभः 27 एतत सवर्गसुखं विप्र लॊका नानाविधास तथा गुणाः सवर्गस्य परॊक्तास ते दॊषान अपि निबॊध मे 28 कृतस्य कर्मणस तत्र भुज्यते यत फलं दिवि न चान्यत करियते कर्म मूलछेदेन भुज्यते 29 सॊ ऽतर दॊषॊ मम मतस तस्यान्ते पतनं च यत सुखव्याप्त मनस्कानां पतनं यच च मुद्गल 30 असंतॊषः परीतापॊ दृष्ट्वा दीप्ततराः शरियः यद भवत्य अवरे सथाने सथितानां तच च दुष्करम 31 संज्ञा मॊहश च पततां रजसा च परधर्षणम परम्लानेषु च माल्येषु ततः पिपतिषॊर भयम 32 आ बरह्मभवनाद एते दॊषा मौद्गल्य दारुणाः नाकलॊके सुकृतिनां गुणास तव अयुतशॊ नृणाम 33 अयं तव अन्यॊ गुनः शरेष्ठश चयुतानां सवर्गतॊ मुने शुभानुशय यॊगेन मनुष्येषूपजायते 34 तत्रापि सुमहाभागः सुखभाड अभिजायते न चेत संबुध्यते तत्र गच्छत्य अधमतां ततः 35 इह यत करियते कर्म तत्परत्रॊपभुज्यते कर्मभूमिर इयं बरह्मन फलभूमिर असौ मता 36 एतत ते सर्वम आख्यातं यन मां पृच्छसि मुद्गल तवानुकम्पया साधॊ साधु गच्छाम माचिरम 37 [वयास] एतच छरुत्वा तु मौद्गल्यॊ वाक्यं विममृशे धिया विमृश्य च मुनिश्रेष्ठॊ देवदूतम उवाच ह 38 देवदूत नमस ते ऽसतु गच्छ तात यथासुखम महादॊषेण मे कार्यं न सवर्गेण सुखेन वा 39 पतनं तन महद दुःखं परितापः सुदारुणः सवर्गभाजश चयवन्तीह तस्मात सवर्गं न कामये 40 यत्र गत्वा न शॊचन्ति न वयथन्ति चलन्ति वा तद अहं सथानम अत्यन्तं मार्गयिष्यामि केवलम 41 इत्य उक्त्वा स मुनिर वाक्यं देवदूतं विसृज्य तम शिलॊञ्छ वृत्तिम उत्सृज्य शमम आतिष्ठद उत्तमाम 42 तुल्यनिन्दास्तुतिर भूत्वा समलॊष्टाश्मकाञ्चनः जञानयॊगेन शुद्धेन धयाननित्यॊ बभूव ह 43 धयानयॊगाद बलं लब्ध्वा पराप्य चर्द्धिम अनुत्तमाम जगाम शाश्वतीं सिद्धिं परां निर्वाणलक्षणाम 44 तस्मात तवम अपि कौन्तेय न शॊकं कर्तुम अर्हसि राज्यात सफीतात परिभ्रष्टस तपसा तद अवाप्स्यसि 45 सुखस्यानन्तरं दुःखं दुःखस्यानन्तरं सुखम पर्यायेणॊपवर्तन्ते नरं नेमिम अरा इव 46 पितृपैतामहं राज्यं पराप्स्यस्य अमितविक्रम वर्षात तरयॊदशाद ऊर्ध्वं वयेतु ते मानसॊ जवरः 47 [वै] एवम उक्त्वा स भगवान वयासः पाण्डवनन्दनम जगाम तपसे धीमान पुनर एवाश्रमं परति |
1
[devadūta] maharṣe 'kāryabuddhis tvaṃ yaḥ svargasukham uttamam saṃprāptaṃ bahu mantavyaṃ vimṛśasy abudho yathā 2 upariṣṭād asau loko yo 'yaṃ svar iti saṃjñitaḥ ūrdhvagaḥ satpathaḥ śaśvad deva yānacaro mune 3 nātapta tapasaḥ puṃso nāmahā yajñayājinaḥ nānṛtā nāstikāś caiva tatra gacchanti mudgala 4 dharmātmāno jitātmānaḥ śāntā dāntā vimatsarāḥ dānadharmaratāḥ puṃsaḥ śūrāś cāhatalakṣaṇāḥ 5 tatra gacchanti karmāgryaṃ kṛtvā śama damātmakam lokān puṇyakṛtāṃ brahman sadbhir āsevitān nṛbhiḥ 6 devāḥ sādhyās tathā viśve marutaś ca maharṣibhiḥ yāmā dhāmāś ca maudgalya gandharvāpsarasas tathā 7 eṣāṃ deva nikāyānāṃ pṛthakpṛthag anekaśaḥ bhāsvantaḥ kāmasaṃpannā lokās tejomayāḥ śubhāḥ 8 trayas triṃśat sahasrāṇi yojanānāṃ hiraṇmayaḥ meruḥ parvatarāḍ yatra devodyānāni mudgala 9 nandanādīni puṇyāni vihārāḥ puṇyakarmaṇām na kṣutpipāse na glānir na śītoṣṇabhayaṃ tathā 10 bībhatsam aśubhaṃ vāpi rogā vā tatra ke cana mano jñāḥ sarvato gandhāḥ sukhasparśāś ca sarvaśaḥ 11 śabdāḥ śrutimanogrāhyāḥ sarvatas tatra vai mune na śoko na jarā tatra nāyāsa paridevane 12 īdṛśaḥ sa mune lokaḥ svakarmaphalahetukaḥ sukṛtais tatra puruṣāḥ saṃbhavanty ātmakarmabhiḥ 13 taijasāni śarīrāṇi bhavanty atropapadyatām karmajāny eva maudgalya na mātṛpitṛjāny uta 14 na ca svedo na daurgandhyaṃ purīṣaṃ mūtram eva ca teṣāṃ na ca rajo vastraṃ bādhate tatra vai mune 15 na mlāyanti srajas teṣāṃ divyagandhā manoramāḥ paryuhyante vimānaiś ca brahmann evaṃvidhāś ca te 16 īrṣyā śokaklamāpetā mohamātsarya varjitāḥ sukhaṃ svargajitas tatra vartayanti mahāmune 17 teṣāṃ tathāvidhānāṃ tu lokānāṃ munipuṃgava upary upari śakrasya lokā divyaguṇānvitāḥ 18 purastād brahmaṇas tatra lokās tejomayāḥ śubhāḥ yatra yānty ṛṣayo brahman pūtāḥ svaiḥ karmabhiḥ śubhaiḥ 19 ṛbhavo nāma tatrānye devānām api devatāḥ teṣāṃ lokāḥ paratare tān yajantīha devatāḥ 20 svayaṃprabhās te bhāsvanto lokāḥ kāmadughāḥ pare na teṣāṃ strīkṛtas tāpo na lokaiśvaryamatsaraḥ 21 na vartayanty āhutibhis te nāpy amṛtabhojanāḥ tathā divyaśarīrās te na ca vigrahamūrtayaḥ 22 na śukhe sukhakāmāś ca devadevāḥ sanātanāḥ na kalpaparivarteṣu parivartanti te tathā 23 jarāmṛtyuḥ kutas teṣāṃ harṣaḥ prītiḥ sukhaṃ na ca na duḥkhaṃ na sukhaṃ cāpi rāgadveṣau kuto mune 24 devānām api maudgalya kāṅkṣitā sā gatiḥ parā duṣprāpā paramā siddhir agamyā kāmagocaraiḥ 25 trayastriṃśad ime lokāḥ śeṣā lokā manīṣibhiḥ gamyante niyamaiḥ śreṣṭhair dānair vā vidhipūrvakaiḥ 26 seyaṃ dānakṛtā vyuṣṭir atra prāptā sukhāvahā tāṃ bhuṅkṣva sukṛtair labdhāṃ tapasā dyotitaprabhaḥ 27 etat svargasukhaṃ vipra lokā nānāvidhās tathā guṇāḥ svargasya proktās te doṣān api nibodha me 28 kṛtasya karmaṇas tatra bhujyate yat phalaṃ divi na cānyat kriyate karma mūlachedena bhujyate 29 so 'tra doṣo mama matas tasyānte patanaṃ ca yat sukhavyāpta manaskānāṃ patanaṃ yac ca mudgala 30 asaṃtoṣaḥ parītāpo dṛṣṭvā dīptatarāḥ śriyaḥ yad bhavaty avare sthāne sthitānāṃ tac ca duṣkaram 31 saṃjñā mohaś ca patatāṃ rajasā ca pradharṣaṇam pramlāneṣu ca mālyeṣu tataḥ pipatiṣor bhayam 32 ā brahmabhavanād ete doṣā maudgalya dāruṇāḥ nākaloke sukṛtināṃ guṇās tv ayutaśo nṛṇām 33 ayaṃ tv anyo gunaḥ śreṣṭhaś cyutānāṃ svargato mune śubhānuśaya yogena manuṣyeṣūpajāyate 34 tatrāpi sumahābhāgaḥ sukhabhāḍ abhijāyate na cet saṃbudhyate tatra gacchaty adhamatāṃ tataḥ 35 iha yat kriyate karma tatparatropabhujyate karmabhūmir iyaṃ brahman phalabhūmir asau matā 36 etat te sarvam ākhyātaṃ yan māṃ pṛcchasi mudgala tavānukampayā sādho sādhu gacchāma māciram 37 [vyāsa] etac chrutvā tu maudgalyo vākyaṃ vimamṛśe dhiyā vimṛśya ca muniśreṣṭho devadūtam uvāca ha 38 devadūta namas te 'stu gaccha tāta yathāsukham mahādoṣeṇa me kāryaṃ na svargeṇa sukhena vā 39 patanaṃ tan mahad duḥkhaṃ paritāpaḥ sudāruṇaḥ svargabhājaś cyavantīha tasmāt svargaṃ na kāmaye 40 yatra gatvā na śocanti na vyathanti calanti vā tad ahaṃ sthānam atyantaṃ mārgayiṣyāmi kevalam 41 ity uktvā sa munir vākyaṃ devadūtaṃ visṛjya tam śiloñcha vṛttim utsṛjya śamam ātiṣṭhad uttamām 42 tulyanindāstutir bhūtvā samaloṣṭāśmakāñcanaḥ jñānayogena śuddhena dhyānanityo babhūva ha 43 dhyānayogād balaṃ labdhvā prāpya carddhim anuttamām jagāma śāśvatīṃ siddhiṃ parāṃ nirvāṇalakṣaṇām 44 tasmāt tvam api kaunteya na śokaṃ kartum arhasi rājyāt sphītāt paribhraṣṭas tapasā tad avāpsyasi 45 sukhasyānantaraṃ duḥkhaṃ duḥkhasyānantaraṃ sukham paryāyeṇopavartante naraṃ nemim arā iva 46 pitṛpaitāmahaṃ rājyaṃ prāpsyasy amitavikrama varṣāt trayodaśād ūrdhvaṃ vyetu te mānaso jvaraḥ 47 [vai] evam uktvā sa bhagavān vyāsaḥ pāṇḍavanandanam jagāma tapase dhīmān punar evāśramaṃ prati |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 3
Chapter 248
|
1
[वै] तस्मिन बहुमृगे ऽरण्ये रममाणा महारथाः काम्यके भरतश्रेष्ठा विजह्रुस ते यथामराः 2 परेक्षमाणा बहुविधान वनॊद्देशान समन्ततः यथर्तुकालरम्याश च वनराजीः सुपुष्पिताः 3 पाण्डवा मृगया शीलाश चरन्तस तन महावनम विजह्रुर इन्द्र परतिमाः कं चित कालम अरिंदमाः 4 ततस ते यौगपद्येन ययुः सर्वे चतुर्दिशम मृगयां पुरुषव्याघ्रा बराह्मणार्थे परंतपाः 5 दरौपदीम आश्रमे नयस्य तृणबिन्दॊर अनुज्ञया महर्षेर दीप्ततपसॊ धौम्यस्य च पुरॊधसः 6 ततस तु राजा सुन्धूनां वार्द्धक्षत्रिर मया यशाः विवाह कामः शाल्वेयान परयातः सॊ ऽभवत तदा 7 महता परिबर्हेण राजयॊग्येन संवृतः राजभिर बहुभिः सार्धम उपायात काम्यकं च सः 8 तत्रापश्यत परियां भार्यां पाण्डवानां यशस्विनाम तिष्ठन्तीम आश्रमद्वारि दरौपदीं निर्जने वने 9 विभ्राजमानां वपुषा बिभ्रतीं रूपम उत्तमम भराजयन्तीं वनॊद्देशं नीलाभ्रम इव विद्युतम 10 अप्सरा देवकन्या वा माया वा देवनिर्मिता इति कृत्वाञ्जलिं सर्वे ददृशुस ताम अनिन्दिताम 11 ततः सराजा सिन्धूनां वार्द्धक्षत्रिर जयद्रथः विस्मितस ताम अनिन्द्याङ्गीं दृष्ट्वासीद धृष्टमानसः 12 स कॊटिकाश्यं राजानम अब्रवीत काममॊहितः कस्य तव एषानवद्याङ्गी यदि वापि न मानुषी 13 विवाहार्थॊ न मे कश चिद इमां दृष्ट्वातिसुन्दरीम एताम एवाहम आदाय गमिष्यामि सवम आलयम 14 गच्छ जानीहि सौम्यैनां कस्य का च कुतॊ ऽपि वा किमर्थम आगता सुभ्रूर इदं कण्टकितं वनम 15 अपि नाम वरारॊहा माम एषा लॊकसुन्दरी भजेद अद्यायतापाङ्गी सुदती तनुमध्यमा 16 अप्य अहं कृतकामः सयाम इमां पराप्य वरस्त्रियम गच्छ जानीहि कॊ नव अस्या नाथ इत्य एव कॊटिक 17 स कॊटिकाश्यस तच छरुत्वा रथात परस्कन्द्य कुण्डली उपेत्य पप्रच्छ तदा करॊष्टा वयाघ्रवधूम इव |
1
[vai] tasmin bahumṛge 'raṇye ramamāṇā mahārathāḥ kāmyake bharataśreṣṭhā vijahrus te yathāmarāḥ 2 prekṣamāṇā bahuvidhān vanoddeśān samantataḥ yathartukālaramyāś ca vanarājīḥ supuṣpitāḥ 3 pāṇḍavā mṛgayā śīlāś carantas tan mahāvanam vijahrur indra pratimāḥ kaṃ cit kālam ariṃdamāḥ 4 tatas te yaugapadyena yayuḥ sarve caturdiśam mṛgayāṃ puruṣavyāghrā brāhmaṇārthe paraṃtapāḥ 5 draupadīm āśrame nyasya tṛṇabindor anujñayā maharṣer dīptatapaso dhaumyasya ca purodhasaḥ 6 tatas tu rājā sundhūnāṃ vārddhakṣatrir mayā yaśāḥ vivāha kāmaḥ śālveyān prayātaḥ so 'bhavat tadā 7 mahatā paribarheṇa rājayogyena saṃvṛtaḥ rājabhir bahubhiḥ sārdham upāyāt kāmyakaṃ ca saḥ 8 tatrāpaśyat priyāṃ bhāryāṃ pāṇḍavānāṃ yaśasvinām tiṣṭhantīm āśramadvāri draupadīṃ nirjane vane 9 vibhrājamānāṃ vapuṣā bibhratīṃ rūpam uttamam bhrājayantīṃ vanoddeśaṃ nīlābhram iva vidyutam 10 apsarā devakanyā vā māyā vā devanirmitā iti kṛtvāñjaliṃ sarve dadṛśus tām aninditām 11 tataḥ sarājā sindhūnāṃ vārddhakṣatrir jayadrathaḥ vismitas tām anindyāṅgīṃ dṛṣṭvāsīd dhṛṣṭamānasaḥ 12 sa koṭikāśyaṃ rājānam abravīt kāmamohitaḥ kasya tv eṣānavadyāṅgī yadi vāpi na mānuṣī 13 vivāhārtho na me kaś cid imāṃ dṛṣṭvātisundarīm etām evāham ādāya gamiṣyāmi svam ālayam 14 gaccha jānīhi saumyaināṃ kasya kā ca kuto 'pi vā kimartham āgatā subhrūr idaṃ kaṇṭakitaṃ vanam 15 api nāma varārohā mām eṣā lokasundarī bhajed adyāyatāpāṅgī sudatī tanumadhyamā 16 apy ahaṃ kṛtakāmaḥ syām imāṃ prāpya varastriyam gaccha jānīhi ko nv asyā nātha ity eva koṭika 17 sa koṭikāśyas tac chrutvā rathāt praskandya kuṇḍalī upetya papraccha tadā kroṣṭā vyāghravadhūm iva |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 3
Chapter 249
|
1
[कॊटि] का तवं कदम्बस्य विनम्य शाखाम; एकाश्रमे तिष्ठसि शॊभमाना देदीप्यमानाग्निशिखेव नक्तं; दॊधूयमाना पवनेन सुभ्रूः 2 अतीव रूपेण समन्विता तवं; न चाप्य अरण्येषु बिभेषि किं नु देवी नु यक्षी यदि दानवी वा; वराप्सरा दैत्य वराङ्गना वा 3 वपुष्मती वॊरग राजकन्या; वनेचरी वा कषणदाचर सत्री यद्य एव राज्ञॊ वरुणस्य पत्नी; यमस्य सॊमस्य धनेश्वरस्य 4 धातुर विधातुः सवितुर विभॊर वा; शक्रस्य वा तवं सदनात परपन्ना न हय एव नः पृच्छसि ये वयं सम; न चापि जानीम तवेह नाथम 5 वयं हि मानं तव वर्धयन्तः; पृच्छाम भद्रे परभवं परभुं च आचक्ष्व बन्धूंश च पतिं कुलं च; तत्त्वेन यच चेह करॊषि कार्यम 6 अहं तु राज्ञः सुरथस्य पुत्रॊ; यं कॊटिकाश्येति विदुर मनुष्याः असौ तु यस तिष्ठति काञ्चनाङ्गे; रथे हुतॊ ऽगनिश चयने यथैव तरिगर्तराजः कमलायताक्षि; कषेमंकरॊ नाम स एष वीरः 7 अस्मात परस तव एष महाधनुष्मान; पुत्रः कुणिन्दाधिपतेर वरिष्ठः निरीक्षते तवां विपुलायतांसः; सुविस्मितः पर्वतवासनित्यः 8 असौ तु यः पुष्करिणी समीपे; शयामॊ युवा तिष्ठति दर्शनीयः इक्ष्वाकुराज्ञः सुबलस्य पुत्रः; स एष हन्ता दविषतां सुगात्रि 9 यस्यानुयात्रं धवजिनः परयान्ति; सौवीरका दवादश राजपुत्राः शॊणाश्वयुक्तेषु रथेषु सर्वे; मखेषु दीप्ता इव हव्यवाहाः 10 अङ्गारकः कुञ्जरगुप्तकश च; शत्रुंजयः संजय सुप्रवृद्धौ परभंकरॊ ऽथ भरमरॊ रविश च; शूरः परतापः कुहरश च नाम 11 यं षट सहस्रा रथिनॊ ऽनुयान्ति; नागा हयाश चैव पदातिनश च जयद्रथॊ नाम यदि शरुतस ते; सौवीरराजः सुभगे स एषः 12 तस्यापरे भरातरॊ ऽदीनसत्त्वा; बलाहकानीक विदारणाध्याः सौवीरवीराः परवरा युवानॊ; राजानम एते बलिनॊ ऽनुयान्ति 13 एतैः सहायैर उपयाति राजा; मरुद्गणैर इन्द्र इवाभिगुप्तः अजानतां खयापय नः सुकेशि; कस्यासि भार्या दुहिता च कस्य |
1
[koṭi] kā tvaṃ kadambasya vinamya śākhām; ekāśrame tiṣṭhasi śobhamānā dedīpyamānāgniśikheva naktaṃ; dodhūyamānā pavanena subhrūḥ 2 atīva rūpeṇa samanvitā tvaṃ; na cāpy araṇyeṣu bibheṣi kiṃ nu devī nu yakṣī yadi dānavī vā; varāpsarā daitya varāṅganā vā 3 vapuṣmatī voraga rājakanyā; vanecarī vā kṣaṇadācara strī yady eva rājño varuṇasya patnī; yamasya somasya dhaneśvarasya 4 dhātur vidhātuḥ savitur vibhor vā; śakrasya vā tvaṃ sadanāt prapannā na hy eva naḥ pṛcchasi ye vayaṃ sma; na cāpi jānīma taveha nātham 5 vayaṃ hi mānaṃ tava vardhayantaḥ; pṛcchāma bhadre prabhavaṃ prabhuṃ ca ācakṣva bandhūṃś ca patiṃ kulaṃ ca; tattvena yac ceha karoṣi kāryam 6 ahaṃ tu rājñaḥ surathasya putro; yaṃ koṭikāśyeti vidur manuṣyāḥ asau tu yas tiṣṭhati kāñcanāṅge; rathe huto 'gniś cayane yathaiva trigartarājaḥ kamalāyatākṣi; kṣemaṃkaro nāma sa eṣa vīraḥ 7 asmāt paras tv eṣa mahādhanuṣmān; putraḥ kuṇindādhipater variṣṭhaḥ nirīkṣate tvāṃ vipulāyatāṃsaḥ; suvismitaḥ parvatavāsanityaḥ 8 asau tu yaḥ puṣkariṇī samīpe; śyāmo yuvā tiṣṭhati darśanīyaḥ ikṣvākurājñaḥ subalasya putraḥ; sa eṣa hantā dviṣatāṃ sugātri 9 yasyānuyātraṃ dhvajinaḥ prayānti; sauvīrakā dvādaśa rājaputrāḥ śoṇāśvayukteṣu ratheṣu sarve; makheṣu dīptā iva havyavāhāḥ 10 aṅgārakaḥ kuñjaraguptakaś ca; śatruṃjayaḥ saṃjaya supravṛddhau prabhaṃkaro 'tha bhramaro raviś ca; śūraḥ pratāpaḥ kuharaś ca nāma 11 yaṃ ṣaṭ sahasrā rathino 'nuyānti; nāgā hayāś caiva padātinaś ca jayadratho nāma yadi śrutas te; sauvīrarājaḥ subhage sa eṣaḥ 12 tasyāpare bhrātaro 'dīnasattvā; balāhakānīka vidāraṇādhyāḥ sauvīravīrāḥ pravarā yuvāno; rājānam ete balino 'nuyānti 13 etaiḥ sahāyair upayāti rājā; marudgaṇair indra ivābhiguptaḥ ajānatāṃ khyāpaya naḥ sukeśi; kasyāsi bhāryā duhitā ca kasya |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 3
Chapter 250
|
1
[वै] अथाब्रवीद दरौपदी राजपुत्री; पृष्टा शिबीनां परवरेण तेन अ अवेक्ष्य मन्दं परविमुच्य शाखां; संगृह्णती कौशिकम उत्तरीयम 2 बुद्ध्याभिजानामि नरेन्द्रपुत्र; न मादृशी तवाम अभिभाष्टुम अर्हा न तवेह वक्तास्ति तवेह वाक्यम; अन्यॊ नरॊ वाप्य अथ वापि नारी 3 एका हय अहं संप्रति तेन वाचं; दद्दानि वै भद्र निबॊध चेदम अहं हय अरण्ये कथम एकम एका; तवाम आलपेयं निरता सवधर्मे 4 जानामि च तवां सुरथस्य पुत्रं; यं कॊटिकाश्येति विदुर मनुष्याः तस्माद अहं शैब्य तथैव तुभ्यम; आख्यामि बन्धून परति तन निबॊध 5 अपत्यम अस्मि दरुपदस्य राज्ञः; कृष्णेति मां शैब्य दिवुर मनुष्याः साहं वृणे पञ्चजनान पतित्वे; ये खाण्डव परस्थगताः शरुतास ते 6 युधिष्ठिरॊ भीमसेनार्जुनौ च; माद्र्याश च पुत्रौ पुरुषप्रवीरौ ते मां निवेश्येह दिशश चतस्रॊ; विभज्य पार्था मृगयां परयाताः 7 पराचीं राजा दक्षिणां भीमसेनॊ; जयः परतीचीं यमजाव उदीचीम मन्ये तु तेषां रथसत्तमानां; कालॊ ऽभितः पराप्त इहॊपयातुम 8 संमानिता यास्यथ तैर यथेष्टं; विमुच्य वाहान अवगाहयध्वम परियातिथिर धर्मसुतॊ महात्मा; परीतॊ भविष्यत्य अभिवीक्ष्य युष्मान 9 एतावद उक्त्वा दरुपदात्मजा सा; शैब्यात्मजं चन्द्र मुखी परतीता विवेश तां पर्णकुटीं परशस्तां; संचिन्त्य तेषाम अतिथिस्वधर्मम |
1
[vai] athābravīd draupadī rājaputrī; pṛṣṭā śibīnāṃ pravareṇa ten a avekṣya mandaṃ pravimucya śākhāṃ; saṃgṛhṇatī kauśikam uttarīyam 2 buddhyābhijānāmi narendraputra; na mādṛśī tvām abhibhāṣṭum arhā na tveha vaktāsti taveha vākyam; anyo naro vāpy atha vāpi nārī 3 ekā hy ahaṃ saṃprati tena vācaṃ; daddāni vai bhadra nibodha cedam ahaṃ hy araṇye katham ekam ekā; tvām ālapeyaṃ niratā svadharme 4 jānāmi ca tvāṃ surathasya putraṃ; yaṃ koṭikāśyeti vidur manuṣyāḥ tasmād ahaṃ śaibya tathaiva tubhyam; ākhyāmi bandhūn prati tan nibodha 5 apatyam asmi drupadasya rājñaḥ; kṛṣṇeti māṃ śaibya divur manuṣyāḥ sāhaṃ vṛṇe pañcajanān patitve; ye khāṇḍava prasthagatāḥ śrutās te 6 yudhiṣṭhiro bhīmasenārjunau ca; mādryāś ca putrau puruṣapravīrau te māṃ niveśyeha diśaś catasro; vibhajya pārthā mṛgayāṃ prayātāḥ 7 prācīṃ rājā dakṣiṇāṃ bhīmaseno; jayaḥ pratīcīṃ yamajāv udīcīm manye tu teṣāṃ rathasattamānāṃ; kālo 'bhitaḥ prāpta ihopayātum 8 saṃmānitā yāsyatha tair yatheṣṭaṃ; vimucya vāhān avagāhayadhvam priyātithir dharmasuto mahātmā; prīto bhaviṣyaty abhivīkṣya yuṣmān 9 etāvad uktvā drupadātmajā sā; śaibyātmajaṃ candra mukhī pratītā viveśa tāṃ parṇakuṭīṃ praśastāṃ; saṃcintya teṣām atithisvadharmam |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 3
Chapter 251
|
1
[वै] अथासीनेषु सर्वेषु तेषु राजसु भारत कॊटिकाश्य वचॊ शरुत्वा शैब्यं सौवीरकॊ ऽबरवीत 2 यदा वाचं वयाहरन्त्याम अस्यां मे रमते मनः सीमन्तिनीनां मुख्यायां विनिवृत्तः कथं भवान 3 एतां दृष्ट्वा सत्रियॊ मे ऽनया यथा शाखामृगस्त्रियः परतिभान्ति महाबाहॊ सत्यम एतद बरवीमि ते 4 दर्शनाद एव हि मनस तया मे ऽपहृतं भृशम तां समाचक्ष्व कल्याणीं यदि सयाच छैब्य मानुषी 5 [कॊटि] एषा वै दरौपदी कृष्णा राजपुत्री यशस्विनी पञ्चानां पाण्डुपुत्राणां महिषी संमता भृशम 6 सर्वेषां चैव पार्थानां परिया बहुमता सती तया समेत्य सौवीर सुवीरान सुसुखी वरज 7 [वै] एवम उक्तः परत्युवाच पश्यामॊ दरौपदीम इति पतिः सौवीरसिन्धूनां दुष्टभावॊ जयद्रथः 8 स परविश्याश्रमं शून्यं सिंहगॊष्ठं वृकॊ यथा आत्मना सप्तमः कृष्णाम इदं वचनम अब्रवीत 9 कुशलं ते वरारॊहे भर्तारस ते ऽपय अनामयाः येषां कुशलकामासि ते ऽपि कच चिद अनामयाः 10 [दरौ] कौरव्यः कुशली राजा कुन्तीपुत्रॊ युधिष्ठिरः अहं च भरातरश चास्य यांश चान्यान परिपृच्छसि 11 पाद्यं परतिगृहाणेदम आसनं च नृपात्मज मृगान पञ्चाशतं चैव परातर आशं ददानि ते 12 ऐणेयान पृषतान नयङ्कून हरिणाञ शरभाञ शशान ऋश्यान रुरूञ शम्बरांश च गवयांश च मृगान बहून 13 वराहान महिषांश चैव याश चान्या मृगजातयः परदास्यति सवयं तुभ्यं कुन्तीपुत्रॊ युधिष्ठिरः 14 [जयद] कुशलं परातर आशस्य सर्वा मे ऽपचितिः कृता एहि मे रथम आरॊह सुखम आप्नुहि केवलम 15 गतश्रीकांश चयुतान राज्यात कृपणान गतचेतसः अरण्यवासिनः पार्थान नानुरॊद्धुं तवम अर्हसि 16 न वै परज्ञा गतश्रीकं भर्तारम उपयुञ्जते युञ्जानम अनुयुञ्जीत न शरियः संक्षये वसेत 17 शरिया विहीना राज्याच च विनष्टाः शाश्वतीः समाः अलं ते पाण्डुपुत्राणां भक्त्या कलेशम उपासितुम 18 भार्या मे भव सुश्रॊणि तयजैनान सुखम आप्नुहि अखिलान सिन्धुसौवीरान अवाप्नुहि मया सह 19 [वै] इत्य उक्ता सिन्धुराजेन वाक्यं हृदयकम्पनम कृष्णा तस्माद अपाक्रामद देशात सभ्रुकुटी मुखी 20 अवमत्यास्य तद वाक्यम आक्षिप्य च सुमध्यमा मैवम इत्य अब्रवीत कृष्णा लज्जस्वेति च सैन्धवम 21 सा काङ्क्षमाणा भर्तॄणाम उपयानम अनिन्दिता विलॊभयाम आस परं वाक्यैर वाक्यानि युञ्जती |
1
[vai] athāsīneṣu sarveṣu teṣu rājasu bhārata koṭikāśya vaco śrutvā śaibyaṃ sauvīrako 'bravīt 2 yadā vācaṃ vyāharantyām asyāṃ me ramate manaḥ sīmantinīnāṃ mukhyāyāṃ vinivṛttaḥ kathaṃ bhavān 3 etāṃ dṛṣṭvā striyo me 'nyā yathā śākhāmṛgastriyaḥ pratibhānti mahābāho satyam etad bravīmi te 4 darśanād eva hi manas tayā me 'pahṛtaṃ bhṛśam tāṃ samācakṣva kalyāṇīṃ yadi syāc chaibya mānuṣī 5 [koṭi] eṣā vai draupadī kṛṣṇā rājaputrī yaśasvinī pañcānāṃ pāṇḍuputrāṇāṃ mahiṣī saṃmatā bhṛśam 6 sarveṣāṃ caiva pārthānāṃ priyā bahumatā satī tayā sametya sauvīra suvīrān susukhī vraja 7 [vai] evam uktaḥ pratyuvāca paśyāmo draupadīm iti patiḥ sauvīrasindhūnāṃ duṣṭabhāvo jayadrathaḥ 8 sa praviśyāśramaṃ śūnyaṃ siṃhagoṣṭhaṃ vṛko yathā ātmanā saptamaḥ kṛṣṇām idaṃ vacanam abravīt 9 kuśalaṃ te varārohe bhartāras te 'py anāmayāḥ yeṣāṃ kuśalakāmāsi te 'pi kac cid anāmayāḥ 10 [drau] kauravyaḥ kuśalī rājā kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ ahaṃ ca bhrātaraś cāsya yāṃś cānyān paripṛcchasi 11 pādyaṃ pratigṛhāṇedam āsanaṃ ca nṛpātmaja mṛgān pañcāśataṃ caiva prātar āśaṃ dadāni te 12 aiṇeyān pṛṣatān nyaṅkūn hariṇāñ śarabhāñ śaśān ṛśyān rurūñ śambarāṃś ca gavayāṃś ca mṛgān bahūn 13 varāhān mahiṣāṃś caiva yāś cānyā mṛgajātayaḥ pradāsyati svayaṃ tubhyaṃ kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ 14 [jayad] kuśalaṃ prātar āśasya sarvā me 'pacitiḥ kṛtā ehi me ratham āroha sukham āpnuhi kevalam 15 gataśrīkāṃś cyutān rājyāt kṛpaṇān gatacetasaḥ araṇyavāsinaḥ pārthān nānuroddhuṃ tvam arhasi 16 na vai prajñā gataśrīkaṃ bhartāram upayuñjate yuñjānam anuyuñjīta na śriyaḥ saṃkṣaye vaset 17 śriyā vihīnā rājyāc ca vinaṣṭāḥ śāśvatīḥ samāḥ alaṃ te pāṇḍuputrāṇāṃ bhaktyā kleśam upāsitum 18 bhāryā me bhava suśroṇi tyajainān sukham āpnuhi akhilān sindhusauvīrān avāpnuhi mayā saha 19 [vai] ity uktā sindhurājena vākyaṃ hṛdayakampanam kṛṣṇā tasmād apākrāmad deśāt sabhrukuṭī mukhī 20 avamatyāsya tad vākyam ākṣipya ca sumadhyamā maivam ity abravīt kṛṣṇā lajjasveti ca saindhavam 21 sā kāṅkṣamāṇā bhartṝṇām upayānam aninditā vilobhayām āsa paraṃ vākyair vākyāni yuñjatī |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 3
Chapter 252
|
1
[वै] सरॊषरागॊपहतेन वल्गुना; सराग नेत्रेण नतॊन्नत भरुवा मुखेन विस्फूर्य सुवीर राष्ट्रपं; ततॊ ऽबरवीत तं दरुपदात्मजा पुनः 2 यशस्विनस तीक्ष्णविषान महारथान; अधिक्षिपन मूढ न लज्जसे कथम महेन्द्रकल्पान निरतान सवकर्मसु; सथितान समूहेष्व अपि यक्षरक्षसाम 3 न किं चिद ईड्यं परवदन्ति पापं; वनेचरं वा गृहमेधिनं वा तपस्विनं संपरिपूर्ण विद्यं; भषन्ति हैवं शवनराः सुवीर 4 अहं तु मन्ये तव नास्ति कश चिद; एतादृशे कषत्रिय संनिवेशे यस तवाद्य पातालमुखे पतन्तं; पाणौ गृहीत्वा परतिसंहरेत 5 नागं परभिन्नं गिरिकूट कल्पम; उपत्यकां हैमवतीं चरन्तम दण्डीव यूथाद अपसेधसे तवं; यॊ जेतुम आशंससि धर्मराजम 6 बाल्यात परसुप्तस्य महाबलस्य; सिंहस्य पक्ष्माणि मुखाल लुनासि पदा समाहत्य पलायमानः; करुद्धं यदा दरक्ष्यसि भीमसेनम 7 महाबलं घॊरतरं परवृद्धं; जातं हरिं पर्वत कन्दरेषु परसुप्तम उग्रं परपदेन हन्सि; यः करुद्धम आसेत्स्यसि जिष्णुम उग्रम 8 कृष्णॊरगौ कीक्ष्ण विषौ दविजिह्वौ; मत्तः पदाक्रामसि पुच्छ देशे यः पाण्डवाभ्यां पुरुषॊत्तमाभ्यां; जघन्यजाभ्यां परयुयुत्ससे तवम 9 यथा च वेणुः कदली नलॊ वा; फलन्त्य अभावाय न भूतये ऽऽतमनः तथैव मां तैः परिरक्ष्यमाणम; आदास्यसे कर्कटकीव गर्भम 10 [जयद] जानामि कृष्णे विदितं ममैतद; यथाविधास ते नरदेव पुत्राः न तव एवम एतेन विभीषणेन; शक्या वयं तरासयितुं तवयाद्य 11 वयं पुनः सप्त दशेषु कृष्णे; कुलेषु सर्वे ऽनवमेषु जाताः षड्भ्यॊ गुणेभ्यॊ ऽभयधिका विहीनान; मन्यामह्ये दरौपदि पाण्टु पुत्रान 12 सा कषिप्रम आतिष्ठ गजं रथं वा; न वाक्यमात्रेण वयं हि शक्याः आशंस वा तवं कृपणं वदन्ती; सौवीरराजस्य पुनः परसादम 13 [दरौ] महाबला हिं तव इह दुर्बलेव; सौवीरराजस्य मताहम अस्मि याहं परमाथाद इह संप्रतीता; सौवीरराजं कृपणं वदेयम 14 यस्या हि कृष्णौ पदवीं चरेतां; समास्थिताव एकरथे सहायौ इन्द्रॊ ऽपि तां नापहरेत कथं चिन; मनुष्यमात्रः कृपणः कुतॊ ऽनयः 15 यदा किरीटी परवीर घाती; निघ्नन रथस्थॊ दविषतां मनांसि मदन्तरे तवद धवजिनीं परवेष्टा; कक्षं दहन्न अग्निर इवॊष्णगेषु 16 जनार्दनस्यानुगा वृष्णिवीरा; महेष्वासाः केकयाश चापि सर्वे एते हि सर्वे मम राजपुत्राः; परहृष्टरूपाः पदवीं चरेयुः 17 मौर्वी विसृष्टाः सतनयित्नुघॊषा; गाण्डीवमुक्तास तव अतिवेगवन्तः हस्तं समाहत्य धनंजयस्य; भीमाः शब्दं घॊरतरं नदन्ति 18 गाण्डीवमुक्तांश च महाशरौघान; पतंगसंघान इव शीघ्रवेगान सशङ्खघॊषः सतलत्र घॊषॊ; गाण्डीवधन्वा मुहुर उद्वमंश च यदा शरान अर्पयिता तवॊरसि; तदा मनस ते किम इवाभविष्यत 19 गदाहस्तं भीमम अभिद्रवन्तं; माद्रीपुत्रौ संपतन्तौ दिशश च अमर्षजं करॊधविषं वमन्तौ; दृष्ट्वा चिरं तापम उपैष्यसे ऽधम 20 यथा चाहं नातिचरे कथं चित; पतीन महार्हान मनसापि जातु तेनाद्य सत्येन वशीकृतं तवां; दरष्टास्मि पार्थैः परिकृष्यमाणम 21 न संभ्रमं गन्तुम अहं हि शक्ष्ये; तवया नृशंसेन विकृष्यमाणा समागताहं हि कुरुप्रवीरैः; पुनर वनं काम्यकम आगता च 22 [वै] सा तान अनुप्रेक्ष्य विशालनेत्रा; जिघृक्षमाणान अवभर्त्सयन्ती परॊवाच मा मां सपृशतेति भीता; धौम्यं पचुक्रॊश पुरॊहितं सा 23 जग्राह ताम उत्तरवस्त्रदेशे; जयद्रथस तं समवाक्षिपत सा तया समाक्षिप्त तनुः स पापः; पपात शाखीव निकृत्तमूलः 24 परगृह्यमाणा तु महाजवेन; मुहुर विनिःश्वस्य च राजपुत्री सा कृष्यमाणा रथम आरुरॊह; दौम्यस्य पादाव अभिवाद्य कृष्णा 25 [धौम्य] नेयं शक्या तवया नेतुम अविजित्य महारथान धर्मं कषत्रस्य पौराणम अवेक्षस्व जयद्रथ 26 कषुद्रं कृत्वा फलं पापं पराप्स्यसि तवम असंशयम आसाद्य पाण्डवान वीरान धर्मराज पुरॊगमान 27 [वै] इत्य उक्त्वा हरियमाणां तां राजपुत्रीं यशस्विनीम अन्वगच्छत तदा धौम्यः पदातिगणमध्यगः |
1
[vai] saroṣarāgopahatena valgunā; sarāga netreṇa natonnata bhruvā mukhena visphūrya suvīra rāṣṭrapaṃ; tato 'bravīt taṃ drupadātmajā punaḥ 2 yaśasvinas tīkṣṇaviṣān mahārathān; adhikṣipan mūḍha na lajjase katham mahendrakalpān niratān svakarmasu; sthitān samūheṣv api yakṣarakṣasām 3 na kiṃ cid īḍyaṃ pravadanti pāpaṃ; vanecaraṃ vā gṛhamedhinaṃ vā tapasvinaṃ saṃparipūrṇa vidyaṃ; bhaṣanti haivaṃ śvanarāḥ suvīra 4 ahaṃ tu manye tava nāsti kaś cid; etādṛśe kṣatriya saṃniveśe yas tvādya pātālamukhe patantaṃ; pāṇau gṛhītvā pratisaṃhareta 5 nāgaṃ prabhinnaṃ girikūṭa kalpam; upatyakāṃ haimavatīṃ carantam daṇḍīva yūthād apasedhase tvaṃ; yo jetum āśaṃsasi dharmarājam 6 bālyāt prasuptasya mahābalasya; siṃhasya pakṣmāṇi mukhāl lunāsi padā samāhatya palāyamānaḥ; kruddhaṃ yadā drakṣyasi bhīmasenam 7 mahābalaṃ ghorataraṃ pravṛddhaṃ; jātaṃ hariṃ parvata kandareṣu prasuptam ugraṃ prapadena hansi; yaḥ kruddham āsetsyasi jiṣṇum ugram 8 kṛṣṇoragau kīkṣṇa viṣau dvijihvau; mattaḥ padākrāmasi puccha deśe yaḥ pāṇḍavābhyāṃ puruṣottamābhyāṃ; jaghanyajābhyāṃ prayuyutsase tvam 9 yathā ca veṇuḥ kadalī nalo vā; phalanty abhāvāya na bhūtaye ''tmanaḥ tathaiva māṃ taiḥ parirakṣyamāṇam; ādāsyase karkaṭakīva garbham 10 [jayad] jānāmi kṛṣṇe viditaṃ mamaitad; yathāvidhās te naradeva putrāḥ na tv evam etena vibhīṣaṇena; śakyā vayaṃ trāsayituṃ tvayādya 11 vayaṃ punaḥ sapta daśeṣu kṛṣṇe; kuleṣu sarve 'navameṣu jātāḥ ṣaḍbhyo guṇebhyo 'bhyadhikā vihīnān; manyāmahye draupadi pāṇṭu putrān 12 sā kṣipram ātiṣṭha gajaṃ rathaṃ vā; na vākyamātreṇa vayaṃ hi śakyāḥ āśaṃsa vā tvaṃ kṛpaṇaṃ vadantī; sauvīrarājasya punaḥ prasādam 13 [drau] mahābalā hiṃ tv iha durbaleva; sauvīrarājasya matāham asmi yāhaṃ pramāthād iha saṃpratītā; sauvīrarājaṃ kṛpaṇaṃ vadeyam 14 yasyā hi kṛṣṇau padavīṃ caretāṃ; samāsthitāv ekarathe sahāyau indro 'pi tāṃ nāpaharet kathaṃ cin; manuṣyamātraḥ kṛpaṇaḥ kuto 'nyaḥ 15 yadā kirīṭī paravīra ghātī; nighnan rathastho dviṣatāṃ manāṃsi madantare tvad dhvajinīṃ praveṣṭā; kakṣaṃ dahann agnir ivoṣṇageṣu 16 janārdanasyānugā vṛṣṇivīrā; maheṣvāsāḥ kekayāś cāpi sarve ete hi sarve mama rājaputrāḥ; prahṛṣṭarūpāḥ padavīṃ careyuḥ 17 maurvī visṛṣṭāḥ stanayitnughoṣā; gāṇḍīvamuktās tv ativegavantaḥ hastaṃ samāhatya dhanaṃjayasya; bhīmāḥ śabdaṃ ghorataraṃ nadanti 18 gāṇḍīvamuktāṃś ca mahāśaraughān; pataṃgasaṃghān iva śīghravegān saśaṅkhaghoṣaḥ satalatra ghoṣo; gāṇḍīvadhanvā muhur udvamaṃś ca yadā śarān arpayitā tavorasi; tadā manas te kim ivābhaviṣyat 19 gadāhastaṃ bhīmam abhidravantaṃ; mādrīputrau saṃpatantau diśaś ca amarṣajaṃ krodhaviṣaṃ vamantau; dṛṣṭvā ciraṃ tāpam upaiṣyase 'dhama 20 yathā cāhaṃ nāticare kathaṃ cit; patīn mahārhān manasāpi jātu tenādya satyena vaśīkṛtaṃ tvāṃ; draṣṭāsmi pārthaiḥ parikṛṣyamāṇam 21 na saṃbhramaṃ gantum ahaṃ hi śakṣye; tvayā nṛśaṃsena vikṛṣyamāṇā samāgatāhaṃ hi kurupravīraiḥ; punar vanaṃ kāmyakam āgatā ca 22 [vai] sā tān anuprekṣya viśālanetrā; jighṛkṣamāṇān avabhartsayantī provāca mā māṃ spṛśateti bhītā; dhaumyaṃ pacukrośa purohitaṃ sā 23 jagrāha tām uttaravastradeśe; jayadrathas taṃ samavākṣipat sā tayā samākṣipta tanuḥ sa pāpaḥ; papāta śākhīva nikṛttamūlaḥ 24 pragṛhyamāṇā tu mahājavena; muhur viniḥśvasya ca rājaputrī sā kṛṣyamāṇā ratham āruroha; daumyasya pādāv abhivādya kṛṣṇā 25 [dhaumya] neyaṃ śakyā tvayā netum avijitya mahārathān dharmaṃ kṣatrasya paurāṇam avekṣasva jayadratha 26 kṣudraṃ kṛtvā phalaṃ pāpaṃ prāpsyasi tvam asaṃśayam āsādya pāṇḍavān vīrān dharmarāja purogamān 27 [vai] ity uktvā hriyamāṇāṃ tāṃ rājaputrīṃ yaśasvinīm anvagacchat tadā dhaumyaḥ padātigaṇamadhyagaḥ |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 3
Chapter 253
|
1
[वै] ततॊ दिशः संप्रविहृत्य पार्था; मृगान वराहान महिषांश च हत्वा धनुर्धराः शरेष्ठतमाः पृथिव्यां; पृथक चरन्तः सहिता बभूवुः 2 ततॊ मृगव्यालगणानुकीर्णं; महावनं तद विहगॊपघुष्टम भरातॄंश च तान अभ्यवदद युधिष्ठिरः; शरुत्वा गिरॊ वयाहरतां मृगाणाम 3 आदित्यदीप्तां दिशम अभ्युपेत्य; मृगद्विजाः करूरम इमे वदन्ति आयासम उग्रं परतिवेदयन्तॊ; महाहवं शत्रुभिर वावमानम 4 कषिप्रं निवर्तध्वम अलं मृगैर नॊ; मनॊ हि मे दूयति दह्यते च बुद्धिं समाच्छाद्य च मे समन्युर; उद्धूयते पराणपतिः शरीरे 5 सरः सुपर्णेन हृतॊरगं यथा; राष्ट्रं यथा राजकम आत्तलक्ष्मि एवंविधं मे परतिभाति काम्यकं; शौण्डैर यथा पीतरसश च कुम्भः 6 ते सैन्धवैर अत्यनिलौघवेगैर; महाजवैर वाजिभिर उह्यमानाः युक्तैर बृहद्भिः सुरथैर नृवीरास; तदाश्रमायाभिमुखा बभूवुः 7 तेषां तु गॊमायुर अनल्प घॊषॊ; निवर्ततां मामम उपेत्य पार्श्वम परव्याहरत तं परविमृश्य राजा; परॊवाच भीमं च धनंजयं च 8 यथा वदत्य एष विहीनयॊनिः; शालावृकॊ वामम उपेत्य पार्श्वम सुव्यक्तम अस्मान अवमन्य पापैः; कृतॊ ऽभिमर्दः कुरुभिः परसह्य 9 इत्य एव ते तद वनम आविशन्तॊ; महत्य अरण्ये मृगयां चरित्वा बालाम अपश्यन्त तदा रुदन्तीं; धात्रेयिकां परेष्यवधूं परियायाः 10 ताम इन्द्रसेनस तवरितॊ ऽभिसृत्य; रथाद अवप्लुत्य ततॊ ऽभयधावत परॊवच चैनां वचनं नरेन्द्र; धात्रेयिकाम आर्ततरस तदानीम 11 किं रॊदिषि तवं पतिता धरण्यां; किं ते मुखं शुष्यति दीनवर्णम कच चिन न पापैः सुनृशंस कृद भिः; परमाथिता दरौपदी राजपुत्री अनिद्य रूपा सुविशालनेत्रा; शरीरतुल्या कुरुपुंगवानाम 12 यद्य एव देवी पृथिवीं परविष्टा; दिवं परपन्नाप्य अथ वा समुद्रम तस्या गमिष्यन्ति पदं हि पार्थास; तथा हि संतप्यति धर्मराजः 13 कॊ हीदृशानाम अरिमर्दनानां; कलेशक्षमाणाम अपराजितानाम पराणैः समाम इष्टतमां जिहीर्षेद; अनुत्तमं रत्नम इव परमूढः न बुध्यते नाथवतीम इहाद्य; बहिश्चरं हृदयं पाण्डवानाम 14 कस्याद्य कायं परतिभिद्य घॊरा; महीं परवेक्ष्यन्ति शिताः शराग्र्याः मा तवं शुचस तां परति भीरु विद्धि; यथाद्य कृष्णा पुनर एष्यतीति निहत्य सर्वान दविषतः समग्रान; पार्थाः समेष्यन्त्य अथ याज्ञसेन्या 15 अथाब्रवीच चारु मुखं परमृज्य; धात्रेयिका सारथिम इन्द्रसेनम जयद्रथेनापहृता परमथ्य; पञ्चेन्द्र कल्पान परिभूय कृष्णा 16 तिष्ठन्ति वर्त्मानि नवान्य अमूनि; वृक्षाश च न मलान्ति तथैव भग्नाः आवर्तयध्वं हय अनुयात शीघ्रं; न दूरयातैव हि राजपुत्री 17 संनह्यध्वं सर्व एवेन्द्र कल्पा; महान्ति चारूणि च दंशनानि गृह्णीत चापानि महाधनानि; शरांश च शीघ्रं पदवीं वरजध्वम 18 पुरा हि निर्भर्त्सन दण्डमॊहिता; परमूढ चित्ता वदनेन शुष्यता ददाति कस्मै चिद अनर्हते तनुं; वराज्य पूर्णाम इव भस्मनि शरुचम 19 पुरा तुषाग्नाव इव हूयते हविः; पुरा शमशाने सरग इवापविध्यते पुरा च सॊमॊ ऽधवरगॊ ऽवलिह्यते; शुना यथा विप्रजने परमॊहिते महत्य अरण्ये मृगयां चरित्वा; पुरा शृगालॊ नलिनीं विगाहते 20 मा वः परियायाः सुनसं सुलॊचनं; चन्द्रप्रभाच्छं वदनं परसन्नम सपृश्याच छुभं कश चिद अकृत्य कारी; शवा वै पुरॊडाशम इवॊपयुङ्क्षीत एतानि वर्त्मान्य अनुयात शीघ्रं; मा वः कालः कषिप्रम इहात्यगाद वै 21 [य] भद्रे तूष्णीम आस्स्व नियच्छ वाचं; मास्मत सकाशे परुसाण्य अवॊचः राजानॊ वा यदि वा राजपुत्रा; बलेन मत्ता वञ्चनां पराप्नुवन्ति 22 [वै] एतावद उक्त्वा परययुर हि शीघ्रं; तान्य एव वर्त्मान्य अनुवर्तमानाः मुहुर मुहुर वयालवद उच्छसन्तॊ; जयां विक्षिपन्तश च महाधनुर भयः 23 ततॊ ऽपश्यंस तस्य सैन्यस्य रेणुम; उद्धूतं वै जावि खुरप्रणुन्नम पदातीनां मध्यगतं च धौम्यं; विक्रॊशन्तं भीमम अभिद्रवेति 24 ते सान्त्व्य धौम्यं परिदीनसत्त्वाः; सुखं भवान एत्व इति राजपुत्राः शयेना यथैवामिष संप्रयुक्ता; जवेन तः सैन्यम अथाभ्यधावन 25 तेषां महेन्द्रॊपमविक्रमाणां; संरब्धानां धर्षणाद याज्ञसेन्याः करॊधः परजज्वाल जयद्रथं च; दृष्ट्वा परियां तस्य रथे सथितां च 26 परचुक्रुशुश चाप्य अथ सिन्धुराजं; वृकॊदरश चैव धनंजयश च यमौ च राजा च महाधनुर्धरास; ततॊ दिशः संमुमुहुः परेषाम |
1
[vai] tato diśaḥ saṃpravihṛtya pārthā; mṛgān varāhān mahiṣāṃś ca hatvā dhanurdharāḥ śreṣṭhatamāḥ pṛthivyāṃ; pṛthak carantaḥ sahitā babhūvuḥ 2 tato mṛgavyālagaṇānukīrṇaṃ; mahāvanaṃ tad vihagopaghuṣṭam bhrātṝṃś ca tān abhyavadad yudhiṣṭhiraḥ; śrutvā giro vyāharatāṃ mṛgāṇām 3 ādityadīptāṃ diśam abhyupetya; mṛgadvijāḥ krūram ime vadanti āyāsam ugraṃ prativedayanto; mahāhavaṃ śatrubhir vāvamānam 4 kṣipraṃ nivartadhvam alaṃ mṛgair no; mano hi me dūyati dahyate ca buddhiṃ samācchādya ca me samanyur; uddhūyate prāṇapatiḥ śarīre 5 saraḥ suparṇena hṛtoragaṃ yathā; rāṣṭraṃ yathā rājakam āttalakṣmi evaṃvidhaṃ me pratibhāti kāmyakaṃ; śauṇḍair yathā pītarasaś ca kumbhaḥ 6 te saindhavair atyanilaughavegair; mahājavair vājibhir uhyamānāḥ yuktair bṛhadbhiḥ surathair nṛvīrās; tadāśramāyābhimukhā babhūvuḥ 7 teṣāṃ tu gomāyur analpa ghoṣo; nivartatāṃ māmam upetya pārśvam pravyāharat taṃ pravimṛśya rājā; provāca bhīmaṃ ca dhanaṃjayaṃ ca 8 yathā vadaty eṣa vihīnayoniḥ; śālāvṛko vāmam upetya pārśvam suvyaktam asmān avamanya pāpaiḥ; kṛto 'bhimardaḥ kurubhiḥ prasahya 9 ity eva te tad vanam āviśanto; mahaty araṇye mṛgayāṃ caritvā bālām apaśyanta tadā rudantīṃ; dhātreyikāṃ preṣyavadhūṃ priyāyāḥ 10 tām indrasenas tvarito 'bhisṛtya; rathād avaplutya tato 'bhyadhāvat provaca caināṃ vacanaṃ narendra; dhātreyikām ārtataras tadānīm 11 kiṃ rodiṣi tvaṃ patitā dharaṇyāṃ; kiṃ te mukhaṃ śuṣyati dīnavarṇam kac cin na pāpaiḥ sunṛśaṃsa kṛd bhiḥ; pramāthitā draupadī rājaputrī anidya rūpā suviśālanetrā; śarīratulyā kurupuṃgavānām 12 yady eva devī pṛthivīṃ praviṣṭā; divaṃ prapannāpy atha vā samudram tasyā gamiṣyanti padaṃ hi pārthās; tathā hi saṃtapyati dharmarājaḥ 13 ko hīdṛśānām arimardanānāṃ; kleśakṣamāṇām aparājitānām prāṇaiḥ samām iṣṭatamāṃ jihīrṣed; anuttamaṃ ratnam iva pramūḍhaḥ na budhyate nāthavatīm ihādya; bahiścaraṃ hṛdayaṃ pāṇḍavānām 14 kasyādya kāyaṃ pratibhidya ghorā; mahīṃ pravekṣyanti śitāḥ śarāgryāḥ mā tvaṃ śucas tāṃ prati bhīru viddhi; yathādya kṛṣṇā punar eṣyatīti nihatya sarvān dviṣataḥ samagrān; pārthāḥ sameṣyanty atha yājñasenyā 15 athābravīc cāru mukhaṃ pramṛjya; dhātreyikā sārathim indrasenam jayadrathenāpahṛtā pramathya; pañcendra kalpān paribhūya kṛṣṇā 16 tiṣṭhanti vartmāni navāny amūni; vṛkṣāś ca na mlānti tathaiva bhagnāḥ āvartayadhvaṃ hy anuyāta śīghraṃ; na dūrayātaiva hi rājaputrī 17 saṃnahyadhvaṃ sarva evendra kalpā; mahānti cārūṇi ca daṃśanāni gṛhṇīta cāpāni mahādhanāni; śarāṃś ca śīghraṃ padavīṃ vrajadhvam 18 purā hi nirbhartsana daṇḍamohitā; pramūḍha cittā vadanena śuṣyatā dadāti kasmai cid anarhate tanuṃ; varājya pūrṇām iva bhasmani śrucam 19 purā tuṣāgnāv iva hūyate haviḥ; purā śmaśāne srag ivāpavidhyate purā ca somo 'dhvarago 'valihyate; śunā yathā viprajane pramohite mahaty araṇye mṛgayāṃ caritvā; purā śṛgālo nalinīṃ vigāhate 20 mā vaḥ priyāyāḥ sunasaṃ sulocanaṃ; candraprabhācchaṃ vadanaṃ prasannam spṛśyāc chubhaṃ kaś cid akṛtya kārī; śvā vai puroḍāśam ivopayuṅkṣīt etāni vartmāny anuyāta śīghraṃ; mā vaḥ kālaḥ kṣipram ihātyagād vai 21 [y] bhadre tūṣṇīm āssva niyaccha vācaṃ; māsmat sakāśe parusāṇy avocaḥ rājāno vā yadi vā rājaputrā; balena mattā vañcanāṃ prāpnuvanti 22 [vai] etāvad uktvā prayayur hi śīghraṃ; tāny eva vartmāny anuvartamānāḥ muhur muhur vyālavad ucchasanto; jyāṃ vikṣipantaś ca mahādhanur bhyaḥ 23 tato 'paśyaṃs tasya sainyasya reṇum; uddhūtaṃ vai jāvi khurapraṇunnam padātīnāṃ madhyagataṃ ca dhaumyaṃ; vikrośantaṃ bhīmam abhidraveti 24 te sāntvya dhaumyaṃ paridīnasattvāḥ; sukhaṃ bhavān etv iti rājaputrāḥ śyenā yathaivāmiṣa saṃprayuktā; javena taḥ sainyam athābhyadhāvan 25 teṣāṃ mahendropamavikramāṇāṃ; saṃrabdhānāṃ dharṣaṇād yājñasenyāḥ krodhaḥ prajajvāla jayadrathaṃ ca; dṛṣṭvā priyāṃ tasya rathe sthitāṃ ca 26 pracukruśuś cāpy atha sindhurājaṃ; vṛkodaraś caiva dhanaṃjayaś ca yamau ca rājā ca mahādhanurdharās; tato diśaḥ saṃmumuhuḥ pareṣām |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 3
Chapter 254
|
1
[वै] ततॊ घॊरतरः शब्दॊ वने समभवत तदा भीमसेनार्जुनौ दृष्ट्वा कषत्रियाणाम अमर्षिणाम 2 तेषां धवजाग्राण्य अभिवीक्ष्य राजा; सवयं दुरात्मा कुरुपुंगवानाम जरद्रथॊ याज्ञसेनीम उवाच; रथे सथितां भानुमतीं हतौजाः 3 आयान्तीमे पञ्च रथा महान्तॊ; मन्ये च कृष्णे पतयस तवैते सा जानती खयापय नः सुकेशि; परं परं पाण्डवानां रथस्थम 4 [दरौ] किं ते जञातैर मूढ महाधनुर्धरैर; अनायुष्यं कर्मकृत्वातिघॊरम एते वीराः पतयॊ मे समेता; न वः शेषः कश चिद इहास्ति युद्धे 5 आख्यातव्यं तव एव सर्वं मुमूर्षॊर; मया तुभ्यं पृष्टया धर्म एषः न मे वयथा विद्यते तवद्भयं वा; संपश्यन्त्याः सानुजं धर्मराजम 6 यस्य धवजाग्रे नदतॊ मृदङ्गौ; नन्दॊपनन्दौ मधुरौ युक्तरूपौ एतं सवधर्मार्थविनिश्चयज्ञं; सदा जनाः कृत्यवन्तॊ ऽनुयान्ति 7 य एष जाम्बूनदशुद्ध गौरः; परचण्ड घॊणस तनुर आयताक्षः एतं कुरुश्रेष्ठतमं वदन्ति; युधिष्ठिरं धर्मसुतं पतिं मे 8 अप्य एष शत्रॊः शरणागतस्य; दद्यात पराणान धर्मचारी नृवीरः परैह्य एनं मूढ जवेन भूतये; तवम आत्मनः पराञ्जलिर नयस्तशास्त्रः 9 अथाप्य एनं पश्यसि यं रथस्थं; महाभुजं शालम इव परवृद्धम संदष्टौष्ठं भरुकुटी संहतभ्रुवं; वृकॊदरॊ नाम पतिर ममैषः 10 आजानेया बलिनः साधु दान्ता; महाबलाः शूरम उदावहन्ति एतस्य कर्माण्य अतिमानुषाणि; भीमेति शब्दॊ ऽसय गतः पृथिव्याम 11 नास्यापराद्धाः शेषम इहाप्नुवन्ति; नाप्य अस्य वैरं विस्मरते कदा चित वैरस्यान्तं संविधायॊपयाति; पश्चाच छान्तिं न च गच्छत्य अतीव 12 मृदुर वदान्यॊ धृतिमान यशस्वी; जितेन्द्रियॊ वृद्धसेवी नृवीरः भराता च शिष्यश च युधिष्ठिरस्य; धनंजयॊ नाम पतिर ममैषः 13 यॊ वै न कामान न भयान न लॊभात; तयजेद धर्मं न नृशंसं च कुर्यात स एष वैश्वानरतुल्यतेजाः; कुन्तीसुतः शत्रुसहः परमाथी 14 यः सर्वधर्मार्थविनिश्चयज्ञॊ; भयार्तानां भयहर्ता मनीषी यस्यॊत्तमं रूपम आहुः पृथिव्यां; यं पाण्डवाः परिरक्षन्ति सर्वे 15 पराणैर गरीयांसम अनुव्रतं वै; स एष वीरॊ नकुलः पतिर मे यः खड्गयॊधी लघुचित्रहस्तॊ; महांश च धीमान सहदेवॊ ऽदवितीयः 16 यस्याद्य कर्म दरक्ष्यसे मूढ सत्त्व; शतक्रतॊर वा दैत्य सेनासु संख्ये शूरः कृतास्त्रॊ मतिमान मनीषी; परियंकरॊ धर्मसुतस्य राज्ञः 17 य एष चन्द्रार्कसमानतेजा; जघन्यजः पाण्डवानां परियश च बुद्ध्या समॊ यस्य नरॊ न विद्यते; वक्ता तथा सत्सु विनिश्चयज्ञः 18 सैष शूरॊ नित्यम अमर्षणश; च धीमान पराज्ञः सहदेवः पतिर मे तयजेत पराणान परविशेद धव्यवाहं; न तव एवैष वयाहरेद धर्मबाह्यम सदा मनस्वी कषत्रधर्मे निविष्टः; कुन्त्याः पराणैर इष्टतमॊ नृवीरः 19 विशीर्यन्तीं नावम इवार्णवान्ते; रत्नाभिपूर्णां मकरस्य पृष्ठे सेनां तवेमां हतसर्वयॊधां; विक्षॊभितां दरक्ष्यसि पाण्डुपुत्रैः 20 इत्य एते वै कथिताः पाण्डुपुत्रा; यांस तवं मॊहाद अवमन्य परवृत्तः यद्य एतैस तवं मुच्यसे ऽरिष्टदेहः; पुनर्जन्म पराप्स्यसे जीव एव 21 [वै] ततः पार्थाः पञ्च पञ्चेन्द्र कल्पास; तयक्त्वा तरस्तान पराञ्जलींस तान पदातीन रथानीकं शरवर्षान्ध कारं; चक्रुः करुद्धः सर्वतः संनिगृह्य |
1
[vai] tato ghorataraḥ śabdo vane samabhavat tadā bhīmasenārjunau dṛṣṭvā kṣatriyāṇām amarṣiṇām 2 teṣāṃ dhvajāgrāṇy abhivīkṣya rājā; svayaṃ durātmā kurupuṃgavānām jaradratho yājñasenīm uvāca; rathe sthitāṃ bhānumatīṃ hataujāḥ 3 āyāntīme pañca rathā mahānto; manye ca kṛṣṇe patayas tavaite sā jānatī khyāpaya naḥ sukeśi; paraṃ paraṃ pāṇḍavānāṃ rathastham 4 [drau] kiṃ te jñātair mūḍha mahādhanurdharair; anāyuṣyaṃ karmakṛtvātighoram ete vīrāḥ patayo me sametā; na vaḥ śeṣaḥ kaś cid ihāsti yuddhe 5 ākhyātavyaṃ tv eva sarvaṃ mumūrṣor; mayā tubhyaṃ pṛṣṭayā dharma eṣaḥ na me vyathā vidyate tvadbhayaṃ vā; saṃpaśyantyāḥ sānujaṃ dharmarājam 6 yasya dhvajāgre nadato mṛdaṅgau; nandopanandau madhurau yuktarūpau etaṃ svadharmārthaviniścayajñaṃ; sadā janāḥ kṛtyavanto 'nuyānti 7 ya eṣa jāmbūnadaśuddha gauraḥ; pracaṇḍa ghoṇas tanur āyatākṣaḥ etaṃ kuruśreṣṭhatamaṃ vadanti; yudhiṣṭhiraṃ dharmasutaṃ patiṃ me 8 apy eṣa śatroḥ śaraṇāgatasya; dadyāt prāṇān dharmacārī nṛvīraḥ paraihy enaṃ mūḍha javena bhūtaye; tvam ātmanaḥ prāñjalir nyastaśāstraḥ 9 athāpy enaṃ paśyasi yaṃ rathasthaṃ; mahābhujaṃ śālam iva pravṛddham saṃdaṣṭauṣṭhaṃ bhrukuṭī saṃhatabhruvaṃ; vṛkodaro nāma patir mamaiṣaḥ 10 ājāneyā balinaḥ sādhu dāntā; mahābalāḥ śūram udāvahanti etasya karmāṇy atimānuṣāṇi; bhīmeti śabdo 'sya gataḥ pṛthivyām 11 nāsyāparāddhāḥ śeṣam ihāpnuvanti; nāpy asya vairaṃ vismarate kadā cit vairasyāntaṃ saṃvidhāyopayāti; paścāc chāntiṃ na ca gacchaty atīva 12 mṛdur vadānyo dhṛtimān yaśasvī; jitendriyo vṛddhasevī nṛvīraḥ bhrātā ca śiṣyaś ca yudhiṣṭhirasya; dhanaṃjayo nāma patir mamaiṣaḥ 13 yo vai na kāmān na bhayān na lobhāt; tyajed dharmaṃ na nṛśaṃsaṃ ca kuryāt sa eṣa vaiśvānaratulyatejāḥ; kuntīsutaḥ śatrusahaḥ pramāthī 14 yaḥ sarvadharmārthaviniścayajño; bhayārtānāṃ bhayahartā manīṣī yasyottamaṃ rūpam āhuḥ pṛthivyāṃ; yaṃ pāṇḍavāḥ parirakṣanti sarve 15 prāṇair garīyāṃsam anuvrataṃ vai; sa eṣa vīro nakulaḥ patir me yaḥ khaḍgayodhī laghucitrahasto; mahāṃś ca dhīmān sahadevo 'dvitīyaḥ 16 yasyādya karma drakṣyase mūḍha sattva; śatakrator vā daitya senāsu saṃkhye śūraḥ kṛtāstro matimān manīṣī; priyaṃkaro dharmasutasya rājñaḥ 17 ya eṣa candrārkasamānatejā; jaghanyajaḥ pāṇḍavānāṃ priyaś ca buddhyā samo yasya naro na vidyate; vaktā tathā satsu viniścayajñaḥ 18 saiṣa śūro nityam amarṣaṇaś; ca dhīmān prājñaḥ sahadevaḥ patir me tyajet prāṇān praviśed dhavyavāhaṃ; na tv evaiṣa vyāhared dharmabāhyam sadā manasvī kṣatradharme niviṣṭaḥ; kuntyāḥ prāṇair iṣṭatamo nṛvīraḥ 19 viśīryantīṃ nāvam ivārṇavānte; ratnābhipūrṇāṃ makarasya pṛṣṭhe senāṃ tavemāṃ hatasarvayodhāṃ; vikṣobhitāṃ drakṣyasi pāṇḍuputraiḥ 20 ity ete vai kathitāḥ pāṇḍuputrā; yāṃs tvaṃ mohād avamanya pravṛttaḥ yady etais tvaṃ mucyase 'riṣṭadehaḥ; punarjanma prāpsyase jīva eva 21 [vai] tataḥ pārthāḥ pañca pañcendra kalpās; tyaktvā trastān prāñjalīṃs tān padātīn rathānīkaṃ śaravarṣāndha kāraṃ; cakruḥ kruddhaḥ sarvataḥ saṃnigṛhya |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 3
Chapter 255
|
1
[वै] संतिष्ठत परहरत तूर्णं विपरिधावत इति सम सैधवॊ राजा चॊदयाम आस तान नृपान 2 ततॊ घॊरतरः शब्दॊ रणे समभवत तदा भीमार्जुनयमान दृष्ट्वा सैन्यानां सयुधिष्ठिरान 3 शिबिसिन्धुत्रिगर्तानां विषादश चाप्य अजायत तान दृष्ट्वा पुरुषव्याघ्रान वयाघ्रान इव बलॊत्कटान 4 हेमचित्रसमुत्सेधां सर्वशैक्यायसीं गदाम परगृह्याभ्यद्रवद भीमः सैन्धवं कालचॊदितम 5 तदन्तरम अथावृत्य कॊटिकाश्यॊ ऽभयहारयत महता रथवंशेन परिवार्य वृकॊदरम 6 शक्तितॊमरनाराचैर वीरबाहुप्रचॊदितैः कीर्यमाणॊ ऽपि बहुभिर न सम भीमॊ ऽभयकम्पत 7 गजं तु सगजारॊहं पदातींश च चतुर्दश जघान गदया भीमः सैन्धव धवजिनीमुखे 8 पार्थः पञ्चशताञ शूरान पार्वतीयान महारथान परीप्समानः सौवीरं जघान धवजिनीमुखे 9 राजा सवयं सुवीराणां परवराणां परहारिणाम निमेष मात्रेण शतं जघान समरे तदा 10 ददृशे नकुलस तत्र रथात परस्कन्द्य खड्गधृक सिरांसि पादरक्षाणां बीजवत परवपन मुहुः 11 सहदेवस तु संयाय रथेन जग यॊधिनः पातयाम आस नाराचैर दरुमेभ्य इव बर्हिणः 12 ततस तरिगर्गः सधनुर अवतीर्य महारथात गदया चतुरॊ वाहान राज्ञस तस्य तदावधीत 13 तम अभ्याशगतं राजा पदातिं कुन्तिनन्दनः अर्धचन्द्रेण बाणेन विव्याधॊरसि धर्मराट 14 स भिन्नहृदयॊ वीरॊ वक्त्राच छॊणितम ऊद्वमन पपाताभिमुखः पार्थं छिन्नमूल इव दरुमः 15 इन्द्रसेन दवितीयस तु रथात परस्कन्द्य धर्मराज हताश्वः सहदेवस्य परतिपेदे महारथम 16 नकुलं तव अभिसंधाय कषेमं करमहामुखौ उभाव उभयतस तीक्ष्णैः शरवर्षैर अवर्षताम 17 तौ शरैर अभिवर्षन्तौ जीमूताव इव वार्षिकौ एकैकेन विपाठेन जघ्ने माद्रवतीसुतः 18 तरिगर्तराजः सुरथस तस्याथ रथधूर गतः रथम आक्षेपयाम आस गजेन गजयानवित 19 नकुलस तव अपभीस तस्माद रथाच चर्मासि पाणिमान उद्भ्रान्तं सथानम आस्थाय तस्थौ गिरिर इवाचलः 20 सुरथस तं गजवरं वधाय नकुलस्य तु परेषयाम आस सक्रॊधम अभ्युच्छ्रितकरं ततः 21 नकुलस तस्य नागस्य समीपपरिवर्तिनः सविषाणं भुजं मूले खड्गेन निरकृन्तत 22 स विनद्य महानादं जगः कङ्कण भूषणः पतन्न अवाक्शिरा भूमौ हस्त्यारॊहान अपॊथयत 23 स तत कर्म महत कृत्वा शूरॊ माद्रवतीसुतः भीमसेनरथं पराप्य शर्म लेभे महारथः 24 भीमस तव आपततॊ राज्ञः कॊटिकाश्यस्य संगरे सूतस्य नुदतॊ वाहान कषुरेणापाहरच छिरः 25 न बुबॊध हतं सूतं स राजा बाहुशालिना तस्याश्वा वयद्रवन संख्ये हतसूतास ततस ततः 26 विमुखं हतसूतं तं भीमः परहरतां वरः जघान तलयुक्तेन परासेनाभ्येत्य पाण्डवः 27 दवादशानां तु सर्वेषां सौवीराणां धनंजयः चकर्त निषितैर भल्लैर धनूंषि च शिरांसि च 28 शिबीन इक्ष्वाकुमुख्यांश च तरिगर्तान सैधवान अपि जघानातिरथः संख्ये बाणगॊचरम आगतान 29 सादिताः परत्यदृश्यन्त बहवः सव्यसाचिना सपताकाश च मातङ्गाः साद्वजाश च महारथाः 30 परच्छाद्य पृथिवीं तस्थुः सर्वम आयॊधनं परति शरीराण्य अशिरस्कानि विदेहानि शिरांसि च 31 शवगृध्रकङ्ककाकॊल भासगॊमायुवायसाः अतृप्यंस तत्र वीराणां हतानां मांसशॊणितैः 32 हतेषु तेषु वीरेषु सिन्धुराजॊ जयद्रथः विमुच्य कृष्णां संत्रस्तः पलायनपरॊ ऽभवत 33 स तस्मिन संकुले सैन्ये दरौपदीम अवतार्य वै पराणप्रेप्सुर उपाधावद वनं येन नराधमः 34 दरौपदीं धर्मराजस तु दृष्ट्वा धौम्य पुरस्कृताम माद्रीपुत्रेण वीरेण रथम आरॊपयत तदा 35 ततस तद विद्रुतं सैन्यम अपयाते जयद्रथे आदिश्यादिश्य नाराचैर आजघान वृकॊदरः 36 सव्यसाची तु तं दृष्ट्वा पलायन्तं जयद्रथम वारयाम आस निघ्नन्तं भीमं सैन्धव सैनिकान 37 [अर्ज] यस्यापचारात पराप्तॊ ऽयम अस्मान कलेशॊ दुरासदः तम अस्मिन समरॊद्देशे न पश्यामि जयद्रथम 38 तम एवान्विष भद्रं ते किं ते यॊधैर निपातितैः अनामिषम इदं कर्म कथं वा मन्यते भवान 39 [वै] इत्य उक्तॊ भीमसेनस तु गुडाकेशेन धीमता युधिष्ठिरम अभिप्रेक्ष्य वाग्मी वचनम अब्रवीत 40 हतप्रवीरा रिपवॊ भूयिष्ठं विद्रुता दिशः गृहीत्वा दरौपदीं राजन निवर्ततु भवान इतः 41 यमाभ्यां सह राजेन्द्र धौम्येन च महात्मना पराप्याश्रमपदं राजन दरौपदीं परिसान्त्वय 42 न हि मे मॊक्ष्यते जीवन मूढः सैन्धवकॊ नृपः पातालतलसंस्थॊ ऽपि यदि शक्रॊ ऽसय सारथिः 43 [य] न हन्तव्यॊ महाबाहॊ दुरात्मापि स सैन्धवः उःशलाम अभिसंस्मृत्य गान्धारीं च यशस्विनीम 44 [वै] तच छरुत्वा दरौपदी भीमम उवाच वयाकुलेन्द्रिया कुपिता हरीमती पराज्ञा पती भीमार्जुनाव उभौ 45 कर्तव्यं चेत परियं मह्यं वध्यः स पुरुषाधमः सैन्धवापसदः पापॊ दुर्मतिः कुलपांसनः 46 भार्याभिहर्ता निर्वैरॊ यश च राज्यहरॊ रिपुः याचमानॊ ऽपि संग्रामे न स जीवितुम अर्हति 47 इत्य उक्तौ तौ नरव्याघ्रौ ययतुर यत्र सैन्धवः राजा निववृते कृष्णाम आदाय सपुरॊहितः 48 स परविश्याश्रमपदं वयपविद्धबृसी घटम मार्कण्डेयाधिभिर विप्रैर अनुकीर्णं ददर्श ह 49 दरौपदीम अनुशॊचद्भिर बराह्मणैस तैः समागतैः समियाय मरा पराज्ञः सभार्यॊ भरातृमध्यगः 50 ते सम तं मुदिता दृष्ट्वा पुनर अभ्यागतं नृपम जित्वा तान सिन्धुसौवीरान दरौपदीं चाहृतां पुनः 51 स तैः परिवृतॊ राजा तत्रैवॊपविवेश ह परविवेशाश्रमं कृष्णा यमाभ्यां सह भामिनी 52 भीमार्जुनाव अपि शरुत्वा करॊशमात्रगतं रिपुम सवयम अश्वांस तुदन्तौ तौ जवेनैवाभ्यधावताम 53 इदम अत्यद्भुतं चात्र चकार पुरुषॊ ऽरजुनः करॊशमात्रगतान अश्वान सैन्धवस्य जघान यत 54 स हि दिव्यास्त्रसंपन्नः कृच्छ्रकाले ऽपय असंभ्रमः अकरॊद दुष्करं कर्म शरैर अस्त्रानुमन्त्रितैः 55 ततॊ ऽभयधावतां वीराव उभौ भीम धनंजयौ हताश्वं सैन्धवं भीतम एकं वयाकुलचेतसम 56 सैन्धवस तु हतान दृष्ट्वा तथाश्वान सवान सुदुःखितः दृष्ट्वा विक्रमकर्माणि कुर्वाणं च धनंजयम पलायनकृतॊत्साहः पराद्रवद येन वै वनम 57 सैन्धवं तवाभिसंप्रेक्ष्य पराक्रान्तं पलायने अनुयाय महाबाहुः फल्गुनॊ वाक्यम अब्रवीत 58 अनेन वीर्येण कथं सत्रियं परार्थयसे बलात राजपुत्र निवर्तस्व न ते युक्तं पलायनम कथं चानुचरान हित्वा शत्रुमध्ये पलायसे 59 इत्य उच्यमानः पार्थेन सैधवॊ न नयवर्तत तिष्ठ तिष्ठेति तं भीमः सहसाभ्यद्रवद बली मा वधीर इति पार्थस तं दयावान अभ्यभाषत |
1
[vai] saṃtiṣṭhata praharata tūrṇaṃ viparidhāvata iti sma saidhavo rājā codayām āsa tān nṛpān 2 tato ghorataraḥ śabdo raṇe samabhavat tadā bhīmārjunayamān dṛṣṭvā sainyānāṃ sayudhiṣṭhirān 3 śibisindhutrigartānāṃ viṣādaś cāpy ajāyata tān dṛṣṭvā puruṣavyāghrān vyāghrān iva balotkaṭān 4 hemacitrasamutsedhāṃ sarvaśaikyāyasīṃ gadām pragṛhyābhyadravad bhīmaḥ saindhavaṃ kālacoditam 5 tadantaram athāvṛtya koṭikāśyo 'bhyahārayat mahatā rathavaṃśena parivārya vṛkodaram 6 śaktitomaranārācair vīrabāhupracoditaiḥ kīryamāṇo 'pi bahubhir na sma bhīmo 'bhyakampata 7 gajaṃ tu sagajārohaṃ padātīṃś ca caturdaśa jaghāna gadayā bhīmaḥ saindhava dhvajinīmukhe 8 pārthaḥ pañcaśatāñ śūrān pārvatīyān mahārathān parīpsamānaḥ sauvīraṃ jaghāna dhvajinīmukhe 9 rājā svayaṃ suvīrāṇāṃ pravarāṇāṃ prahāriṇām nimeṣa mātreṇa śataṃ jaghāna samare tadā 10 dadṛśe nakulas tatra rathāt praskandya khaḍgadhṛk sirāṃsi pādarakṣāṇāṃ bījavat pravapan muhuḥ 11 sahadevas tu saṃyāya rathena jaga yodhinaḥ pātayām āsa nārācair drumebhya iva barhiṇaḥ 12 tatas trigargaḥ sadhanur avatīrya mahārathāt gadayā caturo vāhān rājñas tasya tadāvadhīt 13 tam abhyāśagataṃ rājā padātiṃ kuntinandanaḥ ardhacandreṇa bāṇena vivyādhorasi dharmarāṭ 14 sa bhinnahṛdayo vīro vaktrāc choṇitam ūdvaman papātābhimukhaḥ pārthaṃ chinnamūla iva drumaḥ 15 indrasena dvitīyas tu rathāt praskandya dharmarāj hatāśvaḥ sahadevasya pratipede mahāratham 16 nakulaṃ tv abhisaṃdhāya kṣemaṃ karamahāmukhau ubhāv ubhayatas tīkṣṇaiḥ śaravarṣair avarṣatām 17 tau śarair abhivarṣantau jīmūtāv iva vārṣikau ekaikena vipāṭhena jaghne mādravatīsutaḥ 18 trigartarājaḥ surathas tasyātha rathadhūr gataḥ ratham ākṣepayām āsa gajena gajayānavit 19 nakulas tv apabhīs tasmād rathāc carmāsi pāṇimān udbhrāntaṃ sthānam āsthāya tasthau girir ivācalaḥ 20 surathas taṃ gajavaraṃ vadhāya nakulasya tu preṣayām āsa sakrodham abhyucchritakaraṃ tataḥ 21 nakulas tasya nāgasya samīpaparivartinaḥ saviṣāṇaṃ bhujaṃ mūle khaḍgena nirakṛntata 22 sa vinadya mahānādaṃ jagaḥ kaṅkaṇa bhūṣaṇaḥ patann avākśirā bhūmau hastyārohān apothayat 23 sa tat karma mahat kṛtvā śūro mādravatīsutaḥ bhīmasenarathaṃ prāpya śarma lebhe mahārathaḥ 24 bhīmas tv āpatato rājñaḥ koṭikāśyasya saṃgare sūtasya nudato vāhān kṣureṇāpāharac chiraḥ 25 na bubodha hataṃ sūtaṃ sa rājā bāhuśālinā tasyāśvā vyadravan saṃkhye hatasūtās tatas tataḥ 26 vimukhaṃ hatasūtaṃ taṃ bhīmaḥ praharatāṃ varaḥ jaghāna talayuktena prāsenābhyetya pāṇḍavaḥ 27 dvādaśānāṃ tu sarveṣāṃ sauvīrāṇāṃ dhanaṃjayaḥ cakarta niṣitair bhallair dhanūṃṣi ca śirāṃsi ca 28 śibīn ikṣvākumukhyāṃś ca trigartān saidhavān api jaghānātirathaḥ saṃkhye bāṇagocaram āgatān 29 sāditāḥ pratyadṛśyanta bahavaḥ savyasācinā sapatākāś ca mātaṅgāḥ sādvajāś ca mahārathāḥ 30 pracchādya pṛthivīṃ tasthuḥ sarvam āyodhanaṃ prati śarīrāṇy aśiraskāni videhāni śirāṃsi ca 31 śvagṛdhrakaṅkakākola bhāsagomāyuvāyasāḥ atṛpyaṃs tatra vīrāṇāṃ hatānāṃ māṃsaśoṇitaiḥ 32 hateṣu teṣu vīreṣu sindhurājo jayadrathaḥ vimucya kṛṣṇāṃ saṃtrastaḥ palāyanaparo 'bhavat 33 sa tasmin saṃkule sainye draupadīm avatārya vai prāṇaprepsur upādhāvad vanaṃ yena narādhamaḥ 34 draupadīṃ dharmarājas tu dṛṣṭvā dhaumya puraskṛtām mādrīputreṇa vīreṇa ratham āropayat tadā 35 tatas tad vidrutaṃ sainyam apayāte jayadrathe ādiśyādiśya nārācair ājaghāna vṛkodaraḥ 36 savyasācī tu taṃ dṛṣṭvā palāyantaṃ jayadratham vārayām āsa nighnantaṃ bhīmaṃ saindhava sainikān 37 [arj] yasyāpacārāt prāpto 'yam asmān kleśo durāsadaḥ tam asmin samaroddeśe na paśyāmi jayadratham 38 tam evānviṣa bhadraṃ te kiṃ te yodhair nipātitaiḥ anāmiṣam idaṃ karma kathaṃ vā manyate bhavān 39 [vai] ity ukto bhīmasenas tu guḍākeśena dhīmatā yudhiṣṭhiram abhiprekṣya vāgmī vacanam abravīt 40 hatapravīrā ripavo bhūyiṣṭhaṃ vidrutā diśaḥ gṛhītvā draupadīṃ rājan nivartatu bhavān itaḥ 41 yamābhyāṃ saha rājendra dhaumyena ca mahātmanā prāpyāśramapadaṃ rājan draupadīṃ parisāntvaya 42 na hi me mokṣyate jīvan mūḍhaḥ saindhavako nṛpaḥ pātālatalasaṃstho 'pi yadi śakro 'sya sārathiḥ 43 [y] na hantavyo mahābāho durātmāpi sa saindhavaḥ uḥśalām abhisaṃsmṛtya gāndhārīṃ ca yaśasvinīm 44 [vai] tac chrutvā draupadī bhīmam uvāca vyākulendriyā kupitā hrīmatī prājñā patī bhīmārjunāv ubhau 45 kartavyaṃ cet priyaṃ mahyaṃ vadhyaḥ sa puruṣādhamaḥ saindhavāpasadaḥ pāpo durmatiḥ kulapāṃsanaḥ 46 bhāryābhihartā nirvairo yaś ca rājyaharo ripuḥ yācamāno 'pi saṃgrāme na sa jīvitum arhati 47 ity uktau tau naravyāghrau yayatur yatra saindhavaḥ rājā nivavṛte kṛṣṇām ādāya sapurohitaḥ 48 sa praviśyāśramapadaṃ vyapaviddhabṛsī ghaṭam mārkaṇḍeyādhibhir viprair anukīrṇaṃ dadarśa ha 49 draupadīm anuśocadbhir brāhmaṇais taiḥ samāgataiḥ samiyāya marā prājñaḥ sabhāryo bhrātṛmadhyagaḥ 50 te sma taṃ muditā dṛṣṭvā punar abhyāgataṃ nṛpam jitvā tān sindhusauvīrān draupadīṃ cāhṛtāṃ punaḥ 51 sa taiḥ parivṛto rājā tatraivopaviveśa ha praviveśāśramaṃ kṛṣṇā yamābhyāṃ saha bhāminī 52 bhīmārjunāv api śrutvā krośamātragataṃ ripum svayam aśvāṃs tudantau tau javenaivābhyadhāvatām 53 idam atyadbhutaṃ cātra cakāra puruṣo 'rjunaḥ krośamātragatān aśvān saindhavasya jaghāna yat 54 sa hi divyāstrasaṃpannaḥ kṛcchrakāle 'py asaṃbhramaḥ akarod duṣkaraṃ karma śarair astrānumantritaiḥ 55 tato 'bhyadhāvatāṃ vīrāv ubhau bhīma dhanaṃjayau hatāśvaṃ saindhavaṃ bhītam ekaṃ vyākulacetasam 56 saindhavas tu hatān dṛṣṭvā tathāśvān svān suduḥkhitaḥ dṛṣṭvā vikramakarmāṇi kurvāṇaṃ ca dhanaṃjayam palāyanakṛtotsāhaḥ prādravad yena vai vanam 57 saindhavaṃ tvābhisaṃprekṣya parākrāntaṃ palāyane anuyāya mahābāhuḥ phalguno vākyam abravīt 58 anena vīryeṇa kathaṃ striyaṃ prārthayase balāt rājaputra nivartasva na te yuktaṃ palāyanam kathaṃ cānucarān hitvā śatrumadhye palāyase 59 ity ucyamānaḥ pārthena saidhavo na nyavartata tiṣṭha tiṣṭheti taṃ bhīmaḥ sahasābhyadravad balī mā vadhīr iti pārthas taṃ dayāvān abhyabhāṣata |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 3
Chapter 256
|
1
[वै] जयद्रथस तु संप्रेक्ष्य भरातराव उद्यतायुधौ पराद्रवत तूर्णम अव्यग्रॊ जीवितेप्सुः सुदुःखितः 2 तं भीमसेनॊ धावन्तम अवतीर्य रथाद बली अभिद्रुत्य निजग्राह केशपक्षे ऽतयमर्षणः 3 समुद्यम्य च तं रॊषान निष्पिपेष महीतले गले गृहीत्वा राजानं ताडयाम आस चैव ह 4 पुनः संजीवमानस्य तस्यॊत्पतितुम इच्छतः पदा मूर्ध्नि महाबाहुः पराहरद विलपिष्यतः 5 तस्य जानुं ददौ भीमॊ जघ्ने चैनम अरत्निना स मॊहम अगमद राजा परहार वरपीडितः 6 विरॊषं भीमसेनं तु वारयाम आस फल्गुनः दुःशलायाः कृते राजा यत तद आहेति कौरव 7 [भीमसेन] नायं पापसमाचारॊ मत्तॊ जीवितुम अर्हति दरौपद्यास तद अनर्हायाः परिक्लेष्टा नराधमः 8 किं नु शक्यं मया कर्तुं यद राजा सततं घृणी तवं च बालिशया बुद्ध्या सदैवास्मान परबाधसे 9 एवं कुत्वा सटास तस्य पञ्च चक्रे वृकॊदरः अर्धचन्द्रेण बाणेन किं चिद अब्रुवतस तदा 10 विकल्पयित्वा राजानं ततः पराह वृकॊदरः जीवितुं चेच्छसे मूढ हेतुं मे गदतः शृणु 11 दासॊ ऽसमीति तवया वाच्यं संसत्सु च सभासु च एवं ते जीवितं दद्याम एष युद्धजितॊ विधिः 12 एवम अस्त्व इति तं राजा कृच्छ्रप्राणॊ जयद्रथः परॊवाच पुरुषव्याघ्रं भीमम आहवशॊभिनम 13 तत एनं विचेष्टन्तं बद्ध्वा पार्थॊ वृकॊदरः रथम आरॊपयाम आस विसंज्ञं पांसुगुण्ठितम 14 ततस तं रथम आस्थाय भीमः पार्थानुगस तदा अभ्येत्याश्रममध्यस्थम अभ्यगच्छद युधिष्ठिरम 15 दर्शयाम आस भीमस तु तदवस्थं जयद्रथम तं राजा पराहसद दृष्ट्वा मुच्यताम इति चाब्रवीत 16 राजानं चाब्रवीद भीमॊ दरौपद्यै कथयेति वै दासभावं गतॊ हय एष पाण्डूनां पापचेतनः 17 तम उवाच ततॊ जयेष्ठॊ भराता संप्रणयं वचः मुञ्चैनम अधमाचारं परमाणं यदि ते वयम 18 दरौपदी चाब्रवीद भीमम अभिप्रेक्ष्य युधिष्ठिरम दासायं मुच्यतां राज्ञस तवया पञ्च सटः कृतः 19 स मुक्तॊ ऽभयेत्य राजानम अभिवाद्य युधिष्ठिरम ववन्दे विह्वलॊ राजा तांश च सर्वान मुनींस तदा 20 तम उवाच घृणी राजा धर्मपुत्रॊ युधिष्ठिरः तथा जयद्रथं दृष्ट्वा गृहीतं सव्यसाचिना 21 अदासॊ गच्छ मुक्तॊ ऽसि मैवं कार्षीः पुनः कव चित सत्री कामुक धिग अस्तु तवां कषुद्रः कषुद्रसहायवान एवंविधं हि कः कुर्यात तवदन्यः पुरुषाधमः 22 गतसत्त्वम इव जञात्वा कर्तारम अशुभस्य तम संप्रेक्ष्य भरतश्रेष्ठः कृपां चक्रे नराधिपः 23 धर्मे ते वर्धतां बुद्धिर मा चाधर्मे मनॊ कृथाः साश्वः सरथ पादातः सवस्ति गच्छ जयद्रथ 24 एवम उक्तस तु सव्रीडं तूष्णीं किं चिद अवाङ्मुखः जगाम राजा दुःखार्तॊ गङ्गा दवाराय भारत 25 स देवं शरणं गत्वा विरूपाक्षम उमापतिम तपॊ चचार विपुलं तस्य परीतॊ वृषध्वजः 26 बलिं सवयं परत्यगृह्णात परीयमाणस तरिलॊचनः वरं चास्मै ददौ देवः स च जग्राह तच छृणु 27 समस्तान सरथान पञ्च जयेयं युधि पाण्डवान इति राजाब्रवीद देवं नेति देवस तम अब्रवीत 28 अजय्यांश चाप्य अवध्यांश च वारयिष्यसि तान युधि ऋते ऽरजुनं महाबाहुं देवैर अपि दुरासदम 29 यम आहुर अजितं देवं शङ्खचक्रगदाधरम परधानः सॊ ऽसत्रविदुषां तेन कृष्णेन रक्ष्यते 30 एवम उक्तस तु नृपतिः सवम एव भवनं ययौ पाण्डवाश च वने तस्मिन नयवसन काम्यके तदा |
1
[vai] jayadrathas tu saṃprekṣya bhrātarāv udyatāyudhau prādravat tūrṇam avyagro jīvitepsuḥ suduḥkhitaḥ 2 taṃ bhīmaseno dhāvantam avatīrya rathād balī abhidrutya nijagrāha keśapakṣe 'tyamarṣaṇaḥ 3 samudyamya ca taṃ roṣān niṣpipeṣa mahītale gale gṛhītvā rājānaṃ tāḍayām āsa caiva ha 4 punaḥ saṃjīvamānasya tasyotpatitum icchataḥ padā mūrdhni mahābāhuḥ prāharad vilapiṣyataḥ 5 tasya jānuṃ dadau bhīmo jaghne cainam aratninā sa moham agamad rājā prahāra varapīḍitaḥ 6 viroṣaṃ bhīmasenaṃ tu vārayām āsa phalgunaḥ duḥśalāyāḥ kṛte rājā yat tad āheti kaurava 7 [bhīmasena] nāyaṃ pāpasamācāro matto jīvitum arhati draupadyās tad anarhāyāḥ parikleṣṭā narādhamaḥ 8 kiṃ nu śakyaṃ mayā kartuṃ yad rājā satataṃ ghṛṇī tvaṃ ca bāliśayā buddhyā sadaivāsmān prabādhase 9 evaṃ kutvā saṭās tasya pañca cakre vṛkodaraḥ ardhacandreṇa bāṇena kiṃ cid abruvatas tadā 10 vikalpayitvā rājānaṃ tataḥ prāha vṛkodaraḥ jīvituṃ cecchase mūḍha hetuṃ me gadataḥ śṛṇu 11 dāso 'smīti tvayā vācyaṃ saṃsatsu ca sabhāsu ca evaṃ te jīvitaṃ dadyām eṣa yuddhajito vidhiḥ 12 evam astv iti taṃ rājā kṛcchraprāṇo jayadrathaḥ provāca puruṣavyāghraṃ bhīmam āhavaśobhinam 13 tata enaṃ viceṣṭantaṃ baddhvā pārtho vṛkodaraḥ ratham āropayām āsa visaṃjñaṃ pāṃsuguṇṭhitam 14 tatas taṃ ratham āsthāya bhīmaḥ pārthānugas tadā abhyetyāśramamadhyastham abhyagacchad yudhiṣṭhiram 15 darśayām āsa bhīmas tu tadavasthaṃ jayadratham taṃ rājā prāhasad dṛṣṭvā mucyatām iti cābravīt 16 rājānaṃ cābravīd bhīmo draupadyai kathayeti vai dāsabhāvaṃ gato hy eṣa pāṇḍūnāṃ pāpacetanaḥ 17 tam uvāca tato jyeṣṭho bhrātā saṃpraṇayaṃ vacaḥ muñcainam adhamācāraṃ pramāṇaṃ yadi te vayam 18 draupadī cābravīd bhīmam abhiprekṣya yudhiṣṭhiram dāsāyaṃ mucyatāṃ rājñas tvayā pañca saṭaḥ kṛtaḥ 19 sa mukto 'bhyetya rājānam abhivādya yudhiṣṭhiram vavande vihvalo rājā tāṃś ca sarvān munīṃs tadā 20 tam uvāca ghṛṇī rājā dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ tathā jayadrathaṃ dṛṣṭvā gṛhītaṃ savyasācinā 21 adāso gaccha mukto 'si maivaṃ kārṣīḥ punaḥ kva cit strī kāmuka dhig astu tvāṃ kṣudraḥ kṣudrasahāyavān evaṃvidhaṃ hi kaḥ kuryāt tvadanyaḥ puruṣādhamaḥ 22 gatasattvam iva jñātvā kartāram aśubhasya tam saṃprekṣya bharataśreṣṭhaḥ kṛpāṃ cakre narādhipaḥ 23 dharme te vardhatāṃ buddhir mā cādharme mano kṛthāḥ sāśvaḥ saratha pādātaḥ svasti gaccha jayadratha 24 evam uktas tu savrīḍaṃ tūṣṇīṃ kiṃ cid avāṅmukhaḥ jagāma rājā duḥkhārto gaṅgā dvārāya bhārata 25 sa devaṃ śaraṇaṃ gatvā virūpākṣam umāpatim tapo cacāra vipulaṃ tasya prīto vṛṣadhvajaḥ 26 baliṃ svayaṃ pratyagṛhṇāt prīyamāṇas trilocanaḥ varaṃ cāsmai dadau devaḥ sa ca jagrāha tac chṛṇu 27 samastān sarathān pañca jayeyaṃ yudhi pāṇḍavān iti rājābravīd devaṃ neti devas tam abravīt 28 ajayyāṃś cāpy avadhyāṃś ca vārayiṣyasi tān yudhi ṛte 'rjunaṃ mahābāhuṃ devair api durāsadam 29 yam āhur ajitaṃ devaṃ śaṅkhacakragadādharam pradhānaḥ so 'straviduṣāṃ tena kṛṣṇena rakṣyate 30 evam uktas tu nṛpatiḥ svam eva bhavanaṃ yayau pāṇḍavāś ca vane tasmin nyavasan kāmyake tadā |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 3
Chapter 257
|
1
[जनम] एवं हृतायां कृष्णायां पराप्य कलेशम अनुत्तमम अत ऊर्ध्वं नरव्याघ्राः किम अकुर्वत पाण्डवाः 2 [वै] एवं कृष्णां मॊक्षयित्वा विनिर्जित्य जयद्रथम आसां चक्रे मुनिगणैर धर्मराजॊ युधिष्ठिरः 3 तेषां मध्ये महर्षीणां शृण्वताम अनुशॊचताम मार्कण्डेयम इदं वाक्यम अब्रवीत पाण्डुनन्दनः 4 मन्ये कालश च बलवान दैवं च विधिनिर्मितम भवितव्यं च भूतानां यस्य नास्ति वयतिक्रमः 5 कथं हि पत्नीम अस्माकं धर्मज्ञां धर्मचारिणीम संस्पृशेद ईदृशॊ भावः शुचिं सतैन्यम इवानृतम 6 न हि पापं कृतं किं चित कर्म वा निन्दितं कव चित दरौपद्या बराह्मणेष्व एव धर्मः सुचरितॊ महान 7 तां जहार बलाद राजा मूढ बुद्धिर जयद्रथः तस्याः संहरणात पराप्तः शिरसः केशवापनम पराजयं च संग्रामे ससहायः समाप्तवान 8 परत्याहृता तथास्माभिर हत्वा तत सैन्धवं बलम तद दारहरणं पराप्तम अस्माभिर अवितर्कितम 9 दुःखश चायं वनेवासॊ मृगयायां च जीविका हिंसा च मृगजातीनां वनौकॊभिर वनौकसाम जञातिभिर विप्रवासश च मिथ्या वयवसितैर अयम 10 अस्ति नूनं मया कश चिद अल्पभाग्यतरॊ नरः भवता दृष्टपूर्वॊ वा शरुतपूर्वॊ ऽपि वा भवेत |
1
[janam] evaṃ hṛtāyāṃ kṛṣṇāyāṃ prāpya kleśam anuttamam ata ūrdhvaṃ naravyāghrāḥ kim akurvata pāṇḍavāḥ 2 [vai] evaṃ kṛṣṇāṃ mokṣayitvā vinirjitya jayadratham āsāṃ cakre munigaṇair dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ 3 teṣāṃ madhye maharṣīṇāṃ śṛṇvatām anuśocatām mārkaṇḍeyam idaṃ vākyam abravīt pāṇḍunandanaḥ 4 manye kālaś ca balavān daivaṃ ca vidhinirmitam bhavitavyaṃ ca bhūtānāṃ yasya nāsti vyatikramaḥ 5 kathaṃ hi patnīm asmākaṃ dharmajñāṃ dharmacāriṇīm saṃspṛśed īdṛśo bhāvaḥ śuciṃ stainyam ivānṛtam 6 na hi pāpaṃ kṛtaṃ kiṃ cit karma vā ninditaṃ kva cit draupadyā brāhmaṇeṣv eva dharmaḥ sucarito mahān 7 tāṃ jahāra balād rājā mūḍha buddhir jayadrathaḥ tasyāḥ saṃharaṇāt prāptaḥ śirasaḥ keśavāpanam parājayaṃ ca saṃgrāme sasahāyaḥ samāptavān 8 pratyāhṛtā tathāsmābhir hatvā tat saindhavaṃ balam tad dāraharaṇaṃ prāptam asmābhir avitarkitam 9 duḥkhaś cāyaṃ vanevāso mṛgayāyāṃ ca jīvikā hiṃsā ca mṛgajātīnāṃ vanaukobhir vanaukasām jñātibhir vipravāsaś ca mithyā vyavasitair ayam 10 asti nūnaṃ mayā kaś cid alpabhāgyataro naraḥ bhavatā dṛṣṭapūrvo vā śrutapūrvo 'pi vā bhavet |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 3
Chapter 258
|
1
[मार्क] पराप्तम अप्रतिमं दुःखं रामेण भरतर्षभ रक्षसा जानकी तस्य हृता भार्या बलीयसा 2 आश्रमाद राक्षसेन्द्रेण रावणेन विहायसा मायाम आस्थाय तरसा हत्वा गृध्रं जटायुषम 3 परत्याजहार तां रामः सुग्रीव बलम आश्रितः बद्ध्वा सेतुं समुद्रस्य दग्ध्वा लङ्कां शितैः शरैः 4 [य] कस्मिन रामः कुले जातः किंवीर्यः किंपराक्रमः रावणः कस्य वा पुत्रः किं वैरं तस्य तेन ह 5 एतन मे भगवन सर्वं सम्यग आख्यातुम अर्हसि शरॊतुम इच्छामि चरितं रामस्याक्लिष्टकर्मणः 6 [मार्क] अजॊ नामाभवद राजा महान इक्ष्वाकुवंशजः तस्य पुत्रॊ दशरथः शश्वत सवाध्यायवाञ शुचिः 7 अभवंस तस्य चत्वारः पुत्रा धर्मार्थकॊविदाः रामलक्ष्मणशत्रुघ्ना भरतश च महाबलः 8 रामस्य माता कौसल्या कैकेयी भरतस्य तु सुतौ लक्ष्मणशत्रुघ्नौ सुमित्रायाः परंतपौ 9 विदेहराजॊ जनकः सीता तस्यात्मजा बिभॊ यां चकार सवयं तवष्टा रामस्य महिषीं परियाम 10 एतद रामस्य ते जन्म सीतायाश च परकीर्तितम रावणस्यापि ते जन्म वयाख्यास्यामि जनेश्वर 11 पितामहॊ रावणस्य साक्षाद देवः परजापतिः सवयम्भूः सर्वलॊकानां परभुः सरष्टा महातपाः 12 पुलस्त्यॊ नाम तस्यासीन मानसॊ दयितः सुतः तस्य वैश्रवणॊ नाम गवि पुत्रॊ ऽभवत परभुः 13 पितरं स समुत्सृज्य पितामहम उपस्थितः तस्य कॊपात पिता राजन ससर्जात्मानम आत्मना 14 स जज्ञे विश्रवा नाम तस्यात्मार्धेन वै दविजः परतीकाराय सक्रॊधस ततॊ वैश्रवणस्य वै 15 पितामहस तु परीतात्मा ददौ वैश्रवणस्य ह अमरत्वं धनेशत्वं लॊकपालत्वम एव च 16 ईशानेन तथा सख्यं पुत्रं च नलकूबरम राजधानी निवेशं च लङ्कां रक्षॊगणान्विताम |
1
[mārk] prāptam apratimaṃ duḥkhaṃ rāmeṇa bharatarṣabha rakṣasā jānakī tasya hṛtā bhāryā balīyasā 2 āśramād rākṣasendreṇa rāvaṇena vihāyasā māyām āsthāya tarasā hatvā gṛdhraṃ jaṭāyuṣam 3 pratyājahāra tāṃ rāmaḥ sugrīva balam āśritaḥ baddhvā setuṃ samudrasya dagdhvā laṅkāṃ śitaiḥ śaraiḥ 4 [y] kasmin rāmaḥ kule jātaḥ kiṃvīryaḥ kiṃparākramaḥ rāvaṇaḥ kasya vā putraḥ kiṃ vairaṃ tasya tena ha 5 etan me bhagavan sarvaṃ samyag ākhyātum arhasi śrotum icchāmi caritaṃ rāmasyākliṣṭakarmaṇaḥ 6 [mārk] ajo nāmābhavad rājā mahān ikṣvākuvaṃśajaḥ tasya putro daśarathaḥ śaśvat svādhyāyavāñ śuciḥ 7 abhavaṃs tasya catvāraḥ putrā dharmārthakovidāḥ rāmalakṣmaṇaśatrughnā bharataś ca mahābalaḥ 8 rāmasya mātā kausalyā kaikeyī bharatasya tu sutau lakṣmaṇaśatrughnau sumitrāyāḥ paraṃtapau 9 videharājo janakaḥ sītā tasyātmajā bibho yāṃ cakāra svayaṃ tvaṣṭā rāmasya mahiṣīṃ priyām 10 etad rāmasya te janma sītāyāś ca prakīrtitam rāvaṇasyāpi te janma vyākhyāsyāmi janeśvara 11 pitāmaho rāvaṇasya sākṣād devaḥ prajāpatiḥ svayambhūḥ sarvalokānāṃ prabhuḥ sraṣṭā mahātapāḥ 12 pulastyo nāma tasyāsīn mānaso dayitaḥ sutaḥ tasya vaiśravaṇo nāma gavi putro 'bhavat prabhuḥ 13 pitaraṃ sa samutsṛjya pitāmaham upasthitaḥ tasya kopāt pitā rājan sasarjātmānam ātmanā 14 sa jajñe viśravā nāma tasyātmārdhena vai dvijaḥ pratīkārāya sakrodhas tato vaiśravaṇasya vai 15 pitāmahas tu prītātmā dadau vaiśravaṇasya ha amaratvaṃ dhaneśatvaṃ lokapālatvam eva ca 16 īśānena tathā sakhyaṃ putraṃ ca nalakūbaram rājadhānī niveśaṃ ca laṅkāṃ rakṣogaṇānvitām |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 3
Chapter 259
|
1
[मार्क] पुलस्त्यस्य तु यः करॊधाद अर्धदेहॊ ऽभवन मुनिः विश्रवा नाम सक्रॊधः स वैश्रवणम ऐक्षत 2 बुबुधे तं तु सक्रॊधं पितरं राक्षसेश्वरः कुबेरस तत्प्रसादार्थं यतते सम सदा नृप 3 स राजराजॊ लङ्कायां निवसन नरवाहनः राक्षसीः परददौ तिस्रः पितुर वै परिचारिकाः 4 तास्तदा तं महात्मानं संतॊषयितुम उद्यताः ऋषिं भरतशार्दूल नृत्तगीतविशारदाः 5 पुष्पॊत्कटा च राका च मालिनी च विशां पते अन्यॊन्यस्पर्धया राजञ शरेयः कामाः सुमध्यमाः 6 तासां स भगवांस तुष्टॊ महात्मा परददौ वरान लॊकपालॊपमान पुत्रान एकैकस्या यथेप्सितान 7 पुष्पॊत्कटायां जज्ञाते दवौ पुत्रौ राक्षसेश्वरौ कुम्भकर्ण दशग्रीवौ बलेनाप्रतिमौ भुवि 8 मालिनी जनयाम आस पुत्रम एकं विभीषणम राकायां मिथुनं जज्ञे खरः शूर्पणखा तथा 9 विभीषणस तु रूपेण सर्वेभ्यॊ ऽभयधिकॊ ऽभवत स बभूव महाभागॊ धर्मगॊप्ता करिया रतिः 10 दशग्रीवस तु सर्वेषां जयेष्ठॊ राक्षसपुंगवः महॊत्साहॊ महावीर्यॊ महासत्त्वपराक्रमः 11 कुम्भकर्णॊ बलेनासीत सर्वेभ्यॊ ऽभयधिकस तदा मायावी रणशौण्डश च रौद्रश च रजनीचरः 12 खरॊ धनुषि विक्रान्तॊ बरह्म दविट पिशिताशनः सिद्धविघ्नकरी चापि रौद्रा शूर्पणखा तथा 13 सर्वे वेदविदः शूराः सर्वे सुचरितव्रताः ऊषुः पित्रा सह रता गन्धमादन पर्वते 14 ततॊ वैश्रवणं तत्र ददृशुर नरवाहनम पित्रा सार्धं समासीनम ऋद्ध्या परमया युतम 15 जातस्पर्धास ततस ते तु तपसे धृतनिश्चयाः बरह्माणं तॊषयाम आसुर घॊरेण तपसा तदा 16 अतिष्ठद एकपादेन सहस्रं परिवत्सरान वायुभक्षॊ दशग्रीवः पञ्चाग्निः सुसमाहितः 17 अधः शायी कुम्भकर्णॊ यताहारॊ यतव्रतः विभीषणः शीर्णपर्णम एकम अभ्यवहारयत 18 उपवासरतिर धीमान सदा जप्यपरायणः तम एव कालम आतिष्ठत तीव्रं तप उदारधीः 19 खरः शूर्पणखा चैव तेषां वै तप्यतां तपः परिचर्यां च रक्षां च चक्रतुर हृष्टमानसौ 20 पूर्णे वर्षसहस्रे तु शिरॊ छित्त्वा दशाननः जुहॊत्य अग्नौ दुराधर्षस तेनातुष्यज जगत परभुः 21 ततॊ बरह्मा सवयं गत्वा तपसस तान नयवारयत परलॊभ्य वरदानेन सर्वान एव पृथक पृथक 22 [बरह्मा] परीतॊ ऽसमि वॊ निवर्तध्वं वरान वृणुत पुत्रकाः यद यद इष्टम ऋते तव एकम अमरत्वं तथास्तु तत 23 यद यद अग्नौ हुतं सर्वं शिरस ते महद ईप्सया तथैव तानि ते देहे भविष्यन्ति यथेप्सितम 24 वैरूप्यं च न ते देहे कामरूपधरस तथा भविष्यसि रणे ऽरीणां विजेतासि न संशयः 25 [रावण] गन्धर्वदेवासुरतॊ यक्षराक्षसतस तथा सर्वकिंनर भूतेभ्यॊ न मे भूयात पराभवः 26 [बरह्मा] य एते कीर्तिताः सर्वे न तेभ्यॊ ऽसति भयं तव ऋते मनुष्याद भद्रं ते तथा तद विहितं मया 27 [मार्क] एवम उक्तॊ दशग्रीवस तुष्टः समभवत तदा अवमेने हि दुर्बुद्धिर मनुष्यान पुरुषादकः 28 कुम्भकर्णम अथॊवाच तथैव परपितामहः स वव्रे महतीं निद्रां तमसा गरस्तचेतनः 29 तथा भविष्यतीत्य उक्त्वा विभीषणम उवाच ह वरं वृणीष्व पुत्र तवं परीतॊ ऽसमीति पुनः पुनः 30 [विभीसण] परमापद गतस्यापि नाधर्मे मे मतिर भवेत अशिक्षितं च भगवन बरह्मास्तं परतिभातु मे 31 [बरह्मा] यस्माद राक्षसयॊनौ ते जातस्यामित्रकर्शन नाधर्मे रमते बुद्धिर अमरत्वं ददामि ते 32 [मार्क] राक्षसस तु वरं लब्ध्वा दशग्रीवॊ विशां पते लङ्कायाश चयावयाम आस युधि जित्वा धनेश्वरम 33 हित्वा स भगवाँल लङ्काम आविशद गन्धमादनम गन्धर्वयक्षानुगतॊ रक्षःकिंपुरुषैः सह 34 विमानं पुष्पकं तस्य जहाराक्रम्य रावणः शशाप तं वैश्रवणॊ न तवाम एतद वहिष्यति 35 यस तु तवां समरे हन्ता तम एवैतद धनिष्यति अवमन्य गुरुं मां च कषिप्रं तवं न भविष्यसि 36 विभीषणस तु धर्मात्मा सतां धर्मम अनुस्मरन अन्वगच्छन महाराज शरिया परमया युतः 37 तस्मै स भगवांस तुष्टॊ भराता भरात्रे धनेश्वरः सेनापत्यं ददौ धीमान यक्षराक्षस सेनयॊः 38 राक्षसाः पुरुषादाश च पिशाचाश च महाबलाः सर्वे समेत्य राजानम अभ्यषिञ्चद दशाननम 39 दशग्रीवस तु दैत्यानां देवानां च बलॊत्कटः आक्रम्य रत्नान्य अहरत कामरूपी विहंगमः 40 रावयाम आस लॊकान यत तस्माद रावण उच्यते दशग्रीवः कामबलॊ देवानां भयम आदधत |
1
[mārk] pulastyasya tu yaḥ krodhād ardhadeho 'bhavan muniḥ viśravā nāma sakrodhaḥ sa vaiśravaṇam aikṣata 2 bubudhe taṃ tu sakrodhaṃ pitaraṃ rākṣaseśvaraḥ kuberas tatprasādārthaṃ yatate sma sadā nṛpa 3 sa rājarājo laṅkāyāṃ nivasan naravāhanaḥ rākṣasīḥ pradadau tisraḥ pitur vai paricārikāḥ 4 tāstadā taṃ mahātmānaṃ saṃtoṣayitum udyatāḥ ṛṣiṃ bharataśārdūla nṛttagītaviśāradāḥ 5 puṣpotkaṭā ca rākā ca mālinī ca viśāṃ pate anyonyaspardhayā rājañ śreyaḥ kāmāḥ sumadhyamāḥ 6 tāsāṃ sa bhagavāṃs tuṣṭo mahātmā pradadau varān lokapālopamān putrān ekaikasyā yathepsitān 7 puṣpotkaṭāyāṃ jajñāte dvau putrau rākṣaseśvarau kumbhakarṇa daśagrīvau balenāpratimau bhuvi 8 mālinī janayām āsa putram ekaṃ vibhīṣaṇam rākāyāṃ mithunaṃ jajñe kharaḥ śūrpaṇakhā tathā 9 vibhīṣaṇas tu rūpeṇa sarvebhyo 'bhyadhiko 'bhavat sa babhūva mahābhāgo dharmagoptā kriyā ratiḥ 10 daśagrīvas tu sarveṣāṃ jyeṣṭho rākṣasapuṃgavaḥ mahotsāho mahāvīryo mahāsattvaparākramaḥ 11 kumbhakarṇo balenāsīt sarvebhyo 'bhyadhikas tadā māyāvī raṇaśauṇḍaś ca raudraś ca rajanīcaraḥ 12 kharo dhanuṣi vikrānto brahma dviṭ piśitāśanaḥ siddhavighnakarī cāpi raudrā śūrpaṇakhā tathā 13 sarve vedavidaḥ śūrāḥ sarve sucaritavratāḥ ūṣuḥ pitrā saha ratā gandhamādana parvate 14 tato vaiśravaṇaṃ tatra dadṛśur naravāhanam pitrā sārdhaṃ samāsīnam ṛddhyā paramayā yutam 15 jātaspardhās tatas te tu tapase dhṛtaniścayāḥ brahmāṇaṃ toṣayām āsur ghoreṇa tapasā tadā 16 atiṣṭhad ekapādena sahasraṃ parivatsarān vāyubhakṣo daśagrīvaḥ pañcāgniḥ susamāhitaḥ 17 adhaḥ śāyī kumbhakarṇo yatāhāro yatavrataḥ vibhīṣaṇaḥ śīrṇaparṇam ekam abhyavahārayat 18 upavāsaratir dhīmān sadā japyaparāyaṇaḥ tam eva kālam ātiṣṭhat tīvraṃ tapa udāradhīḥ 19 kharaḥ śūrpaṇakhā caiva teṣāṃ vai tapyatāṃ tapaḥ paricaryāṃ ca rakṣāṃ ca cakratur hṛṣṭamānasau 20 pūrṇe varṣasahasre tu śiro chittvā daśānanaḥ juhoty agnau durādharṣas tenātuṣyaj jagat prabhuḥ 21 tato brahmā svayaṃ gatvā tapasas tān nyavārayat pralobhya varadānena sarvān eva pṛthak pṛthak 22 [brahmā] prīto 'smi vo nivartadhvaṃ varān vṛṇuta putrakāḥ yad yad iṣṭam ṛte tv ekam amaratvaṃ tathāstu tat 23 yad yad agnau hutaṃ sarvaṃ śiras te mahad īpsayā tathaiva tāni te dehe bhaviṣyanti yathepsitam 24 vairūpyaṃ ca na te dehe kāmarūpadharas tathā bhaviṣyasi raṇe 'rīṇāṃ vijetāsi na saṃśayaḥ 25 [rāvaṇa] gandharvadevāsurato yakṣarākṣasatas tathā sarvakiṃnara bhūtebhyo na me bhūyāt parābhavaḥ 26 [brahmā] ya ete kīrtitāḥ sarve na tebhyo 'sti bhayaṃ tava ṛte manuṣyād bhadraṃ te tathā tad vihitaṃ mayā 27 [mārk] evam ukto daśagrīvas tuṣṭaḥ samabhavat tadā avamene hi durbuddhir manuṣyān puruṣādakaḥ 28 kumbhakarṇam athovāca tathaiva prapitāmahaḥ sa vavre mahatīṃ nidrāṃ tamasā grastacetanaḥ 29 tathā bhaviṣyatīty uktvā vibhīṣaṇam uvāca ha varaṃ vṛṇīṣva putra tvaṃ prīto 'smīti punaḥ punaḥ 30 [vibhīsaṇa] paramāpad gatasyāpi nādharme me matir bhavet aśikṣitaṃ ca bhagavan brahmāstaṃ pratibhātu me 31 [brahmā] yasmād rākṣasayonau te jātasyāmitrakarśana nādharme ramate buddhir amaratvaṃ dadāmi te 32 [mārk] rākṣasas tu varaṃ labdhvā daśagrīvo viśāṃ pate laṅkāyāś cyāvayām āsa yudhi jitvā dhaneśvaram 33 hitvā sa bhagavāṁl laṅkām āviśad gandhamādanam gandharvayakṣānugato rakṣaḥkiṃpuruṣaiḥ saha 34 vimānaṃ puṣpakaṃ tasya jahārākramya rāvaṇaḥ śaśāpa taṃ vaiśravaṇo na tvām etad vahiṣyati 35 yas tu tvāṃ samare hantā tam evaitad dhaniṣyati avamanya guruṃ māṃ ca kṣipraṃ tvaṃ na bhaviṣyasi 36 vibhīṣaṇas tu dharmātmā satāṃ dharmam anusmaran anvagacchan mahārāja śriyā paramayā yutaḥ 37 tasmai sa bhagavāṃs tuṣṭo bhrātā bhrātre dhaneśvaraḥ senāpatyaṃ dadau dhīmān yakṣarākṣasa senayoḥ 38 rākṣasāḥ puruṣādāś ca piśācāś ca mahābalāḥ sarve sametya rājānam abhyaṣiñcad daśānanam 39 daśagrīvas tu daityānāṃ devānāṃ ca balotkaṭaḥ ākramya ratnāny aharat kāmarūpī vihaṃgamaḥ 40 rāvayām āsa lokān yat tasmād rāvaṇa ucyate daśagrīvaḥ kāmabalo devānāṃ bhayam ādadhat |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 3
Chapter 260
|
1
[मार्क] ततॊ बरह्मर्षयः सिद्धा देवराजर्षयस तथा हव्यवाहं पुरस्कृत्य बराह्मणं शरणं गताः 2 [अग्नि] यः स विश्रवसः पुत्रॊ दशग्रीवॊ महाबलः अवध्यॊ वरदानेन कृतॊ भगवता पुरा 3 स बाधते परजा सर्वा विप्रकारैर महाबलः ततॊ नस तरातुभगवन नान्यस तराता हि विद्यते 4 [बरह्मा] न स देवासुरैः शक्यॊ युद्धे जेतुं विभावसॊ विहितं तत्र यत कार्यम अभितस तस्य निग्रहे 5 तदर्थम अवतीर्णॊ ऽसौ मन्नियॊगाच चतुर्भुजः विष्णुः परहरतां शरेष्ठः स कर्मैतत करिष्यति 6 [मार्क] पितामहस ततस तेषां संनिधौ वाक्यम अब्रवीत सर्वैर देवगणैः सार्धं संभवध्वं महीतले 7 विष्णॊः सहायान ऋक्षीषु वानरीषु च सर्वशः जनयध्वं सुतान वीरान कामरूपबलान्वितान 8 ततॊ भागानुभागेन देवगन्धर्वदानवाः अवतर्तुं महीं सर्वे रञ्जयाम आसुर अञ्जसा 9 तेषां समक्षं गन्धर्वीं दुन्दुभीं नाम नामतः शशास वरदॊ देवॊ देवकार्यार्थ सिद्धये 10 पितामहवचॊ शरुत्वा गन्धर्वी दुन्दुभी ततः मन्थरा मानुषे लॊके कुब्जा समभवत तदा 11 शक्रप्रभृतयश चैव सर्वे ते सुरसत्तमाः वानरर्क्ष वरस्त्रीषु जनयाम आसुर आत्मजान ते ऽनववर्तन पितॄन सर्वे यशसा च बलेन च 12 भेत्तारॊ गिरिशृङ्गाणां शालतालशिलायुधाः वज्रसंहननाः सर्वे सर्वे चौघबलास तथा 13 कामवीर्यधराश चैव सर्वे युद्धविशारदाः नागायुत समप्राणा वायुवेगसमा जवे यत्रेच्छक निवासाश च के चिद अत्र वनौकसः 14 एवंविधाय तत सर्वं भगवाँल लॊकभावनः मन्थरां बॊधयाम आस यद यत कार्यं यथा यथा 15 सा तद्वचनम आज्ञाय तथा चक्रे मनॊजवा इतॊ चेतश च गच्छन्ती वैरसंधुक्षणे रता |
1
[mārk] tato brahmarṣayaḥ siddhā devarājarṣayas tathā havyavāhaṃ puraskṛtya brāhmaṇaṃ śaraṇaṃ gatāḥ 2 [agni] yaḥ sa viśravasaḥ putro daśagrīvo mahābalaḥ avadhyo varadānena kṛto bhagavatā purā 3 sa bādhate prajā sarvā viprakārair mahābalaḥ tato nas trātubhagavan nānyas trātā hi vidyate 4 [brahmā] na sa devāsuraiḥ śakyo yuddhe jetuṃ vibhāvaso vihitaṃ tatra yat kāryam abhitas tasya nigrahe 5 tadartham avatīrṇo 'sau manniyogāc caturbhujaḥ viṣṇuḥ praharatāṃ śreṣṭhaḥ sa karmaitat kariṣyati 6 [mārk] pitāmahas tatas teṣāṃ saṃnidhau vākyam abravīt sarvair devagaṇaiḥ sārdhaṃ saṃbhavadhvaṃ mahītale 7 viṣṇoḥ sahāyān ṛkṣīṣu vānarīṣu ca sarvaśaḥ janayadhvaṃ sutān vīrān kāmarūpabalānvitān 8 tato bhāgānubhāgena devagandharvadānavāḥ avatartuṃ mahīṃ sarve rañjayām āsur añjasā 9 teṣāṃ samakṣaṃ gandharvīṃ dundubhīṃ nāma nāmataḥ śaśāsa varado devo devakāryārtha siddhaye 10 pitāmahavaco śrutvā gandharvī dundubhī tataḥ mantharā mānuṣe loke kubjā samabhavat tadā 11 śakraprabhṛtayaś caiva sarve te surasattamāḥ vānararkṣa varastrīṣu janayām āsur ātmajān te 'nvavartan pitṝn sarve yaśasā ca balena ca 12 bhettāro giriśṛṅgāṇāṃ śālatālaśilāyudhāḥ vajrasaṃhananāḥ sarve sarve caughabalās tathā 13 kāmavīryadharāś caiva sarve yuddhaviśāradāḥ nāgāyuta samaprāṇā vāyuvegasamā jave yatrecchaka nivāsāś ca ke cid atra vanaukasaḥ 14 evaṃvidhāya tat sarvaṃ bhagavāṁl lokabhāvanaḥ mantharāṃ bodhayām āsa yad yat kāryaṃ yathā yathā 15 sā tadvacanam ājñāya tathā cakre manojavā ito cetaś ca gacchantī vairasaṃdhukṣaṇe ratā |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 3
Chapter 261
|
1
[य] उक्तं भगवता जन्म रामादीनां पृथक पृथक परस्थान कारणं बरह्मञ शरॊतुम इच्छामि कथ्यताम 2 कथं दाशरथीं वीरौ भरातरौ रामलक्ष्मणौ परस्थापितौ वनं बरह्म मैथिली च यशस्विनी 3 [मार्क] जातपुत्रॊ दशरथः परीतिमान अभवन नृपः करिया रतिर धर्मपरः सततं वृद्धसेविता 4 करमेण चास्य ते पुत्रा वयवर्धन्त महौजसः वेदेषु सहरस्येषु धनुर्वेदे च पारगाः 5 चरितब्रह्मचर्यास ते कृतदाराश च पार्थिव यदा तदा दशरथः परीतिमान अभवत सुखी 6 जयेष्ठॊ रामॊ ऽभवत तेषां रमयाम आस हि परजाः मनॊहरतया धीमान पितुर हृदयतॊषणः 7 ततः स राजा मतिमान मत्वात्मानं वयॊ ऽधिकम मन्त्रयाम आस सविचैर धर्मज्ञैश च पुरॊहितैः 8 अभिषेकाय रामस्य यौवराज्येन भारत पराप्तकालं च ते सर्वे मेनिरे मन्त्रसत्तमाः 9 लॊहिताक्षं महाबाहुं मत्तमातङ्गगामिनम दीर्घबाहुं महॊरस्कं नीलकुञ्चित मूर्धजम 10 दीप्यमानं शरिया वीरं शक्राद अनवमं बले पारगं सर्वधर्माणां बृहस्पतिसमं मतौ 11 सर्वानुरक्त परकृतिं सर्वविद्या विशारदम जितेन्द्रियम अमित्राणाम अपि दृष्टिमनॊहरम 12 नियन्तारम असाधूनां गॊप्तारं धर्मचारिणाम धृतिमन्तम अनाधृष्यं जेतारम अपराजितम 13 पुत्रं राजा दशरथः कौसल्यानन्दवर्धनम संदृश्य परमां परीतिम अगच्छत कुरुनन्दन 14 चिन्तयंश च महातेजा गुणान रामस्य वीर्यवान अभ्यभाषत भद्रं ते परीयमाणः पुरॊहितम 15 अद्य पुष्यॊ निशि बरह्मन पुण्यं यॊगम उपैष्यति संभाराः संभ्रियन्तां मे रामश चॊपनिमन्त्र्यताम 16 इति तद राजवचनं परतिश्रुत्याथ मन्थरा कैकेयीम अभिगम्येदं काले वचनम अब्रवीत 17 अद्य कैकेयि दौर्भाग्यं राज्ञा ते खयापितं महत आशीविषस तवां संक्रुद्धश चण्डॊ दशति दुर्भगे 18 सुभगा खलु कौसल्या यस्याः पुत्रॊ ऽभिषेक्ष्यते कुतॊ हि तव सौभाग्यं यस्याः पुत्रॊ न राज्यभाक 19 सा तद वचनम आज्ञाय सर्वाभरणभूषिता वेदी विलग्नमध्येव बिभ्रती रूपम उत्तमम 20 विविक्ते पतिम आसाद्य हसन्तीव शुचिस्मिता परणयं वयञ्जयन्तीव मधुरं वाक्यम अब्रवीत 21 सत्यप्रतिज्ञ यन मे तवं कामम एकं निसृष्टवान उपाकुरुष्व तद राजंस तस्मान मुच्यस्व संकटात 22 [राजा] वरं ददानि ते हन्त तद्गृहाण यद इच्छसि अवध्यॊ वध्यतां कॊ ऽदय वध्यः कॊ ऽदय विमुच्यताम 23 धनं ददानि कस्याद्य हरियतां कस्य वा पुनः बराह्मण सवाद इहान्यत्र यत किं चिद वित्तम अस्ति मे 24 [मार्क] सा तद वचनम आज्ञाय परिगृह्य नराधिपम आत्मनॊ बलम आज्ञाय तत एनम उवाच ह 25 आभिषेचनिकं यत ते रामार्थम उपकल्पितम भरतस तद अवाप्नॊतु वनं गच्छतु राघवः 26 स तद राजा वचॊ शरुत्वा विप्रियं दारुणॊदयम दुःखार्तॊ भरतश्रेष्ठ न किं चिद वयाजहार ह 27 ततस तथॊक्तं पितरं रामॊ विज्ञाय वीर्यवान वनं परतस्थे धर्मात्मा राजा सत्यॊ भवत्व इति 28 तम अन्वगच्छल लक्ष्मीवान धनुष्माँल लक्ष्मणस तदा सीता च भार्या भद्रं ते वैदेही जनकात्मजा 29 ततॊ वगं गते रामे राजा दशरथस तदा समयुज्यत देहस्य कालपर्याय धर्मणा 30 रामस तु गतम आज्ञाय राजानं च तथागतम आनाय्य भरतं देवी कैकेयी वाक्यम अब्रवीत 31 गतॊ दशरथः सवर्गं वनस्थौ रामलक्ष्मणौ गृहाण राज्यं विपुलं कषेमं निहतकण्टकम 32 ताम उवाच स धर्मात्मा नृशंसं बत ते कृतम पतिं हित्वा कुलं चेदम उत्साद्य धनलुब्धया 33 अयशॊ पातयित्वा मे मूर्ध्नि तवं कुलपांसने सकामा भव मे मातर इत्य उक्त्वा पररुरॊद ह 34 स चारित्वं विशॊध्याथ सर्वप्रकृतिसंनिधौ अन्वयाद भरातरं रामं विनिवर्तन लालसः 35 कौसल्यां च सुमित्रां च कैकेयीं च सुदुःखितः अग्रे परस्थाप्य यानैः स शत्रुघ्नसहितॊ ययौ 36 वसिष्ठ वामदेवाभ्यां विप्रैश चान्यैः सहस्रशः पौरजानपदैः सार्धं रामा नयनकाङ्क्षया 37 ददर्श चित्रकूटस्थं स रामं सह लक्ष्मणम तापसानाम अलंकारं धारयन्तं धनुर्धरम 38 विसर्जितः स रामेण पितुर वचनकारिणा नन्दिग्रामे ऽकरॊद राज्यं पुरस्कृत्यास्य पादुके 39 रामस तु पुनर आशङ्क्य पौरजानपदागमम परविवेश महारण्यं शरभङ्गाश्रमं परति 40 सत्कृत्य शरभङ्गं स दण्डकारण्यम आश्रितः नदीं गॊदावरीं रम्याम आश्रित्य नयवसत तदा 41 वसतस तस्य रामस्य ततः शूर्पणखाकृतम खरेणासीन महद वैरं जनस्थाननिवासिना 42 रक्षार्थं तापसानां च राघवॊ धर्मवत्सलः चतुर्दशसहस्राणि जघान भुवि रक्षसाम 43 दूषणं च खरं चैव निहत्य सुमहाबलौ चक्रे कषेमं पुनर धीमान धर्मारण्यं सराघवः 44 हतेषु तेषु रक्षः सुततः शूर्पणखा पुनः ययौ निकृत्तनासौष्ठी लङ्कां भरातुर निवेशनम 45 ततॊ रावणम अभ्येत्य राक्षसी दुःखमूर्छिता पपात पादयॊर भरातुः संशुष्क रुधिरानना 46 तां तथा विकृतां दृष्ट्वा रावणः करॊधमूर्छितः उत्पपातासनात करुद्धॊ दन्तैर दन्तान उपस्पृशन 47 सवान अमात्यान विसृज्याथ विविक्ते ताम उवाच सः केहास्य एवं कृता भद्रे माम अचिन्त्यावमन्य च 48 कः शूलं तीक्ष्णम आसाद्य सर्वगात्रैर निषेविते कः शिरस्य अग्निम आदाय विश्वस्तः सवपते सुखम 49 आशीविषं घॊरतरं पादेन समृशतीह कः सिंहं केसरिणं कश च दंष्ट्रासु सपृश्य तिष्ठति 50 इत्य एवं बरुवतस तस्य सरॊतॊभ्यस तेजसॊ ऽरचिषः निश्चेरुर दह्यतॊ रात्रौ वृक्षस्येव सवरन्ध्रतः 51 तस्य तत सर्वम आचख्यौ भगिनी रामविक्रमम सवरदूषण संयुक्तं राक्षसानां पराभवम 52 स निश्चित्य ततः कृत्यं सवसारम उपसान्त्व्य च ऊर्ध्वम आचक्रमे राजा विधाय नगरे विधिम 53 तरिकूटं समतिक्रम्य कालपर्वतम एव च ददर्श मकरावासं गम्भीरॊदं महॊदधिम 54 तम अतीत्याथ गॊकर्णम अभ्यगच्छद दशाननः दयितं सथानम अव्यग्रं शूलपाणेर महात्मनः 55 तत्राभ्यगच्छन मारीचं पूर्वामात्यं दशाननः पुरा राम भयाद एव तापस्यं समुपाश्रितम |
1
[y] uktaṃ bhagavatā janma rāmādīnāṃ pṛthak pṛthak prasthāna kāraṇaṃ brahmañ śrotum icchāmi kathyatām 2 kathaṃ dāśarathīṃ vīrau bhrātarau rāmalakṣmaṇau prasthāpitau vanaṃ brahma maithilī ca yaśasvinī 3 [mārk] jātaputro daśarathaḥ prītimān abhavan nṛpaḥ kriyā ratir dharmaparaḥ satataṃ vṛddhasevitā 4 krameṇa cāsya te putrā vyavardhanta mahaujasaḥ vedeṣu saharasyeṣu dhanurvede ca pāragāḥ 5 caritabrahmacaryās te kṛtadārāś ca pārthiva yadā tadā daśarathaḥ prītimān abhavat sukhī 6 jyeṣṭho rāmo 'bhavat teṣāṃ ramayām āsa hi prajāḥ manoharatayā dhīmān pitur hṛdayatoṣaṇaḥ 7 tataḥ sa rājā matimān matvātmānaṃ vayo 'dhikam mantrayām āsa savicair dharmajñaiś ca purohitaiḥ 8 abhiṣekāya rāmasya yauvarājyena bhārata prāptakālaṃ ca te sarve menire mantrasattamāḥ 9 lohitākṣaṃ mahābāhuṃ mattamātaṅgagāminam dīrghabāhuṃ mahoraskaṃ nīlakuñcita mūrdhajam 10 dīpyamānaṃ śriyā vīraṃ śakrād anavamaṃ bale pāragaṃ sarvadharmāṇāṃ bṛhaspatisamaṃ matau 11 sarvānurakta prakṛtiṃ sarvavidyā viśāradam jitendriyam amitrāṇām api dṛṣṭimanoharam 12 niyantāram asādhūnāṃ goptāraṃ dharmacāriṇām dhṛtimantam anādhṛṣyaṃ jetāram aparājitam 13 putraṃ rājā daśarathaḥ kausalyānandavardhanam saṃdṛśya paramāṃ prītim agacchat kurunandana 14 cintayaṃś ca mahātejā guṇān rāmasya vīryavān abhyabhāṣata bhadraṃ te prīyamāṇaḥ purohitam 15 adya puṣyo niśi brahman puṇyaṃ yogam upaiṣyati saṃbhārāḥ saṃbhriyantāṃ me rāmaś copanimantryatām 16 iti tad rājavacanaṃ pratiśrutyātha mantharā kaikeyīm abhigamyedaṃ kāle vacanam abravīt 17 adya kaikeyi daurbhāgyaṃ rājñā te khyāpitaṃ mahat āśīviṣas tvāṃ saṃkruddhaś caṇḍo daśati durbhage 18 subhagā khalu kausalyā yasyāḥ putro 'bhiṣekṣyate kuto hi tava saubhāgyaṃ yasyāḥ putro na rājyabhāk 19 sā tad vacanam ājñāya sarvābharaṇabhūṣitā vedī vilagnamadhyeva bibhratī rūpam uttamam 20 vivikte patim āsādya hasantīva śucismitā praṇayaṃ vyañjayantīva madhuraṃ vākyam abravīt 21 satyapratijña yan me tvaṃ kāmam ekaṃ nisṛṣṭavān upākuruṣva tad rājaṃs tasmān mucyasva saṃkaṭāt 22 [rājā] varaṃ dadāni te hanta tadgṛhāṇa yad icchasi avadhyo vadhyatāṃ ko 'dya vadhyaḥ ko 'dya vimucyatām 23 dhanaṃ dadāni kasyādya hriyatāṃ kasya vā punaḥ brāhmaṇa svād ihānyatra yat kiṃ cid vittam asti me 24 [mārk] sā tad vacanam ājñāya parigṛhya narādhipam ātmano balam ājñāya tata enam uvāca ha 25 ābhiṣecanikaṃ yat te rāmārtham upakalpitam bharatas tad avāpnotu vanaṃ gacchatu rāghavaḥ 26 sa tad rājā vaco śrutvā vipriyaṃ dāruṇodayam duḥkhārto bharataśreṣṭha na kiṃ cid vyājahāra ha 27 tatas tathoktaṃ pitaraṃ rāmo vijñāya vīryavān vanaṃ pratasthe dharmātmā rājā satyo bhavatv iti 28 tam anvagacchal lakṣmīvān dhanuṣmāṁl lakṣmaṇas tadā sītā ca bhāryā bhadraṃ te vaidehī janakātmajā 29 tato vagaṃ gate rāme rājā daśarathas tadā samayujyata dehasya kālaparyāya dharmaṇā 30 rāmas tu gatam ājñāya rājānaṃ ca tathāgatam ānāyya bharataṃ devī kaikeyī vākyam abravīt 31 gato daśarathaḥ svargaṃ vanasthau rāmalakṣmaṇau gṛhāṇa rājyaṃ vipulaṃ kṣemaṃ nihatakaṇṭakam 32 tām uvāca sa dharmātmā nṛśaṃsaṃ bata te kṛtam patiṃ hitvā kulaṃ cedam utsādya dhanalubdhayā 33 ayaśo pātayitvā me mūrdhni tvaṃ kulapāṃsane sakāmā bhava me mātar ity uktvā praruroda ha 34 sa cāritvaṃ viśodhyātha sarvaprakṛtisaṃnidhau anvayād bhrātaraṃ rāmaṃ vinivartana lālasaḥ 35 kausalyāṃ ca sumitrāṃ ca kaikeyīṃ ca suduḥkhitaḥ agre prasthāpya yānaiḥ sa śatrughnasahito yayau 36 vasiṣṭha vāmadevābhyāṃ vipraiś cānyaiḥ sahasraśaḥ paurajānapadaiḥ sārdhaṃ rāmā nayanakāṅkṣayā 37 dadarśa citrakūṭasthaṃ sa rāmaṃ saha lakṣmaṇam tāpasānām alaṃkāraṃ dhārayantaṃ dhanurdharam 38 visarjitaḥ sa rāmeṇa pitur vacanakāriṇā nandigrāme 'karod rājyaṃ puraskṛtyāsya pāduke 39 rāmas tu punar āśaṅkya paurajānapadāgamam praviveśa mahāraṇyaṃ śarabhaṅgāśramaṃ prati 40 satkṛtya śarabhaṅgaṃ sa daṇḍakāraṇyam āśritaḥ nadīṃ godāvarīṃ ramyām āśritya nyavasat tadā 41 vasatas tasya rāmasya tataḥ śūrpaṇakhākṛtam khareṇāsīn mahad vairaṃ janasthānanivāsinā 42 rakṣārthaṃ tāpasānāṃ ca rāghavo dharmavatsalaḥ caturdaśasahasrāṇi jaghāna bhuvi rakṣasām 43 dūṣaṇaṃ ca kharaṃ caiva nihatya sumahābalau cakre kṣemaṃ punar dhīmān dharmāraṇyaṃ sarāghavaḥ 44 hateṣu teṣu rakṣaḥ sutataḥ śūrpaṇakhā punaḥ yayau nikṛttanāsauṣṭhī laṅkāṃ bhrātur niveśanam 45 tato rāvaṇam abhyetya rākṣasī duḥkhamūrchitā papāta pādayor bhrātuḥ saṃśuṣka rudhirānanā 46 tāṃ tathā vikṛtāṃ dṛṣṭvā rāvaṇaḥ krodhamūrchitaḥ utpapātāsanāt kruddho dantair dantān upaspṛśan 47 svān amātyān visṛjyātha vivikte tām uvāca saḥ kehāsy evaṃ kṛtā bhadre mām acintyāvamanya ca 48 kaḥ śūlaṃ tīkṣṇam āsādya sarvagātrair niṣevite kaḥ śirasy agnim ādāya viśvastaḥ svapate sukham 49 āśīviṣaṃ ghorataraṃ pādena smṛśatīha kaḥ siṃhaṃ kesariṇaṃ kaś ca daṃṣṭrāsu spṛśya tiṣṭhati 50 ity evaṃ bruvatas tasya srotobhyas tejaso 'rciṣaḥ niścerur dahyato rātrau vṛkṣasyeva svarandhrataḥ 51 tasya tat sarvam ācakhyau bhaginī rāmavikramam svaradūṣaṇa saṃyuktaṃ rākṣasānāṃ parābhavam 52 sa niścitya tataḥ kṛtyaṃ svasāram upasāntvya ca ūrdhvam ācakrame rājā vidhāya nagare vidhim 53 trikūṭaṃ samatikramya kālaparvatam eva ca dadarśa makarāvāsaṃ gambhīrodaṃ mahodadhim 54 tam atītyātha gokarṇam abhyagacchad daśānanaḥ dayitaṃ sthānam avyagraṃ śūlapāṇer mahātmanaḥ 55 tatrābhyagacchan mārīcaṃ pūrvāmātyaṃ daśānanaḥ purā rāma bhayād eva tāpasyaṃ samupāśritam |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 3
Chapter 262
|
1
[मार्क] मारीचस तव अथ संभ्रान्तॊ दृष्ट्वा रावणम आगतम पूजयाम आस सत्कारैः फलमूलादिभिस तथा 2 विश्रान्तं चैनम आसीनम अन्वासीनः स राक्षसः उवाच परश्रितं वाक्यं वाक्यज्ञॊ वाक्यकॊविदम 3 न ते परतृतिमान वर्णः कच चित कषेमं पुरे तव कच चित परकृतयः सर्वा भजन्ते तवां यथा पुरा 4 किम इहागमने चापि कार्यं ते राक्षसेश्वर कृतम इत्य एव तद विद्धि यद्य अपि सयात सुदुष्करम 5 शशंस रावणस तस्मै तत सर्वं राम चेष्टितम मारीचस तव अब्रवीच छरुत्वा समासेनैव रावणम 6 अलं ते रामम आसाद्य वीर्यज्ञॊ हय अस्मि तस्य वै बाणवेगं हि कस तस्य शक्तः सॊढुं महात्मनः 7 परव्रज्यायां हि मे हेतुः स एव पुरुषर्षभ विनाशमुखम एतत ते केनाख्यातं दुरात्मना 8 तम उवाचाथ सक्रॊधॊ रावणः परिभर्त्सयन अकुर्वतॊ ऽसमद वचनं सयान मृत्युर अपि ते धरुवम 9 मारीचश चिन्तयाम आस विशिष्टान मरणं वरम अवश्यं मरणे पराप्ते करिष्याम्य अस्य यन मतम 10 ततस तं परत्युवाचाथ मारीचॊ राक्षसेश्वरम किं ते साह्यं मया कार्यं करिष्याम्य अवशॊ ऽपि तत 11 तम अब्रवीद दशग्रीवॊ गच्छ सीतां परलॊभय रत्नशृङ्गॊ मृगॊ भूत्वा रत्नचित्रतनूरुहः 12 धरुवं सीता समालक्ष्य तवां रामं चॊदयिष्यति अपक्रान्ते च काकुत्स्थे सीता वश्या भविष्यति 13 ताम आदायापनेष्यामि ततः स न भविष्यति भार्या वियॊगाद दुर्बुद्धिर एतत साह्यं कुरुष्व मे 14 इत्य एवम उक्तॊ मारीचः कृत्वॊदकम अथात्मनः रावणं पुरतॊ यान्तम अन्वगच्छत सुदुःखितः 15 ततस तस्याश्रमं गत्वा रामस्याक्लिष्टकर्मणः चक्रतुस तत तथा सर्वम उभौ यत पूर्वमन्त्रितम 16 रावणस तु यतिर भूत्वा मुण्डः कुण्डी तरिदण्डधृक मृगश च भूत्वा मारीचस तं देशम उपजग्मतुः 17 दर्शयाम आस वैदेहीं मारीचॊ मृगरूपधृक चॊदयाम आस तस्यार्थे सा रामं विधिचॊदिता 18 रामस तस्याः परियं कुर्वन धनुर आदाय सत्वरः रक्षार्थे लक्ष्मणं नयस्य परययौ मृगलिप्सया 19 सधन्वी बद्धतूणीरः खड्गगॊधाङ्गुलित्रवान अन्वधावन मृगं रामॊ रुद्रस तारामृगं यथा 20 सॊ ऽनतर्हितः पुनस तस्य दर्शनं राक्षसॊ वरजन चकर्ष महद अध्वानं रामस तं बुबुधे ततः 21 निशाचरं विदित्वा तं राघवः परतिभानवान अमॊघं शरम आदाय जघान मृगरूपिणम 22 स रामबाणाभिहतः कृत्वा राम सवरं तदा हा सीते लक्ष्मणेत्य एवं चुक्रॊशार्तस्वरेण ह 23 शुश्राव तस्य वैदेही ततस तां करुणां गिरम सा पराद्रवद यतः शब्दस ताम उवाचाथ लक्ष्मणः 24 अलं ते शङ्कया भीरु कॊ रामं विषहिष्यति मुहूर्ताद दरक्ष्यसे रामम आगतं तं शुचिस्मिते 25 इत्य उक्त्वा सा पररुदती पर्यशङ्कत देवरम हता वै सत्रीस्वभावेन शुद्धचारित्रभूषणम 26 सा तं परुषम आरब्धा वक्तुं साध्वी पतिव्रता नैष कालॊ भवेन मूढ यं तवं परार्थयसे हृदा 27 अप्य अहं शस्त्रम आदाय हन्याम आत्मानम आत्मना पतेयं गिरिशृङ्गाद वा विशेयं वा हुताशनम 28 रामं भर्तारम उत्सृज्य न तव अहं तवां कथं चन निहीनम उपतिष्ठेयं शार्दूली करॊष्टुकं यथा 29 एतादृशं वचॊ शरुत्वा लक्ष्मणः परिय राघवः पिधाय कर्णौ सद्वृत्तः परस्थितॊ येन रागवः स रामस्य पदं गृह्य परससार धनुर्धरः 30 एतस्मिन्न अन्तरे रक्षॊ रावणः परत्यदृश्यत अभव्यॊ भव्यरूपेण भस्मच्छन्न इवानलः यति वेषप्रतिच्छन्नॊ जिहीर्षुस ताम अनिन्दिताम 31 सा तम आलक्ष्य संप्राप्तं धर्मज्ञा जनकात्मजा निमन्त्रयाम आस तदा फलमूलाशनादिभिः 32 अवमन्य स तत सर्वं सवरूपं परतिपद्य च सान्त्वयाम आस वैदेहीम इति राक्षसपुंगवः 33 सीते राक्षसराजॊ ऽहं रावणॊ नाम विश्रुतः मम लङ्का पुरी नाम्ना रम्या पारे महॊदधेः 34 तत्र तवं वरनारीषु शॊभिष्यसि मया सह भार्या मे भव सुश्रॊणि तापसं तयज्य राघवम 35 एवमादीनि वाक्यानि शरुत्वा सीताथ जानकी पिधाय कर्णौ सुश्रॊणी मैवम इत्य अब्रवीद वचः 36 परपतेद दयौः सनक्षत्रा पृथिवी शकलीभवेत शैत्यम अग्निर इयान नाहं तयजेयं रगुनन्दनम 37 कथं हि भिन्नकरटं पद्मिनं वनगॊचरम उपस्थाय महानागं करेणुः सूकरं सपृशेत 38 कथं हि पीत्वा माध्वीकं पीत्वा च मधुमाधवीम लॊभं सौवीरके कुर्यान नारी का चिद इति समरे 39 इति सा तं समाभाष्य परविवेशाश्रमं पुनः ताम अनुद्रुत्य सुश्रॊणीं रावणः परत्यषेधयत 40 भर्त्सयित्वा तु रूक्षेण सवरेण गतचेतनाम मूर्धजेषु निजग्राह खम उपाचक्रमे ततः 41 तां ददर्श तदा गृध्रॊ जटायुर गिरिगॊचरः रुदतीं राम रामेति हरियमाणां तपस्विनाम |
1
[mārk] mārīcas tv atha saṃbhrānto dṛṣṭvā rāvaṇam āgatam pūjayām āsa satkāraiḥ phalamūlādibhis tathā 2 viśrāntaṃ cainam āsīnam anvāsīnaḥ sa rākṣasaḥ uvāca praśritaṃ vākyaṃ vākyajño vākyakovidam 3 na te pratṛtimān varṇaḥ kac cit kṣemaṃ pure tava kac cit prakṛtayaḥ sarvā bhajante tvāṃ yathā purā 4 kim ihāgamane cāpi kāryaṃ te rākṣaseśvara kṛtam ity eva tad viddhi yady api syāt suduṣkaram 5 śaśaṃsa rāvaṇas tasmai tat sarvaṃ rāma ceṣṭitam mārīcas tv abravīc chrutvā samāsenaiva rāvaṇam 6 alaṃ te rāmam āsādya vīryajño hy asmi tasya vai bāṇavegaṃ hi kas tasya śaktaḥ soḍhuṃ mahātmanaḥ 7 pravrajyāyāṃ hi me hetuḥ sa eva puruṣarṣabha vināśamukham etat te kenākhyātaṃ durātmanā 8 tam uvācātha sakrodho rāvaṇaḥ paribhartsayan akurvato 'smad vacanaṃ syān mṛtyur api te dhruvam 9 mārīcaś cintayām āsa viśiṣṭān maraṇaṃ varam avaśyaṃ maraṇe prāpte kariṣyāmy asya yan matam 10 tatas taṃ pratyuvācātha mārīco rākṣaseśvaram kiṃ te sāhyaṃ mayā kāryaṃ kariṣyāmy avaśo 'pi tat 11 tam abravīd daśagrīvo gaccha sītāṃ pralobhaya ratnaśṛṅgo mṛgo bhūtvā ratnacitratanūruhaḥ 12 dhruvaṃ sītā samālakṣya tvāṃ rāmaṃ codayiṣyati apakrānte ca kākutsthe sītā vaśyā bhaviṣyati 13 tām ādāyāpaneṣyāmi tataḥ sa na bhaviṣyati bhāryā viyogād durbuddhir etat sāhyaṃ kuruṣva me 14 ity evam ukto mārīcaḥ kṛtvodakam athātmanaḥ rāvaṇaṃ purato yāntam anvagacchat suduḥkhitaḥ 15 tatas tasyāśramaṃ gatvā rāmasyākliṣṭakarmaṇaḥ cakratus tat tathā sarvam ubhau yat pūrvamantritam 16 rāvaṇas tu yatir bhūtvā muṇḍaḥ kuṇḍī tridaṇḍadhṛk mṛgaś ca bhūtvā mārīcas taṃ deśam upajagmatuḥ 17 darśayām āsa vaidehīṃ mārīco mṛgarūpadhṛk codayām āsa tasyārthe sā rāmaṃ vidhicoditā 18 rāmas tasyāḥ priyaṃ kurvan dhanur ādāya satvaraḥ rakṣārthe lakṣmaṇaṃ nyasya prayayau mṛgalipsayā 19 sadhanvī baddhatūṇīraḥ khaḍgagodhāṅgulitravān anvadhāvan mṛgaṃ rāmo rudras tārāmṛgaṃ yathā 20 so 'ntarhitaḥ punas tasya darśanaṃ rākṣaso vrajan cakarṣa mahad adhvānaṃ rāmas taṃ bubudhe tataḥ 21 niśācaraṃ viditvā taṃ rāghavaḥ pratibhānavān amoghaṃ śaram ādāya jaghāna mṛgarūpiṇam 22 sa rāmabāṇābhihataḥ kṛtvā rāma svaraṃ tadā hā sīte lakṣmaṇety evaṃ cukrośārtasvareṇa ha 23 śuśrāva tasya vaidehī tatas tāṃ karuṇāṃ giram sā prādravad yataḥ śabdas tām uvācātha lakṣmaṇaḥ 24 alaṃ te śaṅkayā bhīru ko rāmaṃ viṣahiṣyati muhūrtād drakṣyase rāmam āgataṃ taṃ śucismite 25 ity uktvā sā prarudatī paryaśaṅkata devaram hatā vai strīsvabhāvena śuddhacāritrabhūṣaṇam 26 sā taṃ paruṣam ārabdhā vaktuṃ sādhvī pativratā naiṣa kālo bhaven mūḍha yaṃ tvaṃ prārthayase hṛdā 27 apy ahaṃ śastram ādāya hanyām ātmānam ātmanā pateyaṃ giriśṛṅgād vā viśeyaṃ vā hutāśanam 28 rāmaṃ bhartāram utsṛjya na tv ahaṃ tvāṃ kathaṃ cana nihīnam upatiṣṭheyaṃ śārdūlī kroṣṭukaṃ yathā 29 etādṛśaṃ vaco śrutvā lakṣmaṇaḥ priya rāghavaḥ pidhāya karṇau sadvṛttaḥ prasthito yena rāgavaḥ sa rāmasya padaṃ gṛhya prasasāra dhanurdharaḥ 30 etasminn antare rakṣo rāvaṇaḥ pratyadṛśyata abhavyo bhavyarūpeṇa bhasmacchanna ivānalaḥ yati veṣapraticchanno jihīrṣus tām aninditām 31 sā tam ālakṣya saṃprāptaṃ dharmajñā janakātmajā nimantrayām āsa tadā phalamūlāśanādibhiḥ 32 avamanya sa tat sarvaṃ svarūpaṃ pratipadya ca sāntvayām āsa vaidehīm iti rākṣasapuṃgavaḥ 33 sīte rākṣasarājo 'haṃ rāvaṇo nāma viśrutaḥ mama laṅkā purī nāmnā ramyā pāre mahodadheḥ 34 tatra tvaṃ varanārīṣu śobhiṣyasi mayā saha bhāryā me bhava suśroṇi tāpasaṃ tyajya rāghavam 35 evamādīni vākyāni śrutvā sītātha jānakī pidhāya karṇau suśroṇī maivam ity abravīd vacaḥ 36 prapated dyauḥ sanakṣatrā pṛthivī śakalībhavet śaityam agnir iyān nāhaṃ tyajeyaṃ ragunandanam 37 kathaṃ hi bhinnakaraṭaṃ padminaṃ vanagocaram upasthāya mahānāgaṃ kareṇuḥ sūkaraṃ spṛśet 38 kathaṃ hi pītvā mādhvīkaṃ pītvā ca madhumādhavīm lobhaṃ sauvīrake kuryān nārī kā cid iti smare 39 iti sā taṃ samābhāṣya praviveśāśramaṃ punaḥ tām anudrutya suśroṇīṃ rāvaṇaḥ pratyaṣedhayat 40 bhartsayitvā tu rūkṣeṇa svareṇa gatacetanām mūrdhajeṣu nijagrāha kham upācakrame tataḥ 41 tāṃ dadarśa tadā gṛdhro jaṭāyur girigocaraḥ rudatīṃ rāma rāmeti hriyamāṇāṃ tapasvinām |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 3
Chapter 263
|
1
[मार्क] सखा दशरथस्यासीज जटायुर अरुणात्मजः गृध्रराजॊ महावीर्यः संपातिर यस्य सॊदरः 2 स ददर्श तदा सीतां रावणाङ्कगतां सनुषाम करॊधाद अभ्यद्रवत पक्षी रावणं राक्षसेश्वरम 3 अथैनम अब्रवीद गृध्रॊ मुञ्च मुञ्चेति मैथिलीम धरियमाणे मयि कथं हरिष्यसि निशाचर न हि मे मॊक्ष्यसे जीवन यदि नॊत्सृजसे वधूम 4 उक्त्वैवं राक्षसेन्द्रं तं चकर्त नखरैर भृशम पक्षतुण्डप्रहारैश च बहुशॊ जर्जरीकृतः चक्षार रुधिरं भूरि गिरिः परस्रवणैर इव 5 स वध्यमानॊ गृध्रेण रामप्रियहितैषिणा खङ्गम आदाय चिच्छेद भुजौ तस्य पतत्रिणः 6 निहत्य गृध्रराजं स छिन्नाभ्र शिखरॊपमम ऊर्ध्वम आचक्रमे सीतां गृहीत्वाङ्केन राक्षसः 7 यत्र यत्र तु वैदेही पश्यत्य आश्रममण्डलम सरॊ वा सरितं वापि तत्र मुञ्चति भूषणम 8 सा ददर्श गिरिप्रस्थे पञ्चवानरपुंगवान तत्र वासॊ महद दिव्यम उत्ससर्ज मनस्विनी 9 तत तेषां वानरेन्द्राणां पपात पवनॊद्धुतम मध्ये सुपीतं पञ्चानां विद्युन मेघान्तरे यथा 10 एवं हृतायां वैदेह्यां रामॊ हत्वा महामृगम निवृत्तॊ ददृशे धीमान भरातरं लक्ष्मणं तदा 11 कथम उत्सृज्य वैदेहीं वने राक्षससेविते इत्य एवं भरातरं दृष्ट्वा पराप्तॊ ऽसीति वयगर्हयत 12 मृगरूपधरेणाथ रक्षसा सॊ ऽपकर्षणम भरातुर आगमनं चैव चिन्तयन पर्यतप्यत 13 गर्हयन्न एव रामस तु तवरितस तं समासदत अपि जीवति वैदेही नेति पश्यामि लक्ष्मण 14 तस्य तत सर्वम आचख्यौ सीताया लक्ष्मणॊ वचः यद उक्तवत्य असदृशं वैदेही पश्चिमं वचः 15 दह्यमानेन तु हृदा रामॊ ऽभयपतद आश्रमम स ददर्श तदा गृध्रं निहतं पर्वतॊपमम 16 राक्षसं शङ्कमानस तु विकृष्य बलवद धनुः अभ्यधावत काकुत्स्थस ततस तं सह लक्ष्मणः 17 स ताव उवाच तेजस्वी सहितौ रामलक्ष्मणौ गृध्रराजॊ ऽसमि भद्रं वां सखा दशरथस्य ह 18 तस्य तद वचनं शरुत्वा संगृह्य धनुर ई शुभे कॊ ऽयं पितरम अस्माकं नाम्नाहेत्य ऊचतुश च तौ 19 ततॊ ददृशतुस तौ तं छिन्नपल्ष दवयं तथा तयॊः शशंस गृध्रस तु सीतार्थे रावणाद वधम 20 अपृच्छद राघवॊ गृध्रं रावणः कां दिशं गतः तस्य गृध्रः शिरः कम्पैर आचचक्षे ममार च 21 दक्षिणाम इति काकुत्स्थॊ विदित्वास्य तद इङ्गितम सस्स्कारं लम्भयाम आस सखायं पूजयन पितुः 22 ततॊ दृष्ट्वाश्रमपदं वयपविद्धबृसी घटम विध्वस्तकलशं शून्यं गॊमायुबलसेवितम 23 दुःखशॊकसमाविष्टौ वैदेही हरणार्दितौ जग्मतुर दण्डकारण्यं दक्षिणेन परंतपौ 24 वने महति तस्मिंस तु रामः सौमित्रिणा सह ददर्श मृगयूथानि दरवमाणानि सर्वशः शब्दं च घॊरं सत्त्वानां दावाग्नेर इव वर्धतः 25 अपश्येतां मुहूर्ताच च कबन्धं घॊरदर्शनम मेघपर्वत संकाशं शालस्कन्धं महाभुजम उरॊगतविशालाक्षं महॊदरमहामुखम 26 यदृच्छयाथ तद रक्षॊ करे जग्राह लक्ष्मणम विषादम अगमत सद्यॊ सौमित्रिर अथ भारत 27 स रामम अभिसंप्रेक्ष्य कृष्यते येन तन्मुखम विषण्णश चाब्रवीद रामं पश्यावस्थाम इमां मम 28 हरणं चैव वैदेह्या मम चायम उपप्लवः राज्यभ्रंशश च भवतस तातस्य मरणं तथा 29 नाहं तवां सह वैदेह्या समेतं कॊसला गतम दरक्ष्यामि पृथिवी राज्ये पितृपैतामहे सथितम 30 दरक्ष्यन्त्य आर्यस्य धन्या ये कुश लाज शमी लवैः अभिषिक्तस्य वदनं सॊमं साभ्र लवं यथा 31 एवं बहुविधं धीमान विललाप स लक्ष्मणः तम उवाचाथ काकुत्स्थः संभ्रमेष्व अप्य असंभ्रमः 32 मा विषादनरव्याघ्र नैष कश चिन मयि सथिते छिन्ध्य अस्य दक्षिणं बाहुं छिन्नः सव्यॊ मया भुजः 33 इत्य एवं वदता तस्य भुजॊ रामेण पातितः खङ्गेन भृशतीक्ष्णेन निकृत्तस तिलकाण्डवत 34 ततॊ ऽसय दक्षिणं बाहुं खङ्गेनाजघ्निवान बली सौमित्रिर अपि संप्रेक्ष्य भरातरं राघवं सथितम 35 पुनर अभ्याहनत पार्श्वे तद रक्षॊ लक्ष्मणॊ भृशम गतासुर अपतद भूमौ कबन्धः सुमहांस ततः 36 तस्य देहाद विनिःसृत्य पुरुषॊ दिव्यदर्शनः ददृशे दिवम आस्थाय दिवि सूर्य इव जवलन 37 पप्रच्छ रामस तं वाग्मी कस तवं परब्रूहि पृच्छतः कामया किम इदं चित्रम आश्चर्यं परतिभाति मे 38 तस्याचचक्षे गन्धर्वॊ विश्वावसुर अहं नृप पराप्तॊ बरह्मानुशापेन यॊनिं राक्षससेविताम 39 रावणेन हृता सीता राज्ञा लङ्कानिवासिना सुग्रीवम अभिगच्छस्व स ते साह्यं करिष्यति 40 एषा पम्पा शिवजला हंसकारण्ड वायुता ऋश्यमूकस्य शैलस्य संनिकर्षे तटाकिनी 41 संवसत्य अत्र सुग्रीवश चतुर्भिः सचिवैः सह भराता वानरराजस्य वालिनॊ मेह मालिनः 42 एतावच छक्यम अस्माभिर वक्तुं दरष्टासि जानकीम धरुवं वानरराजस्य विदितॊ रावणालयः 43 इत्य उक्त्वान्तर्हितॊ दिव्यः पुरुषः स महाप्रभः विस्मयं जग्मतुश चॊभौ तौ वीरौ रामलक्ष्मणौ |
1
[mārk] sakhā daśarathasyāsīj jaṭāyur aruṇātmajaḥ gṛdhrarājo mahāvīryaḥ saṃpātir yasya sodaraḥ 2 sa dadarśa tadā sītāṃ rāvaṇāṅkagatāṃ snuṣām krodhād abhyadravat pakṣī rāvaṇaṃ rākṣaseśvaram 3 athainam abravīd gṛdhro muñca muñceti maithilīm dhriyamāṇe mayi kathaṃ hariṣyasi niśācara na hi me mokṣyase jīvan yadi notsṛjase vadhūm 4 uktvaivaṃ rākṣasendraṃ taṃ cakarta nakharair bhṛśam pakṣatuṇḍaprahāraiś ca bahuśo jarjarīkṛtaḥ cakṣāra rudhiraṃ bhūri giriḥ prasravaṇair iva 5 sa vadhyamāno gṛdhreṇa rāmapriyahitaiṣiṇā khaṅgam ādāya ciccheda bhujau tasya patatriṇaḥ 6 nihatya gṛdhrarājaṃ sa chinnābhra śikharopamam ūrdhvam ācakrame sītāṃ gṛhītvāṅkena rākṣasaḥ 7 yatra yatra tu vaidehī paśyaty āśramamaṇḍalam saro vā saritaṃ vāpi tatra muñcati bhūṣaṇam 8 sā dadarśa giriprasthe pañcavānarapuṃgavān tatra vāso mahad divyam utsasarja manasvinī 9 tat teṣāṃ vānarendrāṇāṃ papāta pavanoddhutam madhye supītaṃ pañcānāṃ vidyun meghāntare yathā 10 evaṃ hṛtāyāṃ vaidehyāṃ rāmo hatvā mahāmṛgam nivṛtto dadṛśe dhīmān bhrātaraṃ lakṣmaṇaṃ tadā 11 katham utsṛjya vaidehīṃ vane rākṣasasevite ity evaṃ bhrātaraṃ dṛṣṭvā prāpto 'sīti vyagarhayat 12 mṛgarūpadhareṇātha rakṣasā so 'pakarṣaṇam bhrātur āgamanaṃ caiva cintayan paryatapyata 13 garhayann eva rāmas tu tvaritas taṃ samāsadat api jīvati vaidehī neti paśyāmi lakṣmaṇa 14 tasya tat sarvam ācakhyau sītāyā lakṣmaṇo vacaḥ yad uktavaty asadṛśaṃ vaidehī paścimaṃ vacaḥ 15 dahyamānena tu hṛdā rāmo 'bhyapatad āśramam sa dadarśa tadā gṛdhraṃ nihataṃ parvatopamam 16 rākṣasaṃ śaṅkamānas tu vikṛṣya balavad dhanuḥ abhyadhāvata kākutsthas tatas taṃ saha lakṣmaṇaḥ 17 sa tāv uvāca tejasvī sahitau rāmalakṣmaṇau gṛdhrarājo 'smi bhadraṃ vāṃ sakhā daśarathasya ha 18 tasya tad vacanaṃ śrutvā saṃgṛhya dhanur ī śubhe ko 'yaṃ pitaram asmākaṃ nāmnāhety ūcatuś ca tau 19 tato dadṛśatus tau taṃ chinnapalṣa dvayaṃ tathā tayoḥ śaśaṃsa gṛdhras tu sītārthe rāvaṇād vadham 20 apṛcchad rāghavo gṛdhraṃ rāvaṇaḥ kāṃ diśaṃ gataḥ tasya gṛdhraḥ śiraḥ kampair ācacakṣe mamāra ca 21 dakṣiṇām iti kākutstho viditvāsya tad iṅgitam sasskāraṃ lambhayām āsa sakhāyaṃ pūjayan pituḥ 22 tato dṛṣṭvāśramapadaṃ vyapaviddhabṛsī ghaṭam vidhvastakalaśaṃ śūnyaṃ gomāyubalasevitam 23 duḥkhaśokasamāviṣṭau vaidehī haraṇārditau jagmatur daṇḍakāraṇyaṃ dakṣiṇena paraṃtapau 24 vane mahati tasmiṃs tu rāmaḥ saumitriṇā saha dadarśa mṛgayūthāni dravamāṇāni sarvaśaḥ śabdaṃ ca ghoraṃ sattvānāṃ dāvāgner iva vardhataḥ 25 apaśyetāṃ muhūrtāc ca kabandhaṃ ghoradarśanam meghaparvata saṃkāśaṃ śālaskandhaṃ mahābhujam urogataviśālākṣaṃ mahodaramahāmukham 26 yadṛcchayātha tad rakṣo kare jagrāha lakṣmaṇam viṣādam agamat sadyo saumitrir atha bhārata 27 sa rāmam abhisaṃprekṣya kṛṣyate yena tanmukham viṣaṇṇaś cābravīd rāmaṃ paśyāvasthām imāṃ mama 28 haraṇaṃ caiva vaidehyā mama cāyam upaplavaḥ rājyabhraṃśaś ca bhavatas tātasya maraṇaṃ tathā 29 nāhaṃ tvāṃ saha vaidehyā sametaṃ kosalā gatam drakṣyāmi pṛthivī rājye pitṛpaitāmahe sthitam 30 drakṣyanty āryasya dhanyā ye kuśa lāja śamī lavaiḥ abhiṣiktasya vadanaṃ somaṃ sābhra lavaṃ yathā 31 evaṃ bahuvidhaṃ dhīmān vilalāpa sa lakṣmaṇaḥ tam uvācātha kākutsthaḥ saṃbhrameṣv apy asaṃbhramaḥ 32 mā viṣādanaravyāghra naiṣa kaś cin mayi sthite chindhy asya dakṣiṇaṃ bāhuṃ chinnaḥ savyo mayā bhujaḥ 33 ity evaṃ vadatā tasya bhujo rāmeṇa pātitaḥ khaṅgena bhṛśatīkṣṇena nikṛttas tilakāṇḍavat 34 tato 'sya dakṣiṇaṃ bāhuṃ khaṅgenājaghnivān balī saumitrir api saṃprekṣya bhrātaraṃ rāghavaṃ sthitam 35 punar abhyāhanat pārśve tad rakṣo lakṣmaṇo bhṛśam gatāsur apatad bhūmau kabandhaḥ sumahāṃs tataḥ 36 tasya dehād viniḥsṛtya puruṣo divyadarśanaḥ dadṛśe divam āsthāya divi sūrya iva jvalan 37 papraccha rāmas taṃ vāgmī kas tvaṃ prabrūhi pṛcchataḥ kāmayā kim idaṃ citram āścaryaṃ pratibhāti me 38 tasyācacakṣe gandharvo viśvāvasur ahaṃ nṛpa prāpto brahmānuśāpena yoniṃ rākṣasasevitām 39 rāvaṇena hṛtā sītā rājñā laṅkānivāsinā sugrīvam abhigacchasva sa te sāhyaṃ kariṣyati 40 eṣā pampā śivajalā haṃsakāraṇḍa vāyutā ṛśyamūkasya śailasya saṃnikarṣe taṭākinī 41 saṃvasaty atra sugrīvaś caturbhiḥ sacivaiḥ saha bhrātā vānararājasya vālino meha mālinaḥ 42 etāvac chakyam asmābhir vaktuṃ draṣṭāsi jānakīm dhruvaṃ vānararājasya vidito rāvaṇālayaḥ 43 ity uktvāntarhito divyaḥ puruṣaḥ sa mahāprabhaḥ vismayaṃ jagmatuś cobhau tau vīrau rāmalakṣmaṇau |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 3
Chapter 264
|
1
[मार्क] ततॊ ऽविदूरे नलिनीं परभूतकमलॊत्पलाम सीताहरणदुःखार्तः पम्पां रामः समासदत 2 मारुतेन सुशीतेन सुखेनामृत गन्धिना सेव्यमानॊ वने तस्मिञ जगाम मनसा परियाम 3 विललाप स राजेन्द्रस तत्र कान्ताम अनुस्मरन कामबाणाभिसंतप्तः सौमित्रिस तम अथाब्रवीत 4 न तवाम एवंविधॊ भावः सप्रष्टुम अर्हति मानद आत्मवन्तम इव वयाधिः पुरुषं वृद्धशीलिनम 5 परवृत्तिर उपलब्धा ते वैदेह्या रावणस्य च तां तवं पुरुषकारेण बुद्ध्या चैवॊपपादय 6 अभिगच्छाव सुग्रीवं शैलस्थं हरिपुंगवम मयि शिष्ये च भृत्ये च सहाये च समाश्वस 7 एवं बहुविधैर वाक्यैर लक्ष्मणेन सराघवः उक्तः परकृतिम आपेदे कार्ये चानन्तरॊ ऽभवत 8 निषेव्य वारि पम्पायास तर्पयित्वा पितॄन अपि परतस्थतुर उभौ वीरौ भरातरौ रामलक्ष्मणौ 9 ताव ऋश्यमूकम अभ्येत्य बहुमूलफलं गिरिम गिर्यग्रे वानरान पञ्च वीरौ ददृशतुस तदा 10 सुग्रीवः परेषयाम आस सचिवं वानरं तयॊः बुद्धिमन्तं हनूमन्तं हिमवन्तम इव सथितम 11 तेन संभाष्य पूर्वं तौ सुग्रीवम अभिजग्मतुः सख्यं वानरराजेन चक्रे रामस ततॊ नृप 12 तद वासॊ दर्शयाम आसुर तस्य कार्ये निवेदिते वानराणां तु यत सीता हरियमाणाभ्यवासृजत 13 तत परत्ययकरं लब्ध्वा सुग्रीवं पलवगाधिपम पृथिव्यां वानरैश्वर्ये सवयं रामॊ ऽभयषेचयत 14 परतिजज्ञे च काकुत्स्थः समरे वालिनॊ वधम सुग्रीवश चापि वैदेह्याः पुनर आनयनं नृप 15 इत्य उक्त्वा समयं कृत्वा विश्वास्य च परस्परम अभ्येत्य सर्वे किष्किन्धां तस्थुर युद्धाभिकाङ्क्षिणः 16 सुग्रीवः पराप्य किष्किन्धां ननादौघनिभस्वनः नास्य तन ममृषे बाली तं तारा परत्यषेधयत 17 यथा नदति सुग्रीवॊ बलवान एष वानरः मन्ये चाश्रयवान पराप्तॊ न तवं निर्गन्तुम अर्हसि 18 हेममाली ततॊ वाली तारां ताराधिपाननाम परॊवाच वचनं वाग्मी तां वानरपतिः पतिः 19 सर्वभूतरुतज्ञा तवं पश्य बुद्ध्या समन्विता केनापाश्रयवान पराप्तॊ ममैष भरातृगन्धिकः 20 चिन्तयित्वा मुहूर्तं तु तारा ताराधिपप्रभा पतिम इत्य अब्रवीत पराज्ञा शृणु सर्वं कपीश्वर 21 हृतदारॊ महासत्त्वॊ रामॊ दशरथात्मजः तुल्यारि मित्रतां पराप्तः सुग्रीवेण धनुर्धरः 22 भराता चास्य महाबाहुः सौमित्रिर अपराजितः लक्ष्मणॊ नाम मेधावी सथितः कार्यार्थसिद्धये 23 मैन्दश च दविविदश चैव हनूमांश चानिलात्मजः जाम्बवान ऋक्षराजश च सुग्रीवसचिवाः सथिताः 24 सर्व एते महात्मानॊ बुद्धिमन्तॊ महाबलाः अलं तव विनाशाय राम वीर्यव्यपाश्रयात 25 तस्यास तद आक्षिप्य वचॊ हितम उक्तं कपीष्वरः पर्यशङ्कत ताम ईर्षुः सुग्रीव गतमानसाम 26 तारां परुषम उक्त्वा स निर्जगाम गुहा मुखात सथितं माल्यवतॊ ऽभयाशे सुग्रीवं सॊ ऽभयभाषत 27 असकृत तवं मया मूढ निर्जितॊ जीवितप्रियः मुक्तॊ जञातिर इति जञात्वा का तवरा मरणे पुनः 28 इत्य उक्तः पराह सुग्रीवॊ भरातरं हेतुमद वचः पराप्तकालम अमित्रघ्नॊ रामं संबॊधयन्न इव 29 हृतदारस्य मे राजन हृतराज्यस्य च तवया किं नु जीवितसामर्थ्यम इति विद्धि समागतम 30 एवम उक्त्वा बहुविधं ततस तौ संनिपेततुः समरे वालिसुग्रीवौ शालतालशिलायुधौ 31 उभौ जघ्नतुर अन्यॊन्यम उभौ भूमौ निपेततुः उभौ ववल्गतुश चित्रं मुष्टिभिश च निजघ्नतुः 32 उभौ रुधिरसंसिक्तौ नखदन्त परिक्षतौ शुशुभाते तदा वीरौ पिश्पिताव इव किंशुकौ 33 न विशेषस तयॊर युद्धे तदा कश चन दृश्यते सुग्रीवस्य तदा मालां हनूमान कण्ठ आसजत 34 स मालया तदा वीरः शुशुभे कण्ठसक्तया शरीमान इव महाशैलॊ मलयॊ मेघमालया 35 कृतचिह्नं तु सुग्रीवं रामॊ दृष्ट्वा महाधनुः विचकर्ष धनुःश्रेष्ठं वालिम उद्दिश्य लक्ष्यवत 36 विस्फारस तस्य धनुषॊ यन्त्रस्येव तदा बभौ वितत्रास तदा वाली शरेणाभिहतॊ हृदि 37 स भिन्नमर्माभिहतॊ वक्त्राच छॊणितम उद्वमन ददर्शावस्थितं रामम आरात सौमित्रिणा सह 38 गर्हयित्वा स काकुत्स्थं पपात भुवि मूर्छितः तारा ददर्श तं भूमौ तारापतिम इव चयुतम 39 हते वालिनि सुग्रीवः किष्किन्धां परत्यपद्यत तां च तारापतिमुखीं तारां निपतितेश्वराम 40 रामस तु चतुरॊ मासान पृष्ठे माल्यवतः शुभे निवासम अकरॊद धीमान सुग्रीवेणाभ्युपस्थितः 41 रावणॊ ऽपि पुरीं गत्वा लङ्कां कामबलात कृतः सीतां निवेशयाम आस भवने नन्दनॊपमे अशॊकवनिकाभ्याशे तापसाश्रमसंनिभे 42 भर्तृस्मरण तन्व अङ्गी तापसी वेषधारिणी उपवासतपः शीला तत्र सा पृथुलेक्षणा उवास दुःखवसतीः फलमूलकृताशना 43 दिदेश राक्षसीस तत्र रक्षणे राक्षसाधिपः परासासिशूलपरशु मुद्गरालात धारिणीः 44 दव्यक्षीं तर्यक्षीं ललाटाक्षीं दीर्घजिह्वाम अजिह्विकाम तरिस्तनीम एकपादां च तरिजटाम एकलॊचनाम 45 एताश चान्याश च दीप्ताक्ष्यः करभॊत्कट मूर्धजाः परिवार्यासते सीतां दिवारात्रम अतन्द्रिताः 46 तास तु ताम आयतापाङ्गीं पिशाच्यॊ दारुणस्वनाः तर्जयन्ति सदा रौद्राः परुषव्यञ्जनाक्षराः 47 खादाम पाटयामैनां तिलशः परविभज्य ताम येयं भर्तारम अस्माकम अवमन्येह जीवति 48 इत्य एवं परिभर्त्सन्तीस तरास्यमाना पुनः पुनः भर्तृशॊकसमाविष्टा निःश्वस्येदम उवाच ताः 49 आर्याः खादत मां शीघ्रं न मे लॊभॊ ऽसति जीविते विना तं पुन्दरीकाक्षं नीलकुञ्चित मूर्धजम 50 अप्य एवाहं निराहारा जीवितप्रियवर्जिता शॊषयिष्यामि गात्राणि वयाली तालगता यथा 51 न तव अन्यम अभिगच्छेयं पुमांसं राघवाद ऋते इति जानीत सत्यं मे करियतां यद अनन्तरम 52 तस्यास तद वचनं शरुत्वा राक्षस्यस ताः खरस्वनाः आख्यातुं राक्षसेन्द्राय जग्मुस तत सर्वम आदितः 53 गतासुतासु सर्वासु तरिजटा नाम राक्षसी सान्त्वयाम आस वैदेहीं धर्मज्ञा परियवादिनी 54 सीते वक्ष्यामि ते किं चिद विश्वासं कुरु मे सखि भयं ते वयेतु वामॊरु शृणु चेदं वचॊ मम 55 अविन्ध्यॊ नाम मेधावी वृद्धॊ राक्षसपुंगवः स रामस्य हितान्वेषी तवदर्थे हि स मावदत 56 सीता मद्वचनाद वाच्या समाश्वास्य परसाद्य च भर्ता ते कुशली रामॊ लक्ष्मणानुगतॊ बली 57 सख्यं वानरराजेन शक्र परतिमतेजसा कृतवान राघवः शरीमांस तवदर्थे च समुद्यतः 58 मा च ते ऽसतु भयं भीरु रावणाल लॊकगर्हितात नलकूबर शापेन रक्षिता हय अस्य अनिन्दिते 59 शप्तॊ हय एष पुरा पापॊ वधूं रम्भां परामृशन न शक्तॊ विवशां नारीम उपैतुम अजितेन्द्रियः 60 कषिप्रम एष्यति ते भर्ता सुग्रीवेणाभिरक्षितः सौमित्रिसहितॊ धीमांस तवां चेतॊ मॊक्षयिष्यति 61 सवप्ना हि सुमहाघॊरा दृष्टा मे ऽनिष्ट दर्शनाः विनाशायास्य दुर्बुद्धेः पौलस्त्य कुलघातिनः 62 दारुणॊ हय एष दुष्टात्मा कषुद्रकर्मा निशाचरः सवभावाच छील दॊषेण सर्वेषां भयवर्धनः 63 सपर्धते सर्वदेवैर यः कालॊपहतचेतनः मया विनाशलिङ्गानि सवप्ने दृष्टानि तस्य वै 64 तैलाभिषिक्तॊ विकचॊ मज्जन पङ्के दशाननः असकृत खरयुक्ते तु रथे नृत्यन्न इव सथितः 65 कुम्भकर्णादयश चेमे नग्नाः पतितमूर्धजाः कृष्यन्ते दक्षिणाम आशां रक्तमाल्यानुलेपनाः 66 शवेतातपत्रः सॊष्णीषः शुक्लमाल्यविभूषणः शवेतपर्वतम आरूढ एक एव विभीषणः 67 सचिवाश चास्य चत्वारः शुक्लमाल्यानुलेपनाः शवेतपर्वतम आरूढा मॊक्ष्यन्ते ऽसमान महाभयात 68 रामस्यास्त्रेण पृथिवी परिक्षिप्ता ससागरा यशसा पृथिवीं कृत्स्नां पूरयिष्यति ते पतिः 69 अस्थि संचयम आरूढॊ भुञ्जानॊ मधु पायसम लक्ष्मणश च मया दृष्टॊ निरीक्षन सर्वतॊदिशः 70 रुदती रुधिरार्द्राङ्गी वयाघ्रेण परिरक्षिता असकृत तवं मया दृष्टा गच्छन्ती दुशम उत्तराम 71 हर्षम एष्यसि वैदेहि कषिप्रं भर्तृसमन्विता राघवेण सह भरात्रा सीते तवम अचिराद इव 72 इति सा मृगशावाक्षी तच छरुत्वा तरिजटा वचः बभूवाशावती बाला पुनर भर्तृसमागमे 73 यावद अभ्यागता रौद्राः पिशाच्यस ताः सुदारुणाः ददृशुस तां तरिजटया सहासीनां यथा पुरा |
1
[mārk] tato 'vidūre nalinīṃ prabhūtakamalotpalām sītāharaṇaduḥkhārtaḥ pampāṃ rāmaḥ samāsadat 2 mārutena suśītena sukhenāmṛta gandhinā sevyamāno vane tasmiñ jagāma manasā priyām 3 vilalāpa sa rājendras tatra kāntām anusmaran kāmabāṇābhisaṃtaptaḥ saumitris tam athābravīt 4 na tvām evaṃvidho bhāvaḥ spraṣṭum arhati mānada ātmavantam iva vyādhiḥ puruṣaṃ vṛddhaśīlinam 5 pravṛttir upalabdhā te vaidehyā rāvaṇasya ca tāṃ tvaṃ puruṣakāreṇa buddhyā caivopapādaya 6 abhigacchāva sugrīvaṃ śailasthaṃ haripuṃgavam mayi śiṣye ca bhṛtye ca sahāye ca samāśvasa 7 evaṃ bahuvidhair vākyair lakṣmaṇena sarāghavaḥ uktaḥ prakṛtim āpede kārye cānantaro 'bhavat 8 niṣevya vāri pampāyās tarpayitvā pitṝn api pratasthatur ubhau vīrau bhrātarau rāmalakṣmaṇau 9 tāv ṛśyamūkam abhyetya bahumūlaphalaṃ girim giryagre vānarān pañca vīrau dadṛśatus tadā 10 sugrīvaḥ preṣayām āsa sacivaṃ vānaraṃ tayoḥ buddhimantaṃ hanūmantaṃ himavantam iva sthitam 11 tena saṃbhāṣya pūrvaṃ tau sugrīvam abhijagmatuḥ sakhyaṃ vānararājena cakre rāmas tato nṛpa 12 tad vāso darśayām āsur tasya kārye nivedite vānarāṇāṃ tu yat sītā hriyamāṇābhyavāsṛjat 13 tat pratyayakaraṃ labdhvā sugrīvaṃ plavagādhipam pṛthivyāṃ vānaraiśvarye svayaṃ rāmo 'bhyaṣecayat 14 pratijajñe ca kākutsthaḥ samare vālino vadham sugrīvaś cāpi vaidehyāḥ punar ānayanaṃ nṛpa 15 ity uktvā samayaṃ kṛtvā viśvāsya ca parasparam abhyetya sarve kiṣkindhāṃ tasthur yuddhābhikāṅkṣiṇaḥ 16 sugrīvaḥ prāpya kiṣkindhāṃ nanādaughanibhasvanaḥ nāsya tan mamṛṣe bālī taṃ tārā pratyaṣedhayat 17 yathā nadati sugrīvo balavān eṣa vānaraḥ manye cāśrayavān prāpto na tvaṃ nirgantum arhasi 18 hemamālī tato vālī tārāṃ tārādhipānanām provāca vacanaṃ vāgmī tāṃ vānarapatiḥ patiḥ 19 sarvabhūtarutajñā tvaṃ paśya buddhyā samanvitā kenāpāśrayavān prāpto mamaiṣa bhrātṛgandhikaḥ 20 cintayitvā muhūrtaṃ tu tārā tārādhipaprabhā patim ity abravīt prājñā śṛṇu sarvaṃ kapīśvara 21 hṛtadāro mahāsattvo rāmo daśarathātmajaḥ tulyāri mitratāṃ prāptaḥ sugrīveṇa dhanurdharaḥ 22 bhrātā cāsya mahābāhuḥ saumitrir aparājitaḥ lakṣmaṇo nāma medhāvī sthitaḥ kāryārthasiddhaye 23 maindaś ca dvividaś caiva hanūmāṃś cānilātmajaḥ jāmbavān ṛkṣarājaś ca sugrīvasacivāḥ sthitāḥ 24 sarva ete mahātmāno buddhimanto mahābalāḥ alaṃ tava vināśāya rāma vīryavyapāśrayāt 25 tasyās tad ākṣipya vaco hitam uktaṃ kapīṣvaraḥ paryaśaṅkata tām īrṣuḥ sugrīva gatamānasām 26 tārāṃ paruṣam uktvā sa nirjagāma guhā mukhāt sthitaṃ mālyavato 'bhyāśe sugrīvaṃ so 'bhyabhāṣata 27 asakṛt tvaṃ mayā mūḍha nirjito jīvitapriyaḥ mukto jñātir iti jñātvā kā tvarā maraṇe punaḥ 28 ity uktaḥ prāha sugrīvo bhrātaraṃ hetumad vacaḥ prāptakālam amitraghno rāmaṃ saṃbodhayann iva 29 hṛtadārasya me rājan hṛtarājyasya ca tvayā kiṃ nu jīvitasāmarthyam iti viddhi samāgatam 30 evam uktvā bahuvidhaṃ tatas tau saṃnipetatuḥ samare vālisugrīvau śālatālaśilāyudhau 31 ubhau jaghnatur anyonyam ubhau bhūmau nipetatuḥ ubhau vavalgatuś citraṃ muṣṭibhiś ca nijaghnatuḥ 32 ubhau rudhirasaṃsiktau nakhadanta parikṣatau śuśubhāte tadā vīrau piśpitāv iva kiṃśukau 33 na viśeṣas tayor yuddhe tadā kaś cana dṛśyate sugrīvasya tadā mālāṃ hanūmān kaṇṭha āsajat 34 sa mālayā tadā vīraḥ śuśubhe kaṇṭhasaktayā śrīmān iva mahāśailo malayo meghamālayā 35 kṛtacihnaṃ tu sugrīvaṃ rāmo dṛṣṭvā mahādhanuḥ vicakarṣa dhanuḥśreṣṭhaṃ vālim uddiśya lakṣyavat 36 visphāras tasya dhanuṣo yantrasyeva tadā babhau vitatrāsa tadā vālī śareṇābhihato hṛdi 37 sa bhinnamarmābhihato vaktrāc choṇitam udvaman dadarśāvasthitaṃ rāmam ārāt saumitriṇā saha 38 garhayitvā sa kākutsthaṃ papāta bhuvi mūrchitaḥ tārā dadarśa taṃ bhūmau tārāpatim iva cyutam 39 hate vālini sugrīvaḥ kiṣkindhāṃ pratyapadyata tāṃ ca tārāpatimukhīṃ tārāṃ nipatiteśvarām 40 rāmas tu caturo māsān pṛṣṭhe mālyavataḥ śubhe nivāsam akarod dhīmān sugrīveṇābhyupasthitaḥ 41 rāvaṇo 'pi purīṃ gatvā laṅkāṃ kāmabalāt kṛtaḥ sītāṃ niveśayām āsa bhavane nandanopame aśokavanikābhyāśe tāpasāśramasaṃnibhe 42 bhartṛsmaraṇa tanv aṅgī tāpasī veṣadhāriṇī upavāsatapaḥ śīlā tatra sā pṛthulekṣaṇā uvāsa duḥkhavasatīḥ phalamūlakṛtāśanā 43 dideśa rākṣasīs tatra rakṣaṇe rākṣasādhipaḥ prāsāsiśūlaparaśu mudgarālāta dhāriṇīḥ 44 dvyakṣīṃ tryakṣīṃ lalāṭākṣīṃ dīrghajihvām ajihvikām tristanīm ekapādāṃ ca trijaṭām ekalocanām 45 etāś cānyāś ca dīptākṣyaḥ karabhotkaṭa mūrdhajāḥ parivāryāsate sītāṃ divārātram atandritāḥ 46 tās tu tām āyatāpāṅgīṃ piśācyo dāruṇasvanāḥ tarjayanti sadā raudrāḥ paruṣavyañjanākṣarāḥ 47 khādāma pāṭayāmaināṃ tilaśaḥ pravibhajya tām yeyaṃ bhartāram asmākam avamanyeha jīvati 48 ity evaṃ paribhartsantīs trāsyamānā punaḥ punaḥ bhartṛśokasamāviṣṭā niḥśvasyedam uvāca tāḥ 49 āryāḥ khādata māṃ śīghraṃ na me lobho 'sti jīvite vinā taṃ pundarīkākṣaṃ nīlakuñcita mūrdhajam 50 apy evāhaṃ nirāhārā jīvitapriyavarjitā śoṣayiṣyāmi gātrāṇi vyālī tālagatā yathā 51 na tv anyam abhigaccheyaṃ pumāṃsaṃ rāghavād ṛte iti jānīta satyaṃ me kriyatāṃ yad anantaram 52 tasyās tad vacanaṃ śrutvā rākṣasyas tāḥ kharasvanāḥ ākhyātuṃ rākṣasendrāya jagmus tat sarvam āditaḥ 53 gatāsutāsu sarvāsu trijaṭā nāma rākṣasī sāntvayām āsa vaidehīṃ dharmajñā priyavādinī 54 sīte vakṣyāmi te kiṃ cid viśvāsaṃ kuru me sakhi bhayaṃ te vyetu vāmoru śṛṇu cedaṃ vaco mama 55 avindhyo nāma medhāvī vṛddho rākṣasapuṃgavaḥ sa rāmasya hitānveṣī tvadarthe hi sa māvadat 56 sītā madvacanād vācyā samāśvāsya prasādya ca bhartā te kuśalī rāmo lakṣmaṇānugato balī 57 sakhyaṃ vānararājena śakra pratimatejasā kṛtavān rāghavaḥ śrīmāṃs tvadarthe ca samudyataḥ 58 mā ca te 'stu bhayaṃ bhīru rāvaṇāl lokagarhitāt nalakūbara śāpena rakṣitā hy asy anindite 59 śapto hy eṣa purā pāpo vadhūṃ rambhāṃ parāmṛśan na śakto vivaśāṃ nārīm upaitum ajitendriyaḥ 60 kṣipram eṣyati te bhartā sugrīveṇābhirakṣitaḥ saumitrisahito dhīmāṃs tvāṃ ceto mokṣayiṣyati 61 svapnā hi sumahāghorā dṛṣṭā me 'niṣṭa darśanāḥ vināśāyāsya durbuddheḥ paulastya kulaghātinaḥ 62 dāruṇo hy eṣa duṣṭātmā kṣudrakarmā niśācaraḥ svabhāvāc chīla doṣeṇa sarveṣāṃ bhayavardhanaḥ 63 spardhate sarvadevair yaḥ kālopahatacetanaḥ mayā vināśaliṅgāni svapne dṛṣṭāni tasya vai 64 tailābhiṣikto vikaco majjan paṅke daśānanaḥ asakṛt kharayukte tu rathe nṛtyann iva sthitaḥ 65 kumbhakarṇādayaś ceme nagnāḥ patitamūrdhajāḥ kṛṣyante dakṣiṇām āśāṃ raktamālyānulepanāḥ 66 śvetātapatraḥ soṣṇīṣaḥ śuklamālyavibhūṣaṇaḥ śvetaparvatam ārūḍha eka eva vibhīṣaṇaḥ 67 sacivāś cāsya catvāraḥ śuklamālyānulepanāḥ śvetaparvatam ārūḍhā mokṣyante 'smān mahābhayāt 68 rāmasyāstreṇa pṛthivī parikṣiptā sasāgarā yaśasā pṛthivīṃ kṛtsnāṃ pūrayiṣyati te patiḥ 69 asthi saṃcayam ārūḍho bhuñjāno madhu pāyasam lakṣmaṇaś ca mayā dṛṣṭo nirīkṣan sarvatodiśaḥ 70 rudatī rudhirārdrāṅgī vyāghreṇa parirakṣitā asakṛt tvaṃ mayā dṛṣṭā gacchantī duśam uttarām 71 harṣam eṣyasi vaidehi kṣipraṃ bhartṛsamanvitā rāghaveṇa saha bhrātrā sīte tvam acirād iva 72 iti sā mṛgaśāvākṣī tac chrutvā trijaṭā vacaḥ babhūvāśāvatī bālā punar bhartṛsamāgame 73 yāvad abhyāgatā raudrāḥ piśācyas tāḥ sudāruṇāḥ dadṛśus tāṃ trijaṭayā sahāsīnāṃ yathā purā |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 3
Chapter 265
|
1
[मार्क] ततस तां भर्तृशॊकार्तां दीनां मलिनवाससम मणिशेषाभ्यलंकारां रुदतीं च पतिव्रताम 2 राक्षसीभिर उपास्यन्तीं समासीनां शिलातले रावणः कामबाणार्तॊ ददर्शॊपससर्प च 3 देवदानवगन्धर्वयक्षकिंपुरुषैर युधि अजितॊ शॊकवनिकां ययौ कन्दर्प मॊहितः 4 दिव्याम्बर धरः शरीमान सुमृष्टमणिकुण्डलः विचित्रमाल्यमुकुटॊ वसन्त इव मूर्तिमान 5 स कल्पवृक्षसदृशॊ यत्नाद अपि विभूषितः शमशानचैत्यद्रुमवद भूषितॊ ऽपि भयंकरः 6 स तस्यास तनुमध्यायाः समीपे रजनीचरः ददृशे रॊहिणीम एत्य शनैश्चर इव गरहः 7 स ताम आमन्त्र्य सुश्रॊणीं पुष्पहेतु शराहतः इदम इत्य अब्रवीद बालां तरस्तां रौहीम इवाबलाम 8 सीते पर्याप्तम एतावत कृतॊ भर्तुर अनुग्रहः परसादं कुरु तन्व अङ्गि करियतां परिकर्म ते 9 भजस्व मां वरारॊहे महार्हाभरणाम्बरा भव मे सर्वनारीणाम उत्तमा वरवर्णिनि 10 सन्ति मे देवकन्याश च राजर्षीणां तथाङ्गनाः सन्ति दानव कन्याश च दैत्यानां चापि यॊषितः 11 चतुर्दश पिशाचानां कॊट्यॊ मे वचने सथिताः दविस तावत पुरुषादानां रक्षसां भीमकर्मणाम 12 ततॊ मे तरिगुणा यक्षा ये मद्वचन कारिणः के चिद एव धनाध्यक्षं भरातरं मे समाश्रिताः 13 गन्धर्वाप्सरसॊ भद्रे माम आपानगतं सदा उपतिष्ठन्ति वामॊरु यथैव भरातरं मम 14 पुत्रॊ ऽहम अपि विप्रर्षेः साक्षाद विश्रवसॊ मुनेः पञ्चमॊ लॊकपालानाम इति मे परथितं यशः 15 दिव्यानि भक्ष्यभॊज्यानि पानानि विविधानि च यथैव तरिदशेशस्य तथैव मम भामिनि 16 कषीयतां दुष्कृतं कर्म वनवास कृतं तव भार्या मे भव सुश्रॊणि यथा मन्दॊदरी तथा 17 इत्य उक्ता तेन वैदेही परिवृत्य शुभानना तृणम अन्तरतः कृत्वा तम उवाच निशाचरम 18 अशिवेनातिवामॊरुर अजस्रं नेत्रवारिणा सतनाव अपतितौ बाला सहिताव अभिवर्षती उवाच वाक्यं तं कषुद्रं वैदेही पतिदेवता 19 असकृद वदतॊ वाक्यम ईदृशं राक्षसेश्वर विषादयुक्तम एतत ते मया शरुतम अभाग्यया 20 तद भद्र सुखभद्रं ते मानसं विनिवर्त्यताम परदारास्म्य अलभ्या च सततं च पतिव्रता 21 न चैवौपयिकी भार्या मानुषी कृपणा तव विवशां धर्षयित्वा च कां तवं परीतिम अवाप्स्यसि 22 परजापतिसमॊ विप्रॊ बरह्मयॊनिः पिता तव न च पालयसे धर्मं लॊकपालसमः कथम 23 भरातरं राजराजानं महेश्वर सखं परभुम धनेश्वरं वयपदिशन कथं तव इह न लज्जसे 24 इत्य उक्त्वा परारुदत सीता कम्पयन्ती पयॊधरौ शिरॊधरां च तन्व अङ्गी मुखं परच्छाद्य वाससा 25 तस्या रुदत्या भामिन्या दीर्घा वेणी सुसंयता ददृशे सवसिता सनिग्धा लाकी वयालीव मूर्धनि 26 तच छरुत्वा रावणॊ वाक्यं सीतयॊक्तं सुनिष्ठुरम परत्याख्यातॊ ऽपि दुर्मेधाः पुनर एवाब्रवीद वचः 27 कामम अङ्गानि मे सीते दुनॊतु मकरध्वजः न तवाम अकामां सुश्रॊणीं समेष्ये चारुहासिनीम 28 किं नु शक्यं मया कर्तुं यत तवम अद्यापि मानुषम आहारभूतम अस्माकं रामम एवानुरुध्यसे 29 इत्य उक्त्वा ताम अनिन्द्याङ्गीं स राक्षसगणेश्वरः तत्रैवान्तर्हितॊ भूत्वा जगामाभिमतां दिशम 30 राक्षसीभिः परिवृता वैदेही शॊककर्शिता सेव्यमाना तरिजटया तत्रैव नयवसत तदा |
1
[mārk] tatas tāṃ bhartṛśokārtāṃ dīnāṃ malinavāsasam maṇiśeṣābhyalaṃkārāṃ rudatīṃ ca pativratām 2 rākṣasībhir upāsyantīṃ samāsīnāṃ śilātale rāvaṇaḥ kāmabāṇārto dadarśopasasarpa ca 3 devadānavagandharvayakṣakiṃpuruṣair yudhi ajito śokavanikāṃ yayau kandarpa mohitaḥ 4 divyāmbara dharaḥ śrīmān sumṛṣṭamaṇikuṇḍalaḥ vicitramālyamukuṭo vasanta iva mūrtimān 5 sa kalpavṛkṣasadṛśo yatnād api vibhūṣitaḥ śmaśānacaityadrumavad bhūṣito 'pi bhayaṃkaraḥ 6 sa tasyās tanumadhyāyāḥ samīpe rajanīcaraḥ dadṛśe rohiṇīm etya śanaiścara iva grahaḥ 7 sa tām āmantrya suśroṇīṃ puṣpahetu śarāhataḥ idam ity abravīd bālāṃ trastāṃ rauhīm ivābalām 8 sīte paryāptam etāvat kṛto bhartur anugrahaḥ prasādaṃ kuru tanv aṅgi kriyatāṃ parikarma te 9 bhajasva māṃ varārohe mahārhābharaṇāmbarā bhava me sarvanārīṇām uttamā varavarṇini 10 santi me devakanyāś ca rājarṣīṇāṃ tathāṅganāḥ santi dānava kanyāś ca daityānāṃ cāpi yoṣitaḥ 11 caturdaśa piśācānāṃ koṭyo me vacane sthitāḥ dvis tāvat puruṣādānāṃ rakṣasāṃ bhīmakarmaṇām 12 tato me triguṇā yakṣā ye madvacana kāriṇaḥ ke cid eva dhanādhyakṣaṃ bhrātaraṃ me samāśritāḥ 13 gandharvāpsaraso bhadre mām āpānagataṃ sadā upatiṣṭhanti vāmoru yathaiva bhrātaraṃ mama 14 putro 'ham api viprarṣeḥ sākṣād viśravaso muneḥ pañcamo lokapālānām iti me prathitaṃ yaśaḥ 15 divyāni bhakṣyabhojyāni pānāni vividhāni ca yathaiva tridaśeśasya tathaiva mama bhāmini 16 kṣīyatāṃ duṣkṛtaṃ karma vanavāsa kṛtaṃ tava bhāryā me bhava suśroṇi yathā mandodarī tathā 17 ity uktā tena vaidehī parivṛtya śubhānanā tṛṇam antarataḥ kṛtvā tam uvāca niśācaram 18 aśivenātivāmorur ajasraṃ netravāriṇā stanāv apatitau bālā sahitāv abhivarṣatī uvāca vākyaṃ taṃ kṣudraṃ vaidehī patidevatā 19 asakṛd vadato vākyam īdṛśaṃ rākṣaseśvara viṣādayuktam etat te mayā śrutam abhāgyayā 20 tad bhadra sukhabhadraṃ te mānasaṃ vinivartyatām paradārāsmy alabhyā ca satataṃ ca pativratā 21 na caivaupayikī bhāryā mānuṣī kṛpaṇā tava vivaśāṃ dharṣayitvā ca kāṃ tvaṃ prītim avāpsyasi 22 prajāpatisamo vipro brahmayoniḥ pitā tava na ca pālayase dharmaṃ lokapālasamaḥ katham 23 bhrātaraṃ rājarājānaṃ maheśvara sakhaṃ prabhum dhaneśvaraṃ vyapadiśan kathaṃ tv iha na lajjase 24 ity uktvā prārudat sītā kampayantī payodharau śirodharāṃ ca tanv aṅgī mukhaṃ pracchādya vāsasā 25 tasyā rudatyā bhāminyā dīrghā veṇī susaṃyatā dadṛśe svasitā snigdhā lākī vyālīva mūrdhani 26 tac chrutvā rāvaṇo vākyaṃ sītayoktaṃ suniṣṭhuram pratyākhyāto 'pi durmedhāḥ punar evābravīd vacaḥ 27 kāmam aṅgāni me sīte dunotu makaradhvajaḥ na tvām akāmāṃ suśroṇīṃ sameṣye cāruhāsinīm 28 kiṃ nu śakyaṃ mayā kartuṃ yat tvam adyāpi mānuṣam āhārabhūtam asmākaṃ rāmam evānurudhyase 29 ity uktvā tām anindyāṅgīṃ sa rākṣasagaṇeśvaraḥ tatraivāntarhito bhūtvā jagāmābhimatāṃ diśam 30 rākṣasībhiḥ parivṛtā vaidehī śokakarśitā sevyamānā trijaṭayā tatraiva nyavasat tadā |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 3
Chapter 266
|
1
[मार्क] राघवस तु ससौमित्रिः सुग्रीवेणाभिपालितः वसन माल्यवतः पृष्ठे ददर्श विमलं नभः 2 स दृष्ट्वा विमले वयॊम्नि निर्मलं शशलक्षणम गरहनक्षत्रताराभिर अनुयातम अमित्रहा 3 कुमुदॊत्पल पद्मानां गन्धम आदाय वायुना महीधरस्थः शीतेन सहसा परतिबॊधिथ 4 परभाते लक्ष्मणं वीरम अभ्यभाषत दुर्मनाः सीतां संस्मृत्य धर्मात्मा रुद्धां राक्षस वेश्मनि 5 गच्छ लक्ष्मण जानीहि किष्किन्धायां कपीश्वरम परमत्तं गराम्यधर्मेषु केतघ्नं सवार्थपण्डितम 6 यॊ ऽसौ कुलाधमॊ मूढॊ मया राज्ये ऽभिषेचितः सर्ववानरगॊपुच्छा यम ऋक्षाश च भजन्ति वै 7 यदर्थं निहतॊ वाली मया रघुकुलॊद्वह तवया सह महाबाहॊ किष्किन्धॊपवने तदा 8 कृतघ्नं तम अहं मन्ये वानरापसदं भुवि यॊ माम एवंगतॊ मूढॊ न जानीते ऽदय लक्ष्मण 9 असौ मन्ये न जानीते समयप्रतिपादनम कृतॊपकारं मां नूनम अवमन्याल्पया धिया 10 यदि तावद अनुद्युक्तः शेते कामसुखात्मकः नेतव्यॊ वालिमार्गेण सर्वभूतगतिं तवया 11 अथापि घटते ऽसमाकम अर्थे वानरपुंगवः तम आदायैहि काकुत्स्थ तवरावान भव माचिरम 12 इत्य उक्तॊ लक्ष्मणॊ भरात्रा गुरुवाक्यहिते रतः परतस्थे रुचिरं गृह्य समार्गण गुणं धनुः किष्किन्धा दवारम आसाद्य परविवेशानिवारितः 13 सक्रॊध इति तं मत्वा राजा परत्युद्ययौ हरिः तं सदारॊ विनीतात्मा सुग्रीवः पलवगाधिपः पूजया परतिजग्राह परीयमाणस तद अर्हया 14 तम अब्रवीद रामवचॊ सौमित्रिर अकुतॊभयः स तत सर्वम अशेषेण शरुत्वा परह्वः कृताञ्जलिः 15 सभृत्यदारॊ राजेन्द्र सुग्रीवॊ वानराधिपः इदम आह वचॊ परीतॊ लक्ष्मणं नरकुञ्जरम 16 नास्मि लक्ष्मण दुर्मेधा न कृतघ्नॊ न निर्घृणः शरूयतां यः परयत्नॊ मे सीता पर्येषणे कृतः 17 दिशः परस्थापिताः सर्वे विनीता हरयॊ मया सर्वेषां च कृतः कालॊ मासेनागमनं पुनः 18 यैर इयं सवना साद्रिः सपुरा सागराम्बरा विचेतव्या मही वीर सग्राम नगराकरा 19 स मासः पञ्चरात्रेण पूर्णॊ भवितुम अर्हति ततः शरॊष्यसि रामेण सहितः सुमहत परियम 20 इत्य उक्तॊ लक्ष्मणस तेन वानरेन्द्रेण धीमता तयक्त्वा रॊषम अदीनात्मा सुग्रीवं परत्यपूजयत 21 स रामं सह सुग्रीवॊ माल्यवत पृष्ठम आस्थितम अभिगम्यॊदयं तस्य कार्यस्य परत्यवेदयत 22 इत्य एवं वानरेन्द्रास ते समाजग्मुः सहस्रशः दिशस तिस्रॊ विचित्याथ न तु ये दक्षिणां गताः 23 आचख्युस ते तु रामाय महीं सागरमेखलाम विचितां न तु वैदेह्या दर्शनं रावणस्य वा 24 गतास तु दक्षिणाम आशां ये वै वानरपुंगवाः आशावांस तेषु काकुत्स्थः परानान आर्तॊ ऽपय अधारयत 25 दविमासॊपरमे काले वयतीते पलवगास ततः सुग्रीवम अभिगम्येदं तवरिता वाक्यम अब्रुवन 26 रक्षितं वालिना यत तत सफीतं मधुवनं महत तवया च पलवगश्रेष्ठ तद भुङ्क्ते पवनात्मजः 27 वालिपुत्रॊ ऽङगदश चैव ये चान्ये पलवगर्षभाः विचेतुं दक्षिणाम आशां राजन परस्थापितास तवया 28 तेषां तं परणयं शरुत्वा मेने स कृतकृत्यताम कृतार्थानां हि भृत्यानाम एतद भवति चेष्टितम 29 स तद रामाय मेधावी शशंस पलवगर्षभः रामश चाप्य अनुमानेन मेने दृष्टां तु मैथिलीम 30 हनूमत्प्रमुखाश चापि विश्रान्तास ते पलवंगमाः अभिजग्मुर हरीन्द्रं तं रामलक्ष्मणसंनिधौ 31 गतिं च मुखवर्णं च दृष्ट्वा रामॊ हनूमतः अगमत परत्ययं भूयॊ दृष्टा सीतेति भारत 32 हनूमत्प्रमुखास ते तु वानराः पूर्णमानसाः परणेमुर विधिवद रामं सुग्रीवं लक्ष्मणं तथा 33 तान उवाचागतान रामः परगृह्य सशरं धनुः अपि मां जीवयिष्यध्वम अपि वः कृतकृत्यता 34 अपि राज्यम अयॊध्यायां कारयिष्याम्य अहं पुनः निहत्य समरे शत्रून आहृत्य जनकात्मजाम 35 अमॊक्षयित्वा वैदेहीम अहत्वा च रिपून रणे हृतदारॊ ऽवधूतश च नाहं जीवितुम उत्सहे 36 इत्य उक्तवचनं रामं परत्युवाचानिलात्मजः परियम आख्यामि ते राम दृष्टा सा जानकी मया 37 विचित्य दक्षिणाम आशां सपर्वतवनाकराम शरान्ताः काले वयतीते सम दृष्टवन्तॊ महागुहाम 38 परविशामॊ वयं तां तु बहुयॊजनम आयताम अन्धकारां सुविपिनां गहनां कीट सेविताम 39 गत्वा सुमहद अध्वानम आदित्यस्य परभां ततः दृष्टवन्तः सम तत्रैव भवनं दिव्यम अन्तरा 40 मयस्य किल दैत्यस्य तदासीद वेश्म राघव तत्र परभावती नाम तपॊ ऽतप्यत तापसी 41 तया दत्तानि भॊज्यानि पानानि विविधानि च भुक्त्वा लब्धबलाः सन्तस तयॊक्तेन पथा ततः 42 निर्याय तस्माद उद्देशात पश्यामॊ लवणाम्भसः समीपे सह्यमलयौ दर्दुरं च महागिरिम 43 ततॊ मलयम आरुह्य पश्यन्तॊ वरुणालयम विषण्णा वयथिताः खिन्ना निराशा जीविते भृशम 44 अनेकशतविस्तीर्णं यॊजनानां महॊदधिम तिमिनक्र झषावासं चिन्तयन्तः सुदुःखिताः 45 तत्रानशन संकल्पं कृत्वासीना वयं तदा ततः कथान्ते गृध्रस्य जटायॊर अभवत कथा 46 ततः पर्वतशृङ्गाभं घॊररूपं भयावहम पक्षिणं दृष्टवन्तः सम वैनतेयम इवापरम 47 सॊ ऽसमान अतर्कयद भॊक्तुम अथाभ्येत्य वचॊ ऽबरवीत भॊः क एष मम भरातुर जटायॊः कुरुते कथाम 48 संपातिर नाम तस्याहं जयेष्ठॊ भराता खगाधिपः अन्यॊन्यस्पर्धयारूढाव आवाम आदित्यसंसदम 49 ततॊ दग्धाव इमौ पक्षौ न दग्धौ तु जटायुषः तदा मे चिरदृष्टः स भराता गृध्रपतिः परियः निर्दग्धपक्षः पतितॊ हय अहम अस्मिन महागिरौ 50 तस्यैवं वदतॊ ऽसमाभिर हतॊ भराता निवेदितः वयसनं भवतश चेदं संक्षेपाद वै निवेदितम 51 स संपातिस तदा राजञ शरुत्वा सुमहद अप्रियम विषण्णचेताः पप्रच्छ पुनर अस्मान अरिंदम 52 कः स रामः कथं सीता जटायुश च कथं हतः इच्छामि सर्वम एवैतच छरॊतुं पलवगसत्तमाः 53 तस्याहं सर्वम एवैतं भवतॊ वयसनागमम परायॊपवेशने चैव हेतुं विस्तरतॊ ऽबरुवम 54 सॊ ऽसमान उत्थापयाम आस वाक्येनानेन पक्षिराज रावणॊ विदितॊ मह्यं लङ्का चास्य महापुरी 55 दृष्टा पारे समुद्रस्य तरिकूटगिरिकन्दरे भवित्री तत्र वैदेही न मे ऽसत्य अत्र विचारणा 56 इति तस्य वचॊ शरुत्वा वयम उत्थाय सत्वराः सागरप्लवने मन्त्रं मन्त्रयामः परंतप 57 नाध्यवस्यद यदा कश चित सागरस्य विलङ्घने ततः पितरम आविश्य पुप्लुवे ऽहं महार्णवम शतयॊजनविस्तीर्णं निहत्य जलराक्षसीम 58 तत्र सीता मया दृष्टा रावणान्तःपुरे सती उपवासतपः शीला भर्तृदर्शनलालसा जटिला मलदिग्धाङ्गी कृशा दीना तपस्विनी 59 निमित्तैस ताम अहं सीताम उपलभ्य पृथग्विधैः उपसृत्याब्रुवं चार्याम अभिगम्य रहॊगताम 60 सीते रामस्य दूतॊ ऽहं वानरॊ मारुतात्मजः तवद्दर्शनम अभिप्रेप्सुर इह पराप्तॊ विहायसा 61 राजपुत्रौ कुशलिनौ भरातरौ रामलक्ष्मणौ सर्वशाखा मृगेन्द्रेण सुग्रीवेणाभिपालितौ 62 कुशलं तवाब्रवीद रामः सीते सौमित्रिणा सह सखिभावाच च सुग्रीवः कुशलं तवानुपृच्छति 63 कषिप्रम एष्यति ते भर्ता सर्वशाका मृगैः सह परत्ययं कुरु मे देवि वानरॊ ऽसमि न राक्षसः 64 मुहूर्तम इव च धयात्वा सीता मां परत्युवाच ह अवैमि तवां हनूमन्तम अविन्ध्य वचनाद अहम 65 अविन्ध्यॊ हि महाबाहॊ राक्षसॊ वृद्धसंमतः कथितस तेन सुग्रीवस तवद्विधैः सचिवैर वृतः 66 गम्यताम इति चॊक्त्वा मां सीता परादाद इमं मणिम धारिता येन वैदेही कालम एतम अनिन्दिता 67 परत्ययार्थं कथां चेमां कथयाम आस जानकी कषिप्राम इषीकां काकस्य चित्रकूटे महागिरौ भवता पुरुषव्याघ्र परत्यभिज्ञान कारणात 68 शरावयित्वा तदात्मानं ततॊ दग्ध्वा च तां पुरीम संप्राप्त इति तं रामः परियवादिनम अर्चयत |
1
[mārk] rāghavas tu sasaumitriḥ sugrīveṇābhipālitaḥ vasan mālyavataḥ pṛṣṭhe dadarśa vimalaṃ nabhaḥ 2 sa dṛṣṭvā vimale vyomni nirmalaṃ śaśalakṣaṇam grahanakṣatratārābhir anuyātam amitrahā 3 kumudotpala padmānāṃ gandham ādāya vāyunā mahīdharasthaḥ śītena sahasā pratibodhitha 4 prabhāte lakṣmaṇaṃ vīram abhyabhāṣata durmanāḥ sītāṃ saṃsmṛtya dharmātmā ruddhāṃ rākṣasa veśmani 5 gaccha lakṣmaṇa jānīhi kiṣkindhāyāṃ kapīśvaram pramattaṃ grāmyadharmeṣu ketaghnaṃ svārthapaṇḍitam 6 yo 'sau kulādhamo mūḍho mayā rājye 'bhiṣecitaḥ sarvavānaragopucchā yam ṛkṣāś ca bhajanti vai 7 yadarthaṃ nihato vālī mayā raghukulodvaha tvayā saha mahābāho kiṣkindhopavane tadā 8 kṛtaghnaṃ tam ahaṃ manye vānarāpasadaṃ bhuvi yo mām evaṃgato mūḍho na jānīte 'dya lakṣmaṇa 9 asau manye na jānīte samayapratipādanam kṛtopakāraṃ māṃ nūnam avamanyālpayā dhiyā 10 yadi tāvad anudyuktaḥ śete kāmasukhātmakaḥ netavyo vālimārgeṇa sarvabhūtagatiṃ tvayā 11 athāpi ghaṭate 'smākam arthe vānarapuṃgavaḥ tam ādāyaihi kākutstha tvarāvān bhava māciram 12 ity ukto lakṣmaṇo bhrātrā guruvākyahite rataḥ pratasthe ruciraṃ gṛhya samārgaṇa guṇaṃ dhanuḥ kiṣkindhā dvāram āsādya praviveśānivāritaḥ 13 sakrodha iti taṃ matvā rājā pratyudyayau hariḥ taṃ sadāro vinītātmā sugrīvaḥ plavagādhipaḥ pūjayā pratijagrāha prīyamāṇas tad arhayā 14 tam abravīd rāmavaco saumitrir akutobhayaḥ sa tat sarvam aśeṣeṇa śrutvā prahvaḥ kṛtāñjaliḥ 15 sabhṛtyadāro rājendra sugrīvo vānarādhipaḥ idam āha vaco prīto lakṣmaṇaṃ narakuñjaram 16 nāsmi lakṣmaṇa durmedhā na kṛtaghno na nirghṛṇaḥ śrūyatāṃ yaḥ prayatno me sītā paryeṣaṇe kṛtaḥ 17 diśaḥ prasthāpitāḥ sarve vinītā harayo mayā sarveṣāṃ ca kṛtaḥ kālo māsenāgamanaṃ punaḥ 18 yair iyaṃ savanā sādriḥ sapurā sāgarāmbarā vicetavyā mahī vīra sagrāma nagarākarā 19 sa māsaḥ pañcarātreṇa pūrṇo bhavitum arhati tataḥ śroṣyasi rāmeṇa sahitaḥ sumahat priyam 20 ity ukto lakṣmaṇas tena vānarendreṇa dhīmatā tyaktvā roṣam adīnātmā sugrīvaṃ pratyapūjayat 21 sa rāmaṃ saha sugrīvo mālyavat pṛṣṭham āsthitam abhigamyodayaṃ tasya kāryasya pratyavedayat 22 ity evaṃ vānarendrās te samājagmuḥ sahasraśaḥ diśas tisro vicityātha na tu ye dakṣiṇāṃ gatāḥ 23 ācakhyus te tu rāmāya mahīṃ sāgaramekhalām vicitāṃ na tu vaidehyā darśanaṃ rāvaṇasya vā 24 gatās tu dakṣiṇām āśāṃ ye vai vānarapuṃgavāḥ āśāvāṃs teṣu kākutsthaḥ prānān ārto 'py adhārayat 25 dvimāsoparame kāle vyatīte plavagās tataḥ sugrīvam abhigamyedaṃ tvaritā vākyam abruvan 26 rakṣitaṃ vālinā yat tat sphītaṃ madhuvanaṃ mahat tvayā ca plavagaśreṣṭha tad bhuṅkte pavanātmajaḥ 27 vāliputro 'ṅgadaś caiva ye cānye plavagarṣabhāḥ vicetuṃ dakṣiṇām āśāṃ rājan prasthāpitās tvayā 28 teṣāṃ taṃ praṇayaṃ śrutvā mene sa kṛtakṛtyatām kṛtārthānāṃ hi bhṛtyānām etad bhavati ceṣṭitam 29 sa tad rāmāya medhāvī śaśaṃsa plavagarṣabhaḥ rāmaś cāpy anumānena mene dṛṣṭāṃ tu maithilīm 30 hanūmatpramukhāś cāpi viśrāntās te plavaṃgamāḥ abhijagmur harīndraṃ taṃ rāmalakṣmaṇasaṃnidhau 31 gatiṃ ca mukhavarṇaṃ ca dṛṣṭvā rāmo hanūmataḥ agamat pratyayaṃ bhūyo dṛṣṭā sīteti bhārata 32 hanūmatpramukhās te tu vānarāḥ pūrṇamānasāḥ praṇemur vidhivad rāmaṃ sugrīvaṃ lakṣmaṇaṃ tathā 33 tān uvācāgatān rāmaḥ pragṛhya saśaraṃ dhanuḥ api māṃ jīvayiṣyadhvam api vaḥ kṛtakṛtyatā 34 api rājyam ayodhyāyāṃ kārayiṣyāmy ahaṃ punaḥ nihatya samare śatrūn āhṛtya janakātmajām 35 amokṣayitvā vaidehīm ahatvā ca ripūn raṇe hṛtadāro 'vadhūtaś ca nāhaṃ jīvitum utsahe 36 ity uktavacanaṃ rāmaṃ pratyuvācānilātmajaḥ priyam ākhyāmi te rāma dṛṣṭā sā jānakī mayā 37 vicitya dakṣiṇām āśāṃ saparvatavanākarām śrāntāḥ kāle vyatīte sma dṛṣṭavanto mahāguhām 38 praviśāmo vayaṃ tāṃ tu bahuyojanam āyatām andhakārāṃ suvipināṃ gahanāṃ kīṭa sevitām 39 gatvā sumahad adhvānam ādityasya prabhāṃ tataḥ dṛṣṭavantaḥ sma tatraiva bhavanaṃ divyam antarā 40 mayasya kila daityasya tadāsīd veśma rāghava tatra prabhāvatī nāma tapo 'tapyata tāpasī 41 tayā dattāni bhojyāni pānāni vividhāni ca bhuktvā labdhabalāḥ santas tayoktena pathā tataḥ 42 niryāya tasmād uddeśāt paśyāmo lavaṇāmbhasaḥ samīpe sahyamalayau darduraṃ ca mahāgirim 43 tato malayam āruhya paśyanto varuṇālayam viṣaṇṇā vyathitāḥ khinnā nirāśā jīvite bhṛśam 44 anekaśatavistīrṇaṃ yojanānāṃ mahodadhim timinakra jhaṣāvāsaṃ cintayantaḥ suduḥkhitāḥ 45 tatrānaśana saṃkalpaṃ kṛtvāsīnā vayaṃ tadā tataḥ kathānte gṛdhrasya jaṭāyor abhavat kathā 46 tataḥ parvataśṛṅgābhaṃ ghorarūpaṃ bhayāvaham pakṣiṇaṃ dṛṣṭavantaḥ sma vainateyam ivāparam 47 so 'smān atarkayad bhoktum athābhyetya vaco 'bravīt bhoḥ ka eṣa mama bhrātur jaṭāyoḥ kurute kathām 48 saṃpātir nāma tasyāhaṃ jyeṣṭho bhrātā khagādhipaḥ anyonyaspardhayārūḍhāv āvām ādityasaṃsadam 49 tato dagdhāv imau pakṣau na dagdhau tu jaṭāyuṣaḥ tadā me ciradṛṣṭaḥ sa bhrātā gṛdhrapatiḥ priyaḥ nirdagdhapakṣaḥ patito hy aham asmin mahāgirau 50 tasyaivaṃ vadato 'smābhir hato bhrātā niveditaḥ vyasanaṃ bhavataś cedaṃ saṃkṣepād vai niveditam 51 sa saṃpātis tadā rājañ śrutvā sumahad apriyam viṣaṇṇacetāḥ papraccha punar asmān ariṃdama 52 kaḥ sa rāmaḥ kathaṃ sītā jaṭāyuś ca kathaṃ hataḥ icchāmi sarvam evaitac chrotuṃ plavagasattamāḥ 53 tasyāhaṃ sarvam evaitaṃ bhavato vyasanāgamam prāyopaveśane caiva hetuṃ vistarato 'bruvam 54 so 'smān utthāpayām āsa vākyenānena pakṣirāj rāvaṇo vidito mahyaṃ laṅkā cāsya mahāpurī 55 dṛṣṭā pāre samudrasya trikūṭagirikandare bhavitrī tatra vaidehī na me 'sty atra vicāraṇā 56 iti tasya vaco śrutvā vayam utthāya satvarāḥ sāgaraplavane mantraṃ mantrayāmaḥ paraṃtapa 57 nādhyavasyad yadā kaś cit sāgarasya vilaṅghane tataḥ pitaram āviśya pupluve 'haṃ mahārṇavam śatayojanavistīrṇaṃ nihatya jalarākṣasīm 58 tatra sītā mayā dṛṣṭā rāvaṇāntaḥpure satī upavāsatapaḥ śīlā bhartṛdarśanalālasā jaṭilā maladigdhāṅgī kṛśā dīnā tapasvinī 59 nimittais tām ahaṃ sītām upalabhya pṛthagvidhaiḥ upasṛtyābruvaṃ cāryām abhigamya rahogatām 60 sīte rāmasya dūto 'haṃ vānaro mārutātmajaḥ tvaddarśanam abhiprepsur iha prāpto vihāyasā 61 rājaputrau kuśalinau bhrātarau rāmalakṣmaṇau sarvaśākhā mṛgendreṇa sugrīveṇābhipālitau 62 kuśalaṃ tvābravīd rāmaḥ sīte saumitriṇā saha sakhibhāvāc ca sugrīvaḥ kuśalaṃ tvānupṛcchati 63 kṣipram eṣyati te bhartā sarvaśākā mṛgaiḥ saha pratyayaṃ kuru me devi vānaro 'smi na rākṣasaḥ 64 muhūrtam iva ca dhyātvā sītā māṃ pratyuvāca ha avaimi tvāṃ hanūmantam avindhya vacanād aham 65 avindhyo hi mahābāho rākṣaso vṛddhasaṃmataḥ kathitas tena sugrīvas tvadvidhaiḥ sacivair vṛtaḥ 66 gamyatām iti coktvā māṃ sītā prādād imaṃ maṇim dhāritā yena vaidehī kālam etam aninditā 67 pratyayārthaṃ kathāṃ cemāṃ kathayām āsa jānakī kṣiprām iṣīkāṃ kākasya citrakūṭe mahāgirau bhavatā puruṣavyāghra pratyabhijñāna kāraṇāt 68 śrāvayitvā tadātmānaṃ tato dagdhvā ca tāṃ purīm saṃprāpta iti taṃ rāmaḥ priyavādinam arcayat |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 3
Chapter 267
|
1
[मार्क] ततस तत्रैव रामस्य समासीनस्य तैः सह समाजग्मुः कपिश्रेष्ठाः सुग्रीववचनात तदा 2 वृतः कॊटिसहस्रेण वानराणां तरस्विनाम शवशुरॊ वालिनः शरीमान सुषेणॊ रामम अभ्ययात 3 कॊटीशतवृतौ चापि गजॊ गवय एव च वानरेन्द्रौ महावीर्यौ पृथक्पृथग अदृश्यताम 4 षष्टिकॊटिसहस्राणि परकर्षन परत्यदृश्यत गॊलाङ्गूलॊ महाराज गवाक्षॊ भीमदर्शनः 5 गन्धमादनवासी तु परथितॊ गन्धमादनः कॊटीसहस्रम उग्राणां हरीणां समकर्षत 6 पनसॊ नाम मेधावी वानरः सुमहाबलः कॊटीर दश दवादश च तरिंशत पञ्च परकर्षति 7 शरीमान दधिमुखॊ नाम हरिवृद्धॊ ऽपि वीर्यवान परचकर्ष महत सैन्यं हरीणां भीम तेजसाम 8 कृष्णानां मुखपुण्डाणाम ऋक्षाणां भीमकर्मणाम कॊटीशतसहस्रेण जाम्बवान परत्यदृश्यत 9 एते चान्ये च बहवॊ हरियूथपयूथपाः असंख्येया महाराज समीयू रामकारणात 10 शिरीष कुसुमाभानां सिंहानाम इव नर्दताम शरूयते तुमुलः शब्दस तत्र तत्र परधावताम 11 गिरिकूट निभाः के चित के चिन महिषसंनिभाः शरद अभ्रप्रतीकाशाः पिष्ट हिङ्गुल काननाः 12 उत्पतन्तः पतन्तश च पलवमानाश च वानराः उद्धुन्वन्तॊ ऽपरे रेणून समाजग्मुः समन्ततः 13 स वानरमहालॊकः पूर्णसागर संनिभः निवेशम अकरॊत तत्र सुग्रीवानुमते तदा 14 ततस तेषु हरीन्द्रेषु समावृत्तेषु सर्वशः तिथौ परशस्ते नक्षत्रे मुहुर्ते चाभिपूजिते 15 तेन वयूढेन सैन्येन लॊकान उद्वर्तयन्न इव परययौ राघवः शरीमान सुग्रीवसहितस तदा 16 मुखम आसीत तु सैन्यस्य हनूमान मारुतात्मजः जघनं पालयाम आस सौमित्रिर अकुतॊभयः 17 बद्धगॊधाङ्गुलि तराणौ राघवौ तत्र रेजतुः वृतौ हरि महामात्रैश चन्द्रसूर्यौ गरहैर इव 18 परबभौ हरिसैन्यं तच छाल तालशिलायुधम सुमहच छालि भवनं यथा सूर्यॊदयं परति 19 नल नीलाङ्गदक्राथ मैन्द दविरदपालिता ययौ सुमहती सेना राघवस्यार्थसिद्धये 20 विधिवत सुप्रशस्तेषु बहुमूलफलेषु च परभूतमधु मांसेषु वारिमत्सु शिवेषु च 21 निवसन्ति निराबाधा तथैव गिरिसानुषु उपायाद धरि सेना सा कषारॊदम अथ सागरम 22 दवितीय सागरनिभं तद बलं बहुल धवजम वेलावनं समासाद्य निवासम अकरॊत तदा 23 ततॊ दाशरथिः शरीमान सुग्रीवं परत्यभाषत मध्ये वानरमुख्यानां पराप्तकालम इदं वचः 24 उपायः कॊ नु भवतां महत सागरलङ्घने इयं च महती सेनासागरश चापि दुस्तरः 25 तत्रान्ये वयाहरन्ति सम वानराः पटु मानिनः समर्था लङ्घने सिन्धॊर न तु कृत्स्नस्य वानराः 26 के चिन नौभिर वयवस्यन्ति केचीच च विविधैः पलवैः नेति रामश च तान सर्वान सान्त्वयन परत्यभाषत 27 शतयॊजनविस्तारं न शक्ताः सर्ववानराः करान्तुं तॊयनिधिं वीरा नैषा वॊ नैष्ठिकी मतिः 28 नावॊ न सन्ति सेनाया बह्व्यस तारयितुं तथा वणिजाम उपघातं च कथम अस्मद्विधश चरेत 29 विस्तीर्णं चैव नः सैन्यं हन्याच छिद्रेषु वै परः पलवॊडुप परतारश च नैवात्र मम रॊचते 30 अहं तव इमं जलनिधिं समारप्स्याम्य उपायतः परतिशेष्याम्य उपवसन दर्शयिष्यति मां ततः 31 न चेद दर्शयिता मार्गं धक्ष्याम्य एनम अहं ततः महास्त्रैर अप्रतिहतैर अत्यग्नि पवनॊज्ज्वलैः 32 इत्य उक्त्वा सह सौमित्रिर उपस्पृश्याथ राघवः परतिशिश्ये जलनिधिं विधिवत कुशसंस्तरे 33 सागरस तु ततः सवप्ने दर्शयाम आस राघवम देवॊ नदनदी भर्ता शरीमान यादॊगणैर वृतः 34 कौसल्या मातर इत्य एवम आभाष्य मधुरं वचः इदम इत्य आह रत्नानाम आकरैः शतशॊ वृतः 35 बरूहि किं ते करॊम्य अत्र साहाय्यं पुरुषर्षभ इक्ष्वाकुर अस्मि ते जञातिर इति रामस तम अब्रवीत 36 मार्गम इच्छामि सैन्यस्य दत्तं नदनदीपते येन गत्वा दशग्रीवं हन्यां पौलस्त्य पांसनम 37 यद्य एवं याचतॊ मार्गं न परदास्यति मे भवान शरैस तवां शॊषयिष्यामि दिव्यास्त्रप्रतिमन्त्रितैः 38 इत्य एवं बरुवतः शरुत्वा रामस्य वरुणालयः उवाच वयथितॊ वाक्यम इति बद्धाञ्जलिः सथितः 39 नेच्छामि परतिघातं ते नास्मि विघ्नकरस तव शृणु चेदं वचॊ राम शरुत्वा कर्तव्यम आचर 40 यदि दास्यामि ते मार्गं सैन्यस्य वरजतॊ ऽऽजञया अन्ये ऽपय आज्ञापयिष्यन्ति माम एवं धनुषॊ बलात 41 अस्ति तव अत्र नलॊ नाम वानरः शिल्पिसंमतः तवष्टुर देवस्य तनयॊ बलवान विश्वकर्मणः 42 स यत काष्ठं तृणं वापि शिलां वा कषेप्स्यते मयि सर्वं तद धारयिष्यामि स ते सेतुर भविष्यति 43 इत्य उक्त्वान्तर्हिते तस्मिन रामॊ नलम उवाच ह कुरु सेतुं समुद्रे तवं शक्तॊ हय असि मतॊ मम 44 तेनॊपायेन काकुत्स्थः सेतुबन्धम अकारयत दशयॊजनविस्तारम आयतं शतयॊजनम 45 नलसेतुर इति खयातॊ यॊ ऽदयापि परथितॊ भुवि रामस्याज्ञां पुरस्कृत्य धार्यते गिरिसंनिभः 46 तत्रस्थं स तु धर्मात्मा समागच्छद विभीषणः भराता वै राक्षसेन्द्रस्य चतुर्भिः सचिवैः सह 47 परजिजग्राह रामस तं सवागतेन महामनाः सुग्रीवस्य तु शङ्काभूत परणिधिः सयाद इति सम ह 48 राघवस तस्य चेष्टाभिः सम्यक च चरितेङ्गितैः यदा तत्त्वेन तुष्टॊ ऽभूत तत एनम अपूजयत 49 सर्वराक्षस राज्ये चाप्य अभ्यषिञ्चद विभीषणम चक्रे च मन्त्रानुचरं सुहृदं लक्ष्मणस्य च 50 विभीषण मते चैव सॊ ऽतयक्रामन महार्णवम ससैन्यं सेतुना तेन मासेनैव नराधिप 51 ततॊ गत्वा समासाद्य लङ्कॊद्यानान्य अनेकशः भेदयाम आस कपिभिर महान्ति च बहूनि च 52 तत्रास्तां रावणामात्यौ राक्षसौ शुकसारणौ चारौ वानररूपेण तौ जग्राह विभीषणः 53 परतिपन्नौ यदा रूपं राक्षसं तौ निशाचरौ दर्शयित्वा ततः सैन्यं रामः पश्चाद अवासृजत 54 निवेश्यॊपवने सैन्यं तच छूरः पराज्ञवानरम परेषयाम आस दौत्येन रावणस्य ततॊ ऽङगदम |
1
[mārk] tatas tatraiva rāmasya samāsīnasya taiḥ saha samājagmuḥ kapiśreṣṭhāḥ sugrīvavacanāt tadā 2 vṛtaḥ koṭisahasreṇa vānarāṇāṃ tarasvinām śvaśuro vālinaḥ śrīmān suṣeṇo rāmam abhyayāt 3 koṭīśatavṛtau cāpi gajo gavaya eva ca vānarendrau mahāvīryau pṛthakpṛthag adṛśyatām 4 ṣaṣṭikoṭisahasrāṇi prakarṣan pratyadṛśyata golāṅgūlo mahārāja gavākṣo bhīmadarśanaḥ 5 gandhamādanavāsī tu prathito gandhamādanaḥ koṭīsahasram ugrāṇāṃ harīṇāṃ samakarṣata 6 panaso nāma medhāvī vānaraḥ sumahābalaḥ koṭīr daśa dvādaśa ca triṃśat pañca prakarṣati 7 śrīmān dadhimukho nāma harivṛddho 'pi vīryavān pracakarṣa mahat sainyaṃ harīṇāṃ bhīma tejasām 8 kṛṣṇānāṃ mukhapuṇḍāṇām ṛkṣāṇāṃ bhīmakarmaṇām koṭīśatasahasreṇa jāmbavān pratyadṛśyata 9 ete cānye ca bahavo hariyūthapayūthapāḥ asaṃkhyeyā mahārāja samīyū rāmakāraṇāt 10 śirīṣa kusumābhānāṃ siṃhānām iva nardatām śrūyate tumulaḥ śabdas tatra tatra pradhāvatām 11 girikūṭa nibhāḥ ke cit ke cin mahiṣasaṃnibhāḥ śarad abhrapratīkāśāḥ piṣṭa hiṅgula kānanāḥ 12 utpatantaḥ patantaś ca plavamānāś ca vānarāḥ uddhunvanto 'pare reṇūn samājagmuḥ samantataḥ 13 sa vānaramahālokaḥ pūrṇasāgara saṃnibhaḥ niveśam akarot tatra sugrīvānumate tadā 14 tatas teṣu harīndreṣu samāvṛtteṣu sarvaśaḥ tithau praśaste nakṣatre muhurte cābhipūjite 15 tena vyūḍhena sainyena lokān udvartayann iva prayayau rāghavaḥ śrīmān sugrīvasahitas tadā 16 mukham āsīt tu sainyasya hanūmān mārutātmajaḥ jaghanaṃ pālayām āsa saumitrir akutobhayaḥ 17 baddhagodhāṅguli trāṇau rāghavau tatra rejatuḥ vṛtau hari mahāmātraiś candrasūryau grahair iva 18 prababhau harisainyaṃ tac chāla tālaśilāyudham sumahac chāli bhavanaṃ yathā sūryodayaṃ prati 19 nala nīlāṅgadakrātha mainda dviradapālitā yayau sumahatī senā rāghavasyārthasiddhaye 20 vidhivat supraśasteṣu bahumūlaphaleṣu ca prabhūtamadhu māṃseṣu vārimatsu śiveṣu ca 21 nivasanti nirābādhā tathaiva girisānuṣu upāyād dhari senā sā kṣārodam atha sāgaram 22 dvitīya sāgaranibhaṃ tad balaṃ bahula dhvajam velāvanaṃ samāsādya nivāsam akarot tadā 23 tato dāśarathiḥ śrīmān sugrīvaṃ pratyabhāṣata madhye vānaramukhyānāṃ prāptakālam idaṃ vacaḥ 24 upāyaḥ ko nu bhavatāṃ mahat sāgaralaṅghane iyaṃ ca mahatī senāsāgaraś cāpi dustaraḥ 25 tatrānye vyāharanti sma vānarāḥ paṭu māninaḥ samarthā laṅghane sindhor na tu kṛtsnasya vānarāḥ 26 ke cin naubhir vyavasyanti kecīc ca vividhaiḥ plavaiḥ neti rāmaś ca tān sarvān sāntvayan pratyabhāṣata 27 śatayojanavistāraṃ na śaktāḥ sarvavānarāḥ krāntuṃ toyanidhiṃ vīrā naiṣā vo naiṣṭhikī matiḥ 28 nāvo na santi senāyā bahvyas tārayituṃ tathā vaṇijām upaghātaṃ ca katham asmadvidhaś caret 29 vistīrṇaṃ caiva naḥ sainyaṃ hanyāc chidreṣu vai paraḥ plavoḍupa pratāraś ca naivātra mama rocate 30 ahaṃ tv imaṃ jalanidhiṃ samārapsyāmy upāyataḥ pratiśeṣyāmy upavasan darśayiṣyati māṃ tataḥ 31 na ced darśayitā mārgaṃ dhakṣyāmy enam ahaṃ tataḥ mahāstrair apratihatair atyagni pavanojjvalaiḥ 32 ity uktvā saha saumitrir upaspṛśyātha rāghavaḥ pratiśiśye jalanidhiṃ vidhivat kuśasaṃstare 33 sāgaras tu tataḥ svapne darśayām āsa rāghavam devo nadanadī bhartā śrīmān yādogaṇair vṛtaḥ 34 kausalyā mātar ity evam ābhāṣya madhuraṃ vacaḥ idam ity āha ratnānām ākaraiḥ śataśo vṛtaḥ 35 brūhi kiṃ te karomy atra sāhāyyaṃ puruṣarṣabha ikṣvākur asmi te jñātir iti rāmas tam abravīt 36 mārgam icchāmi sainyasya dattaṃ nadanadīpate yena gatvā daśagrīvaṃ hanyāṃ paulastya pāṃsanam 37 yady evaṃ yācato mārgaṃ na pradāsyati me bhavān śarais tvāṃ śoṣayiṣyāmi divyāstrapratimantritaiḥ 38 ity evaṃ bruvataḥ śrutvā rāmasya varuṇālayaḥ uvāca vyathito vākyam iti baddhāñjaliḥ sthitaḥ 39 necchāmi pratighātaṃ te nāsmi vighnakaras tava śṛṇu cedaṃ vaco rāma śrutvā kartavyam ācara 40 yadi dāsyāmi te mārgaṃ sainyasya vrajato ''jñayā anye 'py ājñāpayiṣyanti mām evaṃ dhanuṣo balāt 41 asti tv atra nalo nāma vānaraḥ śilpisaṃmataḥ tvaṣṭur devasya tanayo balavān viśvakarmaṇaḥ 42 sa yat kāṣṭhaṃ tṛṇaṃ vāpi śilāṃ vā kṣepsyate mayi sarvaṃ tad dhārayiṣyāmi sa te setur bhaviṣyati 43 ity uktvāntarhite tasmin rāmo nalam uvāca ha kuru setuṃ samudre tvaṃ śakto hy asi mato mama 44 tenopāyena kākutsthaḥ setubandham akārayat daśayojanavistāram āyataṃ śatayojanam 45 nalasetur iti khyāto yo 'dyāpi prathito bhuvi rāmasyājñāṃ puraskṛtya dhāryate girisaṃnibhaḥ 46 tatrasthaṃ sa tu dharmātmā samāgacchad vibhīṣaṇaḥ bhrātā vai rākṣasendrasya caturbhiḥ sacivaiḥ saha 47 prajijagrāha rāmas taṃ svāgatena mahāmanāḥ sugrīvasya tu śaṅkābhūt praṇidhiḥ syād iti sma ha 48 rāghavas tasya ceṣṭābhiḥ samyak ca cariteṅgitaiḥ yadā tattvena tuṣṭo 'bhūt tata enam apūjayat 49 sarvarākṣasa rājye cāpy abhyaṣiñcad vibhīṣaṇam cakre ca mantrānucaraṃ suhṛdaṃ lakṣmaṇasya ca 50 vibhīṣaṇa mate caiva so 'tyakrāman mahārṇavam sasainyaṃ setunā tena māsenaiva narādhipa 51 tato gatvā samāsādya laṅkodyānāny anekaśaḥ bhedayām āsa kapibhir mahānti ca bahūni ca 52 tatrāstāṃ rāvaṇāmātyau rākṣasau śukasāraṇau cārau vānararūpeṇa tau jagrāha vibhīṣaṇaḥ 53 pratipannau yadā rūpaṃ rākṣasaṃ tau niśācarau darśayitvā tataḥ sainyaṃ rāmaḥ paścād avāsṛjat 54 niveśyopavane sainyaṃ tac chūraḥ prājñavānaram preṣayām āsa dautyena rāvaṇasya tato 'ṅgadam |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 3
Chapter 268
|
1
[मार्क] परभूतान्नॊदके तस्मिन बहुमूलफले वने सेनां निवेश्य काकुत्स्थॊ विधिवत पर्यरक्षत 2 रावणश च विधिं चक्रे लङ्कायां शास्त्रनिर्मितम परकृत्यैव दुराधर्षा दृढप्राकारतॊरणा 3 अघाध तॊयाः परिखा मीननक्र समाकुलाः बभूवुः सप्त दुर्धर्षाः खादिरैः शङ्कुभिश चिताः 4 कर्णाट्ट यन्त्रदुर्धर्षा बभूवुः सहुडॊपलाः साशीविष घटायॊधाः ससर्ज रसपांसवः 5 मुसलालात नाराचतॊमरासि परश्वधैः अन्विताश च शतघ्नीभिः समधूच छिष्ट मुद्गराः 6 पुरद्वारेषु सर्वेषु गुल्माः सथावरजङ्गमाः बभूवुः पत्तिबहुलाः परभूतगजवाजिनः 7 अङ्गदस तव अथ लङ्काया दवारदेशम उपागतः विदितॊ राक्षसेन्द्रस्य परविवेश गतव्यथः 8 मध्ये राक्षस कॊटीनां बह्वीनां सुमहाबलः शुशुभे मेघमालाभिर आदित्य इव संवृतः 9 स समासाद्य पौलस्त्यम अमात्यैर अभिसंवृतम राम संदेशम आमन्त्र्य वाग्मी वक्तुं परचक्रमे 10 आह तवां राघवॊ राजन कॊसलेन्द्रॊ महायशाः पराप्तकालम इदं वाक्यं तद आदत्स्व कुरुष्व च 11 अकृतात्मानम आसाद्य राजानम अनये रतम विनश्यन्त्य अनयाविष्टा देशाश च नगराणि च 12 तवयैकेनापराद्धं मे सीताम आहरता बलात वधायानपराद्धानाम अन्येषां तद भविष्यति 13 ये तवया बलदर्पाभ्याम आविष्टेन वनेचराः ऋषयॊ हिंसिताः पूर्वं देवाश चाप्य अवमानिताः 14 राजर्षयश च निहता रुदन्त्यश चाहृताः सत्रियः तद इदं समनुप्राप्तं फलं तस्यानयस्य ते 15 हन्तास्मि तवां सहामात्यं युध्यस्व पुरुषॊ भव पश्य मे धनुषॊ वीर्यं मानुषस्य निशाचर 16 मुच्यतां जानकी सीता न मे मॊक्ष्यसि कर्हि चित अराक्षसम इमं लॊकं कर्तास्मि निशितैः शरैः 17 इति तस्य बरुवाणस्य दूतस्य परुषं वचः शरुत्वा न ममृषे राजा रावणः करॊधमूर्छितः 18 इङ्गितज्ञास ततॊ भर्तुश चत्वारॊ रजनीचराः चतुर्ष्व अङ्गेषु जगृहुः शार्दूलम इव पक्षिणः 19 तांस तथाङ्गेषु संसक्तान अङ्गदॊ रजनीचरान आदायैव खम उत्पत्य परासादतलम आविशत 20 वेगेनॊत्पततस तस्य पेतुस ते रजनीचराः भुवि संभिन्नहृदयाः परहार परिपीडिताः 21 स मुक्तॊ हर्म्यशिखरात तस्मात पुनर अवापतत लङ्घयित्वा पुरीं लङ्कां सवबलस्य समीपतः 22 कॊसलेन्द्रम अथाभ्येत्य सर्वम आवेद्य चाङ्गदः विशश्राम स तेजस्वी राघवेणाभिनन्दितः 23 ततः सर्वाभिसारेण हरीणां वातरंहसाम भेदयाम आस लङ्कायाः पराकारं रघुनन्दनः 24 विभीषणर्क्षाधिपती पुरस्कृत्याथ लक्ष्मणः दक्षिणं नगरद्वारम अवामृद्नाद दुरासदम 25 करभारुण गात्राणां हरीणां युद्धशालिनाम कॊटीशतसहस्रेण लङ्काम अभ्यपतत तदा 26 उत्पतद्भिः पतद भिश च निपतद भिश च वानरैः नादृश्यत तदा सूर्यॊ रजसा नाशित परभः 27 शालिप्रसून सदृशैः शिरीष कुसुमप्रभैः तरुणादित्यसदृशैः शरगौरैश च वानरैः 28 पराकारं ददृशुस ते तु समन्तात कपिली कृतम राक्षसा विस्मिता राजन सस्त्री वृद्धाः समन्ततः 29 विभिदुस ते मणिस्तम्भान कर्णाट्ट शिखराणि च भग्नॊन्मथित वेगानि यन्त्राणि च विचिक्षिपुः 30 परिगृह्य शतघ्नीश च सचक्राः सहुडॊपलाः चिक्षिपुर भुजवेगेन लङ्का मध्ये महाबलाः 31 पराकारस्थाश च ये के चिन निशाचरगणास तदा परदुद्रुवुस ते शतशः कपिभिः समभिद्रुताः 32 ततस तु राजवचनाद राक्षसाः कामरूपिणः निर्ययुर विकृताकाराः सहस्रशतसंघशः 33 शस्त्रवर्षाणि वर्षन्तॊ दरावयन्तॊ वनौकसः पराकारं शॊधयन्तस ते परं विक्रमम आस्थिताः 34 स माषराशिसदृशैर बभूव कषणदाचरैः कृतॊ निर्वानरॊ भूयः पराकारॊ भीमदर्शनैः 35 पेतुः शूलविभिन्नाङ्गा बहवॊ वानरर्षभाः सतम्भतॊरण भग्नाश च पेतुस तत्र निशाचराः 36 केशा केश्य अभवद युद्धं रक्षसां वानरैः सह नखैर दन्तैश च वीराणां खादतां वै परस्परम 37 निष्टनन्तॊ हय अभयतस तत्र वानरराक्षसाः हता निपतिता भूमौ न मुञ्चन्ति परस्परम 38 रामस तु शरजालानि ववर्ष जलदॊ यथा तानि लङ्कां समासाद्य जघ्नुस तान रजनीचरान 39 सौमित्रिर अपि नाराचैर दृढधन्वा जितक्लमः आदिश्यादिश्य दुर्गस्थान पातयाम आस राक्षसान 40 ततः परत्यवहारॊ ऽभूत सैन्यानां राघवाज्ञया कृते विमर्दे लङ्कायां लब्धलक्षॊ जयॊत्तरः |
1
[mārk] prabhūtānnodake tasmin bahumūlaphale vane senāṃ niveśya kākutstho vidhivat paryarakṣata 2 rāvaṇaś ca vidhiṃ cakre laṅkāyāṃ śāstranirmitam prakṛtyaiva durādharṣā dṛḍhaprākāratoraṇā 3 aghādha toyāḥ parikhā mīnanakra samākulāḥ babhūvuḥ sapta durdharṣāḥ khādiraiḥ śaṅkubhiś citāḥ 4 karṇāṭṭa yantradurdharṣā babhūvuḥ sahuḍopalāḥ sāśīviṣa ghaṭāyodhāḥ sasarja rasapāṃsavaḥ 5 musalālāta nārācatomarāsi paraśvadhaiḥ anvitāś ca śataghnībhiḥ samadhūc chiṣṭa mudgarāḥ 6 puradvāreṣu sarveṣu gulmāḥ sthāvarajaṅgamāḥ babhūvuḥ pattibahulāḥ prabhūtagajavājinaḥ 7 aṅgadas tv atha laṅkāyā dvāradeśam upāgataḥ vidito rākṣasendrasya praviveśa gatavyathaḥ 8 madhye rākṣasa koṭīnāṃ bahvīnāṃ sumahābalaḥ śuśubhe meghamālābhir āditya iva saṃvṛtaḥ 9 sa samāsādya paulastyam amātyair abhisaṃvṛtam rāma saṃdeśam āmantrya vāgmī vaktuṃ pracakrame 10 āha tvāṃ rāghavo rājan kosalendro mahāyaśāḥ prāptakālam idaṃ vākyaṃ tad ādatsva kuruṣva ca 11 akṛtātmānam āsādya rājānam anaye ratam vinaśyanty anayāviṣṭā deśāś ca nagarāṇi ca 12 tvayaikenāparāddhaṃ me sītām āharatā balāt vadhāyānaparāddhānām anyeṣāṃ tad bhaviṣyati 13 ye tvayā baladarpābhyām āviṣṭena vanecarāḥ ṛṣayo hiṃsitāḥ pūrvaṃ devāś cāpy avamānitāḥ 14 rājarṣayaś ca nihatā rudantyaś cāhṛtāḥ striyaḥ tad idaṃ samanuprāptaṃ phalaṃ tasyānayasya te 15 hantāsmi tvāṃ sahāmātyaṃ yudhyasva puruṣo bhava paśya me dhanuṣo vīryaṃ mānuṣasya niśācara 16 mucyatāṃ jānakī sītā na me mokṣyasi karhi cit arākṣasam imaṃ lokaṃ kartāsmi niśitaiḥ śaraiḥ 17 iti tasya bruvāṇasya dūtasya paruṣaṃ vacaḥ śrutvā na mamṛṣe rājā rāvaṇaḥ krodhamūrchitaḥ 18 iṅgitajñās tato bhartuś catvāro rajanīcarāḥ caturṣv aṅgeṣu jagṛhuḥ śārdūlam iva pakṣiṇaḥ 19 tāṃs tathāṅgeṣu saṃsaktān aṅgado rajanīcarān ādāyaiva kham utpatya prāsādatalam āviśat 20 vegenotpatatas tasya petus te rajanīcarāḥ bhuvi saṃbhinnahṛdayāḥ prahāra paripīḍitāḥ 21 sa mukto harmyaśikharāt tasmāt punar avāpatat laṅghayitvā purīṃ laṅkāṃ svabalasya samīpataḥ 22 kosalendram athābhyetya sarvam āvedya cāṅgadaḥ viśaśrāma sa tejasvī rāghaveṇābhinanditaḥ 23 tataḥ sarvābhisāreṇa harīṇāṃ vātaraṃhasām bhedayām āsa laṅkāyāḥ prākāraṃ raghunandanaḥ 24 vibhīṣaṇarkṣādhipatī puraskṛtyātha lakṣmaṇaḥ dakṣiṇaṃ nagaradvāram avāmṛdnād durāsadam 25 karabhāruṇa gātrāṇāṃ harīṇāṃ yuddhaśālinām koṭīśatasahasreṇa laṅkām abhyapatat tadā 26 utpatadbhiḥ patad bhiś ca nipatad bhiś ca vānaraiḥ nādṛśyata tadā sūryo rajasā nāśita prabhaḥ 27 śāliprasūna sadṛśaiḥ śirīṣa kusumaprabhaiḥ taruṇādityasadṛśaiḥ śaragauraiś ca vānaraiḥ 28 prākāraṃ dadṛśus te tu samantāt kapilī kṛtam rākṣasā vismitā rājan sastrī vṛddhāḥ samantataḥ 29 vibhidus te maṇistambhān karṇāṭṭa śikharāṇi ca bhagnonmathita vegāni yantrāṇi ca vicikṣipuḥ 30 parigṛhya śataghnīś ca sacakrāḥ sahuḍopalāḥ cikṣipur bhujavegena laṅkā madhye mahābalāḥ 31 prākārasthāś ca ye ke cin niśācaragaṇās tadā pradudruvus te śataśaḥ kapibhiḥ samabhidrutāḥ 32 tatas tu rājavacanād rākṣasāḥ kāmarūpiṇaḥ niryayur vikṛtākārāḥ sahasraśatasaṃghaśaḥ 33 śastravarṣāṇi varṣanto drāvayanto vanaukasaḥ prākāraṃ śodhayantas te paraṃ vikramam āsthitāḥ 34 sa māṣarāśisadṛśair babhūva kṣaṇadācaraiḥ kṛto nirvānaro bhūyaḥ prākāro bhīmadarśanaiḥ 35 petuḥ śūlavibhinnāṅgā bahavo vānararṣabhāḥ stambhatoraṇa bhagnāś ca petus tatra niśācarāḥ 36 keśā keśy abhavad yuddhaṃ rakṣasāṃ vānaraiḥ saha nakhair dantaiś ca vīrāṇāṃ khādatāṃ vai parasparam 37 niṣṭananto hy abhayatas tatra vānararākṣasāḥ hatā nipatitā bhūmau na muñcanti parasparam 38 rāmas tu śarajālāni vavarṣa jalado yathā tāni laṅkāṃ samāsādya jaghnus tān rajanīcarān 39 saumitrir api nārācair dṛḍhadhanvā jitaklamaḥ ādiśyādiśya durgasthān pātayām āsa rākṣasān 40 tataḥ pratyavahāro 'bhūt sainyānāṃ rāghavājñayā kṛte vimarde laṅkāyāṃ labdhalakṣo jayottaraḥ |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 3
Chapter 269
|
1
[मार्क] ततॊ निविशमानांस तान सैनिकान रावणानुगाः अभिजग्मुर गणान एके पिशाचक्षुद्ररक्षसाम 2 पर्वणः पूतनॊ जम्भः खरः करॊधवशॊ हरिः पररुजश चारुजश चैव परघसश चैवम आदयः 3 ततॊ ऽभिपततां तेषाम अदृश्यानां दुरात्मनाम अन्तर्धानवधं तज्ज्ञश चकार स विभीषणः 4 ते दृश्यमाना हरिभिर बलिभिर दूरपातिभिः निहताः सर्वशॊ राजन महीं जग्मुर गतासवः 5 अमृष्यमाणः सबलॊ रावणॊ निर्ययाव अथ वयूह्य चौशनसं वयूहं हरीन सर्वान अहारयत 6 राघवस तव अभिनिर्याय वयूढानीकं दशाननम बार्हस्पत्यं विधिं कृत्वा परत्यव्यूहन निशाचरम 7 समेत्य युयुधे तत्र ततॊ रामेण रावणः युयुधे लक्ष्मणश चैव तथैवेन्द्र जिता सह 8 विरूपाक्षेण सुग्रीवस तारेण च निखर्वटः तुण्डेन च नलस तत्र पटुशः पनसेन च 9 विषह्यं यं हि यॊ मेने स स तेन समेयिवान युयुधे युद्धवेलायां सवबाहुबलम आश्रिथ 10 स संप्रहारॊ ववृधे भीरूणां भयवर्धनः लॊम संहर्षणॊ घॊरः पुरा देवासुरे यथा 11 रावणॊ रामम आनर्च्छच छक्ति शूलासिवृष्टिभिः निशितैर आयसैस तीक्ष्णै रावणं चापि राघवः 12 तथैवेन्द्र जितं यत्तं लक्ष्मणॊ मर्मभेदिभिः इन्द्रजिच चापि सौमित्रिं बिभेद बहुभिः शरैः 13 विभीषणः परहस्तं च परहस्तश च विभीषणम खगपत्रैः शरैस तीक्ष्णैर अभ्यवर्षद गतव्यथः 14 तेषां बलवताम आसीन महास्त्राणां समागमः विव्यथुः सकला येन तरयॊ लॊकाश चराचराः |
1
[mārk] tato niviśamānāṃs tān sainikān rāvaṇānugāḥ abhijagmur gaṇān eke piśācakṣudrarakṣasām 2 parvaṇaḥ pūtano jambhaḥ kharaḥ krodhavaśo hariḥ prarujaś cārujaś caiva praghasaś caivam ādayaḥ 3 tato 'bhipatatāṃ teṣām adṛśyānāṃ durātmanām antardhānavadhaṃ tajjñaś cakāra sa vibhīṣaṇaḥ 4 te dṛśyamānā haribhir balibhir dūrapātibhiḥ nihatāḥ sarvaśo rājan mahīṃ jagmur gatāsavaḥ 5 amṛṣyamāṇaḥ sabalo rāvaṇo niryayāv atha vyūhya cauśanasaṃ vyūhaṃ harīn sarvān ahārayat 6 rāghavas tv abhiniryāya vyūḍhānīkaṃ daśānanam bārhaspatyaṃ vidhiṃ kṛtvā pratyavyūhan niśācaram 7 sametya yuyudhe tatra tato rāmeṇa rāvaṇaḥ yuyudhe lakṣmaṇaś caiva tathaivendra jitā saha 8 virūpākṣeṇa sugrīvas tāreṇa ca nikharvaṭaḥ tuṇḍena ca nalas tatra paṭuśaḥ panasena ca 9 viṣahyaṃ yaṃ hi yo mene sa sa tena sameyivān yuyudhe yuddhavelāyāṃ svabāhubalam āśritha 10 sa saṃprahāro vavṛdhe bhīrūṇāṃ bhayavardhanaḥ loma saṃharṣaṇo ghoraḥ purā devāsure yathā 11 rāvaṇo rāmam ānarcchac chakti śūlāsivṛṣṭibhiḥ niśitair āyasais tīkṣṇai rāvaṇaṃ cāpi rāghavaḥ 12 tathaivendra jitaṃ yattaṃ lakṣmaṇo marmabhedibhiḥ indrajic cāpi saumitriṃ bibheda bahubhiḥ śaraiḥ 13 vibhīṣaṇaḥ prahastaṃ ca prahastaś ca vibhīṣaṇam khagapatraiḥ śarais tīkṣṇair abhyavarṣad gatavyathaḥ 14 teṣāṃ balavatām āsīn mahāstrāṇāṃ samāgamaḥ vivyathuḥ sakalā yena trayo lokāś carācarāḥ |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 3
Chapter 270
|
1
[मार्क] ततः परहस्तः सहसा समभ्येत्य विभीषणम गदया ताडयाम आस विनद्य रणकर्वशः 2 स तयाभिहतॊ धीमान गदया भीमवेगया नाकम्पत महाबाहुर हिमवान इव सुस्थिरः 3 ततः परगृह्य विपुलां शतघण्टां विभीषणः अभिमन्त्र्य महाशक्तिं चिक्षेपास्य शिरॊ परति 4 पतन्त्या स तया वेगाद राक्षसाशनि नादया हृतॊत्तमाङ्गॊ ददृशे वातरुग्ण इव दरुमः 5 तं दृष्ट्वा निहतं संख्ये परहस्तं कषणदाचरम अभिदुद्राव धूम्राक्षॊ वेगेन महता कपीन 6 तस्य मेघॊपमं सैन्यम आपतद भीमदर्शनम दृष्ट्वैव सहसा दीर्णा रणे वानरपुंगवाः 7 ततस तान सहसा दीर्णान दृष्ट्वा वानरपुंगवान निर्याय कपिशार्दूलॊ हनूमान पर्यवस्थितः 8 तं दृष्ट्वावस्थितं संख्ये हरयः पवनात्मजम वेगेन महता राजन संन्यवर्तन्त सर्वशः 9 ततः शब्दॊ महान आसीत तुमुलॊ लॊमहर्षणः रामरावण सैन्यानाम अन्यॊन्यम अभिधावताम 10 तस्मिन परवृत्ते संग्रामे घॊरे रुधिरकर्दमे धूम्राक्षः कपिसैन्यं तद दरावयाम आस पत्रिभिः 11 तं राक्षस महामात्रम आपतन्तं सपत्नजित तरसा परतिजग्राह हनूमान पवनात्मजः 12 तयॊर युद्धम अभूद घॊरं हरिराक्षसवीरयॊः जिगीषतॊर युधान्यॊन्यम इन्द्र परह्लादयॊर इव 13 गदाभिः परिघैश चैव राक्षसॊ जघ्निवान कपिम कपिश च जघ्निवान रक्षॊ सस्कन्धविटपैर दरुमैः 14 ततस तम अतिकायेन साश्वं सरथ सारथिम धूम्राक्षम अवधीद धीमान हनूमान मारुतात्मजः 15 ततस तं निहतं दृष्ट्वा धूम्राक्षं राक्षसॊत्तमम हरयॊ जातविस्रम्भा जघ्नुर अभ्येत्य सैनिकान 16 ते वध्यमाना बलिभिर हरिभिर जितकाशिभिः राक्षसा भग्नसंकल्पा लङ्काम अभ्यपतद भयात 17 ते ऽभिपत्य पुरं भग्ना हतशेषा निशाचराः सर्वं राज्ञे यथावृत्तं रावणाय नयवेदयन 18 शरुत्वा तु रावणस तेभ्यः परहस्तं निहतं युधि धूम्राक्षं च महेष्वासं ससैन्यं वानरर्षभैः 19 सुदीर्घम इव निःश्वस्य समुत्पत्य वरासनात उवाच कुम्भकर्णस्य कर्मकालॊ ऽयम आगतः 20 इत्य एवम उक्त्वा विविधैर वादित्रैः सुमहास्वनैः शयानम अतिनिद्रालुं कुम्भकर्णम अबॊधयत 21 परबॊध्य महता चैनं यत्नेनागत साध्वसः सवस्थम आसीनम अव्यग्रं विनिद्रं राक्षसाधिपः ततॊ ऽबरवीद दशग्रीवः कुम्भकर्णं महाबलम 22 धन्यॊ ऽसि यस्य ते निद्रा कुम्भकर्णेयम ईदृशी य इमं दारुणं कालं न जानीषे महाभयम 23 एष तीर्त्वार्णवं रामः सेतुना हरिभिः सह अवमन्येह नः सर्वान करॊति कदनं महत 24 मया हय अपहृता भार्या सीता नामास्य जानकी तां मॊक्षयिषुर आयातॊ बद्ध्वा सेतुं महार्णवे 25 तेन चैव परहस्तादिर महान्नः सवजनॊ हतः तस्य नान्यॊ निहन्तास्ति तवदृते शत्रुकर्शन 26 स दंशितॊ ऽभिनिर्याय तवम अद्य बलिनां वर रामादीन समरे सर्वाञ जहि शत्रून अरिंदम 27 दूषणावरजौ चैव वज्रवेगप्रमाथिनौ तौ तवां बलेन महता सहिताव अनुयास्यतः 28 इत्य उक्त्वा राक्षसपतिः कुम्भकर्णं तरस्विनम संदिदेशेतिकर्तव्ये वज्रवेगप्रमाथिनौ 29 तथेत्य उक्त्वा तु तौ वीरौ रावणं दूषणानुजौ कुम्भकर्णं पुरस्कृत्य तूर्णं निर्ययतुः पुरात |
1
[mārk] tataḥ prahastaḥ sahasā samabhyetya vibhīṣaṇam gadayā tāḍayām āsa vinadya raṇakarvaśaḥ 2 sa tayābhihato dhīmān gadayā bhīmavegayā nākampata mahābāhur himavān iva susthiraḥ 3 tataḥ pragṛhya vipulāṃ śataghaṇṭāṃ vibhīṣaṇaḥ abhimantrya mahāśaktiṃ cikṣepāsya śiro prati 4 patantyā sa tayā vegād rākṣasāśani nādayā hṛtottamāṅgo dadṛśe vātarugṇa iva drumaḥ 5 taṃ dṛṣṭvā nihataṃ saṃkhye prahastaṃ kṣaṇadācaram abhidudrāva dhūmrākṣo vegena mahatā kapīn 6 tasya meghopamaṃ sainyam āpatad bhīmadarśanam dṛṣṭvaiva sahasā dīrṇā raṇe vānarapuṃgavāḥ 7 tatas tān sahasā dīrṇān dṛṣṭvā vānarapuṃgavān niryāya kapiśārdūlo hanūmān paryavasthitaḥ 8 taṃ dṛṣṭvāvasthitaṃ saṃkhye harayaḥ pavanātmajam vegena mahatā rājan saṃnyavartanta sarvaśaḥ 9 tataḥ śabdo mahān āsīt tumulo lomaharṣaṇaḥ rāmarāvaṇa sainyānām anyonyam abhidhāvatām 10 tasmin pravṛtte saṃgrāme ghore rudhirakardame dhūmrākṣaḥ kapisainyaṃ tad drāvayām āsa patribhiḥ 11 taṃ rākṣasa mahāmātram āpatantaṃ sapatnajit tarasā pratijagrāha hanūmān pavanātmajaḥ 12 tayor yuddham abhūd ghoraṃ harirākṣasavīrayoḥ jigīṣator yudhānyonyam indra prahlādayor iva 13 gadābhiḥ parighaiś caiva rākṣaso jaghnivān kapim kapiś ca jaghnivān rakṣo saskandhaviṭapair drumaiḥ 14 tatas tam atikāyena sāśvaṃ saratha sārathim dhūmrākṣam avadhīd dhīmān hanūmān mārutātmajaḥ 15 tatas taṃ nihataṃ dṛṣṭvā dhūmrākṣaṃ rākṣasottamam harayo jātavisrambhā jaghnur abhyetya sainikān 16 te vadhyamānā balibhir haribhir jitakāśibhiḥ rākṣasā bhagnasaṃkalpā laṅkām abhyapatad bhayāt 17 te 'bhipatya puraṃ bhagnā hataśeṣā niśācarāḥ sarvaṃ rājñe yathāvṛttaṃ rāvaṇāya nyavedayan 18 śrutvā tu rāvaṇas tebhyaḥ prahastaṃ nihataṃ yudhi dhūmrākṣaṃ ca maheṣvāsaṃ sasainyaṃ vānararṣabhaiḥ 19 sudīrgham iva niḥśvasya samutpatya varāsanāt uvāca kumbhakarṇasya karmakālo 'yam āgataḥ 20 ity evam uktvā vividhair vāditraiḥ sumahāsvanaiḥ śayānam atinidrāluṃ kumbhakarṇam abodhayat 21 prabodhya mahatā cainaṃ yatnenāgata sādhvasaḥ svastham āsīnam avyagraṃ vinidraṃ rākṣasādhipaḥ tato 'bravīd daśagrīvaḥ kumbhakarṇaṃ mahābalam 22 dhanyo 'si yasya te nidrā kumbhakarṇeyam īdṛśī ya imaṃ dāruṇaṃ kālaṃ na jānīṣe mahābhayam 23 eṣa tīrtvārṇavaṃ rāmaḥ setunā haribhiḥ saha avamanyeha naḥ sarvān karoti kadanaṃ mahat 24 mayā hy apahṛtā bhāryā sītā nāmāsya jānakī tāṃ mokṣayiṣur āyāto baddhvā setuṃ mahārṇave 25 tena caiva prahastādir mahānnaḥ svajano hataḥ tasya nānyo nihantāsti tvadṛte śatrukarśana 26 sa daṃśito 'bhiniryāya tvam adya balināṃ vara rāmādīn samare sarvāñ jahi śatrūn ariṃdama 27 dūṣaṇāvarajau caiva vajravegapramāthinau tau tvāṃ balena mahatā sahitāv anuyāsyataḥ 28 ity uktvā rākṣasapatiḥ kumbhakarṇaṃ tarasvinam saṃdideśetikartavye vajravegapramāthinau 29 tathety uktvā tu tau vīrau rāvaṇaṃ dūṣaṇānujau kumbhakarṇaṃ puraskṛtya tūrṇaṃ niryayatuḥ purāt |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 3
Chapter 271
|
1
[मार्क] ततॊ विनिर्याय पुरात कुम्भकर्णः सहानुगः अपश्यत कपिसैन्यं तज जितकाश्य अग्रतः सथितम 2 तम अभ्येत्याशु हरयः परिवार्य समन्ततः अभ्यघ्नंश च महाकायैर बहुभिर जगती रुहैः करजैर अतुदंश चान्ये विहाय भयम उत्तमम 3 बहुधा युध्यमानास ते युद्धमार्गैः पलवंगमाः नानाप्रहरणैर भीमं राक्षसेन्द्रम अताडयन 4 स ताड्यमानः परहसन भक्षयाम आस वानरान पनसं च गवाक्षं च वज्रबाहुं च वानरम 5 तद दृष्ट्वा वयथनं कर्म कुम्भकर्णस्य रक्षसः उदक्रॊशन परित्रस्तास तारप्रभृतयस तदा 6 तं तारम उच्चैः करॊशन्तम अन्यांश च हरियूथपान अभिदुद्राव सुग्रीवः कुम्भकर्णम अपेतभीः 7 ततॊ ऽभिपत्य वेगेन कुम्भकर्णं महामनाः शालेन जघ्निवान मूर्ध्नि बलेन कपिकुञ्जरः 8 स महात्मा महावेगः कुम्भकर्णस्य मूर्धनि बिभेद शालं सुग्रीवॊ न चैवाव्यथयत कपिः 9 ततॊ विनद्य परहसञ शालस्पर्श विबॊधिथ दॊर्भ्याम आदाय सुग्रीवं कुम्भकर्णॊ ऽहरद बलात 10 हरियमाणं तु सुग्रीवं कुम्भकर्णेन रक्षसा अवेक्ष्याभ्यद्रवद वीरः सौमित्रिर मित्रनन्दनः 11 सॊ ऽभिपत्य महावेगं रुक्मपुङ्खं महाशरम पराहिणॊत कुम्भकर्णाय लक्ष्मणः परवीरहा 12 स तस्य देवावरणं भित्त्वा देहं च सायकः जगाम दारयन भूमिं रुधिरेण समुक्षितः 13 तथा स भिन्नहृदयः समुत्सृज्य कपीश्वरम कुम्भकर्णॊ महेष्वासः परगृहीतशिलायुधः अभिदुद्राव सौमित्रिम उद्यम्य महतीं शलाम 14 तस्याभिद्रवतस तूर्णं कषुराभ्याम उच्छ्रितौ करौ चिच्छेद निशिताग्राभ्यां स बभूव चतुर्भुजः 15 तान अप्य अस्य भुजान सर्वान परगृहीतशिलायुधान कषुरैश चिच्छेद लघ्व अस्त्रं सौमित्रिः परतिदर्शयन 16 स बभूवातिकायाश च बहु पादशिरॊ भुजः तं बरह्मास्त्रेण सौमित्रिर ददाहाद्रिचयॊपमम 17 स पपात महावीर्यॊ दिव्यास्त्राभिहतॊ रणे महाशनि विनिर्दग्धः पापपॊ ऽङकुरवान इव 18 तं दृष्ट्वा वृत्र संकाशं कुम्भकर्णं तरस्विनम गतासुं पतितं भूमौ राक्षसाः पराद्रवन भयात 19 तथा तान्द रवतॊ यॊधान दृष्ट्वा तौ दूषणानुजौ अवस्थाप्याथ सौमित्रिं संक्रुद्धाव अभ्यधावताम 20 ताव आद्रवन्तौ संक्रुद्धॊ वज्रवेगप्रमाथिनौ परतिजग्राह सौमित्रिर विनद्यॊभौ पतत्रिभिः 21 ततः सुतुमुलं युद्धम अभवल लॊमहर्षणम दूषणानुजयॊः पार्थ लक्ष्मणस्य च धीमतः 22 महता शरवर्षेण राक्षसौ सॊ ऽभयवर्षत तौ चापि वीरौ संक्रुद्धाव उभौ तौ समवर्षताम 23 मुहूर्तम एवम अभवद वज्रवेगप्रमाथिनॊः सौमित्रेश च महाबाहॊः संप्रहारः सुदारुणः 24 अथाद्रिशृङ्गम आदाय हनूमान मारुतात्मजः अभिद्रुत्याददे पराणान वज्रवेगस्य रक्षसः 25 नीलश च महता गराव्णा दूषणावरजं हरिः परमाथिनम अभिद्रुत्य परममाथ महाबलः 26 ततः परावर्तत पुनः संग्रामः कटुकॊदयः रामरावण सैन्यानाम अन्यॊन्यम अभिधावताम 27 शतशॊ नैरृतान वन्या जघ्नुर वन्यांश च नैरृताः नैरृतास तत्र वध्यन्ते परायशॊ न तु वानराः |
1
[mārk] tato viniryāya purāt kumbhakarṇaḥ sahānugaḥ apaśyat kapisainyaṃ taj jitakāśy agrataḥ sthitam 2 tam abhyetyāśu harayaḥ parivārya samantataḥ abhyaghnaṃś ca mahākāyair bahubhir jagatī ruhaiḥ karajair atudaṃś cānye vihāya bhayam uttamam 3 bahudhā yudhyamānās te yuddhamārgaiḥ plavaṃgamāḥ nānāpraharaṇair bhīmaṃ rākṣasendram atāḍayan 4 sa tāḍyamānaḥ prahasan bhakṣayām āsa vānarān panasaṃ ca gavākṣaṃ ca vajrabāhuṃ ca vānaram 5 tad dṛṣṭvā vyathanaṃ karma kumbhakarṇasya rakṣasaḥ udakrośan paritrastās tāraprabhṛtayas tadā 6 taṃ tāram uccaiḥ krośantam anyāṃś ca hariyūthapān abhidudrāva sugrīvaḥ kumbhakarṇam apetabhīḥ 7 tato 'bhipatya vegena kumbhakarṇaṃ mahāmanāḥ śālena jaghnivān mūrdhni balena kapikuñjaraḥ 8 sa mahātmā mahāvegaḥ kumbhakarṇasya mūrdhani bibheda śālaṃ sugrīvo na caivāvyathayat kapiḥ 9 tato vinadya prahasañ śālasparśa vibodhitha dorbhyām ādāya sugrīvaṃ kumbhakarṇo 'harad balāt 10 hriyamāṇaṃ tu sugrīvaṃ kumbhakarṇena rakṣasā avekṣyābhyadravad vīraḥ saumitrir mitranandanaḥ 11 so 'bhipatya mahāvegaṃ rukmapuṅkhaṃ mahāśaram prāhiṇot kumbhakarṇāya lakṣmaṇaḥ paravīrahā 12 sa tasya devāvaraṇaṃ bhittvā dehaṃ ca sāyakaḥ jagāma dārayan bhūmiṃ rudhireṇa samukṣitaḥ 13 tathā sa bhinnahṛdayaḥ samutsṛjya kapīśvaram kumbhakarṇo maheṣvāsaḥ pragṛhītaśilāyudhaḥ abhidudrāva saumitrim udyamya mahatīṃ śalām 14 tasyābhidravatas tūrṇaṃ kṣurābhyām ucchritau karau ciccheda niśitāgrābhyāṃ sa babhūva caturbhujaḥ 15 tān apy asya bhujān sarvān pragṛhītaśilāyudhān kṣuraiś ciccheda laghv astraṃ saumitriḥ pratidarśayan 16 sa babhūvātikāyāś ca bahu pādaśiro bhujaḥ taṃ brahmāstreṇa saumitrir dadāhādricayopamam 17 sa papāta mahāvīryo divyāstrābhihato raṇe mahāśani vinirdagdhaḥ pāpapo 'ṅkuravān iva 18 taṃ dṛṣṭvā vṛtra saṃkāśaṃ kumbhakarṇaṃ tarasvinam gatāsuṃ patitaṃ bhūmau rākṣasāḥ prādravan bhayāt 19 tathā tānd ravato yodhān dṛṣṭvā tau dūṣaṇānujau avasthāpyātha saumitriṃ saṃkruddhāv abhyadhāvatām 20 tāv ādravantau saṃkruddho vajravegapramāthinau pratijagrāha saumitrir vinadyobhau patatribhiḥ 21 tataḥ sutumulaṃ yuddham abhaval lomaharṣaṇam dūṣaṇānujayoḥ pārtha lakṣmaṇasya ca dhīmataḥ 22 mahatā śaravarṣeṇa rākṣasau so 'bhyavarṣata tau cāpi vīrau saṃkruddhāv ubhau tau samavarṣatām 23 muhūrtam evam abhavad vajravegapramāthinoḥ saumitreś ca mahābāhoḥ saṃprahāraḥ sudāruṇaḥ 24 athādriśṛṅgam ādāya hanūmān mārutātmajaḥ abhidrutyādade prāṇān vajravegasya rakṣasaḥ 25 nīlaś ca mahatā grāvṇā dūṣaṇāvarajaṃ hariḥ pramāthinam abhidrutya pramamātha mahābalaḥ 26 tataḥ prāvartata punaḥ saṃgrāmaḥ kaṭukodayaḥ rāmarāvaṇa sainyānām anyonyam abhidhāvatām 27 śataśo nairṛtān vanyā jaghnur vanyāṃś ca nairṛtāḥ nairṛtās tatra vadhyante prāyaśo na tu vānarāḥ |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 3
Chapter 272
|
1
[मार्क] ततः शरुत्वा हतं संख्ये कुम्भकर्णं सहानुगम परहस्तं च महेष्वासं धूम्राक्षं चातितेजसम 2 पुत्रम इन्द्रजितं शूरं रावणः परत्यभाषत जहि रामम अमित्रघ्न सुग्रीवं च सलक्ष्मणम 3 तवया हि मम सत पुत्र यशॊ दीप्तम उपार्जितम जित्वा वज्रधरं संख्ये सहस्राक्षं शचीपतिम 4 अन्तर्हितः परकाशॊ वा दिव्यैर दत्तवरैः शरैः जहि शत्रून अमित्रघ्न मम शस्त्रभृतां वर 5 रामलक्ष्मण सुग्रीवाः शरस्पर्शं न ते ऽनघ समर्थाः परतिसंसॊढुं कुतस तद अनुयायिनः 6 अकृता या परहस्तेन कुम्भकर्णेन चानघ खरस्यापचितिः संख्ये तां गच्छस्व महाभुज 7 तवम अद्य निशितैर बाणैर हत्वा शत्रून ससैनिकान परतिनन्दय मां पुत्रपुरा बद्ध्वैव वासवम 8 इत्य उक्तः स तथेत्य उक्त्वा रथम आस्थाय दंशितः परययाव इन्द्रजिद राजंस तूर्णम आयॊधनं परति 9 तत्र विश्राव्य विस्पष्टं नाम राक्षसपुंगवः आह्वयाम आस समरे लक्ष्मणं शुभलक्षणम 10 तं लक्ष्मणॊ ऽपय अभ्यधावत परगृह्य सशरं धनुः तरासयंस तलघॊषेण सिंहः कषुद्रमृगं यथा 11 तयॊः समभवद युद्धं सुमहज जय गृद्धिनॊः दिव्यास्त्रविदुषॊस तीव्रम अन्यॊन्यस्पर्धिनॊस तदा 12 रावणिस तु यदा नैनं विशेषयति सायकैः ततॊ गुरुतरं यत्नम आतिष्ठद बलिनां वरः 13 तत एनं महावेगैर अर्दयाम आस तॊमरैः तान आगतान स चिच्छेद सौमित्रिर निशितैः शरैः ते निकृत्ताः शरैस तीक्ष्णैर नयपतन वसुधातले 14 तम अङ्गदॊ वालिसुतः शरीमान उद्यम्य पादपम अभिद्रुत्य महावेगस ताडयाम आस मूर्धनि 15 तस्येन्द्रजिद असंभ्रान्तः परासेनॊरसि वीर्यवान परहर्तुम ऐच्छत तं चास्य परासं चिच्छेद लक्ष्मणः 16 तम अभ्याशगतं वीरम अङ्गदं रावणात्मजः गदयाताडयत सव्ये पार्श्वे वानरपुंगवम 17 तम अचिन्त्यप्रहारं सबलवान वालिनः सुतः ससर्जेन्द्रजितः करॊधाच छाल सकन्धम अमित्रजित 18 सॊ ऽङगदेन रुषॊत्सृष्टॊ वधायेन्द्रजितस तरुः जघानेन्द्रजितः पार्थरथं साश्वं ससारथिम 19 ततॊ हताश्वात परस्कन्द्य रथात स हतसारथिः तत्रैवान्तर्दधे राजन मायया रावणात्मजः 20 अन्तर्हितं विदित्वा तं बहु मायं च राक्षसम रामस तं देशम आगम्य तत सैन्यं पर्यरक्षत 21 स रामम उद्दिश्य शरैस ततॊ दत्तवरैस तदा विव्याध सर्वगात्रेषु लक्ष्मणं च महारथम 22 तम अदृश्यं शरैः शूरौ माययान्तर्हितं तदा यॊधयाम आसतुर उभौ रावणिं रामलक्ष्मणौ 23 स रुषा सर्वगात्रेषु तयॊः पुरुषसिंहयॊः वयसृजत सायकान भूयॊ शतशॊ ऽथ सहस्रशः 24 तम अदृश्यं विचिन्वन्तः सृजन्तम अनिशं शरान हरयॊ विविशुर वयॊम परहृह्य महतीः शिलाः 25 तांश च तौ चाप्य अदृश्यः स शरैर विव्याध राक्षसः स भृशं ताडयन वीरॊ रावणिर मायया वृतः 26 तौ शरैर आचितौ वीरौ भरातरौ रामलक्ष्मणौ पेततुर गगनाद भूमिं सूर्या चन्द्रमसाव इव |
1
[mārk] tataḥ śrutvā hataṃ saṃkhye kumbhakarṇaṃ sahānugam prahastaṃ ca maheṣvāsaṃ dhūmrākṣaṃ cātitejasam 2 putram indrajitaṃ śūraṃ rāvaṇaḥ pratyabhāṣata jahi rāmam amitraghna sugrīvaṃ ca salakṣmaṇam 3 tvayā hi mama sat putra yaśo dīptam upārjitam jitvā vajradharaṃ saṃkhye sahasrākṣaṃ śacīpatim 4 antarhitaḥ prakāśo vā divyair dattavaraiḥ śaraiḥ jahi śatrūn amitraghna mama śastrabhṛtāṃ vara 5 rāmalakṣmaṇa sugrīvāḥ śarasparśaṃ na te 'nagha samarthāḥ pratisaṃsoḍhuṃ kutas tad anuyāyinaḥ 6 akṛtā yā prahastena kumbhakarṇena cānagha kharasyāpacitiḥ saṃkhye tāṃ gacchasva mahābhuja 7 tvam adya niśitair bāṇair hatvā śatrūn sasainikān pratinandaya māṃ putrapurā baddhvaiva vāsavam 8 ity uktaḥ sa tathety uktvā ratham āsthāya daṃśitaḥ prayayāv indrajid rājaṃs tūrṇam āyodhanaṃ prati 9 tatra viśrāvya vispaṣṭaṃ nāma rākṣasapuṃgavaḥ āhvayām āsa samare lakṣmaṇaṃ śubhalakṣaṇam 10 taṃ lakṣmaṇo 'py abhyadhāvat pragṛhya saśaraṃ dhanuḥ trāsayaṃs talaghoṣeṇa siṃhaḥ kṣudramṛgaṃ yathā 11 tayoḥ samabhavad yuddhaṃ sumahaj jaya gṛddhinoḥ divyāstraviduṣos tīvram anyonyaspardhinos tadā 12 rāvaṇis tu yadā nainaṃ viśeṣayati sāyakaiḥ tato gurutaraṃ yatnam ātiṣṭhad balināṃ varaḥ 13 tata enaṃ mahāvegair ardayām āsa tomaraiḥ tān āgatān sa ciccheda saumitrir niśitaiḥ śaraiḥ te nikṛttāḥ śarais tīkṣṇair nyapatan vasudhātale 14 tam aṅgado vālisutaḥ śrīmān udyamya pādapam abhidrutya mahāvegas tāḍayām āsa mūrdhani 15 tasyendrajid asaṃbhrāntaḥ prāsenorasi vīryavān prahartum aicchat taṃ cāsya prāsaṃ ciccheda lakṣmaṇaḥ 16 tam abhyāśagataṃ vīram aṅgadaṃ rāvaṇātmajaḥ gadayātāḍayat savye pārśve vānarapuṃgavam 17 tam acintyaprahāraṃ sabalavān vālinaḥ sutaḥ sasarjendrajitaḥ krodhāc chāla skandham amitrajit 18 so 'ṅgadena ruṣotsṛṣṭo vadhāyendrajitas taruḥ jaghānendrajitaḥ pārtharathaṃ sāśvaṃ sasārathim 19 tato hatāśvāt praskandya rathāt sa hatasārathiḥ tatraivāntardadhe rājan māyayā rāvaṇātmajaḥ 20 antarhitaṃ viditvā taṃ bahu māyaṃ ca rākṣasam rāmas taṃ deśam āgamya tat sainyaṃ paryarakṣata 21 sa rāmam uddiśya śarais tato dattavarais tadā vivyādha sarvagātreṣu lakṣmaṇaṃ ca mahāratham 22 tam adṛśyaṃ śaraiḥ śūrau māyayāntarhitaṃ tadā yodhayām āsatur ubhau rāvaṇiṃ rāmalakṣmaṇau 23 sa ruṣā sarvagātreṣu tayoḥ puruṣasiṃhayoḥ vyasṛjat sāyakān bhūyo śataśo 'tha sahasraśaḥ 24 tam adṛśyaṃ vicinvantaḥ sṛjantam aniśaṃ śarān harayo viviśur vyoma prahṛhya mahatīḥ śilāḥ 25 tāṃś ca tau cāpy adṛśyaḥ sa śarair vivyādha rākṣasaḥ sa bhṛśaṃ tāḍayan vīro rāvaṇir māyayā vṛtaḥ 26 tau śarair ācitau vīrau bhrātarau rāmalakṣmaṇau petatur gaganād bhūmiṃ sūryā candramasāv iva |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 3
Chapter 273
|
1
[मार्क] ताव उभौ पतितौ दृष्ट्वा भरातराव अमितौजसौ बबन्ध रावणिर भूयॊ शरैर दत्तवरैस तदा 2 तौ वीरौ शरजालेन बद्धाव इन्द्रजिता रणे रेजतुः पुरुषव्याघ्रौ शकुन्ताव इव पञ्जरे 3 तौ दृष्ट्वा पतितौ भूमौ शतशः सायकैश चितौ सुग्रीवः कपिभिः सार्धं परिवार्य ततः सथितः 4 सुषेण मैन्दद्विविदैः कुमुदेनाङ्गदेन च हनूमन नीलतारैश च नलेन च कपीश्वरः 5 ततस तं देशम आगम्य कृतकर्मा विभीषणः बॊधयाम आस तौ वीरौ परज्ञास्त्रेण परबॊधितौ 6 विशल्यौ चापि सुग्रीवः कषणेनॊभौ चकार तौ विशल्यया महौषध्या दिव्यमन्त्रप्रयुक्तया 7 तौ लब्धसंज्ञौ नृवरौ विशल्याव उदतिष्ठताम गततन्द्री कलमौ चास्तां कषणेनॊभौ महारथौ 8 ततॊ विभीषणः पार्थ रामम इक्ष्वाकुनन्दनम उवाच विज्वरं दृष्ट्वा कृताञ्जलिर इदं वचः 9 अयम अम्भॊ गृहीत्वा तु राजराजस्य शासनात गुह्यकॊ ऽभयागतः शवेतात तवत्सकाशम अरिंदम 10 इदम अम्भॊ कुबेरस ते महाराजः परयच्छति अन्तर्हितानां भूतानां दर्शनार्थं परंतप 11 अनेन सपृष्टनयनॊ भूतान्य अन्तर्हितान्य उत भवान दरक्ष्यति यस्मै च भवान एतत परदास्यति 12 तथेति रामस तद वारि परतिगृह्याथ सत्कृतम चकार नेत्रयॊः शौचं लक्ष्मणश च महामनाः 13 सुग्रीव जाम्बवन्तौ च हनूमान अङ्गदस तथा मैन्दद्विविद नीलाश च परायॊ परवगसत्तमाः 14 तथा समभवच चापि यद उवाच विभीषणः कषणेनातीन्द्रियाण्य एषां चक्षूंष्य आसन युधिष्ठिर 15 इन्द्रजित कृतकर्मा तु पित्रे कर्म तदात्मनः निवेद्य पुनर आगच्छत तवयराजि शिरॊ परति 16 तम आपतन्तं संक्रुद्धं पुनर एव युयुत्सया अभिदुद्राव सौमित्रिर विभीषण मते सथितः 17 अकृताह्निकम एवैनं जिघांसुर जितकाशिनम शरैर जघान संक्रुद्धः कृतसंज्ञॊ ऽथ लक्ष्मणः 18 तयॊः समभवद युद्धं तदान्यॊन्यं जिगीषतॊः अतीव चित्रम आश्चर्यं शक्र परह्लादयॊर इव 19 अविध्यद इन्द्रजित तीक्ष्णैः सौमित्रिं मर्मभेदिभिः सौमित्रिश चानल सपर्शैर अविध्यद रावणिं शरैः 20 सौमित्रिशरसंस्पर्शाद रावणिः करॊधमूर्छितः असृजल लक्ष्मणायाष्टौ शरान आशीविषॊपमान 21 तस्यासून पावकस्पर्शैः सौमित्रिः पत्रिभिस तरिभिः यथा निरहरद वीरस तन मे निगदतः शृणु 22 एकेनास्य धनुर मन्तं बाहुं देहाद अपातयत दवितीयेन सनाराचं भुजं भूमौ नयपातयत 23 तृतीयेन तु बाणेन पृथु धारेण भास्वता जहार सुनसं चारु शिरॊ भराजिष्णु कुण्डलम 24 विनिकृत्तभुजस्कन्धं कबन्धं भीमदर्शनम तं हत्वा सूतम अप्य अस्त्रैर जघान बलिनां वरः 25 लङ्कां परवेशयाम आसुर वाजिनस तं रथं तदा ददर्श रावणस तं च रथं पुत्र विनाकृतम 26 सपुत्रं निहतं दृष्ट्वा तरासात संभ्रान्तलॊचनः रावणः शॊकमॊहार्तॊ वैदेहीं हन्तुम उद्यतः 27 अशॊकवनिकास्थां तां रामदर्शनलालसाम खड्गम आदाय दुष्टात्मा जवेनाभिपपात ह 28 तं दृष्ट्वा तस्य दुर्बुद्धेर अविन्ध्यः पापनिश्चयम शमयाम आस संक्रुद्धं शरूयतां येन हेतुना 29 महाराज्ये सथितॊ दीप्ते न सत्रियं हन्तुम अर्हसि हतैवैषा यदा सत्री च बन्धनस्था च ते गृहे 30 न चैषा देहभेदेन हता सयाद इति मे मतिः जहि भर्तारम एवास्या हते तस्मिन हता भवेत 31 न हि ते विक्रमे तुल्यः साक्षाद अपि शतक्रतुः असकृद धि तवया सेन्द्रास तरासितास तरिदशा युधि 32 एवं बहुविधैर वाक्यैर अविन्ध्यॊ रावणं तदा करुद्धं संशमयाम आस जगृहे च स तद वचः 33 निर्याणे स मतिं कृत्वा निधायासिं कषपाचरः आज्ञापयाम आस तदा रथॊ मे कल्प्यताम इति |
1
[mārk] tāv ubhau patitau dṛṣṭvā bhrātarāv amitaujasau babandha rāvaṇir bhūyo śarair dattavarais tadā 2 tau vīrau śarajālena baddhāv indrajitā raṇe rejatuḥ puruṣavyāghrau śakuntāv iva pañjare 3 tau dṛṣṭvā patitau bhūmau śataśaḥ sāyakaiś citau sugrīvaḥ kapibhiḥ sārdhaṃ parivārya tataḥ sthitaḥ 4 suṣeṇa maindadvividaiḥ kumudenāṅgadena ca hanūman nīlatāraiś ca nalena ca kapīśvaraḥ 5 tatas taṃ deśam āgamya kṛtakarmā vibhīṣaṇaḥ bodhayām āsa tau vīrau prajñāstreṇa prabodhitau 6 viśalyau cāpi sugrīvaḥ kṣaṇenobhau cakāra tau viśalyayā mahauṣadhyā divyamantraprayuktayā 7 tau labdhasaṃjñau nṛvarau viśalyāv udatiṣṭhatām gatatandrī klamau cāstāṃ kṣaṇenobhau mahārathau 8 tato vibhīṣaṇaḥ pārtha rāmam ikṣvākunandanam uvāca vijvaraṃ dṛṣṭvā kṛtāñjalir idaṃ vacaḥ 9 ayam ambho gṛhītvā tu rājarājasya śāsanāt guhyako 'bhyāgataḥ śvetāt tvatsakāśam ariṃdama 10 idam ambho kuberas te mahārājaḥ prayacchati antarhitānāṃ bhūtānāṃ darśanārthaṃ paraṃtapa 11 anena spṛṣṭanayano bhūtāny antarhitāny uta bhavān drakṣyati yasmai ca bhavān etat pradāsyati 12 tatheti rāmas tad vāri pratigṛhyātha satkṛtam cakāra netrayoḥ śaucaṃ lakṣmaṇaś ca mahāmanāḥ 13 sugrīva jāmbavantau ca hanūmān aṅgadas tathā maindadvivida nīlāś ca prāyo pravagasattamāḥ 14 tathā samabhavac cāpi yad uvāca vibhīṣaṇaḥ kṣaṇenātīndriyāṇy eṣāṃ cakṣūṃṣy āsan yudhiṣṭhira 15 indrajit kṛtakarmā tu pitre karma tadātmanaḥ nivedya punar āgacchat tvayarāji śiro prati 16 tam āpatantaṃ saṃkruddhaṃ punar eva yuyutsayā abhidudrāva saumitrir vibhīṣaṇa mate sthitaḥ 17 akṛtāhnikam evainaṃ jighāṃsur jitakāśinam śarair jaghāna saṃkruddhaḥ kṛtasaṃjño 'tha lakṣmaṇaḥ 18 tayoḥ samabhavad yuddhaṃ tadānyonyaṃ jigīṣatoḥ atīva citram āścaryaṃ śakra prahlādayor iva 19 avidhyad indrajit tīkṣṇaiḥ saumitriṃ marmabhedibhiḥ saumitriś cānala sparśair avidhyad rāvaṇiṃ śaraiḥ 20 saumitriśarasaṃsparśād rāvaṇiḥ krodhamūrchitaḥ asṛjal lakṣmaṇāyāṣṭau śarān āśīviṣopamān 21 tasyāsūn pāvakasparśaiḥ saumitriḥ patribhis tribhiḥ yathā niraharad vīras tan me nigadataḥ śṛṇu 22 ekenāsya dhanur mantaṃ bāhuṃ dehād apātayat dvitīyena sanārācaṃ bhujaṃ bhūmau nyapātayat 23 tṛtīyena tu bāṇena pṛthu dhāreṇa bhāsvatā jahāra sunasaṃ cāru śiro bhrājiṣṇu kuṇḍalam 24 vinikṛttabhujaskandhaṃ kabandhaṃ bhīmadarśanam taṃ hatvā sūtam apy astrair jaghāna balināṃ varaḥ 25 laṅkāṃ praveśayām āsur vājinas taṃ rathaṃ tadā dadarśa rāvaṇas taṃ ca rathaṃ putra vinākṛtam 26 saputraṃ nihataṃ dṛṣṭvā trāsāt saṃbhrāntalocanaḥ rāvaṇaḥ śokamohārto vaidehīṃ hantum udyataḥ 27 aśokavanikāsthāṃ tāṃ rāmadarśanalālasām khaḍgam ādāya duṣṭātmā javenābhipapāta ha 28 taṃ dṛṣṭvā tasya durbuddher avindhyaḥ pāpaniścayam śamayām āsa saṃkruddhaṃ śrūyatāṃ yena hetunā 29 mahārājye sthito dīpte na striyaṃ hantum arhasi hataivaiṣā yadā strī ca bandhanasthā ca te gṛhe 30 na caiṣā dehabhedena hatā syād iti me matiḥ jahi bhartāram evāsyā hate tasmin hatā bhavet 31 na hi te vikrame tulyaḥ sākṣād api śatakratuḥ asakṛd dhi tvayā sendrās trāsitās tridaśā yudhi 32 evaṃ bahuvidhair vākyair avindhyo rāvaṇaṃ tadā kruddhaṃ saṃśamayām āsa jagṛhe ca sa tad vacaḥ 33 niryāṇe sa matiṃ kṛtvā nidhāyāsiṃ kṣapācaraḥ ājñāpayām āsa tadā ratho me kalpyatām iti |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 3
Chapter 274
|
1
[मार्क] ततः करुद्धॊ दशग्रीवः परियपुत्रे निपातिते निर्ययौ रथम आस्थाय हेमरत्नविभूषितम 2 संवृतॊ राक्षसैर घॊरैर विविधायुधपाणिभिः अभिदुद्राव रामं स पॊथयन हरियूथपान 3 तम आद्रवन्तं संक्रुद्धं मैन्द नीलनलाङ्गदाः हनूमाञ जाम्बुवांश चैव ससैन्याः पर्यवारयन 4 ते दशग्रीव सैन्यं तद ऋक्षवानरयूथपाः दरुमैर विध्वंसयां चक्रुर दशग्रीवस्य पश्यतः 5 ततः सवसैन्यम आलॊक्य वध्यमानम अरातिभिः मायावी वयदधान मायां रावणॊ राक्षसेश्वरः 6 तस्य देहाद विनिष्क्रान्ताः शतशॊ ऽथ सहस्रशः राक्षसाः पत्यदृश्यन्त शरशक्त्यृष्टिपाणयः 7 तान रामॊ जघ्निवान सर्वान दिव्येनास्त्रेण राक्षसान अथ भूयॊ ऽपि मायां स वयदधाद राक्षसाधिपः 8 कृत्वा रामस्य रूपाणि लक्ष्मणस्य च भारत अभिदुद्राव रामं च लक्ष्मणं च दशाननः 9 ततस ते रामम अर्छन्तॊ लक्ष्मणं च कषपाचराः अभिपेतुस तदा राजन परगृहीतॊच्च कार्मुकाः 10 तां दृष्ट्वा राक्षसेन्द्रस्य मायाम इक्ष्वाकुनन्दनः उवाच रामं सौमित्रिर असंभ्रान्तॊ बृहद वचः 11 जहीमान राक्षसान पापान आत्मनः परतिरूपकान जघान रामस तांश चान्यान आत्मनः परतिरूपकान 12 ततॊ हर्यश्व युक्तेन रथेनादित्यवर्चसा उपतस्थे रणे रामं मातलिः शक्रसारथिः 13 [मातलि] अयं हर्यश्व युग जैत्रॊ मघॊनः सयन्दनॊत्तमः अनेन शक्रः काकुत्स्थ समरे दैत्यदानवान शतशः पुरुषव्याघ्र रथॊदारेण जघ्निवा 14 तद अनेन नरव्याघ्र मया यत तेन संयुगे सयन्दनेन जहि कषिप्रं रावणं माचिरं कृथाः 15 इत्य उक्तॊ राघवस तथ्यं वचॊ ऽशङ्कत मातलेः मायेयं राक्षसस्येति तम उवाच विभीषणः 16 नेयं माया नरव्याघ्र रावणस्य दुरात्मनः तद आतिष्ठ रथं शीघ्रम इमम ऐन्द्रं महाद्युते 17 ततः परहृष्टः काकुत्स्थस तथेत्य उक्त्वा विभीषणम रथेनाभिपपाताशु दशग्रीवं रुषान्वितः 18 हाहाकृतानि भूतानि रावणे समभिद्रुते सिंहनादाः सपटहा दिवि दिव्याश च नानदन 19 स रामाय महाघॊरं विससर्ज निशाचरः शूलम इन्द्राशनिप्रख्यं बरह्मदण्डम इवॊद्यतम 20 तच छूलम अन्तरा रामश चिच्छेद निशितैः शरैः तद दृष्ट्वा दुष्करं कर्म रावणं भयम आविशत 21 ततः करुद्धः ससर्जाशु दशग्रीवः शिताञ शरान सहस्रायुतशॊ रामे शस्त्राणि विविधानि च 22 ततॊ भुशुण्डीः शूलांश च मुसलानि परश्वधान शक्तीश च विविधाकाराः शतघ्नीश च शितक्षुराः 23 तां मायां विकृतां दृष्ट्वा दशग्रीवस्य रक्षसः भयात परदुद्रुवुः सर्वे वानराः सर्वतॊदिशम 24 ततः सुपत्रं सुमुखं हेमपुङ्खं शरॊत्तमम तूणाद आदाय काकुत्स्थॊ बरह्मास्त्रेण युयॊज ह 25 तं बाणवर्यं रामेण बरह्मास्त्रेणाभिमन्त्रितम जहृषुर देवगन्धर्वा दृष्ट्वा शक्रपुरॊगमाः 26 अल्पावशेषम आयुश च ततॊ ऽमन्यन्त रक्षसः बरह्मास्त्रॊदीरणाच छत्रॊर देवगन्धर्वकिंनराः 27 ततः ससर्ज तं रामः शरम अप्रतिम ओजसम रावणान्त करं घॊरं बरह्मदण्डम इवॊद्यतम 28 स तेन राक्षसश्रेष्ठः सरथः साश्वसारथिः परजज्वाल मजा जवालेनाग्निनाभिपरिष्कृतः 29 ततः परहृष्टास तरिदशाः सगन्धर्वाः सचारणाः निहतं रावणं दृष्ट्वा रामेणाक्लिष्टकर्मणा 30 तत्यजुस तं महाभागं पञ्च भूतानि रावणम भरंशितः सर्वलॊकेषु स हि बरह्मास्त तेजसा 31 शरीरधातवॊ हय अस्य मांसं रुधिरम एव च नेशुर बरह्मास्त्र निर्दग्धा न च भस्माप्य अदृश्यत |
1
[mārk] tataḥ kruddho daśagrīvaḥ priyaputre nipātite niryayau ratham āsthāya hemaratnavibhūṣitam 2 saṃvṛto rākṣasair ghorair vividhāyudhapāṇibhiḥ abhidudrāva rāmaṃ sa pothayan hariyūthapān 3 tam ādravantaṃ saṃkruddhaṃ mainda nīlanalāṅgadāḥ hanūmāñ jāmbuvāṃś caiva sasainyāḥ paryavārayan 4 te daśagrīva sainyaṃ tad ṛkṣavānarayūthapāḥ drumair vidhvaṃsayāṃ cakrur daśagrīvasya paśyataḥ 5 tataḥ svasainyam ālokya vadhyamānam arātibhiḥ māyāvī vyadadhān māyāṃ rāvaṇo rākṣaseśvaraḥ 6 tasya dehād viniṣkrāntāḥ śataśo 'tha sahasraśaḥ rākṣasāḥ patyadṛśyanta śaraśaktyṛṣṭipāṇayaḥ 7 tān rāmo jaghnivān sarvān divyenāstreṇa rākṣasān atha bhūyo 'pi māyāṃ sa vyadadhād rākṣasādhipaḥ 8 kṛtvā rāmasya rūpāṇi lakṣmaṇasya ca bhārata abhidudrāva rāmaṃ ca lakṣmaṇaṃ ca daśānanaḥ 9 tatas te rāmam archanto lakṣmaṇaṃ ca kṣapācarāḥ abhipetus tadā rājan pragṛhītocca kārmukāḥ 10 tāṃ dṛṣṭvā rākṣasendrasya māyām ikṣvākunandanaḥ uvāca rāmaṃ saumitrir asaṃbhrānto bṛhad vacaḥ 11 jahīmān rākṣasān pāpān ātmanaḥ pratirūpakān jaghāna rāmas tāṃś cānyān ātmanaḥ pratirūpakān 12 tato haryaśva yuktena rathenādityavarcasā upatasthe raṇe rāmaṃ mātaliḥ śakrasārathiḥ 13 [mātali] ayaṃ haryaśva yug jaitro maghonaḥ syandanottamaḥ anena śakraḥ kākutstha samare daityadānavān śataśaḥ puruṣavyāghra rathodāreṇa jaghnivā 14 tad anena naravyāghra mayā yat tena saṃyuge syandanena jahi kṣipraṃ rāvaṇaṃ māciraṃ kṛthāḥ 15 ity ukto rāghavas tathyaṃ vaco 'śaṅkata mātaleḥ māyeyaṃ rākṣasasyeti tam uvāca vibhīṣaṇaḥ 16 neyaṃ māyā naravyāghra rāvaṇasya durātmanaḥ tad ātiṣṭha rathaṃ śīghram imam aindraṃ mahādyute 17 tataḥ prahṛṣṭaḥ kākutsthas tathety uktvā vibhīṣaṇam rathenābhipapātāśu daśagrīvaṃ ruṣānvitaḥ 18 hāhākṛtāni bhūtāni rāvaṇe samabhidrute siṃhanādāḥ sapaṭahā divi divyāś ca nānadan 19 sa rāmāya mahāghoraṃ visasarja niśācaraḥ śūlam indrāśaniprakhyaṃ brahmadaṇḍam ivodyatam 20 tac chūlam antarā rāmaś ciccheda niśitaiḥ śaraiḥ tad dṛṣṭvā duṣkaraṃ karma rāvaṇaṃ bhayam āviśat 21 tataḥ kruddhaḥ sasarjāśu daśagrīvaḥ śitāñ śarān sahasrāyutaśo rāme śastrāṇi vividhāni ca 22 tato bhuśuṇḍīḥ śūlāṃś ca musalāni paraśvadhān śaktīś ca vividhākārāḥ śataghnīś ca śitakṣurāḥ 23 tāṃ māyāṃ vikṛtāṃ dṛṣṭvā daśagrīvasya rakṣasaḥ bhayāt pradudruvuḥ sarve vānarāḥ sarvatodiśam 24 tataḥ supatraṃ sumukhaṃ hemapuṅkhaṃ śarottamam tūṇād ādāya kākutstho brahmāstreṇa yuyoja ha 25 taṃ bāṇavaryaṃ rāmeṇa brahmāstreṇābhimantritam jahṛṣur devagandharvā dṛṣṭvā śakrapurogamāḥ 26 alpāvaśeṣam āyuś ca tato 'manyanta rakṣasaḥ brahmāstrodīraṇāc chatror devagandharvakiṃnarāḥ 27 tataḥ sasarja taṃ rāmaḥ śaram apratima ojasam rāvaṇānta karaṃ ghoraṃ brahmadaṇḍam ivodyatam 28 sa tena rākṣasaśreṣṭhaḥ sarathaḥ sāśvasārathiḥ prajajvāla majā jvālenāgninābhipariṣkṛtaḥ 29 tataḥ prahṛṣṭās tridaśāḥ sagandharvāḥ sacāraṇāḥ nihataṃ rāvaṇaṃ dṛṣṭvā rāmeṇākliṣṭakarmaṇā 30 tatyajus taṃ mahābhāgaṃ pañca bhūtāni rāvaṇam bhraṃśitaḥ sarvalokeṣu sa hi brahmāsta tejasā 31 śarīradhātavo hy asya māṃsaṃ rudhiram eva ca neśur brahmāstra nirdagdhā na ca bhasmāpy adṛśyata |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 3
Chapter 275
|
1
[मार्क] स हत्वा रावणं कषुद्रं राक्षसेन्द्रं सुरद्विषम बभूव हृष्टः ससुहृद रामः सौमित्रिणा सह 2 ततॊ हते दशग्रीवे देवाः सर्षिपुरॊगमाः आशीर्भिर जय युक्ताभिर आनर्चुस तं महाभुजम 3 रामं कमलपत्राक्षं तुष्टुवुः सर्वदेवताः गन्धर्वाः पुष्पवर्षैश च वाग भिश च तरिदशालयाः 4 पूजयित्वा यथा रामं परतिजग्मुर यथागतम तन महॊत्सव संकाशम आसीद आकाशम अच्युत 5 ततॊ हत्वा दशग्रीवं लङ्कां रामॊ मया यशाः विभीषणाय परददौ परभुः परपुरंजयः 6 ततः सीतां पुरस्कृत्य विभीषणपुरस्कृताम अविन्ध्यॊ नाम सुप्रज्ञॊ वृद्धामात्यॊ विनिर्ययौ 7 उवाच च महात्मानं काकुत्स्थं दैन्यम आस्थितम परतीच्छ देवीं सद्वृत्तां महात्मञ जानकीम इति 8 एतच छरुत्वा वचस तस्माद अवतीर्य रथॊत्तमात बाष्पेणापिहितां सीतां ददर्शेक्ष्वाकुनन्दनः 9 तां दृष्ट्वा चारुसर्वाङ्गीं जटिलां कृष्णवाससम मलॊपचितसर्वाङ्गीं जटिलां कृष्णवाससम 10 उवाच रामॊ वैदेहीं परामर्शविशङ्कितः गच्छ वैदेहि मुक्ता तवं यत कार्यं तन मया कृतम 11 माम आसाद्य पतिं भद्रे न तवं राक्षस वेश्मनि जरां वरजेथा इति मे निहतॊ ऽसौ निशाचरः 12 कथं हय अस्मद्विधॊ जातु जानन धर्मविनिश्चयम परहस्तगतां नारीं मुहूर्तम अपि धारयेत 13 सुवृत्ताम असुवृत्तां वाप्य अहं तवाम अद्य मैथिलि नॊत्सहे परिभॊगाय शवावलीढं हविर यथा 14 ततः सा सहसा बाला तच छरुत्वा दारुणं वचः पपात देवी वयथिता निकृत्ता कदली यथा 15 यॊ हय अस्या हर्षसंभूतॊ मुखरागस तदाभवत कषणेन स पुनर भरष्टॊ निःश्वासाद इव दर्पणे 16 ततस ते हरयः सर्वे तच छरुत्वा राम भाषितम गतासुकल्पा निश्चेष्टा बभूवुः सह लक्ष्मणाः 17 ततॊ देवॊ विशुद्धात्मा विमानेन चतुर्मुखः पितामहॊ जगत सरष्टा दर्शयाम आस राघवम 18 शक्रश चाग्निश च वायुश च यमॊ वरुण एव च यक्षाधिपश च भगवांस तथा सप्तर्षयॊ ऽमलाः 19 राजा दशरथश चैव दिव्यभास्वरमूर्तिमान विमानेन महार्हेण हंसयुक्तेन भास्वता 20 ततॊ ऽनतरिक्षं तत सर्वं देवगन्धर्वसंकुलम शुशुभे तारका चित्रं शरदीव नभस्तलम 21 तत उत्थाय वैदेहि तेषां मध्ये यशस्विनी उवाच वाक्यं कल्याणी रामं पृथुल वक्षसम 22 राजपुत्र न ते कॊपं करॊमि विदिता हि मे गतिः सत्रीणां नराणां च शृणु चेदं वचॊ मम 23 अन्तश चरति भूतानां मातरिश्वा सदागतिः स मे विमुञ्चतु पराणान यदि पापं चराम्य अहम 24 अगिर आपस तथाकाशं पृथिवी वायुर एव च विमुञ्चन्तु मम पराणान यदि पापं चराम्य अहम 25 ततॊ ऽनतरिक्षे वाग आसीत सर्वा विश्रावयन दिशः पुण्या संहर्षणी तेषां वानराणां महात्मनाम 26 [वायु] भॊ भॊ राघव सत्यं वै वायुर अस्मि सदागतिः अपापा मैथिली राजन संगच्छ सह भार्यया 27 [अग्निर] अहम अन्तः शरीरस्थॊ भूतानां रघुनन्दन सुसूक्ष्मम अपि काकुत्स्थ मैथिली नापराध्यति 28 [वरुण] रसा वै मत्प्रसूता हि भूतदेहेषु राघव अहं वै तवां परब्रवीमि मैथिली परतिगृह्यताम 29 [बरह्मा] पुत्र नैतद इहाश्चर्यं तवयि राजर्षिधर्मिणि साधॊ सद्वृत्तमार्गस्थे शृणु चेदं वचॊ मम 30 शत्रुर एष तवया वीर देवगन्धर्वभॊगिनाम यक्षाणां दानवानां च महर्षीणां च पातितः 31 अवध्यः सर्वभूतानां मत्प्रसादात पुराभवत कस्माच चित कारणात पापः कं चित कालम उपेक्षितः 32 वधार्थम आत्मनस तेन हृता सीता दुरात्मना नलकूबर शापेन रक्षा चास्याः कृता मया 33 यदि हय अकामाम आसेवेत सत्रियम अन्याम अपि धरुवम शतधास्य फलेद देह इत्य उक्तः सॊ ऽभवत पुरा 34 नात्र शङ्का तवया कार्या परतीछेमां महाद्युते कृतं तवया महत कार्यं देवानाम अमरप्रभ 35 [दषरथ] परीतॊ ऽसमि वत्स भद्रं ते पिता दरशथॊ ऽसमि ते अनुजानामि राज्यं च परशाधि पुरुषॊत्तम 36 [राम] अभिवादये तवां राजेन्द्र यदि तवं जनकॊ मम गमिष्यामि पुरीं रम्याम अयॊध्यां शासनात तव 37 [मार्क] तम उवाच पिता भूयॊ परहृष्टॊ मनुजाधिप गच्छायॊध्यां परशाधि तवं राम रक्तान्तलॊचन 38 ततॊ देवान नमस्कृत्य सुहृद्भिर अभिनन्दितः महेन्द्र इव पौलॊम्या भार्यया स समेयिवान 39 ततॊ वरं ददौ तस्मै अविन्ध्याय परंतपः तरिजटां चार्थमानाभ्यां यॊजयाम आस राक्षसीम 40 तम उवाच ततॊ बरह्मा देवैः शक्र मुखैर वृतः कौसल्या मातर इष्टांस ते वरान अद्य ददानि कान 41 वव्रे रामः सथितिं धर्मे शत्रुभिश चापराजयम राक्षसैर निहतानां च वानराणां समुद्भवम 42 ततस ते बरह्मणा परॊक्ते तथेति वचने तदा समुत्तस्थुर महाराज वानरा लब्धचेतसः 43 सिता चापि महाभागा वरं हनुमते ददौ राम कीर्त्या समं पुत्र जीवितं ते भविष्यति 44 दिव्यास तवाम उपभॊगाश च मत्प्रसाद कृताः सदा उपस्थास्यन्ति हनुमन्न इति सम हरिलॊचन 45 ततस ते परेक्षमाणानां तेषाम अक्लिष्टकर्मणाम अन्तर्धानं ययुर देवाः सर्वे शक्रपुरॊगमाः 46 दृष्ट्वा तु रामं जानक्या समेतं शक्रसारथिः उवाच परमप्रीतः सुहृन्मध्य इदं वचः 47 देवगन्धर्वयक्षाणां मानुषासुरभॊगिनाम अपनीतं तवया दुःखम इदं सत्यपराक्रम 48 सदेवासुरगन्धर्वा यक्षराक्षस पन्नगाः कथयिष्यन्ति लॊकास तवां यावद भूमिर धरिष्यति 49 इत्य एवम उक्त्वानुज्ञाप्य रामं शस्त्रभृतां वरम संपूज्यापाक्रमत तेन रथेनादित्यवर्चसा 50 ततः सीतां पुरस्कृत्य रामः सौमित्रिणा सह सुग्रीव परमुखैर्श चैव सहितः सर्ववानरैः 51 विधाय रक्षां लङ्कायां विभीषणपुरस्कृतः संततार पुनस तेन सेतुना मकरालयम 52 पुष्पकेण विमानेन खेचरेण विराजता कामगेन यथामुख्यैर अमात्यैः संवृतॊ वशी 53 ततस तीरे समुद्रस्य यत्र शिश्ये स पार्थिवः तत्रैवॊवास धर्मात्मा सहितः सर्ववानरैः 54 अथैनां राघवः काले समानीयाभिपूज्य च विसर्जयाम आस तदा रत्नैः संतॊष्य सर्वशः 55 गतेषु वानरेन्द्रेषु गॊपुच्छर्क्षेषु तेषु च सुग्रीवसहितॊ रामः किष्किन्धां पुनर आगमत 56 विभीषणेनानुगतः सुग्रीवसहितस तदा पुष्पकेण विमानेन वैदेह्या दर्शयन वनम 57 किष्किन्धां तु समासाद्य रामः परहरतां वरः अङ्गदं कृतकर्माणं यौव राज्ये ऽभिषेचयत 58 ततस तैर एव सहितॊ रामः सौमित्रिणा सह यथागतेन मार्गेण परययौ सवपुरं परति 59 अयॊध्यां स समासाद्य पुरीं राष्ट्रपतिस ततः भरताय हनूमन्तं दूतं परस्थापयत तदा 60 लक्षयित्वेङ्गितं सर्वं परियं तस्मै निवेद्य च वायुपुत्रे पुनः पराप्ते नन्दिग्रामम उपागमत 61 स तत्र मलदिग्धाङ्गं भरतं चीरवाससम अग्रतः पादुके कृत्वा ददर्शासीनम आसने 62 समेत्य भरतेनाथ शत्रुघ्नेन च वीर्यवान राघवः सह सौमित्रिर मुमुदे भरत रषभ 63 तथा भरतशत्रुघ्नौ समेतौ गुरुणा तदा वैदेह्या दर्शनेनॊभौ परहर्षं समवापतुः 64 तस्मै तद भरतॊ राज्यम आगतायाभिसत्कृतम नयासं निर्यातयाम आस युक्तः परमया मुदा 65 ततस तं वैष्णवं शूरं नक्षत्रे ऽभिमते ऽहनि वसिष्ठॊ वामदेवश च सहिताव अभ्यषिञ्चताम 66 सॊ ऽभिषिक्तः कपिश्रेष्ठं सुग्रीवं ससुहृज्जनम विभीषणं च पौलस्त्यम अन्वजानाद गृहान परति 67 अभ्यर्च्य विविधै रत्नैः परीतियुक्तौ मुदा युतौ समाधायेतिकर्तव्यं दुःखेन विससर्ज ह 68 पुष्पकं च विमानं तत पूजयित्वा सराघवः परादाद वैश्रवणायैव परीत्या स रघुनन्दनः 69 ततॊ देवर्षिसहितः सरितं गॊमतीम अनु दशाश्वमेधान आजह्रे जारूथ्यान स निरर्गलान |
1
[mārk] sa hatvā rāvaṇaṃ kṣudraṃ rākṣasendraṃ suradviṣam babhūva hṛṣṭaḥ sasuhṛd rāmaḥ saumitriṇā saha 2 tato hate daśagrīve devāḥ sarṣipurogamāḥ āśīrbhir jaya yuktābhir ānarcus taṃ mahābhujam 3 rāmaṃ kamalapatrākṣaṃ tuṣṭuvuḥ sarvadevatāḥ gandharvāḥ puṣpavarṣaiś ca vāg bhiś ca tridaśālayāḥ 4 pūjayitvā yathā rāmaṃ pratijagmur yathāgatam tan mahotsava saṃkāśam āsīd ākāśam acyuta 5 tato hatvā daśagrīvaṃ laṅkāṃ rāmo mayā yaśāḥ vibhīṣaṇāya pradadau prabhuḥ parapuraṃjayaḥ 6 tataḥ sītāṃ puraskṛtya vibhīṣaṇapuraskṛtām avindhyo nāma suprajño vṛddhāmātyo viniryayau 7 uvāca ca mahātmānaṃ kākutsthaṃ dainyam āsthitam pratīccha devīṃ sadvṛttāṃ mahātmañ jānakīm iti 8 etac chrutvā vacas tasmād avatīrya rathottamāt bāṣpeṇāpihitāṃ sītāṃ dadarśekṣvākunandanaḥ 9 tāṃ dṛṣṭvā cārusarvāṅgīṃ jaṭilāṃ kṛṣṇavāsasam malopacitasarvāṅgīṃ jaṭilāṃ kṛṣṇavāsasam 10 uvāca rāmo vaidehīṃ parāmarśaviśaṅkitaḥ gaccha vaidehi muktā tvaṃ yat kāryaṃ tan mayā kṛtam 11 mām āsādya patiṃ bhadre na tvaṃ rākṣasa veśmani jarāṃ vrajethā iti me nihato 'sau niśācaraḥ 12 kathaṃ hy asmadvidho jātu jānan dharmaviniścayam parahastagatāṃ nārīṃ muhūrtam api dhārayet 13 suvṛttām asuvṛttāṃ vāpy ahaṃ tvām adya maithili notsahe paribhogāya śvāvalīḍhaṃ havir yathā 14 tataḥ sā sahasā bālā tac chrutvā dāruṇaṃ vacaḥ papāta devī vyathitā nikṛttā kadalī yathā 15 yo hy asyā harṣasaṃbhūto mukharāgas tadābhavat kṣaṇena sa punar bhraṣṭo niḥśvāsād iva darpaṇe 16 tatas te harayaḥ sarve tac chrutvā rāma bhāṣitam gatāsukalpā niśceṣṭā babhūvuḥ saha lakṣmaṇāḥ 17 tato devo viśuddhātmā vimānena caturmukhaḥ pitāmaho jagat sraṣṭā darśayām āsa rāghavam 18 śakraś cāgniś ca vāyuś ca yamo varuṇa eva ca yakṣādhipaś ca bhagavāṃs tathā saptarṣayo 'malāḥ 19 rājā daśarathaś caiva divyabhāsvaramūrtimān vimānena mahārheṇa haṃsayuktena bhāsvatā 20 tato 'ntarikṣaṃ tat sarvaṃ devagandharvasaṃkulam śuśubhe tārakā citraṃ śaradīva nabhastalam 21 tata utthāya vaidehi teṣāṃ madhye yaśasvinī uvāca vākyaṃ kalyāṇī rāmaṃ pṛthula vakṣasam 22 rājaputra na te kopaṃ karomi viditā hi me gatiḥ strīṇāṃ narāṇāṃ ca śṛṇu cedaṃ vaco mama 23 antaś carati bhūtānāṃ mātariśvā sadāgatiḥ sa me vimuñcatu prāṇān yadi pāpaṃ carāmy aham 24 agir āpas tathākāśaṃ pṛthivī vāyur eva ca vimuñcantu mama prāṇān yadi pāpaṃ carāmy aham 25 tato 'ntarikṣe vāg āsīt sarvā viśrāvayan diśaḥ puṇyā saṃharṣaṇī teṣāṃ vānarāṇāṃ mahātmanām 26 [vāyu] bho bho rāghava satyaṃ vai vāyur asmi sadāgatiḥ apāpā maithilī rājan saṃgaccha saha bhāryayā 27 [agnir] aham antaḥ śarīrastho bhūtānāṃ raghunandana susūkṣmam api kākutstha maithilī nāparādhyati 28 [varuṇa] rasā vai matprasūtā hi bhūtadeheṣu rāghava ahaṃ vai tvāṃ prabravīmi maithilī pratigṛhyatām 29 [brahmā] putra naitad ihāścaryaṃ tvayi rājarṣidharmiṇi sādho sadvṛttamārgasthe śṛṇu cedaṃ vaco mama 30 śatrur eṣa tvayā vīra devagandharvabhoginām yakṣāṇāṃ dānavānāṃ ca maharṣīṇāṃ ca pātitaḥ 31 avadhyaḥ sarvabhūtānāṃ matprasādāt purābhavat kasmāc cit kāraṇāt pāpaḥ kaṃ cit kālam upekṣitaḥ 32 vadhārtham ātmanas tena hṛtā sītā durātmanā nalakūbara śāpena rakṣā cāsyāḥ kṛtā mayā 33 yadi hy akāmām āsevet striyam anyām api dhruvam śatadhāsya phaled deha ity uktaḥ so 'bhavat purā 34 nātra śaṅkā tvayā kāryā pratīchemāṃ mahādyute kṛtaṃ tvayā mahat kāryaṃ devānām amaraprabha 35 [daṣaratha] prīto 'smi vatsa bhadraṃ te pitā daraśatho 'smi te anujānāmi rājyaṃ ca praśādhi puruṣottama 36 [rāma] abhivādaye tvāṃ rājendra yadi tvaṃ janako mama gamiṣyāmi purīṃ ramyām ayodhyāṃ śāsanāt tava 37 [mārk] tam uvāca pitā bhūyo prahṛṣṭo manujādhipa gacchāyodhyāṃ praśādhi tvaṃ rāma raktāntalocana 38 tato devān namaskṛtya suhṛdbhir abhinanditaḥ mahendra iva paulomyā bhāryayā sa sameyivān 39 tato varaṃ dadau tasmai avindhyāya paraṃtapaḥ trijaṭāṃ cārthamānābhyāṃ yojayām āsa rākṣasīm 40 tam uvāca tato brahmā devaiḥ śakra mukhair vṛtaḥ kausalyā mātar iṣṭāṃs te varān adya dadāni kān 41 vavre rāmaḥ sthitiṃ dharme śatrubhiś cāparājayam rākṣasair nihatānāṃ ca vānarāṇāṃ samudbhavam 42 tatas te brahmaṇā prokte tatheti vacane tadā samuttasthur mahārāja vānarā labdhacetasaḥ 43 sitā cāpi mahābhāgā varaṃ hanumate dadau rāma kīrtyā samaṃ putra jīvitaṃ te bhaviṣyati 44 divyās tvām upabhogāś ca matprasāda kṛtāḥ sadā upasthāsyanti hanumann iti sma harilocana 45 tatas te prekṣamāṇānāṃ teṣām akliṣṭakarmaṇām antardhānaṃ yayur devāḥ sarve śakrapurogamāḥ 46 dṛṣṭvā tu rāmaṃ jānakyā sametaṃ śakrasārathiḥ uvāca paramaprītaḥ suhṛnmadhya idaṃ vacaḥ 47 devagandharvayakṣāṇāṃ mānuṣāsurabhoginām apanītaṃ tvayā duḥkham idaṃ satyaparākrama 48 sadevāsuragandharvā yakṣarākṣasa pannagāḥ kathayiṣyanti lokās tvāṃ yāvad bhūmir dhariṣyati 49 ity evam uktvānujñāpya rāmaṃ śastrabhṛtāṃ varam saṃpūjyāpākramat tena rathenādityavarcasā 50 tataḥ sītāṃ puraskṛtya rāmaḥ saumitriṇā saha sugrīva pramukhairś caiva sahitaḥ sarvavānaraiḥ 51 vidhāya rakṣāṃ laṅkāyāṃ vibhīṣaṇapuraskṛtaḥ saṃtatāra punas tena setunā makarālayam 52 puṣpakeṇa vimānena khecareṇa virājatā kāmagena yathāmukhyair amātyaiḥ saṃvṛto vaśī 53 tatas tīre samudrasya yatra śiśye sa pārthivaḥ tatraivovāsa dharmātmā sahitaḥ sarvavānaraiḥ 54 athaināṃ rāghavaḥ kāle samānīyābhipūjya ca visarjayām āsa tadā ratnaiḥ saṃtoṣya sarvaśaḥ 55 gateṣu vānarendreṣu gopuccharkṣeṣu teṣu ca sugrīvasahito rāmaḥ kiṣkindhāṃ punar āgamat 56 vibhīṣaṇenānugataḥ sugrīvasahitas tadā puṣpakeṇa vimānena vaidehyā darśayan vanam 57 kiṣkindhāṃ tu samāsādya rāmaḥ praharatāṃ varaḥ aṅgadaṃ kṛtakarmāṇaṃ yauva rājye 'bhiṣecayat 58 tatas tair eva sahito rāmaḥ saumitriṇā saha yathāgatena mārgeṇa prayayau svapuraṃ prati 59 ayodhyāṃ sa samāsādya purīṃ rāṣṭrapatis tataḥ bharatāya hanūmantaṃ dūtaṃ prasthāpayat tadā 60 lakṣayitveṅgitaṃ sarvaṃ priyaṃ tasmai nivedya ca vāyuputre punaḥ prāpte nandigrāmam upāgamat 61 sa tatra maladigdhāṅgaṃ bharataṃ cīravāsasam agrataḥ pāduke kṛtvā dadarśāsīnam āsane 62 sametya bharatenātha śatrughnena ca vīryavān rāghavaḥ saha saumitrir mumude bharata rṣabha 63 tathā bharataśatrughnau sametau guruṇā tadā vaidehyā darśanenobhau praharṣaṃ samavāpatuḥ 64 tasmai tad bharato rājyam āgatāyābhisatkṛtam nyāsaṃ niryātayām āsa yuktaḥ paramayā mudā 65 tatas taṃ vaiṣṇavaṃ śūraṃ nakṣatre 'bhimate 'hani vasiṣṭho vāmadevaś ca sahitāv abhyaṣiñcatām 66 so 'bhiṣiktaḥ kapiśreṣṭhaṃ sugrīvaṃ sasuhṛjjanam vibhīṣaṇaṃ ca paulastyam anvajānād gṛhān prati 67 abhyarcya vividhai ratnaiḥ prītiyuktau mudā yutau samādhāyetikartavyaṃ duḥkhena visasarja ha 68 puṣpakaṃ ca vimānaṃ tat pūjayitvā sarāghavaḥ prādād vaiśravaṇāyaiva prītyā sa raghunandanaḥ 69 tato devarṣisahitaḥ saritaṃ gomatīm anu daśāśvamedhān ājahre jārūthyān sa nirargalān |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 3
Chapter 276
|
1
[मार्क] एवम एतन महाबाहॊ रामेणामिततेजसा पराप्तं वयसनम अत्युग्रं वनवास कृतं पुरा 2 मा शुचः पुरुषव्याघ्र कषत्रियॊ ऽसि परंतप बाहुवीर्याश्रये मार्गे वर्तसे दीप्तनिर्णये 3 न हि ते वृजिनं किं चिद दृश्यते परम अण्व अपि अस्मिन मार्गे विषीदेयुः सेन्द्रा अपि सुरासुराः 4 संहत्य निहतॊ वृत्रॊ मरुद्भिर वज्रपाणिना नमुचिश चैव दुर्धर्षॊ दीर्घजिह्वा च राक्षसी 5 सहायवति सर्वार्थाः संतिष्ठन्तीह सर्वशः किं नु तस्याजितं संख्ये भराता यस्य धनंजयः 6 अयं च बलिनां शरेष्ठॊ भीमॊ भीमपराक्रमः युवानौ च महेष्वासौ यमौ माद्रवतीसुतौ एभिः सहायैः कस्मात तवं विषीदसि परंतप 7 य इमे वज्रिणः सेनां जयेयुः समरुद्गणाम तवम अप्य एभिर महेष्वासैः सहायैर देवरूपिभिः विजेष्यसि रणे सर्वान अमित्रान भरतर्षभ 8 इतश च तवम इमां पश्य सैन्धवेन दुरात्मना बलिना वीर्यमत्तेन हृताम एभिर महात्मभिः 9 आनीतां दरौपदीं कृष्णां कृत्वा कर्म सुदुष्करम जयद्रथं च राजानं विजितं वशम आगतम 10 असहायेन रामेण वैदेही पुनर आहृता हत्वा संखे दशग्रीवं राक्षसं भीमविक्रमम 11 यस्य शाखामृगा मित्रा ऋक्षाः कालमुखास तथा जात्यन्तरगता राजन्न एतद बुद्ध्यानुचिन्तय 12 तस्मात तवं कुरुशार्दूल माशुचॊ भरतर्षभ तवद्विधा हि महात्मानॊ न शॊचन्ति परंतप 13 [वै] एवम आश्वासितॊ राजा मार्कण्डेयेन धीमता तयक्त्वा दुःखम अदीनात्मा पुनर एवेदम अब्रवीत |
1
[mārk] evam etan mahābāho rāmeṇāmitatejasā prāptaṃ vyasanam atyugraṃ vanavāsa kṛtaṃ purā 2 mā śucaḥ puruṣavyāghra kṣatriyo 'si paraṃtapa bāhuvīryāśraye mārge vartase dīptanirṇaye 3 na hi te vṛjinaṃ kiṃ cid dṛśyate param aṇv api asmin mārge viṣīdeyuḥ sendrā api surāsurāḥ 4 saṃhatya nihato vṛtro marudbhir vajrapāṇinā namuciś caiva durdharṣo dīrghajihvā ca rākṣasī 5 sahāyavati sarvārthāḥ saṃtiṣṭhantīha sarvaśaḥ kiṃ nu tasyājitaṃ saṃkhye bhrātā yasya dhanaṃjayaḥ 6 ayaṃ ca balināṃ śreṣṭho bhīmo bhīmaparākramaḥ yuvānau ca maheṣvāsau yamau mādravatīsutau ebhiḥ sahāyaiḥ kasmāt tvaṃ viṣīdasi paraṃtapa 7 ya ime vajriṇaḥ senāṃ jayeyuḥ samarudgaṇām tvam apy ebhir maheṣvāsaiḥ sahāyair devarūpibhiḥ vijeṣyasi raṇe sarvān amitrān bharatarṣabha 8 itaś ca tvam imāṃ paśya saindhavena durātmanā balinā vīryamattena hṛtām ebhir mahātmabhiḥ 9 ānītāṃ draupadīṃ kṛṣṇāṃ kṛtvā karma suduṣkaram jayadrathaṃ ca rājānaṃ vijitaṃ vaśam āgatam 10 asahāyena rāmeṇa vaidehī punar āhṛtā hatvā saṃkhe daśagrīvaṃ rākṣasaṃ bhīmavikramam 11 yasya śākhāmṛgā mitrā ṛkṣāḥ kālamukhās tathā jātyantaragatā rājann etad buddhyānucintaya 12 tasmāt tvaṃ kuruśārdūla māśuco bharatarṣabha tvadvidhā hi mahātmāno na śocanti paraṃtapa 13 [vai] evam āśvāsito rājā mārkaṇḍeyena dhīmatā tyaktvā duḥkham adīnātmā punar evedam abravīt |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 3
Chapter 277
|
1
[य] नात्मानम अनुशॊचामि नेमान भरातॄन महामुने हरणं चापि राज्यस्य यथेमां दरुपदात्मजाम 2 दयूते दुरात्मभिः कलिष्टाः कृष्णया तारिता वयम जयद्रथेन च पुनर वनाद अपहृता बलात 3 अस्ति सीमन्तिनी का चिद दृष्टपूर्वाथ वा शरुता पतिव्रता महाभागा यथेयं दरुपदात्मजा 4 [मार्क] शृणु राजन कुलस्त्रीणां महाभाग्यं युधिष्ठिर सर्वम एतद यथा पराप्तं सावित्र्या राजकन्यया 5 आसीन मद्रेषु धर्मात्मा राजा परमधार्मिकः बरह्मण्यश च शरण्यश च सत्यसंधॊ जितेन्द्रियः 6 यज्वा दानपतिर दक्षः पौरजानपद परियः पाथिवॊ ऽशवपतिर नाम सर्वभूतहिते रतः 7 कषमावान अनपत्यश च सत्यवाग विजितेन्द्रियः अतिक्रान्तेन वयसा संतापम उपजग्मिवान 8 अपत्यॊत्पादनार्थं स तीव्रं नियमम आस्थितः काले परिमिताहारॊ बरह्म चारी जितेन्द्रियः 9 हुत्वा शतसहस्रं स सावित्र्या राजसत्तम षष्ठे षष्ठे तदा काले बभूव मित भॊजनः 10 एतेन नियमेनासीद वर्षाण्य अष्टादशैव तु पूर्णे तव अष्टादशे वर्षे सावित्री तुष्टिम अभ्यगात सवरूपिणी तदा राजन दर्शयाम आस तं नृपम 11 अग्निहॊत्रात समुत्थाय हर्षेण महतान्विता उवाच चैनं वरदा वचनं पार्थिवं तदा 12 बरह्मचर्येण शुद्धेन दमेन नियमेन च सर्वात्मना च मद्भक्त्या तुष्टास्मि तव पार्थिव 13 वरं वृणीष्वाश्वपते मद्रा राजयथेप्सितम न परमादश च धर्मेषु कर्तव्यस ते कथं चन 14 [अष्वपति] अपत्यार्थः समारम्भः कृतॊ धर्मेप्सया मया पुत्रा मे बहवॊ देवि भवेयुः कुलभावनाः 15 तुष्टासि यदि मे देवि कामम एतं वृणॊम्य अहम संतानं हि परॊ धर्म इत्य आहुर मां दविजातयः 16 [सावित्री] पूर्वम एव मया राजन्न अभिप्रायम इमं तव जञात्वा पुत्रार्थम उक्तॊ वै तव हेतॊः पितामहः 17 परसादाच चैव तस्मात ते सवयम्भुविहिताद भुवि कन्या तेजस्विनी सौम्य कषिप्रम एव भविष्यति 18 उत्तरं च न ते किं चिद वयाहर्तव्यं कथं चन पितामह निसर्गेण तुष्टा हय एतद बरवीमि ते 19 [मार्क] स तथेति परतिज्ञाय सावित्र्या वचनं नृपः परसादयाम आस पुनः कषिप्रम एवं भवेद इति 20 अन्तर्हितायां सावित्र्यां जगाम सवगृहं नृपः सवराज्ये चावसत परीतः परजा धर्मेण पालयन 21 कस्मिंश चित तु गते काले स राजा नियतव्रतः जयेष्ठायां धर्मचारिण्यां महिष्यां गर्भम आदधे 22 राजपुत्र्यां तु गर्भः स मालव्यां भरतर्षभ वयवर्धत यथा शुक्ले तारापतिर इवाम्बरे 23 पराप्ते काले तु सुषुवे कन्यां राजीवलॊचनाम करियाश च तस्या मुदितश चक्रे स नृपतिस तदा 24 सावित्र्या परीतया दत्ता सावित्र्या हुतया हय अपि सावित्रीत्य एव नामास्याश चक्रुर विप्रास तथा पिता 25 सा विग्रहवतीव शरीर वयवर्धत नृपात्मजा कालेन चापि सा कन्या यौवनस्था बभूव ह 26 तां सुमध्यां पृथुश्रॊणीं परतिमां काञ्चनीम इव पराप्तेयं देवकन्येति दृष्ट्वा संमेनिरे जनाः 27 तां तु पद्मपलाशाक्षीं जवलन्तीम इव तेजसा न कश चिद वरयाम आस तेजसा परतिवारितः 28 अथॊपॊष्य शिरःस्नाता दैवतान्य अभिगम्य सा हुत्वाग्निं विधिवद विप्रान वाचयाम आस पर्वणि 29 ततः सुमनसः शेषाः परतिगृह्य महात्मनः पितुः सकाशम अगमद देवी शरीर इव रूपिणी 30 साभिवाद्य पितुः पादौ शेषाः पूर्वं निवेद्य च कृताञ्जलिर वरारॊहा नृपतेः पार्श्वतः सथिता 31 यौवनस्थां तु तां दृष्ट्वा सवां सुतां देवरूपिणीम अयाच्यमानां च वरैर नृपतिर दुःखितॊ ऽभवत 32 [राजा] पुत्रि परदानकालस ते न च कश चिद वृणॊति माम सवयम अन्विच्छ भर्तारं गुणैः सदृशम आत्मनः 33 परार्थितः पुरुषॊ यश च स निवेद्यस तवया मम विमृश्याहं परदास्यामि वरय तवं यथेप्सितम 34 शरुतं हि धर्मशास्त्रे मे पठ्यमानं दविजातिभिः तथा तवम अपि कल्याणि गदतॊ मे वचः शृणु 35 अप्रदाता पिता वाच्यॊ वाच्यश चानुपयन पतिः मृते भर्तरि पुत्रश च वाच्यॊ मातुर अरक्षिता 36 इदं मे वचनं शरुत्वा भर्तुर अन्वेषणे तवर देवतानां यथा वाच्यॊ न भवेयं तथा कुरु 37 [मार्क] एवम उक्त्वा दुहितरं तथा वृद्धांश चमन्त्रिणः वयादिदेशानुयात्रं च गम्यताम इत्य अचॊदयत 38 साभिवाद्य पितुः पादौ वरीडितेव मनस्विनी पितुर वचनम आज्ञाय निर्जगामाविचारितम 39 सा हैमं रथम आस्थाय सथविरैः सचिवैर वृता तपॊवनानि रम्याणि राजर्षीणां जगाम अह 40 मान्यानां तत्र वृद्धानां कृत्वा पादाभिवन्दनम वनानि करमशस तात सर्वाण्य एवाभ्यगच्छत 41 एवं सर्वेषु तीर्थेषु धनॊत्सर्गं नृपात्मजा कुर्वती दविजमुख्यानां तं तं देशं जगाम अह |
1
[y] nātmānam anuśocāmi nemān bhrātṝn mahāmune haraṇaṃ cāpi rājyasya yathemāṃ drupadātmajām 2 dyūte durātmabhiḥ kliṣṭāḥ kṛṣṇayā tāritā vayam jayadrathena ca punar vanād apahṛtā balāt 3 asti sīmantinī kā cid dṛṣṭapūrvātha vā śrutā pativratā mahābhāgā yatheyaṃ drupadātmajā 4 [mārk] śṛṇu rājan kulastrīṇāṃ mahābhāgyaṃ yudhiṣṭhira sarvam etad yathā prāptaṃ sāvitryā rājakanyayā 5 āsīn madreṣu dharmātmā rājā paramadhārmikaḥ brahmaṇyaś ca śaraṇyaś ca satyasaṃdho jitendriyaḥ 6 yajvā dānapatir dakṣaḥ paurajānapada priyaḥ pāthivo 'śvapatir nāma sarvabhūtahite rataḥ 7 kṣamāvān anapatyaś ca satyavāg vijitendriyaḥ atikrāntena vayasā saṃtāpam upajagmivān 8 apatyotpādanārthaṃ sa tīvraṃ niyamam āsthitaḥ kāle parimitāhāro brahma cārī jitendriyaḥ 9 hutvā śatasahasraṃ sa sāvitryā rājasattama ṣaṣṭhe ṣaṣṭhe tadā kāle babhūva mita bhojanaḥ 10 etena niyamenāsīd varṣāṇy aṣṭādaśaiva tu pūrṇe tv aṣṭādaśe varṣe sāvitrī tuṣṭim abhyagāt svarūpiṇī tadā rājan darśayām āsa taṃ nṛpam 11 agnihotrāt samutthāya harṣeṇa mahatānvitā uvāca cainaṃ varadā vacanaṃ pārthivaṃ tadā 12 brahmacaryeṇa śuddhena damena niyamena ca sarvātmanā ca madbhaktyā tuṣṭāsmi tava pārthiva 13 varaṃ vṛṇīṣvāśvapate madrā rājayathepsitam na pramādaś ca dharmeṣu kartavyas te kathaṃ cana 14 [aṣvapati] apatyārthaḥ samārambhaḥ kṛto dharmepsayā mayā putrā me bahavo devi bhaveyuḥ kulabhāvanāḥ 15 tuṣṭāsi yadi me devi kāmam etaṃ vṛṇomy aham saṃtānaṃ hi paro dharma ity āhur māṃ dvijātayaḥ 16 [sāvitrī] pūrvam eva mayā rājann abhiprāyam imaṃ tava jñātvā putrārtham ukto vai tava hetoḥ pitāmahaḥ 17 prasādāc caiva tasmāt te svayambhuvihitād bhuvi kanyā tejasvinī saumya kṣipram eva bhaviṣyati 18 uttaraṃ ca na te kiṃ cid vyāhartavyaṃ kathaṃ cana pitāmaha nisargeṇa tuṣṭā hy etad bravīmi te 19 [mārk] sa tatheti pratijñāya sāvitryā vacanaṃ nṛpaḥ prasādayām āsa punaḥ kṣipram evaṃ bhaved iti 20 antarhitāyāṃ sāvitryāṃ jagāma svagṛhaṃ nṛpaḥ svarājye cāvasat prītaḥ prajā dharmeṇa pālayan 21 kasmiṃś cit tu gate kāle sa rājā niyatavrataḥ jyeṣṭhāyāṃ dharmacāriṇyāṃ mahiṣyāṃ garbham ādadhe 22 rājaputryāṃ tu garbhaḥ sa mālavyāṃ bharatarṣabha vyavardhata yathā śukle tārāpatir ivāmbare 23 prāpte kāle tu suṣuve kanyāṃ rājīvalocanām kriyāś ca tasyā muditaś cakre sa nṛpatis tadā 24 sāvitryā prītayā dattā sāvitryā hutayā hy api sāvitrīty eva nāmāsyāś cakrur viprās tathā pitā 25 sā vigrahavatīva śrīr vyavardhata nṛpātmajā kālena cāpi sā kanyā yauvanasthā babhūva ha 26 tāṃ sumadhyāṃ pṛthuśroṇīṃ pratimāṃ kāñcanīm iva prāpteyaṃ devakanyeti dṛṣṭvā saṃmenire janāḥ 27 tāṃ tu padmapalāśākṣīṃ jvalantīm iva tejasā na kaś cid varayām āsa tejasā prativāritaḥ 28 athopoṣya śiraḥsnātā daivatāny abhigamya sā hutvāgniṃ vidhivad viprān vācayām āsa parvaṇi 29 tataḥ sumanasaḥ śeṣāḥ pratigṛhya mahātmanaḥ pituḥ sakāśam agamad devī śrīr iva rūpiṇī 30 sābhivādya pituḥ pādau śeṣāḥ pūrvaṃ nivedya ca kṛtāñjalir varārohā nṛpateḥ pārśvataḥ sthitā 31 yauvanasthāṃ tu tāṃ dṛṣṭvā svāṃ sutāṃ devarūpiṇīm ayācyamānāṃ ca varair nṛpatir duḥkhito 'bhavat 32 [rājā] putri pradānakālas te na ca kaś cid vṛṇoti mām svayam anviccha bhartāraṃ guṇaiḥ sadṛśam ātmanaḥ 33 prārthitaḥ puruṣo yaś ca sa nivedyas tvayā mama vimṛśyāhaṃ pradāsyāmi varaya tvaṃ yathepsitam 34 śrutaṃ hi dharmaśāstre me paṭhyamānaṃ dvijātibhiḥ tathā tvam api kalyāṇi gadato me vacaḥ śṛṇu 35 apradātā pitā vācyo vācyaś cānupayan patiḥ mṛte bhartari putraś ca vācyo mātur arakṣitā 36 idaṃ me vacanaṃ śrutvā bhartur anveṣaṇe tvara devatānāṃ yathā vācyo na bhaveyaṃ tathā kuru 37 [mārk] evam uktvā duhitaraṃ tathā vṛddhāṃś camantriṇaḥ vyādideśānuyātraṃ ca gamyatām ity acodayat 38 sābhivādya pituḥ pādau vrīḍiteva manasvinī pitur vacanam ājñāya nirjagāmāvicāritam 39 sā haimaṃ ratham āsthāya sthaviraiḥ sacivair vṛtā tapovanāni ramyāṇi rājarṣīṇāṃ jagām aha 40 mānyānāṃ tatra vṛddhānāṃ kṛtvā pādābhivandanam vanāni kramaśas tāta sarvāṇy evābhyagacchata 41 evaṃ sarveṣu tīrtheṣu dhanotsargaṃ nṛpātmajā kurvatī dvijamukhyānāṃ taṃ taṃ deśaṃ jagām aha |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 3
Chapter 278
|
1
[मार्क] अथ मद्राधिपॊ राजा नारदेन समागतः उपविष्टः सभामध्ये कथा यॊगेन भारत 2 ततॊ ऽभिगम्य तीर्थानि सर्वाण्य एवाश्रमांस तथा आजगाम पितुर वेश्म सावित्री सह मन्त्रिभिः 3 नारदेन सहासीनं दृष्ट्वा सा पितरं शुभा उभयॊर एव शिरस चक्रे पादाभिवन्दनम 4 [नारद] कव गताभूत सुतेयं ते कुतश चैवागता नृप किमर्थं युवतीं भर्त्रे न चैनां संप्रयच्छसि 5 [अष्वपति] कार्येण खल्व अनेनैव परेषिताद्यैव चागता तद अस्याः शृणु देवर्षे भर्तारं यॊ ऽनया वृतः 6 [मार्क] सा बरूहि विस्तरेणेति पित्रा संचॊदिता शुभा दैवतस्येव वचनं परतिगृह्येदम अब्रवीत 7 आसीच छाल्वेषु धर्मात्मा कषत्रियः पृथिवीपतिः दयुमत्सेन इति खयातः पश्चाद अन्धॊ बभूव ह 8 विनष्ट चक्षुर अस तस्य बाल पुत्रस्य धीमतः सामीप्येन हृतं राज्यं छिद्रे ऽसमिन पूर्ववैरिणा 9 स बालवत्सया सार्धं भार्यया परस्थितॊ वनम महारण्यगतश चापि तपस तेपे महाव्रतः 10 तस्य पुत्रः पुरे जातः संवृद्धश च तपॊवने सत्यवान अनुरूपॊ मे भर्तेति मनसा वृतः 11 [नारद] अहॊ बत महत पापं सावित्र्या नृपते कृतम अजानन्त्या यद अनया गुणवान सत्यवान वृतः 12 सत्यं वदत्य अस्य पिता सत्यं माता परभाषते ततॊ ऽसय बराह्मणाश चक्रुर नामैतत सत्यवान इति 13 बालस्यावाः परियाश चास्य करॊत्य अश्वांश च मृन मयान चित्रे ऽपि च लिखत्य अश्वांश चित्राश्व इति चॊच्यते 14 [राजा] अपीदानीं स तेजस्वी बुद्धिमान वा नृपात्मजः कषमावान अपि वा शूरः सत्यवान पितृनन्दनः 15 [नारद] विवस्वान इव तेजस्वी बृहस्पतिसमॊ मतौ महेन्द्र इव शूरश च वसुधेव कषमान्वितः 16 [अष्वपति] अपि राजात्मजॊ दाता बरह्मण्यॊ वापि सत्यवान रूपवान अप्य उदारॊ वाप्य अथ वा परियदर्शनः 17 [नारद] साङ्कृते रन्तिदेवस्य स शक्त्या दानतः समः बरह्मण्यः सत्यवादी च शिबिर औशीनरॊ यथा 18 ययातिर इव चॊदारः सॊमवत परियदर्शनः रूपेणान्यतमॊ ऽशविभ्यां दयुमत्सेनसुतॊ बली 19 स दान्तः स मृदुः शूरः स सत्यः स जितेन्द्रियः स मैत्रः सॊ ऽनसूयश च स हरीमान धृतिमांश च सः 20 नित्यशश चार्जवं तस्मिन सथितिस तस्यैव च धरुवा संप्षेपतस तपॊवृद्धैः शीलवृद्धैश च कथ्यते 21 [अष्वपति] गुणैर उपेतं सर्वैस तं भगवन परब्रवीषि मे दॊषान अप्य अस्य मे बरूहि यदि सन्तीह के चन 22 [नारद] एकॊ दॊषॊ ऽसय नान्यॊ ऽसति सॊ ऽदय परभृति सत्यवान संवत्सरेण कषीणायुर देहन्यासं करिष्यति 23 [राजा] एहि सावित्रि गच्छ तवम अन्यं वरय शॊभने तस्य दॊषॊ महान एकॊ गुणान आक्रम्य तिष्ठति 24 यथा मे भगवान आह नारदॊ देवसत्कृतः संवत्सरेण सॊ ऽलपायुर देहन्यासं करिष्यति 25 [सावित्री] सकृद अंशॊ निपतति सकृत कन्या परदीयते सकृद आह ददानीति तरीण्य एतानि सकृत सकृत 26 दीर्घायुर अथ वाल्पायुः सगुणॊ निर्गुणॊ ऽपि वा सकृद वृतॊ मया भर्ता न दवितीयं वृणॊम्य अहम 27 मनसा निश्चयं कृत्वा ततॊ वाचाभिधीयते करियते कर्मणा पश्चात परमाणं मे मनस ततः 28 [नारद] सथिरा बुद्धिर नरश्रेष्ठ सावित्र्या दुहितुस तव नैषा चालयितुं शक्या धर्माद अस्मात कथंचनन 29 नान्यस्मिन पुरुषे सन्ति ये सत्यवति वै गुणाः परदानम एव तस्मान मे रॊचते दुहितुस तव 30 [राजा] अविचार्यम एतद उक्तं हि तथ्यं भगवता वचः करिष्याम्य एतद एवं च गुरुर हि भगवान मम 31 [नारद] अविघ्नम अस्तु सावित्र्याः परदाने दुहितुस तव साधयिष्यामहे तावत सर्वेषां भद्रम अस्तु वः 32 [मार्क] एवम उक्त्वा खम उत्पत्य नारदस तरिदिवं गतः राजापि दुहितुः सर्वं वैवाहिकम अकारयत |
1
[mārk] atha madrādhipo rājā nāradena samāgataḥ upaviṣṭaḥ sabhāmadhye kathā yogena bhārata 2 tato 'bhigamya tīrthāni sarvāṇy evāśramāṃs tathā ājagāma pitur veśma sāvitrī saha mantribhiḥ 3 nāradena sahāsīnaṃ dṛṣṭvā sā pitaraṃ śubhā ubhayor eva śirasa cakre pādābhivandanam 4 [nārada] kva gatābhūt suteyaṃ te kutaś caivāgatā nṛpa kimarthaṃ yuvatīṃ bhartre na caināṃ saṃprayacchasi 5 [aṣvapati] kāryeṇa khalv anenaiva preṣitādyaiva cāgatā tad asyāḥ śṛṇu devarṣe bhartāraṃ yo 'nayā vṛtaḥ 6 [mārk] sā brūhi vistareṇeti pitrā saṃcoditā śubhā daivatasyeva vacanaṃ pratigṛhyedam abravīt 7 āsīc chālveṣu dharmātmā kṣatriyaḥ pṛthivīpatiḥ dyumatsena iti khyātaḥ paścād andho babhūva ha 8 vinaṣṭa cakṣur as tasya bāla putrasya dhīmataḥ sāmīpyena hṛtaṃ rājyaṃ chidre 'smin pūrvavairiṇā 9 sa bālavatsayā sārdhaṃ bhāryayā prasthito vanam mahāraṇyagataś cāpi tapas tepe mahāvrataḥ 10 tasya putraḥ pure jātaḥ saṃvṛddhaś ca tapovane satyavān anurūpo me bharteti manasā vṛtaḥ 11 [nārada] aho bata mahat pāpaṃ sāvitryā nṛpate kṛtam ajānantyā yad anayā guṇavān satyavān vṛtaḥ 12 satyaṃ vadaty asya pitā satyaṃ mātā prabhāṣate tato 'sya brāhmaṇāś cakrur nāmaitat satyavān iti 13 bālasyāvāḥ priyāś cāsya karoty aśvāṃś ca mṛn mayān citre 'pi ca likhaty aśvāṃś citrāśva iti cocyate 14 [rājā] apīdānīṃ sa tejasvī buddhimān vā nṛpātmajaḥ kṣamāvān api vā śūraḥ satyavān pitṛnandanaḥ 15 [nārada] vivasvān iva tejasvī bṛhaspatisamo matau mahendra iva śūraś ca vasudheva kṣamānvitaḥ 16 [aṣvapati] api rājātmajo dātā brahmaṇyo vāpi satyavān rūpavān apy udāro vāpy atha vā priyadarśanaḥ 17 [nārada] sāṅkṛte rantidevasya sa śaktyā dānataḥ samaḥ brahmaṇyaḥ satyavādī ca śibir auśīnaro yathā 18 yayātir iva codāraḥ somavat priyadarśanaḥ rūpeṇānyatamo 'śvibhyāṃ dyumatsenasuto balī 19 sa dāntaḥ sa mṛduḥ śūraḥ sa satyaḥ sa jitendriyaḥ sa maitraḥ so 'nasūyaś ca sa hrīmān dhṛtimāṃś ca saḥ 20 nityaśaś cārjavaṃ tasmin sthitis tasyaiva ca dhruvā saṃpṣepatas tapovṛddhaiḥ śīlavṛddhaiś ca kathyate 21 [aṣvapati] guṇair upetaṃ sarvais taṃ bhagavan prabravīṣi me doṣān apy asya me brūhi yadi santīha ke cana 22 [nārada] eko doṣo 'sya nānyo 'sti so 'dya prabhṛti satyavān saṃvatsareṇa kṣīṇāyur dehanyāsaṃ kariṣyati 23 [rājā] ehi sāvitri gaccha tvam anyaṃ varaya śobhane tasya doṣo mahān eko guṇān ākramya tiṣṭhati 24 yathā me bhagavān āha nārado devasatkṛtaḥ saṃvatsareṇa so 'lpāyur dehanyāsaṃ kariṣyati 25 [sāvitrī] sakṛd aṃśo nipatati sakṛt kanyā pradīyate sakṛd āha dadānīti trīṇy etāni sakṛt sakṛt 26 dīrghāyur atha vālpāyuḥ saguṇo nirguṇo 'pi vā sakṛd vṛto mayā bhartā na dvitīyaṃ vṛṇomy aham 27 manasā niścayaṃ kṛtvā tato vācābhidhīyate kriyate karmaṇā paścāt pramāṇaṃ me manas tataḥ 28 [nārada] sthirā buddhir naraśreṣṭha sāvitryā duhitus tava naiṣā cālayituṃ śakyā dharmād asmāt kathaṃcanan 29 nānyasmin puruṣe santi ye satyavati vai guṇāḥ pradānam eva tasmān me rocate duhitus tava 30 [rājā] avicāryam etad uktaṃ hi tathyaṃ bhagavatā vacaḥ kariṣyāmy etad evaṃ ca gurur hi bhagavān mama 31 [nārada] avighnam astu sāvitryāḥ pradāne duhitus tava sādhayiṣyāmahe tāvat sarveṣāṃ bhadram astu vaḥ 32 [mārk] evam uktvā kham utpatya nāradas tridivaṃ gataḥ rājāpi duhituḥ sarvaṃ vaivāhikam akārayat |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 3
Chapter 279
|
1
[मार्क] अथ कन्याप्रदाने स तम एवार्थं विचिन्तयन समानिन्ये च तत सर्वं भाण्डं वैवाहिकं नृपः 2 ततॊ वृद्धान दविजान सर्वान ऋत्विजः सपुरॊहितान समाहूय तिथौ पुण्ये परययौ सह कन्यया 3 मेध्यारण्यं स गत्वा च दयुमत्सेनाश्रमं नृपः पद्भ्याम एव दविजैः सार्धं राजर्षिं तम उपागमत 4 तत्रापश्यन महाभागं शालवृक्षम उपाश्रितम कौश्यां बृस्यां समासीनं चक्षुर हीनं नृपं तदा 5 स राजा तस्य राजर्षेः कृत्वा पूजां यथार्हतः वाचा सुनियतॊ भूत्वा चकारात्म निवेदनम 6 तस्यार्घ्यम आसनं चैव गां चावेद्य स धर्मवित किम आगमनम इत्य एवं राजा राजानम अब्रवीत 7 तस्य सर्वम अभिप्रायम इतिकर्तव्यतां च ताम सत्यवन्तं समुद्दिश्य सर्वम एव नयवेदयत 8 [अष्वपति] सावित्री नाम राजर्षे कन्येयं मम शॊभना तां सवधर्मेण धर्मज्ञ सनुषार्थे तवं गृहाण मे 9 चयुताः सम राज्याद वनवासम आश्रिताश; चराम धर्मं नियतास तपस्विनः कथं तव अनर्हा वनवासम आश्रमे; सहिष्यते कलेशम इमं सुता तव 10 [अष्वपति] सुखं च दुःखं च भवाभवात्मकं; यदा विजानाति सुताहम एव च न मद्विधे युज्यति वाक्यम ईदृशं; विनिश्चयेनाभिगतॊ ऽसमि ते नृप 11 आशां नार्हसि मे हन्तुं सौहृदाद रणयेन च अभितश चागतं परेम्णा परत्याख्यातुं न मार्हसि 12 अनुरूपॊ हि संयॊगे तवं ममाहं तवापि च सनुषां परतीच्छ मे कन्यां भार्यां सत्यवतः सुताम 13 [दयुमत्सेन] पूर्वम एवाभिलषितः संभन्धॊ मे तवया सह भरष्टराज्यस तव अहम इति तत एतद विचारितम 14 अभिप्रायस तव अयं यॊ मे पूर्वम एवाभिकाङ्क्षितः स निर्वर्ततु मे ऽदयैव काङ्क्षितॊ हय असि मे ऽतिथिः 15 [मार्क] ततः सर्वान समानीय दविजान आश्रमवासिनः यथाविधि समुद्वाहं कारयाम आसतुर नृपौ 16 दत्त्वा तव अश्वपतिः कन्यां यथार्हं च परिच्छदम ययौ सवम एव भवनं युक्तः परमया मुदा 17 सत्यवान अपि भार्यां तां लब्ध्वा सर्वगुणान्विताम मुमुदे सा च तं लब्ध्वा भर्तारं मनसेप्सितम 18 गते पितरि सर्वाणि संन्यस्याभरणानि सा जगृहे वल्कलान्य एव वस्त्रं काषायम एव च 19 परिचारैर गुणैश चैव परश्रयेण दमेन च सर्वकामक्रियाभिश च सर्वेषां तुष्टिम आवहत 20 शवश्रूं शरीरसत्कारैः सर्वैर आछादनादिभिः शवशुरं देवकार्यैश च वाचः संयमनेन च 21 तथैव परियवादेन नैपुणेन शमेन च रहॊ चैवॊपचारेण भर्तारं पर्यतॊषयत 22 एवं तत्राश्रमे तेषां तदा निवसतां सताम कालस तपस्यतां कश चिद अतिचक्राम अभारत 23 सावित्र्यास तु शयानायास तिष्ठन्त्याश च दिवानिशम नारदेन यद उक्तं तद वाक्यं मनसि वर्तते |
1
[mārk] atha kanyāpradāne sa tam evārthaṃ vicintayan samāninye ca tat sarvaṃ bhāṇḍaṃ vaivāhikaṃ nṛpaḥ 2 tato vṛddhān dvijān sarvān ṛtvijaḥ sapurohitān samāhūya tithau puṇye prayayau saha kanyayā 3 medhyāraṇyaṃ sa gatvā ca dyumatsenāśramaṃ nṛpaḥ padbhyām eva dvijaiḥ sārdhaṃ rājarṣiṃ tam upāgamat 4 tatrāpaśyan mahābhāgaṃ śālavṛkṣam upāśritam kauśyāṃ bṛsyāṃ samāsīnaṃ cakṣur hīnaṃ nṛpaṃ tadā 5 sa rājā tasya rājarṣeḥ kṛtvā pūjāṃ yathārhataḥ vācā suniyato bhūtvā cakārātma nivedanam 6 tasyārghyam āsanaṃ caiva gāṃ cāvedya sa dharmavit kim āgamanam ity evaṃ rājā rājānam abravīt 7 tasya sarvam abhiprāyam itikartavyatāṃ ca tām satyavantaṃ samuddiśya sarvam eva nyavedayat 8 [aṣvapati] sāvitrī nāma rājarṣe kanyeyaṃ mama śobhanā tāṃ svadharmeṇa dharmajña snuṣārthe tvaṃ gṛhāṇa me 9 cyutāḥ sma rājyād vanavāsam āśritāś; carāma dharmaṃ niyatās tapasvinaḥ kathaṃ tv anarhā vanavāsam āśrame; sahiṣyate kleśam imaṃ sutā tava 10 [aṣvapati] sukhaṃ ca duḥkhaṃ ca bhavābhavātmakaṃ; yadā vijānāti sutāham eva ca na madvidhe yujyati vākyam īdṛśaṃ; viniścayenābhigato 'smi te nṛpa 11 āśāṃ nārhasi me hantuṃ sauhṛdād raṇayena ca abhitaś cāgataṃ premṇā pratyākhyātuṃ na mārhasi 12 anurūpo hi saṃyoge tvaṃ mamāhaṃ tavāpi ca snuṣāṃ pratīccha me kanyāṃ bhāryāṃ satyavataḥ sutām 13 [dyumatsena] pūrvam evābhilaṣitaḥ saṃbhandho me tvayā saha bhraṣṭarājyas tv aham iti tata etad vicāritam 14 abhiprāyas tv ayaṃ yo me pūrvam evābhikāṅkṣitaḥ sa nirvartatu me 'dyaiva kāṅkṣito hy asi me 'tithiḥ 15 [mārk] tataḥ sarvān samānīya dvijān āśramavāsinaḥ yathāvidhi samudvāhaṃ kārayām āsatur nṛpau 16 dattvā tv aśvapatiḥ kanyāṃ yathārhaṃ ca paricchadam yayau svam eva bhavanaṃ yuktaḥ paramayā mudā 17 satyavān api bhāryāṃ tāṃ labdhvā sarvaguṇānvitām mumude sā ca taṃ labdhvā bhartāraṃ manasepsitam 18 gate pitari sarvāṇi saṃnyasyābharaṇāni sā jagṛhe valkalāny eva vastraṃ kāṣāyam eva ca 19 paricārair guṇaiś caiva praśrayeṇa damena ca sarvakāmakriyābhiś ca sarveṣāṃ tuṣṭim āvahat 20 śvaśrūṃ śarīrasatkāraiḥ sarvair āchādanādibhiḥ śvaśuraṃ devakāryaiś ca vācaḥ saṃyamanena ca 21 tathaiva priyavādena naipuṇena śamena ca raho caivopacāreṇa bhartāraṃ paryatoṣayat 22 evaṃ tatrāśrame teṣāṃ tadā nivasatāṃ satām kālas tapasyatāṃ kaś cid aticakrām abhārata 23 sāvitryās tu śayānāyās tiṣṭhantyāś ca divāniśam nāradena yad uktaṃ tad vākyaṃ manasi vartate |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 3
Chapter 280
|
1
[मार्क] ततः काले बहुतिथे वयतिक्रान्ते कदा चन पराप्तः स कालॊ मर्तव्यं यत्र सत्यवता नृप 2 गणयन्त्याश च सावित्र्या दिवसे दिवसे गते तद वाक्यं नारदेनॊक्तं वर्तते हृदि नित्यशः 3 चतुर्थे ऽहनि मर्तव्यम इति संचिन्त्य भामिनी वरतं तरिरात्रम उद्दिश्य दिवारात्रं सथिताभवत 4 तं शरुत्वा नियमं दुःखं वध्वा दुःखान्वितॊ नृपः उत्थाय वाक्यं सावित्रीम अब्रवीत परिसान्त्वयन 5 अतितीव्रॊ ऽयम आरम्भस तवयारब्धॊ नृपात्मजे तिसृणां वसतीनां हि सथानं परमदुष्करम 6 [सावित्री] न कार्यस तात संतापः पारियिष्याम्य अहं वरतम वयवसायकृतं हीदं वयवसायश च कारणम 7 [दयुमत्सेन] वरतं भिन्धीति वक्तुं तवां नास्मि शक्तः कथं चन पारयस्वेति वचनं युक्तम अस्मद्विधॊ वदेत 8 [मार्क] एवम उक्त्वा दयुमत्सेनॊ विरराम महामनाः तिष्ठन्ती चापि सावित्री काष्ठभूतेव लक्ष्यते 9 शवॊभूते भर्तृमरणे सावित्र्या भरतर्षभ दुःखान्वितायास तिष्ठन्त्याः सा रात्रिर वयत्यवर्तत 10 अद्य तद दिवसं चेति हुत्वा दीप्तं हुताशनम युगमात्रॊदिते सूर्ये कृत्वा पौर्वाह्णिकाः करियाः 11 ततः सर्वान दविजान वृद्धाञ शवश्रूं शवशुरम एव च अभिवाद्यानुपूर्व्येण पराञ्जलिर नियता सथिता 12 अवैधव्याशिर अस ते तु सावित्र्य अर्थं हिताः शुभाः ऊचुस तपस्विनः सर्वे तपॊवननिवासिनः 13 एवम अस्त्व इति सावित्री धयानयॊगपरायणा मनसा ता गिरः सर्वाः परत्यगृह्णात तपस्विनाम 14 तं कालं चमुहूर्तं च परतीक्षन्ती नृपात्मजा यथॊक्तं नारद वचॊ चिन्तयन्ती सुहुःखिता 15 ततस तु शवश्रू शवशुराव ऊचतुस तां नृपात्मजाम एकान्तस्थम इदं वाक्यं परीत्या भरतसत्तम 16 [षवष्रौ] वरतॊ यथॊपदिष्टॊ ऽयं यथावत पारितस तवया आहारकालः संप्राप्तः करियतां यद अनन्तरम 17 [सावित्री] अस्तं गते मयादित्ये भॊक्तव्यं कृतकामया एष मे हृदि संकल्पः समयश च कृतॊ मया 18 [मार्क] एवं संभाषमाणायाः सावित्र्या भॊजनं परति सकन्धे परशुम आदाय सत्यवान परस्थितॊ वनम 19 सावित्री तव आह भर्तारं नैकस तवं गन्तुम अर्हसि सह तवयागमिष्यामि न हि तवां हातुम उत्सहे 20 [सत्यवान] वनं न गतपूर्वं ते दुःखः पन्थाश च भामिनि वरतॊपवासक्षामा च कथं पद्भ्यां गमिष्यसि 21 [सावित्री] उपवासान न मे गलानिर नास्ति चापि परिश्रमः गमने च कृतॊत्साहां परतिषेद्धुं न मार्हसि 22 [सत्यवान] यदि ते गमनॊत्साहः करिष्यामि तव परियम मम तव आमन्त्रय गुरून न मां दॊषः सपृशेद अयम 23 [मार्क] साटभिग्म्याब्रवीच छवश्रूं शवशुरं च महाव्रता अयं गच्छति मे भर्ता फलाहारॊ महावनम 24 इच्छेयम अभ्यनुज्ञातुम आर्यया शवशुरेण च अनेन सह निर्गन्तुं न हि मे विरहः कषमः 25 गुर्व अग्निहॊत्रार्थ कृते परस्थितश च सुतस तव न निवार्यॊ निवार्यः सयाद अन्यथा परस्थितॊ वनम 26 संवत्सरः किं चिद ऊनॊ न निष्क्रान्ताहम आश्रमात वनं कुसुमितं दरष्टुं परं कौतूहरं हि मे 27 [दयुमत्सेन] यतः परभृति सावित्री पित्रा दत्तस्नुषा मम नानयाभ्यर्थना युक्तम उक्तपूर्वं समराम्य अहम 28 तद एषा लभतां कामं यथाभिलषितं वधूः अप्रमादश च कर्तव्यः पुत्रि सत्यवतः पथि 29 [मार्क] उभाभ्याम अभ्यनुज्ञाता सा जगाम यशस्विनी सह भर्त्रा हसन्तीव हृदयेन विदूयता 30 सा वनानि विचित्राणि रमणीयानि सर्वशः मयूररव घुष्टानि ददर्श विपुलेक्षणा 31 नदीः पुण्यवहाश चैव पुष्पितांश च नगॊत्तमान सत्यवान आह पश्येति सावित्रीं मधुराक्षरम 32 निरीक्षमाणा भर्तारं सर्वावस्थम अनिन्दिता मृतम एव हि तं मेने काले मुनिवचॊ समरन 33 अनुवर्तती तु भर्तारं जगाम मृदु गामिनी दविधेव हृदयं कृत्वा तं च कालम अवेक्षती |
1
[mārk] tataḥ kāle bahutithe vyatikrānte kadā cana prāptaḥ sa kālo martavyaṃ yatra satyavatā nṛpa 2 gaṇayantyāś ca sāvitryā divase divase gate tad vākyaṃ nāradenoktaṃ vartate hṛdi nityaśaḥ 3 caturthe 'hani martavyam iti saṃcintya bhāminī vrataṃ trirātram uddiśya divārātraṃ sthitābhavat 4 taṃ śrutvā niyamaṃ duḥkhaṃ vadhvā duḥkhānvito nṛpaḥ utthāya vākyaṃ sāvitrīm abravīt parisāntvayan 5 atitīvro 'yam ārambhas tvayārabdho nṛpātmaje tisṛṇāṃ vasatīnāṃ hi sthānaṃ paramaduṣkaram 6 [sāvitrī] na kāryas tāta saṃtāpaḥ pāriyiṣyāmy ahaṃ vratam vyavasāyakṛtaṃ hīdaṃ vyavasāyaś ca kāraṇam 7 [dyumatsena] vrataṃ bhindhīti vaktuṃ tvāṃ nāsmi śaktaḥ kathaṃ cana pārayasveti vacanaṃ yuktam asmadvidho vadet 8 [mārk] evam uktvā dyumatseno virarāma mahāmanāḥ tiṣṭhantī cāpi sāvitrī kāṣṭhabhūteva lakṣyate 9 śvobhūte bhartṛmaraṇe sāvitryā bharatarṣabha duḥkhānvitāyās tiṣṭhantyāḥ sā rātrir vyatyavartata 10 adya tad divasaṃ ceti hutvā dīptaṃ hutāśanam yugamātrodite sūrye kṛtvā paurvāhṇikāḥ kriyāḥ 11 tataḥ sarvān dvijān vṛddhāñ śvaśrūṃ śvaśuram eva ca abhivādyānupūrvyeṇa prāñjalir niyatā sthitā 12 avaidhavyāśir as te tu sāvitry arthaṃ hitāḥ śubhāḥ ūcus tapasvinaḥ sarve tapovananivāsinaḥ 13 evam astv iti sāvitrī dhyānayogaparāyaṇā manasā tā giraḥ sarvāḥ pratyagṛhṇāt tapasvinām 14 taṃ kālaṃ camuhūrtaṃ ca pratīkṣantī nṛpātmajā yathoktaṃ nārada vaco cintayantī suhuḥkhitā 15 tatas tu śvaśrū śvaśurāv ūcatus tāṃ nṛpātmajām ekāntastham idaṃ vākyaṃ prītyā bharatasattama 16 [ṣvaṣrau] vrato yathopadiṣṭo 'yaṃ yathāvat pāritas tvayā āhārakālaḥ saṃprāptaḥ kriyatāṃ yad anantaram 17 [sāvitrī] astaṃ gate mayāditye bhoktavyaṃ kṛtakāmayā eṣa me hṛdi saṃkalpaḥ samayaś ca kṛto mayā 18 [mārk] evaṃ saṃbhāṣamāṇāyāḥ sāvitryā bhojanaṃ prati skandhe paraśum ādāya satyavān prasthito vanam 19 sāvitrī tv āha bhartāraṃ naikas tvaṃ gantum arhasi saha tvayāgamiṣyāmi na hi tvāṃ hātum utsahe 20 [satyavān] vanaṃ na gatapūrvaṃ te duḥkhaḥ panthāś ca bhāmini vratopavāsakṣāmā ca kathaṃ padbhyāṃ gamiṣyasi 21 [sāvitrī] upavāsān na me glānir nāsti cāpi pariśramaḥ gamane ca kṛtotsāhāṃ pratiṣeddhuṃ na mārhasi 22 [satyavān] yadi te gamanotsāhaḥ kariṣyāmi tava priyam mama tv āmantraya gurūn na māṃ doṣaḥ spṛśed ayam 23 [mārk] sāṭabhigmyābravīc chvaśrūṃ śvaśuraṃ ca mahāvratā ayaṃ gacchati me bhartā phalāhāro mahāvanam 24 iccheyam abhyanujñātum āryayā śvaśureṇa ca anena saha nirgantuṃ na hi me virahaḥ kṣamaḥ 25 gurv agnihotrārtha kṛte prasthitaś ca sutas tava na nivāryo nivāryaḥ syād anyathā prasthito vanam 26 saṃvatsaraḥ kiṃ cid ūno na niṣkrāntāham āśramāt vanaṃ kusumitaṃ draṣṭuṃ paraṃ kautūharaṃ hi me 27 [dyumatsena] yataḥ prabhṛti sāvitrī pitrā dattasnuṣā mama nānayābhyarthanā yuktam uktapūrvaṃ smarāmy aham 28 tad eṣā labhatāṃ kāmaṃ yathābhilaṣitaṃ vadhūḥ apramādaś ca kartavyaḥ putri satyavataḥ pathi 29 [mārk] ubhābhyām abhyanujñātā sā jagāma yaśasvinī saha bhartrā hasantīva hṛdayena vidūyatā 30 sā vanāni vicitrāṇi ramaṇīyāni sarvaśaḥ mayūrarava ghuṣṭāni dadarśa vipulekṣaṇā 31 nadīḥ puṇyavahāś caiva puṣpitāṃś ca nagottamān satyavān āha paśyeti sāvitrīṃ madhurākṣaram 32 nirīkṣamāṇā bhartāraṃ sarvāvastham aninditā mṛtam eva hi taṃ mene kāle munivaco smaran 33 anuvartatī tu bhartāraṃ jagāma mṛdu gāminī dvidheva hṛdayaṃ kṛtvā taṃ ca kālam avekṣatī |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 3
Chapter 281
|
1
[मार्क] अथ भार्यासहायः स फलान्य आदाय वीर्यवान कठिनं पूरयाम आस ततः काष्ठान्य अपाटयत 2 तस्य पाटयतः काष्ठं सवेदॊ वै समजायत वयायामेन च तेनास्य जज्ञे शिरसि वेदना 3 सॊ ऽभिगम्य परियां भार्याम उवाच शरमपीडितः वयायमेन ममानेन जाता शिरसि वेदना 4 अङ्गानि चैव सावित्रि हृदयं दूयतीव च अस्वस्थम इव चात्मानं लक्षये मित भाषिणि 5 शूलैर इव शिरॊ विद्धम इदं संलक्षयाम्य अहम तत सवप्तुम इच्छे कल्याणि न सथातुं शक्तिर अस्ति मे 6 समासाद्याथ सावित्री भर्तारम उपगूह्य च उत्सङ्गे ऽसय शिरॊ कृत्वा निषसाद महीतले 7 ततः सा नारद वचॊ विमृशन्ती तपस्विनी तं मुहूर्तं कषणं वेलां दिवसं च युयॊज ह 8 मुहूर्ताद इव चापश्यत पुरुषं पीतवाससम बद्धमौलिं वपुष्मन्तम आदित्यसमतेजसम 9 शयामावदातं रक्ताक्षं पाशहस्तं भयावहम सथितं सत्यवतः पार्श्वे निरीक्षन्तं तम एव च 10 तं दृष्ट्वा सहसॊत्थाय भर्तुर नयस्य शनैः शिरः कृताञ्जलिर उवाचार्ता हृदयेन अप्रवेपता 11 दैवतं तवाभिजानामि वपुर एतद धयमानुषम कामया बरूहि मे देवकस तवं किं च चिकीर्षसि 12 [यम] पतिव्रतासि सावित्रि तथैव च तपॊऽनविता अतस तवाम अभिभाषामि विद्धि मां तवं शुभे यमम 13 अयं ते सत्यवान भर्ता कषीणायुः पार्थिवात्मजः नेष्याम्य एनम अहं बद्ध्वा विद्ध्य एतन मे चिकीर्षितम 14 [मार्क] इत्य उक्त्वा पितृराजस तां भगवान सवं चिकीर्षितम यथावत सर्वम आख्यातुं तत्प्रियार्थं परचक्रमे 15 अयं हि धर्मसंयुक्तॊ रूपवान गुणसागरः नार्हॊ मत पुरुषैर नेतुम अतॊ ऽसमि सवयम आगतः 16 ततः सत्यवतः कायात पाशबद्धं वशंगतम अङ्गुष्ठ मात्रं पुरुषं निश्चकर्ष यमॊ बलात 17 ततः समुद्धृतप्राणं गतश्वासं हतप्रभम निर्विचेष्टं शरीरं तद बभूवाप्रियदर्शनम 18 यमस तु तं तथा बद्ध्वा परयातॊ दक्षिणामुखः सावित्री चापि दुःखार्ता यमम एवान्वगच्छत नियमव्रतसंसिद्धा महाभागा पतिव्रता 19 [यम] निवर्त गच्छ सावित्रि कुरुष्वास्यौर्ध्वदेहिकम कृतं भर्तुस तवयानृण्यं यावद गम्यं गतं तवया 20 [सावित्री] यत्र मे नीयते भर्ता सवयं वा यत्र गच्छति मयापि तत्र गन्तव्यम एष धर्मः सनातनः 21 तपसा गुरुवृत्त्या च भर्तुः सनेहाद वरतेन च तव चैव परसादेन न मे परतिहता गतिः 22 पराहुः सप्त पदं मित्रं बुधास तत्त्वार्थ दर्शिनः मित्रतां च पुरस्कृत्य किं चिद वक्ष्यामि तच छृणु 23 नानात्मवन्तस तु वनेचरन्ति; धर्मं च वासं च परिश्रमं च विज्ञानतॊ धर्मम उदाहरन्ति; तस्मात सन्तॊ धर्मम आहुः परधानम 24 एकस्य धर्मेण सतां मतेन; सर्वे सम तं मार्गम अनुप्रपन्नाः मा वै दवितीयं मा तृतीयं च वाञ्छे; तस्मात सन्तॊ धर्मम आहुः परधानम 25 [यम] निवर्त तुष्टॊ ऽसमि तवानया गिरा; सवराक्षर वयञ्जन हेतुयुक्तया वरं वृणीष्वेह विनास्य जीवितं; ददानि ते सर्वम अनिन्दिते वरम 26 [सावित्री] चयुतः सवराज्याद वनवासम आश्रितॊ; विनष्ट चक्षुः शवषुरॊ ममाश्रमे स लब्धचक्षुर बलवान भवेन नृपस; तव परसादाज जवलनार्कसंनिभः 27 [यम] ददानि ते सर्वम अनिन्दिते वरं; यथा तवयॊक्तं भविता च तत तथा तवाध्वना गलानिम इवॊपलक्षये; निवर्त गच्छस्व न ते शरमॊ भवेत 28 [सावित्री] कुतः शरमॊ भर्तृसमीपतॊ हि मे; यतॊ हि भर्ता मम सा गतिर धरुवा यतः पतिं नेष्यसि तत्र मे गतिः; सुरेश भूयॊ च वचॊ निबॊध मे 29 सतां सकृत संगतम ईप्सितं परं; ततः परं मित्रम इति परचक्षते न चाफलं सत्पुरुषेण संगतं; ततः सतां संनिवसेत समागमे 30 [यम] मनॊ ऽनुकूलं बुध बुद्धिवर्धनं; तवयाहम उक्तॊ वचनं हिताश्रयम विना पुनः सत्यवतॊ ऽसय जीवितं; वरं दवितीयं वरयस्व भामिनि 31 [सावित्री] हृतं पुरा मे शवशुरस्य धीमतः; सवम एव राज्यं स लभेत पार्थिवः जह्यात सवधर्मं न च मे गुरुर; यथा दवितीयम एतं वरयामि ते वरम 32 [यम] सवम एव राज्यं परतिपत्स्यते ऽचिरान; न च सवधर्मात परिहास्यते नृपः कृतेन कामेन मया नृपात्मजे; निवर्त गच्छस्व न ते शरमॊ भवेत 33 [सावित्री] परजास तवयेमा नियमेन संयता; नियम्य चैता नयसे न कामया अतॊ यमत्वं तव देव विश्रुतं; निबॊध चेमां गिरम ईरितां मया 34 अद्रॊहः सर्वभूतेषु कर्मणा मनसा गिरा अनुग्रहश च दानं च सतां धर्मः सनातनः 35 एवं परायॊ च लॊकॊ ऽयं मनुष्याः शक्तिपेशलाः सन्तस तव एवाप्य अमित्रेषु दयां पराप्तेषु कुर्वते 36 [यम] पिपासितस्येव यथा भवेत पयस; तथा तवया वाक्यम इदं समीरितम विना पुनः सत्यवतॊ ऽसय जीवितं; वरं वृणीष्वेह शुभे यद इच्छसि 37 [सावित्री] ममानपत्यः पृथिवीपतिः पिता; भवेत पितुः पुत्रशतं ममौरसम कुलस्य संतानकरं च यद भवेत; तृतीयम एतं वरयामि ते वरम 38 [यम] कुलस्य संतानकरं सुवर्चसं; शतं सुतानां पितुर अस्तु ते शुभे कृतेन कामेन नराधिपात्मजे; निवर्त दूरं हि पथस तवम आगता 39 [सावित्री] न दूरम एतन मम भर्तृसंनिधौ; मनॊ हि मे दूरतरं परधावति तथा वरजन्न एव गिरं समुद्यतां; मयॊच्यमानां शृणु भूय एव च 40 विवस्वतस तवं तनयः परतापवांस; ततॊ हि वैवस्वत उच्यसे बुधैः शमेन धर्मेण च रञ्जिताः परजास; ततस तवेहेश्वर धर्मराजता 41 आत्मन्य अपि न विश्वासस तावान भवति सत्सु यः तस्मात सत्सु विशेषेण सर्वः परणयम इच्छति 42 सौहृदात सर्वभूतानां विश्वासॊ नाम जायते तस्मात सत्सु विशेषेण विश्वासं कुरुते जनः 43 [यम] उदहृतं ते वचनं यद अङ्गने; शुभे न तादृक तवदृते मया शरुतम अनेन तुष्टॊ ऽसमि विनास्य जीवितं; वरं चतुर्थं वरयस्व गच्छ च 44 [सावित्री] ममात्मजं सत्यवतस तथौरसं; भवेद उभाभ्याम इह यत कुलॊद्वहम शतं सुतानां बलवीर्यशालिनाम; इदं चतुर्थं वरयामि ते वरम 45 [यम] शतं सुतानां बलवीर्यशालिनां; भविष्यति परीतिकरं तवाबले परिश्रमस ते न भवेन नृपात्मजे; निवर्त दूरं हि पथस तवम आगता 46 [सावित्री] सतां सदा शाश्वती धर्मवृत्तिः; सन्तॊ न सीदन्ति न च वयथन्ति सतां सद्भिर नाफलः संगमॊ ऽसति; सद भयॊ भयं नानुवर्तन्ति सन्तः 47 सन्तॊ हि सत्येन नयन्ति सूर्यं; सन्तॊ भूमिं तपसा धारयन्ति सन्तॊ गतिर भूतभव्यस्य राजन; सतां मध्ये नावसीदन्ति सन्तः 48 आर्य जुष्टम इदं वृत्तम इति विज्ञाय शाश्वतम सन्तः परार्थं कुर्वाणा नावेक्षन्ते परतिक्रियाम 49 न च परसादः सत्पुरुषेषु मॊघॊ; न चाप्य अर्थॊ नश्यति नापि मानः यस्माद एतन नियतं सत्सु नित्यं; तस्मात सन्तॊ रक्षितारॊ भवन्ति 50 [यम] यथा यथा भाषसि धर्मसंहितं; मनॊ ऽनुकूलं सुपदं महार्थवत तथा तथा मे तवयि भक्तिर उत्तमा; वरं वृणीष्वाप्रतिमं यतव्रते 51 [सावित्री] न ते ऽपवर्गः सुकृताद विनाकृतस; तथा यथान्येषु वरेषु मानद वरं वृणे जीवतु सत्यवान अयं; यथा मृता हय एवम अहं विना पतिम 52 न कामये भर्तृविनाकृता सुखं; न कामये भर्तृविनाकृता दिवम न कामये भर्तृविनाकृता शरियं; न भर्तृहीना वयवसामि जीवितुम 53 वरातिसर्गः शतपुत्रता मम; तवयैव दत्तॊ हरियते च मे पतिः वरं वृणे जीवतु सत्यवान अयं; तवैव सत्यं वचनं भविष्यति 54 [मार्क] तथेत्य उक्त्वा तु तान पाशान मुक्त्वा वैवस्वतॊ यमः धर्मराजः परहृष्टात्मा सावित्रीम इदम अब्रवीत 55 एष भद्रे मया मुक्तॊ भर्ता ते कुलनन्दिनि अरॊगस तव नेयश च सिद्धार्थश च भविष्यति 56 चतुर्वर्ष शतं चायुस तवया सार्धम अवाप्स्यति इष्ट्वा यज्ञैश च धर्मेण खयातिं लॊके गमिष्यति 57 तवयि पुत्रशतं चैव सत्यवाञ जनयिष्यति ते चापि सर्वे राजानः कषत्रियाः पुत्रपौत्रिणः खयातास तवन नामधेयाश च भविष्यन्तीह शाश्वताः 58 पितुश च ते पुत्रशतं भविता तव मातरि मालव्यां मालवा नाम शाश्वताः पुत्रपौत्रिणः भरातरस ते भविष्यन्ति कषत्रियास तरिदशॊपमाः 59 एवं तस्यै वरं दत्त्वा धर्मराजः परतापवान निवर्तयित्वा सावित्रीं सवम एव भवनं ययौ 60 सावित्र्य अपि यमे याते भर्तारं परतिलभ्य च जगाम तत्र यत्रास्या भर्तुः शावं कलेवरम 61 सा भूमौ परेक्ष्य भर्तारम उपसृत्यॊपगूह्य च उत्सङ्गे शिर आरॊप्य भूमाव उपविवेश ह 62 संज्ञां च सत्यवाँल लब्ध्वा सावित्रीम अभ्यभाषत परॊष्यागत इव परेम्णा पुनः पुनर उदीक्ष्य वै 63 [सत्यवान] सुचिरं बत सुप्तॊ ऽसमि किमर्थं नावबॊधितः कव चासौ पुरुषः शयामॊ यॊ ऽसौ मां संचकर्ष ह 64 [सावित्री] सुचिरं बत सुप्तॊ ऽसि ममाङ्के पुरुषर्षभ गतः स भगवान देवः परजा संयमनॊ यमः 65 विश्रान्तॊ ऽसि महाभाग विनिद्रश च नृपात्मज यदि शक्यं समुत्तिष्ठ विगाढां पश्य शर्वरीम 66 [मार्क] उपलभ्य ततः संज्ञां सुखसुप्त इवॊत्थितः दिशः सर्वा वनान्तांश च निरीक्ष्यॊवाच सत्यवान 67 फलाहारॊ ऽसमि निष्क्रान्तस तवया सह सुमध्यमे ततः पाटयतः काष्ठं शिरसॊ मे रुजाभवत 68 शिरॊ ऽभिताप संतप्तः सथातुं चिरम अशक्नुवन तवॊत्सङ्गे परसुप्तॊ ऽहम इति सर्वं समरे शुभे 69 तवयॊपगूढस्य च मे निद्रयापहृतं मनः ततॊ ऽपश्यं तमॊ घॊरं पुरुषं च महौजसम 70 तद यदि तवं विजानासि किं तद बरूहि सुमध्यमे सवप्नॊ मे यदि वा दृष्टॊ यदि वा सत्यम एव तत 71 तम उवाचाथ सावित्री रजनी वयवगाहते शवस्ते सर्वं यथावृत्तम आख्यास्यामि नृपात्मज 72 उत्थिष्ठॊत्तिष्ठ भद्रं ते पितरौ पश्य सुव्रत विगाढा रजनी चेयं निवृत्तश च दिवाकरः 73 नक्तंचराश चरन्त्य एते हृष्टाः करूराभिभाषिणः शरूयन्ते पर्णशब्दाश च मृगाणां चरतां वने 74 एताः शिवा घॊरनादा दिशं दक्षिणपश्चिमाम आस्थाय विरुवन्त्य उग्राः कम्पयन्त्यॊ मनॊ मम 75 [सत्यवान] वनं परतिभयाकारं घनेन तमसा वृतम न विज्ञास्यसि पन्थानं गन्तुं चैव न शक्ष्यसि 76 [साविती] अस्मिन्न अद्य वने दग्धे शुष्कवृक्षः सथितॊ जवलन वायुना धम्यमानॊ ऽगनिर दृश्यते ऽतर कव चित कव चित 77 ततॊ ऽगनिम आनयित्वेह जवालयिष्यामि सर्वतः काष्ठानीमानि सन्तीह जहि संतापम आत्मनः 78 यदि नॊत्सहसे गन्तुं सरुजं तवाभिलक्षये न च जञास्यसि पन्थानं तमसा संवृते वने 79 शवःप्रभाते वने दृश्ये यास्यावॊ ऽनुमते तव वसावेह कषपाम एतां रुचितं यदि ते ऽनघ 80 [सत्यवान] शिरॊ रुजा निवृत्ता मे सवस्थान्य अङ्गानि लक्षये माता पितृभ्याम इच्छामि संगमं तवत्प्रसादजम 81 न कदा चिद विकाले हि गतपूर्वॊ मयाश्रमः अनागतायां संध्यायां माता मे पररुणद्धि माम 82 दिवापि मयि निष्क्रान्ते संतप्येते गुरू मम विचिनॊति च मां तातः सहैवाश्रमवासिभिः 83 मात्रा पित्रा च सुभृशं दुःखिताभ्याम अहं पुरा उपालब्धः सुबहुशश चिरेणागच्छसीति ह 84 का तव अवस्था तयॊर अद्य मदर्थम इति चिन्तये तयॊर अदृश्ये मयि च महद दुःखं भविष्यति 85 पुरा माम ऊचतुश चैव रात्राव अस्रायमाणकौ भृशं सुदुःखितौ वृद्धौ बहुशः परीतिसंयुतौ 86 तवया हीनौ न जीवाव मुहूर्तम अपि पुत्रक यावद धरिष्यसे पुत्र तावन नौ जीवितं धरुवम 87 वृद्धयॊर अन्धयॊर यष्टिस तवयि वंशः परतिष्ठितः तवयि पिण्डश च कीर्तिश च संतानं चावयॊर इति 88 माता वृद्धा पिता वृद्धस तयॊर यष्टिर अहं किल तौ रात्रौ माम अपश्यन्तौ काम अवस्थां गमिष्यतः 89 निद्रायाश चाभ्यसूयामि यस्या हेतॊः पिता मम माता च संशयं पराप्ता मत्कृते ऽनपकारिणी 90 अहं च संशयं पराप्तः कृच्छ्राम आपदम आस्थितः माता पितृभ्यां हि विना नाहं जीवितुम उत्सहे 91 वयक्तम आकुलया बुद्ध्या परज्ञा चक्षुः पिता मम एकैकम अस्यां वेलायां पृच्छत्य आश्रमवासिनम 92 नात्मानम अनुशॊचामि यथाहं पितरं शुभे भर्तारं चाप्य अनुगतां मातरं परिदुर्बलाम 93 मत्कृतेन हि ताव अद्य संतापं परम एष्यतः जीवन्ताव अनुजीवामि भर्तव्यौ तौ मयेति ह तयॊः परियं मे कर्तव्यम इति जीवामि चाप्य अहम 94 [मार्क] एवम उक्त्वा स धर्मात्मा गुरुवर्ती गुरुप्रियः उच्छ्रित्य बाहू दुःखार्तः सस्वरं पररुरॊद ह 95 ततॊ ऽबरवीत तथा दृष्ट्वा भर्तारं शॊककर्शितम परमृज्याश्रूणि नेत्राभ्यां सावित्री धर्मचारिणी 96 यदि मे ऽसति तपस तप्तं यदि दत्तं हुतं यदि शवश्रू शवशुर भर्तॄणां मम पुण्यास तु शर्वरी 97 न समराम्य उक्तपूर्वां वै सवैरेष्व अप्य अनृतां गिरम तेन सत्येन ताव अद्य धरियेतां शवशुरौ मम 98 [सत्यवान] कामये दर्शनं पित्रॊर याहि सावित्रि माचिरम पुरा मातुः पितुर वापि यदि पश्यामि विप्रियम न जीविष्ये वरारॊहे सत्येनात्मानम आलभे 99 यदि धर्मे च ते बुद्धिर मां चेज जीवन्तम इच्छसि मम परियं वा कर्तव्यं गच्छस्वाश्रमम अन्तिकात 100 [मार्क] सावित्री तत उत्थाय केशान संयम्य भामिनी पतिम उत्थापयाम आस बाहुभ्यां परिगृह्य वै 101 उत्थाय सत्यवांश चापि परमृज्याङ्गानि पाणिना दिशः सर्वाः समालॊक्य कठिने दृष्टिम आदधे 102 तम उवाचाथ सावित्री शवः फलानीह नेष्यसि यॊगक्षेमार्थम एतत ते नेष्यामि परशुं तव अहम 103 कृत्वा कठिन भारं सा वृक्षशाखावलम्बिनम गृहीत्वा परशुं भर्तुः सकाशं पुनर आगमत 104 वामे सकन्धे तु वामॊरुर भर्तुर बाहुं निवेश्य सा दक्षिणेन परिष्वज्य जगाम मृदु गामिनी 105 [सत्यवान] अभ्यासगमनाद भीरु पन्थानॊ विदिता मम वृक्षान्तरालॊकितया जयॊत्स्नया चापि लक्षये 106 आगतौ सवः पथा येन फलान्य अवचितानि च यथागतं शुभे गच्छ पन्थानं मा विचारय 107 पलाशषण्डे चैतस्मिन पन्था वयावर्तते दविधा तस्यॊत्तरेण यः पन्थास तेन गच्छ तवरस्व च सवस्थॊ ऽसमि बलवान अस्मि दिदृक्षुः पितराव उभौ 108 [मार्क] बरुवन्न एवं तवरायुक्तः स परायाद आश्रमं परति |
1
[mārk] atha bhāryāsahāyaḥ sa phalāny ādāya vīryavān kaṭhinaṃ pūrayām āsa tataḥ kāṣṭhāny apāṭayat 2 tasya pāṭayataḥ kāṣṭhaṃ svedo vai samajāyata vyāyāmena ca tenāsya jajñe śirasi vedanā 3 so 'bhigamya priyāṃ bhāryām uvāca śramapīḍitaḥ vyāyamena mamānena jātā śirasi vedanā 4 aṅgāni caiva sāvitri hṛdayaṃ dūyatīva ca asvastham iva cātmānaṃ lakṣaye mita bhāṣiṇi 5 śūlair iva śiro viddham idaṃ saṃlakṣayāmy aham tat svaptum icche kalyāṇi na sthātuṃ śaktir asti me 6 samāsādyātha sāvitrī bhartāram upagūhya ca utsaṅge 'sya śiro kṛtvā niṣasāda mahītale 7 tataḥ sā nārada vaco vimṛśantī tapasvinī taṃ muhūrtaṃ kṣaṇaṃ velāṃ divasaṃ ca yuyoja ha 8 muhūrtād iva cāpaśyat puruṣaṃ pītavāsasam baddhamauliṃ vapuṣmantam ādityasamatejasam 9 śyāmāvadātaṃ raktākṣaṃ pāśahastaṃ bhayāvaham sthitaṃ satyavataḥ pārśve nirīkṣantaṃ tam eva ca 10 taṃ dṛṣṭvā sahasotthāya bhartur nyasya śanaiḥ śiraḥ kṛtāñjalir uvācārtā hṛdayen apravepatā 11 daivataṃ tvābhijānāmi vapur etad dhyamānuṣam kāmayā brūhi me devakas tvaṃ kiṃ ca cikīrṣasi 12 [yama] pativratāsi sāvitri tathaiva ca tapo'nvitā atas tvām abhibhāṣāmi viddhi māṃ tvaṃ śubhe yamam 13 ayaṃ te satyavān bhartā kṣīṇāyuḥ pārthivātmajaḥ neṣyāmy enam ahaṃ baddhvā viddhy etan me cikīrṣitam 14 [mārk] ity uktvā pitṛrājas tāṃ bhagavān svaṃ cikīrṣitam yathāvat sarvam ākhyātuṃ tatpriyārthaṃ pracakrame 15 ayaṃ hi dharmasaṃyukto rūpavān guṇasāgaraḥ nārho mat puruṣair netum ato 'smi svayam āgataḥ 16 tataḥ satyavataḥ kāyāt pāśabaddhaṃ vaśaṃgatam aṅguṣṭha mātraṃ puruṣaṃ niścakarṣa yamo balāt 17 tataḥ samuddhṛtaprāṇaṃ gataśvāsaṃ hataprabham nirviceṣṭaṃ śarīraṃ tad babhūvāpriyadarśanam 18 yamas tu taṃ tathā baddhvā prayāto dakṣiṇāmukhaḥ sāvitrī cāpi duḥkhārtā yamam evānvagacchata niyamavratasaṃsiddhā mahābhāgā pativratā 19 [yama] nivarta gaccha sāvitri kuruṣvāsyaurdhvadehikam kṛtaṃ bhartus tvayānṛṇyaṃ yāvad gamyaṃ gataṃ tvayā 20 [sāvitrī] yatra me nīyate bhartā svayaṃ vā yatra gacchati mayāpi tatra gantavyam eṣa dharmaḥ sanātanaḥ 21 tapasā guruvṛttyā ca bhartuḥ snehād vratena ca tava caiva prasādena na me pratihatā gatiḥ 22 prāhuḥ sapta padaṃ mitraṃ budhās tattvārtha darśinaḥ mitratāṃ ca puraskṛtya kiṃ cid vakṣyāmi tac chṛṇu 23 nānātmavantas tu vanecaranti; dharmaṃ ca vāsaṃ ca pariśramaṃ ca vijñānato dharmam udāharanti; tasmāt santo dharmam āhuḥ pradhānam 24 ekasya dharmeṇa satāṃ matena; sarve sma taṃ mārgam anuprapannāḥ mā vai dvitīyaṃ mā tṛtīyaṃ ca vāñche; tasmāt santo dharmam āhuḥ pradhānam 25 [yama] nivarta tuṣṭo 'smi tavānayā girā; svarākṣara vyañjana hetuyuktayā varaṃ vṛṇīṣveha vināsya jīvitaṃ; dadāni te sarvam anindite varam 26 [sāvitrī] cyutaḥ svarājyād vanavāsam āśrito; vinaṣṭa cakṣuḥ śvaṣuro mamāśrame sa labdhacakṣur balavān bhaven nṛpas; tava prasādāj jvalanārkasaṃnibhaḥ 27 [yama] dadāni te sarvam anindite varaṃ; yathā tvayoktaṃ bhavitā ca tat tathā tavādhvanā glānim ivopalakṣaye; nivarta gacchasva na te śramo bhavet 28 [sāvitrī] kutaḥ śramo bhartṛsamīpato hi me; yato hi bhartā mama sā gatir dhruvā yataḥ patiṃ neṣyasi tatra me gatiḥ; sureśa bhūyo ca vaco nibodha me 29 satāṃ sakṛt saṃgatam īpsitaṃ paraṃ; tataḥ paraṃ mitram iti pracakṣate na cāphalaṃ satpuruṣeṇa saṃgataṃ; tataḥ satāṃ saṃnivaset samāgame 30 [yama] mano 'nukūlaṃ budha buddhivardhanaṃ; tvayāham ukto vacanaṃ hitāśrayam vinā punaḥ satyavato 'sya jīvitaṃ; varaṃ dvitīyaṃ varayasva bhāmini 31 [sāvitrī] hṛtaṃ purā me śvaśurasya dhīmataḥ; svam eva rājyaṃ sa labheta pārthivaḥ jahyāt svadharmaṃ na ca me gurur; yathā dvitīyam etaṃ varayāmi te varam 32 [yama] svam eva rājyaṃ pratipatsyate 'cirān; na ca svadharmāt parihāsyate nṛpaḥ kṛtena kāmena mayā nṛpātmaje; nivarta gacchasva na te śramo bhavet 33 [sāvitrī] prajās tvayemā niyamena saṃyatā; niyamya caitā nayase na kāmayā ato yamatvaṃ tava deva viśrutaṃ; nibodha cemāṃ giram īritāṃ mayā 34 adrohaḥ sarvabhūteṣu karmaṇā manasā girā anugrahaś ca dānaṃ ca satāṃ dharmaḥ sanātanaḥ 35 evaṃ prāyo ca loko 'yaṃ manuṣyāḥ śaktipeśalāḥ santas tv evāpy amitreṣu dayāṃ prāpteṣu kurvate 36 [yama] pipāsitasyeva yathā bhavet payas; tathā tvayā vākyam idaṃ samīritam vinā punaḥ satyavato 'sya jīvitaṃ; varaṃ vṛṇīṣveha śubhe yad icchasi 37 [sāvitrī] mamānapatyaḥ pṛthivīpatiḥ pitā; bhavet pituḥ putraśataṃ mamaurasam kulasya saṃtānakaraṃ ca yad bhavet; tṛtīyam etaṃ varayāmi te varam 38 [yama] kulasya saṃtānakaraṃ suvarcasaṃ; śataṃ sutānāṃ pitur astu te śubhe kṛtena kāmena narādhipātmaje; nivarta dūraṃ hi pathas tvam āgatā 39 [sāvitrī] na dūram etan mama bhartṛsaṃnidhau; mano hi me dūrataraṃ pradhāvati tathā vrajann eva giraṃ samudyatāṃ; mayocyamānāṃ śṛṇu bhūya eva ca 40 vivasvatas tvaṃ tanayaḥ pratāpavāṃs; tato hi vaivasvata ucyase budhaiḥ śamena dharmeṇa ca rañjitāḥ prajās; tatas taveheśvara dharmarājatā 41 ātmany api na viśvāsas tāvān bhavati satsu yaḥ tasmāt satsu viśeṣeṇa sarvaḥ praṇayam icchati 42 sauhṛdāt sarvabhūtānāṃ viśvāso nāma jāyate tasmāt satsu viśeṣeṇa viśvāsaṃ kurute janaḥ 43 [yama] udahṛtaṃ te vacanaṃ yad aṅgane; śubhe na tādṛk tvadṛte mayā śrutam anena tuṣṭo 'smi vināsya jīvitaṃ; varaṃ caturthaṃ varayasva gaccha ca 44 [sāvitrī] mamātmajaṃ satyavatas tathaurasaṃ; bhaved ubhābhyām iha yat kulodvaham śataṃ sutānāṃ balavīryaśālinām; idaṃ caturthaṃ varayāmi te varam 45 [yama] śataṃ sutānāṃ balavīryaśālināṃ; bhaviṣyati prītikaraṃ tavābale pariśramas te na bhaven nṛpātmaje; nivarta dūraṃ hi pathas tvam āgatā 46 [sāvitrī] satāṃ sadā śāśvatī dharmavṛttiḥ; santo na sīdanti na ca vyathanti satāṃ sadbhir nāphalaḥ saṃgamo 'sti; sad bhyo bhayaṃ nānuvartanti santaḥ 47 santo hi satyena nayanti sūryaṃ; santo bhūmiṃ tapasā dhārayanti santo gatir bhūtabhavyasya rājan; satāṃ madhye nāvasīdanti santaḥ 48 ārya juṣṭam idaṃ vṛttam iti vijñāya śāśvatam santaḥ parārthaṃ kurvāṇā nāvekṣante pratikriyām 49 na ca prasādaḥ satpuruṣeṣu mogho; na cāpy artho naśyati nāpi mānaḥ yasmād etan niyataṃ satsu nityaṃ; tasmāt santo rakṣitāro bhavanti 50 [yama] yathā yathā bhāṣasi dharmasaṃhitaṃ; mano 'nukūlaṃ supadaṃ mahārthavat tathā tathā me tvayi bhaktir uttamā; varaṃ vṛṇīṣvāpratimaṃ yatavrate 51 [sāvitrī] na te 'pavargaḥ sukṛtād vinākṛtas; tathā yathānyeṣu vareṣu mānada varaṃ vṛṇe jīvatu satyavān ayaṃ; yathā mṛtā hy evam ahaṃ vinā patim 52 na kāmaye bhartṛvinākṛtā sukhaṃ; na kāmaye bhartṛvinākṛtā divam na kāmaye bhartṛvinākṛtā śriyaṃ; na bhartṛhīnā vyavasāmi jīvitum 53 varātisargaḥ śataputratā mama; tvayaiva datto hriyate ca me patiḥ varaṃ vṛṇe jīvatu satyavān ayaṃ; tavaiva satyaṃ vacanaṃ bhaviṣyati 54 [mārk] tathety uktvā tu tān pāśān muktvā vaivasvato yamaḥ dharmarājaḥ prahṛṣṭātmā sāvitrīm idam abravīt 55 eṣa bhadre mayā mukto bhartā te kulanandini arogas tava neyaś ca siddhārthaś ca bhaviṣyati 56 caturvarṣa śataṃ cāyus tvayā sārdham avāpsyati iṣṭvā yajñaiś ca dharmeṇa khyātiṃ loke gamiṣyati 57 tvayi putraśataṃ caiva satyavāñ janayiṣyati te cāpi sarve rājānaḥ kṣatriyāḥ putrapautriṇaḥ khyātās tvan nāmadheyāś ca bhaviṣyantīha śāśvatāḥ 58 pituś ca te putraśataṃ bhavitā tava mātari mālavyāṃ mālavā nāma śāśvatāḥ putrapautriṇaḥ bhrātaras te bhaviṣyanti kṣatriyās tridaśopamāḥ 59 evaṃ tasyai varaṃ dattvā dharmarājaḥ pratāpavān nivartayitvā sāvitrīṃ svam eva bhavanaṃ yayau 60 sāvitry api yame yāte bhartāraṃ pratilabhya ca jagāma tatra yatrāsyā bhartuḥ śāvaṃ kalevaram 61 sā bhūmau prekṣya bhartāram upasṛtyopagūhya ca utsaṅge śira āropya bhūmāv upaviveśa ha 62 saṃjñāṃ ca satyavāṁl labdhvā sāvitrīm abhyabhāṣata proṣyāgata iva premṇā punaḥ punar udīkṣya vai 63 [satyavān] suciraṃ bata supto 'smi kimarthaṃ nāvabodhitaḥ kva cāsau puruṣaḥ śyāmo yo 'sau māṃ saṃcakarṣa ha 64 [sāvitrī] suciraṃ bata supto 'si mamāṅke puruṣarṣabha gataḥ sa bhagavān devaḥ prajā saṃyamano yamaḥ 65 viśrānto 'si mahābhāga vinidraś ca nṛpātmaja yadi śakyaṃ samuttiṣṭha vigāḍhāṃ paśya śarvarīm 66 [mārk] upalabhya tataḥ saṃjñāṃ sukhasupta ivotthitaḥ diśaḥ sarvā vanāntāṃś ca nirīkṣyovāca satyavān 67 phalāhāro 'smi niṣkrāntas tvayā saha sumadhyame tataḥ pāṭayataḥ kāṣṭhaṃ śiraso me rujābhavat 68 śiro 'bhitāpa saṃtaptaḥ sthātuṃ ciram aśaknuvan tavotsaṅge prasupto 'ham iti sarvaṃ smare śubhe 69 tvayopagūḍhasya ca me nidrayāpahṛtaṃ manaḥ tato 'paśyaṃ tamo ghoraṃ puruṣaṃ ca mahaujasam 70 tad yadi tvaṃ vijānāsi kiṃ tad brūhi sumadhyame svapno me yadi vā dṛṣṭo yadi vā satyam eva tat 71 tam uvācātha sāvitrī rajanī vyavagāhate śvaste sarvaṃ yathāvṛttam ākhyāsyāmi nṛpātmaja 72 utthiṣṭhottiṣṭha bhadraṃ te pitarau paśya suvrata vigāḍhā rajanī ceyaṃ nivṛttaś ca divākaraḥ 73 naktaṃcarāś caranty ete hṛṣṭāḥ krūrābhibhāṣiṇaḥ śrūyante parṇaśabdāś ca mṛgāṇāṃ caratāṃ vane 74 etāḥ śivā ghoranādā diśaṃ dakṣiṇapaścimām āsthāya viruvanty ugrāḥ kampayantyo mano mama 75 [satyavān] vanaṃ pratibhayākāraṃ ghanena tamasā vṛtam na vijñāsyasi panthānaṃ gantuṃ caiva na śakṣyasi 76 [sāvitī] asminn adya vane dagdhe śuṣkavṛkṣaḥ sthito jvalan vāyunā dhamyamāno 'gnir dṛśyate 'tra kva cit kva cit 77 tato 'gnim ānayitveha jvālayiṣyāmi sarvataḥ kāṣṭhānīmāni santīha jahi saṃtāpam ātmanaḥ 78 yadi notsahase gantuṃ sarujaṃ tvābhilakṣaye na ca jñāsyasi panthānaṃ tamasā saṃvṛte vane 79 śvaḥprabhāte vane dṛśye yāsyāvo 'numate tava vasāveha kṣapām etāṃ rucitaṃ yadi te 'nagha 80 [satyavān] śiro rujā nivṛttā me svasthāny aṅgāni lakṣaye mātā pitṛbhyām icchāmi saṃgamaṃ tvatprasādajam 81 na kadā cid vikāle hi gatapūrvo mayāśramaḥ anāgatāyāṃ saṃdhyāyāṃ mātā me praruṇaddhi mām 82 divāpi mayi niṣkrānte saṃtapyete gurū mama vicinoti ca māṃ tātaḥ sahaivāśramavāsibhiḥ 83 mātrā pitrā ca subhṛśaṃ duḥkhitābhyām ahaṃ purā upālabdhaḥ subahuśaś cireṇāgacchasīti ha 84 kā tv avasthā tayor adya madartham iti cintaye tayor adṛśye mayi ca mahad duḥkhaṃ bhaviṣyati 85 purā mām ūcatuś caiva rātrāv asrāyamāṇakau bhṛśaṃ suduḥkhitau vṛddhau bahuśaḥ prītisaṃyutau 86 tvayā hīnau na jīvāva muhūrtam api putraka yāvad dhariṣyase putra tāvan nau jīvitaṃ dhruvam 87 vṛddhayor andhayor yaṣṭis tvayi vaṃśaḥ pratiṣṭhitaḥ tvayi piṇḍaś ca kīrtiś ca saṃtānaṃ cāvayor iti 88 mātā vṛddhā pitā vṛddhas tayor yaṣṭir ahaṃ kila tau rātrau mām apaśyantau kām avasthāṃ gamiṣyataḥ 89 nidrāyāś cābhyasūyāmi yasyā hetoḥ pitā mama mātā ca saṃśayaṃ prāptā matkṛte 'napakāriṇī 90 ahaṃ ca saṃśayaṃ prāptaḥ kṛcchrām āpadam āsthitaḥ mātā pitṛbhyāṃ hi vinā nāhaṃ jīvitum utsahe 91 vyaktam ākulayā buddhyā prajñā cakṣuḥ pitā mama ekaikam asyāṃ velāyāṃ pṛcchaty āśramavāsinam 92 nātmānam anuśocāmi yathāhaṃ pitaraṃ śubhe bhartāraṃ cāpy anugatāṃ mātaraṃ paridurbalām 93 matkṛtena hi tāv adya saṃtāpaṃ param eṣyataḥ jīvantāv anujīvāmi bhartavyau tau mayeti ha tayoḥ priyaṃ me kartavyam iti jīvāmi cāpy aham 94 [mārk] evam uktvā sa dharmātmā guruvartī gurupriyaḥ ucchritya bāhū duḥkhārtaḥ sasvaraṃ praruroda ha 95 tato 'bravīt tathā dṛṣṭvā bhartāraṃ śokakarśitam pramṛjyāśrūṇi netrābhyāṃ sāvitrī dharmacāriṇī 96 yadi me 'sti tapas taptaṃ yadi dattaṃ hutaṃ yadi śvaśrū śvaśura bhartṝṇāṃ mama puṇyās tu śarvarī 97 na smarāmy uktapūrvāṃ vai svaireṣv apy anṛtāṃ giram tena satyena tāv adya dhriyetāṃ śvaśurau mama 98 [satyavān] kāmaye darśanaṃ pitror yāhi sāvitri māciram purā mātuḥ pitur vāpi yadi paśyāmi vipriyam na jīviṣye varārohe satyenātmānam ālabhe 99 yadi dharme ca te buddhir māṃ cej jīvantam icchasi mama priyaṃ vā kartavyaṃ gacchasvāśramam antikāt 100 [mārk] sāvitrī tata utthāya keśān saṃyamya bhāminī patim utthāpayām āsa bāhubhyāṃ parigṛhya vai 101 utthāya satyavāṃś cāpi pramṛjyāṅgāni pāṇinā diśaḥ sarvāḥ samālokya kaṭhine dṛṣṭim ādadhe 102 tam uvācātha sāvitrī śvaḥ phalānīha neṣyasi yogakṣemārtham etat te neṣyāmi paraśuṃ tv aham 103 kṛtvā kaṭhina bhāraṃ sā vṛkṣaśākhāvalambinam gṛhītvā paraśuṃ bhartuḥ sakāśaṃ punar āgamat 104 vāme skandhe tu vāmorur bhartur bāhuṃ niveśya sā dakṣiṇena pariṣvajya jagāma mṛdu gāminī 105 [satyavān] abhyāsagamanād bhīru panthāno viditā mama vṛkṣāntarālokitayā jyotsnayā cāpi lakṣaye 106 āgatau svaḥ pathā yena phalāny avacitāni ca yathāgataṃ śubhe gaccha panthānaṃ mā vicāraya 107 palāśaṣaṇḍe caitasmin panthā vyāvartate dvidhā tasyottareṇa yaḥ panthās tena gaccha tvarasva ca svastho 'smi balavān asmi didṛkṣuḥ pitarāv ubhau 108 [mārk] bruvann evaṃ tvarāyuktaḥ sa prāyād āśramaṃ prati |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 3
Chapter 282
|
1
[मार्क] एतस्मिन्न एव काले तु दयुमत्सेनॊ महावने लब्धचक्षुः परसन्नात्मा दृष्ट्या सर्वं ददर्श ह 2 स सर्वान आश्रमान गत्वा शैब्यया सह भार्यया पुत्र हेतॊः पराम आर्तिं जगाम मनुजर्षभ 3 ताव आश्रमान नदीश चैव वनानि च सरांसि च तांस तान देशान विचिन्वन्तौ दम्पती परिजग्मतुः 4 शरुत्वा शब्दं तु यत किं चिद उन्मुखौ सुत शङ्कया सावित्री सहितॊ ऽभयेति सत्यवान इत्य अधावताम 5 भिन्नैश च परुषैः पादैः सव्रणैः शॊणितौक्षितैः कुशकण्टकविद्धाङ्गाव उन्मत्ताव इव धावतः 6 ततॊ ऽभिसृत्य तैर विप्रैः सर्वैर आश्रमवासिभिः परिवार्य समाश्वास्य समानीतौ सवम आश्रमम 7 तत्र भार्या सहायः स वृतॊ वृद्धैर तपॊधनैः आश्वासितॊ विचित्रार्थैः पूर्वराज्ञां कथाश्रयैः 8 ततस तौ पुनर आश्वस्तौ वृद्धौ पुत्र दिदृक्षया बाल्ये वृत्तानि पुत्रस्य समरन्तौ भृशदुःखितौ 9 पुनर उक्त्वा च करुणां वाचं तौ शॊककर्शितौ हा पुत्र हा साध्वि वधूः कवासि कवासीत्य अरॊदताम 10 [सुवर्चस] यथास्य भार्या सावित्री तपसा च दमेन च आचारेण च संयुक्ता तथा जीवति सत्यवान 11 [गौतम] वेदाः साङ्गा मयाधीतास तपॊ मे संचितं महत कौमारं बरह्मचर्यं मे गुरवॊ ऽगनिश च तॊषिताः 12 समाहितेन चीर्णानि सर्वाण्य एव वरतानि मे वायुभक्षॊपवासश च कुशलानि च यानि मे 13 अनेन तपसा वेद्मि सर्वं परिचिकीर्षितम सत्यम एतन निबॊध तवं धरियते सत्यवान इति 14 [षिस्य] उपाध्यायस्य मे वक्त्राद यथा वाक्यं विनिःसृतम नैतज जातु भवेन मिथ्या तथा जीवति सत्यवान 15 [रसयह] यथास्य भार्या सावित्री सर्वैर एव सुलक्षणैः अवैधव्य करैर युक्ता तथा जीवति सत्यवान 16 [भारद्वाज] यथास्य भार्या सावित्री तपसा च दमेन च आचारेण च संयुक्ता तथा जीवति सत्यवान 17 [दाल्भ्य] यथादृष्टिः परवृत्ता ते सावित्र्याश च यथा वरतम गताहारम अकृत्वा च तथा जीवति सत्यवान 18 [माण्डव्य] यथा वदन्ति शान्तायां दिशि वै मृगपक्षिणः पार्थिवी च परवृत्तिस ते तथा जीवति सत्यवान 19 [धौम्य] सर्वैर गुणैर उपेतस ते यथा पुत्रॊ जनप्रियः दीर्घायुर लक्षणॊपेतस तथा जीवति सत्यवान 20 [मार्क] एवम आश्वासितस तैस तु सत्यवाग्भिस तपस्विभिः तांस तान विगणयन्न अर्थान अवस्थित इवाभवत 21 ततॊ मुहूर्तात सावित्री भर्त्रा सत्यवता सह आजगामाश्रमं रात्रौ परहृष्टा परविवेश ह 22 [बराह्मणाह] पुत्रेण संगतं तवाद्य चक्षुर मन्तं निरीक्ष्य च सर्वे वयं वै पृच्छामॊ वृद्धिं ते पृथिवीपते 23 समागमेन पुत्रस्य सावित्र्या दर्शनेन च चक्षुषॊ चात्मनॊ लाभात तरिभिर दिष्ट्या विवर्धसे 24 सर्वैर अस्माभिर उक्तं यत तथा तन नात्र संशयः भूयॊ भूयॊ च वृत्थिस ते कषिप्रम एव भविष्यति 25 [मार्क] ततॊ ऽगनिं तत्र संज्वाल्य दविजास ते सर्व एव हि उपासां चक्रिरे पार्थ दयुमत्सेनं महीपतिम 26 शैब्या च सत्यवांश चैव सावित्री चैकतः सथिताः सर्वैस तैर अभ्यनुज्ञाता विशॊकाः समुपाविशन 27 ततॊ राज्ञा सहासीनाः सर्वे ते वनवासिनः जातकौतूहलाः पार्थ पप्रच्छुर नृपतेः सुतम 28 पराग एव नागतं कस्मात सभार्येण तवया विभॊ विरात्रे चागतं कस्मात कॊ ऽनुबन्धश च ते ऽभवत 29 संतापितः पिता माता वयं चैव नृपात्मज नाकस्माद इति जानीमस तत सर्वं वक्तुम अर्हसि 30 [सत्यवान] पित्राहम अभ्यनुज्ञातः सावित्री सहितॊ गतः अथ मे ऽभूच छिरॊदुःखं वने काष्ठानि भिन्दतः 31 सुप्तश चाहं वेदनया चिरम इत्य उपलक्षये तावत कालं च न मया सुप्त पूर्वं कदा चन 32 सर्वेषाम एव भवतां संतापॊ मा भवेद इति अतॊ विरात्रागमनं नान्यद अस्तीह कारणम 33 [गौतम] अकस्माच चक्षुर अः पराप्तिर दयुमत्सेनस्य ते पितुः नास्य तवं कारणं वेत्थ सावित्री वक्तुम अर्हति 34 शरॊतुम इच्छामि सावित्रि तवं हि वेत्थ परावरम तवां हि जानामि सावित्रि सावित्रीम इव तेजसा 35 तवम अत्र हेतुं जानीषे तस्मात सत्यं निरुच्यताम रहस्यं यदि ते नास्ति किं चिद अत्र वदस्व नः 36 [सावित्री] एवम एतद यथा वेत्थ संकल्पॊ नान्यथा हि वः न च किं चिद रहस्यं मे शरूयतां तथ्यम अत्र यत 37 मृत्युर मे भर्तुर आख्यातॊ नारदेन महात्मना स चाद्य दिवसः पराप्तस ततॊ नैनं जहाम्य अहम 38 सुप्तं चैनं यमः साक्षाद उपागच्छत सकिंकरः स एनम अनयद बद्ध्वा दिशं पितृनिषेविताम 39 अस्तौषं तम अहं देवं सत्येन वचसा विभुम पञ्च वै तेन मे दत्ता वराः शृणुत तान मम 40 चक्षुर ई च सवराज्यं च दवौ वरौ शवशुरस्य मे लब्धं पितुः पुत्रशतं पुत्राणाम आत्मनः शतम 41 चतुर्वर्ष शतायुर मे भर्ता लब्धश च सत्यवान भर्तुर हि जीवितार्थं तु मया चीर्णं सथिरं वरतम 42 एतत सत्यं मयाख्यातं कारणं विस्तरेण वः यथावृत्तं सुखॊदर्कम इदं दुःखं महन मम 43 [रसयह] निमज्जमानं वयसनैर अभिद्रुतं; कुलं नरेन्द्रस्य तमॊ मये हरदे तवया सुशीले धृतधर्मपुण्यया; समुद्धृतं साध्वि पुनः कुलीनया 44 [मार्क] तथा परशस्य हय अभिपूज्य चैव ते; वरस्त्रियं ताम ऋषयः समागताः नरेन्द्रम आमन्द्र्य सपुत्रम अञ्जसा; शिवेन जग्मुर मुदिताः सवम आलयम 1 [मार्क] तस्यां रात्र्यां वयतीतायाम उदिते सूर्यमण्डले |
1
[mārk] etasminn eva kāle tu dyumatseno mahāvane labdhacakṣuḥ prasannātmā dṛṣṭyā sarvaṃ dadarśa ha 2 sa sarvān āśramān gatvā śaibyayā saha bhāryayā putra hetoḥ parām ārtiṃ jagāma manujarṣabha 3 tāv āśramān nadīś caiva vanāni ca sarāṃsi ca tāṃs tān deśān vicinvantau dampatī parijagmatuḥ 4 śrutvā śabdaṃ tu yat kiṃ cid unmukhau suta śaṅkayā sāvitrī sahito 'bhyeti satyavān ity adhāvatām 5 bhinnaiś ca paruṣaiḥ pādaiḥ savraṇaiḥ śoṇitaukṣitaiḥ kuśakaṇṭakaviddhāṅgāv unmattāv iva dhāvataḥ 6 tato 'bhisṛtya tair vipraiḥ sarvair āśramavāsibhiḥ parivārya samāśvāsya samānītau svam āśramam 7 tatra bhāryā sahāyaḥ sa vṛto vṛddhair tapodhanaiḥ āśvāsito vicitrārthaiḥ pūrvarājñāṃ kathāśrayaiḥ 8 tatas tau punar āśvastau vṛddhau putra didṛkṣayā bālye vṛttāni putrasya smarantau bhṛśaduḥkhitau 9 punar uktvā ca karuṇāṃ vācaṃ tau śokakarśitau hā putra hā sādhvi vadhūḥ kvāsi kvāsīty arodatām 10 [suvarcas] yathāsya bhāryā sāvitrī tapasā ca damena ca ācāreṇa ca saṃyuktā tathā jīvati satyavān 11 [gautama] vedāḥ sāṅgā mayādhītās tapo me saṃcitaṃ mahat kaumāraṃ brahmacaryaṃ me guravo 'gniś ca toṣitāḥ 12 samāhitena cīrṇāni sarvāṇy eva vratāni me vāyubhakṣopavāsaś ca kuśalāni ca yāni me 13 anena tapasā vedmi sarvaṃ paricikīrṣitam satyam etan nibodha tvaṃ dhriyate satyavān iti 14 [ṣisya] upādhyāyasya me vaktrād yathā vākyaṃ viniḥsṛtam naitaj jātu bhaven mithyā tathā jīvati satyavān 15 [rsayah] yathāsya bhāryā sāvitrī sarvair eva sulakṣaṇaiḥ avaidhavya karair yuktā tathā jīvati satyavān 16 [bhāradvāja] yathāsya bhāryā sāvitrī tapasā ca damena ca ācāreṇa ca saṃyuktā tathā jīvati satyavān 17 [dālbhya] yathādṛṣṭiḥ pravṛttā te sāvitryāś ca yathā vratam gatāhāram akṛtvā ca tathā jīvati satyavān 18 [māṇḍavya] yathā vadanti śāntāyāṃ diśi vai mṛgapakṣiṇaḥ pārthivī ca pravṛttis te tathā jīvati satyavān 19 [dhaumya] sarvair guṇair upetas te yathā putro janapriyaḥ dīrghāyur lakṣaṇopetas tathā jīvati satyavān 20 [mārk] evam āśvāsitas tais tu satyavāgbhis tapasvibhiḥ tāṃs tān vigaṇayann arthān avasthita ivābhavat 21 tato muhūrtāt sāvitrī bhartrā satyavatā saha ājagāmāśramaṃ rātrau prahṛṣṭā praviveśa ha 22 [brāhmaṇāh] putreṇa saṃgataṃ tvādya cakṣur mantaṃ nirīkṣya ca sarve vayaṃ vai pṛcchāmo vṛddhiṃ te pṛthivīpate 23 samāgamena putrasya sāvitryā darśanena ca cakṣuṣo cātmano lābhāt tribhir diṣṭyā vivardhase 24 sarvair asmābhir uktaṃ yat tathā tan nātra saṃśayaḥ bhūyo bhūyo ca vṛtthis te kṣipram eva bhaviṣyati 25 [mārk] tato 'gniṃ tatra saṃjvālya dvijās te sarva eva hi upāsāṃ cakrire pārtha dyumatsenaṃ mahīpatim 26 śaibyā ca satyavāṃś caiva sāvitrī caikataḥ sthitāḥ sarvais tair abhyanujñātā viśokāḥ samupāviśan 27 tato rājñā sahāsīnāḥ sarve te vanavāsinaḥ jātakautūhalāḥ pārtha papracchur nṛpateḥ sutam 28 prāg eva nāgataṃ kasmāt sabhāryeṇa tvayā vibho virātre cāgataṃ kasmāt ko 'nubandhaś ca te 'bhavat 29 saṃtāpitaḥ pitā mātā vayaṃ caiva nṛpātmaja nākasmād iti jānīmas tat sarvaṃ vaktum arhasi 30 [satyavān] pitrāham abhyanujñātaḥ sāvitrī sahito gataḥ atha me 'bhūc chiroduḥkhaṃ vane kāṣṭhāni bhindataḥ 31 suptaś cāhaṃ vedanayā ciram ity upalakṣaye tāvat kālaṃ ca na mayā supta pūrvaṃ kadā cana 32 sarveṣām eva bhavatāṃ saṃtāpo mā bhaved iti ato virātrāgamanaṃ nānyad astīha kāraṇam 33 [gautama] akasmāc cakṣur aḥ prāptir dyumatsenasya te pituḥ nāsya tvaṃ kāraṇaṃ vettha sāvitrī vaktum arhati 34 śrotum icchāmi sāvitri tvaṃ hi vettha parāvaram tvāṃ hi jānāmi sāvitri sāvitrīm iva tejasā 35 tvam atra hetuṃ jānīṣe tasmāt satyaṃ nirucyatām rahasyaṃ yadi te nāsti kiṃ cid atra vadasva naḥ 36 [sāvitrī] evam etad yathā vettha saṃkalpo nānyathā hi vaḥ na ca kiṃ cid rahasyaṃ me śrūyatāṃ tathyam atra yat 37 mṛtyur me bhartur ākhyāto nāradena mahātmanā sa cādya divasaḥ prāptas tato nainaṃ jahāmy aham 38 suptaṃ cainaṃ yamaḥ sākṣād upāgacchat sakiṃkaraḥ sa enam anayad baddhvā diśaṃ pitṛniṣevitām 39 astauṣaṃ tam ahaṃ devaṃ satyena vacasā vibhum pañca vai tena me dattā varāḥ śṛṇuta tān mama 40 cakṣur ī ca svarājyaṃ ca dvau varau śvaśurasya me labdhaṃ pituḥ putraśataṃ putrāṇām ātmanaḥ śatam 41 caturvarṣa śatāyur me bhartā labdhaś ca satyavān bhartur hi jīvitārthaṃ tu mayā cīrṇaṃ sthiraṃ vratam 42 etat satyaṃ mayākhyātaṃ kāraṇaṃ vistareṇa vaḥ yathāvṛttaṃ sukhodarkam idaṃ duḥkhaṃ mahan mama 43 [rsayah] nimajjamānaṃ vyasanair abhidrutaṃ; kulaṃ narendrasya tamo maye hrade tvayā suśīle dhṛtadharmapuṇyayā; samuddhṛtaṃ sādhvi punaḥ kulīnayā 44 [mārk] tathā praśasya hy abhipūjya caiva te; varastriyaṃ tām ṛṣayaḥ samāgatāḥ narendram āmandrya saputram añjasā; śivena jagmur muditāḥ svam ālayam 1 [mārk] tasyāṃ rātryāṃ vyatītāyām udite sūryamaṇḍale |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 3
Chapter 283
|
1
कृतपूर्वाह्णिकाः सर्वे समेयुस ते तपॊधनाः 2 तद एव सर्वं सावित्र्या महाभाग्यं महर्षयः दयुमत्सेनाय नातृप्यन कथयन्तः पुनः पुनः 3 ततः परकृतयः सर्वाः शाल्वेभ्यॊ ऽभयागता नृप आचख्युर निहतं चैव सवेनामात्येन तं नृपम 4 तं मन्त्रिणा हतं शरुत्वा ससहायं सबान्धवम नयवेदयन यथातत्त्वं विद्रुतं च दविषद बलम 5 ऐकमत्यं च सर्वस्य जनस्याथ नृपं परति सचक्षुर वाप्य अचक्षुर वा स नॊ राजा भवत्व इति 6 अनेन निश्चयेनेह वयं परस्थापिता नृप पराप्तानीमानि यानानि चतुरङ्गं च ते बलम 7 परयाहि राजन भद्रं ते घुष्टस ते नगरे जयः अध्यास्स्व चिररात्राय पितृपैतामहं पदम 8 चक्षुर मन्तं च तं दृष्ट्वा राजानं वपुषान्वितम मूर्धभिः पतिताः सर्वे विस्मयॊत्फुल्ललॊचनाः 9 ततॊ ऽभिवाद्य तान वृद्धान दविजान आश्रमवासिनः तैश चाभिपूजितः सर्वैः परययौ नगरं परति 10 शैब्या च सह सावित्र्या सवास्तीर्णेन सुवर्चसा नरयुक्तेन यानेन परययौ सेनया वृता 11 ततॊ ऽभिषिषिचुः परीत्या दयुमत्सेनं पुरॊहिताः पुत्रं चास्य महात्मानं यौवराज्ये ऽभषेचयन 12 ततः कालेन महता सावित्र्याः कीर्तिवर्धनम तद वै पुत्रशतं जज्ञे शूराणाम अनिवर्तिनाम 13 भरातॄणां सॊदराणां च तथैवास्याभवच छतम मद्राधिपस्याश्वपतेर मालव्यां सुमहाबलम 14 एवम आत्मा पिता माता शवश्रूः शवशुर एव च भर्तुः कुलं च सावित्र्या सर्वं कृच्छ्रात समुद्धृतम 15 तथैवैषापि कल्याणी दरौपदी शीलसंमता तारयिष्यति वः सर्वान सावित्रीव कुलाङ्गना 16 [वै] एवं स पाण्डवस तेन अनुनीतॊ महात्मना विशॊकॊ विज्वरॊ राजन काम्यके नयवसत तदा |
1
kṛtapūrvāhṇikāḥ sarve sameyus te tapodhanāḥ 2 tad eva sarvaṃ sāvitryā mahābhāgyaṃ maharṣayaḥ dyumatsenāya nātṛpyan kathayantaḥ punaḥ punaḥ 3 tataḥ prakṛtayaḥ sarvāḥ śālvebhyo 'bhyāgatā nṛpa ācakhyur nihataṃ caiva svenāmātyena taṃ nṛpam 4 taṃ mantriṇā hataṃ śrutvā sasahāyaṃ sabāndhavam nyavedayan yathātattvaṃ vidrutaṃ ca dviṣad balam 5 aikamatyaṃ ca sarvasya janasyātha nṛpaṃ prati sacakṣur vāpy acakṣur vā sa no rājā bhavatv iti 6 anena niścayeneha vayaṃ prasthāpitā nṛpa prāptānīmāni yānāni caturaṅgaṃ ca te balam 7 prayāhi rājan bhadraṃ te ghuṣṭas te nagare jayaḥ adhyāssva cirarātrāya pitṛpaitāmahaṃ padam 8 cakṣur mantaṃ ca taṃ dṛṣṭvā rājānaṃ vapuṣānvitam mūrdhabhiḥ patitāḥ sarve vismayotphullalocanāḥ 9 tato 'bhivādya tān vṛddhān dvijān āśramavāsinaḥ taiś cābhipūjitaḥ sarvaiḥ prayayau nagaraṃ prati 10 śaibyā ca saha sāvitryā svāstīrṇena suvarcasā narayuktena yānena prayayau senayā vṛtā 11 tato 'bhiṣiṣicuḥ prītyā dyumatsenaṃ purohitāḥ putraṃ cāsya mahātmānaṃ yauvarājye 'bhaṣecayan 12 tataḥ kālena mahatā sāvitryāḥ kīrtivardhanam tad vai putraśataṃ jajñe śūrāṇām anivartinām 13 bhrātṝṇāṃ sodarāṇāṃ ca tathaivāsyābhavac chatam madrādhipasyāśvapater mālavyāṃ sumahābalam 14 evam ātmā pitā mātā śvaśrūḥ śvaśura eva ca bhartuḥ kulaṃ ca sāvitryā sarvaṃ kṛcchrāt samuddhṛtam 15 tathaivaiṣāpi kalyāṇī draupadī śīlasaṃmatā tārayiṣyati vaḥ sarvān sāvitrīva kulāṅganā 16 [vai] evaṃ sa pāṇḍavas tena anunīto mahātmanā viśoko vijvaro rājan kāmyake nyavasat tadā |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 3
Chapter 284
|
1
[जनम] यत तत तदा महाब्रह्मँल लॊमशॊ वाक्यम अब्रवीत इन्द्रस्य वचनाद एत्य पाण्डुपुत्रं युधिष्ठिरम 2 यच चापि ते भयं तीव्रं न च कीर्तयसे कव चित तच चाप्य अपहरिष्यामि सव्यसाचाव इहागते 3 किं नु तद विदुषां शरेष्ठ कर्णं परति महद भयम आसीन न च स धर्मात्मा कथयाम आस कस्य चित 4 [वै] अहं ते राजशार्दूल कथयामि कथाम इमाम पृच्छते भरतश्रेष्ठ शुश्रूषस्व गिरं मम 5 दवादशे समतिक्रान्ते वर्षे पराप्ते तरयॊदशे पाण्डूनां हितकृच छक्रः कर्णं भिक्षितुम उद्यतः 6 अभिप्रायम अथॊ जञात्वा महेन्द्रस्य विभावसुः कुण्डलार्थे महाराज सूर्यः कर्णम उपागमत 7 महार्हे शयने वीरं सपर्ध्यास्तरण संवृते शयानम अभिविश्वस्तं बरह्मण्यं सत्यवादिनम 8 सवप्नान्ते निशि राजेन्द्र दर्शयाम आस रश्मिवान कृपया परयाविष्टः पुत्रस्नेहाच च भारत 9 बराह्मणॊ वेदविद भूत्वा सूर्यॊ यॊगाद धि रूपवान हितार्थम अब्रवीत कर्णं सान्त्वपूर्वम इदं वचः 10 कर्ण मद्वचनं तात शृणु सत्यभृतां वर बरुवतॊ ऽदय महाबाहॊ सौहृदात परमं हितम 11 उपायास्यति शक्रस तवां पाण्डवानां हितेप्सया बराह्मण छद्मना कर्ण कुण्डलापजिहीर्षया 12 विदितं तेन शीलं ते सर्वस्य जगतस तथा यथा तवं भिक्षितः सद्भिर ददास्य एव न याचसे 13 तवं हि तात ददास्य एव बराह्मणेभ्यः परयाचितः वित्तं यच चान्यद अप्य आहुर न परत्याख्यासि कर्हि चित 14 तं तवाम एवंविधं जञात्वा सवयं वै पाकशासनः आगन्ता कुण्डलार्थाय कवचं चैव भिक्षितुम 15 तस्मै परयाचमानाय न देये कुण्डले तवया अनुनेयः परं शक्त्या शरेय एतद धि ते परम 16 कुण्डलार्थे बरुवंस तात कारणैर बहुभिस तवया अन्यैर बहुविधैर वित्तैः स निवार्यः पुनः पुनः 17 रत्नैः सत्रीभिस तथा भॊगैर धनैर बहुविधैर अपि निदर्शनैश च बहुभिः कुण्डलेप्सुः पुरंदरः 18 यदि दास्यसि कर्ण तवं सहजे कुण्डले शुभे आयुर अः परक्षयं गत्वा मृत्यॊर वशम उपेष्यसि 19 कवचेन च संयुक्तः कुण्डलाभ्यां च मानद अवध्यस तवं रणे ऽरीणाम इति विद्धि वचॊ मम 20 अमृताद उत्थितं हय एतद उभयं रत्नसंभवम तस्माद रक्ष्यं तवया कर्ण जीवितं चेत परियं तव 21 [कर्ण] कॊ माम एवं भवान पराह दर्शयन सौहृदं परम कामया भगवन बरूहि हॊ भवान दविज वेषधृक 22 [बरा] अहं तात सहस्रांशुः सौहृदात तवां निदर्शये कुरुष्वैतद वचॊ मे तवम एतच छरेयॊ परं हि ते 23 [कर्ण] शरेय एव ममात्यन्तं यस्य मे गॊपतिः परभुः परवक्ताद्य हितान्वेषी शृणु चेदं वचॊ मम 24 परसादये तवां वरदं परणयाच च बरवीम्य अहम न निवार्यॊ वरताद अस्माद अहं यद्य अस्मि ते परियः 25 वरतं वै मम लॊकॊ ऽयं वेत्ति कृत्स्नॊ विभावसॊ यथाहं दविजमुख्येभ्यॊ दद्यां पराणान अपि धरुवम 26 यद्य आगच्छति शक्रॊ मां बराह्मण छद्मनावृतः हितार्थं पाण्डुपुत्राणां खेचरॊत्तम भिक्षितुम 27 दास्यामि विबुधश्रेष्ठ कुण्डले वर्म चॊत्तमम न मे कीर्तिः परणश्येत तरिषु लॊकेषु विश्रुता 28 मद्विधस्यायशस्यं हि न युक्तं पराणरक्षणम युक्तंहि यशसा युक्तं मरणं लॊकसंमतम 29 सॊ ऽहम इन्द्राय दास्यामि कुण्डले सह वर्मणा यदि मां बलवृत्रघ्नॊ भिक्षार्थम उपयास्यति 30 हितार्थं पाण्डुपुत्राणां कुण्डले मे परयाचितुम तन मे कीर्तिकरं लॊके तस्याकीर्तिर भविष्यति 31 वृणॊमि कीर्तिं लॊके हि जीवितेनापि भानुमन कीर्तिमान अश्नुते सवर्गं हीनकीर्तिस तु नश्यति 32 कीर्तिर हि पुरुषं लॊके संजीवयति मातृवत अकीर्तिर जीवितं हन्ति जीवतॊ ऽपि शरीरिणः 33 अयं पुराणः शलॊकॊ हि सवयं गीतॊ विभावसॊ धात्रा लॊकेश्वर यथा कीर्तिर आयुर नरस्य वै 34 पुरुषस्य परे लॊके कीर्तिर एव परायणम इह लॊके विशुद्धा च कीर्तिर आयुर विवर्धनी 35 सॊ ऽहं शरीरजे दत्त्वा कीर्तिं पराप्स्यामि शाश्वतीम दत्त्वा च विधिवद दानं बराह्मणेभ्यॊ यथाविधि 36 हुत्वा शरीरं संग्रामे कृत्वा कर्म सुदुष्करम विजित्य वा परान आजौ यशॊ पराप्स्यामि केवलम 37 भीतानाम अभयं दत्त्वा संग्रामे जीवितार्थिनाम वृद्धान बालान दविजातींश च मॊक्षयित्वा महाभयात 38 पराप्स्यामि परमं लॊके यशः सवर्भानु सूदन जीवितेनापि मे रक्ष्या कीर्तिस तद विद्धि मे वरतम 39 सॊ ऽहं दत्त्वा मघवते भिक्षाम एताम अनुत्तमाम बराह्मण छद्मिने देवलॊके गन्ता परां गतिम |
1
[janam] yat tat tadā mahābrahmaṁl lomaśo vākyam abravīt indrasya vacanād etya pāṇḍuputraṃ yudhiṣṭhiram 2 yac cāpi te bhayaṃ tīvraṃ na ca kīrtayase kva cit tac cāpy apahariṣyāmi savyasācāv ihāgate 3 kiṃ nu tad viduṣāṃ śreṣṭha karṇaṃ prati mahad bhayam āsīn na ca sa dharmātmā kathayām āsa kasya cit 4 [vai] ahaṃ te rājaśārdūla kathayāmi kathām imām pṛcchate bharataśreṣṭha śuśrūṣasva giraṃ mama 5 dvādaśe samatikrānte varṣe prāpte trayodaśe pāṇḍūnāṃ hitakṛc chakraḥ karṇaṃ bhikṣitum udyataḥ 6 abhiprāyam atho jñātvā mahendrasya vibhāvasuḥ kuṇḍalārthe mahārāja sūryaḥ karṇam upāgamat 7 mahārhe śayane vīraṃ spardhyāstaraṇa saṃvṛte śayānam abhiviśvastaṃ brahmaṇyaṃ satyavādinam 8 svapnānte niśi rājendra darśayām āsa raśmivān kṛpayā parayāviṣṭaḥ putrasnehāc ca bhārata 9 brāhmaṇo vedavid bhūtvā sūryo yogād dhi rūpavān hitārtham abravīt karṇaṃ sāntvapūrvam idaṃ vacaḥ 10 karṇa madvacanaṃ tāta śṛṇu satyabhṛtāṃ vara bruvato 'dya mahābāho sauhṛdāt paramaṃ hitam 11 upāyāsyati śakras tvāṃ pāṇḍavānāṃ hitepsayā brāhmaṇa chadmanā karṇa kuṇḍalāpajihīrṣayā 12 viditaṃ tena śīlaṃ te sarvasya jagatas tathā yathā tvaṃ bhikṣitaḥ sadbhir dadāsy eva na yācase 13 tvaṃ hi tāta dadāsy eva brāhmaṇebhyaḥ prayācitaḥ vittaṃ yac cānyad apy āhur na pratyākhyāsi karhi cit 14 taṃ tvām evaṃvidhaṃ jñātvā svayaṃ vai pākaśāsanaḥ āgantā kuṇḍalārthāya kavacaṃ caiva bhikṣitum 15 tasmai prayācamānāya na deye kuṇḍale tvayā anuneyaḥ paraṃ śaktyā śreya etad dhi te param 16 kuṇḍalārthe bruvaṃs tāta kāraṇair bahubhis tvayā anyair bahuvidhair vittaiḥ sa nivāryaḥ punaḥ punaḥ 17 ratnaiḥ strībhis tathā bhogair dhanair bahuvidhair api nidarśanaiś ca bahubhiḥ kuṇḍalepsuḥ puraṃdaraḥ 18 yadi dāsyasi karṇa tvaṃ sahaje kuṇḍale śubhe āyur aḥ prakṣayaṃ gatvā mṛtyor vaśam upeṣyasi 19 kavacena ca saṃyuktaḥ kuṇḍalābhyāṃ ca mānada avadhyas tvaṃ raṇe 'rīṇām iti viddhi vaco mama 20 amṛtād utthitaṃ hy etad ubhayaṃ ratnasaṃbhavam tasmād rakṣyaṃ tvayā karṇa jīvitaṃ cet priyaṃ tava 21 [karṇa] ko mām evaṃ bhavān prāha darśayan sauhṛdaṃ param kāmayā bhagavan brūhi ho bhavān dvija veṣadhṛk 22 [brā] ahaṃ tāta sahasrāṃśuḥ sauhṛdāt tvāṃ nidarśaye kuruṣvaitad vaco me tvam etac chreyo paraṃ hi te 23 [karṇa] śreya eva mamātyantaṃ yasya me gopatiḥ prabhuḥ pravaktādya hitānveṣī śṛṇu cedaṃ vaco mama 24 prasādaye tvāṃ varadaṃ praṇayāc ca bravīmy aham na nivāryo vratād asmād ahaṃ yady asmi te priyaḥ 25 vrataṃ vai mama loko 'yaṃ vetti kṛtsno vibhāvaso yathāhaṃ dvijamukhyebhyo dadyāṃ prāṇān api dhruvam 26 yady āgacchati śakro māṃ brāhmaṇa chadmanāvṛtaḥ hitārthaṃ pāṇḍuputrāṇāṃ khecarottama bhikṣitum 27 dāsyāmi vibudhaśreṣṭha kuṇḍale varma cottamam na me kīrtiḥ praṇaśyeta triṣu lokeṣu viśrutā 28 madvidhasyāyaśasyaṃ hi na yuktaṃ prāṇarakṣaṇam yuktaṃhi yaśasā yuktaṃ maraṇaṃ lokasaṃmatam 29 so 'ham indrāya dāsyāmi kuṇḍale saha varmaṇā yadi māṃ balavṛtraghno bhikṣārtham upayāsyati 30 hitārthaṃ pāṇḍuputrāṇāṃ kuṇḍale me prayācitum tan me kīrtikaraṃ loke tasyākīrtir bhaviṣyati 31 vṛṇomi kīrtiṃ loke hi jīvitenāpi bhānuman kīrtimān aśnute svargaṃ hīnakīrtis tu naśyati 32 kīrtir hi puruṣaṃ loke saṃjīvayati mātṛvat akīrtir jīvitaṃ hanti jīvato 'pi śarīriṇaḥ 33 ayaṃ purāṇaḥ śloko hi svayaṃ gīto vibhāvaso dhātrā lokeśvara yathā kīrtir āyur narasya vai 34 puruṣasya pare loke kīrtir eva parāyaṇam iha loke viśuddhā ca kīrtir āyur vivardhanī 35 so 'haṃ śarīraje dattvā kīrtiṃ prāpsyāmi śāśvatīm dattvā ca vidhivad dānaṃ brāhmaṇebhyo yathāvidhi 36 hutvā śarīraṃ saṃgrāme kṛtvā karma suduṣkaram vijitya vā parān ājau yaśo prāpsyāmi kevalam 37 bhītānām abhayaṃ dattvā saṃgrāme jīvitārthinām vṛddhān bālān dvijātīṃś ca mokṣayitvā mahābhayāt 38 prāpsyāmi paramaṃ loke yaśaḥ svarbhānu sūdana jīvitenāpi me rakṣyā kīrtis tad viddhi me vratam 39 so 'haṃ dattvā maghavate bhikṣām etām anuttamām brāhmaṇa chadmine devaloke gantā parāṃ gatim |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 3
Chapter 285
|
1
[सूर्य] माहितं कर्ण कार्षीस तवम आत्मनः सुहृदां तथा पुत्राणाम अथ भार्याणाम अथॊ मातुर अथॊ पितुः 2 शरीरस्याविरॊधेन पराणिनां पराणभृद वर इष्यते यशसः पराप्तिः कीर्तिश च तरिदिवे सथिरा 3 यस तवं पराणविरॊधेन कीर्तिम इच्छसि शाश्वतीम सा ते पराणान समादाय गमिष्यति न संशयः 4 जीवतां कुरुते कार्यं पिता माता सुतास तथा ये चान्ये बान्धवाः के चिल लॊके ऽसमिन पुरुषर्षभ राजानश च नरव्याघ्र पौरुषेण निबॊध तत 5 कीर्तिश च जीवतः साध्वी पुरुषस्य महाद्युते मृतस्य कीर्त्या किं कार्यं भस्मीभूतस्य देहिनः मृतः कीर्तिं न जानाति जीवन कीर्तिं समश्नुते 6 मृतस्य कीर्तिर मर्त्यस्य यथा माला गतायुर अः अहं तु तवां बरवीम्य एतद भक्तॊ ऽसीति हितेप्सया 7 भक्तिमन्तॊ हि मे रक्ष्या इत्य एतेनापि हेतुना भकॊ ऽयं परया भक्त्या माम इत्य एव महाभुज ममापि भक्तिर उत्पन्ना स तवं कुरु वचॊ मम 8 अस्ति चात्र परं किं चिद अध्यात्मं देवनिर्मितम अतश च तवां बरवीम्य एतत करियताम अविशङ्कया 9 देव गुह्यं तवया जञातुं न शक्यं पुरुषर्षभ तस्मान नाख्यामि ते गुह्यं काले वेत्स्यति तद भवान 10 पुनर उक्तं च वक्ष्यामि तवं राधेय निबॊध तत मास्मै ते कुण्डले दद्या भिक्षवे वज्रपाणये 11 शॊभसे कुण्डलाभ्यां हि रुचिराभ्यां महाद्युते विशाखयॊर मध्यगतः शशीव विमलॊ दिवि 12 कीर्तिश च जीवतः साध्वी पुरुषस्येति विद्धि तत परत्याख्येयस तवया तात कुण्डलार्थे पुरंदरः 13 शक्या बहुविधैर वाक्यैः कुण्डलेप्सा तवयानघ विहन्तुं देवराजस्य हेतुयुक्तैः पुनः पुनः 14 उपपत्त्युपपन्नार्थैर माधुर्यकृतभूषणैः पुरंदरस्य कर्ण तवं बुद्धिम एताम अपानुद 15 तव हि नित्यं नरव्याघ्र सपर्धसे सव्यसाचिना सव्यसाची तवया चैव युधि शूरः समेष्यति 16 न तु तवाम अर्जुनः शक्तः कुण्डलाभ्यां समन्वितम विजेतुं युधि यद्य अस्य सवयम इन्द्रः शरॊ भवेत 17 तस्मान न देये शक्राय तवयैते कुण्डले शुभे संग्रामे यदि निर्जेतुं कर्ण कामयसे ऽरजुनम |
1
[sūrya] māhitaṃ karṇa kārṣīs tvam ātmanaḥ suhṛdāṃ tathā putrāṇām atha bhāryāṇām atho mātur atho pituḥ 2 śarīrasyāvirodhena prāṇināṃ prāṇabhṛd vara iṣyate yaśasaḥ prāptiḥ kīrtiś ca tridive sthirā 3 yas tvaṃ prāṇavirodhena kīrtim icchasi śāśvatīm sā te prāṇān samādāya gamiṣyati na saṃśayaḥ 4 jīvatāṃ kurute kāryaṃ pitā mātā sutās tathā ye cānye bāndhavāḥ ke cil loke 'smin puruṣarṣabha rājānaś ca naravyāghra pauruṣeṇa nibodha tat 5 kīrtiś ca jīvataḥ sādhvī puruṣasya mahādyute mṛtasya kīrtyā kiṃ kāryaṃ bhasmībhūtasya dehinaḥ mṛtaḥ kīrtiṃ na jānāti jīvan kīrtiṃ samaśnute 6 mṛtasya kīrtir martyasya yathā mālā gatāyur aḥ ahaṃ tu tvāṃ bravīmy etad bhakto 'sīti hitepsayā 7 bhaktimanto hi me rakṣyā ity etenāpi hetunā bhako 'yaṃ parayā bhaktyā mām ity eva mahābhuja mamāpi bhaktir utpannā sa tvaṃ kuru vaco mama 8 asti cātra paraṃ kiṃ cid adhyātmaṃ devanirmitam ataś ca tvāṃ bravīmy etat kriyatām aviśaṅkayā 9 deva guhyaṃ tvayā jñātuṃ na śakyaṃ puruṣarṣabha tasmān nākhyāmi te guhyaṃ kāle vetsyati tad bhavān 10 punar uktaṃ ca vakṣyāmi tvaṃ rādheya nibodha tat māsmai te kuṇḍale dadyā bhikṣave vajrapāṇaye 11 śobhase kuṇḍalābhyāṃ hi rucirābhyāṃ mahādyute viśākhayor madhyagataḥ śaśīva vimalo divi 12 kīrtiś ca jīvataḥ sādhvī puruṣasyeti viddhi tat pratyākhyeyas tvayā tāta kuṇḍalārthe puraṃdaraḥ 13 śakyā bahuvidhair vākyaiḥ kuṇḍalepsā tvayānagha vihantuṃ devarājasya hetuyuktaiḥ punaḥ punaḥ 14 upapattyupapannārthair mādhuryakṛtabhūṣaṇaiḥ puraṃdarasya karṇa tvaṃ buddhim etām apānuda 15 tva hi nityaṃ naravyāghra spardhase savyasācinā savyasācī tvayā caiva yudhi śūraḥ sameṣyati 16 na tu tvām arjunaḥ śaktaḥ kuṇḍalābhyāṃ samanvitam vijetuṃ yudhi yady asya svayam indraḥ śaro bhavet 17 tasmān na deye śakrāya tvayaite kuṇḍale śubhe saṃgrāme yadi nirjetuṃ karṇa kāmayase 'rjunam |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 3
Chapter 286
|
1
[कर्ण] भगवन्तम अहं भक्तॊ यथा मां वेत्थ गॊपते तथा परमतिग्मांशॊ नान्यं देवं कथं चन 2 न मे दारा न मे पुत्रा न चात्मा सुहृदॊ न च तथेष्टा वै सदा भक्त्या यथा तवं गॊपते मम 3 इष्टानां च महात्मानॊ भक्तानां च न संशयः कुर्वन्ति भक्तिम इष्टां च जानीषे तवं च भास्कर 4 इष्टॊ भक्तिश च मे कर्णॊ न चान्यद दैवतं दिवि जानीत इति वै कृत्वा भगवान आह मद धितम 5 भूयॊ च शिरसा याचे परसाद्य च पुनः पुनः इति बरवीमि तिग्मांशॊ तवं तु मे कषन्तुम अर्हसि 6 बिभेमि न तथा मृत्यॊर यथा बिभ्ये ऽनृताद अहम विशेषेण दविजातीनां सर्वेषां सर्वदा सताम परदाने जिवितस्यापि न मे ऽतरास्ति विचारणा 7 यच च माम आत्थ देव तवं पाण्डवं फल्गुनं परति वयेतु संतापजं दुःखं तव भास्करमानसम अर्जुनं परति मां चैव विजेष्यामि रणे ऽरजुनम 8 तवापि विदितं देव ममाप्य अस्त्रबलं महत जामदग्न्याद उपात्तं यत तथा दरॊणान महात्मनः 9 इदं तवम अनुजानीहि सुरश्रेष्ठ वरतं मम भिक्षते वज्रिणे दद्याम अपि जीवितम आत्मनः 10 [सूर्य] यदि तात ददास्य एते वज्रिणे कुण्डले शुभे तवम अप्य एनम अथॊ बरूया विजयार्थं महाबल 11 नियमेन परदद्यास तवं कुण्डले वै शतक्रतॊः अवध्यॊ हय असि भूतानां कुण्डलाभ्यां समन्वितः 12 अर्जुनेन विनाशं हि तव दानव सूदनः परार्थयानॊ रणे वत्स कुण्डले ते जिहीर्षति 13 स तवम अप्य एनम आराध्य सूनृताभिः पुनः पुनः अभ्यर्थयेथा देवेशम अमॊघार्थं पुरंदरम 14 अमॊघां देहि मे शक्तिम अमित्रविनिबर्हिणीम दास्यामि ते सहस्राक्ष कुण्डले वर्म चॊत्तमम 15 इत्य एवं नियमेन तवं दद्याः शक्राय कुण्डले तया तवं कर्ण संग्रामे हनिष्यसि रणे रिपून 16 नाहत्वा हि महाबाहॊ शत्रून एति करं पुनः सा शक्तिर देवराजस्य शतशॊ ऽथ सहस्रशः 17 [वै] एवम उक्त्वा सहस्रांशुः सहसान्तरधीयत ततः सूर्याय जप्यान्ते कर्णः सवप्नं नयवेदयत 18 यथादृष्टं यथातत्त्वं यथॊक्तम उभयॊर निशि तत सर्वम आनुपूर्व्येण शशंसास्मै वृषस तदा 19 तच छरुत्वा भगवान देवॊ भानुः सवर्भानु सूदनः उवाच तं तथेत्य एव कर्णं सूर्यः समयन्न इव 20 ततस तत्त्वम इति जञात्वा राधेयः परवीरहा शक्तिम एवाभिकाङ्क्षन वै वासवं परत्यपालयत |
1
[karṇa] bhagavantam ahaṃ bhakto yathā māṃ vettha gopate tathā paramatigmāṃśo nānyaṃ devaṃ kathaṃ cana 2 na me dārā na me putrā na cātmā suhṛdo na ca tatheṣṭā vai sadā bhaktyā yathā tvaṃ gopate mama 3 iṣṭānāṃ ca mahātmāno bhaktānāṃ ca na saṃśayaḥ kurvanti bhaktim iṣṭāṃ ca jānīṣe tvaṃ ca bhāskara 4 iṣṭo bhaktiś ca me karṇo na cānyad daivataṃ divi jānīta iti vai kṛtvā bhagavān āha mad dhitam 5 bhūyo ca śirasā yāce prasādya ca punaḥ punaḥ iti bravīmi tigmāṃśo tvaṃ tu me kṣantum arhasi 6 bibhemi na tathā mṛtyor yathā bibhye 'nṛtād aham viśeṣeṇa dvijātīnāṃ sarveṣāṃ sarvadā satām pradāne jivitasyāpi na me 'trāsti vicāraṇā 7 yac ca mām āttha deva tvaṃ pāṇḍavaṃ phalgunaṃ prati vyetu saṃtāpajaṃ duḥkhaṃ tava bhāskaramānasam arjunaṃ prati māṃ caiva vijeṣyāmi raṇe 'rjunam 8 tavāpi viditaṃ deva mamāpy astrabalaṃ mahat jāmadagnyād upāttaṃ yat tathā droṇān mahātmanaḥ 9 idaṃ tvam anujānīhi suraśreṣṭha vrataṃ mama bhikṣate vajriṇe dadyām api jīvitam ātmanaḥ 10 [sūrya] yadi tāta dadāsy ete vajriṇe kuṇḍale śubhe tvam apy enam atho brūyā vijayārthaṃ mahābala 11 niyamena pradadyās tvaṃ kuṇḍale vai śatakratoḥ avadhyo hy asi bhūtānāṃ kuṇḍalābhyāṃ samanvitaḥ 12 arjunena vināśaṃ hi tava dānava sūdanaḥ prārthayāno raṇe vatsa kuṇḍale te jihīrṣati 13 sa tvam apy enam ārādhya sūnṛtābhiḥ punaḥ punaḥ abhyarthayethā deveśam amoghārthaṃ puraṃdaram 14 amoghāṃ dehi me śaktim amitravinibarhiṇīm dāsyāmi te sahasrākṣa kuṇḍale varma cottamam 15 ity evaṃ niyamena tvaṃ dadyāḥ śakrāya kuṇḍale tayā tvaṃ karṇa saṃgrāme haniṣyasi raṇe ripūn 16 nāhatvā hi mahābāho śatrūn eti karaṃ punaḥ sā śaktir devarājasya śataśo 'tha sahasraśaḥ 17 [vai] evam uktvā sahasrāṃśuḥ sahasāntaradhīyata tataḥ sūryāya japyānte karṇaḥ svapnaṃ nyavedayat 18 yathādṛṣṭaṃ yathātattvaṃ yathoktam ubhayor niśi tat sarvam ānupūrvyeṇa śaśaṃsāsmai vṛṣas tadā 19 tac chrutvā bhagavān devo bhānuḥ svarbhānu sūdanaḥ uvāca taṃ tathety eva karṇaṃ sūryaḥ smayann iva 20 tatas tattvam iti jñātvā rādheyaḥ paravīrahā śaktim evābhikāṅkṣan vai vāsavaṃ pratyapālayat |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 3
Chapter 287
|
1
[जनम] किं तद गुह्यं न चाख्यातं कर्णायेहॊष्ण रश्मिना कीदृशे कुण्डले ते च कवचं चैव कीदृशम 2 कुतश च कवचं तस्य कुण्डले चैव सत्तम एतद इच्छाम्य अहं शरॊतुं तन मे बरूहि तपॊधन 3 [वषम्पायन] अयं राजन बरवीम्य एतद यत तद गुह्यं विभावसॊः यादृशे कुण्डले चैव कवचं चैव यादृशम 4 कुन्तिभॊजं पुरा राजन बराह्मणः समुपस्थितः तिग्मतेजा महाप्रांशुः शमश्रुदण्डजटा धरः 5 दर्शनीयॊ ऽनवद्याङ्गस तेजसा परज्वलन्न इव मधु पिङ्गॊ मधुरवाक तपः सव्याध्याय भूषणः 6 स राजानं कुन्तिभॊजम अब्रवीत सुमहातपाः भिक्षाम इच्छाम्य अहं भॊक्तुं तव गेहे विमत्सर 7 न मे वयलीकं कर्तव्यं तवया वा तव चानुगैः एवं वत्स्यामि ते गेहे यदि ते रॊचते ऽनघ 8 यथाकामं च गच्छेयम आगच्छेयं तथैव च शय्यासने च मे राजन नापराध्येत कश चन 9 तम अब्रवीत कुन्तिभॊजः परीतियुक्तम इदं वचः एवम अस्तु परं चेति पुनश चैनम अथाब्रवीत 10 मम कन्या महाब्रह्मन पृथा नाम यशस्विनी शीलवृत्तान्विता साध्वी नियता न च मानिनी 11 उपस्थास्यति सा तवां वै पूजयानवमन्य च तस्याश च शीलवृत्तेन तुष्टिं समुपयास्यसि 12 एवम उक्त्वा तु तं विप्रम अभिपूज्य यथाविधि उवाच कन्याम अभ्येत्य पृथां पृथुल लॊचनाम 13 अयं वत्से महाभागॊ बराह्मणॊ वस्तुम इच्छति मम गेहे मया चास्य तथेत्य एवं परतिश्रुतम 14 तवयि वत्से पराश्वस्य बराह्मणस्याभिराधनम तन मे वाक्यं न मिथ्या तवं कर्तुम अर्हसि कर्हि चित 15 अयं तपस्वी भगवान सवाध्यायनियतॊ दविजः यद यद बरूयान महातेजास तत तद देयम अमत्सरात 16 बराह्मणा हि परं तेजॊ बराह्मणा हि परंतपः बराह्मणानां नमः कारैर सूर्यॊ दिवि विराजते 17 अमानयन हि मानार्हान वातापिश च महासुरः निहतॊ बरह्मदण्डेन तालजङ्घस तथैव च 18 सॊ ऽयं वत्से महाभार आहितस तवयि सांप्रतम तवं सदा नियता कुर्या बराह्मणस्याभिराधनम 19 जानामि परणिधानं ते बाल्यात परभृति नन्दिनि बराह्मणेष्व इह सर्वेषु गुरु बन्धुषु चैव ह 20 तथा परेष्येषु सर्वेषु मित्र संबन्धिमातृषु मयि चैव यथावत तवं सर्वम आदृत्य वर्तसे 21 न हय अतुष्टॊ जनॊ ऽसतीह परे चान्तःपुरे च ते सम्यग्वृत्त्यानवद्याङ्गि तव भृत्यजनेष्व अपि 22 संदेष्टव्यां तु मन्ये तवां दविजातिं कॊपनं परति पृथे बालेति कृत्वा वै सुता चासि ममेति च 23 वृष्णीनां तवं कुले जाता शूरस्य दयिता सुता दत्ता परीतिमता मह्यं पित्रा बाला पुरा सवयम 24 वसुदेवस्य भगिनी सुतानां परवरा मम अग्र्यम अग्रे परतिज्ञाय तेनासि दुहिता मम 25 तादृशे हि कुले जाता कुले चैव विवर्धिता सुखात सुखम अनुप्राप्ता हरदाद धरदम इवागता 26 दौष्कुलेया विशेषेण कथं चित परग्रहं गताः बालभावाद विकुर्वन्ति परायशः परमदाः शुभे 27 पृथे राजकुले जन्म रूपं चाद्भुतदर्शनम तेन तेनासि संपन्ना समुपेता च भामिनी 28 सा तवं दर्पं परित्यज्य दम्भं मानं च भामिनि आराध्य वरदं विप्रं शरेयसा यॊक्ष्यसे पृथे 29 एवं पराप्स्यसि कल्याणि कल्याणम अनघे धरुवम कॊपिते तु दविजश्रेष्ठे कृत्स्नं दह्येत मे कुलम |
1
[janam] kiṃ tad guhyaṃ na cākhyātaṃ karṇāyehoṣṇa raśminā kīdṛśe kuṇḍale te ca kavacaṃ caiva kīdṛśam 2 kutaś ca kavacaṃ tasya kuṇḍale caiva sattama etad icchāmy ahaṃ śrotuṃ tan me brūhi tapodhana 3 [vaṣampāyana] ayaṃ rājan bravīmy etad yat tad guhyaṃ vibhāvasoḥ yādṛśe kuṇḍale caiva kavacaṃ caiva yādṛśam 4 kuntibhojaṃ purā rājan brāhmaṇaḥ samupasthitaḥ tigmatejā mahāprāṃśuḥ śmaśrudaṇḍajaṭā dharaḥ 5 darśanīyo 'navadyāṅgas tejasā prajvalann iva madhu piṅgo madhuravāk tapaḥ svyādhyāya bhūṣaṇaḥ 6 sa rājānaṃ kuntibhojam abravīt sumahātapāḥ bhikṣām icchāmy ahaṃ bhoktuṃ tava gehe vimatsara 7 na me vyalīkaṃ kartavyaṃ tvayā vā tava cānugaiḥ evaṃ vatsyāmi te gehe yadi te rocate 'nagha 8 yathākāmaṃ ca gaccheyam āgaccheyaṃ tathaiva ca śayyāsane ca me rājan nāparādhyeta kaś cana 9 tam abravīt kuntibhojaḥ prītiyuktam idaṃ vacaḥ evam astu paraṃ ceti punaś cainam athābravīt 10 mama kanyā mahābrahman pṛthā nāma yaśasvinī śīlavṛttānvitā sādhvī niyatā na ca māninī 11 upasthāsyati sā tvāṃ vai pūjayānavamanya ca tasyāś ca śīlavṛttena tuṣṭiṃ samupayāsyasi 12 evam uktvā tu taṃ vipram abhipūjya yathāvidhi uvāca kanyām abhyetya pṛthāṃ pṛthula locanām 13 ayaṃ vatse mahābhāgo brāhmaṇo vastum icchati mama gehe mayā cāsya tathety evaṃ pratiśrutam 14 tvayi vatse parāśvasya brāhmaṇasyābhirādhanam tan me vākyaṃ na mithyā tvaṃ kartum arhasi karhi cit 15 ayaṃ tapasvī bhagavān svādhyāyaniyato dvijaḥ yad yad brūyān mahātejās tat tad deyam amatsarāt 16 brāhmaṇā hi paraṃ tejo brāhmaṇā hi paraṃtapaḥ brāhmaṇānāṃ namaḥ kārair sūryo divi virājate 17 amānayan hi mānārhān vātāpiś ca mahāsuraḥ nihato brahmadaṇḍena tālajaṅghas tathaiva ca 18 so 'yaṃ vatse mahābhāra āhitas tvayi sāṃpratam tvaṃ sadā niyatā kuryā brāhmaṇasyābhirādhanam 19 jānāmi praṇidhānaṃ te bālyāt prabhṛti nandini brāhmaṇeṣv iha sarveṣu guru bandhuṣu caiva ha 20 tathā preṣyeṣu sarveṣu mitra saṃbandhimātṛṣu mayi caiva yathāvat tvaṃ sarvam ādṛtya vartase 21 na hy atuṣṭo jano 'stīha pare cāntaḥpure ca te samyagvṛttyānavadyāṅgi tava bhṛtyajaneṣv api 22 saṃdeṣṭavyāṃ tu manye tvāṃ dvijātiṃ kopanaṃ prati pṛthe bāleti kṛtvā vai sutā cāsi mameti ca 23 vṛṣṇīnāṃ tvaṃ kule jātā śūrasya dayitā sutā dattā prītimatā mahyaṃ pitrā bālā purā svayam 24 vasudevasya bhaginī sutānāṃ pravarā mama agryam agre pratijñāya tenāsi duhitā mama 25 tādṛśe hi kule jātā kule caiva vivardhitā sukhāt sukham anuprāptā hradād dhradam ivāgatā 26 dauṣkuleyā viśeṣeṇa kathaṃ cit pragrahaṃ gatāḥ bālabhāvād vikurvanti prāyaśaḥ pramadāḥ śubhe 27 pṛthe rājakule janma rūpaṃ cādbhutadarśanam tena tenāsi saṃpannā samupetā ca bhāminī 28 sā tvaṃ darpaṃ parityajya dambhaṃ mānaṃ ca bhāmini ārādhya varadaṃ vipraṃ śreyasā yokṣyase pṛthe 29 evaṃ prāpsyasi kalyāṇi kalyāṇam anaghe dhruvam kopite tu dvijaśreṣṭhe kṛtsnaṃ dahyeta me kulam |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 3
Chapter 288
|
1
[कुन्ती] बराह्मणं यन्त्रिता राजन उपस्थास्यामि पूजया यथाप्रतिज्ञं राजेन्द्र न च मिथ्या बरवीम्य अहम 2 एष चैव सवभावॊ मे पूजयेयं दविजान इति तव चैव परियं कार्यं शरेयॊ चैतत परं मम 3 यद्य एवैष्यति सायाह्ने यदि परातर अथॊ निशि यद्य अर्धरात्रे भगवान न मे कॊपं करिष्यति 4 लाभॊ ममैष राजेन्द्र यद वै पूजयती दविजान आदेशे तव तिष्ठन्ती हितं कुर्यां नरॊत्तम 5 विस्रब्धॊ भव राजेन्द्र न वयलीकं दविजॊत्तमः वसन पराप्स्यति ते गेहे सत्यम एतद बरवीमि ते 6 यत परियं च दविजस्यास्य हितं चैव तवानघ यतिष्यामि तथा राजन वयेतु ते मानसॊ जवरः 7 बराह्मणा हि महाभागाः पूजिताः पृथिवीपते तारणाय समर्थाः सयुर विपरीते वधाय च 8 साहम एतद विजानन्ती तॊषयिष्ये दविजॊत्तमम न मत्कृते वयथां राजन पराप्स्यसि दविजसत्तमात 9 अपराधे हि राजेन्द्र राज्ञाम अश्रेयसे दविजाः भवन्ति चयवनॊ यद्वत सुकन्यायाः कृते पुरा 10 नियमेन परेणाहम उपस्थास्ये दविजॊत्तमम यथा तवया नरेन्द्रेदं भाषितं बराह्मणं परति 11 [राजा] एवम एतत तवया भद्रे कर्तव्यम अविशङ्कया मद धितार्थं कुलार्थं च तथात्मार्थं च नन्दिनि 12 [वै] एवम उक्त्वा तु तं कन्यां कुन्तिभॊजॊ महायशाः पृथां परिददौ तस्मै दविजाय सुत वत्सलः 13 इयं बरह्मन मम सुता बाला सुखविवर्धिता अपराध्येत यत किं चिन न तत कार्यं हृदि तवया 14 दविजातयॊ महाभागा वृद्धबाल तपस्विषु भवन्त्य अक्रॊधनाः परायॊ विरुद्धेष्व अपि नित्यदा 15 सुमहत्य अपराधे ऽपि कषान्तिः कार्या दविजातिभिः यथाशक्ति यथॊत्साहं पूजा गराह्या दविजॊत्तम 16 तथेति बराह्मणेनॊक्ते स राजा परीतिमानसः हंसचन्द्राश्मु संकाशं गृहम अस्य नयवेदयत 17 तत्राग्निशरणे कॢप्तम आनसं तस्य भानुमत आहारादि च सर्वं तत तथैव परत्यवेदयत 18 निक्षिप्य राजपुत्री तु तन्द्रीं मानं तथैव च आतस्थे परमं यत्नं बराह्मणस्याभिराधने 19 तत्र सा बराह्मणं गत्वा पृथा शौचपरा सती विधिवत परिचारार्हं देववत पर्यतॊषयत |
1
[kuntī] brāhmaṇaṃ yantritā rājan upasthāsyāmi pūjayā yathāpratijñaṃ rājendra na ca mithyā bravīmy aham 2 eṣa caiva svabhāvo me pūjayeyaṃ dvijān iti tava caiva priyaṃ kāryaṃ śreyo caitat paraṃ mama 3 yady evaiṣyati sāyāhne yadi prātar atho niśi yady ardharātre bhagavān na me kopaṃ kariṣyati 4 lābho mamaiṣa rājendra yad vai pūjayatī dvijān ādeśe tava tiṣṭhantī hitaṃ kuryāṃ narottama 5 visrabdho bhava rājendra na vyalīkaṃ dvijottamaḥ vasan prāpsyati te gehe satyam etad bravīmi te 6 yat priyaṃ ca dvijasyāsya hitaṃ caiva tavānagha yatiṣyāmi tathā rājan vyetu te mānaso jvaraḥ 7 brāhmaṇā hi mahābhāgāḥ pūjitāḥ pṛthivīpate tāraṇāya samarthāḥ syur viparīte vadhāya ca 8 sāham etad vijānantī toṣayiṣye dvijottamam na matkṛte vyathāṃ rājan prāpsyasi dvijasattamāt 9 aparādhe hi rājendra rājñām aśreyase dvijāḥ bhavanti cyavano yadvat sukanyāyāḥ kṛte purā 10 niyamena pareṇāham upasthāsye dvijottamam yathā tvayā narendredaṃ bhāṣitaṃ brāhmaṇaṃ prati 11 [rājā] evam etat tvayā bhadre kartavyam aviśaṅkayā mad dhitārthaṃ kulārthaṃ ca tathātmārthaṃ ca nandini 12 [vai] evam uktvā tu taṃ kanyāṃ kuntibhojo mahāyaśāḥ pṛthāṃ paridadau tasmai dvijāya suta vatsalaḥ 13 iyaṃ brahman mama sutā bālā sukhavivardhitā aparādhyeta yat kiṃ cin na tat kāryaṃ hṛdi tvayā 14 dvijātayo mahābhāgā vṛddhabāla tapasviṣu bhavanty akrodhanāḥ prāyo viruddheṣv api nityadā 15 sumahaty aparādhe 'pi kṣāntiḥ kāryā dvijātibhiḥ yathāśakti yathotsāhaṃ pūjā grāhyā dvijottama 16 tatheti brāhmaṇenokte sa rājā prītimānasaḥ haṃsacandrāśmu saṃkāśaṃ gṛham asya nyavedayat 17 tatrāgniśaraṇe kḷptam ānasaṃ tasya bhānumat āhārādi ca sarvaṃ tat tathaiva pratyavedayat 18 nikṣipya rājaputrī tu tandrīṃ mānaṃ tathaiva ca ātasthe paramaṃ yatnaṃ brāhmaṇasyābhirādhane 19 tatra sā brāhmaṇaṃ gatvā pṛthā śaucaparā satī vidhivat paricārārhaṃ devavat paryatoṣayat |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 3
Chapter 289
|
1
[वै] सा तु कन्या महाराज बराह्मणं संशितव्रतम तॊषयाम आस शुद्धेन मनसा संशितव्रता 2 परातर आयास्य इत्य उक्त्वा कदा चिद दविजसत्तमः तत आयाति राजेन्द्र साये रात्राव अथॊ पुनः 3 तं च सर्वासु वेलासु भक्ष्यभॊज्य परतिश्रयैः पूजयाम आस सा कन्या वर्धमानैस तु सर्वदा 4 अन्नादि समुदाचारः शय्यासनकृतस तथा दिवसे दिवसे तस्य वर्धते न तु हीयते 5 निर्भर्त्सनापवादैश च तथैवाप्रियया गिरा बराह्मणस्य पृथा राजन न चकाराप्रियं तदा 6 वयस्ते काले पुनॊ चैति न चैति बहुशॊ दविजः दुर्लभ्यम अपि चैवान्नं दीयताम इति सॊ ऽबरवीत 7 कृतम एव च तत सर्वं पृथा तस्मै नयवेदयत शिष्यवत पुत्रवच चैव सवसृवच च सुसंयता 8 यथॊपजॊषं राजेन्द्र दविजातिप्रवरस्य सा परीतिम उत्पादयाम आस कन्या यत्नैर अनिन्दिता 9 तस्यास तु शीलवृत्तेन तुतॊष दविजसत्तमः अवधानेन भूयॊ ऽसय परं यत्नम अथाकरॊत 10 तां परभाते च साये च पिता पप्रच्छ भारत अपि तुष्यति ते पुत्रि बराह्मणः परिचर्यया 11 तं सा परमम इत्य एव परत्युवाच यशस्विनी ततः परीतिम अवापाग्र्यां कुन्तिभॊजॊ महामनः 12 ततः संवत्सरे पूर्णे यदासौ जपतां वरः नापश्यद दुष्कृतं किं चित पृथायाः सौहृदे रतः 13 ततः परीतमना भूत्वा स एनां बराह्मणॊ ऽबरवीत परीतॊ ऽसमि परमं भद्रे परिचारेण ते शुभे 14 वरान वृणीष्व कल्याणि दुरापान मानुषैर इह यैस तवं सीमन्तिनीः सर्वा यशसाभिभविष्यसि 15 [उन्ती] कृतानि मम सर्वाणि यस्या मे वेदवित्तम तवं परसन्नः पिता चैव कृतं विप्र वरैर मम 16 [बरा] यदि नेच्छसि भद्रे तवं वरं मत्तः शुचिस्मिते इमं मन्त्रं गृहाण तवम आह्वानाय दिवौकसाम 17 यं यं देवं तवम एतेन मन्त्रेणावाहयिष्यसि तेन तेन वशे भद्रे सथातव्यं ते भविष्यति 18 अकामॊ वा सकामॊ वा न स नैष्यति ते वशम विबुधॊ मन्त्रसंशान्तॊ वाक्ये भृत्य इवानतः 19 [वै] न शशाक दवितीयं सा परत्याख्यातुम अनिन्दिता तं वै दविजातिप्रवरं तदा शापभयान नृप 20 ततस ताम अनवद्याङ्गीं गराहयाम आस वै दविजः मन्त्रग्रामं तदा राजन्न अथर्वशिरसि शरुतम 21 तं परदाय तु राजेन्द्र कुन्तिभॊजम उवाच ह उषितॊ ऽसमि सुखं राजन कन्यया परितॊषितः 22 तव गेहे सुविहितः सदा सुप्रतिपूजितः साधयिष्यामहे तावद इत्य उक्त्वान्तरधीयत 23 स तु राजा दविजं दृष्ट्वा तत्रैवान्तर हितं तदा बभूव विस्मयाविष्टः पृथां च समपूजयत |
1
[vai] sā tu kanyā mahārāja brāhmaṇaṃ saṃśitavratam toṣayām āsa śuddhena manasā saṃśitavratā 2 prātar āyāsya ity uktvā kadā cid dvijasattamaḥ tata āyāti rājendra sāye rātrāv atho punaḥ 3 taṃ ca sarvāsu velāsu bhakṣyabhojya pratiśrayaiḥ pūjayām āsa sā kanyā vardhamānais tu sarvadā 4 annādi samudācāraḥ śayyāsanakṛtas tathā divase divase tasya vardhate na tu hīyate 5 nirbhartsanāpavādaiś ca tathaivāpriyayā girā brāhmaṇasya pṛthā rājan na cakārāpriyaṃ tadā 6 vyaste kāle puno caiti na caiti bahuśo dvijaḥ durlabhyam api caivānnaṃ dīyatām iti so 'bravīt 7 kṛtam eva ca tat sarvaṃ pṛthā tasmai nyavedayat śiṣyavat putravac caiva svasṛvac ca susaṃyatā 8 yathopajoṣaṃ rājendra dvijātipravarasya sā prītim utpādayām āsa kanyā yatnair aninditā 9 tasyās tu śīlavṛttena tutoṣa dvijasattamaḥ avadhānena bhūyo 'sya paraṃ yatnam athākarot 10 tāṃ prabhāte ca sāye ca pitā papraccha bhārata api tuṣyati te putri brāhmaṇaḥ paricaryayā 11 taṃ sā paramam ity eva pratyuvāca yaśasvinī tataḥ prītim avāpāgryāṃ kuntibhojo mahāmanaḥ 12 tataḥ saṃvatsare pūrṇe yadāsau japatāṃ varaḥ nāpaśyad duṣkṛtaṃ kiṃ cit pṛthāyāḥ sauhṛde rataḥ 13 tataḥ prītamanā bhūtvā sa enāṃ brāhmaṇo 'bravīt prīto 'smi paramaṃ bhadre paricāreṇa te śubhe 14 varān vṛṇīṣva kalyāṇi durāpān mānuṣair iha yais tvaṃ sīmantinīḥ sarvā yaśasābhibhaviṣyasi 15 [untī] kṛtāni mama sarvāṇi yasyā me vedavittama tvaṃ prasannaḥ pitā caiva kṛtaṃ vipra varair mama 16 [brā] yadi necchasi bhadre tvaṃ varaṃ mattaḥ śucismite imaṃ mantraṃ gṛhāṇa tvam āhvānāya divaukasām 17 yaṃ yaṃ devaṃ tvam etena mantreṇāvāhayiṣyasi tena tena vaśe bhadre sthātavyaṃ te bhaviṣyati 18 akāmo vā sakāmo vā na sa naiṣyati te vaśam vibudho mantrasaṃśānto vākye bhṛtya ivānataḥ 19 [vai] na śaśāka dvitīyaṃ sā pratyākhyātum aninditā taṃ vai dvijātipravaraṃ tadā śāpabhayān nṛpa 20 tatas tām anavadyāṅgīṃ grāhayām āsa vai dvijaḥ mantragrāmaṃ tadā rājann atharvaśirasi śrutam 21 taṃ pradāya tu rājendra kuntibhojam uvāca ha uṣito 'smi sukhaṃ rājan kanyayā paritoṣitaḥ 22 tava gehe suvihitaḥ sadā supratipūjitaḥ sādhayiṣyāmahe tāvad ity uktvāntaradhīyata 23 sa tu rājā dvijaṃ dṛṣṭvā tatraivāntar hitaṃ tadā babhūva vismayāviṣṭaḥ pṛthāṃ ca samapūjayat |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 3
Chapter 290
|
1
[वै] गते तस्मिन दविजश्रेष्ठे कस्मिंश चित कालपर्यये चिन्तयाम आस सा कन्या मन्त्रग्राम बलाबलम 2 अयं वै कीदृशस तेन मम दत्तॊ महात्मना मन्त्रग्रामॊ बलं तस्य जञास्ये नातिचिराद इव 3 एवं संचिन्तयन्ती सा ददर्शर्तुं यदृच्छया वरीडिता साभवद बाला कन्या भावे रजस्वला 4 अथॊद्यन्तं सहस्रांशुं पृथा दीप्तं ददर्श ह न ततर्प च रूपेण भानॊः संध्यागतस्य सा 5 तस्या दृष्टिर अभूद दिव्या सापश्यद दिव्यदर्शनम आमुक्तकवचं देवं कुण्डलाभ्यां विभूषितम 6 तस्याः कौतूहलं तव आसीन मन्त्रं परति नराधिप आह्वानम अकरॊत साथ तस्य देवस्य भामिनी 7 पराणान उपस्पृश्य तदा आजुहाव दिवाकरम आजगाम ततॊ राजंस तवरमाणॊ दिवाकरः 8 मधु पिङ्गॊ महाबाहुः कम्बुग्रीवॊ हसन्न इव अङ्गदी बद्धमुकुटॊ दिशः परज्वालयन्न इव 9 यॊगात कृत्वा दविथात्मानम आजगाम तताप च आबभाषे ततः कुन्तीं साम्ना परमवल्गुना 10 आगतॊ ऽसमि वशं भद्रे तव मन्त्रबलात कृतः किं करॊम्य अवशॊ राज्ञि बरूहि कर्ता तद अस्मि ते 11 [कुन्ती] गम्यतां भगवंस तत्र यतॊ ऽसि समुपागतः कौतूहलात समाहूतः परसीद भगवन्न इति 12 [सूर्य] गमिष्ये ऽहं यथा मां तवं बरवीषि तनुमध्यमे न तु देवं समाहूय नयाय्यं परेषयितुं वृथा 13 तवाभिसंधिः सुभगे सूर्यात पुत्रॊ भवेद इति वीर्येणाप्रतिमॊ लॊके कवची कुण्डलीति च 14 सा तवम आत्मप्रदानं वै कुरुष्व गजगामिनि उत्पत्स्यति हि पुत्रस ते यथा संकल्पम अङ्गने 15 अथ गच्छाम्य अहं भद्रे तवयासंगम्य सुस्मिते शप्स्यामि तवाम अहं करुद्धॊ बराह्मणं पितरं च ते 16 तवत्कृते तान परधक्ष्यामि सर्वान अपि न संशयः पितरं चैव ते मूढं यॊ न वेत्ति तवानयम 17 तस्य च बराह्मणस्याद्य यॊ ऽसौ मन्त्रम अदात तव शीलवृत्तम अविज्ञाय धास्यामि विनयं परम 18 एते हि विबुधाः सर्वे पुरंदर मुखा दिवि तवया परलब्धं पश्यन्ति समयन्त इव भामिनि 19 पश्य चैनान सुरगणान दिव्यं चक्षुर इदं हि ते पूर्वम एव मया दत्तं दृष्टवत्य असि येन माम 20 [वै] ततॊ ऽपश्यत तरिदशान राजपुत्री; सर्वान एव सवेषु धिष्ण्येषु खस्थान परभासन्तं भानुमन्तं महान्तं; यथादित्यं रॊचमानं तथैव 21 सा तान दृष्ट्वा वरीडमानेव बाला; सूर्यं देवी वचनं पराह भीता गच्छ तवं वै गॊपते सवं विमानं; कन्या भावाद दुःख एषॊपचारः 22 पिता माता गुरवश चैव ये ऽनये; देहस्यास्य परभवन्ति परदाने नाहं धर्मं लॊपयिष्यामि लॊके; सत्रीणां वृत्तं पूज्यते देहरक्षा 23 मया मन्त्रबलं जञातुम आहूतस तवं विभावसॊ बाल्याद बालेति कृत्वा तत कषन्तुम अर्हसि मे विभॊ 24 [सूर्य] बालेति तृत्वानुनयं तवाहं; ददानि नान्यानुनयं लभेत आत्मप्रदानं कुरु कुन्ति कन्ये; शान्तिस तवैवं हि भवेच च भीरु 25 न चापि युक्तं गन्तुं हि मया मिथ्या कृतेन वै गमिष्याम्य अनवद्याङ्गि लॊके समवहास्यताम सर्वेषां विबुधानां च वक्तव्यः सयाम अहं शुभे 26 सा तवं मया समागच्छ पुत्रं लप्स्यसि मादृशम विशिष्टा सर्वलॊकेषु भविष्यसि च भामिनि |
1
[vai] gate tasmin dvijaśreṣṭhe kasmiṃś cit kālaparyaye cintayām āsa sā kanyā mantragrāma balābalam 2 ayaṃ vai kīdṛśas tena mama datto mahātmanā mantragrāmo balaṃ tasya jñāsye nāticirād iva 3 evaṃ saṃcintayantī sā dadarśartuṃ yadṛcchayā vrīḍitā sābhavad bālā kanyā bhāve rajasvalā 4 athodyantaṃ sahasrāṃśuṃ pṛthā dīptaṃ dadarśa ha na tatarpa ca rūpeṇa bhānoḥ saṃdhyāgatasya sā 5 tasyā dṛṣṭir abhūd divyā sāpaśyad divyadarśanam āmuktakavacaṃ devaṃ kuṇḍalābhyāṃ vibhūṣitam 6 tasyāḥ kautūhalaṃ tv āsīn mantraṃ prati narādhipa āhvānam akarot sātha tasya devasya bhāminī 7 prāṇān upaspṛśya tadā ājuhāva divākaram ājagāma tato rājaṃs tvaramāṇo divākaraḥ 8 madhu piṅgo mahābāhuḥ kambugrīvo hasann iva aṅgadī baddhamukuṭo diśaḥ prajvālayann iva 9 yogāt kṛtvā dvithātmānam ājagāma tatāpa ca ābabhāṣe tataḥ kuntīṃ sāmnā paramavalgunā 10 āgato 'smi vaśaṃ bhadre tava mantrabalāt kṛtaḥ kiṃ karomy avaśo rājñi brūhi kartā tad asmi te 11 [kuntī] gamyatāṃ bhagavaṃs tatra yato 'si samupāgataḥ kautūhalāt samāhūtaḥ prasīda bhagavann iti 12 [sūrya] gamiṣye 'haṃ yathā māṃ tvaṃ bravīṣi tanumadhyame na tu devaṃ samāhūya nyāyyaṃ preṣayituṃ vṛthā 13 tavābhisaṃdhiḥ subhage sūryāt putro bhaved iti vīryeṇāpratimo loke kavacī kuṇḍalīti ca 14 sā tvam ātmapradānaṃ vai kuruṣva gajagāmini utpatsyati hi putras te yathā saṃkalpam aṅgane 15 atha gacchāmy ahaṃ bhadre tvayāsaṃgamya susmite śapsyāmi tvām ahaṃ kruddho brāhmaṇaṃ pitaraṃ ca te 16 tvatkṛte tān pradhakṣyāmi sarvān api na saṃśayaḥ pitaraṃ caiva te mūḍhaṃ yo na vetti tavānayam 17 tasya ca brāhmaṇasyādya yo 'sau mantram adāt tava śīlavṛttam avijñāya dhāsyāmi vinayaṃ param 18 ete hi vibudhāḥ sarve puraṃdara mukhā divi tvayā pralabdhaṃ paśyanti smayanta iva bhāmini 19 paśya cainān suragaṇān divyaṃ cakṣur idaṃ hi te pūrvam eva mayā dattaṃ dṛṣṭavaty asi yena mām 20 [vai] tato 'paśyat tridaśān rājaputrī; sarvān eva sveṣu dhiṣṇyeṣu khasthān prabhāsantaṃ bhānumantaṃ mahāntaṃ; yathādityaṃ rocamānaṃ tathaiva 21 sā tān dṛṣṭvā vrīḍamāneva bālā; sūryaṃ devī vacanaṃ prāha bhītā gaccha tvaṃ vai gopate svaṃ vimānaṃ; kanyā bhāvād duḥkha eṣopacāraḥ 22 pitā mātā guravaś caiva ye 'nye; dehasyāsya prabhavanti pradāne nāhaṃ dharmaṃ lopayiṣyāmi loke; strīṇāṃ vṛttaṃ pūjyate deharakṣā 23 mayā mantrabalaṃ jñātum āhūtas tvaṃ vibhāvaso bālyād bāleti kṛtvā tat kṣantum arhasi me vibho 24 [sūrya] bāleti tṛtvānunayaṃ tavāhaṃ; dadāni nānyānunayaṃ labheta ātmapradānaṃ kuru kunti kanye; śāntis tavaivaṃ hi bhavec ca bhīru 25 na cāpi yuktaṃ gantuṃ hi mayā mithyā kṛtena vai gamiṣyāmy anavadyāṅgi loke samavahāsyatām sarveṣāṃ vibudhānāṃ ca vaktavyaḥ syām ahaṃ śubhe 26 sā tvaṃ mayā samāgaccha putraṃ lapsyasi mādṛśam viśiṣṭā sarvalokeṣu bhaviṣyasi ca bhāmini |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 3
Chapter 291
|
1
[वै] सा तु कन्या बहुविधं बरुवन्ती मधुरं वचः अनुनेतुं सहस्रांशुं न शशाक मनस्विनी 2 न शशाक यदा बाला परत्याख्यातुं तमॊनुदम भीता शापात ततॊ राजन दध्यौ दीर्घम अथान्तरम 3 अनागसः पितुः शापॊ बराह्मणस्य तथैव च मन्निमित्तः कथं न सयात करुद्धाद अस्माद विभावसॊः 4 बालेनापि सता मॊहाद भृशं सापह्नवान्य अपि नात्यासादयितव्यानि तेजांसि च तपांसि च 5 साहम अद्य भृशं भीता गृहीता च करे भृशम कथं तव अकार्यं कुर्यां वै परदानं हय आत्मनः सवयम 6 सैवं शापपरित्रस्ता बहु चिन्तयती तदा मॊहेनाभिपरीताङ्गी समयमाना पुनः पुनः 7 तं देवम अब्रवीद भीता बन्धूनां राजसत्तम वरीडा विह्वलया वाचा शापत्रस्ता विशां पते 8 [कुन्ती] पिता मे धरियते देव माता चान्ये च बान्धवाः न तेषु धरियमाणेषु विधिलॊपॊ भवेद अयम 9 तवया मे संगमॊ देवयदि सयाद विधिवर्जितः मन्निमित्तं कुलस्यास्य लॊके कीर्तिर नशेत ततः 10 अथ वा धर्मम एतं तवं मन्यसे तपसां वर ऋते परदानाद बन्धुभ्यस तव कामं करॊम्य अहम 11 आत्मप्रदानं दुर्धर्ष तव कृत्वा सती तव अहम तवयि धर्मॊ यशॊ चैव कीर्तिर आयुश च देहिनाम 12 [सूर्य] न ते पिता न ते माता गुरवॊ वा शुचिस्मिते परभवन्ति वरारॊहे भद्रं ते शृणु मे वचः 13 सर्वान कामयते यस्मात कनेर धातॊश च भामिनि तस्मात कन्येह सुश्रॊणि सवतन्त्रा वरवर्णिनि 14 नाधर्मश चरितः कश चित तवया भवति भामिनि अधर्मं कुत एवाहं चरेयं लॊककाम्यया 15 अनावृताः सत्रियः सर्वा नराश च वरवर्णिनि सवभाव एष लॊकानां विकारॊ ऽनय इति समृतः 16 सा मया सह संगम्य पुनः कन्या भविष्यसि पुत्रश च ते महाबाहुर भविष्यति महायशाः 17 [कुन्ती] यदि पुत्रॊ मम भवेत तवत्तः सर्वतमॊ ऽपह कुण्डली कवची शूरॊ महाबाहुर महाबलः 18 [सूर्य] भविष्यति महाबाहुः कुण्डली दिव्यवर्म भृत उभयं चामृतमयं तस्य भद्रे भविष्यति 19 [कुन्ती] यद्य एतद अमृताद अस्ति कुण्डले वर्म चॊत्तमम मम पुत्रस्य यं वै तवं मत्त उत्पाद्ययिष्यसि 20 अस्तु मे संगमॊ देव यथॊक्तं भगवंस तवया तवद्वीर्यरूपसत्त्वौजा धर्मयुक्तॊ भवेत स च 21 [सूर्य] अदित्या कुण्डले राज्ञि दत्ते मे मत्तकाशिनि ते ऽसय दास्यामि वै भीरु वर्म चैवेदम उत्तमम 22 [पृथा] परमं भवगन देव संगमिष्ये तवया सह यदि पुत्रॊ भवेद एवं यथा वदसि गॊपते 23 [वै] तथेत्य उक्त्वा तु तां कुन्तीम आविशेष विहंगमः सवर्भानु शत्रुर यॊगात्मा नाभ्यां पस्पर्श चैव ताम 24 ततः सा विह्वलेवासीत कन्या सूर्यस्य तेजसा पपाताथ च सा देवी शयने मूढ चेतना 25 [सूर्य] साधयिष्यामि सुश्रॊणि पुत्रं वै जनयिष्यसि सर्वशस्त्रभृतां शरेष्ठं कन्या चैव भविष्यसि 26 [वै] ततः सा वरीडिता बाला तदा सूर्यम अथाब्रवीत एवम अस्त्व इति राजेन्द्रप्रस्थितं भूरि वर्चसम 27 इति समॊक्ता कुन्ति राजात्मजा सा; विवस्वन्तं याचमाना सलज्जा तस्मिन पुण्ये शयनीये पपात; मॊहाविष्टा भज्यमाना लतेव 28 तां तिग्मांशुस तेजसा मॊहयित्वा; यॊगेनाविष्यात्म संस्थां चकार न चैवैनां दूषयाम आस भानुः; संज्ञां लेभे भूय एवाथ बाला |
1
[vai] sā tu kanyā bahuvidhaṃ bruvantī madhuraṃ vacaḥ anunetuṃ sahasrāṃśuṃ na śaśāka manasvinī 2 na śaśāka yadā bālā pratyākhyātuṃ tamonudam bhītā śāpāt tato rājan dadhyau dīrgham athāntaram 3 anāgasaḥ pituḥ śāpo brāhmaṇasya tathaiva ca mannimittaḥ kathaṃ na syāt kruddhād asmād vibhāvasoḥ 4 bālenāpi satā mohād bhṛśaṃ sāpahnavāny api nātyāsādayitavyāni tejāṃsi ca tapāṃsi ca 5 sāham adya bhṛśaṃ bhītā gṛhītā ca kare bhṛśam kathaṃ tv akāryaṃ kuryāṃ vai pradānaṃ hy ātmanaḥ svayam 6 saivaṃ śāpaparitrastā bahu cintayatī tadā mohenābhiparītāṅgī smayamānā punaḥ punaḥ 7 taṃ devam abravīd bhītā bandhūnāṃ rājasattama vrīḍā vihvalayā vācā śāpatrastā viśāṃ pate 8 [kuntī] pitā me dhriyate deva mātā cānye ca bāndhavāḥ na teṣu dhriyamāṇeṣu vidhilopo bhaved ayam 9 tvayā me saṃgamo devayadi syād vidhivarjitaḥ mannimittaṃ kulasyāsya loke kīrtir naśet tataḥ 10 atha vā dharmam etaṃ tvaṃ manyase tapasāṃ vara ṛte pradānād bandhubhyas tava kāmaṃ karomy aham 11 ātmapradānaṃ durdharṣa tava kṛtvā satī tv aham tvayi dharmo yaśo caiva kīrtir āyuś ca dehinām 12 [sūrya] na te pitā na te mātā guravo vā śucismite prabhavanti varārohe bhadraṃ te śṛṇu me vacaḥ 13 sarvān kāmayate yasmāt kaner dhātoś ca bhāmini tasmāt kanyeha suśroṇi svatantrā varavarṇini 14 nādharmaś caritaḥ kaś cit tvayā bhavati bhāmini adharmaṃ kuta evāhaṃ careyaṃ lokakāmyayā 15 anāvṛtāḥ striyaḥ sarvā narāś ca varavarṇini svabhāva eṣa lokānāṃ vikāro 'nya iti smṛtaḥ 16 sā mayā saha saṃgamya punaḥ kanyā bhaviṣyasi putraś ca te mahābāhur bhaviṣyati mahāyaśāḥ 17 [kuntī] yadi putro mama bhavet tvattaḥ sarvatamo 'paha kuṇḍalī kavacī śūro mahābāhur mahābalaḥ 18 [sūrya] bhaviṣyati mahābāhuḥ kuṇḍalī divyavarma bhṛt ubhayaṃ cāmṛtamayaṃ tasya bhadre bhaviṣyati 19 [kuntī] yady etad amṛtād asti kuṇḍale varma cottamam mama putrasya yaṃ vai tvaṃ matta utpādyayiṣyasi 20 astu me saṃgamo deva yathoktaṃ bhagavaṃs tvayā tvadvīryarūpasattvaujā dharmayukto bhavet sa ca 21 [sūrya] adityā kuṇḍale rājñi datte me mattakāśini te 'sya dāsyāmi vai bhīru varma caivedam uttamam 22 [pṛthā] paramaṃ bhavagan deva saṃgamiṣye tvayā saha yadi putro bhaved evaṃ yathā vadasi gopate 23 [vai] tathety uktvā tu tāṃ kuntīm āviśeṣa vihaṃgamaḥ svarbhānu śatrur yogātmā nābhyāṃ pasparśa caiva tām 24 tataḥ sā vihvalevāsīt kanyā sūryasya tejasā papātātha ca sā devī śayane mūḍha cetanā 25 [sūrya] sādhayiṣyāmi suśroṇi putraṃ vai janayiṣyasi sarvaśastrabhṛtāṃ śreṣṭhaṃ kanyā caiva bhaviṣyasi 26 [vai] tataḥ sā vrīḍitā bālā tadā sūryam athābravīt evam astv iti rājendraprasthitaṃ bhūri varcasam 27 iti smoktā kunti rājātmajā sā; vivasvantaṃ yācamānā salajjā tasmin puṇye śayanīye papāta; mohāviṣṭā bhajyamānā lateva 28 tāṃ tigmāṃśus tejasā mohayitvā; yogenāviṣyātma saṃsthāṃ cakāra na caivaināṃ dūṣayām āsa bhānuḥ; saṃjñāṃ lebhe bhūya evātha bālā |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 3
Chapter 292
|
1
[वै] ततॊ गर्भः समभवत पृथायाः पृथिवीपते शुक्ले दशॊत्तरे पक्षे तारापतिर इवाम्बरे 2 सा बान्धवभयाद बाला तं गर्भं विनिगूहति धारयाम आस सुश्रॊणी न चैनां बुबुधे जनः 3 न हि तां वेद नर्य अन्या का चिद धात्रेयिकाम ऋते कन्या पुरगतां बालां निपुणां परिरक्षणे 4 ततः कालेन सा गर्भं सुषुवे वरवर्णिनी कन्यैव तस्य देवस्य परसादाद अमरप्रभम 5 तथैव बद्धकवचं कनकॊज्ज्वल कुण्डलम हर्यक्षं वृषभस्कन्धं यथास्य पितरं तथा 6 जातमात्रं च तं गर्भं धात्र्या संमन्त्र्य भामिनी मञ्जूषायाम अवदधे सवास्तीर्णायां समन्ततः 7 मधूच्छिष्ट सथितायां सा सुखायां रुदती तथा शलक्ष्णायां सुपिधानायाम अश्वनद्याम अवासृजत 8 जानती चाप्य अकर्तव्य कन्याया गर्भधारणम पुत्रस्नेहेन राजेन्द्र करुणं पर्यदेवयत 9 समुत्सृजन्ती मञ्जूषाम अश्वनद्यास तदा जले उवाच रुदती कुन्ती यानि वाक्यानि तच छृणु 10 सवस्ति ते ऽसत्व आन्तरिक्षेभ्यः पार्थिवेभ्यश च पुत्रक दिव्येभ्यश चैव भूतेभ्यस तथा तॊयचराश च ये 11 शिवास ते सन्तु पन्थानॊ मा च ते परिपन्थिनः आगमाश च तथा पुत्र भवन्त्व अद्रॊह चेतसः 12 पातु तवां परुणॊ राजा सलिले सलिलेश्वरः अन्तरिक्षे ऽनतरिक्षस्थः पवनः सर्वगस तथा 13 पिता तवां पातु सर्वत्र तपनस तपतां वरः येन दत्तॊ ऽसि मे पुत्र दिव्येन विधिना किल 14 आदित्या वसवॊ रुद्राः साध्या विश्वे च देवताः मरुतश च सहेन्द्रेण दिशश च सदिश ईश्वराः 15 रक्षन्तु तवां सुराः सर्वे समेषु विषमेषु च वेत्स्यामि तवां विदेशे ऽपि कवचेनॊपसूचितम 16 धन्यस ते पुत्र जनकॊ देवॊ भानुर विभावसुः यस तवां दरक्ष्यति दिव्येन चक्षुषा वाहिनी गतम 17 धन्या सा परमदा या तवां पुत्रत्वे कल्पयिष्यति यस्यास तवं तृषितः पुत्र सतनं पास्यसि देवज 18 कॊ नु सवप्नस तया दृष्टॊ या तवाम आदित्यवर्चसम दिव्यवर्म समायुक्तं दिव्यकुण्डलभूषितम 19 पद्मायत विशालाक्षं पद्मताम्र तलॊज्ज्वलम सुललाटं सुकेशान्तं पुत्रत्वे कल्पयिष्यति 20 धन्या दरक्ष्यन्ति पुत्र तवां भूमौ संसर्पमाणकम अव्यक्तकल वाक्यानि वदन्तं रेणुगुण्ठितम 21 धन्या दरक्ष्यन्ति पुत्र तवां पुनर यौवनगे मुखे हिमवद्वनसंभूतं सिंहं केसरिणं यथा 22 एवं बहुविधं राजन विलप्य करुणं पृथा अवासृजत मञ्जूषाम अश्वनद्यास तदा जले 23 रुदती पुत्रशॊकार्ता निशीथे कमलेक्षणा धात्र्या सह पृथा राजन पुत्रदर्शनलालसा 24 विसर्जयित्वा मञ्जूषां संभॊधन भयात पितुः विवेश राजभवनं पुनः शॊकातुरा ततः 25 मञ्जूषा तव अश्वनद्याः सा ययौ चर्मण्वतीं नदीम चर्मण्वत्याश च यमुनां ततॊ गङ्गां जगाम अह 26 गङ्गायाः सूत विषयं चम्पाम अभ्याययौ पुरीम स मञ्जूषा गतॊ गर्भस तरङ्गैर उह्यमानकः 27 अमृताद उत्थितं दिव्यं तत तु वर्म सकुण्डलम धारयाम आस तं गर्भं दैवं च विधिनिर्मितम |
1
[vai] tato garbhaḥ samabhavat pṛthāyāḥ pṛthivīpate śukle daśottare pakṣe tārāpatir ivāmbare 2 sā bāndhavabhayād bālā taṃ garbhaṃ vinigūhati dhārayām āsa suśroṇī na caināṃ bubudhe janaḥ 3 na hi tāṃ veda nary anyā kā cid dhātreyikām ṛte kanyā puragatāṃ bālāṃ nipuṇāṃ parirakṣaṇe 4 tataḥ kālena sā garbhaṃ suṣuve varavarṇinī kanyaiva tasya devasya prasādād amaraprabham 5 tathaiva baddhakavacaṃ kanakojjvala kuṇḍalam haryakṣaṃ vṛṣabhaskandhaṃ yathāsya pitaraṃ tathā 6 jātamātraṃ ca taṃ garbhaṃ dhātryā saṃmantrya bhāminī mañjūṣāyām avadadhe svāstīrṇāyāṃ samantataḥ 7 madhūcchiṣṭa sthitāyāṃ sā sukhāyāṃ rudatī tathā ślakṣṇāyāṃ supidhānāyām aśvanadyām avāsṛjat 8 jānatī cāpy akartavya kanyāyā garbhadhāraṇam putrasnehena rājendra karuṇaṃ paryadevayat 9 samutsṛjantī mañjūṣām aśvanadyās tadā jale uvāca rudatī kuntī yāni vākyāni tac chṛṇu 10 svasti te 'stv āntarikṣebhyaḥ pārthivebhyaś ca putraka divyebhyaś caiva bhūtebhyas tathā toyacarāś ca ye 11 śivās te santu panthāno mā ca te paripanthinaḥ āgamāś ca tathā putra bhavantv adroha cetasaḥ 12 pātu tvāṃ paruṇo rājā salile salileśvaraḥ antarikṣe 'ntarikṣasthaḥ pavanaḥ sarvagas tathā 13 pitā tvāṃ pātu sarvatra tapanas tapatāṃ varaḥ yena datto 'si me putra divyena vidhinā kila 14 ādityā vasavo rudrāḥ sādhyā viśve ca devatāḥ marutaś ca sahendreṇa diśaś ca sadiś īśvarāḥ 15 rakṣantu tvāṃ surāḥ sarve sameṣu viṣameṣu ca vetsyāmi tvāṃ videśe 'pi kavacenopasūcitam 16 dhanyas te putra janako devo bhānur vibhāvasuḥ yas tvāṃ drakṣyati divyena cakṣuṣā vāhinī gatam 17 dhanyā sā pramadā yā tvāṃ putratve kalpayiṣyati yasyās tvaṃ tṛṣitaḥ putra stanaṃ pāsyasi devaja 18 ko nu svapnas tayā dṛṣṭo yā tvām ādityavarcasam divyavarma samāyuktaṃ divyakuṇḍalabhūṣitam 19 padmāyata viśālākṣaṃ padmatāmra talojjvalam sulalāṭaṃ sukeśāntaṃ putratve kalpayiṣyati 20 dhanyā drakṣyanti putra tvāṃ bhūmau saṃsarpamāṇakam avyaktakala vākyāni vadantaṃ reṇuguṇṭhitam 21 dhanyā drakṣyanti putra tvāṃ punar yauvanage mukhe himavadvanasaṃbhūtaṃ siṃhaṃ kesariṇaṃ yathā 22 evaṃ bahuvidhaṃ rājan vilapya karuṇaṃ pṛthā avāsṛjata mañjūṣām aśvanadyās tadā jale 23 rudatī putraśokārtā niśīthe kamalekṣaṇā dhātryā saha pṛthā rājan putradarśanalālasā 24 visarjayitvā mañjūṣāṃ saṃbhodhana bhayāt pituḥ viveśa rājabhavanaṃ punaḥ śokāturā tataḥ 25 mañjūṣā tv aśvanadyāḥ sā yayau carmaṇvatīṃ nadīm carmaṇvatyāś ca yamunāṃ tato gaṅgāṃ jagām aha 26 gaṅgāyāḥ sūta viṣayaṃ campām abhyāyayau purīm sa mañjūṣā gato garbhas taraṅgair uhyamānakaḥ 27 amṛtād utthitaṃ divyaṃ tat tu varma sakuṇḍalam dhārayām āsa taṃ garbhaṃ daivaṃ ca vidhinirmitam |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 3
Chapter 293
|
1
[वै] एतस्मिन्न एव काले तु धृतराष्ट्रस्य वै सखा सूतॊ ऽधिरथ इत्य एव सदारॊ जाह्नवीं ययौ 2 तस्य भार्याभवद राजन रूपेणासदृशी भुवि राधा नाम महाभागा न सा पुत्रम अविन्दत अपत्यार्थे परं यत्नम अकरॊच च विशेषतः 3 सा ददर्शाथ मञ्जूषाम उह्यमानां यदृच्छया दत्तरक्षा परतिसराम अन्वालभन शॊभिताम ऊर्मी तरङ्गैर जाह्नव्याः समानीताम उपह्वरम 4 सा तां कौतूहलात पराप्तां गराहयाम आस भामिनी ततॊ निवेदयाम आस सूतस्याधिरथस्य वै 5 स ताम उद्धृत्य मञ्जूषाम उत्सार्य जलम अन्तिकात यन्त्रैर उद्घाटयाम आस यॊ ऽपश्यत तत्र बालकम 6 तरुणादित्यसंकाशं हेमवर्म धरं तथा मृष्टकुण्डलयुक्तेन वदनेन विराजिता 7 ससूतॊ भार्यया सार्धं विस्मयॊत्फुल्ललॊचनः अङ्कम आरॊप्य तं बालं भार्यां वचनम अब्रवीत 8 इदम अत्यद्भुतं भीरु यतॊ जातॊ ऽसमि भामिनि दृष्टवान देवगर्भॊ ऽयं मन्ये ऽसमान समुपागतः 9 अनपत्यस्य पुत्रॊ ऽयं देवैर दत्तॊ धरुवं मम इत्य उक्त्वा तं ददौ पुत्रं राधायैर स महीपते 10 परतिजग्राह तं राधा विधिवद दिव्यरूपिणम पुत्रं कमलगर्भाभं देवगर्भं शरिया वृतम 11 पुपॊष चैनं विधिवद ववृधे स च वीर्यवान ततः परभृति चाप्य अन्ये पराभवन्न औरसाः सुताः 12 वसु वर्म धरं दृष्ट्वा तं बालं हेमकुण्डलम नामास्य वसुषेणेति ततश चक्रुर दविजातयः 13 एवं ससूतपुत्रत्वं जगामामित विक्रमः वसुषेण इति खयातॊ वृष इत्य एव च परभुः 14 स जयेष्ठपुत्रः सूतस्य ववृधे ऽङगेषु वीर्यवान चारेण विदितश चासीत पृथाया दिव्यवर्म भृत 15 सूतस तव अधिरथः पुत्रं विवृद्धं समये ततः दृष्ट्वा परस्थापयाम आस पुरं वारणसाह्वयम 16 तत्रॊपसदनं चक्रे दरॊणस्येष्व अस्त्रकर्मणि सख्यं दुर्यॊधनेनैवम अगच्छत स च वीर्यवान 17 दरॊणात कृपाच च रामाच च सॊ ऽसत्रग्रामं चतुर्विधम लब्ध्वा लॊके ऽभवत खयातः परमेष्वासतां गतः 18 संधाय धार्तराष्ट्रेण पार्थानां विप्रिये सथितः यॊद्धुम आशंसते नित्यं फाल्गुनेन महात्मना 19 सदा हि तस्य सपर्धासीद अर्जुनेन विशां पते अर्जुनस्य च कर्णेन यतॊ दृष्टॊ बभूव सः 20 तं तु कुण्डलिनं दृष्ट्वा वर्मणा च समन्वितम अवध्यं समरे मत्वा पर्यतप्यद युधिष्ठिरः 21 यदा तु कर्णॊ राजेन्द्र भानुमन्तं दिवाकरम सतौति मध्यंदिने पराप्ते पराञ्जलिः सलिले सथितः 22 तत्रैनम उपतिष्ठन्ति बराह्मणा धनहेतवः नादेयं तस्य तत काले किं चिद अस्ति दविजातिषु 23 तम इन्द्रॊ बराह्मणॊ भूत्वा भिक्षां देहीत्य उपस्थितः सवागतं चेति राधेयस तम अथ परत्यभाषत |
1
[vai] etasminn eva kāle tu dhṛtarāṣṭrasya vai sakhā sūto 'dhiratha ity eva sadāro jāhnavīṃ yayau 2 tasya bhāryābhavad rājan rūpeṇāsadṛśī bhuvi rādhā nāma mahābhāgā na sā putram avindata apatyārthe paraṃ yatnam akaroc ca viśeṣataḥ 3 sā dadarśātha mañjūṣām uhyamānāṃ yadṛcchayā dattarakṣā pratisarām anvālabhana śobhitām ūrmī taraṅgair jāhnavyāḥ samānītām upahvaram 4 sā tāṃ kautūhalāt prāptāṃ grāhayām āsa bhāminī tato nivedayām āsa sūtasyādhirathasya vai 5 sa tām uddhṛtya mañjūṣām utsārya jalam antikāt yantrair udghāṭayām āsa yo 'paśyat tatra bālakam 6 taruṇādityasaṃkāśaṃ hemavarma dharaṃ tathā mṛṣṭakuṇḍalayuktena vadanena virājitā 7 sasūto bhāryayā sārdhaṃ vismayotphullalocanaḥ aṅkam āropya taṃ bālaṃ bhāryāṃ vacanam abravīt 8 idam atyadbhutaṃ bhīru yato jāto 'smi bhāmini dṛṣṭavān devagarbho 'yaṃ manye 'smān samupāgataḥ 9 anapatyasya putro 'yaṃ devair datto dhruvaṃ mama ity uktvā taṃ dadau putraṃ rādhāyair sa mahīpate 10 pratijagrāha taṃ rādhā vidhivad divyarūpiṇam putraṃ kamalagarbhābhaṃ devagarbhaṃ śriyā vṛtam 11 pupoṣa cainaṃ vidhivad vavṛdhe sa ca vīryavān tataḥ prabhṛti cāpy anye prābhavann aurasāḥ sutāḥ 12 vasu varma dharaṃ dṛṣṭvā taṃ bālaṃ hemakuṇḍalam nāmāsya vasuṣeṇeti tataś cakrur dvijātayaḥ 13 evaṃ sasūtaputratvaṃ jagāmāmita vikramaḥ vasuṣeṇa iti khyāto vṛṣa ity eva ca prabhuḥ 14 sa jyeṣṭhaputraḥ sūtasya vavṛdhe 'ṅgeṣu vīryavān cāreṇa viditaś cāsīt pṛthāyā divyavarma bhṛt 15 sūtas tv adhirathaḥ putraṃ vivṛddhaṃ samaye tataḥ dṛṣṭvā prasthāpayām āsa puraṃ vāraṇasāhvayam 16 tatropasadanaṃ cakre droṇasyeṣv astrakarmaṇi sakhyaṃ duryodhanenaivam agacchat sa ca vīryavān 17 droṇāt kṛpāc ca rāmāc ca so 'stragrāmaṃ caturvidham labdhvā loke 'bhavat khyātaḥ parameṣvāsatāṃ gataḥ 18 saṃdhāya dhārtarāṣṭreṇa pārthānāṃ vipriye sthitaḥ yoddhum āśaṃsate nityaṃ phālgunena mahātmanā 19 sadā hi tasya spardhāsīd arjunena viśāṃ pate arjunasya ca karṇena yato dṛṣṭo babhūva saḥ 20 taṃ tu kuṇḍalinaṃ dṛṣṭvā varmaṇā ca samanvitam avadhyaṃ samare matvā paryatapyad yudhiṣṭhiraḥ 21 yadā tu karṇo rājendra bhānumantaṃ divākaram stauti madhyaṃdine prāpte prāñjaliḥ salile sthitaḥ 22 tatrainam upatiṣṭhanti brāhmaṇā dhanahetavaḥ nādeyaṃ tasya tat kāle kiṃ cid asti dvijātiṣu 23 tam indro brāhmaṇo bhūtvā bhikṣāṃ dehīty upasthitaḥ svāgataṃ ceti rādheyas tam atha pratyabhāṣata |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 3
Chapter 294
|
1
[वै] देवराजम अनुप्राप्तं बराह्मण छद्मना वृषः दृष्ट्वा सवागतम इत्य आह न बुबॊधास्य मानसम 2 हिरण्यकण्ठीः परमदा गरामान वा बहु गॊकुलान किं ददानीति तं विप्रम उवाचाधिरथिस ततः 3 [बरा] हिरण्यकण्ठ्यः परमदा यच चान्यत परीतिवर्धनम नाहं दत्तम इहेच्छामि तदर्थिभ्यः परदीयताम 4 यद एतत सहजं वर्म कुण्डले च तवानघ एतद उत्कृत्य मे देहि यदि सत्यव्रतॊ भवान 5 एतद इच्छाम्य अहं कषिप्रं तवया दत्तं परंतप एष मे सर्वलाभानां लाभः परमकॊ मतिः 6 [कर्ण] अवनिं परमदा गाश च निर्वापं बहु वार्षिकम तत ते विप्र परदास्यामि न तु वर्म न कुण्डले 7 [वै] एवं बहुविधैर वाक्यैर याच्यमानः स तु दविजः कर्णेन भरतश्रेष्ठ नान्यं वरम अयाचत 8 सन्त्वितश च यथाशक्ति पूजितश च यथाविधि नैवान्यं स दविजश्रेष्ठः कामयाम आस वै वरम 9 यदा नान्यं परवृणुते वरं वै दविजसत्तमः तदैनम अब्रवीद भूयॊ राधेयः परहसन्न इव 10 सहजं वर्म मे विप्र कुण्डले चामृतॊद्भवे तेनावध्यॊ ऽसमि लॊकेषु ततॊ नैतद ददाम्य अहम 11 विशालं पृथिवी राज्यं कषेमं निहतकण्टकम परतिगृह्णीष्व मत्तस तवं साधु बराह्मणपुंगव 12 कुण्डलाभ्यां विमुक्तॊ ऽहं वर्मणा सहजेन च गमनीयॊ भविष्यामि शत्रूणां दविजसत्तम 13 [वै] यदा नान्यं वरं वव्रे भगवान पाकशासनः ततः परहस्य कर्णस तं पुनर इत्य अब्रवीद वचः 14 विदितॊ देवदेवेश पराग एवासि मम परभॊ न तु नयाय्यं मया दातुं तव शक्र वृथा वरम 15 तवं हि देवेश्वरः साक्षात तवया देयॊ वरॊ मम अन्येषां चैव भूतानाम ईश्वरॊ हय असि भूतकृत 16 यदि दास्यामि ते देवकुण्डले कवचं तथा वध्यताम उपयास्यामि तवं च शक्रावहास्यताम 17 तस्माद विनिमयं कृत्वा कुण्डले वर्म चॊत्तमम हरस्व शक्र कामं मे न दद्याम अहम अन्यथा 18 [षक्र] विदितॊ ऽहं रवेः पूर्वम आयन्न एव तवान्तिकम तेन ते सर्वम आख्यातम एवम एतन न संशयः 19 कामम अस्तु तथा तात तव कर्ण यथेच्छसी वर्जयित्वा तु मे वज्रं परवृणीष्व यद इच्छसि 20 [वै] ततः कर्णः परहृष्टस तु उपसंगम्य वासवम अमॊघां शक्तिम अभ्येत्य वव्रे संपूर्णमानसः 21 [कर्ण] वर्मणा कुण्डलाभ्यां च शक्तिं मे देहि वासव अमॊघां शत्रुसंघानां घातिनीं पृतना मुखे 22 ततः संचिन्त्य मनसा मुहूर्तम इव वासवः शक्त्यर्थं पृथिवीपाल कर्णं वाक्यम अथाब्रवीत 23 कुण्डले मे परयच्छस्व वर्म चैव शरीरजम गृहाण कर्ण शक्तिं तवम अनेन समयेन मे 24 अमॊघा हन्ति शतशः शत्रून मम करच्युता पुनश च पाणिम अभ्येति मम दैत्यान विनिघ्नतः 25 सेयं तव करं पराप्य हत्वैकं रिपुम ऊर्जितम गर्जन्तं परतपन्तं च माम एवैष्यति सूतज 26 [कर्ण] एकम एवाहम इच्छामि रिपुं हन्तुं महाहवे गर्जन्तं परतपन्तं च यतॊ मम भयं भवेत 27 [इन्द्र] एकं हनिष्यसि रिपुं गर्जङ्गं बलिनं रणे तवं तु यं परार्थयस्य एकं रक्ष्यते स महात्मना 28 यम आहुर वेद विद्वांसॊ वराहम अजितं हरिम नारायणम अचिन्त्यं च तेन कृष्णेन रक्ष्यते 29 [कर्ण] एवम अप्य अस्तु भगवन्न एकवीर वधे मम अमॊघा परवरा शक्तिर येन हन्यां परतापिनम 30 उत्कृत्य तु परदास्यामि कुण्डले कवचं च ते निकृत्तेषु च गात्रेषु न मे बीभत्सता भवेत 31 [इन्द्र] न ते बीभत्सता कर्ण भविष्यति कथं चन वरणश चापि न गात्रेषु यस तवं नानृतम इच्छसि 32 यादृशस ते पितुर वर्णस तेजॊ च वदतां वर तादृषेनैव वर्णेन तवं कर्ण भविता पुनः 33 विद्यमानेषु शस्त्रेषु यद्य अमॊघाम असंशये परमत्तॊ मॊक्ष्यसे चापि तवय्य एवैषा पतिष्यति 34 [कर्ण] संशयं परमं पराप्य विमॊक्ष्ये वासवीम इमाम यथा माम आत्थ शक्र तवं सत्यम एतद बरवीमि ते 35 [वै] ततः शक्तिं परज्वलितां परतिगृह्य विशां पते शस्त्रं गृहीत्वा निशितं सर्वगात्राण्य अकृन्तत 36 ततॊ देवा मानवा दानवाश च; निकृन्तन्तं कर्णम आत्मानम एवम दृष्ट्वा सर्वे सिद्धसंघाश च नेदुर; न हय अस्यासीद दुःखजॊ वै विकारः 37 ततॊ दिव्या दुन्दुभयः परणेदुः; पपातॊच्चैः पुष्पवर्षं च दिव्यम दृष्ट्वा कर्णं षस्त्र संकृत्तगात्रं; मुहुश चापि समयमानं नृवीरम 38 ततॊ छित्वा कवचं दिव्यम अङ्गात; तथैवार्द्रं परददौ वासवाय तथॊत्कृत्य परददौ कुण्डले ते; वैकर्तनः कर्मणा तेन कर्णः 39 ततः शक्रः परहसन वञ्चयित्वा; कर्णं लॊके यशसा यॊजयित्वा कृतं कार्यं पाण्डवानां हि मेने; ततः पश्चाद दिवम एवॊत्पपात 40 शरुत्वा कर्णं मुषितं धार्तराष्ट्रा; दीनाः सर्वे भग्नदर्पा इवासन तां चावस्थां गमितं सूतपुत्रं; शरुत्वा पाथा जहृषुः काननस्थाः 41 [जनम] कवस्था वीराः पाण्डवास ते बभूवुः; कुतश चैतच छरुतवन्तः परियं ते किं वाकार्षुर दवादशे ऽबदे वयतीते; तन मे सर्वं भगवान वयाकरॊतु 42 [वै] लब्ध्वा कृष्णां सैन्धवं दरावयित्वा; विप्रैः सार्धं काम्यकाद आश्रमात ते मार्कण्डेयाच छरुतवन्तः पुराणं; देवर्षीणां चरितं विस्तरेण 43 परत्याजग्मुः सरथाः सानुयात्राः; सर्वैः सार्धं सूदपौरॊगवैश च ततः पुण्यं दवैतवनं नृवीरा; निस्तीर्यॊग्रं वनवासं समग्रम |
1
[vai] devarājam anuprāptaṃ brāhmaṇa chadmanā vṛṣaḥ dṛṣṭvā svāgatam ity āha na bubodhāsya mānasam 2 hiraṇyakaṇṭhīḥ pramadā grāmān vā bahu gokulān kiṃ dadānīti taṃ vipram uvācādhirathis tataḥ 3 [brā] hiraṇyakaṇṭhyaḥ pramadā yac cānyat prītivardhanam nāhaṃ dattam ihecchāmi tadarthibhyaḥ pradīyatām 4 yad etat sahajaṃ varma kuṇḍale ca tavānagha etad utkṛtya me dehi yadi satyavrato bhavān 5 etad icchāmy ahaṃ kṣipraṃ tvayā dattaṃ paraṃtapa eṣa me sarvalābhānāṃ lābhaḥ paramako matiḥ 6 [karṇa] avaniṃ pramadā gāś ca nirvāpaṃ bahu vārṣikam tat te vipra pradāsyāmi na tu varma na kuṇḍale 7 [vai] evaṃ bahuvidhair vākyair yācyamānaḥ sa tu dvijaḥ karṇena bharataśreṣṭha nānyaṃ varam ayācata 8 santvitaś ca yathāśakti pūjitaś ca yathāvidhi naivānyaṃ sa dvijaśreṣṭhaḥ kāmayām āsa vai varam 9 yadā nānyaṃ pravṛṇute varaṃ vai dvijasattamaḥ tadainam abravīd bhūyo rādheyaḥ prahasann iva 10 sahajaṃ varma me vipra kuṇḍale cāmṛtodbhave tenāvadhyo 'smi lokeṣu tato naitad dadāmy aham 11 viśālaṃ pṛthivī rājyaṃ kṣemaṃ nihatakaṇṭakam pratigṛhṇīṣva mattas tvaṃ sādhu brāhmaṇapuṃgava 12 kuṇḍalābhyāṃ vimukto 'haṃ varmaṇā sahajena ca gamanīyo bhaviṣyāmi śatrūṇāṃ dvijasattama 13 [vai] yadā nānyaṃ varaṃ vavre bhagavān pākaśāsanaḥ tataḥ prahasya karṇas taṃ punar ity abravīd vacaḥ 14 vidito devadeveśa prāg evāsi mama prabho na tu nyāyyaṃ mayā dātuṃ tava śakra vṛthā varam 15 tvaṃ hi deveśvaraḥ sākṣāt tvayā deyo varo mama anyeṣāṃ caiva bhūtānām īśvaro hy asi bhūtakṛt 16 yadi dāsyāmi te devakuṇḍale kavacaṃ tathā vadhyatām upayāsyāmi tvaṃ ca śakrāvahāsyatām 17 tasmād vinimayaṃ kṛtvā kuṇḍale varma cottamam harasva śakra kāmaṃ me na dadyām aham anyathā 18 [ṣakra] vidito 'haṃ raveḥ pūrvam āyann eva tavāntikam tena te sarvam ākhyātam evam etan na saṃśayaḥ 19 kāmam astu tathā tāta tava karṇa yathecchasī varjayitvā tu me vajraṃ pravṛṇīṣva yad icchasi 20 [vai] tataḥ karṇaḥ prahṛṣṭas tu upasaṃgamya vāsavam amoghāṃ śaktim abhyetya vavre saṃpūrṇamānasaḥ 21 [karṇa] varmaṇā kuṇḍalābhyāṃ ca śaktiṃ me dehi vāsava amoghāṃ śatrusaṃghānāṃ ghātinīṃ pṛtanā mukhe 22 tataḥ saṃcintya manasā muhūrtam iva vāsavaḥ śaktyarthaṃ pṛthivīpāla karṇaṃ vākyam athābravīt 23 kuṇḍale me prayacchasva varma caiva śarīrajam gṛhāṇa karṇa śaktiṃ tvam anena samayena me 24 amoghā hanti śataśaḥ śatrūn mama karacyutā punaś ca pāṇim abhyeti mama daityān vinighnataḥ 25 seyaṃ tava karaṃ prāpya hatvaikaṃ ripum ūrjitam garjantaṃ pratapantaṃ ca mām evaiṣyati sūtaja 26 [karṇa] ekam evāham icchāmi ripuṃ hantuṃ mahāhave garjantaṃ pratapantaṃ ca yato mama bhayaṃ bhavet 27 [indra] ekaṃ haniṣyasi ripuṃ garjaṅgaṃ balinaṃ raṇe tvaṃ tu yaṃ prārthayasy ekaṃ rakṣyate sa mahātmanā 28 yam āhur veda vidvāṃso varāham ajitaṃ harim nārāyaṇam acintyaṃ ca tena kṛṣṇena rakṣyate 29 [karṇa] evam apy astu bhagavann ekavīra vadhe mama amoghā pravarā śaktir yena hanyāṃ pratāpinam 30 utkṛtya tu pradāsyāmi kuṇḍale kavacaṃ ca te nikṛtteṣu ca gātreṣu na me bībhatsatā bhavet 31 [indra] na te bībhatsatā karṇa bhaviṣyati kathaṃ cana vraṇaś cāpi na gātreṣu yas tvaṃ nānṛtam icchasi 32 yādṛśas te pitur varṇas tejo ca vadatāṃ vara tādṛṣenaiva varṇena tvaṃ karṇa bhavitā punaḥ 33 vidyamāneṣu śastreṣu yady amoghām asaṃśaye pramatto mokṣyase cāpi tvayy evaiṣā patiṣyati 34 [karṇa] saṃśayaṃ paramaṃ prāpya vimokṣye vāsavīm imām yathā mām āttha śakra tvaṃ satyam etad bravīmi te 35 [vai] tataḥ śaktiṃ prajvalitāṃ pratigṛhya viśāṃ pate śastraṃ gṛhītvā niśitaṃ sarvagātrāṇy akṛntata 36 tato devā mānavā dānavāś ca; nikṛntantaṃ karṇam ātmānam evam dṛṣṭvā sarve siddhasaṃghāś ca nedur; na hy asyāsīd duḥkhajo vai vikāraḥ 37 tato divyā dundubhayaḥ praṇeduḥ; papātoccaiḥ puṣpavarṣaṃ ca divyam dṛṣṭvā karṇaṃ ṣastra saṃkṛttagātraṃ; muhuś cāpi smayamānaṃ nṛvīram 38 tato chitvā kavacaṃ divyam aṅgāt; tathaivārdraṃ pradadau vāsavāya tathotkṛtya pradadau kuṇḍale te; vaikartanaḥ karmaṇā tena karṇaḥ 39 tataḥ śakraḥ prahasan vañcayitvā; karṇaṃ loke yaśasā yojayitvā kṛtaṃ kāryaṃ pāṇḍavānāṃ hi mene; tataḥ paścād divam evotpapāta 40 śrutvā karṇaṃ muṣitaṃ dhārtarāṣṭrā; dīnāḥ sarve bhagnadarpā ivāsan tāṃ cāvasthāṃ gamitaṃ sūtaputraṃ; śrutvā pāthā jahṛṣuḥ kānanasthāḥ 41 [janam] kvasthā vīrāḥ pāṇḍavās te babhūvuḥ; kutaś caitac chrutavantaḥ priyaṃ te kiṃ vākārṣur dvādaśe 'bde vyatīte; tan me sarvaṃ bhagavān vyākarotu 42 [vai] labdhvā kṛṣṇāṃ saindhavaṃ drāvayitvā; vipraiḥ sārdhaṃ kāmyakād āśramāt te mārkaṇḍeyāc chrutavantaḥ purāṇaṃ; devarṣīṇāṃ caritaṃ vistareṇa 43 pratyājagmuḥ sarathāḥ sānuyātrāḥ; sarvaiḥ sārdhaṃ sūdapaurogavaiś ca tataḥ puṇyaṃ dvaitavanaṃ nṛvīrā; nistīryograṃ vanavāsaṃ samagram |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 3
Chapter 295
|
1
[जनम] एवं हृतायां कृष्णायां पराप्य कलेशम अनुत्तमम परतिलभ्य ततः कृष्णां किम अकुर्वन्त पाण्डवाः 2 [वै] एवं हृतायां कृष्णायां पराप्य कलेशम अनुत्तमम विहाय काम्यकं राजा सह भरातृभिर अच्युतः 3 पुनर दवैतवनं रम्यम आजगाम युधिष्ठिरः सवादुमूलफलं रम्यं मार्कण्डेयाश्रमं परति 4 अनुगुप्त फलाहाराः सर्व एव मिताशनाः नयवसन पाण्डवास तत्र कृष्णया सह भारत 5 वसन दवैतवने राजा कुन्तीपुत्रॊ युधिष्ठिरः भीमसेनॊ ऽरजुनश चैव माद्रीपुत्रौ च पाण्डवौ 6 बराह्मणार्थे पराक्रान्ता धर्मात्मानॊ यतव्रताः कलेशम आर्छन्त विपुलं सुखॊदर्कं परंतपाः 7 अजातशत्रुम आसीनं भरतृभिः सहितं वने आगम्य बराह्मणस तूर्णं संतप्त इदम अब्रवीत 8 अरणी सहितं मह्यं समासक्तं वनस्पतौ मृगस्य घर्षमाणस्य विषाणे समसज्जत 9 तद आदाय गतॊ राजंस तवरमाणॊ महामृगः आश्रमात तवरितः शीघ्रं पलवमानॊ महाजवः 10 तस्य गत्वा पदं शीघ्रम आसाद्य च महामृगम अग्निहॊत्रं न लुप्येत तद आनयत पाण्डवाः 11 बराह्मणस्य वचॊ शरुत्वा संतप्तॊ ऽथ युधिष्ठिरः धनुर आदाय कौन्तेयः पराद्रवद भरातृभिः सह 12 सन्नद्धा धन्विनः सर्वे पराद्रवन नरपुंगवाः बराह्मणार्थे यतन्तस ते शीघ्रम अन्वगमन मृगम 13 कर्णिनालीकनाराचान उत्सृजन्तॊ महारथाः नाविध्यन पाण्डवास तत्र पश्यन्तॊ मृगम अन्तिकात 14 तेषां परयतमानानां नादृश्यत महामृगः अपश्यन्तॊ मृगं शरान्ता दुःखं पराप्ता मनस्विनः 15 शीतलछायम आसाद्य नयग्रॊधं गहने वने कषुत्पिपासापरीताङ्गाः पाण्डवाः समुपाविशन 16 तेषां समुपविष्टानां नकुलॊ दुःखितस तदा अब्रवीद भरातरं जयेष्ठम अमर्षात कुरुसत्तम 17 नास्मिन कुले जातु ममज्ज धर्मॊ; न चालस्याद अर्थलॊपॊ बभूव अनुत्तराः सर्वभूतेषु भूयः; संप्राप्ताः समः संशयं केन राजन |
1
[janam] evaṃ hṛtāyāṃ kṛṣṇāyāṃ prāpya kleśam anuttamam pratilabhya tataḥ kṛṣṇāṃ kim akurvanta pāṇḍavāḥ 2 [vai] evaṃ hṛtāyāṃ kṛṣṇāyāṃ prāpya kleśam anuttamam vihāya kāmyakaṃ rājā saha bhrātṛbhir acyutaḥ 3 punar dvaitavanaṃ ramyam ājagāma yudhiṣṭhiraḥ svādumūlaphalaṃ ramyaṃ mārkaṇḍeyāśramaṃ prati 4 anugupta phalāhārāḥ sarva eva mitāśanāḥ nyavasan pāṇḍavās tatra kṛṣṇayā saha bhārata 5 vasan dvaitavane rājā kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ bhīmaseno 'rjunaś caiva mādrīputrau ca pāṇḍavau 6 brāhmaṇārthe parākrāntā dharmātmāno yatavratāḥ kleśam ārchanta vipulaṃ sukhodarkaṃ paraṃtapāḥ 7 ajātaśatrum āsīnaṃ bhratṛbhiḥ sahitaṃ vane āgamya brāhmaṇas tūrṇaṃ saṃtapta idam abravīt 8 araṇī sahitaṃ mahyaṃ samāsaktaṃ vanaspatau mṛgasya gharṣamāṇasya viṣāṇe samasajjata 9 tad ādāya gato rājaṃs tvaramāṇo mahāmṛgaḥ āśramāt tvaritaḥ śīghraṃ plavamāno mahājavaḥ 10 tasya gatvā padaṃ śīghram āsādya ca mahāmṛgam agnihotraṃ na lupyeta tad ānayata pāṇḍavāḥ 11 brāhmaṇasya vaco śrutvā saṃtapto 'tha yudhiṣṭhiraḥ dhanur ādāya kaunteyaḥ prādravad bhrātṛbhiḥ saha 12 sannaddhā dhanvinaḥ sarve prādravan narapuṃgavāḥ brāhmaṇārthe yatantas te śīghram anvagaman mṛgam 13 karṇinālīkanārācān utsṛjanto mahārathāḥ nāvidhyan pāṇḍavās tatra paśyanto mṛgam antikāt 14 teṣāṃ prayatamānānāṃ nādṛśyata mahāmṛgaḥ apaśyanto mṛgaṃ śrāntā duḥkhaṃ prāptā manasvinaḥ 15 śītalachāyam āsādya nyagrodhaṃ gahane vane kṣutpipāsāparītāṅgāḥ pāṇḍavāḥ samupāviśan 16 teṣāṃ samupaviṣṭānāṃ nakulo duḥkhitas tadā abravīd bhrātaraṃ jyeṣṭham amarṣāt kurusattama 17 nāsmin kule jātu mamajja dharmo; na cālasyād arthalopo babhūva anuttarāḥ sarvabhūteṣu bhūyaḥ; saṃprāptāḥ smaḥ saṃśayaṃ kena rājan |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 3
Chapter 296
|
1
[य] नापदाम अस्ति मर्यादा न निमित्तं न कारणम धर्मस तु विभजत्य अत्र उभयॊः पुण्यपापयॊः 2 [भीम] परातिकाम्य अनयत कृष्णां सभायां परेष्यवत तदा न मया निहतस तत्र तेन पराप्ताः सम संशयम 3 [अर्ज] वाचस तीक्ष्णास्थि भेदिन्यः सूतपुत्रेण भाषिताः अतितीक्ष्णा मया कषान्तास तेन पराप्तः सम संशयम 4 [सहदेव] शकुनिस तवां यदाजैषीद अक्षद्यूतेन भारत स मया न हतस तत्र तेन पराप्ताः सम संशयम 5 [वै] ततॊ युधिष्ठिरॊ राजा नकुलं वाक्यम अब्रवीत आरुह्य वृक्षं माद्रेय निरीक्षस्व दिशॊ दश 6 पानीयम अन्तिके पश्य वृक्षान वाप्य उदकाश्रयान इमे हि भरातरः शरान्तास तव तात पिपासिताः 7 नकुलस तु तथेत्य उक्त्वा शीघ्रम आरुह्य पादमम अब्रवीद भरातरं जयेष्ठम अभिवीक्ष्य समन्ततः 8 पश्यामि बहुलान राजन वृक्षान उदकसंश्रयान सारसानां च निर्ह्रादम अत्रॊदकम असंशयम 9 ततॊ ऽबरवीत सत्यधृतिः कुन्तीपुत्रॊ युधिष्ठिरः गच्छ सौम्य ततः शीघ्रं तूर्णं पानीयम आनय 10 नकुलस तु तथेत्य उक्त्वा भरातुर जयेष्ठस्य शासनात पराद्रवद यत्र पानीयं शीघ्रं चैवान्वपद्यत 11 स दृष्ट्वा विमलं तॊयं सारसैः परिवारितम पातु काकस ततॊ वाचम अन्तरिक्षात स शुश्रुवे 12 मा तात साहसं कार्षीर मम पूर्वपरिग्रहः परश्नान उक्त्वा तु माद्रेय ततः पिब हरस्व च 13 अनादृत्य तु तद वाक्यं नकुलः सुपिपासितः अपिबच छीतलं तॊयं पीत्वा च निपपात ह 14 चिरायमाणे नकुले कुन्तीपुत्रॊ युधिष्ठिरः अब्रवीद भरातरं वीरं सहदेवम अरिंदमम 15 भराता चिरायते तात सहदेव तवाग्रजः तं चैवानय सॊदर्यं पानीयं च तवम आनय 16 सहदेवस तथेत्य उक्त्वा तां दिशं परत्यपद्यत ददर्श च हतं भूमौ भरातरं नकुलं तदा 17 भरातृशॊकाभिसंतप्तस तृषया च परपीडितः अभिदुद्राव पानीयं ततॊ वाग अभ्यभाषत 18 मा तात साहसं कार्षीर मम पूर्वपरिग्रहः परश्नान उक्त्वा यथाकामं ततः पिब हरस्व च 19 अनादृत्य तु तद वाक्यं सहदेवः पिपासितः अपिबच छीतलं तॊयं पीत्वा च निपपात ह 20 अथाब्रवीत स विजयं कुन्तीपुत्रॊ युधिष्ठिरः भरातरौ ते चिरगतौ बीभत्सॊ शत्रुकर्शन तौ चैवानय भद्रं ते पानीयं च तवम आनय 21 एवम उक्तॊ गुडाकेशः परगृह्य सशरं धनुः आमुक्तखड्गॊ मेधावी तत सरॊ परत्यपद्यत 22 यतः पुरुषशार्दूलौ पानीय हरणे गतु तौ ददर्श हतौ तत्र भरातरौ शवेतवाहनः 23 परसुप्ताव इव तौ दृष्ट्वा नरसिंहः सुदुःखितः धनुर उद्यम्य कौन्तेयॊ वयलॊकयत तद वनम 24 नापश्यत तत्र किं चित स भूतं तस्मिन महावने सव्यसाची ततः शरान्तः पानीयं सॊ ऽभयधावत 25 अभिधावंस ततॊ वाचम अन्तरिक्षात स शुश्रुवे किम आसीद असि पानीयं नैतच छक्यं बलात तवया 26 कौन्तेय यदि वै परश्नान मयॊक्तान परतिपत्स्यसे ततः पास्यसि पानीयं हरिष्यसि च भारत 27 वारितस तव अब्रवीत पार्थॊ दृश्यमानॊ निवारय यावद बाणैर विनिर्भिन्नः पुनर नैवं वदिष्यसि 28 एवम उक्त्वा ततः पार्थः शरैर अस्त्रानुमन्त्रितैः ववर्ष तां दिशं कृत्स्नां शब्दवेधं च दर्शयन 29 कर्णिनालीकनाराचान उत्सृजन भरतर्षभ अनेकैर इषुसंघातैर अन्तरिक्षं ववर्ष ह 30 [यक्स] किं विघातेन ते पार्थ परश्नान उक्त्वा ततः पिब अनुक्त्वा तु ततः परश्नान पीत्वैव न भविष्यसि 31 [वै] स तव अमॊघान इषून मुक्त्वा तृष्णयाभिप्रपीडितः अविज्ञायैव तान परश्नान पीत्वैव निपपात ह 32 अथाब्रवीद भीमसेनं कुन्तीपुत्रॊ युधिष्ठिरः नकुलः सहदेवश च बीभत्सुश चापराजितः 33 चिरं गतास तॊयहेतॊर न चागच्छन्ति भारत तांश चैवानय भद्रं ते पानीयं च तवम आनय 34 भीमसेनस तथेत्य उक्त्वा तां दिशं पत्यपद्यत यत्र ते पुरुषव्याघ्रा भरातरॊ ऽसय निपातिताः 35 तान दृष्ट्वा दुःखितॊ भीमस तृषया च परपीडितः अमन्यत महाबाहुः कर्म तद यक्षरक्षसाम स चिन्तयाम आस तदा यॊद्धव्यं धरुवम अद्य मे 36 पास्यामि तावत पानीयम इति पार्थॊ वृकॊदरः ततॊ ऽभयधावत पानीयं पिपासुः पुरुषर्षभः 37 [यक्स] मा तात साहसं कार्षीर मम पूर्वपरिग्रहः परश्नान उक्त्वा तु कौन्तेय ततः पिब हरस्व च 38 [वै] एवम उक्तस ततॊ भीमॊ यक्षेणामित तेजसा अविज्ञायैव तान परश्नान पीत्वैव निपपात ह 39 ततः कुन्तीसुतॊ राजा विचिन्त्य पुरुषर्षभः समुत्थाय महाबाहुर दह्यमानेन चेतसा 40 अपेतजननिर्घॊषं परविवेश महावनम रुरुभिश च वराहैश च पक्षिभिश च निषेवितम 41 नीलभास्वरवर्णैश च पादपैर उपशॊभितम भरमरैर उपगीतं च पक्षिभिश च महायशः 42 स गच्छन कानने तस्मिन हेमजालपरिष्कृतम ददर्श तत सरॊ शरीमान विश्वकर्म कृतं यथा 43 उपेतं नलिनी जालैः सिन्धुवारैश च वेतसैः केतकैः करवीरैश च पिप्पलैश चैव संवृतम शरमार्तस तद उपागम्य सरॊ दृष्ट्वाथ विस्मितः |
1
[y] nāpadām asti maryādā na nimittaṃ na kāraṇam dharmas tu vibhajaty atra ubhayoḥ puṇyapāpayoḥ 2 [bhīma] prātikāmy anayat kṛṣṇāṃ sabhāyāṃ preṣyavat tadā na mayā nihatas tatra tena prāptāḥ sma saṃśayam 3 [arj] vācas tīkṣṇāsthi bhedinyaḥ sūtaputreṇa bhāṣitāḥ atitīkṣṇā mayā kṣāntās tena prāptaḥ sma saṃśayam 4 [sahadeva] śakunis tvāṃ yadājaiṣīd akṣadyūtena bhārata sa mayā na hatas tatra tena prāptāḥ sma saṃśayam 5 [vai] tato yudhiṣṭhiro rājā nakulaṃ vākyam abravīt āruhya vṛkṣaṃ mādreya nirīkṣasva diśo daśa 6 pānīyam antike paśya vṛkṣān vāpy udakāśrayān ime hi bhrātaraḥ śrāntās tava tāta pipāsitāḥ 7 nakulas tu tathety uktvā śīghram āruhya pādamam abravīd bhrātaraṃ jyeṣṭham abhivīkṣya samantataḥ 8 paśyāmi bahulān rājan vṛkṣān udakasaṃśrayān sārasānāṃ ca nirhrādam atrodakam asaṃśayam 9 tato 'bravīt satyadhṛtiḥ kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ gaccha saumya tataḥ śīghraṃ tūrṇaṃ pānīyam ānaya 10 nakulas tu tathety uktvā bhrātur jyeṣṭhasya śāsanāt prādravad yatra pānīyaṃ śīghraṃ caivānvapadyata 11 sa dṛṣṭvā vimalaṃ toyaṃ sārasaiḥ parivāritam pātu kākas tato vācam antarikṣāt sa śuśruve 12 mā tāta sāhasaṃ kārṣīr mama pūrvaparigrahaḥ praśnān uktvā tu mādreya tataḥ piba harasva ca 13 anādṛtya tu tad vākyaṃ nakulaḥ supipāsitaḥ apibac chītalaṃ toyaṃ pītvā ca nipapāta ha 14 cirāyamāṇe nakule kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ abravīd bhrātaraṃ vīraṃ sahadevam ariṃdamam 15 bhrātā cirāyate tāta sahadeva tavāgrajaḥ taṃ caivānaya sodaryaṃ pānīyaṃ ca tvam ānaya 16 sahadevas tathety uktvā tāṃ diśaṃ pratyapadyata dadarśa ca hataṃ bhūmau bhrātaraṃ nakulaṃ tadā 17 bhrātṛśokābhisaṃtaptas tṛṣayā ca prapīḍitaḥ abhidudrāva pānīyaṃ tato vāg abhyabhāṣata 18 mā tāta sāhasaṃ kārṣīr mama pūrvaparigrahaḥ praśnān uktvā yathākāmaṃ tataḥ piba harasva ca 19 anādṛtya tu tad vākyaṃ sahadevaḥ pipāsitaḥ apibac chītalaṃ toyaṃ pītvā ca nipapāta ha 20 athābravīt sa vijayaṃ kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ bhrātarau te ciragatau bībhatso śatrukarśana tau caivānaya bhadraṃ te pānīyaṃ ca tvam ānaya 21 evam ukto guḍākeśaḥ pragṛhya saśaraṃ dhanuḥ āmuktakhaḍgo medhāvī tat saro pratyapadyata 22 yataḥ puruṣaśārdūlau pānīya haraṇe gatu tau dadarśa hatau tatra bhrātarau śvetavāhanaḥ 23 prasuptāv iva tau dṛṣṭvā narasiṃhaḥ suduḥkhitaḥ dhanur udyamya kaunteyo vyalokayata tad vanam 24 nāpaśyat tatra kiṃ cit sa bhūtaṃ tasmin mahāvane savyasācī tataḥ śrāntaḥ pānīyaṃ so 'bhyadhāvata 25 abhidhāvaṃs tato vācam antarikṣāt sa śuśruve kim āsīd asi pānīyaṃ naitac chakyaṃ balāt tvayā 26 kaunteya yadi vai praśnān mayoktān pratipatsyase tataḥ pāsyasi pānīyaṃ hariṣyasi ca bhārata 27 vāritas tv abravīt pārtho dṛśyamāno nivāraya yāvad bāṇair vinirbhinnaḥ punar naivaṃ vadiṣyasi 28 evam uktvā tataḥ pārthaḥ śarair astrānumantritaiḥ vavarṣa tāṃ diśaṃ kṛtsnāṃ śabdavedhaṃ ca darśayan 29 karṇinālīkanārācān utsṛjan bharatarṣabha anekair iṣusaṃghātair antarikṣaṃ vavarṣa ha 30 [yaksa] kiṃ vighātena te pārtha praśnān uktvā tataḥ piba anuktvā tu tataḥ praśnān pītvaiva na bhaviṣyasi 31 [vai] sa tv amoghān iṣūn muktvā tṛṣṇayābhiprapīḍitaḥ avijñāyaiva tān praśnān pītvaiva nipapāta ha 32 athābravīd bhīmasenaṃ kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ nakulaḥ sahadevaś ca bībhatsuś cāparājitaḥ 33 ciraṃ gatās toyahetor na cāgacchanti bhārata tāṃś caivānaya bhadraṃ te pānīyaṃ ca tvam ānaya 34 bhīmasenas tathety uktvā tāṃ diśaṃ patyapadyata yatra te puruṣavyāghrā bhrātaro 'sya nipātitāḥ 35 tān dṛṣṭvā duḥkhito bhīmas tṛṣayā ca prapīḍitaḥ amanyata mahābāhuḥ karma tad yakṣarakṣasām sa cintayām āsa tadā yoddhavyaṃ dhruvam adya me 36 pāsyāmi tāvat pānīyam iti pārtho vṛkodaraḥ tato 'bhyadhāvat pānīyaṃ pipāsuḥ puruṣarṣabhaḥ 37 [yaksa] mā tāta sāhasaṃ kārṣīr mama pūrvaparigrahaḥ praśnān uktvā tu kaunteya tataḥ piba harasva ca 38 [vai] evam uktas tato bhīmo yakṣeṇāmita tejasā avijñāyaiva tān praśnān pītvaiva nipapāta ha 39 tataḥ kuntīsuto rājā vicintya puruṣarṣabhaḥ samutthāya mahābāhur dahyamānena cetasā 40 apetajananirghoṣaṃ praviveśa mahāvanam rurubhiś ca varāhaiś ca pakṣibhiś ca niṣevitam 41 nīlabhāsvaravarṇaiś ca pādapair upaśobhitam bhramarair upagītaṃ ca pakṣibhiś ca mahāyaśaḥ 42 sa gacchan kānane tasmin hemajālapariṣkṛtam dadarśa tat saro śrīmān viśvakarma kṛtaṃ yathā 43 upetaṃ nalinī jālaiḥ sindhuvāraiś ca vetasaiḥ ketakaiḥ karavīraiś ca pippalaiś caiva saṃvṛtam śramārtas tad upāgamya saro dṛṣṭvātha vismitaḥ |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 3
Chapter 297
|
1
[वै] स ददर्श हतान भरातॄँल लॊकपालान इव चयुतान युगान्ते समनुप्राप्ते शक्र परतिमगौरवान 2 विप्रकीर्णधनुर बाणं दृष्ट्वा निहतम अर्जुनम भीमसेनं यमौ चॊभौ निर्विचेष्टान गतायुर अः 3 स दीर्घम उष्णं निःश्वस्य शॊकबाष्पपरिप्लुतः बुद्ध्या विचिन्तयाम आस वीराः केन निपातिताः 4 नैषां शस्त्रप्रहारॊ ऽसति पदं नेहास्ति कस्य चित भूतं महद इदं मन्ये भरातरॊ येन मे हताः एकाग्रं चिन्तयिष्यामि पीत्वा वेत्स्यामि वा जलम 5 सयात तु दुर्यॊधनेनेदम उपांशु विहितं कृतम गन्धार राजरचितं सततं जिह्मबुद्धिना 6 यस्य कार्यम अकार्यं वा समम एव भवत्य उत कस तस्य विश्वसेद वीरॊ दुर्मतेर अकृतात्मनः 7 अथ वा पुरुषैर गूढैः परयॊगॊ ऽयं दुरात्मनः भवेद इति महाबाहुर बहुधा समचिन्तयत 8 तस्यासीन न विषेणेदम उदकं दूषितं यथा मुखवर्णाः परसन्ना मे भरातॄणाम इत्य अचिन्तयत 9 एकैकशश चौघबलान इमान पुरुषसत्तमान कॊ ऽनयः परतिसमासेत कालान्तकयमाद ऋते 10 एतेनाध्यवसायेन तत तॊयम अवगाढवान गाहमानश च तत तॊयम अन्तरिक्षात स शुश्रुवे 11 [यक्स] अहं बकः शैवलमत्स्यभक्षॊ; मया नीताः परेतवशं तवानुजाः तवं पञ्चमॊ भविता राजपुत्र; न चेत परश्नान पृच्छतॊ वयाकरॊषि 12 मा तात साहसं कार्षीर मम पूर्वपरिग्रहः परश्नान उक्त्वा तु कौन्तेय ततः पिब हरस्व च 13 [य] रुद्राणां वा वसूनां वा मरुतां वा परधानभाक पृच्छामि कॊ भवान देवॊ नैतच छकुनिना कृतम 14 हिमवान पारियात्रश च विन्ध्यॊ मलय एव च चत्वारः पर्वताः केन पातिता भुवि तेजसा 15 अतीव ते महत कर्मकृतं बलवतां वर यन न देवा न गन्धर्वा नासुरा न च राक्षसाः विषहेरन महायुद्धे कृतं ते तन महाद्भुतम 16 न ते जानामि यत कार्यं नाभिजानामि काङ्क्षितम कौतूहलं महज जातं साध्वसं चागतं मम 17 येनास्म्य उद्विग्नहृदयः समुत्पन्न शिरॊ जवरः पृच्छामि भगवंस तस्मात कॊ भवान इह तिष्ठति 18 [यक्स] यक्षॊ ऽहम अस्मि भद्रं ते नास्मि पक्षी जले चरः मयैते निहताः सर्वे भरातरस ते महौजसः 19 [वै] ततस ताम अशिवां शरुत्वा वाचं स परुषाक्षराम यक्षस्य बरुवतॊ राजन्न उपक्रम्य तदा सथितः 20 विरूपाक्षं महाकायं यक्षं तालसमुच्छ्रयम जवलनार्कप्रतीकाशम अधृष्यं पर्वतॊपमम 21 सेतुम आश्रित्य तिष्ठन्तं ददर्श भरतर्षभः मेघगन्मीरया वाचा तर्जयन्तं महाबलम 22 [यक्स] इमे ते भरातरॊ राजन वार्यमाणा मयासकृत बलात तॊयं जिहीर्षन्तस ततॊ वै सूदिता मया 23 न पेयम उदकं राजन पराणान इह परीप्सता पार्थ मा साहसं कार्षीर मम पूर्वपरिग्रहः परश्नान उक्त्वा तु कौन्तेय ततः पिब हरस्व च 24 [य] नैवाहं कामये यक्ष तव पूर्वपरिग्रहम कामनैतत परशंसन्ति सन्तॊ हि पुरुषाः सदा 25 यदात्मना सवम आत्मानं परशंसेत पुरुषः परभॊ यथा परज्ञं तु ते परश्नान परतिवक्ष्यामि पृच्छ माम 26 [यक्स] किं सविद आदित्यम उन्नयति केच तस्याभितश चराः कश चैनम अस्तं नयति कस्मिंश च परतितिष्ठति 27 [य] बरह्माद इत्य अमुन नयति देवास तस्याभितश चराः धर्मश चास्तं नयति च सत्ये च परतितिष्ठति 28 [यक्स] केन सविच छरॊत्रियॊ भवति केन सविद विन्दते महत केन दवितीयवान भवति राजन केन च बुद्धिमान 29 [य] शरुतेन शरॊत्रियॊ भवति तपसा विन्दते महत धृत्या दवितीयवान भवति बुद्धिमान वृद्धसेवया 30 [यक्ष] किं बराह्मणानां देवत्वं कश च धर्मः सताम इव कश चैषां मानुषॊ भावः किम एषाम असताम इव 31 [य] सवाध्याय एषां देवत्वं तप एषां सताम इव मरणं मानुषॊ भावः परिवादॊ ऽसताम इव 32 [यक्स] किं कषत्रियाणां देवत्वं कश च धर्मः सताम इव कश चैषां मानुषॊ भावः किम एषाम असताम इव 33 [य] इष्वस्त्रम एषां देवत्वं यज्ञ एषां सताम इव भयं वै मानुषॊ भावः परित्यागॊ ऽसताम इव 34 [यक्स] किम एकं यज्ञियं साम किम एकं यज्ञियं यजुः का चैका वृश्चते यज्ञं कां यज्ञॊ नातिवर्तते 35 [य] पराणॊ वै यज्ञियं साम मनॊ वै यज्ञियं यजुः वाग एका वृश्चते यज्ञं तां यज्ञॊ नातिवर्तते 36 [यक्स] किं सविद आपततां शरेष्ठं बीजं निपततां वरम किं सवित परतिष्ठमानानां किं सवित परवदतां वरम 37 [य] वर्षम आपततां शरेष्ठं बीजं निपततां वरम गावः परतिष्ठमानानां पुत्रः परवदतां वरः 38 [यक्स] इन्द्रियार्थान अनुभवन बुद्धिमाँल लॊकपूजितः संमतः सर्वभूतानाम उच्छ्वसन कॊ न जीवति 39 [य] देवतातिथिभृत्यानां पितॄणाम आत्मनश च यः न निर्वपति पञ्चानाम उच्छ्वसन न स जीवति 40 [यक्स] किं सविद गुरुतरं भूमेः किं सविद उच्चतरं च खात किं सविच छीघ्रतरं वायॊः किं सविद बहुतरं नृणाम 41 [य] माता गुरुतरा भूमेः पिता उच्चरतश च खात मनॊ शीघ्रतरं वायॊश चिन्ता बहुतरी नृणाम 42 [यक्स] किं सवित सुप्तं न निमिषति किं सविज जातं न चॊपति कस्य सविद धृदयं नास्ति किं सविद वेगेन वर्घते 43 [य] मत्स्यः सुप्तॊ न निमिषत्य अण्डं जातं न चॊपति अश्मनॊ हृदयं नास्ति नदीवेगेन वर्धते 44 [यक्स] किं सवित परवसतॊ मित्रं किं सविन मित्रं गृहे सतः आतुरस्य च किं मित्रं किं सविन मित्रं मरिष्यतः 45 [य] सार्थः परवसतॊ मित्रं भार्या मित्रं गृहे सतः आतुरस्य भिषन मित्रं दानं मित्रं मरिष्यतः 46 [यक्स] किं सविद एकॊ विचरति जातः कॊ जायते पुनः किं सविद धिमस्य भैषज्यं किं सविद आवपनं महत 47 [य] सूर्य एकॊ विचरति चन्द्रमा जायते पुनः अग्निर हिमस्य भैषज्यं भूमिर आपवनं महत 48 [यक्स] किं सविद एकपदं धर्म्यं किं सविद एकपदं यशः किं सविद एकपदं सवर्ग्यं किं सविद एकपदं सुखम 49 [य] दाक्ष्यम एकपदं धर्म्यं दानम एकपदं यशः सत्यम एकपदं सवर्ग्यं शीलम एकपदं सुखम 50 [यक्स] किं सविद आत्मा मनुष्यस्य किं सविद दैवकृतः सखा उपजीवनं किं सविद अस्य किं सविद अस्य परायणम 51 [य] पुत्र आत्मा मनुष्यस्य भार्या दैवकृतः सखा उपजीवनं च पर्जन्यॊ दानम अस्य परायणम 52 [यक्स] धन्यानाम उत्तमं किं सविद धनानां किं सविद उत्तमम लाभानाम उत्तमं किं सवित किं सुखानां तथॊत्तमम 53 [य] धन्यानाम उत्तमं दाक्ष्यं धनानाम उत्तमं शरुतम लाभानां शरेष्ठम आरॊग्यं सुखानां तुष्टिर उत्तमा 54 [यक्स] कश च धर्मः परॊ लॊके कश च धर्मः सदा फलः किं नियम्य न शॊचन्ति कैश च संधिर न जीर्यते 55 [य] आनृशंस्यं परॊ धर्मस तरयीधर्मः सदा फलः अनॊ यम्य न शॊचन्ति सद्भिः संधिर न जीर्यते 56 [यक्स] किं नु हित्वा परियॊ भवति किं नु हित्वा न शॊचति किं नु हित्वार्थवान भवति किं नु हित्वा सुखी भवेत 57 [य] मानं हित्वा परियॊ भवति करॊधं हित्वा न शॊचति कामं हित्वार्थवान भवति लॊभं हित्वा सुखू भवेत 58 [यक्स] मृतं कथं सयात पुरुषः कथं राष्ट्रं मृतं भवेत शराधं मृतं कथं च सयात कथं यज्ञॊ मृतॊ भवेत 59 [य] मृतॊ दरिद्रः पुरुषॊ मृतं राष्ट्रम अराजकम मृतम अश्रॊत्रियं शराद्धं मृतॊ यज्ञॊ तव अदक्षिणः 60 [यक्स] का दिक किम उदकं परॊक्तं किम अन्नं पार्थ किं विषम शराद्धस्य कालम आख्याहि ततः पिब हरस्व च 61 [य] सन्तॊ दिग जलम आकाशं गौर अन्नं परार्थना विषम शराद्धस्य बराह्मणः कालः कथं वा यक्ष मन्यसे 62 [यक्स] वयाख्याता मे तवया परश्ना याथातथ्यं परंतप पुरुषं तव इदानीम आख्याहि यश च सर्वधनी नरः 63 [य] दिवं सपृशति भूमिं च शब्दः पुण्यस्य कर्मणः यावत स शब्दॊ भवति तावत पुरुष उच्यते 64 तुल्ये परियाप्रिये यस्य सुखदुःखे तथैव च अतीतानागते चॊभे स वै सर्वधनी नरः 65 [यक्स] वयाख्यातः पुरुषॊ राजन यश च सर्वधनी नरः तस्मात तवैकॊ भरातॄणां यम इच्छसि स जीवतु 66 [य] शयामॊ य एष रक्ताक्षॊ बृहच छाल इवॊद्गतः वयूढॊरस्कॊ महाबाहुर अङ्कुलॊ यक्ष जीवतु 67 [यक्स] परियस ते भीमसेनॊ ऽयम अर्जुनॊ वः परायणम स कस्मान नकुलं राजन सापत्नं जीवम इच्छसि 68 यस्य नागसहस्रेण दश संख्येन वै बलम तुल्यं तं भीमम उत्सृज्य नकुलं जीवम इच्छसि 69 तथैनं मनुजाः पराहुर भीमसेनं परियं तव अथ केनानुभावेन सापत्नं जीवम इच्छसि 70 यस्य बाहुबलं सर्वे पाण्डवाः समुपाश्रिताः अर्जुनं तम अपाहाय नकुलं जीवम इच्छसि 71 [य] आनृशंस्य परॊ धर्मः परमार्थाच च मे मतम आनृशंस्यं चिकीर्षामि नकुलॊ यक्ष जीवतु 72 धर्मशीलः सदा राजा इति मां मानवा विदुः सवधर्मान न चलिष्यामि नकुलॊ यक्ष जीवतु 73 यथा कुन्ती तथा माद्री विशेषॊ नास्ति मे तयॊः मातृभ्यां समम इच्छामि नकुलॊ यक्ष जीवतु 74 [यक्स] यस्य ते ऽरथाच च कामाच च आनृशंस्यं परं मतम अस्मात ते भरातरः सर्वे जीवन्तु भरतर्षभ |
1
[vai] sa dadarśa hatān bhrātṝṁl lokapālān iva cyutān yugānte samanuprāpte śakra pratimagauravān 2 viprakīrṇadhanur bāṇaṃ dṛṣṭvā nihatam arjunam bhīmasenaṃ yamau cobhau nirviceṣṭān gatāyur aḥ 3 sa dīrgham uṣṇaṃ niḥśvasya śokabāṣpapariplutaḥ buddhyā vicintayām āsa vīrāḥ kena nipātitāḥ 4 naiṣāṃ śastraprahāro 'sti padaṃ nehāsti kasya cit bhūtaṃ mahad idaṃ manye bhrātaro yena me hatāḥ ekāgraṃ cintayiṣyāmi pītvā vetsyāmi vā jalam 5 syāt tu duryodhanenedam upāṃśu vihitaṃ kṛtam gandhāra rājaracitaṃ satataṃ jihmabuddhinā 6 yasya kāryam akāryaṃ vā samam eva bhavaty uta kas tasya viśvased vīro durmater akṛtātmanaḥ 7 atha vā puruṣair gūḍhaiḥ prayogo 'yaṃ durātmanaḥ bhaved iti mahābāhur bahudhā samacintayat 8 tasyāsīn na viṣeṇedam udakaṃ dūṣitaṃ yathā mukhavarṇāḥ prasannā me bhrātṝṇām ity acintayat 9 ekaikaśaś caughabalān imān puruṣasattamān ko 'nyaḥ pratisamāseta kālāntakayamād ṛte 10 etenādhyavasāyena tat toyam avagāḍhavān gāhamānaś ca tat toyam antarikṣāt sa śuśruve 11 [yaksa] ahaṃ bakaḥ śaivalamatsyabhakṣo; mayā nītāḥ pretavaśaṃ tavānujāḥ tvaṃ pañcamo bhavitā rājaputra; na cet praśnān pṛcchato vyākaroṣi 12 mā tāta sāhasaṃ kārṣīr mama pūrvaparigrahaḥ praśnān uktvā tu kaunteya tataḥ piba harasva ca 13 [y] rudrāṇāṃ vā vasūnāṃ vā marutāṃ vā pradhānabhāk pṛcchāmi ko bhavān devo naitac chakuninā kṛtam 14 himavān pāriyātraś ca vindhyo malaya eva ca catvāraḥ parvatāḥ kena pātitā bhuvi tejasā 15 atīva te mahat karmakṛtaṃ balavatāṃ vara yan na devā na gandharvā nāsurā na ca rākṣasāḥ viṣaheran mahāyuddhe kṛtaṃ te tan mahādbhutam 16 na te jānāmi yat kāryaṃ nābhijānāmi kāṅkṣitam kautūhalaṃ mahaj jātaṃ sādhvasaṃ cāgataṃ mama 17 yenāsmy udvignahṛdayaḥ samutpanna śiro jvaraḥ pṛcchāmi bhagavaṃs tasmāt ko bhavān iha tiṣṭhati 18 [yaksa] yakṣo 'ham asmi bhadraṃ te nāsmi pakṣī jale caraḥ mayaite nihatāḥ sarve bhrātaras te mahaujasaḥ 19 [vai] tatas tām aśivāṃ śrutvā vācaṃ sa paruṣākṣarām yakṣasya bruvato rājann upakramya tadā sthitaḥ 20 virūpākṣaṃ mahākāyaṃ yakṣaṃ tālasamucchrayam jvalanārkapratīkāśam adhṛṣyaṃ parvatopamam 21 setum āśritya tiṣṭhantaṃ dadarśa bharatarṣabhaḥ meghaganmīrayā vācā tarjayantaṃ mahābalam 22 [yaksa] ime te bhrātaro rājan vāryamāṇā mayāsakṛt balāt toyaṃ jihīrṣantas tato vai sūditā mayā 23 na peyam udakaṃ rājan prāṇān iha parīpsatā pārtha mā sāhasaṃ kārṣīr mama pūrvaparigrahaḥ praśnān uktvā tu kaunteya tataḥ piba harasva ca 24 [y] naivāhaṃ kāmaye yakṣa tava pūrvaparigraham kāmanaitat praśaṃsanti santo hi puruṣāḥ sadā 25 yadātmanā svam ātmānaṃ praśaṃset puruṣaḥ prabho yathā prajñaṃ tu te praśnān prativakṣyāmi pṛccha mām 26 [yaksa] kiṃ svid ādityam unnayati keca tasyābhitaś carāḥ kaś cainam astaṃ nayati kasmiṃś ca pratitiṣṭhati 27 [y] brahmād ity amun nayati devās tasyābhitaś carāḥ dharmaś cāstaṃ nayati ca satye ca pratitiṣṭhati 28 [yaksa] kena svic chrotriyo bhavati kena svid vindate mahat kena dvitīyavān bhavati rājan kena ca buddhimān 29 [y] śrutena śrotriyo bhavati tapasā vindate mahat dhṛtyā dvitīyavān bhavati buddhimān vṛddhasevayā 30 [yakṣa] kiṃ brāhmaṇānāṃ devatvaṃ kaś ca dharmaḥ satām iva kaś caiṣāṃ mānuṣo bhāvaḥ kim eṣām asatām iva 31 [y] svādhyāya eṣāṃ devatvaṃ tapa eṣāṃ satām iva maraṇaṃ mānuṣo bhāvaḥ parivādo 'satām iva 32 [yaksa] kiṃ kṣatriyāṇāṃ devatvaṃ kaś ca dharmaḥ satām iva kaś caiṣāṃ mānuṣo bhāvaḥ kim eṣām asatām iva 33 [y] iṣvastram eṣāṃ devatvaṃ yajña eṣāṃ satām iva bhayaṃ vai mānuṣo bhāvaḥ parityāgo 'satām iva 34 [yaksa] kim ekaṃ yajñiyaṃ sāma kim ekaṃ yajñiyaṃ yajuḥ kā caikā vṛścate yajñaṃ kāṃ yajño nātivartate 35 [y] prāṇo vai yajñiyaṃ sāma mano vai yajñiyaṃ yajuḥ vāg ekā vṛścate yajñaṃ tāṃ yajño nātivartate 36 [yaksa] kiṃ svid āpatatāṃ śreṣṭhaṃ bījaṃ nipatatāṃ varam kiṃ svit pratiṣṭhamānānāṃ kiṃ svit pravadatāṃ varam 37 [y] varṣam āpatatāṃ śreṣṭhaṃ bījaṃ nipatatāṃ varam gāvaḥ pratiṣṭhamānānāṃ putraḥ pravadatāṃ varaḥ 38 [yaksa] indriyārthān anubhavan buddhimāṁl lokapūjitaḥ saṃmataḥ sarvabhūtānām ucchvasan ko na jīvati 39 [y] devatātithibhṛtyānāṃ pitṝṇām ātmanaś ca yaḥ na nirvapati pañcānām ucchvasan na sa jīvati 40 [yaksa] kiṃ svid gurutaraṃ bhūmeḥ kiṃ svid uccataraṃ ca khāt kiṃ svic chīghrataraṃ vāyoḥ kiṃ svid bahutaraṃ nṛṇām 41 [y] mātā gurutarā bhūmeḥ pitā uccarataś ca khāt mano śīghrataraṃ vāyoś cintā bahutarī nṛṇām 42 [yaksa] kiṃ svit suptaṃ na nimiṣati kiṃ svij jātaṃ na copati kasya svid dhṛdayaṃ nāsti kiṃ svid vegena varghate 43 [y] matsyaḥ supto na nimiṣaty aṇḍaṃ jātaṃ na copati aśmano hṛdayaṃ nāsti nadīvegena vardhate 44 [yaksa] kiṃ svit pravasato mitraṃ kiṃ svin mitraṃ gṛhe sataḥ āturasya ca kiṃ mitraṃ kiṃ svin mitraṃ mariṣyataḥ 45 [y] sārthaḥ pravasato mitraṃ bhāryā mitraṃ gṛhe sataḥ āturasya bhiṣan mitraṃ dānaṃ mitraṃ mariṣyataḥ 46 [yaksa] kiṃ svid eko vicarati jātaḥ ko jāyate punaḥ kiṃ svid dhimasya bhaiṣajyaṃ kiṃ svid āvapanaṃ mahat 47 [y] sūrya eko vicarati candramā jāyate punaḥ agnir himasya bhaiṣajyaṃ bhūmir āpavanaṃ mahat 48 [yaksa] kiṃ svid ekapadaṃ dharmyaṃ kiṃ svid ekapadaṃ yaśaḥ kiṃ svid ekapadaṃ svargyaṃ kiṃ svid ekapadaṃ sukham 49 [y] dākṣyam ekapadaṃ dharmyaṃ dānam ekapadaṃ yaśaḥ satyam ekapadaṃ svargyaṃ śīlam ekapadaṃ sukham 50 [yaksa] kiṃ svid ātmā manuṣyasya kiṃ svid daivakṛtaḥ sakhā upajīvanaṃ kiṃ svid asya kiṃ svid asya parāyaṇam 51 [y] putra ātmā manuṣyasya bhāryā daivakṛtaḥ sakhā upajīvanaṃ ca parjanyo dānam asya parāyaṇam 52 [yaksa] dhanyānām uttamaṃ kiṃ svid dhanānāṃ kiṃ svid uttamam lābhānām uttamaṃ kiṃ svit kiṃ sukhānāṃ tathottamam 53 [y] dhanyānām uttamaṃ dākṣyaṃ dhanānām uttamaṃ śrutam lābhānāṃ śreṣṭham ārogyaṃ sukhānāṃ tuṣṭir uttamā 54 [yaksa] kaś ca dharmaḥ paro loke kaś ca dharmaḥ sadā phalaḥ kiṃ niyamya na śocanti kaiś ca saṃdhir na jīryate 55 [y] ānṛśaṃsyaṃ paro dharmas trayīdharmaḥ sadā phalaḥ ano yamya na śocanti sadbhiḥ saṃdhir na jīryate 56 [yaksa] kiṃ nu hitvā priyo bhavati kiṃ nu hitvā na śocati kiṃ nu hitvārthavān bhavati kiṃ nu hitvā sukhī bhavet 57 [y] mānaṃ hitvā priyo bhavati krodhaṃ hitvā na śocati kāmaṃ hitvārthavān bhavati lobhaṃ hitvā sukhū bhavet 58 [yaksa] mṛtaṃ kathaṃ syāt puruṣaḥ kathaṃ rāṣṭraṃ mṛtaṃ bhavet śrādhaṃ mṛtaṃ kathaṃ ca syāt kathaṃ yajño mṛto bhavet 59 [y] mṛto daridraḥ puruṣo mṛtaṃ rāṣṭram arājakam mṛtam aśrotriyaṃ śrāddhaṃ mṛto yajño tv adakṣiṇaḥ 60 [yaksa] kā dik kim udakaṃ proktaṃ kim annaṃ pārtha kiṃ viṣam śrāddhasya kālam ākhyāhi tataḥ piba harasva ca 61 [y] santo dig jalam ākāśaṃ gaur annaṃ prārthanā viṣam śrāddhasya brāhmaṇaḥ kālaḥ kathaṃ vā yakṣa manyase 62 [yaksa] vyākhyātā me tvayā praśnā yāthātathyaṃ paraṃtapa puruṣaṃ tv idānīm ākhyāhi yaś ca sarvadhanī naraḥ 63 [y] divaṃ spṛśati bhūmiṃ ca śabdaḥ puṇyasya karmaṇaḥ yāvat sa śabdo bhavati tāvat puruṣa ucyate 64 tulye priyāpriye yasya sukhaduḥkhe tathaiva ca atītānāgate cobhe sa vai sarvadhanī naraḥ 65 [yaksa] vyākhyātaḥ puruṣo rājan yaś ca sarvadhanī naraḥ tasmāt tavaiko bhrātṝṇāṃ yam icchasi sa jīvatu 66 [y] śyāmo ya eṣa raktākṣo bṛhac chāla ivodgataḥ vyūḍhorasko mahābāhur aṅkulo yakṣa jīvatu 67 [yaksa] priyas te bhīmaseno 'yam arjuno vaḥ parāyaṇam sa kasmān nakulaṃ rājan sāpatnaṃ jīvam icchasi 68 yasya nāgasahasreṇa daśa saṃkhyena vai balam tulyaṃ taṃ bhīmam utsṛjya nakulaṃ jīvam icchasi 69 tathainaṃ manujāḥ prāhur bhīmasenaṃ priyaṃ tava atha kenānubhāvena sāpatnaṃ jīvam icchasi 70 yasya bāhubalaṃ sarve pāṇḍavāḥ samupāśritāḥ arjunaṃ tam apāhāya nakulaṃ jīvam icchasi 71 [y] ānṛśaṃsya paro dharmaḥ paramārthāc ca me matam ānṛśaṃsyaṃ cikīrṣāmi nakulo yakṣa jīvatu 72 dharmaśīlaḥ sadā rājā iti māṃ mānavā viduḥ svadharmān na caliṣyāmi nakulo yakṣa jīvatu 73 yathā kuntī tathā mādrī viśeṣo nāsti me tayoḥ mātṛbhyāṃ samam icchāmi nakulo yakṣa jīvatu 74 [yaksa] yasya te 'rthāc ca kāmāc ca ānṛśaṃsyaṃ paraṃ matam asmāt te bhrātaraḥ sarve jīvantu bharatarṣabha |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 3
Chapter 298
|
1
[वै] ततस ते यक्षवचनाद उदतिष्ठन्त पाण्डवाः कषुत्पिपासे च सर्वेषां कषणे तस्मिन वयगच्छताम 2 [य] रसस्य एकेन पादेन तिष्ठन्तम अपराजितम पृच्छामि कॊ भवान देवॊ न मे यक्षॊ मतॊ भवान 3 वसूनां वा भवान एकॊ रुद्राणाम अथ वा भवान अथ वा मरुतां शरेष्ठॊ वर्जी वा तरिदशेश्वरः 4 मम हि भरातर इमे सहस्रशतयॊधिनः न तं यॊगं परपश्यामि येन सयुर विनिपातिताः 5 सुखं परतिविबुद्धानाम इन्द्रियाण्य उपलक्षये स भवान सुहृद अस्माकम अथ वा नः पिता भवान 6 [यक्स] अहं ते जनकस तात धर्मॊ मृदु पराक्रम तवां दिदृक्षुर अनुप्राप्तॊ विद्धि मां भरतर्षभ 7 यशॊ सत्यं दमः शौचम आर्जवं हरीर अचापलम दानं तपॊ बरह्मचर्यम इत्य एतास तनवॊ मम 8 अहिंसा समता शान्तिस तपॊ शौचम अमत्सरः दवाराण्य एतानि मे विद्धि परियॊ हय असि सदा मम 9 दिष्ट्या पञ्चसु रक्तॊ ऽसि दिष्ट्या ते षट्पदी जिता दवे पूर्वे मध्यमे दवे च दवे चान्ते साम्परायिके 10 धर्मॊ ऽहम अस्मि भद्रं ते जिज्ञासुस तवम इहागतः आनृशंस्येन तुष्टॊ ऽसमि वरं दास्यामि ते ऽनघ 11 वरं वृणीष्व राजेन्द्र दाता हय अस्मि तवानघ ये हि मे पुरुषा भक्ता न तेषाम अस्ति दुर्गतिः 12 [य] अरणी सहितं यस्य मृग आदाय गच्छति तस्याग्नयॊ न लुप्येरन परथमॊ ऽसतु वरॊ मम 13 [धर्म] अरणी सहितं तस्य बराह्मणस्य हृतं मया मृगवेषेण कौन्तेय जिज्ञासार्थं तव परभॊ 14 [वै] ददानीत्य एव भवगान उत्तरं परत्यपद्यत अन्यं वरय भद्रं ते वरं तवम अमरॊपम 15 [य] वर्षाणि दवादशारण्ये तरयॊदशम उपस्थितम तत्र नॊ नाभिजानीयुर वसतॊ मनुजाः कव चित 16 [वै] ददानीत्य एव भगवान उत्तरं परत्यपद्यत भूयॊ चाश्वासयाम आस कौन्तेयं सत्यविक्रमम 17 यद्य अपि सवेन रूपेण चरिष्यथ महीम इमाम न वॊ विज्ञास्यते कश चित तरिषु लॊकेषु भारत 18 वर्षं तरयॊदशं चेदं मत्प्रसादात कुरूर्वहाः विराटनगरे गूढा अविज्ञाताश चरिष्यथ 19 यद वः संकल्पितं रूपं मनसा यस्य यादृशम तादृशं तादृशं सर्वे छन्दतॊ धारयिष्यथ 20 अरिणी सहितं चेदं बराह्मणाय परयच्छत जिज्ञासार्थं मया हय एतद आहृतं मृगरूपिणा 21 तृतीयं गृह्यतां पुत्र वरम अप्रतिमं महत तवं हि मत परभवॊ राजन विदुरश च ममांश भाक 22 [य] देवदेवॊ मया दृष्टॊ भवान साक्षात सनातनः यं ददासि वरं तुष्टस तं गरहीष्याम्य अहं पितः 23 जयेयं लॊभमॊहौ च करॊधं चाहं सदा विभॊ दाने तपसि सत्ये च मनॊ मे सततं भवेत 24 [धर्म] उपपन्नॊ गुणैः सर्वैः सवभावेनासि पाण्डव भवान धर्मः पुनश चैव यथॊक्तं ते भविष्यति 25 [वै] इत्य उक्त्वान्तर दधे धर्मॊ भगवाँल लॊकभावनः समेताः पाण्डवाश चैव सुखसुप्ता मनस्विनः 26 अभ्येत्य चाश्रमं वीराः सर्व एव गतक्लमाः आरणेयं ददुस तस्मै बराह्मणाय तपस्विने 27 इदं समुत्थान समागमं महत; पितुश च पुत्रस्य च कीर्तिवर्धनम पठन नरः सयाद विजीतेन्द्रियॊ वशी; सपुत्रपौत्रः शतवर्ष भाग भवेत 28 न चाप्य अधर्मे न सुहृद विभेदने; परस्वहारे परदारमर्शने कदर्य भावे न रमेन मनॊ सदा; नृणां सदाख्यानम इदं विजानताम |
1
[vai] tatas te yakṣavacanād udatiṣṭhanta pāṇḍavāḥ kṣutpipāse ca sarveṣāṃ kṣaṇe tasmin vyagacchatām 2 [y] rasasy ekena pādena tiṣṭhantam aparājitam pṛcchāmi ko bhavān devo na me yakṣo mato bhavān 3 vasūnāṃ vā bhavān eko rudrāṇām atha vā bhavān atha vā marutāṃ śreṣṭho varjī vā tridaśeśvaraḥ 4 mama hi bhrātara ime sahasraśatayodhinaḥ na taṃ yogaṃ prapaśyāmi yena syur vinipātitāḥ 5 sukhaṃ prativibuddhānām indriyāṇy upalakṣaye sa bhavān suhṛd asmākam atha vā naḥ pitā bhavān 6 [yaksa] ahaṃ te janakas tāta dharmo mṛdu parākrama tvāṃ didṛkṣur anuprāpto viddhi māṃ bharatarṣabha 7 yaśo satyaṃ damaḥ śaucam ārjavaṃ hrīr acāpalam dānaṃ tapo brahmacaryam ity etās tanavo mama 8 ahiṃsā samatā śāntis tapo śaucam amatsaraḥ dvārāṇy etāni me viddhi priyo hy asi sadā mama 9 diṣṭyā pañcasu rakto 'si diṣṭyā te ṣaṭpadī jitā dve pūrve madhyame dve ca dve cānte sāmparāyike 10 dharmo 'ham asmi bhadraṃ te jijñāsus tvam ihāgataḥ ānṛśaṃsyena tuṣṭo 'smi varaṃ dāsyāmi te 'nagha 11 varaṃ vṛṇīṣva rājendra dātā hy asmi tavānagha ye hi me puruṣā bhaktā na teṣām asti durgatiḥ 12 [y] araṇī sahitaṃ yasya mṛga ādāya gacchati tasyāgnayo na lupyeran prathamo 'stu varo mama 13 [dharma] araṇī sahitaṃ tasya brāhmaṇasya hṛtaṃ mayā mṛgaveṣeṇa kaunteya jijñāsārthaṃ tava prabho 14 [vai] dadānīty eva bhavagān uttaraṃ pratyapadyata anyaṃ varaya bhadraṃ te varaṃ tvam amaropama 15 [y] varṣāṇi dvādaśāraṇye trayodaśam upasthitam tatra no nābhijānīyur vasato manujāḥ kva cit 16 [vai] dadānīty eva bhagavān uttaraṃ pratyapadyata bhūyo cāśvāsayām āsa kaunteyaṃ satyavikramam 17 yady api svena rūpeṇa cariṣyatha mahīm imām na vo vijñāsyate kaś cit triṣu lokeṣu bhārata 18 varṣaṃ trayodaśaṃ cedaṃ matprasādāt kurūrvahāḥ virāṭanagare gūḍhā avijñātāś cariṣyatha 19 yad vaḥ saṃkalpitaṃ rūpaṃ manasā yasya yādṛśam tādṛśaṃ tādṛśaṃ sarve chandato dhārayiṣyatha 20 ariṇī sahitaṃ cedaṃ brāhmaṇāya prayacchata jijñāsārthaṃ mayā hy etad āhṛtaṃ mṛgarūpiṇā 21 tṛtīyaṃ gṛhyatāṃ putra varam apratimaṃ mahat tvaṃ hi mat prabhavo rājan viduraś ca mamāṃśa bhāk 22 [y] devadevo mayā dṛṣṭo bhavān sākṣāt sanātanaḥ yaṃ dadāsi varaṃ tuṣṭas taṃ grahīṣyāmy ahaṃ pitaḥ 23 jayeyaṃ lobhamohau ca krodhaṃ cāhaṃ sadā vibho dāne tapasi satye ca mano me satataṃ bhavet 24 [dharma] upapanno guṇaiḥ sarvaiḥ svabhāvenāsi pāṇḍava bhavān dharmaḥ punaś caiva yathoktaṃ te bhaviṣyati 25 [vai] ity uktvāntar dadhe dharmo bhagavāṁl lokabhāvanaḥ sametāḥ pāṇḍavāś caiva sukhasuptā manasvinaḥ 26 abhyetya cāśramaṃ vīrāḥ sarva eva gataklamāḥ āraṇeyaṃ dadus tasmai brāhmaṇāya tapasvine 27 idaṃ samutthāna samāgamaṃ mahat; pituś ca putrasya ca kīrtivardhanam paṭhan naraḥ syād vijītendriyo vaśī; saputrapautraḥ śatavarṣa bhāg bhavet 28 na cāpy adharme na suhṛd vibhedane; parasvahāre paradāramarśane kadarya bhāve na ramen mano sadā; nṛṇāṃ sadākhyānam idaṃ vijānatām |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 3
Chapter 299
|
1
[वै] धर्मेण ते ऽभयनुज्ञाताः पाण्डवाः सत्यविक्रमाः अज्ञातवासं वत्स्यन्तश छन्ना वर्षं तरयॊदशम उपॊपविश्य विद्वांसः सहिताः संशितव्रताः 2 ये तद भक्ता वसन्ति सम वनवासे तपस्विनः तान अब्रुवन महात्मानः शिष्टाः पराज्ञलयस तदा अभ्यनुज्ञापयिष्यन्तस तं निवासं धृतव्रताः 3 विदितं भवतां सर्वं धार्तराष्ट्रैर यथा वयम छद्मना हृतराज्याश च निःस्वाश च बहुशः कृताः 4 उषिताश च वने कृच्छ्रं यत्र दवादश वत्सरान अज्ञातवास समयं शेषं वर्षं तरयॊदशम तद वत्स्यामॊ वयं छन्नास तदनुज्ञातुम अर्हथ 5 सुयॊधनश च दुष्टात्मा कर्णश च सह सौबलः जानन्तॊ विषमं कुर्युर अस्मास्व अत्यन्तवैरिणः युक्ताचाराश च युक्ताश च पौरस्य सवजनस्य च 6 अपि नस तद भवेद भूयॊ यद वयं बराह्मणैः सह समस्ताः सवेषु राष्ट्रेषु सवराज्यस्था भवेमहि 7 इत्य उक्त्वा दुःखशॊकार्ता शुचिर धर्मसुतस तदा संमूर्च्छितॊ ऽभवद राजा साश्रुकण्ठॊ युधिष्ठिरः 8 तम अथाश्वासयन सर्वे बराह्मणा भरातृभिः सह अथ धौम्यॊ ऽबरवीद वाक्यं महार्थं नृपतिं तदा 9 राजन विद्वान भवान दान्तः सत्यसंधॊ जितेन्द्रियः नैवंविधाः परमुह्यन्ति नराः कस्यां चिद आपदि 10 देवैर अप्य आपदः पराप्ताश छन्नैश च बहुशस तथा तत्र तत्र सपत्नानां निग्रहार्थं महात्मभिः 11 इन्द्रेण निषधान पराप्य गिरिप्रस्थाश्रमे तदा छन्नेनॊष्य कृतं कर्म दविषतां बलनिग्रहे 12 विष्णुनाश्वशिरॊ पराप्य तथादित्यां निवत्स्यता गर्भे वधार्थं दैत्यानाम अज्ञातेनॊषितं चिरम 13 पराप्य वामन रूपेण परच्छन्नं बरह्मरूपिणा बलेर यथा हृतं राज्यं विक्रमैस तच च ते शरुतम 14 और्वेण वसता छन्नम ऊरौ बरह्मर्षिणा तदा यत्कृतं तात लॊकेषु तच च सर्वं शरुतं तवया 15 परच्छन्नं चापि धर्मज्ञ हरिणा वृत्र निग्रहे वज्रं परविश्य शक्रस्य यत्कृतं तच च ते शरुतम 16 हुताशनेन यच चापः परविश्य छन्नम आसता विबुधानां कृतं कर्म तच च सर्वं शरुतं तवया 17 एवं विवस्वता तात छन्नेनॊत्तम तेजसा निर्दग्धाः शत्रवः सर्वे वसता भुवि सर्वशः 18 विष्णुना वसता चापि गृहे दशरथस्य वै दशग्रीवॊ हतश छन्नं संयुगे भीमकर्मणा 19 एवम एते महात्मानः परच्छन्नास तत्र तत्र ह अजयच छात्रवान युद्धे तथा तवम अपि जेष्यसि 20 तथा दौम्येन धर्मज्ञॊ वाक्यैः संपरितॊषितः शास्त्रबुद्ध्या सवबुद्ध्या च न चचाल युधिष्ठिरः 21 अथाब्रवीन महाबाहुर भीमसेनॊ महाबलः राजानं बलिनां शरेष्ठॊ गिरा संपरिहर्षयन 22 अवेक्षया महाराज तव गाण्डीवधन्वना धर्मानुगतया बुद्ध्या न किं चित साहसं कृतम 23 सहदेवॊ मया नित्यं नकुलश च निवारितौ शक्तौ विध्वंसने तेषां शत्रुघ्नौ भीमविक्रमौ 24 न वयं तत परहास्यामॊ यस्मिन यॊक्ष्यति नॊ भवान भवान विधत्तां तत सर्वं कषिप्रं जेष्यामहे परान 25 इत्य उक्ते भिमसेनेन बराह्मणाः परमाशिर अः परयुज्यापृच्छ्य भरतान यथा सवान सवान ययुर गृहान 26 सर्वे वेदविदॊ मुख्या यतयॊ मुनयस तथा आशीर उक्त्वा यथान्यायं पुनर दर्शनकाङ्क्षिणः 27 सह धौम्येन विद्वांसस तथा ते पञ्च पाण्डवाः उत्थाय परययुर वीराः कृष्णाम आदाय भारत 28 करॊशमातम अतिक्रम्य तस्माद देशान निमित्ततः शवॊभूते मनुजव्याघ्राश छन्नवासार्थम उद्यताः 29 पृथक शास्त्रविदः सर्वे सर्वे मन्त्रविशारदाः संधिविग्रहकालज्ञा मन्त्राय समुपाविशन |
1
[vai] dharmeṇa te 'bhyanujñātāḥ pāṇḍavāḥ satyavikramāḥ ajñātavāsaṃ vatsyantaś channā varṣaṃ trayodaśam upopaviśya vidvāṃsaḥ sahitāḥ saṃśitavratāḥ 2 ye tad bhaktā vasanti sma vanavāse tapasvinaḥ tān abruvan mahātmānaḥ śiṣṭāḥ prājñalayas tadā abhyanujñāpayiṣyantas taṃ nivāsaṃ dhṛtavratāḥ 3 viditaṃ bhavatāṃ sarvaṃ dhārtarāṣṭrair yathā vayam chadmanā hṛtarājyāś ca niḥsvāś ca bahuśaḥ kṛtāḥ 4 uṣitāś ca vane kṛcchraṃ yatra dvādaśa vatsarān ajñātavāsa samayaṃ śeṣaṃ varṣaṃ trayodaśam tad vatsyāmo vayaṃ channās tadanujñātum arhatha 5 suyodhanaś ca duṣṭātmā karṇaś ca saha saubalaḥ jānanto viṣamaṃ kuryur asmāsv atyantavairiṇaḥ yuktācārāś ca yuktāś ca paurasya svajanasya ca 6 api nas tad bhaved bhūyo yad vayaṃ brāhmaṇaiḥ saha samastāḥ sveṣu rāṣṭreṣu svarājyasthā bhavemahi 7 ity uktvā duḥkhaśokārtā śucir dharmasutas tadā saṃmūrcchito 'bhavad rājā sāśrukaṇṭho yudhiṣṭhiraḥ 8 tam athāśvāsayan sarve brāhmaṇā bhrātṛbhiḥ saha atha dhaumyo 'bravīd vākyaṃ mahārthaṃ nṛpatiṃ tadā 9 rājan vidvān bhavān dāntaḥ satyasaṃdho jitendriyaḥ naivaṃvidhāḥ pramuhyanti narāḥ kasyāṃ cid āpadi 10 devair apy āpadaḥ prāptāś channaiś ca bahuśas tathā tatra tatra sapatnānāṃ nigrahārthaṃ mahātmabhiḥ 11 indreṇa niṣadhān prāpya giriprasthāśrame tadā channenoṣya kṛtaṃ karma dviṣatāṃ balanigrahe 12 viṣṇunāśvaśiro prāpya tathādityāṃ nivatsyatā garbhe vadhārthaṃ daityānām ajñātenoṣitaṃ ciram 13 prāpya vāmana rūpeṇa pracchannaṃ brahmarūpiṇā baler yathā hṛtaṃ rājyaṃ vikramais tac ca te śrutam 14 aurveṇa vasatā channam ūrau brahmarṣiṇā tadā yatkṛtaṃ tāta lokeṣu tac ca sarvaṃ śrutaṃ tvayā 15 pracchannaṃ cāpi dharmajña hariṇā vṛtra nigrahe vajraṃ praviśya śakrasya yatkṛtaṃ tac ca te śrutam 16 hutāśanena yac cāpaḥ praviśya channam āsatā vibudhānāṃ kṛtaṃ karma tac ca sarvaṃ śrutaṃ tvayā 17 evaṃ vivasvatā tāta channenottama tejasā nirdagdhāḥ śatravaḥ sarve vasatā bhuvi sarvaśaḥ 18 viṣṇunā vasatā cāpi gṛhe daśarathasya vai daśagrīvo hataś channaṃ saṃyuge bhīmakarmaṇā 19 evam ete mahātmānaḥ pracchannās tatra tatra ha ajayac chātravān yuddhe tathā tvam api jeṣyasi 20 tathā daumyena dharmajño vākyaiḥ saṃparitoṣitaḥ śāstrabuddhyā svabuddhyā ca na cacāla yudhiṣṭhiraḥ 21 athābravīn mahābāhur bhīmaseno mahābalaḥ rājānaṃ balināṃ śreṣṭho girā saṃpariharṣayan 22 avekṣayā mahārāja tava gāṇḍīvadhanvanā dharmānugatayā buddhyā na kiṃ cit sāhasaṃ kṛtam 23 sahadevo mayā nityaṃ nakulaś ca nivāritau śaktau vidhvaṃsane teṣāṃ śatrughnau bhīmavikramau 24 na vayaṃ tat prahāsyāmo yasmin yokṣyati no bhavān bhavān vidhattāṃ tat sarvaṃ kṣipraṃ jeṣyāmahe parān 25 ity ukte bhimasenena brāhmaṇāḥ paramāśir aḥ prayujyāpṛcchya bharatān yathā svān svān yayur gṛhān 26 sarve vedavido mukhyā yatayo munayas tathā āśīr uktvā yathānyāyaṃ punar darśanakāṅkṣiṇaḥ 27 saha dhaumyena vidvāṃsas tathā te pañca pāṇḍavāḥ utthāya prayayur vīrāḥ kṛṣṇām ādāya bhārata 28 krośamātam atikramya tasmād deśān nimittataḥ śvobhūte manujavyāghrāś channavāsārtham udyatāḥ 29 pṛthak śāstravidaḥ sarve sarve mantraviśāradāḥ saṃdhivigrahakālajñā mantrāya samupāviśan |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 4
Chapter 1
|
1
[ज] कथं विराटनगरे मम पूर्वपितामहाः अज्ञातवासम उषिता दुर्यॊधन भयार्दिताः 2 तथा तु स वराँल लब्ध्वा धर्माधर्मभृतां वरः गत्वाश्रमं बराह्मणेभ्य आचख्यौ सर्वम एव तत 3 कथयित्वा तु तत सर्वं बराह्मणेभ्यॊ युधिष्ठिरः अरणी सहितं तस्मै बराह्मणाय नयवेदयत 4 ततॊ युधिष्ठिरॊ राजा धर्मपुत्रॊ महामनाः संनिवर्त्यानुजान सर्वान इति हॊवाच भारत 5 दवादशेमानि वर्षाणि राष्ट्राद विप्रॊषिता वयम तरयॊदशॊ ऽयं संप्राप्तः कृच्छ्रः परमदुर्वसः 6 स साधु कौन्तेय इतॊ वासम अर्जुन रॊचय यत्रेमा वसतीः सर्वा वसेमाविदिताः परैः 7 तस्यैव वरदानेन धर्मस्य मनुजाधिप अज्ञाता विचरिष्यामॊ नराणा भरतर्षभ 8 किं तु वासाय राष्ट्राणि कीर्तयिष्यामि कानि चित रमणीयानि गुप्तानि तेषां किं चित सम रॊचय 9 सन्ति रम्या जनपदा बह्व अन्नाः परितः कुरून पाञ्चालाश चेदिमत्स्याश च शूरसेनाः पटच्चराः दशार्णा नव राष्ट्रं च मल्लाः शाल्व युगंधराः 10 एतेषां कतमॊ राजन निवासस तव रॊचते वत्स्यामॊ यत्र राजेन्द्र संवत्सरम इमं वयम 11 एवम एतन महाबाहॊ यथा स भगवान परभुः अब्रवीत सर्वभूतेशस तत तथा न तद अन्यथा 12 अवश्यं तव एव वासार्थं रमणीयं शिवं सुखम संमन्त्र्य सहितैः सर्वैर दरष्टव्यम अकुतॊभयम 13 मत्स्यॊ विराटॊ बलवान अभिरक्षेत स पाण्डवान धर्मशीलॊ वदान्यश च वृद्धश च सुमहाधनः 14 विराटनगरे तात संवत्सरम इमं वयम कुर्वन्तस तस्य कर्माणि विहरिष्याम भारत 15 यानि यानि च कर्माणि तस्य शक्ष्यामहे वयम कर्तुं यॊ यत स तत कर्म बरवीतु कुरुनन्दनाः 16 नरदेव कथं कर्म राष्ट्रे तस्य करिष्यसि विराट नृपतेः साधॊ रंस्यसे केन कर्मणा 17 मृदुर वदान्यॊ हरीमांश च धार्मिकः सत्यविक्रमः राजंस तवम आपदा कलिष्टः किं करिष्यसि पाण्डव 18 न दुःखम उचितं किं चिद राजन वेद यथा जनः स इमाम आपदं पराप्य कथं घॊरां तरिष्यसि 19 शृणुध्वं यत करिष्यामि कर्म वै कुरुनन्दनाः विराटम अनुसंप्राप्य राजानं पुरुषर्षभम 20 सभास्तारॊ भविष्यामि तस्य राज्ञॊ महात्मनः कङ्कॊ नाम दविजॊ भूत्वा मताक्षः परिय देविता 21 वैडूर्यान काञ्चनान दान्तान फलैर जयॊती रसैः सह कृष्णाक्षाँल लॊहिताक्षांश च निर्वर्त्स्यामि मनॊरमान 22 आसं युधिष्ठिरस्याहं पुरा पराणसमः सखा इति वक्ष्यामि राजानं यदि माम अनुयॊक्ष्यते 23 इत्य एतद वॊ मयाख्यातं विहरिष्याम्य अहं यथा वृकॊदर विराटे तवं रंस्यसे केन कर्मणा |
1
[j] kathaṃ virāṭanagare mama pūrvapitāmahāḥ ajñātavāsam uṣitā duryodhana bhayārditāḥ 2 tathā tu sa varāṁl labdhvā dharmādharmabhṛtāṃ varaḥ gatvāśramaṃ brāhmaṇebhya ācakhyau sarvam eva tat 3 kathayitvā tu tat sarvaṃ brāhmaṇebhyo yudhiṣṭhiraḥ araṇī sahitaṃ tasmai brāhmaṇāya nyavedayat 4 tato yudhiṣṭhiro rājā dharmaputro mahāmanāḥ saṃnivartyānujān sarvān iti hovāca bhārata 5 dvādaśemāni varṣāṇi rāṣṭrād viproṣitā vayam trayodaśo 'yaṃ saṃprāptaḥ kṛcchraḥ paramadurvasaḥ 6 sa sādhu kaunteya ito vāsam arjuna rocaya yatremā vasatīḥ sarvā vasemāviditāḥ paraiḥ 7 tasyaiva varadānena dharmasya manujādhipa ajñātā vicariṣyāmo narāṇā bharatarṣabha 8 kiṃ tu vāsāya rāṣṭrāṇi kīrtayiṣyāmi kāni cit ramaṇīyāni guptāni teṣāṃ kiṃ cit sma rocaya 9 santi ramyā janapadā bahv annāḥ paritaḥ kurūn pāñcālāś cedimatsyāś ca śūrasenāḥ paṭaccarāḥ daśārṇā nava rāṣṭraṃ ca mallāḥ śālva yugaṃdharāḥ 10 eteṣāṃ katamo rājan nivāsas tava rocate vatsyāmo yatra rājendra saṃvatsaram imaṃ vayam 11 evam etan mahābāho yathā sa bhagavān prabhuḥ abravīt sarvabhūteśas tat tathā na tad anyathā 12 avaśyaṃ tv eva vāsārthaṃ ramaṇīyaṃ śivaṃ sukham saṃmantrya sahitaiḥ sarvair draṣṭavyam akutobhayam 13 matsyo virāṭo balavān abhirakṣet sa pāṇḍavān dharmaśīlo vadānyaś ca vṛddhaś ca sumahādhanaḥ 14 virāṭanagare tāta saṃvatsaram imaṃ vayam kurvantas tasya karmāṇi vihariṣyāma bhārata 15 yāni yāni ca karmāṇi tasya śakṣyāmahe vayam kartuṃ yo yat sa tat karma bravītu kurunandanāḥ 16 naradeva kathaṃ karma rāṣṭre tasya kariṣyasi virāṭa nṛpateḥ sādho raṃsyase kena karmaṇā 17 mṛdur vadānyo hrīmāṃś ca dhārmikaḥ satyavikramaḥ rājaṃs tvam āpadā kliṣṭaḥ kiṃ kariṣyasi pāṇḍava 18 na duḥkham ucitaṃ kiṃ cid rājan veda yathā janaḥ sa imām āpadaṃ prāpya kathaṃ ghorāṃ tariṣyasi 19 śṛṇudhvaṃ yat kariṣyāmi karma vai kurunandanāḥ virāṭam anusaṃprāpya rājānaṃ puruṣarṣabham 20 sabhāstāro bhaviṣyāmi tasya rājño mahātmanaḥ kaṅko nāma dvijo bhūtvā matākṣaḥ priya devitā 21 vaiḍūryān kāñcanān dāntān phalair jyotī rasaiḥ saha kṛṣṇākṣāṁl lohitākṣāṃś ca nirvartsyāmi manoramān 22 āsaṃ yudhiṣṭhirasyāhaṃ purā prāṇasamaḥ sakhā iti vakṣyāmi rājānaṃ yadi mām anuyokṣyate 23 ity etad vo mayākhyātaṃ vihariṣyāmy ahaṃ yathā vṛkodara virāṭe tvaṃ raṃsyase kena karmaṇā |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 4
Chapter 2
|
1
[भम] पौरॊगवॊ बरुवाणॊ ऽहं बल्लवॊ नाम नामतः उपस्थास्यामि राजानं विराटम इति मे मतिः 2 सूपानस्य करिष्यामि कुशलॊ ऽसमि महानसे कृतपूर्वाणि यैर अस्य वयञ्जनानि सुशिक्षितैः तान अप्य अभिभविष्यामि परीतिं संजनयन्न अहम 3 आहरिष्यामि दारूणां निचयान महतॊ ऽपि च तत परेक्ष्य विपुलं कर्म राजा परीतॊ भविष्यति 4 दविपा वा बलिनॊ राजन वृषभा वा महाबलाः विनिग्राह्या यदि मया निग्रहीष्यामि तान अपि 5 ये च के चिन नियॊत्स्यन्ति समाजेषु नियॊधकाः तान अहं निहनिष्यामि परीतिं तस्य विवर्धयन 6 न तव एतान युध्यमानां वै हनिष्यामि कथं चन तथैतान पातयिष्यामि यथा यास्यन्ति न कषयम 7 आरालिकॊ गॊविकर्ता सूपकर्ता नियॊधकः आसं युधिष्ठिरस्याहम इति वक्ष्यामि पृच्छतः 8 आत्मानम आत्मना रक्षंश चरिष्यामि विशां पते इत्य एतत परतिजानामि विहरिष्याम्य अहं यथा 9 यम अग्निर बराह्मणॊ भूत्वा समागच्छन नृणां वरम दिधक्षुः खाण्डवं दावं दाशार्ह सहितं पुरा 10 महाबलं महाबाहुम अजितं कुरुनन्दनम सॊ ऽयं किं कर्म कौन्तेयः करिष्यति धनंजयः 11 यॊ ऽयम आसाद्य तं तावं तर्पयाम आस पावकम विजित्यैक रथेनेन्द्रं हत्वा पन्नगरक्षसान शरेष्ठः परतियुधां नाम सॊ ऽरजुनः किं करिष्यति 12 सूर्यः परपततां शरेष्ठॊ दविपदां बराह्मणॊ वरः आशीविषश च सर्पाणाम अग्निस तेजस्विनां वरः 13 आयुधानां वरॊ वर्जः ककुद्मी च गवां वरः हरदानाम उदधिः शरेष्ठः पर्जन्यॊ वर्षतां वरः 14 धृतराष्ट्रश च नागानां हस्तिष्व ऐरावतॊ वरः पुत्रः परियाणाम अधिकॊ भार्या च सुहृदां वरा 15 यथैतानि विशिष्टानि जात्यां जात्यां वृकॊदर एवं युवा गुडाकेशः शरेष्ठः सर्वधनुर्मताम 16 सॊ ऽयम इन्द्राद अनवरॊ वासुदेवाच च भारत गाण्डीवधन्वा शवेताश्वॊ बीभत्सुः किं करिष्यति 17 उषित्वा पञ्चवर्षाणि सहस्राक्षस्य वेश्मनि दिव्यान्य अस्त्राण्य अवाप्तानि देवरूपेण भास्वता 18 यं मन्ये दवादशं रुद्रम आदित्यानां तरयॊदशम यस्य बाहू समौ दीर्घौ जया घातकठिन तवचौ दक्षिणे चैव सव्ये च गवाम इव वहः कृतः 19 हिमवान इव शैलानां समुद्रः सरिताम इव तरिदशानां यथा शक्रॊ वसूनाम इव हव्यवाः 20 मृगाणाम इव शार्दूलॊ गरुडः पतताम इव वरः संनह्यमानानाम अर्जुनः किं करिष्यति 21 परतिज्ञां षण्ढकॊ ऽसमीति करिष्यामि महीपते जया घातौ हि महान्तौ मे संवर्तुं नृप दुष्करौ 22 कर्णयॊः परतिमुच्याहं कुण्डले जवलनॊपमे वेणी कृतशिरॊ राजन नाम्ना चैव बृहन्नडा 23 पठन्न आख्यायिकां नाम सत्रीभावेन पुनः पुनः रमयिष्ये महीपालम अन्यांश चान्तःपुरे जनान 24 गीतं नृत्तं विचित्रं च वादित्रं विविधं तथा शिक्षयिष्याम्य अहं राजन विराट भवने सत्रियः 25 परजानां समुदाचारं बहु कर्मकृतं वदन छादयिष्यामि कौन्तेय माययात्मानम आत्मना 26 युधिष्ठिरस्य गेहे ऽसमि दरौपद्याः परिचारिका उषितास्मीति वक्ष्यामि पृष्टॊ राज्ञा च भारत 27 एतेन विधिना छन्नः कृतकेन यथा नलः विहरिष्यामि राजेन्द्र विराट भवने सुखम |
1
[bhm] paurogavo bruvāṇo 'haṃ ballavo nāma nāmataḥ upasthāsyāmi rājānaṃ virāṭam iti me matiḥ 2 sūpānasya kariṣyāmi kuśalo 'smi mahānase kṛtapūrvāṇi yair asya vyañjanāni suśikṣitaiḥ tān apy abhibhaviṣyāmi prītiṃ saṃjanayann aham 3 āhariṣyāmi dārūṇāṃ nicayān mahato 'pi ca tat prekṣya vipulaṃ karma rājā prīto bhaviṣyati 4 dvipā vā balino rājan vṛṣabhā vā mahābalāḥ vinigrāhyā yadi mayā nigrahīṣyāmi tān api 5 ye ca ke cin niyotsyanti samājeṣu niyodhakāḥ tān ahaṃ nihaniṣyāmi prītiṃ tasya vivardhayan 6 na tv etān yudhyamānāṃ vai haniṣyāmi kathaṃ cana tathaitān pātayiṣyāmi yathā yāsyanti na kṣayam 7 ārāliko govikartā sūpakartā niyodhakaḥ āsaṃ yudhiṣṭhirasyāham iti vakṣyāmi pṛcchataḥ 8 ātmānam ātmanā rakṣaṃś cariṣyāmi viśāṃ pate ity etat pratijānāmi vihariṣyāmy ahaṃ yathā 9 yam agnir brāhmaṇo bhūtvā samāgacchan nṛṇāṃ varam didhakṣuḥ khāṇḍavaṃ dāvaṃ dāśārha sahitaṃ purā 10 mahābalaṃ mahābāhum ajitaṃ kurunandanam so 'yaṃ kiṃ karma kaunteyaḥ kariṣyati dhanaṃjayaḥ 11 yo 'yam āsādya taṃ tāvaṃ tarpayām āsa pāvakam vijityaika rathenendraṃ hatvā pannagarakṣasān śreṣṭhaḥ pratiyudhāṃ nāma so 'rjunaḥ kiṃ kariṣyati 12 sūryaḥ prapatatāṃ śreṣṭho dvipadāṃ brāhmaṇo varaḥ āśīviṣaś ca sarpāṇām agnis tejasvināṃ varaḥ 13 āyudhānāṃ varo varjaḥ kakudmī ca gavāṃ varaḥ hradānām udadhiḥ śreṣṭhaḥ parjanyo varṣatāṃ varaḥ 14 dhṛtarāṣṭraś ca nāgānāṃ hastiṣv airāvato varaḥ putraḥ priyāṇām adhiko bhāryā ca suhṛdāṃ varā 15 yathaitāni viśiṣṭāni jātyāṃ jātyāṃ vṛkodara evaṃ yuvā guḍākeśaḥ śreṣṭhaḥ sarvadhanurmatām 16 so 'yam indrād anavaro vāsudevāc ca bhārata gāṇḍīvadhanvā śvetāśvo bībhatsuḥ kiṃ kariṣyati 17 uṣitvā pañcavarṣāṇi sahasrākṣasya veśmani divyāny astrāṇy avāptāni devarūpeṇa bhāsvatā 18 yaṃ manye dvādaśaṃ rudram ādityānāṃ trayodaśam yasya bāhū samau dīrghau jyā ghātakaṭhina tvacau dakṣiṇe caiva savye ca gavām iva vahaḥ kṛtaḥ 19 himavān iva śailānāṃ samudraḥ saritām iva tridaśānāṃ yathā śakro vasūnām iva havyavāḥ 20 mṛgāṇām iva śārdūlo garuḍaḥ patatām iva varaḥ saṃnahyamānānām arjunaḥ kiṃ kariṣyati 21 pratijñāṃ ṣaṇḍhako 'smīti kariṣyāmi mahīpate jyā ghātau hi mahāntau me saṃvartuṃ nṛpa duṣkarau 22 karṇayoḥ pratimucyāhaṃ kuṇḍale jvalanopame veṇī kṛtaśiro rājan nāmnā caiva bṛhannaḍā 23 paṭhann ākhyāyikāṃ nāma strībhāvena punaḥ punaḥ ramayiṣye mahīpālam anyāṃś cāntaḥpure janān 24 gītaṃ nṛttaṃ vicitraṃ ca vāditraṃ vividhaṃ tathā śikṣayiṣyāmy ahaṃ rājan virāṭa bhavane striyaḥ 25 prajānāṃ samudācāraṃ bahu karmakṛtaṃ vadan chādayiṣyāmi kaunteya māyayātmānam ātmanā 26 yudhiṣṭhirasya gehe 'smi draupadyāḥ paricārikā uṣitāsmīti vakṣyāmi pṛṣṭo rājñā ca bhārata 27 etena vidhinā channaḥ kṛtakena yathā nalaḥ vihariṣyāmi rājendra virāṭa bhavane sukham |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 4
Chapter 3
|
1
[वै] किं तवं नकुल कुर्वाणस तत्र तात चरिष्यसि सुकुमारश च शूरश च दर्शनीयः सुखॊचितः 2 अश्वबन्धॊ भविष्यामि विराट नृपतेर अहम गरन्थिकॊ नाम नाम्नाहं कर्मैतत सुप्रियं मम 3 कुशलॊ ऽसम्य अश्वशिक्षायां तथैवाश्वचिकित्सिते परियाश च सततं मे ऽशवाः कुरुराज यथा तव 4 ये माम आमन्त्रयिष्यन्ति विराटनगरे जनाः तेभ्य एवं परवक्ष्यामि विहरिष्याम्य अहं यथा 5 सहदेव कथं तस्य समीपे विहरिष्यसि किं वा तवं तात कुर्वाणः परच्छन्नॊ विचरिष्यसि 6 गॊसंख्याता भविष्यामि विराटस्य महीपतेः परतिषेद्धा च दॊग्धा च संख्याने कुशलॊ गवाम 7 तन्तिपाल इति खयातॊ नाम्ना विदितम अस्तु ते निपुणं च चरिष्यामि वयेतु ते मानसॊ जवरः 8 अहं हि भवता गॊषु सततं परकृतः पुरा तत्र मे कौशलं कर्म अवबुद्धं विशां पते 9 लक्षणं चरितं चापि गवां यच चापि मङ्गलम तत सर्वं मे सुविदितम अन्यच चापि महीपते 10 वृषभान अपि जानामि राजन पूजित लक्षणान येषां मूत्रम उपाघ्राय अपि वन्ध्या परसूयते 11 सॊ ऽहम एवं चरिष्यामि परीतिर अत्र हि मे सदा न च मां वेत्स्यति परस तत ते रॊचतु पार्थिव 12 इयं तु नः परिया भार्या पराणेभ्यॊ ऽपि गरीयसी मातेव परिपाल्या च पूज्या जयेष्ठेव च सवसा 13 केन सम कर्मणा कृष्णा दरौपदी विचरिष्यति न हि किं चिद विजानाति कर्म कर्तुं यथा सत्रियः 14 सुकुमारी च बाला च राजपुत्री यशस्विनी पतिव्रता महाभागा कथं नु विचरिष्यति 15 माल्यगन्धान अलंकारान वस्त्राणि विविधानि च एतान्य एवाभिजानाति यतॊ जाता हि भामिनी 16 सैरन्ध्र्यॊ ऽरक्षिता लॊके भुजिष्याः सन्ति भारत नैवम अन्याः सत्रियॊ यान्ति इति लॊकस्य निश्चयः 17 साहं बरुवाणा सैरन्ध्री कुशला केशकर्मणि आत्मगुप्ता चरिष्यामि यन मां तवम अनुपृच्छसि 18 सुदेष्णां परत्युपस्थास्ये राजभार्यां यशस्विनीम सा रक्षिष्यति मां पराप्तां मा ते भूद दुःखम ईदृशम 19 [य] कल्याणं भाषसे कृष्णे कुले जाता यथा वदेत न पापम अभिजानासि साधु साध्वी वरते सथिता |
1
[vai] kiṃ tvaṃ nakula kurvāṇas tatra tāta cariṣyasi sukumāraś ca śūraś ca darśanīyaḥ sukhocitaḥ 2 aśvabandho bhaviṣyāmi virāṭa nṛpater aham granthiko nāma nāmnāhaṃ karmaitat supriyaṃ mama 3 kuśalo 'smy aśvaśikṣāyāṃ tathaivāśvacikitsite priyāś ca satataṃ me 'śvāḥ kururāja yathā tava 4 ye mām āmantrayiṣyanti virāṭanagare janāḥ tebhya evaṃ pravakṣyāmi vihariṣyāmy ahaṃ yathā 5 sahadeva kathaṃ tasya samīpe vihariṣyasi kiṃ vā tvaṃ tāta kurvāṇaḥ pracchanno vicariṣyasi 6 gosaṃkhyātā bhaviṣyāmi virāṭasya mahīpateḥ pratiṣeddhā ca dogdhā ca saṃkhyāne kuśalo gavām 7 tantipāla iti khyāto nāmnā viditam astu te nipuṇaṃ ca cariṣyāmi vyetu te mānaso jvaraḥ 8 ahaṃ hi bhavatā goṣu satataṃ prakṛtaḥ purā tatra me kauśalaṃ karma avabuddhaṃ viśāṃ pate 9 lakṣaṇaṃ caritaṃ cāpi gavāṃ yac cāpi maṅgalam tat sarvaṃ me suviditam anyac cāpi mahīpate 10 vṛṣabhān api jānāmi rājan pūjita lakṣaṇān yeṣāṃ mūtram upāghrāya api vandhyā prasūyate 11 so 'ham evaṃ cariṣyāmi prītir atra hi me sadā na ca māṃ vetsyati paras tat te rocatu pārthiva 12 iyaṃ tu naḥ priyā bhāryā prāṇebhyo 'pi garīyasī māteva paripālyā ca pūjyā jyeṣṭheva ca svasā 13 kena sma karmaṇā kṛṣṇā draupadī vicariṣyati na hi kiṃ cid vijānāti karma kartuṃ yathā striyaḥ 14 sukumārī ca bālā ca rājaputrī yaśasvinī pativratā mahābhāgā kathaṃ nu vicariṣyati 15 mālyagandhān alaṃkārān vastrāṇi vividhāni ca etāny evābhijānāti yato jātā hi bhāminī 16 sairandhryo 'rakṣitā loke bhujiṣyāḥ santi bhārata naivam anyāḥ striyo yānti iti lokasya niścayaḥ 17 sāhaṃ bruvāṇā sairandhrī kuśalā keśakarmaṇi ātmaguptā cariṣyāmi yan māṃ tvam anupṛcchasi 18 sudeṣṇāṃ pratyupasthāsye rājabhāryāṃ yaśasvinīm sā rakṣiṣyati māṃ prāptāṃ mā te bhūd duḥkham īdṛśam 19 [y] kalyāṇaṃ bhāṣase kṛṣṇe kule jātā yathā vadet na pāpam abhijānāsi sādhu sādhvī vrate sthitā |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 4
Chapter 4
|
1
[य] कर्माण्य उक्तानि युष्माभिर यानि तानि करिष्यथ मम चापि यथाबुद्धिरुचितानि विनिश्चयात 2 पुरॊहितॊ ऽयम अस्माकम अग्निहॊत्राणि रक्षतु सूदपौरॊगवैः सार्धं दरुपदस्य निवेशने 3 इन्द्रसेन मुखाश चेमे रथान आदाय केवलान यान्तु दवारवतीं शीघ्रम इति मे वर्तते मतिः 4 इमाश च नार्यॊ दरौपद्याः सर्वशः परिचारिकाः पाञ्चालान एव गच्छन्तु सूदपौरॊगवैः सह 5 सर्वैर अपि च वक्तव्यं न परज्ञायन्त पाण्डवाः गता हय अस्मान अपाकीर्य सर्वे दवैतवनाद इति 6 विदिते चापि वक्तव्यं सुहृद्भिर अनुरागतः अतॊ ऽहम अपि वक्ष्यामि हेतुमात्रं निबॊधत 7 हन्तेमां राजवसतिं राजपुत्रा बरवीमि वः यथा राजकुलं पराप्य चरन परेष्यॊ न रिष्यति 8 दुर्वसं तव एव कौरव्या जानता राजवेश्मनि अमानितैः सुमानार्हा अज्ञातैः परिवत्सरम 9 दिष्ट दवारॊ लभेद दवारं न च राजसु विश्वसेत तद एवासनम अन्विच्छेद यत्र नाभिषजेत परः 10 नास्य यानं न पर्यङ्कं न पीठं न जगं रथम आरॊहेत संमतॊ ऽसमीति स राजवसतिं वसेत 11 अथ यत्रैनम आसीनं शङ्केरन दुष्टचारिणः न तत्रॊपविशेज जातु स राजवसतिं वसेत 12 न चानुशिष्येद राजानम अपृच्छन्तं कदा चन तूष्णीं तव एनम उपासीत काले समभिपूजयन 13 असूयन्ति हि राजानॊ जनान अनृतवादिनः तथैव चावमन्यन्ते मन्त्रिणं वादिनं मृषा 14 नैषां दारेषु कुर्वीत मैत्रीं पराज्ञः कथं चन अन्तःपुर चरा ये च दवेष्टि यानहिताश च ये 15 विदिते चास्य कुर्वीत कर्याणि सुलघून्य अपि एवं विचरतॊ राज्ञॊ न कषतिर जायते कव चित 16 यत्नाच चॊपचरेद एनम अग्निवद देववच च ह अनृतेनॊपचीर्णॊ हि हिंस्याद एनम असंशयम 17 यच च भर्तानुयुञ्जीत तद एवाभ्यनुवर्तयेत परमादम अवलेहां च कॊपं च परिवर्जयेत 18 समर्थनासु सर्वासु हितं च परियम एव च संवर्णयेत तद एवास्य परियाद अपि हितं वदेत 19 अनुकूलॊ भवेच चास्य सर्वार्थेषु कथासु च अप्रियं चाहितं यत सयात तद अस्मै नानुवर्णयेत 20 नाहम अस्य परियॊ ऽसमीति मत्वा सेवेत पण्डितः अप्रमत्तश च यत्तश च हितं कुर्यात परियं च यत 21 नास्यानिष्टानि सेवेत नाहितैः सह संवसेत सवस्थानान न विकम्पेत स राजवसतिं वसेत 22 दक्षिणं वाथ वामं वा पार्श्वम आसीत पण्डितः रक्षिणां हय आत्तशस्त्राणां सथानं पश्चाद विधीयते नित्यं विप्रतिषिद्धं तु पुरस्ताद आसनं महत 23 न च संदर्शने किं चित परवृद्धम अपि संजपेत अपि हय एतद दरिद्राणां वयलीक सथानम उत्तमम 24 न मृषाभिहितं राज्ञॊ मनुष्येषु परकाशयेत यं चासूयन्ति राजानः पुरुषं न वदेच च तम 25 शूरॊ ऽसमीति न दृप्तः सयाद बुद्धिमान इति वा पुनः परियम एवाचरन राज्ञः परियॊ भवति भॊगवान 26 ऐश्वर्यं पराप्य दुष्प्रापं परियं पराप्य च राजतः अप्रमत्तॊ भवेद राज्ञः परियेषु च हितेषु च 27 यस्य कॊपॊ महाबाधः परसादश च महाफलः कस तस्य मनसापीच्छेद अनर्थं पराज्ञसंमतः 28 न चौष्ठौ निर्भुजेज जातु न च वाक्यं समाक्षिपेत सदा कषुतं च वातं च षठीवनं चाचरेच छनैः 29 हास्यवस्तुषु चाप्य अस्य वर्तमानेषु केषु चित नातिगाढं परहृष्येत न चाप्य उन्मत्तवद धसेत 30 न चातिधैर्येण चरेद गुरुतां हि वरजेत तथा समितं तु मृदुपूर्वेण दर्शयेत परसादजम 31 लाभे न हर्षयेद यस तु न वयथेद यॊ ऽवमानितः असंमूढश च यॊ नित्यं स राजवसतिं वसेत 32 राजानं राजपुत्रं वा संवर्तयति यः सदा अमात्यः पण्डितॊ भूत्वा स चिरं तिष्ठति शरियम 33 परगृहीतश च यॊ ऽमात्यॊ निगृहीतश च कारणैः न निर्बध्नाति राजानं लभते परग्रहं पुनः 34 परत्यक्षं च परॊक्षं च गुणवादी विचक्षणः उपजीवी भवेद राज्ञॊ विषये चापि यॊ वसेत 35 अमात्यॊ हि बलाद भॊक्तुं राजानं परार्थयेत तु यः न स तिष्ठेच चिरं सथानं गच्छेच च पराणसंशयम 36 शरेयः सदात्मनॊ दृष्ट्वा परं राज्ञा न संवदेत विशेषयेन न राजानं यॊग्या भूमिषु सर्वदा 37 अम्लानॊ बलवाञ शूरश छायेवानपगः सदा सत्यवादी मृदुर दान्तः स राजवसतिं वसेत 38 अन्यस्मिन परेष्यमाणे तु पुरस्ताद यः समुत्पतेत अहं किं करवाणीति स राजवसतिं वसेत 39 उष्णे वा यदि वा शीते रात्रौ वा यदि वा दिवा आदिष्टॊ न विकल्पेत स राजवसतिं वसेत 40 यॊ वै गृहेभ्यः परवसन परियाणां नानुसंस्मरेत दुःखेन सुखम अन्विच्छेत स राजवसतिं वसेत 41 समवेषं न कुर्वीत नात्युच्चैः संनिधौ हसेत मन्त्रं न बहुधा कुर्याद एवं राज्ञः परियॊ भवेत 42 न कर्मणि नियुक्तः सन धनं किं चिद उपस्पृशेत पराप्नॊति हि हरन दरव्यं बन्धनं यदि वा वधम 43 यानं वस्त्रम अलंकारं यच चान्यत संप्रयच्छति तद एव धारयेन नित्यम एवं परियतरॊ भवेत 44 संवत्सरम इमं तात तथा शीला बुभूषवः अथ सवविषयं पराप्य यथाकामं चरिष्यथ 45 अनुशिष्टाः सम भद्रं ते नैतद वक्तास्ति कश चन कुन्तीम ऋते मातरं नॊ विदुरं च महामतिम 46 यद एवानन्तरं कार्यं तद भवान कर्तुम अर्हति तारणायास्य दुःखस्य परस्थानाय जयाय च 47 [वै] एवम उक्तस ततॊ राज्ञा धौम्यॊ ऽथ दविजसत्तमः अकरॊद विधिवत सर्वं परस्थाने यद विधीयते 48 तेषां समिध्य तान अग्नीन मन्त्रवच च जुहाव सः समृद्धि वृद्धिलाभाय पृथिवी विजयाय च 49 अग्निं परदक्षिणं कृत्वा बराह्मणांश च तपॊधनान याज्ञसेनीं पुरस्कृत्य षड एवाथ परवव्रजुः |
1
[y] karmāṇy uktāni yuṣmābhir yāni tāni kariṣyatha mama cāpi yathābuddhirucitāni viniścayāt 2 purohito 'yam asmākam agnihotrāṇi rakṣatu sūdapaurogavaiḥ sārdhaṃ drupadasya niveśane 3 indrasena mukhāś ceme rathān ādāya kevalān yāntu dvāravatīṃ śīghram iti me vartate matiḥ 4 imāś ca nāryo draupadyāḥ sarvaśaḥ paricārikāḥ pāñcālān eva gacchantu sūdapaurogavaiḥ saha 5 sarvair api ca vaktavyaṃ na prajñāyanta pāṇḍavāḥ gatā hy asmān apākīrya sarve dvaitavanād iti 6 vidite cāpi vaktavyaṃ suhṛdbhir anurāgataḥ ato 'ham api vakṣyāmi hetumātraṃ nibodhata 7 hantemāṃ rājavasatiṃ rājaputrā bravīmi vaḥ yathā rājakulaṃ prāpya caran preṣyo na riṣyati 8 durvasaṃ tv eva kauravyā jānatā rājaveśmani amānitaiḥ sumānārhā ajñātaiḥ parivatsaram 9 diṣṭa dvāro labhed dvāraṃ na ca rājasu viśvaset tad evāsanam anvicched yatra nābhiṣajet paraḥ 10 nāsya yānaṃ na paryaṅkaṃ na pīṭhaṃ na jagaṃ ratham ārohet saṃmato 'smīti sa rājavasatiṃ vaset 11 atha yatrainam āsīnaṃ śaṅkeran duṣṭacāriṇaḥ na tatropaviśej jātu sa rājavasatiṃ vaset 12 na cānuśiṣyed rājānam apṛcchantaṃ kadā cana tūṣṇīṃ tv enam upāsīta kāle samabhipūjayan 13 asūyanti hi rājāno janān anṛtavādinaḥ tathaiva cāvamanyante mantriṇaṃ vādinaṃ mṛṣā 14 naiṣāṃ dāreṣu kurvīta maitrīṃ prājñaḥ kathaṃ cana antaḥpura carā ye ca dveṣṭi yānahitāś ca ye 15 vidite cāsya kurvīta karyāṇi sulaghūny api evaṃ vicarato rājño na kṣatir jāyate kva cit 16 yatnāc copacared enam agnivad devavac ca ha anṛtenopacīrṇo hi hiṃsyād enam asaṃśayam 17 yac ca bhartānuyuñjīta tad evābhyanuvartayet pramādam avalehāṃ ca kopaṃ ca parivarjayet 18 samarthanāsu sarvāsu hitaṃ ca priyam eva ca saṃvarṇayet tad evāsya priyād api hitaṃ vadet 19 anukūlo bhavec cāsya sarvārtheṣu kathāsu ca apriyaṃ cāhitaṃ yat syāt tad asmai nānuvarṇayet 20 nāham asya priyo 'smīti matvā seveta paṇḍitaḥ apramattaś ca yattaś ca hitaṃ kuryāt priyaṃ ca yat 21 nāsyāniṣṭāni seveta nāhitaiḥ saha saṃvaset svasthānān na vikampeta sa rājavasatiṃ vaset 22 dakṣiṇaṃ vātha vāmaṃ vā pārśvam āsīta paṇḍitaḥ rakṣiṇāṃ hy āttaśastrāṇāṃ sthānaṃ paścād vidhīyate nityaṃ vipratiṣiddhaṃ tu purastād āsanaṃ mahat 23 na ca saṃdarśane kiṃ cit pravṛddham api saṃjapet api hy etad daridrāṇāṃ vyalīka sthānam uttamam 24 na mṛṣābhihitaṃ rājño manuṣyeṣu prakāśayet yaṃ cāsūyanti rājānaḥ puruṣaṃ na vadec ca tam 25 śūro 'smīti na dṛptaḥ syād buddhimān iti vā punaḥ priyam evācaran rājñaḥ priyo bhavati bhogavān 26 aiśvaryaṃ prāpya duṣprāpaṃ priyaṃ prāpya ca rājataḥ apramatto bhaved rājñaḥ priyeṣu ca hiteṣu ca 27 yasya kopo mahābādhaḥ prasādaś ca mahāphalaḥ kas tasya manasāpīcched anarthaṃ prājñasaṃmataḥ 28 na cauṣṭhau nirbhujej jātu na ca vākyaṃ samākṣipet sadā kṣutaṃ ca vātaṃ ca ṣṭhīvanaṃ cācarec chanaiḥ 29 hāsyavastuṣu cāpy asya vartamāneṣu keṣu cit nātigāḍhaṃ prahṛṣyeta na cāpy unmattavad dhaset 30 na cātidhairyeṇa cared gurutāṃ hi vrajet tathā smitaṃ tu mṛdupūrveṇa darśayeta prasādajam 31 lābhe na harṣayed yas tu na vyathed yo 'vamānitaḥ asaṃmūḍhaś ca yo nityaṃ sa rājavasatiṃ vaset 32 rājānaṃ rājaputraṃ vā saṃvartayati yaḥ sadā amātyaḥ paṇḍito bhūtvā sa ciraṃ tiṣṭhati śriyam 33 pragṛhītaś ca yo 'mātyo nigṛhītaś ca kāraṇaiḥ na nirbadhnāti rājānaṃ labhate pragrahaṃ punaḥ 34 pratyakṣaṃ ca parokṣaṃ ca guṇavādī vicakṣaṇaḥ upajīvī bhaved rājño viṣaye cāpi yo vaset 35 amātyo hi balād bhoktuṃ rājānaṃ prārthayet tu yaḥ na sa tiṣṭhec ciraṃ sthānaṃ gacchec ca prāṇasaṃśayam 36 śreyaḥ sadātmano dṛṣṭvā paraṃ rājñā na saṃvadet viśeṣayen na rājānaṃ yogyā bhūmiṣu sarvadā 37 amlāno balavāñ śūraś chāyevānapagaḥ sadā satyavādī mṛdur dāntaḥ sa rājavasatiṃ vaset 38 anyasmin preṣyamāṇe tu purastād yaḥ samutpatet ahaṃ kiṃ karavāṇīti sa rājavasatiṃ vaset 39 uṣṇe vā yadi vā śīte rātrau vā yadi vā divā ādiṣṭo na vikalpeta sa rājavasatiṃ vaset 40 yo vai gṛhebhyaḥ pravasan priyāṇāṃ nānusaṃsmaret duḥkhena sukham anvicchet sa rājavasatiṃ vaset 41 samaveṣaṃ na kurvīta nātyuccaiḥ saṃnidhau haset mantraṃ na bahudhā kuryād evaṃ rājñaḥ priyo bhavet 42 na karmaṇi niyuktaḥ san dhanaṃ kiṃ cid upaspṛśet prāpnoti hi haran dravyaṃ bandhanaṃ yadi vā vadham 43 yānaṃ vastram alaṃkāraṃ yac cānyat saṃprayacchati tad eva dhārayen nityam evaṃ priyataro bhavet 44 saṃvatsaram imaṃ tāta tathā śīlā bubhūṣavaḥ atha svaviṣayaṃ prāpya yathākāmaṃ cariṣyatha 45 anuśiṣṭāḥ sma bhadraṃ te naitad vaktāsti kaś cana kuntīm ṛte mātaraṃ no viduraṃ ca mahāmatim 46 yad evānantaraṃ kāryaṃ tad bhavān kartum arhati tāraṇāyāsya duḥkhasya prasthānāya jayāya ca 47 [vai] evam uktas tato rājñā dhaumyo 'tha dvijasattamaḥ akarod vidhivat sarvaṃ prasthāne yad vidhīyate 48 teṣāṃ samidhya tān agnīn mantravac ca juhāva saḥ samṛddhi vṛddhilābhāya pṛthivī vijayāya ca 49 agniṃ pradakṣiṇaṃ kṛtvā brāhmaṇāṃś ca tapodhanān yājñasenīṃ puraskṛtya ṣaḍ evātha pravavrajuḥ |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 4
Chapter 5
|
1
[वै] ते वीरा बद्धनिस्त्रिंशास ततायुध कलापिनः बद्धगॊधाङ्गुलि तराणाः कालिन्दीम अभितॊ ययुः 2 ततस ते दक्षिणं तीरम अन्वगच्छन पदातयः वसन्तॊ गिरिदुर्गेषु वनदुर्गेषु धन्विनः 3 विध्यन्तॊ मृगजातानि महेष्वासा महाबलाः उत्तरेण दशार्णांस ते पाञ्चालान दक्षिणेन तु 4 अन्तरेण यकृल्लॊमाञ शूरसेनांश च पाण्डवाः लुब्धा बरुवाणा मत्स्यस्य विषयं पराविशन वनात 5 ततॊ जनपदं पराप्य कृष्णा राजानम अब्रवीत पश्यैकपद्यॊ दृश्यन्ते कषेत्राणि विविधानि च 6 वयक्तं दूरे विराटस्य राजधानी भविष्यति वसामेह परां रात्रिं बलवान मे परिश्रमः 7 धनंजय समुद्यम्य पाञ्चालीं वह भारत राजधान्यां निवत्स्यामॊ विमुक्ताश च वनादितः 8 ताम आदायार्जुनस तूर्णं दरौपदीं गजराड इव संप्राप्य नगराभ्याशम अवतारयद अर्जुनः 9 स राजधानीं संप्राप्य कौन्तेयॊ ऽरजुनम अब्रवीत कवायुधानि समासज्य परवेश्यामः पुरं वयम 10 सायुधाश च वयं तात परवेक्ष्यामः पुरं यति समुद्वेगं जनस्यास्य करिष्यामॊ न संशयः 11 ततॊ दवादश वर्षाणि परवेष्टव्यं वनं पुनः एकस्मिन्न अपि विज्ञाते परतिज्ञातं हि नस तथा 12 इयं कूटे मनुष्येन्द्र गहहा महती शमी भीम शाखा दुरारॊहा शमशानस्य समीपतः 13 न चापि विद्यते कश चिन मनुष्य इह पार्थिव उत्पथे हि वने जाता मृगव्यालनिषेविते 14 समासज्यायुधान्य अस्यां गच्छामॊ नगरं परति एवम अत्र यथाजॊषं विहरिष्याम भारत 15 एवम उक्त्वा स राजानं धर्मात्मानं युधिष्ठिरम परचक्रमे निधानाय शस्त्राणां भरतर्षभ 16 येन देवान मनुष्यांश च सर्पांश चैकरथॊ ऽजयत सफीताञ्जनपदांश चान्यान अजयत कुरुनन्दनः 17 तद उदारं महाघॊषं सपत्नगणसूदनम अपज्यम अकरॊत पार्थॊ गाण्डीवम अभयंकरम 18 येन वीरः कुरुक्षेत्रम अभ्यरक्षत परंतपः अमुञ्चद धनुर अस तस्य जयाम अक्षय्यां युधिष्ठिरः 19 पाञ्चालान येन संग्रामे भीमसेनॊ ऽजयत परभुः परत्यषेधद बहून एकः सपत्नांश चैव दिग जये 20 निशम्य यस्य विस्फारं वयद्रवन्त रणे परे पर्वतस्येव दीर्णस्य विस्फॊटम अशनेर इव 21 सैन्धवं येन राजानं परामृषत चानघ जया पाशं धनुर अस तस्य भीमसेनॊ ऽवतारयत 22 अजयत पश्चिमाम आशां धनुषा येन पाण्डवः तस्य मौर्वीम अपाकर्षच छूरः संक्रन्दनॊ युधि 23 दक्षिणां दक्षिणाचारॊ दिशं येनाजयत परभुः अपज्यम अकरॊद वीरः सहदेवस तदायुधम 24 खड्गांश च पीतान दीर्घांश च कलापांश च महाधनान विपाठान कषुर धारांश च धनुर भिर निदधुः सह 25 ताम उपारुह्य नकुलॊ धनूंषि निदधत सवयम यानि तस्यावकाशानि दृढरूपाण्य अमन्यत 26 यत्र चापश्यत स वै तिरॊ वर्षाणि वर्षति तत्र तानि दृढैः पाशैः सुगाढं पर्यबन्धत 27 शरीरं च मृतस्यैकं समबध्नन्त पाण्डवाः विवर्जयिष्यन्ति नरा दूराद एवं शमीम इमाम आबद्धं शवम अत्रेति गन्धम आघ्राय पूतिकम 28 अशीतिशत वर्षेयं माता न इति वादिनः कुलधर्मॊ ऽयम अस्माकं पूर्वैर आचरितॊ ऽपि च समासजाना वृक्षे ऽसमिन्न इति वै वयाहरन्ति ते 29 आ गॊपालावि पालेभ्य आचक्षाणाः परंतपाः आजग्मुर नगराभ्याशं पार्थाः शत्रुनिबर्हणाः 30 जयॊ जयन्तॊ विजयॊ जयत्सेनॊ जयद्बलः इति गुह्यानि नामानि चक्रे तेषां युधिष्ठिरः 31 ततॊ यथाप्रतिज्ञाभिः पराविशन नगरं महत अज्ञातचर्यां वत्स्यन्तॊ राष्ट्रं वर्षं तरयॊदशम |
1
[vai] te vīrā baddhanistriṃśās tatāyudha kalāpinaḥ baddhagodhāṅguli trāṇāḥ kālindīm abhito yayuḥ 2 tatas te dakṣiṇaṃ tīram anvagacchan padātayaḥ vasanto giridurgeṣu vanadurgeṣu dhanvinaḥ 3 vidhyanto mṛgajātāni maheṣvāsā mahābalāḥ uttareṇa daśārṇāṃs te pāñcālān dakṣiṇena tu 4 antareṇa yakṛllomāñ śūrasenāṃś ca pāṇḍavāḥ lubdhā bruvāṇā matsyasya viṣayaṃ prāviśan vanāt 5 tato janapadaṃ prāpya kṛṣṇā rājānam abravīt paśyaikapadyo dṛśyante kṣetrāṇi vividhāni ca 6 vyaktaṃ dūre virāṭasya rājadhānī bhaviṣyati vasāmeha parāṃ rātriṃ balavān me pariśramaḥ 7 dhanaṃjaya samudyamya pāñcālīṃ vaha bhārata rājadhānyāṃ nivatsyāmo vimuktāś ca vanāditaḥ 8 tām ādāyārjunas tūrṇaṃ draupadīṃ gajarāḍ iva saṃprāpya nagarābhyāśam avatārayad arjunaḥ 9 sa rājadhānīṃ saṃprāpya kaunteyo 'rjunam abravīt kvāyudhāni samāsajya praveśyāmaḥ puraṃ vayam 10 sāyudhāś ca vayaṃ tāta pravekṣyāmaḥ puraṃ yati samudvegaṃ janasyāsya kariṣyāmo na saṃśayaḥ 11 tato dvādaśa varṣāṇi praveṣṭavyaṃ vanaṃ punaḥ ekasminn api vijñāte pratijñātaṃ hi nas tathā 12 iyaṃ kūṭe manuṣyendra gahahā mahatī śamī bhīma śākhā durārohā śmaśānasya samīpataḥ 13 na cāpi vidyate kaś cin manuṣya iha pārthiva utpathe hi vane jātā mṛgavyālaniṣevite 14 samāsajyāyudhāny asyāṃ gacchāmo nagaraṃ prati evam atra yathājoṣaṃ vihariṣyāma bhārata 15 evam uktvā sa rājānaṃ dharmātmānaṃ yudhiṣṭhiram pracakrame nidhānāya śastrāṇāṃ bharatarṣabha 16 yena devān manuṣyāṃś ca sarpāṃś caikaratho 'jayat sphītāñjanapadāṃś cānyān ajayat kurunandanaḥ 17 tad udāraṃ mahāghoṣaṃ sapatnagaṇasūdanam apajyam akarot pārtho gāṇḍīvam abhayaṃkaram 18 yena vīraḥ kurukṣetram abhyarakṣat paraṃtapaḥ amuñcad dhanur as tasya jyām akṣayyāṃ yudhiṣṭhiraḥ 19 pāñcālān yena saṃgrāme bhīmaseno 'jayat prabhuḥ pratyaṣedhad bahūn ekaḥ sapatnāṃś caiva dig jaye 20 niśamya yasya visphāraṃ vyadravanta raṇe pare parvatasyeva dīrṇasya visphoṭam aśaner iva 21 saindhavaṃ yena rājānaṃ parāmṛṣata cānagha jyā pāśaṃ dhanur as tasya bhīmaseno 'vatārayat 22 ajayat paścimām āśāṃ dhanuṣā yena pāṇḍavaḥ tasya maurvīm apākarṣac chūraḥ saṃkrandano yudhi 23 dakṣiṇāṃ dakṣiṇācāro diśaṃ yenājayat prabhuḥ apajyam akarod vīraḥ sahadevas tadāyudham 24 khaḍgāṃś ca pītān dīrghāṃś ca kalāpāṃś ca mahādhanān vipāṭhān kṣura dhārāṃś ca dhanur bhir nidadhuḥ saha 25 tām upāruhya nakulo dhanūṃṣi nidadhat svayam yāni tasyāvakāśāni dṛḍharūpāṇy amanyata 26 yatra cāpaśyata sa vai tiro varṣāṇi varṣati tatra tāni dṛḍhaiḥ pāśaiḥ sugāḍhaṃ paryabandhata 27 śarīraṃ ca mṛtasyaikaṃ samabadhnanta pāṇḍavāḥ vivarjayiṣyanti narā dūrād evaṃ śamīm imām ābaddhaṃ śavam atreti gandham āghrāya pūtikam 28 aśītiśata varṣeyaṃ mātā na iti vādinaḥ kuladharmo 'yam asmākaṃ pūrvair ācarito 'pi ca samāsajānā vṛkṣe 'sminn iti vai vyāharanti te 29 ā gopālāvi pālebhya ācakṣāṇāḥ paraṃtapāḥ ājagmur nagarābhyāśaṃ pārthāḥ śatrunibarhaṇāḥ 30 jayo jayanto vijayo jayatseno jayadbalaḥ iti guhyāni nāmāni cakre teṣāṃ yudhiṣṭhiraḥ 31 tato yathāpratijñābhiḥ prāviśan nagaraṃ mahat ajñātacaryāṃ vatsyanto rāṣṭraṃ varṣaṃ trayodaśam |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 4
Chapter 6
|
1
[वै] ततॊ विराटं परथमं युधिष्ठिरॊ; राजा सभायाम उपविष्टुम आव्रजत वैडूर्य रूपान परतिमुच्य काञ्चनान; अक्षान स कक्षे परिगृह्य वाससा 2 नराधिपॊ राष्ट्रपतिं यशस्विनं; महायशाः कौरव वंशवर्धनः महानुभावॊ नरराज सत्कृतॊ; दुरासदस तीक्ष्णविषॊ यथॊरगः 3 बालेन रूपेण नरर्षभॊ महान; अथार्चि रूपेण यथामरस तथा महाभ्रजालैर इव संवृतॊ रविर; यथानलॊ भस्म वृतश च वीर्यवान 4 तम आपतन्तं परसमीक्ष्य पाण्डवं; विराट राड इन्दुम इवाभ्रसंवृतम मन्त्रिद्विजान सूत मुखान विशस तथा; ये चापि के चित परिषत समासते पप्रच्छ कॊ ऽयं परथमं समेयिवान; अनेन यॊ ऽयं परसमीक्षते सभाम 5 न तु दविजॊ ऽयं भविता नरॊत्तमः; पतिः पृथिव्या इति मे मनॊगतम न चास्य दासॊ न रथॊ न कुण्डले; समीपतॊ भराजति चायम इन्द्रवत 6 शरीरलिङ्गैर उपसूचितॊ हय अयं; मूर्धाभिषिक्तॊ ऽयम इतीव मानसम समीपम आयाति च मे गतव्यथॊ; यथा गजस तामरसीं मदॊत्कटः 7 वितर्कयन्तं तु नरर्षभस तदा; यिधिष्ठिरॊ ऽभयेत्य विराटम अब्रवीत सम्राड विजानात्व इह जीवितार्थिनं; विनष्ट सर्वस्वम उपागतं दविजम 8 इहाहम इच्छामि तवानघान्तिके; वस्तुं यथा कामचरस तथा विभॊ तम अब्रवीत सवागतम इत्य अनन्तरं; राजा परहृष्टः परतिसंगृहाण च 9 कामेन ताताभिवदाम्य अहं तवां; कस्यासि राज्ञॊ विषयाद इहागतः गॊत्रं च नामापि च शंस तत्त्वतः; किं चापि शिल्पं तव विद्यते कृतम 10 युधिष्ठिरस्यासम अहं पुरा सखा; वैयाघ्रपद्यः पुनर अस्मि बराह्मणः अक्षान परवप्तुं कुशलॊ ऽसमि देविता; कङ्केति नाम्नास्मि विराट विश्रुतः 11 ददामि ते हन्त वरं यम इच्छसि; परशाधि मत्स्यान वशगॊ हय अहं तव परिया हि धूर्ता मम देविनः सदा; भवांश च देवॊपम राज्यम अर्हति 12 आप्तॊ विवादः परमॊ विशां पते; न विद्यते किं चन मत्स्यहीनतः न मे जितः कश चन धारयेद धनं; वरॊ ममैषॊ ऽसतु तव परसादतः 13 हन्याम अवध्यं यदि ते ऽपरियं चरेत; परव्राजयेयं विषयाद दविजांस तथा शृण्वन्तु मे जानपदाः समागताः; कङ्कॊ यथाहं विषये परभुस तथा 14 समानयानॊ भवितासि मे सखा; परभूतवस्त्रॊ बहु पानभॊजनः पश्येस तवम अन्तश च बहिश च सर्वदा; कृतं च ते दवारम अपावृतं मया 15 ये तवानुवादेयुर अवृत्ति कर्शिता; बरूयाश च तेषां वचनेन मे सदा दास्यामि सर्वं तद अहं न संशयॊ; न ते भयं विद्यति संनिधौ मम 16 एवं स लब्ध्वा तु वरं समागमं; विराट राजेन नरर्षभस तदा उवास वीरः परमार्चितः सुखी; न चापि कश चिच चरितं बुबॊध तत |
1
[vai] tato virāṭaṃ prathamaṃ yudhiṣṭhiro; rājā sabhāyām upaviṣṭum āvrajat vaiḍūrya rūpān pratimucya kāñcanān; akṣān sa kakṣe parigṛhya vāsasā 2 narādhipo rāṣṭrapatiṃ yaśasvinaṃ; mahāyaśāḥ kaurava vaṃśavardhanaḥ mahānubhāvo nararāja satkṛto; durāsadas tīkṣṇaviṣo yathoragaḥ 3 bālena rūpeṇa nararṣabho mahān; athārci rūpeṇa yathāmaras tathā mahābhrajālair iva saṃvṛto ravir; yathānalo bhasma vṛtaś ca vīryavān 4 tam āpatantaṃ prasamīkṣya pāṇḍavaṃ; virāṭa rāḍ indum ivābhrasaṃvṛtam mantridvijān sūta mukhān viśas tathā; ye cāpi ke cit pariṣat samāsate papraccha ko 'yaṃ prathamaṃ sameyivān; anena yo 'yaṃ prasamīkṣate sabhām 5 na tu dvijo 'yaṃ bhavitā narottamaḥ; patiḥ pṛthivyā iti me manogatam na cāsya dāso na ratho na kuṇḍale; samīpato bhrājati cāyam indravat 6 śarīraliṅgair upasūcito hy ayaṃ; mūrdhābhiṣikto 'yam itīva mānasam samīpam āyāti ca me gatavyatho; yathā gajas tāmarasīṃ madotkaṭaḥ 7 vitarkayantaṃ tu nararṣabhas tadā; yidhiṣṭhiro 'bhyetya virāṭam abravīt samrāḍ vijānātv iha jīvitārthinaṃ; vinaṣṭa sarvasvam upāgataṃ dvijam 8 ihāham icchāmi tavānaghāntike; vastuṃ yathā kāmacaras tathā vibho tam abravīt svāgatam ity anantaraṃ; rājā prahṛṣṭaḥ pratisaṃgṛhāṇa ca 9 kāmena tātābhivadāmy ahaṃ tvāṃ; kasyāsi rājño viṣayād ihāgataḥ gotraṃ ca nāmāpi ca śaṃsa tattvataḥ; kiṃ cāpi śilpaṃ tava vidyate kṛtam 10 yudhiṣṭhirasyāsam ahaṃ purā sakhā; vaiyāghrapadyaḥ punar asmi brāhmaṇaḥ akṣān pravaptuṃ kuśalo 'smi devitā; kaṅketi nāmnāsmi virāṭa viśrutaḥ 11 dadāmi te hanta varaṃ yam icchasi; praśādhi matsyān vaśago hy ahaṃ tava priyā hi dhūrtā mama devinaḥ sadā; bhavāṃś ca devopama rājyam arhati 12 āpto vivādaḥ paramo viśāṃ pate; na vidyate kiṃ cana matsyahīnataḥ na me jitaḥ kaś cana dhārayed dhanaṃ; varo mamaiṣo 'stu tava prasādataḥ 13 hanyām avadhyaṃ yadi te 'priyaṃ caret; pravrājayeyaṃ viṣayād dvijāṃs tathā śṛṇvantu me jānapadāḥ samāgatāḥ; kaṅko yathāhaṃ viṣaye prabhus tathā 14 samānayāno bhavitāsi me sakhā; prabhūtavastro bahu pānabhojanaḥ paśyes tvam antaś ca bahiś ca sarvadā; kṛtaṃ ca te dvāram apāvṛtaṃ mayā 15 ye tvānuvādeyur avṛtti karśitā; brūyāś ca teṣāṃ vacanena me sadā dāsyāmi sarvaṃ tad ahaṃ na saṃśayo; na te bhayaṃ vidyati saṃnidhau mama 16 evaṃ sa labdhvā tu varaṃ samāgamaṃ; virāṭa rājena nararṣabhas tadā uvāsa vīraḥ paramārcitaḥ sukhī; na cāpi kaś cic caritaṃ bubodha tat |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 4
Chapter 7
|
1
[वै] अथापरॊ भीमबलः शरिया जवलन्न; उपाययौ सिंहविलास विक्रमः खजं च दर्वीं च करेण धारयन्न; असिं च कालाङ्गम अकॊशम अव्रणम 2 स सूदरूपः परमेण वर्चसा; रविर यथा लॊकम इमं परभासयन सुकृष्ण वासा गिरिराजसारवान; स मत्स्यराजं समुपेत्य तस्थिवान 3 तं परेक्ष्य राजा वरयन्न उपागतं; ततॊ ऽबरवीज जानपदान समागतान सिंहॊन्नतांसॊ ऽयम अतीव रूपवान; परदृश्यते कॊ नु नरर्षभॊ युवा 4 अदृष्टपूर्वः पुरुषॊ रविर यथा; वितर्कयन नास्य लभामि संपदम तथास्य चित्तं हय अपि संवितर्कयन; नरर्षभस्याद्य न यामि तत्त्वतः 5 ततॊ विराटं समुपेत्य पाण्डवः; सुदीनरूपॊ वचनं महामनाः उवाच सूदॊ ऽसमि नरेन्द्र बल्लवॊ; भजस्व मां वयञ्जन कारम उत्तमम 6 न सूदतां मानद शरद्दधामि ते; सहस्रनेत्र परतिमॊ हि दृश्यसे शरिया च रूपेण च विक्रमेण च; परभासि तातानवरॊ नरेष्व इह 7 नरेन्द्र सूदः परिचारकॊ ऽसमि ते; जानामि सूपान परथमेन केवलान आस्वादिता ये नृपते पुराभवन; युधिष्ठिरेणापि नृपेण सर्वशः 8 बलेन तुल्यश च न विद्यते मया; नियुद्ध शीलश च सदैव पार्थिव गजैश च सिंहैश च समेयिवान अहं; सदा करिष्यामि तवानघ परियम 9 ददामि ते हन्त वरं महानसे; तथा च कुर्याः कुशलं हि भाषसे न चैव मन्ये तव कर्म तत समं; समुद्रनेमिं पृथिवीं तवम अर्हसि 10 यथा हि कामस तव तत तथा कृतं; महानसे तवं भव मे पुरस्कृतः नराश च ये तत्र ममॊचिताः पुरा; भवस्व तेषाम अधिपॊ मया कृतः 11 तथा स भीमॊ विहितॊ महानसे; विराट राज्ञॊ दयितॊ ऽभवद दृढम उवास राजन न च तं पृथग्जनॊ; बुबॊध तत्रानुचरश च कश चन |
1
[vai] athāparo bhīmabalaḥ śriyā jvalann; upāyayau siṃhavilāsa vikramaḥ khajaṃ ca darvīṃ ca kareṇa dhārayann; asiṃ ca kālāṅgam akośam avraṇam 2 sa sūdarūpaḥ parameṇa varcasā; ravir yathā lokam imaṃ prabhāsayan sukṛṣṇa vāsā girirājasāravān; sa matsyarājaṃ samupetya tasthivān 3 taṃ prekṣya rājā varayann upāgataṃ; tato 'bravīj jānapadān samāgatān siṃhonnatāṃso 'yam atīva rūpavān; pradṛśyate ko nu nararṣabho yuvā 4 adṛṣṭapūrvaḥ puruṣo ravir yathā; vitarkayan nāsya labhāmi saṃpadam tathāsya cittaṃ hy api saṃvitarkayan; nararṣabhasyādya na yāmi tattvataḥ 5 tato virāṭaṃ samupetya pāṇḍavaḥ; sudīnarūpo vacanaṃ mahāmanāḥ uvāca sūdo 'smi narendra ballavo; bhajasva māṃ vyañjana kāram uttamam 6 na sūdatāṃ mānada śraddadhāmi te; sahasranetra pratimo hi dṛśyase śriyā ca rūpeṇa ca vikrameṇa ca; prabhāsi tātānavaro nareṣv iha 7 narendra sūdaḥ paricārako 'smi te; jānāmi sūpān prathamena kevalān āsvāditā ye nṛpate purābhavan; yudhiṣṭhireṇāpi nṛpeṇa sarvaśaḥ 8 balena tulyaś ca na vidyate mayā; niyuddha śīlaś ca sadaiva pārthiva gajaiś ca siṃhaiś ca sameyivān ahaṃ; sadā kariṣyāmi tavānagha priyam 9 dadāmi te hanta varaṃ mahānase; tathā ca kuryāḥ kuśalaṃ hi bhāṣase na caiva manye tava karma tat samaṃ; samudranemiṃ pṛthivīṃ tvam arhasi 10 yathā hi kāmas tava tat tathā kṛtaṃ; mahānase tvaṃ bhava me puraskṛtaḥ narāś ca ye tatra mamocitāḥ purā; bhavasva teṣām adhipo mayā kṛtaḥ 11 tathā sa bhīmo vihito mahānase; virāṭa rājño dayito 'bhavad dṛḍham uvāsa rājan na ca taṃ pṛthagjano; bubodha tatrānucaraś ca kaś cana |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 4
Chapter 8
|
1
[वै] ततः केशान समुत्क्षिप्य वेल्लिताग्रान अनिन्दितान जुगूह दक्षिणे पार्श्वे मृदून असितलॊचना 2 वासश च परिधायैकं कृष्णं सुमलिनं महत कृत्वा वेषं च सैरन्ध्र्याः कृष्णा वयचरद आर्तवत 3 तां नराः परिधावन्तीं सत्रियश च समुपाद्रवन अपृच्छंश चैव तां दृष्ट्वा का तवं किं च चिकीर्षसि 4 सा तान उवाच राजेन्द्र सैरन्ध्र्य अहम उपागता कर्म चेच्छामि वै कर्तुं तस्य यॊ मां पुपुक्षति 5 तस्या रूपेण वेषेण शलक्ष्णया च तथा गिरा नाश्रद्दधत तां दासीम अन्नहेतॊर उपस्थिताम 6 विराटस्य तु कैकेयी भार्या परमसंमता अवलॊकयन्ती ददृशे परासादाद दरुपदात्मजाम 7 सा समीक्ष्य तथारूपाम अनाथाम एकवाससम समाहूयाब्रवीद भद्रे का तवं किं च चिकीर्षसि 8 सा ताम उवाच राजेन्द्र सैरन्ध्र्य अहम उपागता कर्म चेच्छाम्य अहं कर्तुं तस्य यॊ मां पुपुक्षति 9 [सुदेस्णा] नैवंरूपा भवन्त्य एवं यथा वदसि भामिनि परेषयन्ति च वै दासीर दासांश चैवं विधान बहून 10 गूढगुल्फा संहतॊरुस तरिगम्भीरा षडुन्नता रक्ता पञ्चसु रक्तेषु हंसगद्गद भाषिणी 11 सुकेशी सुस्तनी शयामा पीनश्रॊणिपयॊधरा तेन तेनैव संपन्ना काश्मीरीव तुरंगमा 12 सवराल पक्ष्मनयना बिम्बौष्ठी तनुमध्यमा कम्बुग्रीवा गूढसिरा पूर्णचन्द्रनिभानना 13 का तवं बरूहि यथा भद्रे नासि दासी कथं चन यक्षी वा यदि वा देवी गन्धर्वी यदि वाप्सराः 14 अलम्बुसा मिश्रकेशी पुण्डरीकाथ मालिनी इन्द्राणी वारुणी वा तवं तवष्टुर धातुः परजापतेः देव्यॊ देवेषु विख्यातास तासां तवं कतमा शुभे 15 [दरौ] नास्मि देवी न गन्धर्वी नासुरी न च राक्षसी सैरन्ध्री तु भुजिष्यास्मि सत्यम एतद बरवीमि ते 16 केशाञ जानाम्य अहं कर्तुं पिंषे साधु विलेपनम गरथयिष्ये विचित्राश च सरजः परमशॊभनाः 17 आराधयं सत्यभामां कृष्णस्य महिषीं परियाम कृष्णां च भार्यां पाण्डूनां कुरूणाम एकसुन्दरीम 18 तत्र तत्र चराम्य एवं लभमाना सुशॊभनम वासांसि यावच च लभे तावत तावद रमे तथा 19 मालिनीत्य एव मे नाम सवयं देवी चकार सा साहम अभ्यागता देवि सुदेष्णे तवन निवेशनम 20 [सुदेस्णा] मूर्ध्नि तवां वासयेयं वै संशयॊ मे न विद्यते नॊ चेद इह तु राजा तवां गच्छेत सर्वेण चेतसा 21 सत्रियॊ राजकुले पश्य याश चेमा मम वेश्मनि परसक्तास तवां निरीक्षन्ते पुमांसं कं न मॊहयेः 22 वृक्षांश चावस्थितान पश्य य इमे मम वेश्मनि ते ऽपि तवां संनमन्तीव पुमांसं कं न मॊहयेः 23 राजा विराटः सुश्रॊणि दृष्ट्वा वपुर अमानुषम विहाय मां वरारॊहे तवां गच्छेत सर्वचेतसा 24 यं हि तवम अनवद्याङ्गि नरम आयतलॊचने परसक्तम अभिवीक्षेथाः स कामवशगॊ भवेत 25 यश च तवां सततं पश्येत पुरुषश चारुहासिनि एवं सर्वानवद्याङ्गि स चानङ्ग वशॊ भवेत 26 यथा कर्कटकी घर्भम आधत्ते मृत्युम आत्मनः तथाविधम अहं मन्ये वासं तव शुचिस्मिते 27 [दरौ] नास्मि लभ्या विराटेन नचान्येन कथं चन गन्धर्वाः पतयॊ मह्यं युवानः पञ्च भामिनि 28 पुत्रा गन्धर्वराजस्य महासत्त्वस्य कस्य चित रक्षन्ति ते च मां नित्यं दुःखाचारा तथा नव अहम 29 यॊ मे न दद्याद उच्छिष्टं न च पादौ परधावयेत परीयेयुस तेन वासेन गन्धर्वाः पतयॊ मम 30 यॊ हि मां पुरुषॊ गृध्येद यथान्याः पराकृतस्त्रियः ताम एव स ततॊ रात्रिं परविशेद अपरां तनुम 31 न चाप्य अहं चालयितुं शक्या केन चिद अङ्गने दुख शीला हि गन्धर्वास ते च मे बलवत्तराः 32 [सुदेस्णा] एवं तवां वासयिष्यामि यथा तवं नन्दिनीच्छसि न च पादौ न चॊच्छिष्टं सप्रक्ष्यसि तवं कथं चन 33 [वै] एवं कृष्णा विराटस्य भार्यया परिसान्त्विता न चैनां वेद तत्रान्यस तत्त्वेन जनमेजय |
1
[vai] tataḥ keśān samutkṣipya vellitāgrān aninditān jugūha dakṣiṇe pārśve mṛdūn asitalocanā 2 vāsaś ca paridhāyaikaṃ kṛṣṇaṃ sumalinaṃ mahat kṛtvā veṣaṃ ca sairandhryāḥ kṛṣṇā vyacarad ārtavat 3 tāṃ narāḥ paridhāvantīṃ striyaś ca samupādravan apṛcchaṃś caiva tāṃ dṛṣṭvā kā tvaṃ kiṃ ca cikīrṣasi 4 sā tān uvāca rājendra sairandhry aham upāgatā karma cecchāmi vai kartuṃ tasya yo māṃ pupukṣati 5 tasyā rūpeṇa veṣeṇa ślakṣṇayā ca tathā girā nāśraddadhata tāṃ dāsīm annahetor upasthitām 6 virāṭasya tu kaikeyī bhāryā paramasaṃmatā avalokayantī dadṛśe prāsādād drupadātmajām 7 sā samīkṣya tathārūpām anāthām ekavāsasam samāhūyābravīd bhadre kā tvaṃ kiṃ ca cikīrṣasi 8 sā tām uvāca rājendra sairandhry aham upāgatā karma cecchāmy ahaṃ kartuṃ tasya yo māṃ pupukṣati 9 [sudesṇā] naivaṃrūpā bhavanty evaṃ yathā vadasi bhāmini preṣayanti ca vai dāsīr dāsāṃś caivaṃ vidhān bahūn 10 gūḍhagulphā saṃhatorus trigambhīrā ṣaḍunnatā raktā pañcasu rakteṣu haṃsagadgada bhāṣiṇī 11 sukeśī sustanī śyāmā pīnaśroṇipayodharā tena tenaiva saṃpannā kāśmīrīva turaṃgamā 12 svarāla pakṣmanayanā bimbauṣṭhī tanumadhyamā kambugrīvā gūḍhasirā pūrṇacandranibhānanā 13 kā tvaṃ brūhi yathā bhadre nāsi dāsī kathaṃ cana yakṣī vā yadi vā devī gandharvī yadi vāpsarāḥ 14 alambusā miśrakeśī puṇḍarīkātha mālinī indrāṇī vāruṇī vā tvaṃ tvaṣṭur dhātuḥ prajāpateḥ devyo deveṣu vikhyātās tāsāṃ tvaṃ katamā śubhe 15 [drau] nāsmi devī na gandharvī nāsurī na ca rākṣasī sairandhrī tu bhujiṣyāsmi satyam etad bravīmi te 16 keśāñ jānāmy ahaṃ kartuṃ piṃṣe sādhu vilepanam grathayiṣye vicitrāś ca srajaḥ paramaśobhanāḥ 17 ārādhayaṃ satyabhāmāṃ kṛṣṇasya mahiṣīṃ priyām kṛṣṇāṃ ca bhāryāṃ pāṇḍūnāṃ kurūṇām ekasundarīm 18 tatra tatra carāmy evaṃ labhamānā suśobhanam vāsāṃsi yāvac ca labhe tāvat tāvad rame tathā 19 mālinīty eva me nāma svayaṃ devī cakāra sā sāham abhyāgatā devi sudeṣṇe tvan niveśanam 20 [sudesṇā] mūrdhni tvāṃ vāsayeyaṃ vai saṃśayo me na vidyate no ced iha tu rājā tvāṃ gacchet sarveṇa cetasā 21 striyo rājakule paśya yāś cemā mama veśmani prasaktās tvāṃ nirīkṣante pumāṃsaṃ kaṃ na mohayeḥ 22 vṛkṣāṃś cāvasthitān paśya ya ime mama veśmani te 'pi tvāṃ saṃnamantīva pumāṃsaṃ kaṃ na mohayeḥ 23 rājā virāṭaḥ suśroṇi dṛṣṭvā vapur amānuṣam vihāya māṃ varārohe tvāṃ gacchet sarvacetasā 24 yaṃ hi tvam anavadyāṅgi naram āyatalocane prasaktam abhivīkṣethāḥ sa kāmavaśago bhavet 25 yaś ca tvāṃ satataṃ paśyet puruṣaś cāruhāsini evaṃ sarvānavadyāṅgi sa cānaṅga vaśo bhavet 26 yathā karkaṭakī gharbham ādhatte mṛtyum ātmanaḥ tathāvidham ahaṃ manye vāsaṃ tava śucismite 27 [drau] nāsmi labhyā virāṭena nacānyena kathaṃ cana gandharvāḥ patayo mahyaṃ yuvānaḥ pañca bhāmini 28 putrā gandharvarājasya mahāsattvasya kasya cit rakṣanti te ca māṃ nityaṃ duḥkhācārā tathā nv aham 29 yo me na dadyād ucchiṣṭaṃ na ca pādau pradhāvayet prīyeyus tena vāsena gandharvāḥ patayo mama 30 yo hi māṃ puruṣo gṛdhyed yathānyāḥ prākṛtastriyaḥ tām eva sa tato rātriṃ praviśed aparāṃ tanum 31 na cāpy ahaṃ cālayituṃ śakyā kena cid aṅgane dukha śīlā hi gandharvās te ca me balavattarāḥ 32 [sudesṇā] evaṃ tvāṃ vāsayiṣyāmi yathā tvaṃ nandinīcchasi na ca pādau na cocchiṣṭaṃ sprakṣyasi tvaṃ kathaṃ cana 33 [vai] evaṃ kṛṣṇā virāṭasya bhāryayā parisāntvitā na caināṃ veda tatrānyas tattvena janamejaya |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 4
Chapter 9
|
1
[वै] सहदेवॊ ऽपि गॊपानां कृत्वा वेषम अनुत्तमम भाषां चैषां समास्थाय विराटम उपयाद अथ 2 तम आयान्तम अभिप्रेक्ष्य भराजमानं नरर्षभम समुपस्थाय वै राजा पप्रच्छ कुरुनन्दनम 3 कस्य वा तवं कुतॊ वा तवं किं वा तात चिकीर्षसि न हि मे दृष्टपूर्वस तवं तत्त्वं बरूहि नरर्षभ 4 स पराप्य राजानम अमित्रतापनस; ततॊ ऽबरवीन मेघमहौघनिःस्वनः वैश्यॊ ऽसमि नाम्नाहम अरिष्टनेमिर; गॊसंख्य आसं कुरुपुंगवानाम 5 वस्तुं तवयीच्छामि विशां वरिष्ठ; तान राजसिंहान न हि वेद्मि पार्थान न शक्यते जीवितुम अन्यकर्मणा; न च तवदन्यॊ मम रॊचते नृपः 6 [विराट] तवं बराह्मणॊ यदि वा कषत्रियॊ ऽसि; समुद्रनेमीश्वर रूपवान असि आचक्ष्व मे तत्त्वम अमित्रकर्शन; न वैश्यकर्म तवयि विद्यते समम 7 कस्यासि राज्ञॊ विषयाद इहागतः; किं चापि शिल्पं तव विद्यते कृतम कथं तवम अस्मासु निवत्स्यसे सदा; वदस्व किं चापि तवेह वेतनम 8 [सह] पञ्चानां पाण्डुपुत्राणां जयेष्ठॊ राजा युधिष्ठिरः तस्याष्ट शतसाहस्रा गवां वर्गाः शतं शताः 9 अपरे दशसाहस्रा दविस तावन्तस तथापरे तेषां गॊसंख्य आसं वै तन्तिपालेति मां विदुः 10 भूतं भव्यं भविष्यच च यच च संख्या गतं कव चित न मे ऽसत्य अविदितं किं चित समन्ताद दशयॊजनम 11 गुणाः सुविदिता हय आसन मम तस्य महात्मनः आसीच च स मया तुष्टः कुरुराजॊ युधिष्ठिरः 12 कषिप्रं हि गावॊ बहुला भवन्ति; न तासु रॊगॊ भवतीह कश चित तैस तैर उपायैर विदितं मयैतद; एतानि शिल्पानि मयि सथितानि 13 वृषभांश चापि जानामि राजन पूजित लक्षणान येषां मूत्रम उपाघ्राय अपि वन्ध्या परसूयते 14 [विराट] शतं सहस्राणि समाहितानि; वर्णस्य वर्णस्य विनिश्चिता गुणैः पशून सपालान भवते ददाम्य अहं; तवदाश्रया मे पशवॊ भवन्त्व इह 15 [वै] तथा स राज्ञॊ ऽविदितॊ विशां पते; उवास तत्रैव सुखं नरेश्वरः न चैनम अन्ये ऽपि विदुः कथं चन; परादाच च तस्मै भरणं यथेप्सितम |
1
[vai] sahadevo 'pi gopānāṃ kṛtvā veṣam anuttamam bhāṣāṃ caiṣāṃ samāsthāya virāṭam upayād atha 2 tam āyāntam abhiprekṣya bhrājamānaṃ nararṣabham samupasthāya vai rājā papraccha kurunandanam 3 kasya vā tvaṃ kuto vā tvaṃ kiṃ vā tāta cikīrṣasi na hi me dṛṣṭapūrvas tvaṃ tattvaṃ brūhi nararṣabha 4 sa prāpya rājānam amitratāpanas; tato 'bravīn meghamahaughaniḥsvanaḥ vaiśyo 'smi nāmnāham ariṣṭanemir; gosaṃkhya āsaṃ kurupuṃgavānām 5 vastuṃ tvayīcchāmi viśāṃ variṣṭha; tān rājasiṃhān na hi vedmi pārthān na śakyate jīvitum anyakarmaṇā; na ca tvadanyo mama rocate nṛpaḥ 6 [virāṭa] tvaṃ brāhmaṇo yadi vā kṣatriyo 'si; samudranemīśvara rūpavān asi ācakṣva me tattvam amitrakarśana; na vaiśyakarma tvayi vidyate samam 7 kasyāsi rājño viṣayād ihāgataḥ; kiṃ cāpi śilpaṃ tava vidyate kṛtam kathaṃ tvam asmāsu nivatsyase sadā; vadasva kiṃ cāpi taveha vetanam 8 [saha] pañcānāṃ pāṇḍuputrāṇāṃ jyeṣṭho rājā yudhiṣṭhiraḥ tasyāṣṭa śatasāhasrā gavāṃ vargāḥ śataṃ śatāḥ 9 apare daśasāhasrā dvis tāvantas tathāpare teṣāṃ gosaṃkhya āsaṃ vai tantipāleti māṃ viduḥ 10 bhūtaṃ bhavyaṃ bhaviṣyac ca yac ca saṃkhyā gataṃ kva cit na me 'sty aviditaṃ kiṃ cit samantād daśayojanam 11 guṇāḥ suviditā hy āsan mama tasya mahātmanaḥ āsīc ca sa mayā tuṣṭaḥ kururājo yudhiṣṭhiraḥ 12 kṣipraṃ hi gāvo bahulā bhavanti; na tāsu rogo bhavatīha kaś cit tais tair upāyair viditaṃ mayaitad; etāni śilpāni mayi sthitāni 13 vṛṣabhāṃś cāpi jānāmi rājan pūjita lakṣaṇān yeṣāṃ mūtram upāghrāya api vandhyā prasūyate 14 [virāṭa] śataṃ sahasrāṇi samāhitāni; varṇasya varṇasya viniścitā guṇaiḥ paśūn sapālān bhavate dadāmy ahaṃ; tvadāśrayā me paśavo bhavantv iha 15 [vai] tathā sa rājño 'vidito viśāṃ pate; uvāsa tatraiva sukhaṃ nareśvaraḥ na cainam anye 'pi viduḥ kathaṃ cana; prādāc ca tasmai bharaṇaṃ yathepsitam |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 4
Chapter 10
|
1
[वै] अथापरॊ ऽदृश्यत रूपसंपदा; सत्रीणाम अलंकारधरॊ बृहत पुमान पराकारवप्रे परतिमुच्य कुण्डले; दीर्घे च कम्बू परिहाटके शुभे 2 बहूंश च दीर्घांश च विकीर्य मूर्धजान; महाभुजॊ वारणमत्तविक्रमः गतेन भूमिम अभिकम्पयंस तदा; विराटम आसाद्य सभा समीपतः 3 तं परेक्ष्य राजॊपगतं सभा तले; सत्र परतिच्छन्नम अरिप्रमाथिनम विराजमानं परमेण वर्चसा; सुतं महेन्द्रस्य गजेन्द्रविक्रमम 4 सर्वान अपृच्छच च समीपचारिणः; कुतॊ ऽयम आयाति न मे पुराश्रुतः न चैनम ऊचुर विदितं तदा नराः; स विस्मितं वाक्यम इदं नृपॊ ऽबरवीत 5 सर्वॊपपन्नः पुरुषॊ मनॊरमः; शयामॊ युवा वारणयूथपॊपमाः विमुच्य कम्बू परिहाटके; शुभे विमुच्य वेणीम अपिनह्य कुण्डले 6 शिखी सुकेशः परिधाय चान्यथा; भवस्व धन्वी कवची शरी तथा आरुह्य यानं परिधावतां भवान; सुतैः समॊ मे भव वा मया समः 7 वृद्धॊ हय अहं वै परिहार कामः; सर्वान मत्स्यांस तरसा पालयस्व नैवंविधाः कलीब रूपा भवन्ति; कथं चनेति परतिभाति मे मनः 8 [अर्जुन] गायामि नृत्याम्य अथ वादयामि; भद्रॊ ऽसमि नृत्ते कुशलॊ ऽसमि गीते तवम उत्तरायाः परिदत्स्व मां सवयं; भवामि देव्या नरदेव नर्तकः 9 इदं तु रूपं मम येन किं नु तत; परकीर्तयित्वा भृशशॊकवर्धनम बृहन्नडां वै नरदेव विद्धि मां; सुतं सुतां वा पितृमातृवर्जिताम 10 [विराट] ददामि ते हन्त वरं बृहन्नडे; सुतां च मे नर्तय याश च तादृशीः इदं तु ते कर्म समं न मे मतं; समुद्रनेमिं पृथिवीं तवम अर्हसि 11 [वै] बृहन्नडां ताम अभिवीक्ष्य मत्स्यराट; कलासु नृत्ते च तथैव वादिते अपुंस्त्वम अप्य अस्य निशम्य च सथिरं; ततः कुमारी पुरम उत्ससर्ज तम 12 स शिक्षयाम आस च गीतवादितं; सुतां विराटस्य धनंजयः परभुः सखीश च तस्याः परिचारिकास तथा; परियश च तासां स बभूव पाण्डवः 13 तथा स सत्रेण धनंजयॊ ऽवसत; परियाणि कुर्वन सह ताभिर आत्मवान तथागतं तत्र न जज्ञिरे जना; बहिश्चरा वाप्य अथ वान्तरे चराः |
1
[vai] athāparo 'dṛśyata rūpasaṃpadā; strīṇām alaṃkāradharo bṛhat pumān prākāravapre pratimucya kuṇḍale; dīrghe ca kambū parihāṭake śubhe 2 bahūṃś ca dīrghāṃś ca vikīrya mūrdhajān; mahābhujo vāraṇamattavikramaḥ gatena bhūmim abhikampayaṃs tadā; virāṭam āsādya sabhā samīpataḥ 3 taṃ prekṣya rājopagataṃ sabhā tale; satra praticchannam aripramāthinam virājamānaṃ parameṇa varcasā; sutaṃ mahendrasya gajendravikramam 4 sarvān apṛcchac ca samīpacāriṇaḥ; kuto 'yam āyāti na me purāśrutaḥ na cainam ūcur viditaṃ tadā narāḥ; sa vismitaṃ vākyam idaṃ nṛpo 'bravīt 5 sarvopapannaḥ puruṣo manoramaḥ; śyāmo yuvā vāraṇayūthapopamāḥ vimucya kambū parihāṭake; śubhe vimucya veṇīm apinahya kuṇḍale 6 śikhī sukeśaḥ paridhāya cānyathā; bhavasva dhanvī kavacī śarī tathā āruhya yānaṃ paridhāvatāṃ bhavān; sutaiḥ samo me bhava vā mayā samaḥ 7 vṛddho hy ahaṃ vai parihāra kāmaḥ; sarvān matsyāṃs tarasā pālayasva naivaṃvidhāḥ klība rūpā bhavanti; kathaṃ caneti pratibhāti me manaḥ 8 [arjuna] gāyāmi nṛtyāmy atha vādayāmi; bhadro 'smi nṛtte kuśalo 'smi gīte tvam uttarāyāḥ paridatsva māṃ svayaṃ; bhavāmi devyā naradeva nartakaḥ 9 idaṃ tu rūpaṃ mama yena kiṃ nu tat; prakīrtayitvā bhṛśaśokavardhanam bṛhannaḍāṃ vai naradeva viddhi māṃ; sutaṃ sutāṃ vā pitṛmātṛvarjitām 10 [virāṭa] dadāmi te hanta varaṃ bṛhannaḍe; sutāṃ ca me nartaya yāś ca tādṛśīḥ idaṃ tu te karma samaṃ na me mataṃ; samudranemiṃ pṛthivīṃ tvam arhasi 11 [vai] bṛhannaḍāṃ tām abhivīkṣya matsyarāṭ; kalāsu nṛtte ca tathaiva vādite apuṃstvam apy asya niśamya ca sthiraṃ; tataḥ kumārī puram utsasarja tam 12 sa śikṣayām āsa ca gītavāditaṃ; sutāṃ virāṭasya dhanaṃjayaḥ prabhuḥ sakhīś ca tasyāḥ paricārikās tathā; priyaś ca tāsāṃ sa babhūva pāṇḍavaḥ 13 tathā sa satreṇa dhanaṃjayo 'vasat; priyāṇi kurvan saha tābhir ātmavān tathāgataṃ tatra na jajñire janā; bahiścarā vāpy atha vāntare carāḥ |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 4
Chapter 11
|
1
[वै] अथापरॊ ऽदृश्यत पाण्डवः परभुर; विराट राज्ञस तुरगान समीक्षतः तम आपतन्तं ददृशे पृथग्जनॊ; विमुक्तम अभ्राद इव सूर्यमण्डलम 2 स वै हयान ऐक्षत तांस ततस ततः; समीक्षमाणं च ददर्श मत्स्यराज ततॊ ऽबरवीत तान अनुगान अमित्रहा; कुतॊ ऽयम आयाति नरामर परभः 3 अयं हयान वीक्षति मामकान दृढं; धरुवं हयज्ञॊ भविता विचक्षणः परवेश्यताम एष समीपम आशु मे; विभाति वीरॊ हि यथामरस तथा 4 अभ्येत्य राजानम अमित्रहाब्रवीज; जयॊ ऽसतु ते पार्थिव भद्रम अस्तु ते हयेषु युक्तॊ नृप संमतः सदा; तवाश्वसूतॊ निपुणॊ भवाम्य अहम 5 [विराट] ददामि यानानि धनं निवेशनं; ममाश्वसूतॊ भवितुं तवम अर्हसि कुतॊ ऽसि कस्यासि कथं तवम आगतः; परब्रूहि शिल्पं तव विद्यते च यत 6 [नकुल] पञ्चानां पाण्डुपुत्राणां जयेष्ठॊ राजा युधिष्ठिरः तेनाहम अश्वेषु पुरा परकृतः शत्रुकर्शन 7 अश्वानां परकृतिं वेद्मि विनयं चापि सर्वशः दुष्टानां परतिपत्तिं च कृत्स्नं चैव चिकित्सितम 8 न कातरं सयान मम जातु वाहनं; न मे ऽसति दुष्टा वडवा कुतॊ हयाः जनस तु माम आह स चापि पाण्डवॊ; युधिष्ठिरॊ गरन्थिकम एव नामतः 9 [विराट] यद अस्ति किं चिन मम वाजिवाहनं; तद अस्तु सर्वं तवदधीनम अद्य वै ये चापि के चिन मम वाजियॊजकास; तवदाश्रयाः सारथयश च सन्तु मे 10 इदं तवेष्टं यदि वै सुरॊपम; बरवीहि यत ते परसमीक्षितं वसु न ते ऽनुरूपं हयकर्म विद्यते; परभासि राजेव हि संमतॊ मम 11 युधिष्ठिरस्येव हि दर्शनेन मे; समं तवेदं परिय दर्श दर्शनम कथं तु भृत्यैः स विनाकृतॊ वने; वसत्य अनिन्द्यॊ रमते च पाण्डवः 12 [वै] तथा स गन्धर्ववरॊपमॊ युवा; विराट राज्ञा मुदितेन पूजितः न चैनम अन्ये ऽपि विदुः कथं चन; परियाभिरामं विचरन्तम अन्तरा 13 एवं हि मत्स्ये नयवसन्त पाण्डवा; यथाप्रतिज्ञाभिर अमॊघदर्शनाः अज्ञातचर्यां वयचरन समाहिताः; समुद्रनेमिपतयॊ ऽतिदुःखिताः |
1
[vai] athāparo 'dṛśyata pāṇḍavaḥ prabhur; virāṭa rājñas turagān samīkṣataḥ tam āpatantaṃ dadṛśe pṛthagjano; vimuktam abhrād iva sūryamaṇḍalam 2 sa vai hayān aikṣata tāṃs tatas tataḥ; samīkṣamāṇaṃ ca dadarśa matsyarāj tato 'bravīt tān anugān amitrahā; kuto 'yam āyāti narāmara prabhaḥ 3 ayaṃ hayān vīkṣati māmakān dṛḍhaṃ; dhruvaṃ hayajño bhavitā vicakṣaṇaḥ praveśyatām eṣa samīpam āśu me; vibhāti vīro hi yathāmaras tathā 4 abhyetya rājānam amitrahābravīj; jayo 'stu te pārthiva bhadram astu te hayeṣu yukto nṛpa saṃmataḥ sadā; tavāśvasūto nipuṇo bhavāmy aham 5 [virāṭa] dadāmi yānāni dhanaṃ niveśanaṃ; mamāśvasūto bhavituṃ tvam arhasi kuto 'si kasyāsi kathaṃ tvam āgataḥ; prabrūhi śilpaṃ tava vidyate ca yat 6 [nakula] pañcānāṃ pāṇḍuputrāṇāṃ jyeṣṭho rājā yudhiṣṭhiraḥ tenāham aśveṣu purā prakṛtaḥ śatrukarśana 7 aśvānāṃ prakṛtiṃ vedmi vinayaṃ cāpi sarvaśaḥ duṣṭānāṃ pratipattiṃ ca kṛtsnaṃ caiva cikitsitam 8 na kātaraṃ syān mama jātu vāhanaṃ; na me 'sti duṣṭā vaḍavā kuto hayāḥ janas tu mām āha sa cāpi pāṇḍavo; yudhiṣṭhiro granthikam eva nāmataḥ 9 [virāṭa] yad asti kiṃ cin mama vājivāhanaṃ; tad astu sarvaṃ tvadadhīnam adya vai ye cāpi ke cin mama vājiyojakās; tvadāśrayāḥ sārathayaś ca santu me 10 idaṃ taveṣṭaṃ yadi vai suropama; bravīhi yat te prasamīkṣitaṃ vasu na te 'nurūpaṃ hayakarma vidyate; prabhāsi rājeva hi saṃmato mama 11 yudhiṣṭhirasyeva hi darśanena me; samaṃ tavedaṃ priya darśa darśanam kathaṃ tu bhṛtyaiḥ sa vinākṛto vane; vasaty anindyo ramate ca pāṇḍavaḥ 12 [vai] tathā sa gandharvavaropamo yuvā; virāṭa rājñā muditena pūjitaḥ na cainam anye 'pi viduḥ kathaṃ cana; priyābhirāmaṃ vicarantam antarā 13 evaṃ hi matsye nyavasanta pāṇḍavā; yathāpratijñābhir amoghadarśanāḥ ajñātacaryāṃ vyacaran samāhitāḥ; samudranemipatayo 'tiduḥkhitāḥ |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 4
Chapter 12
|
1
[जनम] एवं मत्स्यस्य नगरे वसन्तस तत्र पाण्डवाः अत ऊर्ध्वं महावीर्याः किम अकुर्वन्त वै दविज 2 [वै] एवं ते नयवसंस तत्र परच्छन्नाः कुरुनन्दनाः आराधयन्तॊ राजानं यद अकुर्वन्त तच छृणु 3 युधिष्ठिरः सभास्तारः सभ्यानाम अभवत परियः तथैव च विराटस्य सपुत्रस्य विशां पते 4 स हय अक्षहृदयज्ञस तान करीडयाम आस पाण्डवः अक्षवत्यां यथाकामं सूत्रबद्धान इव दविजान 5 अज्ञातं च विराटस्य विजित्य वसु धर्मराज भरातृभ्यः पुरुषव्याघ्रॊ यथार्हं सम परयच्छति 6 भीमसेनॊ ऽपि मांसानि भक्ष्याणि विविधानि च अति सृष्टानि मत्स्येन विक्रीणाति युधिष्ठिरे 7 वासांसि परिजीर्णानि लब्धान्य अन्तःपुरे ऽरजुनः विक्रीणानश च सर्वेभ्यः पाण्डवेभ्यः परयच्छति 8 सहदेवॊ ऽपि गॊपानां वेषम आस्थाय पाण्डवः दधि कषीरं घृतं चैव पाण्डवेभ्यः परयच्छति 9 नकुलॊ ऽपि धनं लब्ध्वा कृते कर्मणि वाजिनाम तुष्टे तस्मिन नरपतौ पाण्डवेभ्यः परयच्छति 10 कृष्णापि सर्वान भरातॄंस तान निरीक्षन्ती तपस्विनी यथा पुनर अविज्ञाता तथा चरति भामिनी 11 एवं संपादयन्तस ते तथान्यॊन्यं महारथाः परेक्षमाणास तदा कृष्णाम ऊषुश छन्ना नराधिप 12 अथ मासे चतुर्थे तु बरह्मणः सुमहॊत्सवः आसीत समृद्धॊ मत्स्येषु पुरुषाणां सुसंमतः 13 तत्र मल्लाः समापेतुर दिग्भ्यॊ राजन सहस्रशः महाकाया महावीर्याः कालखञ्जा इवासुराः 14 वीर्यॊन्नद्धा बलॊदग्रा राज्ञा समभिपूजिताः सिन्ह सकन्धकटि गरीवाः सववदाता मनस्विनः असकृल लब्धलक्षास ते रङ्गे पार्थिव संनिधौ 15 तेषाम एकॊ महान आसीत सर्वमल्लान समाह्वयत आवल्गमानं तं रङ्गे नॊपतिष्ठति कश चन 16 यदा सर्वे विमनसस ते मल्ला हतचेतसः अथ सूदेन तं मल्लं यॊधयाम आस मत्स्यराज 17 चॊद्यमानस ततॊ भीमॊ दुःखेनैवाकरॊन मतिम न हि शक्नॊति विवृते परत्याख्यातुं नराधिपम 18 ततः स पुरुषव्याघ्रः शार्दूलशिथिलं चरन परविवेश महारङ्गं विराटम अभिहर्षयन 19 बबन्ध कक्ष्यां कौन्तेयस ततस्तं हर्षयञ जनम ततस तं वृत्र संकाशं भीमॊ मल्लं समाह्वयत 20 ताव उभौ सुमहॊत्साहाव उभौ तीव्रपराक्रमौ मत्ताव इव महाकायौ वारणौ षष्टिहायनौ 21 चकर्ष दॊर्भ्याम उत्पाट्य भीमॊ मल्लम अमित्रहा विनदन्तम अभिक्रॊशञ शार्दूल इव वारणम 22 तम उद्यम्य महाबाहुर भरामयाम आस वीर्यवान ततॊ मल्लाश च मत्स्याश च विस्मयं चक्रिरे परम 23 भरामयित्वा शतगुणं गतसत्त्वम अचेतनम परत्यापिंषन महाबाहुर मल्लं भुवि वृकॊदरः 24 तस्मिन विनिहते मल्ले जीमूते लॊकविश्रुते विराटः परमं हर्षम अगच्छद बान्धवैः सह 25 संहर्षात परददौ वित्तं बहु राजा महामनः बल्लवाय महारङ्गे यथा वैश्रवणस तथा 26 एवं स सुबहून मल्लान पुरुषांश च महाबलान विनिघ्नन मत्स्यराजस्य परीतिम आवहद उत्तमाम 27 यदास्य तुल्यः पुरुषॊ न कश चित तत्र विद्यते ततॊ वयाघ्रैश च सिंहैश च दविरदैश चाप्य अयॊधयत 28 पुनर अन्तःपुर गतः सत्रीणां मध्ये वृकॊदरः यॊध्यते सम विराटेण सिंहैर मत्तैर महाबलैः 29 बीभत्सुर अपि गीतेन सुनृत्तेन च पाण्डवः विराटं तॊषयाम आस सर्वाश चान्तःपुर सत्रियः 30 अश्वैर विनीतैर जवनैस तत्र तत्र समागतैः तॊषयाम आस नकुलॊ राजानं राजसत्तम 31 तस्मै परदेयं परायच्छत परीतॊ राजा धनं बहु विनीतान वृषभान दृष्ट्वा सहदेवस्य चाभिभॊ 32 एवं ते नयवसंस तत्र परच्छन्नाः पुरुषर्षभाः कर्माणि तस्य कुर्वाणा विराट नृपतेस तदा |
1
[janam] evaṃ matsyasya nagare vasantas tatra pāṇḍavāḥ ata ūrdhvaṃ mahāvīryāḥ kim akurvanta vai dvija 2 [vai] evaṃ te nyavasaṃs tatra pracchannāḥ kurunandanāḥ ārādhayanto rājānaṃ yad akurvanta tac chṛṇu 3 yudhiṣṭhiraḥ sabhāstāraḥ sabhyānām abhavat priyaḥ tathaiva ca virāṭasya saputrasya viśāṃ pate 4 sa hy akṣahṛdayajñas tān krīḍayām āsa pāṇḍavaḥ akṣavatyāṃ yathākāmaṃ sūtrabaddhān iva dvijān 5 ajñātaṃ ca virāṭasya vijitya vasu dharmarāj bhrātṛbhyaḥ puruṣavyāghro yathārhaṃ sma prayacchati 6 bhīmaseno 'pi māṃsāni bhakṣyāṇi vividhāni ca ati sṛṣṭāni matsyena vikrīṇāti yudhiṣṭhire 7 vāsāṃsi parijīrṇāni labdhāny antaḥpure 'rjunaḥ vikrīṇānaś ca sarvebhyaḥ pāṇḍavebhyaḥ prayacchati 8 sahadevo 'pi gopānāṃ veṣam āsthāya pāṇḍavaḥ dadhi kṣīraṃ ghṛtaṃ caiva pāṇḍavebhyaḥ prayacchati 9 nakulo 'pi dhanaṃ labdhvā kṛte karmaṇi vājinām tuṣṭe tasmin narapatau pāṇḍavebhyaḥ prayacchati 10 kṛṣṇāpi sarvān bhrātṝṃs tān nirīkṣantī tapasvinī yathā punar avijñātā tathā carati bhāminī 11 evaṃ saṃpādayantas te tathānyonyaṃ mahārathāḥ prekṣamāṇās tadā kṛṣṇām ūṣuś channā narādhipa 12 atha māse caturthe tu brahmaṇaḥ sumahotsavaḥ āsīt samṛddho matsyeṣu puruṣāṇāṃ susaṃmataḥ 13 tatra mallāḥ samāpetur digbhyo rājan sahasraśaḥ mahākāyā mahāvīryāḥ kālakhañjā ivāsurāḥ 14 vīryonnaddhā balodagrā rājñā samabhipūjitāḥ sinha skandhakaṭi grīvāḥ svavadātā manasvinaḥ asakṛl labdhalakṣās te raṅge pārthiva saṃnidhau 15 teṣām eko mahān āsīt sarvamallān samāhvayat āvalgamānaṃ taṃ raṅge nopatiṣṭhati kaś cana 16 yadā sarve vimanasas te mallā hatacetasaḥ atha sūdena taṃ mallaṃ yodhayām āsa matsyarāj 17 codyamānas tato bhīmo duḥkhenaivākaron matim na hi śaknoti vivṛte pratyākhyātuṃ narādhipam 18 tataḥ sa puruṣavyāghraḥ śārdūlaśithilaṃ caran praviveśa mahāraṅgaṃ virāṭam abhiharṣayan 19 babandha kakṣyāṃ kaunteyas tatastaṃ harṣayañ janam tatas taṃ vṛtra saṃkāśaṃ bhīmo mallaṃ samāhvayat 20 tāv ubhau sumahotsāhāv ubhau tīvraparākramau mattāv iva mahākāyau vāraṇau ṣaṣṭihāyanau 21 cakarṣa dorbhyām utpāṭya bhīmo mallam amitrahā vinadantam abhikrośañ śārdūla iva vāraṇam 22 tam udyamya mahābāhur bhrāmayām āsa vīryavān tato mallāś ca matsyāś ca vismayaṃ cakrire param 23 bhrāmayitvā śataguṇaṃ gatasattvam acetanam pratyāpiṃṣan mahābāhur mallaṃ bhuvi vṛkodaraḥ 24 tasmin vinihate malle jīmūte lokaviśrute virāṭaḥ paramaṃ harṣam agacchad bāndhavaiḥ saha 25 saṃharṣāt pradadau vittaṃ bahu rājā mahāmanaḥ ballavāya mahāraṅge yathā vaiśravaṇas tathā 26 evaṃ sa subahūn mallān puruṣāṃś ca mahābalān vinighnan matsyarājasya prītim āvahad uttamām 27 yadāsya tulyaḥ puruṣo na kaś cit tatra vidyate tato vyāghraiś ca siṃhaiś ca dviradaiś cāpy ayodhayat 28 punar antaḥpura gataḥ strīṇāṃ madhye vṛkodaraḥ yodhyate sma virāṭeṇa siṃhair mattair mahābalaiḥ 29 bībhatsur api gītena sunṛttena ca pāṇḍavaḥ virāṭaṃ toṣayām āsa sarvāś cāntaḥpura striyaḥ 30 aśvair vinītair javanais tatra tatra samāgataiḥ toṣayām āsa nakulo rājānaṃ rājasattama 31 tasmai pradeyaṃ prāyacchat prīto rājā dhanaṃ bahu vinītān vṛṣabhān dṛṣṭvā sahadevasya cābhibho 32 evaṃ te nyavasaṃs tatra pracchannāḥ puruṣarṣabhāḥ karmāṇi tasya kurvāṇā virāṭa nṛpates tadā |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 4
Chapter 13
|
1
[वै] वसमानेषु पार्थेषु मत्स्यस्य नगरे तदा महारथेषु छन्नेषु मासा दशसमत्ययुः 2 याज्ञसेनी सुदेष्णां तु शुश्रूषन्ती विशां पते अवसत परिचारार्हा सुदुःखं जनमेजय 3 तथा चरन्तीं पाञ्चालीं सुदेष्णाया निवेशने सेनापतिर विराटस्य ददर्श जलजाननाम 4 तां दृष्ट्वा देवगर्भाभां चरन्तीं देवताम इव कीचकः कामयाम आस कामबाणप्रपीडितः 5 स तु कामाग्निसंतप्तः सुदेष्णाम अभिगम्य वै परहसन्न इव सेना नीर इदं वचनम अब्रवीत 6 नेयं पुरा जातु मयेह दृष्टा; राज्ञॊ विराटस्य निवेशने शुभा रूपेण चॊन्मादयतीव मां भृशं; गन्धेन जाता मदिरेव भामिनी 7 का देवरूपा हृदयंगमा शुभे; आचक्ष्व मे का च कुतश च शॊभना चित्तं हि निर्मथ्य करॊति मां वशे; न चान्यद अत्रौषधम अद्य मे मतम 8 अहॊ तवेयं परिचारिका शुभा; परत्यग्र रूपा परतिभाति माम इयम अयुक्तरूपं हि करॊति कर्म ते; परशास्तु मां यच च ममास्ति किं चन 9 परभूतनागाश्वरथं महाधनं; समृद्धि युक्तं बहु पानभॊजनम मनॊहरं काञ्चनचित्रभूषणं; गृहं महच छॊभयताम इयं मम 10 ततः सुदेष्णाम अनुमन्त्र्य कीचकस; ततः समभेत्य नराधिपात्म जाम उवाच कृष्णाम अभिसान्त्वयंस तदा; मृगेन्द्र कन्याम इव जम्बुकॊ वने 11 इदं च रूपं परथमं च ते वयॊ; निरर्थकं केवलम अद्य भामिनि अधार्यमाणा सरग इवॊत्तमा यथा; न शॊभसे सुन्दरि शॊभना सती 12 तयजामि दारान मम ये पुरातना; भवन्तु दास्यस तव चारुहासिनि अहं च ते सुन्दरि दासवत सथितः; सदा भविष्ये वशगॊवरानने 13 [दरौ] अप्रार्थनीयाम इह मां सूतपुत्राभिमन्यसे विहीनवर्णां सैरन्ध्रीं बीभत्सां केशकारिकाम 14 परदारास्मि भद्रं ते न युक्तं तवयि सांप्रतम दयिताः पराणिनां दारा धर्मं समनुचिन्तय 15 परपारे न ते बुद्धिर जातु कार्या कथं चन विवर्जनं हय अकार्याणाम एतत सत्पुरुषव्रतम 16 मिथ्याभिगृध्नॊ हि नरः पापात्मा मॊहम आस्थितः अयशः पराप्नुयाद घॊरं सुमहत पराप्नुयाद भयम 17 मा सूतपुत्र हृष्यस्व माद्य तयक्ष्यसि जीवितम दुर्लभाम अभिमन्वानॊ मां वीरैर अभिरक्षिताम 18 न चाप्य अहं तवया शक्या गन्धर्वाः पतयॊ मम ते तवां निहन्युः कुपिताः साध्वलं मा वयनीनशः 19 अशक्यरूपैः पुरुषैर अध्वानं गन्तुम इच्छसि यथा निश्चेतनॊ बालः कूलस्थः कूलम उत्तरम तर्तुम इच्छति मन्दात्मा तथा तवं कर्तुम इच्छसि 20 अन्तर महीं वा यदि वॊर्ध्वम उत्पतेः; समुद्रपारं यदि वा परधावसि तथापि तेषां न विमॊक्षम अर्हसि; परमाथिनॊ देव सुता हि मे वराः 21 तवं कालरात्रीम इव कश चिद आतुरः; किं मां दृढं रार्थयसे ऽदय कीचक किं मातुर अङ्के शयितॊ यथा शिशुश; चन्द्रं जिघृक्षुर इव मन्यसे हि माम |
1
[vai] vasamāneṣu pārtheṣu matsyasya nagare tadā mahāratheṣu channeṣu māsā daśasamatyayuḥ 2 yājñasenī sudeṣṇāṃ tu śuśrūṣantī viśāṃ pate avasat paricārārhā suduḥkhaṃ janamejaya 3 tathā carantīṃ pāñcālīṃ sudeṣṇāyā niveśane senāpatir virāṭasya dadarśa jalajānanām 4 tāṃ dṛṣṭvā devagarbhābhāṃ carantīṃ devatām iva kīcakaḥ kāmayām āsa kāmabāṇaprapīḍitaḥ 5 sa tu kāmāgnisaṃtaptaḥ sudeṣṇām abhigamya vai prahasann iva senā nīr idaṃ vacanam abravīt 6 neyaṃ purā jātu mayeha dṛṣṭā; rājño virāṭasya niveśane śubhā rūpeṇa conmādayatīva māṃ bhṛśaṃ; gandhena jātā madireva bhāminī 7 kā devarūpā hṛdayaṃgamā śubhe; ācakṣva me kā ca kutaś ca śobhanā cittaṃ hi nirmathya karoti māṃ vaśe; na cānyad atrauṣadham adya me matam 8 aho taveyaṃ paricārikā śubhā; pratyagra rūpā pratibhāti mām iyam ayuktarūpaṃ hi karoti karma te; praśāstu māṃ yac ca mamāsti kiṃ cana 9 prabhūtanāgāśvarathaṃ mahādhanaṃ; samṛddhi yuktaṃ bahu pānabhojanam manoharaṃ kāñcanacitrabhūṣaṇaṃ; gṛhaṃ mahac chobhayatām iyaṃ mama 10 tataḥ sudeṣṇām anumantrya kīcakas; tataḥ samabhetya narādhipātma jām uvāca kṛṣṇām abhisāntvayaṃs tadā; mṛgendra kanyām iva jambuko vane 11 idaṃ ca rūpaṃ prathamaṃ ca te vayo; nirarthakaṃ kevalam adya bhāmini adhāryamāṇā srag ivottamā yathā; na śobhase sundari śobhanā satī 12 tyajāmi dārān mama ye purātanā; bhavantu dāsyas tava cāruhāsini ahaṃ ca te sundari dāsavat sthitaḥ; sadā bhaviṣye vaśagovarānane 13 [drau] aprārthanīyām iha māṃ sūtaputrābhimanyase vihīnavarṇāṃ sairandhrīṃ bībhatsāṃ keśakārikām 14 paradārāsmi bhadraṃ te na yuktaṃ tvayi sāṃpratam dayitāḥ prāṇināṃ dārā dharmaṃ samanucintaya 15 parapāre na te buddhir jātu kāryā kathaṃ cana vivarjanaṃ hy akāryāṇām etat satpuruṣavratam 16 mithyābhigṛdhno hi naraḥ pāpātmā moham āsthitaḥ ayaśaḥ prāpnuyād ghoraṃ sumahat prāpnuyād bhayam 17 mā sūtaputra hṛṣyasva mādya tyakṣyasi jīvitam durlabhām abhimanvāno māṃ vīrair abhirakṣitām 18 na cāpy ahaṃ tvayā śakyā gandharvāḥ patayo mama te tvāṃ nihanyuḥ kupitāḥ sādhvalaṃ mā vyanīnaśaḥ 19 aśakyarūpaiḥ puruṣair adhvānaṃ gantum icchasi yathā niścetano bālaḥ kūlasthaḥ kūlam uttaram tartum icchati mandātmā tathā tvaṃ kartum icchasi 20 antar mahīṃ vā yadi vordhvam utpateḥ; samudrapāraṃ yadi vā pradhāvasi tathāpi teṣāṃ na vimokṣam arhasi; pramāthino deva sutā hi me varāḥ 21 tvaṃ kālarātrīm iva kaś cid āturaḥ; kiṃ māṃ dṛḍhaṃ rārthayase 'dya kīcaka kiṃ mātur aṅke śayito yathā śiśuś; candraṃ jighṛkṣur iva manyase hi mām |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 4
Chapter 14
|
1
[वै] परत्याख्यातॊ राजपुत्र्या सुदेष्णां कीचकॊ ऽबरवीत अमर्यादेन कामेन घॊरेणाभिपरिप्लुतः 2 यथा कैकेयि सैरन्ध्र्या समेयां तद विधीयताम तां सुदेष्णे परीप्सस्व माहं पराणान परहासिशम 3 तस्य तां बहुशः शरुत्वा वाचं विलपतस तदा विराट महिषी देवी कृपां चक्रे मनस्विनी 4 सवम अर्थम अभिसंधाय तस्यार्थम अनुचिन्त्य च उद्वेगं चैव कृष्णायाः सुदेष्णा सूतम अब्रवीत 5 पर्विणीं तवं समुद्दिष्य सुराम अन्नं च कारय तत्रैनां परेषयिष्यामि सुरा हारीं तवान्तिकम 6 तत्र संप्रेषिताम एनां विजने निरवग्रहाम सान्त्वयेथा यथाकामं सान्त्व्यमाना रमेद यदि 7 कीचकस तु गृहं गत्वा भगिन्या वचनात तदा सुराम आहारयाम आस राजार्हां सुपरिस्रुताम 8 आजौरभ्रं च सुभृशं बहूंश चॊच्चावचान मृगान कारयाम आस कुशलैर अन्नपानं सुशॊभनम 9 तस्मिन कृते तदा देवी कीचकेनॊपमन्त्रिता सुदेष्णा परेषयाम आस सैरन्ध्रीं कीचकालयम 10 [सुदेस्णा] उत्तिष्ठ गच्छ सैरन्धिर कीचकस्य निवेशनम पानम आनय कल्याणि पिपासा मां परबाधते 11 [दरौ] न गच्छेयम अहं तस्य राजपुत्रि निवेशनम तवम एव राज्ञि जानासि यथा स निरपत्रपः 12 न चाहम अनवद्याङ्गि तव वेश्मनि भामिनि कामवृत्ता भविष्यामि पतीनां वयभिचारिणी 13 तवं चैव देवि जानासि यथा स समयः कृतः परविशन्त्या मया पूर्वं तव वेश्मनि भामिनि 14 कीचकश च सुकेशान्ते मूढॊ मदनदर्पितः सॊ ऽवमंस्यति मां दृष्ट्वा न यास्ये तत्र शॊभने 15 सन्ति बह्व्यस तव परेष्या राजपुत्रि वशानुगाः अन्यां परेषय भद्रं ते स हि माम अवमंस्यते 16 [सुदेस्णा] नैव तवां जातु हिंस्यात स इतः संप्रेषितां मया 17 [वै] इत्य अस्याः परददौ कांस्यं स पिधानं हिरण्मयम सा शङ्कमाना रुदती दैवं शरणम ईयुषी परातिष्ठत सुरा हारी कीचकस्य निवेशनम 18 [दरौ] यथाहम अन्यं पाण्डुभ्यॊ नाभिजानामि कं चन तेन सत्येन मां पराप्तां कीचकॊ मा वशे कृथाः 19 [वै] उपातिष्ठत सा सूर्यं मुहूर्तम अबला ततः स तस्यास तनुमध्यायाः सर्वं सूर्यॊ ऽवबुद्धवान 20 अन्तर्हितं ततस तस्या रक्षॊ रक्षार्थम आदिशत तच चैनां नाजहात तत्र सर्वावस्थास्व अनिन्दिताम 21 तां मृगीम इव वित्रस्तां दृष्ट्वा कृष्णां समीपगाम उदतिष्ठन मुदा सूतॊ नावं लब्ध्वेव पारगः |
1
[vai] pratyākhyāto rājaputryā sudeṣṇāṃ kīcako 'bravīt amaryādena kāmena ghoreṇābhipariplutaḥ 2 yathā kaikeyi sairandhryā sameyāṃ tad vidhīyatām tāṃ sudeṣṇe parīpsasva māhaṃ prāṇān prahāsiśam 3 tasya tāṃ bahuśaḥ śrutvā vācaṃ vilapatas tadā virāṭa mahiṣī devī kṛpāṃ cakre manasvinī 4 svam artham abhisaṃdhāya tasyārtham anucintya ca udvegaṃ caiva kṛṣṇāyāḥ sudeṣṇā sūtam abravīt 5 parviṇīṃ tvaṃ samuddiṣya surām annaṃ ca kāraya tatraināṃ preṣayiṣyāmi surā hārīṃ tavāntikam 6 tatra saṃpreṣitām enāṃ vijane niravagrahām sāntvayethā yathākāmaṃ sāntvyamānā ramed yadi 7 kīcakas tu gṛhaṃ gatvā bhaginyā vacanāt tadā surām āhārayām āsa rājārhāṃ suparisrutām 8 ājaurabhraṃ ca subhṛśaṃ bahūṃś coccāvacān mṛgān kārayām āsa kuśalair annapānaṃ suśobhanam 9 tasmin kṛte tadā devī kīcakenopamantritā sudeṣṇā preṣayām āsa sairandhrīṃ kīcakālayam 10 [sudesṇā] uttiṣṭha gaccha sairandhir kīcakasya niveśanam pānam ānaya kalyāṇi pipāsā māṃ prabādhate 11 [drau] na gaccheyam ahaṃ tasya rājaputri niveśanam tvam eva rājñi jānāsi yathā sa nirapatrapaḥ 12 na cāham anavadyāṅgi tava veśmani bhāmini kāmavṛttā bhaviṣyāmi patīnāṃ vyabhicāriṇī 13 tvaṃ caiva devi jānāsi yathā sa samayaḥ kṛtaḥ praviśantyā mayā pūrvaṃ tava veśmani bhāmini 14 kīcakaś ca sukeśānte mūḍho madanadarpitaḥ so 'vamaṃsyati māṃ dṛṣṭvā na yāsye tatra śobhane 15 santi bahvyas tava preṣyā rājaputri vaśānugāḥ anyāṃ preṣaya bhadraṃ te sa hi mām avamaṃsyate 16 [sudesṇā] naiva tvāṃ jātu hiṃsyāt sa itaḥ saṃpreṣitāṃ mayā 17 [vai] ity asyāḥ pradadau kāṃsyaṃ sa pidhānaṃ hiraṇmayam sā śaṅkamānā rudatī daivaṃ śaraṇam īyuṣī prātiṣṭhata surā hārī kīcakasya niveśanam 18 [drau] yathāham anyaṃ pāṇḍubhyo nābhijānāmi kaṃ cana tena satyena māṃ prāptāṃ kīcako mā vaśe kṛthāḥ 19 [vai] upātiṣṭhata sā sūryaṃ muhūrtam abalā tataḥ sa tasyās tanumadhyāyāḥ sarvaṃ sūryo 'vabuddhavān 20 antarhitaṃ tatas tasyā rakṣo rakṣārtham ādiśat tac caināṃ nājahāt tatra sarvāvasthāsv aninditām 21 tāṃ mṛgīm iva vitrastāṃ dṛṣṭvā kṛṣṇāṃ samīpagām udatiṣṭhan mudā sūto nāvaṃ labdhveva pāragaḥ |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 4
Chapter 15
|
1
[कीचक] सवागतं ते सुकेशान्ते सुव्युष्टा रजनी मम सवामिनी तवम अनुप्राप्ता परकुरुष्व मम परियम 2 सुवर्णमालाः कम्बूश च कुण्डले परिहाटके आहरन्तु च वस्त्राणि कौशिकान्य अजिनानि च 3 अस्ति मे शयनं शुभ्रं तवदर्थम उपकल्पितम एहि तत्र मया सार्धं पिबस्व मधुमाधवीम 4 [दरौ] अप्रैषीद राजपुत्री मां सुरा हारीं तवान्तिकम पानम आनय मे कषिप्रं पिपासा मेति चाब्रवीत 5 [कीचक] अन्या भद्रे नयिष्यन्ति राजपुत्र्याः परिस्रुतम 6 [वै] इत्य एनां दक्षिणे पाणौ सूतपुत्रः परामृशत सा गृहीता विधुन्वाना भूमाव आक्षिप्य कीचकम सभां शरणम आधावद यत्र राजा युधिष्ठिरः 7 तां कीचकः परधावन्तीं केशपक्षे परामृशत अथैनां पश्यतॊ राज्ञः पातयित्वा पदावधीत 8 ततॊ यॊ ऽसौ तदार्केण राक्षसः संनियॊजितः स कीचकम अपॊवाह वातवेगेन भारत 9 स पपात ततॊ भूमौ रक्षॊबलसमाहतः विघूर्णमानॊ निश्चेष्टश छिन्नमूल इव दरुमः 10 तां चासीनौ ददृशतुर भीमसेन युधिष्ठिरौ अमृष्यमाणौ कृष्णायाः कीचकेन पदा वधम 11 तस्य भीमॊ वधप्रेप्सुः कीचकस्य दुरात्मनः दन्तैर दन्तांस तदा रॊषान निस्पिपेष महामनः 12 अथाङ्गुष्ठेनावमृद्नाद अङ्गुष्ठं तस्य धर्मराज परबॊधनभयाद राजन भीमस्य परत्यषेधयत 13 सा सहा दवारम आसाद्य रुदती मत्स्यम अब्रवीत अवेक्षमाणा सुश्रॊणी पतींस तान दीनचेतसः 14 आकारम अभिरक्षन्ती परतिज्ञां धर्मसंहिताम दह्यमानेव रौद्रेण चक्षुर आ दरुपदात्मजा 15 [दरौ] येषां वैरी न सवपिति पदा भूमिम उपस्पृशन तेषां मां मानिनीं भार्यां सूतपुत्रः पदावधीत 16 ये दद्युर न च याचेयुर बरह्मण्याः सत्यवादिनः तेषां मां मानिनीं भार्यां सूतपुत्रः पदावधीत 17 येषां दुन्दुभिनिर्घॊषॊ जयाघॊषः शरूयते ऽनिशम तेषां मां मानिनीं भार्यां सूतपुत्रः पदावधीत 18 ये ते तेजस्विनॊ दान्ता बलवन्तॊ ऽभिमानिनः तेषां मां मानिनीं भार्यां सूतपुत्रः पदावधीत 19 सर्वलॊकम इमं हन्युर धर्मपाशसितास तु ये तेषां मां मानिनीं भार्यां सूतपुत्रः पदावधीत 20 शरणं ये परपन्नानां भवन्ति शरणार्थिनाम चरन्ति लॊके परच्छन्नाः कव नु ते ऽदय महारथाः 21 कथं ते सूतपुत्रेण वध्यमानां परियां सतीम मर्षयन्ति यथा कलीबा बलवन्तॊ ऽमितौजसः 22 कव नु तेषाम अमर्षश च वीर्यं तेजश च वर्तते न परीप्सन्ति ये भार्यां वध्यमानां दुरात्मना 23 मयात्र शक्यं किं कर्तुं विराटे धर्मदूषणम यः पश्यन मां मर्षयति वध्यमानम अनागसम 24 न राजन राजवत किं चित समाचरसि कीचके दस्यूनाम इव धर्मस ते न हि संसदि शॊभते 25 न कीचकः सवधर्मस्थॊ न च मत्स्यः कथं चन सभा सदॊ ऽपय अधर्मज्ञा य इमं पर्युपासते 26 नॊपालभे तवां नृपतौ विराट जनसंसदि नाहम एतेन युक्ता वै हन्तुं मत्स्यतवान्तिके सभा सदस तु पश्यन्तु कीचकस्य वयतिक्रमम 27 [विराट] परॊक्षं नाभिजानामि विग्रहं युवयॊर अहम अर्थतत्त्वम अविज्ञाय किं नु सयात कुशलं मम 28 [वै] ततस तु सभ्या विज्ञाय कृष्णां भूयॊ ऽभयपूजयन साधु साध्व इति चाप्य आहुः कीचकं च वयगर्हयन 29 [सभ्या] यस्येयं चारुसर्वाङ्गी भार्या सयाद आयतेक्षणा परॊ लाभश च तस्य सयान न स शॊचेत कदा चन 30 [वै] एवं संपूजयंस तत्र कृष्णां परेक्ष्य सभा सदः युधिष्ठिरस्य कॊपात तु ललाटे सवेद आसजत 31 अथाब्रवीद राजपुत्रीं कौरव्यॊ महिषीं परियाम गच्छ सैरन्ध्रि मात्रस्थाः सुदेष्णाया निवेशनम 32 भर्तारम अनुरुध्यन्त्यः कलिश्यन्ते वीर पत्नयः शुश्रूषया कलिश्यमानाः पतिलॊकं जयन्त्य उत 33 मन्ये न कालं करॊधस्य पश्यन्ति पतयस तव तेन तवां नाभिधावन्ति गन्धर्वाः सूर्यवर्चसः 34 अकालज्ञासि सैरन्ध्रि शैलूषीव विधावसि विघ्नं करॊषि मत्स्यानां दीव्यतां राजसंसदि गच्छ सैरन्ध्रि गन्धर्वाः करिष्यन्ति तव परियम 35 [दरौ] अतीव तेषां घृणिनाम अर्थे ऽहं धर्मचारिणी तस्य तस्येह ते वध्या येषां जयेष्ठॊ ऽकषदेविता 36 [वै] इत्य उक्त्वा पराद्रवत कृष्णा सुदेष्णाया निवेशनम केशान मुक्त्वा तु सुश्रॊणी संरम्भाल लॊहितेक्षणा 37 शुशुभे वदनं तस्या रुदन्त्या विरतं तदा मेघलॊखा विनिर्मुक्तं दिवीव शशिमण्डलम 38 [सुदेस्णा] कस तवावधीद वरारॊहे कस्माद रॊदिषि शॊभने कस्माद य न सुखं भद्रे केन ते विप्रियं कृतम 39 [दरौ] कीचकॊ मावधीत तत्र सुरा हारीं गतां तव सभायां पश्यतॊ राज्ञॊ यथैव विजने तथा 40 [सुदेस्णा] घातयामि सुकेशान्ते कीचकं यदि मन्यसे यॊ सौ तवां कामसंमत्तॊ दुर्लभाम अभिमन्यते 41 [दरौ] अन्ये वै तं वधिष्यन्ति येषाम आगः करॊति सः मन्ये चाद्यैव सुव्यक्तं परलॊकं गमिष्यति |
1
[kīcaka] svāgataṃ te sukeśānte suvyuṣṭā rajanī mama svāminī tvam anuprāptā prakuruṣva mama priyam 2 suvarṇamālāḥ kambūś ca kuṇḍale parihāṭake āharantu ca vastrāṇi kauśikāny ajināni ca 3 asti me śayanaṃ śubhraṃ tvadartham upakalpitam ehi tatra mayā sārdhaṃ pibasva madhumādhavīm 4 [drau] apraiṣīd rājaputrī māṃ surā hārīṃ tavāntikam pānam ānaya me kṣipraṃ pipāsā meti cābravīt 5 [kīcaka] anyā bhadre nayiṣyanti rājaputryāḥ parisrutam 6 [vai] ity enāṃ dakṣiṇe pāṇau sūtaputraḥ parāmṛśat sā gṛhītā vidhunvānā bhūmāv ākṣipya kīcakam sabhāṃ śaraṇam ādhāvad yatra rājā yudhiṣṭhiraḥ 7 tāṃ kīcakaḥ pradhāvantīṃ keśapakṣe parāmṛśat athaināṃ paśyato rājñaḥ pātayitvā padāvadhīt 8 tato yo 'sau tadārkeṇa rākṣasaḥ saṃniyojitaḥ sa kīcakam apovāha vātavegena bhārata 9 sa papāta tato bhūmau rakṣobalasamāhataḥ vighūrṇamāno niśceṣṭaś chinnamūla iva drumaḥ 10 tāṃ cāsīnau dadṛśatur bhīmasena yudhiṣṭhirau amṛṣyamāṇau kṛṣṇāyāḥ kīcakena padā vadham 11 tasya bhīmo vadhaprepsuḥ kīcakasya durātmanaḥ dantair dantāṃs tadā roṣān nispipeṣa mahāmanaḥ 12 athāṅguṣṭhenāvamṛdnād aṅguṣṭhaṃ tasya dharmarāj prabodhanabhayād rājan bhīmasya pratyaṣedhayat 13 sā sahā dvāram āsādya rudatī matsyam abravīt avekṣamāṇā suśroṇī patīṃs tān dīnacetasaḥ 14 ākāram abhirakṣantī pratijñāṃ dharmasaṃhitām dahyamāneva raudreṇa cakṣur ā drupadātmajā 15 [drau] yeṣāṃ vairī na svapiti padā bhūmim upaspṛśan teṣāṃ māṃ māninīṃ bhāryāṃ sūtaputraḥ padāvadhīt 16 ye dadyur na ca yāceyur brahmaṇyāḥ satyavādinaḥ teṣāṃ māṃ māninīṃ bhāryāṃ sūtaputraḥ padāvadhīt 17 yeṣāṃ dundubhinirghoṣo jyāghoṣaḥ śrūyate 'niśam teṣāṃ māṃ māninīṃ bhāryāṃ sūtaputraḥ padāvadhīt 18 ye te tejasvino dāntā balavanto 'bhimāninaḥ teṣāṃ māṃ māninīṃ bhāryāṃ sūtaputraḥ padāvadhīt 19 sarvalokam imaṃ hanyur dharmapāśasitās tu ye teṣāṃ māṃ māninīṃ bhāryāṃ sūtaputraḥ padāvadhīt 20 śaraṇaṃ ye prapannānāṃ bhavanti śaraṇārthinām caranti loke pracchannāḥ kva nu te 'dya mahārathāḥ 21 kathaṃ te sūtaputreṇa vadhyamānāṃ priyāṃ satīm marṣayanti yathā klībā balavanto 'mitaujasaḥ 22 kva nu teṣām amarṣaś ca vīryaṃ tejaś ca vartate na parīpsanti ye bhāryāṃ vadhyamānāṃ durātmanā 23 mayātra śakyaṃ kiṃ kartuṃ virāṭe dharmadūṣaṇam yaḥ paśyan māṃ marṣayati vadhyamānam anāgasam 24 na rājan rājavat kiṃ cit samācarasi kīcake dasyūnām iva dharmas te na hi saṃsadi śobhate 25 na kīcakaḥ svadharmastho na ca matsyaḥ kathaṃ cana sabhā sado 'py adharmajñā ya imaṃ paryupāsate 26 nopālabhe tvāṃ nṛpatau virāṭa janasaṃsadi nāham etena yuktā vai hantuṃ matsyatavāntike sabhā sadas tu paśyantu kīcakasya vyatikramam 27 [virāṭa] parokṣaṃ nābhijānāmi vigrahaṃ yuvayor aham arthatattvam avijñāya kiṃ nu syāt kuśalaṃ mama 28 [vai] tatas tu sabhyā vijñāya kṛṣṇāṃ bhūyo 'bhyapūjayan sādhu sādhv iti cāpy āhuḥ kīcakaṃ ca vyagarhayan 29 [sabhyā] yasyeyaṃ cārusarvāṅgī bhāryā syād āyatekṣaṇā paro lābhaś ca tasya syān na sa śocet kadā cana 30 [vai] evaṃ saṃpūjayaṃs tatra kṛṣṇāṃ prekṣya sabhā sadaḥ yudhiṣṭhirasya kopāt tu lalāṭe sveda āsajat 31 athābravīd rājaputrīṃ kauravyo mahiṣīṃ priyām gaccha sairandhri mātrasthāḥ sudeṣṇāyā niveśanam 32 bhartāram anurudhyantyaḥ kliśyante vīra patnayaḥ śuśrūṣayā kliśyamānāḥ patilokaṃ jayanty uta 33 manye na kālaṃ krodhasya paśyanti patayas tava tena tvāṃ nābhidhāvanti gandharvāḥ sūryavarcasaḥ 34 akālajñāsi sairandhri śailūṣīva vidhāvasi vighnaṃ karoṣi matsyānāṃ dīvyatāṃ rājasaṃsadi gaccha sairandhri gandharvāḥ kariṣyanti tava priyam 35 [drau] atīva teṣāṃ ghṛṇinām arthe 'haṃ dharmacāriṇī tasya tasyeha te vadhyā yeṣāṃ jyeṣṭho 'kṣadevitā 36 [vai] ity uktvā prādravat kṛṣṇā sudeṣṇāyā niveśanam keśān muktvā tu suśroṇī saṃrambhāl lohitekṣaṇā 37 śuśubhe vadanaṃ tasyā rudantyā virataṃ tadā meghalokhā vinirmuktaṃ divīva śaśimaṇḍalam 38 [sudesṇā] kas tvāvadhīd varārohe kasmād rodiṣi śobhane kasmād ya na sukhaṃ bhadre kena te vipriyaṃ kṛtam 39 [drau] kīcako māvadhīt tatra surā hārīṃ gatāṃ tava sabhāyāṃ paśyato rājño yathaiva vijane tathā 40 [sudesṇā] ghātayāmi sukeśānte kīcakaṃ yadi manyase yo sau tvāṃ kāmasaṃmatto durlabhām abhimanyate 41 [drau] anye vai taṃ vadhiṣyanti yeṣām āgaḥ karoti saḥ manye cādyaiva suvyaktaṃ paralokaṃ gamiṣyati |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 4
Chapter 16
|
1
[वै] सा हता सूतपुत्रेण राजपुत्री समज्वलत वधं कृष्णा परीप्सन्ती सेना वाहस्य भामिनी जगामावासम एवाथ तदा सा दरुपदात्म जा 2 कृत्वा शौचं यथान्यायं कृष्णा वै तनुमध्यमा गत्राणि वाससी चैव परक्षाल्य सलिलेन सा 3 चिन्तयाम आस रुदती तस्य दुःखस्य निर्णयम किं करॊमि कव गच्छामि कथं कार्यं भवेन मम 4 इत्य एवं चिन्तयित्वा सा भीमं वै मनसागमत नान्यः कर्ता ऋते भीमान ममाद्य मनसः परियम 5 तत उत्थाय रात्रौ सा विहाय शयनं सवकम पराद्रवन नाथम इच्छन्ती कृष्णा नाथवती सती दुःखेन महता युक्ता मानसेन मनस्विनी 6 सा वै महानसे पराप्य भीमसेनं शुचिस्मिता सर्वश्वेतेव माहेयी वने जाता तरिहायनी उपातिष्ठत पाञ्चाली वाशितेव महागजम 7 सा लतेव महाशालं फुल्लं गॊमति तीरजम बाहुभ्यां परिरभ्यैनं पराबॊधयद अनिन्दिता सिंहं सुप्तं वने दुर्गे मृगराजवधूर इव 8 वीणेव मधुराभाषा गान्धारं साधु मूर्च्छिता अभ्यभाषत पाञ्चाली भीमसेनम अनिन्दिता 9 उत्तिष्ठॊत्तिष्ठ किं शेषे भीमसेन यथा मृतः नामृतस्य हि पापीयान भार्याम आलभ्य जीवति 10 तस्मिञ जीवति पापिष्ठे सेना वाहे मम दविषि तत कर्मकृतवत्य अद्य कथं निद्रां निषेवसे 11 स संप्रहाय शयनं राजपुत्र्या परबॊधितः उपातिष्ठत मेघाभः पर्यङ्के सॊपसंग्रहे 12 अथाब्रवीद राजपुत्रीं कौरव्यॊ महिषीं परियाम केनास्य अर्थेन संप्राप्ता तवरितेव ममान्तिकम 13 न ते परकृतिमान वर्णः कृशा पाण्डुश च लक्ष्यसे आचक्ष्व परिशेषेण सर्वं विद्याम अहं यथा 14 सुखं वा यदि वा दुःखं दवेष्यं वा यदि वा परियम यथावत सर्वम आचक्ष्व शरुत्वा जञास्यामि यत परम 15 अहम एव हि ते कृष्णे विश्वास्यः सर्वकर्मसु अहम आपत्सु चापि तवां मॊक्षयामि पुनः पुनः 16 शीघ्रम उक्त्वा यथाकामं यत ते कार्यं विवक्षितम गच्छ वै शयनायैव पुरा नान्यॊ ऽवबुध्यते |
1
[vai] sā hatā sūtaputreṇa rājaputrī samajvalat vadhaṃ kṛṣṇā parīpsantī senā vāhasya bhāminī jagāmāvāsam evātha tadā sā drupadātma jā 2 kṛtvā śaucaṃ yathānyāyaṃ kṛṣṇā vai tanumadhyamā gatrāṇi vāsasī caiva prakṣālya salilena sā 3 cintayām āsa rudatī tasya duḥkhasya nirṇayam kiṃ karomi kva gacchāmi kathaṃ kāryaṃ bhaven mama 4 ity evaṃ cintayitvā sā bhīmaṃ vai manasāgamat nānyaḥ kartā ṛte bhīmān mamādya manasaḥ priyam 5 tata utthāya rātrau sā vihāya śayanaṃ svakam prādravan nātham icchantī kṛṣṇā nāthavatī satī duḥkhena mahatā yuktā mānasena manasvinī 6 sā vai mahānase prāpya bhīmasenaṃ śucismitā sarvaśveteva māheyī vane jātā trihāyanī upātiṣṭhata pāñcālī vāśiteva mahāgajam 7 sā lateva mahāśālaṃ phullaṃ gomati tīrajam bāhubhyāṃ parirabhyainaṃ prābodhayad aninditā siṃhaṃ suptaṃ vane durge mṛgarājavadhūr iva 8 vīṇeva madhurābhāṣā gāndhāraṃ sādhu mūrcchitā abhyabhāṣata pāñcālī bhīmasenam aninditā 9 uttiṣṭhottiṣṭha kiṃ śeṣe bhīmasena yathā mṛtaḥ nāmṛtasya hi pāpīyān bhāryām ālabhya jīvati 10 tasmiñ jīvati pāpiṣṭhe senā vāhe mama dviṣi tat karmakṛtavaty adya kathaṃ nidrāṃ niṣevase 11 sa saṃprahāya śayanaṃ rājaputryā prabodhitaḥ upātiṣṭhata meghābhaḥ paryaṅke sopasaṃgrahe 12 athābravīd rājaputrīṃ kauravyo mahiṣīṃ priyām kenāsy arthena saṃprāptā tvariteva mamāntikam 13 na te prakṛtimān varṇaḥ kṛśā pāṇḍuś ca lakṣyase ācakṣva pariśeṣeṇa sarvaṃ vidyām ahaṃ yathā 14 sukhaṃ vā yadi vā duḥkhaṃ dveṣyaṃ vā yadi vā priyam yathāvat sarvam ācakṣva śrutvā jñāsyāmi yat param 15 aham eva hi te kṛṣṇe viśvāsyaḥ sarvakarmasu aham āpatsu cāpi tvāṃ mokṣayāmi punaḥ punaḥ 16 śīghram uktvā yathākāmaṃ yat te kāryaṃ vivakṣitam gaccha vai śayanāyaiva purā nānyo 'vabudhyate |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 4
Chapter 17
|
1
[दरौ] अशॊच्यं नु कुतस तस्या यस्या भर्ता युधिष्ठिरः जानं सर्वाणि दुःखानि किं मां तवं परिपृच्छसि 2 यन मां दासी परवादेन परातिकामी तदानयत सभायां पार्षदॊ मध्ये तन मां दहति भारत 3 पार्थिवस्य सुता नाम का नु जीवेत मादृशी अनुभूय भृशं दुःखम अन्यत्र दरौपदीं परभॊ 4 वनवास गतायाश च सैन्धवेन दुरात्मना परामर्शं दवितीयं च सॊढुम उत्सहते नु का 5 मत्स्यराज्ञः समक्षं च तस्य धूर्तस्य पश्यतः कीचकेन पदा सपृष्टा का नु जीवेत मादृशी 6 एवं बहुविधैः कलेशैः कलिश्यमानां च भारत न मां जानासि कौन्तेय किं फलं जीवितेन मे 7 यॊ ऽयं राज्ञॊ विराटस्य कीचकॊ नाम भारत सेना नीः पुरुषव्याघ्र सयालः परमदुर्मतिः 8 स मां सैरन्धि वेषेण वसन्तीं राजवेश्मनि नित्यम एवाह दुष्टात्मा भार्या मम भवेति वै 9 तेनॊपमन्त्र्यमाणाया वधार्हेण सपत्नहन कालेनेव फलं पक्वं हृदयं मे विदीर्यते 10 भरातरं च विगर्हस्व जयेष्ठं दुर्द्यूत देविनम यस्यास्मि कर्मणा पराप्ता दुखम एतद अनन्तकम 11 कॊ हि राज्यं परित्यज्य सर्वस्वं चात्मना सह परव्रज्यायैव दीव्येत विना दुर्द्यूत देविनम 12 यदि निष्कसहस्रेण यच चान्यत सारवद धनम सायम्प्रातर अदेविष्यद अपि संवत्सरान बहून 13 रुक्मं हिरण्यं वासांसि यानं युग्यम अजाविकम अश्वाश्वतर संघांश च न जातु कषयम आवहेत 14 सॊ ऽयं दयूतप्रवादेन शरिया परत्यवरॊपितः तूष्णीम आस्ते यथा मूढः सवानि कर्माणि चिन्तयन 15 दशनागसहस्राणि पद्मिनां हेममालिनाम यं यान्तम अनुयान्तीह सॊ ऽयं दयूतेन जीवति 16 तथा शतसहस्राणि नृणाम अमिततेजसाम उपासते महाराजम इन्द्रप्रस्थे युधिष्ठिरम 17 शतं दासी सहस्राणि यस्य नित्यं महानसे पात्री हस्तं दिवारात्रम अतिथीन भॊजयन्त्य उत 18 एष निष्कसहस्राणि परदाय ददतां वरः दयूतजेन हय अनर्थेन महता समुपावृतः 19 एनं हि सवरसंपन्ना बहवः सूतमागधाः सायंप्रातर उपातिष्ठन सुमृष्टमणिकुण्डलाः 20 सहस्रम ऋषयॊ यस्य नित्यम आसन सभा सदः तपः शरुतॊपसंपन्नाः सर्वकामैर उपस्थिताः 21 अन्धान वृद्धांस तथानाथान सर्वान राष्ट्रेषु दुर्गतान बिभर्त्य अविमना नित्यम आनृशंस्याद युधिष्ठिरः 22 स एष निरयं पराप्तॊ मत्स्यस्य परिचारकः सभायां देविता राज्ञः कङ्कॊ बरूते युधिष्ठिरः 23 इन्द्रप्रस्थे निवसतः समये यस्य पार्थिवाः आसन बलिभृतः सर्वे सॊ ऽदयान्यैर भृतिम इच्छति 24 पार्थिवाः पृथिवीपाला यस्यासन वशवर्तिनः स वशे विवशॊ राजा परेषाम अद्य वर्तते 25 परताप्य पृथिवीं सर्वां रश्मिवान इव तेजसा सॊ ऽयं राज्ञॊ विराटस्य सभा सतारॊ युधिष्ठिरः 26 यम उपासन्त राजानः सभायाम ऋषिभिः सह तम उपासीनम अद्यान्यं पश्य पाण्डव पाण्डवम 27 अतदर्हं महाप्राज्ञं जीवितार्थे ऽभिसंश्रितम दृष्ट्वा कस्य न दुःखं सयाद धर्मात्मानं युधिष्ठिरम 28 उपास्ते सम सभायां यं कृत्ष्णा वीर वसुंधरा तम उपासीनम अद्यान्यं पश्य भारत भारतम 29 एवं बहुविधैर दुःखैः पीड्यमानाम अनाथवत शॊकसारगमध्यस्थां किं मां भीम न पश्यसि |
1
[drau] aśocyaṃ nu kutas tasyā yasyā bhartā yudhiṣṭhiraḥ jānaṃ sarvāṇi duḥkhāni kiṃ māṃ tvaṃ paripṛcchasi 2 yan māṃ dāsī pravādena prātikāmī tadānayat sabhāyāṃ pārṣado madhye tan māṃ dahati bhārata 3 pārthivasya sutā nāma kā nu jīveta mādṛśī anubhūya bhṛśaṃ duḥkham anyatra draupadīṃ prabho 4 vanavāsa gatāyāś ca saindhavena durātmanā parāmarśaṃ dvitīyaṃ ca soḍhum utsahate nu kā 5 matsyarājñaḥ samakṣaṃ ca tasya dhūrtasya paśyataḥ kīcakena padā spṛṣṭā kā nu jīveta mādṛśī 6 evaṃ bahuvidhaiḥ kleśaiḥ kliśyamānāṃ ca bhārata na māṃ jānāsi kaunteya kiṃ phalaṃ jīvitena me 7 yo 'yaṃ rājño virāṭasya kīcako nāma bhārata senā nīḥ puruṣavyāghra syālaḥ paramadurmatiḥ 8 sa māṃ sairandhi veṣeṇa vasantīṃ rājaveśmani nityam evāha duṣṭātmā bhāryā mama bhaveti vai 9 tenopamantryamāṇāyā vadhārheṇa sapatnahan kāleneva phalaṃ pakvaṃ hṛdayaṃ me vidīryate 10 bhrātaraṃ ca vigarhasva jyeṣṭhaṃ durdyūta devinam yasyāsmi karmaṇā prāptā dukham etad anantakam 11 ko hi rājyaṃ parityajya sarvasvaṃ cātmanā saha pravrajyāyaiva dīvyeta vinā durdyūta devinam 12 yadi niṣkasahasreṇa yac cānyat sāravad dhanam sāyamprātar adeviṣyad api saṃvatsarān bahūn 13 rukmaṃ hiraṇyaṃ vāsāṃsi yānaṃ yugyam ajāvikam aśvāśvatara saṃghāṃś ca na jātu kṣayam āvahet 14 so 'yaṃ dyūtapravādena śriyā pratyavaropitaḥ tūṣṇīm āste yathā mūḍhaḥ svāni karmāṇi cintayan 15 daśanāgasahasrāṇi padmināṃ hemamālinām yaṃ yāntam anuyāntīha so 'yaṃ dyūtena jīvati 16 tathā śatasahasrāṇi nṛṇām amitatejasām upāsate mahārājam indraprasthe yudhiṣṭhiram 17 śataṃ dāsī sahasrāṇi yasya nityaṃ mahānase pātrī hastaṃ divārātram atithīn bhojayanty uta 18 eṣa niṣkasahasrāṇi pradāya dadatāṃ varaḥ dyūtajena hy anarthena mahatā samupāvṛtaḥ 19 enaṃ hi svarasaṃpannā bahavaḥ sūtamāgadhāḥ sāyaṃprātar upātiṣṭhan sumṛṣṭamaṇikuṇḍalāḥ 20 sahasram ṛṣayo yasya nityam āsan sabhā sadaḥ tapaḥ śrutopasaṃpannāḥ sarvakāmair upasthitāḥ 21 andhān vṛddhāṃs tathānāthān sarvān rāṣṭreṣu durgatān bibharty avimanā nityam ānṛśaṃsyād yudhiṣṭhiraḥ 22 sa eṣa nirayaṃ prāpto matsyasya paricārakaḥ sabhāyāṃ devitā rājñaḥ kaṅko brūte yudhiṣṭhiraḥ 23 indraprasthe nivasataḥ samaye yasya pārthivāḥ āsan balibhṛtaḥ sarve so 'dyānyair bhṛtim icchati 24 pārthivāḥ pṛthivīpālā yasyāsan vaśavartinaḥ sa vaśe vivaśo rājā pareṣām adya vartate 25 pratāpya pṛthivīṃ sarvāṃ raśmivān iva tejasā so 'yaṃ rājño virāṭasya sabhā stāro yudhiṣṭhiraḥ 26 yam upāsanta rājānaḥ sabhāyām ṛṣibhiḥ saha tam upāsīnam adyānyaṃ paśya pāṇḍava pāṇḍavam 27 atadarhaṃ mahāprājñaṃ jīvitārthe 'bhisaṃśritam dṛṣṭvā kasya na duḥkhaṃ syād dharmātmānaṃ yudhiṣṭhiram 28 upāste sma sabhāyāṃ yaṃ kṛtṣṇā vīra vasuṃdharā tam upāsīnam adyānyaṃ paśya bhārata bhāratam 29 evaṃ bahuvidhair duḥkhaiḥ pīḍyamānām anāthavat śokasāragamadhyasthāṃ kiṃ māṃ bhīma na paśyasi |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 4
Chapter 18
|
1
[दरौ] इदं तु मे महद दुःखं यत परवक्ष्यामि भारत न मे ऽभयसूया कर्तव्या दुःखाद एतद बरवीम्य अहम 2 शार्दूलैर महिषैः सिंहैर आगारे युध्यसे यदा कैकेय्याः परेक्षमाणायास तदा मे कश्मलॊ भवेत 3 परेक्षा समुत्थिता चापि कैकेयी ताः सत्रियॊ वदेत परेक्ष्य माम अनवद्याङ्गी कश्मलॊपहताम इव 4 सनेहात संवासजान मन्ये सूदम एषा शुचिस्मिता यॊध्यमानं महावीर्यैर इमं समनुशॊचति 5 कल्याण रूपा सैरन्ध्री बल्लवश चाति सुन्दरः सत्रीणां च चित्तं दुर्ज्ञेयं युक्तरूपौ च मे मतौ 6 सैरन्ध्री परिय संवासान नित्यं करुणवेदिनी अस्मिन राजकुले चेमौ तुल्यकालनिवासिनौ 7 इति बरुवाणा वाक्यानि सा मां नित्यम अवेदयत करुध्यन्तीं मां च संप्रेक्ष्य समशङ्कत मां तवयि 8 तस्यां तथा बरुवत्यां तु दुःखं मां महद आविशत शॊके यौधिष्ठिरे मग्ना नाहं जीवितुम उत्सहे 9 यः स देवान मनुष्यांश च सर्पां चैकरथॊ ऽजयत सॊ ऽयं राज्ञॊ विराटस्य कन्यानां नर्तकॊ युवा 10 यॊ ऽतर्पयद अमेयात्मा खाण्डवे जातवेदसम सॊ ऽनतःपुर गतः पार्थः कूपे ऽगनिर इव संवृतः 11 यस्माद भयम अमित्राणां सदैव पुरुषर्षभात स लॊकपरिभूतेन वेषेणास्ते धनंजयः 12 यस्य जयातलनिर्घॊषात समकम्पन्त शत्रवः सत्रियॊ गीतस्वनं तस्य मुदिताः पर्युपासते 13 किरीटं सूर्यसंकाशं यस्य मूर्धनि शॊभते वेणी विकृतकेशान्तः सॊ ऽयम अद्य धनंजयः 14 यस्मिन्न अस्त्राणि दिव्यानि समस्तानि महात्मनि आधारः सर्वविद्यानां स धारयति कुण्डले 15 यं सम राजसहस्राणि तेजसाप्रतिमानि वै समरे नातिवर्तन्ते वेलाम इव महार्णवः 16 सॊ ऽयं राज्ञॊ विराटस्य कन्यानां नर्तकॊ युवा आस्ते वेषप्रतिच्छन्नः कन्यानां परिचारकः 17 यस्य सम रथघॊषेण समकम्पत मेदिनी स पर्वत वना भीम सहस्थावरजङ्गमा 18 यस्मिञ जाते महाभागे कुन्त्याः शॊकॊ वयनश्यत स शॊचयति माम अद्य भीमसेन तवानुजः 19 भूषितं तम अलंकारैः कुण्डलैः परिहाटकैः कम्बुपाणिनम आयान्तं दृष्ट्वा सीदति मे मनः 20 तं वेणी कृतकेशान्तं भीमधन्वानम अर्जुनम कन्या परिवृतं दृष्ट्वा भीम सीदति मे मनः 21 यदा हय एनं परिवृतं कन्याभिर देवरूपिणम परभिन्नम इव मातङ्गं परिकीर्णं करेणुभिः 22 मत्स्यम अर्थपतिं पार्थं विराटं समुपस्थितम पश्यामि तूर्यमध्य सथं दिश नश्यन्ति मे तदा 23 नूनम आर्या न जानाति कृच्छ्रं पराप्तं धनंजयम अजातशत्रुं कौरव्यं मग्नं दूद्यूत देविनम 24 तथा दृष्ट्वा यवीयांसं सहदेवं युधां पतिम गॊषु गॊवेषम आयान्तं पाण्डुभूतास्मि भारत 25 सहदेवस्य वृत्तानि चिन्तयन्ती पुनः पुनः न विन्दामि महाबाहॊ सहदेवस्य दुष्कृतम यस्मिन्न एवंविधं दुःखं पराप्नुयात सत्यविक्रमः 26 दूयामि भरतश्रेष्ठ दृष्ट्वा ते भरातरं परियम गॊषु गॊवृषसंकाशं मत्स्येनाभिनिवेशितम 27 संरब्धं रक्तनेपथ्यं गॊपालानां पुरॊगमम विराटम अभिनन्दन्तम अथ मे भवति जवरः 28 सहदेवं हि मे वीरं नित्यम आर्या परशंसति महाभिजन संपन्नॊ वृत्तवाञ शीलवान इति 29 हरीनिषेधॊ मधुरवाग धार्मिकश च परियश च मे स ते ऽरण्येषु बॊद्धव्यॊ याज्ञसेनि कषपास्व अपि 30 तं दृष्ट्वा वयापृतं गॊषु वत्स चर्म कषपाशयम सहदेवं युधां शरेष्ठं किं नु जीवामि पाण्डव 31 यस तरिभिर नित्यसंपन्नॊ रूपेणास्त्रेण मेधया सॊ ऽशवबन्धॊ विराटस्य पश्य कालस्य पर्ययम 32 अभ्यकीर्यन्त वृन्दानि दाम गरन्थिम उदीक्षताम विनयन्तं जनेनाश्वान महाराजस्य पश्यतः 33 अपश्यम एनं शरीमन्तं मत्स्यं भराजिष्णुम उत्तमम विराटम उपतिष्ठन्तं दर्शयन्तं च वाजिनः 34 किं नु मां मन्यसे पार्थ सुखितेति परंतप एवं दुःखशताविष्टा युधिष्ठिर निमित्ततः 35 अतः परतिविशिष्टानि दुःखान्य अन्यानि भारत वर्तन्ते मयि कौन्तेय वक्ष्यामि शृणु तान्य अपि 36 युष्मासु धरियमाणेषु दुःखानि विविधान्य उत शॊषयन्ति शरीरं मे किं नु कुःखम अतः परम |
1
[drau] idaṃ tu me mahad duḥkhaṃ yat pravakṣyāmi bhārata na me 'bhyasūyā kartavyā duḥkhād etad bravīmy aham 2 śārdūlair mahiṣaiḥ siṃhair āgāre yudhyase yadā kaikeyyāḥ prekṣamāṇāyās tadā me kaśmalo bhavet 3 prekṣā samutthitā cāpi kaikeyī tāḥ striyo vadet prekṣya mām anavadyāṅgī kaśmalopahatām iva 4 snehāt saṃvāsajān manye sūdam eṣā śucismitā yodhyamānaṃ mahāvīryair imaṃ samanuśocati 5 kalyāṇa rūpā sairandhrī ballavaś cāti sundaraḥ strīṇāṃ ca cittaṃ durjñeyaṃ yuktarūpau ca me matau 6 sairandhrī priya saṃvāsān nityaṃ karuṇavedinī asmin rājakule cemau tulyakālanivāsinau 7 iti bruvāṇā vākyāni sā māṃ nityam avedayat krudhyantīṃ māṃ ca saṃprekṣya samaśaṅkata māṃ tvayi 8 tasyāṃ tathā bruvatyāṃ tu duḥkhaṃ māṃ mahad āviśat śoke yaudhiṣṭhire magnā nāhaṃ jīvitum utsahe 9 yaḥ sa devān manuṣyāṃś ca sarpāṃ caikaratho 'jayat so 'yaṃ rājño virāṭasya kanyānāṃ nartako yuvā 10 yo 'tarpayad ameyātmā khāṇḍave jātavedasam so 'ntaḥpura gataḥ pārthaḥ kūpe 'gnir iva saṃvṛtaḥ 11 yasmād bhayam amitrāṇāṃ sadaiva puruṣarṣabhāt sa lokaparibhūtena veṣeṇāste dhanaṃjayaḥ 12 yasya jyātalanirghoṣāt samakampanta śatravaḥ striyo gītasvanaṃ tasya muditāḥ paryupāsate 13 kirīṭaṃ sūryasaṃkāśaṃ yasya mūrdhani śobhate veṇī vikṛtakeśāntaḥ so 'yam adya dhanaṃjayaḥ 14 yasminn astrāṇi divyāni samastāni mahātmani ādhāraḥ sarvavidyānāṃ sa dhārayati kuṇḍale 15 yaṃ sma rājasahasrāṇi tejasāpratimāni vai samare nātivartante velām iva mahārṇavaḥ 16 so 'yaṃ rājño virāṭasya kanyānāṃ nartako yuvā āste veṣapraticchannaḥ kanyānāṃ paricārakaḥ 17 yasya sma rathaghoṣeṇa samakampata medinī sa parvata vanā bhīma sahasthāvarajaṅgamā 18 yasmiñ jāte mahābhāge kuntyāḥ śoko vyanaśyata sa śocayati mām adya bhīmasena tavānujaḥ 19 bhūṣitaṃ tam alaṃkāraiḥ kuṇḍalaiḥ parihāṭakaiḥ kambupāṇinam āyāntaṃ dṛṣṭvā sīdati me manaḥ 20 taṃ veṇī kṛtakeśāntaṃ bhīmadhanvānam arjunam kanyā parivṛtaṃ dṛṣṭvā bhīma sīdati me manaḥ 21 yadā hy enaṃ parivṛtaṃ kanyābhir devarūpiṇam prabhinnam iva mātaṅgaṃ parikīrṇaṃ kareṇubhiḥ 22 matsyam arthapatiṃ pārthaṃ virāṭaṃ samupasthitam paśyāmi tūryamadhya sthaṃ diśa naśyanti me tadā 23 nūnam āryā na jānāti kṛcchraṃ prāptaṃ dhanaṃjayam ajātaśatruṃ kauravyaṃ magnaṃ dūdyūta devinam 24 tathā dṛṣṭvā yavīyāṃsaṃ sahadevaṃ yudhāṃ patim goṣu goveṣam āyāntaṃ pāṇḍubhūtāsmi bhārata 25 sahadevasya vṛttāni cintayantī punaḥ punaḥ na vindāmi mahābāho sahadevasya duṣkṛtam yasminn evaṃvidhaṃ duḥkhaṃ prāpnuyāt satyavikramaḥ 26 dūyāmi bharataśreṣṭha dṛṣṭvā te bhrātaraṃ priyam goṣu govṛṣasaṃkāśaṃ matsyenābhiniveśitam 27 saṃrabdhaṃ raktanepathyaṃ gopālānāṃ purogamam virāṭam abhinandantam atha me bhavati jvaraḥ 28 sahadevaṃ hi me vīraṃ nityam āryā praśaṃsati mahābhijana saṃpanno vṛttavāñ śīlavān iti 29 hrīniṣedho madhuravāg dhārmikaś ca priyaś ca me sa te 'raṇyeṣu boddhavyo yājñaseni kṣapāsv api 30 taṃ dṛṣṭvā vyāpṛtaṃ goṣu vatsa carma kṣapāśayam sahadevaṃ yudhāṃ śreṣṭhaṃ kiṃ nu jīvāmi pāṇḍava 31 yas tribhir nityasaṃpanno rūpeṇāstreṇa medhayā so 'śvabandho virāṭasya paśya kālasya paryayam 32 abhyakīryanta vṛndāni dāma granthim udīkṣatām vinayantaṃ janenāśvān mahārājasya paśyataḥ 33 apaśyam enaṃ śrīmantaṃ matsyaṃ bhrājiṣṇum uttamam virāṭam upatiṣṭhantaṃ darśayantaṃ ca vājinaḥ 34 kiṃ nu māṃ manyase pārtha sukhiteti paraṃtapa evaṃ duḥkhaśatāviṣṭā yudhiṣṭhira nimittataḥ 35 ataḥ prativiśiṣṭāni duḥkhāny anyāni bhārata vartante mayi kaunteya vakṣyāmi śṛṇu tāny api 36 yuṣmāsu dhriyamāṇeṣu duḥkhāni vividhāny uta śoṣayanti śarīraṃ me kiṃ nu kuḥkham ataḥ param |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 4
Chapter 19
|
1
[दरौ] अहं सैरन्धि वेषेण चरन्ती राजवेश्मनि शौचदास्मि सुदेष्णाया अक्षधूर्तस्य कारणात 2 विक्रियां पश्य मे तीव्रां राजपुत्र्याः परंतप आसे कालम उपासीना सर्वं दुःखं किलार्तवत 3 अनित्या किल मर्त्यानाम अर्थसिद्धिर जयाजयौ इति कृत्वा परतीक्षामि भर्तॄणाम उदयं पुनः 4 य एव हेतुर भवति पुरुषस्य जयावहः पराजये च हेतुः स इति च परतिपालये 5 दत्त्वा याचन्ति पुरुषा हत्वा वध्यन्ति चापरे पातयित्वा च पात्यन्ते परैर इति च मे शरुतम 6 न दैवस्याति भारॊ ऽसति न दैवस्याति वर्तनम इति चाप्य आगमं भूयॊ दैवस्य परतिपालये 7 सथितं पूर्वं जलं यत्र पुनस तत्रैव तिष्ठति इति पर्यायम इच्छन्ती परतीक्षाम्य उदयं पुनः 8 दैवेन किल यस्यार्थः सुनीतॊ ऽपि विपद्यते दैवस्य चागमे यत्नस तेन कार्यॊ विजानता 9 यत तु मे वचनस्यास्य कथितस्य परयॊजनम पृच्छ मां दुःखितां तत तवम अपृष्टा वा बरवीमि ते 10 महिषी पाण्डुपुत्राणां दुहिता दरुपदस्य च इमाम अवस्थां संप्राप्ता का मद अन्या जिजीविषेत 11 कुरून परिभवन सर्वान पाञ्चालान अपि भारत पाण्डवेयांश च संप्राप्तॊ मम कलेशॊ हय अरिंदम 12 भरातृभिः शवशुरैः पुत्रैर बहुभिः परवीर हन एवं समुदिता नारी का नव अन्या दुःखिता भवेत 13 नूनं हि बालया धातुर मया वै विप्रियं कृतम यस्य परसादाद दुर्नीतं पराप्तास्मि भरतर्षभ 14 वर्णावकाशम अपि मे पश्य पाण्डव यादृशम यादृशॊ मे न तत्रासीद दुःखे परमके तदा 15 तवम एव भीम जानीषे यन मे पार्थ सुखं पुरा साहं दासत्वम आपन्ना न शान्तिम अवशा लभे 16 नादैविकम इदं मन्ये यत्र पार्थॊ धनंजयः भीम धन्वा महाबाहुर आस्ते शान्त इवानलः 17 अशक्या वेदितुं पार्थ पराणिनां वै गतिर नरैः विनिपातम इमं मन्ये युष्माकम अविचिन्तितम 18 यस्या मम मुखप्रेक्षा यूयम इन्द्रसमाः सदा सा परेक्षे मुखम अन्यासाम अवराणां वरा सती 19 पश्य पाण्डव मे ऽवस्थां यथा नार्हामि वै तथा युष्मासु धरियमाणेषु पश्य कालस्य पर्ययम 20 यस्याः सागरपर्यन्ता पृथिवी वशवर्तिनी आसीत साद्य सुदेष्णाया भीताहं वशवर्तिनी 21 यस्याः पुरःसरा आसन पृष्ठतश चानुगामिनः साहम अद्य सुदेष्णायाः पुरः पश्चाच च गामिनी इदं तु दुःखं कौन्तेय ममासह्यं निबॊध तत 22 या न जातु सवयं पिंषे गात्रॊद्वर्तनम आत्मनः अन्यत्र कुन्त्या भद्रं ते साद्य पिंषामि चन्दनम पश्य कौन्तेय पाणी मे नैवं यौ भवतः पुरा 23 [वै] इत्य अस्य दर्शयाम आस किणबद्धौ कराव उभौ 24 [दरौ] बिभेमि कुन्त्या या नाहं युष्माकं वा कदा चन साद्याग्रतॊ विराटस्य भीता तिष्ठामि किंकरी 25 किं नु वक्ष्यति सम्राण मां वर्णकः सुकृतॊ न वा नान्यपिष्टं हि मत्स्यस्य चन्दनं किल रॊचते 26 [वै] सा कीर्तयन्ती दुःखानि भीमसेनस्य भामिनी रुरॊद शनकैः कृष्णा भीमसेनम उदीक्षती 27 सा बाष्पकलया वाचा निःश्वसन्ती पुनः पुनः हृदयं भीमसेनस्य घट्टयन्तीदम अब्रवीत 28 नाल्पं कृतं मया भीम देवानां किल्बिषं पुरा अभाग्या यत तु जीवामि मर्तव्ये सति पाण्डव 29 ततस तस्याः करौ शूनौ किणबद्धौ वृकॊदरः मुखम आनीय वेपन्त्या रुरॊद परवीर हा 30 तौ गृहीत्वा च कौन्तेयॊ बाष्पम उत्सृज्य वीर्यवान ततः परमदुःखार्त इदं वचनम अब्रवीत |
1
[drau] ahaṃ sairandhi veṣeṇa carantī rājaveśmani śaucadāsmi sudeṣṇāyā akṣadhūrtasya kāraṇāt 2 vikriyāṃ paśya me tīvrāṃ rājaputryāḥ paraṃtapa āse kālam upāsīnā sarvaṃ duḥkhaṃ kilārtavat 3 anityā kila martyānām arthasiddhir jayājayau iti kṛtvā pratīkṣāmi bhartṝṇām udayaṃ punaḥ 4 ya eva hetur bhavati puruṣasya jayāvahaḥ parājaye ca hetuḥ sa iti ca pratipālaye 5 dattvā yācanti puruṣā hatvā vadhyanti cāpare pātayitvā ca pātyante parair iti ca me śrutam 6 na daivasyāti bhāro 'sti na daivasyāti vartanam iti cāpy āgamaṃ bhūyo daivasya pratipālaye 7 sthitaṃ pūrvaṃ jalaṃ yatra punas tatraiva tiṣṭhati iti paryāyam icchantī pratīkṣāmy udayaṃ punaḥ 8 daivena kila yasyārthaḥ sunīto 'pi vipadyate daivasya cāgame yatnas tena kāryo vijānatā 9 yat tu me vacanasyāsya kathitasya prayojanam pṛccha māṃ duḥkhitāṃ tat tvam apṛṣṭā vā bravīmi te 10 mahiṣī pāṇḍuputrāṇāṃ duhitā drupadasya ca imām avasthāṃ saṃprāptā kā mad anyā jijīviṣet 11 kurūn paribhavan sarvān pāñcālān api bhārata pāṇḍaveyāṃś ca saṃprāpto mama kleśo hy ariṃdama 12 bhrātṛbhiḥ śvaśuraiḥ putrair bahubhiḥ paravīra han evaṃ samuditā nārī kā nv anyā duḥkhitā bhavet 13 nūnaṃ hi bālayā dhātur mayā vai vipriyaṃ kṛtam yasya prasādād durnītaṃ prāptāsmi bharatarṣabha 14 varṇāvakāśam api me paśya pāṇḍava yādṛśam yādṛśo me na tatrāsīd duḥkhe paramake tadā 15 tvam eva bhīma jānīṣe yan me pārtha sukhaṃ purā sāhaṃ dāsatvam āpannā na śāntim avaśā labhe 16 nādaivikam idaṃ manye yatra pārtho dhanaṃjayaḥ bhīma dhanvā mahābāhur āste śānta ivānalaḥ 17 aśakyā vedituṃ pārtha prāṇināṃ vai gatir naraiḥ vinipātam imaṃ manye yuṣmākam avicintitam 18 yasyā mama mukhaprekṣā yūyam indrasamāḥ sadā sā prekṣe mukham anyāsām avarāṇāṃ varā satī 19 paśya pāṇḍava me 'vasthāṃ yathā nārhāmi vai tathā yuṣmāsu dhriyamāṇeṣu paśya kālasya paryayam 20 yasyāḥ sāgaraparyantā pṛthivī vaśavartinī āsīt sādya sudeṣṇāyā bhītāhaṃ vaśavartinī 21 yasyāḥ puraḥsarā āsan pṛṣṭhataś cānugāminaḥ sāham adya sudeṣṇāyāḥ puraḥ paścāc ca gāminī idaṃ tu duḥkhaṃ kaunteya mamāsahyaṃ nibodha tat 22 yā na jātu svayaṃ piṃṣe gātrodvartanam ātmanaḥ anyatra kuntyā bhadraṃ te sādya piṃṣāmi candanam paśya kaunteya pāṇī me naivaṃ yau bhavataḥ purā 23 [vai] ity asya darśayām āsa kiṇabaddhau karāv ubhau 24 [drau] bibhemi kuntyā yā nāhaṃ yuṣmākaṃ vā kadā cana sādyāgrato virāṭasya bhītā tiṣṭhāmi kiṃkarī 25 kiṃ nu vakṣyati samrāṇ māṃ varṇakaḥ sukṛto na vā nānyapiṣṭaṃ hi matsyasya candanaṃ kila rocate 26 [vai] sā kīrtayantī duḥkhāni bhīmasenasya bhāminī ruroda śanakaiḥ kṛṣṇā bhīmasenam udīkṣatī 27 sā bāṣpakalayā vācā niḥśvasantī punaḥ punaḥ hṛdayaṃ bhīmasenasya ghaṭṭayantīdam abravīt 28 nālpaṃ kṛtaṃ mayā bhīma devānāṃ kilbiṣaṃ purā abhāgyā yat tu jīvāmi martavye sati pāṇḍava 29 tatas tasyāḥ karau śūnau kiṇabaddhau vṛkodaraḥ mukham ānīya vepantyā ruroda paravīra hā 30 tau gṛhītvā ca kaunteyo bāṣpam utsṛjya vīryavān tataḥ paramaduḥkhārta idaṃ vacanam abravīt |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 4
Chapter 20
|
1
[भीमस] धिग अस्तु मे बाहुबलं गाण्डीवं फल्गुनस्य च यत ते रक्तौ पुरा भूत्वा पाणी कृतकिणाव उभौ 2 सभायां सम विराटस्य करॊमि कदनं महत तत्र मां धर्मराजस तु कटाक्षेण नयवारयत तद अहं तस्य विज्ञाय सथित एवास्मि भामिनि 3 यच च राष्ट्रात परच्यवनं कुरूणाम अवधश च यः सुयॊधनस्य कर्णस्य शकुनेः सौबलस्य च 4 दुःशासनस्य पापस्य यन मया न हृतं शिरः तन मे दहति कल्याणि हृदि शल्यम इवार्पितम मा धर्मं जहि सुश्रॊणि करॊधं जहि महामते 5 इमं च समुपालम्भं तवत्तॊ राजा युधिष्ठिरः शृणुयाद यदि कल्याणि कृत्स्नं जह्यात स जीवितम 6 धनंजयॊ वा सुश्रॊणि यमौ वा तनुमध्यमे लॊकान्तर गतेष्व एषु नाहं शक्ष्यामि जीवितुम 7 सुकन्या नाम शार्याती भार्गवं चयचनं वने वल्मीक भूतं शाम्यन्तम अन्वपद्यत भामिनी 8 नाड्दायनी चेन्द्रसेना रूपेण यदि ते शरुता पतिम अन्वचरद वृद्धं पुरा वर्षसहस्रिणम 9 दुहिता जनकस्यापि वैदेही यदि ते शरुता पतिम अन्वचरत सीता महारण्यनिवासिनम 10 रक्षसा निग्रहं पराप्य रामस्य महिषी परिया कलिश्यमानापि सुश्रॊणी रामम एवान्वपद्यत 11 लॊपामुद्रा तथा भीरु वयॊ रूपसमन्विता अगस्त्यम अन्वयाद धित्वा कामान सर्वान अमानुषान 12 यथैताः कीर्तिता नार्यॊ रूपवत्यः पतिव्रताः तथा तवम अपि कल्याणि सर्वैः समुदिता गुणैः 13 मा दीर्घं कषम कालं तवं मासम अध्यर्धसंमितम पूर्णे तरयॊदशे वर्षे राज्ञॊ राज्ञी भविष्यसि 14 [दरौ] आर्तयैतन मया भीमकृतं बाष्पविमॊक्षणम अपारयन्त्या दुःखानि न राजानम उपालभे 15 विमुक्तेन वयतीतेन भीमसेन महाबल परत्युपस्थित कालस्य कार्यस्यानन्तरॊ भव 16 ममेह भीमकैकेयी रूपाभिभव शङ्कया नित्यम उद्जिवते राजा कथं नेयाद इमाम इती 17 तस्या विदित्वा तं भावं सवयं चानृत दर्शनः कीचकॊ ऽयं सुदुष्टात्मा सदा परार्थयते हि माम 18 तम अहं कुपिता भीम पुनः कॊपं नियम्य च अब्रुवं कामसंमूढम आत्मानं रक्ष कीचक 19 गन्धर्वाणाम अहं भार्या पञ्चानां महिषी परिया ते तवां निहन्युर दुर्धर्षाः शूराः साहस कारिणः 20 एवम उक्तः स दुष्टात्मा कीचकः परत्युवाच ह नाहं बिभेमि सैरन्धिर गन्धर्वाणां शुचिस्मिते 21 शतं सहस्रम अपि वा गन्धर्वाणाम अहं रणे समागतं हनिष्यामि तवं भीरु कुरु मे कषणम 22 इत्य उक्ते चाब्रुवं सूतं कामातुरम अहं पुनः न तवं परतिबलस तेषां गन्धर्वाणां यशस्विनाम 23 धर्मे सथितास्मि सततं कुलशीलसमन्विता नेच्छामि कं चिद वध्यन्तं तेन जीवसि कीचक 24 एवम उक्तः स दुष्टात्मा परहस्य सवनवत तदा न तिष्ठति सम सन मार्गे न च धर्मं बुभूषति 25 पापात्मा पापभावश च कामरागवशानुगः अविनीतश च दुष्टात्मा परत्याख्यातः पुनः पुनः दर्शने दर्शने हन्यात तथा जह्यां च जीवितम 26 तद धर्मे यतमानानां महान धर्मॊ नशिष्यति समयं रक्षमाणानां भार्या वॊ न भविष्यति 27 भार्यायां रक्ष्यमाणायां परजा भवति रक्षिता परजायां रक्ष्यमाणायाम आत्मा भवति रक्षितः 28 वदतां वर्णधर्मांश च बराह्मणानां हि मे शरुतम कषत्रियस्य सदा धर्मॊ नान्यः शत्रुनिबर्हणात 29 पश्यतॊ धर्मराजस्य कीचकॊ मां पदावधीत तव चैव समक्षं वै भीमसेन महाबल 30 तवया हय अहं परित्राता तस्माद घॊराज जटासुरात जयद्रथं तथैव तव मजैषीर भरातृभिः सह 31 जहीमम अपि पापं तवं यॊ ऽयं माम अवमन्यते कीचकॊ राजवाल्लभ्याच छॊककृन मम भारत 32 तम एवं कामसंम्मत्तं भिन्धि कुम्भम इवाश्मनि यॊ निमित्तम अनर्थानां बहूनां मम भारत 33 तं चेज जीवन्तम आदित्यः परातर अभ्युदयिष्यति विषम आलॊड्य पास्यामि मां कीचक वशं गमम शरेयॊ हि मरणं मह्यं भीमसेन तवाग्रतः 34 [वै] इत्य उक्त्वा परारुदत कृष्णा भीमस्यॊरः समाश्रिता भीमश च तां परिष्वज्य महत सान्त्वं परयुज्य च कीचकं मनसागच्छत सृक्किणी परिसंलिहन |
1
[bhīmas] dhig astu me bāhubalaṃ gāṇḍīvaṃ phalgunasya ca yat te raktau purā bhūtvā pāṇī kṛtakiṇāv ubhau 2 sabhāyāṃ sma virāṭasya karomi kadanaṃ mahat tatra māṃ dharmarājas tu kaṭākṣeṇa nyavārayat tad ahaṃ tasya vijñāya sthita evāsmi bhāmini 3 yac ca rāṣṭrāt pracyavanaṃ kurūṇām avadhaś ca yaḥ suyodhanasya karṇasya śakuneḥ saubalasya ca 4 duḥśāsanasya pāpasya yan mayā na hṛtaṃ śiraḥ tan me dahati kalyāṇi hṛdi śalyam ivārpitam mā dharmaṃ jahi suśroṇi krodhaṃ jahi mahāmate 5 imaṃ ca samupālambhaṃ tvatto rājā yudhiṣṭhiraḥ śṛṇuyād yadi kalyāṇi kṛtsnaṃ jahyāt sa jīvitam 6 dhanaṃjayo vā suśroṇi yamau vā tanumadhyame lokāntara gateṣv eṣu nāhaṃ śakṣyāmi jīvitum 7 sukanyā nāma śāryātī bhārgavaṃ cyacanaṃ vane valmīka bhūtaṃ śāmyantam anvapadyata bhāminī 8 nāḍdāyanī cendrasenā rūpeṇa yadi te śrutā patim anvacarad vṛddhaṃ purā varṣasahasriṇam 9 duhitā janakasyāpi vaidehī yadi te śrutā patim anvacarat sītā mahāraṇyanivāsinam 10 rakṣasā nigrahaṃ prāpya rāmasya mahiṣī priyā kliśyamānāpi suśroṇī rāmam evānvapadyata 11 lopāmudrā tathā bhīru vayo rūpasamanvitā agastyam anvayād dhitvā kāmān sarvān amānuṣān 12 yathaitāḥ kīrtitā nāryo rūpavatyaḥ pativratāḥ tathā tvam api kalyāṇi sarvaiḥ samuditā guṇaiḥ 13 mā dīrghaṃ kṣama kālaṃ tvaṃ māsam adhyardhasaṃmitam pūrṇe trayodaśe varṣe rājño rājñī bhaviṣyasi 14 [drau] ārtayaitan mayā bhīmakṛtaṃ bāṣpavimokṣaṇam apārayantyā duḥkhāni na rājānam upālabhe 15 vimuktena vyatītena bhīmasena mahābala pratyupasthita kālasya kāryasyānantaro bhava 16 mameha bhīmakaikeyī rūpābhibhava śaṅkayā nityam udjivate rājā kathaṃ neyād imām itī 17 tasyā viditvā taṃ bhāvaṃ svayaṃ cānṛta darśanaḥ kīcako 'yaṃ suduṣṭātmā sadā prārthayate hi mām 18 tam ahaṃ kupitā bhīma punaḥ kopaṃ niyamya ca abruvaṃ kāmasaṃmūḍham ātmānaṃ rakṣa kīcaka 19 gandharvāṇām ahaṃ bhāryā pañcānāṃ mahiṣī priyā te tvāṃ nihanyur durdharṣāḥ śūrāḥ sāhasa kāriṇaḥ 20 evam uktaḥ sa duṣṭātmā kīcakaḥ pratyuvāca ha nāhaṃ bibhemi sairandhir gandharvāṇāṃ śucismite 21 śataṃ sahasram api vā gandharvāṇām ahaṃ raṇe samāgataṃ haniṣyāmi tvaṃ bhīru kuru me kṣaṇam 22 ity ukte cābruvaṃ sūtaṃ kāmāturam ahaṃ punaḥ na tvaṃ pratibalas teṣāṃ gandharvāṇāṃ yaśasvinām 23 dharme sthitāsmi satataṃ kulaśīlasamanvitā necchāmi kaṃ cid vadhyantaṃ tena jīvasi kīcaka 24 evam uktaḥ sa duṣṭātmā prahasya svanavat tadā na tiṣṭhati sma san mārge na ca dharmaṃ bubhūṣati 25 pāpātmā pāpabhāvaś ca kāmarāgavaśānugaḥ avinītaś ca duṣṭātmā pratyākhyātaḥ punaḥ punaḥ darśane darśane hanyāt tathā jahyāṃ ca jīvitam 26 tad dharme yatamānānāṃ mahān dharmo naśiṣyati samayaṃ rakṣamāṇānāṃ bhāryā vo na bhaviṣyati 27 bhāryāyāṃ rakṣyamāṇāyāṃ prajā bhavati rakṣitā prajāyāṃ rakṣyamāṇāyām ātmā bhavati rakṣitaḥ 28 vadatāṃ varṇadharmāṃś ca brāhmaṇānāṃ hi me śrutam kṣatriyasya sadā dharmo nānyaḥ śatrunibarhaṇāt 29 paśyato dharmarājasya kīcako māṃ padāvadhīt tava caiva samakṣaṃ vai bhīmasena mahābala 30 tvayā hy ahaṃ paritrātā tasmād ghorāj jaṭāsurāt jayadrathaṃ tathaiva tva majaiṣīr bhrātṛbhiḥ saha 31 jahīmam api pāpaṃ tvaṃ yo 'yaṃ mām avamanyate kīcako rājavāllabhyāc chokakṛn mama bhārata 32 tam evaṃ kāmasaṃmmattaṃ bhindhi kumbham ivāśmani yo nimittam anarthānāṃ bahūnāṃ mama bhārata 33 taṃ cej jīvantam ādityaḥ prātar abhyudayiṣyati viṣam āloḍya pāsyāmi māṃ kīcaka vaśaṃ gamam śreyo hi maraṇaṃ mahyaṃ bhīmasena tavāgrataḥ 34 [vai] ity uktvā prārudat kṛṣṇā bhīmasyoraḥ samāśritā bhīmaś ca tāṃ pariṣvajya mahat sāntvaṃ prayujya ca kīcakaṃ manasāgacchat sṛkkiṇī parisaṃlihan |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 4
Chapter 21
|
1
[भीमस] तथा भद्रे करिष्यामि यथा तवं भीरु भाषसे अद्य तं सूदयिष्यामि कीचकं सह बान्धवम 2 अस्याः परदॊषे शर्वर्याः कुरुष्वानेन संगमम दुःखं शॊकं च निर्धूय याज्ञसेनि शुचिस्मिते 3 यैषा नर्तन शाला वै मत्स्यराजेन कारिता दिवात्र कन्या नृत्यन्ति रात्रौ यान्ति यथा गृहम 4 तत्रास्ति शयनं भीरु दृज्ढाङ्गं सुप्रतिष्ठितम तत्रास्य दर्शयिष्यामि पूर्वप्रेतान पितामहान 5 यथा च तवां न पश्येयुः कुर्वाणां तेन संविदम कुर्यास तथा तवं कल्याणि यथा संनिहितॊ भवेत 6 [वै] तथा तौ कथयित्वा तु बाष्पम उत्सृज्य दुःखितौ रात्रिशेषं तद अत्युग्रं धारयाम आसतुर हृदा 7 तस्यां रात्र्यां वयतीतायां परातर उत्थाय कीचकः गत्वा राजकुलायैव दरौपदीम इदम अब्रवीत 8 सभायां पश्यतॊ राज्ञः पातयित्वा पदाहनम न चैवालभथास तराणम अभिपन्ना बलीयसा 9 परवादेन हि मत्स्यानां राजा नाम्नायम उच्यते अहम एव हि मत्स्यानां राजा वै वाहिनीपतिः 10 सा सुखं परतिपद्यस्व दासभीरु भवामि ते अह्नाय तव सुश्रॊणिशतं निष्कान ददाम्य अहम 11 दासी शतं च ते दद्यां दासानाम अपि चापरम रथं चाश्वतरी युक्तम अस्तु नौ भीरु संगमः 12 [दरौ] एकं मे समयं तव अद्य परतिपद्यस्व कीचक न तवां सखा वा भराता वा जानीयात संगतं मया 13 अवबॊधाद धि भीतास्मि गन्धर्वाणां यशस्विनाम एवं मे परतिजानीहि ततॊ ऽहं वशगा तव 14 [कीचक] एवम एतत करिष्यामि यथा सुश्रॊणि भाषसे एकॊ भद्रे गमिष्यामि शून्यम आवसथं तव 15 समागमार्थं रम्भॊरु तवया मदनमॊहितः यथा तवां नावभॊत्स्यन्ति गन्धर्वाः सूर्यवर्चसः 16 [दरौ] यद इदं नर्तनागारं मत्स्यराजेन कारितम दिवात्र कन्या नृत्यन्ति रात्रौ यान्ति यथा गृहम 17 तमिस्रे तत्र गच्छेथा गन्धर्वास तन न जानते तत्र दॊषः परिहृतॊ भविष्यति न संशयः 18 [वै] तम अर्थं परतिजल्पन्त्याः कृष्णायाः कीचकेन ह दिवसार्धं समभवन मासेनैव समं नृप 19 कीचकॊ ऽथ गृहं गत्वा भृशं हर्षपरिप्लुतः सैरन्ध्री रूपिणं मूढॊ मृत्युं तं नावबुद्धवान 20 गन्धाभरण माल्येषु वयासक्तः स विशेषतः अलं चकार सॊ ऽऽतमानं स तवरः काममॊहितः 21 तस्य तत कुर्वतः कर्मकालॊ दीर्घ इवाभवत अनुचिन्तयतश चापि ताम एवायत लॊचनाम 22 आसीद अभ्यधिका चास्य शरीः शरियं परमुमुक्षतः निर्वाणकाले दीपस्य वर्तीम इव दिधक्षतः 23 कृतसंप्रत्ययस तत्र कीचकः काममॊहितः नाजानाद दिवसं यान्तं चिन्तयानः समागमम 24 ततस तु दरौपदी गत्वा तदा भीमं महानसे उपातिष्ठत कल्याणी कौरव्यं पतिम अन्तिकात 25 तम उवाच सुकेशान्ता कीचकस्य मया कृतः संगमॊ नर्तनागारे यथावॊचः परंतप 26 शून्यं स नर्तनागारम आगमिष्यति कीचकः एकॊ निशि महाबाहॊ कीचकं तं निषूदय 27 तं सूतपुत्रं कौन्तेय कीचकं मददर्पितम गत्वा तवं नर्तनागारं निर्जीवं कुरुपाण्डव 28 दर्पाच च सूतपुत्रॊ ऽसौ गन्धर्वान अवमन्यते तं तवं परहरतां शरेष्ठ नडं नाग इवॊद्धर 29 अश्रुदुःखाभिभूताया मम मार्जस्व भारत आत्मनश चैव भद्रं ते कुरु मानं कुलस्य च 30 [भीमस] सवागतं ते वरारॊहे यन मां वेदयसे परियम न हय अस्य कं चिद इच्छामि सहायं वरवर्णिनि 31 या मे परीतिस तवयाख्याता कीचकस्य समागमे हत्वा हिडिम्बं सा परीतिर ममासीद वरवर्णिनि 32 सत्यं भरतॄंश च धर्मं च पुरस्कृत्य बरवीमि ते कीचकं निहनिष्यामि वृत्रं देवपतिर यथा 33 तं गह्वरे परकाशे वा पॊथयिष्यामि कीचकम अथ चेद अवभॊत्स्यन्ति हंस्ये मत्स्यान अपि धरुवम 34 ततॊ दुर्यॊधनं हत्वा परतिपत्स्ये वसुंधराम कामं मत्स्यम उपास्तां हि कुन्तीपुत्रॊ युधिष्ठिरः 35 [दरौ] यथा न संत्यजेथास तवं सत्यं वै मत्कृते विभॊ निगूढस तवं तथा वीर कीचकं विनिपातय 36 [भीमस] एवम एतत करिष्यामि यथा तवं भीरु भाषते अदृश्यमानस तस्याद्य तमस्विन्याम अनिन्दिते 37 नागॊ बिल्वम इवाक्रम्य पॊथयिष्याम्य अहं शिरः अलभ्याम इच्छतस तस्य कीचकस्य दुरात्मनः 38 [वै] भीमॊ ऽथ परथमं गत्वा रात्रौ छन्न उपाविशत मृगं हरिर इवादृश्यः परत्याकाङ्क्षत स कीचकम 39 कीचकश चाप्य अलं कृत्ययथाकामम उपाव्रजत तां वेलां नर्तनागारे पाञ्चाली संगमाशया 40 मन्यमानः स संकेतम आगारं पराविशच च तम परविश्य च स तद वेश्म तमसा संवृतं महत 41 पूर्वागतं ततस तत्र भीमम अप्रतिमौजसम एकान्तम आस्थितं चैनम आससाद सुदुर्मतिः 42 शयानं शयने तत्र मृत्युं सूतः परामृशत जाज्वल्यमानं कॊपेन कृष्णा धर्षणजेन ह 43 उपसंगम्य चैवैनं कीचकः काममॊहितः हर्षॊन्मथित चित्तात्मा समयमानॊ ऽभयभाषत 44 परापितं ते मया वित्तं बहुरूपम अनन्तकम सत सर्वं तवां समुद्दिश्य सहसा समुपागतः 45 नाकस्मान मां परशंसन्ति सदा गृहगताः सत्रियः सुवासा दर्शनीयश च नान्यॊ ऽसति तवा दृशः पुमान 46 [भीमस] दिष्ट्या तवं दर्शनीयॊ ऽसि दिष्ट्यात्मानं परशंससि ईदृशस तु तवया सपर्शः सपृष्टपूर्वॊ न कर्हि चित 47 [वै] इत्य उक्त्वा तं महाबाहुर भीमॊ भीमपराक्रमः समुत्पत्य च कौन्तेयः परहस्य च नराधमम भीमॊ जग्राह केशेषु माल्यवत्सु सुगन्धिषु 48 स केशेषु परामृष्टॊ बलेन बलिनां वरः आक्षिप्य केशान वेगेन बाह्वॊर जग्राह पाण्डवम 49 बाहुयुद्धं तयॊर आसीत करुद्धयॊर नरसिंहयॊः वसन्ते वासिता हेतॊर बलवद गजयॊर इव 50 ईषद आगलितं चापि करॊधाच चल पदं सथितम कीचकॊ बलवान भीमं जानुभ्याम आक्षिपद भुवि 51 पातितॊ भुवि भीमस तु कीचकेन बलीयसा उत्पपाताथ वेगेन दण्डाहत इवॊरगः 52 सपर्धया च बलॊन्मत्तौ ताव उभौ सूत पाण्डवौ निशीथे पर्यकर्षेतां बलिनौ निशि निर्जने 53 ततस तद भवनश्रेष्ठं पराकम्पत मुहुर मुहुः बलवच चापि संक्रुद्धाव अन्यॊन्यं ताव अगर्जताम 54 तलाभ्यां तु स भीमेन वक्षस्य अभिहतॊ बली कीचकॊ रॊषसंतप्तः पदान न चलितः पदम 55 मुहूर्तं तु स तं वेगं सहित्वा भुवि दुःसहम बलाद अहीयत तदा सूतॊ भीमबलार्दितः 56 तं हीयमानं विज्ञाय भीमसेनॊ महाबलः वक्षस्य आनीय वेगेन ममन्थैनं विचेतसम 57 करॊधाविष्टॊ विनिःश्वस्य पुनश चैनं वृकॊदरः जग्राह जयतां शरेष्ठः केशेष्व एव तदा भृशम 58 गृहीत्वा कीचकं भीमॊ विरुराव महाबलः शार्दूलः पिशिताकाङ्क्षी गृहीत्वेव महामृगम 59 तस्य पादौ च पाणी च शिरॊग्रीवां च सर्वशः काये परवेशयाम आस पशॊर इव पिनाक धृक 60 तं संमथित सर्वाङ्गं मांसपिण्डॊपमं कृतम कृष्णायै दर्शयाम आस भीमसेनॊ महाबलः 61 उवाच च महातेजा दरौपदीं पाण्डुनन्दनः पश्यैनम एहि पाञ्चालि कामुकॊ ऽयं यथा कृतः 62 तथा स कीचकं हत्वा गत्वा रॊषस्य वै शमम आमन्त्र्य दरौपदीं कृष्णां कषिप्रम आयान महानसम 63 कीचकं घातयित्वा तु दरौपदी यॊषितां वरा परहृष्टा गतसंतापा सभा पालान उवाच ह 64 कीचकॊ ऽयं हतः शेते गन्धर्वैः पतिभिर मम परस्त्री कामसंमत्तः समागच्छत पश्यत 65 तच छरुत्वा भाषितं तस्या नर्तनागार रक्षिणः सहसैव समाजग्मुर आदायॊकाः सहस्रशः 66 ततॊ गत्वाथ तद वेश्म कीचकं विनिपातितम गतासुं ददृशुर भूमौ रुधिरेण समुक्षितम 67 कवास्य गरीवा कव चरणौ कव पाणी कव शिरस तथा इति सम तं परीक्षन्ते गन्धर्वेण हतं तदा |
1
[bhīmas] tathā bhadre kariṣyāmi yathā tvaṃ bhīru bhāṣase adya taṃ sūdayiṣyāmi kīcakaṃ saha bāndhavam 2 asyāḥ pradoṣe śarvaryāḥ kuruṣvānena saṃgamam duḥkhaṃ śokaṃ ca nirdhūya yājñaseni śucismite 3 yaiṣā nartana śālā vai matsyarājena kāritā divātra kanyā nṛtyanti rātrau yānti yathā gṛham 4 tatrāsti śayanaṃ bhīru dṛjḍhāṅgaṃ supratiṣṭhitam tatrāsya darśayiṣyāmi pūrvapretān pitāmahān 5 yathā ca tvāṃ na paśyeyuḥ kurvāṇāṃ tena saṃvidam kuryās tathā tvaṃ kalyāṇi yathā saṃnihito bhavet 6 [vai] tathā tau kathayitvā tu bāṣpam utsṛjya duḥkhitau rātriśeṣaṃ tad atyugraṃ dhārayām āsatur hṛdā 7 tasyāṃ rātryāṃ vyatītāyāṃ prātar utthāya kīcakaḥ gatvā rājakulāyaiva draupadīm idam abravīt 8 sabhāyāṃ paśyato rājñaḥ pātayitvā padāhanam na caivālabhathās trāṇam abhipannā balīyasā 9 pravādena hi matsyānāṃ rājā nāmnāyam ucyate aham eva hi matsyānāṃ rājā vai vāhinīpatiḥ 10 sā sukhaṃ pratipadyasva dāsabhīru bhavāmi te ahnāya tava suśroṇiśataṃ niṣkān dadāmy aham 11 dāsī śataṃ ca te dadyāṃ dāsānām api cāparam rathaṃ cāśvatarī yuktam astu nau bhīru saṃgamaḥ 12 [drau] ekaṃ me samayaṃ tv adya pratipadyasva kīcaka na tvāṃ sakhā vā bhrātā vā jānīyāt saṃgataṃ mayā 13 avabodhād dhi bhītāsmi gandharvāṇāṃ yaśasvinām evaṃ me pratijānīhi tato 'haṃ vaśagā tava 14 [kīcaka] evam etat kariṣyāmi yathā suśroṇi bhāṣase eko bhadre gamiṣyāmi śūnyam āvasathaṃ tava 15 samāgamārthaṃ rambhoru tvayā madanamohitaḥ yathā tvāṃ nāvabhotsyanti gandharvāḥ sūryavarcasaḥ 16 [drau] yad idaṃ nartanāgāraṃ matsyarājena kāritam divātra kanyā nṛtyanti rātrau yānti yathā gṛham 17 tamisre tatra gacchethā gandharvās tan na jānate tatra doṣaḥ parihṛto bhaviṣyati na saṃśayaḥ 18 [vai] tam arthaṃ pratijalpantyāḥ kṛṣṇāyāḥ kīcakena ha divasārdhaṃ samabhavan māsenaiva samaṃ nṛpa 19 kīcako 'tha gṛhaṃ gatvā bhṛśaṃ harṣapariplutaḥ sairandhrī rūpiṇaṃ mūḍho mṛtyuṃ taṃ nāvabuddhavān 20 gandhābharaṇa mālyeṣu vyāsaktaḥ sa viśeṣataḥ alaṃ cakāra so ''tmānaṃ sa tvaraḥ kāmamohitaḥ 21 tasya tat kurvataḥ karmakālo dīrgha ivābhavat anucintayataś cāpi tām evāyata locanām 22 āsīd abhyadhikā cāsya śrīḥ śriyaṃ pramumukṣataḥ nirvāṇakāle dīpasya vartīm iva didhakṣataḥ 23 kṛtasaṃpratyayas tatra kīcakaḥ kāmamohitaḥ nājānād divasaṃ yāntaṃ cintayānaḥ samāgamam 24 tatas tu draupadī gatvā tadā bhīmaṃ mahānase upātiṣṭhata kalyāṇī kauravyaṃ patim antikāt 25 tam uvāca sukeśāntā kīcakasya mayā kṛtaḥ saṃgamo nartanāgāre yathāvocaḥ paraṃtapa 26 śūnyaṃ sa nartanāgāram āgamiṣyati kīcakaḥ eko niśi mahābāho kīcakaṃ taṃ niṣūdaya 27 taṃ sūtaputraṃ kaunteya kīcakaṃ madadarpitam gatvā tvaṃ nartanāgāraṃ nirjīvaṃ kurupāṇḍava 28 darpāc ca sūtaputro 'sau gandharvān avamanyate taṃ tvaṃ praharatāṃ śreṣṭha naḍaṃ nāga ivoddhara 29 aśruduḥkhābhibhūtāyā mama mārjasva bhārata ātmanaś caiva bhadraṃ te kuru mānaṃ kulasya ca 30 [bhīmas] svāgataṃ te varārohe yan māṃ vedayase priyam na hy asya kaṃ cid icchāmi sahāyaṃ varavarṇini 31 yā me prītis tvayākhyātā kīcakasya samāgame hatvā hiḍimbaṃ sā prītir mamāsīd varavarṇini 32 satyaṃ bhratṝṃś ca dharmaṃ ca puraskṛtya bravīmi te kīcakaṃ nihaniṣyāmi vṛtraṃ devapatir yathā 33 taṃ gahvare prakāśe vā pothayiṣyāmi kīcakam atha ced avabhotsyanti haṃsye matsyān api dhruvam 34 tato duryodhanaṃ hatvā pratipatsye vasuṃdharām kāmaṃ matsyam upāstāṃ hi kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ 35 [drau] yathā na saṃtyajethās tvaṃ satyaṃ vai matkṛte vibho nigūḍhas tvaṃ tathā vīra kīcakaṃ vinipātaya 36 [bhīmas] evam etat kariṣyāmi yathā tvaṃ bhīru bhāṣate adṛśyamānas tasyādya tamasvinyām anindite 37 nāgo bilvam ivākramya pothayiṣyāmy ahaṃ śiraḥ alabhyām icchatas tasya kīcakasya durātmanaḥ 38 [vai] bhīmo 'tha prathamaṃ gatvā rātrau channa upāviśat mṛgaṃ harir ivādṛśyaḥ pratyākāṅkṣat sa kīcakam 39 kīcakaś cāpy alaṃ kṛtyayathākāmam upāvrajat tāṃ velāṃ nartanāgāre pāñcālī saṃgamāśayā 40 manyamānaḥ sa saṃketam āgāraṃ prāviśac ca tam praviśya ca sa tad veśma tamasā saṃvṛtaṃ mahat 41 pūrvāgataṃ tatas tatra bhīmam apratimaujasam ekāntam āsthitaṃ cainam āsasāda sudurmatiḥ 42 śayānaṃ śayane tatra mṛtyuṃ sūtaḥ parāmṛśat jājvalyamānaṃ kopena kṛṣṇā dharṣaṇajena ha 43 upasaṃgamya caivainaṃ kīcakaḥ kāmamohitaḥ harṣonmathita cittātmā smayamāno 'bhyabhāṣata 44 prāpitaṃ te mayā vittaṃ bahurūpam anantakam sat sarvaṃ tvāṃ samuddiśya sahasā samupāgataḥ 45 nākasmān māṃ praśaṃsanti sadā gṛhagatāḥ striyaḥ suvāsā darśanīyaś ca nānyo 'sti tvā dṛśaḥ pumān 46 [bhīmas] diṣṭyā tvaṃ darśanīyo 'si diṣṭyātmānaṃ praśaṃsasi īdṛśas tu tvayā sparśaḥ spṛṣṭapūrvo na karhi cit 47 [vai] ity uktvā taṃ mahābāhur bhīmo bhīmaparākramaḥ samutpatya ca kaunteyaḥ prahasya ca narādhamam bhīmo jagrāha keśeṣu mālyavatsu sugandhiṣu 48 sa keśeṣu parāmṛṣṭo balena balināṃ varaḥ ākṣipya keśān vegena bāhvor jagrāha pāṇḍavam 49 bāhuyuddhaṃ tayor āsīt kruddhayor narasiṃhayoḥ vasante vāsitā hetor balavad gajayor iva 50 īṣad āgalitaṃ cāpi krodhāc cala padaṃ sthitam kīcako balavān bhīmaṃ jānubhyām ākṣipad bhuvi 51 pātito bhuvi bhīmas tu kīcakena balīyasā utpapātātha vegena daṇḍāhata ivoragaḥ 52 spardhayā ca balonmattau tāv ubhau sūta pāṇḍavau niśīthe paryakarṣetāṃ balinau niśi nirjane 53 tatas tad bhavanaśreṣṭhaṃ prākampata muhur muhuḥ balavac cāpi saṃkruddhāv anyonyaṃ tāv agarjatām 54 talābhyāṃ tu sa bhīmena vakṣasy abhihato balī kīcako roṣasaṃtaptaḥ padān na calitaḥ padam 55 muhūrtaṃ tu sa taṃ vegaṃ sahitvā bhuvi duḥsaham balād ahīyata tadā sūto bhīmabalārditaḥ 56 taṃ hīyamānaṃ vijñāya bhīmaseno mahābalaḥ vakṣasy ānīya vegena mamanthainaṃ vicetasam 57 krodhāviṣṭo viniḥśvasya punaś cainaṃ vṛkodaraḥ jagrāha jayatāṃ śreṣṭhaḥ keśeṣv eva tadā bhṛśam 58 gṛhītvā kīcakaṃ bhīmo virurāva mahābalaḥ śārdūlaḥ piśitākāṅkṣī gṛhītveva mahāmṛgam 59 tasya pādau ca pāṇī ca śirogrīvāṃ ca sarvaśaḥ kāye praveśayām āsa paśor iva pināka dhṛk 60 taṃ saṃmathita sarvāṅgaṃ māṃsapiṇḍopamaṃ kṛtam kṛṣṇāyai darśayām āsa bhīmaseno mahābalaḥ 61 uvāca ca mahātejā draupadīṃ pāṇḍunandanaḥ paśyainam ehi pāñcāli kāmuko 'yaṃ yathā kṛtaḥ 62 tathā sa kīcakaṃ hatvā gatvā roṣasya vai śamam āmantrya draupadīṃ kṛṣṇāṃ kṣipram āyān mahānasam 63 kīcakaṃ ghātayitvā tu draupadī yoṣitāṃ varā prahṛṣṭā gatasaṃtāpā sabhā pālān uvāca ha 64 kīcako 'yaṃ hataḥ śete gandharvaiḥ patibhir mama parastrī kāmasaṃmattaḥ samāgacchata paśyata 65 tac chrutvā bhāṣitaṃ tasyā nartanāgāra rakṣiṇaḥ sahasaiva samājagmur ādāyokāḥ sahasraśaḥ 66 tato gatvātha tad veśma kīcakaṃ vinipātitam gatāsuṃ dadṛśur bhūmau rudhireṇa samukṣitam 67 kvāsya grīvā kva caraṇau kva pāṇī kva śiras tathā iti sma taṃ parīkṣante gandharveṇa hataṃ tadā |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 4
Chapter 22
|
1
[वै] तस्मिन काले समागम्य सर्वे तत्रास्य बान्धवाः रुरुदुः कीचकं दृष्ट्वा परिवार्य समन्ततः 2 सर्वे संहृष्टरॊमाणः संत्रस्ताः परेक्ष्य कीचकम तथा सर्वाङ्गसंभुग्नं कूर्मं सथल इवॊद्धृतम 3 पॊथितं भीमसेनेन तम इन्द्रेणेव दानवम संस्कारयितुम इच्छन्तॊ बहिर नेतुं परचक्रमुः 4 ददृशुस ते ततः कृष्णां सूतपुत्राः समागताः अदूराद अनवद्याङ्गीं सतम्भम आलिङ्ग्य तिष्ठतीम 5 समवेतेषु सूतेषु तान उवाचॊपकीचकः हन्यतां शीघ्रम असती यत्कृते कीचकॊ हतः 6 अथ वा नेह हन्तव्या दह्यतां कामिना सह मृतस्यापि परियं कार्यं सूतपुत्रस्य सर्वथा 7 ततॊ विराटम ऊचुस ते कीचकॊ ऽसयाः कृते हतः सहाद्यानेन दह्येत तदनुज्ञातुम अर्हसि 8 पराक्रमं तु सूतानां मत्वा राजान्वमॊदत सैरन्ध्र्याः सूतपुत्रेण सह दाहं विशां पते 9 तां समासाद्य वित्रस्तां कृष्णां कमललॊचनाम मॊमुह्यमानां ते तत्र जगृहुः कीचका भृशम 10 ततस तु तां समारॊप्य निबध्य च सुमध्यमाम जग्मुर उद्यम्य ते सर्वे शमशानम अभितस तदा 11 हरियमाणा तु सा राजन सूतपुत्रैर अनिन्दिता पराक्रॊशन नाथम इच्छन्ती कृष्णा नाथवती सती 12 [दरौ] जयॊ जयन्तॊ विजयॊ जयत्सेनॊ यजद्बलः ते मे वाचं विजानन्तु सूतपुत्रा नयन्ति माम 13 येषां जयातलनिर्घॊषॊ विस्फूर्जितम इवाशनेः वयश्रूयत महायुद्धे भीमघॊषस तरस्विनाम 14 रथघॊषश च बलवान गन्धर्वाणां यशस्विनाम ते मे वाचं विजानन्तु सूतपुत्रा नयन्ति माम 15 [वै] तस्यास ताः कृपणा वाचः कृष्णायाः परिदेविताः शरुत्वैवाभ्यपतद भीमः शयनाद अविचारयन 16 [भीमस] अहं शृणॊमि ते वाचं तवया सैरन्धि भाषिताम तस्मात ते सूतपुत्रेभ्यॊ न भयं भीरु विद्यते 17 [वै] इत्य उक्त्वा स महाबाहुर विजजृम्भे जिघांसया ततः स वयायतं कृत्वा वेषं विपरिवर्त्य च अद्वारेणाभ्यवस्कन्द्य निर्जगाम बहिस तदा 18 स भीमसेनः पराकाराद आरुज्य तरसा दरुमम शमशानाभिमुखः परायाद यत्र ते कीचका गताः 19 स तं वृक्षं दशव्यामं स सकन्धविटपं बली परगृह्याभ्यद्रवत सूतान दण्डपाणिर इवान्तकः 20 ऊरुवेगेन तस्याथ नयग्रॊधाश्वत्थ किंशुकाः भूमौ निपतिता वृक्षाः संघशस तत्र शेरते 21 तं सिंहम इव संक्रुद्धं दृष्ट्वा गन्धर्वम आगतम वित्रेसुः सर्वतः सूता विषादभयकम्पिताः 22 तम अन्तकम इवायान्तं गन्धर्वं परेक्ष्य ते तदा दिधक्षन्तस तदा जयेष्ठं भरातरं हय उपकीचकाः परस्परम अथॊचुस ते विषादभयकम्पिताः 23 गन्धर्वॊ बलवान एति करुद्ध उद्यम्य पादपम सैरन्ध्री मुच्यतां शीघ्रं महन नॊ भयम आगतम 24 ते तु दृष्ट्वा तम आविद्धं भीमसेनेन पादपम विमुच्य दरौपदीं तत्र पराद्रवन नगरं परति 25 दरवतस तांस तु संप्रेक्ष्य सवज्री दानवान इव शतं पञ्चाधिकं भीमः पराहिणॊद यमसादनम 26 तत आश्वासयत कृष्णां परविमुच्य विशां पते उवाच च महाबाहुः पाञ्चालीं तत्र दरौपदीम अश्रुपूर्णमुखीं दीनां दुर्धर्षः स वृकॊदरः 27 एवं ते भीरु वध्यन्ते ये तवां कलिष्यन्त्य अनागसम परैहि तवं नगरं कृष्णे न भयं विद्यते तव अन्येनाहं गमिष्यामि विराटस्य महानसम 28 पञ्चाधिकं शतं तच च निहतं तत्र भारत महावनम इव छिन्नं शिश्ये विगलितद्रुमम 29 एवं ते निहता राजञ शतं पञ्च च कीचकाः स च सेनापतिः सूर्वम इत्य एतत सूत षट षतम 30 तद दृष्ट्वा महद आश्चर्यं नरा नार्यश च संगताः विष्मयं परमं गत्वा नॊचुः किं चन भारत |
1
[vai] tasmin kāle samāgamya sarve tatrāsya bāndhavāḥ ruruduḥ kīcakaṃ dṛṣṭvā parivārya samantataḥ 2 sarve saṃhṛṣṭaromāṇaḥ saṃtrastāḥ prekṣya kīcakam tathā sarvāṅgasaṃbhugnaṃ kūrmaṃ sthala ivoddhṛtam 3 pothitaṃ bhīmasenena tam indreṇeva dānavam saṃskārayitum icchanto bahir netuṃ pracakramuḥ 4 dadṛśus te tataḥ kṛṣṇāṃ sūtaputrāḥ samāgatāḥ adūrād anavadyāṅgīṃ stambham āliṅgya tiṣṭhatīm 5 samaveteṣu sūteṣu tān uvācopakīcakaḥ hanyatāṃ śīghram asatī yatkṛte kīcako hataḥ 6 atha vā neha hantavyā dahyatāṃ kāminā saha mṛtasyāpi priyaṃ kāryaṃ sūtaputrasya sarvathā 7 tato virāṭam ūcus te kīcako 'syāḥ kṛte hataḥ sahādyānena dahyeta tadanujñātum arhasi 8 parākramaṃ tu sūtānāṃ matvā rājānvamodata sairandhryāḥ sūtaputreṇa saha dāhaṃ viśāṃ pate 9 tāṃ samāsādya vitrastāṃ kṛṣṇāṃ kamalalocanām momuhyamānāṃ te tatra jagṛhuḥ kīcakā bhṛśam 10 tatas tu tāṃ samāropya nibadhya ca sumadhyamām jagmur udyamya te sarve śmaśānam abhitas tadā 11 hriyamāṇā tu sā rājan sūtaputrair aninditā prākrośan nātham icchantī kṛṣṇā nāthavatī satī 12 [drau] jayo jayanto vijayo jayatseno yajadbalaḥ te me vācaṃ vijānantu sūtaputrā nayanti mām 13 yeṣāṃ jyātalanirghoṣo visphūrjitam ivāśaneḥ vyaśrūyata mahāyuddhe bhīmaghoṣas tarasvinām 14 rathaghoṣaś ca balavān gandharvāṇāṃ yaśasvinām te me vācaṃ vijānantu sūtaputrā nayanti mām 15 [vai] tasyās tāḥ kṛpaṇā vācaḥ kṛṣṇāyāḥ paridevitāḥ śrutvaivābhyapatad bhīmaḥ śayanād avicārayan 16 [bhīmas] ahaṃ śṛṇomi te vācaṃ tvayā sairandhi bhāṣitām tasmāt te sūtaputrebhyo na bhayaṃ bhīru vidyate 17 [vai] ity uktvā sa mahābāhur vijajṛmbhe jighāṃsayā tataḥ sa vyāyataṃ kṛtvā veṣaṃ viparivartya ca advāreṇābhyavaskandya nirjagāma bahis tadā 18 sa bhīmasenaḥ prākārād ārujya tarasā drumam śmaśānābhimukhaḥ prāyād yatra te kīcakā gatāḥ 19 sa taṃ vṛkṣaṃ daśavyāmaṃ sa skandhaviṭapaṃ balī pragṛhyābhyadravat sūtān daṇḍapāṇir ivāntakaḥ 20 ūruvegena tasyātha nyagrodhāśvattha kiṃśukāḥ bhūmau nipatitā vṛkṣāḥ saṃghaśas tatra śerate 21 taṃ siṃham iva saṃkruddhaṃ dṛṣṭvā gandharvam āgatam vitresuḥ sarvataḥ sūtā viṣādabhayakampitāḥ 22 tam antakam ivāyāntaṃ gandharvaṃ prekṣya te tadā didhakṣantas tadā jyeṣṭhaṃ bhrātaraṃ hy upakīcakāḥ parasparam athocus te viṣādabhayakampitāḥ 23 gandharvo balavān eti kruddha udyamya pādapam sairandhrī mucyatāṃ śīghraṃ mahan no bhayam āgatam 24 te tu dṛṣṭvā tam āviddhaṃ bhīmasenena pādapam vimucya draupadīṃ tatra prādravan nagaraṃ prati 25 dravatas tāṃs tu saṃprekṣya savajrī dānavān iva śataṃ pañcādhikaṃ bhīmaḥ prāhiṇod yamasādanam 26 tata āśvāsayat kṛṣṇāṃ pravimucya viśāṃ pate uvāca ca mahābāhuḥ pāñcālīṃ tatra draupadīm aśrupūrṇamukhīṃ dīnāṃ durdharṣaḥ sa vṛkodaraḥ 27 evaṃ te bhīru vadhyante ye tvāṃ kliṣyanty anāgasam praihi tvaṃ nagaraṃ kṛṣṇe na bhayaṃ vidyate tava anyenāhaṃ gamiṣyāmi virāṭasya mahānasam 28 pañcādhikaṃ śataṃ tac ca nihataṃ tatra bhārata mahāvanam iva chinnaṃ śiśye vigalitadrumam 29 evaṃ te nihatā rājañ śataṃ pañca ca kīcakāḥ sa ca senāpatiḥ sūrvam ity etat sūta ṣaṭ ṣatam 30 tad dṛṣṭvā mahad āścaryaṃ narā nāryaś ca saṃgatāḥ viṣmayaṃ paramaṃ gatvā nocuḥ kiṃ cana bhārata |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 4
Chapter 23
|
1
[वै] ते दृष्ट्वा निहतान सूतान राज्ञे गत्वा नयवेदयन गन्धर्वैर निहता राजन सूतपुत्राः परःशताः 2 यथा वज्रेण वै दीर्णं पर्वतस्य महच छिरः विनिकीर्णं परदृश्येत तथा सूता महीतले 3 सैरन्ध्री च विमुक्तासौ पुनर आयाति ते गृहम सर्वं संशयितं राजन नगरं ते भविष्यति 4 तथारूपा हि सैरन्ध्री गन्धर्वाश च महाबलाः पुंसाम इष्टश च विषयॊ मैथुनाय न संशयः 5 यथा सैरन्ध्रि वेषेण न ते राजन्न इदं पुरम विनाशम एति वै कषिप्रं तथा नीतिर विधीयताम 6 तेषां तद वचनं शरुत्वा विराटॊ वाहिनीपतिः अब्रवीत करियताम एषां सूतानां परमक्रिया 7 एकस्मिन्न एव ते सर्वे सुसमिद्धे हुताशने दह्यन्तां कीचकाः शीघ्रं रत्नैर गन्धैश च सर्वशः 8 सुदेष्णां चाब्रवीद राजा महिषीं जातसाध्वसः सैरन्ध्रीम आगतां बरूया ममैव वचनाद इदम 9 गच्छ सैरन्ध्रि भद्रं ते यथाकामं चराबले बिभेति राजा सुश्रॊणि गन्धर्वेभ्यः पराभवात 10 न हि ताम उत्सहे वक्तुं सवयं गन्धर्वरक्षिताम सत्रियस तव अदॊषास तां वक्तुम अतस तवां परब्रवीम्य अहम 11 अथ मुक्ता भयात कृष्णा सूतपुत्रान निरस्य च मॊक्षिता भीमसेनेन जगाम नगरं परति 12 तरासितेव मृगी बाला शार्दूलेन मनस्विनी गात्राणि वाससी चैव परक्षाल्य सलिलेन सा 13 तां दृष्ट्वा पुरुषा राजन पराद्रवन्त दिशॊ दश गन्धर्वाणां भयत्रस्ताः के चिद दृष्टीर नयमीलयन 14 ततॊ महानस दवारि भीमसेनम अवस्थितम ददर्श राजन पाञ्चाली यथामत्तं महाद्विपम 15 तं विस्मयन्ती शनकैः संज्ञाभिर इदम अब्रवीत गन्धर्वराजाय नमॊ येनास्मि परिमॊचिता 16 [भीमस] ये यस्या विचरन्तीह पुरुषा वशवर्तिनः तस्यास ते वचनं शरुत्वा अनृणा विचरन्त्य उत 17 [वै] ततः सा नर्तनागारे धनंजयम अपश्यत राज्ञः कन्या विराटस्य नर्तयानं महाभुजम 18 ततस ता नर्तनागाराद विनिश्क्रम्य सहार्जुनाः कन्या ददृशुर आयान्तीं कृष्णां कलिष्टाम अनागसम 19 [कन्याह] दिष्ट्या सैरन्ध्रि मुक्तासि दिष्ट्यासि पुनरागता दिष्ट्या विनिहताः सूता ये तवां कलिश्यन्त्य अनागसम 20 [बृहन] कथं सैरन्ध्रि मुक्तासि कथं पापाश च ते हताः इच्छामि वै तव शरॊतुं सर्वम एव यथातथम 21 [सैर] बृहन्नडे किं नु तव सैरन्ध्र्या कार्यम अद्य वै या तवं वससि कल्याणि सदा कन्या पुरे सुखम 22 न हि दुःखं समाप्नॊषि सैरन्ध्री यद उपाश्नुते तेन मां दुःखिताम एवं पृच्छसे परहसन्न इव 23 [बृहन] बृहन्नडापि कल्याणि दुःखम आप्नॊत्य अनुत्तमम तिर्यग्यॊनिगता बाले न चैनाम अवबुध्यसे 24 [वै] ततः सहैव कन्याभिर दरौपदी राजवेश्म तत परविवेश सुदेष्णायाः समीपम अपलायिनी 25 ताम अब्रवीद राजपुत्री विराट वचनाद इदम सैरन्ध्रि गम्यतां शीघ्रं यत्र कामयसे गतिम 26 राजा बिभेति भद्रं ते गन्धर्वेभ्यः पराभवात तवं चापि तरुणी सुभ्रु रूपेणाप्रतिमा भुवि 27 [सैर] तरयॊदशाह मात्रं मे राजा कषमतु भामिनि कृतकृत्या भविष्यन्ति गन्धर्वास ते न संशयः 28 ततॊ मां ते ऽपनेष्यन्ति करिष्यन्ति च ते परियम धरुवं च शरेयसा राजा यॊष्क्यते सह बान्धवैः |
1
[vai] te dṛṣṭvā nihatān sūtān rājñe gatvā nyavedayan gandharvair nihatā rājan sūtaputrāḥ paraḥśatāḥ 2 yathā vajreṇa vai dīrṇaṃ parvatasya mahac chiraḥ vinikīrṇaṃ pradṛśyeta tathā sūtā mahītale 3 sairandhrī ca vimuktāsau punar āyāti te gṛham sarvaṃ saṃśayitaṃ rājan nagaraṃ te bhaviṣyati 4 tathārūpā hi sairandhrī gandharvāś ca mahābalāḥ puṃsām iṣṭaś ca viṣayo maithunāya na saṃśayaḥ 5 yathā sairandhri veṣeṇa na te rājann idaṃ puram vināśam eti vai kṣipraṃ tathā nītir vidhīyatām 6 teṣāṃ tad vacanaṃ śrutvā virāṭo vāhinīpatiḥ abravīt kriyatām eṣāṃ sūtānāṃ paramakriyā 7 ekasminn eva te sarve susamiddhe hutāśane dahyantāṃ kīcakāḥ śīghraṃ ratnair gandhaiś ca sarvaśaḥ 8 sudeṣṇāṃ cābravīd rājā mahiṣīṃ jātasādhvasaḥ sairandhrīm āgatāṃ brūyā mamaiva vacanād idam 9 gaccha sairandhri bhadraṃ te yathākāmaṃ carābale bibheti rājā suśroṇi gandharvebhyaḥ parābhavāt 10 na hi tām utsahe vaktuṃ svayaṃ gandharvarakṣitām striyas tv adoṣās tāṃ vaktum atas tvāṃ prabravīmy aham 11 atha muktā bhayāt kṛṣṇā sūtaputrān nirasya ca mokṣitā bhīmasenena jagāma nagaraṃ prati 12 trāsiteva mṛgī bālā śārdūlena manasvinī gātrāṇi vāsasī caiva prakṣālya salilena sā 13 tāṃ dṛṣṭvā puruṣā rājan prādravanta diśo daśa gandharvāṇāṃ bhayatrastāḥ ke cid dṛṣṭīr nyamīlayan 14 tato mahānasa dvāri bhīmasenam avasthitam dadarśa rājan pāñcālī yathāmattaṃ mahādvipam 15 taṃ vismayantī śanakaiḥ saṃjñābhir idam abravīt gandharvarājāya namo yenāsmi parimocitā 16 [bhīmas] ye yasyā vicarantīha puruṣā vaśavartinaḥ tasyās te vacanaṃ śrutvā anṛṇā vicaranty uta 17 [vai] tataḥ sā nartanāgāre dhanaṃjayam apaśyata rājñaḥ kanyā virāṭasya nartayānaṃ mahābhujam 18 tatas tā nartanāgārād viniśkramya sahārjunāḥ kanyā dadṛśur āyāntīṃ kṛṣṇāṃ kliṣṭām anāgasam 19 [kanyāh] diṣṭyā sairandhri muktāsi diṣṭyāsi punarāgatā diṣṭyā vinihatāḥ sūtā ye tvāṃ kliśyanty anāgasam 20 [bṛhan] kathaṃ sairandhri muktāsi kathaṃ pāpāś ca te hatāḥ icchāmi vai tava śrotuṃ sarvam eva yathātatham 21 [sair] bṛhannaḍe kiṃ nu tava sairandhryā kāryam adya vai yā tvaṃ vasasi kalyāṇi sadā kanyā pure sukham 22 na hi duḥkhaṃ samāpnoṣi sairandhrī yad upāśnute tena māṃ duḥkhitām evaṃ pṛcchase prahasann iva 23 [bṛhan] bṛhannaḍāpi kalyāṇi duḥkham āpnoty anuttamam tiryagyonigatā bāle na cainām avabudhyase 24 [vai] tataḥ sahaiva kanyābhir draupadī rājaveśma tat praviveśa sudeṣṇāyāḥ samīpam apalāyinī 25 tām abravīd rājaputrī virāṭa vacanād idam sairandhri gamyatāṃ śīghraṃ yatra kāmayase gatim 26 rājā bibheti bhadraṃ te gandharvebhyaḥ parābhavāt tvaṃ cāpi taruṇī subhru rūpeṇāpratimā bhuvi 27 [sair] trayodaśāha mātraṃ me rājā kṣamatu bhāmini kṛtakṛtyā bhaviṣyanti gandharvās te na saṃśayaḥ 28 tato māṃ te 'paneṣyanti kariṣyanti ca te priyam dhruvaṃ ca śreyasā rājā yoṣkyate saha bāndhavaiḥ |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 4
Chapter 24
|
1
[वै] कीचकस्य तु घातेन सानुजस्य विशां पते अत्याहितं चिन्तयित्वा वयस्मयन्त पृथग्जनाः 2 तस्मिन पुरे जनपदे संजल्पॊ ऽभूच च सर्वशः शौर्याद धि वल्लभॊ राज्ञॊ महासत्त्वश च कीचकः 3 आसीत परहर्ता च नृणां दारामर्शी च दुर्मतिः स हतः खलु पापात्मा गन्धर्वैर दुष्टपूरुषः 4 इत्य अजल्पन महाराजन परानीक विशातनम देशे देशे मनुष्याश च कीचकं दुष्प्रधर्षणम 5 अथ वै धार्तराष्ट्रेण परयुक्ता य बहिश्चराः मृगयित्वा बहून गरामान राष्ट्राणि नगराणि च 6 संविधाय यथादिष्टं यथा देशप्रदर्शनम कृतचिन्ता नयवर्तन्त ते च माग पुरं परति 7 तत्र दृष्ट्वा तु राजानं कौरव्यं धृतराष्ट्र जम दॊर्ण कर्ण कृपैः सार्धं भीष्मेण च महात्मना 8 संगतं भरातृभिश चापि तरिगर्तैश च महारथैः दुर्यॊधनं सभामध्ये आसीनम इदम अब्रुवन 9 कृतॊ ऽसमाभिः परॊ यत्नस तेषाम अन्वेषणे सदा पाण्डवानां मनुष्येन्द्र तस्मिन महति कानने 10 निर्जने मृगसंकीर्णे नानाद्रुमलतावृते लताप्रतान बहुले नानागुल्मसमावृते 11 न च विद्मॊ गता येन पार्थाः सयुर दृढविक्रमाः मार्गमाणाः पदन्यासं तेषु तेषु तथा तथा 12 गिरिकूटेषु तुङ्गेषु नानाजनपदेषु च जनाकीर्णेषु देशेषु खर्वटेषु परेषु च 13 नरेन्द्र बहुशॊ ऽनविष्टा नैव विद्मश च पाण्डवान अत्यन्तभावं नष्टास ते भद्रं तुभ्यं नरर्षभ 14 वर्त्मान्य अन्विष्यमाणास तु रथानां रथसत्तम कं चित कालं मनुष्येन्द्र सूतानाम अनुगा वयम 15 मृगयित्वा यथान्यायं विदितार्थाः सम तत्त्वतः पराप्ता दवारवतीं सूता ऋते पार्थैः परंतप 16 न तत्र पाण्डवा राजन नापि कृष्णा पतिव्रता सर्वथा विप्रनष्टास ते नमस ते भरतर्षभ 17 न हि विद्मॊ गतिं तेषां वासं वापि महात्मनाम पाण्डवानां परवृत्तिं वा विद्मः कर्मापि वा कृतम स नः शाधि मनुष्येन्द्र अत ऊर्ध्वं विशां पते 18 अन्वेषणे पाण्डवानां भूयः किं करवामहे इमां च नः परियाम ईक्ष वाचं भद्रवतीं शुभाम 19 येन तरिगर्त्ता निकृता बलेन महता नृप सूतेन राज्ञॊ मत्स्यस्य कीचकेन महात्मना 20 स हतः पतितः शेते गन्धर्वैर निशि भारत अदृश्यमानैर दुष्टात्मा सह भरातृभिर अच्युत 21 परियम एतद उपश्रुत्य शत्रूणां तु पराभवम कृतकृत्यश च कौरव्य विधत्स्व यद अनन्तरम |
1
[vai] kīcakasya tu ghātena sānujasya viśāṃ pate atyāhitaṃ cintayitvā vyasmayanta pṛthagjanāḥ 2 tasmin pure janapade saṃjalpo 'bhūc ca sarvaśaḥ śauryād dhi vallabho rājño mahāsattvaś ca kīcakaḥ 3 āsīt prahartā ca nṛṇāṃ dārāmarśī ca durmatiḥ sa hataḥ khalu pāpātmā gandharvair duṣṭapūruṣaḥ 4 ity ajalpan mahārājan parānīka viśātanam deśe deśe manuṣyāś ca kīcakaṃ duṣpradharṣaṇam 5 atha vai dhārtarāṣṭreṇa prayuktā ya bahiścarāḥ mṛgayitvā bahūn grāmān rāṣṭrāṇi nagarāṇi ca 6 saṃvidhāya yathādiṣṭaṃ yathā deśapradarśanam kṛtacintā nyavartanta te ca māga puraṃ prati 7 tatra dṛṣṭvā tu rājānaṃ kauravyaṃ dhṛtarāṣṭra jam dorṇa karṇa kṛpaiḥ sārdhaṃ bhīṣmeṇa ca mahātmanā 8 saṃgataṃ bhrātṛbhiś cāpi trigartaiś ca mahārathaiḥ duryodhanaṃ sabhāmadhye āsīnam idam abruvan 9 kṛto 'smābhiḥ paro yatnas teṣām anveṣaṇe sadā pāṇḍavānāṃ manuṣyendra tasmin mahati kānane 10 nirjane mṛgasaṃkīrṇe nānādrumalatāvṛte latāpratāna bahule nānāgulmasamāvṛte 11 na ca vidmo gatā yena pārthāḥ syur dṛḍhavikramāḥ mārgamāṇāḥ padanyāsaṃ teṣu teṣu tathā tathā 12 girikūṭeṣu tuṅgeṣu nānājanapadeṣu ca janākīrṇeṣu deśeṣu kharvaṭeṣu pareṣu ca 13 narendra bahuśo 'nviṣṭā naiva vidmaś ca pāṇḍavān atyantabhāvaṃ naṣṭās te bhadraṃ tubhyaṃ nararṣabha 14 vartmāny anviṣyamāṇās tu rathānāṃ rathasattama kaṃ cit kālaṃ manuṣyendra sūtānām anugā vayam 15 mṛgayitvā yathānyāyaṃ viditārthāḥ sma tattvataḥ prāptā dvāravatīṃ sūtā ṛte pārthaiḥ paraṃtapa 16 na tatra pāṇḍavā rājan nāpi kṛṣṇā pativratā sarvathā vipranaṣṭās te namas te bharatarṣabha 17 na hi vidmo gatiṃ teṣāṃ vāsaṃ vāpi mahātmanām pāṇḍavānāṃ pravṛttiṃ vā vidmaḥ karmāpi vā kṛtam sa naḥ śādhi manuṣyendra ata ūrdhvaṃ viśāṃ pate 18 anveṣaṇe pāṇḍavānāṃ bhūyaḥ kiṃ karavāmahe imāṃ ca naḥ priyām īkṣa vācaṃ bhadravatīṃ śubhām 19 yena trigarttā nikṛtā balena mahatā nṛpa sūtena rājño matsyasya kīcakena mahātmanā 20 sa hataḥ patitaḥ śete gandharvair niśi bhārata adṛśyamānair duṣṭātmā saha bhrātṛbhir acyuta 21 priyam etad upaśrutya śatrūṇāṃ tu parābhavam kṛtakṛtyaś ca kauravya vidhatsva yad anantaram |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 4
Chapter 25
|
1
[वै] ततॊ दुर्यॊधनॊ राजा शरुत्वा तेषां वचस तदा चिरम अन्तर मना भूत्वा परत्युवाच सभा सदः 2 सुदुःखा खलु कार्याणां गतिर विज्ञातुम अन्ततः तस्मात सर्वे उदीक्षध्वं कव नु सयुः पाण्डवा गताः 3 अल्पावशिष्टं कालस्य गतभूयिष्ठम अन्ततः तेषाम अज्ञातचर्यायाम अस्मिन वर्षे तरयॊदशे 4 अस्य वर्षस्य शेषं चेद वयतीयुर इह पाण्डवाः निवृत्तसमयास ते हि सत्यव्रतपरायणाः 5 कषरन्त इव नागेन्द्राः सर्व आशीविषॊपमाः दुःखा भवेयुः संरब्धाः कौरवान परति ते धरुवम 6 अर्वाक कालस्य विज्ञाताः कृच्छ्ररूपधराः पुनः परविशेयुर जितक्रॊधास तावद एव पुनर वनम 7 तस्मात कषिप्रं बुभुत्सध्वं यथा नॊ ऽतयन्तम अव्ययम राज्यं निर्द्वन्द्वम अव्यग्रं निःसपत्नं चिरं भवेत 8 अथाब्रवीत ततः कर्णः कषिप्रं गच्छन्तु भारत अन्ये धूर्ततरा दक्षा निभृताः साधुकारिणः 9 चरन्तु देशान संवीताः सफीताञ जनपदाकुलान तत्र गॊष्ठीष्व अथान्यासु सिद्धप्रव्रजितेषु च 10 परिचारेषु तीर्थेषु विविधेष्व आकरेषु च विज्ञातव्या मनुष्यैस तैस तर्कया सुविनीतया 11 विविधैस तत्परैः सम्यक तज्ज्ञैर निपुण संवृतैः अन्वेष्टव्याश च निपुणं पाण्डवाश छन्नवासिनः 12 नदी कुञ्जेषु तीर्थेषु गरामेषु नगरेषु च आश्रमेषु च रम्येषु पर्वतेषु गुहासु च 13 अथाग्रजानन्तरजः पापभावानुरागिणम जयेष्ठं दुःशासनस तत्र भराता भरातरम अब्रवीत 14 एतच च कर्णॊ यत पराह सर्वम ईक्षामहे तथा यथॊद्दिष्टं चराः सर्वे मृगयन्तु ततस ततः एते चान्ये च भूयांसॊ देशाद देशं यथाविधि 15 न तु तेषां गतिर वासः परवृत्तिश चॊपलभ्यते अत्याहितं वा गूढास ते पारं वॊर्मिमतॊ गताः 16 वयालैर वापि महारण्ये भक्षिताः शूरमानिनः अथ वा विषमं पराप्य विनष्टाः शाश्वतीः समाः 17 तस्मान मानसम अव्यग्रं कृत्वा तवं कुरुनन्दन कुरु कार्यं यथॊत्साहं मन्यसे यन नराधिप |
1
[vai] tato duryodhano rājā śrutvā teṣāṃ vacas tadā ciram antar manā bhūtvā pratyuvāca sabhā sadaḥ 2 suduḥkhā khalu kāryāṇāṃ gatir vijñātum antataḥ tasmāt sarve udīkṣadhvaṃ kva nu syuḥ pāṇḍavā gatāḥ 3 alpāvaśiṣṭaṃ kālasya gatabhūyiṣṭham antataḥ teṣām ajñātacaryāyām asmin varṣe trayodaśe 4 asya varṣasya śeṣaṃ ced vyatīyur iha pāṇḍavāḥ nivṛttasamayās te hi satyavrataparāyaṇāḥ 5 kṣaranta iva nāgendrāḥ sarva āśīviṣopamāḥ duḥkhā bhaveyuḥ saṃrabdhāḥ kauravān prati te dhruvam 6 arvāk kālasya vijñātāḥ kṛcchrarūpadharāḥ punaḥ praviśeyur jitakrodhās tāvad eva punar vanam 7 tasmāt kṣipraṃ bubhutsadhvaṃ yathā no 'tyantam avyayam rājyaṃ nirdvandvam avyagraṃ niḥsapatnaṃ ciraṃ bhavet 8 athābravīt tataḥ karṇaḥ kṣipraṃ gacchantu bhārata anye dhūrtatarā dakṣā nibhṛtāḥ sādhukāriṇaḥ 9 carantu deśān saṃvītāḥ sphītāñ janapadākulān tatra goṣṭhīṣv athānyāsu siddhapravrajiteṣu ca 10 paricāreṣu tīrtheṣu vividheṣv ākareṣu ca vijñātavyā manuṣyais tais tarkayā suvinītayā 11 vividhais tatparaiḥ samyak tajjñair nipuṇa saṃvṛtaiḥ anveṣṭavyāś ca nipuṇaṃ pāṇḍavāś channavāsinaḥ 12 nadī kuñjeṣu tīrtheṣu grāmeṣu nagareṣu ca āśrameṣu ca ramyeṣu parvateṣu guhāsu ca 13 athāgrajānantarajaḥ pāpabhāvānurāgiṇam jyeṣṭhaṃ duḥśāsanas tatra bhrātā bhrātaram abravīt 14 etac ca karṇo yat prāha sarvam īkṣāmahe tathā yathoddiṣṭaṃ carāḥ sarve mṛgayantu tatas tataḥ ete cānye ca bhūyāṃso deśād deśaṃ yathāvidhi 15 na tu teṣāṃ gatir vāsaḥ pravṛttiś copalabhyate atyāhitaṃ vā gūḍhās te pāraṃ vormimato gatāḥ 16 vyālair vāpi mahāraṇye bhakṣitāḥ śūramāninaḥ atha vā viṣamaṃ prāpya vinaṣṭāḥ śāśvatīḥ samāḥ 17 tasmān mānasam avyagraṃ kṛtvā tvaṃ kurunandana kuru kāryaṃ yathotsāhaṃ manyase yan narādhipa |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 4
Chapter 26
|
1
[वै] अथाब्रवीन महावीर्यॊ दरॊणस तत्त्वार्थ दर्शिवान न तादृशा विनश्यन्ति नापि यान्ति पराभवम 2 शूराश च कृतविद्याश च बुद्धिमन्तॊ जितेन्द्रियाः धर्मज्ञाश च कृतज्ञाश च धर्मराजम अनुव्रताः 3 नीतिधर्मार्थतत्त्वज्ञं पितृवच च समाहितम धर्मे सथितं सत्यधृतिं जयेष्ठं जयेष्ठापचायिनम 4 अनुव्रता महात्मानं भरातरं भरातरॊ नृप अजातशत्रुं हरीमन्तं तं च भरातॄन अनुव्रतम 5 तेषां तथाविधेयानां निभृतानां महात्मनाम किमर्थं नीतिमान पार्थः शरेयॊ नैषां करिष्यति 6 तस्माद यत्नात परतीक्षन्ते कालस्यॊदयम आगतम न हि ते नाशम ऋच्छेयुर इति पश्याम्य अहं धिया 7 सांप्रतं चैव यत कार्यं तच च कषिप्रम अकालिकम करियतां साधु संचिन्त्य वासश चैषां परचिन्त्यताम 8 यथावत पाण्डुपुत्राणां सर्वार्थेषु धृतात्मनाम दुर्ज्ञेयाः खलु शूरास ते अपापास तपसा वृताः 9 शुद्धात्मा गुणवान पार्थः सत्यवान नीतिमाञ शुचिः तेजॊराशिर असंख्येयॊ गृह्णीयाद अपि चक्षुर ई 10 विज्ञाय करियतां तस्माद भूयश च मृगयामहे बराह्मणैश चारकैः सिद्धैर ये चान्ये तद्विदॊ जनाः |
1
[vai] athābravīn mahāvīryo droṇas tattvārtha darśivān na tādṛśā vinaśyanti nāpi yānti parābhavam 2 śūrāś ca kṛtavidyāś ca buddhimanto jitendriyāḥ dharmajñāś ca kṛtajñāś ca dharmarājam anuvratāḥ 3 nītidharmārthatattvajñaṃ pitṛvac ca samāhitam dharme sthitaṃ satyadhṛtiṃ jyeṣṭhaṃ jyeṣṭhāpacāyinam 4 anuvratā mahātmānaṃ bhrātaraṃ bhrātaro nṛpa ajātaśatruṃ hrīmantaṃ taṃ ca bhrātṝn anuvratam 5 teṣāṃ tathāvidheyānāṃ nibhṛtānāṃ mahātmanām kimarthaṃ nītimān pārthaḥ śreyo naiṣāṃ kariṣyati 6 tasmād yatnāt pratīkṣante kālasyodayam āgatam na hi te nāśam ṛccheyur iti paśyāmy ahaṃ dhiyā 7 sāṃprataṃ caiva yat kāryaṃ tac ca kṣipram akālikam kriyatāṃ sādhu saṃcintya vāsaś caiṣāṃ pracintyatām 8 yathāvat pāṇḍuputrāṇāṃ sarvārtheṣu dhṛtātmanām durjñeyāḥ khalu śūrās te apāpās tapasā vṛtāḥ 9 śuddhātmā guṇavān pārthaḥ satyavān nītimāñ śuciḥ tejorāśir asaṃkhyeyo gṛhṇīyād api cakṣur ī 10 vijñāya kriyatāṃ tasmād bhūyaś ca mṛgayāmahe brāhmaṇaiś cārakaiḥ siddhair ye cānye tadvido janāḥ |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 4
Chapter 27
|
1
[वै] ततः शांतनवॊ भीष्मॊ भरतानां पितामहः शरुतवान देशकालज्ञस तत्त्वज्ञः सर्वधर्मवित 2 आचार्य वाक्यॊपरमे तद वाक्यम अभिसंदधत हितार्थं स उवाचेमां भारतीं भारतान परति 3 युधिष्ठिरे समासक्तां धर्मज्ञे धर्मसंश्रिताम असत्सु दुर्लभां नित्यं सतां चाभिमतां सदा भीष्मः समवदत तत्र गिरं साधुभिर अर्चिताम 4 यथैष बराह्मणः पराह दरॊणः सर्वार्थवत्त्व वित सर्वलक्षणसंपन्ना नाशं नार्हन्ति पाण्डवाः 5 शरुतवृत्तॊपसंपन्ना साधुव्रतसमन्विताः वृद्धानुशासने मग्नाः सत्यव्रतपरायणाः 6 समयं समयज्ञास ते पालयन्तः शुचिव्रताः नावसीदितुम अर्हन्ति उद्वहन्तः सतां धुरम 7 धर्मतश चैव गुप्तास ते सववीर्येण च पाण्डवाः न नाशम अधिगच्छेयुर इति मे धीयते मतिः 8 तत्र बुद्धिं परणेष्यामि पाण्डवान परति भारत न तु नीतिः सुनीतस्य शक्यते ऽनवेषितुं परैः 9 यत तु शक्यम इहास्माभिस तान वै संचिन्त्य पाण्डवान बुद्ध्या परवक्तुं न दरॊहात परवक्ष्यामि निबॊध तत 10 सा तव इयं साधु वक्तव्या न तव अनीतः कथं चन वृद्धानुशासने तात तिष्ठतः सत्यशीलिनः 11 अवश्यं तव इह धीरेण सतां मध्ये विवक्षता यथामतिविवक्तव्यं सर्वशॊ धर्मलिप्सया 12 तत्र नाहं तथा मन्ये यथायम इतरॊ जनः पुरे जनपदे वापि यत्र राजा युधिष्ठिरः 13 नासूयकॊ न चापीर्षुर नातिवादी न मत्सरी भविष्यति जनस तत्र सवं सवं धर्मम अनुव्रतः 14 बरह्मघॊषाश च भूयांसः पूर्णाहुत्यस तथैव च करतवश च भविष्यन्ति भूयांसॊ भूरिदक्षिणाः 15 सदा च तत्र पर्जन्यः सम्यग वर्षी न संशयः संपन्नसस्या च मही निरीतीका भविष्यति 16 रसवन्ति च धान्यानि गुणवन्ति फलानि च गन्धवन्ति च माल्यानि शुभशब्दा च भारती 17 वायुश च सुखसंस्पर्शॊ निस्प्रतीपं च दर्शनम भयं नाभ्याविशेत तत्र यत्र राजा युधिष्ठिरः 18 गावश च बहुलास तत्र न कृशा न च दुर्दुहाः पयांसि दधि सर्पींषि रसवन्ति हितानि च 19 गुणवन्ति च पानानि भॊज्यानि रसवन्ति च तत्र देशे भविष्यन्ति यत्र राजा युधिष्ठिरः 20 रसाः सपर्शाश च गन्धाश च शब्दाश चापि गुणान्विताः दृश्यानि च परसन्नानि यत्र राजा युधिष्ठिरः 21 सवैर सवैर गुणैः सुसंयुक्तास तस्मिन वर्षे तरयॊदशे देशे तस्मिन भविष्यन्ति तात पाण्डव संयुते 22 संप्रीतिमाञ जनस तत्र संतुष्टः शुचिर अव्ययः देवतातिथिपूजासु सर्वभूतानुरागवान 23 इष्टदानॊ महॊत्साहः शश्वद धर्मपरायणः अशुभ दविच छुभप्रेप्सुर नित्ययज्ञः शुभव्रतः भविष्यति जनस तत्र यत्र राजा युधिष्ठिरः 24 तयक्तवाक्यानृतस तात शुभकल्याण मङ्गलः शुभार्थेप्षुः शुभमतिर यत्र राजा युधिष्ठिरः भविष्यति जनस तत्र नित्यं चेष्ट परियव्रतः 25 धर्मात्मा स तदादृश्यः सॊ ऽपि तात दविजातिभिः किं पुनः पराकृतैः पार्थः शक्यॊ विज्ञातुम अन्ततः 26 यस्मिन सत्यं धृतिर दानं परा शान्तिर धरुवा कषमा हरीः शरीः कीर्तिः परं तेज आनृशंस्यम अथार्जवम 27 तस्मात तत्र निवासं तु छन्नं सत्रेण धीमतः गतिं वा परमां तस्य नॊत्सहे वक्तुम अन्यथा 28 एवम एतत तु संचिन्त्य यत्कृतं मन्यसे हितम तत कषिप्रं कुरु कौरव्य यद्य एवं शरद्दधासि मे |
1
[vai] tataḥ śāṃtanavo bhīṣmo bharatānāṃ pitāmahaḥ śrutavān deśakālajñas tattvajñaḥ sarvadharmavit 2 ācārya vākyoparame tad vākyam abhisaṃdadhat hitārthaṃ sa uvācemāṃ bhāratīṃ bhāratān prati 3 yudhiṣṭhire samāsaktāṃ dharmajñe dharmasaṃśritām asatsu durlabhāṃ nityaṃ satāṃ cābhimatāṃ sadā bhīṣmaḥ samavadat tatra giraṃ sādhubhir arcitām 4 yathaiṣa brāhmaṇaḥ prāha droṇaḥ sarvārthavattva vit sarvalakṣaṇasaṃpannā nāśaṃ nārhanti pāṇḍavāḥ 5 śrutavṛttopasaṃpannā sādhuvratasamanvitāḥ vṛddhānuśāsane magnāḥ satyavrataparāyaṇāḥ 6 samayaṃ samayajñās te pālayantaḥ śucivratāḥ nāvasīditum arhanti udvahantaḥ satāṃ dhuram 7 dharmataś caiva guptās te svavīryeṇa ca pāṇḍavāḥ na nāśam adhigaccheyur iti me dhīyate matiḥ 8 tatra buddhiṃ praṇeṣyāmi pāṇḍavān prati bhārata na tu nītiḥ sunītasya śakyate 'nveṣituṃ paraiḥ 9 yat tu śakyam ihāsmābhis tān vai saṃcintya pāṇḍavān buddhyā pravaktuṃ na drohāt pravakṣyāmi nibodha tat 10 sā tv iyaṃ sādhu vaktavyā na tv anītaḥ kathaṃ cana vṛddhānuśāsane tāta tiṣṭhataḥ satyaśīlinaḥ 11 avaśyaṃ tv iha dhīreṇa satāṃ madhye vivakṣatā yathāmativivaktavyaṃ sarvaśo dharmalipsayā 12 tatra nāhaṃ tathā manye yathāyam itaro janaḥ pure janapade vāpi yatra rājā yudhiṣṭhiraḥ 13 nāsūyako na cāpīrṣur nātivādī na matsarī bhaviṣyati janas tatra svaṃ svaṃ dharmam anuvrataḥ 14 brahmaghoṣāś ca bhūyāṃsaḥ pūrṇāhutyas tathaiva ca kratavaś ca bhaviṣyanti bhūyāṃso bhūridakṣiṇāḥ 15 sadā ca tatra parjanyaḥ samyag varṣī na saṃśayaḥ saṃpannasasyā ca mahī nirītīkā bhaviṣyati 16 rasavanti ca dhānyāni guṇavanti phalāni ca gandhavanti ca mālyāni śubhaśabdā ca bhāratī 17 vāyuś ca sukhasaṃsparśo nispratīpaṃ ca darśanam bhayaṃ nābhyāviśet tatra yatra rājā yudhiṣṭhiraḥ 18 gāvaś ca bahulās tatra na kṛśā na ca durduhāḥ payāṃsi dadhi sarpīṃṣi rasavanti hitāni ca 19 guṇavanti ca pānāni bhojyāni rasavanti ca tatra deśe bhaviṣyanti yatra rājā yudhiṣṭhiraḥ 20 rasāḥ sparśāś ca gandhāś ca śabdāś cāpi guṇānvitāḥ dṛśyāni ca prasannāni yatra rājā yudhiṣṭhiraḥ 21 svair svair guṇaiḥ susaṃyuktās tasmin varṣe trayodaśe deśe tasmin bhaviṣyanti tāta pāṇḍava saṃyute 22 saṃprītimāñ janas tatra saṃtuṣṭaḥ śucir avyayaḥ devatātithipūjāsu sarvabhūtānurāgavān 23 iṣṭadāno mahotsāhaḥ śaśvad dharmaparāyaṇaḥ aśubha dvic chubhaprepsur nityayajñaḥ śubhavrataḥ bhaviṣyati janas tatra yatra rājā yudhiṣṭhiraḥ 24 tyaktavākyānṛtas tāta śubhakalyāṇa maṅgalaḥ śubhārthepṣuḥ śubhamatir yatra rājā yudhiṣṭhiraḥ bhaviṣyati janas tatra nityaṃ ceṣṭa priyavrataḥ 25 dharmātmā sa tadādṛśyaḥ so 'pi tāta dvijātibhiḥ kiṃ punaḥ prākṛtaiḥ pārthaḥ śakyo vijñātum antataḥ 26 yasmin satyaṃ dhṛtir dānaṃ parā śāntir dhruvā kṣamā hrīḥ śrīḥ kīrtiḥ paraṃ teja ānṛśaṃsyam athārjavam 27 tasmāt tatra nivāsaṃ tu channaṃ satreṇa dhīmataḥ gatiṃ vā paramāṃ tasya notsahe vaktum anyathā 28 evam etat tu saṃcintya yatkṛtaṃ manyase hitam tat kṣipraṃ kuru kauravya yady evaṃ śraddadhāsi me |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 4
Chapter 28
|
1
[वै] ततः शारद्वतॊ वाक्यम इत्य उवाच कृपस तदा युक्तं पराप्तं च वृद्धेन पाण्डवान परति भाषितम 2 धर्मार्थसहितं शलक्ष्णं तत्त्वतश च स हेतुमत तत्रानुरूपं भीष्मेण ममाप्य अत्र गिरं शृणु 3 तेषां चैव गतिस तीर्थैर वासश चैषां परचिन्त्यताम नीतिर विधीयतां चापि सांप्रतं या हिता भवेत 4 नावज्ञेयॊ रिपुस तात पराकृतॊ ऽपि बुभूषता किं पुनः पाण्डवास तात सर्वास्त्रकुशला रणे 5 तस्मात सत्रं परविष्टेषु पाण्डवेषु महात्मसु गूढभावेषु छन्नेषु काले चॊदयम आगते 6 सवराष्ट्र परराष्ट्रेषु जञातव्यं बलम आत्मनः उदये पाण्डवानां च पराप्ते काले न संशयः 7 निवृत्तसमयाः पार्था महात्मानॊ महाबलाः महॊत्साहा भविष्यन्ति पाण्डवा हय अति तेजसः 8 तस्माद बलं च कॊशं च नीतिश चापि विधीयताम यथाकालॊदये पराप्ते सम्यक तैः संदधामहे 9 तात मन्यामि तत सर्वं बुध्यस्व बलम आत्मनः नियतं सर्वमित्रेषु बलवत्स्व अबलेषु च 10 उच्चावचं बलं जञात्वा मध्यस्थं चापि भारत परहृष्टम अप्रहृष्टं च संदधाम तथा परैः 11 साम्ना भेदेन दानेन दण्डेन बलिकर्मणा नयायेनानम्य च परान बलाच चानम्य दुर्बलान 12 सान्त्वयित्वा च मित्राणि बलं चाभाष्यतां सुखम सकॊश बलसंवृद्धः सम्यक सिद्धिम अवाप्स्यसि 13 यॊत्स्यसे चापि बलिभिर अरिभिः परत्युपस्थितैः अन्यैस तवं पाण्डवैर वापि हीनस्वबलवाहनैः 14 एवं सर्वं विनिश्चित्य वयवसायं सवधर्मतः यथाकालं मनुष्येन्द्र चिरं सुखम अवाप्स्यसि |
1
[vai] tataḥ śāradvato vākyam ity uvāca kṛpas tadā yuktaṃ prāptaṃ ca vṛddhena pāṇḍavān prati bhāṣitam 2 dharmārthasahitaṃ ślakṣṇaṃ tattvataś ca sa hetumat tatrānurūpaṃ bhīṣmeṇa mamāpy atra giraṃ śṛṇu 3 teṣāṃ caiva gatis tīrthair vāsaś caiṣāṃ pracintyatām nītir vidhīyatāṃ cāpi sāṃprataṃ yā hitā bhavet 4 nāvajñeyo ripus tāta prākṛto 'pi bubhūṣatā kiṃ punaḥ pāṇḍavās tāta sarvāstrakuśalā raṇe 5 tasmāt satraṃ praviṣṭeṣu pāṇḍaveṣu mahātmasu gūḍhabhāveṣu channeṣu kāle codayam āgate 6 svarāṣṭra pararāṣṭreṣu jñātavyaṃ balam ātmanaḥ udaye pāṇḍavānāṃ ca prāpte kāle na saṃśayaḥ 7 nivṛttasamayāḥ pārthā mahātmāno mahābalāḥ mahotsāhā bhaviṣyanti pāṇḍavā hy ati tejasaḥ 8 tasmād balaṃ ca kośaṃ ca nītiś cāpi vidhīyatām yathākālodaye prāpte samyak taiḥ saṃdadhāmahe 9 tāta manyāmi tat sarvaṃ budhyasva balam ātmanaḥ niyataṃ sarvamitreṣu balavatsv abaleṣu ca 10 uccāvacaṃ balaṃ jñātvā madhyasthaṃ cāpi bhārata prahṛṣṭam aprahṛṣṭaṃ ca saṃdadhāma tathā paraiḥ 11 sāmnā bhedena dānena daṇḍena balikarmaṇā nyāyenānamya ca parān balāc cānamya durbalān 12 sāntvayitvā ca mitrāṇi balaṃ cābhāṣyatāṃ sukham sakośa balasaṃvṛddhaḥ samyak siddhim avāpsyasi 13 yotsyase cāpi balibhir aribhiḥ pratyupasthitaiḥ anyais tvaṃ pāṇḍavair vāpi hīnasvabalavāhanaiḥ 14 evaṃ sarvaṃ viniścitya vyavasāyaṃ svadharmataḥ yathākālaṃ manuṣyendra ciraṃ sukham avāpsyasi |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 4
Chapter 29
|
1
[वै] अथ राजा तरिगर्तानां सुशर्मा रथयूथपः पराप्तकालम इदं वाक्यम उचाव तवरितॊ भृशम 2 असकृन निकृतः पूर्वं मत्स्यैः साल्वेयकैः सह सूतेन चैव मत्स्यस्य कीचकेन पुनः पुनः 3 बाधितॊ बन्धुभिः सार्धं बलाद बलवता विभॊ स कर्णम अभ्युदीक्ष्याथ दुर्यॊधनम अभाषत 4 असकृन मत्स्यराज्ञा मे राष्ट्रं बाधितम ओजसा परणेता कीचकश चास्य बलवान अभवत पुरा 5 करूरॊ ऽमर्षी स दुष्टात्मा भुवि परख्यातविक्रमः निहतस तत्र गन्धर्वैः पापकर्मा नृशंसवान 6 तस्मिंश च निहते राजन हीनदर्पॊ निराश्रयः भविष्यति निरुत्साहॊ विराट इति मे मतिः 7 तत्र यात्रा मम मता यदि ते रॊचते ऽनघ कौरवाणां च सर्वेषां कर्णस्य च महात्मनः 8 एतत पराप्तम अहं मन्ये कार्यम आत्ययिकं हितम राष्ट्रं तस्याभियात्व आशु बहु धान्यसमाकुलम 9 आददामॊ ऽसय रत्नानि विविधानि वसूनि च गरामान राष्ट्राणि वा तस्य हरिष्यामॊ विभागशः 10 अथ वा गॊसहस्राणि बहूनि च शुभानि च विविधानि हरिष्यामः परतिपीड्य पुरं बलात 11 कौरवैः सह संगम्य तरिगर्तैश च विशां पते गास तस्यापहरामाशु सह सर्वैः सुसंहताः 12 संधिं वा तेन कृत्वा तु निबध्नीमॊ ऽसय पौरुषम हत्वा चास्य चमूं कृत्स्नां वशम अन्वानयामहे 13 तं वशे नयायतः कृत्वा सुखं वत्स्यामहे वयम भवतॊ बलवृद्धिश च भविष्यति न संशयः 14 तच छरुत्वा वचनं तस्य कर्णॊ राजानम अब्रवीत सूक्तं सुशर्मणा वाक्यं पराप्तकालं हितं च नः 15 तस्मात कषिप्रं विनिर्यामॊ यॊजयित्वा वरूथिनीम विभज्य चाप्य अनीकानि यथा वा मन्यसे ऽनघ 16 परज्ञावान कुरुवृद्धॊ ऽयं सर्वेषां नः पितामहः आचार्यश च तथा दरॊणः कृपः शारद्वतस तथा 17 मन्यन्ते ते यथा सर्वे तथा यात्रा विधीयताम संमन्त्र्य चाशु गच्छामः साधनार्थं महीपतेः 18 किं च नः पाण्डवैः कार्यं हीनार्थबलपौरुषैः अत्यर्थं वा परनष्टास ते पराप्ता वापि यमक्षयम 19 यामॊ राजन्न अनुद्विग्ना विराट विषयं वयम आदास्यामॊ हि गास तस्य विविधानि वसूमि च 20 ततॊ दुर्यॊधनॊ राजा वाक्यम आदाय तस्य तत वैकर्तनस्य कर्णस्य कषिप्रम आज्ञापयत सवयम 21 शासने नित्यसंयुक्तं दुःशासनम अनन्तरम सह वृद्धैस तु संमन्त्र्य कषिप्रं यॊजय वाहिनीम 22 यथॊद्देशं च गच्छामः सहिताः सर्वकौरवैः सुशर्मा तु यथॊद्दिष्टं देशं यातु महारथः 23 तरिगर्तैः सहितॊ राजा समग्रबलवाहनः पराग एव हि सुसंवीतॊ मत्स्यस्य विषयं परति 24 जघन्यतॊ वयं तत्र यास्यामॊ दिवसान्तरम विषयं मत्स्यराजस्य सुसमृद्धं सुसंहताः 25 ते यात्वा सहसा तत्र विराटनगरं परति कषिप्रं गॊपान समासाद्य गृह्णन्तु विपुलं धनम 26 गवां शतसहस्राणि शरीमन्ति गुणवन्ति च वयम अपि निगृह्णीमॊ दविधाकृत्वा वरूथिनीम 27 स सम गत्वा यथॊद्दिष्टां दिशं वह्नेर महीपतिः आदत्त गाः सुशर्माथ घर्मपक्षस्य सप्तमीम 28 अपरं दिवसं सर्वे राजन संभूय कौरवाः अष्टम्यां तान्य अगृह्णन्त गॊकुलानि सहस्रशः |
1
[vai] atha rājā trigartānāṃ suśarmā rathayūthapaḥ prāptakālam idaṃ vākyam ucāva tvarito bhṛśam 2 asakṛn nikṛtaḥ pūrvaṃ matsyaiḥ sālveyakaiḥ saha sūtena caiva matsyasya kīcakena punaḥ punaḥ 3 bādhito bandhubhiḥ sārdhaṃ balād balavatā vibho sa karṇam abhyudīkṣyātha duryodhanam abhāṣata 4 asakṛn matsyarājñā me rāṣṭraṃ bādhitam ojasā praṇetā kīcakaś cāsya balavān abhavat purā 5 krūro 'marṣī sa duṣṭātmā bhuvi prakhyātavikramaḥ nihatas tatra gandharvaiḥ pāpakarmā nṛśaṃsavān 6 tasmiṃś ca nihate rājan hīnadarpo nirāśrayaḥ bhaviṣyati nirutsāho virāṭa iti me matiḥ 7 tatra yātrā mama matā yadi te rocate 'nagha kauravāṇāṃ ca sarveṣāṃ karṇasya ca mahātmanaḥ 8 etat prāptam ahaṃ manye kāryam ātyayikaṃ hitam rāṣṭraṃ tasyābhiyātv āśu bahu dhānyasamākulam 9 ādadāmo 'sya ratnāni vividhāni vasūni ca grāmān rāṣṭrāṇi vā tasya hariṣyāmo vibhāgaśaḥ 10 atha vā gosahasrāṇi bahūni ca śubhāni ca vividhāni hariṣyāmaḥ pratipīḍya puraṃ balāt 11 kauravaiḥ saha saṃgamya trigartaiś ca viśāṃ pate gās tasyāpaharāmāśu saha sarvaiḥ susaṃhatāḥ 12 saṃdhiṃ vā tena kṛtvā tu nibadhnīmo 'sya pauruṣam hatvā cāsya camūṃ kṛtsnāṃ vaśam anvānayāmahe 13 taṃ vaśe nyāyataḥ kṛtvā sukhaṃ vatsyāmahe vayam bhavato balavṛddhiś ca bhaviṣyati na saṃśayaḥ 14 tac chrutvā vacanaṃ tasya karṇo rājānam abravīt sūktaṃ suśarmaṇā vākyaṃ prāptakālaṃ hitaṃ ca naḥ 15 tasmāt kṣipraṃ viniryāmo yojayitvā varūthinīm vibhajya cāpy anīkāni yathā vā manyase 'nagha 16 prajñāvān kuruvṛddho 'yaṃ sarveṣāṃ naḥ pitāmahaḥ ācāryaś ca tathā droṇaḥ kṛpaḥ śāradvatas tathā 17 manyante te yathā sarve tathā yātrā vidhīyatām saṃmantrya cāśu gacchāmaḥ sādhanārthaṃ mahīpateḥ 18 kiṃ ca naḥ pāṇḍavaiḥ kāryaṃ hīnārthabalapauruṣaiḥ atyarthaṃ vā pranaṣṭās te prāptā vāpi yamakṣayam 19 yāmo rājann anudvignā virāṭa viṣayaṃ vayam ādāsyāmo hi gās tasya vividhāni vasūmi ca 20 tato duryodhano rājā vākyam ādāya tasya tat vaikartanasya karṇasya kṣipram ājñāpayat svayam 21 śāsane nityasaṃyuktaṃ duḥśāsanam anantaram saha vṛddhais tu saṃmantrya kṣipraṃ yojaya vāhinīm 22 yathoddeśaṃ ca gacchāmaḥ sahitāḥ sarvakauravaiḥ suśarmā tu yathoddiṣṭaṃ deśaṃ yātu mahārathaḥ 23 trigartaiḥ sahito rājā samagrabalavāhanaḥ prāg eva hi susaṃvīto matsyasya viṣayaṃ prati 24 jaghanyato vayaṃ tatra yāsyāmo divasāntaram viṣayaṃ matsyarājasya susamṛddhaṃ susaṃhatāḥ 25 te yātvā sahasā tatra virāṭanagaraṃ prati kṣipraṃ gopān samāsādya gṛhṇantu vipulaṃ dhanam 26 gavāṃ śatasahasrāṇi śrīmanti guṇavanti ca vayam api nigṛhṇīmo dvidhākṛtvā varūthinīm 27 sa sma gatvā yathoddiṣṭāṃ diśaṃ vahner mahīpatiḥ ādatta gāḥ suśarmātha gharmapakṣasya saptamīm 28 aparaṃ divasaṃ sarve rājan saṃbhūya kauravāḥ aṣṭamyāṃ tāny agṛhṇanta gokulāni sahasraśaḥ |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 4
Chapter 30
|
1
[वै] ततस तेषां महाराज तत्रैवामित तेजसाम छद्म लिङ्गप्रविष्टानां पाण्डवानां महात्मनाम 2 वयतीतः समयः सम्यग वसतां वै पुरॊत्तमे कुर्वतां तस्य कर्माणि विराटस्य महीपतेः 3 ततस तरयॊदशस्यान्ते तस्य वर्षस्य भारत सुशर्मणा गृहीतं तु गॊधनं तरसा बहु 4 ततॊ जवेन महता गॊपाः पुरम अथाव्रजत अपश्यन मत्स्यराजं च रथात परस्कन्द्य कुण्डली 5 शूरैः परिवृतं यॊधैः कुण्डलाङ्गद धारिभिः सद्भिश च मन्त्रिभिः सार्धं पाण्डवैश च नरर्षभैः 6 तं सभायां महाराजम आसीनं राष्ट्रवर्धनम सॊ ऽबरवीद उपसंगम्य विराटं परणतस तदा 7 अस्मान युधि विनिर्जित्य परिभूय स बान्धवान गवां शतसहस्राणि तरिगर्ताः कालयन्ति ते तान परीप्स मनुष्येन्द्र मा नेशुः पशवस तव 8 तच छरुत्वा नृपतिः सेनां मत्स्यानां समयॊजयत रथनागाश्वकलिलां पत्तिध्वजसमाकुलाम 9 राजानॊ राजपुत्राश च तनुत्राण्य अत्र भेजिरे भानुमन्ति विचित्राणि सूपसेव्यानि भागशः 10 सवज्रायस गर्भं तु कवचं तप्तकाञ्चनम विराटस्य परियॊ भराता शतानीकॊ ऽभयहारयत 11 सर्वपार सवं वर्म कल्याण पटलं दृढम शतानीकाद अवरजॊ मदिराश्वॊ ऽभयहारयत 12 शतसूर्यं शतावर्तं शतबिन्दु शताक्षिमत अभेद्यकल्पं मत्स्यानां राजा कवचम आहरत 13 उत्सेधे यस्य पद्मानि शतं सौगन्धिकानि च सुवर्णपृष्ठं सूर्याभं सूर्यदत्ताभ्यहारयत 14 दृढम आयस गर्भं तु शवेतं वर्म शताक्षिमत विराटस्य सुतॊ जयेष्ठॊ वीरः शङ्खॊ ऽभयहारयत 15 शतशश च तनुत्राणि यथा सवानि महारथाः यॊत्स्यमानाभ्यनह्यन्त देवरूपाः परहारिणः 16 सूपस्करेषु शुभ्रेषु महत्सु च महारथाः पृथक काञ्चनसंनाहान रथेष्व अश्वान अयॊजयन 17 सूर्यचन्द्र परतीकाशॊ रथे दिव्ये हिरण्मयः महानुभावॊ मत्स्यस्य धवज उच्छिश्रिये तदा 18 अथान्यान विविधाकारान धवजान हेमविभूषितान यथा सवं कषत्रियाः शूरा रथेषु समयॊजयन 19 अथ मत्स्यॊ ऽबरवीद राजा शतानीकं जघन्यजम कङ्कबल्लव गॊपाला दाम गरन्थिश च वीर्यवान युध्येयुर इति मे बुद्धिर वर्तते नात्र संशयः 20 एतेषाम अपि दीयन्तां रथा धवजपताकिनः कवचानि विचित्राणि दृढानि च मृदूनि च परतिमुञ्चन्तु गॊत्रेषु दीयन्ताम आयुधानि च 21 वीराङ्गरूपाः पुरुषा नागराजकरॊपमाः नेमे जातु न युध्येरन्न इति मे धीयते मतिः 22 एतच छरुत्वा तु नृपतेर वाक्यं तवरितमानसः शतानीकस तु पार्थेभ्यॊ रथान राजन समादिशत सहदेवाय राज्ञे च भीमाय नकुलाय च 23 तान परहृष्टास ततः सूता राजभक्तिपुरस्कृताः निर्दिष्टान नरदेवेन रथाञ शीघ्रम अयॊजयन 24 कवचानि विचित्राणि दृढानि च मृदूनि च विराटः परादिशद यानि तेषाम अक्लिष्टकर्मणाम तान्य आमुच्य शरीरेषु दंशितास ते परंतपाः 25 तरस्विनश छिन्नरूपाः सर्वे युद्धविशारदाः विराटम अन्वयुः पश्चात सहिताः कुरुपुंगवाः चत्वारॊ भरातरः शूराः पाण्डवाः सत्यविक्रमाः 26 भीमाश च मत्तमातङ्गाः परभिन्नकरटा मुखाः कषरन्त इव जीमूताः सुदन्ताः षष्टिहायनाः 27 सवारूढा युद्धकुशलैः शिक्षितैर हस्तिसादिभिः राजानम अन्वयुः पश्चाच चलन्त इव पर्वताः 28 विशारदानां वश्यानां हृष्टानां चानुयायिनाम अष्टौ रथसरःस्राणि दशनागशतानि च पष्टिश चाश्वसहस्राणि मत्स्यानाम अभिनिर्ययुः 29 तद अनीकं विराटस्य शुशुभे भरतर्शभ संप्रयातं महाराज निनीषन्तं गवां पदम 30 तद बलाग्र्यं विराटस्य संप्रस्थितम अशॊभत दृढायुध जनाकीर्णं जगाश्वरथसंकुलम |
1
[vai] tatas teṣāṃ mahārāja tatraivāmita tejasām chadma liṅgapraviṣṭānāṃ pāṇḍavānāṃ mahātmanām 2 vyatītaḥ samayaḥ samyag vasatāṃ vai purottame kurvatāṃ tasya karmāṇi virāṭasya mahīpateḥ 3 tatas trayodaśasyānte tasya varṣasya bhārata suśarmaṇā gṛhītaṃ tu godhanaṃ tarasā bahu 4 tato javena mahatā gopāḥ puram athāvrajat apaśyan matsyarājaṃ ca rathāt praskandya kuṇḍalī 5 śūraiḥ parivṛtaṃ yodhaiḥ kuṇḍalāṅgada dhāribhiḥ sadbhiś ca mantribhiḥ sārdhaṃ pāṇḍavaiś ca nararṣabhaiḥ 6 taṃ sabhāyāṃ mahārājam āsīnaṃ rāṣṭravardhanam so 'bravīd upasaṃgamya virāṭaṃ praṇatas tadā 7 asmān yudhi vinirjitya paribhūya sa bāndhavān gavāṃ śatasahasrāṇi trigartāḥ kālayanti te tān parīpsa manuṣyendra mā neśuḥ paśavas tava 8 tac chrutvā nṛpatiḥ senāṃ matsyānāṃ samayojayat rathanāgāśvakalilāṃ pattidhvajasamākulām 9 rājāno rājaputrāś ca tanutrāṇy atra bhejire bhānumanti vicitrāṇi sūpasevyāni bhāgaśaḥ 10 savajrāyasa garbhaṃ tu kavacaṃ taptakāñcanam virāṭasya priyo bhrātā śatānīko 'bhyahārayat 11 sarvapāra savaṃ varma kalyāṇa paṭalaṃ dṛḍham śatānīkād avarajo madirāśvo 'bhyahārayat 12 śatasūryaṃ śatāvartaṃ śatabindu śatākṣimat abhedyakalpaṃ matsyānāṃ rājā kavacam āharat 13 utsedhe yasya padmāni śataṃ saugandhikāni ca suvarṇapṛṣṭhaṃ sūryābhaṃ sūryadattābhyahārayat 14 dṛḍham āyasa garbhaṃ tu śvetaṃ varma śatākṣimat virāṭasya suto jyeṣṭho vīraḥ śaṅkho 'bhyahārayat 15 śataśaś ca tanutrāṇi yathā svāni mahārathāḥ yotsyamānābhyanahyanta devarūpāḥ prahāriṇaḥ 16 sūpaskareṣu śubhreṣu mahatsu ca mahārathāḥ pṛthak kāñcanasaṃnāhān ratheṣv aśvān ayojayan 17 sūryacandra pratīkāśo rathe divye hiraṇmayaḥ mahānubhāvo matsyasya dhvaja ucchiśriye tadā 18 athānyān vividhākārān dhvajān hemavibhūṣitān yathā svaṃ kṣatriyāḥ śūrā ratheṣu samayojayan 19 atha matsyo 'bravīd rājā śatānīkaṃ jaghanyajam kaṅkaballava gopālā dāma granthiś ca vīryavān yudhyeyur iti me buddhir vartate nātra saṃśayaḥ 20 eteṣām api dīyantāṃ rathā dhvajapatākinaḥ kavacāni vicitrāṇi dṛḍhāni ca mṛdūni ca pratimuñcantu gotreṣu dīyantām āyudhāni ca 21 vīrāṅgarūpāḥ puruṣā nāgarājakaropamāḥ neme jātu na yudhyerann iti me dhīyate matiḥ 22 etac chrutvā tu nṛpater vākyaṃ tvaritamānasaḥ śatānīkas tu pārthebhyo rathān rājan samādiśat sahadevāya rājñe ca bhīmāya nakulāya ca 23 tān prahṛṣṭās tataḥ sūtā rājabhaktipuraskṛtāḥ nirdiṣṭān naradevena rathāñ śīghram ayojayan 24 kavacāni vicitrāṇi dṛḍhāni ca mṛdūni ca virāṭaḥ prādiśad yāni teṣām akliṣṭakarmaṇām tāny āmucya śarīreṣu daṃśitās te paraṃtapāḥ 25 tarasvinaś chinnarūpāḥ sarve yuddhaviśāradāḥ virāṭam anvayuḥ paścāt sahitāḥ kurupuṃgavāḥ catvāro bhrātaraḥ śūrāḥ pāṇḍavāḥ satyavikramāḥ 26 bhīmāś ca mattamātaṅgāḥ prabhinnakaraṭā mukhāḥ kṣaranta iva jīmūtāḥ sudantāḥ ṣaṣṭihāyanāḥ 27 svārūḍhā yuddhakuśalaiḥ śikṣitair hastisādibhiḥ rājānam anvayuḥ paścāc calanta iva parvatāḥ 28 viśāradānāṃ vaśyānāṃ hṛṣṭānāṃ cānuyāyinām aṣṭau rathasaraḥsrāṇi daśanāgaśatāni ca paṣṭiś cāśvasahasrāṇi matsyānām abhiniryayuḥ 29 tad anīkaṃ virāṭasya śuśubhe bharatarśabha saṃprayātaṃ mahārāja ninīṣantaṃ gavāṃ padam 30 tad balāgryaṃ virāṭasya saṃprasthitam aśobhata dṛḍhāyudha janākīrṇaṃ jagāśvarathasaṃkulam |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 4
Chapter 31
|
1
[वै] निर्याय नगराच छूरा वयूढानीकाः परहारिणः तरिगर्तान अस्पृशन मत्स्याः सूर्ये परिणते सति 2 ते तरिगर्ताश च मत्स्याश च संरब्धा युद्धदुर्मदाः अन्यॊन्यम अभिगर्जन्तॊ गॊषु गृद्धा महाबलाः 3 भीमाश च मत्तमातङ्गास तॊमराङ्कुशचॊदिताः गरामणीयैः समारूढाः कुशलैर हस्तिसादिभिः 4 तेषां समागमॊ घॊरस तुमुलॊ लॊमहर्षणः देवासुरसमॊ राजन्न आसीत सूर्येविलम्बति 5 उदतिष्ठद रजॊ भौमं न परज्ञायत किं चन पक्षिणश चापतन भूमौ सैन्येन रजसावृताः 6 इषुभिर वयतिसंयद्भिर आदित्यॊ ऽनतरधीयत खद्यॊतैर इव संयुक्तम अन्तरिक्षं वयराजत 7 रुक्मपृष्ठानि चापानि वयतिषक्तानि धन्विनाम पततां लॊकवीराणां सव्यदक्षिणम अस्यताम 8 रथा रथैः समाजग्मुः पादातैश च पदातयः सादिभिः सादिनश चैव गजैश चापि महागजाः 9 असिभिः पट्टिशैः परासैः शक्तिभिस तॊमरैर अपि संरब्धाः समरे राजन निजघ्नुर इतरेतरम 10 निघ्नन्तः समरे ऽनयॊन्यं शूराः परिघबाहवः न शेकुर अभिसंरब्धाः शूरान कर्तुं पराङ्मुखान 11 कॢप्तॊत्तरौष्ठं सुनसं कॢप्त केशम अलं कृतम अदृश्यत शिरश छिन्नं रजॊध्वस्तं सकुण्डलम 12 अदृश्यंस तत्र गात्राणि शरैश छिन्नानि भागशः शालस्कन्धनिकाशानि कषत्रियाणां महामृधे 13 नागभॊगनिकाशैश च बाहुभिश चन्दनॊक्षितैः आकीर्णा वसुधा तत्र शिरॊ भिश च सकुण्डलैः 14 उपशाम्यद रजॊ भौमं रुधिरेण परसर्पता कश्मलं पराविशद घॊरं निर्मर्यादम अवर्तत 15 शतानीकः शतं हत्वा विशालाक्षश चतुःशतम परविष्टौ महतीं सेनां तरिगर्तानां महारथौ आर्च्छेतां बहु संरब्धौ केशाकेशि नखानखि 16 लक्षयित्वा तरिगर्तानां तौ परविष्टौ रथव्रजम जग्मतुः सूर्यदत्तश च मदिराश्वश च पृष्ठतः 17 विराटस तत्र संग्रामे हत्वा पञ्चशतान रथान हयानां च शतान्य अत्र हत्वा पञ्च महारथान 18 चरन स विविधान मार्गान रथेषु रथयूथपः तरिगर्तानां सुशर्माणम आर्च्छद रुक्मरथं रणे 19 तौ वयावहरतां तत्र महात्मानौ महाबलौ अन्यॊन्यम अभिगर्जन्तौ गॊष्ठे गॊवृषभाव इव 20 ततॊ रथाभ्यां रथिनौ वयतियाय समन्ततः शरान वयसृजतां शीघ्रं तॊयधारा घनाव इव 21 अन्यॊन्यं चातिसंरब्धौ विचेरतुर अमर्षणौ कृतास्त्रौ निशितैर बाणैर असि शक्तिगदा भृतौ 22 ततॊ राजा सुशर्माणं विव्याध दशभिः शरैः पञ्चभिः पञ्चभिश चास्य विव्याध चतुरॊ हयान 23 तथैव मत्स्यराजानं सुशर्मा युद्धदुर्मदः पञ्चाशता शितैर बाणैर विव्याध परमास्त्र वित 24 ततः सैन्यं समावृत्य मत्स्यराजसुशर्मणॊः नाभ्यजानंस तदान्यॊन्यं परदॊषे रजसावृते |
1
[vai] niryāya nagarāc chūrā vyūḍhānīkāḥ prahāriṇaḥ trigartān aspṛśan matsyāḥ sūrye pariṇate sati 2 te trigartāś ca matsyāś ca saṃrabdhā yuddhadurmadāḥ anyonyam abhigarjanto goṣu gṛddhā mahābalāḥ 3 bhīmāś ca mattamātaṅgās tomarāṅkuśacoditāḥ grāmaṇīyaiḥ samārūḍhāḥ kuśalair hastisādibhiḥ 4 teṣāṃ samāgamo ghoras tumulo lomaharṣaṇaḥ devāsurasamo rājann āsīt sūryevilambati 5 udatiṣṭhad rajo bhaumaṃ na prajñāyata kiṃ cana pakṣiṇaś cāpatan bhūmau sainyena rajasāvṛtāḥ 6 iṣubhir vyatisaṃyadbhir ādityo 'ntaradhīyata khadyotair iva saṃyuktam antarikṣaṃ vyarājata 7 rukmapṛṣṭhāni cāpāni vyatiṣaktāni dhanvinām patatāṃ lokavīrāṇāṃ savyadakṣiṇam asyatām 8 rathā rathaiḥ samājagmuḥ pādātaiś ca padātayaḥ sādibhiḥ sādinaś caiva gajaiś cāpi mahāgajāḥ 9 asibhiḥ paṭṭiśaiḥ prāsaiḥ śaktibhis tomarair api saṃrabdhāḥ samare rājan nijaghnur itaretaram 10 nighnantaḥ samare 'nyonyaṃ śūrāḥ parighabāhavaḥ na śekur abhisaṃrabdhāḥ śūrān kartuṃ parāṅmukhān 11 kḷptottarauṣṭhaṃ sunasaṃ kḷpta keśam alaṃ kṛtam adṛśyata śiraś chinnaṃ rajodhvastaṃ sakuṇḍalam 12 adṛśyaṃs tatra gātrāṇi śaraiś chinnāni bhāgaśaḥ śālaskandhanikāśāni kṣatriyāṇāṃ mahāmṛdhe 13 nāgabhoganikāśaiś ca bāhubhiś candanokṣitaiḥ ākīrṇā vasudhā tatra śiro bhiś ca sakuṇḍalaiḥ 14 upaśāmyad rajo bhaumaṃ rudhireṇa prasarpatā kaśmalaṃ prāviśad ghoraṃ nirmaryādam avartata 15 śatānīkaḥ śataṃ hatvā viśālākṣaś catuḥśatam praviṣṭau mahatīṃ senāṃ trigartānāṃ mahārathau ārcchetāṃ bahu saṃrabdhau keśākeśi nakhānakhi 16 lakṣayitvā trigartānāṃ tau praviṣṭau rathavrajam jagmatuḥ sūryadattaś ca madirāśvaś ca pṛṣṭhataḥ 17 virāṭas tatra saṃgrāme hatvā pañcaśatān rathān hayānāṃ ca śatāny atra hatvā pañca mahārathān 18 caran sa vividhān mārgān ratheṣu rathayūthapaḥ trigartānāṃ suśarmāṇam ārcchad rukmarathaṃ raṇe 19 tau vyāvaharatāṃ tatra mahātmānau mahābalau anyonyam abhigarjantau goṣṭhe govṛṣabhāv iva 20 tato rathābhyāṃ rathinau vyatiyāya samantataḥ śarān vyasṛjatāṃ śīghraṃ toyadhārā ghanāv iva 21 anyonyaṃ cātisaṃrabdhau viceratur amarṣaṇau kṛtāstrau niśitair bāṇair asi śaktigadā bhṛtau 22 tato rājā suśarmāṇaṃ vivyādha daśabhiḥ śaraiḥ pañcabhiḥ pañcabhiś cāsya vivyādha caturo hayān 23 tathaiva matsyarājānaṃ suśarmā yuddhadurmadaḥ pañcāśatā śitair bāṇair vivyādha paramāstra vit 24 tataḥ sainyaṃ samāvṛtya matsyarājasuśarmaṇoḥ nābhyajānaṃs tadānyonyaṃ pradoṣe rajasāvṛte |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 4
Chapter 32
|
1
[वै] तमसाभिप्लुते लॊके रजसा चैव भारत वयतिष्ठन वै मुहूर्तं तु वयूढानीकाः परहारिणः 2 ततॊ ऽनधकारं परणुदन्न उदतिष्ठत चन्द्रमाः कुर्वाणॊ विमलां रात्रिं नन्दयन कषत्रियान युधि 3 ततः परकाशम आसाद्य पुनर युद्धम अवर्तत घॊररूपं ततस ते सम नावेक्षन्त परस्परम 4 ततः सुशर्मा तरैगर्तः सह भरात्रा यवीयसा अभ्यद्रवन मत्स्यराजं रथव्रातेन सर्वशः 5 ततॊ रथाभ्यां परस्कन्द्य भरातरौ कषत्रिय रषभौ गदापाणी सुसंरब्धौ समभ्यद्रवतां हयान 6 तथैव तेषां तु बलानि तानि; करुद्धान्य अथान्यॊन्यम अभिद्रवन्ति गदासिखड्गैश च परश्वधैश च; परासैश च तीक्ष्णाग्रसुपीतधारैः 7 बलं तु मत्स्यस्य बलेन राजा; सर्वं तरिगर्ताधिपतिः सुशर्मा परमथ्य जित्वा च परसह्य मत्स्यं; विराटम ओजस्विनम अभ्यधावत 8 तौ निहत्य पृथग धुर्याव उभौ च पार्ष्णिसारथी विरथं मत्स्यराजानं जीवग्राहम अगृह्णताम 9 तम उन्मथ्य सुशर्मा तु रुदतीं वधुकाम इव सयन्दनं सवं समारॊप्य परययौ शीघ्रवाहनः 10 तस्मिन गृहीते विरथे विराटे बलवत्तरे पराद्रवन्त भयान मत्स्यास तरिगर्तैर अर्दिता भृशम 11 तेषु संत्रास्यमानेषु कुन्तीपुत्रॊ युधिष्ठिरः अभ्यभाषन महाबाहुं भीमसेनम अरिंदमम 12 मत्स्यराजः परामृष्टस तरिगर्तेन सुशर्मणा तं मॊक्षय महाबाहॊ न गच्छेद दविषतां वशम 13 उषिताः समः सुखं सर्वे सर्वकामैः सुपूजिताः भीमसेन तवया कार्या तस्य वासस्य निष्कृतिः 14 [भीमस] अहम एनं परित्रास्ये शासनात तव पार्थिव पश्य मे सुमहत कर्म युध्यतः सह शत्रुभिः 15 सवबाहुबलम आश्रित्य तिष्ठ तवं भरातृभिः सह एकान्तम आश्रितॊ राजन पश्य मे ऽदय पराक्रमम 16 सुस्कन्धॊ ऽयं महावृक्षॊ गदा रूप इव सथितः एनम एव समारुज्य दरावयिष्यामि शात्रवान 17 [वै] तं मत्तम इव मातङ्गं वीक्षमाणं वनस्पतिम अब्रवीद भरातरं वीरं धर्मराजॊ युधिष्ठिरः 18 मा भीम साहसं कार्षीस तिष्ठत्व एष वनस्पतिः मा तवा वृक्षेण कर्माणि कुर्वाणम अति मानुषम जनाः समवबुध्येरन भीमॊ ऽयम इति भारत 19 अन्यद एवायुधं किं चित परतिपद्यस्व मानुषम चापं वा यदि वा शक्तिं निस्त्रिंशं वा परश्वधम 20 यद एव मानुषं भीम भवेद अन्यैर अलक्षितम तद एवायुधम आदाय मॊक्षयाशु महीपतिम 21 यमौ च चक्ररक्षौ ते भवितारौ महाबलौ वयूहतः समरे तात मत्स्यराजं परीप्सतः 22 ततः समस्तास ते सर्वे तुरगान अभ्यचॊदयन दिव्यम अस्त्रं विकुर्वाणास तरिगर्तान परत्यमर्षणाः 23 तान निवृत्तरथान दृष्ट्वा पाण्डवान सा महाचमूः वैराटी परमक्रुद्धा युयुधे परमाद्भुतम 24 सहस्रं नयवधीत तत्र कुन्तीपुत्रॊ युधिष्ठिरः भीमः सप्तशतान यॊधान परलॊकम अदर्शयत नकुलश चापि सप्तैव शतानि पराहिणॊच छरैः 25 शतानि तरीणि शूराणां सहदेवः परतापवान युधिष्ठिर समादिष्टॊ निजघ्ने पुरुषर्षभः भित्त्वा तां महतींसेनां तरिगर्तानां नरर्षभ 26 ततॊ युधिष्ठिरॊ राजा तवरमाणॊ महारथः अभिद्रुत्य सुषर्माणं शरैर अभ्यतुदद भृशम 27 सुशर्मापि सुसंक्रुद्धस तवरमाणॊ युधिष्ठिरम अविध्यन नवभिर बाणैश चतुर्भिश चतुरॊ हयान 28 ततॊ राजन्न आशु कारी कुन्तीपुत्रॊ वृकॊदरः समासाद्य सुशर्माणम अश्वान अस्य वयपॊथयत 29 पृष्ठगॊपौ च तस्याथ हत्वा परमसायकैः अथास्य सारथिं करुद्धॊ रथॊपस्थाद अपाहरत 30 चक्ररक्षश च शूरश च शॊणाश्वॊ नाम विश्रुतः स भयाद दवैरथं दृष्ट्वा तरैगर्तं पराजहत तदा 31 ततॊ विराटः परस्कन्द्य रथाद अथ सुशर्मणः गदाम अस्य परामृश्य तम एवाजघ्निवान बली स चचार गदापाणिर वृद्धॊ ऽपि तरुणॊ यथा 32 भीमस तु भीमसंकाशॊ रथात परस्कन्द्य कुण्डली तरिगर्तराजम आदत्त सिंहक्शुद्र मृगं यथा 33 तस्मिन गृहीते विरथे तरिगर्तानां महारथे अभज्यत बलं सर्वं तरैगर्तं तद्भयातुरम 34 निवर्त्य गास ततः सर्वाः पाण्डुपुत्रा महाबलाः अवजित्य सुशर्माणं धनं चादाय सर्वशः 35 सवबाहुबलसंपन्ना हरीनिषेधा यतव्रताः संग्रामशिरसॊ मध्ये तां रात्रिं सुखिनॊ ऽवसन 36 ततॊ विराटः कौन्तेयान अति मानुषविक्रमान अर्चयाम आस वित्तेन मानेन च महारथान 37 [विराट] यथैव मम रत्नानि युष्माकं तानि वै तथा कार्यं कुरुत तैः सर्वे यथाकामं यथासुखम 38 ददान्य अलं कृताः कन्या वसूनि विविधानि च मनसश चाप्य अभिप्रेतं यद वः शत्रुनिबर्हणाः 39 युष्माकं विक्रमाद अद्य मुक्तॊ ऽहं सवस्तिमान इह तस्माद भवन्तॊ मत्स्यानाम ईश्वराः सर्व एव हि 40 [वै] तथाभिवादिनं मत्स्यं कौरवेयाः पृथक पृथक ऊचुः पराञ्जलयः सर्वे युधिष्ठिरपुरॊगमाः 41 परतिनन्दाम ते वाक्यं सर्वं चैव विशां पते एतेनैव परतीताः समॊ यत तवं मुक्तॊ ऽदय शत्रुभिः 42 अथाब्रवीत परीतमना मत्स्यराजॊ युधिष्ठिरम पुनर एव महाबाहुर विराटॊ राजसत्तमः एहि तवाम अभिषेक्ष्यामि मत्स्यराजॊ ऽसतु नॊ भवान 43 मनसश चाप्य अभिप्रेतं यत ते शत्रुनिबर्हण तत ते ऽहं संप्रदास्यामि सर्वम अर्हति नॊ भवान 44 रत्नानि गाः सुवर्णं च मणिमुक्तम अथापि वा वैयाघ्रपद्य विप्रेन्द्र सर्वथैव नमॊ ऽसतु ते 45 तवत्कृते हय अद्य पश्यामि राज्यम आत्मानम एव च यतश च जातः संरम्भः स च शत्रुर वशंगतः 46 ततॊ युधिष्ठिरॊ मत्स्यं पुनर एवाभ्यभाषत परतिनन्दामि ते वाक्यं मनॊ जञं मत्स्यभाषसे 47 आनृशंस्य परॊ नित्यं सुसुखः सततं भव गच्छन्तु दूतास तवरितं नगरं तव पार्थिव सुहृदां परियम आख्यातुं घॊषयन्तु च ते जयम 48 ततस तद वचनान मत्स्यॊ दूतान राजा समादिशत आचक्षध्वं पुरं गत्वा संग्रामे विजयं मम 49 कुमाराः समलं कृत्यपर्यागच्छन्तु मे पुरात वादित्राणि च सर्वाणि गणिकाश च सवलं कृताः 50 ते गत्वा केवलां रात्रिम अथ सूर्यॊदयं परति विराटस्य पुराभ्याशे दूता जयम अघॊषयन |
1
[vai] tamasābhiplute loke rajasā caiva bhārata vyatiṣṭhan vai muhūrtaṃ tu vyūḍhānīkāḥ prahāriṇaḥ 2 tato 'ndhakāraṃ praṇudann udatiṣṭhata candramāḥ kurvāṇo vimalāṃ rātriṃ nandayan kṣatriyān yudhi 3 tataḥ prakāśam āsādya punar yuddham avartata ghorarūpaṃ tatas te sma nāvekṣanta parasparam 4 tataḥ suśarmā traigartaḥ saha bhrātrā yavīyasā abhyadravan matsyarājaṃ rathavrātena sarvaśaḥ 5 tato rathābhyāṃ praskandya bhrātarau kṣatriya rṣabhau gadāpāṇī susaṃrabdhau samabhyadravatāṃ hayān 6 tathaiva teṣāṃ tu balāni tāni; kruddhāny athānyonyam abhidravanti gadāsikhaḍgaiś ca paraśvadhaiś ca; prāsaiś ca tīkṣṇāgrasupītadhāraiḥ 7 balaṃ tu matsyasya balena rājā; sarvaṃ trigartādhipatiḥ suśarmā pramathya jitvā ca prasahya matsyaṃ; virāṭam ojasvinam abhyadhāvat 8 tau nihatya pṛthag dhuryāv ubhau ca pārṣṇisārathī virathaṃ matsyarājānaṃ jīvagrāham agṛhṇatām 9 tam unmathya suśarmā tu rudatīṃ vadhukām iva syandanaṃ svaṃ samāropya prayayau śīghravāhanaḥ 10 tasmin gṛhīte virathe virāṭe balavattare prādravanta bhayān matsyās trigartair arditā bhṛśam 11 teṣu saṃtrāsyamāneṣu kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ abhyabhāṣan mahābāhuṃ bhīmasenam ariṃdamam 12 matsyarājaḥ parāmṛṣṭas trigartena suśarmaṇā taṃ mokṣaya mahābāho na gacched dviṣatāṃ vaśam 13 uṣitāḥ smaḥ sukhaṃ sarve sarvakāmaiḥ supūjitāḥ bhīmasena tvayā kāryā tasya vāsasya niṣkṛtiḥ 14 [bhīmas] aham enaṃ paritrāsye śāsanāt tava pārthiva paśya me sumahat karma yudhyataḥ saha śatrubhiḥ 15 svabāhubalam āśritya tiṣṭha tvaṃ bhrātṛbhiḥ saha ekāntam āśrito rājan paśya me 'dya parākramam 16 suskandho 'yaṃ mahāvṛkṣo gadā rūpa iva sthitaḥ enam eva samārujya drāvayiṣyāmi śātravān 17 [vai] taṃ mattam iva mātaṅgaṃ vīkṣamāṇaṃ vanaspatim abravīd bhrātaraṃ vīraṃ dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ 18 mā bhīma sāhasaṃ kārṣīs tiṣṭhatv eṣa vanaspatiḥ mā tvā vṛkṣeṇa karmāṇi kurvāṇam ati mānuṣam janāḥ samavabudhyeran bhīmo 'yam iti bhārata 19 anyad evāyudhaṃ kiṃ cit pratipadyasva mānuṣam cāpaṃ vā yadi vā śaktiṃ nistriṃśaṃ vā paraśvadham 20 yad eva mānuṣaṃ bhīma bhaved anyair alakṣitam tad evāyudham ādāya mokṣayāśu mahīpatim 21 yamau ca cakrarakṣau te bhavitārau mahābalau vyūhataḥ samare tāta matsyarājaṃ parīpsataḥ 22 tataḥ samastās te sarve turagān abhyacodayan divyam astraṃ vikurvāṇās trigartān pratyamarṣaṇāḥ 23 tān nivṛttarathān dṛṣṭvā pāṇḍavān sā mahācamūḥ vairāṭī paramakruddhā yuyudhe paramādbhutam 24 sahasraṃ nyavadhīt tatra kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ bhīmaḥ saptaśatān yodhān paralokam adarśayat nakulaś cāpi saptaiva śatāni prāhiṇoc charaiḥ 25 śatāni trīṇi śūrāṇāṃ sahadevaḥ pratāpavān yudhiṣṭhira samādiṣṭo nijaghne puruṣarṣabhaḥ bhittvā tāṃ mahatīṃsenāṃ trigartānāṃ nararṣabha 26 tato yudhiṣṭhiro rājā tvaramāṇo mahārathaḥ abhidrutya suṣarmāṇaṃ śarair abhyatudad bhṛśam 27 suśarmāpi susaṃkruddhas tvaramāṇo yudhiṣṭhiram avidhyan navabhir bāṇaiś caturbhiś caturo hayān 28 tato rājann āśu kārī kuntīputro vṛkodaraḥ samāsādya suśarmāṇam aśvān asya vyapothayat 29 pṛṣṭhagopau ca tasyātha hatvā paramasāyakaiḥ athāsya sārathiṃ kruddho rathopasthād apāharat 30 cakrarakṣaś ca śūraś ca śoṇāśvo nāma viśrutaḥ sa bhayād dvairathaṃ dṛṣṭvā traigartaṃ prājahat tadā 31 tato virāṭaḥ praskandya rathād atha suśarmaṇaḥ gadām asya parāmṛśya tam evājaghnivān balī sa cacāra gadāpāṇir vṛddho 'pi taruṇo yathā 32 bhīmas tu bhīmasaṃkāśo rathāt praskandya kuṇḍalī trigartarājam ādatta siṃhakśudra mṛgaṃ yathā 33 tasmin gṛhīte virathe trigartānāṃ mahārathe abhajyata balaṃ sarvaṃ traigartaṃ tadbhayāturam 34 nivartya gās tataḥ sarvāḥ pāṇḍuputrā mahābalāḥ avajitya suśarmāṇaṃ dhanaṃ cādāya sarvaśaḥ 35 svabāhubalasaṃpannā hrīniṣedhā yatavratāḥ saṃgrāmaśiraso madhye tāṃ rātriṃ sukhino 'vasan 36 tato virāṭaḥ kaunteyān ati mānuṣavikramān arcayām āsa vittena mānena ca mahārathān 37 [virāṭa] yathaiva mama ratnāni yuṣmākaṃ tāni vai tathā kāryaṃ kuruta taiḥ sarve yathākāmaṃ yathāsukham 38 dadāny alaṃ kṛtāḥ kanyā vasūni vividhāni ca manasaś cāpy abhipretaṃ yad vaḥ śatrunibarhaṇāḥ 39 yuṣmākaṃ vikramād adya mukto 'haṃ svastimān iha tasmād bhavanto matsyānām īśvarāḥ sarva eva hi 40 [vai] tathābhivādinaṃ matsyaṃ kauraveyāḥ pṛthak pṛthak ūcuḥ prāñjalayaḥ sarve yudhiṣṭhirapurogamāḥ 41 pratinandāma te vākyaṃ sarvaṃ caiva viśāṃ pate etenaiva pratītāḥ smo yat tvaṃ mukto 'dya śatrubhiḥ 42 athābravīt prītamanā matsyarājo yudhiṣṭhiram punar eva mahābāhur virāṭo rājasattamaḥ ehi tvām abhiṣekṣyāmi matsyarājo 'stu no bhavān 43 manasaś cāpy abhipretaṃ yat te śatrunibarhaṇa tat te 'haṃ saṃpradāsyāmi sarvam arhati no bhavān 44 ratnāni gāḥ suvarṇaṃ ca maṇimuktam athāpi vā vaiyāghrapadya viprendra sarvathaiva namo 'stu te 45 tvatkṛte hy adya paśyāmi rājyam ātmānam eva ca yataś ca jātaḥ saṃrambhaḥ sa ca śatrur vaśaṃgataḥ 46 tato yudhiṣṭhiro matsyaṃ punar evābhyabhāṣata pratinandāmi te vākyaṃ mano jñaṃ matsyabhāṣase 47 ānṛśaṃsya paro nityaṃ susukhaḥ satataṃ bhava gacchantu dūtās tvaritaṃ nagaraṃ tava pārthiva suhṛdāṃ priyam ākhyātuṃ ghoṣayantu ca te jayam 48 tatas tad vacanān matsyo dūtān rājā samādiśat ācakṣadhvaṃ puraṃ gatvā saṃgrāme vijayaṃ mama 49 kumārāḥ samalaṃ kṛtyaparyāgacchantu me purāt vāditrāṇi ca sarvāṇi gaṇikāś ca svalaṃ kṛtāḥ 50 te gatvā kevalāṃ rātrim atha sūryodayaṃ prati virāṭasya purābhyāśe dūtā jayam aghoṣayan |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 4
Chapter 33
|
1
[वै] याते तरिगर्तं मत्स्ये तु पशूंस तान सवान परीप्सति दुर्यॊधनः सहामात्यॊ विराटम उपयाद अथ 2 भीष्मॊ दरॊणश च कर्णश च कृपश च परमास्त्र वित दरौणिश च सौबलश चैव तथा दुःक्शासनः परभुः 3 विविंशतिर विकर्णश च चित्रसेनश च वीर्यवान दुर्मुखॊ दुःसहश चैव ये चैवान्ये मरा रथाः 4 एते मत्स्यान उपागम्य विराटस्य महीपतेः घॊषान विद्राव्य तरसा गॊधनं जह्रुर ओजसा 5 षष्टिं गवां सहस्राणि कुरवः कालयन्ति ते महता रथवंशेन परिवार्य समन्ततः 6 गॊपालानां तु घॊषेषु हन्यतां तर महारथैः आरावः सुमहान आसीत संप्रहारे भयंकरे 7 गवाध्यक्षस तु संत्रस्तॊ रथम आस्थाय स तवरः जगाम नगरायैव परिक्रॊशंस तदार्तवत 8 स परविश्य पुरं राज्ञॊ नृप वेश्माभ्ययात ततः अवतीर्य रथात तूर्णम आख्यातुं परविवेश ह 9 दृष्ट्वा भूमिंजयं नाम पुत्रं मत्स्यस्य मानिनम तस्मै तत सर्वम आचष्ट राष्ट्रस्य पशुकर्षणम 10 षष्टिं गवां सहस्राणि कुरवः कालयन्ति ते तद विजेतुं समुत्तिष्ठ गॊधनं राष्ट्रवर्धनम 11 राजपुत्र हितप्रेप्सुः कषिप्रं निर्याहि वै सवयम तवां हि मत्स्यॊ महीपालः शून्यपालम इहाकरॊत 12 तवया परिषदॊ मध्ये शलाघते स नराधिपः पुत्रॊ ममानुरूपश च शूरश चेति कुलॊद्वहः 13 इष्वस्त्रे निपुणॊ यॊधः सदा वीरश च मे सुतः तस्य तत सत्यम एवास्तु मनुष्येन्द्रस्य भाषितम 14 आवर्तय कुरूञ जित्वा पशून पशुमतां वर निर्दहैषाम अनीकानि भीमेन शरतेजसा 15 धनुश्च्युतै रुक्मपुङ्खैः शरैः संनतपर्वभिः दविषतां भिन्ध्य अनीकानि गजानाम इव यूथपः 16 पाशॊपधानां जयातन्त्रीं चापदण्डां महास्वनाम शरवर्णां धनुर वीणां शत्रुमध्ये परवादय 17 शवेता रजतसंकाशा रथे युज्यन्तु ते हयाः धवजं च सिंहं सौवर्णम उच्छ्रयन्तु तवाभिभॊः 18 रुक्मपङ्खाः परसन्नाग्रा मुक्ता हस्तवता तवया छादयन्तु शराः सूर्यं राज्ञाम आयुर निरॊधिनः 19 रणे जित्वा कुरून सर्वान वर्ज पाणिर इवासुरान यशॊ महद अवाप्य तवं परविशेदं पुरं पुनः 20 तवं हि राष्ट्रस्य परमा गतिर मत्स्यपतेः सुतः गतिमन्तॊ भवन्त्व अद्य सर्वे विषयवासिनः 21 सत्रीमध्य उक्तस तेनासौ तद वाक्यम अभयंकरम अन्तःपुरे शलाघमान इदं वचनम अब्रवीत |
1
[vai] yāte trigartaṃ matsye tu paśūṃs tān svān parīpsati duryodhanaḥ sahāmātyo virāṭam upayād atha 2 bhīṣmo droṇaś ca karṇaś ca kṛpaś ca paramāstra vit drauṇiś ca saubalaś caiva tathā duḥkśāsanaḥ prabhuḥ 3 viviṃśatir vikarṇaś ca citrasenaś ca vīryavān durmukho duḥsahaś caiva ye caivānye marā rathāḥ 4 ete matsyān upāgamya virāṭasya mahīpateḥ ghoṣān vidrāvya tarasā godhanaṃ jahrur ojasā 5 ṣaṣṭiṃ gavāṃ sahasrāṇi kuravaḥ kālayanti te mahatā rathavaṃśena parivārya samantataḥ 6 gopālānāṃ tu ghoṣeṣu hanyatāṃ tar mahārathaiḥ ārāvaḥ sumahān āsīt saṃprahāre bhayaṃkare 7 gavādhyakṣas tu saṃtrasto ratham āsthāya sa tvaraḥ jagāma nagarāyaiva parikrośaṃs tadārtavat 8 sa praviśya puraṃ rājño nṛpa veśmābhyayāt tataḥ avatīrya rathāt tūrṇam ākhyātuṃ praviveśa ha 9 dṛṣṭvā bhūmiṃjayaṃ nāma putraṃ matsyasya māninam tasmai tat sarvam ācaṣṭa rāṣṭrasya paśukarṣaṇam 10 ṣaṣṭiṃ gavāṃ sahasrāṇi kuravaḥ kālayanti te tad vijetuṃ samuttiṣṭha godhanaṃ rāṣṭravardhanam 11 rājaputra hitaprepsuḥ kṣipraṃ niryāhi vai svayam tvāṃ hi matsyo mahīpālaḥ śūnyapālam ihākarot 12 tvayā pariṣado madhye ślāghate sa narādhipaḥ putro mamānurūpaś ca śūraś ceti kulodvahaḥ 13 iṣvastre nipuṇo yodhaḥ sadā vīraś ca me sutaḥ tasya tat satyam evāstu manuṣyendrasya bhāṣitam 14 āvartaya kurūñ jitvā paśūn paśumatāṃ vara nirdahaiṣām anīkāni bhīmena śaratejasā 15 dhanuścyutai rukmapuṅkhaiḥ śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ dviṣatāṃ bhindhy anīkāni gajānām iva yūthapaḥ 16 pāśopadhānāṃ jyātantrīṃ cāpadaṇḍāṃ mahāsvanām śaravarṇāṃ dhanur vīṇāṃ śatrumadhye pravādaya 17 śvetā rajatasaṃkāśā rathe yujyantu te hayāḥ dhvajaṃ ca siṃhaṃ sauvarṇam ucchrayantu tavābhibhoḥ 18 rukmapaṅkhāḥ prasannāgrā muktā hastavatā tvayā chādayantu śarāḥ sūryaṃ rājñām āyur nirodhinaḥ 19 raṇe jitvā kurūn sarvān varja pāṇir ivāsurān yaśo mahad avāpya tvaṃ praviśedaṃ puraṃ punaḥ 20 tvaṃ hi rāṣṭrasya paramā gatir matsyapateḥ sutaḥ gatimanto bhavantv adya sarve viṣayavāsinaḥ 21 strīmadhya uktas tenāsau tad vākyam abhayaṃkaram antaḥpure ślāghamāna idaṃ vacanam abravīt |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 4
Chapter 34
|
1
[उत्तर] अद्याहम अनुगच्छेयं दृढधन्वा गवां पदम यदि मे सारथिः कश चिद भवेद अश्वेषु कॊविदः 2 तम एव नाधिगच्छामि यॊ मे यन्ता भवेन नरः पश्यध्वं सारधिं कषिप्रं मम युक्तं परयास्यतः 3 अष्टाविंशति रात्रं वा मासं वा नूनम अन्ततः यत तद आसी महद युद्धं तत्र मे सारथिर हतः 4 स लभेयं यदि तव अन्यं हर यानविदं नरम तवरावान अद्य यात्वाहं समुच्छ्रितमहाध्वजम 5 विगाह्य तत्परानीकं गजवाजिर अथाकुलम शस्त्रप्रताप निर्वीर्यान कुरूञ जित्वानये पशून 6 दुर्यॊधनं शांतनवं कर्णं वैकर्तनं कृपम दरॊणं च सह पुत्रेण महेष्वासान समागतान 7 वित्रासयित्वा संग्रामे दानवान इव वज्रभृत अनेनैव मुहूर्तेन पुनः परत्यानये पशून 8 शून्यम आसाद्य कुरवः परयान्त्य आदाय गॊधनम किं नु शक्यं मया कर्तुं यद अहं तत्र नाभवम 9 पश्येयुर अद्य मे वीर्यं कुरवस ते समागताः किं नु पार्थॊ ऽरजुनः साक्षाद अयम अस्मान परबाधते 10 [वै] तस्य तद वचनं सत्रीषु भाषतः सम पुनः पुनः नामर्षयत पाञ्चाली बीभत्सॊः परिकीर्तनम 11 अथैनम उपसंगम्य सत्रीमध्यात सा तपस्विनी वरीडमानेव शनकैर इदं वचनम अब्रवीत 12 यॊ ऽसौ बृहद वारणाभॊ युवा सुप्रिय दर्शनः बृहन्नडेति विख्यातः पार्थस्यासीत स सारथिः 13 धनुष्य अनवरश चासीत तस्य शिष्यॊ महात्मनः दृष्टपूर्वॊ मया वीर चरन्त्या पाण्डवान परति 14 यदा तत पावकॊ दावम अदहत खाण्डवं महत अर्जुनस्य तदानेन संगृहीता हयॊत्तमाः 15 तेन सारथिना पार्थः सर्वभूतानि सर्वशः अजयत खाण्डव परस्थे न हि यन्तास्ति तादृशः 16 येयं कुमारी सुश्रॊणी भगिनी ते यवीयसी अस्याः स वचनं वीरकरिष्यति न संशयः 17 यदि वै सारथिः स सयात कुरून सर्वान असंशयम जित्वा गाश च समादाय धरुवम आगमनं भवेत 18 एवम उक्तः स सैरन्ध्या भगिनीं परत्यभाषत गच्छ तवम अनवद्याङ्गि ताम आनय बृहन्नडाम 19 सा भरात्रा परेषिता शीघ्रम अगच्छन नर्तना गृहम यत्रास्ते स महाबाहुश छन्नः सत्रेण पाण्डवः |
1
[uttara] adyāham anugaccheyaṃ dṛḍhadhanvā gavāṃ padam yadi me sārathiḥ kaś cid bhaved aśveṣu kovidaḥ 2 tam eva nādhigacchāmi yo me yantā bhaven naraḥ paśyadhvaṃ sāradhiṃ kṣipraṃ mama yuktaṃ prayāsyataḥ 3 aṣṭāviṃśati rātraṃ vā māsaṃ vā nūnam antataḥ yat tad āsī mahad yuddhaṃ tatra me sārathir hataḥ 4 sa labheyaṃ yadi tv anyaṃ hara yānavidaṃ naram tvarāvān adya yātvāhaṃ samucchritamahādhvajam 5 vigāhya tatparānīkaṃ gajavājir athākulam śastrapratāpa nirvīryān kurūñ jitvānaye paśūn 6 duryodhanaṃ śāṃtanavaṃ karṇaṃ vaikartanaṃ kṛpam droṇaṃ ca saha putreṇa maheṣvāsān samāgatān 7 vitrāsayitvā saṃgrāme dānavān iva vajrabhṛt anenaiva muhūrtena punaḥ pratyānaye paśūn 8 śūnyam āsādya kuravaḥ prayānty ādāya godhanam kiṃ nu śakyaṃ mayā kartuṃ yad ahaṃ tatra nābhavam 9 paśyeyur adya me vīryaṃ kuravas te samāgatāḥ kiṃ nu pārtho 'rjunaḥ sākṣād ayam asmān prabādhate 10 [vai] tasya tad vacanaṃ strīṣu bhāṣataḥ sma punaḥ punaḥ nāmarṣayata pāñcālī bībhatsoḥ parikīrtanam 11 athainam upasaṃgamya strīmadhyāt sā tapasvinī vrīḍamāneva śanakair idaṃ vacanam abravīt 12 yo 'sau bṛhad vāraṇābho yuvā supriya darśanaḥ bṛhannaḍeti vikhyātaḥ pārthasyāsīt sa sārathiḥ 13 dhanuṣy anavaraś cāsīt tasya śiṣyo mahātmanaḥ dṛṣṭapūrvo mayā vīra carantyā pāṇḍavān prati 14 yadā tat pāvako dāvam adahat khāṇḍavaṃ mahat arjunasya tadānena saṃgṛhītā hayottamāḥ 15 tena sārathinā pārthaḥ sarvabhūtāni sarvaśaḥ ajayat khāṇḍava prasthe na hi yantāsti tādṛśaḥ 16 yeyaṃ kumārī suśroṇī bhaginī te yavīyasī asyāḥ sa vacanaṃ vīrakariṣyati na saṃśayaḥ 17 yadi vai sārathiḥ sa syāt kurūn sarvān asaṃśayam jitvā gāś ca samādāya dhruvam āgamanaṃ bhavet 18 evam uktaḥ sa sairandhyā bhaginīṃ pratyabhāṣata gaccha tvam anavadyāṅgi tām ānaya bṛhannaḍām 19 sā bhrātrā preṣitā śīghram agacchan nartanā gṛham yatrāste sa mahābāhuś channaḥ satreṇa pāṇḍavaḥ |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 4
Chapter 35
|
1
[वै] स तां दृष्ट्वा विशालाक्षीं राजपुत्रीं सखीं सखा परहसन्न अब्रवीद राजन कुत्रागमनम इत्य उत 2 तम अब्रवीद राजपुत्री समुपेत्य नरर्षभम परणयं भावयन्ती सम सखीमध्य इदं वचः 3 गावॊ राष्ट्रस्य कुरुभिः काल्यन्ते नॊ बृहन्नडे तान विजेतुं मम भराता परयास्यति धनुर्धरः 4 नचिरं च हतस तस्य संग्रामे रथसारथिः तेन नास्ति समः सूतॊ यॊ ऽसय सारथ्यम आचरेत 5 तस्मै परयतमानाय सारथ्यर्थं बृहन्नडे आचचक्षे हयज्ञाने सैरन्ध्री कौशलं तव 6 सा सारथ्यं मम भरातुः कुरु साधु बृहन्नडे पुरा दूरतरं गावॊ हरियन्ते कुरुभिर हि नः 7 अथैतद वचनं मे ऽदय नियुक्ता न करिष्यसि परणयाद उच्यमाना तवं परित्यक्ष्यामि जीवितम 8 एवम उक्तस तु सुश्रॊण्या तया सख्या परंतपः जगाम राजपुत्रस्य सकाशम अमितौजसः 9 तं सा वरजन्तं तवरितं परभिन्नम इव कुञ्जरम अन्वगच्छद विशालाक्षी शिशुर गजवधूर इव 10 दूराद एव तु तं परेक्ष्य राजपुत्राभ्यभाषत तवया सारथिना पार्थः खाण्डवे ऽगनिम अतर्पयत 11 पृथिवीम अजयत कृत्स्नां कुन्तीपुत्रॊ धनंजयः सैरन्ध्री तवां समाचष्ट सा हि जानाति पाण्डवान 12 संयच्छ मामकान अश्वांस तथैव तवं बृहन्नडा कुरुभिर यॊत्स्यमानस्य गॊधनानि परीप्सतः 13 अर्जुनस्य किलासीस तवं सारथिर दयितः पुरा तवयाजयत सहायेन पृथिवीं पाण्डवर्षभः 14 एवम उक्ता परत्युवाच राजपुत्रं बृहन्नडा का शक्तिर मम सारथ्यं कर्तुं संग्राममूर्धनि 15 गीतं वा यदि वा नृत्तं वादित्रं वा पृथग्विधम तत करिष्यामि भद्रं ते सारथ्यं तु कुतॊ मयि 16 [उत्तर] बृहन्नडे गायनॊ वा नर्तनॊ वा पुनर भव कषिप्रं मे रथम आस्थाय निगृह्णीष्व हयॊत्तमान 17 [वै] स तत्र नर्म संयुक्तम अकरॊत पाण्डवॊ बहु उत्तरायाः परमुखतः सर्वं जानन्न अरिंदम 18 ऊर्ध्वम उत्क्षिप्य कवचं शरीरे परत्यमुञ्चत कुमार्यस तत्र तं दृष्ट्वा पराहसन पृथुलॊचनाः 19 स तु दृष्ट्वा विमुह्यन्तं सवयम एवॊत्तरस ततः कवचेन महार्हेण समनह्यद बृहन्नडाम 20 स बिभ्रत कवचं चाग्र्यं सवयम अप्य अंशुमत परभम धवजं च सिंहम उच्छ्रित्य सारथ्ये समकल्पयत 21 धनूंषि च महार्हाणि बाणांश च रुचिरान बहून आदाय परययौ वीरः स बृहन्नड सारथिः 22 अथॊत्तरा च कन्याश च सख्यस ताम अब्रुवंस तदा बृहन्नडे आनयेथा वासांसि रुचिराणि नः 23 पाञ्चालि कार्यं सूक्ष्माणि चित्राणि विविधानि च विजित्य संग्रामगतान भीष्मद्रॊणमुखान कुरून 24 अथ ता बरुवतीः कन्याः सहिताः पाण्डुनन्दनः परत्युवाच हसन पार्थॊ मेघदुन्दुभि निःस्वनः 25 यद्य उत्तरॊ ऽयं संग्रामे विजेष्यति महारथान अथाहरिष्ये वासांसि दिव्यानि रुचिराणि च 26 एवम उक्त्वा तु बीभत्सुस ततः पराचॊदयद धयान कुरून अभिमुखाञ शूरॊ नाना धवजपताकिनः |
1
[vai] sa tāṃ dṛṣṭvā viśālākṣīṃ rājaputrīṃ sakhīṃ sakhā prahasann abravīd rājan kutrāgamanam ity uta 2 tam abravīd rājaputrī samupetya nararṣabham praṇayaṃ bhāvayantī sma sakhīmadhya idaṃ vacaḥ 3 gāvo rāṣṭrasya kurubhiḥ kālyante no bṛhannaḍe tān vijetuṃ mama bhrātā prayāsyati dhanurdharaḥ 4 naciraṃ ca hatas tasya saṃgrāme rathasārathiḥ tena nāsti samaḥ sūto yo 'sya sārathyam ācaret 5 tasmai prayatamānāya sārathyarthaṃ bṛhannaḍe ācacakṣe hayajñāne sairandhrī kauśalaṃ tava 6 sā sārathyaṃ mama bhrātuḥ kuru sādhu bṛhannaḍe purā dūrataraṃ gāvo hriyante kurubhir hi naḥ 7 athaitad vacanaṃ me 'dya niyuktā na kariṣyasi praṇayād ucyamānā tvaṃ parityakṣyāmi jīvitam 8 evam uktas tu suśroṇyā tayā sakhyā paraṃtapaḥ jagāma rājaputrasya sakāśam amitaujasaḥ 9 taṃ sā vrajantaṃ tvaritaṃ prabhinnam iva kuñjaram anvagacchad viśālākṣī śiśur gajavadhūr iva 10 dūrād eva tu taṃ prekṣya rājaputrābhyabhāṣata tvayā sārathinā pārthaḥ khāṇḍave 'gnim atarpayat 11 pṛthivīm ajayat kṛtsnāṃ kuntīputro dhanaṃjayaḥ sairandhrī tvāṃ samācaṣṭa sā hi jānāti pāṇḍavān 12 saṃyaccha māmakān aśvāṃs tathaiva tvaṃ bṛhannaḍā kurubhir yotsyamānasya godhanāni parīpsataḥ 13 arjunasya kilāsīs tvaṃ sārathir dayitaḥ purā tvayājayat sahāyena pṛthivīṃ pāṇḍavarṣabhaḥ 14 evam uktā pratyuvāca rājaputraṃ bṛhannaḍā kā śaktir mama sārathyaṃ kartuṃ saṃgrāmamūrdhani 15 gītaṃ vā yadi vā nṛttaṃ vāditraṃ vā pṛthagvidham tat kariṣyāmi bhadraṃ te sārathyaṃ tu kuto mayi 16 [uttara] bṛhannaḍe gāyano vā nartano vā punar bhava kṣipraṃ me ratham āsthāya nigṛhṇīṣva hayottamān 17 [vai] sa tatra narma saṃyuktam akarot pāṇḍavo bahu uttarāyāḥ pramukhataḥ sarvaṃ jānann ariṃdama 18 ūrdhvam utkṣipya kavacaṃ śarīre pratyamuñcata kumāryas tatra taṃ dṛṣṭvā prāhasan pṛthulocanāḥ 19 sa tu dṛṣṭvā vimuhyantaṃ svayam evottaras tataḥ kavacena mahārheṇa samanahyad bṛhannaḍām 20 sa bibhrat kavacaṃ cāgryaṃ svayam apy aṃśumat prabham dhvajaṃ ca siṃham ucchritya sārathye samakalpayat 21 dhanūṃṣi ca mahārhāṇi bāṇāṃś ca rucirān bahūn ādāya prayayau vīraḥ sa bṛhannaḍa sārathiḥ 22 athottarā ca kanyāś ca sakhyas tām abruvaṃs tadā bṛhannaḍe ānayethā vāsāṃsi rucirāṇi naḥ 23 pāñcāli kāryaṃ sūkṣmāṇi citrāṇi vividhāni ca vijitya saṃgrāmagatān bhīṣmadroṇamukhān kurūn 24 atha tā bruvatīḥ kanyāḥ sahitāḥ pāṇḍunandanaḥ pratyuvāca hasan pārtho meghadundubhi niḥsvanaḥ 25 yady uttaro 'yaṃ saṃgrāme vijeṣyati mahārathān athāhariṣye vāsāṃsi divyāni rucirāṇi ca 26 evam uktvā tu bībhatsus tataḥ prācodayad dhayān kurūn abhimukhāñ śūro nānā dhvajapatākinaḥ |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 4
Chapter 36
|
1
[वै] स राजधान्या निर्याय वैराटिः पृथिवीं जयः परयाहीत्य अब्रवीत सूतं यत्र ते कुरवॊ गताः 2 समवेतान कुरून यावज जिगीशून अवजित्य वै गाश चैषां कषिप्रम आदाय पुनर आयामि सवं पुरम 3 ततस तांश चॊदयाम आस सदश्वान पाण्डुनन्दनः ते हया नरसिंहेन चॊदिता वातरंहसः आलिखन्त इवाकाशम ऊहुः काञ्चनमालिनः 4 नातिदूरम अथॊ यात्वा मत्स्यपुत्र धनंजयौ अवेक्षेताम अमित्रघ्नौ कुरूणां बलिनां बलम शमशानम अभितॊ गत्वा आससाद कुरून अथ 5 तद अनीकं महत तेषां विबभौ सागरस्वनम सर्पमाणम इवाकाशे वनं बहुल पादपम 6 ददृशे पार्थिवॊ रेणुर जनितस तेन सर्पता दृष्टिप्रणाशॊ भूतानां दिवस्पृश नरसत्तम 7 तद अनीकं महद दृष्ट्वा जगाश्वरथसंकुलम कर्णदुर्यॊधन कृपैर गुप्तं शांतनवेन च 8 दरॊणेन च सपुत्रेण महेष्वासेन धीमता हृष्टरॊमा भयॊद्विग्नः पार्थं वैराटिर अब्रवीत 9 नॊत्सहे कुरुभिर यॊद्धुं रॊमहर्षं हि पश्य मे बहु परवीरम अत्युग्रं देवैर अपि दुरासदम परतियॊद्धुं न शक्ष्यामि कुरुसैन्यम अनन्तकम 10 नाशंसे भारतीं सेनां परवेष्टुं भीमकार्मुकाम रथनागाश्वकलिलां पत्तिध्वजसमाकुलाम दृष्ट्वैव हि परान आजाव आत्मा परव्यथतीव मे 11 यत्र दरॊणश च भीष्मश च कृपः कर्णॊ विविंशतिः अश्वत्थामा विकर्णश च सॊमदत्तॊ ऽथ बाह्लिकः 12 दुर्यॊधनस तथा वीरॊ राजा च रथिनां वरः दयुतिमन्तॊ महेष्वासाः सर्वे युद्धविशारदाः 13 दृष्ट्वैव हि कुरून एतान वयूढानीकान परहारिणः हृषितानि च रॊमाणी कश्मलं चागतं मम 14 [वै] अवियातॊ वियातस्य मौर्ख्याद धूर्तस्य पश्यतः परिदेवयते मन्दः सकाशे सव्यसाचिनः 15 तरिगर्तान स पिता यातः शून्ये संप्रणिधाय ताम सर्वां सेनाम उपादाय न मे सन्तीह सैनिकाः 16 सॊ ऽहम एकॊ बहून बालः कृतास्त्रान अकृतश्रमः परतियॊद्धुं न शक्यामि निवर्तस्व बृहन नडे 17 [अर्ज] भयेन दीनरूपॊ ऽसि दविषतां हर्षवर्धनः न च तावत कृतं किं चित परैः कर्म रणाजिरे 18 सवयम एव च माम आत्थ वह मां कौरवान परति सॊ ऽहं तवां तत्र नेष्यामि यत्रैते बहुला धवजाः 19 मध्यंम आमिष गृध्राणां कुरूणाम आततायिनाम नेष्यामि तवां महाबाहॊ पृथिव्याम अपि युध्यताम 20 तथा सत्रीषु परतिश्रुत्य पौरुषं पुरुषेषु च कत्थमानॊ ऽभिनिर्याय किमर्थं न युयुत्ससे 21 न चेद विजित्य गास तास तवं गृहान वै परतियास्यसि परहसिष्यन्ति वीर तवां नरा नार्यश च संगताः 22 अहम अप्य अत्र सैरन्ध्र्या सतुतः सारथ्य कर्मणि न हि शक्ष्याम्य अनिर्जित्य गाः परयातुं पुरं परति 23 सतॊत्रेण चैव सैरन्ध्र्यास तव वाक्येन तेन च कथं न युध्येयम अहं कुरून सर्वान सथिरॊ भव 24 [उत्तर] कामं हरन्तु मत्स्यानां भूयांसं कुरवॊ धनम परहसन्तु च मां नार्यॊ नरा वापि बृहन्नडे 25 [वै] इत्य उक्त्वा पराद्रवद भीतॊ रथात परस्कन्द्य कुण्डली तयक्त्वा मानं स मन्तात्मा विसृज्य स शरं धनुः 26 [बृहन] नैष पूर्वैः समृतॊ धर्मः कषत्रियस्य पलायनम शरेयस ते मरणं युद्धे न भीतस्य पलायनम 27 [वै] एवम उक्त्वा तु कौन्तेयः सॊ ऽवप्लुत्य रथॊत्तमात तम अन्वधावद धावन्तं राजपुत्रं धनंजयः दीर्घां वेणीं विधुन्वानः साधु रक्ते च वाससी 28 विधूय वेणीं धावन्तम अजानन्तॊ ऽरजुनं तदा सैनिकाः पराहसन के चित तथारूपम अवेक्ष्य तम 29 तं शीघ्रम अभिधावन्तं संप्रेक्ष्य कुरवॊ ऽबरुवन क एष वेषप्रच्छन्नॊ भस्मनेव हुताशनः 30 किं चिद अस्य यथा पुंसः किं चिद अस्य यथा सत्रियः सारूप्यम अर्जुनस्येव कलीब रूपं बिभर्ति च 31 तद एवैतच छिरॊ गरीवं तौ बाहू परिघॊपमौ तद्वद एवास्य विक्रान्तं नायम अन्यॊ धनंजयात 32 अमरेष्व इव देवेन्द्रॊ मानुषेषु धनंजयः एकः सॊ ऽसमान उपायायाद अन्यॊ लॊके धनंजयात 33 एकः पुत्रॊ विराटस्य शून्ये संनिहितः पुरे स एष किल निर्यातॊ बालभावान न पौरुषात 34 सत्रेण नूनं छन्नं हि चरन्तं पार्थम अर्जुनम उत्तरः सारथिं कृत्वा निर्यातॊ नगराद बहिः 35 स नॊ मन्ये धवजान दृष्ट्वा भीत एष पलायति तं नूनम एष धावन्तं जिघृक्षति धनंजयः 36 इति सम कुरवः सर्वे विमृशन्तः पृथक पृथक न च वयवसितुं किं चिद उत्तरं शक्नुवन्ति ते छन्नं तथा तं सत्रेण पाण्डवं परेक्ष्य भारत 37 उत्तरं तु परधावन्तम अनुद्रुत्य धनंजयः गत्वा पदशतं तूर्णं केशपक्षे परामृशत 38 सॊ ऽरजुनेन परामृष्टः पर्यदेवयद आर्तवत बहुलं कृपणं चैव विराटस्य सुतस तदा 39 शातकुम्भस्य शुद्धस्य शतं निष्कान ददामिते मणीन इष्टौ च वैडूर्यान हेमबद्धान महाप्रभान 40 हेमदण्डप्रतिच्छन्नं रथं युक्तं च सुव्रजैः मत्तांश च दश मातङ्गान मुञ्च मां तवं बृहण्णडे 41 [वै] एवमादीनि वाक्यानि विलपन्तम अचेतसम परहस्य पुरुषव्याघ्रॊ रथस्यान्तिकम आनयत 42 अथैनम अब्रवीत पार्थॊ भयार्तं नष्टचेतसम यदि नॊत्सहसे यॊद्धुं शत्रुभिः शत्रुकर्शन एहि मे तवं हयान यच्छ युध्यमानस्य शत्रुभिः 43 परयाह्य एतद रथानीकं मद्बाहुबलरक्षितः अप्रधृष्यतमं घॊरं गुप्तं वीरैर महारथैः 44 मा भैस तवं राजपुत्राग्र्य कषत्रियॊ ऽसि परंतप अहं वै कुरुभिर यॊत्स्याम्य अवजेष्यामि ते पशून 45 परविश्यैतद रथानीकम अप्रधृष्यं दुरासदम यन्ता भूस तवं नरश्रेष्ठ यॊत्स्ये ऽहं कुरुभिः सह 46 एवं बरुवाणॊ बीभत्सुर वैराटिम अपराजितः समाश्वास्य मुहूर्तं तम उत्तरं भरतर्षभ 47 तत एनं विचेष्टन्तम अकामं भयपीडितम रथम आरॊपयाम आस पार्थः परहरतां वरः |
1
[vai] sa rājadhānyā niryāya vairāṭiḥ pṛthivīṃ jayaḥ prayāhīty abravīt sūtaṃ yatra te kuravo gatāḥ 2 samavetān kurūn yāvaj jigīśūn avajitya vai gāś caiṣāṃ kṣipram ādāya punar āyāmi svaṃ puram 3 tatas tāṃś codayām āsa sadaśvān pāṇḍunandanaḥ te hayā narasiṃhena coditā vātaraṃhasaḥ ālikhanta ivākāśam ūhuḥ kāñcanamālinaḥ 4 nātidūram atho yātvā matsyaputra dhanaṃjayau avekṣetām amitraghnau kurūṇāṃ balināṃ balam śmaśānam abhito gatvā āsasāda kurūn atha 5 tad anīkaṃ mahat teṣāṃ vibabhau sāgarasvanam sarpamāṇam ivākāśe vanaṃ bahula pādapam 6 dadṛśe pārthivo reṇur janitas tena sarpatā dṛṣṭipraṇāśo bhūtānāṃ divaspṛś narasattama 7 tad anīkaṃ mahad dṛṣṭvā jagāśvarathasaṃkulam karṇaduryodhana kṛpair guptaṃ śāṃtanavena ca 8 droṇena ca saputreṇa maheṣvāsena dhīmatā hṛṣṭaromā bhayodvignaḥ pārthaṃ vairāṭir abravīt 9 notsahe kurubhir yoddhuṃ romaharṣaṃ hi paśya me bahu pravīram atyugraṃ devair api durāsadam pratiyoddhuṃ na śakṣyāmi kurusainyam anantakam 10 nāśaṃse bhāratīṃ senāṃ praveṣṭuṃ bhīmakārmukām rathanāgāśvakalilāṃ pattidhvajasamākulām dṛṣṭvaiva hi parān ājāv ātmā pravyathatīva me 11 yatra droṇaś ca bhīṣmaś ca kṛpaḥ karṇo viviṃśatiḥ aśvatthāmā vikarṇaś ca somadatto 'tha bāhlikaḥ 12 duryodhanas tathā vīro rājā ca rathināṃ varaḥ dyutimanto maheṣvāsāḥ sarve yuddhaviśāradāḥ 13 dṛṣṭvaiva hi kurūn etān vyūḍhānīkān prahāriṇaḥ hṛṣitāni ca romāṇī kaśmalaṃ cāgataṃ mama 14 [vai] aviyāto viyātasya maurkhyād dhūrtasya paśyataḥ paridevayate mandaḥ sakāśe savyasācinaḥ 15 trigartān sa pitā yātaḥ śūnye saṃpraṇidhāya tām sarvāṃ senām upādāya na me santīha sainikāḥ 16 so 'ham eko bahūn bālaḥ kṛtāstrān akṛtaśramaḥ pratiyoddhuṃ na śakyāmi nivartasva bṛhan naḍe 17 [arj] bhayena dīnarūpo 'si dviṣatāṃ harṣavardhanaḥ na ca tāvat kṛtaṃ kiṃ cit paraiḥ karma raṇājire 18 svayam eva ca mām āttha vaha māṃ kauravān prati so 'haṃ tvāṃ tatra neṣyāmi yatraite bahulā dhvajāḥ 19 madhyaṃm āmiṣa gṛdhrāṇāṃ kurūṇām ātatāyinām neṣyāmi tvāṃ mahābāho pṛthivyām api yudhyatām 20 tathā strīṣu pratiśrutya pauruṣaṃ puruṣeṣu ca katthamāno 'bhiniryāya kimarthaṃ na yuyutsase 21 na ced vijitya gās tās tvaṃ gṛhān vai pratiyāsyasi prahasiṣyanti vīra tvāṃ narā nāryaś ca saṃgatāḥ 22 aham apy atra sairandhryā stutaḥ sārathya karmaṇi na hi śakṣyāmy anirjitya gāḥ prayātuṃ puraṃ prati 23 stotreṇa caiva sairandhryās tava vākyena tena ca kathaṃ na yudhyeyam ahaṃ kurūn sarvān sthiro bhava 24 [uttara] kāmaṃ harantu matsyānāṃ bhūyāṃsaṃ kuravo dhanam prahasantu ca māṃ nāryo narā vāpi bṛhannaḍe 25 [vai] ity uktvā prādravad bhīto rathāt praskandya kuṇḍalī tyaktvā mānaṃ sa mantātmā visṛjya sa śaraṃ dhanuḥ 26 [bṛhan] naiṣa pūrvaiḥ smṛto dharmaḥ kṣatriyasya palāyanam śreyas te maraṇaṃ yuddhe na bhītasya palāyanam 27 [vai] evam uktvā tu kaunteyaḥ so 'vaplutya rathottamāt tam anvadhāvad dhāvantaṃ rājaputraṃ dhanaṃjayaḥ dīrghāṃ veṇīṃ vidhunvānaḥ sādhu rakte ca vāsasī 28 vidhūya veṇīṃ dhāvantam ajānanto 'rjunaṃ tadā sainikāḥ prāhasan ke cit tathārūpam avekṣya tam 29 taṃ śīghram abhidhāvantaṃ saṃprekṣya kuravo 'bruvan ka eṣa veṣapracchanno bhasmaneva hutāśanaḥ 30 kiṃ cid asya yathā puṃsaḥ kiṃ cid asya yathā striyaḥ sārūpyam arjunasyeva klība rūpaṃ bibharti ca 31 tad evaitac chiro grīvaṃ tau bāhū parighopamau tadvad evāsya vikrāntaṃ nāyam anyo dhanaṃjayāt 32 amareṣv iva devendro mānuṣeṣu dhanaṃjayaḥ ekaḥ so 'smān upāyāyād anyo loke dhanaṃjayāt 33 ekaḥ putro virāṭasya śūnye saṃnihitaḥ pure sa eṣa kila niryāto bālabhāvān na pauruṣāt 34 satreṇa nūnaṃ channaṃ hi carantaṃ pārtham arjunam uttaraḥ sārathiṃ kṛtvā niryāto nagarād bahiḥ 35 sa no manye dhvajān dṛṣṭvā bhīta eṣa palāyati taṃ nūnam eṣa dhāvantaṃ jighṛkṣati dhanaṃjayaḥ 36 iti sma kuravaḥ sarve vimṛśantaḥ pṛthak pṛthak na ca vyavasituṃ kiṃ cid uttaraṃ śaknuvanti te channaṃ tathā taṃ satreṇa pāṇḍavaṃ prekṣya bhārata 37 uttaraṃ tu pradhāvantam anudrutya dhanaṃjayaḥ gatvā padaśataṃ tūrṇaṃ keśapakṣe parāmṛśat 38 so 'rjunena parāmṛṣṭaḥ paryadevayad ārtavat bahulaṃ kṛpaṇaṃ caiva virāṭasya sutas tadā 39 śātakumbhasya śuddhasya śataṃ niṣkān dadāmite maṇīn iṣṭau ca vaiḍūryān hemabaddhān mahāprabhān 40 hemadaṇḍapraticchannaṃ rathaṃ yuktaṃ ca suvrajaiḥ mattāṃś ca daśa mātaṅgān muñca māṃ tvaṃ bṛhaṇṇaḍe 41 [vai] evamādīni vākyāni vilapantam acetasam prahasya puruṣavyāghro rathasyāntikam ānayat 42 athainam abravīt pārtho bhayārtaṃ naṣṭacetasam yadi notsahase yoddhuṃ śatrubhiḥ śatrukarśana ehi me tvaṃ hayān yaccha yudhyamānasya śatrubhiḥ 43 prayāhy etad rathānīkaṃ madbāhubalarakṣitaḥ apradhṛṣyatamaṃ ghoraṃ guptaṃ vīrair mahārathaiḥ 44 mā bhais tvaṃ rājaputrāgrya kṣatriyo 'si paraṃtapa ahaṃ vai kurubhir yotsyāmy avajeṣyāmi te paśūn 45 praviśyaitad rathānīkam apradhṛṣyaṃ durāsadam yantā bhūs tvaṃ naraśreṣṭha yotsye 'haṃ kurubhiḥ saha 46 evaṃ bruvāṇo bībhatsur vairāṭim aparājitaḥ samāśvāsya muhūrtaṃ tam uttaraṃ bharatarṣabha 47 tata enaṃ viceṣṭantam akāmaṃ bhayapīḍitam ratham āropayām āsa pārthaḥ praharatāṃ varaḥ |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 4
Chapter 37
|
1
[वै] तं दृष्ट्वा कलीव वेषेण रथस्थं नरपुंगवम शमीम अभिमुखं यान्तं रथम आरॊप्य चॊत्तरम 2 भीष्मद्रॊणमुखास तत्र कुरूणां रथसत्तमाः वित्रस्तमनसः सर्वे धनंजय कृताद भयात 3 तान अवेक्ष्य हतॊत्साहान उत्पातान अपि चाद्भुतान गुरुः शस्त्रभृतां शरेष्ठॊ भारद्वाजॊ ऽभयभाषत 4 चलाश च वाताः संवान्ति रूक्षाः परुषनिःस्वनाः भस्म वर्णप्रकाशेन तमसा संवृतं नभः 5 रूक्षवर्णाश च जलदा दृश्यन्ते ऽदभुतदर्शनाः निःसरन्ति च कॊशेभ्यः षस्त्राणि विविधानि च 6 शिवाश च विनदन्त्य एता दीप्तायां दिशि दारुणाः हयाश चाश्रूणि मुञ्चन्ति धवजाः कम्पन्त्य अकम्पिताः 7 यादृशान्य अत्र रूपाणि संदृश्यन्ते बहून्य अपि यत्ता भवन्तस तिष्ठन्तु सयाद युद्धं समुपस्थितम 8 रक्षध्वम अपि चात्मानं वयूहध्वं वाहिनीम अपि वैशसं च परतीक्षध्वं रक्षध्वं चापि गॊधनम 9 एष वीरॊ महेष्वासः सर्वशस्त्रभृतां वरः आगतः कलीब वेषेण पार्थॊ नास्त्य अत्र संशयः 10 स एष पार्थॊ विक्रान्तः सव्यसाची परंतपः नायुद्धेन निवर्तेत सर्वैर अपि मरुद्गणैः 11 कलेशितश च वने शूरॊ वासवेन च शिक्षितः अमर्षवशम आपन्नॊ यॊत्स्यते नात्र संशयः 12 नेहास्य परतियॊद्धारम अहं पश्यामि कौरवाः महादेवॊ ऽपि पार्थेन शरूयते युधि तॊषितः 13 [कर्ण] सदा भवान फल्गुनस्य गुणैर अस्मान विकत्थसे न चार्जुनः कला पूर्णा मम दुर्यॊधनस्य वा 14 [दुर] यद्य एष पार्थॊ राधेय कृतं कार्यं भवेन मम जञाताः पुनश चरिष्यन्ति दवादशान्यान हि वत्सरान 15 अथैष कश चिद एवान्यः कलीब वेषेण मानवः शरैर एनं सुनिशितैः पातयिष्यामि भूतले 16 [वै] तस्मिन बरुवति तद वाक्यं धार्तराष्ट्रे परंतपे भीष्मॊ दरॊणः कृपॊ दरौणिः पौरुषं तद अपूजयन |
1
[vai] taṃ dṛṣṭvā klīva veṣeṇa rathasthaṃ narapuṃgavam śamīm abhimukhaṃ yāntaṃ ratham āropya cottaram 2 bhīṣmadroṇamukhās tatra kurūṇāṃ rathasattamāḥ vitrastamanasaḥ sarve dhanaṃjaya kṛtād bhayāt 3 tān avekṣya hatotsāhān utpātān api cādbhutān guruḥ śastrabhṛtāṃ śreṣṭho bhāradvājo 'bhyabhāṣata 4 calāś ca vātāḥ saṃvānti rūkṣāḥ paruṣaniḥsvanāḥ bhasma varṇaprakāśena tamasā saṃvṛtaṃ nabhaḥ 5 rūkṣavarṇāś ca jaladā dṛśyante 'dbhutadarśanāḥ niḥsaranti ca kośebhyaḥ ṣastrāṇi vividhāni ca 6 śivāś ca vinadanty etā dīptāyāṃ diśi dāruṇāḥ hayāś cāśrūṇi muñcanti dhvajāḥ kampanty akampitāḥ 7 yādṛśāny atra rūpāṇi saṃdṛśyante bahūny api yattā bhavantas tiṣṭhantu syād yuddhaṃ samupasthitam 8 rakṣadhvam api cātmānaṃ vyūhadhvaṃ vāhinīm api vaiśasaṃ ca pratīkṣadhvaṃ rakṣadhvaṃ cāpi godhanam 9 eṣa vīro maheṣvāsaḥ sarvaśastrabhṛtāṃ varaḥ āgataḥ klība veṣeṇa pārtho nāsty atra saṃśayaḥ 10 sa eṣa pārtho vikrāntaḥ savyasācī paraṃtapaḥ nāyuddhena nivarteta sarvair api marudgaṇaiḥ 11 kleśitaś ca vane śūro vāsavena ca śikṣitaḥ amarṣavaśam āpanno yotsyate nātra saṃśayaḥ 12 nehāsya pratiyoddhāram ahaṃ paśyāmi kauravāḥ mahādevo 'pi pārthena śrūyate yudhi toṣitaḥ 13 [karṇa] sadā bhavān phalgunasya guṇair asmān vikatthase na cārjunaḥ kalā pūrṇā mama duryodhanasya vā 14 [dur] yady eṣa pārtho rādheya kṛtaṃ kāryaṃ bhaven mama jñātāḥ punaś cariṣyanti dvādaśānyān hi vatsarān 15 athaiṣa kaś cid evānyaḥ klība veṣeṇa mānavaḥ śarair enaṃ suniśitaiḥ pātayiṣyāmi bhūtale 16 [vai] tasmin bruvati tad vākyaṃ dhārtarāṣṭre paraṃtape bhīṣmo droṇaḥ kṛpo drauṇiḥ pauruṣaṃ tad apūjayan |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 4
Chapter 38
|
1
[वै] तां शमीम उपसंगम्य पार्थॊ वैराटिम अब्रवीत सुकुमारं समाज्ञातं संग्रामे नातिकॊविदम 2 समादिष्टॊ मया कषिप्रं धनूंष्य अवहरॊत्तर नेमानि हि तवदीयानि सॊढुं शक्यन्ति मे बलम 3 भारं वापि गुरुं हर्तुं कुञ्जरं वा परमर्दितुम मम वा बाहुविक्षेपं शत्रून इह विजेष्यतः 4 तस्माद भूमिंजयारॊह शमीम एतां पलाशिनीम अस्यां हि पाण्डुपुत्राणां धनूंषि निहितान्य उत 5 युथिष्ठिरस्य भीमस्य बीभत्षॊर यमयॊस तथा धवजाः शराश च शूराणां दिव्यानि कवचानि च 6 अत्र चैतन महावीर्यं धनुः पार्थस्य गाण्डिवम एकं शतसहस्रेण संमितं राष्ट्रवर्धनम 7 वयायामसहम अत्यर्थं तृणराजसमं महत सर्वायुधमहामात्रं शत्रुसंबाध कारकम 8 सुवर्णविकृतं दिव्यं शलक्ष्णम आयतम अव्रणम अलं भारं गुरुं वॊढुं दारुणं चारुदर्शनम तादृशान्य एव सर्वाणि बलवन्ति दृढानि च 9 [उत्तर] अस्मिन वृक्षे किलॊद्बद्धं शरीरम इति नः शरुतम तद अहं राजपुत्रः सन सपृशेयं पाणिना कथम 10 नैवंविधं मया युक्तम आलब्धुं कषत्रयॊनिना महता राजपुत्रेण मन्त्रयज्ञविदा सता 11 सपृष्टवन्तं शरीरं मां शववाहम इवाशुचिम कथं वा वयवहार्यं वै कुर्वीथास तवं बृहन्नडे 12 [बृहन] वयवहार्यश च राजेन्द्र शुचिश चैव भविष्यसि धनूंष्य एतानि मां भैस तवं शरीरं नात्र विद्यते 13 दायादं मत्स्यराजस्य कुले जातं मनस्विनम कथं तवा निन्दितं कर्म कारयेयं नृपात्मज 14 [वै] एवम उक्तः स पार्थेन रथात परस्कन्द्य कुण्डली आरुरॊह शमी वृक्षं वैराटिर अवशस तदा 15 तम अन्वशासच छत्रुघ्नॊ रथे तिष्ठन धनंजयः परिवेष्टनम एतेषां कषिप्रं चैव वयपानुद 16 तथा संनहनान्य एषां परिमुच्य समन्ततः अपश्यद गाण्डिवं तत्र चतुर्भिर अपरैः सह 17 तेषां विमुच्यमानानां धनुर आम अर्कवर्चसाम विनिश्रेरुः परभा दिव्या गरहाणाम उदयेष्व इव 18 स तेषां रूपम आलॊक्य भॊगिनाम इव जृम्भताम हृष्टरॊमा भयॊद्विग्नः कषणेन समपद्यत 19 संस्पृश्य तानि चापानि भानुमन्ति बृहन्ति च वैराटिर अर्जुनं राजन्न इदं वचनम अब्रवीत 20 [उत्तर] बिन्दवॊ जातरूपस्य शतं यस्मिन निपातिताः सहस्रकॊटि सौवर्णाः कस्यैतद धनुर उत्तमम 21 वारणा यस्य सौवर्णाः पृष्ठे भासन्ति दंशिताः सुपार्श्वं सुग्रहं चैव कस्यैतद धनुरुत्तमम 22 तपनीयस्य शुद्धस्य षष्टिर यस्येन्द्रगॊपकाः पृष्ठे विभक्ताः शॊभन्ते कस्यैतद धनुर उत्तमम 23 सूर्या यत्र च सौवर्णास तरयॊ भासन्ति दंशिताः तेजसा परज्वलन्तॊ हि कस्यैतद धनुर उत्तमम 24 शालभा यत्र सौवर्णास तपनीयविचित्रिताः सुवर्णमणिचित्रं च कस्यैतद धनुर उत्तमम 25 इमे च कस्य नाराचाः सहस्रा लॊमवाहिनः समन्तात कलधौताग्रा उपासंगे हिरण्मये 26 विपाठाः पृथवः कस्य गार्ध्रपत्राः शिलाशिताः हारिद्रवर्णाः सुनसाः पीताः सर्वायसाः शराः 27 कस्यायम असितावापः पञ्च शार्दूललक्षणः वराहकर्ण वयामिश्रः शरान धारयते दश 28 कस्येमे पृथवॊ दीर्घाः सर्वपारशवाः शराः शतानिसप्त तिष्ठन्ति नाराचा रुधिराशनाः 29 कस्येमे शुकपत्राभैः पूर्वैर अर्धैः सुवाससः उत्तरैर आयसैः पीतैर हेमपुङ्खैः शिलाशितैः 30 कस्यायं सायकॊ दीर्घः शिली पृष्ठः शिलीमुखः वैयाघ्रकॊशे निहितॊ हेमचित्रत्सरुर महान 31 सुफलश चित्रकॊशश च किङ्किणी सायकॊ महान कस्य हेमत्सरुर दिव्यः खड्गः परमनिर्व्रणः 32 कस्यायं विमलः खड्गॊ गव्ये कॊशे समर्पितः हेमत्सरुर अनाधृष्यॊ नैषध्यॊ भारसाधनः 33 कस्य पाञ्च नखे कॊशे सायकॊ हेमविग्रहः परमाण रूपसंपन्नः पीत आकाशसंनिभः 34 कस्य हेममये कॊशे सुतप्ते पावकप्रभे निस्त्रिंशॊ ऽयं गुरुः पीतः सैक्यः परमनिर्व्रणः 35 निर्दिशस्व यथातत्त्वं मया पृष्टा बृहन्नडे विस्मयॊ मे परॊ जातॊ दृष्ट्वा सर्वम इदं महत 36 [बृहन] यन मां पूर्वम इहापृच्छः शत्रुसेनानिबर्हणम गाण्डीवम एतत पार्थस्य लॊकेषु विदितं धनुः 37 सर्वायुधमहामात्रं शातकुम्भपरिष्कृतम एतत तद अर्जुनस्यासीद गाण्डीवं परमायुधम 38 यत तच छतसहस्रेण संमितं राष्ट्रवर्धनम येन देवान मनुष्यांश च पार्थॊ विषहते मृधे 39 देवदानवगन्धर्वैः पूजितं शाश्वतीः समाः एतद वर्षसहस्रं तु बरह्मा पूर्वम अधारयत 40 ततॊ ऽनन्तरम एवाथ परजापतिर अधारयत तरीणि पञ्चशतं चैव शक्रॊ ऽशीति च पञ्च च 41 सॊमः पञ्चशतं राजा तथैव वरुणः शतम पार्थः पञ्च च षष्टिं च वर्षाणि शवेतवाहनः 42 महावीर्यं महद दिव्यम एतत तद धनुर उत्तमम पूजितं सुरमर्त्येषु बिभर्ति परमं वपुः 43 सुपार्श्वं भीमसेनस्य जातरूपग्रहं धनुः येन पार्थॊ ऽजयत कृत्स्नां दिशं पराचीं परंतपः 44 इन्द्रगॊपक चित्रं च यद एतच चारु विग्रहम राज्ञॊ युधिष्ठिरस्यैतद वैराते धनुर उत्तमम 45 सूर्या यस्मिंस तु सौवर्णाः परभासन्ते परभासिनः तेजसा परज्वलन्तॊ वै नकुलस्यैतद आयुधम 46 शलभा यत्र सौवर्णास तपनीयविचित्रिताः एतन माद्री सुतस्यापि सहदेवस्य कार्मुकम 47 ये तव इमे कषुर संकाशाः सहस्रा लॊमवाहिनः एतार्जुनस्य वैराते शराः सर्पविषॊपमाः 48 एते जवलन्तः संग्रामे तेजसा शीघ्रगामिनः भवन्ति वीरस्याक्षय्या वयूहतः समरे रिपून 49 ये चेमे पृथवॊ दीर्घाश चन्द्र बिम्बार्ध दर्शनाः एते भीमस्य निशिता रिपुक्षयकराः शराः 50 हारिद्र वर्णा ये तव एते हेमपुङ्खाः शिलाशिताः नकुलस्य कलापॊ ऽयं पञ्च शार्दूललक्षणः 51 येनासौ वयजयत कृत्स्नां परतीचीं दिशम आहवे कलापॊ हय एष तस्यासीन माद्रीपुत्रस्य धीमतः 52 ये तव इमे भास्कराकाराः सर्वपारशवाः शराः एते चित्राः करियॊपेताः सहदेवस्य धीमतः 53 ये तव इमे निशिताः पीताः पृथवॊ दीर्घवाससः हेमपुङ्खास तरिपर्वाणॊ राज्ञ एते महाशराः 54 यस तवायं सायकॊ दीर्घः शिली पृष्टः शिलीमुखः अर्जुनस्यैष संग्रामे गुरुभारसहॊ दृढः 55 वैयाघ्रकॊशस तु महान भीमसेनस्य सायकः गुरुभारसहॊ विद्यः शात्रवाणां भयंकरः 56 सुफलश चित्रकॊशश च हेमत्सरुर अनुत्तमः निस्त्रिंशः कौरवस्यैष धर्मराजस्य धीमतः 57 यस तु पाञ्च नखे कॊशे निहितश चित्रसेवने नलुकस्यैष निस्त्रिंशॊ गुरुभारसहॊ दृढः 58 यस तव अयं विमलः खड्गॊ गव्ये कॊशे समर्पितः सहदेवस्य विद्ध्य एनं सर्वभार सहं दृढम |
1
[vai] tāṃ śamīm upasaṃgamya pārtho vairāṭim abravīt sukumāraṃ samājñātaṃ saṃgrāme nātikovidam 2 samādiṣṭo mayā kṣipraṃ dhanūṃṣy avaharottara nemāni hi tvadīyāni soḍhuṃ śakyanti me balam 3 bhāraṃ vāpi guruṃ hartuṃ kuñjaraṃ vā pramarditum mama vā bāhuvikṣepaṃ śatrūn iha vijeṣyataḥ 4 tasmād bhūmiṃjayāroha śamīm etāṃ palāśinīm asyāṃ hi pāṇḍuputrāṇāṃ dhanūṃṣi nihitāny uta 5 yuthiṣṭhirasya bhīmasya bībhatṣor yamayos tathā dhvajāḥ śarāś ca śūrāṇāṃ divyāni kavacāni ca 6 atra caitan mahāvīryaṃ dhanuḥ pārthasya gāṇḍivam ekaṃ śatasahasreṇa saṃmitaṃ rāṣṭravardhanam 7 vyāyāmasaham atyarthaṃ tṛṇarājasamaṃ mahat sarvāyudhamahāmātraṃ śatrusaṃbādha kārakam 8 suvarṇavikṛtaṃ divyaṃ ślakṣṇam āyatam avraṇam alaṃ bhāraṃ guruṃ voḍhuṃ dāruṇaṃ cārudarśanam tādṛśāny eva sarvāṇi balavanti dṛḍhāni ca 9 [uttara] asmin vṛkṣe kilodbaddhaṃ śarīram iti naḥ śrutam tad ahaṃ rājaputraḥ san spṛśeyaṃ pāṇinā katham 10 naivaṃvidhaṃ mayā yuktam ālabdhuṃ kṣatrayoninā mahatā rājaputreṇa mantrayajñavidā satā 11 spṛṣṭavantaṃ śarīraṃ māṃ śavavāham ivāśucim kathaṃ vā vyavahāryaṃ vai kurvīthās tvaṃ bṛhannaḍe 12 [bṛhan] vyavahāryaś ca rājendra śuciś caiva bhaviṣyasi dhanūṃṣy etāni māṃ bhais tvaṃ śarīraṃ nātra vidyate 13 dāyādaṃ matsyarājasya kule jātaṃ manasvinam kathaṃ tvā ninditaṃ karma kārayeyaṃ nṛpātmaja 14 [vai] evam uktaḥ sa pārthena rathāt praskandya kuṇḍalī āruroha śamī vṛkṣaṃ vairāṭir avaśas tadā 15 tam anvaśāsac chatrughno rathe tiṣṭhan dhanaṃjayaḥ pariveṣṭanam eteṣāṃ kṣipraṃ caiva vyapānuda 16 tathā saṃnahanāny eṣāṃ parimucya samantataḥ apaśyad gāṇḍivaṃ tatra caturbhir aparaiḥ saha 17 teṣāṃ vimucyamānānāṃ dhanur ām arkavarcasām viniśreruḥ prabhā divyā grahāṇām udayeṣv iva 18 sa teṣāṃ rūpam ālokya bhoginām iva jṛmbhatām hṛṣṭaromā bhayodvignaḥ kṣaṇena samapadyata 19 saṃspṛśya tāni cāpāni bhānumanti bṛhanti ca vairāṭir arjunaṃ rājann idaṃ vacanam abravīt 20 [uttara] bindavo jātarūpasya śataṃ yasmin nipātitāḥ sahasrakoṭi sauvarṇāḥ kasyaitad dhanur uttamam 21 vāraṇā yasya sauvarṇāḥ pṛṣṭhe bhāsanti daṃśitāḥ supārśvaṃ sugrahaṃ caiva kasyaitad dhanuruttamam 22 tapanīyasya śuddhasya ṣaṣṭir yasyendragopakāḥ pṛṣṭhe vibhaktāḥ śobhante kasyaitad dhanur uttamam 23 sūryā yatra ca sauvarṇās trayo bhāsanti daṃśitāḥ tejasā prajvalanto hi kasyaitad dhanur uttamam 24 śālabhā yatra sauvarṇās tapanīyavicitritāḥ suvarṇamaṇicitraṃ ca kasyaitad dhanur uttamam 25 ime ca kasya nārācāḥ sahasrā lomavāhinaḥ samantāt kaladhautāgrā upāsaṃge hiraṇmaye 26 vipāṭhāḥ pṛthavaḥ kasya gārdhrapatrāḥ śilāśitāḥ hāridravarṇāḥ sunasāḥ pītāḥ sarvāyasāḥ śarāḥ 27 kasyāyam asitāvāpaḥ pañca śārdūlalakṣaṇaḥ varāhakarṇa vyāmiśraḥ śarān dhārayate daśa 28 kasyeme pṛthavo dīrghāḥ sarvapāraśavāḥ śarāḥ śatānisapta tiṣṭhanti nārācā rudhirāśanāḥ 29 kasyeme śukapatrābhaiḥ pūrvair ardhaiḥ suvāsasaḥ uttarair āyasaiḥ pītair hemapuṅkhaiḥ śilāśitaiḥ 30 kasyāyaṃ sāyako dīrghaḥ śilī pṛṣṭhaḥ śilīmukhaḥ vaiyāghrakośe nihito hemacitratsarur mahān 31 suphalaś citrakośaś ca kiṅkiṇī sāyako mahān kasya hematsarur divyaḥ khaḍgaḥ paramanirvraṇaḥ 32 kasyāyaṃ vimalaḥ khaḍgo gavye kośe samarpitaḥ hematsarur anādhṛṣyo naiṣadhyo bhārasādhanaḥ 33 kasya pāñca nakhe kośe sāyako hemavigrahaḥ pramāṇa rūpasaṃpannaḥ pīta ākāśasaṃnibhaḥ 34 kasya hemamaye kośe sutapte pāvakaprabhe nistriṃśo 'yaṃ guruḥ pītaḥ saikyaḥ paramanirvraṇaḥ 35 nirdiśasva yathātattvaṃ mayā pṛṣṭā bṛhannaḍe vismayo me paro jāto dṛṣṭvā sarvam idaṃ mahat 36 [bṛhan] yan māṃ pūrvam ihāpṛcchaḥ śatrusenānibarhaṇam gāṇḍīvam etat pārthasya lokeṣu viditaṃ dhanuḥ 37 sarvāyudhamahāmātraṃ śātakumbhapariṣkṛtam etat tad arjunasyāsīd gāṇḍīvaṃ paramāyudham 38 yat tac chatasahasreṇa saṃmitaṃ rāṣṭravardhanam yena devān manuṣyāṃś ca pārtho viṣahate mṛdhe 39 devadānavagandharvaiḥ pūjitaṃ śāśvatīḥ samāḥ etad varṣasahasraṃ tu brahmā pūrvam adhārayat 40 tato 'nantaram evātha prajāpatir adhārayat trīṇi pañcaśataṃ caiva śakro 'śīti ca pañca ca 41 somaḥ pañcaśataṃ rājā tathaiva varuṇaḥ śatam pārthaḥ pañca ca ṣaṣṭiṃ ca varṣāṇi śvetavāhanaḥ 42 mahāvīryaṃ mahad divyam etat tad dhanur uttamam pūjitaṃ suramartyeṣu bibharti paramaṃ vapuḥ 43 supārśvaṃ bhīmasenasya jātarūpagrahaṃ dhanuḥ yena pārtho 'jayat kṛtsnāṃ diśaṃ prācīṃ paraṃtapaḥ 44 indragopaka citraṃ ca yad etac cāru vigraham rājño yudhiṣṭhirasyaitad vairāte dhanur uttamam 45 sūryā yasmiṃs tu sauvarṇāḥ prabhāsante prabhāsinaḥ tejasā prajvalanto vai nakulasyaitad āyudham 46 śalabhā yatra sauvarṇās tapanīyavicitritāḥ etan mādrī sutasyāpi sahadevasya kārmukam 47 ye tv ime kṣura saṃkāśāḥ sahasrā lomavāhinaḥ etārjunasya vairāte śarāḥ sarpaviṣopamāḥ 48 ete jvalantaḥ saṃgrāme tejasā śīghragāminaḥ bhavanti vīrasyākṣayyā vyūhataḥ samare ripūn 49 ye ceme pṛthavo dīrghāś candra bimbārdha darśanāḥ ete bhīmasya niśitā ripukṣayakarāḥ śarāḥ 50 hāridra varṇā ye tv ete hemapuṅkhāḥ śilāśitāḥ nakulasya kalāpo 'yaṃ pañca śārdūlalakṣaṇaḥ 51 yenāsau vyajayat kṛtsnāṃ pratīcīṃ diśam āhave kalāpo hy eṣa tasyāsīn mādrīputrasya dhīmataḥ 52 ye tv ime bhāskarākārāḥ sarvapāraśavāḥ śarāḥ ete citrāḥ kriyopetāḥ sahadevasya dhīmataḥ 53 ye tv ime niśitāḥ pītāḥ pṛthavo dīrghavāsasaḥ hemapuṅkhās triparvāṇo rājña ete mahāśarāḥ 54 yas tvāyaṃ sāyako dīrghaḥ śilī pṛṣṭaḥ śilīmukhaḥ arjunasyaiṣa saṃgrāme gurubhārasaho dṛḍhaḥ 55 vaiyāghrakośas tu mahān bhīmasenasya sāyakaḥ gurubhārasaho vidyaḥ śātravāṇāṃ bhayaṃkaraḥ 56 suphalaś citrakośaś ca hematsarur anuttamaḥ nistriṃśaḥ kauravasyaiṣa dharmarājasya dhīmataḥ 57 yas tu pāñca nakhe kośe nihitaś citrasevane nalukasyaiṣa nistriṃśo gurubhārasaho dṛḍhaḥ 58 yas tv ayaṃ vimalaḥ khaḍgo gavye kośe samarpitaḥ sahadevasya viddhy enaṃ sarvabhāra sahaṃ dṛḍham |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 4
Chapter 39
|
1
[उत्तर] सुवर्णविकृतानीमान्य आयुधानि महात्मनाम रुचिराणि परकाशन्ते पार्थानाम आशु कारिणाम 2 कव नु सविद अर्जुनः पार्थः पौरव्यॊ वा युधिष्ठिरः नकुलः सहदेवश च भीमसेनश च पाण्डवः 3 सर्व एव महात्मानः सर्वामित्र विनाशनाः राज्यम अक्षैः पराकीर्य न शरूयन्ते कदा चन 4 दरौपदी कव च पाञ्चाली सत्रीरत्नम इति विश्रुता जितान अक्षैस तदा कृष्णा तान एवान्वगमद वनम 5 [अर्ज] अहम अस्म्य अर्जुनः पार्थः सभास्तारॊ युधिष्ठिरः बल्लवॊ भीमसेनस तु पितुस ते रसपाचकः 6 अश्वबन्धॊ ऽथ नकुलः सहदेवस तु गॊकुले सैरन्धीं दरौपदीं विद्धि यत्कृते कीचका हताः 7 [उत्तर] दश पार्थस्य नामानि यानि पूर्वं शरुतानि मे परब्रूयास तानि यदि मे शरद्दध्यां सर्वम एव ते 8 [अर्ज] हन्त ते ऽहं समाचक्षे दश नामानि यानि मे अर्जुनः फल्गुनॊ जिष्णुः किरीटी शवेतवाहनः बीभत्सुर विजयः कृष्णः सव्यसाची धनंजयः 9 [उत्तर] केनासि विजयॊ नाम केनासि शवेतवाहनः किरीटी नाम केनासि सव्यसाची कथं भवान 10 अर्जुनः फल्गुनॊ जिष्णुः कृष्णॊ बीभत्सुर एव च धनंजयश च केनासि परब्रूहि मम तत्त्वतः शरुता मे तस्य वीरस्य केवला नाम हेतवः 11 [अर्ज] सर्वाञ जनपदाञ जित्वा वित्तम आच्छिद्य केवलम मध्ये धनस्य तिष्ठामि तेनाहुर मां धनंजयम 12 अभिप्रयामि संग्रामे यद अहं युद्धदुर्मदा नाजित्वा विनिवर्तामि तेन मां विजयं विदुः 13 शवेताः काञ्चनसंनाहा रथे युज्यन्ति मे हयाः संग्रामे युध्यमानस्य तेनाहं शवेतवाहनः 14 उत्तराभ्यां च पूर्वाभ्यां फल्गुनीभ्याम अहं दिवा जातॊ हिमवतः पृष्ठे तेन मां फल्गुनं विदुः 15 पुरा शक्रेण मे दत्तं युध्यतॊ दानवर्षभैः किरीटं मूर्ध्नि सूर्याभं तेन माहुः किरीटिनम 16 न कुर्यां कर्म बीभत्सं युध्यमानः कथं चन तेन देवमनुष्येषु बीभत्सुर इति मां विदुः 17 उभौ मे दक्षिणौ पाणी गाण्डीवस्य विकर्षणे तेन देवमनुष्येषु सव्यसाचीति मां विदुः 18 पृथिव्यां चतुरन्तायां वर्णॊ मे दुर्लभः समः करॊमि कर्म शुल्कं च तेन माम अर्जुनं विदुः 19 अहं दुरापॊ दुर्धर्षॊ दमनः पाकशासनिः तेन देवमनुष्येषु जिष्णु नामास्मि विश्रुतः 20 कृष्ण इत्य एव दशमं नाम चक्रे पिता मम कृष्णावदातस्य सतः परियत्वाद बालकस्य वै 21 [वै] ततः पार्थं स वैराटिर अभ्यवादयद अन्तिकात अहं भूमिं जयॊ नाम नाम्नाहम अपि चॊत्तरः 22 दिष्ट्या तवां पार्थ पश्यामि सवागतं ते धनंजय लॊहिताक्ष महाबाहॊ नागराजकरॊपम यद अज्ञानाद अवॊचं तवां कषन्तुम अर्हसि तन मम 23 यतस तवया कृतं पूर्वं विचित्रं कर्म दुष्करम अतॊ भयं वयतीतं मे परीतिश च परमा तवयि |
1
[uttara] suvarṇavikṛtānīmāny āyudhāni mahātmanām rucirāṇi prakāśante pārthānām āśu kāriṇām 2 kva nu svid arjunaḥ pārthaḥ pauravyo vā yudhiṣṭhiraḥ nakulaḥ sahadevaś ca bhīmasenaś ca pāṇḍavaḥ 3 sarva eva mahātmānaḥ sarvāmitra vināśanāḥ rājyam akṣaiḥ parākīrya na śrūyante kadā cana 4 draupadī kva ca pāñcālī strīratnam iti viśrutā jitān akṣais tadā kṛṣṇā tān evānvagamad vanam 5 [arj] aham asmy arjunaḥ pārthaḥ sabhāstāro yudhiṣṭhiraḥ ballavo bhīmasenas tu pitus te rasapācakaḥ 6 aśvabandho 'tha nakulaḥ sahadevas tu gokule sairandhīṃ draupadīṃ viddhi yatkṛte kīcakā hatāḥ 7 [uttara] daśa pārthasya nāmāni yāni pūrvaṃ śrutāni me prabrūyās tāni yadi me śraddadhyāṃ sarvam eva te 8 [arj] hanta te 'haṃ samācakṣe daśa nāmāni yāni me arjunaḥ phalguno jiṣṇuḥ kirīṭī śvetavāhanaḥ bībhatsur vijayaḥ kṛṣṇaḥ savyasācī dhanaṃjayaḥ 9 [uttara] kenāsi vijayo nāma kenāsi śvetavāhanaḥ kirīṭī nāma kenāsi savyasācī kathaṃ bhavān 10 arjunaḥ phalguno jiṣṇuḥ kṛṣṇo bībhatsur eva ca dhanaṃjayaś ca kenāsi prabrūhi mama tattvataḥ śrutā me tasya vīrasya kevalā nāma hetavaḥ 11 [arj] sarvāñ janapadāñ jitvā vittam ācchidya kevalam madhye dhanasya tiṣṭhāmi tenāhur māṃ dhanaṃjayam 12 abhiprayāmi saṃgrāme yad ahaṃ yuddhadurmadā nājitvā vinivartāmi tena māṃ vijayaṃ viduḥ 13 śvetāḥ kāñcanasaṃnāhā rathe yujyanti me hayāḥ saṃgrāme yudhyamānasya tenāhaṃ śvetavāhanaḥ 14 uttarābhyāṃ ca pūrvābhyāṃ phalgunībhyām ahaṃ divā jāto himavataḥ pṛṣṭhe tena māṃ phalgunaṃ viduḥ 15 purā śakreṇa me dattaṃ yudhyato dānavarṣabhaiḥ kirīṭaṃ mūrdhni sūryābhaṃ tena māhuḥ kirīṭinam 16 na kuryāṃ karma bībhatsaṃ yudhyamānaḥ kathaṃ cana tena devamanuṣyeṣu bībhatsur iti māṃ viduḥ 17 ubhau me dakṣiṇau pāṇī gāṇḍīvasya vikarṣaṇe tena devamanuṣyeṣu savyasācīti māṃ viduḥ 18 pṛthivyāṃ caturantāyāṃ varṇo me durlabhaḥ samaḥ karomi karma śulkaṃ ca tena mām arjunaṃ viduḥ 19 ahaṃ durāpo durdharṣo damanaḥ pākaśāsaniḥ tena devamanuṣyeṣu jiṣṇu nāmāsmi viśrutaḥ 20 kṛṣṇa ity eva daśamaṃ nāma cakre pitā mama kṛṣṇāvadātasya sataḥ priyatvād bālakasya vai 21 [vai] tataḥ pārthaṃ sa vairāṭir abhyavādayad antikāt ahaṃ bhūmiṃ jayo nāma nāmnāham api cottaraḥ 22 diṣṭyā tvāṃ pārtha paśyāmi svāgataṃ te dhanaṃjaya lohitākṣa mahābāho nāgarājakaropama yad ajñānād avocaṃ tvāṃ kṣantum arhasi tan mama 23 yatas tvayā kṛtaṃ pūrvaṃ vicitraṃ karma duṣkaram ato bhayaṃ vyatītaṃ me prītiś ca paramā tvayi |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 4
Chapter 40
|
1
[उत्तर] आस्थाय विपुलं वीर रथं सारथिना मया कतमं यास्यसे ऽनीकम उक्तॊ यास्याम्य अहं तवया 2 [अर्ज] परीतॊ ऽसमि पुरुषव्याघ्र न भयं विद्यते तव सर्वान नुदामि ते शत्रून रणे रणविशारद 3 सवस्थॊ भव महाबुद्धे पश्य मां शत्रुभिः सह युध्यमानं विमर्दे ऽसमिन कुर्वाणं भैरवं महत 4 एतान सर्वान उपासङ्गान कषिप्रं बध्नीहि मे रथे एतं चाहर निस्त्रिंशं जातरूपपरिष्कृतम अहं वै कुरुभिर यॊत्स्याम्य अवजेष्यामि ते पशून 5 संकल्पपक्ष विक्षेपं बाहुप्राकारतॊरणम तरिदण्डतूण संबाधम अनेकध्वजसंकुलम 6 जया कषेपणं करॊधकृतं नेमी निनददुन्दुभिः नगरं ते मया गुप्तं रथॊपस्थं भविष्यति 7 अधिष्ठितॊ मया संख्ये रथॊ गाण्डीवधन्वना अजेयः शत्रुसैन्यानां वैराटे वयेतु ते भयम 8 [उत्तर] बिभेमि नाहम एतेषां जानामि तवां सथिरं युधि केशवेनापि संग्रामे साक्षाद इन्द्रेण वा समम 9 इदं तु चिन्तयन्न एव परिमुह्यामि केवलम निश्चयं चापि दुर्मेधा न गच्छामि कथं चन 10 एवं वीराङ्गरूपस्य लक्षणैर उचितस्य च केन कर्म विपाकेन कलीबत्वम इदम आगतम 11 मन्ये तवां कलीब वेषेण चरन्तं शूलपाणिनम गन्धर्वराजप्रतिमं देवं वापि शतक्रतुम 12 [अर्ज] भरातुर नियॊगाज जयेष्ठस्य संवत्सरम इदं वरतम चरामि बरह्मचर्यं वै सत्यम एतद बरवीमि ते 13 नास्मि कलीबॊ महाबाहॊ परवान धर्मसंयुतः समाप्तव्रतम उत्तीर्णं विद्धि मां तवं नृपात्मज 14 [उत्तर] परमॊ ऽनुग्रहॊ मे ऽदय यत परतर्कॊ न मे वृथा न हीदृशाः कलीब रूपा भवन्तीह नरॊत्तमाः 15 सहायवान अस्मि रणे युध्येयम अमरैर अपि साध्वसं तत परनष्टं मे किं करॊमि बरवीहि मे 16 अहं ते संग्रहीष्यामि हयाञ शत्रुरथारुजः शिक्षितॊ हय अस्मि सारथ्ये तीर्थतः पुरुषर्षभ 17 दारुकॊ वासुदेवस्य यथा शक्रस्य मातलिः तथा मां विद्धि सारथ्ये शिक्षितं नरपुंगव 18 यस्य याते न पश्यन्ति भूमौ पराप्तं पदं पदम दक्षिणं यॊ धुरं युक्तः सुग्रीव सदृशॊ हयः 19 यॊ ऽयं धुरं धुर्यवरॊ वामं वहति शॊभनः तं मन्ये मेघपुष्पस्य जवेन सदृशं हयम 20 यॊ ऽयं काञ्चनसंनाहः पार्ष्णिं वहति शॊभनः वामं सैन्यस्य मन्ये तं जवेन बलवत्तरम 21 यॊ ऽयं वहति ते पार्ष्णिं दक्षिणाम अञ्चितॊद्यतः बलाहकाद अपि मतः स जवे वीर्यवत्तरः 22 तवाम एवायं रथॊ वॊढुं संग्रामे ऽरहति धन्विनम तवं चेमं रथम आस्थाय यॊद्धुम अर्हॊ मतॊ मम 23 [वै] ततॊ निर्मुच्य बाहुभ्यां वलयानि स वीर्यवान चित्रे दुन्दुभिसंनादे परत्यमुञ्चत तले शुभे 24 कृष्णान भङ्गीमतः केशाञ शवेतेनॊद्ग्रथ्य वाससा अधिज्यं तरसा कृत्वा गाण्डीवं वयाक्षिपद धनुः 25 तस्य विक्षिप्यमाणस्य धनुषॊ ऽभून महास्वनः यथा शैलस्य महतः शैलेनैवाभिजघ्नुर अः 26 स निर्घताभवद भूमिर दिक्षु वायुर ववौ भृशम भरान्तद्विजं खं तदासीत परकम्पितमहाद्रुमम 27 तं शब्दं कुरवॊ ऽजानन विस्फॊडम अशनेर इव यद अर्जुनॊ धनुःश्रेष्ठं बाहुभ्याम आक्षिपद रथे |
1
[uttara] āsthāya vipulaṃ vīra rathaṃ sārathinā mayā katamaṃ yāsyase 'nīkam ukto yāsyāmy ahaṃ tvayā 2 [arj] prīto 'smi puruṣavyāghra na bhayaṃ vidyate tava sarvān nudāmi te śatrūn raṇe raṇaviśārada 3 svastho bhava mahābuddhe paśya māṃ śatrubhiḥ saha yudhyamānaṃ vimarde 'smin kurvāṇaṃ bhairavaṃ mahat 4 etān sarvān upāsaṅgān kṣipraṃ badhnīhi me rathe etaṃ cāhara nistriṃśaṃ jātarūpapariṣkṛtam ahaṃ vai kurubhir yotsyāmy avajeṣyāmi te paśūn 5 saṃkalpapakṣa vikṣepaṃ bāhuprākāratoraṇam tridaṇḍatūṇa saṃbādham anekadhvajasaṃkulam 6 jyā kṣepaṇaṃ krodhakṛtaṃ nemī ninadadundubhiḥ nagaraṃ te mayā guptaṃ rathopasthaṃ bhaviṣyati 7 adhiṣṭhito mayā saṃkhye ratho gāṇḍīvadhanvanā ajeyaḥ śatrusainyānāṃ vairāṭe vyetu te bhayam 8 [uttara] bibhemi nāham eteṣāṃ jānāmi tvāṃ sthiraṃ yudhi keśavenāpi saṃgrāme sākṣād indreṇa vā samam 9 idaṃ tu cintayann eva parimuhyāmi kevalam niścayaṃ cāpi durmedhā na gacchāmi kathaṃ cana 10 evaṃ vīrāṅgarūpasya lakṣaṇair ucitasya ca kena karma vipākena klībatvam idam āgatam 11 manye tvāṃ klība veṣeṇa carantaṃ śūlapāṇinam gandharvarājapratimaṃ devaṃ vāpi śatakratum 12 [arj] bhrātur niyogāj jyeṣṭhasya saṃvatsaram idaṃ vratam carāmi brahmacaryaṃ vai satyam etad bravīmi te 13 nāsmi klībo mahābāho paravān dharmasaṃyutaḥ samāptavratam uttīrṇaṃ viddhi māṃ tvaṃ nṛpātmaja 14 [uttara] paramo 'nugraho me 'dya yat pratarko na me vṛthā na hīdṛśāḥ klība rūpā bhavantīha narottamāḥ 15 sahāyavān asmi raṇe yudhyeyam amarair api sādhvasaṃ tat pranaṣṭaṃ me kiṃ karomi bravīhi me 16 ahaṃ te saṃgrahīṣyāmi hayāñ śatrurathārujaḥ śikṣito hy asmi sārathye tīrthataḥ puruṣarṣabha 17 dāruko vāsudevasya yathā śakrasya mātaliḥ tathā māṃ viddhi sārathye śikṣitaṃ narapuṃgava 18 yasya yāte na paśyanti bhūmau prāptaṃ padaṃ padam dakṣiṇaṃ yo dhuraṃ yuktaḥ sugrīva sadṛśo hayaḥ 19 yo 'yaṃ dhuraṃ dhuryavaro vāmaṃ vahati śobhanaḥ taṃ manye meghapuṣpasya javena sadṛśaṃ hayam 20 yo 'yaṃ kāñcanasaṃnāhaḥ pārṣṇiṃ vahati śobhanaḥ vāmaṃ sainyasya manye taṃ javena balavattaram 21 yo 'yaṃ vahati te pārṣṇiṃ dakṣiṇām añcitodyataḥ balāhakād api mataḥ sa jave vīryavattaraḥ 22 tvām evāyaṃ ratho voḍhuṃ saṃgrāme 'rhati dhanvinam tvaṃ cemaṃ ratham āsthāya yoddhum arho mato mama 23 [vai] tato nirmucya bāhubhyāṃ valayāni sa vīryavān citre dundubhisaṃnāde pratyamuñcat tale śubhe 24 kṛṣṇān bhaṅgīmataḥ keśāñ śvetenodgrathya vāsasā adhijyaṃ tarasā kṛtvā gāṇḍīvaṃ vyākṣipad dhanuḥ 25 tasya vikṣipyamāṇasya dhanuṣo 'bhūn mahāsvanaḥ yathā śailasya mahataḥ śailenaivābhijaghnur aḥ 26 sa nirghatābhavad bhūmir dikṣu vāyur vavau bhṛśam bhrāntadvijaṃ khaṃ tadāsīt prakampitamahādrumam 27 taṃ śabdaṃ kuravo 'jānan visphoḍam aśaner iva yad arjuno dhanuḥśreṣṭhaṃ bāhubhyām ākṣipad rathe |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 4
Chapter 41
|
1
[वै] उत्तरं सारथिं कृत्वा शमीं कृत्वा परदक्षिणम आयुधं सर्वम आदाय ततः परायाद धनंजयः 2 धवजं सिंहं रथात तस्माद अपनीय महारथः परणिधाय शमी मूले परायाद उत्तरसारथिः 3 दैवीं मायां रथे युक्त्वा विहितां विश्वकर्मणा काञ्चनं सिंहलाङ्गूलं धवजं वानरलक्षणम 4 मनसा चिन्तयाम आस परसादं पावकस्य च स च तच चिन्तितं जञात्वा धवजे भूतान्य अचॊदयत 5 स पताकं विचित्राङ्गं सॊपासङ्गं महारथः रथम आस्थाय बीभत्सुः कौन्तेयः शवेतवाहनः 6 बधासिः स तनुत्राणः परगृहीतशरासनः ततः परायाद उदीचीं स कपिप्रवर केतनः 7 सवनवन्तं महाशङ्खं बलवान अरिमर्दनः पराधमद बलम आस्थाय दविषतां लॊमहर्षणम 8 तत ते जवना धुर्या जानुभ्याम अगमन महीम उत्तरश चापि संत्रस्तॊ रथॊपस्थ उपाविशत 9 संस्थाप्य चाश्वान कौन्तेयः समुद्यम्य च रश्मिभिः उत्तरं च परिष्वज्य समाश्वासयद अर्जुनः 10 मा भैस तवं राजपुत्राग्र्य कषत्रियॊ ऽसि परंतप कथं पुरुषशार्दूल शत्रुमध्ये विषीदसि 11 शरुतास ते शङ्खशब्दाश च भेरीशब्दाश च पुष्कलाः कुञ्जराणां च नदतां वयूढानीकेषु तिष्ठताम 12 स तवं कथम इहानेन शङ्खशब्देन भीषितः विषण्णरूपॊ वित्रस्तः पुरुषः पराकृतॊ यथा 13 [उत्तर] शरुता मे शङ्खशब्दाश च भेरीशब्दाश च पुष्कलाः कुञ्जराणां च निनदा वयूढानीकेषु तिष्ठताम 14 नैवंविधः शङ्खशब्दः पुरा जातु मया शरुतः धवजस्य चापि रूपं मे दृष्टपूर्वं न हीदृशम धनुर अश चैव निर्घॊषः शरुतपूर्वॊ न मे कव चित 15 अस्य शङ्खस्य शब्देन धनुषॊ निस्वनेन च रथस्य च निनादेन मनॊ मुह्यति मे भृशम 16 वयाकुलाश च दिशः सर्वा हृदयं वयथतीव मे धवजेन पिहिताः सर्वा दिशॊ न परतिभान्ति मे गाण्डीवस्य च शब्देन कौणौ मे बधिरी कृतौ 17 [अर्ज] एकान्ते रथम आस्थाय पद्भ्यां तवम अवपीडय दृढं च रश्मीन संयच्छ शङ्खं धमास्याम्य अहं पुनः 18 [वै] तस्य शङ्खस्य शब्देन रथनेमि सवनेन च गाण्डीवस्य च घॊषेण पृथिवीसमकम्पत 19 [दरॊण] यथा रथस्य निर्घॊषॊ यथा शङ्ख उदीर्यते कम्पते च यथा भूमिर नैषॊ ऽनयः सव्यसाचिनः 20 शस्त्राणि न परकाशन्ते न परहृष्यन्ति वाजिनः अग्नयश च न भासन्ते समिद्धास तन न शॊभनम 21 परत्य आदित्यं च नः सर्वे मृगा घॊरप्रवादिनः धवजेषु च निलीयन्ते वायसास तन न शॊभनम शकुनाश चापसव्या नॊ वेदयन्ति महद भयम 22 गॊमायुर एष सेनाया रुवन मध्ये ऽनुधावति अनाहतश च निष्क्रान्तॊ महद वेदयते भयम भवतां रॊमकूपाणि परहृष्टान्य उपलक्षये 23 पराभूता च वः सेना न कश चिद यॊद्धुम इच्छति विवर्णमुख भूयिष्ठाः सर्वे यॊघा विचेतसः गाः संप्रस्थाप्य तिष्ठामॊ वयूढानीकाः परहारिणः |
1
[vai] uttaraṃ sārathiṃ kṛtvā śamīṃ kṛtvā pradakṣiṇam āyudhaṃ sarvam ādāya tataḥ prāyād dhanaṃjayaḥ 2 dhvajaṃ siṃhaṃ rathāt tasmād apanīya mahārathaḥ praṇidhāya śamī mūle prāyād uttarasārathiḥ 3 daivīṃ māyāṃ rathe yuktvā vihitāṃ viśvakarmaṇā kāñcanaṃ siṃhalāṅgūlaṃ dhvajaṃ vānaralakṣaṇam 4 manasā cintayām āsa prasādaṃ pāvakasya ca sa ca tac cintitaṃ jñātvā dhvaje bhūtāny acodayat 5 sa patākaṃ vicitrāṅgaṃ sopāsaṅgaṃ mahārathaḥ ratham āsthāya bībhatsuḥ kaunteyaḥ śvetavāhanaḥ 6 badhāsiḥ sa tanutrāṇaḥ pragṛhītaśarāsanaḥ tataḥ prāyād udīcīṃ sa kapipravara ketanaḥ 7 svanavantaṃ mahāśaṅkhaṃ balavān arimardanaḥ prādhamad balam āsthāya dviṣatāṃ lomaharṣaṇam 8 tata te javanā dhuryā jānubhyām agaman mahīm uttaraś cāpi saṃtrasto rathopastha upāviśat 9 saṃsthāpya cāśvān kaunteyaḥ samudyamya ca raśmibhiḥ uttaraṃ ca pariṣvajya samāśvāsayad arjunaḥ 10 mā bhais tvaṃ rājaputrāgrya kṣatriyo 'si paraṃtapa kathaṃ puruṣaśārdūla śatrumadhye viṣīdasi 11 śrutās te śaṅkhaśabdāś ca bherīśabdāś ca puṣkalāḥ kuñjarāṇāṃ ca nadatāṃ vyūḍhānīkeṣu tiṣṭhatām 12 sa tvaṃ katham ihānena śaṅkhaśabdena bhīṣitaḥ viṣaṇṇarūpo vitrastaḥ puruṣaḥ prākṛto yathā 13 [uttara] śrutā me śaṅkhaśabdāś ca bherīśabdāś ca puṣkalāḥ kuñjarāṇāṃ ca ninadā vyūḍhānīkeṣu tiṣṭhatām 14 naivaṃvidhaḥ śaṅkhaśabdaḥ purā jātu mayā śrutaḥ dhvajasya cāpi rūpaṃ me dṛṣṭapūrvaṃ na hīdṛśam dhanur aś caiva nirghoṣaḥ śrutapūrvo na me kva cit 15 asya śaṅkhasya śabdena dhanuṣo nisvanena ca rathasya ca ninādena mano muhyati me bhṛśam 16 vyākulāś ca diśaḥ sarvā hṛdayaṃ vyathatīva me dhvajena pihitāḥ sarvā diśo na pratibhānti me gāṇḍīvasya ca śabdena kauṇau me badhirī kṛtau 17 [arj] ekānte ratham āsthāya padbhyāṃ tvam avapīḍaya dṛḍhaṃ ca raśmīn saṃyaccha śaṅkhaṃ dhmāsyāmy ahaṃ punaḥ 18 [vai] tasya śaṅkhasya śabdena rathanemi svanena ca gāṇḍīvasya ca ghoṣeṇa pṛthivīsamakampata 19 [droṇa] yathā rathasya nirghoṣo yathā śaṅkha udīryate kampate ca yathā bhūmir naiṣo 'nyaḥ savyasācinaḥ 20 śastrāṇi na prakāśante na prahṛṣyanti vājinaḥ agnayaś ca na bhāsante samiddhās tan na śobhanam 21 praty ādityaṃ ca naḥ sarve mṛgā ghorapravādinaḥ dhvajeṣu ca nilīyante vāyasās tan na śobhanam śakunāś cāpasavyā no vedayanti mahad bhayam 22 gomāyur eṣa senāyā ruvan madhye 'nudhāvati anāhataś ca niṣkrānto mahad vedayate bhayam bhavatāṃ romakūpāṇi prahṛṣṭāny upalakṣaye 23 parābhūtā ca vaḥ senā na kaś cid yoddhum icchati vivarṇamukha bhūyiṣṭhāḥ sarve yoghā vicetasaḥ gāḥ saṃprasthāpya tiṣṭhāmo vyūḍhānīkāḥ prahāriṇaḥ |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 4
Chapter 42
|
1
[वै] अथ दुर्यॊधनॊ राजा समरे भीष्मम अब्रवीत दरॊणं च रथशार्दूलं कृक्पं च सुमहारथम 2 उक्तॊ ऽयम अर्थ आचार्यॊ मया कर्णेन चासकृत पुनर एव च वक्ष्यामि न हि तृप्यामि तं बरुवन 3 पराजितैर हि वस्तव्यं तैश च दवादश वत्सरान वने जनपदे ऽजञातैर एष एव पणॊ हि नः 4 तेषां न तावन निर्वृत्तं वर्तते तु तरयॊदशम अज्ञातवासं बीभत्सुर अथास्माभिः समागतः 5 अनिवृत्ते तु निर्वासे यदि बीभत्सुर आगतः पुनर दवादश वर्षाणि वने वत्स्यन्ति पाण्डवाः 6 लॊभाद वा ते न जानीयुर अस्मान वा मॊह आविशत हीनातिरिक्तम एतेषां भीष्मॊ वेदितुम अर्हति 7 अर्थानां तु पुनर दवैधे नित्यं भवति संशयः अन्यथा चिन्तितॊ हय अर्थः पुनर भवति चान्यथा 8 उत्तरं मार्गमाणानां मत्स्यसेनां युयुत्सताम यदि बीभत्सुर आयातस तेषां कः सयात पराङ्मुखः 9 तरिगर्तानां वयं हेतॊर मत्स्यान यॊद्धुम इहागताः मत्स्यानां विप्रकारांस ते बहून अस्मान अकीर्तयन 10 तेषां भयाभिपन्नानां तद अस्माभिः परतिश्रुतम परथमं तैर गरहीतव्यं मत्स्यानां गॊधनं महत 11 सप्तमीम अपराह्णे वै तथा नस तैः समाहितम अष्टम्यां पुनर अस्माभिर आदित्यस्यॊदयं परति 12 ते वा गावॊ न पश्यन्ति यदि व सयुः पराजिताः अस्मान वाप्य अतिसंधाय कुर्युर मत्स्येन संगतम 13 अथ वा तान उपायातॊ मत्स्यॊ जानपदैः सह सर्वया सेनया सार्धम अस्मान यॊद्धुम उपागतः 14 तेषाम एव महावीर्यः कश चिद एव पुरःसरः अस्माञ जेतुम इहायातॊ मत्स्यॊ वापि सवयं भवेत 15 यद्य एष राजा मत्स्यानां यदि बीभत्सुर आगतः सर्वैर यॊद्धव्यम अस्माभिर इति नः समयः कृतः 16 अथ कस्मात सथिता हय एते रथेषु रथसत्तमाः भीष्मॊ दरॊणः कृपश चैव विकर्णॊ दरौणिर एव च 17 संभ्रान्तमनसः सर्वे काले हय अस्मिन महारथाः नान्यत्र युद्धाच छरेयॊ ऽसति तथात्मा परणिधीयताम 18 आच्छिन्ने गॊधने ऽसमाकम अपि देवेन वर्जिणा यमेन वापि संग्रामे कॊ हास्तिनपुरं वरजेत 19 शरैर अभिप्रणुन्नानां भग्नानां गहने वने कॊ हि जीवेत पदातीनां भवेद अश्वेषु संशयः आचार्यं पृष्ठतः कृत्वा तथा नीतिर विधीयताम 20 जानाति हि मतं तेषाम अतस तरासयतीव नः अर्जुनेनास्य संप्रीतिम अधिकाम उपलक्षये 21 तथा हि दृष्ट्वा बीभत्सुम उपायान्तं परशंसति यथा सेना न भज्येत तथा नीतिर विधीयताम 22 अदेशिका महारण्ये गरीष्मे शत्रुवशं गता यथा न विभ्रमेत सेना तथा नीतिर विधीयताम 23 अश्वानां हेषितं शरुत्वा का परशंसा भवेत परे सथाने वापि वरजन्तॊ वा सदा हेषन्ति वाजिनः 24 सदा च वायवॊ वान्ति नित्यं वर्षति वासवः सतनयित्नॊश च निर्घॊषः शरूयते बहुशस तथा 25 किम अत्र कार्यं पार्थस्य कथं वा स परशस्यते अन्यत्र कामाद दवेषाद वा रॊषाद वास्मासु केवलात 26 आचार्या वै कारुणिकाः पराज्ञाश चापाय दर्शिनः नैते महाभये पराप्ते संप्रष्टव्याः कथं चन 27 परासादेषु विचित्रेषु गॊष्ठीष्व आवसथेषु च कथा विचित्राः कुर्वाणाः पिण्डितास तत्र शॊभनाः 28 बहून्य आश्चर्यरूपाणि कुर्वन्तॊ जनसंसदि इष्वस्त्रे चारु संधाने पण्डितास तत्र शॊभनाः 29 परेषां विवर जञाने मनुष्याचरितेषु च अन्नसंस्कार दॊषेषु पण्डितास तत्र शॊभनाः 30 पण्डितान पृष्ठतः कृत्वा परेषां गुणवादिनः विधीयतां तथा नीतिर यथ वध्येत वै परः 31 गावश चैव परतिष्ठन्तां सेनां वयूहन्तु माचिरम आरक्षाश च विधीयन्तां यत्र यॊत्स्यामहे परान |
1
[vai] atha duryodhano rājā samare bhīṣmam abravīt droṇaṃ ca rathaśārdūlaṃ kṛkpaṃ ca sumahāratham 2 ukto 'yam artha ācāryo mayā karṇena cāsakṛt punar eva ca vakṣyāmi na hi tṛpyāmi taṃ bruvan 3 parājitair hi vastavyaṃ taiś ca dvādaśa vatsarān vane janapade 'jñātair eṣa eva paṇo hi naḥ 4 teṣāṃ na tāvan nirvṛttaṃ vartate tu trayodaśam ajñātavāsaṃ bībhatsur athāsmābhiḥ samāgataḥ 5 anivṛtte tu nirvāse yadi bībhatsur āgataḥ punar dvādaśa varṣāṇi vane vatsyanti pāṇḍavāḥ 6 lobhād vā te na jānīyur asmān vā moha āviśat hīnātiriktam eteṣāṃ bhīṣmo veditum arhati 7 arthānāṃ tu punar dvaidhe nityaṃ bhavati saṃśayaḥ anyathā cintito hy arthaḥ punar bhavati cānyathā 8 uttaraṃ mārgamāṇānāṃ matsyasenāṃ yuyutsatām yadi bībhatsur āyātas teṣāṃ kaḥ syāt parāṅmukhaḥ 9 trigartānāṃ vayaṃ hetor matsyān yoddhum ihāgatāḥ matsyānāṃ viprakārāṃs te bahūn asmān akīrtayan 10 teṣāṃ bhayābhipannānāṃ tad asmābhiḥ pratiśrutam prathamaṃ tair grahītavyaṃ matsyānāṃ godhanaṃ mahat 11 saptamīm aparāhṇe vai tathā nas taiḥ samāhitam aṣṭamyāṃ punar asmābhir ādityasyodayaṃ prati 12 te vā gāvo na paśyanti yadi va syuḥ parājitāḥ asmān vāpy atisaṃdhāya kuryur matsyena saṃgatam 13 atha vā tān upāyāto matsyo jānapadaiḥ saha sarvayā senayā sārdham asmān yoddhum upāgataḥ 14 teṣām eva mahāvīryaḥ kaś cid eva puraḥsaraḥ asmāñ jetum ihāyāto matsyo vāpi svayaṃ bhavet 15 yady eṣa rājā matsyānāṃ yadi bībhatsur āgataḥ sarvair yoddhavyam asmābhir iti naḥ samayaḥ kṛtaḥ 16 atha kasmāt sthitā hy ete ratheṣu rathasattamāḥ bhīṣmo droṇaḥ kṛpaś caiva vikarṇo drauṇir eva ca 17 saṃbhrāntamanasaḥ sarve kāle hy asmin mahārathāḥ nānyatra yuddhāc chreyo 'sti tathātmā praṇidhīyatām 18 ācchinne godhane 'smākam api devena varjiṇā yamena vāpi saṃgrāme ko hāstinapuraṃ vrajet 19 śarair abhipraṇunnānāṃ bhagnānāṃ gahane vane ko hi jīvet padātīnāṃ bhaved aśveṣu saṃśayaḥ ācāryaṃ pṛṣṭhataḥ kṛtvā tathā nītir vidhīyatām 20 jānāti hi mataṃ teṣām atas trāsayatīva naḥ arjunenāsya saṃprītim adhikām upalakṣaye 21 tathā hi dṛṣṭvā bībhatsum upāyāntaṃ praśaṃsati yathā senā na bhajyeta tathā nītir vidhīyatām 22 adeśikā mahāraṇye grīṣme śatruvaśaṃ gatā yathā na vibhramet senā tathā nītir vidhīyatām 23 aśvānāṃ heṣitaṃ śrutvā kā praśaṃsā bhavet pare sthāne vāpi vrajanto vā sadā heṣanti vājinaḥ 24 sadā ca vāyavo vānti nityaṃ varṣati vāsavaḥ stanayitnoś ca nirghoṣaḥ śrūyate bahuśas tathā 25 kim atra kāryaṃ pārthasya kathaṃ vā sa praśasyate anyatra kāmād dveṣād vā roṣād vāsmāsu kevalāt 26 ācāryā vai kāruṇikāḥ prājñāś cāpāya darśinaḥ naite mahābhaye prāpte saṃpraṣṭavyāḥ kathaṃ cana 27 prāsādeṣu vicitreṣu goṣṭhīṣv āvasatheṣu ca kathā vicitrāḥ kurvāṇāḥ piṇḍitās tatra śobhanāḥ 28 bahūny āścaryarūpāṇi kurvanto janasaṃsadi iṣvastre cāru saṃdhāne paṇḍitās tatra śobhanāḥ 29 pareṣāṃ vivara jñāne manuṣyācariteṣu ca annasaṃskāra doṣeṣu paṇḍitās tatra śobhanāḥ 30 paṇḍitān pṛṣṭhataḥ kṛtvā pareṣāṃ guṇavādinaḥ vidhīyatāṃ tathā nītir yatha vadhyeta vai paraḥ 31 gāvaś caiva pratiṣṭhantāṃ senāṃ vyūhantu māciram ārakṣāś ca vidhīyantāṃ yatra yotsyāmahe parān |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 4
Chapter 43
|
1
[कर्ण] सर्वान आयुष्मतॊ भीतान संत्रस्तान इव लक्षये अयुद्धमनसश चैव सर्वांश चैवानवस्थितान 2 यद्य एष राजा मत्स्यानां यदि बीभत्सुर आगतः अहम आवारयिष्यामि वेलेव मकरालयम 3 मम चापप्रमुक्तानां शराणां नतपर्वणाम नावृत्तिर गच्छताम अस्ति सर्पाणाम इव सर्पताम 4 रुक्मपुङ्खाः सुतीक्ष्णाग्रा मुक्ता हस्तवता मया छादयन्तु शराः पार्थं शलभा इव पादपम 5 शराणां पुङ्खसक्तानां मौर्व्याभिहतया दृढम शरूयतां तलयॊः शब्दॊ भेर्यॊर आहतयॊर इव 6 समाहितॊ हि बीभत्सुर वर्षाण्य अष्टौ च पञ्च च जातस्नेहश च युद्धस्य मयि संप्रहरिष्यति 7 पात्री भूतश च कौन्तेयॊ बराह्मणॊ गुणवान इव शरौघान परतिगृह्णातु मया मुक्तान सहस्रशः 8 एष चैव महेष्वासस तरिषु लॊकेषु विश्रुतः अहं चापि कुरुश्रेष्ठा अर्जुनान नावरः कव चित 9 इतश चेतश च निर्मुक्तैः काञ्चनैर गार्ध्रवाजितैः दृश्यताम अद्य वै वयॊम खद्यॊतैर इव संवृतम 10 अद्याहम ऋणम अक्षय्यं पुरा वाचा परतिश्रुतम धार्तराष्ट्रस्य दास्यामि निहत्य समरे ऽरजुनम 11 अन्तरा छिद्यमानानां पुङ्खानां वयतिशीर्यताम शलभानाम इवाकाशे परचारः संप्रदृश्यताम 12 इन्द्राशनिसमस्पर्शं महेन्द्रसमतेजसम अर्दयिष्याम्य अहं पार्थम उल्काभिर इव कुञ्जरम 13 तम अग्निम इव दुर्धर्षम असि शक्तिशरेन्धनम पाण्डवाग्निम अहं दीप्तं परदहन्तम इवाहितान 14 अव वेगपुरॊ वातॊ रथौघस्तनयित्नुमान शरधारॊ महामेघः शमयिष्यामि पाण्डवम 15 मत्कार्मुकविनिर्मुक्ताः पार्थम आशीविषॊपमाः शराः समभिसर्पन्तु वल्मीकम इव पन्नगाः 16 जामदग्न्यान मया हय अस्त्रं यत पराप्तम ऋषिसत्तमात तद उपाश्रित्य वीर्यं च युध्येयम अपि वासवम 17 धवजाग्रे वानरस तिष्ठन भल्लेन निहतॊ मया अद्यैव पततां भूमौ विनदन भैरवान रवान 18 शत्रॊर मयाभिपन्नानां भूतानां धवजवासिनाम दिशः परतिष्ठमानानाम अस्तु शब्दॊ दिवं गतः 19 अद्य दुर्यॊधनस्याहं शल्यं हृदि चिरस्थितम स मूलम उद्धरिष्यामि बीभत्सुं पातयन रथात 20 हताश्वं विरथं पार्थं पौरुषे पर्यवस्थितम निःश्वसन्तं यथा नागम अद्य पश्यन्तु कौरवाः 21 कामं गच्छन्तु कुरवॊ धनम आदाय केवलम रथेषु वापि तिष्ठन्तॊ युद्धं पश्यन्तु मामकम |
1
[karṇa] sarvān āyuṣmato bhītān saṃtrastān iva lakṣaye ayuddhamanasaś caiva sarvāṃś caivānavasthitān 2 yady eṣa rājā matsyānāṃ yadi bībhatsur āgataḥ aham āvārayiṣyāmi veleva makarālayam 3 mama cāpapramuktānāṃ śarāṇāṃ nataparvaṇām nāvṛttir gacchatām asti sarpāṇām iva sarpatām 4 rukmapuṅkhāḥ sutīkṣṇāgrā muktā hastavatā mayā chādayantu śarāḥ pārthaṃ śalabhā iva pādapam 5 śarāṇāṃ puṅkhasaktānāṃ maurvyābhihatayā dṛḍham śrūyatāṃ talayoḥ śabdo bheryor āhatayor iva 6 samāhito hi bībhatsur varṣāṇy aṣṭau ca pañca ca jātasnehaś ca yuddhasya mayi saṃprahariṣyati 7 pātrī bhūtaś ca kaunteyo brāhmaṇo guṇavān iva śaraughān pratigṛhṇātu mayā muktān sahasraśaḥ 8 eṣa caiva maheṣvāsas triṣu lokeṣu viśrutaḥ ahaṃ cāpi kuruśreṣṭhā arjunān nāvaraḥ kva cit 9 itaś cetaś ca nirmuktaiḥ kāñcanair gārdhravājitaiḥ dṛśyatām adya vai vyoma khadyotair iva saṃvṛtam 10 adyāham ṛṇam akṣayyaṃ purā vācā pratiśrutam dhārtarāṣṭrasya dāsyāmi nihatya samare 'rjunam 11 antarā chidyamānānāṃ puṅkhānāṃ vyatiśīryatām śalabhānām ivākāśe pracāraḥ saṃpradṛśyatām 12 indrāśanisamasparśaṃ mahendrasamatejasam ardayiṣyāmy ahaṃ pārtham ulkābhir iva kuñjaram 13 tam agnim iva durdharṣam asi śaktiśarendhanam pāṇḍavāgnim ahaṃ dīptaṃ pradahantam ivāhitān 14 ava vegapuro vāto rathaughastanayitnumān śaradhāro mahāmeghaḥ śamayiṣyāmi pāṇḍavam 15 matkārmukavinirmuktāḥ pārtham āśīviṣopamāḥ śarāḥ samabhisarpantu valmīkam iva pannagāḥ 16 jāmadagnyān mayā hy astraṃ yat prāptam ṛṣisattamāt tad upāśritya vīryaṃ ca yudhyeyam api vāsavam 17 dhvajāgre vānaras tiṣṭhan bhallena nihato mayā adyaiva patatāṃ bhūmau vinadan bhairavān ravān 18 śatror mayābhipannānāṃ bhūtānāṃ dhvajavāsinām diśaḥ pratiṣṭhamānānām astu śabdo divaṃ gataḥ 19 adya duryodhanasyāhaṃ śalyaṃ hṛdi cirasthitam sa mūlam uddhariṣyāmi bībhatsuṃ pātayan rathāt 20 hatāśvaṃ virathaṃ pārthaṃ pauruṣe paryavasthitam niḥśvasantaṃ yathā nāgam adya paśyantu kauravāḥ 21 kāmaṃ gacchantu kuravo dhanam ādāya kevalam ratheṣu vāpi tiṣṭhanto yuddhaṃ paśyantu māmakam |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 4
Chapter 44
|
1
[कृप] सदैव तव राधेय युद्धे करूरतरा मतिः नार्थानां परकृतिं वेत्थ नानुबन्धम अवेक्षसे 2 नया हि बहवः सन्ति शास्त्राण्य आश्रित्य चिन्तिताः तेषां युद्धं तु पापिष्ठं वेदयन्ति पुरा विदः 3 देशकालेन संयुक्तं युद्धं विजयदं भवेत हीनकालं तद एवेह फलवन न भवत्य उत देशे काले च विक्रान्तं कल्याणाय विधीयते 4 आनुकूल्येन कार्याणाम अन्तरं संविधीयताम भारं हि रथकारस्य न वयवस्यन्ति पण्डिताः 5 परिचिन्त्य तु पार्थेन संनिपातॊ न नः कषमः एकः कुरून अभ्यरक्षद एकश चाग्निम अतर्पयत 6 एकश च पञ्चवर्षाणि बरह्मचर्यम अधारयत एकः सुभद्राम आरॊप्य दवैरथे कृष्णम आह्वयत अस्मिन्न एव वने कृष्णॊ हृतां कृष्णाम अवाजयत 7 एकश च पञ्चवर्षाणि शक्राद अस्त्राण्य अशिक्षत एकः साम्यमिनीं जित्वा कुरूणाम अकरॊद यशः 8 एकॊ गन्धर्वराजानं चित्रसेनम अरिंदमः विजिग्ये तरसा संख्ये सेनां चास्य सुदुर्जयाम 9 तथा निवातकवचाः कालखञ्जाश च दानवाः दैवतैर अप्य अवध्यास ते एकेन युधि पातिताः 10 एकेन हि तवया कर्ण किंनामेह कृतं पुरा एकैकेन यथा तेषां भूमिपाला वशीकृताः 11 इन्द्रॊ ऽपि हि न पार्थेन संयुगे यॊद्धुम अर्हति यस तेनाशंसते यॊद्धुं कर्तव्यं तस्य भेषजम 12 आशीविषस्य करुद्धस्य पाणिम उद्यम्य दक्षिणम अविमृश्य परदेशिण्या दंष्ट्राम आदातुम इच्छसि 13 अथ वा कुञ्जरं मत्तम एक एव चरन वने अनङ्कुशं समारुह्य नगरं गन्तुम इच्छसि 14 समिद्धं पावकं वापि घृतमेदॊ वसा हुतम घृताक्तश चीरवासास तवं मध्येनॊत्तर्तुम इच्छसि 15 आत्मानं यः समुद्बध्य कण्ढे बद्ध्वा महाशिलाम समुद्रं परतरेद दॊर्भ्यां तत्र किंनाम पौरुषम 16 अकृतास्त्रः कृतास्त्रं वै बलवन्तं सुदुर्बलः तादृशं कर्ण यः पार्थं यॊद्धुम इच्छेत स दुर्मतिः 17 अस्माभिर एष निकृतॊ वर्षाणीह तरयॊदश सिंहः पाशविनिर्मुक्तॊ न नः शेषं करिष्यति 18 एकान्ते पार्थम आसीनं कूपे ऽगनिम इव संवृतम अज्ञानाद अभ्यवस्कन्द्य पराप्ताः समॊ भयम उत्तमम 19 सह युध्यामहे पार्थम आगतं युद्धदुर्मदम सैन्यास तिष्ठन्तु संनद्धा वयूढानीकाः परहारिणः 20 दरॊणॊ दुर्यॊधनॊ भीष्मॊ भवान दरौणिस तथा वयम सर्वे युध्यामहे पार्थं कर्ण मा साहसं कृथाः 21 वयं वयवसितं पार्थं वज्रपाणिम इवॊद्यतम षड रथाः परतियुध्येम तिष्ठेम यदि संहताः 22 वयूढानीकानि सैन्यानि यत्ताः परमधन्विनः युध्यामहे ऽरजुनं संख्ये दानवा वासवं यथा |
1
[kṛpa] sadaiva tava rādheya yuddhe krūratarā matiḥ nārthānāṃ prakṛtiṃ vettha nānubandham avekṣase 2 nayā hi bahavaḥ santi śāstrāṇy āśritya cintitāḥ teṣāṃ yuddhaṃ tu pāpiṣṭhaṃ vedayanti purā vidaḥ 3 deśakālena saṃyuktaṃ yuddhaṃ vijayadaṃ bhavet hīnakālaṃ tad eveha phalavan na bhavaty uta deśe kāle ca vikrāntaṃ kalyāṇāya vidhīyate 4 ānukūlyena kāryāṇām antaraṃ saṃvidhīyatām bhāraṃ hi rathakārasya na vyavasyanti paṇḍitāḥ 5 paricintya tu pārthena saṃnipāto na naḥ kṣamaḥ ekaḥ kurūn abhyarakṣad ekaś cāgnim atarpayat 6 ekaś ca pañcavarṣāṇi brahmacaryam adhārayat ekaḥ subhadrām āropya dvairathe kṛṣṇam āhvayat asminn eva vane kṛṣṇo hṛtāṃ kṛṣṇām avājayat 7 ekaś ca pañcavarṣāṇi śakrād astrāṇy aśikṣata ekaḥ sāmyaminīṃ jitvā kurūṇām akarod yaśaḥ 8 eko gandharvarājānaṃ citrasenam ariṃdamaḥ vijigye tarasā saṃkhye senāṃ cāsya sudurjayām 9 tathā nivātakavacāḥ kālakhañjāś ca dānavāḥ daivatair apy avadhyās te ekena yudhi pātitāḥ 10 ekena hi tvayā karṇa kiṃnāmeha kṛtaṃ purā ekaikena yathā teṣāṃ bhūmipālā vaśīkṛtāḥ 11 indro 'pi hi na pārthena saṃyuge yoddhum arhati yas tenāśaṃsate yoddhuṃ kartavyaṃ tasya bheṣajam 12 āśīviṣasya kruddhasya pāṇim udyamya dakṣiṇam avimṛśya pradeśiṇyā daṃṣṭrām ādātum icchasi 13 atha vā kuñjaraṃ mattam eka eva caran vane anaṅkuśaṃ samāruhya nagaraṃ gantum icchasi 14 samiddhaṃ pāvakaṃ vāpi ghṛtamedo vasā hutam ghṛtāktaś cīravāsās tvaṃ madhyenottartum icchasi 15 ātmānaṃ yaḥ samudbadhya kaṇḍhe baddhvā mahāśilām samudraṃ pratared dorbhyāṃ tatra kiṃnāma pauruṣam 16 akṛtāstraḥ kṛtāstraṃ vai balavantaṃ sudurbalaḥ tādṛśaṃ karṇa yaḥ pārthaṃ yoddhum icchet sa durmatiḥ 17 asmābhir eṣa nikṛto varṣāṇīha trayodaśa siṃhaḥ pāśavinirmukto na naḥ śeṣaṃ kariṣyati 18 ekānte pārtham āsīnaṃ kūpe 'gnim iva saṃvṛtam ajñānād abhyavaskandya prāptāḥ smo bhayam uttamam 19 saha yudhyāmahe pārtham āgataṃ yuddhadurmadam sainyās tiṣṭhantu saṃnaddhā vyūḍhānīkāḥ prahāriṇaḥ 20 droṇo duryodhano bhīṣmo bhavān drauṇis tathā vayam sarve yudhyāmahe pārthaṃ karṇa mā sāhasaṃ kṛthāḥ 21 vayaṃ vyavasitaṃ pārthaṃ vajrapāṇim ivodyatam ṣaḍ rathāḥ pratiyudhyema tiṣṭhema yadi saṃhatāḥ 22 vyūḍhānīkāni sainyāni yattāḥ paramadhanvinaḥ yudhyāmahe 'rjunaṃ saṃkhye dānavā vāsavaṃ yathā |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 4
Chapter 45
|
1
[अष्वत्थ] न च तावज जिता गावॊ न च सीमान्तरं गताः न हास्तिनपुरं पराप्तास तवं च कर्ण विकत्थसे 2 संग्रामान सुबहूञ जित्वा लब्ध्वा च विपुलं धनम विजित्य च परां भूमिं नाहुः किं चन पौरुषम 3 पचत्य अग्निर अवाक्यस तु तूष्णीं भाति दिवाकरः तूष्णीं धारयते लॊकान वसुधा स चराचरान 4 चातुर्वर्ण्यस्य कर्माणि विहितानि मनीषिभिः धनं यैर अधिगन्तव्यं यच च कुर्वन न दुष्यति 5 अधीत्य बराह्मणॊ वेदान याजयेत यजेत च कषत्रियॊ धनुर आश्रित्य जयेतैव न याजयेत वैश्यॊ ऽधिगम्य दरव्याणि बरह्मकर्माणि कारयेत 6 वर्तमाना यथाशास्त्रं पराप्य चापि महीम इमाम सत कुर्वन्ति महाभागा रुगून सुविगुनान अपि 7 पराप्य दयूतेन कॊ राज्यं कषत्रियस तॊष्टुम अर्हति तथा नृशंसरूपेण यथान्यः पराकृतॊ जनः 8 तथावाप्तेषु वित्तेषुकॊ विकत्थेद विचक्षणः निकृत्या वञ्चना यॊगैश चरन वैतंसिकॊ यथा 9 कतमद दवैरथं युद्धं यत्राजैषीर धनंजयम नकुलं सहदेवं च धनं येषां तवया हृतम 10 युधिष्ठिरॊ जितः कस्मिन भीमश च बलिनां वरः इन्द्रप्रस्थं तवया कस्मिन संग्रामे निर्जितं पुरा 11 कथैव कतमं युद्धं यस्मिन कृष्णा जिता तवया एकवस्त्रा सभां नीता दुष्टकर्मन रजस्वला 12 मूलम एषां महत कृत्तं सारार्थी चन्दनं यथा कर्म कारयिथाः शूर तत्व किं विदुरॊ ऽबरवीत 13 यथाशक्ति मनुष्याणां शमम आलक्षयामहे अन्येषां चैव सत्त्वानाम अपि कीट पिपीलिके 14 दरौपद्यास तं परिक्लेशं न कषन्तुं पाण्डवॊ ऽरहति दुःखाय धार्तराष्ट्राणां परादुर्भूतॊ धनंजयः 15 तवं पुनः पण्डितॊ भूत्वा वाचं वक्तुम इहेच्छसि वैरान्त करणॊ जिष्णुर न नः शेषं करिष्यति 16 नैष देवान न गन्धर्वान नासुरान न च राक्षसान भयाद इह न युध्येत कुन्तीपुत्रॊ धनंजयः 17 यं यम एषॊ ऽभिसंक्रुद्धः संग्रामे ऽभिपतिष्यति वृक्षं गुरुड वेगेन विनिहत्य तम एष्यति 18 तवत्तॊ विशिष्टं वीर्येण धनुष्य अमर राट समम वासुदेव समं युद्धे तं पार्थं कॊ न पूजयेत 19 दैवं दैवेन युध्येत मानुषेण च मानुषम अस्त्रेणास्त्रं समाहन्यात कॊ ऽरजुनेन समः पुमान 20 पुत्राद अनन्तरः शिष्य इति धर्मविदॊ विदुः एतेनापि निमित्तेन परियॊ दरॊणस्य पाण्डवः 21 यथा तवम अकरॊर दयूतम इन्द्रप्रस्थं यथाहरः यथानैषीः सभां कृष्णां तथा युध्यस्व पाण्डवम 22 अयं ते मातुलः पराज्ञः कषत्रधर्मस्य कॊविदः दुर्द्यूत देवी गान्धारः शकुनिर युध्यताम इह 23 नाक्षान कषिपति गाण्डीवं न कृतं दवापरं न च जवलतॊ निशितान बाणांस तीक्ष्णान कषिपति गाण्डिवम 24 न हि गाण्डीवनिर्मुक्ता गार्ध्रपत्राः सुतेजनाः अन्तरेष्व अवतिष्ठन्ति गिरीणाम अपि दारणाः 25 अन्तकः शमनॊ मृत्युस तथाग्निर वडवामुखः कुर्युर एते कव चिच छेषं न तु करुद्धॊ धनंजयः 26 युध्यतां कामम आचार्यॊ नाहं यॊत्स्ये धनंजयम मत्स्यॊ हय अस्माभिर आयॊध्यॊ यद्य आगच्छेद गवां पदम |
1
[aṣvatth] na ca tāvaj jitā gāvo na ca sīmāntaraṃ gatāḥ na hāstinapuraṃ prāptās tvaṃ ca karṇa vikatthase 2 saṃgrāmān subahūñ jitvā labdhvā ca vipulaṃ dhanam vijitya ca parāṃ bhūmiṃ nāhuḥ kiṃ cana pauruṣam 3 pacaty agnir avākyas tu tūṣṇīṃ bhāti divākaraḥ tūṣṇīṃ dhārayate lokān vasudhā sa carācarān 4 cāturvarṇyasya karmāṇi vihitāni manīṣibhiḥ dhanaṃ yair adhigantavyaṃ yac ca kurvan na duṣyati 5 adhītya brāhmaṇo vedān yājayeta yajeta ca kṣatriyo dhanur āśritya jayetaiva na yājayet vaiśyo 'dhigamya dravyāṇi brahmakarmāṇi kārayet 6 vartamānā yathāśāstraṃ prāpya cāpi mahīm imām sat kurvanti mahābhāgā rugūn suvigunān api 7 prāpya dyūtena ko rājyaṃ kṣatriyas toṣṭum arhati tathā nṛśaṃsarūpeṇa yathānyaḥ prākṛto janaḥ 8 tathāvāpteṣu vitteṣuko vikatthed vicakṣaṇaḥ nikṛtyā vañcanā yogaiś caran vaitaṃsiko yathā 9 katamad dvairathaṃ yuddhaṃ yatrājaiṣīr dhanaṃjayam nakulaṃ sahadevaṃ ca dhanaṃ yeṣāṃ tvayā hṛtam 10 yudhiṣṭhiro jitaḥ kasmin bhīmaś ca balināṃ varaḥ indraprasthaṃ tvayā kasmin saṃgrāme nirjitaṃ purā 11 kathaiva katamaṃ yuddhaṃ yasmin kṛṣṇā jitā tvayā ekavastrā sabhāṃ nītā duṣṭakarman rajasvalā 12 mūlam eṣāṃ mahat kṛttaṃ sārārthī candanaṃ yathā karma kārayithāḥ śūra tatva kiṃ viduro 'bravīt 13 yathāśakti manuṣyāṇāṃ śamam ālakṣayāmahe anyeṣāṃ caiva sattvānām api kīṭa pipīlike 14 draupadyās taṃ parikleśaṃ na kṣantuṃ pāṇḍavo 'rhati duḥkhāya dhārtarāṣṭrāṇāṃ prādurbhūto dhanaṃjayaḥ 15 tvaṃ punaḥ paṇḍito bhūtvā vācaṃ vaktum ihecchasi vairānta karaṇo jiṣṇur na naḥ śeṣaṃ kariṣyati 16 naiṣa devān na gandharvān nāsurān na ca rākṣasān bhayād iha na yudhyeta kuntīputro dhanaṃjayaḥ 17 yaṃ yam eṣo 'bhisaṃkruddhaḥ saṃgrāme 'bhipatiṣyati vṛkṣaṃ guruḍa vegena vinihatya tam eṣyati 18 tvatto viśiṣṭaṃ vīryeṇa dhanuṣy amara rāṭ samam vāsudeva samaṃ yuddhe taṃ pārthaṃ ko na pūjayet 19 daivaṃ daivena yudhyeta mānuṣeṇa ca mānuṣam astreṇāstraṃ samāhanyāt ko 'rjunena samaḥ pumān 20 putrād anantaraḥ śiṣya iti dharmavido viduḥ etenāpi nimittena priyo droṇasya pāṇḍavaḥ 21 yathā tvam akaror dyūtam indraprasthaṃ yathāharaḥ yathānaiṣīḥ sabhāṃ kṛṣṇāṃ tathā yudhyasva pāṇḍavam 22 ayaṃ te mātulaḥ prājñaḥ kṣatradharmasya kovidaḥ durdyūta devī gāndhāraḥ śakunir yudhyatām iha 23 nākṣān kṣipati gāṇḍīvaṃ na kṛtaṃ dvāparaṃ na ca jvalato niśitān bāṇāṃs tīkṣṇān kṣipati gāṇḍivam 24 na hi gāṇḍīvanirmuktā gārdhrapatrāḥ sutejanāḥ antareṣv avatiṣṭhanti girīṇām api dāraṇāḥ 25 antakaḥ śamano mṛtyus tathāgnir vaḍavāmukhaḥ kuryur ete kva cic cheṣaṃ na tu kruddho dhanaṃjayaḥ 26 yudhyatāṃ kāmam ācāryo nāhaṃ yotsye dhanaṃjayam matsyo hy asmābhir āyodhyo yady āgacched gavāṃ padam |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 4
Chapter 46
|
1
[भीस्म] साधु पश्यति वै दरॊणः कृपः साध्व अनुपश्यति कर्णस तु कषत्रधर्मेण यथावद यॊद्धुम इच्छति 2 आचार्यॊ नाभिषक्तव्यः पुरुषेण विजानता देशकालौ तु संप्रेक्ष्य यॊद्धव्यम इति मे मतिः 3 यस्य सूर्यसमाः पञ्च सपत्नाः सयुः परहारिणः कथम अभ्युदये तेषां न परमुह्येत पण्डितः 4 सवार्थे सर्वे विमुह्यन्ति ये ऽपि धर्मविदॊ जनाः तस्माद राजन बरवीम्य एष वाक्यं ते यदि रॊचते 5 कर्णॊ यद अभ्यवॊचन नस तेजः संजननाय तत आचार्य पुत्रः कषमतां महत कार्यम उपस्थितम 6 नायं कालॊ विरॊधस्य कौन्तेये समुपस्थिते कषन्तव्यं भवता सर्वम आचार्येण कृपेण च 7 भवतां हि कृतास्त्रत्वं यथादित्ये परभा तथा यथा चन्द्रमसॊ लक्ष्म सर्वथा नापकृष्यते एवं भवत्सु बराह्मण्यं बरह्मास्त्रं च परतिष्ठितम 8 चत्वार एकतॊ वेदाः कषात्रम एकत्र दृश्यते नैतत समस्तम उभयं कश्मिंश चिद अनुशुश्रुमः 9 अन्यत्र भारताचार्यात सपुत्राद इति मे मतिः बरह्मास्त्रं चैव वेदाश च नैतद अन्यत्र दृश्यते 10 आचार्य पुत्रः कषमतां नायं कालः सवभेदने सर्वे संहत्य युध्यामः पाकशासनिम आगतम 11 बलस्य वयसनानीह यान्य उक्तानि मनीषिभिः मुख्यॊ भेदॊ हि तेषां वै पापिष्ठॊ विदुषां मतः 12 [अष्वत्थ] आचार्य एव कषमतां शान्तिर अत्र विधीयताम अभिषज्यमाने हि गुरौ तद्वृत्तं रॊषकारितम 13 [वै] ततॊ दुर्यॊधनॊ दरॊणं कषमयाम आस भारत सह कर्णेन भीष्मेण कृपेण च महात्मना 14 [दरॊण] यद एव परथमं वाक्यं भीष्मः शांतनवॊ ऽबरवीत तेनैवाहं परसन्नॊ वै परमम अत्र विधीयताम 15 यथा दुर्यॊधने ऽयत्ते नागः सपृशति सैनिकान साहसद यदि वा मॊहात तथा नीतिर विधीयताम 16 वनवासे हय अनिर्वृत्ते दर्शयेन न धनंजयः धनं वालभमानॊ ऽतर नाद्य नः कषन्तुम अर्हति 17 यथा नायं समायुज्याद धार्तराष्ट्रान कथं चन यथा च न पराजय्यात तथा नीतिर विधीयताम 18 उक्तं दुर्यॊधनेनापि पुरस्ताद वाक्यम ईदृशम तद अनुस्मृत्य गाङ्गेय यथावद वक्तुम अर्हसि |
1
[bhīsma] sādhu paśyati vai droṇaḥ kṛpaḥ sādhv anupaśyati karṇas tu kṣatradharmeṇa yathāvad yoddhum icchati 2 ācāryo nābhiṣaktavyaḥ puruṣeṇa vijānatā deśakālau tu saṃprekṣya yoddhavyam iti me matiḥ 3 yasya sūryasamāḥ pañca sapatnāḥ syuḥ prahāriṇaḥ katham abhyudaye teṣāṃ na pramuhyeta paṇḍitaḥ 4 svārthe sarve vimuhyanti ye 'pi dharmavido janāḥ tasmād rājan bravīmy eṣa vākyaṃ te yadi rocate 5 karṇo yad abhyavocan nas tejaḥ saṃjananāya tat ācārya putraḥ kṣamatāṃ mahat kāryam upasthitam 6 nāyaṃ kālo virodhasya kaunteye samupasthite kṣantavyaṃ bhavatā sarvam ācāryeṇa kṛpeṇa ca 7 bhavatāṃ hi kṛtāstratvaṃ yathāditye prabhā tathā yathā candramaso lakṣma sarvathā nāpakṛṣyate evaṃ bhavatsu brāhmaṇyaṃ brahmāstraṃ ca pratiṣṭhitam 8 catvāra ekato vedāḥ kṣātram ekatra dṛśyate naitat samastam ubhayaṃ kaśmiṃś cid anuśuśrumaḥ 9 anyatra bhāratācāryāt saputrād iti me matiḥ brahmāstraṃ caiva vedāś ca naitad anyatra dṛśyate 10 ācārya putraḥ kṣamatāṃ nāyaṃ kālaḥ svabhedane sarve saṃhatya yudhyāmaḥ pākaśāsanim āgatam 11 balasya vyasanānīha yāny uktāni manīṣibhiḥ mukhyo bhedo hi teṣāṃ vai pāpiṣṭho viduṣāṃ mataḥ 12 [aṣvatth] ācārya eva kṣamatāṃ śāntir atra vidhīyatām abhiṣajyamāne hi gurau tadvṛttaṃ roṣakāritam 13 [vai] tato duryodhano droṇaṃ kṣamayām āsa bhārata saha karṇena bhīṣmeṇa kṛpeṇa ca mahātmanā 14 [droṇa] yad eva prathamaṃ vākyaṃ bhīṣmaḥ śāṃtanavo 'bravīt tenaivāhaṃ prasanno vai pramam atra vidhīyatām 15 yathā duryodhane 'yatte nāgaḥ spṛśati sainikān sāhasad yadi vā mohāt tathā nītir vidhīyatām 16 vanavāse hy anirvṛtte darśayen na dhanaṃjayaḥ dhanaṃ vālabhamāno 'tra nādya naḥ kṣantum arhati 17 yathā nāyaṃ samāyujyād dhārtarāṣṭrān kathaṃ cana yathā ca na parājayyāt tathā nītir vidhīyatām 18 uktaṃ duryodhanenāpi purastād vākyam īdṛśam tad anusmṛtya gāṅgeya yathāvad vaktum arhasi |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 4
Chapter 47
|
1
[भीस्म] कलांशास तात युज्यन्ते मुहूर्ताश च दिनानि च अर्धमासाश च मासाश च नक्षत्राणि गरहास तथा 2 ऋतवश चापि युज्यन्ते तथा संवत्सरा अपि एवं कालविभागेन कालचक्रं परवर्तते 3 तेषां कालातिरेकेण जयॊतिषां च वयतिक्रमात पञ्चमे पञ्चमे वर्षे दवौ मासाव उपजायतः 4 तेषाम अभ्यधिका मासाः पञ्च दवादश च कषपाः तरयॊदशानां वर्षाणाम इति मे वर्तते मतिः 5 सर्वं यथावच चरितं यद यद एभिः परिश्रुतम एवम एतद धरुवं जञात्वा ततॊ बीभत्सुर आगतः 6 सर्वे चैव महात्मानः सर्वे धर्मार्थकॊविदाः येषां युधिष्ठिरॊ राजा कस्माद धर्मे ऽपराध्नुयुः 7 अलुब्धाश चैव कौन्तेयाः कृतवन्तश च दुष्करम न चापि केवलं राज्यम इच्छेयुस ते ऽनुपायतः 8 तदैव ते हि विक्रान्तुम ईषुः कौरवनन्दनाः धर्मपाशनिबद्धास तु न चेलुः कषत्रिय वरतात 9 यच चानृत इति खयायेद यच च गच्छेत पराभवम वृणुयुर मरणं पार्था नानृतत्वं कथं चन 10 पराप्ते तु काले पराप्तव्यं नॊत्सृजेयुर नरर्षभाः अपि वज्रभृता गुप्तं तथा वीर्या हि पाण्डवाः 11 परतियुध्याम समरे सर्वशस्त्रभृतां वरम तस्माद यद अत्र कल्याणं लॊके सद भिर अनुष्ठितम तत संविधीयतां कषिप्रं मा नॊ हय अर्थॊ ऽतिगात परान 12 न हि पश्यामि संग्रामे कदा चिद अपि कौरव एकान्तसिद्धिं राजेन्द्र संप्राप्तश च धनंजयः 13 संप्रवृत्ते तु संग्रामे भावाभावौ जयाजयौ अवश्यम एकं सपृशतॊ दृष्टम एतद असंशयम 14 तस्माद युद्धावचरिकं कर्म वा धर्मसंहितम करियताम आशु राजेन्द्र संप्राप्तॊ हि धनंजयः 15 [दुर] नाहं राज्यं परदास्यामि पाण्डवानां पितामह युद्धावचारिकं यत तु तच छीघ्रं संविधीयताम 16 [भीस्म] अत्र या मामकी बुद्धिः शरूयतां यदि रॊचते कषिप्रं बलचतुर्भागं गृह्य गच्छ पुरं परति ततॊ ऽपरश चतुर्भागॊ गाः समादाय गच्छतु 17 वयं तव अर्धेन सैन्येन परतियॊत्स्याम पाण्डवम मत्स्यं वा पुनर आयातम अथ वापि शतक्रतुम 18 आचार्यॊ मध्यतस तिष्ठत्व अश्वत्थामा तु सव्यतः कृपः शारद्वतॊ धीमान पार्श्वं रक्षतु दक्षिणम 19 अग्रतः सूतपुत्रस तु कर्णस तिष्ठतु दंशितः अहं सर्वस्य सैनस्य पश्चात सथास्यामि पालयन |
1
[bhīsma] kalāṃśās tāta yujyante muhūrtāś ca dināni ca ardhamāsāś ca māsāś ca nakṣatrāṇi grahās tathā 2 ṛtavaś cāpi yujyante tathā saṃvatsarā api evaṃ kālavibhāgena kālacakraṃ pravartate 3 teṣāṃ kālātirekeṇa jyotiṣāṃ ca vyatikramāt pañcame pañcame varṣe dvau māsāv upajāyataḥ 4 teṣām abhyadhikā māsāḥ pañca dvādaśa ca kṣapāḥ trayodaśānāṃ varṣāṇām iti me vartate matiḥ 5 sarvaṃ yathāvac caritaṃ yad yad ebhiḥ pariśrutam evam etad dhruvaṃ jñātvā tato bībhatsur āgataḥ 6 sarve caiva mahātmānaḥ sarve dharmārthakovidāḥ yeṣāṃ yudhiṣṭhiro rājā kasmād dharme 'parādhnuyuḥ 7 alubdhāś caiva kaunteyāḥ kṛtavantaś ca duṣkaram na cāpi kevalaṃ rājyam iccheyus te 'nupāyataḥ 8 tadaiva te hi vikrāntum īṣuḥ kauravanandanāḥ dharmapāśanibaddhās tu na celuḥ kṣatriya vratāt 9 yac cānṛta iti khyāyed yac ca gacchet parābhavam vṛṇuyur maraṇaṃ pārthā nānṛtatvaṃ kathaṃ cana 10 prāpte tu kāle prāptavyaṃ notsṛjeyur nararṣabhāḥ api vajrabhṛtā guptaṃ tathā vīryā hi pāṇḍavāḥ 11 pratiyudhyāma samare sarvaśastrabhṛtāṃ varam tasmād yad atra kalyāṇaṃ loke sad bhir anuṣṭhitam tat saṃvidhīyatāṃ kṣipraṃ mā no hy artho 'tigāt parān 12 na hi paśyāmi saṃgrāme kadā cid api kaurava ekāntasiddhiṃ rājendra saṃprāptaś ca dhanaṃjayaḥ 13 saṃpravṛtte tu saṃgrāme bhāvābhāvau jayājayau avaśyam ekaṃ spṛśato dṛṣṭam etad asaṃśayam 14 tasmād yuddhāvacarikaṃ karma vā dharmasaṃhitam kriyatām āśu rājendra saṃprāpto hi dhanaṃjayaḥ 15 [dur] nāhaṃ rājyaṃ pradāsyāmi pāṇḍavānāṃ pitāmaha yuddhāvacārikaṃ yat tu tac chīghraṃ saṃvidhīyatām 16 [bhīsma] atra yā māmakī buddhiḥ śrūyatāṃ yadi rocate kṣipraṃ balacaturbhāgaṃ gṛhya gaccha puraṃ prati tato 'paraś caturbhāgo gāḥ samādāya gacchatu 17 vayaṃ tv ardhena sainyena pratiyotsyāma pāṇḍavam matsyaṃ vā punar āyātam atha vāpi śatakratum 18 ācāryo madhyatas tiṣṭhatv aśvatthāmā tu savyataḥ kṛpaḥ śāradvato dhīmān pārśvaṃ rakṣatu dakṣiṇam 19 agrataḥ sūtaputras tu karṇas tiṣṭhatu daṃśitaḥ ahaṃ sarvasya sainasya paścāt sthāsyāmi pālayan |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 4
Chapter 48
|
1
[वै] तथा वयूढेष्व अनीकेषु कौरवेयैर महारथैः उपायाद अर्जुनस तूर्णं रथघॊषेण नादयन 2 ददृशुस ते धवजाग्रं वै शुश्रुवुश च रथस्वनम दॊधूयमानस्य भृशं गाण्डीवस्य च निस्वनम 3 ततस तत सर्वम आलॊक्य दरॊणॊ वचनम अब्रवीत महारथम अनुप्राप्तं दृष्ट्वा गाण्डीवधन्विनम 4 एतद धवजाग्रं पार्थस्य दूरतः संप्रकाशते एष घॊषः स जलदॊ रॊरवीति च वानरः 5 एष तिष्ठन रथश्रेष्ठॊ रथे रथवरप्रणुत उत्कर्षति धनुःश्रेष्ठं गाण्डीवम अशनिस्वनम 6 इमौ हि बाणौ सहितौ पादयॊर मे वयवस्थितौ अपरौ चाप्य अतिक्रान्तौ कर्णौ संस्पृश्य मे शरौ 7 निरुष्य हि वनेवासं कृत्वा कर्माति मानुषम अभिवादयते पार्थः शरॊत्रे च परिपृच्छति 8 [अर्ज] इषुपाते च सेनाया हयान संयच्छ सारथे यावत समीक्षे सैन्ये ऽसमिन कवासौ कुरु कुलाधमः 9 सर्वान अन्यान अनादृत्य दृष्ट्वा तम अति मानिनम तस्य मूर्ध्नि पतिष्यामि तत एते पराजिताः 10 एष वयवस्थितॊ दरॊणॊ दरौणिश च तदनन्तरम भीष्मः कृपश च कर्णश च महेष्वासा वयवस्थिताः 11 राजानं नात्र पश्यामि गाः समादाय गच्छति दक्षिणं मार्गम आस्थाय शङ्के जीव परायणः 12 उत्सृज्यैतद रथानीकं गच्छ यत्र सुयॊधनः तत्रैव यॊत्स्ये वैराटे नास्ति युद्धं निरामिषम तं जित्वा विनिवर्तिष्ये गाः समादाय वै पुनः 13 [वै] एवम उक्तः स वैराटिर हयान संयम्य यत्नतः नियम्य च ततॊ रश्मीन यत्र ते कुरुपुंगवाः अचॊदयत ततॊ वाहान यतॊ दुर्यॊधनस ततः 14 उत्सृज्य रथवंशं तु परयाते शवेतवाहने अभिप्रायं विदित्वास्य दरॊणॊ वचनम अब्रवीत 15 नैषॊ ऽनतरेण राजानं बीभत्सुः सथातुम इच्छति तस्य पार्ष्णिं गरहीष्यामॊ जवेनाभिप्रयास्यतः 16 न हय एनम अभिसंक्रुद्धम एकॊ युध्येत संयुगे अन्यॊ देवात सहस्राक्षात कृष्णाद वा देवकी सुतात 17 किं नॊ गावः करिष्यन्ति धनं वा विपुलं तथा दुर्यॊधनः पार्थ जले पुरा नौर इव मज्जति 18 तथैव गत्वा बीभत्सुर नाम विश्राव्य चात्मनः शलभैर इव तां सेनां शरैः शीघ्रम अवाकिरत 19 कीर्यमाणाः शरौघैस तु यॊधास ते पार्थ चॊदितैः नापश्यन नावृतां भूमिम अन्तरिक्षं च पत्रिभिः 20 तेषां नात्मनिनॊ युद्धे नापयाने ऽभवन मतिः शीघ्रत्वम एव पार्थस्य पूजयन्ति सम चेतसा 21 ततः शङ्खं परदध्मौ स दविषतां लॊमहर्षणम विस्फार्य च धनुःश्रेष्ठं धवजे भूतान्य अचॊदयत 22 तस्य शङ्खस्य शब्देन रथनेमि सवनेन च अमानुषाणां तेषां च भूतानां धवजवासिनाम 23 ऊर्ध्वं पुच्छान विधुन्वाना रेभमाणाः समन्ततः गावः परतिन्यवर्तन्त दिशम आस्थाय दक्षिणाम |
1
[vai] tathā vyūḍheṣv anīkeṣu kauraveyair mahārathaiḥ upāyād arjunas tūrṇaṃ rathaghoṣeṇa nādayan 2 dadṛśus te dhvajāgraṃ vai śuśruvuś ca rathasvanam dodhūyamānasya bhṛśaṃ gāṇḍīvasya ca nisvanam 3 tatas tat sarvam ālokya droṇo vacanam abravīt mahāratham anuprāptaṃ dṛṣṭvā gāṇḍīvadhanvinam 4 etad dhvajāgraṃ pārthasya dūrataḥ saṃprakāśate eṣa ghoṣaḥ sa jalado roravīti ca vānaraḥ 5 eṣa tiṣṭhan rathaśreṣṭho rathe rathavarapraṇut utkarṣati dhanuḥśreṣṭhaṃ gāṇḍīvam aśanisvanam 6 imau hi bāṇau sahitau pādayor me vyavasthitau aparau cāpy atikrāntau karṇau saṃspṛśya me śarau 7 niruṣya hi vanevāsaṃ kṛtvā karmāti mānuṣam abhivādayate pārthaḥ śrotre ca paripṛcchati 8 [arj] iṣupāte ca senāyā hayān saṃyaccha sārathe yāvat samīkṣe sainye 'smin kvāsau kuru kulādhamaḥ 9 sarvān anyān anādṛtya dṛṣṭvā tam ati māninam tasya mūrdhni patiṣyāmi tata ete parājitāḥ 10 eṣa vyavasthito droṇo drauṇiś ca tadanantaram bhīṣmaḥ kṛpaś ca karṇaś ca maheṣvāsā vyavasthitāḥ 11 rājānaṃ nātra paśyāmi gāḥ samādāya gacchati dakṣiṇaṃ mārgam āsthāya śaṅke jīva parāyaṇaḥ 12 utsṛjyaitad rathānīkaṃ gaccha yatra suyodhanaḥ tatraiva yotsye vairāṭe nāsti yuddhaṃ nirāmiṣam taṃ jitvā vinivartiṣye gāḥ samādāya vai punaḥ 13 [vai] evam uktaḥ sa vairāṭir hayān saṃyamya yatnataḥ niyamya ca tato raśmīn yatra te kurupuṃgavāḥ acodayat tato vāhān yato duryodhanas tataḥ 14 utsṛjya rathavaṃśaṃ tu prayāte śvetavāhane abhiprāyaṃ viditvāsya droṇo vacanam abravīt 15 naiṣo 'ntareṇa rājānaṃ bībhatsuḥ sthātum icchati tasya pārṣṇiṃ grahīṣyāmo javenābhiprayāsyataḥ 16 na hy enam abhisaṃkruddham eko yudhyeta saṃyuge anyo devāt sahasrākṣāt kṛṣṇād vā devakī sutāt 17 kiṃ no gāvaḥ kariṣyanti dhanaṃ vā vipulaṃ tathā duryodhanaḥ pārtha jale purā naur iva majjati 18 tathaiva gatvā bībhatsur nāma viśrāvya cātmanaḥ śalabhair iva tāṃ senāṃ śaraiḥ śīghram avākirat 19 kīryamāṇāḥ śaraughais tu yodhās te pārtha coditaiḥ nāpaśyan nāvṛtāṃ bhūmim antarikṣaṃ ca patribhiḥ 20 teṣāṃ nātmanino yuddhe nāpayāne 'bhavan matiḥ śīghratvam eva pārthasya pūjayanti sma cetasā 21 tataḥ śaṅkhaṃ pradadhmau sa dviṣatāṃ lomaharṣaṇam visphārya ca dhanuḥśreṣṭhaṃ dhvaje bhūtāny acodayat 22 tasya śaṅkhasya śabdena rathanemi svanena ca amānuṣāṇāṃ teṣāṃ ca bhūtānāṃ dhvajavāsinām 23 ūrdhvaṃ pucchān vidhunvānā rebhamāṇāḥ samantataḥ gāvaḥ pratinyavartanta diśam āsthāya dakṣiṇām |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 4
Chapter 49
|
1
[वै] स शत्रुसेनां तरसा परणुद्य; गास ता विजित्याथ धनुर्धराग्र्यः दुर्यॊधनायाभिमुखं परयातॊ; भूयॊ ऽरजुनः परियम आजौ चिकीर्षन 2 गॊषु परयातासु जवेन मत्स्यान; किरीटिनं कृतकार्यं च मत्वा दुर्यॊधनायाभिमुखं परयान्तं; कुरुप्रवीराः सहसाभिपेतुः 3 तेषाम अनीकानि बहूनि गाड्ढं; वयूढानि दृष्ट्वा बलुल धवजानि मत्स्यस्य पुत्रं दविषतां निहन्ता; वैराटिम आमन्त्र्य ततॊ ऽभयुवाच 4 एतेन तूर्णं परतिपादयेमाञ; शवेतान हयान काञ्चनरश्मि यॊक्त्रान जवेन सर्वेण कुरु परयत्नम; आसादयैतद रथसिंहवृन्दम 5 गजॊ गजेनेव मया दुरात्मा; यॊ यॊद्धुम आकाङ्क्षति सूतपुत्रः तम एव मां परापय राजपुत्र; दुर्यॊधनापाश्रय जातदर्पम 6 स तैर हयैर वातजवैर बृहद भिः; पुत्रॊ विराटस्य सुवर्णकक्ष्यैः विध्वंसयंस तद्रथिनाम अनीकं; ततॊ ऽवहत पाण्डवम आजिमध्ये 7 तं चित्रसेनॊ विशिखैर विपाठैः; संग्रामजिच छत्रुसहॊ जयश च परत्युद्ययुर भारतम आपतन्तं; महारथाः कर्णम अभीप्समानाः 8 ततः स तेषां पुरुषप्रवीरः; शरासनार्चिः शरवेगतापः वरातान रथानाम अदहत स मन्युर; वनं यथाग्निः कुरुपुंगवानाम 9 तस्मिंस तु युद्धे तुमुले परवृत्ते; पार्थं विकर्णॊ ऽतिरथं रथेन विपाठ वर्षेण कुरुप्रवीरॊ; भीमेन भीमानुजम आससाद 10 ततॊ विकर्णस्य धनुर विकृष्य; जाम्बूनदाग्र्यॊपचितं दृढज्यम अपातयद धवजम अस्य परमथ्य; छिन्नध्वजः सॊ ऽपय अपयाज जवेन 11 तं शात्रवाणां गणबाधितारं; कर्माणि कुर्वाणम अमानुषाणि शत्रुं तपः कॊपम अमृष्यमाणः; समर्पयत कूर्मनखेन पार्थम 12 स तेन राज्ञातिरथेन विद्धॊ; विगाहमानॊ धवजिनीं कुरूणाम शत्रुं तपं पञ्चभिर आशु विद्ध्वा; ततॊ ऽसय सूतं दशभिर जघान 13 ततः स विद्धॊ भरतर्षभेण; बाणेन गात्रावरणातिगेन गतासुर आजौ निपपात भूमौ; नगॊ गनाग्राद इव वातरुग्णः 14 रथर्षभास ते तु रथर्षभेण; वीरा रणे वीरतरेण भग्नाः चकम्पिरे वातवशेन काले; परकमिप्तानीव महावनानि 15 हतास तु पार्थेन नरप्रवीरा; भूमौ युवानः सुषुपुः सुवेषाः वसु परदा वासवतुल्यवीर्याः; पराजिता वासव जेन संख्ये सुवर्णकार्ष्णायस वर्म नद्धा; नागा यथा हैववताः परवृद्धाः 16 तथा स शत्रून समरे विनिघ्नन; गाण्डीवधन्वा पुरुषप्रवीरः चचार संख्ये परदिशॊ दिशश च; दहन्न इवाग्निर वनम आतपान्ते 17 परकीर्णपर्णानि यथा वसन्ते; विशातयित्वात्यनिलॊ नुदन खे तथा सपत्नान विकिरन किरीटी; चचार संख्ये ऽति रथॊ रथेन 18 शॊणाश्ववाहस्य हयान निहत्य; वैकर्तन भरातुर अदीनसत्त्वः एकेन संग्रामजितः शरेण; शिरॊ जहाराथ किरीटमाली 19 तस्मिन हते भरातरि सूतपुत्रॊ; वैकर्तनॊ वीर्यम अथाददानः परगृह्य दन्ताव इव नागराजॊ; महर्षभं वयाघ्र इवाभ्यधावत 20 स पाण्डवं दवादशभिः पृषत्कैर; वैकर्तनः शीघ्रम उपाजघान विव्याध गात्रेषु हयांश च सर्वान; विराट पुत्रं च शरैर निजघ्ने 21 स हस्तिनेवाभिहतॊ गजेन्द्रः; परगृह्य भल्लान निशितान निषङ्गात आ कर्ण पूर्णं च धनुर विकृष्य; विव्याध बाणैर अथ सूतपुत्रम 22 अथास्य बाहूरुशिरॊ ललाटं; गरीवां रथाङ्गानि परावमर्दी सथितस्य बाणैर युधि निर्बिभेद; गाण्डीवमुक्तैर अशनिप्रकाशैः 23 स पार्थ मुक्तैर विशिखैः परणुन्नॊ; गजॊ गजेनेव जितस तरस्वी विहाय संग्रामशिरः परयातॊ; वैकर्तनः पाण्डव बाणतप्तः |
1
[vai] sa śatrusenāṃ tarasā praṇudya; gās tā vijityātha dhanurdharāgryaḥ duryodhanāyābhimukhaṃ prayāto; bhūyo 'rjunaḥ priyam ājau cikīrṣan 2 goṣu prayātāsu javena matsyān; kirīṭinaṃ kṛtakāryaṃ ca matvā duryodhanāyābhimukhaṃ prayāntaṃ; kurupravīrāḥ sahasābhipetuḥ 3 teṣām anīkāni bahūni gāḍḍhaṃ; vyūḍhāni dṛṣṭvā balula dhvajāni matsyasya putraṃ dviṣatāṃ nihantā; vairāṭim āmantrya tato 'bhyuvāca 4 etena tūrṇaṃ pratipādayemāñ; śvetān hayān kāñcanaraśmi yoktrān javena sarveṇa kuru prayatnam; āsādayaitad rathasiṃhavṛndam 5 gajo gajeneva mayā durātmā; yo yoddhum ākāṅkṣati sūtaputraḥ tam eva māṃ prāpaya rājaputra; duryodhanāpāśraya jātadarpam 6 sa tair hayair vātajavair bṛhad bhiḥ; putro virāṭasya suvarṇakakṣyaiḥ vidhvaṃsayaṃs tadrathinām anīkaṃ; tato 'vahat pāṇḍavam ājimadhye 7 taṃ citraseno viśikhair vipāṭhaiḥ; saṃgrāmajic chatrusaho jayaś ca pratyudyayur bhāratam āpatantaṃ; mahārathāḥ karṇam abhīpsamānāḥ 8 tataḥ sa teṣāṃ puruṣapravīraḥ; śarāsanārciḥ śaravegatāpaḥ vrātān rathānām adahat sa manyur; vanaṃ yathāgniḥ kurupuṃgavānām 9 tasmiṃs tu yuddhe tumule pravṛtte; pārthaṃ vikarṇo 'tirathaṃ rathena vipāṭha varṣeṇa kurupravīro; bhīmena bhīmānujam āsasāda 10 tato vikarṇasya dhanur vikṛṣya; jāmbūnadāgryopacitaṃ dṛḍhajyam apātayad dhvajam asya pramathya; chinnadhvajaḥ so 'py apayāj javena 11 taṃ śātravāṇāṃ gaṇabādhitāraṃ; karmāṇi kurvāṇam amānuṣāṇi śatruṃ tapaḥ kopam amṛṣyamāṇaḥ; samarpayat kūrmanakhena pārtham 12 sa tena rājñātirathena viddho; vigāhamāno dhvajinīṃ kurūṇām śatruṃ tapaṃ pañcabhir āśu viddhvā; tato 'sya sūtaṃ daśabhir jaghāna 13 tataḥ sa viddho bharatarṣabheṇa; bāṇena gātrāvaraṇātigena gatāsur ājau nipapāta bhūmau; nago ganāgrād iva vātarugṇaḥ 14 ratharṣabhās te tu ratharṣabheṇa; vīrā raṇe vīratareṇa bhagnāḥ cakampire vātavaśena kāle; prakamiptānīva mahāvanāni 15 hatās tu pārthena narapravīrā; bhūmau yuvānaḥ suṣupuḥ suveṣāḥ vasu pradā vāsavatulyavīryāḥ; parājitā vāsava jena saṃkhye suvarṇakārṣṇāyasa varma naddhā; nāgā yathā haivavatāḥ pravṛddhāḥ 16 tathā sa śatrūn samare vinighnan; gāṇḍīvadhanvā puruṣapravīraḥ cacāra saṃkhye pradiśo diśaś ca; dahann ivāgnir vanam ātapānte 17 prakīrṇaparṇāni yathā vasante; viśātayitvātyanilo nudan khe tathā sapatnān vikiran kirīṭī; cacāra saṃkhye 'ti ratho rathena 18 śoṇāśvavāhasya hayān nihatya; vaikartana bhrātur adīnasattvaḥ ekena saṃgrāmajitaḥ śareṇa; śiro jahārātha kirīṭamālī 19 tasmin hate bhrātari sūtaputro; vaikartano vīryam athādadānaḥ pragṛhya dantāv iva nāgarājo; maharṣabhaṃ vyāghra ivābhyadhāvat 20 sa pāṇḍavaṃ dvādaśabhiḥ pṛṣatkair; vaikartanaḥ śīghram upājaghāna vivyādha gātreṣu hayāṃś ca sarvān; virāṭa putraṃ ca śarair nijaghne 21 sa hastinevābhihato gajendraḥ; pragṛhya bhallān niśitān niṣaṅgāt ā karṇa pūrṇaṃ ca dhanur vikṛṣya; vivyādha bāṇair atha sūtaputram 22 athāsya bāhūruśiro lalāṭaṃ; grīvāṃ rathāṅgāni parāvamardī sthitasya bāṇair yudhi nirbibheda; gāṇḍīvamuktair aśaniprakāśaiḥ 23 sa pārtha muktair viśikhaiḥ praṇunno; gajo gajeneva jitas tarasvī vihāya saṃgrāmaśiraḥ prayāto; vaikartanaḥ pāṇḍava bāṇataptaḥ |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 4
Chapter 50
|
1
[वै] अपयाते तु राधेये दुर्यॊधन पुरॊगमाः अनीकेन यथा सवेन शरैर आर्च्छन्त पाण्डवम 2 बहुधा तस्य सैन्यस्य वयूढस्यापततः शरैः अभियानीयम आज्ञाय वैराटिर इदम अब्रवीत 3 आस्थाय रुचिरं जिष्णॊ रथं सारथिना मया कतमद यास्यसे ऽनीक मुक्तॊ यास्याम्य अहं तवया 4 [अर्ज] लॊहिताक्षम अरिष्टं यं वैयाघ्रम अनुपश्यसि नीलां पताकाम आश्रित्य रथे तिष्ठन्तम उत्तर 5 कृपस्यैतद रथानीकं परापयस्वैतद एव माम एतस्य दर्शयिष्यामि शीघ्रास्त्रं दृढधन्विनः 6 कमण्डलुर धवजे यस्य शातकुम्भमयः शुभः आचार्य एष वै दरॊणः सर्वशस्त्रभृतां वरः 7 सुप्रसन्नमना वीर कुरुष्वैनं परदक्षिणम अत्रैव चाविरॊधेन एष धर्मः सनातनः 8 यदि मे परथमं दरॊणः शरीरे परहरिष्यति ततॊ ऽसय परहरिष्यामि नास्य कॊपॊ भविष्यति 9 अस्याविदूरे तु धनुर धवजाग्रे यस्य दृश्यते आचार्यस्यैष पुत्रॊ वै अश्वत्थामा महारथः 10 सदा ममैष मान्यश च सर्वशस्त्रभृताम अपि एतस्य तवं रथं पराप्य निवर्तेथाः पुनः पुनः 11 य एष तु रथानीके सुवर्णकवचावृतः सेनाग्र्येण तृतीयेन वयवहार्येण तिष्ठति 12 यस्य नागॊ धवजाग्रे वै हेमकेतन संश्रितः धृतराष्ट्रात्मजः शरीमान एष राजा सुयॊधनः 13 एतस्याभिमुखं वीर रथं पररथारुजः परापयस्वैष तेजॊ ऽभिप्रमाथी युद्धदुर्मदः 14 एष दरॊणस्य शिष्याणां शीघ्रास्त्रः परथमॊ मतः एतस्य दर्शयिष्यामि शीघ्रास्त्रं विपुलं शरैः 15 नागकक्ष्या तु रुचिरा धवजाग्रे यस्य तिष्ठति एष वैकर्तनः कर्णॊ विदितः पूर्वम एव ते 16 एतस्य रथम आस्थाय राधेयस्य दुरात्मनः यत्तॊ भवेथाः संग्रामे सपर्धत्य एष मया सदा 17 यस तु नीलानुसारेण पञ्च तारेण केतुना हस्तावापी बृहद धन्वा रथे तिष्ठति वीर्यवान 18 यस्य तारार्क चित्रॊ ऽसौ रथे धवजवरः सथितः यस्यैतत पाण्डुरं छत्रं विमलं मूर्ध्नि तिष्ठति 19 महतॊ रथवंशस्य नाना धवजपताकिनः बलाहकाग्रे सूर्यॊ वा य एष परमुखे सथिथ 20 हैमं चन्द्रार्कसंकाशं कवचं यस्य दृश्यते जातरूपशिरस तराणस तरासयन्न इव मे मनः 21 एष शांतनवॊ भीष्मः सर्वेषां नः पितामहः राजश्रियावबद्धस तु दुर्यॊधन वशानुगः 22 पश्चाद एष परयातव्यॊ न मे विघ्नकरॊ भवेत एतेन युध्यमानस्य यत्तः संयच्छ मे हयान 23 ततॊ ऽभयवहद अव्यग्रॊ वैराटिः सव्यसाचिनम यत्रातिष्ठत कृपॊ राजन यॊत्स्यमानॊ धनंजयम |
1
[vai] apayāte tu rādheye duryodhana purogamāḥ anīkena yathā svena śarair ārcchanta pāṇḍavam 2 bahudhā tasya sainyasya vyūḍhasyāpatataḥ śaraiḥ abhiyānīyam ājñāya vairāṭir idam abravīt 3 āsthāya ruciraṃ jiṣṇo rathaṃ sārathinā mayā katamad yāsyase 'nīka mukto yāsyāmy ahaṃ tvayā 4 [arj] lohitākṣam ariṣṭaṃ yaṃ vaiyāghram anupaśyasi nīlāṃ patākām āśritya rathe tiṣṭhantam uttara 5 kṛpasyaitad rathānīkaṃ prāpayasvaitad eva mām etasya darśayiṣyāmi śīghrāstraṃ dṛḍhadhanvinaḥ 6 kamaṇḍalur dhvaje yasya śātakumbhamayaḥ śubhaḥ ācārya eṣa vai droṇaḥ sarvaśastrabhṛtāṃ varaḥ 7 suprasannamanā vīra kuruṣvainaṃ pradakṣiṇam atraiva cāvirodhena eṣa dharmaḥ sanātanaḥ 8 yadi me prathamaṃ droṇaḥ śarīre prahariṣyati tato 'sya prahariṣyāmi nāsya kopo bhaviṣyati 9 asyāvidūre tu dhanur dhvajāgre yasya dṛśyate ācāryasyaiṣa putro vai aśvatthāmā mahārathaḥ 10 sadā mamaiṣa mānyaś ca sarvaśastrabhṛtām api etasya tvaṃ rathaṃ prāpya nivartethāḥ punaḥ punaḥ 11 ya eṣa tu rathānīke suvarṇakavacāvṛtaḥ senāgryeṇa tṛtīyena vyavahāryeṇa tiṣṭhati 12 yasya nāgo dhvajāgre vai hemaketana saṃśritaḥ dhṛtarāṣṭrātmajaḥ śrīmān eṣa rājā suyodhanaḥ 13 etasyābhimukhaṃ vīra rathaṃ pararathārujaḥ prāpayasvaiṣa tejo 'bhipramāthī yuddhadurmadaḥ 14 eṣa droṇasya śiṣyāṇāṃ śīghrāstraḥ prathamo mataḥ etasya darśayiṣyāmi śīghrāstraṃ vipulaṃ śaraiḥ 15 nāgakakṣyā tu rucirā dhvajāgre yasya tiṣṭhati eṣa vaikartanaḥ karṇo viditaḥ pūrvam eva te 16 etasya ratham āsthāya rādheyasya durātmanaḥ yatto bhavethāḥ saṃgrāme spardhaty eṣa mayā sadā 17 yas tu nīlānusāreṇa pañca tāreṇa ketunā hastāvāpī bṛhad dhanvā rathe tiṣṭhati vīryavān 18 yasya tārārka citro 'sau rathe dhvajavaraḥ sthitaḥ yasyaitat pāṇḍuraṃ chatraṃ vimalaṃ mūrdhni tiṣṭhati 19 mahato rathavaṃśasya nānā dhvajapatākinaḥ balāhakāgre sūryo vā ya eṣa pramukhe sthitha 20 haimaṃ candrārkasaṃkāśaṃ kavacaṃ yasya dṛśyate jātarūpaśiras trāṇas trāsayann iva me manaḥ 21 eṣa śāṃtanavo bhīṣmaḥ sarveṣāṃ naḥ pitāmahaḥ rājaśriyāvabaddhas tu duryodhana vaśānugaḥ 22 paścād eṣa prayātavyo na me vighnakaro bhavet etena yudhyamānasya yattaḥ saṃyaccha me hayān 23 tato 'bhyavahad avyagro vairāṭiḥ savyasācinam yatrātiṣṭhat kṛpo rājan yotsyamāno dhanaṃjayam |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 4
Chapter 51
|
1
[वै] तान्य अनीकान्य अदृश्यन्त कुरूणाम उग्रधन्विनाम संसर्पन्तॊ यथा मेघा घर्मान्ते मन्दमारुताः 2 अभ्याशे वाजिनस तस्थुः समारूढाः परहारिभिः भीमरूपाश च मातङ्गास तॊमराङ्कुशचॊदिताः 3 ततः शक्रः सुरगणैः समारुह्य सुदर्शनम सहॊपायात तदा राजन विश्वाश्वि मरुतां गणैः 4 तद देव यक्षगन्धर्वमहॊरगसमाकुलम शुशुभे ऽभरविनिर्मुक्तं गरहैर इव नभस्तलम 5 अस्त्राणां च बलं तेषां मानुषेषु परयुज्यताम तच च घॊरं महद युद्धं भीष्मार्जुनसमागमे 6 शतं शतसहस्राणाम यत्र सथूणा हिरण्मयाः मणिरत्नमयाश चान्याः परासादम उपधारयन 7 तत्र कामगमं दिव्यं सर्वरत्नविभूषितम विमानं देवराजस्य शुशुभे खेचरं तदा 8 तत्र देवास तरयस तरिंशत तिष्ठन्ति सह वासवाः गन्धर्वा राक्षसाः सर्पाः पितरश च महर्षिभिः 9 तथा राजा वसु मना बलाक्षः सुप्रतर्दनः अष्टकश च शिबिश चैव ययातिर नहुषॊ गयः 10 मनुः कषेपॊ रघुर भानुः कृशाश्वः सगरः शलः विमाने देवराजस्य समदृश्यन्त सुप्रभाः 11 अग्नेर ईशस्य सॊमस्य वरुणस्य परजापतेः तथा धातुर विधातुश च कुबेरस्य यमस्य च 12 अलम्बुसॊग्रसेनस्य गर्धर्वस्य च तुम्बुरॊः यथाभागं यथॊद्देशं विमानानि चकाशिरे 13 सर्वदेव निकायाश च सिद्धाश च परमर्षयः अर्जुनस्य करूणां च दरष्टुं युद्धम उपागताः 14 दिव्यानां तत्र माल्यानां गन्धः पुण्यॊ ऽथ सर्वशः परससार वसन्ताग्रे वनानाम इव पुष्पिताम 15 रक्तारक्तानि देवानां समदृश्यन्त तिष्ठताम आतपत्राणि वासांसि सरजश च वयजनानि च 16 उपशाम्यद रजॊ भौमं सर्वं वयाप्तं मरीचिभिः दिव्यान गन्धान उपादाय वायुर यॊधान असेवत 17 परभासितम इवाकाशं चित्ररूपम अलं कृतम संपतद भिः सथितैश चैव नानारत्नावभासितैः विमानैर विविधैश चित्रैर उपानीतैः सुरॊत्तमैः |
1
[vai] tāny anīkāny adṛśyanta kurūṇām ugradhanvinām saṃsarpanto yathā meghā gharmānte mandamārutāḥ 2 abhyāśe vājinas tasthuḥ samārūḍhāḥ prahāribhiḥ bhīmarūpāś ca mātaṅgās tomarāṅkuśacoditāḥ 3 tataḥ śakraḥ suragaṇaiḥ samāruhya sudarśanam sahopāyāt tadā rājan viśvāśvi marutāṃ gaṇaiḥ 4 tad deva yakṣagandharvamahoragasamākulam śuśubhe 'bhravinirmuktaṃ grahair iva nabhastalam 5 astrāṇāṃ ca balaṃ teṣāṃ mānuṣeṣu prayujyatām tac ca ghoraṃ mahad yuddhaṃ bhīṣmārjunasamāgame 6 śataṃ śatasahasrāṇām yatra sthūṇā hiraṇmayāḥ maṇiratnamayāś cānyāḥ prāsādam upadhārayan 7 tatra kāmagamaṃ divyaṃ sarvaratnavibhūṣitam vimānaṃ devarājasya śuśubhe khecaraṃ tadā 8 tatra devās trayas triṃśat tiṣṭhanti saha vāsavāḥ gandharvā rākṣasāḥ sarpāḥ pitaraś ca maharṣibhiḥ 9 tathā rājā vasu manā balākṣaḥ supratardanaḥ aṣṭakaś ca śibiś caiva yayātir nahuṣo gayaḥ 10 manuḥ kṣepo raghur bhānuḥ kṛśāśvaḥ sagaraḥ śalaḥ vimāne devarājasya samadṛśyanta suprabhāḥ 11 agner īśasya somasya varuṇasya prajāpateḥ tathā dhātur vidhātuś ca kuberasya yamasya ca 12 alambusograsenasya gardharvasya ca tumburoḥ yathābhāgaṃ yathoddeśaṃ vimānāni cakāśire 13 sarvadeva nikāyāś ca siddhāś ca paramarṣayaḥ arjunasya karūṇāṃ ca draṣṭuṃ yuddham upāgatāḥ 14 divyānāṃ tatra mālyānāṃ gandhaḥ puṇyo 'tha sarvaśaḥ prasasāra vasantāgre vanānām iva puṣpitām 15 raktāraktāni devānāṃ samadṛśyanta tiṣṭhatām ātapatrāṇi vāsāṃsi srajaś ca vyajanāni ca 16 upaśāmyad rajo bhaumaṃ sarvaṃ vyāptaṃ marīcibhiḥ divyān gandhān upādāya vāyur yodhān asevata 17 prabhāsitam ivākāśaṃ citrarūpam alaṃ kṛtam saṃpatad bhiḥ sthitaiś caiva nānāratnāvabhāsitaiḥ vimānair vividhaiś citrair upānītaiḥ surottamaiḥ |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 4
Chapter 52
|
1
[वै] एतस्मिन्न अन्तरे तत्र महावीर्यपराक्रमः आजगाम महासत्त्वः कृपः शस्त्रभृतां वरः अर्जुनं परति संयॊद्धुं युद्धार्थी स महारथः 2 तौ रथौ सूर्यसंकाशौ यॊत्स्यमानौ महाबलौ शारदाव इव जीमूतौ वयरॊचेतां वयवस्थितौ 3 पार्थॊ ऽपि विश्रुतं लॊके गाण्डीवं परमायुधम विकृष्य चिक्षेप बहून नाराचान मर्मभेदिनः 4 तान अप्राप्ताञ शितैर बाणैर नाराचान रक्तभॊजनान कृपश चिच्छेद पार्थस्य शतशॊ ऽथ सहस्रशः 5 ततः पार्थश च संक्रुद्धश चित्रान मार्गान परदर्शयन दिशः संछादयन बाणैः परदिशश च महारथः 6 एकछायम इवाकाशं परकुर्वन सर्वतः परभुः परधादयद अमेयात्मा पार्थः शरशतैः कृपम 7 स शरैर अर्पितः करुद्धः शितैर अग्निशिखॊपमैः तूर्णं शरसहस्रेण पार्थम अप्रतिमौजसम अर्पयित्वा महात्मानं ननाद समरे कृपः 8 ततः कनकपुङ्खाग्रैर वीरः संनतपर्वभिः तवरन गाण्डीवनिर्मुक्तैर अर्जुनस तस्य वाजिनः चतुर्भिश चतुरस तीक्ष्णैर अविध्यत परमेषुभिः 9 ते हया निशितैर विद्धा जवलद भिर इव पन्नगैः उत्पेतुः सहसा सर्वे कृपः सथानाद अथाच्यवत 10 चयुतं तु गौतमं सथानात समीक्ष्य कुरुनन्दनः नाविध्यत परवीरघ्नॊ रक्षमाणॊ ऽसय गौरवम 11 स तु लब्ध्वा पुनः सथानं गौतमः सव्यसाचिनम विव्याध दशभिर बाणैस तवरितः कङ्कपत्रिभिः 12 ततः पार्थॊ धनुस तस्य भल्लेन निशितेन च चिच्छेदैकेन भूयश च हस्ताच चापम अथाहरत 13 अथास्य कवचं बाणैर निशितैर मर्मभेदिभिः वयधमन न च पार्थॊ ऽसय शरीरम अवपीडयत 14 तस्य निर्मुच्यमानस्य कवचात काय आबभौ समये मुच्यमानस्य सर्पस्येव तनुर यथा 15 छिन्ने धनुषि पार्थेन सॊ ऽनयद आदाय कार्मुकम चकार गौतमः सज्यं तद अद्भुतम इवाभवत 16 स तद अप्य अस्य कौन्तेयश चिच्छेद नतपर्वणा एवम अन्यानि चापानि बहूनि कृतहस्तवत शारद्वतस्य चिच्छेद पाण्डवः परवीह्र हा 17 स छिन्नधनुर आदाय अथ शक्तिं परतापवान पराहिणॊत पाण्डुपुत्राय परदीप्ताम अशनीम इव 18 ताम अर्जुनस तदायान्तीं शक्तिं हेमविभूषिताम वियद गतां महॊल्काभं चिच्छेद दशभिः शरैः सापतद दशधा छिन्ना भूमौ पार्थेन धीमता 19 युगमध्ये तु भल्लैस तु ततः स सधनुः कृपः तम आशु निशितैः पार्थं बिभेद दशभिः शरैः 20 ततः पार्थॊ महातेजा विशिखान अग्नितेजसः चिक्षेप समरे करुद्धस तरयॊदश शिलाशितान 21 अथास्य युगम एकेन चतुर्भिश चतुरॊ हयान षष्ठेन च शिरः कायाच छरेण रथसारथेः 22 तरिभिस तरिवेणुं समरे दवाभ्याम अक्षौ महाबलः दवादशेन तु भल्लेन चकर्तास्य धवजं तथा 23 ततॊ वर्ज निकाशेन फल्गुनः परहसन्न इव तरयॊदशेनेन्द्रसमः कृपं वक्षस्य अताडयत 24 स छिन्नधन्वा विरथॊ हताश्वॊ हतसारथिः गदापाणिर अवप्लुत्य तूर्णं चिक्षेप तां गदाम 25 सा तु मुक्ता गदा गुर्वी कृपेण सुपरिष्कृता अर्जुनेन शरैर नुन्ना परति मार्गम अथागमत 26 ततॊ यॊधाः परीप्सन्तः शारद्वतम अमर्षणम सर्वतः समरे पार्थं शरवर्षैर अवाकिरन 27 ततॊ विराटस्य सुतः सव्यम आवृत्य वाजिनः यमकं मण्डलं कृत्वा तान यॊधान परत्यवारयत 28 ततः कृपम उपादाय विरथं ते नरर्षभाः अजाजह्रुर महावेगाः कुन्तीपुत्राद धनंजयात |
1
[vai] etasminn antare tatra mahāvīryaparākramaḥ ājagāma mahāsattvaḥ kṛpaḥ śastrabhṛtāṃ varaḥ arjunaṃ prati saṃyoddhuṃ yuddhārthī sa mahārathaḥ 2 tau rathau sūryasaṃkāśau yotsyamānau mahābalau śāradāv iva jīmūtau vyarocetāṃ vyavasthitau 3 pārtho 'pi viśrutaṃ loke gāṇḍīvaṃ paramāyudham vikṛṣya cikṣepa bahūn nārācān marmabhedinaḥ 4 tān aprāptāñ śitair bāṇair nārācān raktabhojanān kṛpaś ciccheda pārthasya śataśo 'tha sahasraśaḥ 5 tataḥ pārthaś ca saṃkruddhaś citrān mārgān pradarśayan diśaḥ saṃchādayan bāṇaiḥ pradiśaś ca mahārathaḥ 6 ekachāyam ivākāśaṃ prakurvan sarvataḥ prabhuḥ pradhādayad ameyātmā pārthaḥ śaraśataiḥ kṛpam 7 sa śarair arpitaḥ kruddhaḥ śitair agniśikhopamaiḥ tūrṇaṃ śarasahasreṇa pārtham apratimaujasam arpayitvā mahātmānaṃ nanāda samare kṛpaḥ 8 tataḥ kanakapuṅkhāgrair vīraḥ saṃnataparvabhiḥ tvaran gāṇḍīvanirmuktair arjunas tasya vājinaḥ caturbhiś caturas tīkṣṇair avidhyat parameṣubhiḥ 9 te hayā niśitair viddhā jvalad bhir iva pannagaiḥ utpetuḥ sahasā sarve kṛpaḥ sthānād athācyavat 10 cyutaṃ tu gautamaṃ sthānāt samīkṣya kurunandanaḥ nāvidhyat paravīraghno rakṣamāṇo 'sya gauravam 11 sa tu labdhvā punaḥ sthānaṃ gautamaḥ savyasācinam vivyādha daśabhir bāṇais tvaritaḥ kaṅkapatribhiḥ 12 tataḥ pārtho dhanus tasya bhallena niśitena ca cicchedaikena bhūyaś ca hastāc cāpam athāharat 13 athāsya kavacaṃ bāṇair niśitair marmabhedibhiḥ vyadhaman na ca pārtho 'sya śarīram avapīḍayat 14 tasya nirmucyamānasya kavacāt kāya ābabhau samaye mucyamānasya sarpasyeva tanur yathā 15 chinne dhanuṣi pārthena so 'nyad ādāya kārmukam cakāra gautamaḥ sajyaṃ tad adbhutam ivābhavat 16 sa tad apy asya kaunteyaś ciccheda nataparvaṇā evam anyāni cāpāni bahūni kṛtahastavat śāradvatasya ciccheda pāṇḍavaḥ paravīhra hā 17 sa chinnadhanur ādāya atha śaktiṃ pratāpavān prāhiṇot pāṇḍuputrāya pradīptām aśanīm iva 18 tām arjunas tadāyāntīṃ śaktiṃ hemavibhūṣitām viyad gatāṃ maholkābhaṃ ciccheda daśabhiḥ śaraiḥ sāpatad daśadhā chinnā bhūmau pārthena dhīmatā 19 yugamadhye tu bhallais tu tataḥ sa sadhanuḥ kṛpaḥ tam āśu niśitaiḥ pārthaṃ bibheda daśabhiḥ śaraiḥ 20 tataḥ pārtho mahātejā viśikhān agnitejasaḥ cikṣepa samare kruddhas trayodaśa śilāśitān 21 athāsya yugam ekena caturbhiś caturo hayān ṣaṣṭhena ca śiraḥ kāyāc chareṇa rathasāratheḥ 22 tribhis triveṇuṃ samare dvābhyām akṣau mahābalaḥ dvādaśena tu bhallena cakartāsya dhvajaṃ tathā 23 tato varja nikāśena phalgunaḥ prahasann iva trayodaśenendrasamaḥ kṛpaṃ vakṣasy atāḍayat 24 sa chinnadhanvā viratho hatāśvo hatasārathiḥ gadāpāṇir avaplutya tūrṇaṃ cikṣepa tāṃ gadām 25 sā tu muktā gadā gurvī kṛpeṇa supariṣkṛtā arjunena śarair nunnā prati mārgam athāgamat 26 tato yodhāḥ parīpsantaḥ śāradvatam amarṣaṇam sarvataḥ samare pārthaṃ śaravarṣair avākiran 27 tato virāṭasya sutaḥ savyam āvṛtya vājinaḥ yamakaṃ maṇḍalaṃ kṛtvā tān yodhān pratyavārayat 28 tataḥ kṛpam upādāya virathaṃ te nararṣabhāḥ ajājahrur mahāvegāḥ kuntīputrād dhanaṃjayāt |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 4
Chapter 53
|
1
[अर्ज] यत्रैषा काञ्चनी वेदी परदीप्ताग्निशिखॊपमा उच्छ्रिता काञ्चने दण्डे पताकाभिर अलं कृता तत्र मां वह भद्रं ते दरॊणानीकाय मारिष 2 अश्वाः शॊणाः परकाशन्ते बृहन्तश चारु वाहिनः सनिग्धविद्रुम संकाशास ताम्रास्याः परियदर्शनाः युक्ता रथवरे यस्य सर्वशिक्षा विशारदाः 3 दीर्घबाहुर महातेजा बलरूपसमन्वितः सर्वलॊकेषु विख्यातॊ भारद्वाजः परतापवान 4 बुद्ध्या तुल्यॊ हय उशनसा बृहस्पतिसमॊ नये वेदास तथैव चत्वारॊ बरह्मचर्यं तथैव च 5 ससंहाराणि दिव्यानि सर्वाण्य अस्त्राणि मारिष धनुर्वेदश च कार्त्स्न्येन यस्मिन नित्यं परतिष्ठितः 6 कषमा दमश च सत्यं च आनृशंस्यम अथार्जवम एते चान्ये च बहवॊ गुणा यस्मिन दविजॊत्तमे 7 तेनाहं यॊद्धुम इच्छामि महाभागेन संयुगे तस्मात तवं परापयाचार्यं कषिप्रम उत्तरवाहय 8 [वै] अर्जुनेनैवम उक्तस तु वैराटिर हेमभूषितान चॊदयाम आस तान अश्वान भारद्वाज रथं परति 9 तम आपतन्तं वेगेन पाण्डवं रथिनां वरम दरॊणः परत्युद्ययौ पार्थं मत्तॊ मत्तम इव दविपम 10 ततः परध्मापयच छङ्खं भेरी शतनिनादितम परचुक्षुभे बलं सर्वम उद्धूत इव सागरः 11 अथ शॊणान सदश्वांस तान हन्स वर्णैर मनॊजवैः मिश्रितान समरे दृष्ट्वा वयस्मयन्त रणे जनाः 12 तौ रथौ वीर्यसंपन्नौ दृष्ट्वा संग्राममूर्धनि आचार्य शिष्याव अजितौ कृतविध्यौ मनस्विनौ 13 समाश्लिष्टौ तदान्यॊन्यं दरॊणपार्थौ महाबलौ दृष्ट्वा पराकम्पत मुहुर भरतानां महद बलम 14 हर्षयुक्तस तथा पार्थः परहसन्न इव विर्यवान रथं रथेन दरॊणस्य समासाद्य महारथः 15 अभिवाद्य महाबाहुः सान्त्वपूर्वम इदं वचः उवाच शलक्ष्णया वाचा कौन्तेयः परवीर हा 16 उषिताः सम वनेवासं परतिकर्म चिकीर्षवः कॊपं नार्हसि नः कर्तुं सदा समरदुर्जय 17 अहं तु परहृते पूर्वं परहरिष्यामि ते ऽनघ इति मे वर्तते बुद्धिस तद भवान कर्तुम अर्हति 18 ततॊ ऽसमै पराहिणॊद दरॊणः शरान अधिकविंशतिम अप्राप्तांश चैव तान पार्थश चिच्छेद कृतहस्तवत 19 ततः शरसहस्रेण रथपार्थस्य वीर्यवान अवाकिरत ततॊ दरॊणः शीघ्रम अस्त्रं विदर्शयन 20 एवं परववृते युद्धं भारद्वाज किरीटिनॊः समं विमुञ्चतॊः संख्ये विशिखान दीप्ततेजसः 21 ताव उभौ खयातकर्माणाव उभौ वायुसमौ जवे उभौ दिव्यास्त्रविदुषाव उभाव उत्तमतेजसौ कषिपन्तौ शरजालानि मॊहयाम आसतुर नृपान 22 वयस्मयन्त ततॊ यॊधाः सर्वे तत्र समागताः शरान विसृजतॊस तूर्णं साधु साध्व इति पूजयन 23 दरॊणं हि समरे कॊ ऽनयॊ यॊद्धुम अर्हति फल्गुनात रौद्रः कषत्रिय धर्मॊ ऽयं गुरुणा यद अयुध्यत इत्य अब्रुवञ जनास तत्र संग्रामशिरसि सथिताः 24 वीरौ ताव अपि संरब्धौ संनिकृष्टौ महारथौ छादयेतां शरव्रातैर अन्यॊन्यम अपराजितौ 25 विस्फार्य सुमहच चापं हेमपृष्ठं दुरासदम संरब्धॊ ऽथ भरद्वाजः फल्गुनं परत्ययुध्यत 26 स सायकमयैर जालैर अर्जुनस्य रथं परति भानुमत्ल्भिः शिला धौतैर भानॊः परच्छादयत परभाम 27 पार्थं च स महाबाहुर महावेगैर महारथः विव्याध निशितैर बाणैर मेघॊ वृष्ट्येव पर्वतम 28 तथैव दिव्यं गाण्डीवं धनुर आदाय पाण्डवः शत्रुघ्नं वेगवद धृष्टॊ भारसाधनम उत्तमम विससर्ज शरांश चित्रान सुवर्णविकृतान बहून 29 नाशयञ शरवर्षाणि भारद्वाजस्य वीर्यवान तूर्णं चापनिविर्मुक्तैस तद अद्भुतम इवाभवत 30 स रथेन चरन पार्थः परेक्षणीयॊ धनंजयः युगपद दिक्षु सर्वासु सर्वशस्त्राण्य अदर्शयत 31 एकछायम इवाकाशं बाणैश चक्रे समन्ततः नादृश्यत तदा दरॊणॊ नीहारेणेव संवृतः 32 तस्याभवत तदा रूपं संवृतस्य शरॊत्तमैः जाज्वल्यमानस्य यथा पर्वतस्येव सर्वतः 33 दृष्ट्वा तु पार्थस्य रणे शरैः सवरथम आवृतम स विस्फार्य धनुश चित्रं मेघस्तनित निस्वनम 34 अग्निचक्रॊपमं घॊरं विकर्षन परमायुधम वयशातयच छरांस तांस तु दरॊणः समितिशॊभनः महान अभूत ततः शब्दॊ वंशानाम इव दुह्यताम 35 जाम्बूनदमयैः पुङ्खैश चित्रचापवरातिगैः पराच्छादयद अमेयात्मा दिशः सूर्यस्य च परभाम 36 ततः कनकपुङ्खानां शराणां नतपर्वणाम वियच चराणां वियति दृश्यन्ते बहुशः परजाः 37 दरॊणस्य पुङ्खसक्ताश च परभवन्तः शरासनात एकॊ दीर्घ इवादृश्यद आकाशे संहतः शरः 38 एवं तौ सवर्णविकृतान विमुञ्चन्तौ महाशरान आकाशं संवृतं वीराव उल्काभिर इव चक्रतुः 39 शरास तयॊश च विबभुः कङ्कबर्हिण वाससः पङ्क्त्यः शरदि खस्थानां हंसानां चरताम इव 40 युद्धं समभवत तत्र सुसंरब्धं महात्मनॊः दरॊण पाण्डवयॊर घॊरं वृत्रवासवयॊर इव 41 तौ जगाव इव चासाद्य विषाणाग्रैः परस्परम शरैः पूर्णायतॊत्सृष्टैर अन्यॊन्यम अभिजघ्नतुः 42 तौ वयवाहरतां शूरौ संरब्धौ रणशॊभिनौ उदीरयन्तौ समरे दिव्यान्य अस्त्राणि भागशः 43 अथ तव आचार्य मुख्येन शरान सृष्टाञ शिलाशितान नयवारयच छितैर बानैर अर्जुनॊ जयतां वरः 44 दर्शयन्न ऐन्द्रिर आत्मानम उग्रम उग्रपराक्रमः इषुभिस तूर्णम आकाशं बहुभिश च समावृणॊत 45 जिघांसन्तं नरव्याघ्रम अर्जुनं तिग्मतेजसम आचार्य मुख्यः समरे दरॊणः शस्त्रभृतां वरः अर्जुनेन सहाक्रीडच छरैः संनतपर्वभिः 46 दिव्यान्य अस्त्राणि मुञ्चन्तं भारद्वाजं महारणे अस्त्रैर अस्त्राणि संवार्य पल्गुनः समयॊधयत 47 तयॊर आसीत संप्रहारः करुद्धयॊर नरसिंहयॊः अमर्षिणॊस तदान्यॊन्यं देवदानवयॊर इव 48 ऐन्द्रं वायव्यम आग्नेयम अस्त्रम अस्त्रेण पाण्डवः दरॊणेन मुक्तं मुक्तं तु गरसते सम पुनः पुनः 49 एवं शूरौ महेष्वासौ विसृजन्तौ शिताञ शरान एकछायं चक्रतुस ताव आकाशं शरवृष्टिभिः 50 ततॊ ऽरजुनेन मुक्तानां पततां च शरीरिषु पर्वतेष्व इव वर्जाणां शराणां शरूयते सवनः 51 ततॊ नागा रथाश चैव सादिनश च विशां पते शॊणिताक्ता वयदृश्यन्त पुष्पिता इव किंशुकाः 52 बाहुभिश च स केयूरैर विचित्रैश च महारथैः सुवर्णचित्रैः कवचैर धवजैश च विनिपातितैः 53 यॊधैश चनिहतैस तत्र पार्थ बाणप्रपीडितैः बलम आसीत समुद्भ्रान्तं दरॊणार्जुन समागमे 54 विधुन्वानौ तु तौ वीरौ धनुर ई भारसाधने आच्छायदेताम अन्यॊन्यं तितक्षन्तौ रणेषुभिः 55 अथान्तरिक्षे नादॊ ऽभूद दरॊणं तत्र परशंसताम दुष्करं कृतवान दरॊणॊ यद अर्जुनम अयॊधयत 56 परमाथिनं महावीर्यं दृढमुष्टिं दुरासदम जेतारं देव दैत्यानां सर्पाणां च महारथम 57 अविश्रमं च शिक्षां च लाघवं दूरपातिताम पार्थस्य समरे दृष्ट्वा दरॊणस्याभूच च विस्मयः 58 अथ गाण्डीवम उद्यम्य दिव्यं धनुर अमर्षणः विचकर्ष रणे पार्थॊ बाहुभ्यां भरतर्षभ 59 तस्य बाणमयं वर्षं शलभानाम इवायतम न च बाणान्तरे वायुर अस्य शक्नॊति सर्पितुम 60 अनिशं संदधानस्य शरान उत्सृजतस तदा ददृशे नान्तरं किं चित पार्थस्याददतॊ ऽपि च 61 तथा शीघ्रास्त्र युद्धे तु वर्तमाने सुदारुणे शीघ्राच छीघ्रतरं पार्थः शरान अन्यान उदीरयत 62 ततः शतसहस्राणि शराणां नतपर्वणाम युगपत परापतंस तत्र दरॊणस्य रथम अन्तिकात 63 अवकीर्यमाणे दरॊणे तु शरैर गाण्डीवधन्वना हाहाकारॊ महान आसीत सैन्यानां भरतर्षभ 64 पाण्डवस्य तु शीघ्रास्त्रं मघवान समपूजयत गन्धर्वाप्सरसश चैव ये च तत्र समागताः 65 ततॊ वृन्देन महता रथानां रथयूथपः आचार्य पुत्रः सहसा पाण्डवं परत्यवारयत 66 अश्वत्थामा तु तत कर्म हृदयेन महात्मनः पूजयाम आस पार्थस्य कॊपं चास्याकरॊद भृशम 67 स मन्युवशम आपन्नः पार्थम अभ्यद्रवद रणे किरञ शरसहस्राणि पर्जन्य इव वृष्टिमान 68 आवृत्य तु महाबाहुर यतॊ दरौणिस ततॊ हयान अन्तरं परददौ पार्थॊ दरॊणस्य वयपसर्पितुम 69 स तु लब्ध्वान्तरं तूर्णम अपायाज जवनैर हयैः छिन्नवर्म धवजः शूरॊ निकृत्तः परमेषुभिः |
1
[arj] yatraiṣā kāñcanī vedī pradīptāgniśikhopamā ucchritā kāñcane daṇḍe patākābhir alaṃ kṛtā tatra māṃ vaha bhadraṃ te droṇānīkāya māriṣa 2 aśvāḥ śoṇāḥ prakāśante bṛhantaś cāru vāhinaḥ snigdhavidruma saṃkāśās tāmrāsyāḥ priyadarśanāḥ yuktā rathavare yasya sarvaśikṣā viśāradāḥ 3 dīrghabāhur mahātejā balarūpasamanvitaḥ sarvalokeṣu vikhyāto bhāradvājaḥ pratāpavān 4 buddhyā tulyo hy uśanasā bṛhaspatisamo naye vedās tathaiva catvāro brahmacaryaṃ tathaiva ca 5 sasaṃhārāṇi divyāni sarvāṇy astrāṇi māriṣa dhanurvedaś ca kārtsnyena yasmin nityaṃ pratiṣṭhitaḥ 6 kṣamā damaś ca satyaṃ ca ānṛśaṃsyam athārjavam ete cānye ca bahavo guṇā yasmin dvijottame 7 tenāhaṃ yoddhum icchāmi mahābhāgena saṃyuge tasmāt tvaṃ prāpayācāryaṃ kṣipram uttaravāhaya 8 [vai] arjunenaivam uktas tu vairāṭir hemabhūṣitān codayām āsa tān aśvān bhāradvāja rathaṃ prati 9 tam āpatantaṃ vegena pāṇḍavaṃ rathināṃ varam droṇaḥ pratyudyayau pārthaṃ matto mattam iva dvipam 10 tataḥ pradhmāpayac chaṅkhaṃ bherī śatanināditam pracukṣubhe balaṃ sarvam uddhūta iva sāgaraḥ 11 atha śoṇān sadaśvāṃs tān hansa varṇair manojavaiḥ miśritān samare dṛṣṭvā vyasmayanta raṇe janāḥ 12 tau rathau vīryasaṃpannau dṛṣṭvā saṃgrāmamūrdhani ācārya śiṣyāv ajitau kṛtavidhyau manasvinau 13 samāśliṣṭau tadānyonyaṃ droṇapārthau mahābalau dṛṣṭvā prākampata muhur bharatānāṃ mahad balam 14 harṣayuktas tathā pārthaḥ prahasann iva viryavān rathaṃ rathena droṇasya samāsādya mahārathaḥ 15 abhivādya mahābāhuḥ sāntvapūrvam idaṃ vacaḥ uvāca ślakṣṇayā vācā kaunteyaḥ paravīra hā 16 uṣitāḥ sma vanevāsaṃ pratikarma cikīrṣavaḥ kopaṃ nārhasi naḥ kartuṃ sadā samaradurjaya 17 ahaṃ tu prahṛte pūrvaṃ prahariṣyāmi te 'nagha iti me vartate buddhis tad bhavān kartum arhati 18 tato 'smai prāhiṇod droṇaḥ śarān adhikaviṃśatim aprāptāṃś caiva tān pārthaś ciccheda kṛtahastavat 19 tataḥ śarasahasreṇa rathapārthasya vīryavān avākirat tato droṇaḥ śīghram astraṃ vidarśayan 20 evaṃ pravavṛte yuddhaṃ bhāradvāja kirīṭinoḥ samaṃ vimuñcatoḥ saṃkhye viśikhān dīptatejasaḥ 21 tāv ubhau khyātakarmāṇāv ubhau vāyusamau jave ubhau divyāstraviduṣāv ubhāv uttamatejasau kṣipantau śarajālāni mohayām āsatur nṛpān 22 vyasmayanta tato yodhāḥ sarve tatra samāgatāḥ śarān visṛjatos tūrṇaṃ sādhu sādhv iti pūjayan 23 droṇaṃ hi samare ko 'nyo yoddhum arhati phalgunāt raudraḥ kṣatriya dharmo 'yaṃ guruṇā yad ayudhyata ity abruvañ janās tatra saṃgrāmaśirasi sthitāḥ 24 vīrau tāv api saṃrabdhau saṃnikṛṣṭau mahārathau chādayetāṃ śaravrātair anyonyam aparājitau 25 visphārya sumahac cāpaṃ hemapṛṣṭhaṃ durāsadam saṃrabdho 'tha bharadvājaḥ phalgunaṃ pratyayudhyata 26 sa sāyakamayair jālair arjunasya rathaṃ prati bhānumatlbhiḥ śilā dhautair bhānoḥ pracchādayat prabhām 27 pārthaṃ ca sa mahābāhur mahāvegair mahārathaḥ vivyādha niśitair bāṇair megho vṛṣṭyeva parvatam 28 tathaiva divyaṃ gāṇḍīvaṃ dhanur ādāya pāṇḍavaḥ śatrughnaṃ vegavad dhṛṣṭo bhārasādhanam uttamam visasarja śarāṃś citrān suvarṇavikṛtān bahūn 29 nāśayañ śaravarṣāṇi bhāradvājasya vīryavān tūrṇaṃ cāpanivirmuktais tad adbhutam ivābhavat 30 sa rathena caran pārthaḥ prekṣaṇīyo dhanaṃjayaḥ yugapad dikṣu sarvāsu sarvaśastrāṇy adarśayat 31 ekachāyam ivākāśaṃ bāṇaiś cakre samantataḥ nādṛśyata tadā droṇo nīhāreṇeva saṃvṛtaḥ 32 tasyābhavat tadā rūpaṃ saṃvṛtasya śarottamaiḥ jājvalyamānasya yathā parvatasyeva sarvataḥ 33 dṛṣṭvā tu pārthasya raṇe śaraiḥ svaratham āvṛtam sa visphārya dhanuś citraṃ meghastanita nisvanam 34 agnicakropamaṃ ghoraṃ vikarṣan paramāyudham vyaśātayac charāṃs tāṃs tu droṇaḥ samitiśobhanaḥ mahān abhūt tataḥ śabdo vaṃśānām iva duhyatām 35 jāmbūnadamayaiḥ puṅkhaiś citracāpavarātigaiḥ prācchādayad ameyātmā diśaḥ sūryasya ca prabhām 36 tataḥ kanakapuṅkhānāṃ śarāṇāṃ nataparvaṇām viyac carāṇāṃ viyati dṛśyante bahuśaḥ prajāḥ 37 droṇasya puṅkhasaktāś ca prabhavantaḥ śarāsanāt eko dīrgha ivādṛśyad ākāśe saṃhataḥ śaraḥ 38 evaṃ tau svarṇavikṛtān vimuñcantau mahāśarān ākāśaṃ saṃvṛtaṃ vīrāv ulkābhir iva cakratuḥ 39 śarās tayoś ca vibabhuḥ kaṅkabarhiṇa vāsasaḥ paṅktyaḥ śaradi khasthānāṃ haṃsānāṃ caratām iva 40 yuddhaṃ samabhavat tatra susaṃrabdhaṃ mahātmanoḥ droṇa pāṇḍavayor ghoraṃ vṛtravāsavayor iva 41 tau jagāv iva cāsādya viṣāṇāgraiḥ parasparam śaraiḥ pūrṇāyatotsṛṣṭair anyonyam abhijaghnatuḥ 42 tau vyavāharatāṃ śūrau saṃrabdhau raṇaśobhinau udīrayantau samare divyāny astrāṇi bhāgaśaḥ 43 atha tv ācārya mukhyena śarān sṛṣṭāñ śilāśitān nyavārayac chitair bānair arjuno jayatāṃ varaḥ 44 darśayann aindrir ātmānam ugram ugraparākramaḥ iṣubhis tūrṇam ākāśaṃ bahubhiś ca samāvṛṇot 45 jighāṃsantaṃ naravyāghram arjunaṃ tigmatejasam ācārya mukhyaḥ samare droṇaḥ śastrabhṛtāṃ varaḥ arjunena sahākrīḍac charaiḥ saṃnataparvabhiḥ 46 divyāny astrāṇi muñcantaṃ bhāradvājaṃ mahāraṇe astrair astrāṇi saṃvārya palgunaḥ samayodhayat 47 tayor āsīt saṃprahāraḥ kruddhayor narasiṃhayoḥ amarṣiṇos tadānyonyaṃ devadānavayor iva 48 aindraṃ vāyavyam āgneyam astram astreṇa pāṇḍavaḥ droṇena muktaṃ muktaṃ tu grasate sma punaḥ punaḥ 49 evaṃ śūrau maheṣvāsau visṛjantau śitāñ śarān ekachāyaṃ cakratus tāv ākāśaṃ śaravṛṣṭibhiḥ 50 tato 'rjunena muktānāṃ patatāṃ ca śarīriṣu parvateṣv iva varjāṇāṃ śarāṇāṃ śrūyate svanaḥ 51 tato nāgā rathāś caiva sādinaś ca viśāṃ pate śoṇitāktā vyadṛśyanta puṣpitā iva kiṃśukāḥ 52 bāhubhiś ca sa keyūrair vicitraiś ca mahārathaiḥ suvarṇacitraiḥ kavacair dhvajaiś ca vinipātitaiḥ 53 yodhaiś canihatais tatra pārtha bāṇaprapīḍitaiḥ balam āsīt samudbhrāntaṃ droṇārjuna samāgame 54 vidhunvānau tu tau vīrau dhanur ī bhārasādhane ācchāyadetām anyonyaṃ titakṣantau raṇeṣubhiḥ 55 athāntarikṣe nādo 'bhūd droṇaṃ tatra praśaṃsatām duṣkaraṃ kṛtavān droṇo yad arjunam ayodhayat 56 pramāthinaṃ mahāvīryaṃ dṛḍhamuṣṭiṃ durāsadam jetāraṃ deva daityānāṃ sarpāṇāṃ ca mahāratham 57 aviśramaṃ ca śikṣāṃ ca lāghavaṃ dūrapātitām pārthasya samare dṛṣṭvā droṇasyābhūc ca vismayaḥ 58 atha gāṇḍīvam udyamya divyaṃ dhanur amarṣaṇaḥ vicakarṣa raṇe pārtho bāhubhyāṃ bharatarṣabha 59 tasya bāṇamayaṃ varṣaṃ śalabhānām ivāyatam na ca bāṇāntare vāyur asya śaknoti sarpitum 60 aniśaṃ saṃdadhānasya śarān utsṛjatas tadā dadṛśe nāntaraṃ kiṃ cit pārthasyādadato 'pi ca 61 tathā śīghrāstra yuddhe tu vartamāne sudāruṇe śīghrāc chīghrataraṃ pārthaḥ śarān anyān udīrayat 62 tataḥ śatasahasrāṇi śarāṇāṃ nataparvaṇām yugapat prāpataṃs tatra droṇasya ratham antikāt 63 avakīryamāṇe droṇe tu śarair gāṇḍīvadhanvanā hāhākāro mahān āsīt sainyānāṃ bharatarṣabha 64 pāṇḍavasya tu śīghrāstraṃ maghavān samapūjayat gandharvāpsarasaś caiva ye ca tatra samāgatāḥ 65 tato vṛndena mahatā rathānāṃ rathayūthapaḥ ācārya putraḥ sahasā pāṇḍavaṃ pratyavārayat 66 aśvatthāmā tu tat karma hṛdayena mahātmanaḥ pūjayām āsa pārthasya kopaṃ cāsyākarod bhṛśam 67 sa manyuvaśam āpannaḥ pārtham abhyadravad raṇe kirañ śarasahasrāṇi parjanya iva vṛṣṭimān 68 āvṛtya tu mahābāhur yato drauṇis tato hayān antaraṃ pradadau pārtho droṇasya vyapasarpitum 69 sa tu labdhvāntaraṃ tūrṇam apāyāj javanair hayaiḥ chinnavarma dhvajaḥ śūro nikṛttaḥ parameṣubhiḥ |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 4
Chapter 54
|
1
[वै] तं पार्थः परतिजग्राह वायुवेगम इवॊद्धतम शरजालेन महता वर्षमाणम इवाम्बुदम 2 तयॊर देवासुरसमः संनिपातॊ महान अभूत किरतॊः शरजालानि वृत्रवासवयॊर इव 3 न सम सूर्यस तदा भाति न च वाति समीरणः शरगाढे कृते वयॊम्नि छाया भूते समन्ततः 4 महांश चट चटा शब्दॊ यॊधयॊर हन्यमानयॊः दह्यताम इव वेणूनाम आसीत परपुरंजय 5 हयान अस्यार्जुनः सर्वान कृतवान अल्पजीवितान स राजन अन परजानाति दिशं कां चन मॊहितः 6 ततॊ दरौणिर महावीर्यः पार्थस्य विचरिष्यतः विवरं सूक्ष्मम आलॊक्य जयां चिच्छेद कषुरेण ह तद अस्यापूजयन देवाः कर्म दृष्ट्वाति मानुषम 7 ततॊ दरौणिर धनूंष्य अष्टौ वयपक्रम्य नरर्षभम पुनर अभ्याहनत पार्थं हृदये कङ्कपत्रिभिः 8 ततः पार्थॊ महाबाहुः परहस्य सवनवत तदा यॊजयाम आस नवया मौर्व्या गाण्डीवम ओजसा 9 ततॊ ऽरधचन्द्रम आवृत्य तेन पार्थः समागमत वारणेनेव मत्तेन मत्तॊ वारणयूथपः 10 ततः परववृते युद्धं पृथिव्याम एकवीरयॊः रणमध्ये दवयॊर एव सुमहल लॊमहर्षणम 11 तौ वीरौ कुरवः सर्वे ददृशुर विस्मयान्विताः युध्यमानौ महात्मानौ यूथपाव इव संगतौ 12 तौ समाजघ्नतुर वीराव अन्यॊन्यं पुरुषर्षभौ शरैर आशीविशाकारैर जवलद भिर इव पन्नगैः 13 अक्षय्याव इषुधी दिव्यौ पाण्डवस्य महात्मनः तेन पार्थॊ रणे शूरस तस्थौ गिरिर इवाचलः 14 अश्वत्थाम्नः पुनर बाणाः कषिप्रम अभ्यस्यतॊ रणे जग्मुः परिक्षयं शीघ्रम अभूत तेनाधिकॊ ऽरजुनः 15 ततः कर्णॊ महच चापं विकृष्याभ्यधिकं रुषा अवाक्षिपत ततः शब्दॊ हाहाकारॊ महान अभूत 16 तत्र चक्षुर दधे पार्थॊ यत्र विस्पार्यते धनुः ददर्श तत्र राधेयं तस्य कॊपॊ ऽतयवीवृधत 17 सरॊषवशम आपन्नः कर्णम एव जिघांसया अवैक्षत विवृत्ताभ्यां नेत्राभ्यां कुरुपुंगवः 18 तथा तु विमुखे पार्थे दरॊणपुत्रस्य सायकान तवरिताः पुरुषा राजन्न उपाजह्रुः सहस्रशः 19 उत्सृज्य च महाबाहुर दरॊणपुत्रं धनंजयः अभिदुद्राव सहसा कर्णम एव सपत्नजित 20 तम अभिद्रुत्य कौन्तेयः करॊधसंरक्तलॊचनः कामयन दवैरथे युद्धम इदं वचनम अब्रवीत |
1
[vai] taṃ pārthaḥ pratijagrāha vāyuvegam ivoddhatam śarajālena mahatā varṣamāṇam ivāmbudam 2 tayor devāsurasamaḥ saṃnipāto mahān abhūt kiratoḥ śarajālāni vṛtravāsavayor iva 3 na sma sūryas tadā bhāti na ca vāti samīraṇaḥ śaragāḍhe kṛte vyomni chāyā bhūte samantataḥ 4 mahāṃś caṭa caṭā śabdo yodhayor hanyamānayoḥ dahyatām iva veṇūnām āsīt parapuraṃjaya 5 hayān asyārjunaḥ sarvān kṛtavān alpajīvitān sa rājan an prajānāti diśaṃ kāṃ cana mohitaḥ 6 tato drauṇir mahāvīryaḥ pārthasya vicariṣyataḥ vivaraṃ sūkṣmam ālokya jyāṃ ciccheda kṣureṇa ha tad asyāpūjayan devāḥ karma dṛṣṭvāti mānuṣam 7 tato drauṇir dhanūṃṣy aṣṭau vyapakramya nararṣabham punar abhyāhanat pārthaṃ hṛdaye kaṅkapatribhiḥ 8 tataḥ pārtho mahābāhuḥ prahasya svanavat tadā yojayām āsa navayā maurvyā gāṇḍīvam ojasā 9 tato 'rdhacandram āvṛtya tena pārthaḥ samāgamat vāraṇeneva mattena matto vāraṇayūthapaḥ 10 tataḥ pravavṛte yuddhaṃ pṛthivyām ekavīrayoḥ raṇamadhye dvayor eva sumahal lomaharṣaṇam 11 tau vīrau kuravaḥ sarve dadṛśur vismayānvitāḥ yudhyamānau mahātmānau yūthapāv iva saṃgatau 12 tau samājaghnatur vīrāv anyonyaṃ puruṣarṣabhau śarair āśīviśākārair jvalad bhir iva pannagaiḥ 13 akṣayyāv iṣudhī divyau pāṇḍavasya mahātmanaḥ tena pārtho raṇe śūras tasthau girir ivācalaḥ 14 aśvatthāmnaḥ punar bāṇāḥ kṣipram abhyasyato raṇe jagmuḥ parikṣayaṃ śīghram abhūt tenādhiko 'rjunaḥ 15 tataḥ karṇo mahac cāpaṃ vikṛṣyābhyadhikaṃ ruṣā avākṣipat tataḥ śabdo hāhākāro mahān abhūt 16 tatra cakṣur dadhe pārtho yatra vispāryate dhanuḥ dadarśa tatra rādheyaṃ tasya kopo 'tyavīvṛdhat 17 saroṣavaśam āpannaḥ karṇam eva jighāṃsayā avaikṣata vivṛttābhyāṃ netrābhyāṃ kurupuṃgavaḥ 18 tathā tu vimukhe pārthe droṇaputrasya sāyakān tvaritāḥ puruṣā rājann upājahruḥ sahasraśaḥ 19 utsṛjya ca mahābāhur droṇaputraṃ dhanaṃjayaḥ abhidudrāva sahasā karṇam eva sapatnajit 20 tam abhidrutya kaunteyaḥ krodhasaṃraktalocanaḥ kāmayan dvairathe yuddham idaṃ vacanam abravīt |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 4
Chapter 55
|
1
[अर्ज] कर्ण यत ते सभामध्ये बहु वाचा विकत्थितम न मे युधि समॊ ऽसतीति तद इदं परत्युपस्थितम 2 अवॊचः परुषा वाचॊ धर्मम उत्सृज्य केवलम इदं तु दुष्करं मन्ये यद इदं ते चिकीर्षितम 3 यत तवया कथितं पूर्वं माम अनासाद्य किं चन तद अद्य कुरु राधेय कुरुमध्ये मया सह 4 यत सभायां सम पाञ्चालीं लिश्यमानां दुरात्मभिः दृष्टवान असि तस्याद्य फलम आप्नुहि केवलम 5 धर्मपाशनिबद्धेन यन मया मर्षितं पुरा तस्य राधेय कॊपस्य विजयं पश्य मे मृधे 6 एहि कर्ण मया सार्धं परतिपद्यस्व सागरम परेक्षकाः कुरवः सर्वे भवन्तु सह सैनिकाः 7 [कर्ण] बरवीषि वाचा यत पार्थ कर्मणा तत समाचर अतिशेते हि वै वाचं कर्मेति परथितं भुवि 8 यत तवया मर्षितं पूर्वं तद अशक्तेन मर्षितम इति गृह्णामि तत पार्थ तव दृष्ट्वापराक्रमम 9 धर्मपाशनिबद्धेन यदि ते मर्षितं पुरा तथैव बद्धम आत्मानम अबद्धम इव मन्यसे 10 यदि तावद वनेवासा यथॊक्तश चरितस तवया तत तवं धर्मार्थवित कलिष्टः समयं भेत्तुम इच्छसि 11 यदि शक्रः सवयं पार्थ युध्यते तव कारणात तथापि न वयथा का चिन मम सयाद विक्रमिष्यतः 12 अयं कौन्तेय कामस ते नचिरात समुपस्थितः यॊत्स्यसे तवं मया सार्धम अद्य दरक्ष्यसि मे बलम 13 [अर्ज] इदानीम एव तावत तवम अपयातॊ रणान मम तेन जीवसि राधेयनिहतस तव अनुजस तव 14 भरातरं घातयित्वा च तयक्त्वा रणशिरश च कः तवदन्यः पुरुषः सत्सु बरूयाद एवं वयवस्थितः 15 [वै] इति कर्णं बरुवन्न एव बीभत्सुर अपराजितः अभ्ययाद विसृजन बाणान कायावरण भेदिनः 16 परतिजग्राह तान कर्णः शरान अग्निशिखॊपमान शरवर्षेण महता वर्षमाण इवाम्बुदः 17 उत्पेतुः शरजालानि घॊररूपाणि सर्वशः अविध्यद अश्वान बाहॊश च हस्तावापं पृथक पृथक 18 सॊ ऽमृष्यमाणः कर्णस्य निषङ्गस्यावलम्बनम चिच्छेद निशिताग्रेण शरेण नतपर्वणा 19 उपासङ्गाद उपादाय कर्णॊ बाणान अथापरान विव्याध पाण्डवं हस्ते तस्य मुष्टिर अशीर्यत 20 ततः पार्थॊ महाबाहुः कर्णस्य धनुर अच्छिनत स शक्तिं पराहिणॊत तस्मै तां पार्थॊ वयधमच छरैः 21 ततॊ ऽभिपेतुर बहवॊ राधेयस्य पदानुगाः तांश च गाण्डीवनिर्मुक्तैः पराहिणॊद यमसादनम 22 ततॊ ऽसयाश्वाञ शरैस तीक्ष्णैर बीभत्सुर भारसाधनैः आ कर्ण मुक्तैर अभ्यघ्नंस ते हताः परापतन भुवि 23 अथापरेण बाणेन जवलितेन महाभुजः विव्याध कर्णं कौन्तेयस तीक्ष्णेनॊरसि वीर्यवान 24 तस्य भित्त्वा तनुत्राणं कायम अभ्यपतच छिरः ततः स तमसाविष्टॊ न सम किं चित परजज्ञिवान 25 स गाढवेदनॊ हित्वा रणं परायाद उदङ्मुखः ततॊ ऽरजुन उपाक्रॊशद उत्तरश च महारथः |
1
[arj] karṇa yat te sabhāmadhye bahu vācā vikatthitam na me yudhi samo 'stīti tad idaṃ pratyupasthitam 2 avocaḥ paruṣā vāco dharmam utsṛjya kevalam idaṃ tu duṣkaraṃ manye yad idaṃ te cikīrṣitam 3 yat tvayā kathitaṃ pūrvaṃ mām anāsādya kiṃ cana tad adya kuru rādheya kurumadhye mayā saha 4 yat sabhāyāṃ sma pāñcālīṃ liśyamānāṃ durātmabhiḥ dṛṣṭavān asi tasyādya phalam āpnuhi kevalam 5 dharmapāśanibaddhena yan mayā marṣitaṃ purā tasya rādheya kopasya vijayaṃ paśya me mṛdhe 6 ehi karṇa mayā sārdhaṃ pratipadyasva sāgaram prekṣakāḥ kuravaḥ sarve bhavantu saha sainikāḥ 7 [karṇa] bravīṣi vācā yat pārtha karmaṇā tat samācara atiśete hi vai vācaṃ karmeti prathitaṃ bhuvi 8 yat tvayā marṣitaṃ pūrvaṃ tad aśaktena marṣitam iti gṛhṇāmi tat pārtha tava dṛṣṭvāparākramam 9 dharmapāśanibaddhena yadi te marṣitaṃ purā tathaiva baddham ātmānam abaddham iva manyase 10 yadi tāvad vanevāsā yathoktaś caritas tvayā tat tvaṃ dharmārthavit kliṣṭaḥ samayaṃ bhettum icchasi 11 yadi śakraḥ svayaṃ pārtha yudhyate tava kāraṇāt tathāpi na vyathā kā cin mama syād vikramiṣyataḥ 12 ayaṃ kaunteya kāmas te nacirāt samupasthitaḥ yotsyase tvaṃ mayā sārdham adya drakṣyasi me balam 13 [arj] idānīm eva tāvat tvam apayāto raṇān mama tena jīvasi rādheyanihatas tv anujas tava 14 bhrātaraṃ ghātayitvā ca tyaktvā raṇaśiraś ca kaḥ tvadanyaḥ puruṣaḥ satsu brūyād evaṃ vyavasthitaḥ 15 [vai] iti karṇaṃ bruvann eva bībhatsur aparājitaḥ abhyayād visṛjan bāṇān kāyāvaraṇa bhedinaḥ 16 pratijagrāha tān karṇaḥ śarān agniśikhopamān śaravarṣeṇa mahatā varṣamāṇa ivāmbudaḥ 17 utpetuḥ śarajālāni ghorarūpāṇi sarvaśaḥ avidhyad aśvān bāhoś ca hastāvāpaṃ pṛthak pṛthak 18 so 'mṛṣyamāṇaḥ karṇasya niṣaṅgasyāvalambanam ciccheda niśitāgreṇa śareṇa nataparvaṇā 19 upāsaṅgād upādāya karṇo bāṇān athāparān vivyādha pāṇḍavaṃ haste tasya muṣṭir aśīryata 20 tataḥ pārtho mahābāhuḥ karṇasya dhanur acchinat sa śaktiṃ prāhiṇot tasmai tāṃ pārtho vyadhamac charaiḥ 21 tato 'bhipetur bahavo rādheyasya padānugāḥ tāṃś ca gāṇḍīvanirmuktaiḥ prāhiṇod yamasādanam 22 tato 'syāśvāñ śarais tīkṣṇair bībhatsur bhārasādhanaiḥ ā karṇa muktair abhyaghnaṃs te hatāḥ prāpatan bhuvi 23 athāpareṇa bāṇena jvalitena mahābhujaḥ vivyādha karṇaṃ kaunteyas tīkṣṇenorasi vīryavān 24 tasya bhittvā tanutrāṇaṃ kāyam abhyapatac chiraḥ tataḥ sa tamasāviṣṭo na sma kiṃ cit prajajñivān 25 sa gāḍhavedano hitvā raṇaṃ prāyād udaṅmukhaḥ tato 'rjuna upākrośad uttaraś ca mahārathaḥ |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 4
Chapter 56
|
1
[वै] ततॊ वैकर्तनं जित्वा पार्थॊ वैराटिम अब्रवीत एतन मां परापयानीकं यत्र तालॊ हिरण्मयः 2 अत्र शांतनवॊ भीष्मॊ रथे ऽसमाकं पितामहः काङ्क्षमाणॊ मया युद्धं तिष्ठत्य अमर दर्शनः आदास्याम्य अहम एतस्य धनुर्ज्याम अपि चाहवे 3 अस्यन्तं दिव्यम अस्त्रं मां चित्रम अद्य निशामय शतह्रदाम इवायान्तीं सतनयित्नॊर इवाम्बरे 4 सुवर्णपृष्ठं गाण्डीवं दरक्ष्यन्ति कुरवॊ मम दक्षिणेनाथ वामेन कतरेण सविद अस्यति इति मां संगताः सर्वे तर्कयिष्यन्ति शत्रवः 5 शॊणितॊदां रथावर्तां नागनक्रां दुरत्ययाम नदीं परस्यन्दयिष्यामि परलॊकप्रवाहिनीम 6 पाणिपादशिरः पृष्ठबाहुशाखा निरन्तरम वनं कुरूणां छेत्स्यामि भल्लैः संनतपर्वभिः 7 जयतः कौरवीं सेनाम एकस्य मम धन्विनः शतं मार्गा भविष्यन्ति पावकस्येव कानने मया चक्रम इवाविद्धं सैन्यं दरक्ष्यसि केवलम 8 असंभ्रान्तॊ रथे तिष्ठ समेषु विषमेषु च दिवाम आवृत्य तिष्ठन्तं गिरिं भेत्स्यामि धारिभिः 9 अहम इन्द्रस्य वचनात संग्रामे ऽभयहनं पुरा पौलॊमान कालखञ्जांश च सहस्राणि शतानि च 10 अहम इन्द्राद दृढां मुष्टिं बरह्मणः कृतहस्तताम परगाढं तुमुलं चित्रम अतिविद्धं परजापतेः 11 अहं पारे समुद्रस्य हिरण्यपुरम आरुजम जित्वा षष्टिसहस्राणि रथिनाम उग्रधन्विनाम 12 धवजवृक्षं पत्तितृणं रथसिंहगणायुतम वनम आदीपयिष्यामि कुरूणाम अस्त्रतेजसा 13 तान अहं रथनीडेभ्यः शरैः संनतपर्वभिः एकः संकालयिष्यामि वज्रपाणिर इवासुरान 14 रौद्रं रुद्राद अहं हय अस्त्रं वारुणं वरुणाद अपि अस्त्रम आग्नेयम अग्नेश च वायव्यं मातरिश्वनः वज्रादीनि तथास्त्राणि शक्राद अहम अवाप्तवान 15 धार्तराष्ट्र वनं घॊरं नरसिंहाभिरक्षितम अहम उत्पाटयिष्यामि वैराटे वयेतु ते भयम 16 एवम आश्वासितस तेन वैराटिः सव्यसाचिना वयगाहत रथानीकं भीमं भीष्मस्य धीमतः 17 तम आयान्तं महाबाहुं जिगीषन्तं रणे परान अभ्यवारयद अव्यग्रः करूरकर्मा धनंजयम 18 तं चित्रमाल्याभरणाः कृतविद्या मनस्विनः आगच्छन भीमधन्वानं मौर्वीं पर्यस्य बाहुभिः 19 दुःशासनॊ विकर्णश च दुःसहॊ ऽथ विविंशतिः आगत्य भीमधन्वानं बीभत्सुं पर्यवारयन 20 दुःशासनस तु भल्लेन विद्ध्वा वैराटिम उत्तरम दवितीयेनार्जुनं वीरः परत्यविध्यत सतनान्तरे 21 तस्य जिष्णुर उपावृत्य पृथु धारेण कार्मुकम चकर्त गार्ध्रपत्रेण जातरूपपरिष्कृतम 22 अथैनं पञ्चभिः पश्चात परत्यविध्यत सतनान्तरे सॊ ऽपयातॊ रणं हित्वा पार्थ बाणप्रपीडितः 23 तं विकर्णः शरैस तीक्ष्णैर गार्ध्रपत्रैर अजिह्म गैः विव्याध परवीर घनम अर्जुनं धृतराष्ट्र जः 24 ततस तम अपि कौन्तेयः शरेणानतपर्वणा ललाटे ऽभयहनत तूर्णं स विद्धः परापतद रथात 25 ततः पार्थम अभिद्रुत्य दुःसहः स विविंशतिः अवाकिरच छरैस तीक्ष्णैः परीप्सन भरातरं रणे 26 ताव उभौ गार्ध्रपत्राभ्यां निशिताभ्यां धनंजयः विद्ध्वा युगपद अव्यग्रस तयॊर वाहान असूदयत 27 तौ हताश्वौ विविद्धाङ्गौ धृतराष्ट्रात्म जाव उभौ अभिपत्य रथैर अन्यैर अपनीतौ पदानुगैः 28 सर्वा दिशश चाभ्यपतद बीभत्सुर अपराजितः किरीटमाली कौन्तेयॊ लब्धलक्षॊ महाबलः |
1
[vai] tato vaikartanaṃ jitvā pārtho vairāṭim abravīt etan māṃ prāpayānīkaṃ yatra tālo hiraṇmayaḥ 2 atra śāṃtanavo bhīṣmo rathe 'smākaṃ pitāmahaḥ kāṅkṣamāṇo mayā yuddhaṃ tiṣṭhaty amara darśanaḥ ādāsyāmy aham etasya dhanurjyām api cāhave 3 asyantaṃ divyam astraṃ māṃ citram adya niśāmaya śatahradām ivāyāntīṃ stanayitnor ivāmbare 4 suvarṇapṛṣṭhaṃ gāṇḍīvaṃ drakṣyanti kuravo mama dakṣiṇenātha vāmena katareṇa svid asyati iti māṃ saṃgatāḥ sarve tarkayiṣyanti śatravaḥ 5 śoṇitodāṃ rathāvartāṃ nāganakrāṃ duratyayām nadīṃ prasyandayiṣyāmi paralokapravāhinīm 6 pāṇipādaśiraḥ pṛṣṭhabāhuśākhā nirantaram vanaṃ kurūṇāṃ chetsyāmi bhallaiḥ saṃnataparvabhiḥ 7 jayataḥ kauravīṃ senām ekasya mama dhanvinaḥ śataṃ mārgā bhaviṣyanti pāvakasyeva kānane mayā cakram ivāviddhaṃ sainyaṃ drakṣyasi kevalam 8 asaṃbhrānto rathe tiṣṭha sameṣu viṣameṣu ca divām āvṛtya tiṣṭhantaṃ giriṃ bhetsyāmi dhāribhiḥ 9 aham indrasya vacanāt saṃgrāme 'bhyahanaṃ purā paulomān kālakhañjāṃś ca sahasrāṇi śatāni ca 10 aham indrād dṛḍhāṃ muṣṭiṃ brahmaṇaḥ kṛtahastatām pragāḍhaṃ tumulaṃ citram atividdhaṃ prajāpateḥ 11 ahaṃ pāre samudrasya hiraṇyapuram ārujam jitvā ṣaṣṭisahasrāṇi rathinām ugradhanvinām 12 dhvajavṛkṣaṃ pattitṛṇaṃ rathasiṃhagaṇāyutam vanam ādīpayiṣyāmi kurūṇām astratejasā 13 tān ahaṃ rathanīḍebhyaḥ śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ ekaḥ saṃkālayiṣyāmi vajrapāṇir ivāsurān 14 raudraṃ rudrād ahaṃ hy astraṃ vāruṇaṃ varuṇād api astram āgneyam agneś ca vāyavyaṃ mātariśvanaḥ vajrādīni tathāstrāṇi śakrād aham avāptavān 15 dhārtarāṣṭra vanaṃ ghoraṃ narasiṃhābhirakṣitam aham utpāṭayiṣyāmi vairāṭe vyetu te bhayam 16 evam āśvāsitas tena vairāṭiḥ savyasācinā vyagāhata rathānīkaṃ bhīmaṃ bhīṣmasya dhīmataḥ 17 tam āyāntaṃ mahābāhuṃ jigīṣantaṃ raṇe parān abhyavārayad avyagraḥ krūrakarmā dhanaṃjayam 18 taṃ citramālyābharaṇāḥ kṛtavidyā manasvinaḥ āgacchan bhīmadhanvānaṃ maurvīṃ paryasya bāhubhiḥ 19 duḥśāsano vikarṇaś ca duḥsaho 'tha viviṃśatiḥ āgatya bhīmadhanvānaṃ bībhatsuṃ paryavārayan 20 duḥśāsanas tu bhallena viddhvā vairāṭim uttaram dvitīyenārjunaṃ vīraḥ pratyavidhyat stanāntare 21 tasya jiṣṇur upāvṛtya pṛthu dhāreṇa kārmukam cakarta gārdhrapatreṇa jātarūpapariṣkṛtam 22 athainaṃ pañcabhiḥ paścāt pratyavidhyat stanāntare so 'payāto raṇaṃ hitvā pārtha bāṇaprapīḍitaḥ 23 taṃ vikarṇaḥ śarais tīkṣṇair gārdhrapatrair ajihma gaiḥ vivyādha paravīra ghnam arjunaṃ dhṛtarāṣṭra jaḥ 24 tatas tam api kaunteyaḥ śareṇānataparvaṇā lalāṭe 'bhyahanat tūrṇaṃ sa viddhaḥ prāpatad rathāt 25 tataḥ pārtham abhidrutya duḥsahaḥ sa viviṃśatiḥ avākirac charais tīkṣṇaiḥ parīpsan bhrātaraṃ raṇe 26 tāv ubhau gārdhrapatrābhyāṃ niśitābhyāṃ dhanaṃjayaḥ viddhvā yugapad avyagras tayor vāhān asūdayat 27 tau hatāśvau vividdhāṅgau dhṛtarāṣṭrātma jāv ubhau abhipatya rathair anyair apanītau padānugaiḥ 28 sarvā diśaś cābhyapatad bībhatsur aparājitaḥ kirīṭamālī kaunteyo labdhalakṣo mahābalaḥ |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 4
Chapter 57
|
1
[वै] अथ संगम्य सर्वे तु कौरवाणां महारथाः अर्जुनं सहिता यत्ताः परत्ययुध्यन्त भारत 2 स सायकमयैर जालैः सर्वतस तान महारथान पराछादयद अमेयात्मा नीहार इव पर्वतान 3 नरद भिश च महानागैर हेषमाणैश च वाजिभिः भेरीशङ्खनिनादैश च स शब्दस तुमुलॊ ऽभवत 4 नराश्वकायान निर्भिद्य लॊहानि कवचानि च पार्थस्य शरजालानि विनिष्पेतुः सहस्रशः 5 तवरमाणः शरान अस्यान पाण्डवः स बभौ रणे मध्यंदिनगतॊ ऽरचिष्मान पाण्डवः स बभौ रणे 6 उपप्लवन्त वित्रस्ता रथेभ्यॊ रथिनस तदा सादिनश चाश्वपृष्ठेभ्यॊ भूमौ चापि पदातयः 7 शरैः संताड्यमानानां कवचानां महात्मनाम ताम्रराजतलॊहानां परादुरासीन महास्वनः 8 छन्नम आयॊधनं सर्वं शरीरैर गतचेतसाम गजाश्वसादिभिस तत्र शितबाणात्त जीवितैः 9 रथॊपस्थाभिपतितैर आस्तृता मानवैर मही परनृत्यद इव संग्रामे चापहस्तॊ धनंजयः 10 शरुत्वा गाण्डीवनिर्घॊषं विस्फूर्जितम इवाशनेः तरस्तानि सर्वभूतानि वयगच्छन्त महाहवात 11 कुण्डलॊष्णीष धारीणि जातरूपस्रजानि च पतितानि सम दृश्यन्ते शिरांसि रणमूर्धनि 12 विशिखॊन्मथितैर गात्रैर बाहुभिश च स कार्मुकैः स हस्ताभरणैश चान्यैः परच्छन्ना भाति मेदिनी 13 शिरसां पात्यमानानाम अन्तरा निशितैः शरैः अश्ववृष्टिर इवाकाशाद अभवद भरतर्षभ 14 दर्शयित्वा तथात्मानं रौद्रं रुद्र पराक्रमः अवरुद्धश चरन पार्थॊ दशवर्षाणि तरीणि च करॊधाग्निम उत्सृजद घॊरं धार्तराष्ट्रेषु पाण्डवः 15 तस्य तद दहतः सैन्यं दृष्ट्वा चैव पराक्रमम सर्वे शान्ति परा यॊधा धार्तराष्ट्रस्य पश्यतः 16 वित्रासयित्वा तत सैन्यं दरावयित्वा महारथान अर्जुनॊ जयतां शरेष्ठः पर्यवर्तत भारत 17 परावर्तयन नदीं घॊरां शॊणितौघतरङ्गिणीम अस्थि शैवलसंबाधां युगान्ते कालनिर्मिताम 18 शरचाप पलवां घॊरां मांसशॊणितकर्दमाम महारथमहाद्वीपां शङ्खदुन्दुभिनिस्वनाम चकार महतीं पार्थॊ नदीम उत्तरशॊणिताम 19 आददानस्य हि शरान संधाय च विमुञ्चतः विकर्षतश च गाण्डीवं न किं चिद दृश्यते ऽनतरम |
1
[vai] atha saṃgamya sarve tu kauravāṇāṃ mahārathāḥ arjunaṃ sahitā yattāḥ pratyayudhyanta bhārata 2 sa sāyakamayair jālaiḥ sarvatas tān mahārathān prāchādayad ameyātmā nīhāra iva parvatān 3 narad bhiś ca mahānāgair heṣamāṇaiś ca vājibhiḥ bherīśaṅkhaninādaiś ca sa śabdas tumulo 'bhavat 4 narāśvakāyān nirbhidya lohāni kavacāni ca pārthasya śarajālāni viniṣpetuḥ sahasraśaḥ 5 tvaramāṇaḥ śarān asyān pāṇḍavaḥ sa babhau raṇe madhyaṃdinagato 'rciṣmān pāṇḍavaḥ sa babhau raṇe 6 upaplavanta vitrastā rathebhyo rathinas tadā sādinaś cāśvapṛṣṭhebhyo bhūmau cāpi padātayaḥ 7 śaraiḥ saṃtāḍyamānānāṃ kavacānāṃ mahātmanām tāmrarājatalohānāṃ prādurāsīn mahāsvanaḥ 8 channam āyodhanaṃ sarvaṃ śarīrair gatacetasām gajāśvasādibhis tatra śitabāṇātta jīvitaiḥ 9 rathopasthābhipatitair āstṛtā mānavair mahī pranṛtyad iva saṃgrāme cāpahasto dhanaṃjayaḥ 10 śrutvā gāṇḍīvanirghoṣaṃ visphūrjitam ivāśaneḥ trastāni sarvabhūtāni vyagacchanta mahāhavāt 11 kuṇḍaloṣṇīṣa dhārīṇi jātarūpasrajāni ca patitāni sma dṛśyante śirāṃsi raṇamūrdhani 12 viśikhonmathitair gātrair bāhubhiś ca sa kārmukaiḥ sa hastābharaṇaiś cānyaiḥ pracchannā bhāti medinī 13 śirasāṃ pātyamānānām antarā niśitaiḥ śaraiḥ aśvavṛṣṭir ivākāśād abhavad bharatarṣabha 14 darśayitvā tathātmānaṃ raudraṃ rudra parākramaḥ avaruddhaś caran pārtho daśavarṣāṇi trīṇi ca krodhāgnim utsṛjad ghoraṃ dhārtarāṣṭreṣu pāṇḍavaḥ 15 tasya tad dahataḥ sainyaṃ dṛṣṭvā caiva parākramam sarve śānti parā yodhā dhārtarāṣṭrasya paśyataḥ 16 vitrāsayitvā tat sainyaṃ drāvayitvā mahārathān arjuno jayatāṃ śreṣṭhaḥ paryavartata bhārata 17 prāvartayan nadīṃ ghorāṃ śoṇitaughataraṅgiṇīm asthi śaivalasaṃbādhāṃ yugānte kālanirmitām 18 śaracāpa plavāṃ ghorāṃ māṃsaśoṇitakardamām mahārathamahādvīpāṃ śaṅkhadundubhinisvanām cakāra mahatīṃ pārtho nadīm uttaraśoṇitām 19 ādadānasya hi śarān saṃdhāya ca vimuñcataḥ vikarṣataś ca gāṇḍīvaṃ na kiṃ cid dṛśyate 'ntaram |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 4
Chapter 58
|
1
[वै] अथ दुर्यॊधनः कर्णॊ दुःशासनविविंशती दरॊणश च सह पुत्रेण कृपश चातिरथॊ रणे 2 पुनर ईयुः सुसंरब्धा धनंजय जिघांसया विस्फारयन्तश चापानिबलवन्ति दृढानि च 3 तान परकीर्णपताकेन रथेनादित्यवर्चसा परत्युद्ययौ महाराजन समस्तान वानरध्वजः 4 ततः कृपश च कर्णश च दरॊणश च रथिनां वरः तं महास्त्रैर महावीर्यं परिवार्य धनंजयम 5 शरौघान सम्यग अस्यन्तॊ जीमूता इव वार्षिकाः ववर्षुः शरवर्षाणि परपतन्तं किरीटिनम 6 इषुभिर बहुभिस तूर्णं समरे लॊमवाहिभिः अदूरात पर्यवस्थाय पूरयाम आसुर आदृताः 7 तथावकीर्णस्य हि तैर दिव्यैर अस्त्रैः समन्ततः न तस्य दव्यङ्गुलम अपि विवृतं समदृश्यत 8 ततः परहस्य बीभत्सुर दिव्यम ऐन्द्रं महारथः अस्त्रम आदित्यसंकाशं गाण्डीवे समयॊजयत 9 स रश्मिभिर इवादित्यः परतपन समरे बली किरीटमाली कौन्तेयः सर्वान पराच्छादयत कुरून 10 यथाबलाहके विद्यूत पावकॊ वा शिलॊच्चये तथा गाण्डीवम अभवद इन्द्रायुधम इवाततम 11 यथा वर्षति पर्जन्ये विद्युद विभ्राजते दिवि तथा दश दिशः सर्वाः पतद गाण्डीवम आवृणॊत 12 तरस्ताश च रथिनः सर्वे बभूवुस तत्र सर्वशः सर्वे शान्ति परा भूत्वा सवचित्तानि न लेभिरे संग्रामविमुखाः सर्वे यॊधास ते हतचेतसः 13 एवं सर्वाणि सैन्यानि भग्नानि भरतर्षभ पराद्रवन्त दिशः सर्वा निराशानि सवजीविते |
1
[vai] atha duryodhanaḥ karṇo duḥśāsanaviviṃśatī droṇaś ca saha putreṇa kṛpaś cātiratho raṇe 2 punar īyuḥ susaṃrabdhā dhanaṃjaya jighāṃsayā visphārayantaś cāpānibalavanti dṛḍhāni ca 3 tān prakīrṇapatākena rathenādityavarcasā pratyudyayau mahārājan samastān vānaradhvajaḥ 4 tataḥ kṛpaś ca karṇaś ca droṇaś ca rathināṃ varaḥ taṃ mahāstrair mahāvīryaṃ parivārya dhanaṃjayam 5 śaraughān samyag asyanto jīmūtā iva vārṣikāḥ vavarṣuḥ śaravarṣāṇi prapatantaṃ kirīṭinam 6 iṣubhir bahubhis tūrṇaṃ samare lomavāhibhiḥ adūrāt paryavasthāya pūrayām āsur ādṛtāḥ 7 tathāvakīrṇasya hi tair divyair astraiḥ samantataḥ na tasya dvyaṅgulam api vivṛtaṃ samadṛśyata 8 tataḥ prahasya bībhatsur divyam aindraṃ mahārathaḥ astram ādityasaṃkāśaṃ gāṇḍīve samayojayat 9 sa raśmibhir ivādityaḥ pratapan samare balī kirīṭamālī kaunteyaḥ sarvān prācchādayat kurūn 10 yathābalāhake vidyūt pāvako vā śiloccaye tathā gāṇḍīvam abhavad indrāyudham ivātatam 11 yathā varṣati parjanye vidyud vibhrājate divi tathā daśa diśaḥ sarvāḥ patad gāṇḍīvam āvṛṇot 12 trastāś ca rathinaḥ sarve babhūvus tatra sarvaśaḥ sarve śānti parā bhūtvā svacittāni na lebhire saṃgrāmavimukhāḥ sarve yodhās te hatacetasaḥ 13 evaṃ sarvāṇi sainyāni bhagnāni bharatarṣabha prādravanta diśaḥ sarvā nirāśāni svajīvite |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 4
Chapter 59
|
1
[वै] ततः शांतनवॊ भीष्मॊ दुराधर्षः परतापवान वध्यमानेषु यॊधेषु धनंजयम उपाद्रवत 2 परगृह्य कार्मुकश्रेष्ठं जातरूपपरिष्कृतम शरान आदाय तीक्ष्णाग्नान मर्मभेद परमाथिनः 3 पाण्डुरेणातपत्रेण धरियमाणेन मूर्धनि शुशुभे स नरव्याघ्रॊ गिरिः सूर्यॊदये यथा 4 परध्माय शङ्खं गाङ्गेयॊ धार्तराष्ट्रान परहर्षयन परदक्षिणम उपावृत्य बीभत्सुं समवारयत 5 तम उद्वीक्ष्य तथायान्तं कौन्तेयः परवीर हा परत्यगृह्णात परहृष्टात्मा धारा धरम इवाचलः 6 ततॊ भीष्मः शरान अष्टौ धवजे पार्थस्य वीर्यवान समपर्यन महावेगाञ शवसमानान इवॊरगान 7 ते धवजं पाण्डुपुत्रस्य समासाद्य पतत्रिणः जवलन्तः कपिम आजघ्नुर धवजाग्र निलयांश च तान 8 ततॊ भल्लेन महता पृथु धारेण पाण्डवः छत्रं चिच्छेद भीष्मस्य तूर्णं तद अपतद भुवि 9 धवजं चैवास्य कौन्तेयः शरैर अभ्यहनद दृढम शीघ्रकृद रथवाहांश च तथॊभौ पार्ष्णिसारथी 10 तयॊस तद अभवद युद्धं तुमुलं लॊमहर्षणम भीष्मस्य सह पार्थेन बलिवासवयॊर इव 11 भल्लैर भल्लाः समागम्य भीष्म पाण्डवयॊर युधि अन्तरिक्षे वयराजन्त खद्यॊताः परावृषीव हि 12 अग्निचक्रम इवाविद्धं सव्यदक्षिणम अस्यतः गाण्डीवम अभवद राजन पार्थस्य सृजतः शरान 13 स तैः संछादयाम आस भीष्मं शरशतैः शितैः पर्वतं वारिधाराभिश छादयन्न इव तॊयदः 14 तां स वेलाम इवॊद्धूतां शरवृष्टिं समुत्थिताम वयधमत सायकैर भीष्मॊ अर्जुनं संनिवारयत 15 ततस तानि निकृत्तानि शरजालानि भागशः समरे ऽभिव्यशीर्यन्त फल्गुनस्य रथं परति 16 ततः कनकपुङ्खानां शरवृष्टिं समुत्थिताम पाण्डवस्य रथात तूर्णं शलभानांम इवायतिम वयधमत तां पुनस तस्य भीष्मः शरशतैः शितैः 17 ततस ते कुरवः सर्वे साधु साध्व इति चाब्रुवन दुष्करं कृतवान भीष्मॊ यद अर्जुनम अयॊधयत 18 बलवांस तरुणॊ दक्षः कषिप्रकारी च पाण्डवः कॊ ऽनयः समर्थः पार्थस्य वेगं धारयितुं रणे 19 ऋते शांतनवाद भीष्मात कृष्णाद वा देवकी सुतात आचार्य परवराद वापि भारद्वाजान महाबलात आचार्य परवराद वापि भारद्वाजान महाबलात 20 अस्त्रैर अस्त्राणि संवार्य करीडतः पुरुषर्षभौ चक्षूंषि सर्वभूतानां मॊहयन्तौ महाबलौ 21 पराजापत्यं तथैवैन्द्रम आग्नेयं च सुदारुणम वौबेरं वारुणं चैव याम्य वायव्यम एव च परयुञ्जानौ महात्मानौ समरे तौ विचेरतुः 22 विस्मितान्य अथ भूतानि तौ दृष्ट्वा संयुगे तदा साधु पार्थ महाबाहॊ साधु बीष्मेति चाब्रुवन 23 नेदं युक्तं मनुष्येषु यॊ ऽयं संदृश्यते महान महास्त्राणां संप्रयॊगः समरे भीष्मपार्थयॊः 24 एवं सर्वास्त्रविदुषॊर अस्त्रयुद्धम अवर्तत अथ जिष्णुर उपावृत्य पृथु धारेण कार्मुकम चकर्त भीष्मस्य तदा जातरूपपरिष्कृतम 25 निमेषान्तरमात्रेण भीष्मॊ ऽनयत कार्मुकं रणे समादाय महाबाहुः स जयं चक्रे महाबलः शरांश च सुबहून करुद्धॊ मुमॊचाशु धनंजये 26 अर्जुनॊ ऽपि शरांश चित्रान भीष्माय निशितान बहून चिक्षेप सुमहातेजास तथा भीष्मश च पाण्डवे 27 तयॊर दिव्यास्त्रविदुषॊर अस्यतॊर अनिशं शरान न विशेषस तदा राजँल लक्ष्यते सम महात्मनॊः 28 अथावृणॊद दश दिशः शरैर अति रथैस तदा किरीटमाली कौन्तेयः शूरः शांतनवस तथा 29 अतीव पाण्डवॊ भीष्मं भीष्मश चातीव पाण्डवम बभूव तस्मिन संग्रामे राजँल लॊके तद अद्भुतम 30 पाण्डवेन हताः शूरा भीष्मस्य रथरक्षिणः शेरते सम तदा राजन कौन्तेयस्याभितॊ रथम 31 ततॊ गाण्डीवनिर्मुक्ता निरमित्रं चिकीर्षवः आगच्छन पुङ्खसंश्लिष्टाः शवेतवाहन पत्रिणः 32 निष्पतन्तॊ रथात तस्य धौता हैरण्यवाससः आकाशे समदृश्यन्त हंसानाम इव पङ्क्तयः 33 तस्य तद दिव्यम अस्त्रं हि परगाढं चित्रम अस्यतः परेक्षन्ते समान्तरिक्ष सथाः सर्वे देवाः स वासवाः 34 तद दृष्ट्वा परमप्रीतॊ गन्धर्वश चित्रम अद्भुतम शशंस देवराजाय चित्रसेनः परतापवान 35 पश्येमान अरिनिर्दारान संसक्तान इव गच्छतः चित्ररूपम इदं जिष्णॊर दिव्यम अस्त्रम उदीर्यतः 36 नेदं मनुष्याः शरद्दध्युर न हीदं तेषु विद्यते पौराणानां महास्त्राणां विचित्रायं समागमः 37 मध्यंदिनगतं सूर्यं परतपन्तम इवाम्बरे न शक्नुवन्ति सैन्यानि पाण्डवं परतिवीक्षितुम 38 उभौ विश्रुतकर्माणाव उभौ युद्धविशारदौ उभौ सदृशकर्माणाव उभौ युधि दुरासदौ 39 इत्य उक्तॊ देवराजस तु पार्थ भीष्म समागमम पूजयाम आस दिव्येन पुष्पवर्षेण भारत 40 ततॊ भीष्मः शांतनवॊ वामे पार्श्वे समर्पयत अस्यतः परतिसंधाय विवृतं सव्यसाचिनः 41 ततः परहस्य बीभत्सुः पृथु धारेण कार्मुकम नयकृन्तद गार्ध्रपत्रेण भीष्मस्यामिततेजसः 42 अथैनं दशभिर बाणैर परत्यविध्यत सतनान्तरे यतमानं पराक्रान्तं कुन्तीपुत्रॊ धनंजयः 43 स पीडितॊ महाबाहुर गृहीत्वा रथकूबरम गाङ्गेयॊ युधि दुर्धर्षस तस्थौ दीर्घम इवातुरः 44 तं विसंज्ञम अपॊवाह संयन्ता रथवाजिनाम उपदेशम अनुस्मृत्य रक्षमाणॊ महारथम |
1
[vai] tataḥ śāṃtanavo bhīṣmo durādharṣaḥ pratāpavān vadhyamāneṣu yodheṣu dhanaṃjayam upādravat 2 pragṛhya kārmukaśreṣṭhaṃ jātarūpapariṣkṛtam śarān ādāya tīkṣṇāgnān marmabheda pramāthinaḥ 3 pāṇḍureṇātapatreṇa dhriyamāṇena mūrdhani śuśubhe sa naravyāghro giriḥ sūryodaye yathā 4 pradhmāya śaṅkhaṃ gāṅgeyo dhārtarāṣṭrān praharṣayan pradakṣiṇam upāvṛtya bībhatsuṃ samavārayat 5 tam udvīkṣya tathāyāntaṃ kaunteyaḥ paravīra hā pratyagṛhṇāt prahṛṣṭātmā dhārā dharam ivācalaḥ 6 tato bhīṣmaḥ śarān aṣṭau dhvaje pārthasya vīryavān samaparyan mahāvegāñ śvasamānān ivoragān 7 te dhvajaṃ pāṇḍuputrasya samāsādya patatriṇaḥ jvalantaḥ kapim ājaghnur dhvajāgra nilayāṃś ca tān 8 tato bhallena mahatā pṛthu dhāreṇa pāṇḍavaḥ chatraṃ ciccheda bhīṣmasya tūrṇaṃ tad apatad bhuvi 9 dhvajaṃ caivāsya kaunteyaḥ śarair abhyahanad dṛḍham śīghrakṛd rathavāhāṃś ca tathobhau pārṣṇisārathī 10 tayos tad abhavad yuddhaṃ tumulaṃ lomaharṣaṇam bhīṣmasya saha pārthena balivāsavayor iva 11 bhallair bhallāḥ samāgamya bhīṣma pāṇḍavayor yudhi antarikṣe vyarājanta khadyotāḥ prāvṛṣīva hi 12 agnicakram ivāviddhaṃ savyadakṣiṇam asyataḥ gāṇḍīvam abhavad rājan pārthasya sṛjataḥ śarān 13 sa taiḥ saṃchādayām āsa bhīṣmaṃ śaraśataiḥ śitaiḥ parvataṃ vāridhārābhiś chādayann iva toyadaḥ 14 tāṃ sa velām ivoddhūtāṃ śaravṛṣṭiṃ samutthitām vyadhamat sāyakair bhīṣmo arjunaṃ saṃnivārayat 15 tatas tāni nikṛttāni śarajālāni bhāgaśaḥ samare 'bhivyaśīryanta phalgunasya rathaṃ prati 16 tataḥ kanakapuṅkhānāṃ śaravṛṣṭiṃ samutthitām pāṇḍavasya rathāt tūrṇaṃ śalabhānāṃm ivāyatim vyadhamat tāṃ punas tasya bhīṣmaḥ śaraśataiḥ śitaiḥ 17 tatas te kuravaḥ sarve sādhu sādhv iti cābruvan duṣkaraṃ kṛtavān bhīṣmo yad arjunam ayodhayat 18 balavāṃs taruṇo dakṣaḥ kṣiprakārī ca pāṇḍavaḥ ko 'nyaḥ samarthaḥ pārthasya vegaṃ dhārayituṃ raṇe 19 ṛte śāṃtanavād bhīṣmāt kṛṣṇād vā devakī sutāt ācārya pravarād vāpi bhāradvājān mahābalāt ācārya pravarād vāpi bhāradvājān mahābalāt 20 astrair astrāṇi saṃvārya krīḍataḥ puruṣarṣabhau cakṣūṃṣi sarvabhūtānāṃ mohayantau mahābalau 21 prājāpatyaṃ tathaivaindram āgneyaṃ ca sudāruṇam vauberaṃ vāruṇaṃ caiva yāmya vāyavyam eva ca prayuñjānau mahātmānau samare tau viceratuḥ 22 vismitāny atha bhūtāni tau dṛṣṭvā saṃyuge tadā sādhu pārtha mahābāho sādhu bīṣmeti cābruvan 23 nedaṃ yuktaṃ manuṣyeṣu yo 'yaṃ saṃdṛśyate mahān mahāstrāṇāṃ saṃprayogaḥ samare bhīṣmapārthayoḥ 24 evaṃ sarvāstraviduṣor astrayuddham avartata atha jiṣṇur upāvṛtya pṛthu dhāreṇa kārmukam cakarta bhīṣmasya tadā jātarūpapariṣkṛtam 25 nimeṣāntaramātreṇa bhīṣmo 'nyat kārmukaṃ raṇe samādāya mahābāhuḥ sa jyaṃ cakre mahābalaḥ śarāṃś ca subahūn kruddho mumocāśu dhanaṃjaye 26 arjuno 'pi śarāṃś citrān bhīṣmāya niśitān bahūn cikṣepa sumahātejās tathā bhīṣmaś ca pāṇḍave 27 tayor divyāstraviduṣor asyator aniśaṃ śarān na viśeṣas tadā rājaṁl lakṣyate sma mahātmanoḥ 28 athāvṛṇod daśa diśaḥ śarair ati rathais tadā kirīṭamālī kaunteyaḥ śūraḥ śāṃtanavas tathā 29 atīva pāṇḍavo bhīṣmaṃ bhīṣmaś cātīva pāṇḍavam babhūva tasmin saṃgrāme rājaṁl loke tad adbhutam 30 pāṇḍavena hatāḥ śūrā bhīṣmasya ratharakṣiṇaḥ śerate sma tadā rājan kaunteyasyābhito ratham 31 tato gāṇḍīvanirmuktā niramitraṃ cikīrṣavaḥ āgacchan puṅkhasaṃśliṣṭāḥ śvetavāhana patriṇaḥ 32 niṣpatanto rathāt tasya dhautā hairaṇyavāsasaḥ ākāśe samadṛśyanta haṃsānām iva paṅktayaḥ 33 tasya tad divyam astraṃ hi pragāḍhaṃ citram asyataḥ prekṣante smāntarikṣa sthāḥ sarve devāḥ sa vāsavāḥ 34 tad dṛṣṭvā paramaprīto gandharvaś citram adbhutam śaśaṃsa devarājāya citrasenaḥ pratāpavān 35 paśyemān arinirdārān saṃsaktān iva gacchataḥ citrarūpam idaṃ jiṣṇor divyam astram udīryataḥ 36 nedaṃ manuṣyāḥ śraddadhyur na hīdaṃ teṣu vidyate paurāṇānāṃ mahāstrāṇāṃ vicitrāyaṃ samāgamaḥ 37 madhyaṃdinagataṃ sūryaṃ pratapantam ivāmbare na śaknuvanti sainyāni pāṇḍavaṃ prativīkṣitum 38 ubhau viśrutakarmāṇāv ubhau yuddhaviśāradau ubhau sadṛśakarmāṇāv ubhau yudhi durāsadau 39 ity ukto devarājas tu pārtha bhīṣma samāgamam pūjayām āsa divyena puṣpavarṣeṇa bhārata 40 tato bhīṣmaḥ śāṃtanavo vāme pārśve samarpayat asyataḥ pratisaṃdhāya vivṛtaṃ savyasācinaḥ 41 tataḥ prahasya bībhatsuḥ pṛthu dhāreṇa kārmukam nyakṛntad gārdhrapatreṇa bhīṣmasyāmitatejasaḥ 42 athainaṃ daśabhir bāṇair pratyavidhyat stanāntare yatamānaṃ parākrāntaṃ kuntīputro dhanaṃjayaḥ 43 sa pīḍito mahābāhur gṛhītvā rathakūbaram gāṅgeyo yudhi durdharṣas tasthau dīrgham ivāturaḥ 44 taṃ visaṃjñam apovāha saṃyantā rathavājinām upadeśam anusmṛtya rakṣamāṇo mahāratham |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 4
Chapter 60
|
1
[वै] भीष्मे तु संग्रामशिरॊ विहाय; पलायमाने धेतराष्ट्र पुत्रः उच्छ्रित्य केतुं विनदन महात्मा; सवयं विगृह्यार्जुनम आससाद 2 स भीमधन्वानम उदग्रवीर्यं; धनंजयं शत्रुगणे चरन्तम आ कर्ण पूर्णायतचॊदितेन; भल्लेन विव्याध ललाटमध्ये 3 स तेन बाणेन समर्पितेन; जाम्बूनदाभेन सुसंशितेन रराज राजन महनीय कर्मा; यथैक पर्वा रुचिरैक शृङ्गः 4 अथास्य बाणेन विदारितस्य; परादुर्बभूवासृग अजस्रम उष्णम सा तस्य जाम्बूनदपुष्पचित्रा; मालेव चित्राभिविराजते सम 5 स तेन बाणाभिहतस तरस्वी; दुर्यॊधनेनॊद्धत मन्युवेगः शरान उपादाय विषाग्निकल्पान; विव्याध राजानम अदीनसत्त्वः 6 दुर्यॊधनश चापि तम उग्रतेजाः; पार्थश च दुर्यॊधनम एकवीरः अन्यॊन्यम आजौ पुरुषप्रवीरौ; समं समाजघ्नतुर आजमीढौ 7 ततः परभिन्नेन महागजेन; महीधराभेन पुनर विकर्णः रथैश चतुर्भिर गजपादरक्षैः; कुन्तीसुतं जिष्णुम अथाभ्यधावत 8 तम आपतन्तं तवरितं गजेन्द्रं; धनंजयः कुम्भविभागमध्ये आ कर्ण पूर्णेन दृढायसेन; बाणेन विव्याध महाजवेन 9 पार्थेन सृष्टः स तु गार्ध्रपत्र; आ पुङ्खदेशात परविवेश नागम विदार्य शैलप्रवर परकाशं; यथाशनिः पर्वतम इन्द्र सृष्टः 10 शरप्रतप्तः स तु नागराजः; परवेपिताङ्गॊ वयथितान्तर आत्मा संसीदमानॊ निपपात मह्यां; वज्राहतं शृङ्गम इवाचलस्य 11 निपातिते दन्तिवरे पृथिव्यां; तरासाद विकर्णः सहसावतीर्य तूर्णं पदान्य अष्ट शतानि गत्वा; विविंशतेः सयन्दनम आरुरॊह 12 निहत्य नागं तु शरेण तेन; वज्रॊपमेनाद्रिवराम्बुदाभम तथाविधेनैव शरेण पार्थॊ; दुर्यॊधनं वक्षसि निर्बिभेद 13 ततॊ गजे राजनि चैव भिन्ने; भग्ने विकर्णे च स पादरक्षे गाण्डीवमुक्तैर विशिखैः परणुन्नास; ते युध मुख्याः सहसापजग्मुः 14 दृष्ट्वैव बाणेन हतं तु नागं; यॊधांश च सर्वान दरवतॊ निशम्य रथं समावृत्य कुरुप्रवीरॊ; रणात परदुद्राव यतॊ न पार्थः 15 तं भीमरूपं तवरितं दरवन्तं; दुर्यॊधनं शत्रुसहॊ निषङ्गी पराक्ष्वेडयद यॊद्धुमनाः किरीटी; बाणेन विद्धं रुधिरं वमन्तम 16 [अर्ज] विहाय कीर्तिं विपुलं यशश च; युद्धात परावृत्य पलायसे किम न ते ऽदय तूर्याणि समाहतानि; यथावद उद्यान्ति गतस्य युद्धे 17 युधिष्ठिरस्यास्मि निदेशकारी; पार्थस तृतीयॊ युधि च सथिरॊ ऽसमि तदर्थम आवृत्य मुखं परयच्छ; नरेन्द्र वृत्तं समर धार्तराष्ट्र 18 मॊघं तवेदं भुवि नामधेयं; दुर्यॊधनेतीह कृतं पुरस्तात न हीह दुर्यॊधनता तवास्ति; पलायमानस्य रणं विहाय 19 न ते पुरस्ताद अथ पृष्ठतॊ वा; पश्यामि दुर्यॊधन रक्षितारम परैहि युद्धेन कुरुप्रवीर; पराणान परियान पाण्डवतॊ ऽदय रक्ष |
1
[vai] bhīṣme tu saṃgrāmaśiro vihāya; palāyamāne dhetarāṣṭra putraḥ ucchritya ketuṃ vinadan mahātmā; svayaṃ vigṛhyārjunam āsasāda 2 sa bhīmadhanvānam udagravīryaṃ; dhanaṃjayaṃ śatrugaṇe carantam ā karṇa pūrṇāyatacoditena; bhallena vivyādha lalāṭamadhye 3 sa tena bāṇena samarpitena; jāmbūnadābhena susaṃśitena rarāja rājan mahanīya karmā; yathaika parvā ruciraika śṛṅgaḥ 4 athāsya bāṇena vidāritasya; prādurbabhūvāsṛg ajasram uṣṇam sā tasya jāmbūnadapuṣpacitrā; māleva citrābhivirājate sma 5 sa tena bāṇābhihatas tarasvī; duryodhanenoddhata manyuvegaḥ śarān upādāya viṣāgnikalpān; vivyādha rājānam adīnasattvaḥ 6 duryodhanaś cāpi tam ugratejāḥ; pārthaś ca duryodhanam ekavīraḥ anyonyam ājau puruṣapravīrau; samaṃ samājaghnatur ājamīḍhau 7 tataḥ prabhinnena mahāgajena; mahīdharābhena punar vikarṇaḥ rathaiś caturbhir gajapādarakṣaiḥ; kuntīsutaṃ jiṣṇum athābhyadhāvat 8 tam āpatantaṃ tvaritaṃ gajendraṃ; dhanaṃjayaḥ kumbhavibhāgamadhye ā karṇa pūrṇena dṛḍhāyasena; bāṇena vivyādha mahājavena 9 pārthena sṛṣṭaḥ sa tu gārdhrapatra; ā puṅkhadeśāt praviveśa nāgam vidārya śailapravara prakāśaṃ; yathāśaniḥ parvatam indra sṛṣṭaḥ 10 śaraprataptaḥ sa tu nāgarājaḥ; pravepitāṅgo vyathitāntar ātmā saṃsīdamāno nipapāta mahyāṃ; vajrāhataṃ śṛṅgam ivācalasya 11 nipātite dantivare pṛthivyāṃ; trāsād vikarṇaḥ sahasāvatīrya tūrṇaṃ padāny aṣṭa śatāni gatvā; viviṃśateḥ syandanam āruroha 12 nihatya nāgaṃ tu śareṇa tena; vajropamenādrivarāmbudābham tathāvidhenaiva śareṇa pārtho; duryodhanaṃ vakṣasi nirbibheda 13 tato gaje rājani caiva bhinne; bhagne vikarṇe ca sa pādarakṣe gāṇḍīvamuktair viśikhaiḥ praṇunnās; te yudha mukhyāḥ sahasāpajagmuḥ 14 dṛṣṭvaiva bāṇena hataṃ tu nāgaṃ; yodhāṃś ca sarvān dravato niśamya rathaṃ samāvṛtya kurupravīro; raṇāt pradudrāva yato na pārthaḥ 15 taṃ bhīmarūpaṃ tvaritaṃ dravantaṃ; duryodhanaṃ śatrusaho niṣaṅgī prākṣveḍayad yoddhumanāḥ kirīṭī; bāṇena viddhaṃ rudhiraṃ vamantam 16 [arj] vihāya kīrtiṃ vipulaṃ yaśaś ca; yuddhāt parāvṛtya palāyase kim na te 'dya tūryāṇi samāhatāni; yathāvad udyānti gatasya yuddhe 17 yudhiṣṭhirasyāsmi nideśakārī; pārthas tṛtīyo yudhi ca sthiro 'smi tadartham āvṛtya mukhaṃ prayaccha; narendra vṛttaṃ smara dhārtarāṣṭra 18 moghaṃ tavedaṃ bhuvi nāmadheyaṃ; duryodhanetīha kṛtaṃ purastāt na hīha duryodhanatā tavāsti; palāyamānasya raṇaṃ vihāya 19 na te purastād atha pṛṣṭhato vā; paśyāmi duryodhana rakṣitāram paraihi yuddhena kurupravīra; prāṇān priyān pāṇḍavato 'dya rakṣa |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 4
Chapter 61
|
1
[वै] आहूयमानस तु स तेन संख्ये; महामना धृतराष्ट्रस्य पुत्रः निवर्तितस तस्य गिराङ्कुशेन; गजॊ यथामत्त इवाङ्कुशेन 2 सॊ ऽमृष्यमाणॊ वचसाभिमृष्टॊ; महारथेनाति रथस तरस्वी पर्याववर्ताथ रथेन वीरॊ; भॊगी यथा पादतलाभिमृष्टः 3 तं परेक्ष्य कर्णः परिवर्तमानं; निवर्त्य संस्तभ्य च विद्ध गात्रः दुर्यॊधनं दक्षिणतॊ ऽभयगच्छत; पार्थं नृवीरॊ युधि हेममाली 4 भीष्मस ततः शांतनवॊ निवृत्य; हिरण्यकक्ष्यांस तवरयंस तुरंगान दुर्यॊधनं पश्चिमतॊ ऽभयरक्षत; पार्थान महाबाहुर अधिज्य धन्वा 5 दरॊणः कृपश चैव विविंशतिश च; दुःशासनश चैव निवृत्य शीघ्रम सर्वे पुरस्ताद विततेषु चापा; दुर्यॊधनार्थं तवरिताभ्युपेयुः 6 स तान्य अनीकानि निवर्तमानान्य; आलॊक्य पूर्णौघनिभानि पार्थः हंसॊ यथा मेघम इवापतन्तं; धनंजयः परत्यपतत तरस्वी 7 ते सर्वतः संपरिवार्य पार्थम; अस्त्राणि दिव्यानि समाददानाः ववर्षुर अभ्येत्य शरैः समन्तान; मेघा यथा भूधरम अम्बुवेगैः 8 ततॊ ऽसत्रम अस्त्रेण निवार्य तेषां; गाण्डीवधन्वा कुरुपुंगवानाम संमॊहनं शत्रुसहॊ ऽनयद अस्त्रं; परादुश्चकारैन्द्रिर अपारणीयम 9 ततॊ दिशश चानुदिशॊ विवृत्य; शरैः सुधारैर निशितैः सुपुङ्खैः गाण्डीवघॊषेण मनांसि तेषां; महाबलः परव्यथयां चकार 10 ततः पुनर भीमरवं परगृह्य; दॊर्भ्यां महाशङ्खम उदारघॊषम वयनादयत स परदिशॊ दिशः खं; भुवं च पार्थॊ दविषतां निहन्ता 11 ते शङ्खनादेन कुरुप्रवीराः; संमॊहिताः पार्थ समीरितेन उत्सृज्य चापानि दुरासदानि; सर्वे तदा शान्ति परा बभूवुः 12 तथा विसंज्ञेषु परेषु पार्थः; समृत्वा तु वाक्यानि तथॊत्तरायाः निर्याहि मध्याद इति मत्स्यपुत्रम; उवाच यावत कुरवॊ विसंज्ञाः 13 आचार्य शारद्वतयॊः सुशुक्ले; कर्णस्य पीतं रुचिरं च वस्त्रम दरौणेश च राज्ञश च तथैव नीले; वस्त्रे समादत्स्व नरप्रवीर 14 भीष्मस्य संज्ञां तु तथैव मन्य; जानाति मे ऽसत्रप्रतिघातम एषः एतस्य वाहान कुरु सव्यतस तवम; एवं हि यातव्यम अमूढ संज्ञैः 15 रश्मीन समुत्सृज्य ततॊ महात्मा; रथाद अवप्लुत्य विराट पुत्रः वस्त्राण्य उपादाय महारथानां; तूर्णं पुनः सवं रथम आरुरॊह 16 ततॊ ऽनवशासच चतुरः सदश्वान; पुत्रॊ विराटस्य हिरण्यकक्ष्यान ते तद वयतीयुर धवजिनाम अनीकं; शवेता वहन्तॊ ऽरजुनम आजिमध्यात 17 तथा तु यान्तं पुरुषप्रवीरं; भीष्मः शरैर अभ्यहनत तरस्वी स चापि भीष्मस्य हयान निहत्य; विव्याध पार्श्वे दशभिः पृषत्कैः 18 ततॊ ऽरजुनॊ भीष्मम अपास्य युद्धे; विद्ध्वास्य यन्तारम अरिष्टधन्वा तस्थौ विमुक्तॊ रथवृन्दमध्याद; राहुं विदार्येव सहस्ररश्मिः 19 लब्ध्वा तु संज्ञां च कुरुप्रवीरः; पार्थं समीक्ष्याथ महेन्द्रकल्पम रणाद विमुक्तं सथितम एकम आजौ; स धार्तराष्ट्रस तवरितॊ बभाषे 20 अयं कथं सविद भवतां विमुक्तस; तं वै परबध्नीत यथा न मुच्येत तम अब्रवीच छांतनवः परहस्य; कव ते गता बुद्धिर अभूत कव वीर्यम 21 शान्तिं पराश्वस्य यथा सथितॊ ऽभूर; उत्सृज्य बाणांश च धनुश च चित्रम न तव एव बीभत्सुर अलं नृशंसं; कर्तुं न पापे ऽसय मनॊ निविष्टम 22 तरैलॊक्यहेतॊर न जहेत सवधर्मं; तस्मान न सर्वे निहता रणे ऽसमिन कषिप्रं कुरून याहि कुरुप्रवीर; विजित्य गाश च परतियातु पार्थः 23 दुर्यॊधनस तस्य तु तन निशम्य; पितामहस्यात्म हितं वचॊ ऽथ अतीतकामॊ युधि सॊ ऽतय अमर्षी; राजा विनिःश्वस्य बभूव तूष्णीम 24 तद भीष्म वाक्यं हितम ईक्ष्य सर्वे; धनंजयाग्निं च विवर्धमानम निवर्तनायैव मनॊ निदध्युर; दुर्यॊधनं ते परिरक्षमाणाः 25 तान परस्थितान परीतमनाः स पार्थॊ; धनंजयः परेक्ष्य कुरुप्रवीरान आभाषमाणॊ ऽनुययौ मुहूर्तं; संपूजयंस तत्र गुरून महात्मा 26 पितामहं शांतनवं स वृद्धं; दरॊणं गुरुं च परतिपूज्य मूर्ध्ना दरौणिं कृपं चैव गुरूंश च सर्वाञ; शरैर विचित्रैर अभिवाद्य चैव 27 दुर्यॊधनस्यॊत्तम रत्नचित्रं; चिच्छेद पार्थॊ मुकुटं शरेण आमन्त्र्य वीरांश च तथैव मान्यान; गाण्डीवघॊषेण विनाद्य लॊकान 28 स देवदत्तं सहसा विनाद्य; विदार्य वीरॊ दविषतां मनांसि धवजेन सर्वान अभिभूय शत्रून; स हेमजालेन विराजमानः 29 दृष्ट्वा परयातांस तु कुरून किरीटी; हृष्टॊ ऽबरवीत तत्र स मत्स्यपुत्रम आवर्तयाश्वान पशवॊ जितास ते; याताः परे याहि पुरं परहृष्टः |
1
[vai] āhūyamānas tu sa tena saṃkhye; mahāmanā dhṛtarāṣṭrasya putraḥ nivartitas tasya girāṅkuśena; gajo yathāmatta ivāṅkuśena 2 so 'mṛṣyamāṇo vacasābhimṛṣṭo; mahārathenāti rathas tarasvī paryāvavartātha rathena vīro; bhogī yathā pādatalābhimṛṣṭaḥ 3 taṃ prekṣya karṇaḥ parivartamānaṃ; nivartya saṃstabhya ca viddha gātraḥ duryodhanaṃ dakṣiṇato 'bhyagacchat; pārthaṃ nṛvīro yudhi hemamālī 4 bhīṣmas tataḥ śāṃtanavo nivṛtya; hiraṇyakakṣyāṃs tvarayaṃs turaṃgān duryodhanaṃ paścimato 'bhyarakṣat; pārthān mahābāhur adhijya dhanvā 5 droṇaḥ kṛpaś caiva viviṃśatiś ca; duḥśāsanaś caiva nivṛtya śīghram sarve purastād vitateṣu cāpā; duryodhanārthaṃ tvaritābhyupeyuḥ 6 sa tāny anīkāni nivartamānāny; ālokya pūrṇaughanibhāni pārthaḥ haṃso yathā megham ivāpatantaṃ; dhanaṃjayaḥ pratyapatat tarasvī 7 te sarvataḥ saṃparivārya pārtham; astrāṇi divyāni samādadānāḥ vavarṣur abhyetya śaraiḥ samantān; meghā yathā bhūdharam ambuvegaiḥ 8 tato 'stram astreṇa nivārya teṣāṃ; gāṇḍīvadhanvā kurupuṃgavānām saṃmohanaṃ śatrusaho 'nyad astraṃ; prāduścakāraindrir apāraṇīyam 9 tato diśaś cānudiśo vivṛtya; śaraiḥ sudhārair niśitaiḥ supuṅkhaiḥ gāṇḍīvaghoṣeṇa manāṃsi teṣāṃ; mahābalaḥ pravyathayāṃ cakāra 10 tataḥ punar bhīmaravaṃ pragṛhya; dorbhyāṃ mahāśaṅkham udāraghoṣam vyanādayat sa pradiśo diśaḥ khaṃ; bhuvaṃ ca pārtho dviṣatāṃ nihantā 11 te śaṅkhanādena kurupravīrāḥ; saṃmohitāḥ pārtha samīritena utsṛjya cāpāni durāsadāni; sarve tadā śānti parā babhūvuḥ 12 tathā visaṃjñeṣu pareṣu pārthaḥ; smṛtvā tu vākyāni tathottarāyāḥ niryāhi madhyād iti matsyaputram; uvāca yāvat kuravo visaṃjñāḥ 13 ācārya śāradvatayoḥ suśukle; karṇasya pītaṃ ruciraṃ ca vastram drauṇeś ca rājñaś ca tathaiva nīle; vastre samādatsva narapravīra 14 bhīṣmasya saṃjñāṃ tu tathaiva manya; jānāti me 'strapratighātam eṣaḥ etasya vāhān kuru savyatas tvam; evaṃ hi yātavyam amūḍha saṃjñaiḥ 15 raśmīn samutsṛjya tato mahātmā; rathād avaplutya virāṭa putraḥ vastrāṇy upādāya mahārathānāṃ; tūrṇaṃ punaḥ svaṃ ratham āruroha 16 tato 'nvaśāsac caturaḥ sadaśvān; putro virāṭasya hiraṇyakakṣyān te tad vyatīyur dhvajinām anīkaṃ; śvetā vahanto 'rjunam ājimadhyāt 17 tathā tu yāntaṃ puruṣapravīraṃ; bhīṣmaḥ śarair abhyahanat tarasvī sa cāpi bhīṣmasya hayān nihatya; vivyādha pārśve daśabhiḥ pṛṣatkaiḥ 18 tato 'rjuno bhīṣmam apāsya yuddhe; viddhvāsya yantāram ariṣṭadhanvā tasthau vimukto rathavṛndamadhyād; rāhuṃ vidāryeva sahasraraśmiḥ 19 labdhvā tu saṃjñāṃ ca kurupravīraḥ; pārthaṃ samīkṣyātha mahendrakalpam raṇād vimuktaṃ sthitam ekam ājau; sa dhārtarāṣṭras tvarito babhāṣe 20 ayaṃ kathaṃ svid bhavatāṃ vimuktas; taṃ vai prabadhnīta yathā na mucyet tam abravīc chāṃtanavaḥ prahasya; kva te gatā buddhir abhūt kva vīryam 21 śāntiṃ parāśvasya yathā sthito 'bhūr; utsṛjya bāṇāṃś ca dhanuś ca citram na tv eva bībhatsur alaṃ nṛśaṃsaṃ; kartuṃ na pāpe 'sya mano niviṣṭam 22 trailokyahetor na jahet svadharmaṃ; tasmān na sarve nihatā raṇe 'smin kṣipraṃ kurūn yāhi kurupravīra; vijitya gāś ca pratiyātu pārthaḥ 23 duryodhanas tasya tu tan niśamya; pitāmahasyātma hitaṃ vaco 'tha atītakāmo yudhi so 'ty amarṣī; rājā viniḥśvasya babhūva tūṣṇīm 24 tad bhīṣma vākyaṃ hitam īkṣya sarve; dhanaṃjayāgniṃ ca vivardhamānam nivartanāyaiva mano nidadhyur; duryodhanaṃ te parirakṣamāṇāḥ 25 tān prasthitān prītamanāḥ sa pārtho; dhanaṃjayaḥ prekṣya kurupravīrān ābhāṣamāṇo 'nuyayau muhūrtaṃ; saṃpūjayaṃs tatra gurūn mahātmā 26 pitāmahaṃ śāṃtanavaṃ sa vṛddhaṃ; droṇaṃ guruṃ ca pratipūjya mūrdhnā drauṇiṃ kṛpaṃ caiva gurūṃś ca sarvāñ; śarair vicitrair abhivādya caiva 27 duryodhanasyottama ratnacitraṃ; ciccheda pārtho mukuṭaṃ śareṇa āmantrya vīrāṃś ca tathaiva mānyān; gāṇḍīvaghoṣeṇa vinādya lokān 28 sa devadattaṃ sahasā vinādya; vidārya vīro dviṣatāṃ manāṃsi dhvajena sarvān abhibhūya śatrūn; sa hemajālena virājamānaḥ 29 dṛṣṭvā prayātāṃs tu kurūn kirīṭī; hṛṣṭo 'bravīt tatra sa matsyaputram āvartayāśvān paśavo jitās te; yātāḥ pare yāhi puraṃ prahṛṣṭaḥ |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 4
Chapter 62
|
1
[वै] ततॊ विजित्य संग्रामे कुरून गॊवृषभेक्षणः समानयाम आस तदा विराटस्य धनं महत 2 गतेषु च परभग्नेषु धार्तराष्ट्रेषु सर्वशः वनान निष्क्रम्य गहनाद बहवः कुरु सैनिकाः 3 भयात संत्रस्तमनसः समाजग्मुस ततस ततः मुक्तकेशा वयदृश्यन्त सथिताः पराञ्जलयस तदा 4 कषुत्पिपासापरिश्रान्ता विदेश सथा विचेतसः ऊचुः परणम्य संभ्रान्ताः पार्थ किं करवाम अते 5 [अर्ज] सवस्ति वरजत भद्रं वॊ न भेतव्यं कथं चन नाहम आर्ताञ जिघांसामि भृशम आश्वासयामि वः 6 [वै] तस्य ताम अभयां वाचं शरुत्वा यॊधाः समागताः आयुः कीर्तियशॊ दाभिस तम आशिर भिर अनन्दयन 7 ततॊ निवृत्ताः कुरवः परभग्ना वशम आस्थिताः पन्थानम उपसंगम्य फल्गुनॊ वाक्यम अब्रवीत 8 राजपुत्र परत्यवेक्ष समानीतानि सर्वशः गॊकुलानि महाबाहॊ वीर गॊपालकैः सह 9 ततॊ ऽहराह्णे यास्यामॊ विराटनगरं परति आश्वास्य पाययित्वा च परिप्लाव्य च वाजिनः 10 गच्छन्तु तवरिताश चैव गॊपालाः परेषितास तवया नगरे परियम आख्यातुं घॊषयन्तु च ते जयम 11 [वै] उत्तरस तवरमाणॊ ऽथ दूतान आज्ञापयत ततः वचनाद अर्जुनस्यैव आचक्षध्वं जयं मम |
1
[vai] tato vijitya saṃgrāme kurūn govṛṣabhekṣaṇaḥ samānayām āsa tadā virāṭasya dhanaṃ mahat 2 gateṣu ca prabhagneṣu dhārtarāṣṭreṣu sarvaśaḥ vanān niṣkramya gahanād bahavaḥ kuru sainikāḥ 3 bhayāt saṃtrastamanasaḥ samājagmus tatas tataḥ muktakeśā vyadṛśyanta sthitāḥ prāñjalayas tadā 4 kṣutpipāsāpariśrāntā videśa sthā vicetasaḥ ūcuḥ praṇamya saṃbhrāntāḥ pārtha kiṃ karavām ate 5 [arj] svasti vrajata bhadraṃ vo na bhetavyaṃ kathaṃ cana nāham ārtāñ jighāṃsāmi bhṛśam āśvāsayāmi vaḥ 6 [vai] tasya tām abhayāṃ vācaṃ śrutvā yodhāḥ samāgatāḥ āyuḥ kīrtiyaśo dābhis tam āśir bhir anandayan 7 tato nivṛttāḥ kuravaḥ prabhagnā vaśam āsthitāḥ panthānam upasaṃgamya phalguno vākyam abravīt 8 rājaputra pratyavekṣa samānītāni sarvaśaḥ gokulāni mahābāho vīra gopālakaiḥ saha 9 tato 'harāhṇe yāsyāmo virāṭanagaraṃ prati āśvāsya pāyayitvā ca pariplāvya ca vājinaḥ 10 gacchantu tvaritāś caiva gopālāḥ preṣitās tvayā nagare priyam ākhyātuṃ ghoṣayantu ca te jayam 11 [vai] uttaras tvaramāṇo 'tha dūtān ājñāpayat tataḥ vacanād arjunasyaiva ācakṣadhvaṃ jayaṃ mama |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 4
Chapter 63
|
1
[वै] अवजित्य धनं चापि विराटॊ वाहिनीपतिः पराविशन नगरं हृष्टश चतुर्भिः सह पाण्डवैः 2 जित्वा तरिगर्तान संग्रामे गाश चैवादाय केवलाः अशॊभत महाराजः सह पार्थैः शरिया वृतः 3 तम आसनगतं वीरं सुहृदां परीतिवर्धनम उपतस्थुः परकृतयः समस्ता बराह्मणैः सह 4 सभाजितः स सैन्यस तु परतिनन्द्याथ मत्स्यराज विसर्जयाम आस तदा दविजांश च परकृतीस तथा 5 ततः स राजा मत्स्यानां विराटॊ वाहिनीपतिः उत्तरं परिपप्रच्छ कव यात इति चाब्रवीत 6 आचख्युस तस्य संहृष्टाः सत्रियः कन्याश च वेश्मनि अन्तःपुर चराश चैव कुरुभिर गॊधनं हृतम 7 विजेतुम अभिसंरब्ध एक एवाति साहसात बृहन्नडा सहायश च निर्यातः पृथिवीं जयः 8 उपयातान अति रथान दरॊणं शांतनवं कृपम कर्णं दुर्यॊधनं चैव दरॊणपुत्रं च षड रथान 9 राजा विराटॊ ऽथ भृशं परतप्तः; शरुत्वा सुतं हय एकरथेन यातम बृहन्नडा सारथिम आजिवर्धनं; परॊवाच सर्वान अथ मन्त्रिमुख्यान 10 सर्वथा कुरवस ते हि ये चान्ये वसुधाधिपाः तरिगर्तान निर्जिताञ शरुत्वा न सथास्यन्ति कदा चन 11 तस्माद गच्छन्तु मे यॊधा बलेण महता वृताः उत्तरस्य परीप्सार्थं ये तरिगर्तैर अविक्षताः 12 हयांश च नागांश च रथांश च शीघ्रं; पदातिसंघांश च ततः परवीरान परस्थापयाम आस सुतस्य हेतॊर; विचित्रशस्त्राभरणॊपपन्नान 13 एवं स राजा मत्स्यानां विराटॊ ऽकषौहिणीपतिः वयादिदेशाथ तां कषिप्रं वाहिनीं चतुरग्निणीम 14 कुमारम आशु जानीत यदि जीवति वा न वा यस्य यन्ता गतः षण्ढॊ मन्ये ऽहं न स जीवति 15 तम अब्रवीद धर्मराजः परहस्य; विराटम आर्तं कुरुभिः परतप्तम बृहन्नडा सारथिश चेन नरेन्द्र; परे न नेष्यन्ति तवाद्य गास ताः 16 सर्वान मही पान सहितान कुरूंश च; तथैव देवासुरयक्षनागान अलं विजेतुं समरे सुतस ते; सवनुष्ठितः सारथिना हि तेन 17 अथॊत्तरेण परहिता दूतास ते शीघ्रगामिनः विराटनगरं पराप्य जयम आवेदयंस तदा 18 राज्ञस ततः समाचख्यौ मन्त्री विजयम उत्तमम पराजयं कुरूणां चाप्य उपायान्तं तथॊत्तरम 19 सर्वा विनिर्जिता गावः कुरवश च पराजिताः उत्तरः सह सूतेन कुशली च परंतप 20 [कन्क] दिष्ट्या ते निर्जिता गावः कुरवश च पराजिताः दिष्ट्या ते जीवितः पुत्रः शरूयते पार्थिवर्षभ 21 नाद्भुतं तव एव मन्ये ऽहं यत ते पुत्रॊ ऽजयत कुरून धरुव एव जयस तस्य यस्य यन्ता बृहन्नडा 22 [वै] ततॊ विराटॊ नृपतिः संप्रहृष्टतनू रुहः शरुत्वा तु विजयं तस्य कुमारस्यामितौजसः आछादयित्वा दूतांस तान मन्त्रिणः सॊ ऽभयचॊदयत 23 राजमार्गाः करियन्तां मे पताकाभिर अलं कृताः पुष्पॊपहारैर अर्च्यन्तां देवताश चापि सर्वशः 24 कुमारा यॊधमुख्याश च गणिकाश च सवलं कृताः वादित्राणि च सर्वाणि परत्युद्यान्तु सुतं मम 25 घण्डा पणवकः शीघ्रं मत्तम आरुह्य वारणम शृङ्गाटकेषु सर्वेषु आख्यातु विजयं मम 26 उत्तरा च कुमारीभिर बह्वीभिर अभिसंवृता शृङ्गारवेषाभरणा परत्युद्यातु बृहन्नडाम 27 शरुत्वा तु तद वचनं पार्थिवस्य; सर्वे पुनः सवस्तिकपाणयश च भेर्यश च तूर्याणि च वारिजाश च; वेषैः परार्ध्यैः परमदाः शुभाश च 28 तथैव सूताः सह मागधैश च; नन्दी वाद्याः परणवास तूर्यवाद्याः पुराद विराटस्य महाबलस्य; परत्युद्ययुः पुत्रम अनन्तवीर्यम 29 परस्थाप्य सेनां कन्याश च गणिकाश च सवलंकृताः मत्स्यराजॊ महाप्राज्ञः परहृष्ट इदम अब्रवीत अक्षान आहर सैरन्धिर कङ्कद्यूतं परवर्तताम 30 तं तथा वादिनं दृष्ट्वा पाण्डवः परत्यभाषत न देवितव्यं हृष्टेन कितवेनेति नः शरुतम 31 न तवाम अद्य मुदा युक्तम अहं देवितुम उत्सहे परियं तु ते चिकीर्षामि वर्ततां यदि मन्यसे 32 [विराट] सत्रियॊ गावॊ हिरण्यं च यच चान्यद वसु किं चन न मे किं चित तवया रक्ष्यम अन्तरेणापि देवितुम 33 [कन्क] किं ते दयूतेन राजेन्द्र बहुदॊषेण मानद देवने बहवॊ दॊषास तस्मात तत्परिवर्जयेत 34 शरुतस ते यदि वा दृष्टः पाण्डवॊ वै युधिष्ठिरः स राज्यं सुमहत सफीतं भरातॄंश च तरिदशॊपमान 35 दयूते हारितवान सर्वं तस्माद दयूतं न रॊचये अथ वा मन्यसे राजन दीव्याव यदि रॊचते 36 [वै] परवर्तमाने दयूते तु मत्स्यः पाण्डवम अब्रवीत पश्य पुत्रेण मे युद्धे तादृशाः कुरवॊ जिताः 37 ततॊ ऽबरवीन मत्स्यराजं धर्मपुत्रॊ युधिष्ठिरः बृहन्नडा यस्य यन्ता कथं स न विजेष्यति 38 इत्य उक्तः कुपितॊ राजा मत्स्यः पाण्डवम अब्रवीत समपुत्रेण मे षण्ढं बरह्म बन्धॊ परशंसति 39 वाच्यावाच्यं न जानीषे नूनं माम अवमन्यसे भीष्मद्रॊणमुखान सर्वान कस्मान न स विजेष्यति 40 वयस्यत्वात तु ते बरह्मन्न अपराधम इमं कषमे नेदृशं ते पुनर वाच्यं यदि जीवितुम इच्छसि 41 [युधिस्ठिर] यत्र दरॊणस तथा भीष्मॊ दरौणिर वैकर्तनः कृपः दुर्यॊधनश च राजेन्द्र तथान्ये च महारथाः 42 मरुद्गणैः परिवृतः साक्षाद अपि शतक्रतुः कॊ ऽनयॊ बृहन्नडायास तान परतियुध्येत संगतान 43 [विराट] बहुशः परतिषिद्धॊ ऽसि न च वाचं नियच्छसि नियन्ता चेन न विद्येत न कश चिद धर्मम आचरेत 44 [वै] ततः परकुपितॊ राजा तम अक्षेणाहनद भृशम मुखे युधिष्ठिरं कॊपान नैवम इत्य एव भर्त्सयन 45 बलवत परतिविद्धस्य नस्तः शॊणितम आगमत तद अप्राप्तं महीं पार्थः पाणिभ्यां परत्यगृह्णत 46 अवैक्षत च धर्मात्मा दरौपदीं पार्श्वतः सथिताम सा वेद तम अभिप्रायं भर्तुश चित्तवशानुगा 47 पूरयित्वा च सौवर्णं पात्रं कांस्यम अनिन्दिता तच छॊणितं परत्यगृह्णाद यत परसुस्राव पाणवात 48 अथॊत्तरः शुभैर गन्धैर माल्यैश च विविधैस तथा अवकीर्यमाणः संहृष्टॊ नगरं सवैरम आगमत 49 सभाज्यमानः पौरैश च सत्रीभिर जानपदैस तथा आसाद्य भवनद्वारं पित्रे स परत्यहारयत 50 ततॊ दवार सथः परविश्यैव विराटम इदम अब्रवीत बृहन नडा सहायस ते पुत्रॊ दवार्य उत्तरः सथितः 51 ततॊ हृष्टॊ मत्स्यराजः कषत्तारम इदम अब्रवीत परवेश्यताम उभौ तूर्णं दर्शनेप्सुर अहं तयॊः 52 कषत्तारं कुरुराजस तु शनैः कर्ण उपाजपत उत्तरः परविशत्व एकॊ न परेवेश्या बृहन्नडा 53 एतस्य हि महाबाहॊ वरतम एतत समाहितम यॊ ममाङ्गे वरणं कुर्याच छॊणितं वापि दर्शयेत अन्यत्र संग्रामगनान न स जीवेद असंशयम 54 न मृष्याद भृशसंक्रुद्धॊ मां दृष्ट्वैव स शॊणितम विराटम इह सामात्यं हन्यात सबलवाहनम |
1
[vai] avajitya dhanaṃ cāpi virāṭo vāhinīpatiḥ prāviśan nagaraṃ hṛṣṭaś caturbhiḥ saha pāṇḍavaiḥ 2 jitvā trigartān saṃgrāme gāś caivādāya kevalāḥ aśobhata mahārājaḥ saha pārthaiḥ śriyā vṛtaḥ 3 tam āsanagataṃ vīraṃ suhṛdāṃ prītivardhanam upatasthuḥ prakṛtayaḥ samastā brāhmaṇaiḥ saha 4 sabhājitaḥ sa sainyas tu pratinandyātha matsyarāj visarjayām āsa tadā dvijāṃś ca prakṛtīs tathā 5 tataḥ sa rājā matsyānāṃ virāṭo vāhinīpatiḥ uttaraṃ paripapraccha kva yāta iti cābravīt 6 ācakhyus tasya saṃhṛṣṭāḥ striyaḥ kanyāś ca veśmani antaḥpura carāś caiva kurubhir godhanaṃ hṛtam 7 vijetum abhisaṃrabdha eka evāti sāhasāt bṛhannaḍā sahāyaś ca niryātaḥ pṛthivīṃ jayaḥ 8 upayātān ati rathān droṇaṃ śāṃtanavaṃ kṛpam karṇaṃ duryodhanaṃ caiva droṇaputraṃ ca ṣaḍ rathān 9 rājā virāṭo 'tha bhṛśaṃ prataptaḥ; śrutvā sutaṃ hy ekarathena yātam bṛhannaḍā sārathim ājivardhanaṃ; provāca sarvān atha mantrimukhyān 10 sarvathā kuravas te hi ye cānye vasudhādhipāḥ trigartān nirjitāñ śrutvā na sthāsyanti kadā cana 11 tasmād gacchantu me yodhā baleṇa mahatā vṛtāḥ uttarasya parīpsārthaṃ ye trigartair avikṣatāḥ 12 hayāṃś ca nāgāṃś ca rathāṃś ca śīghraṃ; padātisaṃghāṃś ca tataḥ pravīrān prasthāpayām āsa sutasya hetor; vicitraśastrābharaṇopapannān 13 evaṃ sa rājā matsyānāṃ virāṭo 'kṣauhiṇīpatiḥ vyādideśātha tāṃ kṣipraṃ vāhinīṃ caturagniṇīm 14 kumāram āśu jānīta yadi jīvati vā na vā yasya yantā gataḥ ṣaṇḍho manye 'haṃ na sa jīvati 15 tam abravīd dharmarājaḥ prahasya; virāṭam ārtaṃ kurubhiḥ prataptam bṛhannaḍā sārathiś cen narendra; pare na neṣyanti tavādya gās tāḥ 16 sarvān mahī pān sahitān kurūṃś ca; tathaiva devāsurayakṣanāgān alaṃ vijetuṃ samare sutas te; svanuṣṭhitaḥ sārathinā hi tena 17 athottareṇa prahitā dūtās te śīghragāminaḥ virāṭanagaraṃ prāpya jayam āvedayaṃs tadā 18 rājñas tataḥ samācakhyau mantrī vijayam uttamam parājayaṃ kurūṇāṃ cāpy upāyāntaṃ tathottaram 19 sarvā vinirjitā gāvaḥ kuravaś ca parājitāḥ uttaraḥ saha sūtena kuśalī ca paraṃtapa 20 [kanka] diṣṭyā te nirjitā gāvaḥ kuravaś ca parājitāḥ diṣṭyā te jīvitaḥ putraḥ śrūyate pārthivarṣabha 21 nādbhutaṃ tv eva manye 'haṃ yat te putro 'jayat kurūn dhruva eva jayas tasya yasya yantā bṛhannaḍā 22 [vai] tato virāṭo nṛpatiḥ saṃprahṛṣṭatanū ruhaḥ śrutvā tu vijayaṃ tasya kumārasyāmitaujasaḥ āchādayitvā dūtāṃs tān mantriṇaḥ so 'bhyacodayat 23 rājamārgāḥ kriyantāṃ me patākābhir alaṃ kṛtāḥ puṣpopahārair arcyantāṃ devatāś cāpi sarvaśaḥ 24 kumārā yodhamukhyāś ca gaṇikāś ca svalaṃ kṛtāḥ vāditrāṇi ca sarvāṇi pratyudyāntu sutaṃ mama 25 ghaṇḍā paṇavakaḥ śīghraṃ mattam āruhya vāraṇam śṛṅgāṭakeṣu sarveṣu ākhyātu vijayaṃ mama 26 uttarā ca kumārībhir bahvībhir abhisaṃvṛtā śṛṅgāraveṣābharaṇā pratyudyātu bṛhannaḍām 27 śrutvā tu tad vacanaṃ pārthivasya; sarve punaḥ svastikapāṇayaś ca bheryaś ca tūryāṇi ca vārijāś ca; veṣaiḥ parārdhyaiḥ pramadāḥ śubhāś ca 28 tathaiva sūtāḥ saha māgadhaiś ca; nandī vādyāḥ praṇavās tūryavādyāḥ purād virāṭasya mahābalasya; pratyudyayuḥ putram anantavīryam 29 prasthāpya senāṃ kanyāś ca gaṇikāś ca svalaṃkṛtāḥ matsyarājo mahāprājñaḥ prahṛṣṭa idam abravīt akṣān āhara sairandhir kaṅkadyūtaṃ pravartatām 30 taṃ tathā vādinaṃ dṛṣṭvā pāṇḍavaḥ pratyabhāṣata na devitavyaṃ hṛṣṭena kitaveneti naḥ śrutam 31 na tvām adya mudā yuktam ahaṃ devitum utsahe priyaṃ tu te cikīrṣāmi vartatāṃ yadi manyase 32 [virāṭa] striyo gāvo hiraṇyaṃ ca yac cānyad vasu kiṃ cana na me kiṃ cit tvayā rakṣyam antareṇāpi devitum 33 [kanka] kiṃ te dyūtena rājendra bahudoṣeṇa mānada devane bahavo doṣās tasmāt tatparivarjayet 34 śrutas te yadi vā dṛṣṭaḥ pāṇḍavo vai yudhiṣṭhiraḥ sa rājyaṃ sumahat sphītaṃ bhrātṝṃś ca tridaśopamān 35 dyūte hāritavān sarvaṃ tasmād dyūtaṃ na rocaye atha vā manyase rājan dīvyāva yadi rocate 36 [vai] pravartamāne dyūte tu matsyaḥ pāṇḍavam abravīt paśya putreṇa me yuddhe tādṛśāḥ kuravo jitāḥ 37 tato 'bravīn matsyarājaṃ dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ bṛhannaḍā yasya yantā kathaṃ sa na vijeṣyati 38 ity uktaḥ kupito rājā matsyaḥ pāṇḍavam abravīt samaputreṇa me ṣaṇḍhaṃ brahma bandho praśaṃsati 39 vācyāvācyaṃ na jānīṣe nūnaṃ mām avamanyase bhīṣmadroṇamukhān sarvān kasmān na sa vijeṣyati 40 vayasyatvāt tu te brahmann aparādham imaṃ kṣame nedṛśaṃ te punar vācyaṃ yadi jīvitum icchasi 41 [yudhisṭhira] yatra droṇas tathā bhīṣmo drauṇir vaikartanaḥ kṛpaḥ duryodhanaś ca rājendra tathānye ca mahārathāḥ 42 marudgaṇaiḥ parivṛtaḥ sākṣād api śatakratuḥ ko 'nyo bṛhannaḍāyās tān pratiyudhyeta saṃgatān 43 [virāṭa] bahuśaḥ pratiṣiddho 'si na ca vācaṃ niyacchasi niyantā cen na vidyeta na kaś cid dharmam ācaret 44 [vai] tataḥ prakupito rājā tam akṣeṇāhanad bhṛśam mukhe yudhiṣṭhiraṃ kopān naivam ity eva bhartsayan 45 balavat pratividdhasya nastaḥ śoṇitam āgamat tad aprāptaṃ mahīṃ pārthaḥ pāṇibhyāṃ pratyagṛhṇata 46 avaikṣata ca dharmātmā draupadīṃ pārśvataḥ sthitām sā veda tam abhiprāyaṃ bhartuś cittavaśānugā 47 pūrayitvā ca sauvarṇaṃ pātraṃ kāṃsyam aninditā tac choṇitaṃ pratyagṛhṇād yat prasusrāva pāṇavāt 48 athottaraḥ śubhair gandhair mālyaiś ca vividhais tathā avakīryamāṇaḥ saṃhṛṣṭo nagaraṃ svairam āgamat 49 sabhājyamānaḥ pauraiś ca strībhir jānapadais tathā āsādya bhavanadvāraṃ pitre sa pratyahārayat 50 tato dvār sthaḥ praviśyaiva virāṭam idam abravīt bṛhan naḍā sahāyas te putro dvāry uttaraḥ sthitaḥ 51 tato hṛṣṭo matsyarājaḥ kṣattāram idam abravīt praveśyatām ubhau tūrṇaṃ darśanepsur ahaṃ tayoḥ 52 kṣattāraṃ kururājas tu śanaiḥ karṇa upājapat uttaraḥ praviśatv eko na preveśyā bṛhannaḍā 53 etasya hi mahābāho vratam etat samāhitam yo mamāṅge vraṇaṃ kuryāc choṇitaṃ vāpi darśayet anyatra saṃgrāmaganān na sa jīved asaṃśayam 54 na mṛṣyād bhṛśasaṃkruddho māṃ dṛṣṭvaiva sa śoṇitam virāṭam iha sāmātyaṃ hanyāt sabalavāhanam |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 4
Chapter 64
|
1
[वै] ततॊ राज्ञः सुतॊ जयेष्ठः पराविशत पृथिवीं जयः सॊ ऽभिवाद्य पितुः पादौ धर्मराजम अपश्यत 2 स तं रुधिरसंसिक्तम अनेकाग्रम अनागसम भूमाव आसीनम एकान्ते सैरन्ध्र्या समुपस्थितम 3 ततः पप्रच्छ पितरं तवरमाण इवॊत्तरः केनायं ताडितॊ राजन केन पापम इदं कृतम 4 [विराट] मयायं ताडितॊ जिह्मॊ न चाप्य एतावद अर्हति परशस्यमाने यः शूरे तवयि षण्ढं परशंसति 5 [उत्तर] अकार्यं ते कृतं राजन कषिप्रम एव परसाद्यताम मा तवा बरह्म विषं घॊरं स मूलम अपि निर्दहेत 6 [वै] सपुत्रस्य वचः शरुत्वा विराटॊ राष्ट्रवर्धनः कषमयाम आस कौन्तेयं भस्म छन्नम इवानलम 7 कषमयन्तं तु राजानं पाण्डवः परत्यभाषत चिरं कषान्तम इदं राजन न मन्युर विद्यते मम 8 यदि हय एतत पतेद भूमौ रुधिरं मम नस्ततः सराष्ट्रस तवं महाराज विनश्येथा न संशयः 9 न दूषयामि ते राजन यच च हन्याद अदूषकम बलवन्तं महाराज कषिप्रं दारुणम आप्नुयात 10 शॊणिते तु वयतिक्रान्ते परविवेश बृहन्नडा अभिवाद्य विराटं च कङ्कं चाप्य उपतिष्ठत 11 कषमयित्वा तु कौरव्यं रणाद उत्तरम आगतम परशशंस ततॊ मत्स्यः शृण्वतः सव्यसाचिनः 12 तवया दायादवान अस्मि कैकेयीनन्दिवर्धन तवया मे सदृशः पुत्रॊ न भूतॊ न भविष्यति 13 पदं पदसहस्रेण यश चरन नापराध्नुयात तेन कर्णेन ते तात कथम आसीत समागमः 14 मनुष्यलॊके सकले यस्य तुल्यॊ न विद्यते यः समुद्र इवाक्षॊभ्यः कालाग्निर इव दुःसहः तेन भीष्मेण ते तात कथम आसीत समागमः 15 आचार्यॊ वृष्णिवीराणां पाण्डवानां च यॊ दविजः सर्वक्षत्रस्य चाचार्यः सर्वशस्त भृतां वरः तेन दरॊणेन ते तात कथम आसीत समागमः 16 आचार्य पुत्रॊ यः शूरः सर्वशस्त भृताम अपि अश्वत्थामेति विख्यातः कथं तेन समागमः 17 रणे यं परेक्ष्य सीदन्ति हृतस्वा वणिजॊ यथा कृपेण तेन ते तात कथम आसीत समागमः 18 पर्वतं यॊ ऽभिविध्येत राजपुत्रॊ महेषुभिः दुर्यॊधनेन ते तात कथम आसीत समागमः 19 [उत्तर] न मया निर्जिता गावॊ न मया निर्जिताः परे कृतं तु कर्म तत सर्वं देवपुत्रेण केन चित 20 स हि भीतं दरवन्तं मां देवपुत्रॊ नयवारयत स चातिष्ठद रथॊपस्थे वज्रहस्तनिभॊ युवा 21 तेन ता निर्जिता गावस तेन ते कुरवॊ जिताः तस्य तत कर्म वीरस्य न मया तात तत कृतम 22 स हि शारद्वतं दरॊणं दरॊणपुत्रं च वीर्यवान सूतपुत्रं च भीष्मं च चकार विमुखाञ शरैः 23 दुर्यॊधनं च समरे स नागम इव यूथपम परभग्नम अब्रवीद भीतं राजपुत्रं महाबलम 24 न हास्तिनपुरे तराणं तव पश्यामि किं चन वयायामेन परीप्सस्व जीवितं कौरवात्म ज 25 न मॊक्ष्यसे पलायंस तवं राजन युद्धे मनः कुरु पृथिवीं भॊक्ष्यसे जित्वा हतॊ वा सवर्गम आप्स्यसि 26 स निवृत्तॊ नरव्याघ्रॊ मुञ्चन वज्रनिभाञ शरान सचिवैः संवृतॊ राजा रथे नाग इव शवसन 27 तत्र मे रॊमहर्षॊ ऽभूद ऊरुस्तम्भश च मारिष यद अभ्रघनसंकाशम अनीकं वयधमच छरैः 28 तत परणुद्य रथानीकं सिंहसंहननॊ युवा कुरूंस तान परहसन राजन वासांस्य अपहरद बली 29 एकेन तेन वीरेण षड रथाः परिवारिताः शार्दूलेनेव मत्तेन मृगास तृणचरा वने 30 [विराट] कव स वीरॊ महाबाहुर देवपुत्रॊ महायशाः यॊ मे धनम अवाजैषीत कुरुभिर गरस्तम आहवे 31 इच्छाम इतम अहं दरष्टुम अर्चितुं च महाबलम येन मे तवं च गावश च रक्षिता देव सूनुना 32 [उत्तर] अन्तर्धानं गतस तात देवपुत्रः परतापवान स तु शवॊ वा परष्वॊ वा मन्ये परादुर भविष्यति 33 [वै] एवम आख्यायमानं तु छन्नं सत्रेण पाण्डवम वसन्तं तत्र नाज्ञासीद विराटः पार्थम अर्जुनम 34 ततः पार्थॊ ऽभयनुज्ञातॊ विराटेन महात्मना परददौ तानिवासांसि विराट दुहितुः सवयम 35 उत्तरा तु महार्हाणि विविधानि तनूनि च परतिगृह्याभवत परीता तनि वासांसि भामिनी 36 मन्त्रयित्वा तु कौन्तेय उत्तरेण रहस तदा इतिकर्तव्यतां सर्वां राजन्य अथ युधिष्ठिरे 37 ततस तथा तद वयदधाद यथावत पुरुषर्षभ सह पुत्रेण मत्स्यस्य परहृष्टॊ भरतर्षभः |
1
[vai] tato rājñaḥ suto jyeṣṭhaḥ prāviśat pṛthivīṃ jayaḥ so 'bhivādya pituḥ pādau dharmarājam apaśyata 2 sa taṃ rudhirasaṃsiktam anekāgram anāgasam bhūmāv āsīnam ekānte sairandhryā samupasthitam 3 tataḥ papraccha pitaraṃ tvaramāṇa ivottaraḥ kenāyaṃ tāḍito rājan kena pāpam idaṃ kṛtam 4 [virāṭa] mayāyaṃ tāḍito jihmo na cāpy etāvad arhati praśasyamāne yaḥ śūre tvayi ṣaṇḍhaṃ praśaṃsati 5 [uttara] akāryaṃ te kṛtaṃ rājan kṣipram eva prasādyatām mā tvā brahma viṣaṃ ghoraṃ sa mūlam api nirdahet 6 [vai] saputrasya vacaḥ śrutvā virāṭo rāṣṭravardhanaḥ kṣamayām āsa kaunteyaṃ bhasma channam ivānalam 7 kṣamayantaṃ tu rājānaṃ pāṇḍavaḥ pratyabhāṣata ciraṃ kṣāntam idaṃ rājan na manyur vidyate mama 8 yadi hy etat pated bhūmau rudhiraṃ mama nastataḥ sarāṣṭras tvaṃ mahārāja vinaśyethā na saṃśayaḥ 9 na dūṣayāmi te rājan yac ca hanyād adūṣakam balavantaṃ mahārāja kṣipraṃ dāruṇam āpnuyāt 10 śoṇite tu vyatikrānte praviveśa bṛhannaḍā abhivādya virāṭaṃ ca kaṅkaṃ cāpy upatiṣṭhata 11 kṣamayitvā tu kauravyaṃ raṇād uttaram āgatam praśaśaṃsa tato matsyaḥ śṛṇvataḥ savyasācinaḥ 12 tvayā dāyādavān asmi kaikeyīnandivardhana tvayā me sadṛśaḥ putro na bhūto na bhaviṣyati 13 padaṃ padasahasreṇa yaś caran nāparādhnuyāt tena karṇena te tāta katham āsīt samāgamaḥ 14 manuṣyaloke sakale yasya tulyo na vidyate yaḥ samudra ivākṣobhyaḥ kālāgnir iva duḥsahaḥ tena bhīṣmeṇa te tāta katham āsīt samāgamaḥ 15 ācāryo vṛṣṇivīrāṇāṃ pāṇḍavānāṃ ca yo dvijaḥ sarvakṣatrasya cācāryaḥ sarvaśasta bhṛtāṃ varaḥ tena droṇena te tāta katham āsīt samāgamaḥ 16 ācārya putro yaḥ śūraḥ sarvaśasta bhṛtām api aśvatthāmeti vikhyātaḥ kathaṃ tena samāgamaḥ 17 raṇe yaṃ prekṣya sīdanti hṛtasvā vaṇijo yathā kṛpeṇa tena te tāta katham āsīt samāgamaḥ 18 parvataṃ yo 'bhividhyeta rājaputro maheṣubhiḥ duryodhanena te tāta katham āsīt samāgamaḥ 19 [uttara] na mayā nirjitā gāvo na mayā nirjitāḥ pare kṛtaṃ tu karma tat sarvaṃ devaputreṇa kena cit 20 sa hi bhītaṃ dravantaṃ māṃ devaputro nyavārayat sa cātiṣṭhad rathopasthe vajrahastanibho yuvā 21 tena tā nirjitā gāvas tena te kuravo jitāḥ tasya tat karma vīrasya na mayā tāta tat kṛtam 22 sa hi śāradvataṃ droṇaṃ droṇaputraṃ ca vīryavān sūtaputraṃ ca bhīṣmaṃ ca cakāra vimukhāñ śaraiḥ 23 duryodhanaṃ ca samare sa nāgam iva yūthapam prabhagnam abravīd bhītaṃ rājaputraṃ mahābalam 24 na hāstinapure trāṇaṃ tava paśyāmi kiṃ cana vyāyāmena parīpsasva jīvitaṃ kauravātma ja 25 na mokṣyase palāyaṃs tvaṃ rājan yuddhe manaḥ kuru pṛthivīṃ bhokṣyase jitvā hato vā svargam āpsyasi 26 sa nivṛtto naravyāghro muñcan vajranibhāñ śarān sacivaiḥ saṃvṛto rājā rathe nāga iva śvasan 27 tatra me romaharṣo 'bhūd ūrustambhaś ca māriṣa yad abhraghanasaṃkāśam anīkaṃ vyadhamac charaiḥ 28 tat praṇudya rathānīkaṃ siṃhasaṃhanano yuvā kurūṃs tān prahasan rājan vāsāṃsy apaharad balī 29 ekena tena vīreṇa ṣaḍ rathāḥ parivāritāḥ śārdūleneva mattena mṛgās tṛṇacarā vane 30 [virāṭa] kva sa vīro mahābāhur devaputro mahāyaśāḥ yo me dhanam avājaiṣīt kurubhir grastam āhave 31 icchām itam ahaṃ draṣṭum arcituṃ ca mahābalam yena me tvaṃ ca gāvaś ca rakṣitā deva sūnunā 32 [uttara] antardhānaṃ gatas tāta devaputraḥ pratāpavān sa tu śvo vā paraṣvo vā manye prādur bhaviṣyati 33 [vai] evam ākhyāyamānaṃ tu channaṃ satreṇa pāṇḍavam vasantaṃ tatra nājñāsīd virāṭaḥ pārtham arjunam 34 tataḥ pārtho 'bhyanujñāto virāṭena mahātmanā pradadau tānivāsāṃsi virāṭa duhituḥ svayam 35 uttarā tu mahārhāṇi vividhāni tanūni ca pratigṛhyābhavat prītā tani vāsāṃsi bhāminī 36 mantrayitvā tu kaunteya uttareṇa rahas tadā itikartavyatāṃ sarvāṃ rājany atha yudhiṣṭhire 37 tatas tathā tad vyadadhād yathāvat puruṣarṣabha saha putreṇa matsyasya prahṛṣṭo bharatarṣabhaḥ |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 4
Chapter 65
|
1
[वै] ततस तृतीये दिवसे भरातरः पञ्च पाण्डवाः सनाताः शुक्लाम्बर धराः समये चरितव्रताः 2 युधिष्ठिरं पुरस्कृत्य सर्वाभरणभूषिताः अभिपद्मा यथा नागा भराजमाना महारथाः 3 विराटस्य सभां गत्वा भूमिपालासनेष्व अथ निषेदुः पावकप्रख्याः सर्वे धिष्ण्येष्व इवाग्नयः 4 तेषु तत्रॊपविष्टेषु विराटः पृथिवीपतिः आजगाम सभां कर्तुं राजकार्याणि सर्वशः 5 शरीमतः पाण्डवान दृष्ट्वा जवलतः पावकान इव अथ मत्स्यॊ ऽबरवीत कङ्कं देवरूपम अवस्थितम मरुद्गणैर उपासीनं तरिदशानाम इवेश्वरम 6 स किलाक्षाति वापस तवं सभास्तारॊ मया कृतः अथ राजासने कस्माद उपविष्टॊ ऽसय अलं कृतः 7 परिहासेप्सया वाक्यं विराटस्य निशम्य त समयमानॊ ऽरजुनॊ राजन्न इदं वचनम अब्रवीत 8 इन्द्रस्याप्य आसनं राजन्न अयम आरॊढुम अर्हति बरह्मण्यः शुतवांस तयागी यज्ञशीलॊ दृढव्रतः 9 अयं कुरूणाम ऋषभः कुन्तीपुत्रॊ युधिष्ठिरः अस्य कीर्तिः सथिता लॊके सूर्यस्येवॊद्यतः परभा 10 संसरन्ति दिशः सर्वा यशसॊ ऽसय गभस्तयः उदितस्येव सूर्यस्य तेजसॊ ऽनु गभस्तयः 11 एनं दशसहस्राणि कुञ्जराणां तरस्विनाम अन्वयुः पृष्ठतॊ राजन यावद अध्यावसत कुरून 12 तरिंशद एनं सहस्राणि रथाः काञ्चनमालिनः सदश्वैर उपसंपन्नाः पृत्ठतॊ ऽनुययुः सदा 13 एनम अष्ट शताः सूताः सुमृष्टमणिकुण्डलाः अस्तुवन मागधैर सार्धं पुरा शक्रम इवर्षयः 14 एनं नित्यम उपासन्द अकुरवः किंकरा यथा सर्वे च राजन राजानॊ धनेश्वरम इवामराः 15 एष सर्वान महीपालान करम आहारयत तदा वैश्यान इव महाराज विवशान सववशान अपि 16 अष्टाशीति सहस्राणि सनातकानां महात्मनाम उपजीवन्ति राजानम एनं सुचरितव्रतम 17 एष वृद्धान अनाथांश च वयङ्गान पङ्गूंश च मानवान पुत्रवत पालयाम आस परजा धर्मेण चाभिभॊ 18 एष धर्मे दमे चैव करॊधे चापि यतव्रतः महाप्रसाद बरह्मण्यः सत्यवादी च पार्थिवः 19 शरीप्रतापेन चैतस्य तप्यते स सुयॊधनः सगणः सह कर्णेन सौबलेनापि वा विभुः 20 न शक्यन्ते हय अस्य अगुणाः परसंख्यातुं नरेश्वर एष धर्मपरॊ नित्यम आनृशंस्यश च पाण्डवः 21 एवं युक्तॊ महाराजः पाण्डवः पार्थिवर्षभः कथं नार्हति राजार्हम आसनं पृथिवीपतिः |
1
[vai] tatas tṛtīye divase bhrātaraḥ pañca pāṇḍavāḥ snātāḥ śuklāmbara dharāḥ samaye caritavratāḥ 2 yudhiṣṭhiraṃ puraskṛtya sarvābharaṇabhūṣitāḥ abhipadmā yathā nāgā bhrājamānā mahārathāḥ 3 virāṭasya sabhāṃ gatvā bhūmipālāsaneṣv atha niṣeduḥ pāvakaprakhyāḥ sarve dhiṣṇyeṣv ivāgnayaḥ 4 teṣu tatropaviṣṭeṣu virāṭaḥ pṛthivīpatiḥ ājagāma sabhāṃ kartuṃ rājakāryāṇi sarvaśaḥ 5 śrīmataḥ pāṇḍavān dṛṣṭvā jvalataḥ pāvakān iva atha matsyo 'bravīt kaṅkaṃ devarūpam avasthitam marudgaṇair upāsīnaṃ tridaśānām iveśvaram 6 sa kilākṣāti vāpas tvaṃ sabhāstāro mayā kṛtaḥ atha rājāsane kasmād upaviṣṭo 'sy alaṃ kṛtaḥ 7 parihāsepsayā vākyaṃ virāṭasya niśamya ta smayamāno 'rjuno rājann idaṃ vacanam abravīt 8 indrasyāpy āsanaṃ rājann ayam āroḍhum arhati brahmaṇyaḥ śutavāṃs tyāgī yajñaśīlo dṛḍhavrataḥ 9 ayaṃ kurūṇām ṛṣabhaḥ kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ asya kīrtiḥ sthitā loke sūryasyevodyataḥ prabhā 10 saṃsaranti diśaḥ sarvā yaśaso 'sya gabhastayaḥ uditasyeva sūryasya tejaso 'nu gabhastayaḥ 11 enaṃ daśasahasrāṇi kuñjarāṇāṃ tarasvinām anvayuḥ pṛṣṭhato rājan yāvad adhyāvasat kurūn 12 triṃśad enaṃ sahasrāṇi rathāḥ kāñcanamālinaḥ sadaśvair upasaṃpannāḥ pṛtṭhato 'nuyayuḥ sadā 13 enam aṣṭa śatāḥ sūtāḥ sumṛṣṭamaṇikuṇḍalāḥ astuvan māgadhair sārdhaṃ purā śakram ivarṣayaḥ 14 enaṃ nityam upāsand akuravaḥ kiṃkarā yathā sarve ca rājan rājāno dhaneśvaram ivāmarāḥ 15 eṣa sarvān mahīpālān karam āhārayat tadā vaiśyān iva mahārāja vivaśān svavaśān api 16 aṣṭāśīti sahasrāṇi snātakānāṃ mahātmanām upajīvanti rājānam enaṃ sucaritavratam 17 eṣa vṛddhān anāthāṃś ca vyaṅgān paṅgūṃś ca mānavān putravat pālayām āsa prajā dharmeṇa cābhibho 18 eṣa dharme dame caiva krodhe cāpi yatavrataḥ mahāprasāda brahmaṇyaḥ satyavādī ca pārthivaḥ 19 śrīpratāpena caitasya tapyate sa suyodhanaḥ sagaṇaḥ saha karṇena saubalenāpi vā vibhuḥ 20 na śakyante hy asy aguṇāḥ prasaṃkhyātuṃ nareśvara eṣa dharmaparo nityam ānṛśaṃsyaś ca pāṇḍavaḥ 21 evaṃ yukto mahārājaḥ pāṇḍavaḥ pārthivarṣabhaḥ kathaṃ nārhati rājārham āsanaṃ pṛthivīpatiḥ |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 4
Chapter 66
|
1
[विराट] यद्य एष राजा कौरव्यः कुन्तीपुत्रॊ युधिष्ठिरः कतमॊ ऽसयार्जुनॊ भराता भीमश च कतमॊ बली 2 नकुलः सहदेवॊ वा दरौपदी वा यशस्विनी यदा दयूते जिताः पार्था न परज्ञायन्त ते कव चित 3 [अर्ज] य एष बल्लवॊ बरूते सूदस तव नराधिप एष भीमॊ महाबाहुर भीमवेगपराक्रमः 4 एष करॊधवशान हत्वा पर्वते गन्धमादने सौगन्धिकानि दिव्यानि कृष्णार्थे समुपाहरत 5 गङ्घर्व एष वै हन्ता कीचकानां दुरात्मनाम वयाघ्रान ऋक्षान वराहांश च हतवान सत्री पुरे तव 6 यश चासीद अश्वबन्धस ते नकुलॊ ऽयं परंतपः गॊसंख्यः सहदेवश च माद्रीपुत्रौ महारथौ 7 शृङ्गारवेषाभरणौ रूपवन्तौ यशस्विनौ नाना रथसहस्राणां समर्थौ पुरुषर्षभौ 8 एषा पद्मपलाशाक्षी सुमध्या चारुहासिनी सैरन्ध्री दरौपदी राजन यत्कृते कीचका हताः 9 अर्जुनॊ ऽहं महाराज वयक्तं ते शरॊत्रम आगतः भीमाद अवरजः पार्थॊ यमाभ्यां चापि पूर्वजः 10 उषिताः सम महाराज सुखं तव निवेशने अज्ञातवासम उषिता गर्भवास इव परजाः 11 [वै] यदार्जुनेन ते वीराः कथिताः पञ्च पाण्डवाः तदार्जुनस्य वैराटिः कथयाम आस विक्रमम 12 अयं स दविषतां मध्ये मृगाणाम इव केसरी अचरद रथवृन्देषु निघ्नंस तेषां वरान वरान 13 अनेन विद्धॊ मातङ्गॊ महान एक्केषुणा हतः हिरण्यकक्ष्यः संग्रामे दन्ताभ्याम अगमन महीम 14 अनेन विजिता गावॊ जिताश च कुरवॊ युधि अस्य शङ्खप्रणादेन कर्णौ मे बधिरी कृतौ 15 तस्य तद वचनं शरुत्वा मत्स्यराजः परतापवान उत्तरं परत्युवाचेदम अभिपन्नॊ युधिष्ठिरे 16 परसादनं पाण्डवस्य पराप्तकालं हि रॊचये उत्तरां च परयच्छामि पार्थाय यदि ते मतम 17 [उत्तर] अर्च्याः पूज्याश च मान्याश च पराप्तकालं च मे मतम पूज्यन्तां पूजनार्हाश च महाभागाश च पाण्डवाः 18 [विराट] अहं खल्व अपि संग्रामे शत्रूणां वशम आगतः मॊक्षितॊ भीमसेनेन गावश च विजितास तथा 19 एतेषां बाहुवीर्येण यद अस्माकं जयॊ मृधे वयं सर्वे सहामात्याः कुन्तीपुत्रं युधिष्ठिरम परसादयामॊ भद्रं ते सानुजं पाण्डवर्षभम 20 यद अस्माभिर अजानद भिः किं चिद उक्तॊ नराधिपः कषन्तुम अर्हति तत सर्वं धर्मात्मा हय एष पाण्डवः 21 [वै] ततॊ विराटः परमाभितुष्टः; समेत्य राज्ञा समयं चकार राज्यं च सर्वं विससर्ज तस्मै; स दण्डकॊशं स पुरं महात्मा 22 पाण्डवांश च ततः सर्वान मत्स्यराजः परतापवान धनंजयं पुरस्कृत्य दिष्ट्या दिष्ट्येति चाब्रचीत 23 समुपाघ्राय मूर्धानं संश्लिष्य च पुनः पुनः युधिष्ठिरं च भीमं च माद्रीपुत्रौ च पाण्डवौ 24 नातृप्यद दर्शने तेषां विराटॊ वाहिनीपतिः संप्रीयमाणॊ राजानं युधिष्ठिरम अथाब्रवीत 25 दिष्ट्या भवन्तः संप्राप्ताः सर्वे कुशलिनॊ वनात दिष्ट्या च पारितं कृच्छ्रम अज्ञातं वै दुरात्मभिः 26 इदं च राज्यं नः पार्था यच चान्यद वसु किं चन परतिगृह्णन्तु सत सर्वं कौन्तेया अविशङ्कया 27 उत्तरां परतिगृह्णातु सव्यसाची धनंजयः अयं हय औपयिकॊ भर्ता तस्याः पुरुषसत्तमः 28 एवम उक्तॊ धर्मराजः पार्थम ऐक्षद धनंजयम ईक्षितश चार्जुनॊ भरात्रा मत्स्यं वचनम अब्रवीत 29 परतिगृह्णाम्य अहं राजन सनुषां दुहितरं तव युक्तश चावां हि संबन्धॊ मत्स्यभारतसत्तमौ |
1
[virāṭa] yady eṣa rājā kauravyaḥ kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ katamo 'syārjuno bhrātā bhīmaś ca katamo balī 2 nakulaḥ sahadevo vā draupadī vā yaśasvinī yadā dyūte jitāḥ pārthā na prajñāyanta te kva cit 3 [arj] ya eṣa ballavo brūte sūdas tava narādhipa eṣa bhīmo mahābāhur bhīmavegaparākramaḥ 4 eṣa krodhavaśān hatvā parvate gandhamādane saugandhikāni divyāni kṛṣṇārthe samupāharat 5 gaṅgharva eṣa vai hantā kīcakānāṃ durātmanām vyāghrān ṛkṣān varāhāṃś ca hatavān strī pure tava 6 yaś cāsīd aśvabandhas te nakulo 'yaṃ paraṃtapaḥ gosaṃkhyaḥ sahadevaś ca mādrīputrau mahārathau 7 śṛṅgāraveṣābharaṇau rūpavantau yaśasvinau nānā rathasahasrāṇāṃ samarthau puruṣarṣabhau 8 eṣā padmapalāśākṣī sumadhyā cāruhāsinī sairandhrī draupadī rājan yatkṛte kīcakā hatāḥ 9 arjuno 'haṃ mahārāja vyaktaṃ te śrotram āgataḥ bhīmād avarajaḥ pārtho yamābhyāṃ cāpi pūrvajaḥ 10 uṣitāḥ sma mahārāja sukhaṃ tava niveśane ajñātavāsam uṣitā garbhavāsa iva prajāḥ 11 [vai] yadārjunena te vīrāḥ kathitāḥ pañca pāṇḍavāḥ tadārjunasya vairāṭiḥ kathayām āsa vikramam 12 ayaṃ sa dviṣatāṃ madhye mṛgāṇām iva kesarī acarad rathavṛndeṣu nighnaṃs teṣāṃ varān varān 13 anena viddho mātaṅgo mahān ekkeṣuṇā hataḥ hiraṇyakakṣyaḥ saṃgrāme dantābhyām agaman mahīm 14 anena vijitā gāvo jitāś ca kuravo yudhi asya śaṅkhapraṇādena karṇau me badhirī kṛtau 15 tasya tad vacanaṃ śrutvā matsyarājaḥ pratāpavān uttaraṃ pratyuvācedam abhipanno yudhiṣṭhire 16 prasādanaṃ pāṇḍavasya prāptakālaṃ hi rocaye uttarāṃ ca prayacchāmi pārthāya yadi te matam 17 [uttara] arcyāḥ pūjyāś ca mānyāś ca prāptakālaṃ ca me matam pūjyantāṃ pūjanārhāś ca mahābhāgāś ca pāṇḍavāḥ 18 [virāṭa] ahaṃ khalv api saṃgrāme śatrūṇāṃ vaśam āgataḥ mokṣito bhīmasenena gāvaś ca vijitās tathā 19 eteṣāṃ bāhuvīryeṇa yad asmākaṃ jayo mṛdhe vayaṃ sarve sahāmātyāḥ kuntīputraṃ yudhiṣṭhiram prasādayāmo bhadraṃ te sānujaṃ pāṇḍavarṣabham 20 yad asmābhir ajānad bhiḥ kiṃ cid ukto narādhipaḥ kṣantum arhati tat sarvaṃ dharmātmā hy eṣa pāṇḍavaḥ 21 [vai] tato virāṭaḥ paramābhituṣṭaḥ; sametya rājñā samayaṃ cakāra rājyaṃ ca sarvaṃ visasarja tasmai; sa daṇḍakośaṃ sa puraṃ mahātmā 22 pāṇḍavāṃś ca tataḥ sarvān matsyarājaḥ pratāpavān dhanaṃjayaṃ puraskṛtya diṣṭyā diṣṭyeti cābracīt 23 samupāghrāya mūrdhānaṃ saṃśliṣya ca punaḥ punaḥ yudhiṣṭhiraṃ ca bhīmaṃ ca mādrīputrau ca pāṇḍavau 24 nātṛpyad darśane teṣāṃ virāṭo vāhinīpatiḥ saṃprīyamāṇo rājānaṃ yudhiṣṭhiram athābravīt 25 diṣṭyā bhavantaḥ saṃprāptāḥ sarve kuśalino vanāt diṣṭyā ca pāritaṃ kṛcchram ajñātaṃ vai durātmabhiḥ 26 idaṃ ca rājyaṃ naḥ pārthā yac cānyad vasu kiṃ cana pratigṛhṇantu sat sarvaṃ kaunteyā aviśaṅkayā 27 uttarāṃ pratigṛhṇātu savyasācī dhanaṃjayaḥ ayaṃ hy aupayiko bhartā tasyāḥ puruṣasattamaḥ 28 evam ukto dharmarājaḥ pārtham aikṣad dhanaṃjayam īkṣitaś cārjuno bhrātrā matsyaṃ vacanam abravīt 29 pratigṛhṇāmy ahaṃ rājan snuṣāṃ duhitaraṃ tava yuktaś cāvāṃ hi saṃbandho matsyabhāratasattamau |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 4
Chapter 67
|
1
[विरट] किमर्थं पाण्डवश्रेष्ठ भार्यां दुहितरं मम परतिग्रहीतुं नेमां तवं मया दत्ताम इहेच्छसि 2 [अर्ज] अन्तःपुरे ऽहम उषितः सदा पश्यन सुतां तव रहस्यं च परकाशं च विश्वस्ता पितृवन मयि 3 परियॊ बहुमतश चाहं नर्तकॊ गीतकॊविदः आचार्यवच च मां नित्यं मन्यते दुहिता तव 4 वहः सथया तया राजन सह संवत्सरॊषितः अति शङ्का भवेत सथाने तव लॊकस्य चाभिभॊ 5 तस्मान निमन्त्रये तवाहं दुहितुः पृथिवीपते शुद्धॊ जितेन्द्रियॊ दान्तस तस्याः शुद्धिः कृता मया 6 सनुषाया दुहितुर वापि पुत्रे चात्मनि वा पुनः अत्र शङ्कां न पश्यामि तेन अशुद्धिर भविष्यति 7 अभिषङ्गाद अहं भीतॊ मिथ्याचारात परंतप सनुषार्थम उत्तरां राजन परतिगृह्णामि ते सुताम 8 सवस्रीयॊ वासुदेवस्य साक्षाद देव शिशुर यथा दयितश चक्रहस्तस्य बाल एवास्त्र कॊविदः 9 अभिमन्युर महाबाहुः पुत्रॊ मम विशां पतौ जामाता तव युक्तॊ वै भर्ता च दुहितुस तव 10 [विराट] उपपन्नं कुरुश्रेष्ठे कुन्तीपुत्रे धनंजये य एवं धर्मनित्यश च जातज्ञानश च पाण्डवः 11 यत्कृत्यं मन्यसे पार्थ करियतां तदनन्तरम सर्वे कामाः समृद्धा मे संबन्धी यस्य मे ऽरजुनः 12 [वै] एवं बरुवति राजेन्द्रे कुन्तीपुत्रॊ युधिष्ठिरः अन्वजानात स संयॊगं समये मत्स्यपार्थयॊः 13 ततॊ मित्रेषु सर्वेषु वासुदेवे च भारत परेषयाम आस कौन्तेयॊ विराटश च महीपतिः 14 ततस तरयॊदशे वर्षे निवृत्ते पञ्च पाण्डवाः उपप्लव्ये विराटस्य समपद्यन्त सर्वशः 15 तस्मिन वसंश च बीभत्सुर आनिनाय जनार्दनम आनर्तेभ्यॊ ऽपि दाशार्हान अभिमन्युं च पाण्डवः 16 काशिराजश च शैब्यश च परीयमाणौ युधिष्ठिरे अक्षौहिणीभ्यां सहिताव आगतौ पृथिवीपते 17 अक्षौहिण्या च तेजस्वी यज्ञसेनॊ महाबलः दरौपद्याश च सुता वीराः शिखण्डी चापराजितः 18 धृष्टद्युम्नश च दुर्धर्षः सव शस्त्रभृतां वरः समस्ताक्षौहिणी पाला यज्वानॊ भूरिदक्षिणाः सर्वे शस्त्रास्त्रसंपन्नाः सर्वे शूरास तनुत्यजः 19 तान आगतान अभिप्रेक्ष्य मत्स्यॊ धर्मभृतां वरः परीतॊ ऽभवद दुहितरं दत्त्वा ताम अभिमन्यवे 20 ततः परयुपयातेषु पार्थिवेषु ततस ततः तत्रागमद वासुदेव वनमाली हलायुधः कृतवर्मा च हार्दिक्यॊ युयुधानश च सात्यकिः 21 अनाधृष्टिस तथाक्रूरः साम्बॊ निशठ एव च अभिमन्युम उपादाय सह मात्रा परंतपाः 22 इन्द्रसेनादयश चैव रथैस तैः सुसमाहितैः आययुः सहिताः सर्वे परिसंवत्सरॊषिताः 23 दशनागसहस्राणि हयानां च शतायुतम रथानाम अर्बुदं पूर्णं निखर्वं च पदातिनाम 24 वृष्ण्यन्धकाश च बहवॊ भॊजाश च परमौजसः अन्व्ययुर वृष्णिशार्दूलं वासुदेवं महाद्युतिम 25 पारिबर्हं ददौ कृष्णः पाण्डवानां महात्मनाम सत्रियॊ रत्नानि वासांसि पृथक्पृथग अनेकशः ततॊ विवाहॊ विधिवद ववृते मत्स्यपार्थयॊः 26 ततः शङ्खाश च भेर्यश च गॊमुखाडम्बरास तथा पार्थैः संयुज्यमानस्य नेदुर मत्स्यस्य वेश्मनि 27 उच्चावचान मृगाञ जघ्नुर मेध्यांश च शतशः पशून सुरा मैरेय पानानि परभूतान्य अभ्यहारयन 28 गायनाख्यान शीलाश च नटा वैतालिकास तथा सतुवन्तस तान उपातिष्ठन सूताश च सह मागधैः 29 सुदेष्णां च पुरस्कृत्य मत्स्यानां च वरस्त्रियः आजग्मुश चारुसर्वाङ्ग्यः सुमृष्टमणिकुण्डलाः 30 वर्णॊपपन्नास ता नार्यॊ रूपवत्यः सवलं कृताः सर्वाश चाभ्यभवत कृष्णा रूपेण यशसा शरिया 31 परिवार्यॊत्तरां तास तु राजपुत्रीम अलं कृताम सुताम इव महेन्द्रस्य पुरस्कृत्यॊपतस्थिरे 32 तां परत्यगृह्णात कौन्तेयः सुतस्यार्थे धनंजयः सौभद्रस्यानवद्याङ्गीं विराट तनयां तदा 33 तत्रातिष्ठन महाराजॊ रूपम इन्द्रस्य धारयन सनुषां तां परतिजग्राह कुन्तीपुत्रॊ युधिष्ठिरः 34 परतिगृह्य च तां पार्थः पुरस्कृत्य जनार्दनम विवाहं कारयाम आस सौभद्रस्य महात्मनः 35 तस्मै सप्त सहस्राणि हयानां वातरंहसाम दवे च नागशते मुख्ये परादाद बहुधनं तदा 36 कृते विवाहे तु तदा धर्मपुत्रॊ युधिष्ठिरः बराह्मणेभ्यॊ ददौ वित्तं यद उपाहरद अच्युतः 37 गॊसहस्राणि रत्नानि वस्त्राणि विविधानि च भूषणानि च मुख्यानि यानानि शयनानि च 38 तन महॊत्सव संकाशं हृष्टपुष्ट जनावृतम नगरं मत्स्यराजस्य शुशुभे भरतर्षभ |
1
[viraṭa] kimarthaṃ pāṇḍavaśreṣṭha bhāryāṃ duhitaraṃ mama pratigrahītuṃ nemāṃ tvaṃ mayā dattām ihecchasi 2 [arj] antaḥpure 'ham uṣitaḥ sadā paśyan sutāṃ tava rahasyaṃ ca prakāśaṃ ca viśvastā pitṛvan mayi 3 priyo bahumataś cāhaṃ nartako gītakovidaḥ ācāryavac ca māṃ nityaṃ manyate duhitā tava 4 vahaḥ sthayā tayā rājan saha saṃvatsaroṣitaḥ ati śaṅkā bhavet sthāne tava lokasya cābhibho 5 tasmān nimantraye tvāhaṃ duhituḥ pṛthivīpate śuddho jitendriyo dāntas tasyāḥ śuddhiḥ kṛtā mayā 6 snuṣāyā duhitur vāpi putre cātmani vā punaḥ atra śaṅkāṃ na paśyāmi ten aśuddhir bhaviṣyati 7 abhiṣaṅgād ahaṃ bhīto mithyācārāt paraṃtapa snuṣārtham uttarāṃ rājan pratigṛhṇāmi te sutām 8 svasrīyo vāsudevasya sākṣād deva śiśur yathā dayitaś cakrahastasya bāla evāstra kovidaḥ 9 abhimanyur mahābāhuḥ putro mama viśāṃ patau jāmātā tava yukto vai bhartā ca duhitus tava 10 [virāṭa] upapannaṃ kuruśreṣṭhe kuntīputre dhanaṃjaye ya evaṃ dharmanityaś ca jātajñānaś ca pāṇḍavaḥ 11 yatkṛtyaṃ manyase pārtha kriyatāṃ tadanantaram sarve kāmāḥ samṛddhā me saṃbandhī yasya me 'rjunaḥ 12 [vai] evaṃ bruvati rājendre kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ anvajānāt sa saṃyogaṃ samaye matsyapārthayoḥ 13 tato mitreṣu sarveṣu vāsudeve ca bhārata preṣayām āsa kaunteyo virāṭaś ca mahīpatiḥ 14 tatas trayodaśe varṣe nivṛtte pañca pāṇḍavāḥ upaplavye virāṭasya samapadyanta sarvaśaḥ 15 tasmin vasaṃś ca bībhatsur ānināya janārdanam ānartebhyo 'pi dāśārhān abhimanyuṃ ca pāṇḍavaḥ 16 kāśirājaś ca śaibyaś ca prīyamāṇau yudhiṣṭhire akṣauhiṇībhyāṃ sahitāv āgatau pṛthivīpate 17 akṣauhiṇyā ca tejasvī yajñaseno mahābalaḥ draupadyāś ca sutā vīrāḥ śikhaṇḍī cāparājitaḥ 18 dhṛṣṭadyumnaś ca durdharṣaḥ sava śastrabhṛtāṃ varaḥ samastākṣauhiṇī pālā yajvāno bhūridakṣiṇāḥ sarve śastrāstrasaṃpannāḥ sarve śūrās tanutyajaḥ 19 tān āgatān abhiprekṣya matsyo dharmabhṛtāṃ varaḥ prīto 'bhavad duhitaraṃ dattvā tām abhimanyave 20 tataḥ prayupayāteṣu pārthiveṣu tatas tataḥ tatrāgamad vāsudeva vanamālī halāyudhaḥ kṛtavarmā ca hārdikyo yuyudhānaś ca sātyakiḥ 21 anādhṛṣṭis tathākrūraḥ sāmbo niśaṭha eva ca abhimanyum upādāya saha mātrā paraṃtapāḥ 22 indrasenādayaś caiva rathais taiḥ susamāhitaiḥ āyayuḥ sahitāḥ sarve parisaṃvatsaroṣitāḥ 23 daśanāgasahasrāṇi hayānāṃ ca śatāyutam rathānām arbudaṃ pūrṇaṃ nikharvaṃ ca padātinām 24 vṛṣṇyandhakāś ca bahavo bhojāś ca paramaujasaḥ anvyayur vṛṣṇiśārdūlaṃ vāsudevaṃ mahādyutim 25 pāribarhaṃ dadau kṛṣṇaḥ pāṇḍavānāṃ mahātmanām striyo ratnāni vāsāṃsi pṛthakpṛthag anekaśaḥ tato vivāho vidhivad vavṛte matsyapārthayoḥ 26 tataḥ śaṅkhāś ca bheryaś ca gomukhāḍambarās tathā pārthaiḥ saṃyujyamānasya nedur matsyasya veśmani 27 uccāvacān mṛgāñ jaghnur medhyāṃś ca śataśaḥ paśūn surā maireya pānāni prabhūtāny abhyahārayan 28 gāyanākhyāna śīlāś ca naṭā vaitālikās tathā stuvantas tān upātiṣṭhan sūtāś ca saha māgadhaiḥ 29 sudeṣṇāṃ ca puraskṛtya matsyānāṃ ca varastriyaḥ ājagmuś cārusarvāṅgyaḥ sumṛṣṭamaṇikuṇḍalāḥ 30 varṇopapannās tā nāryo rūpavatyaḥ svalaṃ kṛtāḥ sarvāś cābhyabhavat kṛṣṇā rūpeṇa yaśasā śriyā 31 parivāryottarāṃ tās tu rājaputrīm alaṃ kṛtām sutām iva mahendrasya puraskṛtyopatasthire 32 tāṃ pratyagṛhṇāt kaunteyaḥ sutasyārthe dhanaṃjayaḥ saubhadrasyānavadyāṅgīṃ virāṭa tanayāṃ tadā 33 tatrātiṣṭhan mahārājo rūpam indrasya dhārayan snuṣāṃ tāṃ pratijagrāha kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ 34 pratigṛhya ca tāṃ pārthaḥ puraskṛtya janārdanam vivāhaṃ kārayām āsa saubhadrasya mahātmanaḥ 35 tasmai sapta sahasrāṇi hayānāṃ vātaraṃhasām dve ca nāgaśate mukhye prādād bahudhanaṃ tadā 36 kṛte vivāhe tu tadā dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ brāhmaṇebhyo dadau vittaṃ yad upāharad acyutaḥ 37 gosahasrāṇi ratnāni vastrāṇi vividhāni ca bhūṣaṇāni ca mukhyāni yānāni śayanāni ca 38 tan mahotsava saṃkāśaṃ hṛṣṭapuṣṭa janāvṛtam nagaraṃ matsyarājasya śuśubhe bharatarṣabha |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 5
Chapter 1
|
1
[व] कृत्वा विवाहं तु कुरुप्रवीरास; तदाभिमन्यॊर मुदितस्वपक्षाः विश्रम्य चत्वार्य उषसः परतीताः; सभां विराटस्य ततॊ ऽभिजग्मुः 2 सभा तु सा मत्स्यपतेः समृद्धा; मणिप्रवेकॊत्तम रत्नचित्रा नयस्तासना माल्यवती सुगन्धा; ताम अभ्ययुस ते नरराज वर्याः 3 अथासनान्य आविशतां पुरस्ताद; उभौ विराटद्रुपदौ नरेन्द्रौ वृद्धश च मान्यः पृथिवीपतीनां; पितामहॊ राम जनार्दनाभ्याम 4 पाञ्चालराजस्य समीपतस तु; शिनिप्रवीरः सह रौहिणेयः मत्स्यस्य राज्ञस तु सुसंनिकृष्टौ; जनार्दनश चैव युधिष्ठिरश च 5 सुताश च सर्वे दरुपदस्य राज्ञॊ; भीमार्जुनौ माद्रवतीसुतौ च परद्युम्न साम्बौ च युधि परवीरौ; विराट पुत्रश च सहाभिमन्युः 6 सर्वे च शूराः पितृभिः समाना; वीर्येण रूपेण बलेन चैव उपाविशन दरौपदेयाः कुमाराः; सुवर्णचित्रेषु वरासनेषु 7 तथॊपविष्टेषु महारथेषु; विभ्राजमानाम्बर भूषणेषु रराज सा राजवती समृद्धा; गरहैर इव दयौर विमलैर उपेता 8 ततः कथास ते समवाय युक्ताः; कृत्वा विचित्राः पुरुषप्रवीराः तस्थुर मुहूर्तं परिचिन्तयन्तः; कृष्णं नृपास ते समुदीक्षमाणाः 9 कथान्तम आसाद्य च माहवेन; संघट्टिताः पाण्डव कार्यहेतॊः ते राजसिंहाः सहिता हय अशृण्वन; वाक्यं महार्थं च महॊदयं च 10 सर्वैर भवद्भिर विदितं यथायं; युधिष्ठिरः सौबलेनाक्षवत्याम जितॊ निकृत्यापहृतं च राज्यं; पुनः परवासे समयः कृतश च 11 शक्तैर विजेतुं तरसा महीं च; सत्ये सथितैस तच चरितं यथावत पाण्डॊः सुतैस तद वरतम उग्ररूपं; वर्षाणि षट सप्त च भारताग्र्यैः 12 तरयॊदशश चैव सुदुस्तरॊ ऽयम; अज्ञायमानैर भवतां समीपे कलेशान असह्यांश च तितिक्षमाणैर; यथॊषितं तद विदितं च सर्वम 13 एवंगते धर्मसुतस्य राज्ञॊ; दुर्यॊधनस्यापि च यद धितं सयात तच चिन्तयध्वं कुरुपाण्डवानां; धर्म्यं च युक्तं च यशः करं च 14 अधर्मयुक्तं च न कामयेत; राज्यं सुराणाम अपि धर्मराजः धर्मार्थयुक्तं च महीपतित्वं; गरामे ऽपि कस्मिंश चिद अयं बुभूषेत 15 पित्र्यं हि राज्यं विदितं नृपाणां; यथापकृष्टं धृतराष्ट्र पुत्रैः मिथ्यॊपचारेण तथाप्य अनेन; कृच्छ्रं महत पराप्तम असह्य रूपम 16 न चापि पार्थॊ विजितॊ रणे तैः; सवतेजसा धृतराष्ट्रस्य पुत्रैः तथापि राजा सहितः सुहृद्भिर; अभीप्सते ऽनामयम एव तेषाम 17 यत तत सवयं पाण्डुसुतैर विजित्य; समाहृतं भूमिपतीन निपीड्य तत परार्थयन्ते पुरुषप्रवीराः; कुन्तीसुता माद्रवतीसुतौ च 18 बालास तव इमे तैर विविधौर उपायैः; संप्रार्थिता हन्तुम अमित्रसाहाः राज्यं जिहीर्षद्भिर असद्भिर उग्रैः; सर्वं च तद वॊ विदितं यथावत 19 तेषां च लॊभं परसमीक्ष्य वृद्धं; धर्मात्मतां चापि युधिष्ठिरस्य संबन्धितां चापि समीक्ष्य तेषां; मतिं कुरुध्वं सहिताः पृथक च 20 इमे च सत्ये ऽभिरताः सदैव; तं पारयित्वा समयं यथावत अतॊ ऽनयथा तैर उपचर्यमाणा; हन्युः समेतान धृतराष्ट्र पुत्रान 21 तैर विप्रकारं च निशम्य राज्ञः; सुहृज्जनास तान परिवारयेयुः युद्धेन बाधेयुर इमांस तथैव; तैर वध्यमाना युधितांश च हन्युः 22 तथापि नेमे ऽलपतया समर्थास; तेषां जयायेति भवेन मतं वः समेत्य सर्वे सहिताः सुहृद्भिस; तेषां विनाशाय यतेयुर एव 23 दुर्यॊधनस्यापि मतं यथावन; न जञायते किं नु करिष्यतीति अज्ञायमाने च मते परस्य; किं सयात समारभ्यतमं मतं वः 24 तस्माद इतॊ गच्छतु धर्मशीलः; शुचिः कुलीनः पुरुषॊ ऽपरमत्तः दूतः समर्थः परशमाय तेषां; राज्यार्ध दानाय युधिष्ठिरस्य 25 निशम्य वाक्यं तु जनार्दनस्य; धर्मार्थयुक्तं मधुरं समं च समाददे वाक्यम अथाग्रजॊ ऽसय; संपूज्य वाक्यं तद अतीव राजन |
1
[v] kṛtvā vivāhaṃ tu kurupravīrās; tadābhimanyor muditasvapakṣāḥ viśramya catvāry uṣasaḥ pratītāḥ; sabhāṃ virāṭasya tato 'bhijagmuḥ 2 sabhā tu sā matsyapateḥ samṛddhā; maṇipravekottama ratnacitrā nyastāsanā mālyavatī sugandhā; tām abhyayus te nararāja varyāḥ 3 athāsanāny āviśatāṃ purastād; ubhau virāṭadrupadau narendrau vṛddhaś ca mānyaḥ pṛthivīpatīnāṃ; pitāmaho rāma janārdanābhyām 4 pāñcālarājasya samīpatas tu; śinipravīraḥ saha rauhiṇeyaḥ matsyasya rājñas tu susaṃnikṛṣṭau; janārdanaś caiva yudhiṣṭhiraś ca 5 sutāś ca sarve drupadasya rājño; bhīmārjunau mādravatīsutau ca pradyumna sāmbau ca yudhi pravīrau; virāṭa putraś ca sahābhimanyuḥ 6 sarve ca śūrāḥ pitṛbhiḥ samānā; vīryeṇa rūpeṇa balena caiva upāviśan draupadeyāḥ kumārāḥ; suvarṇacitreṣu varāsaneṣu 7 tathopaviṣṭeṣu mahāratheṣu; vibhrājamānāmbara bhūṣaṇeṣu rarāja sā rājavatī samṛddhā; grahair iva dyaur vimalair upetā 8 tataḥ kathās te samavāya yuktāḥ; kṛtvā vicitrāḥ puruṣapravīrāḥ tasthur muhūrtaṃ paricintayantaḥ; kṛṣṇaṃ nṛpās te samudīkṣamāṇāḥ 9 kathāntam āsādya ca māhavena; saṃghaṭṭitāḥ pāṇḍava kāryahetoḥ te rājasiṃhāḥ sahitā hy aśṛṇvan; vākyaṃ mahārthaṃ ca mahodayaṃ ca 10 sarvair bhavadbhir viditaṃ yathāyaṃ; yudhiṣṭhiraḥ saubalenākṣavatyām jito nikṛtyāpahṛtaṃ ca rājyaṃ; punaḥ pravāse samayaḥ kṛtaś ca 11 śaktair vijetuṃ tarasā mahīṃ ca; satye sthitais tac caritaṃ yathāvat pāṇḍoḥ sutais tad vratam ugrarūpaṃ; varṣāṇi ṣaṭ sapta ca bhāratāgryaiḥ 12 trayodaśaś caiva sudustaro 'yam; ajñāyamānair bhavatāṃ samīpe kleśān asahyāṃś ca titikṣamāṇair; yathoṣitaṃ tad viditaṃ ca sarvam 13 evaṃgate dharmasutasya rājño; duryodhanasyāpi ca yad dhitaṃ syāt tac cintayadhvaṃ kurupāṇḍavānāṃ; dharmyaṃ ca yuktaṃ ca yaśaḥ karaṃ ca 14 adharmayuktaṃ ca na kāmayeta; rājyaṃ surāṇām api dharmarājaḥ dharmārthayuktaṃ ca mahīpatitvaṃ; grāme 'pi kasmiṃś cid ayaṃ bubhūṣet 15 pitryaṃ hi rājyaṃ viditaṃ nṛpāṇāṃ; yathāpakṛṣṭaṃ dhṛtarāṣṭra putraiḥ mithyopacāreṇa tathāpy anena; kṛcchraṃ mahat prāptam asahya rūpam 16 na cāpi pārtho vijito raṇe taiḥ; svatejasā dhṛtarāṣṭrasya putraiḥ tathāpi rājā sahitaḥ suhṛdbhir; abhīpsate 'nāmayam eva teṣām 17 yat tat svayaṃ pāṇḍusutair vijitya; samāhṛtaṃ bhūmipatīn nipīḍya tat prārthayante puruṣapravīrāḥ; kuntīsutā mādravatīsutau ca 18 bālās tv ime tair vividhaur upāyaiḥ; saṃprārthitā hantum amitrasāhāḥ rājyaṃ jihīrṣadbhir asadbhir ugraiḥ; sarvaṃ ca tad vo viditaṃ yathāvat 19 teṣāṃ ca lobhaṃ prasamīkṣya vṛddhaṃ; dharmātmatāṃ cāpi yudhiṣṭhirasya saṃbandhitāṃ cāpi samīkṣya teṣāṃ; matiṃ kurudhvaṃ sahitāḥ pṛthak ca 20 ime ca satye 'bhiratāḥ sadaiva; taṃ pārayitvā samayaṃ yathāvat ato 'nyathā tair upacaryamāṇā; hanyuḥ sametān dhṛtarāṣṭra putrān 21 tair viprakāraṃ ca niśamya rājñaḥ; suhṛjjanās tān parivārayeyuḥ yuddhena bādheyur imāṃs tathaiva; tair vadhyamānā yudhitāṃś ca hanyuḥ 22 tathāpi neme 'lpatayā samarthās; teṣāṃ jayāyeti bhaven mataṃ vaḥ sametya sarve sahitāḥ suhṛdbhis; teṣāṃ vināśāya yateyur eva 23 duryodhanasyāpi mataṃ yathāvan; na jñāyate kiṃ nu kariṣyatīti ajñāyamāne ca mate parasya; kiṃ syāt samārabhyatamaṃ mataṃ vaḥ 24 tasmād ito gacchatu dharmaśīlaḥ; śuciḥ kulīnaḥ puruṣo 'pramattaḥ dūtaḥ samarthaḥ praśamāya teṣāṃ; rājyārdha dānāya yudhiṣṭhirasya 25 niśamya vākyaṃ tu janārdanasya; dharmārthayuktaṃ madhuraṃ samaṃ ca samādade vākyam athāgrajo 'sya; saṃpūjya vākyaṃ tad atīva rājan |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 5
Chapter 2
|
1
[बलदेव] शरुतं भवद्भिर गद पूर्वजस्य; वाक्यं यथा धर्मवद अर्थवच च अजातशत्रॊश च हितं हितं च; दुर्यॊधनस्यापि तथैव राज्ञः 2 अर्धं हि राज्यस्य विसृज्य वीराः; कुन्तीसुतास तस्य कृते यतन्ते परदाय चार्धं धृतराष्ट्र पुत्रः; सुखी सहास्माभिर अतीव मॊदेत 3 लब्ध्वा हि राज्यं पुरुषप्रवीराः; सम्यक परवृत्तेषु परेषु चैव धरुवं परशान्ताः सुखम आविशेयुस; तेषां परशान्तिश च हितं परजानाम 4 दुर्यॊधनस्यापि मतं च वेत्तुं; वक्तुं च वाक्यानि युधिष्ठिरस्य परियं मम सयाद यदि तत्र कश चिद; वरजेच छमार्थं कुरुपाण्डवानाम 5 स भीष्मम आमन्त्र्य कुरुप्रवीरं; वैचित्र वीर्यं च महानुभावम दरॊणं सपुत्रं विदुरं कृपं च; गान्धारराजं च ससूतपुत्रम 6 सर्वे च ये ऽनये धृतराष्ट्र पुत्रा; बलप्रधाना निगम परधानाः सथिताश च धर्मेषु यथा सवकेषु; लॊकप्रवीराः शरुतकालवृद्धाः 7 एतेषु सर्वेषु समागतेषु; पौरेषु वृद्धेषु च संगतेषु बरवीतु वाक्यं परणिपात युक्तं; कुन्तीसुतस्यार्थ करं यथा सयात 8 सर्वास्व अवस्थासु च ते न कौट्याद; गरस्तॊ हि सॊ ऽरथॊ बलम आश्रितैस तैः परियाभ्युपेतस्य युधिष्ठिरस्य; दयूते परमत्तस्य हृतं च राज्यम 9 निवार्यमाणश च कुरुप्रवीरैः; सर्वैः सुहृद्भिर हय अयम अप्य अतज्ज्ञः गान्धारराजस्य सुतं मताक्षं; समाह्वयेद देवितुम आजमीढः 10 दुरॊदरास तत्र सहस्रशॊ ऽनये; युधिष्ठिरॊ यान विषहेत जेतुम उत्सृज्य तान सौबलम एव चायं; समाह्वयत तेन जितॊ ऽकषवत्याम 11 स दीव्यमानः परतिदेवनेन; अक्षेषु नित्यं सुपराङ्मुखेषु संरम्भमाणॊ विजितः परसह्य; तत्रापराधः शकुनेर न कश चित 12 तस्मात परणम्यैव वचॊ बरवीतु; वैचित्रवीर्यं बहु साम युक्तम तथा हि शक्यॊ धृतराष्ट्र पुत्रः; सवार्थे नियॊक्तुं पुरुषेण तेन 13 [व] एवं बरुवत्य एव मधु परवीरे; शिनिप्रवीरः सहसॊत्पपात तच चापि वाक्यं परिनिन्द्य तस्य; समाददे वक्यम इदं समन्युः |
1
[baladeva] śrutaṃ bhavadbhir gada pūrvajasya; vākyaṃ yathā dharmavad arthavac ca ajātaśatroś ca hitaṃ hitaṃ ca; duryodhanasyāpi tathaiva rājñaḥ 2 ardhaṃ hi rājyasya visṛjya vīrāḥ; kuntīsutās tasya kṛte yatante pradāya cārdhaṃ dhṛtarāṣṭra putraḥ; sukhī sahāsmābhir atīva modet 3 labdhvā hi rājyaṃ puruṣapravīrāḥ; samyak pravṛtteṣu pareṣu caiva dhruvaṃ praśāntāḥ sukham āviśeyus; teṣāṃ praśāntiś ca hitaṃ prajānām 4 duryodhanasyāpi mataṃ ca vettuṃ; vaktuṃ ca vākyāni yudhiṣṭhirasya priyaṃ mama syād yadi tatra kaś cid; vrajec chamārthaṃ kurupāṇḍavānām 5 sa bhīṣmam āmantrya kurupravīraṃ; vaicitra vīryaṃ ca mahānubhāvam droṇaṃ saputraṃ viduraṃ kṛpaṃ ca; gāndhārarājaṃ ca sasūtaputram 6 sarve ca ye 'nye dhṛtarāṣṭra putrā; balapradhānā nigama pradhānāḥ sthitāś ca dharmeṣu yathā svakeṣu; lokapravīrāḥ śrutakālavṛddhāḥ 7 eteṣu sarveṣu samāgateṣu; paureṣu vṛddheṣu ca saṃgateṣu bravītu vākyaṃ praṇipāta yuktaṃ; kuntīsutasyārtha karaṃ yathā syāt 8 sarvāsv avasthāsu ca te na kauṭyād; grasto hi so 'rtho balam āśritais taiḥ priyābhyupetasya yudhiṣṭhirasya; dyūte pramattasya hṛtaṃ ca rājyam 9 nivāryamāṇaś ca kurupravīraiḥ; sarvaiḥ suhṛdbhir hy ayam apy atajjñaḥ gāndhārarājasya sutaṃ matākṣaṃ; samāhvayed devitum ājamīḍhaḥ 10 durodarās tatra sahasraśo 'nye; yudhiṣṭhiro yān viṣaheta jetum utsṛjya tān saubalam eva cāyaṃ; samāhvayat tena jito 'kṣavatyām 11 sa dīvyamānaḥ pratidevanena; akṣeṣu nityaṃ suparāṅmukheṣu saṃrambhamāṇo vijitaḥ prasahya; tatrāparādhaḥ śakuner na kaś cit 12 tasmāt praṇamyaiva vaco bravītu; vaicitravīryaṃ bahu sāma yuktam tathā hi śakyo dhṛtarāṣṭra putraḥ; svārthe niyoktuṃ puruṣeṇa tena 13 [v] evaṃ bruvaty eva madhu pravīre; śinipravīraḥ sahasotpapāta tac cāpi vākyaṃ parinindya tasya; samādade vakyam idaṃ samanyuḥ |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 5
Chapter 3
|
1
[सात्यकि] यादृशः पुरुषस्यात्मा तादृशं संप्रभाषते यथा रूपॊ ऽनतरात्मा ते तथारूपं परभाषसे 2 सन्ति वै पुरुषाः शूराः सन्ति कापुरुषास तथा उभाव एतौ दृढौ पक्षौ दृश्येते पुरुषान परति 3 एकस्मिन्न एव जायेते कुले कलीब महारथौ फलाफलवती शाखे यथैकस्मिन वनस्पतौ 4 नाभ्यसूयामि ते वाक्यं बरुवतॊ लाङ्गलध्वज ये तु शृण्वन्ति ते वाक्यं तान असूयामि माधव 5 कथं हि धर्मराजस्य दॊषम अल्पम अपि बरुवन लभते परिषन्मध्ये वयाहर्तुम अकुतॊभयः 6 समाहूय महात्मानं जितवन्तॊ ऽकषकॊविदाः अनक्षज्ञं यथाश्रद्धं तेषु धर्मजयः कुतः 7 यदि कुन्तीसुतं गेहे करीडन्तं भरातृभिः सह अभिगम्य जयेयुस ते तत तेषां धर्मतॊ भवेत 8 समाहूय तु राजानं कषत्रधर्मरतं सदा निकृत्या जितवन्तस ते किं नु तेषां परं शुभम 9 कथं परणिपतेच चायम इह कृत्वा पणं परम वनवासाद विमुक्तस तु पराप्तः पैतामहं पदम 10 यद्य अयं परवित्तानि कामयेत युधिष्ठिरः एवम अप्य अयम अत्यन्तं परान नार्हति याचितुम 11 कथं च धर्मयुक्तास ते न च राज्यं जिहीर्षवः निवृत्तवासान कौन्तेयान य आहुर विदिता इति 12 अनुनीता हि भीष्मेण दरॊणेन च महात्मना न वयवस्यन्ति पाण्डूनां परदातुं पैतृकं वसु 13 अहं तु ताञ शतैर बाणैर अनुनीय रणे बलात पादयॊः पातयिष्यामि कौन्तेयस्य महात्मनः 14 अथ ते न वयवस्यन्ति परणिपाताय धीमतः गमिष्यन्ति सहामात्या यमस्य सदनं परति 15 न हि ते युयुधानस्य संरब्धस्य युयुत्सतः वेगं समर्थाः संसॊढुं वज्रस्येव महीधराः 16 कॊ हि गाण्डीवधन्वानं कश च चक्रायुधं युधि मां चापि विषहेत कॊ नु कश च भीमं दुरासदम 17 यमौ च दृढधन्वानौ यम कल्पौ महाद्युती कॊ जिजीविषुर आसीदेद धृष्टद्युम्नं च पार्षतम 18 पञ्चेमान पाण्डवेयांश च दरौपद्याः कीर्तिवर्धनान समप्रमाणान पाण्डूनां समवीर्यान मदॊत्कटान 19 सौभद्रं च महेष्वासम अमरैर अपि दुःसहम गद परद्युम्न साम्बांश च कालवज्रानलॊपमान 20 ते वयं धृतराष्ट्रस्य पुत्रं शकुनिना सह कर्णेन च निहत्याजाव अभिषेक्ष्याम पाण्डवम 21 नाधर्मॊ विद्यते कश चिच छत्रून हत्वाततायिनः अधर्म्यम अयशस्यं च शात्रवाणां परयाचनम 22 हृद्गतस तस्य यः कामस तं कुरुध्वम अतन्द्रिताः निसृष्टं धृतराष्ट्रेण राज्यं पराप्नॊतु पाण्डवः 23 अद्य पाण्डुसुतॊ राज्यं लभतां वा युधिष्ठिरः निहता वारणे सर्वे सवप्स्यन्ति वसुधातले |
1
[sātyaki] yādṛśaḥ puruṣasyātmā tādṛśaṃ saṃprabhāṣate yathā rūpo 'ntarātmā te tathārūpaṃ prabhāṣase 2 santi vai puruṣāḥ śūrāḥ santi kāpuruṣās tathā ubhāv etau dṛḍhau pakṣau dṛśyete puruṣān prati 3 ekasminn eva jāyete kule klība mahārathau phalāphalavatī śākhe yathaikasmin vanaspatau 4 nābhyasūyāmi te vākyaṃ bruvato lāṅgaladhvaja ye tu śṛṇvanti te vākyaṃ tān asūyāmi mādhava 5 kathaṃ hi dharmarājasya doṣam alpam api bruvan labhate pariṣanmadhye vyāhartum akutobhayaḥ 6 samāhūya mahātmānaṃ jitavanto 'kṣakovidāḥ anakṣajñaṃ yathāśraddhaṃ teṣu dharmajayaḥ kutaḥ 7 yadi kuntīsutaṃ gehe krīḍantaṃ bhrātṛbhiḥ saha abhigamya jayeyus te tat teṣāṃ dharmato bhavet 8 samāhūya tu rājānaṃ kṣatradharmarataṃ sadā nikṛtyā jitavantas te kiṃ nu teṣāṃ paraṃ śubham 9 kathaṃ praṇipatec cāyam iha kṛtvā paṇaṃ param vanavāsād vimuktas tu prāptaḥ paitāmahaṃ padam 10 yady ayaṃ paravittāni kāmayeta yudhiṣṭhiraḥ evam apy ayam atyantaṃ parān nārhati yācitum 11 kathaṃ ca dharmayuktās te na ca rājyaṃ jihīrṣavaḥ nivṛttavāsān kaunteyān ya āhur viditā iti 12 anunītā hi bhīṣmeṇa droṇena ca mahātmanā na vyavasyanti pāṇḍūnāṃ pradātuṃ paitṛkaṃ vasu 13 ahaṃ tu tāñ śatair bāṇair anunīya raṇe balāt pādayoḥ pātayiṣyāmi kaunteyasya mahātmanaḥ 14 atha te na vyavasyanti praṇipātāya dhīmataḥ gamiṣyanti sahāmātyā yamasya sadanaṃ prati 15 na hi te yuyudhānasya saṃrabdhasya yuyutsataḥ vegaṃ samarthāḥ saṃsoḍhuṃ vajrasyeva mahīdharāḥ 16 ko hi gāṇḍīvadhanvānaṃ kaś ca cakrāyudhaṃ yudhi māṃ cāpi viṣahet ko nu kaś ca bhīmaṃ durāsadam 17 yamau ca dṛḍhadhanvānau yama kalpau mahādyutī ko jijīviṣur āsīded dhṛṣṭadyumnaṃ ca pārṣatam 18 pañcemān pāṇḍaveyāṃś ca draupadyāḥ kīrtivardhanān samapramāṇān pāṇḍūnāṃ samavīryān madotkaṭān 19 saubhadraṃ ca maheṣvāsam amarair api duḥsaham gada pradyumna sāmbāṃś ca kālavajrānalopamān 20 te vayaṃ dhṛtarāṣṭrasya putraṃ śakuninā saha karṇena ca nihatyājāv abhiṣekṣyāma pāṇḍavam 21 nādharmo vidyate kaś cic chatrūn hatvātatāyinaḥ adharmyam ayaśasyaṃ ca śātravāṇāṃ prayācanam 22 hṛdgatas tasya yaḥ kāmas taṃ kurudhvam atandritāḥ nisṛṣṭaṃ dhṛtarāṣṭreṇa rājyaṃ prāpnotu pāṇḍavaḥ 23 adya pāṇḍusuto rājyaṃ labhatāṃ vā yudhiṣṭhiraḥ nihatā vāraṇe sarve svapsyanti vasudhātale |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 5
Chapter 4
|
1
[दरुपद] एवम एतन महाबाहॊ भविष्यति न संशयः न हि दुर्यॊधनॊ राज्यं मधुरेण परदास्यति 2 अनुवर्त्स्यति तं चापि धृतराष्ट्रः सुतप्रियः भीष्मद्रॊणौ च कार्पण्यान मौर्ख्याद राधेय सौबलौ 3 बलदेवस्य वाक्यं तु मम जञाने न युज्यते एतद धि पुरुषेणाग्रे कार्यं सुनयम इच्छता 4 न तु वाच्यॊ मृदु वचॊ धार्तराष्ट्रः कथं चन न हि मार्दवसाध्यॊ ऽसौ पापबुद्धिर मतॊ मम 5 गर्दभे मार्दवं कुर्याद गॊषु तीक्ष्णं समाचरेत मृदु दुर्यॊधने वाक्यं यॊ बरूयात पापचेतसि 6 मृदु वै मन्यते पापॊ भाष्य माणम अशक्तिजम जितम अर्थं विजानीयाद अबुधॊ मार्दवे सति 7 एतच चैव करिष्यामॊ यत्नश च करियताम इह परस्थापयाम मित्रेभ्यॊ बलान्य उद्यॊजयन्तु नः 8 शल्यस्य धृष्टकेतॊश च जयत्सेनस्य चाभिभॊः केकयानां च सर्वेषां दूता गच्छन्तु शीघ्रगाः 9 स तु दुर्यॊधनॊ नूनं परेषयिष्यति सर्वशः पूर्वाभिपन्नाः सन्तश च भजन्ते पूर्वचॊदकम 10 तत तवरध्वं नरेन्द्राणां पूर्वम एव परचॊदने महद धि कार्यं वॊढव्यम इति मे वर्तते मतिः 11 शल्यस्य परेष्यतां शीघ्रं ये च तस्यानुगा नृपाः भगदत्ताय राज्ञे च पूर्वसागरवासिने 12 अमितौजसे तथॊग्राय हार्दिक्यायाहुकाय च दीर्घप्रज्ञाय मल्लाय रॊचमानाय चाभिभॊ 13 आनीयतां बृहन्तश च सेना बिन्दुश च पार्थिवः पापजित परतिविन्ध्यश च चित्रवर्मा सुवास्तुकः 14 बाह्लीकॊ मुञ्ज केशश च चैद्याधिपतिर एव च सुपार्श्वश च सुबाहुश च पौरवश च महारथः 15 शकानां पह्लवानां च दरदानां च ये नृपाः काम्बॊजा ऋषिका ये च पश्चिमानूपकाश च ये 16 जयसेनश च काश्यश च तथा पञ्चनदा नृपाः कराथ पुत्रश च दुर्धर्षः पार्वतीयाश च ये नृपाः 17 जानकिश च सुशर्मा च मणिमान पौतिमत्स्यकः पांसुराष्ट्राधिपश चैव धृष्टकेतुश च वीर्यवान 18 औड्रश च दण्डधारश च बृहत्सेनश च वीर्यवान अपराजितॊ निषादश च शरेणिमान वसुमान अपि 19 बृहद्बलॊ महौजाश च बाहुः परपुरंजयः समुद्रसेनॊ राजा च सह पुत्रेण वीर्यवान 20 अदारिश च नदीजश च कर्ण वृष्टश च पार्थिवः समर्थश च सुवीरश च मार्जारः कन्यकस तथा 21 महावीरश च कद्रुश च निकरस तुमुलः करथः नीलश च वीरधर्मा च भूमिपालश च वीर्यवान 22 दुर्जयॊ दन्तवक्त्रश च रुक्मी च जनमेजयः आषाढॊ वायुवेगश च पूर्वपाली च पार्थिवः 23 भूरि तेजा देवकश च एकलव्यस्य चात्मजः कारूषकाश च राजानः कषेमधूर्तिश च वीर्यवान 24 उद्भवः कषेमकश चैव वाटधानश च पार्थिवः शरुतायुश च दृढायुश च शाल्व पुत्रश च वीर्यवान 25 कुमारश च कलिङ्गानाम ईश्वरॊ युद्धदुर्मदः एतेषां परेष्यतां शीघ्रम एतद धि मम रॊचते 26 अयं च बराह्मणः शीघ्रं मम राजन पुरॊहितः परेष्यतां धृतराष्ट्राय वाक्यम अस्मिन समर्प्यताम 27 यथा दुर्यॊधनॊ वाच्यॊ यथा शांतनवॊ नृपः धृतराष्ट्रॊ यथा वाच्यॊ दरॊणश च विदुषां वरः |
1
[drupada] evam etan mahābāho bhaviṣyati na saṃśayaḥ na hi duryodhano rājyaṃ madhureṇa pradāsyati 2 anuvartsyati taṃ cāpi dhṛtarāṣṭraḥ sutapriyaḥ bhīṣmadroṇau ca kārpaṇyān maurkhyād rādheya saubalau 3 baladevasya vākyaṃ tu mama jñāne na yujyate etad dhi puruṣeṇāgre kāryaṃ sunayam icchatā 4 na tu vācyo mṛdu vaco dhārtarāṣṭraḥ kathaṃ cana na hi mārdavasādhyo 'sau pāpabuddhir mato mama 5 gardabhe mārdavaṃ kuryād goṣu tīkṣṇaṃ samācaret mṛdu duryodhane vākyaṃ yo brūyāt pāpacetasi 6 mṛdu vai manyate pāpo bhāṣya māṇam aśaktijam jitam arthaṃ vijānīyād abudho mārdave sati 7 etac caiva kariṣyāmo yatnaś ca kriyatām iha prasthāpayāma mitrebhyo balāny udyojayantu naḥ 8 śalyasya dhṛṣṭaketoś ca jayatsenasya cābhibhoḥ kekayānāṃ ca sarveṣāṃ dūtā gacchantu śīghragāḥ 9 sa tu duryodhano nūnaṃ preṣayiṣyati sarvaśaḥ pūrvābhipannāḥ santaś ca bhajante pūrvacodakam 10 tat tvaradhvaṃ narendrāṇāṃ pūrvam eva pracodane mahad dhi kāryaṃ voḍhavyam iti me vartate matiḥ 11 śalyasya preṣyatāṃ śīghraṃ ye ca tasyānugā nṛpāḥ bhagadattāya rājñe ca pūrvasāgaravāsine 12 amitaujase tathogrāya hārdikyāyāhukāya ca dīrghaprajñāya mallāya rocamānāya cābhibho 13 ānīyatāṃ bṛhantaś ca senā binduś ca pārthivaḥ pāpajit prativindhyaś ca citravarmā suvāstukaḥ 14 bāhlīko muñja keśaś ca caidyādhipatir eva ca supārśvaś ca subāhuś ca pauravaś ca mahārathaḥ 15 śakānāṃ pahlavānāṃ ca daradānāṃ ca ye nṛpāḥ kāmbojā ṛṣikā ye ca paścimānūpakāś ca ye 16 jayasenaś ca kāśyaś ca tathā pañcanadā nṛpāḥ krātha putraś ca durdharṣaḥ pārvatīyāś ca ye nṛpāḥ 17 jānakiś ca suśarmā ca maṇimān pautimatsyakaḥ pāṃsurāṣṭrādhipaś caiva dhṛṣṭaketuś ca vīryavān 18 auḍraś ca daṇḍadhāraś ca bṛhatsenaś ca vīryavān aparājito niṣādaś ca śreṇimān vasumān api 19 bṛhadbalo mahaujāś ca bāhuḥ parapuraṃjayaḥ samudraseno rājā ca saha putreṇa vīryavān 20 adāriś ca nadījaś ca karṇa vṛṣṭaś ca pārthivaḥ samarthaś ca suvīraś ca mārjāraḥ kanyakas tathā 21 mahāvīraś ca kadruś ca nikaras tumulaḥ krathaḥ nīlaś ca vīradharmā ca bhūmipālaś ca vīryavān 22 durjayo dantavaktraś ca rukmī ca janamejayaḥ āṣāḍho vāyuvegaś ca pūrvapālī ca pārthivaḥ 23 bhūri tejā devakaś ca ekalavyasya cātmajaḥ kārūṣakāś ca rājānaḥ kṣemadhūrtiś ca vīryavān 24 udbhavaḥ kṣemakaś caiva vāṭadhānaś ca pārthivaḥ śrutāyuś ca dṛḍhāyuś ca śālva putraś ca vīryavān 25 kumāraś ca kaliṅgānām īśvaro yuddhadurmadaḥ eteṣāṃ preṣyatāṃ śīghram etad dhi mama rocate 26 ayaṃ ca brāhmaṇaḥ śīghraṃ mama rājan purohitaḥ preṣyatāṃ dhṛtarāṣṭrāya vākyam asmin samarpyatām 27 yathā duryodhano vācyo yathā śāṃtanavo nṛpaḥ dhṛtarāṣṭro yathā vācyo droṇaś ca viduṣāṃ varaḥ |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 5
Chapter 5
|
1
[वासु] उपपन्नम इदं वाक्यं सॊमकानां धुरं धुरे अर्थसिद्धि करं राज्ञः पाण्डवस्य महौजसः 2 एतच च पूर्वकार्यं नः सुनीतम अभिकाङ्क्षताम अन्यथा हय आचरन कर्म पुरुषः सयात सुबालिशः 3 किं तु संबन्धकं तुल्यम अस्माकं कुरु पाण्डुषु यथेष्टं वर्तमानेषु पाण्डवेषु च तेषु च 4 ते विवाहार्थम आनीता वयं सर्वे यथा भवान कृते विवाहे मुदिता गमिष्यामॊ गृहान परति 5 भवान वृद्धतमॊ राज्ञां वयसा च शरुतेन च शिष्यवत ते वयं सर्वे भवामेह न संशयः 6 भवन्तं धृतराष्ट्रश च सततं बहु मन्यते आचार्ययॊः सखा चासि दरॊणस्य च कृपस्य च 7 स भवान परेषयत्व अद्य पाण्डवार्थ करं वचः सर्वेषां निश्चितं तन नः परेषयिष्यति यद भवान 8 यदि तावच छमं कुर्यान नयायेन कुरुपुंगवः न भवेत कुरु पाण्डूनां सौभ्रात्रेण महान कषयः 9 अथ दर्पान्वितॊ मॊहान न कुर्याद धृतराष्ट्रजः अन्येषां परेषयित्वाच च पश्चाद अस्मान समाह्वयेः 10 ततॊ दुर्यॊधनॊ मन्दः सहामात्यः स बान्धवः निष्टाम आपत्स्यते मूढः करुद्धे गाण्डीवधन्वनि 11 [व] ततः सत्कृत्य वार्ष्णेयं विराटः पृथिवीपतिः गृहान परस्थापयाम आस सगणं सह बान्धवम 12 दवारकां तु गते कृष्णे युधिष्ठिरपुरॊगमाः चक्रुः सांग्रामिकं सर्वं विराटश च महीपतिः 13 ततः संप्रेषयाम आस विराटः सह बान्धवैः सर्वेषां भूमिपालानां दरुवपश च महीपतिः 14 वचनात कुरु सिंहानां मत्स्यपाञ्चालयॊश च ते समाजग्मुर महीपालाः संप्रहृष्टा महाबलाः 15 तच छरुत्वा पाण्डुपुत्राणां समागच्छन महद बलम धृतराष्ट्र सुतश चापि समानिन्ये महीपतीन 16 समाकुला मही राजन कुरुपाण्डवकारणात तदा समभवत कृत्स्ना संप्रयाणे महीक्षिताम 17 बलानि तेषां वीराणाम आगच्छन्ति ततस ततः चालयन्तीव गां देवीं स पर्वत वनाम इमाम 18 ततः परज्ञा वयॊवृद्धं पाञ्चाल्यः सवपुरॊहितम कुरुभ्यः परेषयाम आस युधिष्ठिर मते तदा |
1
[vāsu] upapannam idaṃ vākyaṃ somakānāṃ dhuraṃ dhure arthasiddhi karaṃ rājñaḥ pāṇḍavasya mahaujasaḥ 2 etac ca pūrvakāryaṃ naḥ sunītam abhikāṅkṣatām anyathā hy ācaran karma puruṣaḥ syāt subāliśaḥ 3 kiṃ tu saṃbandhakaṃ tulyam asmākaṃ kuru pāṇḍuṣu yatheṣṭaṃ vartamāneṣu pāṇḍaveṣu ca teṣu ca 4 te vivāhārtham ānītā vayaṃ sarve yathā bhavān kṛte vivāhe muditā gamiṣyāmo gṛhān prati 5 bhavān vṛddhatamo rājñāṃ vayasā ca śrutena ca śiṣyavat te vayaṃ sarve bhavāmeha na saṃśayaḥ 6 bhavantaṃ dhṛtarāṣṭraś ca satataṃ bahu manyate ācāryayoḥ sakhā cāsi droṇasya ca kṛpasya ca 7 sa bhavān preṣayatv adya pāṇḍavārtha karaṃ vacaḥ sarveṣāṃ niścitaṃ tan naḥ preṣayiṣyati yad bhavān 8 yadi tāvac chamaṃ kuryān nyāyena kurupuṃgavaḥ na bhavet kuru pāṇḍūnāṃ saubhrātreṇa mahān kṣayaḥ 9 atha darpānvito mohān na kuryād dhṛtarāṣṭrajaḥ anyeṣāṃ preṣayitvāc ca paścād asmān samāhvayeḥ 10 tato duryodhano mandaḥ sahāmātyaḥ sa bāndhavaḥ niṣṭām āpatsyate mūḍhaḥ kruddhe gāṇḍīvadhanvani 11 [v] tataḥ satkṛtya vārṣṇeyaṃ virāṭaḥ pṛthivīpatiḥ gṛhān prasthāpayām āsa sagaṇaṃ saha bāndhavam 12 dvārakāṃ tu gate kṛṣṇe yudhiṣṭhirapurogamāḥ cakruḥ sāṃgrāmikaṃ sarvaṃ virāṭaś ca mahīpatiḥ 13 tataḥ saṃpreṣayām āsa virāṭaḥ saha bāndhavaiḥ sarveṣāṃ bhūmipālānāṃ druvapaś ca mahīpatiḥ 14 vacanāt kuru siṃhānāṃ matsyapāñcālayoś ca te samājagmur mahīpālāḥ saṃprahṛṣṭā mahābalāḥ 15 tac chrutvā pāṇḍuputrāṇāṃ samāgacchan mahad balam dhṛtarāṣṭra sutaś cāpi samāninye mahīpatīn 16 samākulā mahī rājan kurupāṇḍavakāraṇāt tadā samabhavat kṛtsnā saṃprayāṇe mahīkṣitām 17 balāni teṣāṃ vīrāṇām āgacchanti tatas tataḥ cālayantīva gāṃ devīṃ sa parvata vanām imām 18 tataḥ prajñā vayovṛddhaṃ pāñcālyaḥ svapurohitam kurubhyaḥ preṣayām āsa yudhiṣṭhira mate tadā |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 5
Chapter 6
|
1
[दरुपद] भूतानां पराणिनः शरेष्ठाः पराणिनां बुद्धिजीविनः बुद्धिमत्सु नराः शरेष्ठा नराणां तु दविजातयः 2 दविजेषु वैद्याः शरेयांसॊ वैद्येषु कृतबुद्धयः स भवान कृतबुद्धीनां परधान इति मे मतिः 3 कुलेन च विशिष्टॊ ऽसि वयसा च शरुतेन च परज्ञयानवमश चासि शुक्रेणाङ्गिरसेन च 4 विदितं चापि ते सर्वं यथावृत्थः स कौरवः पाण्डवश च यथावृत्तः कुन्तीपुत्रॊ युधिष्ठिरः 5 धृतराष्टस्य विदिते वञ्चिताः पाण्डवाः परैः विदुरेणानुनीतॊ ऽपि पुत्रम एवानुवर्तते 6 शकुनिर बुद्धिपूर्वं हि कुन्तीपुत्रं समाह्वयत अनक्षज्ञं मताक्षः सन कषत्रवृत्ते सथितं शुचिम 7 ते तथा वञ्चयित्वा तु धर्मपुत्रं युधिष्ठिरम न कस्यां चिद अवस्थायां राज्यं दास्यन्ति वै सवयम 8 भवांस तु धर्मसंयुक्तं धृतराष्ट्रं बरुवन वचः मनांसि तस्य यॊधानां धरुवम आवर्तयिष्यति 9 विदुरश चापि तद वाक्यं साधयिष्यति तावकम भीष्मद्रॊणकृपाणां च भेद्यं संजनयिष्यति 10 अमात्येषु च भिन्नेषु यॊधेषु विमुखेषु च पुनर एकाग्रकरणं तेषां कर्म भविष्यति 11 एतस्मिन्न अन्तरे पार्थाः सुखम एकाग्रबुद्धयः सेना कर्म करिष्यन्ति दरव्याणां चैव संचयम 12 भिद्यमानेषु च सवेषु लम्बमाने च वै तवयि न तथा ते करिष्यन्ति सेना कर्म न संशयः 13 एतत परयॊजनं चात्र पराधान्येनॊपलभ्यते संगत्या धृतराष्ट्रश च कुर्याद धर्म्यं वचस तव 14 स भवान धर्मयुक्तश च धर्म्यं तेषु समाचरन कृपालुषु परिक्लेशान पाण्डवानां परकीर्तयन 15 वृद्धेषु कुलधर्मं च बरुवन पूर्वैर अनुष्ठितम विभेत्स्यति मनांस्य एषाम इति मे नात्र संशयः 16 न च तेभ्यॊ भयं ते ऽसति बराह्मणॊ हय असि वेदवित दूत कर्मणि युक्तश च सथविरश च विशेषतः 17 स भवान पुष्ययॊगेन मुहूर्तेन जयेन च कौरवेयान परयात्व आशु कौन्तेयस्यार्थ सिद्धये 18 तथानुशिष्टः परययौ दरुपदेन महात्मना पुरॊधा वृत्तसंपन्नॊ नगरं नागसाह्वयम |
1
[drupada] bhūtānāṃ prāṇinaḥ śreṣṭhāḥ prāṇināṃ buddhijīvinaḥ buddhimatsu narāḥ śreṣṭhā narāṇāṃ tu dvijātayaḥ 2 dvijeṣu vaidyāḥ śreyāṃso vaidyeṣu kṛtabuddhayaḥ sa bhavān kṛtabuddhīnāṃ pradhāna iti me matiḥ 3 kulena ca viśiṣṭo 'si vayasā ca śrutena ca prajñayānavamaś cāsi śukreṇāṅgirasena ca 4 viditaṃ cāpi te sarvaṃ yathāvṛtthaḥ sa kauravaḥ pāṇḍavaś ca yathāvṛttaḥ kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ 5 dhṛtarāṣṭasya vidite vañcitāḥ pāṇḍavāḥ paraiḥ vidureṇānunīto 'pi putram evānuvartate 6 śakunir buddhipūrvaṃ hi kuntīputraṃ samāhvayat anakṣajñaṃ matākṣaḥ san kṣatravṛtte sthitaṃ śucim 7 te tathā vañcayitvā tu dharmaputraṃ yudhiṣṭhiram na kasyāṃ cid avasthāyāṃ rājyaṃ dāsyanti vai svayam 8 bhavāṃs tu dharmasaṃyuktaṃ dhṛtarāṣṭraṃ bruvan vacaḥ manāṃsi tasya yodhānāṃ dhruvam āvartayiṣyati 9 viduraś cāpi tad vākyaṃ sādhayiṣyati tāvakam bhīṣmadroṇakṛpāṇāṃ ca bhedyaṃ saṃjanayiṣyati 10 amātyeṣu ca bhinneṣu yodheṣu vimukheṣu ca punar ekāgrakaraṇaṃ teṣāṃ karma bhaviṣyati 11 etasminn antare pārthāḥ sukham ekāgrabuddhayaḥ senā karma kariṣyanti dravyāṇāṃ caiva saṃcayam 12 bhidyamāneṣu ca sveṣu lambamāne ca vai tvayi na tathā te kariṣyanti senā karma na saṃśayaḥ 13 etat prayojanaṃ cātra prādhānyenopalabhyate saṃgatyā dhṛtarāṣṭraś ca kuryād dharmyaṃ vacas tava 14 sa bhavān dharmayuktaś ca dharmyaṃ teṣu samācaran kṛpāluṣu parikleśān pāṇḍavānāṃ prakīrtayan 15 vṛddheṣu kuladharmaṃ ca bruvan pūrvair anuṣṭhitam vibhetsyati manāṃsy eṣām iti me nātra saṃśayaḥ 16 na ca tebhyo bhayaṃ te 'sti brāhmaṇo hy asi vedavit dūta karmaṇi yuktaś ca sthaviraś ca viśeṣataḥ 17 sa bhavān puṣyayogena muhūrtena jayena ca kauraveyān prayātv āśu kaunteyasyārtha siddhaye 18 tathānuśiṣṭaḥ prayayau drupadena mahātmanā purodhā vṛttasaṃpanno nagaraṃ nāgasāhvayam |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 5
Chapter 7
|
1
[व] गते दवारवतीं कृष्णे बलदेवे च माधवे सह वृष्ण्यन्धकैः सर्वैर भॊजैश च शतशस तथा 2 सर्वम आगमयाम आस पाण्डवानां विचेष्टितम धृतराष्ट्रात्मजॊ राजा दूतैः परणिहितैश चरैः 3 स शरुत्वा माधवं यातं सदश्वैर अनिलॊपमैः बलेन नातिमहता दवारकाम अभ्ययात पुरीम 4 तम एव दिवसं चापि कौन्तेयः पाण्डुनन्दनः आनर्तनगरीं रम्यां जगामाशु धनंजयः 5 तौ यात्वा पुरुषव्याघ्रौ दवारकां कुरुनन्दनौ सुप्तं ददृशतुः कृष्णं शयानं चॊपजग्मतुः 6 ततः शयाने गॊविन्दे परविवेश सुयॊधनः उच्छीर्षतश च कृष्णस्य निषसाद वरासने 7 ततः किरीटी तस्यानु परविवेश महामनाः परश्चार्धे च स कृष्णस्य परह्वॊ ऽतिष्ठत कृताञ्जलिः 8 परतिबुद्धः स वार्ष्णेयॊ ददर्शाग्रे किरीटिनम स तयॊः सवागतं कृत्वा यथार्थं परतिपूज्य च तद आगमनजं हेतुं पप्रच्छ मधुसूदनः 9 ततॊ दुर्यॊधनः कृष्णम उवाच परहसन्न इव विग्रहे ऽसमिन भवान साह्यं मम दातुम इहार्हति 10 समं हि भवतः सख्यं मयि चैवार्जुने ऽपि च तथा संबन्धकं तुल्यम अस्माकं तवयि माधव 11 अहं चाभिगतः पूर्वं तवाम अद्य मधुसूदन पूर्वं चाभिगतं सन्तॊ भजन्ते पूर्वसारिणः 12 तवं च शरेष्ठतमॊ लॊके सताम अद्य जनार्दन सततं संमतश चैव सद्वृत्तम अनुपालय 13 भवान अभिगतः पूर्वम अत्र मे नास्ति संशयः दृष्टस तु परथमं राजन मया पार्थॊ धनंजयः 14 तव पूर्वाभिगमनात पूर्वं चाप्य अस्य दर्शनात साहाय्यम उभयॊर एव करिष्यामि सुयॊधन 15 परवारणं तु बालानां पूर्वं कार्यम इति शरुतिः तस्मात परवारणं पूर्वम अर्हः पार्थॊ धनंजयः 16 मत संहनन तुल्यानां गॊपानाम अर्बुदं महत नारायणा इति खयाताः सर्वे संग्रामयॊधिनः 17 ते वा युधि दुराधर्षा भवन्त्व एकस्य सैनिकाः अयुध्यमानः संग्रामे नयस्तशस्त्रॊ ऽहम एकतः 18 आभ्याम अन्यतरं पार्थ यत ते हृद्यतरं मतम तद वृणीतां भवान अग्रे परवार्यस तवं हि धर्मतः 19 एवम उक्तस तु कृष्णेन कुन्तीपुत्रॊ धनंजयः अयुध्यमानं संग्रामे वरयाम आस केशवम 20 सहस्राणां सहस्रं तु यॊधानां पराप्य भारत कृष्णं चापहृतं जञात्वा संप्राप परमां मुदम 21 दुर्यॊधनस तु तत सैन्यं सर्वम आदाय पार्थिवः ततॊ ऽभययाद भीमबलॊ रौहिणेयं महाबलम 22 सर्वं चागमने हेतुं स तस्मै संन्यवेदयत परत्युवाच ततः शौरिर धार्तराष्ट्रम इदं वचः 23 विदितं ते नरव्याघ्र सर्वं भवितुम अर्हति यन मयॊक्तं विराटस्य पुरा वैवाहिके तदा 24 निगृह्यॊक्तॊ हृषीकेशस तवदर्थं कुरुनन्दन मया संबन्धकं तुल्यम इति राजन पुनः पुनः 25 न च तद वाक्यम उक्तं वै केशवः परत्यपद्यत न चाहम उत्सहे कृष्णं विना सथातुम अपि कषणम 26 नाहं सहायः पार्थानां नापि दुर्यॊधनस्य वै इति मे निश्चिता बुद्दिर वासुदेवम अवेक्ष्य ह 27 जातॊ ऽसि भारते वंशे सर्वपार्थिवपूजिते गच्छ युध्यस्व धर्मेण कषात्रेण भरतर्षभ 28 इत्य एवम उक्तः स तदा परिष्वज्य हलायुधम कृष्णं चापहृतं जञात्वा युद्धान मेने जितं जयम 29 सॊ ऽभययात कृतवर्माणं धृतराष्ट्र सुतॊ नृपः कृतवर्मा ददौ तस्य सेनाम अक्षौहिणीं तदा 30 स तेन सर्वसैन्येन भीमेन कुरुनन्दनः वृतः परतिययौ हृष्टः सुहृदः संप्रहर्षयन 31 गते दुर्यॊधने कृष्णः किरीटिनम अथाब्रवीत अयुध्यमानः कां बुद्धिम आस्थायाहं तवया वृतः 32 भवान समर्थस तान सर्वान निहन्तुं नात्र संशयः निहन्तुम अहम अप्य एकः समर्थः पुरुषॊत्तम 33 भवांस तु कीर्तिमाँल लॊके तद यशस तवां गमिष्यति यशसा चाहम अप्य अर्थी तस्माद असि मया वृतः 34 सारथ्यं तु तवया कार्यम इति मे मानसं सदा चिररात्रेप्सितं कामं तद भवान कर्तुम अर्हति 35 उपपन्नम इदं पार्थ यत सपर्धेथा मया सह सारथ्यं ते करिष्यामि कामः संपद्यतां तव 36 एवं परमुदितः पार्थः कृष्णेन सहितस तदा वृतॊ दाशार्ह परवरैः पुनर आयाद युधिष्ठिरम |
1
[v] gate dvāravatīṃ kṛṣṇe baladeve ca mādhave saha vṛṣṇyandhakaiḥ sarvair bhojaiś ca śataśas tathā 2 sarvam āgamayām āsa pāṇḍavānāṃ viceṣṭitam dhṛtarāṣṭrātmajo rājā dūtaiḥ praṇihitaiś caraiḥ 3 sa śrutvā mādhavaṃ yātaṃ sadaśvair anilopamaiḥ balena nātimahatā dvārakām abhyayāt purīm 4 tam eva divasaṃ cāpi kaunteyaḥ pāṇḍunandanaḥ ānartanagarīṃ ramyāṃ jagāmāśu dhanaṃjayaḥ 5 tau yātvā puruṣavyāghrau dvārakāṃ kurunandanau suptaṃ dadṛśatuḥ kṛṣṇaṃ śayānaṃ copajagmatuḥ 6 tataḥ śayāne govinde praviveśa suyodhanaḥ ucchīrṣataś ca kṛṣṇasya niṣasāda varāsane 7 tataḥ kirīṭī tasyānu praviveśa mahāmanāḥ praścārdhe ca sa kṛṣṇasya prahvo 'tiṣṭhat kṛtāñjaliḥ 8 pratibuddhaḥ sa vārṣṇeyo dadarśāgre kirīṭinam sa tayoḥ svāgataṃ kṛtvā yathārthaṃ pratipūjya ca tad āgamanajaṃ hetuṃ papraccha madhusūdanaḥ 9 tato duryodhanaḥ kṛṣṇam uvāca prahasann iva vigrahe 'smin bhavān sāhyaṃ mama dātum ihārhati 10 samaṃ hi bhavataḥ sakhyaṃ mayi caivārjune 'pi ca tathā saṃbandhakaṃ tulyam asmākaṃ tvayi mādhava 11 ahaṃ cābhigataḥ pūrvaṃ tvām adya madhusūdana pūrvaṃ cābhigataṃ santo bhajante pūrvasāriṇaḥ 12 tvaṃ ca śreṣṭhatamo loke satām adya janārdana satataṃ saṃmataś caiva sadvṛttam anupālaya 13 bhavān abhigataḥ pūrvam atra me nāsti saṃśayaḥ dṛṣṭas tu prathamaṃ rājan mayā pārtho dhanaṃjayaḥ 14 tava pūrvābhigamanāt pūrvaṃ cāpy asya darśanāt sāhāyyam ubhayor eva kariṣyāmi suyodhana 15 pravāraṇaṃ tu bālānāṃ pūrvaṃ kāryam iti śrutiḥ tasmāt pravāraṇaṃ pūrvam arhaḥ pārtho dhanaṃjayaḥ 16 mat saṃhanana tulyānāṃ gopānām arbudaṃ mahat nārāyaṇā iti khyātāḥ sarve saṃgrāmayodhinaḥ 17 te vā yudhi durādharṣā bhavantv ekasya sainikāḥ ayudhyamānaḥ saṃgrāme nyastaśastro 'ham ekataḥ 18 ābhyām anyataraṃ pārtha yat te hṛdyataraṃ matam tad vṛṇītāṃ bhavān agre pravāryas tvaṃ hi dharmataḥ 19 evam uktas tu kṛṣṇena kuntīputro dhanaṃjayaḥ ayudhyamānaṃ saṃgrāme varayām āsa keśavam 20 sahasrāṇāṃ sahasraṃ tu yodhānāṃ prāpya bhārata kṛṣṇaṃ cāpahṛtaṃ jñātvā saṃprāpa paramāṃ mudam 21 duryodhanas tu tat sainyaṃ sarvam ādāya pārthivaḥ tato 'bhyayād bhīmabalo rauhiṇeyaṃ mahābalam 22 sarvaṃ cāgamane hetuṃ sa tasmai saṃnyavedayat pratyuvāca tataḥ śaurir dhārtarāṣṭram idaṃ vacaḥ 23 viditaṃ te naravyāghra sarvaṃ bhavitum arhati yan mayoktaṃ virāṭasya purā vaivāhike tadā 24 nigṛhyokto hṛṣīkeśas tvadarthaṃ kurunandana mayā saṃbandhakaṃ tulyam iti rājan punaḥ punaḥ 25 na ca tad vākyam uktaṃ vai keśavaḥ pratyapadyata na cāham utsahe kṛṣṇaṃ vinā sthātum api kṣaṇam 26 nāhaṃ sahāyaḥ pārthānāṃ nāpi duryodhanasya vai iti me niścitā buddir vāsudevam avekṣya ha 27 jāto 'si bhārate vaṃśe sarvapārthivapūjite gaccha yudhyasva dharmeṇa kṣātreṇa bharatarṣabha 28 ity evam uktaḥ sa tadā pariṣvajya halāyudham kṛṣṇaṃ cāpahṛtaṃ jñātvā yuddhān mene jitaṃ jayam 29 so 'bhyayāt kṛtavarmāṇaṃ dhṛtarāṣṭra suto nṛpaḥ kṛtavarmā dadau tasya senām akṣauhiṇīṃ tadā 30 sa tena sarvasainyena bhīmena kurunandanaḥ vṛtaḥ pratiyayau hṛṣṭaḥ suhṛdaḥ saṃpraharṣayan 31 gate duryodhane kṛṣṇaḥ kirīṭinam athābravīt ayudhyamānaḥ kāṃ buddhim āsthāyāhaṃ tvayā vṛtaḥ 32 bhavān samarthas tān sarvān nihantuṃ nātra saṃśayaḥ nihantum aham apy ekaḥ samarthaḥ puruṣottama 33 bhavāṃs tu kīrtimāṁl loke tad yaśas tvāṃ gamiṣyati yaśasā cāham apy arthī tasmād asi mayā vṛtaḥ 34 sārathyaṃ tu tvayā kāryam iti me mānasaṃ sadā cirarātrepsitaṃ kāmaṃ tad bhavān kartum arhati 35 upapannam idaṃ pārtha yat spardhethā mayā saha sārathyaṃ te kariṣyāmi kāmaḥ saṃpadyatāṃ tava 36 evaṃ pramuditaḥ pārthaḥ kṛṣṇena sahitas tadā vṛto dāśārha pravaraiḥ punar āyād yudhiṣṭhiram |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 5
Chapter 8
|
1
[व] शल्यः शरुत्वा तु दूतानां सैन्येन महता वृतः अभ्ययात पाण्डवान राजन सह पुत्रैर महारथैः 2 तस्य सेनानिवेशॊ ऽभूद अध्यर्धम इव यॊजनम तथा हि बहुलां सेनां स बिभर्ति नरर्षभः 3 विचित्रकवचाः शूरा विचित्रध्वजकार्मुकाः विचित्राभरणाः सर्वे विचित्ररथवाहनाः 4 सवदेशवेषाभरणा वीराः शतसहस्रशः तस्य सेना परणेतारॊ बभूवुः कषत्रियर्षभाः 5 वयथयन्न इव भूतानि कम्पयन्न इव मेदिनीम शनैर विश्रामयन सेनां स ययौ येन पाण्डवः 6 ततॊ दुर्यॊधनः शरुत्वा महासेनं महारथम उपायान्तम अभिद्रुत्य सवयम आनर्च भारत 7 कारयाम आस पूजार्थं तस्य दुर्यॊधनः सभाः रमणीयेषु देशेषु रत्नचित्राः सवलंकृताः 8 स ताः सभाः समासाद्य पूज्यमानॊ यथामरः दुर्यॊधनस्य सचिवैर देशे देशे यथार्हतः आजगाम सभाम अन्यां देवावसथ वर्चसम 9 स तत्र विषयैर युक्तः कल्याणैर अतिमानुषैः मेने ऽभयधिकम आत्मानम अवमेने पुरंदरम 10 पप्रच्छ स ततः परेष्यान परहृष्टः कषत्रियर्षभः युधिष्ठिरस्य पुरुषाः के नु चक्रुः सभा इमाः आनीयन्तां सभा काराः परदेयार्हा हि मे मताः 11 गूढॊ दुर्यॊधनस तत्र दर्शयाम आस मातुलम तं दृष्ट्वा मद्रराजस तु जञात्वा यत्नं च तस्य तम परिष्वज्याब्रवीत परीत इष्टॊ ऽरथॊ गृह्यताम इति 12 सत्यवाग भव कल्याण वरॊ वै मम दीयताम सर्वसेना परणेता मे भवान भवितुम अर्हति 13 कृतम इत्य अब्रवीच छल्यः किम अन्यत करियताम इति कृतम इत्य एव गान्धारिः परत्युवाच पुनः पुनः 14 स तथा शल्यम आमन्त्र्य पुनर आयात सवकं पुरम शल्यॊ जगाम कौन्तेयान आख्यातुं कर्म तस्य तत 15 उपप्लव्यं स गत्वा तु सकन्धावारं परविश्य च पाण्डवान अथ तान सर्वाञ शल्यस तत्र ददर्श ह 16 समेत्य तु महाबाहुः शल्यः पाण्डुसुतैस तदा पाद्यम अर्घ्यं च गां चैव परत्यगृह्णाद यथाविधि 17 ततः कुशलपूर्वं स मद्रराजॊ ऽरिसूदनः परीत्या परमया युक्तः समाश्लिष्य युधिष्ठिरम 18 तथा भीमार्जुनौ हृष्टौ सवस्रीयौ च यमाव उभौ आसने चॊपविष्टस तु शल्यः पार्थम उवाच ह 19 कुशलं राजशार्दूल कच चित ते कुरुनन्दन अरण्यवासाद दिष्ट्यासि विमुक्तॊ जयतां वर 20 सुदुष्करं कृतं राजन निर्जने वसता वने भरातृभिः सह राजेन्द्र कृष्णया चानया सह 21 अज्ञातवासं घॊरं च वसता दुष्करं कृतम दुःखम एव कुतः सौख्यं राज्यभ्रष्टस्य भारत 22 दुःखस्यैतस्य महतॊ धार्तराष्ट्र कृतस्य वै अवाप्स्यसि सुखं राजन हत्वा शत्रून परंतप 23 विदितं ते महाराज लॊकतत्त्वं नराधिप तस्माल लॊभकृतं किं चित तव तात न विद्यते 24 ततॊ ऽसयाकथयद राजा दुयॊधन समागमम तच च शुश्रूषितं सर्वं वरदानं च भारत 25 सुकृतं ते कृतं राजन परहृष्टेनान्तरात्मना दुर्यॊधनस्य यद वीर तवया वाचा परतिश्रुतम एकं तव इच्छामि भद्रं ते करियमाणं महीपते 26 भवान इह महाराज वासुदेव समॊ युधि कर्णार्जुनाभ्यां संप्राप्ते दवैरथे राजसत्तम कर्णस्य भवता कार्यं सारथ्यं नात्र संशयः 27 तत्र पाल्यॊ ऽरजुनॊ राजन यदि मत्प्रियम इच्छसि तेजॊवधश च ते कार्यः सौतेर अस्मज जया वहः अकर्तव्यम अपि हय एतत कर्तुम अर्हसि मातुल 28 शृणु पाण्डव भद्रं ते यद बरवीषि दुरात्मनः तेजॊवधनिमित्तं मां सूतपुत्रस्य संयुगे 29 अहं तस्य भविष्यामि संग्रामे सारथिर धरुवम वासुदेवेन हि समं नित्यं मां स हि मन्यते 30 तस्याहं कुरुशार्दूल परतीपम अहितं वचः धरुवं संकथयिष्यामि यॊद्धुकामस्य संयुगे 31 यथा स हृतदर्पश च हृततेजाश च पाण्डव भविष्यति सुखं हन्तुं सत्यम एतद बरवीमि ते 32 एवम एतत करिष्यामि यथा तात तवम आत्थ माम यच चान्यद अपि शक्ष्यामि तत करिष्यामि ते परियम 33 यच च दुःखं तवया पराप्तं दयूते वै कृष्णया सह परुषाणि च वाक्यानि सूतपुत्र कृतानि वै 34 जटासुरात परिक्लेशः कीचकाच च महाद्युते दरौपद्याधिगतं सर्वं दमयन्त्या यथाशुभम 35 सर्वं दुःखम इदं वीर सुखॊदर्कं भविष्यति नात्र मन्युस तवया कार्यॊ विधिर हि बलवत्तरः 36 दुःखानि हि महात्मानः पराप्नुवन्ति युधिष्ठिर देवैर अपि हि दुःखानि पराप्तानि जगतीपते 37 इन्द्रेण शरूयते राजन सभार्येण महात्मना अनुभूतं महद दुःखं देवराजेन भारत |
1
[v] śalyaḥ śrutvā tu dūtānāṃ sainyena mahatā vṛtaḥ abhyayāt pāṇḍavān rājan saha putrair mahārathaiḥ 2 tasya senāniveśo 'bhūd adhyardham iva yojanam tathā hi bahulāṃ senāṃ sa bibharti nararṣabhaḥ 3 vicitrakavacāḥ śūrā vicitradhvajakārmukāḥ vicitrābharaṇāḥ sarve vicitrarathavāhanāḥ 4 svadeśaveṣābharaṇā vīrāḥ śatasahasraśaḥ tasya senā praṇetāro babhūvuḥ kṣatriyarṣabhāḥ 5 vyathayann iva bhūtāni kampayann iva medinīm śanair viśrāmayan senāṃ sa yayau yena pāṇḍavaḥ 6 tato duryodhanaḥ śrutvā mahāsenaṃ mahāratham upāyāntam abhidrutya svayam ānarca bhārata 7 kārayām āsa pūjārthaṃ tasya duryodhanaḥ sabhāḥ ramaṇīyeṣu deśeṣu ratnacitrāḥ svalaṃkṛtāḥ 8 sa tāḥ sabhāḥ samāsādya pūjyamāno yathāmaraḥ duryodhanasya sacivair deśe deśe yathārhataḥ ājagāma sabhām anyāṃ devāvasatha varcasam 9 sa tatra viṣayair yuktaḥ kalyāṇair atimānuṣaiḥ mene 'bhyadhikam ātmānam avamene puraṃdaram 10 papraccha sa tataḥ preṣyān prahṛṣṭaḥ kṣatriyarṣabhaḥ yudhiṣṭhirasya puruṣāḥ ke nu cakruḥ sabhā imāḥ ānīyantāṃ sabhā kārāḥ pradeyārhā hi me matāḥ 11 gūḍho duryodhanas tatra darśayām āsa mātulam taṃ dṛṣṭvā madrarājas tu jñātvā yatnaṃ ca tasya tam pariṣvajyābravīt prīta iṣṭo 'rtho gṛhyatām iti 12 satyavāg bhava kalyāṇa varo vai mama dīyatām sarvasenā praṇetā me bhavān bhavitum arhati 13 kṛtam ity abravīc chalyaḥ kim anyat kriyatām iti kṛtam ity eva gāndhāriḥ pratyuvāca punaḥ punaḥ 14 sa tathā śalyam āmantrya punar āyāt svakaṃ puram śalyo jagāma kaunteyān ākhyātuṃ karma tasya tat 15 upaplavyaṃ sa gatvā tu skandhāvāraṃ praviśya ca pāṇḍavān atha tān sarvāñ śalyas tatra dadarśa ha 16 sametya tu mahābāhuḥ śalyaḥ pāṇḍusutais tadā pādyam arghyaṃ ca gāṃ caiva pratyagṛhṇād yathāvidhi 17 tataḥ kuśalapūrvaṃ sa madrarājo 'risūdanaḥ prītyā paramayā yuktaḥ samāśliṣya yudhiṣṭhiram 18 tathā bhīmārjunau hṛṣṭau svasrīyau ca yamāv ubhau āsane copaviṣṭas tu śalyaḥ pārtham uvāca ha 19 kuśalaṃ rājaśārdūla kac cit te kurunandana araṇyavāsād diṣṭyāsi vimukto jayatāṃ vara 20 suduṣkaraṃ kṛtaṃ rājan nirjane vasatā vane bhrātṛbhiḥ saha rājendra kṛṣṇayā cānayā saha 21 ajñātavāsaṃ ghoraṃ ca vasatā duṣkaraṃ kṛtam duḥkham eva kutaḥ saukhyaṃ rājyabhraṣṭasya bhārata 22 duḥkhasyaitasya mahato dhārtarāṣṭra kṛtasya vai avāpsyasi sukhaṃ rājan hatvā śatrūn paraṃtapa 23 viditaṃ te mahārāja lokatattvaṃ narādhipa tasmāl lobhakṛtaṃ kiṃ cit tava tāta na vidyate 24 tato 'syākathayad rājā duyodhana samāgamam tac ca śuśrūṣitaṃ sarvaṃ varadānaṃ ca bhārata 25 sukṛtaṃ te kṛtaṃ rājan prahṛṣṭenāntarātmanā duryodhanasya yad vīra tvayā vācā pratiśrutam ekaṃ tv icchāmi bhadraṃ te kriyamāṇaṃ mahīpate 26 bhavān iha mahārāja vāsudeva samo yudhi karṇārjunābhyāṃ saṃprāpte dvairathe rājasattama karṇasya bhavatā kāryaṃ sārathyaṃ nātra saṃśayaḥ 27 tatra pālyo 'rjuno rājan yadi matpriyam icchasi tejovadhaś ca te kāryaḥ sauter asmaj jayā vahaḥ akartavyam api hy etat kartum arhasi mātula 28 śṛṇu pāṇḍava bhadraṃ te yad bravīṣi durātmanaḥ tejovadhanimittaṃ māṃ sūtaputrasya saṃyuge 29 ahaṃ tasya bhaviṣyāmi saṃgrāme sārathir dhruvam vāsudevena hi samaṃ nityaṃ māṃ sa hi manyate 30 tasyāhaṃ kuruśārdūla pratīpam ahitaṃ vacaḥ dhruvaṃ saṃkathayiṣyāmi yoddhukāmasya saṃyuge 31 yathā sa hṛtadarpaś ca hṛtatejāś ca pāṇḍava bhaviṣyati sukhaṃ hantuṃ satyam etad bravīmi te 32 evam etat kariṣyāmi yathā tāta tvam āttha mām yac cānyad api śakṣyāmi tat kariṣyāmi te priyam 33 yac ca duḥkhaṃ tvayā prāptaṃ dyūte vai kṛṣṇayā saha paruṣāṇi ca vākyāni sūtaputra kṛtāni vai 34 jaṭāsurāt parikleśaḥ kīcakāc ca mahādyute draupadyādhigataṃ sarvaṃ damayantyā yathāśubham 35 sarvaṃ duḥkham idaṃ vīra sukhodarkaṃ bhaviṣyati nātra manyus tvayā kāryo vidhir hi balavattaraḥ 36 duḥkhāni hi mahātmānaḥ prāpnuvanti yudhiṣṭhira devair api hi duḥkhāni prāptāni jagatīpate 37 indreṇa śrūyate rājan sabhāryeṇa mahātmanā anubhūtaṃ mahad duḥkhaṃ devarājena bhārata |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 5
Chapter 9
|
1
[य] कथम इन्द्रेण राजेन्द्र सभार्येण महात्मना दुःखं पराप्तं परं घॊरम एतद इच्छामि वेदितुम 2 [ष] शृणु राजन पुरावृत्तम इतिहासं पुरातनम सभार्येण यथा पराप्तं दुःखम इद्न्रेण भारत 3 तवष्टा परजापतिर हय आसीद देव शरेष्ठॊ महातपाः सपुत्रं वै तरिशिरसम इन्द्र दरॊहात किलासृजत 4 ऐन्द्रं स परार्थयत सथानं विश्वरूपॊ महाद्युतिः तैस तरिभिर वदनैर घॊरैः सूर्येन्दु जवलनॊपमैः 5 वेदान एकेन सॊ ऽधीते सुराम एकेन चापिबत एकेन च दिशः सर्वाः पिबन्न इव निरीक्षते 6 स तपस्वी मृदुर दान्तॊ धर्मे तपसि चॊद्यतः तपॊ ऽतप्यन महत तीव्रं सुदुश्चरम अरिंदम 7 तस्य दृष्ट्वा तपॊ वीर्यं सत्त्वं चामिततेजसः विषादम अगमच छक्र इन्द्र्यॊ ऽयं मा भवेद इति 8 कथं सज्जेत भॊगेषु न च तप्येन महत तपः विवर्धमानस तरिशिराः सर्वं तरिभुवनं गरसेत 9 इति संचिन्त्य बहुधा बुद्धिमान भरतर्षभ आज्ञापयत सॊ ऽपसरसस तवष्टृपुत्र परलॊभने 10 यथा स सज्जेत तरिशिराः कामभॊगेषु वै भृशम कषिप्रं कुरुत गच्छध्वं परलॊभयत माचिरम 11 शृङ्गारवेषाः सुश्रॊण्यॊ भावैर युक्ता मनॊहरैः परलॊभयत भद्रं वः शमयध्वं भयं मम 12 अस्वस्थं हय आत्मनात्मानं लक्षयामि वराङ्गनाः भयम एतन महाघॊरं कषिप्रं नाशयताबलाः 13 तथा यत्नं करिष्यामः शक्र तस्य परलॊभने यथा नावाप्स्यसि भयं तस्माद बलनिषूदन 14 निर्दहन्न इव चक्षुर्भ्यां यॊ ऽसाव आस्ते तपॊ निधिः तं परलॊभयितुं देव गच्छामः सहिता वयम यतिष्यामॊ वशे कर्तुं वयपनेतुं च ते भयम 15 इन्द्रेण तास तव अनुज्ञाता जग्मुस तरिशिरसॊ ऽनतिकम तत्र ता विविधैर भावैर लॊभयन्त्यॊ वराङ्गनाः नृत्यं संदर्शयन्त्यश च तथैवाङ्गेषु सौष्ठवम 16 विचेरुः संप्रहर्षं च नाभ्यगच्छन महातपाः इन्द्रियाणि वशे कृत्वा पूर्णसागर संनिभः 17 तास तु यत्नं परं कृत्वा पुनः शक्रम उपस्थिताः कृताञ्जलिपुटाः सर्वा देवराजम अथाब्रुवन 18 न स शक्यः सुदुर्धर्षॊ धैर्याच चालयितुं परभॊ यत ते कार्यं महाभाग करियतां तदनन्तरम 19 संपूज्याप्सरसः शक्रॊ विसृज्य च महामतिः चिन्तयाम आस तस्यैव वधॊपायं महात्मनः 20 स तूष्णीं चिन्तयन वीरॊ देवराजः परतापवान विनिश्चित मतिर धीमान वधे तरिशिरसॊ ऽभवत 21 वज्रम अस्य कषिपाम्य अद्य स कषिप्रं न भविष्यति शत्रुः परवृद्धॊ नॊपेक्ष्यॊ दुर्बलॊ ऽपि बलीयसा 22 शास्त्रबुद्ध्या विनिश्चित्य कृत्वा बुद्धिं वधे दृठाम अथ वैश्वानर निभं घॊररूपं भयावहम मुमॊच वज्रं संक्रुद्धः शक्रस तरिशिरसं परति 23 स पपात हतस तेन वज्रेण दृढम आहतः पर्वतस्येव शिखरं परणुन्नं मेदिनी तले 24 तं तु वज्रहतं दृष्ट्वा शयानम अचलॊपमम न शर्म लेभे देवेन्द्रॊ दीपितस तस्य तेजसा हतॊ ऽपि दीप्ततेजाः स जीवन्न इव च दृश्यते 25 अभितस तत्र तक्षाणां घटमानं शचीपतिः अपश्यद अब्रवीच चैनं स तवरं पाकशासनः कषिप्रं छिन्धि शिरांस्य अस्य कुरुष्व वचनं मम 26 महास्कन्धॊ भृशं हय एष परशुर न तरिष्यति कर्तुं चाहं न शक्ष्यामि कर्म सद्भिर विगर्हितम 27 मा भैस तवं कषिप्रम एतद वै कुरुष्व वचनं मम मत्प्रसादाद धि ते शस्त्रवर्ज कल्पं भविष्यति 28 कं भवन्तम अहं विद्यां घॊरकर्माणम अद्य वै एतद इच्छाम्य अहं शरॊतुं तत्त्वेन कथयस्व मे 29 अहम इन्द्रॊ देवराजस तक्षन विदितम अस्तु ते कुरुष्वैतद यथॊक्तं मे तक्षन मा तवं विचारय 30 करूरेण नापत्रपसे कथं शक्रेह कर्मणा ऋषिपुत्रम इमं हत्वा बरह्महत्या भयं न ते 31 पश्चाद धर्मं चरिष्यामि पावनार्थं सुदुश्चरम शत्रुर एष महावीर्यॊ वज्रेण निहतॊ मया 32 अद्यापि चाहम उद्विग्नस तक्षन्न अस्माद बिभेमि वै कषिप्रं छिन्धि शिरांसि तवं करिष्ये ऽनुग्रहं तव 33 शिरः पशॊस ते दास्यन्ति भागं यज्ञेषु मानवाः एष ते ऽनुग्रहस तक्षन कषिप्रं कुरु मम परियम 34 एतच छरुत्वा तु तक्षा स महेन्द्र वचनं तदा शिरांस्य अथ तरिशिरसः कुठारेणाछिनत तदा 35 निकृत्तेषु ततस तेषु निष्क्रामंस तरिशिरास तव अथ कपिञ्जलास तित्तिराश च कलविङ्काश च सर्वशः 36 येन वेदान अधीते सम पिबते सॊमम एव च तस्माद वक्त्रान निविष्पेतुः कषिप्रं तस्य कपिञ्जलाः 37 येन सर्वा दिशॊ राजन पीबन्न इव निरीक्षते तस्माद वक्त्राद विनिष्पेतुस तित्तिरास तस्य पाण्डव 38 यत सुरापं तु तस्यासीद वक्त्रं तरिशिरसस तदा कलविङ्का विनिष्पेतुस तेनास्य भरतर्षभ 39 ततस तेषु निकृत्तेषु विज्वरॊ मघवान अभूत जगाम तरिदिवं हृष्टस तक्षापि सवगृहान ययौ 40 तवष्टा परजापतिः शरुत्वा शक्रेणाथ हतं सुतम करॊधसंरक्तनयन इदं वचनम अब्रवीत 41 तप्यमानं तपॊनित्यं कषान्तं दान्तं जितेन्द्रियम अनापराधिनम यस्मात पुत्रं हिंसितवान मम 42 तस्माच छक्र वधार्थाय वृत्रम उत्पादयाम्य अहम लॊकाः पश्यन्तु मे वीर्यं तपसश च बलं महत स च पश्यतु देवेन्द्रॊ दुरात्मा पापचेतनः 43 उपस्पृश्य ततः करुद्धस तपस्वी सुमहायशाः अग्निं हुत्वा समुत्पाद्य घॊरं वृत्रम उवाच ह इन्द्रशत्रॊ विवर्धस्व परभावात तपसॊ मम 44 सॊ ऽवर्धत दिवं सतब्ध्वा सूर्यवैश्वानरॊपमः किं करॊमीति चॊवाच कालसूर्य इवॊदितः शक्रं जहीति चाप्य उक्तॊ जगाम तरिदिवं ततः 45 ततॊ युद्धं समभवद वृत्रवासवयॊस तदा संक्रुद्धयॊर महाघॊरं परसक्तं कुरुसत्तम 46 ततॊ जग्राह देवेन्द्रं वृत्रॊ वीरः शतक्रतुम अपावृत्य स जग्रास वृत्रः करॊधसमन्वितः 47 गरस्ते वक्त्रेण शक्रे तु संभ्रान्तास तरिदशास तदा असृजंस ते महासत्त्वा जृम्भिकां वृत्रनाशिनीम 48 विजृम्भमाणस्य ततॊ वृत्रस्यास्याद अपावृतात सवान्य अङ्गान्य अभिसंक्षिप्य निष्क्रान्तॊ बलसूदनः ततः परभृति लॊकेषु जृम्भिका पराणिसंश्रिता 49 जहृषुश च सुराः सर्वे दृष्ट्वा शक्रं विनिःसृतम ततः परववृते युद्धं वृत्रवासवयॊः पुनः संरब्धयॊस तदा घॊरं सुचिरं भरतर्षभ 50 यदा वयवर्धत रणे वृत्रॊ बलसमन्वितः तवष्टुस तपॊबलाद विद्वांस तदा शक्रॊ नयवर्तत 51 निवृत्ते तु तदा देवा विषादम अगमन परम समेत्य शक्रेण च ते तवष्टुस तेजॊ विमॊहिताः अमन्त्रयन्त ते सर्वे मुनिभिः सह भारत 52 किं कार्यम इति ते राजन विचिन्त्य भयमॊहिताः जग्मुः सर्वे महात्मानं मनॊभिर विष्णुम अव्ययम उपविष्टा मन्दराग्रे सर्वे वृत्रवधेप्सवः |
1
[y] katham indreṇa rājendra sabhāryeṇa mahātmanā duḥkhaṃ prāptaṃ paraṃ ghoram etad icchāmi veditum 2 [ṣ] śṛṇu rājan purāvṛttam itihāsaṃ purātanam sabhāryeṇa yathā prāptaṃ duḥkham idnreṇa bhārata 3 tvaṣṭā prajāpatir hy āsīd deva śreṣṭho mahātapāḥ saputraṃ vai triśirasam indra drohāt kilāsṛjat 4 aindraṃ sa prārthayat sthānaṃ viśvarūpo mahādyutiḥ tais tribhir vadanair ghoraiḥ sūryendu jvalanopamaiḥ 5 vedān ekena so 'dhīte surām ekena cāpibat ekena ca diśaḥ sarvāḥ pibann iva nirīkṣate 6 sa tapasvī mṛdur dānto dharme tapasi codyataḥ tapo 'tapyan mahat tīvraṃ suduścaram ariṃdama 7 tasya dṛṣṭvā tapo vīryaṃ sattvaṃ cāmitatejasaḥ viṣādam agamac chakra indryo 'yaṃ mā bhaved iti 8 kathaṃ sajjeta bhogeṣu na ca tapyen mahat tapaḥ vivardhamānas triśirāḥ sarvaṃ tribhuvanaṃ graset 9 iti saṃcintya bahudhā buddhimān bharatarṣabha ājñāpayat so 'psarasas tvaṣṭṛputra pralobhane 10 yathā sa sajjet triśirāḥ kāmabhogeṣu vai bhṛśam kṣipraṃ kuruta gacchadhvaṃ pralobhayata māciram 11 śṛṅgāraveṣāḥ suśroṇyo bhāvair yuktā manoharaiḥ pralobhayata bhadraṃ vaḥ śamayadhvaṃ bhayaṃ mama 12 asvasthaṃ hy ātmanātmānaṃ lakṣayāmi varāṅganāḥ bhayam etan mahāghoraṃ kṣipraṃ nāśayatābalāḥ 13 tathā yatnaṃ kariṣyāmaḥ śakra tasya pralobhane yathā nāvāpsyasi bhayaṃ tasmād balaniṣūdana 14 nirdahann iva cakṣurbhyāṃ yo 'sāv āste tapo nidhiḥ taṃ pralobhayituṃ deva gacchāmaḥ sahitā vayam yatiṣyāmo vaśe kartuṃ vyapanetuṃ ca te bhayam 15 indreṇa tās tv anujñātā jagmus triśiraso 'ntikam tatra tā vividhair bhāvair lobhayantyo varāṅganāḥ nṛtyaṃ saṃdarśayantyaś ca tathaivāṅgeṣu sauṣṭhavam 16 viceruḥ saṃpraharṣaṃ ca nābhyagacchan mahātapāḥ indriyāṇi vaśe kṛtvā pūrṇasāgara saṃnibhaḥ 17 tās tu yatnaṃ paraṃ kṛtvā punaḥ śakram upasthitāḥ kṛtāñjalipuṭāḥ sarvā devarājam athābruvan 18 na sa śakyaḥ sudurdharṣo dhairyāc cālayituṃ prabho yat te kāryaṃ mahābhāga kriyatāṃ tadanantaram 19 saṃpūjyāpsarasaḥ śakro visṛjya ca mahāmatiḥ cintayām āsa tasyaiva vadhopāyaṃ mahātmanaḥ 20 sa tūṣṇīṃ cintayan vīro devarājaḥ pratāpavān viniścita matir dhīmān vadhe triśiraso 'bhavat 21 vajram asya kṣipāmy adya sa kṣipraṃ na bhaviṣyati śatruḥ pravṛddho nopekṣyo durbalo 'pi balīyasā 22 śāstrabuddhyā viniścitya kṛtvā buddhiṃ vadhe dṛṭhām atha vaiśvānara nibhaṃ ghorarūpaṃ bhayāvaham mumoca vajraṃ saṃkruddhaḥ śakras triśirasaṃ prati 23 sa papāta hatas tena vajreṇa dṛḍham āhataḥ parvatasyeva śikharaṃ praṇunnaṃ medinī tale 24 taṃ tu vajrahataṃ dṛṣṭvā śayānam acalopamam na śarma lebhe devendro dīpitas tasya tejasā hato 'pi dīptatejāḥ sa jīvann iva ca dṛśyate 25 abhitas tatra takṣāṇāṃ ghaṭamānaṃ śacīpatiḥ apaśyad abravīc cainaṃ sa tvaraṃ pākaśāsanaḥ kṣipraṃ chindhi śirāṃsy asya kuruṣva vacanaṃ mama 26 mahāskandho bhṛśaṃ hy eṣa paraśur na tariṣyati kartuṃ cāhaṃ na śakṣyāmi karma sadbhir vigarhitam 27 mā bhais tvaṃ kṣipram etad vai kuruṣva vacanaṃ mama matprasādād dhi te śastravarja kalpaṃ bhaviṣyati 28 kaṃ bhavantam ahaṃ vidyāṃ ghorakarmāṇam adya vai etad icchāmy ahaṃ śrotuṃ tattvena kathayasva me 29 aham indro devarājas takṣan viditam astu te kuruṣvaitad yathoktaṃ me takṣan mā tvaṃ vicāraya 30 krūreṇa nāpatrapase kathaṃ śakreha karmaṇā ṛṣiputram imaṃ hatvā brahmahatyā bhayaṃ na te 31 paścād dharmaṃ cariṣyāmi pāvanārthaṃ suduścaram śatrur eṣa mahāvīryo vajreṇa nihato mayā 32 adyāpi cāham udvignas takṣann asmād bibhemi vai kṣipraṃ chindhi śirāṃsi tvaṃ kariṣye 'nugrahaṃ tava 33 śiraḥ paśos te dāsyanti bhāgaṃ yajñeṣu mānavāḥ eṣa te 'nugrahas takṣan kṣipraṃ kuru mama priyam 34 etac chrutvā tu takṣā sa mahendra vacanaṃ tadā śirāṃsy atha triśirasaḥ kuṭhāreṇāchinat tadā 35 nikṛtteṣu tatas teṣu niṣkrāmaṃs triśirās tv atha kapiñjalās tittirāś ca kalaviṅkāś ca sarvaśaḥ 36 yena vedān adhīte sma pibate somam eva ca tasmād vaktrān niviṣpetuḥ kṣipraṃ tasya kapiñjalāḥ 37 yena sarvā diśo rājan pībann iva nirīkṣate tasmād vaktrād viniṣpetus tittirās tasya pāṇḍava 38 yat surāpaṃ tu tasyāsīd vaktraṃ triśirasas tadā kalaviṅkā viniṣpetus tenāsya bharatarṣabha 39 tatas teṣu nikṛtteṣu vijvaro maghavān abhūt jagāma tridivaṃ hṛṣṭas takṣāpi svagṛhān yayau 40 tvaṣṭā prajāpatiḥ śrutvā śakreṇātha hataṃ sutam krodhasaṃraktanayana idaṃ vacanam abravīt 41 tapyamānaṃ taponityaṃ kṣāntaṃ dāntaṃ jitendriyam anāparādhinam yasmāt putraṃ hiṃsitavān mama 42 tasmāc chakra vadhārthāya vṛtram utpādayāmy aham lokāḥ paśyantu me vīryaṃ tapasaś ca balaṃ mahat sa ca paśyatu devendro durātmā pāpacetanaḥ 43 upaspṛśya tataḥ kruddhas tapasvī sumahāyaśāḥ agniṃ hutvā samutpādya ghoraṃ vṛtram uvāca ha indraśatro vivardhasva prabhāvāt tapaso mama 44 so 'vardhata divaṃ stabdhvā sūryavaiśvānaropamaḥ kiṃ karomīti covāca kālasūrya ivoditaḥ śakraṃ jahīti cāpy ukto jagāma tridivaṃ tataḥ 45 tato yuddhaṃ samabhavad vṛtravāsavayos tadā saṃkruddhayor mahāghoraṃ prasaktaṃ kurusattama 46 tato jagrāha devendraṃ vṛtro vīraḥ śatakratum apāvṛtya sa jagrāsa vṛtraḥ krodhasamanvitaḥ 47 graste vaktreṇa śakre tu saṃbhrāntās tridaśās tadā asṛjaṃs te mahāsattvā jṛmbhikāṃ vṛtranāśinīm 48 vijṛmbhamāṇasya tato vṛtrasyāsyād apāvṛtāt svāny aṅgāny abhisaṃkṣipya niṣkrānto balasūdanaḥ tataḥ prabhṛti lokeṣu jṛmbhikā prāṇisaṃśritā 49 jahṛṣuś ca surāḥ sarve dṛṣṭvā śakraṃ viniḥsṛtam tataḥ pravavṛte yuddhaṃ vṛtravāsavayoḥ punaḥ saṃrabdhayos tadā ghoraṃ suciraṃ bharatarṣabha 50 yadā vyavardhata raṇe vṛtro balasamanvitaḥ tvaṣṭus tapobalād vidvāṃs tadā śakro nyavartata 51 nivṛtte tu tadā devā viṣādam agaman param sametya śakreṇa ca te tvaṣṭus tejo vimohitāḥ amantrayanta te sarve munibhiḥ saha bhārata 52 kiṃ kāryam iti te rājan vicintya bhayamohitāḥ jagmuḥ sarve mahātmānaṃ manobhir viṣṇum avyayam upaviṣṭā mandarāgre sarve vṛtravadhepsavaḥ |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 5
Chapter 10
|
1
[इ] सर्वं वयाप्तम इदं देवा वृत्रेण जगद अव्ययम न हय अस्य सदृशं किं चित परतिघाताय यद भवेत 2 समर्थॊ हय अभवं पूर्वम असमर्थॊ ऽसमि सांप्रतम कथं कुर्यां नु भद्रं वॊ दुष्प्रधर्षः स मे मतः 3 तेजस्वी च महात्मा च युद्धे चामितविक्रमः गरसेत तरिभुवनं सर्वं स देवासुरमानुषम 4 तस्माद विनिश्चयम इमं शृणुध्वं मे दिवौकसः विष्णॊः कषयम उपागम्य समेत्य च महात्मना तेन संमन्त्र्य वेत्स्यामॊ वधॊपायं दुरात्मनः 5 एवम उक्ते मघवता देवाः सर्षिगणास तदा शरण्यं शरणं देवं जग्मुर विष्णुं महाबलम 6 ऊचुश च सर्वे देवेशं विष्णुं वृत्र भयार्दिताः तवया लॊकास तरयः करान्तास तरिभिर विक्रमणैः परभॊ 7 अमृतं चाहृतं विष्णॊ दैत्याश च निहता रणे बलिं बद्ध्वा महादैत्यं शक्रॊ देवाधिपः कृतः 8 तवं परभुः सर्वलॊकानां तवया सर्वम इदं ततम तवं हि देवमहादेवः सर्वलॊकनमस्कृतः 9 गतिर भव तवं देवानां सेन्द्राणाम अमरॊत्तम जगद वयाप्तम इदं सर्वं वृत्रेणासुरसूदन 10 अवश्यं करणीयं मे भवतां हितम उत्तमम तस्माद उपायं वक्ष्यामि यथासौ न भविष्यति 11 गच्छध्वं सर्षिगन्धर्वा यत्रासौ विश्वरूपधृक साम तस्य परयुञ्जध्वं तत एनं विजेष्यथ 12 भविष्यति गतिर देवाः शक्रस्य मम तेजसा अदृश्यश च परवेक्ष्यामि वज्रम अस्यायुधॊत्तमम 13 गच्छध्वम ऋषिभिः सार्धं गन्धर्वैश च सुरॊत्तमाः वृत्रस्य सह शक्रेण संधिं कुरुत माचिरम 14 एवम उक्तास तु देवेन ऋषयस तरिदशास तथा ययुः समेत्य सहिताः शक्रं कृत्वा पुरःसरम 15 समीपम एत्य च तदा सर्व एव महौजसः तं तेजसा परज्वलितं परतपन्तं दिशॊ दश 16 गरसन्तम इव लॊकांस तरीन सूर्या चन्द्रमसौ यथा ददृशुस तत्र ते वृत्रं शक्रेण सहदेवताः 17 ऋषयॊ ऽथ ततॊ ऽभयेत्य वृत्रम ऊचुः परियं वचः वयाप्तं जगद इदं सर्वं तेजसा तव दुर्जय 18 न च शक्नॊषि निर्जेतुं वासवं भूरिविक्रमम युध्यतॊश चापि वां कालॊ वयतीतः सुमहान इह 19 पीड्यन्ते च परजाः सर्वाः स देवासुरमानवाः सख्यं भवतु ते वृत्र शक्रेण सह नित्यदा अवाप्स्यसि सुखं तवं च शक्र लॊकांश च शाश्वतान 20 ऋषिवाक्यं निशम्याथ स वृत्रः सुमहाबलः उवाच तांस तदा सर्वान परणम्य शिरसासुरः 21 सर्वे यूयं महाभागा गन्धर्वाश चैव सर्वशः यद बरूत तच छरुतं सर्वं ममापि शृणुतानघाः 22 संधिः कथं वै भविता मम शक्रस्य चॊभयॊः तेजसॊर हि दवयॊर देवाः सख्यं वै भविता कथम 23 [रसयह] सकृत सतां संगतं लिप्सितव्यं; ततः परं भविता भव्यम एव नातिक्रमेत सत्पुरुषेण संगतं; तस्मात सतां संगतं लिप्सितव्यम 24 दृढं सतां संगतं चापि नित्यं; बरूयाच चार्थं हय अर्थकृच्छ्रेषु धीरः महार्थवत सत परुषेण संगतं; तस्मात सन्तं न जिघांसेत धीरः 25 इन्द्रः सतां संमतश च निवासश च महात्मनाम सत्यवादी हय अदीनश च धर्मवित सुविनिश्चितः 26 तेन ते सह शक्रेण संधिर भवतु शाश्वतः एवं विश्वासम आगच्छ मा ते भूद बुद्धिर अन्यथा 27 महर्षिवचनं शरुत्वा तान उवाच महाद्युतिः अवश्यं भगवन्तॊ मे माननीयास तपस्विनः 28 बरवीमि यद अहं देवास तत सर्वं करियताम इह ततः सर्वं करिष्यामि यद ऊचुर मां दविजर्षभाः 29 न शुष्केण न चार्द्रेण नाश्मना न च दारुणा न शस्रेण न वज्रेण न दिवा न तथा निशि 30 वध्यॊ भवेयं विप्रेन्द्राः शक्रस्य सह दैवतैः एवं मे रॊचते संधिः शक्रेण सह नित्यदा 31 बाढम इत्य एव ऋषयस तम ऊचुर भरतर्षभ एवं कृते तु संधाने वृत्रः परमुदितॊ ऽभवत 32 यत्तः सदाभवच चापि शक्रॊ ऽमर्षसमन्वितः वृत्रस्य वधसंयुक्तान उपायान अनुचिन्तयन रन्ध्रान्वेषी समुद्विग्नः सदाभूद बलवृत्रहा 33 स कदा चित समुद्रान्ते तम अपश्यन महासुरम संध्याकाल उपावृत्ते मुहूर्ते रम्यदारुणे 34 ततः संचिन्त्य भगवान वरदानं महात्मनः संध्येयं वर्तते रौद्रा न रात्रिर दिवसं न च वृत्रश चापश्य वध्यॊ ऽयं मम सर्वहरॊ रिपुः 35 यदि वृत्रं न हन्म्य अद्य वञ्चयित्वा महासुरम महाबलं महाकायं न मे शरेयॊ भविष्यति 36 एवं संचिन्तयन्न एव शक्रॊ विष्णुम अनुस्मरन अथ फेनं तदापश्यत समुद्रे पर्वतॊपमम 37 नायं शुष्कॊ न चार्द्रॊ ऽयं न च शस्त्रम इदं तथा एनं कषेप्स्यामि वृत्रस्य कषणाद एव नशिष्यति 38 सवज्रम अथ फेनं तं कषिप्रं वृत्रे निसृष्टवान परविश्य फेनं तं विष्णुर अथ वृत्रं वयनाशयत 39 निहते तु ततॊ वृत्रे दिशॊ वितिमिराभवन परववौ च शिवॊ वायुः परजाश च जहृषुस तदा 40 ततॊ देवाः स गन्धर्वा यक्षराक्षस पन्नगाः ऋषयश च महेन्द्रं तम अस्तुवन विविधैः सतवैः 41 नमस्कृतः सर्वभूतैः सर्वभूतानि सान्त्वयन हतशत्रुः परहृष्टात्मा वासवः सह दैवतैः विष्णुं तरिभुवनश्रेष्ठं पूजयाम आस धर्मवित 42 ततॊ हते महावीर्ये वृत्रे देवभयंकरे अनृतेनाभिभूतॊ ऽभूच छक्रः परमदुर्मनाः तरैशीर्षयाभिभूतश च स पूर्वं बरह्महत्यया 43 सॊ ऽनतम आश्रित्य लॊकानां नष्टसंज्ञॊ विचेतनः न पराज्ञायत देवेन्द्रस तव अभिभूतः सवकल्मषैः परतिच्छन्नॊ वसत्य अप्सु चेष्टमान इवॊरगः 44 ततः परनष्टे देवेन्द्रे बरह्महत्या भयार्दिते भूमिः परध्वस्त संकाशा निर्वृक्षा शुष्ककानना विच्छिन्नस्रॊतसॊ नद्यः सरांस्य अनुदकानि च 45 संक्षॊभश चापि सत्त्वानाम अकृतॊ ऽभवत देवाश चापि भृशं तरस्तास तथा सर्वे महर्षयः 46 अराजकं जगत सर्वम अभिभूतम उपद्रवैः ततॊ भीताभवन देवाः कॊ नॊ राजा भवेद इति 47 दिवि देवर्षयश चापि देवराजविनाकृताः न च सम कश चिद देवानां राज्याय कुरुते मनः |
1
[i] sarvaṃ vyāptam idaṃ devā vṛtreṇa jagad avyayam na hy asya sadṛśaṃ kiṃ cit pratighātāya yad bhavet 2 samartho hy abhavaṃ pūrvam asamartho 'smi sāṃpratam kathaṃ kuryāṃ nu bhadraṃ vo duṣpradharṣaḥ sa me mataḥ 3 tejasvī ca mahātmā ca yuddhe cāmitavikramaḥ graset tribhuvanaṃ sarvaṃ sa devāsuramānuṣam 4 tasmād viniścayam imaṃ śṛṇudhvaṃ me divaukasaḥ viṣṇoḥ kṣayam upāgamya sametya ca mahātmanā tena saṃmantrya vetsyāmo vadhopāyaṃ durātmanaḥ 5 evam ukte maghavatā devāḥ sarṣigaṇās tadā śaraṇyaṃ śaraṇaṃ devaṃ jagmur viṣṇuṃ mahābalam 6 ūcuś ca sarve deveśaṃ viṣṇuṃ vṛtra bhayārditāḥ tvayā lokās trayaḥ krāntās tribhir vikramaṇaiḥ prabho 7 amṛtaṃ cāhṛtaṃ viṣṇo daityāś ca nihatā raṇe baliṃ baddhvā mahādaityaṃ śakro devādhipaḥ kṛtaḥ 8 tvaṃ prabhuḥ sarvalokānāṃ tvayā sarvam idaṃ tatam tvaṃ hi devamahādevaḥ sarvalokanamaskṛtaḥ 9 gatir bhava tvaṃ devānāṃ sendrāṇām amarottama jagad vyāptam idaṃ sarvaṃ vṛtreṇāsurasūdana 10 avaśyaṃ karaṇīyaṃ me bhavatāṃ hitam uttamam tasmād upāyaṃ vakṣyāmi yathāsau na bhaviṣyati 11 gacchadhvaṃ sarṣigandharvā yatrāsau viśvarūpadhṛk sāma tasya prayuñjadhvaṃ tata enaṃ vijeṣyatha 12 bhaviṣyati gatir devāḥ śakrasya mama tejasā adṛśyaś ca pravekṣyāmi vajram asyāyudhottamam 13 gacchadhvam ṛṣibhiḥ sārdhaṃ gandharvaiś ca surottamāḥ vṛtrasya saha śakreṇa saṃdhiṃ kuruta māciram 14 evam uktās tu devena ṛṣayas tridaśās tathā yayuḥ sametya sahitāḥ śakraṃ kṛtvā puraḥsaram 15 samīpam etya ca tadā sarva eva mahaujasaḥ taṃ tejasā prajvalitaṃ pratapantaṃ diśo daśa 16 grasantam iva lokāṃs trīn sūryā candramasau yathā dadṛśus tatra te vṛtraṃ śakreṇa sahadevatāḥ 17 ṛṣayo 'tha tato 'bhyetya vṛtram ūcuḥ priyaṃ vacaḥ vyāptaṃ jagad idaṃ sarvaṃ tejasā tava durjaya 18 na ca śaknoṣi nirjetuṃ vāsavaṃ bhūrivikramam yudhyatoś cāpi vāṃ kālo vyatītaḥ sumahān iha 19 pīḍyante ca prajāḥ sarvāḥ sa devāsuramānavāḥ sakhyaṃ bhavatu te vṛtra śakreṇa saha nityadā avāpsyasi sukhaṃ tvaṃ ca śakra lokāṃś ca śāśvatān 20 ṛṣivākyaṃ niśamyātha sa vṛtraḥ sumahābalaḥ uvāca tāṃs tadā sarvān praṇamya śirasāsuraḥ 21 sarve yūyaṃ mahābhāgā gandharvāś caiva sarvaśaḥ yad brūta tac chrutaṃ sarvaṃ mamāpi śṛṇutānaghāḥ 22 saṃdhiḥ kathaṃ vai bhavitā mama śakrasya cobhayoḥ tejasor hi dvayor devāḥ sakhyaṃ vai bhavitā katham 23 [rsayah] sakṛt satāṃ saṃgataṃ lipsitavyaṃ; tataḥ paraṃ bhavitā bhavyam eva nātikramet satpuruṣeṇa saṃgataṃ; tasmāt satāṃ saṃgataṃ lipsitavyam 24 dṛḍhaṃ satāṃ saṃgataṃ cāpi nityaṃ; brūyāc cārthaṃ hy arthakṛcchreṣu dhīraḥ mahārthavat sat pruṣeṇa saṃgataṃ; tasmāt santaṃ na jighāṃseta dhīraḥ 25 indraḥ satāṃ saṃmataś ca nivāsaś ca mahātmanām satyavādī hy adīnaś ca dharmavit suviniścitaḥ 26 tena te saha śakreṇa saṃdhir bhavatu śāśvataḥ evaṃ viśvāsam āgaccha mā te bhūd buddhir anyathā 27 maharṣivacanaṃ śrutvā tān uvāca mahādyutiḥ avaśyaṃ bhagavanto me mānanīyās tapasvinaḥ 28 bravīmi yad ahaṃ devās tat sarvaṃ kriyatām iha tataḥ sarvaṃ kariṣyāmi yad ūcur māṃ dvijarṣabhāḥ 29 na śuṣkeṇa na cārdreṇa nāśmanā na ca dāruṇā na śasreṇa na vajreṇa na divā na tathā niśi 30 vadhyo bhaveyaṃ viprendrāḥ śakrasya saha daivataiḥ evaṃ me rocate saṃdhiḥ śakreṇa saha nityadā 31 bāḍham ity eva ṛṣayas tam ūcur bharatarṣabha evaṃ kṛte tu saṃdhāne vṛtraḥ pramudito 'bhavat 32 yattaḥ sadābhavac cāpi śakro 'marṣasamanvitaḥ vṛtrasya vadhasaṃyuktān upāyān anucintayan randhrānveṣī samudvignaḥ sadābhūd balavṛtrahā 33 sa kadā cit samudrānte tam apaśyan mahāsuram saṃdhyākāla upāvṛtte muhūrte ramyadāruṇe 34 tataḥ saṃcintya bhagavān varadānaṃ mahātmanaḥ saṃdhyeyaṃ vartate raudrā na rātrir divasaṃ na ca vṛtraś cāpaśya vadhyo 'yaṃ mama sarvaharo ripuḥ 35 yadi vṛtraṃ na hanmy adya vañcayitvā mahāsuram mahābalaṃ mahākāyaṃ na me śreyo bhaviṣyati 36 evaṃ saṃcintayann eva śakro viṣṇum anusmaran atha phenaṃ tadāpaśyat samudre parvatopamam 37 nāyaṃ śuṣko na cārdro 'yaṃ na ca śastram idaṃ tathā enaṃ kṣepsyāmi vṛtrasya kṣaṇād eva naśiṣyati 38 savajram atha phenaṃ taṃ kṣipraṃ vṛtre nisṛṣṭavān praviśya phenaṃ taṃ viṣṇur atha vṛtraṃ vyanāśayat 39 nihate tu tato vṛtre diśo vitimirābhavan pravavau ca śivo vāyuḥ prajāś ca jahṛṣus tadā 40 tato devāḥ sa gandharvā yakṣarākṣasa pannagāḥ ṛṣayaś ca mahendraṃ tam astuvan vividhaiḥ stavaiḥ 41 namaskṛtaḥ sarvabhūtaiḥ sarvabhūtāni sāntvayan hataśatruḥ prahṛṣṭātmā vāsavaḥ saha daivataiḥ viṣṇuṃ tribhuvanaśreṣṭhaṃ pūjayām āsa dharmavit 42 tato hate mahāvīrye vṛtre devabhayaṃkare anṛtenābhibhūto 'bhūc chakraḥ paramadurmanāḥ traiśīrṣayābhibhūtaś ca sa pūrvaṃ brahmahatyayā 43 so 'ntam āśritya lokānāṃ naṣṭasaṃjño vicetanaḥ na prājñāyata devendras tv abhibhūtaḥ svakalmaṣaiḥ praticchanno vasaty apsu ceṣṭamāna ivoragaḥ 44 tataḥ pranaṣṭe devendre brahmahatyā bhayārdite bhūmiḥ pradhvasta saṃkāśā nirvṛkṣā śuṣkakānanā vicchinnasrotaso nadyaḥ sarāṃsy anudakāni ca 45 saṃkṣobhaś cāpi sattvānām akṛto 'bhavat devāś cāpi bhṛśaṃ trastās tathā sarve maharṣayaḥ 46 arājakaṃ jagat sarvam abhibhūtam upadravaiḥ tato bhītābhavan devāḥ ko no rājā bhaved iti 47 divi devarṣayaś cāpi devarājavinākṛtāḥ na ca sma kaś cid devānāṃ rājyāya kurute manaḥ |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 5
Chapter 11
|
1
[ष] ऋषयॊ ऽथाब्रुवन सर्वे देवाश च तरिदशेश्वराः अयं वै नहुषः शरीमान देवराज्ये ऽभिषिच्यताम ते गत्वाथाब्रुवन सर्वे राजा नॊ भव पार्थिव 2 स तान उवाच नहुषॊ देवान ऋषिगणांस तथा पितृभिः सहितान राजन परीप्सन हितम आत्मनः 3 दुर्बलॊ ऽहं न मे शक्तिर भवतां परिपालने बलवाञ जायते राजा बलं शक्रे हि नित्यदा 4 तम अब्रुवन पुनः सर्वे देवाः सर्षिपुरॊगमाः अस्माकं तपसा युक्तः पाहि राज्यं तरिविष्टपे 5 परस्परभयं घॊरम अस्माकं हि न संशयः अभिषिच्यस्व राजेन्द्र भव राजा तरिविष्टपे 6 देवदानव यक्षाणाम ऋषीणां रक्षसां तथा पितृगन्धर्वभूतानां चक्षुर्विषयवर्तिनाम तेज आदास्यसे पश्यन बलवांश च भविष्यसि 7 धर्मं पुरस्कृत्य सदा सर्वलॊकाधिपॊ भव बरह्मर्षींश चापि देवांश च गॊपायस्व तरिविष्टपे 8 सुदुर्लभं वरं लब्ध्वा पराप्य राज्यं तरिविष्टपे धर्मात्मा सततं भूत्वा कामात्मा समपद्यत 9 देवॊद्यानेषु सर्वेषु नन्दनॊपवनेषु च कैलासे हिमवत्पृष्ठे मन्दरे शवेतपर्वते सह्ये महेन्द्रे मलये समुद्रेषु सरित्सु च 10 अप्सरॊभिः परिवृतॊ देवकन्या समावृतः नहुषॊ देवराजः सन करीडन बहुविधं तदा 11 शृण्वन दिव्या बहुविधाः कथाः शरुतिमनॊहराः वादित्राणि च सर्वाणि गीतं च मधुरस्वरम 12 विश्वावसुर नारदश च गन्धर्वाप्सरसां गणाः ऋतवः षट च देवेन्द्रं मूर्तिमन्त उपस्थिताः मारुतः सुरभिर वाति मनॊज्ञः सुखशीतलः 13 एवं हि करीडतस तस्य नहुषस्य महात्मनः संप्राप्ता दर्शनं देवी शक्रस्य महिषी परिया 14 स तां संदृश्य दुष्टात्मा पराह सर्वान सभासदः इन्द्रस्य महिषी देवी कस्मान मां नॊपतिष्ठति 15 अहम इन्द्रॊ ऽसमि देवानां लॊकानां च तथेश्वरः आगच्छतु शची मह्यं कषिप्रम अद्य निवेशनम 16 तच छरुत्वा दुर्मना देवी बृहस्पतिम उवाच ह रक्ष मां नहुषाद बरह्मंस तवास्मि शरणं गता 17 सर्वलक्षणसंपन्नां बरह्मस तवं मां परभाषसे देवराजस्य दयिताम अत्यन्तसुखभागिनीम 18 अवैधव्येन संयुक्ताम एकपत्नीं पतिव्रताम उक्तवान असि मां पूर्वम ऋतां तां कुरु वै गिरम 19 नॊक्तपूर्वं च भगवन मृषा ते किं चिद ईश्वर तस्माद एतद भवेत सत्यं तवयॊक्तं दविजसत्तम 20 बृहस्पतिर अथॊवाच इन्द्राणीं भयमॊहिताम यद उक्तासि मया देवि सत्यं तद भविता धरुवम 21 दरक्ष्यसे देवराजानम इन्द्रं शीघ्रम इहागतम न भेतव्यं च नहुषात सत्यम एतद बरवीमि ते समानयिष्ये शक्रेण नचिराद भवतीम अहम 22 अथ शुश्राव नहुष इन्द्राणीं शरणं गताम बृहस्पतेर अङ्गिरसश चुक्रॊध स नृपस तदा |
1
[ṣ] ṛṣayo 'thābruvan sarve devāś ca tridaśeśvarāḥ ayaṃ vai nahuṣaḥ śrīmān devarājye 'bhiṣicyatām te gatvāthābruvan sarve rājā no bhava pārthiva 2 sa tān uvāca nahuṣo devān ṛṣigaṇāṃs tathā pitṛbhiḥ sahitān rājan parīpsan hitam ātmanaḥ 3 durbalo 'haṃ na me śaktir bhavatāṃ paripālane balavāñ jāyate rājā balaṃ śakre hi nityadā 4 tam abruvan punaḥ sarve devāḥ sarṣipurogamāḥ asmākaṃ tapasā yuktaḥ pāhi rājyaṃ triviṣṭape 5 parasparabhayaṃ ghoram asmākaṃ hi na saṃśayaḥ abhiṣicyasva rājendra bhava rājā triviṣṭape 6 devadānava yakṣāṇām ṛṣīṇāṃ rakṣasāṃ tathā pitṛgandharvabhūtānāṃ cakṣurviṣayavartinām teja ādāsyase paśyan balavāṃś ca bhaviṣyasi 7 dharmaṃ puraskṛtya sadā sarvalokādhipo bhava brahmarṣīṃś cāpi devāṃś ca gopāyasva triviṣṭape 8 sudurlabhaṃ varaṃ labdhvā prāpya rājyaṃ triviṣṭape dharmātmā satataṃ bhūtvā kāmātmā samapadyata 9 devodyāneṣu sarveṣu nandanopavaneṣu ca kailāse himavatpṛṣṭhe mandare śvetaparvate sahye mahendre malaye samudreṣu saritsu ca 10 apsarobhiḥ parivṛto devakanyā samāvṛtaḥ nahuṣo devarājaḥ san krīḍan bahuvidhaṃ tadā 11 śṛṇvan divyā bahuvidhāḥ kathāḥ śrutimanoharāḥ vāditrāṇi ca sarvāṇi gītaṃ ca madhurasvaram 12 viśvāvasur nāradaś ca gandharvāpsarasāṃ gaṇāḥ ṛtavaḥ ṣaṭ ca devendraṃ mūrtimanta upasthitāḥ mārutaḥ surabhir vāti manojñaḥ sukhaśītalaḥ 13 evaṃ hi krīḍatas tasya nahuṣasya mahātmanaḥ saṃprāptā darśanaṃ devī śakrasya mahiṣī priyā 14 sa tāṃ saṃdṛśya duṣṭātmā prāha sarvān sabhāsadaḥ indrasya mahiṣī devī kasmān māṃ nopatiṣṭhati 15 aham indro 'smi devānāṃ lokānāṃ ca tatheśvaraḥ āgacchatu śacī mahyaṃ kṣipram adya niveśanam 16 tac chrutvā durmanā devī bṛhaspatim uvāca ha rakṣa māṃ nahuṣād brahmaṃs tavāsmi śaraṇaṃ gatā 17 sarvalakṣaṇasaṃpannāṃ brahmas tvaṃ māṃ prabhāṣase devarājasya dayitām atyantasukhabhāginīm 18 avaidhavyena saṃyuktām ekapatnīṃ pativratām uktavān asi māṃ pūrvam ṛtāṃ tāṃ kuru vai giram 19 noktapūrvaṃ ca bhagavan mṛṣā te kiṃ cid īśvara tasmād etad bhavet satyaṃ tvayoktaṃ dvijasattama 20 bṛhaspatir athovāca indrāṇīṃ bhayamohitām yad uktāsi mayā devi satyaṃ tad bhavitā dhruvam 21 drakṣyase devarājānam indraṃ śīghram ihāgatam na bhetavyaṃ ca nahuṣāt satyam etad bravīmi te samānayiṣye śakreṇa nacirād bhavatīm aham 22 atha śuśrāva nahuṣa indrāṇīṃ śaraṇaṃ gatām bṛhaspater aṅgirasaś cukrodha sa nṛpas tadā |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 5
Chapter 12
|
1
[ष] करुद्धं तु नहुषं जञात्वा देवाः सर्षिपुरॊगमाः अब्रुवन देवराजानं नहुषं घॊरदर्शनम 2 देवराजजहि करॊधं तवयि करुद्धे जगद विभॊ तरस्तं सासुरगन्धर्वं स किंनरमहॊरगम 3 जहि करॊधम इमं साधॊ न करुध्यन्ति भवद्विधाः परस्य पत्नी सा देवी परसीदस्व सुरेश्वर 4 निवर्तय मनः पापात परदाराभिमर्शनात देवराजॊ ऽसि भद्रं ते परजा धर्मेण पालय 5 एवम उक्तॊ न जग्राह तद वचः काममॊहितः अथ देवान उवाचेदम इन्द्रं परति सुराधिपः 6 अहल्या धर्षिता पूर्वम ऋषिपत्नी यशस्विनी जीवतॊ भर्तुर इन्द्रेण स वः किं न निवारितः 7 बहूनि च नृशंसानि कृतानीन्द्रेण वै पुरा वैधर्म्याण्य उपधाश चैव स वः किं न निवारितः 8 उपतिष्ठतु मां देवी एतद अस्या हितं परम युष्माकं च सदा देवाः शिवम एवं भविष्यति 9 इन्द्राणीम आनयिष्यामॊ यथेच्छसि दिवः पते जहि करॊधम इमं वीर परीतॊ भव सुरेश्वर 10 इत्य उक्त्वा ते तदा देवा ऋषिभिः सह भारत जग्मुर बृहस्पतिं वक्तुम इन्द्राणीं चाशुभं वचः 11 जानीमः शरणं पराप्तम इन्द्राणीं तव वेश्मनि दत्ताभयां च विप्रेन्द्र तवया देवर्षिसत्तम 12 ते तवां देवाः स गन्धर्वा ऋषयश च महाद्युते परसादयन्ति चेन्द्राणी नहुषाय परदीयताम 13 इन्द्राद विशिष्टॊ नहुषॊ देवराजॊ महाद्युतिः वृणॊत्व इयं वरारॊहा भर्तृत्वे वरवर्णिनी 14 एवम उक्ते तु सा देवी बाष्पम उत्सृज्य सस्वरम उवाच रुदती दीना बृहस्पतिम इदं वचः 15 नाहम इच्छामि नहुषं पतिम अन्वास्य तं परभुम शरणागतास्मि ते बरह्मंस तराहि मां महतॊ भयात 16 शरणागतां न तयजेयम इन्द्राणि मम निश्चितम धर्मज्ञां धर्मशीलां च न तयजे तवाम अनिन्दिते 17 नाकार्यं कर्तुम इच्छामि बराह्मणः सन विशेषतः शरुतधर्मा सत्यशीलॊ जानन धर्मानुशासनम 18 नाहम एतत करिष्यामि गच्छध्वं वै सुरॊत्तमाः अस्मिंश चार्थे पुरा गीतं बरह्मणा शरूयताम इदम 19 न तस्य बीजं रॊहति बीजकाले; न चास्य वर्षं वर्षति वर्षकाले भीतं परपन्नं परददाति शत्रवे; न सॊ ऽनतरं लभते तराणम इच्छन 20 मॊघम अन्नं विन्दति चाप्य अचेताः; सवर्गाल लॊकाद भरश्यति नष्टचेष्टः भीतं परपन्नं परददाति यॊ वै; न तस्य हव्यं परतिगृह्णन्ति देवाः 21 परमीयते चास्य परजा हय अकाले; सदा विवासं पितरॊ ऽसय कुर्वते भीतं परपन्नं परददाति शत्रवे; सेन्द्रा देवाः परहरन्त्य अस्य वज्रम 22 एतद एवं विजानन वै न दास्यामि शचीम इमाम इन्द्राणीं विश्रुतां लॊके शक्रस्य महिषीं परियाम 23 अस्या हितं भवेद यच च मम चापि हितं भवेत करियतां तत सुरश्रेष्ठा न हि दास्याम्य अहं शचीम 24 अथ देवास तम एवाहुर गुरुम अङ्गिरसां वरम कथं सुनीतं तु भवेन मन्त्रयस्व बृहस्पते 25 नहुषं याचतां देवी किं चित कालान्तरं शुभा इन्द्राणी हितम एतद धि तथास्माकं भविष्यति 26 बहुविघ्नकरः कालः कालः कालं नयिष्यति दर्पितॊ बलवांश चापि नहुषॊ वरसंश्रयात 27 ततस तेन तथॊक्ते तु परीता देवास तम अब्रुवन बरह्मन साध्व इदम उक्तं ते हितं सर्वदिवौकसाम एवम एतद दविजश्रेष्ठ देवी चेयं परसाद्यताम 28 ततः समस्ता इन्द्राणीं देवाः साग्निपुरॊगमाः ऊचुर वचनम अव्यग्रा लॊकानां हितकाम्यया 29 तवया जगद इदं सर्वं धृतं सथावरजङ्गमम एकपत्न्य असि सत्या च गच्छस्व नहुषं परति 30 कषिप्रं तवाम अभिकामश च विनशिष्यति पार्थिवः नहुषॊ देवि शक्रश च सुरैश्वर्यम अवाप्स्यति 31 एवं विनिश्चयं कृत्वा इन्द्राणी कार्यसिद्धये अभ्यगच्छत सव्रीडा नहुषं घॊरदर्शनम 32 दृष्ट्वा तां नहुषश चापि वयॊ रूपसमन्विताम समहृष्यत दुष्टात्मा कामॊपहत चेतनः |
1
[ṣ] kruddhaṃ tu nahuṣaṃ jñātvā devāḥ sarṣipurogamāḥ abruvan devarājānaṃ nahuṣaṃ ghoradarśanam 2 devarājajahi krodhaṃ tvayi kruddhe jagad vibho trastaṃ sāsuragandharvaṃ sa kiṃnaramahoragam 3 jahi krodham imaṃ sādho na krudhyanti bhavadvidhāḥ parasya patnī sā devī prasīdasva sureśvara 4 nivartaya manaḥ pāpāt paradārābhimarśanāt devarājo 'si bhadraṃ te prajā dharmeṇa pālaya 5 evam ukto na jagrāha tad vacaḥ kāmamohitaḥ atha devān uvācedam indraṃ prati surādhipaḥ 6 ahalyā dharṣitā pūrvam ṛṣipatnī yaśasvinī jīvato bhartur indreṇa sa vaḥ kiṃ na nivāritaḥ 7 bahūni ca nṛśaṃsāni kṛtānīndreṇa vai purā vaidharmyāṇy upadhāś caiva sa vaḥ kiṃ na nivāritaḥ 8 upatiṣṭhatu māṃ devī etad asyā hitaṃ param yuṣmākaṃ ca sadā devāḥ śivam evaṃ bhaviṣyati 9 indrāṇīm ānayiṣyāmo yathecchasi divaḥ pate jahi krodham imaṃ vīra prīto bhava sureśvara 10 ity uktvā te tadā devā ṛṣibhiḥ saha bhārata jagmur bṛhaspatiṃ vaktum indrāṇīṃ cāśubhaṃ vacaḥ 11 jānīmaḥ śaraṇaṃ prāptam indrāṇīṃ tava veśmani dattābhayāṃ ca viprendra tvayā devarṣisattama 12 te tvāṃ devāḥ sa gandharvā ṛṣayaś ca mahādyute prasādayanti cendrāṇī nahuṣāya pradīyatām 13 indrād viśiṣṭo nahuṣo devarājo mahādyutiḥ vṛṇotv iyaṃ varārohā bhartṛtve varavarṇinī 14 evam ukte tu sā devī bāṣpam utsṛjya sasvaram uvāca rudatī dīnā bṛhaspatim idaṃ vacaḥ 15 nāham icchāmi nahuṣaṃ patim anvāsya taṃ prabhum śaraṇāgatāsmi te brahmaṃs trāhi māṃ mahato bhayāt 16 śaraṇāgatāṃ na tyajeyam indrāṇi mama niścitam dharmajñāṃ dharmaśīlāṃ ca na tyaje tvām anindite 17 nākāryaṃ kartum icchāmi brāhmaṇaḥ san viśeṣataḥ śrutadharmā satyaśīlo jānan dharmānuśāsanam 18 nāham etat kariṣyāmi gacchadhvaṃ vai surottamāḥ asmiṃś cārthe purā gītaṃ brahmaṇā śrūyatām idam 19 na tasya bījaṃ rohati bījakāle; na cāsya varṣaṃ varṣati varṣakāle bhītaṃ prapannaṃ pradadāti śatrave; na so 'ntaraṃ labhate trāṇam icchan 20 mogham annaṃ vindati cāpy acetāḥ; svargāl lokād bhraśyati naṣṭaceṣṭaḥ bhītaṃ prapannaṃ pradadāti yo vai; na tasya havyaṃ pratigṛhṇanti devāḥ 21 pramīyate cāsya prajā hy akāle; sadā vivāsaṃ pitaro 'sya kurvate bhītaṃ prapannaṃ pradadāti śatrave; sendrā devāḥ praharanty asya vajram 22 etad evaṃ vijānan vai na dāsyāmi śacīm imām indrāṇīṃ viśrutāṃ loke śakrasya mahiṣīṃ priyām 23 asyā hitaṃ bhaved yac ca mama cāpi hitaṃ bhavet kriyatāṃ tat suraśreṣṭhā na hi dāsyāmy ahaṃ śacīm 24 atha devās tam evāhur gurum aṅgirasāṃ varam kathaṃ sunītaṃ tu bhaven mantrayasva bṛhaspate 25 nahuṣaṃ yācatāṃ devī kiṃ cit kālāntaraṃ śubhā indrāṇī hitam etad dhi tathāsmākaṃ bhaviṣyati 26 bahuvighnakaraḥ kālaḥ kālaḥ kālaṃ nayiṣyati darpito balavāṃś cāpi nahuṣo varasaṃśrayāt 27 tatas tena tathokte tu prītā devās tam abruvan brahman sādhv idam uktaṃ te hitaṃ sarvadivaukasām evam etad dvijaśreṣṭha devī ceyaṃ prasādyatām 28 tataḥ samastā indrāṇīṃ devāḥ sāgnipurogamāḥ ūcur vacanam avyagrā lokānāṃ hitakāmyayā 29 tvayā jagad idaṃ sarvaṃ dhṛtaṃ sthāvarajaṅgamam ekapatny asi satyā ca gacchasva nahuṣaṃ prati 30 kṣipraṃ tvām abhikāmaś ca vinaśiṣyati pārthivaḥ nahuṣo devi śakraś ca suraiśvaryam avāpsyati 31 evaṃ viniścayaṃ kṛtvā indrāṇī kāryasiddhaye abhyagacchata savrīḍā nahuṣaṃ ghoradarśanam 32 dṛṣṭvā tāṃ nahuṣaś cāpi vayo rūpasamanvitām samahṛṣyata duṣṭātmā kāmopahata cetanaḥ |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 5
Chapter 13
|
1
[ष] अथ ताम अब्रवीद दृष्ट्वा नहुषॊ देवराट तदा तरयाणाम अपि लॊकानाम अहम इन्द्रः शुचिस्मिते भजस्व मां वरारॊहे पतित्वे वरवर्णिनि 2 एवम उक्ता तु सा देवी नहुषेण पतिव्रता परावेपत भयॊद्विग्ना परवाते कदली यथा 3 नमस्य सा तु बरह्माणं कृत्वा शिरसि चाञ्जलिम देवराजम अथॊवाच नहुषं घॊरदर्शनम 4 कालम इच्छाम्य अहं लब्धुं किं चित तवत्तः सुरेश्वर न हि विज्ञायते शक्रः पराप्तः किं वा कव वा गतः 5 तत्त्वम एतत तु विज्ञाय यदि न जञायते परभॊ ततॊ ऽहं तवाम उपस्थास्ये सत्यम एतद बरवीमि ते एवम उक्तः स इन्द्राण्या नहुषः परीतिमान अभूत 6 एवं भवतु सुश्रॊणियथा माम अभिभाषसे जञात्वा चागमनं कार्यं सत्यम एतद अनुस्मरेः 7 नहुषेण विसृष्टा च निश्चक्राम ततः शुभा बृहस्पतिनिकेतं सा जगाम च तपस्विनी 8 तस्याः संश्रुत्य च वचॊ देवाः साग्निपुरॊगमाः मन्त्रयाम आसुर एकाग्राः शक्रार्थं राजसत्तम 9 देवदेवेन संगम्य विष्णुना परभविष्णुना ऊचुश चैनं समुद्विग्ना वाक्यं वाक्यविशारदाः 10 बरह्महत्याभिभूतॊ वै शक्रः सुरगणेश्वरः गतिश च नस तवं देवेश पूर्वजॊ जगतः परभुः रक्षार्थं सर्वभूतानां विष्णुत्वम उपजग्मिवान 11 तवद्वीर्यान निहते वृत्रे वासवॊ बरह्महत्यया वृतः सुरगणश्रेष्ठ मॊक्षं तस्य विनिर्दिश 12 तेषां तद वचनं शरुत्वा देवानां विष्णुर अब्रवीत माम एव यजतां शक्रः पावयिष्यामि वज्रिणम 13 पुण्येन हयमेधेन माम इष्ट्वा पाकशासनः पुनर एष्यति देवानाम इन्द्रत्वम अकुतॊभयः 14 सवकर्मभिश च नहुषॊ नाशं यास्यति दुर्मतिः कं चित कालम इमं देवा मर्षयध्वम अतन्द्रिताः 15 शरुत्वा विष्णॊः शुभां सत्यां तां वाणीम अमृतॊपमाम ततः सर्वे सुरगणाः सॊपाध्यायाः सहर्षिभिः यत्र शक्रॊ भयॊद्विग्नस तं देशम उपचक्रमुः 16 तत्राश्वमेधः सुमहान महेन्द्रस्य महात्मनः ववृते पावनार्थं वै बरह्महत्यापहॊ नृप 17 विभज्य बरह्महत्यां तु वृक्षेषु च नदीषु च पर्वतेषु पृथिव्यां च सत्रीषु चैव युधिष्ठिर 18 संविभज्य च भूतेषु विसृज्य च सुरेश्वरः विज्वरः पूतपाप्मा च वासवॊ ऽभवद आत्मवान 19 अकम्प्यं नहुषं सथानाद दृष्ट्वा च बलसूदनः तेजॊ घनं सर्वभूतानां वरदानाच च दुःसहम 20 ततः शचीपतिर वीरः पुनर एव वयनश्यत अदृश्यः सर्वभूतानां कालाकाङ्क्षी चचार ह 21 परनष्टे तु ततः शक्रे शची शॊकसमन्विता हा शक्रेति तदा देवी विललाप सुदुःखिता 22 यदि दत्तं यदि हुतं गुरवस तॊषिता यदि एकभर्तृत्वम एवास्तु सत्यं यद्य अस्ति वा मयि 23 पुण्यां चेमाम अहं दिव्यां परवृत्ताम उत्तरायणे देवीं रात्रिं नमस्यामि सिध्यतां मे मनॊरथः 24 परयता चनिशां देवीम उपातिष्ठत तत्र सा पतिव्रतात्वात सत्येन सॊपश्रुतिम अथाकरॊत 25 यत्रास्ते देवराजॊ ऽसौ तं देशं दर्शयस्व मे इत्य आहॊपश्रुतिं देवी सत्यं सत्येन दृश्यताम |
1
[ṣ] atha tām abravīd dṛṣṭvā nahuṣo devarāṭ tadā trayāṇām api lokānām aham indraḥ śucismite bhajasva māṃ varārohe patitve varavarṇini 2 evam uktā tu sā devī nahuṣeṇa pativratā prāvepata bhayodvignā pravāte kadalī yathā 3 namasya sā tu brahmāṇaṃ kṛtvā śirasi cāñjalim devarājam athovāca nahuṣaṃ ghoradarśanam 4 kālam icchāmy ahaṃ labdhuṃ kiṃ cit tvattaḥ sureśvara na hi vijñāyate śakraḥ prāptaḥ kiṃ vā kva vā gataḥ 5 tattvam etat tu vijñāya yadi na jñāyate prabho tato 'haṃ tvām upasthāsye satyam etad bravīmi te evam uktaḥ sa indrāṇyā nahuṣaḥ prītimān abhūt 6 evaṃ bhavatu suśroṇiyathā mām abhibhāṣase jñātvā cāgamanaṃ kāryaṃ satyam etad anusmareḥ 7 nahuṣeṇa visṛṣṭā ca niścakrāma tataḥ śubhā bṛhaspatiniketaṃ sā jagāma ca tapasvinī 8 tasyāḥ saṃśrutya ca vaco devāḥ sāgnipurogamāḥ mantrayām āsur ekāgrāḥ śakrārthaṃ rājasattama 9 devadevena saṃgamya viṣṇunā prabhaviṣṇunā ūcuś cainaṃ samudvignā vākyaṃ vākyaviśāradāḥ 10 brahmahatyābhibhūto vai śakraḥ suragaṇeśvaraḥ gatiś ca nas tvaṃ deveśa pūrvajo jagataḥ prabhuḥ rakṣārthaṃ sarvabhūtānāṃ viṣṇutvam upajagmivān 11 tvadvīryān nihate vṛtre vāsavo brahmahatyayā vṛtaḥ suragaṇaśreṣṭha mokṣaṃ tasya vinirdiśa 12 teṣāṃ tad vacanaṃ śrutvā devānāṃ viṣṇur abravīt mām eva yajatāṃ śakraḥ pāvayiṣyāmi vajriṇam 13 puṇyena hayamedhena mām iṣṭvā pākaśāsanaḥ punar eṣyati devānām indratvam akutobhayaḥ 14 svakarmabhiś ca nahuṣo nāśaṃ yāsyati durmatiḥ kaṃ cit kālam imaṃ devā marṣayadhvam atandritāḥ 15 śrutvā viṣṇoḥ śubhāṃ satyāṃ tāṃ vāṇīm amṛtopamām tataḥ sarve suragaṇāḥ sopādhyāyāḥ saharṣibhiḥ yatra śakro bhayodvignas taṃ deśam upacakramuḥ 16 tatrāśvamedhaḥ sumahān mahendrasya mahātmanaḥ vavṛte pāvanārthaṃ vai brahmahatyāpaho nṛpa 17 vibhajya brahmahatyāṃ tu vṛkṣeṣu ca nadīṣu ca parvateṣu pṛthivyāṃ ca strīṣu caiva yudhiṣṭhira 18 saṃvibhajya ca bhūteṣu visṛjya ca sureśvaraḥ vijvaraḥ pūtapāpmā ca vāsavo 'bhavad ātmavān 19 akampyaṃ nahuṣaṃ sthānād dṛṣṭvā ca balasūdanaḥ tejo ghnaṃ sarvabhūtānāṃ varadānāc ca duḥsaham 20 tataḥ śacīpatir vīraḥ punar eva vyanaśyata adṛśyaḥ sarvabhūtānāṃ kālākāṅkṣī cacāra ha 21 pranaṣṭe tu tataḥ śakre śacī śokasamanvitā hā śakreti tadā devī vilalāpa suduḥkhitā 22 yadi dattaṃ yadi hutaṃ guravas toṣitā yadi ekabhartṛtvam evāstu satyaṃ yady asti vā mayi 23 puṇyāṃ cemām ahaṃ divyāṃ pravṛttām uttarāyaṇe devīṃ rātriṃ namasyāmi sidhyatāṃ me manorathaḥ 24 prayatā caniśāṃ devīm upātiṣṭhata tatra sā pativratātvāt satyena sopaśrutim athākarot 25 yatrāste devarājo 'sau taṃ deśaṃ darśayasva me ity āhopaśrutiṃ devī satyaṃ satyena dṛśyatām |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 5
Chapter 14
|
1
[ष] अथैनां रुपिणीं साध्वीम उपातिष्ठद उपश्रुतिः तां वयॊ रूप्प संपन्नां दृष्ट्वा देवीम उपस्थिताम 2 इन्द्राणी संप्रहृष्टा सा संपूज्यैनाम अपृच्छत इच्छामि तवाम अहं जञातुं का तवं बरूहि वरानने 3 उपश्रुतिर अहं देवि तवान्तिकम उपागता दर्शनं चैव संप्राप्ता तव सत्येन तॊषिता 4 पतिव्रतासि युक्ता च यमेन नियमेन च दर्शयिष्यामि ते शक्रं देवं वृत्रनिषूदनम कषिप्रम अन्वेहि भद्रं ते दरक्ष्यसे सुरसत्तमम 5 ततस तां परस्थितां देवीम इन्द्राणी सा समन्वगात देवारण्यान्य अतिक्रम्य पर्वतांश च बहूंस ततः हिमवन्तम अतिक्रम्य उत्तरं पार्श्वम आगमत 6 समुद्रं च समासाद्य बहुयॊजनविस्तृतम आससाद महाद्वीपं नानाद्रुमलता वृतम 7 तत्रापश्यत सरॊ दिव्यं नानाशकुनिभिर वृतम शतयॊजनविस्तीर्णं तावद एवायतं शुभम 8 तत्र दिव्यानि पद्मानि पञ्च वर्णानि भारत षट्पदैर उपगीतानि परफुल्लानि सहस्रशः 9 पद्मस्य भित्त्वा नालं च विवेश सहिता तया विस तन्तु परविष्टं च तत्रापश्यच छतक्रतुम 10 तं दृष्ट्वा च सुसूक्ष्मेण रूपेणावस्थितं परभुम सूक्ष्मरूपधरा देवी बभूवॊपश्रुतिश च सा 11 इन्द्रं तुष्टाव चेन्द्राणी विश्रुतैः पूर्वकर्मभिः सतूयमानस ततॊ देवः शचीम आह पुरंदरः 12 किमर्थम असि संप्राप्ता विज्ञातश च कथं तव अहम ततः सा कथयाम आस नहुषस्य विचेष्टितम 13 इन्द्रत्वं तरिषु लॊकेषु पराप्य वीर्यमदान्वितः दर्पाविष्टश च दुष्टात्मा माम उवाच शतक्रतॊ उपतिष्ठ माम इति करूरः कालं च कृतवान मम 14 यदि न तरास्यसि विभॊ करिष्यति स मां वशे एतेन चाहं संतप्ता पराप्ता शक्र तवान्तिकम जहि रौद्रं महाबाहॊ नहुषं पापनिश्चयम 15 परकाशयस्व चात्मानं दैत्यदानव सूदन तेजः समाप्नुहि विभॊ देवराज्यं परशाधि च |
1
[ṣ] athaināṃ rupiṇīṃ sādhvīm upātiṣṭhad upaśrutiḥ tāṃ vayo rūppa saṃpannāṃ dṛṣṭvā devīm upasthitām 2 indrāṇī saṃprahṛṣṭā sā saṃpūjyainām apṛcchata icchāmi tvām ahaṃ jñātuṃ kā tvaṃ brūhi varānane 3 upaśrutir ahaṃ devi tavāntikam upāgatā darśanaṃ caiva saṃprāptā tava satyena toṣitā 4 pativratāsi yuktā ca yamena niyamena ca darśayiṣyāmi te śakraṃ devaṃ vṛtraniṣūdanam kṣipram anvehi bhadraṃ te drakṣyase surasattamam 5 tatas tāṃ prasthitāṃ devīm indrāṇī sā samanvagāt devāraṇyāny atikramya parvatāṃś ca bahūṃs tataḥ himavantam atikramya uttaraṃ pārśvam āgamat 6 samudraṃ ca samāsādya bahuyojanavistṛtam āsasāda mahādvīpaṃ nānādrumalatā vṛtam 7 tatrāpaśyat saro divyaṃ nānāśakunibhir vṛtam śatayojanavistīrṇaṃ tāvad evāyataṃ śubham 8 tatra divyāni padmāni pañca varṇāni bhārata ṣaṭpadair upagītāni praphullāni sahasraśaḥ 9 padmasya bhittvā nālaṃ ca viveśa sahitā tayā visa tantu praviṣṭaṃ ca tatrāpaśyac chatakratum 10 taṃ dṛṣṭvā ca susūkṣmeṇa rūpeṇāvasthitaṃ prabhum sūkṣmarūpadharā devī babhūvopaśrutiś ca sā 11 indraṃ tuṣṭāva cendrāṇī viśrutaiḥ pūrvakarmabhiḥ stūyamānas tato devaḥ śacīm āha puraṃdaraḥ 12 kimartham asi saṃprāptā vijñātaś ca kathaṃ tv aham tataḥ sā kathayām āsa nahuṣasya viceṣṭitam 13 indratvaṃ triṣu lokeṣu prāpya vīryamadānvitaḥ darpāviṣṭaś ca duṣṭātmā mām uvāca śatakrato upatiṣṭha mām iti krūraḥ kālaṃ ca kṛtavān mama 14 yadi na trāsyasi vibho kariṣyati sa māṃ vaśe etena cāhaṃ saṃtaptā prāptā śakra tavāntikam jahi raudraṃ mahābāho nahuṣaṃ pāpaniścayam 15 prakāśayasva cātmānaṃ daityadānava sūdana tejaḥ samāpnuhi vibho devarājyaṃ praśādhi ca |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 5
Chapter 15
|
1
[ष] एवम उक्तः स भगवाञ शच्या पुनर अथाब्रवीत विक्रमस्य न कालॊ ऽयं नहुषॊ बलवत्तरः 2 विवर्धितश च ऋषिभिर हव्यैः कव्यैश च भामिनि नीतिम अत्र विधास्यामि देवि तां कर्तुम अर्हसि 3 गुह्यं चैतत तवया कार्यं नाख्यातव्यं शुभे कव चित गत्वा नहुषम एकान्ते बरवीहि तनुमध्यमे 4 ऋषियानेन दिव्येन माम उपैहि जगत्पते एवं तव वशे परीता भविष्यामीति तं वद 5 इत्य उक्ता देवराजेन पत्नी सा कमलेक्षणा एवम अस्त्व इत्य अथॊक्त्वा तु जगाम नहुषं परति 6 नहुषस तां ततॊ दृष्ट्वा विस्मितॊ वाक्यम अब्रवीत सवागतं ते वरारॊहे किं करॊमि शुचिस्मिते 7 भक्तं मां भज कल्याणि किम इच्छसि मनस्विनि तव कल्याणि यत कार्यं तत करिष्ये सुमध्यमे 8 न च वरीडा तवया कार्या सुश्रॊणि मयि विश्वस सत्येन वै शपे देवि कर्तास्मि वचनं तव 9 यॊ मे तवया कृतः कालस तम आकाङ्क्षे जगत्पते ततस तवम एव भर्ता मे भविष्यसि सुराधिप 10 कार्यं च हृदि मे यत तद देवराजावधारय वक्ष्यामि यदि मे राजन परियम एतत करिष्यसि वाक्यं परणयसंयुक्तं ततः सयां वशगा तव 11 इन्द्रस्य वाजिनॊ वाहा हस्तिनॊ ऽथ रथास तथा इच्छाम्य अहम इहापूर्वं वाहनं ते सुराधिप यन न विष्णॊर न रुद्रस्य नासुराणां न रक्षसाम 12 वहन्तु तवां महाराज ऋषयः संगता विभॊ सर्वे शिबिकया राजन्न एतद धि मम रॊचते 13 नासुरेषु न देवेषु तुल्यॊ भवितुम अर्हसि सर्वेषां तेज आदत्स्व सवेन वीर्येण दर्शनात न ते परमुखतः सथातुं कश चिद इच्छति वीर्यवान 14 एवम उक्तस तु नहुषः पराहृष्यत तदा किल उवाच वचनं चापि सुरेन्द्रस ताम अनिन्दिताम 15 अपूर्वं वाहनम इदं तवयॊक्तं वरवर्णिनि दृढं मे रुचितं देवि तवद्वशॊ ऽसमि वरानने 16 न हय अल्पवीर्यॊ भवति यॊ वाहान कुरुते मुनीन अहं तपस्वी बलवान भूतभव्य भवत परभुः 17 मयि करुद्धे जगन न सयान मयि सर्वं परतिष्ठितम देवदानवगन्धर्वाः किंनरॊरगराक्षसाः 18 न मे करुद्धस्य पर्याप्ताः सर्वे लॊकाः शुचिस्मिते चक्षुषा यं परपश्यामि तस्य तेजॊ हराम्य अहम 19 तस्मात ते वचनं देवि करिष्यामि न संशयः सप्तर्षयॊ मां वक्ष्यन्ति सर्वे बरह्मर्षयस तथा पश्य माहात्म्यम अस्माकम ऋद्धिं च वरवर्णिनि 20 एवम उक्त्वा तु तां देवीं विसृज्य च वराननाम विमाने यॊजयित्वा स ऋषीन नियमम आस्थितान 21 अब्रह्मण्यॊ बलॊपेतॊ मत्तॊ वरमदेन च कामवृत्तः स दुष्टात्मा वाहयाम आस तान ऋषीन 22 नहुषेण विसृष्टा च बृहस्पतिम उवाच सा समयॊ ऽलपावशेषॊ मे नहुषेणेह यः कृतः शक्रं मृगय शीघ्रं तवं भक्तायाः कुरु मे दयाम 23 बाढम इत्य एव भगवान बृहस्पतिर उवाच ताम न भेतव्यं तवया देवि नहुषाद दुष्टचेतसः 24 न हय एष सथास्यति चिरं गत एष नराधमः अधर्मज्ञॊ महर्षीणां वाहनाच च हतः शुभे 25 इष्टिं चाहं करिष्यामि विनाशायास्य दुर्मतेः शक्रं चाधिगमिष्यामि मा भैस तवं भद्रम अस्तु ते 26 ततः परज्वाल्य विधिवज जुहाव परमं हविः बृहस्पतिर महातेजा देवराजॊपलब्धये 27 तस्माच च भगवान देवः सवयम एव हुताशनः सत्री वेषम अद्भुतं कृत्वा सहसान्तर अधीयत 28 स दिशः परदिशश चैव पर्वतांश च वनानि च पृथिवीं चान्तरिक्षं च विचीयातिमनॊ गतिः निमेषान्तरमात्रेण बृहस्पतिम उपागमत 29 बृहस्पते न पश्यामि देवराजम अहं कव चित आपः शेषाः सदा चापः परवेष्टुं नॊत्सहाम्य अहम न मे तत्र गतिर बरह्मन किम अन्यत करवाणि ते 30 तम अब्रवीद देव गुरुर अपॊ विश महाद्युते 31 नापः परवेष्टुं शक्ष्यामि कषयॊ मे ऽतर भविष्यति शरणं तवां परपन्नॊ ऽसमि सवस्ति ते ऽसतु महाद्युते 32 अद्भ्यॊ ऽगनिर बरह्मतः कषत्रम अश्मनॊ लॊहम उत्थितम तेषां सर्वत्रगं तेजः सवासु यॊनिषु शाम्यति |
1
[ṣ] evam uktaḥ sa bhagavāñ śacyā punar athābravīt vikramasya na kālo 'yaṃ nahuṣo balavattaraḥ 2 vivardhitaś ca ṛṣibhir havyaiḥ kavyaiś ca bhāmini nītim atra vidhāsyāmi devi tāṃ kartum arhasi 3 guhyaṃ caitat tvayā kāryaṃ nākhyātavyaṃ śubhe kva cit gatvā nahuṣam ekānte bravīhi tanumadhyame 4 ṛṣiyānena divyena mām upaihi jagatpate evaṃ tava vaśe prītā bhaviṣyāmīti taṃ vada 5 ity uktā devarājena patnī sā kamalekṣaṇā evam astv ity athoktvā tu jagāma nahuṣaṃ prati 6 nahuṣas tāṃ tato dṛṣṭvā vismito vākyam abravīt svāgataṃ te varārohe kiṃ karomi śucismite 7 bhaktaṃ māṃ bhaja kalyāṇi kim icchasi manasvini tava kalyāṇi yat kāryaṃ tat kariṣye sumadhyame 8 na ca vrīḍā tvayā kāryā suśroṇi mayi viśvasa satyena vai śape devi kartāsmi vacanaṃ tava 9 yo me tvayā kṛtaḥ kālas tam ākāṅkṣe jagatpate tatas tvam eva bhartā me bhaviṣyasi surādhipa 10 kāryaṃ ca hṛdi me yat tad devarājāvadhāraya vakṣyāmi yadi me rājan priyam etat kariṣyasi vākyaṃ praṇayasaṃyuktaṃ tataḥ syāṃ vaśagā tava 11 indrasya vājino vāhā hastino 'tha rathās tathā icchāmy aham ihāpūrvaṃ vāhanaṃ te surādhipa yan na viṣṇor na rudrasya nāsurāṇāṃ na rakṣasām 12 vahantu tvāṃ mahārāja ṛṣayaḥ saṃgatā vibho sarve śibikayā rājann etad dhi mama rocate 13 nāsureṣu na deveṣu tulyo bhavitum arhasi sarveṣāṃ teja ādatsva svena vīryeṇa darśanāt na te pramukhataḥ sthātuṃ kaś cid icchati vīryavān 14 evam uktas tu nahuṣaḥ prāhṛṣyata tadā kila uvāca vacanaṃ cāpi surendras tām aninditām 15 apūrvaṃ vāhanam idaṃ tvayoktaṃ varavarṇini dṛḍhaṃ me rucitaṃ devi tvadvaśo 'smi varānane 16 na hy alpavīryo bhavati yo vāhān kurute munīn ahaṃ tapasvī balavān bhūtabhavya bhavat prabhuḥ 17 mayi kruddhe jagan na syān mayi sarvaṃ pratiṣṭhitam devadānavagandharvāḥ kiṃnaroragarākṣasāḥ 18 na me kruddhasya paryāptāḥ sarve lokāḥ śucismite cakṣuṣā yaṃ prapaśyāmi tasya tejo harāmy aham 19 tasmāt te vacanaṃ devi kariṣyāmi na saṃśayaḥ saptarṣayo māṃ vakṣyanti sarve brahmarṣayas tathā paśya māhātmyam asmākam ṛddhiṃ ca varavarṇini 20 evam uktvā tu tāṃ devīṃ visṛjya ca varānanām vimāne yojayitvā sa ṛṣīn niyamam āsthitān 21 abrahmaṇyo balopeto matto varamadena ca kāmavṛttaḥ sa duṣṭātmā vāhayām āsa tān ṛṣīn 22 nahuṣeṇa visṛṣṭā ca bṛhaspatim uvāca sā samayo 'lpāvaśeṣo me nahuṣeṇeha yaḥ kṛtaḥ śakraṃ mṛgaya śīghraṃ tvaṃ bhaktāyāḥ kuru me dayām 23 bāḍham ity eva bhagavān bṛhaspatir uvāca tām na bhetavyaṃ tvayā devi nahuṣād duṣṭacetasaḥ 24 na hy eṣa sthāsyati ciraṃ gata eṣa narādhamaḥ adharmajño maharṣīṇāṃ vāhanāc ca hataḥ śubhe 25 iṣṭiṃ cāhaṃ kariṣyāmi vināśāyāsya durmateḥ śakraṃ cādhigamiṣyāmi mā bhais tvaṃ bhadram astu te 26 tataḥ prajvālya vidhivaj juhāva paramaṃ haviḥ bṛhaspatir mahātejā devarājopalabdhaye 27 tasmāc ca bhagavān devaḥ svayam eva hutāśanaḥ strī veṣam adbhutaṃ kṛtvā sahasāntar adhīyata 28 sa diśaḥ pradiśaś caiva parvatāṃś ca vanāni ca pṛthivīṃ cāntarikṣaṃ ca vicīyātimano gatiḥ nimeṣāntaramātreṇa bṛhaspatim upāgamat 29 bṛhaspate na paśyāmi devarājam ahaṃ kva cit āpaḥ śeṣāḥ sadā cāpaḥ praveṣṭuṃ notsahāmy aham na me tatra gatir brahman kim anyat karavāṇi te 30 tam abravīd deva gurur apo viśa mahādyute 31 nāpaḥ praveṣṭuṃ śakṣyāmi kṣayo me 'tra bhaviṣyati śaraṇaṃ tvāṃ prapanno 'smi svasti te 'stu mahādyute 32 adbhyo 'gnir brahmataḥ kṣatram aśmano loham utthitam teṣāṃ sarvatragaṃ tejaḥ svāsu yoniṣu śāmyati |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 5
Chapter 16
|
1
[बृ] तवम अग्ने सर्वदेवानां मुखं तवम असि हव्यवाट तवम अन्तः सर्वभूतानां गूढश चरसि साक्षिवत 2 तवाम आहुर एकं कवयस तवाम आहुस तरिविधं पुनः तवया तयक्तं जगच चेदं सद्यॊ नश्येद धुताशन 3 कृत्वा तुभ्यं नमॊ विप्राः सवकर्म विजितां गतिम गच्छन्ति सह पत्नीभिः सुतैर अपि च शाश्वतीम 4 तवम एवाग्ने हव्यवाहस तवम एव परमं हविः यजन्ति सत्रैस तवाम एव यज्ञैश च परमाध्वरे 5 सृष्ट्वा लॊकांस तरीन इमान हव्यवाह; पराप्ते काले पचसि पुनः समिद्धः सर्वस्यास्य भुवनस्य परसूतिस; तवम एवाग्रे भवसि पुनः परतिष्ठा 6 तवाम अग्ने जलदान आहुर विद्युतश च तवम एव हि दहन्ति सर्वभूतानि तवत्तॊ निष्क्रम्य हायनाः 7 तवय्य आपॊ निहिताः सर्वास तवयि सर्वम इदं जगत न ते ऽसत्व अविदितं किं चित तरिषु लॊकेषु पावक 8 सवयॊनिं भजते सर्वॊ विशस्वापॊ ऽविशङ्कितः अहं तवां वर्धयिष्यामि बराह्मैर मन्त्रैः सनातनैः 9 एवं सतुतॊ हव्यवाहॊ भगवान कविर उत्तमः बृहस्पतिम अथॊवाच परीतिमान वाक्यम उत्तमम दर्शयिष्यामि ते शक्रं सत्यम एतद बरवीमि ते 10 परविश्यापस ततॊ वह्निः स समुद्राः स पल्वलाः आजगाम सरस तच च गूढॊ यत्र शतक्रतुः 11 अथ तत्रापि पद्मानि विचिन्वन भरतर्षभ अन्वपश्यत स देवेन्द्रं विसमध्यगतं सथितम 12 आगत्य च ततस तूर्णं तम आचष्ट बृहस्पतेः अणु मात्रेण वपुषा पद्मतन्त्व आश्रितं परभुम 13 गत्वा देवर्षिगन्धर्वैः सहितॊ ऽथ बृहस्पतिः पुराणैः कर्मभिर देवं तुष्टाव बलसूदनम 14 महासुरॊ हतः शक्र नमुचिर दारुणस तवया शम्बरश च बलश चैव तथॊभौ घॊरविक्रमौ 15 शतक्रतॊ विवर्धस्व सर्वाञ शत्रून निषूदय उत्तिष्ठ वज्रिन संपश्य देवर्षींश च समागतान 16 महेन्द्र दानवान हत्वा लॊकास तरातास तवया विभॊ अपां फेनं समासाद्य विष्णुतेजॊपबृंहितम तवया वृत्रॊ हतः पूर्वं देवराजजगत्पते 17 तवं सर्वभूतेषु वरेण्य ईड्यस; तवया समं विद्यते नेह भूतम तवया धार्यन्ते सर्वभूतानि शक्र; तवं देवानां महिमानं चकर्थ 18 पाहि देवान स लॊकांश च महेन्द्र बलम आप्नुहि एवं संस्तूयमानश च सॊ ऽवर्धत शनैः शनैः 19 सवं चैव वपुर आस्थाय बभूव सबलान्वितः अब्रवीच च गुरुं देवॊ बृहस्पतिम उपस्थितम 20 किं कार्यम अवशिष्टं वॊ हतस तवाष्ट्रॊ महासुरः वृत्रश च सुमहाकायॊ गरस्तुं लॊकान इयेष यः 21 मानुषॊ नहुषॊ राजा देवर्षिगणतेजसा देवराज्यम अनुप्राप्तः सर्वान नॊ बाधते भृशम 22 कथं नु नहुषॊ राज्यं देवानां पराप दुर्लभम तपसा केन वा युक्तः किं वीर्यॊ वा बृहस्पते 23 देवा भीताः शक्रम अकामयन्त; तवया तयक्तं महद ऐन्द्रं पदं तत तदा देवाः पितरॊ ऽथर्षयश च; गन्धर्वसंघाश च समेत्य सर्वे 24 गत्वाब्रुवन नहुषं शक्र तत्र; तवं नॊ राजा भव भुवनस्य गॊप्ता तान अब्रवीन नहुषॊ नास्मि शक्र; आप्यायध्वं तपसा तेजसा च 25 एवम उक्तैर वर्धितश चापि देवै; राजाभवन नहुषॊ घॊरवीर्यः तरैलॊक्ये च पराप्य राज्यं तपस्विनः; कृत्वा वाहान याति लॊकान दुरात्मा 26 तेजॊ हरं दृष्टिविषं सुघॊरं; मा तवं पश्येर नहुषं वै कदा चित देवाश च सर्वे नहुषं भयार्ता; न पश्यन्तॊ गूढरूपाश चरन्ति 27 एवं वदत्य अङ्गिरसां वरिष्ठे; बृहस्पतौ लॊकपालः कुबेरः वैवस्वतश चैव यमः पुराणॊ; देवश च सॊमॊ वरुणश चाजगाम 28 ते वै समागम्य महेन्द्रम ऊचुर; दिष्ट्या तवाष्ट्रॊ निहतश चैव वृत्रः दिष्ट्या च तवां कुशलिनम अक्षतं च; पश्यामॊ वै निहतारिं च शक्र 29 स तान यथावत परतिभाष्य शक्रः; संचॊदयन नहुषस्यान्तरेण राजा देवानां नहुषॊ घॊररूपस; तत्र साह्यं दीयतां मे भवद्भिः 30 ते चाब्रुवन नहुषॊ घॊररूपॊ; दृष्टी विषस तस्य बिभीम देव तवं चेद राजन नहुषं पराजयेस; तद वै वयं भागम अर्हाम शक्र 31 इन्द्रॊ ऽबरवीद भवतु भवान अपां पतिर; यमः कुबेरश च महाभिषेकम संप्राप्नुवन्त्व अद्य सहैव तेन; रिपुं जयामॊ नहुषं घॊरदृष्टिम 32 ततः शक्रं जवलनॊ ऽपय आह भागं; परयच्छ मह्यं तव साह्यं करिष्ये तम आह शक्रॊ भविताग्ने तवापि; ऐन्द्राग्नॊ वै भाग एकॊ महाक्रतौ 33 एवं संचिन्त्य भगवान महेन्द्रः पाकशासनः कुबेरं सर्वयक्षाणां धनानां च परभुं तथा 34 वैवस्वतं पितॄणां च वरुणं चाप्य अपां तथा आधिपत्यं ददौ शक्रः सत्कृत्य वरदस तदा |
1
[bṛ] tvam agne sarvadevānāṃ mukhaṃ tvam asi havyavāṭ tvam antaḥ sarvabhūtānāṃ gūḍhaś carasi sākṣivat 2 tvām āhur ekaṃ kavayas tvām āhus trividhaṃ punaḥ tvayā tyaktaṃ jagac cedaṃ sadyo naśyed dhutāśana 3 kṛtvā tubhyaṃ namo viprāḥ svakarma vijitāṃ gatim gacchanti saha patnībhiḥ sutair api ca śāśvatīm 4 tvam evāgne havyavāhas tvam eva paramaṃ haviḥ yajanti satrais tvām eva yajñaiś ca paramādhvare 5 sṛṣṭvā lokāṃs trīn imān havyavāha; prāpte kāle pacasi punaḥ samiddhaḥ sarvasyāsya bhuvanasya prasūtis; tvam evāgre bhavasi punaḥ pratiṣṭhā 6 tvām agne jaladān āhur vidyutaś ca tvam eva hi dahanti sarvabhūtāni tvatto niṣkramya hāyanāḥ 7 tvayy āpo nihitāḥ sarvās tvayi sarvam idaṃ jagat na te 'stv aviditaṃ kiṃ cit triṣu lokeṣu pāvaka 8 svayoniṃ bhajate sarvo viśasvāpo 'viśaṅkitaḥ ahaṃ tvāṃ vardhayiṣyāmi brāhmair mantraiḥ sanātanaiḥ 9 evaṃ stuto havyavāho bhagavān kavir uttamaḥ bṛhaspatim athovāca prītimān vākyam uttamam darśayiṣyāmi te śakraṃ satyam etad bravīmi te 10 praviśyāpas tato vahniḥ sa samudrāḥ sa palvalāḥ ājagāma saras tac ca gūḍho yatra śatakratuḥ 11 atha tatrāpi padmāni vicinvan bharatarṣabha anvapaśyat sa devendraṃ visamadhyagataṃ sthitam 12 āgatya ca tatas tūrṇaṃ tam ācaṣṭa bṛhaspateḥ aṇu mātreṇa vapuṣā padmatantv āśritaṃ prabhum 13 gatvā devarṣigandharvaiḥ sahito 'tha bṛhaspatiḥ purāṇaiḥ karmabhir devaṃ tuṣṭāva balasūdanam 14 mahāsuro hataḥ śakra namucir dāruṇas tvayā śambaraś ca balaś caiva tathobhau ghoravikramau 15 śatakrato vivardhasva sarvāñ śatrūn niṣūdaya uttiṣṭha vajrin saṃpaśya devarṣīṃś ca samāgatān 16 mahendra dānavān hatvā lokās trātās tvayā vibho apāṃ phenaṃ samāsādya viṣṇutejopabṛṃhitam tvayā vṛtro hataḥ pūrvaṃ devarājajagatpate 17 tvaṃ sarvabhūteṣu vareṇya īḍyas; tvayā samaṃ vidyate neha bhūtam tvayā dhāryante sarvabhūtāni śakra; tvaṃ devānāṃ mahimānaṃ cakartha 18 pāhi devān sa lokāṃś ca mahendra balam āpnuhi evaṃ saṃstūyamānaś ca so 'vardhata śanaiḥ śanaiḥ 19 svaṃ caiva vapur āsthāya babhūva sabalānvitaḥ abravīc ca guruṃ devo bṛhaspatim upasthitam 20 kiṃ kāryam avaśiṣṭaṃ vo hatas tvāṣṭro mahāsuraḥ vṛtraś ca sumahākāyo grastuṃ lokān iyeṣa yaḥ 21 mānuṣo nahuṣo rājā devarṣigaṇatejasā devarājyam anuprāptaḥ sarvān no bādhate bhṛśam 22 kathaṃ nu nahuṣo rājyaṃ devānāṃ prāpa durlabham tapasā kena vā yuktaḥ kiṃ vīryo vā bṛhaspate 23 devā bhītāḥ śakram akāmayanta; tvayā tyaktaṃ mahad aindraṃ padaṃ tat tadā devāḥ pitaro 'tharṣayaś ca; gandharvasaṃghāś ca sametya sarve 24 gatvābruvan nahuṣaṃ śakra tatra; tvaṃ no rājā bhava bhuvanasya goptā tān abravīn nahuṣo nāsmi śakra; āpyāyadhvaṃ tapasā tejasā ca 25 evam uktair vardhitaś cāpi devai; rājābhavan nahuṣo ghoravīryaḥ trailokye ca prāpya rājyaṃ tapasvinaḥ; kṛtvā vāhān yāti lokān durātmā 26 tejo haraṃ dṛṣṭiviṣaṃ sughoraṃ; mā tvaṃ paśyer nahuṣaṃ vai kadā cit devāś ca sarve nahuṣaṃ bhayārtā; na paśyanto gūḍharūpāś caranti 27 evaṃ vadaty aṅgirasāṃ variṣṭhe; bṛhaspatau lokapālaḥ kuberaḥ vaivasvataś caiva yamaḥ purāṇo; devaś ca somo varuṇaś cājagāma 28 te vai samāgamya mahendram ūcur; diṣṭyā tvāṣṭro nihataś caiva vṛtraḥ diṣṭyā ca tvāṃ kuśalinam akṣataṃ ca; paśyāmo vai nihatāriṃ ca śakra 29 sa tān yathāvat pratibhāṣya śakraḥ; saṃcodayan nahuṣasyāntareṇa rājā devānāṃ nahuṣo ghorarūpas; tatra sāhyaṃ dīyatāṃ me bhavadbhiḥ 30 te cābruvan nahuṣo ghorarūpo; dṛṣṭī viṣas tasya bibhīma deva tvaṃ ced rājan nahuṣaṃ parājayes; tad vai vayaṃ bhāgam arhāma śakra 31 indro 'bravīd bhavatu bhavān apāṃ patir; yamaḥ kuberaś ca mahābhiṣekam saṃprāpnuvantv adya sahaiva tena; ripuṃ jayāmo nahuṣaṃ ghoradṛṣṭim 32 tataḥ śakraṃ jvalano 'py āha bhāgaṃ; prayaccha mahyaṃ tava sāhyaṃ kariṣye tam āha śakro bhavitāgne tavāpi; aindrāgno vai bhāga eko mahākratau 33 evaṃ saṃcintya bhagavān mahendraḥ pākaśāsanaḥ kuberaṃ sarvayakṣāṇāṃ dhanānāṃ ca prabhuṃ tathā 34 vaivasvataṃ pitṝṇāṃ ca varuṇaṃ cāpy apāṃ tathā ādhipatyaṃ dadau śakraḥ satkṛtya varadas tadā |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 5
Chapter 17
|
1
[ष] अथ संचिन्तयानस्य देवराजस्य धीमतः नहुषस्य वधॊपायं लॊकपालैः सहैव तैः तपस्वी तत्र भगवान अगस्त्यः परत्यदृश्यत 2 सॊ ऽबरवीद अर्च्य देवेन्द्रं दिष्ट्या वै वर्धते भवान विश्वरूपविनाशेन वृत्रासुरवधेन च 3 दिष्ट्या च नहुषॊ भरष्टॊ देवराज्यात पुरंदर दिष्ट्या हतारिं पश्यामि भवन्तं बलसूदन 4 सवागतं ते महर्षे ऽसतु परीतॊ ऽहं दर्शनात तव पाद्यम आचमनीयं च गाम अर्घ्यं च परतीच्छ मे 5 पूजितं चॊपविष्टं तम आसने मुनिसत्तमम पर्यपृच्छत देवेशः परहृष्टॊ बराह्मणर्षभम 6 एतद इच्छामि भगवन कथ्यमानं दविजॊत्तम परिभ्रष्टः कथं सवर्गान नहुषः पापनिश्चयः 7 शृणु शक्र परियं वाक्यं यथा राजा दुरात्मवान सवर्गाद भरष्टॊ दुराचारॊ नहुषॊ बलदर्पितः 8 शरमार्तास तु वहन्तस तं नहुषं पापकारिणम देवर्षयॊ महाभागास तथा बरह्मर्षयॊ ऽमलाः पप्रच्छुः संशयं देव नहुषं जयतां वर 9 य इमे बरह्मणा परॊक्ता मन्त्रा वै परॊक्षणे गवाम एते परमाणं भवत उताहॊ नेति वासव नहुषॊ नेति तान आह तमसा मूढ चेतनः 10 अधर्मे संप्रवृत्तस तवं धर्मं न परतिपद्यसे परमाणम एतद अस्माकं पूर्वं परॊक्तं महर्षिभिः 11 ततॊ विवदमानः स मुनिभिः सह वासव अथ माम अस्पृशन मूर्ध्नि पादेनाधर्मपीडितः 12 तेनाभूद धुत तेजाः स निःश्रीकश च शचीपते ततस तम अहम आविग्नम अवॊचं भयपीडितम 13 यस्मात पूर्वैः कृतं बरह्म बरह्मर्षिभिर अनुष्ठितम अदुष्टं दूषयसि वै यच च मूर्ध्न्य अस्पृशः पदा 14 यच चापि तवम ऋषीन मूढ बरह्मकल्पान दुरासदान वाहान कृत्वा वाहयसि तेन सवर्गाद धतप्रभः 15 धवंस पापपरिभ्रष्टः कषीणपुण्यॊ महीतलम दशवर्षसहस्राणि सर्परूपधरॊ महान विचरिष्यसि पूर्णेषु पुनः सवर्गम अवाप्स्यसि 16 एवं भरष्टॊ दुरात्मा स देवराज्याद अरिंदम दिष्ट्या वर्धामहे शक्र हतॊ बाह्मण कण्टकः 17 तरिविष्टपं परपद्यस्व पाहि लॊकाञ शचीपते जितेन्द्रियॊ जितामित्रः सतूयमानॊ महर्षिभिः 18 ततॊ देवा भृषं तुष्टा महर्षिगणसंवृताः पितरश चैव यक्षाश च भुजगा राक्षसास तथा 19 गन्धर्वा देवकन्याश च सर्वे चाप्सरसां गणाः सरांसि सरितः शैलाः सागराश च विशां पते 20 उपगम्याब्रुवन सर्वे दिष्ट्या वर्धसि शत्रुहन हतश च नहुषः पापॊ दिष्ट्यागस्त्येन धीमता दिष्ट्या पापसमाचारः कृतः सर्पॊ महीतले |
1
[ṣ] atha saṃcintayānasya devarājasya dhīmataḥ nahuṣasya vadhopāyaṃ lokapālaiḥ sahaiva taiḥ tapasvī tatra bhagavān agastyaḥ pratyadṛśyata 2 so 'bravīd arcya devendraṃ diṣṭyā vai vardhate bhavān viśvarūpavināśena vṛtrāsuravadhena ca 3 diṣṭyā ca nahuṣo bhraṣṭo devarājyāt puraṃdara diṣṭyā hatāriṃ paśyāmi bhavantaṃ balasūdana 4 svāgataṃ te maharṣe 'stu prīto 'haṃ darśanāt tava pādyam ācamanīyaṃ ca gām arghyaṃ ca pratīccha me 5 pūjitaṃ copaviṣṭaṃ tam āsane munisattamam paryapṛcchata deveśaḥ prahṛṣṭo brāhmaṇarṣabham 6 etad icchāmi bhagavan kathyamānaṃ dvijottama paribhraṣṭaḥ kathaṃ svargān nahuṣaḥ pāpaniścayaḥ 7 śṛṇu śakra priyaṃ vākyaṃ yathā rājā durātmavān svargād bhraṣṭo durācāro nahuṣo baladarpitaḥ 8 śramārtās tu vahantas taṃ nahuṣaṃ pāpakāriṇam devarṣayo mahābhāgās tathā brahmarṣayo 'malāḥ papracchuḥ saṃśayaṃ deva nahuṣaṃ jayatāṃ vara 9 ya ime brahmaṇā proktā mantrā vai prokṣaṇe gavām ete pramāṇaṃ bhavata utāho neti vāsava nahuṣo neti tān āha tamasā mūḍha cetanaḥ 10 adharme saṃpravṛttas tvaṃ dharmaṃ na pratipadyase pramāṇam etad asmākaṃ pūrvaṃ proktaṃ maharṣibhiḥ 11 tato vivadamānaḥ sa munibhiḥ saha vāsava atha mām aspṛśan mūrdhni pādenādharmapīḍitaḥ 12 tenābhūd dhuta tejāḥ sa niḥśrīkaś ca śacīpate tatas tam aham āvignam avocaṃ bhayapīḍitam 13 yasmāt pūrvaiḥ kṛtaṃ brahma brahmarṣibhir anuṣṭhitam aduṣṭaṃ dūṣayasi vai yac ca mūrdhny aspṛśaḥ padā 14 yac cāpi tvam ṛṣīn mūḍha brahmakalpān durāsadān vāhān kṛtvā vāhayasi tena svargād dhataprabhaḥ 15 dhvaṃsa pāpaparibhraṣṭaḥ kṣīṇapuṇyo mahītalam daśavarṣasahasrāṇi sarparūpadharo mahān vicariṣyasi pūrṇeṣu punaḥ svargam avāpsyasi 16 evaṃ bhraṣṭo durātmā sa devarājyād ariṃdama diṣṭyā vardhāmahe śakra hato bāhmaṇa kaṇṭakaḥ 17 triviṣṭapaṃ prapadyasva pāhi lokāñ śacīpate jitendriyo jitāmitraḥ stūyamāno maharṣibhiḥ 18 tato devā bhṛṣaṃ tuṣṭā maharṣigaṇasaṃvṛtāḥ pitaraś caiva yakṣāś ca bhujagā rākṣasās tathā 19 gandharvā devakanyāś ca sarve cāpsarasāṃ gaṇāḥ sarāṃsi saritaḥ śailāḥ sāgarāś ca viśāṃ pate 20 upagamyābruvan sarve diṣṭyā vardhasi śatruhan hataś ca nahuṣaḥ pāpo diṣṭyāgastyena dhīmatā diṣṭyā pāpasamācāraḥ kṛtaḥ sarpo mahītale |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 5
Chapter 18
|
1
[ष] ततः शक्रः सतूयमानॊ गन्धर्वाप्सरसां गणैः ऐरावतं समारुह्य दविपेन्द्रं लक्षणैर युतम 2 पावकश च महातेजा महर्षिश च बृहस्पतिः यमश च वरुणश चैव कुबेरश च धनेश्वरः 3 सर्वैर देवैः परिवृतः शक्रॊ वृत्रनिषूदनः गन्धर्वैर अप्सरॊभिश च यातस तरिभुवनं परभुः 4 स समेत्य महेन्द्राण्या देवराजः शतक्रतुः मुदा परमया युक्तः पालयाम आस देवराट 5 ततः स भगवांस तत्र अङ्गिराः समदृश्यत अथर्ववेद मन्त्रैश च देवेन्द्रं समपूजयत 6 ततस तु भगवान इन्द्रः परहृष्टः समपद्यत वरं च परददौ तस्मै अथर्वाङ्गिरसे तदा 7 अथर्वाङ्गिरसं नाम अस्मिन वेदे भविष्यति उदाहरणम एतद धि यज्ञभागं च लप्स्यसे 8 एवं संपूज्य भगवान अथर्वाङ्गिरसं तदा वयसर्जयन महाराज देवराजः शतक्रतुः 9 संपूज्य सर्वांस तरिदशान ऋषींश चापि तपॊधनान इन्द्रः परमुदितॊ राजन धर्मेणापालयत परजाः 10 एवं दुःखम अनुप्राप्तम इन्द्रेण सह भार्यया अज्ञातवासश च कृतः शत्रूणां वधकाङ्क्षया 11 नात्र मन्युस तवया कार्यॊ यत कलिष्टॊ ऽसि महावने दरौपद्या सह राजेन्द्र भरातृभिश च महात्मभिः 12 एवं तवम अपि राजेन्द्र राज्यं पराप्स्यसि भारत वृत्रं हत्वा यथा पराप्तः शक्रः कौरवनन्दन 13 दुराचारश च नहुषॊ बरह्म दविट पापचेतनः अगस्त्यपाशाभिहतॊ विनष्टः शाश्वतीं समाः 14 एवं तव दुरात्मानः शत्रवः शत्रुसूदन कषिप्रं नाशं गमिष्यन्ति कर्णदुर्यॊधनादयः 15 अतः सागरपर्यन्तां भॊक्ष्यसे मेदिनीम इमाम भरातृभिः सहितॊ वीर दरौपद्या च सहाभिभॊ 16 उपाख्यानम इदं शक्र विजयं वेद संमितम राज्ञा वयूढेष्व अनीकेषु शरॊतव्यं जयम इच्छता 17 तस्मात संश्रावयामि तवां विजयं जयतां वर संस्तूयमाना वर्धन्ते महात्मानॊ युधिष्ठिर 18 कषत्रियाणाम अभावॊ ऽयं युधिष्ठिर महात्मनाम दुर्यॊधनापराधेन भीमार्जुनबलेन च 19 आख्यानम इन्द्र विजयं य इदं नियतः पठेत धूतपाप्मा जितस्वर्गः स परेत्येह च मॊदते 20 न चारिजं भयं तस्य न चापुत्रॊ भवेन नरः नापदं पराप्नुयात कां चिद दीर्घम आयुश च विन्दति सर्वत्र जयम आप्नॊति न कदा चित पराजयम 21 एवम आश्वासितॊ राजा शल्येन भरतर्षभ पूजयाम आस विधिवच छल्यं धर्मभृतां वरः 22 शरुत्वा शल्यस्य वचनं कुन्तीपुत्रॊ युधिष्ठिरः परत्युवाच महाबाहुर मद्रराजम इदं वचः 23 भवान कर्णस्य सारथ्यं करिष्यति न संशयः तत्र तेजॊवधः कार्यः कर्णस्य मम संस्तवैः 24 एवम एतत करिष्यामि यथा मां संप्रभाषसे यच चान्यद अपि शक्ष्यामि तत करिष्याम्य अहं तव 25 तत आमन्त्र्य कौन्तेयाञ शल्यॊ मद्राधिपस तदा जगाम सबलः शरीमान दुर्यॊधनम अरिंदमः |
1
[ṣ] tataḥ śakraḥ stūyamāno gandharvāpsarasāṃ gaṇaiḥ airāvataṃ samāruhya dvipendraṃ lakṣaṇair yutam 2 pāvakaś ca mahātejā maharṣiś ca bṛhaspatiḥ yamaś ca varuṇaś caiva kuberaś ca dhaneśvaraḥ 3 sarvair devaiḥ parivṛtaḥ śakro vṛtraniṣūdanaḥ gandharvair apsarobhiś ca yātas tribhuvanaṃ prabhuḥ 4 sa sametya mahendrāṇyā devarājaḥ śatakratuḥ mudā paramayā yuktaḥ pālayām āsa devarāṭ 5 tataḥ sa bhagavāṃs tatra aṅgirāḥ samadṛśyata atharvaveda mantraiś ca devendraṃ samapūjayat 6 tatas tu bhagavān indraḥ prahṛṣṭaḥ samapadyata varaṃ ca pradadau tasmai atharvāṅgirase tadā 7 atharvāṅgirasaṃ nāma asmin vede bhaviṣyati udāharaṇam etad dhi yajñabhāgaṃ ca lapsyase 8 evaṃ saṃpūjya bhagavān atharvāṅgirasaṃ tadā vyasarjayan mahārāja devarājaḥ śatakratuḥ 9 saṃpūjya sarvāṃs tridaśān ṛṣīṃś cāpi tapodhanān indraḥ pramudito rājan dharmeṇāpālayat prajāḥ 10 evaṃ duḥkham anuprāptam indreṇa saha bhāryayā ajñātavāsaś ca kṛtaḥ śatrūṇāṃ vadhakāṅkṣayā 11 nātra manyus tvayā kāryo yat kliṣṭo 'si mahāvane draupadyā saha rājendra bhrātṛbhiś ca mahātmabhiḥ 12 evaṃ tvam api rājendra rājyaṃ prāpsyasi bhārata vṛtraṃ hatvā yathā prāptaḥ śakraḥ kauravanandana 13 durācāraś ca nahuṣo brahma dviṭ pāpacetanaḥ agastyapāśābhihato vinaṣṭaḥ śāśvatīṃ samāḥ 14 evaṃ tava durātmānaḥ śatravaḥ śatrusūdana kṣipraṃ nāśaṃ gamiṣyanti karṇaduryodhanādayaḥ 15 ataḥ sāgaraparyantāṃ bhokṣyase medinīm imām bhrātṛbhiḥ sahito vīra draupadyā ca sahābhibho 16 upākhyānam idaṃ śakra vijayaṃ veda saṃmitam rājñā vyūḍheṣv anīkeṣu śrotavyaṃ jayam icchatā 17 tasmāt saṃśrāvayāmi tvāṃ vijayaṃ jayatāṃ vara saṃstūyamānā vardhante mahātmāno yudhiṣṭhira 18 kṣatriyāṇām abhāvo 'yaṃ yudhiṣṭhira mahātmanām duryodhanāparādhena bhīmārjunabalena ca 19 ākhyānam indra vijayaṃ ya idaṃ niyataḥ paṭhet dhūtapāpmā jitasvargaḥ sa pretyeha ca modate 20 na cārijaṃ bhayaṃ tasya na cāputro bhaven naraḥ nāpadaṃ prāpnuyāt kāṃ cid dīrgham āyuś ca vindati sarvatra jayam āpnoti na kadā cit parājayam 21 evam āśvāsito rājā śalyena bharatarṣabha pūjayām āsa vidhivac chalyaṃ dharmabhṛtāṃ varaḥ 22 śrutvā śalyasya vacanaṃ kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ pratyuvāca mahābāhur madrarājam idaṃ vacaḥ 23 bhavān karṇasya sārathyaṃ kariṣyati na saṃśayaḥ tatra tejovadhaḥ kāryaḥ karṇasya mama saṃstavaiḥ 24 evam etat kariṣyāmi yathā māṃ saṃprabhāṣase yac cānyad api śakṣyāmi tat kariṣyāmy ahaṃ tava 25 tata āmantrya kaunteyāñ śalyo madrādhipas tadā jagāma sabalaḥ śrīmān duryodhanam ariṃdamaḥ |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 5
Chapter 19
|
1
[व] युयुधानस ततॊ वीरः सात्वतानां महारथः महता चतुरङ्गेण बलेनागाद युधिष्ठिरम 2 तस्य यॊधा महावीर्या नानादेशसमागताः नानाप्रहरणा वीराः शॊभयां चक्रिरे बलम 3 परश्वधैर भिण्ड बालैः शक्तितॊमरमुद्गरैः शक्त्यृष्टि परशु परासैः करवालैश च निर्मलैः 4 खड्गकार्मुकनिर्यूहैः शरैश च विविधैर अपि तैलधौतैः परकाशद्भिस तद अशॊभत वै बलम 5 तस्य मेघप्रकाशस्य शस्त्रैस तैः शॊभितस्य च बभूव रूपं सैन्यस्य मेघस्येव स विद्युतः 6 अक्षौहिणी हि सेना सा तदा यौधिष्ठिरं बलम परविश्यान्तर धधे राजन सागरं कुनदी यथा 7 तथैवाक्षौहिणीं गृह्य चेदीनाम ऋषभॊ बली धृष्टकेतुर उपागच्छत पाण्डवान अमितौजसः 8 मागधश च जयत्सेनॊ जरासंधिर महाबलः अक्षौहिण्यैव सैन्यस्य धर्मराजम उपागमत 9 तथैव पाण्ड्यॊ राजेन्द्र सागरानूपवासिभिः वृतॊ बहुविधैर यॊधैर युधिष्ठिरम उपागमत 10 तस्य सैन्यम अतीवासीत तस्मिन बलसमागमे परेक्षणीयतरं राजन सुवेषं बलवत तदा 11 दरुपदस्याप्य अभूत सेना नानादेशसमागतैः शॊभिता पुरुषैः शूरैः पुत्रैश चास्य महारथैः 12 तथैव राजा मत्स्यानां विराटॊ वाहिनीपतिः पार्वतीयैर महीपालैः सहितः पाण्डवान इयात 13 इतश चेतश च पाण्डूनां समाजग्मुर महात्मनाम अक्षौहिण्यस तु सप्तैव विविधध्वजसंकुलाः युयुत्समानाः कुरुभिः पाण्डवान समहर्षयन 14 तथैव धार्तराष्ट्रस्य हर्षं समभिवर्धयन भगदत्तॊ महीपालः सेनाम अक्षौहिणीं ददौ 15 तस्य चीनैः किरातैश च काञ्चनैर इव संवृतम बभौ बलम अनाधृष्यं कर्णिकारवनं यथा 16 तथा भूरिश्रवाः शूरः शल्यश च कुरुनन्दन दुर्यॊधनम उपायाताव अक्षौहिण्या पृथक पृथक 17 कृतवर्मा च हार्दिक्यॊ भॊजान्धकबलैः सह अक्षौहिण्यैव सेनाया दुर्यॊधनम उपागमत 18 तस्य तैः पुरुषव्याघ्रैर वनमाला धरैर बलम अशॊभत यथामत्तैर वनं परक्रीडितैर गजैः 19 जयद्रथ मुखाश चान्ये सिन्धुसौवीरवासिनः आजग्मुः पृथिवीपालाः कम्पयन्त इवाचलान 20 तेषाम अक्षौहिणी सेना बहुला विबभौ तदा विभूयमाना वातेन बहुरूपा इवाम्बुदाः 21 सुदक्षिणश च काम्बॊजॊ यवनैश च शकैस तथा उपाजगाम कौरव्यम अक्षौहिण्या विशां पते 22 तस्य सेना समावायः शलभानाम इवाबभौ स च संप्राप्य कौरव्यं तत्रैवान्तर दधे तदा 23 तथा माहिष्मती वासी नीलॊ नीलायुधैः सह महीपालॊ महावीर्यैर दक्षिणापथवासिभिः 24 आवन्त्यौ च महीपालौ महाबलसु संवृतौ पृथग अक्षौहिणीभ्यां ताव अभियातौ सुयॊधनम 25 केकयाश च नरव्याघ्राः सॊदर्याः पञ्च पार्थिवाः संहर्षयन्तः कौरव्यम अक्षौहिण्या समाद्रवन 26 इतश चेतश च सर्वेषां भूमिपानां महात्मनाम तिस्रॊ ऽनयाः समवर्तन्त वाहिन्यॊ भरतर्षभ 27 एवम एकादशावृत्ताः सेना दुर्यॊधनस्य ताः युयुत्समानाः कौन्तेयान नाना धवजसमाकुलाः 28 न हास्तिनपुरे राजन्न अवकाशॊ ऽभवत तदा राज्ञां सबलमुख्यानां पराधान्येनापि भारत 29 ततः पञ्चनदं चैव कृत्स्नं च कुरुजाङ्गलम तथा रॊहित कारण्यं मरु भूमिश च केवला 30 अहिच छत्रं कालकूटं गङ्गाकूलं च भारत वारणा वाटधानं च यामुनश चैव पर्वतः 31 एष देशः सुविस्तीर्णः परभूतधनधान्यवान बभूव कौरवेयाणां बलेन सुसमाकुलः 32 तत्र सैन्यं तथायुक्तं ददर्श स पुरॊहितः यः सपाञ्चालराजेन परेषितः कौरवान परति |
1
[v] yuyudhānas tato vīraḥ sātvatānāṃ mahārathaḥ mahatā caturaṅgeṇa balenāgād yudhiṣṭhiram 2 tasya yodhā mahāvīryā nānādeśasamāgatāḥ nānāpraharaṇā vīrāḥ śobhayāṃ cakrire balam 3 paraśvadhair bhiṇḍa bālaiḥ śaktitomaramudgaraiḥ śaktyṛṣṭi paraśu prāsaiḥ karavālaiś ca nirmalaiḥ 4 khaḍgakārmukaniryūhaiḥ śaraiś ca vividhair api tailadhautaiḥ prakāśadbhis tad aśobhata vai balam 5 tasya meghaprakāśasya śastrais taiḥ śobhitasya ca babhūva rūpaṃ sainyasya meghasyeva sa vidyutaḥ 6 akṣauhiṇī hi senā sā tadā yaudhiṣṭhiraṃ balam praviśyāntar dhadhe rājan sāgaraṃ kunadī yathā 7 tathaivākṣauhiṇīṃ gṛhya cedīnām ṛṣabho balī dhṛṣṭaketur upāgacchat pāṇḍavān amitaujasaḥ 8 māgadhaś ca jayatseno jarāsaṃdhir mahābalaḥ akṣauhiṇyaiva sainyasya dharmarājam upāgamat 9 tathaiva pāṇḍyo rājendra sāgarānūpavāsibhiḥ vṛto bahuvidhair yodhair yudhiṣṭhiram upāgamat 10 tasya sainyam atīvāsīt tasmin balasamāgame prekṣaṇīyataraṃ rājan suveṣaṃ balavat tadā 11 drupadasyāpy abhūt senā nānādeśasamāgataiḥ śobhitā puruṣaiḥ śūraiḥ putraiś cāsya mahārathaiḥ 12 tathaiva rājā matsyānāṃ virāṭo vāhinīpatiḥ pārvatīyair mahīpālaiḥ sahitaḥ pāṇḍavān iyāt 13 itaś cetaś ca pāṇḍūnāṃ samājagmur mahātmanām akṣauhiṇyas tu saptaiva vividhadhvajasaṃkulāḥ yuyutsamānāḥ kurubhiḥ pāṇḍavān samaharṣayan 14 tathaiva dhārtarāṣṭrasya harṣaṃ samabhivardhayan bhagadatto mahīpālaḥ senām akṣauhiṇīṃ dadau 15 tasya cīnaiḥ kirātaiś ca kāñcanair iva saṃvṛtam babhau balam anādhṛṣyaṃ karṇikāravanaṃ yathā 16 tathā bhūriśravāḥ śūraḥ śalyaś ca kurunandana duryodhanam upāyātāv akṣauhiṇyā pṛthak pṛthak 17 kṛtavarmā ca hārdikyo bhojāndhakabalaiḥ saha akṣauhiṇyaiva senāyā duryodhanam upāgamat 18 tasya taiḥ puruṣavyāghrair vanamālā dharair balam aśobhata yathāmattair vanaṃ prakrīḍitair gajaiḥ 19 jayadratha mukhāś cānye sindhusauvīravāsinaḥ ājagmuḥ pṛthivīpālāḥ kampayanta ivācalān 20 teṣām akṣauhiṇī senā bahulā vibabhau tadā vibhūyamānā vātena bahurūpā ivāmbudāḥ 21 sudakṣiṇaś ca kāmbojo yavanaiś ca śakais tathā upājagāma kauravyam akṣauhiṇyā viśāṃ pate 22 tasya senā samāvāyaḥ śalabhānām ivābabhau sa ca saṃprāpya kauravyaṃ tatraivāntar dadhe tadā 23 tathā māhiṣmatī vāsī nīlo nīlāyudhaiḥ saha mahīpālo mahāvīryair dakṣiṇāpathavāsibhiḥ 24 āvantyau ca mahīpālau mahābalasu saṃvṛtau pṛthag akṣauhiṇībhyāṃ tāv abhiyātau suyodhanam 25 kekayāś ca naravyāghrāḥ sodaryāḥ pañca pārthivāḥ saṃharṣayantaḥ kauravyam akṣauhiṇyā samādravan 26 itaś cetaś ca sarveṣāṃ bhūmipānāṃ mahātmanām tisro 'nyāḥ samavartanta vāhinyo bharatarṣabha 27 evam ekādaśāvṛttāḥ senā duryodhanasya tāḥ yuyutsamānāḥ kaunteyān nānā dhvajasamākulāḥ 28 na hāstinapure rājann avakāśo 'bhavat tadā rājñāṃ sabalamukhyānāṃ prādhānyenāpi bhārata 29 tataḥ pañcanadaṃ caiva kṛtsnaṃ ca kurujāṅgalam tathā rohita kāraṇyaṃ maru bhūmiś ca kevalā 30 ahic chatraṃ kālakūṭaṃ gaṅgākūlaṃ ca bhārata vāraṇā vāṭadhānaṃ ca yāmunaś caiva parvataḥ 31 eṣa deśaḥ suvistīrṇaḥ prabhūtadhanadhānyavān babhūva kauraveyāṇāṃ balena susamākulaḥ 32 tatra sainyaṃ tathāyuktaṃ dadarśa sa purohitaḥ yaḥ sapāñcālarājena preṣitaḥ kauravān prati |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 5
Chapter 20
|
1
[व] स तु कौरव्यम आसाद्य दरुपदस्य पुरॊहितः सत्कृतॊ धृतराष्ट्रेण भीष्मेण विदुरेण च 2 सर्वं कौशल्यम उक्त्वादौ पृष्ट्वा चैवम अनामयम सर्वसेनाप्रणेतॄणां मध्ये वाक्यम उवाच ह 3 सर्वैर भवद्भिर विदितॊ राजधर्मः सनातनः वाक्यॊपादान हेतॊस तु वक्ष्यामि विदिते सति 4 धृतरष्ट्रश च पाण्डुश च सुताव एकस्य विश्रुतौ तयॊः समानं दरविणं पैतृकं नात्र संशयः 5 धृतराष्ट्रस्य ये पुत्रास ते पराप्ताः पैतृकं वसु पाण्डुपुत्राः कथं नाम न पराप्ताः पैतृकं वसु 6 एवंगते पाण्डवेयैर विदितं वः पुरा यथा न पराप्तं पैतृकं दरव्यं धार्तराष्ट्रेण संवृतम 7 पराणान्तिकैर अप्य उपायैः परयतद्भिर अनेकशः शेषवन्तॊ न शकिता नयितुं यमसादनम 8 पुनश च वर्धितं राज्यं सवबलेन महात्मभिः छद्मनापहृतं कषुद्रैर धार्तराष्ट्रः स सौबलैः 9 तद अप्य अनुमतं कर्म तथायुक्तम अनेन वै वासिताश च महारण्ये वर्षाणीह तरयॊदश 10 सभायां कलेशितैर वीरैः सह भार्यैस तथा भृशम अरण्ये विविधाः कलेशाः संप्राप्तास तैः सुदारुणाः 11 तथा विराटनगरे यॊन्यन्तरगतैर इव पराप्तः परमसंक्लेशॊ यथा पापैर महात्मभिः 12 ते सर्वे पृष्ठतः कृत्वा तत सर्वं पूर्वकिल्बिषम सामैव कुरुभिः सार्धम इच्छन्ति कुरुपुंगवाः 13 तेषां च वृत्तम आज्ञाय वृत्तं दुर्यॊधनस्य च अनुनेतुम इहार्हन्ति धृतराष्ट्रं सुहृज्जनाः 14 न हि ते विग्रहं वीराः कुर्वन्ति कुरुभिः सह अविनाशेन लॊकस्य काङ्क्षन्ते पाण्डवाः सवकम 15 यश चापि धार्तराष्ट्रस्य हेतुः सयाद विग्रहं परति स च हेतुर न मन्तव्यॊ बलीयांसस तथा हि ते 16 अक्षौहिण्यॊ हि सप्तैव धर्मपुत्रस्य संगताः युयुत्समानाः कुरुभिः परतीक्षन्ते ऽसय शासनम 17 अपरे पुरुषव्याघ्राः सहस्राक्षौहिणी समाः सात्यकिर भीमसेनश च यमौ च सुमहाबलौ 18 एकादशैताः पृतना एकतश च समागताः एकतश च महाबाहुर बहुरूपॊ धनंजयः 19 यथा किरीटी सेनाभ्यःसर्वाभ्यॊ वयतिरिच्यते एवम एव महाबाहुर वासु देवॊ महाद्युतिः 20 बहुलत्वं च सेनानां विक्रमं च किरीटिनः बुद्धिमत्तां च कृष्णस्य बुद्ध्वा युध्येत कॊ नरः 21 ते भवन्तॊ यथा धर्मं यथा समयम एव च परयच्छन्तु परदातव्यं मा वः कालॊ ऽतयगाद अयम |
1
[v] sa tu kauravyam āsādya drupadasya purohitaḥ satkṛto dhṛtarāṣṭreṇa bhīṣmeṇa vidureṇa ca 2 sarvaṃ kauśalyam uktvādau pṛṣṭvā caivam anāmayam sarvasenāpraṇetṝṇāṃ madhye vākyam uvāca ha 3 sarvair bhavadbhir vidito rājadharmaḥ sanātanaḥ vākyopādāna hetos tu vakṣyāmi vidite sati 4 dhṛtaraṣṭraś ca pāṇḍuś ca sutāv ekasya viśrutau tayoḥ samānaṃ draviṇaṃ paitṛkaṃ nātra saṃśayaḥ 5 dhṛtarāṣṭrasya ye putrās te prāptāḥ paitṛkaṃ vasu pāṇḍuputrāḥ kathaṃ nāma na prāptāḥ paitṛkaṃ vasu 6 evaṃgate pāṇḍaveyair viditaṃ vaḥ purā yathā na prāptaṃ paitṛkaṃ dravyaṃ dhārtarāṣṭreṇa saṃvṛtam 7 prāṇāntikair apy upāyaiḥ prayatadbhir anekaśaḥ śeṣavanto na śakitā nayituṃ yamasādanam 8 punaś ca vardhitaṃ rājyaṃ svabalena mahātmabhiḥ chadmanāpahṛtaṃ kṣudrair dhārtarāṣṭraḥ sa saubalaiḥ 9 tad apy anumataṃ karma tathāyuktam anena vai vāsitāś ca mahāraṇye varṣāṇīha trayodaśa 10 sabhāyāṃ kleśitair vīraiḥ saha bhāryais tathā bhṛśam araṇye vividhāḥ kleśāḥ saṃprāptās taiḥ sudāruṇāḥ 11 tathā virāṭanagare yonyantaragatair iva prāptaḥ paramasaṃkleśo yathā pāpair mahātmabhiḥ 12 te sarve pṛṣṭhataḥ kṛtvā tat sarvaṃ pūrvakilbiṣam sāmaiva kurubhiḥ sārdham icchanti kurupuṃgavāḥ 13 teṣāṃ ca vṛttam ājñāya vṛttaṃ duryodhanasya ca anunetum ihārhanti dhṛtarāṣṭraṃ suhṛjjanāḥ 14 na hi te vigrahaṃ vīrāḥ kurvanti kurubhiḥ saha avināśena lokasya kāṅkṣante pāṇḍavāḥ svakam 15 yaś cāpi dhārtarāṣṭrasya hetuḥ syād vigrahaṃ prati sa ca hetur na mantavyo balīyāṃsas tathā hi te 16 akṣauhiṇyo hi saptaiva dharmaputrasya saṃgatāḥ yuyutsamānāḥ kurubhiḥ pratīkṣante 'sya śāsanam 17 apare puruṣavyāghrāḥ sahasrākṣauhiṇī samāḥ sātyakir bhīmasenaś ca yamau ca sumahābalau 18 ekādaśaitāḥ pṛtanā ekataś ca samāgatāḥ ekataś ca mahābāhur bahurūpo dhanaṃjayaḥ 19 yathā kirīṭī senābhyaḥsarvābhyo vyatiricyate evam eva mahābāhur vāsu devo mahādyutiḥ 20 bahulatvaṃ ca senānāṃ vikramaṃ ca kirīṭinaḥ buddhimattāṃ ca kṛṣṇasya buddhvā yudhyeta ko naraḥ 21 te bhavanto yathā dharmaṃ yathā samayam eva ca prayacchantu pradātavyaṃ mā vaḥ kālo 'tyagād ayam |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 5
Chapter 21
|
1
[व] तस्य तद वचनं शरुत्वा परज्ञावृद्धॊ महाद्युतिः संपूज्यैनं यथाकालं भीष्मॊ वचनम अब्रवीत 2 दिष्ट्या कुशलिनः सर्वे पाण्डवाः सह बान्धवैः दिष्ट्या सहायवन्तश च दिष्ट्या धर्मे च ते रताः 3 दिष्ट्या च संधिकामास ते भरातरः कुरुनन्दनाः दिष्ट्या न युद्धमनसः सह दामॊदरेण ते 4 भवता सत्यम उक्तं च सर्वम एतन न संशयः अतितीक्ष्णं तु ते वाक्यं बराह्मण्याद इति मे मतिः 5 असंशयं कलेशितास ते वने चेह च पाण्डवाः पराप्ताश च धर्मतः सर्वं पितुर धनम असंशयम 6 किरीटी बलवान पार्थः कृतास्त्रश च महाबलः कॊ हि पाण्डुसुतं युद्धे विषहेत धनंजयम 7 अपि वज्रधरः साक्षात किम उतान्ये धनुर भृतः तरयाणाम अपि लॊकानां समर्थ इति मे मतिः 8 भीष्मे बरुवति तद वाक्यं धृष्टम आक्षिप्य मन्युमान दुर्यॊधनं समालॊक्य कर्णॊ वचनम अब्रवीत 9 न तन न विदितं बरह्मँल लॊके भूतेन केन चित पुनर उक्तेन किं तेन भाषितेन पुनः पुनः 10 दुर्यॊधनार्थे शकुनिर दयूते निर्जितवान पुरा समयेन गतॊ ऽरण्यं पाण्डुपुत्रॊ युधिष्ठिरः 11 न तं समयम आदृत्य राज्यम इच्छति पैतृकम बलम आश्रित्य मत्स्यानां पाञ्चालानां च पार्थिवः 12 दुर्यॊधनॊ भयाद विद्वन न दद्यात पदम अन्ततः धर्मतस तु महीं कृत्स्नां परदद्याच छत्रवे ऽपि च 13 यदि काङ्क्षन्ति ते राज्यं पितृपैतामहं पुनः यथाप्रतिज्ञं कालं तं चरन्तु वनम आश्रिताः 14 ततॊ दुर्यॊधनस्याङ्के वर्तन्ताम अकुतॊभयाः अधार्मिकाम इमां बुद्धिं कुर्युर मौर्ख्याद धि केवलम 15 अथ ते धर्मम उत्सृज्य युद्धम इच्छन्ति पाण्डवाः आसाद्येमान कुरुश्रेष्ठान समरिष्यन्ति वचॊ मम 16 किं नु राधेय वाचा ते कर्म तत समर्तुम अर्हसि एक एव यदा पार्थः षड रथाञ जितवान युधि 17 न चेद एवं करिष्यामॊ यद अयं बराह्मणॊ ऽबरवीत धरुवं युधि हतास तेन भक्षयिष्याम पांसुकान 18 धृतराष्ट्रस ततॊ भीष्मम अनुमान्य परसाद्य च अवभर्त्स्य च राधेयम इदं वचनम अब्रवीत 19 अस्मद्धितम इदं वाक्यं भीष्मः शांतनवॊ ऽबरवीत पाण्डवानां हितं चैव सर्वस्य जगतस तथा 20 चिन्तयित्वा तु पार्थेभ्यः परेषयिष्यामि संजयम स भवान परतियात्व अद्य पाण्डवान एव माचिरम 21 स तं सत्कृत्य कौरव्यः परेषयाम आस पाण्डवान सभामध्ये समाहूय संजयं वाक्यम अब्रवीत |
1
[v] tasya tad vacanaṃ śrutvā prajñāvṛddho mahādyutiḥ saṃpūjyainaṃ yathākālaṃ bhīṣmo vacanam abravīt 2 diṣṭyā kuśalinaḥ sarve pāṇḍavāḥ saha bāndhavaiḥ diṣṭyā sahāyavantaś ca diṣṭyā dharme ca te ratāḥ 3 diṣṭyā ca saṃdhikāmās te bhrātaraḥ kurunandanāḥ diṣṭyā na yuddhamanasaḥ saha dāmodareṇa te 4 bhavatā satyam uktaṃ ca sarvam etan na saṃśayaḥ atitīkṣṇaṃ tu te vākyaṃ brāhmaṇyād iti me matiḥ 5 asaṃśayaṃ kleśitās te vane ceha ca pāṇḍavāḥ prāptāś ca dharmataḥ sarvaṃ pitur dhanam asaṃśayam 6 kirīṭī balavān pārthaḥ kṛtāstraś ca mahābalaḥ ko hi pāṇḍusutaṃ yuddhe viṣaheta dhanaṃjayam 7 api vajradharaḥ sākṣāt kim utānye dhanur bhṛtaḥ trayāṇām api lokānāṃ samartha iti me matiḥ 8 bhīṣme bruvati tad vākyaṃ dhṛṣṭam ākṣipya manyumān duryodhanaṃ samālokya karṇo vacanam abravīt 9 na tan na viditaṃ brahmaṁl loke bhūtena kena cit punar uktena kiṃ tena bhāṣitena punaḥ punaḥ 10 duryodhanārthe śakunir dyūte nirjitavān purā samayena gato 'raṇyaṃ pāṇḍuputro yudhiṣṭhiraḥ 11 na taṃ samayam ādṛtya rājyam icchati paitṛkam balam āśritya matsyānāṃ pāñcālānāṃ ca pārthivaḥ 12 duryodhano bhayād vidvan na dadyāt padam antataḥ dharmatas tu mahīṃ kṛtsnāṃ pradadyāc chatrave 'pi ca 13 yadi kāṅkṣanti te rājyaṃ pitṛpaitāmahaṃ punaḥ yathāpratijñaṃ kālaṃ taṃ carantu vanam āśritāḥ 14 tato duryodhanasyāṅke vartantām akutobhayāḥ adhārmikām imāṃ buddhiṃ kuryur maurkhyād dhi kevalam 15 atha te dharmam utsṛjya yuddham icchanti pāṇḍavāḥ āsādyemān kuruśreṣṭhān smariṣyanti vaco mama 16 kiṃ nu rādheya vācā te karma tat smartum arhasi eka eva yadā pārthaḥ ṣaḍ rathāñ jitavān yudhi 17 na ced evaṃ kariṣyāmo yad ayaṃ brāhmaṇo 'bravīt dhruvaṃ yudhi hatās tena bhakṣayiṣyāma pāṃsukān 18 dhṛtarāṣṭras tato bhīṣmam anumānya prasādya ca avabhartsya ca rādheyam idaṃ vacanam abravīt 19 asmaddhitam idaṃ vākyaṃ bhīṣmaḥ śāṃtanavo 'bravīt pāṇḍavānāṃ hitaṃ caiva sarvasya jagatas tathā 20 cintayitvā tu pārthebhyaḥ preṣayiṣyāmi saṃjayam sa bhavān pratiyātv adya pāṇḍavān eva māciram 21 sa taṃ satkṛtya kauravyaḥ preṣayām āsa pāṇḍavān sabhāmadhye samāhūya saṃjayaṃ vākyam abravīt |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 5
Chapter 22
|
1
[धृ] पराप्तान आहुः संजय पाण्डुपुत्रान; उपप्लव्ये तान विजानीहि गत्वा अजातशत्रुं च सभाजयेथा; दिष्ट्यानघ गरामम उपस्थितस तवम 2 सर्वान वदेः संजय सवस्तिमन्तः; कृच्छ्रं वासम अतदर्हा निरुष्य तेषां शान्तिर विद्यते ऽसमासु शीघ्रं; मिथ्यॊपेतानाम उपकारिणां सताम 3 नाहं कव चित संजय पाण्डवानां; मिथ्यावृत्तिं कां चन जात्व अपश्यम सर्वां शरियं हय आत्मवीर्येण लब्ध्वा; पर्याकार्षुः पाण्डवा मह्यम एव 4 दॊषं हय एषां नाधिगच्छे परिक्षन; नित्यं कं चिद येन गर्हेय पार्थान धर्मार्थाभ्यां कर्म कुर्वन्ति नित्यं; सुखप्रिया नानुरुध्यन्ति कामान 5 धर्मं शीतं कषुत्पिपासे तथैव; निद्रां तन्द्रीं करॊधहर्षौ परमादम धृत्या चैव परज्ञया चाभिभूय; धर्मार्थयॊगान परयतन्ति पार्थाः 6 तयजन्ति मित्रेषु धनानि काले; न संवासाज जीर्यति मैत्रम एषाम यथार्ह मानार्थ करा हि पार्थास; तेषां दवेष्टा नास्त्य आजमीढस्य पक्षे 7 अन्यत्र पापाद विषमान मन्दबुद्धेर; दुर्यॊधनात कषुद्रतराच च कर्णात तेषां हीमे हीनसुखप्रियाणां; महात्मनां संजनयन्ति तेजः 8 उत्थानवीर्यः सुखम एधमानॊ; दुर्यॊधनः सुकृतं मन्यते तत तेषां भागं यच च मन्येत बालः; शक्यं हर्तुं जीवतां पाण्डवानाम 9 यस्यार्जुनः पदवीं केशवश च; वृकॊदरः सात्यकॊ ऽजातशत्रॊः माद्रीपुत्रौ सृञ्जयाश चापि सर्वे; पुरा युद्धात साधु तस्य परदानम 10 स हय एवैकः पृथिवीं सव्यसाची; गाण्डीवधन्वा परणुदेद रथस्थः तथा विष्णुः केशवॊ ऽपय अप्रधृष्यॊ; लॊकत्रयस्याधिपतिर महात्मा 11 तिष्ठेत कस तस्य मर्त्यः पुरस्ताद; यः सर्वदेवेषु वरेण्य ईड्यः पर्जन्यघॊषान परवपञ शरौघान; पतंगसंघान इव शीघ्रवेगान 12 दिशं हय उदीचीम अपि चॊत्तरान कुरून; गाण्डीवधन्वैक रथॊ जिगाय धनं चैषाम आहरत सव्यसाची; सेनानुगान बलिदांश चैव चक्रे 13 यश चैव देवान खाण्डवे सव्यसाची; गाण्डीवधन्वा परजिगाय सेन्द्रान उपाहरत फल्गुनॊ जातवेदसे; यशॊ मानं वर्धयन पाण्डवानाम 14 गदा भृतां नाद्य समॊ ऽसति; भीमाद धस्त्य आरॊहॊ नास्ति समश च तस्य रथे ऽरजुनाद आहुर अहीनम एनं; बाह्वॊर बले चायुत नागवीर्यम 15 सुशिक्षितः कृतवैरस तरस्वी; दहेत करुद्धस तरसा धार्तराष्ट्रान सदात्यमर्षी बलवान न शक्यॊ; युद्धे जेतुं वासवेनापि साक्षात 16 सुचेतसौ बलिनौ शीघ्रहस्तौ; सुशिक्षितौ भरातरौ फल्गुनेन शयेनौ यथा पक्षिपूगान रुजन्तौ; माद्रीपुत्रौ नेह कुरून विशेताम 17 तेषां मध्ये वर्तमानस तरस्वी; धृष्टद्युम्नः पाण्डवानाम इहैकः सहामात्यः सॊमकानां परबर्हः; संत्यक्तात्मा पाण्डवानां जयाय 18 सहॊषितश चरितार्थॊ वयः सथः; शाल्वेयानाम अधिपॊ वै विराटः सह पुत्रैः पाण्डवार्थे च शश्वद; युधिष्ठिरं भक्त इति शरुतं मे 19 अवरुद्धा बलिनः केकयेभ्यॊ; महेष्वासा भरातरः पञ्च सन्ति केकयेभ्यॊ राज्यम आकाङ्क्षमाणा; युद्धार्थिनश चानुवसन्ति पार्थान 20 सर्वे च वीराः पृथिवीपतीनां; समानीताः पाण्डवार्थे निविष्टाः शूरान अहं भक्तिमतः शृणॊमि; परीत्या युक्तान संश्रितान धर्मराजम 21 गिर्याश्रया दुर्ग निवासिनश च; यॊधाः पृथिव्यां कुलजा विशुद्धाः मलेच्छाश च नानायुध वीर्यवन्तः; समागताः पाण्डवार्थे निविष्टाः 22 पाण्ड्यश च राजामित इन्द्रकल्पॊ; युधि परवीरैर बहुभिः समेतः समागतः पाण्डवार्थे महात्मा; लॊकप्रवीरॊ ऽपरतिवीर्य तेजाः 23 अस्त्रं दरॊणाद अर्जुनाद वासुदेवात; कृपाद भीष्माद येन कृतं शृणॊमि यं तं कार्ष्णि परतिमं पराहुर एकं; स सात्यकिः पाण्डवार्थे निविष्टः 24 अपाश्रिताश चेदिकरूषकाश च; सर्वॊत्साहैर भूमिपालैः समेताः तेषां मध्ये सूर्यम इवातपन्तं; शरिया वृतं चेदिपतिं जवलन्तम 25 अस्तम्भनीयं युधि मन्यमानं; जया कर्षतां शरेष्ठतमं पृथिव्याम सर्वॊत्साहं कषत्रियाणां निहत्य; परसह्य कृष्णस तरसा ममर्द 26 यशॊ मानौ वर्धयन यादवानां; पुराभिनच छिशुपालं समीके यस्य सर्वे वर्धयन्ति सम मानं; करूष राजप्रमुखा नरेन्द्राः 27 तम असह्यं केशवं तत्र मत्वा; सुग्रीव युक्तेन रथेन कृष्णम संप्राद्रवंश चेदिपतिं विहाय; सिंहं दृष्ट्वा कषुद्रमृगा इवान्ये 28 यस तं परतीपस तरसा परत्युदीयाद; आशंसमानॊ दवैरथे वासुदेवम सॊ ऽशेत कृष्णेन हतः परासुर; वातेनेवॊन्मथितः कर्णिकारः 29 पराक्रमं मे यद अवेदयन्त; तेषाम अर्थे संजय केशवस्य अनुस्मरंस तस्य कर्माणि विष्णॊर; गावल्गणे नाधिगच्छामि शान्तिम 30 न जातु ताञ शत्रुर अन्यः सहेत; येषां स सयाद अग्रणीर वृष्णिसिंहः परवेपते मे हृदयं भयेन; शरुत्वा कृष्णाव एकरथे समेतौ 31 नॊ चेद गच्छेत संगरं मन्दबुद्धिस; ताभ्यां सुतॊ मे विपरीतचेताः नॊ चेत कुरून संजय निर्दहेताम; इन्द्रा विष्णू दैत्य सेनां यथैव मतॊ हि मे शक्रसमॊ धनंजयः; सनातनॊ वृष्णिवीरश च विष्णुः 32 धर्मारामॊ हरीनिषेधस तरस्वी; कुन्तीपुत्रः पाण्डवॊ ऽजातशत्रुः दुर्यॊधनेन निकृतॊ मनस्वी; नॊ चेत करुद्ध परदहेद धार्तराष्ट्रान 33 नाहं तथा हय अर्जुनाद वासुदेवाद; भीमाद वापि परदहेद धार्तराष्ट्रान यथा राज्ञः करॊधदीप्तस्य सूत; मन्यॊर अहं भीततरः सदैव 34 अलं तपॊ बरह्मचर्येण युक्तः; संकल्पॊ ऽयं मानसस तस्य सिध्येत तस्य करॊधं संजयाहं सिमीके; सथाने जानभृशम अस्म्य अद्य भीतः 35 स गच्छ शीघ्रं परहितॊ रथेन; पाञ्चालराजस्य चमूं परेत्य अजातशत्रुं कुशलं सम पृच्छेः; पुनः पुनः परीतियुक्तं वदेस तवम 36 जनार्दनं चापि समेत्य तात; महामात्रं वीर्यवताम उदारम अनामयं मद्वचनेन पृच्छेर; धृतराष्ट्रः पाण्डवैः शान्तिम ईप्सुः 37 न तस्य किं चिद वचनं न कुर्यात; कुन्तीपुत्रॊ वासुदेवस्य सूत परियश चैषाम आत्मसमश च कृष्णॊ; विद्वांश चैषां कर्मणि नित्ययुक्तः 38 समानीय पाणवान सृञ्जयांश च; जनार्दनं युयुधानं विराटम अनामयं मद्वचनेन पृच्छेः; सर्वांस तथा दरौपदेयांश च पञ्च 39 यद यत तत्र पराप्तकालं परेभ्यस; तवं मन्येथा भारतानां हितं च तत तद भाषेथाः संजय राजमध्ये; न मूर्छयेद यन न भवेच च युद्धम |
1
[dhṛ] prāptān āhuḥ saṃjaya pāṇḍuputrān; upaplavye tān vijānīhi gatvā ajātaśatruṃ ca sabhājayethā; diṣṭyānagha grāmam upasthitas tvam 2 sarvān vadeḥ saṃjaya svastimantaḥ; kṛcchraṃ vāsam atadarhā niruṣya teṣāṃ śāntir vidyate 'smāsu śīghraṃ; mithyopetānām upakāriṇāṃ satām 3 nāhaṃ kva cit saṃjaya pāṇḍavānāṃ; mithyāvṛttiṃ kāṃ cana jātv apaśyam sarvāṃ śriyaṃ hy ātmavīryeṇa labdhvā; paryākārṣuḥ pāṇḍavā mahyam eva 4 doṣaṃ hy eṣāṃ nādhigacche parikṣan; nityaṃ kaṃ cid yena garheya pārthān dharmārthābhyāṃ karma kurvanti nityaṃ; sukhapriyā nānurudhyanti kāmān 5 dharmaṃ śītaṃ kṣutpipāse tathaiva; nidrāṃ tandrīṃ krodhaharṣau pramādam dhṛtyā caiva prajñayā cābhibhūya; dharmārthayogān prayatanti pārthāḥ 6 tyajanti mitreṣu dhanāni kāle; na saṃvāsāj jīryati maitram eṣām yathārha mānārtha karā hi pārthās; teṣāṃ dveṣṭā nāsty ājamīḍhasya pakṣe 7 anyatra pāpād viṣamān mandabuddher; duryodhanāt kṣudratarāc ca karṇāt teṣāṃ hīme hīnasukhapriyāṇāṃ; mahātmanāṃ saṃjanayanti tejaḥ 8 utthānavīryaḥ sukham edhamāno; duryodhanaḥ sukṛtaṃ manyate tat teṣāṃ bhāgaṃ yac ca manyeta bālaḥ; śakyaṃ hartuṃ jīvatāṃ pāṇḍavānām 9 yasyārjunaḥ padavīṃ keśavaś ca; vṛkodaraḥ sātyako 'jātaśatroḥ mādrīputrau sṛñjayāś cāpi sarve; purā yuddhāt sādhu tasya pradānam 10 sa hy evaikaḥ pṛthivīṃ savyasācī; gāṇḍīvadhanvā praṇuded rathasthaḥ tathā viṣṇuḥ keśavo 'py apradhṛṣyo; lokatrayasyādhipatir mahātmā 11 tiṣṭheta kas tasya martyaḥ purastād; yaḥ sarvadeveṣu vareṇya īḍyaḥ parjanyaghoṣān pravapañ śaraughān; pataṃgasaṃghān iva śīghravegān 12 diśaṃ hy udīcīm api cottarān kurūn; gāṇḍīvadhanvaika ratho jigāya dhanaṃ caiṣām āharat savyasācī; senānugān balidāṃś caiva cakre 13 yaś caiva devān khāṇḍave savyasācī; gāṇḍīvadhanvā prajigāya sendrān upāharat phalguno jātavedase; yaśo mānaṃ vardhayan pāṇḍavānām 14 gadā bhṛtāṃ nādya samo 'sti; bhīmād dhasty āroho nāsti samaś ca tasya rathe 'rjunād āhur ahīnam enaṃ; bāhvor bale cāyuta nāgavīryam 15 suśikṣitaḥ kṛtavairas tarasvī; dahet kruddhas tarasā dhārtarāṣṭrān sadātyamarṣī balavān na śakyo; yuddhe jetuṃ vāsavenāpi sākṣāt 16 sucetasau balinau śīghrahastau; suśikṣitau bhrātarau phalgunena śyenau yathā pakṣipūgān rujantau; mādrīputrau neha kurūn viśetām 17 teṣāṃ madhye vartamānas tarasvī; dhṛṣṭadyumnaḥ pāṇḍavānām ihaikaḥ sahāmātyaḥ somakānāṃ prabarhaḥ; saṃtyaktātmā pāṇḍavānāṃ jayāya 18 sahoṣitaś caritārtho vayaḥ sthaḥ; śālveyānām adhipo vai virāṭaḥ saha putraiḥ pāṇḍavārthe ca śaśvad; yudhiṣṭhiraṃ bhakta iti śrutaṃ me 19 avaruddhā balinaḥ kekayebhyo; maheṣvāsā bhrātaraḥ pañca santi kekayebhyo rājyam ākāṅkṣamāṇā; yuddhārthinaś cānuvasanti pārthān 20 sarve ca vīrāḥ pṛthivīpatīnāṃ; samānītāḥ pāṇḍavārthe niviṣṭāḥ śūrān ahaṃ bhaktimataḥ śṛṇomi; prītyā yuktān saṃśritān dharmarājam 21 giryāśrayā durga nivāsinaś ca; yodhāḥ pṛthivyāṃ kulajā viśuddhāḥ mlecchāś ca nānāyudha vīryavantaḥ; samāgatāḥ pāṇḍavārthe niviṣṭāḥ 22 pāṇḍyaś ca rājāmita indrakalpo; yudhi pravīrair bahubhiḥ sametaḥ samāgataḥ pāṇḍavārthe mahātmā; lokapravīro 'prativīrya tejāḥ 23 astraṃ droṇād arjunād vāsudevāt; kṛpād bhīṣmād yena kṛtaṃ śṛṇomi yaṃ taṃ kārṣṇi pratimaṃ prāhur ekaṃ; sa sātyakiḥ pāṇḍavārthe niviṣṭaḥ 24 apāśritāś cedikarūṣakāś ca; sarvotsāhair bhūmipālaiḥ sametāḥ teṣāṃ madhye sūryam ivātapantaṃ; śriyā vṛtaṃ cedipatiṃ jvalantam 25 astambhanīyaṃ yudhi manyamānaṃ; jyā karṣatāṃ śreṣṭhatamaṃ pṛthivyām sarvotsāhaṃ kṣatriyāṇāṃ nihatya; prasahya kṛṣṇas tarasā mamarda 26 yaśo mānau vardhayan yādavānāṃ; purābhinac chiśupālaṃ samīke yasya sarve vardhayanti sma mānaṃ; karūṣa rājapramukhā narendrāḥ 27 tam asahyaṃ keśavaṃ tatra matvā; sugrīva yuktena rathena kṛṣṇam saṃprādravaṃś cedipatiṃ vihāya; siṃhaṃ dṛṣṭvā kṣudramṛgā ivānye 28 yas taṃ pratīpas tarasā pratyudīyād; āśaṃsamāno dvairathe vāsudevam so 'śeta kṛṣṇena hataḥ parāsur; vātenevonmathitaḥ karṇikāraḥ 29 parākramaṃ me yad avedayanta; teṣām arthe saṃjaya keśavasya anusmaraṃs tasya karmāṇi viṣṇor; gāvalgaṇe nādhigacchāmi śāntim 30 na jātu tāñ śatrur anyaḥ saheta; yeṣāṃ sa syād agraṇīr vṛṣṇisiṃhaḥ pravepate me hṛdayaṃ bhayena; śrutvā kṛṣṇāv ekarathe sametau 31 no ced gacchet saṃgaraṃ mandabuddhis; tābhyāṃ suto me viparītacetāḥ no cet kurūn saṃjaya nirdahetām; indrā viṣṇū daitya senāṃ yathaiva mato hi me śakrasamo dhanaṃjayaḥ; sanātano vṛṣṇivīraś ca viṣṇuḥ 32 dharmārāmo hrīniṣedhas tarasvī; kuntīputraḥ pāṇḍavo 'jātaśatruḥ duryodhanena nikṛto manasvī; no cet kruddha pradahed dhārtarāṣṭrān 33 nāhaṃ tathā hy arjunād vāsudevād; bhīmād vāpi pradahed dhārtarāṣṭrān yathā rājñaḥ krodhadīptasya sūta; manyor ahaṃ bhītataraḥ sadaiva 34 alaṃ tapo brahmacaryeṇa yuktaḥ; saṃkalpo 'yaṃ mānasas tasya sidhyet tasya krodhaṃ saṃjayāhaṃ simīke; sthāne jānabhṛśam asmy adya bhītaḥ 35 sa gaccha śīghraṃ prahito rathena; pāñcālarājasya camūṃ paretya ajātaśatruṃ kuśalaṃ sma pṛccheḥ; punaḥ punaḥ prītiyuktaṃ vades tvam 36 janārdanaṃ cāpi sametya tāta; mahāmātraṃ vīryavatām udāram anāmayaṃ madvacanena pṛccher; dhṛtarāṣṭraḥ pāṇḍavaiḥ śāntim īpsuḥ 37 na tasya kiṃ cid vacanaṃ na kuryāt; kuntīputro vāsudevasya sūta priyaś caiṣām ātmasamaś ca kṛṣṇo; vidvāṃś caiṣāṃ karmaṇi nityayuktaḥ 38 samānīya pāṇavān sṛñjayāṃś ca; janārdanaṃ yuyudhānaṃ virāṭam anāmayaṃ madvacanena pṛccheḥ; sarvāṃs tathā draupadeyāṃś ca pañca 39 yad yat tatra prāptakālaṃ parebhyas; tvaṃ manyethā bhāratānāṃ hitaṃ ca tat tad bhāṣethāḥ saṃjaya rājamadhye; na mūrchayed yan na bhavec ca yuddham |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 5
Chapter 23
|
1
[व] राज्ञस तु वचनं शरुत्वा धृतराष्ट्रस्य संजयः उपप्लव्यं ययौ दरष्टुं पाण्डवान अमितौजसः 2 स तु राजानम आसाद्य धर्मात्मानं युधिष्ठिरम परणिपत्य ततः पूर्वं सूतपुत्रॊ ऽभयभाषत 3 गावल्गणिः संजय सूत सूनुर; अजातशत्रुम अवदत परतीतः दिष्ट्या राजंस तवाम अरॊगं परपश्ये; सहायवन्तं च महेन्द्रकल्पम 4 अनामयं पृच्छति तवाम्बिकेयॊ; वृद्धॊ राजा धृतराष्ट्रॊ मनीषी कच चिद भीमः कुशली पाण्डवाग्र्यॊ; धनंजयस तौ च माद्री तनूजौ 5 कच चित कृष्णा दरौपदी राजपुत्री; सत्यव्रता वीर पत्नी सपुत्रा मनस्विनी यत्र च वाञ्छसि तवम; इष्टान कामान भारत सवस्ति कामः 6 गावल्गणे संजय सवागतं ते; परीतात्माहं तवाभिवदामि सूत अनामयं परतिजाने तवाहं; सहानुजैः कुशली चास्मि विद्वन 7 चिराद इदं कुशलं भरतस्य; शरुत्वा राज्ञः कुरुवृद्धस्य सूत मन्ये साक्षाद दृष्टम अहं नरेन्द्रं; दृष्ट्वैव तवां संजय परीतियॊगात 8 पितामहॊ नः सथविरॊ मनस्वी; महाप्रज्ञः सर्वधर्मॊपपन्नः स कौरव्यः कुशली तात भीष्मॊ; यथापूर्वं वृत्तिर अप्य अस्य कच चित 9 कच चिद राजा धृतराष्ट्रः सपुत्रॊ; वैचित्र वीर्यः कुशली महात्मा महाराजॊ बाह्लिकः परातिपेयः; कच चिद विद्वान कुशली सूतपुत्र 10 स सॊमदत्तः कुशली तात कच चिद; भूरिश्रवाः सत्यसंधः शलश च दरॊणः सपुत्रश च कृपश च विप्रॊ; महेष्वासाः कच चिद एते ऽपय अरॊगाः 11 महाप्राज्ञाः सर्वशास्त्रावदाता; धनुर भृतां मुख्यतमाः पृथिव्याम कच चिन मानं तात लभन्त एते; धनुर भृतः कच चिद एते ऽपय अरॊगाः 12 सर्वे कुरुभ्यः सपृहयन्ति संजय; धनुर्धरा ये पृथिव्यां युवानः येषां राष्ट्रे निवसति दर्शनीयॊ; महेष्वासः शीलवान दरॊणपुत्रः 13 वैश्यापुत्रः कुशली तात कच चिन; महाप्राज्ञॊ राजपुत्रॊ युयुत्सुः कर्णॊ ऽमात्यः कुशली तात कच चित; सुयॊधनॊ यस्य मन्दॊ विधेयः 14 सत्रियॊ वृद्धा भारतानां जनन्यॊ; महानस्यॊ दासभार्याश च सूत वध्वः पुत्रा भागिनेया भगिन्यॊ; दौहित्रा वा कच चिद अप्य अव्यलीकाः 15 कच चिद राजा बाह्मणानां यथावत; परवर्तते पूर्ववत तात वृत्तिम कच चिद दायान मामकान धार्तराष्ट्रॊ; दविजातीनां संजय नॊपहन्ति 16 कच चिद राजा धृतराष्ट्रः सपुत्र; उपेक्षते बराह्मणातिक्रमान वै कच चिन न हेतॊर इव वर्त्म भूत; उपेक्षते तेषु स नयून वृत्तिम 17 एतज जयॊतिर उत्तमं जीवलॊके; शुक्लं परजानां विहितं विधात्रा ते चेल लॊभं न नियच्छन्ति मन्दाः; कृत्स्नॊ नाशॊ भविता कौरवाणाम 18 कच चिद राजा धृतराष्ट्रः सपुत्रॊ; बुभूषते वृत्तिम अमात्यवर्गे कच चिन न भेदेन जिजीविषन्ति; सुहृद रूपा दुर्हृदश चैकमित्राः 19 कच चिन न पापं कथयन्ति तात; ते पाण्डवानां कुरवः सर्व एव कच चिद दृष्ट्वा दस्यु संघान समेतान; समरन्ति पार्थस्य युधां परणेतुः 20 मौर्वी भुजाग्र परहितान सम तात; दॊधूयमानेन धनुर्धरेण गाण्डीवमुक्तान सतनयित्नुघॊषान; अजिह्मगान कच चिद अनुस्मरन्ति 21 न हय अपश्यं कं चिद अहं पृथिव्यां; शरुतं समं वाधिकम अर्जुनेन यस्यैक षष्टिर निशितास तीक्ष्णधाराः; सुवाससः संमतॊ हस्तवापः 22 गदापाणिर भीमसेनस तरस्वी; परवेपयञ शत्रुसंघान अनीके नागः परभिन्न इव नड्वलासु; चङ्क्रम्यते कच चिद एनं समरन्ति 23 माद्रीपुत्रः सहदेवः कलिङ्गान; समागतान अजयद दन्तकूरे वामेनास्यन दक्षिणेनैव यॊ वै; महाबलं कच चिद एनं समरन्ति 24 उद्यन्न अयं नकुलः परेषितॊ वै; गावल्गणे संजय पश्यतस ते दिशं परतीचीं वशम आनयन मे; माद्री सुतं कच चिद एनं समरन्ति 25 अभ्याभवॊ दवैतवने य आसीद; दुर्मन्त्रिते घॊषयात्रा गतानाम यत्र मन्दाञ शत्रुवशं परयातान; अमॊचयद भीमसेनॊ जयश च 26 अहं पश्चाद अर्जुनम अभ्यरक्षं; माद्रीपुत्रौ भीमसेनश च चक्रे गाण्डीवभृच छत्रुसंघान उदस्य; सवस्त्य आगमत कच चिद एनं समरन्ति 27 न कर्मणा साधुनैकेन नूनं; कर्तुं शक्यं भवतीह संजय सर्वात्मना परिजेतुं वयं चेन; न शक्नुमॊ धृतराष्ट्रस्य पुत्रम |
1
[v] rājñas tu vacanaṃ śrutvā dhṛtarāṣṭrasya saṃjayaḥ upaplavyaṃ yayau draṣṭuṃ pāṇḍavān amitaujasaḥ 2 sa tu rājānam āsādya dharmātmānaṃ yudhiṣṭhiram praṇipatya tataḥ pūrvaṃ sūtaputro 'bhyabhāṣata 3 gāvalgaṇiḥ saṃjaya sūta sūnur; ajātaśatrum avadat pratītaḥ diṣṭyā rājaṃs tvām arogaṃ prapaśye; sahāyavantaṃ ca mahendrakalpam 4 anāmayaṃ pṛcchati tvāmbikeyo; vṛddho rājā dhṛtarāṣṭro manīṣī kac cid bhīmaḥ kuśalī pāṇḍavāgryo; dhanaṃjayas tau ca mādrī tanūjau 5 kac cit kṛṣṇā draupadī rājaputrī; satyavratā vīra patnī saputrā manasvinī yatra ca vāñchasi tvam; iṣṭān kāmān bhārata svasti kāmaḥ 6 gāvalgaṇe saṃjaya svāgataṃ te; prītātmāhaṃ tvābhivadāmi sūta anāmayaṃ pratijāne tavāhaṃ; sahānujaiḥ kuśalī cāsmi vidvan 7 cirād idaṃ kuśalaṃ bharatasya; śrutvā rājñaḥ kuruvṛddhasya sūta manye sākṣād dṛṣṭam ahaṃ narendraṃ; dṛṣṭvaiva tvāṃ saṃjaya prītiyogāt 8 pitāmaho naḥ sthaviro manasvī; mahāprajñaḥ sarvadharmopapannaḥ sa kauravyaḥ kuśalī tāta bhīṣmo; yathāpūrvaṃ vṛttir apy asya kac cit 9 kac cid rājā dhṛtarāṣṭraḥ saputro; vaicitra vīryaḥ kuśalī mahātmā mahārājo bāhlikaḥ prātipeyaḥ; kac cid vidvān kuśalī sūtaputra 10 sa somadattaḥ kuśalī tāta kac cid; bhūriśravāḥ satyasaṃdhaḥ śalaś ca droṇaḥ saputraś ca kṛpaś ca vipro; maheṣvāsāḥ kac cid ete 'py arogāḥ 11 mahāprājñāḥ sarvaśāstrāvadātā; dhanur bhṛtāṃ mukhyatamāḥ pṛthivyām kac cin mānaṃ tāta labhanta ete; dhanur bhṛtaḥ kac cid ete 'py arogāḥ 12 sarve kurubhyaḥ spṛhayanti saṃjaya; dhanurdharā ye pṛthivyāṃ yuvānaḥ yeṣāṃ rāṣṭre nivasati darśanīyo; maheṣvāsaḥ śīlavān droṇaputraḥ 13 vaiśyāputraḥ kuśalī tāta kac cin; mahāprājño rājaputro yuyutsuḥ karṇo 'mātyaḥ kuśalī tāta kac cit; suyodhano yasya mando vidheyaḥ 14 striyo vṛddhā bhāratānāṃ jananyo; mahānasyo dāsabhāryāś ca sūta vadhvaḥ putrā bhāgineyā bhaginyo; dauhitrā vā kac cid apy avyalīkāḥ 15 kac cid rājā bāhmaṇānāṃ yathāvat; pravartate pūrvavat tāta vṛttim kac cid dāyān māmakān dhārtarāṣṭro; dvijātīnāṃ saṃjaya nopahanti 16 kac cid rājā dhṛtarāṣṭraḥ saputra; upekṣate brāhmaṇātikramān vai kac cin na hetor iva vartma bhūta; upekṣate teṣu sa nyūna vṛttim 17 etaj jyotir uttamaṃ jīvaloke; śuklaṃ prajānāṃ vihitaṃ vidhātrā te cel lobhaṃ na niyacchanti mandāḥ; kṛtsno nāśo bhavitā kauravāṇām 18 kac cid rājā dhṛtarāṣṭraḥ saputro; bubhūṣate vṛttim amātyavarge kac cin na bhedena jijīviṣanti; suhṛd rūpā durhṛdaś caikamitrāḥ 19 kac cin na pāpaṃ kathayanti tāta; te pāṇḍavānāṃ kuravaḥ sarva eva kac cid dṛṣṭvā dasyu saṃghān sametān; smaranti pārthasya yudhāṃ praṇetuḥ 20 maurvī bhujāgra prahitān sma tāta; dodhūyamānena dhanurdhareṇa gāṇḍīvamuktān stanayitnughoṣān; ajihmagān kac cid anusmaranti 21 na hy apaśyaṃ kaṃ cid ahaṃ pṛthivyāṃ; śrutaṃ samaṃ vādhikam arjunena yasyaika ṣaṣṭir niśitās tīkṣṇadhārāḥ; suvāsasaḥ saṃmato hastavāpaḥ 22 gadāpāṇir bhīmasenas tarasvī; pravepayañ śatrusaṃghān anīke nāgaḥ prabhinna iva naḍvalāsu; caṅkramyate kac cid enaṃ smaranti 23 mādrīputraḥ sahadevaḥ kaliṅgān; samāgatān ajayad dantakūre vāmenāsyan dakṣiṇenaiva yo vai; mahābalaṃ kac cid enaṃ smaranti 24 udyann ayaṃ nakulaḥ preṣito vai; gāvalgaṇe saṃjaya paśyatas te diśaṃ pratīcīṃ vaśam ānayan me; mādrī sutaṃ kac cid enaṃ smaranti 25 abhyābhavo dvaitavane ya āsīd; durmantrite ghoṣayātrā gatānām yatra mandāñ śatruvaśaṃ prayātān; amocayad bhīmaseno jayaś ca 26 ahaṃ paścād arjunam abhyarakṣaṃ; mādrīputrau bhīmasenaś ca cakre gāṇḍīvabhṛc chatrusaṃghān udasya; svasty āgamat kac cid enaṃ smaranti 27 na karmaṇā sādhunaikena nūnaṃ; kartuṃ śakyaṃ bhavatīha saṃjaya sarvātmanā parijetuṃ vayaṃ cen; na śaknumo dhṛtarāṣṭrasya putram |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 5
Chapter 24
|
1
[सम्जय] यथार्हसे पाण्डव तत तथैव; कुरून कुरुश्रेष्ठ जनं च पृच्छसि अनामयास तात मनस्विनस ते; कुरुश्रेष्ठान पृच्छसि पार्थ यांस तवम 2 सन्त्य एव वृद्धाः साधवॊ धार्तराष्ट्रे; सन्त्य एव पापाः पाण्डव तस्य विद्धि दद्याद रिपॊश चापि हि धार्तराष्ट्रः; कुतॊ दायाँल लॊपयेद बराह्मणानाम 3 यद युष्माकं वर्तते ऽसौ न धर्म्यम; अद्रुग्धेषु दरुग्धवत तन न साधु मित्र धरुक सयाद धृतराष्ट्रः सपुत्रॊ; युष्मान दविषन साधु वृतान असाधुः 4 न चानुजानाति भृशं च तप्यते; शॊचत्य अन्तः सथविरॊ ऽजातशत्रॊ शृणॊति हि बराह्मणानां समेत्य; मित्रद्रॊहः पातकेभ्यॊ गरीयान 5 समरन्ति तुभ्यं नरदेवं संगमे; युद्धे च जिष्णॊश च युधां परणेतुः समुत्कृष्टे दुन्दुभिशङ्खशब्दे; गदापाणिं भीमसेनं समरन्ति 6 माद्री सुतौ चापि रणाजिमध्ये; सर्वा दिशः संपतन्तौ समरन्ति सेनां वर्षन्तौ शरवर्षैर अजस्रं; महारथौ समरे दुष्प्रकम्प्यौ 7 न तव एव मन्ये पुरुषस्य राजन्न; अनागतं जञायते यद भविष्यम तवं चेद इमं सर्वधर्मॊपपन्नः; पराप्तः कलेशं पाण्डव कृच्छ्ररूपम 8 तवम एवैतत सर्वम अतश च भूयः; समीकुर्याः परज्ञयाजात शत्रॊ न कामार्थं संत्यजेयुर हि धर्मं; पाण्डॊः सुताः सर्व एवेन्द्र कल्पाः 9 तवम एवैतत परज्ञयाजात शत्रॊ; शमं कुर्या येन शर्माप्नुयुस ते धार्तराष्ट्राः पाण्डवाः सृञ्जयाश च; ये चाप्य अन्ये पार्थिवाः संनिविष्टाः 10 यन माब्रवीद धृतराष्ट्रॊ निशायाम; अजातशत्रॊ वचनं पिता ते सहामात्यः सह पुत्रश च राजन; समेत्य तां वाचम इमां निबॊध |
1
[samjaya] yathārhase pāṇḍava tat tathaiva; kurūn kuruśreṣṭha janaṃ ca pṛcchasi anāmayās tāta manasvinas te; kuruśreṣṭhān pṛcchasi pārtha yāṃs tvam 2 santy eva vṛddhāḥ sādhavo dhārtarāṣṭre; santy eva pāpāḥ pāṇḍava tasya viddhi dadyād ripoś cāpi hi dhārtarāṣṭraḥ; kuto dāyāṁl lopayed brāhmaṇānām 3 yad yuṣmākaṃ vartate 'sau na dharmyam; adrugdheṣu drugdhavat tan na sādhu mitra dhruk syād dhṛtarāṣṭraḥ saputro; yuṣmān dviṣan sādhu vṛtān asādhuḥ 4 na cānujānāti bhṛśaṃ ca tapyate; śocaty antaḥ sthaviro 'jātaśatro śṛṇoti hi brāhmaṇānāṃ sametya; mitradrohaḥ pātakebhyo garīyān 5 smaranti tubhyaṃ naradevaṃ saṃgame; yuddhe ca jiṣṇoś ca yudhāṃ praṇetuḥ samutkṛṣṭe dundubhiśaṅkhaśabde; gadāpāṇiṃ bhīmasenaṃ smaranti 6 mādrī sutau cāpi raṇājimadhye; sarvā diśaḥ saṃpatantau smaranti senāṃ varṣantau śaravarṣair ajasraṃ; mahārathau samare duṣprakampyau 7 na tv eva manye puruṣasya rājann; anāgataṃ jñāyate yad bhaviṣyam tvaṃ ced imaṃ sarvadharmopapannaḥ; prāptaḥ kleśaṃ pāṇḍava kṛcchrarūpam 8 tvam evaitat sarvam ataś ca bhūyaḥ; samīkuryāḥ prajñayājāta śatro na kāmārthaṃ saṃtyajeyur hi dharmaṃ; pāṇḍoḥ sutāḥ sarva evendra kalpāḥ 9 tvam evaitat prajñayājāta śatro; śamaṃ kuryā yena śarmāpnuyus te dhārtarāṣṭrāḥ pāṇḍavāḥ sṛñjayāś ca; ye cāpy anye pārthivāḥ saṃniviṣṭāḥ 10 yan mābravīd dhṛtarāṣṭro niśāyām; ajātaśatro vacanaṃ pitā te sahāmātyaḥ saha putraś ca rājan; sametya tāṃ vācam imāṃ nibodha |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 5
Chapter 25
|
1
[य] समागताः पाण्डवाः सृञ्जयाश च; जनार्दनॊ युयुधानॊ विराटः यत ते वाक्यं धृतराष्ट्रानुशिष्टं; गावल्गणे बरूहि तत सूतपुत्र 2 अजत शत्रुं च वृकॊदरं च; धनंजयं माद्रवतीसुतौ च आमन्त्रये वासुदेवं च शौरिं; युयुधानं चेकितानं विराटम 3 पाञ्चालानाम अधिपं चैव वृद्धं; धृष्टद्युम्नं पार्षतं याज्ञसेनिम सर्वे वाचं शृणुतेमां मदीयां; वक्ष्यामि यां भूतिम इच्छन कुरूणाम 4 शमं राजा धृतराष्ट्रॊ ऽभिनन्दन्न; अयॊजयत तवरमाणॊ रथं मे स भरातृपुत्र सवजनस्य राज्ञस; तद रॊचतां पाण्डवानां शमॊ ऽसतु 5 सर्वैर धर्मैः समुपेताः सथ पार्थाः; परस्थानेन मार्दवेनार्जवेन जाताः कुले अनृशंसा वदान्या; हरीनिषेधाः कर्मणां निश्चयज्ञाः 6 न युज्यते कर्म युष्मसु हीनं; सत्त्वं हि वस तादृशं भीमसेनाः उद्भासते हय अञ्जन बिन्दुवत तच; छुक्ले वस्त्रे यद भवेत किल्बिषं वः 7 सर्वक्षयॊ दृश्यते यत्र कृत्स्नः; पापॊदयॊ निरयॊ ऽभाव संस्थः कस तत कुर्याज जतु कर्म परजानन; पराजयॊ यत्र समॊ जयश च 8 ते वै धन्य यैः कृतं जञातिकार्यं; ये वः पुत्राः सुहृदॊ बान्धवाश च उपक्रुष्टं जीवितं संत्यजेयुस; ततः कुरूणां नियतॊ वै भवः सयात 9 ते चेत कुरून अनुशास्य सथ पार्था; निनीय सर्वान दविषतॊ निगृह्य समं वस तज जीवितं मृत्युना सयाद; यज जीवध्वं जञातिवधे न साधु 10 कॊ हय एव युस्मान सह केशवेन; स चेकितानान पार्षत बाहुगुप्तान स सात्यकीन विषहेत परजेतुं; लब्ध्वापि देवान सचिवान सहेन्द्रान 11 कॊ वा कुरून दरॊण भीष्माभिगुप्तान; अश्वत्थाम्ना शल्य कृपादिभिश च रणे परसॊढुं विषहेत राजन; राधेय गुप्तान सह भूमिपालैः 12 महद बलं धार्तराष्ट्रस्य राज्ञः; कॊ वै शक्तॊ हन्तुम अक्षीयमाणः सॊ ऽहं जये चैव पराजये च; निःश्रेयसं नाधिगच्छामि किं चित 13 कथं हि नीचा इव दौष्कुलेया; निर्धर्मार्थं कर्म कुर्युश च पार्थाः सॊ ऽहं परसाद्य परणतॊ वासुदेवं; पाञ्चालानाम अधिपं चैव वृद्धम 14 कृताञ्जलिः शरणं वः परपद्ये; कथं सवस्ति सत्यात कुरुसृञ्जयानाम न हय एव ते वचनं वासुदेवॊ; धनंजयॊ वा जातु किं चिन न कुर्यात 15 पराणान आदौ याच्यमानः कुतॊ ऽनयद; एतद विद्वन साधनार्थं बरवीमि एतद राज्ञॊ भीष्म पुरॊगमस्य; मतं यद वः शान्तिर इहॊत्तमा सयात |
1
[y] samāgatāḥ pāṇḍavāḥ sṛñjayāś ca; janārdano yuyudhāno virāṭaḥ yat te vākyaṃ dhṛtarāṣṭrānuśiṣṭaṃ; gāvalgaṇe brūhi tat sūtaputra 2 ajata śatruṃ ca vṛkodaraṃ ca; dhanaṃjayaṃ mādravatīsutau ca āmantraye vāsudevaṃ ca śauriṃ; yuyudhānaṃ cekitānaṃ virāṭam 3 pāñcālānām adhipaṃ caiva vṛddhaṃ; dhṛṣṭadyumnaṃ pārṣataṃ yājñasenim sarve vācaṃ śṛṇutemāṃ madīyāṃ; vakṣyāmi yāṃ bhūtim icchan kurūṇām 4 śamaṃ rājā dhṛtarāṣṭro 'bhinandann; ayojayat tvaramāṇo rathaṃ me sa bhrātṛputra svajanasya rājñas; tad rocatāṃ pāṇḍavānāṃ śamo 'stu 5 sarvair dharmaiḥ samupetāḥ stha pārthāḥ; prasthānena mārdavenārjavena jātāḥ kule anṛśaṃsā vadānyā; hrīniṣedhāḥ karmaṇāṃ niścayajñāḥ 6 na yujyate karma yuṣmasu hīnaṃ; sattvaṃ hi vas tādṛśaṃ bhīmasenāḥ udbhāsate hy añjana binduvat tac; chukle vastre yad bhavet kilbiṣaṃ vaḥ 7 sarvakṣayo dṛśyate yatra kṛtsnaḥ; pāpodayo nirayo 'bhāva saṃsthaḥ kas tat kuryāj jatu karma prajānan; parājayo yatra samo jayaś ca 8 te vai dhanya yaiḥ kṛtaṃ jñātikāryaṃ; ye vaḥ putrāḥ suhṛdo bāndhavāś ca upakruṣṭaṃ jīvitaṃ saṃtyajeyus; tataḥ kurūṇāṃ niyato vai bhavaḥ syāt 9 te cet kurūn anuśāsya stha pārthā; ninīya sarvān dviṣato nigṛhya samaṃ vas taj jīvitaṃ mṛtyunā syād; yaj jīvadhvaṃ jñātivadhe na sādhu 10 ko hy eva yusmān saha keśavena; sa cekitānān pārṣata bāhuguptān sa sātyakīn viṣaheta prajetuṃ; labdhvāpi devān sacivān sahendrān 11 ko vā kurūn droṇa bhīṣmābhiguptān; aśvatthāmnā śalya kṛpādibhiś ca raṇe prasoḍhuṃ viṣaheta rājan; rādheya guptān saha bhūmipālaiḥ 12 mahad balaṃ dhārtarāṣṭrasya rājñaḥ; ko vai śakto hantum akṣīyamāṇaḥ so 'haṃ jaye caiva parājaye ca; niḥśreyasaṃ nādhigacchāmi kiṃ cit 13 kathaṃ hi nīcā iva dauṣkuleyā; nirdharmārthaṃ karma kuryuś ca pārthāḥ so 'haṃ prasādya praṇato vāsudevaṃ; pāñcālānām adhipaṃ caiva vṛddham 14 kṛtāñjaliḥ śaraṇaṃ vaḥ prapadye; kathaṃ svasti styāt kurusṛñjayānām na hy eva te vacanaṃ vāsudevo; dhanaṃjayo vā jātu kiṃ cin na kuryāt 15 prāṇān ādau yācyamānaḥ kuto 'nyad; etad vidvan sādhanārthaṃ bravīmi etad rājño bhīṣma purogamasya; mataṃ yad vaḥ śāntir ihottamā syāt |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 5
Chapter 26
|
1
[य] कां नु वाचं संजय मे शृणॊषि; युद्धैषिणीं येन युद्धाद बिभेषि अयुद्धं वै तात युद्धाद गरीयः; कस तल लब्ध्वा जातु युध्येत सूत 2 अकुर्वतश चेत पुरुषस्य संजय; सिध्येत संकल्पॊ मनसा यं यम इच्छेत न कर्म कुर्याद विदितं ममैतद; अन्यत्र युद्धाद बहु यल लघीयः 3 कुतॊ युद्धं जातु नरः परजानन; कॊ दैवशप्तॊ ऽभिवृणीत युद्धम सुखैषिणः कर्म कुर्वन्ति पार्था; धर्माद अहीनं यच च लॊकस्य पथ्यम 4 कर्मॊदयं सुखम आशंसमानः; कृच्छ्रॊपायं तत्त्वतः कर्म दुःखम सुखप्रेप्सुर विजिघांसुश च दुःखं; येन्द्रियाणां परीतिवशानुगामी कामाभिध्या सवशरीरं दुनॊति; यया परयुक्तॊ ऽनुकरॊति दुःखम 5 यथेध्यमानस्य समिद्ध तेजसॊ; भूयॊ बलं वर्धते पावकस्य कामार्थलाभेन तथैव भूयॊ; न तृप्यते सर्विषेवाग्निर इद्धः संपश्येमं भॊगचयं महान्तं; सहास्माभिर धृतराष्ट्रस्य राज्ञः 6 नाश्रेयसाम ईश्वरॊ विग्रहाणां; नाश्रेयसां गीतशब्दं शृणॊति नाश्रेयसः सेवते माल्यगन्धान; न चाप्य अश्रेयांस्य अनुलेपनानि 7 नाश्रेयसः परावरान अध्यवस्ते; कथं तव अस्मान संप्रणुदेत कुरुभ्यः अत्रैव च सयाद अवधूय एष; कामः शरीरे हृदयं दुनॊति 8 सवयं राजा विषमस्थः परेषु; सामस्थ्यम अन्विच्छति तन न साधु यथात्मनः पश्यति वृत्तम एव; तथा परेषाम अपि सॊ ऽभयुपैति 9 आसन्नम अग्निं तु निदाघकाले; गम्भीरकक्षे गहने विसृज्य यथा वृद्धं वायुवशेन शॊचेत; कषेमं मुमुक्षुः शिशिर वयपाये 10 पराप्तैश्वर्यॊ धृतराष्ट्रॊ ऽदय राजा; लालप्यते संजय कस्य हेतॊः परगृह्य दुर्बुद्धिम अनार्जवे रतं; पुत्रं मन्दं मूढम अमन्त्रिणं तु 11 अनाप्तः सन्न आप्ततमस्य वाचं; सुयॊधनॊ विदुरस्यावमन्य सुतस्य राजा धृतराष्ट्रः परियैषी; संबुध्यमानॊ विशते ऽधर्मम एव 12 मेधाविनं हय अर्थकामं कुरूणां; बहुश्रुतं वाग्मिनं शीलवन्तम सूत राजा धृतराष्ट्रः कुरुभ्यॊ; न सॊ ऽसमरद विदुरं पुत्रकाम्यात 13 मानघ्नस्य आत्मकामस्य चेर्ष्यॊः; संरम्भिणश चार्थधर्मातिगस्य दुर्भाषिणॊ मन्युवशानुगस्य; कामात्मनॊ दुर्हृदॊ भावनस्य 14 अनेयस्याश्रेयसॊ दीर्घमन्यॊर; मित्र दरुहः संजय पापबुद्धेः सुतस्य राजा धृतराष्ट्रः परियैषी; परपश्यमानः परजहाद धर्मकामौ 15 तदैव मे संजय दीव्यतॊ ऽभून; नॊ चेत कुरून आगतः सयाद अभावः काव्यां वाचं विरुदॊ भाषमाणॊ; न विन्दते धृतराष्ट्रात परशंसाम 16 कषत्तुर यदा अन्ववर्तन्त बुद्धिं; कृच्छ्रं कुरून न तदाभ्याजगाम यावत परज्ञाम अन्ववर्तन्त तस्य; तावत तेषां राष्ट्रवृद्धिर बभूव 17 तदर्थलुब्धस्य निबॊध मे ऽदय; ये मन्त्रिणॊ धार्तराष्ट्रस्य सूत दुःशासनः शकुनिः सूतपुत्रॊ; गावल्गणे पश्य संमॊहम अस्य 18 सॊ ऽहं न पश्यामि परीक्षमाणः; कथं सवस्ति सयात कुरुसृञ्जयानाम आत्तैश्वर्यॊ धृतराष्ट्रः परेभ्यः; परव्राजिते विदुरे दीर्घदृष्टौ 19 आशंसते वै धृतराष्ट्रः सपुत्रॊ; महाराज्यम असपत्नं पृथिव्याम तस्मिञ शमः केवलं नॊपलभ्यॊ; अत्यासन्नं मद्गतं मन्यते ऽरथम 20 यत तत कर्णॊ मन्यते पारणीयं; युद्धे गृहीतायुधम अर्जुनेन आसंश च युद्धानि पुरा महान्ति; कथं कर्णॊ नाभवद दवीप एषाम 21 कर्णश च जानाति सुयॊधनश च; दरॊणश च जानाति पितामहश च अन्ये च ये कुरवस तत्र सन्ति; यथार्जुनान नास्त्य अपरॊ धनुर्धरः 22 जानन्त्य एते कुरवः सर्व एव; ये चाप्य अन्ये भूमिपालाः समेताः दुर्यॊधनं चापराधे चरन्तम; अरिंदमे फल्गुने ऽविद्यमाने 23 तेनार्थ बद्धं मन्यते धार्तराष्ट्रः; शक्यं हर्तुं पाण्डवानां ममत्वम किरीटिना तालमात्रायुधेन; तद वेदिना संयुगं तत्र गत्वा 24 गाण्डीवविस्फारित शब्दम आजाव; अशृण्वाना घार्तराष्ट्रा धरियन्ते करुद्धस्य चेद भीमसेनस्य वेगात; सुयॊधनॊ मन्यते सिद्धम अर्थम 25 इन्द्रॊ ऽपय एतन नॊत्सहेत तात हर्तुम; ऐश्वर्यं नॊ जीवति भीमसेने धनंजये नकुले चैव सूत; तथा वीरे सहदेवे मदीये 26 स चेद एतां परतिपद्येत बुद्धिं; वृद्धॊ राजा सह पुत्रेण सूत एवं रणे पाण्डव कॊपदग्धा; न नश्येयुः संजय धार्तराष्ट्राः 27 जानासि तवं कलेशम अस्मासु वृत्तं; तवां पूजयन संजयाहं कषमेयम यच चास्माकं कौरवैर भूतपूर्वं; या नॊ वृत्तिर धार्तराष्ट्रे तदासीत 28 अद्यापि तत तत्र तथैव वर्ततां; शान्तिं गमिष्यामि यथा तवम आत्थ इन्द्रप्रस्थे भवतु ममैव राज्यं; सुयॊधनॊ यच्छतु भारताग्र्यः |
1
[y] kāṃ nu vācaṃ saṃjaya me śṛṇoṣi; yuddhaiṣiṇīṃ yena yuddhād bibheṣi ayuddhaṃ vai tāta yuddhād garīyaḥ; kas tal labdhvā jātu yudhyeta sūta 2 akurvataś cet puruṣasya saṃjaya; sidhyet saṃkalpo manasā yaṃ yam icchet na karma kuryād viditaṃ mamaitad; anyatra yuddhād bahu yal laghīyaḥ 3 kuto yuddhaṃ jātu naraḥ prajānan; ko daivaśapto 'bhivṛṇīta yuddham sukhaiṣiṇaḥ karma kurvanti pārthā; dharmād ahīnaṃ yac ca lokasya pathyam 4 karmodayaṃ sukham āśaṃsamānaḥ; kṛcchropāyaṃ tattvataḥ karma duḥkham sukhaprepsur vijighāṃsuś ca duḥkhaṃ; yendriyāṇāṃ prītivaśānugāmī kāmābhidhyā svaśarīraṃ dunoti; yayā prayukto 'nukaroti duḥkham 5 yathedhyamānasya samiddha tejaso; bhūyo balaṃ vardhate pāvakasya kāmārthalābhena tathaiva bhūyo; na tṛpyate sarviṣevāgnir iddhaḥ saṃpaśyemaṃ bhogacayaṃ mahāntaṃ; sahāsmābhir dhṛtarāṣṭrasya rājñaḥ 6 nāśreyasām īśvaro vigrahāṇāṃ; nāśreyasāṃ gītaśabdaṃ śṛṇoti nāśreyasaḥ sevate mālyagandhān; na cāpy aśreyāṃsy anulepanāni 7 nāśreyasaḥ prāvarān adhyavaste; kathaṃ tv asmān saṃpraṇudet kurubhyaḥ atraiva ca syād avadhūya eṣa; kāmaḥ śarīre hṛdayaṃ dunoti 8 svayaṃ rājā viṣamasthaḥ pareṣu; sāmasthyam anvicchati tan na sādhu yathātmanaḥ paśyati vṛttam eva; tathā pareṣām api so 'bhyupaiti 9 āsannam agniṃ tu nidāghakāle; gambhīrakakṣe gahane visṛjya yathā vṛddhaṃ vāyuvaśena śocet; kṣemaṃ mumukṣuḥ śiśira vyapāye 10 prāptaiśvaryo dhṛtarāṣṭro 'dya rājā; lālapyate saṃjaya kasya hetoḥ pragṛhya durbuddhim anārjave rataṃ; putraṃ mandaṃ mūḍham amantriṇaṃ tu 11 anāptaḥ sann āptatamasya vācaṃ; suyodhano vidurasyāvamanya sutasya rājā dhṛtarāṣṭraḥ priyaiṣī; saṃbudhyamāno viśate 'dharmam eva 12 medhāvinaṃ hy arthakāmaṃ kurūṇāṃ; bahuśrutaṃ vāgminaṃ śīlavantam sūta rājā dhṛtarāṣṭraḥ kurubhyo; na so 'smarad viduraṃ putrakāmyāt 13 mānaghnasya ātmakāmasya cerṣyoḥ; saṃrambhiṇaś cārthadharmātigasya durbhāṣiṇo manyuvaśānugasya; kāmātmano durhṛdo bhāvanasya 14 aneyasyāśreyaso dīrghamanyor; mitra druhaḥ saṃjaya pāpabuddheḥ sutasya rājā dhṛtarāṣṭraḥ priyaiṣī; prapaśyamānaḥ prajahād dharmakāmau 15 tadaiva me saṃjaya dīvyato 'bhūn; no cet kurūn āgataḥ syād abhāvaḥ kāvyāṃ vācaṃ virudo bhāṣamāṇo; na vindate dhṛtarāṣṭrāt praśaṃsām 16 kṣattur yadā anvavartanta buddhiṃ; kṛcchraṃ kurūn na tadābhyājagāma yāvat prajñām anvavartanta tasya; tāvat teṣāṃ rāṣṭravṛddhir babhūva 17 tadarthalubdhasya nibodha me 'dya; ye mantriṇo dhārtarāṣṭrasya sūta duḥśāsanaḥ śakuniḥ sūtaputro; gāvalgaṇe paśya saṃmoham asya 18 so 'haṃ na paśyāmi parīkṣamāṇaḥ; kathaṃ svasti syāt kurusṛñjayānām āttaiśvaryo dhṛtarāṣṭraḥ parebhyaḥ; pravrājite vidure dīrghadṛṣṭau 19 āśaṃsate vai dhṛtarāṣṭraḥ saputro; mahārājyam asapatnaṃ pṛthivyām tasmiñ śamaḥ kevalaṃ nopalabhyo; atyāsannaṃ madgataṃ manyate 'rtham 20 yat tat karṇo manyate pāraṇīyaṃ; yuddhe gṛhītāyudham arjunena āsaṃś ca yuddhāni purā mahānti; kathaṃ karṇo nābhavad dvīpa eṣām 21 karṇaś ca jānāti suyodhanaś ca; droṇaś ca jānāti pitāmahaś ca anye ca ye kuravas tatra santi; yathārjunān nāsty aparo dhanurdharaḥ 22 jānanty ete kuravaḥ sarva eva; ye cāpy anye bhūmipālāḥ sametāḥ duryodhanaṃ cāparādhe carantam; ariṃdame phalgune 'vidyamāne 23 tenārtha baddhaṃ manyate dhārtarāṣṭraḥ; śakyaṃ hartuṃ pāṇḍavānāṃ mamatvam kirīṭinā tālamātrāyudhena; tad vedinā saṃyugaṃ tatra gatvā 24 gāṇḍīvavisphārita śabdam ājāv; aśṛṇvānā ghārtarāṣṭrā dhriyante kruddhasya ced bhīmasenasya vegāt; suyodhano manyate siddham artham 25 indro 'py etan notsahet tāta hartum; aiśvaryaṃ no jīvati bhīmasene dhanaṃjaye nakule caiva sūta; tathā vīre sahadeve madīye 26 sa ced etāṃ pratipadyeta buddhiṃ; vṛddho rājā saha putreṇa sūta evaṃ raṇe pāṇḍava kopadagdhā; na naśyeyuḥ saṃjaya dhārtarāṣṭrāḥ 27 jānāsi tvaṃ kleśam asmāsu vṛttaṃ; tvāṃ pūjayan saṃjayāhaṃ kṣameyam yac cāsmākaṃ kauravair bhūtapūrvaṃ; yā no vṛttir dhārtarāṣṭre tadāsīt 28 adyāpi tat tatra tathaiva vartatāṃ; śāntiṃ gamiṣyāmi yathā tvam āttha indraprasthe bhavatu mamaiva rājyaṃ; suyodhano yacchatu bhāratāgryaḥ |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 5
Chapter 27
|
1
[स] धर्मे नित्या पाण्डव ते विचेष्टा; लॊके शरुता दृश्यते चापि पार्थ महास्रावं जीवितं चाप्य अनित्यं; संपश्य तवं पाण्डव मा विनीनशः 2 न चेद भागं कुरवॊ ऽनयत्र युद्धात; परयच्छन्ते तुभ्यम अजातशत्रॊ भैक्ष चर्याम अन्धकवृष्णिराज्ये; शरेयॊ मन्ये न तु युद्धेन राज्यम 3 अल्पकालं जीवितं यन मनुष्ये; महास्रावं नित्यदुःखं चलं च भूयश च तद वयसॊ नानुरूपं; तस्मात पापं पाण्डव मा परसार्षीः 4 कामा मनुष्यं परसजन्त एव; धर्मस्य ये विध्न मूलं नरेन्द्र पूर्वं नरस तान धृतिमान विनिघ्नँल; लॊके परशंसां लभते ऽनवद्याम 5 निबन्धनी हय अर्थतृष्णेह पार्थ; ताम एषतॊ बाध्यते धर्म एव धर्मं तु यः परवृणीते स बुद्धः; कामे गृद्धॊ हीयते ऽरथानुरॊधात 6 धर्मं कृत्वा कर्मणां तात मुख्यं; महाप्रतापः सवितेव भाति हानेन धर्मस्य महीम अपीमां; लब्ध्वा नरः सीदति पापबुद्धिः 7 वेदॊ ऽधीतश चरितं बरह्मचर्यं; यज्ञैर इष्टं बराह्मणेभ्यश च दत्तम परं सथानं मन्यमानेन भूय; आत्मा दत्तॊ वर्षपूगं सुखेभ्यः 8 सुखप्रिये सेवमानॊ ऽतिवेलं; यॊगाभ्यासे यॊ न करॊति कर्म वित्तक्षये हीनसुखॊ ऽतिवेलं; दुःखं शेते कामवेगप्रणुन्नः 9 एवं पुनर अर्थचर्या परसक्तॊ; हित्वा धर्मं यः परकरॊत्य अधर्मम अश्रद्दधत परलॊकाय मूढॊ; हित्वा देहं तप्यते परेत्य मन्दः 10 न कर्मणां विप्रणाशॊ ऽसय अमुत्र; पुण्यानां वाप्य अथ वा पापकानाम पूर्वं कर्तुर गच्छति पुण्यपापं; पश्चात तव एतद अनुयात्य एव कर्ता 11 नयायॊपेतं बराह्मणेभ्यॊ यदन्नं; शरद्धा पूतं गन्धरसॊपपन्नम अन्वाहार्येषूत्तम दक्षिणेषु; तथारूपं कर्म विख्यायते ते 12 इह कषेत्रे करियते पार्थ कार्यं; न वै किं चिद विद्यते परेत्य कार्यम कृतं तवया पारलॊक्यं च कार्यं; पुण्यं महत सद्भिर अनुप्रशस्तम 13 जहाति मृत्युं च जरां भयं च; न कषुत्पिपासे मनसश चाप्रियाणि न कर्तव्यं विद्यते तत्र किं चिद; अन्यत्र वा इन्द्रियप्रीणनार्थात 14 एवंरूपं कर्मफलं नरेन्द्र; मात्रावता हृदयस्य परियेण सक्रॊधजं पाण्डव हर्षजं च; लॊकाव उभौ मा परहासीश चिराय 15 अन्तं गत्वा कर्मणां या परशंसा; सत्यं दमश चार्जवम आनृशंस्यम अश्वमेधॊ राजसूयस तथेष्टः; पापस्यान्तं कर्मणॊ मा पुनर गाः 16 तच चेद एवं देशरूपेण पार्थाः; करिष्यध्वं कर्म पापं चिराय निवसध्वं वर्षपूगान वनेषु; दुःखं वासं पाण्डवा धर्महेतॊः 17 अप्रव्रज्ये यॊजयित्वा पुरस्ताद; आत्माधीनं यद बलं ते तदासीत नित्यं पाञ्चालाः सचिवास तवेमे; जनार्दनॊ युयुधानश च वीरः 18 मत्स्यॊ राजा रुक्मरथः सपुत्रः; परहारिभिः सह पुत्रैर विराटः राजानश च ये विजिताः पुरस्तात; तवाम एव ते संश्रयेयुः समस्ताः 19 महासहायः परतपन बलस्थः; पुरस्कृतॊ वासुदेवार्जुनाभ्याम वरान हनिष्यन दविषतॊ रङ्गमध्ये; वयनेष्यथा धार्तराष्ट्रस्य दर्पम 20 बलं कस्माद वर्हयित्वा परस्य; निजान कस्मात कर्शयित्वा सहायान निरुष्य कस्माद वर्षपूगान वनेषु; युयुत्ससे पाण्डव हीनकालम 21 अप्रज्ञॊ वा पाण्डव युध्यमानॊ; अधर्मज्ञॊ वा भूतिपथाद वयपैति परज्ञावान वा बुध्यमानॊ ऽपि धर्मं; संरम्भाद वा सॊ ऽपि भूतेर अपैति 22 नाधर्मे ते धीयते पार्थ बुद्धिर; न संरम्भात कर्म चकर्थ पापम अद्धा किं तत कारणं यस्य हेतॊः; परज्ञा विरुद्धं कर्म चिकीर्षसीदम 23 अव्याधिजं कटुकं शीर्ष रॊगं; यशॊ मुषं पापफलॊदयं च सतां पेयं यन न पिबन्त्य असन्तॊ; मन्युं महाराज पिब परशाम्य 24 पापानुबन्धं कॊ नु तं कामयेत; कषमैव ते जयायसी नॊत भॊगाः यत्र भीष्मः शांतनवॊ हतः सयाद; यत्र दरॊणः सह पुत्रॊ हतः सयात 25 कृपः शल्यः सौमदत्तिर विकर्णॊ; विविंशतिः कर्णदुर्यॊधनौ च एतान हत्वा कीदेशं तत सुखं सयाद; यद विन्देथास तद अनुब्रूहि पार्थ 26 लब्ध्वापीमां पृथिवीं सागरान्तां; जरामृत्यू नैव हि तवं परजह्याः परियाप्रिये सुखदुःखे च राजन्न; एवं विद्वान नैव युद्धं कुरुष्व 27 अमात्यानां यदि कामस्य हेतॊर; एवं युक्तं कर्म चिकीर्षसि तवम अपाक्रमेः संप्रदाय सवम एभ्यॊ; मा गास तवं वा देव यानात पथॊ ऽदय |
1
[s] dharme nityā pāṇḍava te viceṣṭā; loke śrutā dṛśyate cāpi pārtha mahāsrāvaṃ jīvitaṃ cāpy anityaṃ; saṃpaśya tvaṃ pāṇḍava mā vinīnaśaḥ 2 na ced bhāgaṃ kuravo 'nyatra yuddhāt; prayacchante tubhyam ajātaśatro bhaikṣa caryām andhakavṛṣṇirājye; śreyo manye na tu yuddhena rājyam 3 alpakālaṃ jīvitaṃ yan manuṣye; mahāsrāvaṃ nityaduḥkhaṃ calaṃ ca bhūyaś ca tad vayaso nānurūpaṃ; tasmāt pāpaṃ pāṇḍava mā prasārṣīḥ 4 kāmā manuṣyaṃ prasajanta eva; dharmasya ye vidhna mūlaṃ narendra pūrvaṃ naras tān dhṛtimān vinighnaṁl; loke praśaṃsāṃ labhate 'navadyām 5 nibandhanī hy arthatṛṣṇeha pārtha; tām eṣato bādhyate dharma eva dharmaṃ tu yaḥ pravṛṇīte sa buddhaḥ; kāme gṛddho hīyate 'rthānurodhāt 6 dharmaṃ kṛtvā karmaṇāṃ tāta mukhyaṃ; mahāpratāpaḥ saviteva bhāti hānena dharmasya mahīm apīmāṃ; labdhvā naraḥ sīdati pāpabuddhiḥ 7 vedo 'dhītaś caritaṃ brahmacaryaṃ; yajñair iṣṭaṃ brāhmaṇebhyaś ca dattam paraṃ sthānaṃ manyamānena bhūya; ātmā datto varṣapūgaṃ sukhebhyaḥ 8 sukhapriye sevamāno 'tivelaṃ; yogābhyāse yo na karoti karma vittakṣaye hīnasukho 'tivelaṃ; duḥkhaṃ śete kāmavegapraṇunnaḥ 9 evaṃ punar arthacaryā prasakto; hitvā dharmaṃ yaḥ prakaroty adharmam aśraddadhat paralokāya mūḍho; hitvā dehaṃ tapyate pretya mandaḥ 10 na karmaṇāṃ vipraṇāśo 'sy amutra; puṇyānāṃ vāpy atha vā pāpakānām pūrvaṃ kartur gacchati puṇyapāpaṃ; paścāt tv etad anuyāty eva kartā 11 nyāyopetaṃ brāhmaṇebhyo yadannaṃ; śraddhā pūtaṃ gandharasopapannam anvāhāryeṣūttama dakṣiṇeṣu; tathārūpaṃ karma vikhyāyate te 12 iha kṣetre kriyate pārtha kāryaṃ; na vai kiṃ cid vidyate pretya kāryam kṛtaṃ tvayā pāralokyaṃ ca kāryaṃ; puṇyaṃ mahat sadbhir anupraśastam 13 jahāti mṛtyuṃ ca jarāṃ bhayaṃ ca; na kṣutpipāse manasaś cāpriyāṇi na kartavyaṃ vidyate tatra kiṃ cid; anyatra vā indriyaprīṇanārthāt 14 evaṃrūpaṃ karmaphalaṃ narendra; mātrāvatā hṛdayasya priyeṇa sakrodhajaṃ pāṇḍava harṣajaṃ ca; lokāv ubhau mā prahāsīś cirāya 15 antaṃ gatvā karmaṇāṃ yā praśaṃsā; satyaṃ damaś cārjavam ānṛśaṃsyam aśvamedho rājasūyas tatheṣṭaḥ; pāpasyāntaṃ karmaṇo mā punar gāḥ 16 tac ced evaṃ deśarūpeṇa pārthāḥ; kariṣyadhvaṃ karma pāpaṃ cirāya nivasadhvaṃ varṣapūgān vaneṣu; duḥkhaṃ vāsaṃ pāṇḍavā dharmahetoḥ 17 apravrajye yojayitvā purastād; ātmādhīnaṃ yad balaṃ te tadāsīt nityaṃ pāñcālāḥ sacivās taveme; janārdano yuyudhānaś ca vīraḥ 18 matsyo rājā rukmarathaḥ saputraḥ; prahāribhiḥ saha putrair virāṭaḥ rājānaś ca ye vijitāḥ purastāt; tvām eva te saṃśrayeyuḥ samastāḥ 19 mahāsahāyaḥ pratapan balasthaḥ; puraskṛto vāsudevārjunābhyām varān haniṣyan dviṣato raṅgamadhye; vyaneṣyathā dhārtarāṣṭrasya darpam 20 balaṃ kasmād varhayitvā parasya; nijān kasmāt karśayitvā sahāyān niruṣya kasmād varṣapūgān vaneṣu; yuyutsase pāṇḍava hīnakālam 21 aprajño vā pāṇḍava yudhyamāno; adharmajño vā bhūtipathād vyapaiti prajñāvān vā budhyamāno 'pi dharmaṃ; saṃrambhād vā so 'pi bhūter apaiti 22 nādharme te dhīyate pārtha buddhir; na saṃrambhāt karma cakartha pāpam addhā kiṃ tat kāraṇaṃ yasya hetoḥ; prajñā viruddhaṃ karma cikīrṣasīdam 23 avyādhijaṃ kaṭukaṃ śīrṣa rogaṃ; yaśo muṣaṃ pāpaphalodayaṃ ca satāṃ peyaṃ yan na pibanty asanto; manyuṃ mahārāja piba praśāmya 24 pāpānubandhaṃ ko nu taṃ kāmayeta; kṣamaiva te jyāyasī nota bhogāḥ yatra bhīṣmaḥ śāṃtanavo hataḥ syād; yatra droṇaḥ saha putro hataḥ syāt 25 kṛpaḥ śalyaḥ saumadattir vikarṇo; viviṃśatiḥ karṇaduryodhanau ca etān hatvā kīdeśaṃ tat sukhaṃ syād; yad vindethās tad anubrūhi pārtha 26 labdhvāpīmāṃ pṛthivīṃ sāgarāntāṃ; jarāmṛtyū naiva hi tvaṃ prajahyāḥ priyāpriye sukhaduḥkhe ca rājann; evaṃ vidvān naiva yuddhaṃ kuruṣva 27 amātyānāṃ yadi kāmasya hetor; evaṃ yuktaṃ karma cikīrṣasi tvam apākrameḥ saṃpradāya svam ebhyo; mā gās tvaṃ vā deva yānāt patho 'dya |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 5
Chapter 28
|
1
[य] असंशयं संजय सत्यम एतद; धर्मॊ वरः कर्मणां यत तवम आत्थ जञात्वा तु मां संजय गर्हयेस तवं; यदि धर्मं यद्य अधर्मं चरामि 2 यत्राधर्मॊ धर्मरूपाणि बिभ्रद; धर्मः कृत्स्नॊ दृश्यते ऽधर्मरूपः तथा धर्मॊ धारयन धर्मरूपं; विद्वांसस तं संप्रपश्यन्ति बुद्ध्या 3 एवम एताव आपदि लिङ्गम एतद; धर्माधर्मौ वृत्ति नित्यौ भजेताम आद्यं लिङ्गं यस्य तस्य परमाणम; आपद धर्मं संजय तं निबॊध 4 लुप्तायां तु परकृतौ येन कर्म; निष्पादयेत तत्परीप्सेद विहीनः परकृतिस्थश चापदि वर्तमान; उभौ गर्ह्यौ भवतः संजयैतौ 5 अविलॊपम इच्छतां बराह्मणानां; परायश्चित्तं विहितं यद विधात्रा आपद्य अथाकर्मसु वर्तमानान; विकर्मस्थान संजय गर्हयेत 6 मनीषिणां तत्त्वविच छेदनाय; विधीयते सत्सु वृत्तिः सदैव अब्राह्मणाः सन्ति तु ये न वैद्याः; सर्वॊच्छेदं साधु मन्येत तेभ्यः 7 तदर्था नः पितरॊ ये च पूर्वे; पितामहा ये च तेभ्यः परे ऽनये परज्ञैषिणॊ य च हि कर्म चक्रुर; नास्त्य अन्ततॊ नास्ति नास्तीति मन्ये 8 यत किं चिद एतद वित्तम अस्यां पृथिव्यां; यद देवानां तरिदशानां परत्र पराजापत्यं तरिदिवं बरह्मलॊकं; नाधर्मतः संजय कामये तत 9 धर्मेश्वरः कुशलॊ नीतिमांश चाप्य; उपासिता बराह्मणानां मनीषी नानाविधांश चैव महाबलांश च; राजन्य भॊजनान अनुशास्ति कृष्णः 10 यदि हय अहं विसृजन सयाम अगर्ह्यॊ; युध्यमानॊ यदि जह्यां सवधर्मम महायशाः केशवस तद बरवीतु; वासुदेवस तूभयॊर अर्थकामः 11 शैनेया हि चैत्रकाश चान्धकाश च; वार्ष्णेय भॊजाः कौकुराः सृञ्जयाश च उपासीना वासुदेवस्य बुद्धिं; निगृह्य शत्रून सुहृदॊ नन्दयन्ति 12 वृष्ण्यन्धका हय उग्रसेनादयॊ वै; कृष्ण परणीताः सर्वैवेन्द्र कल्पाः मनस्विनः सत्यपराक्रमाश च; महाबला यादवा भॊगवन्तः 13 काश्यॊ बभ्रुः शरियम उत्तमां गतॊ; लब्ध्वा कृत्णं भरातरम ईशितारम यस्मै कामान वर्षति वासुदेवॊ; गरीष्मात्यये मेघ इव परजाभ्यः 14 ईदृशॊ ऽयं केशवस तात भूयॊ; विद्मॊ हय एनं कर्मणां निश्चयज्ञम परियश च नः साधुतमश च कृष्णॊ; नातिक्रमे वचनं केशवस्य |
1
[y] asaṃśayaṃ saṃjaya satyam etad; dharmo varaḥ karmaṇāṃ yat tvam āttha jñātvā tu māṃ saṃjaya garhayes tvaṃ; yadi dharmaṃ yady adharmaṃ carāmi 2 yatrādharmo dharmarūpāṇi bibhrad; dharmaḥ kṛtsno dṛśyate 'dharmarūpaḥ tathā dharmo dhārayan dharmarūpaṃ; vidvāṃsas taṃ saṃprapaśyanti buddhyā 3 evam etāv āpadi liṅgam etad; dharmādharmau vṛtti nityau bhajetām ādyaṃ liṅgaṃ yasya tasya pramāṇam; āpad dharmaṃ saṃjaya taṃ nibodha 4 luptāyāṃ tu prakṛtau yena karma; niṣpādayet tatparīpsed vihīnaḥ prakṛtisthaś cāpadi vartamāna; ubhau garhyau bhavataḥ saṃjayaitau 5 avilopam icchatāṃ brāhmaṇānāṃ; prāyaścittaṃ vihitaṃ yad vidhātrā āpady athākarmasu vartamānān; vikarmasthān saṃjaya garhayeta 6 manīṣiṇāṃ tattvavic chedanāya; vidhīyate satsu vṛttiḥ sadaiva abrāhmaṇāḥ santi tu ye na vaidyāḥ; sarvocchedaṃ sādhu manyeta tebhyaḥ 7 tadarthā naḥ pitaro ye ca pūrve; pitāmahā ye ca tebhyaḥ pare 'nye prajñaiṣiṇo ya ca hi karma cakrur; nāsty antato nāsti nāstīti manye 8 yat kiṃ cid etad vittam asyāṃ pṛthivyāṃ; yad devānāṃ tridaśānāṃ paratra prājāpatyaṃ tridivaṃ brahmalokaṃ; nādharmataḥ saṃjaya kāmaye tat 9 dharmeśvaraḥ kuśalo nītimāṃś cāpy; upāsitā brāhmaṇānāṃ manīṣī nānāvidhāṃś caiva mahābalāṃś ca; rājanya bhojanān anuśāsti kṛṣṇaḥ 10 yadi hy ahaṃ visṛjan syām agarhyo; yudhyamāno yadi jahyāṃ svadharmam mahāyaśāḥ keśavas tad bravītu; vāsudevas tūbhayor arthakāmaḥ 11 śaineyā hi caitrakāś cāndhakāś ca; vārṣṇeya bhojāḥ kaukurāḥ sṛñjayāś ca upāsīnā vāsudevasya buddhiṃ; nigṛhya śatrūn suhṛdo nandayanti 12 vṛṣṇyandhakā hy ugrasenādayo vai; kṛṣṇa praṇītāḥ sarvaivendra kalpāḥ manasvinaḥ satyaparākramāś ca; mahābalā yādavā bhogavantaḥ 13 kāśyo babhruḥ śriyam uttamāṃ gato; labdhvā kṛtṇaṃ bhrātaram īśitāram yasmai kāmān varṣati vāsudevo; grīṣmātyaye megha iva prajābhyaḥ 14 īdṛśo 'yaṃ keśavas tāta bhūyo; vidmo hy enaṃ karmaṇāṃ niścayajñam priyaś ca naḥ sādhutamaś ca kṛṣṇo; nātikrame vacanaṃ keśavasya |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 5
Chapter 29
|
1
[व] अविनाशं संजय पाण्डवानाम; इच्छाम्य अहं भूतिम एषां परियं च तथा राज्ञॊ धृतराष्ट्रस्य सूत; सदाशंसे बहुपुत्रस्य वृद्धिम 2 कामॊ हि मे संजय नित्यम एव; नान्यद बरूयां तान परति शाम्यतेति राज्ञश च हि परियम एतच छृणॊमि; मन्ये चैतत पाण्डवानां समर्थम 3 सुदुष्करश चात्र शमॊ हि नूनं; परदर्शितः संजय पाण्डवेन यस्मिन गृद्धॊ धृतराष्ट्रः सपुत्रः; कस्माद एषां कलहॊ नात्र मूर्च्छेत 4 तत्त्वं धर्मं विचरन संजयेह; मत्तश च जानासि युधिष्ठिराच च अथॊ कस्मात संजय पाण्डवस्य; उत्साहिनः पूरयतः सवकर्म यथाख्यातम आवसतः कुटुम्बं; पुराकल्पात साधु विलॊपम आत्थ 5 अस्मिन विधौ वर्तमाने यथावद; उच्चावचा मतयॊ बराह्मणानाम कर्मणाहुः सिद्दिम एके परत्र; हित्वा कर्म विद्यया सिद्धिम एके नाभुञ्जानॊ भक्ष्यभॊज्यस्य तृप्येद; विद्वान अपीह विदितं बराह्मणानाम 6 या वै विद्याः साधयन्तीह कर्म; तासां फलं विद्यते नेतरासाम तत्रेह वै दृष्टफलं तु कर्म; पीत्वॊदकं शाम्यति तृष्णयार्तः 7 सॊ ऽयं विधिर विहितः कर्मणैव; तद वर्तते संजय तत्र कर्म तत्र यॊ ऽनयत कर्मणः साधु मन्येन; मॊघं तस्य लपितं दुर्बलस्य 8 कर्मणामी भान्ति देवाः परत्र; कर्मणैवेह पलवते मातरिश्वा अहॊरात्रे विदधत कर्मणैव; अतन्द्रितॊ नित्यम उदेति सूर्यः 9 मासार्ध मादान अथ नक्षत्रयॊगान; अतन्द्रितश चन्द्रमा अभ्युपैति अतन्द्रितॊ दहते जातवेदाः; समिध्यमानः कर्म कुर्वन परजाभ्यः 10 अतन्द्रिता भारम इमं महान्तं; बिभर्ति देवी पृथिवी बलेन अतन्द्रिताः शीघ्रम अपॊ वहन्ति; संतर्पयन्त्यः सर्वभूतानि नद्यः 11 अतन्द्रितॊ वर्षति भूरि तेजाः; संनादयन्न अन्तरिक्षं दिवं च अतन्द्रितॊ बरह्मचर्यं चचार; शरेष्ठत्वम इच्छन बलभिद देवतानाम 12 हित्वा सुखं मनसश च परियाणि; तेन शक्रः कर्मणा शरैष्ठ्यम आप सत्यं धर्मपालयन्न अप्रमत्तॊ; दमं तितिक्षां समतां परियं च एतानि सर्वाण्य उपसेवमानॊ; देवराज्यं मघवान पराप मुख्यम 13 बृहस्पतिर बरह्मचर्यं चचार; समाहितः संशितात्मा यथावत हित्वा सुखं परतिरुध्येन्द्रियाणि; तेन देवानाम अगमद गौरवं सः 14 नक्षत्राणि कर्मणामुत्र भान्ति; रुद्रादित्या वसवॊ ऽथापि विश्वे यमॊ राजा वैश्रवणः कुबेरॊ; गन्धर्वयक्षाप्सरसश च शुभ्राः बरह्मचर्यं वेदविद याः करियाश च; निषेवमाणा मुनयॊ ऽमुत्र भान्ति 15 जानन्न इमं सर्वलॊकस्य धर्मं; बराह्मणानां कषत्रियाणां विशां च स कस्मात तवं जानतां जञानवान सन; वयायच्छसे संजय कौरवार्थे 16 आम्नायेषु नित्यसंयॊगम अस्य; तथाश्वमेधे राजसूये च विद्धि संपूज्यते धनुषा वर्मणा च; हस्तत्राणै रथशस्त्रैश च भूयः 17 ते चेद इमे कौरवाणाम उपायम; अधिगच्छेयुर अवधेनैव पार्थाः धर्मत्राणं पुण्यम एषां कृतं सयाद; आर्ये वृत्रे भीमसेनं निगृह्य 18 ते चेत पित्र्ये कर्मणि वर्तमाना; आपद्येरन दिष्ट वशेन मृत्युम यथाशक्त्या पूरयन्तः सवकर्म; तद अप्य एषां निधनं सयात परशस्तम 19 उताहॊ तवं मन्यसे सर्वम एव; राज्ञां युद्धे वर्तते धर्मतन्त्रम अयुद्धे वा वर्तते धर्मतन्त्रं; तथैव ते वाचम इमां शृणॊमि 20 चातुर्वर्ण्यस्य परथमं विभागम; अवेक्ष्य तवं संजय सवं च कर्म निशम्याथॊ पाण्डवानां सवकर्म; परशंस वा निन्द वा या मतिस ते 21 अधीयीत बराह्मणॊ ऽथॊ यजेत; दद्याद इयात तीर्थमुख्यानि चैव अध्यापयेद याजयेच चापि याज्यान; परतिग्रहान वा विदितान परतीच्छेत 22 तथा राजन्यॊ रक्षणं वै परजानां; कृत्वा धर्मेणाप्रमत्तॊ ऽथ दत्त्वा यज्ञैर इष्ट्वा सर्ववेदान अधीत्य; दारान कृत्वा पुण्यकृद आवसेद गृहान 23 वैश्यॊ ऽधीत्य कृषिगॊरक्ष पुण्यैर; वित्तं चिन्वन पालयन्न अप्रमत्तः परियं कुर्वन बराह्मणक्षत्रियाणां; धर्मशीलः पुण्यकृद आवसेद गृहान 24 परिचर्या वन्दनं बराह्मणानां; नाधीयीत परतिषिद्धॊ ऽसय यज्ञः नित्यॊत्थितॊ भूतये ऽतन्द्रितः सयाद; एष समृतः शूद्र धर्मः पुराणः 25 एतान राजा पालयन्न अप्रमत्तॊ; नियॊजयन सर्ववर्णान सवधर्मे अकामात्मा समवृत्तिः परजासु; नाधार्मिकान अनुरुध्येत कामान 26 शरेयांस तस्माद यदि विद्येत कश चिद; अभिज्ञातः सर्वधर्मॊपपन्नः स तं दुष्टम अनुशिष्यात परजानन; न चेद गृध्येद इति तस्मिन न साधु 27 यदा गृध्येत परभूमिं नृशंसॊ; विधिप्रकॊपाद बलम आददानः अतॊ राज्ञां भविता युद्धम एतत; तत्र जातं वर्म शस्त्रं धनुश च इन्द्रेणेदं दस्युवधाय कर्म; उत्पादितं वर्म शस्त्रं धनुश च 28 सतेनॊ हरेद यत्र धनं हय अदृष्टः; परसह्य वा यत्र हरेत दृष्टः उभौ गर्ह्यौ भवतः संजयैतौ; किं वै पृथक तवं धृतराष्ट्रस्य पुत्रे यॊ ऽयं लॊभान मन्यते धर्मम एतं; यम इच्छते मनुवशानुगामी 29 भागः पुनः पाण्डवानां निविष्टस; तं नॊ ऽकस्माद आददीरन परे वै अस्मिन पदे युद्यतां नॊ वधॊ ऽपि; शलघ्यः पित्र्यः परराज्याद विशिष्टः एतान धर्मान कौरवाणां पुराणान; आचक्षीथाः संजय राज्यमध्ये 30 ये ते मन्दा मृत्युवशाभिपन्नाः; समानीता धार्तराष्ट्रेण मूढाः इदं पुनः कर्म पापीय एव; सभामध्ये पश्य वृत्तं कुरूणाम 31 परियां भार्यां दरौपदीं पाण्डवानां; यशस्विनीं शीलवृत्तॊपपन्नाम यद उपेक्षन्त कुरवॊ भीष्म मुख्याः; कामानुगेनॊपरुद्धां रुदन्तीम 32 तं चेत तदा ते स कुमार वृद्धा; अवारयिष्यन कुरवः समेताः मम परियं धृतराष्ट्रॊ ऽकरिष्यत; पुत्राणां च कृतम अस्याभविष्यत 33 दुःशासनः परातिलॊम्यान निनाय; सभामध्ये शवशुराणां च कृष्णाम सा तत्र नीता करुणान्य अवॊचन; नान्यं कषत्तुर नाथम अदृष्टकं चित 34 कार्पण्याद एव सहितास तत्र राज्ञॊ; नाशक्नुवन परतिवक्तुं सभायाम एकः कषत्ता धर्म्यम अर्थं बरुवाणॊ; धर्मं बुद्ध्वा परत्युवाचाल्प बुद्धिम 35 अनुक्त्वा तवं धर्मम एवं सभायाम; अथेच्छसे पाण्डवस्यॊपदेष्टुम कृष्णा तव एतत कर्म चकार शुद्धं; सुदुष्करं तद धि सभां समेत्य येन कृच्छ्रात पाण्डवान उज्जहार; तथात्मानं नौर इव सागरौघात 36 यत्राब्रवीत सूतपुत्रः सभायां; कृष्णां सथितां शवशुराणां समीपे न ते गतिर विद्यते याज्ञसेनि; परपद्येदानीं धार्तराष्ट्रस्य वेश्म पराजितास ते पतयॊ न सन्ति; पतिं चान्यं भामिनि तवं वृणीष्व 37 यॊ बीभत्सॊर हृदये परौढ आसीद; अस्थि परच्छिन मर्मघाती सुघॊरः कर्णाच्छरॊ वान्मयस तिग्मतेजाः; परतिष्ठितॊ हृदये फल्गुनस्य 38 कृष्णाजिनानि परिधित समानान; दुःशासनः कटुकान्य अभ्यभाषत एते सर्वे षण्ढतिला विनष्टाः; कषयं गता नरकं दीर्घकालम 39 गान्धारराजः शकुनिर निकृत्या; यद अब्रवीद दयूतकाले स पार्थान पराजितॊ नकुलः किं तवास्ति; कृष्णया तवं दीव्य वै याज्ञसेन्या 40 जानासि तवं संजय सर्वम एतद; दयूते ऽवाच्यं वाक्यम एवं यथॊक्तम सवयं तव अहं परार्थये तत्र गन्तुं; समाधातुं कार्यम एतद विपन्नम 41 अहापयित्वा यदि पाण्डवार्थं; शमं कुरूणाम अथ चेच चरेयम पुण्यं च मे सयाच चरितं महॊदयं; मुच्येरंश च कुरवॊ मृत्युपाशात 42 अपि वाचं भाषमाणस्य काव्यां; धर्मारामाम अर्थवतीम अहिंस्राम अवेक्षेरन धार्तराष्ट्राः समक्षं; मां च पराप्तं कुरवः पूजयेयुः 43 अतॊ ऽनयथा रथिना फल्गुनेन; भीमेन चैवाहव दंशितेन परासिक्तान धार्तराष्ट्रांस तु विद्धि; परदह्यमानान कर्मणा सवेन मन्दान 44 पराजितान पाण्डवेयांस तु वाचॊ; रौद्ररूपा भाषते धार्तराष्ट्रः गदाहस्तॊ भीमसेनॊ ऽपरमत्तॊ; दुर्यॊधनं समारयित्वा हि काले 45 सुयॊधनॊ मन्युमयॊ महाद्रुमः; सकन्धः कर्णः शकुनिस तस्य शाखाः दुःशासनः पुष्पफले समृद्धे; मूलं राजा धृतराष्ट्रॊ ऽमनीषी 46 युधिष्ठिरॊ धर्ममयॊ महाद्रुमः; सकन्धॊ ऽरजुनॊ भीमसेनॊ ऽसय शाखाः माद्रीपुत्रौ पुष्पफले समृद्धे; मूलं तव अहं बरह्म च बराह्मणाश च 47 वनं राजा धृतराष्ट्रः सपुत्रॊ; वयाघ्रा वने संजय पाण्डवेयाः मा वनं छिन्धि स वयाघ्रं मा वयाघ्रान नीनशॊ वनात 48 निर्वनॊ वध्यते वयाघ्रॊ निर्व्याघ्रं छिद्यते वनम तस्माद वयाघ्रॊ वनं रक्षेद वनं वयाघ्रं च पालयेत 49 लता धर्मा धार्तराष्ट्राः शालाः संजय पाण्डवाः न लता वर्धते जातु अनाश्रित्य महाद्रुमम 50 सथिताः शुश्रूषितुं पार्थाः सथिता यॊद्धुम अरिंदमाः यत्कृत्यं धृतराष्ट्रस्य तत करॊतु नराधिपः 51 सथिताः शमे महात्मानः पाण्डवा धर्मचारिणः यॊधाः समृद्धास तद विद्वन नाचक्षीथा यथातथम |
1
[v] avināśaṃ saṃjaya pāṇḍavānām; icchāmy ahaṃ bhūtim eṣāṃ priyaṃ ca tathā rājño dhṛtarāṣṭrasya sūta; sadāśaṃse bahuputrasya vṛddhim 2 kāmo hi me saṃjaya nityam eva; nānyad brūyāṃ tān prati śāmyateti rājñaś ca hi priyam etac chṛṇomi; manye caitat pāṇḍavānāṃ samartham 3 suduṣkaraś cātra śamo hi nūnaṃ; pradarśitaḥ saṃjaya pāṇḍavena yasmin gṛddho dhṛtarāṣṭraḥ saputraḥ; kasmād eṣāṃ kalaho nātra mūrcchet 4 tattvaṃ dharmaṃ vicaran saṃjayeha; mattaś ca jānāsi yudhiṣṭhirāc ca atho kasmāt saṃjaya pāṇḍavasya; utsāhinaḥ pūrayataḥ svakarma yathākhyātam āvasataḥ kuṭumbaṃ; purākalpāt sādhu vilopam āttha 5 asmin vidhau vartamāne yathāvad; uccāvacā matayo brāhmaṇānām karmaṇāhuḥ siddim eke paratra; hitvā karma vidyayā siddhim eke nābhuñjāno bhakṣyabhojyasya tṛpyed; vidvān apīha viditaṃ brāhmaṇānām 6 yā vai vidyāḥ sādhayantīha karma; tāsāṃ phalaṃ vidyate netarāsām tatreha vai dṛṣṭaphalaṃ tu karma; pītvodakaṃ śāmyati tṛṣṇayārtaḥ 7 so 'yaṃ vidhir vihitaḥ karmaṇaiva; tad vartate saṃjaya tatra karma tatra yo 'nyat karmaṇaḥ sādhu manyen; moghaṃ tasya lapitaṃ durbalasya 8 karmaṇāmī bhānti devāḥ paratra; karmaṇaiveha plavate mātariśvā ahorātre vidadhat karmaṇaiva; atandrito nityam udeti sūryaḥ 9 māsārdha mādān atha nakṣatrayogān; atandritaś candramā abhyupaiti atandrito dahate jātavedāḥ; samidhyamānaḥ karma kurvan prajābhyaḥ 10 atandritā bhāram imaṃ mahāntaṃ; bibharti devī pṛthivī balena atandritāḥ śīghram apo vahanti; saṃtarpayantyaḥ sarvabhūtāni nadyaḥ 11 atandrito varṣati bhūri tejāḥ; saṃnādayann antarikṣaṃ divaṃ ca atandrito brahmacaryaṃ cacāra; śreṣṭhatvam icchan balabhid devatānām 12 hitvā sukhaṃ manasaś ca priyāṇi; tena śakraḥ karmaṇā śraiṣṭhyam āpa satyaṃ dharmapālayann apramatto; damaṃ titikṣāṃ samatāṃ priyaṃ ca etāni sarvāṇy upasevamāno; devarājyaṃ maghavān prāpa mukhyam 13 bṛhaspatir brahmacaryaṃ cacāra; samāhitaḥ saṃśitātmā yathāvat hitvā sukhaṃ pratirudhyendriyāṇi; tena devānām agamad gauravaṃ saḥ 14 nakṣatrāṇi karmaṇāmutra bhānti; rudrādityā vasavo 'thāpi viśve yamo rājā vaiśravaṇaḥ kubero; gandharvayakṣāpsarasaś ca śubhrāḥ brahmacaryaṃ vedavid yāḥ kriyāś ca; niṣevamāṇā munayo 'mutra bhānti 15 jānann imaṃ sarvalokasya dharmaṃ; brāhmaṇānāṃ kṣatriyāṇāṃ viśāṃ ca sa kasmāt tvaṃ jānatāṃ jñānavān san; vyāyacchase saṃjaya kauravārthe 16 āmnāyeṣu nityasaṃyogam asya; tathāśvamedhe rājasūye ca viddhi saṃpūjyate dhanuṣā varmaṇā ca; hastatrāṇai rathaśastraiś ca bhūyaḥ 17 te ced ime kauravāṇām upāyam; adhigaccheyur avadhenaiva pārthāḥ dharmatrāṇaṃ puṇyam eṣāṃ kṛtaṃ syād; ārye vṛtre bhīmasenaṃ nigṛhya 18 te cet pitrye karmaṇi vartamānā; āpadyeran diṣṭa vaśena mṛtyum yathāśaktyā pūrayantaḥ svakarma; tad apy eṣāṃ nidhanaṃ syāt praśastam 19 utāho tvaṃ manyase sarvam eva; rājñāṃ yuddhe vartate dharmatantram ayuddhe vā vartate dharmatantraṃ; tathaiva te vācam imāṃ śṛṇomi 20 cāturvarṇyasya prathamaṃ vibhāgam; avekṣya tvaṃ saṃjaya svaṃ ca karma niśamyātho pāṇḍavānāṃ svakarma; praśaṃsa vā ninda vā yā matis te 21 adhīyīta brāhmaṇo 'tho yajeta; dadyād iyāt tīrthamukhyāni caiva adhyāpayed yājayec cāpi yājyān; pratigrahān vā viditān pratīcchet 22 tathā rājanyo rakṣaṇaṃ vai prajānāṃ; kṛtvā dharmeṇāpramatto 'tha dattvā yajñair iṣṭvā sarvavedān adhītya; dārān kṛtvā puṇyakṛd āvased gṛhān 23 vaiśyo 'dhītya kṛṣigorakṣa puṇyair; vittaṃ cinvan pālayann apramattaḥ priyaṃ kurvan brāhmaṇakṣatriyāṇāṃ; dharmaśīlaḥ puṇyakṛd āvased gṛhān 24 paricaryā vandanaṃ brāhmaṇānāṃ; nādhīyīta pratiṣiddho 'sya yajñaḥ nityotthito bhūtaye 'tandritaḥ syād; eṣa smṛtaḥ śūdra dharmaḥ purāṇaḥ 25 etān rājā pālayann apramatto; niyojayan sarvavarṇān svadharme akāmātmā samavṛttiḥ prajāsu; nādhārmikān anurudhyeta kāmān 26 śreyāṃs tasmād yadi vidyeta kaś cid; abhijñātaḥ sarvadharmopapannaḥ sa taṃ duṣṭam anuśiṣyāt prajānan; na ced gṛdhyed iti tasmin na sādhu 27 yadā gṛdhyet parabhūmiṃ nṛśaṃso; vidhiprakopād balam ādadānaḥ ato rājñāṃ bhavitā yuddham etat; tatra jātaṃ varma śastraṃ dhanuś ca indreṇedaṃ dasyuvadhāya karma; utpāditaṃ varma śastraṃ dhanuś ca 28 steno hared yatra dhanaṃ hy adṛṣṭaḥ; prasahya vā yatra hareta dṛṣṭaḥ ubhau garhyau bhavataḥ saṃjayaitau; kiṃ vai pṛthak tvaṃ dhṛtarāṣṭrasya putre yo 'yaṃ lobhān manyate dharmam etaṃ; yam icchate manuvaśānugāmī 29 bhāgaḥ punaḥ pāṇḍavānāṃ niviṣṭas; taṃ no 'kasmād ādadīran pare vai asmin pade yudyatāṃ no vadho 'pi; ślaghyaḥ pitryaḥ pararājyād viśiṣṭaḥ etān dharmān kauravāṇāṃ purāṇān; ācakṣīthāḥ saṃjaya rājyamadhye 30 ye te mandā mṛtyuvaśābhipannāḥ; samānītā dhārtarāṣṭreṇa mūḍhāḥ idaṃ punaḥ karma pāpīya eva; sabhāmadhye paśya vṛttaṃ kurūṇām 31 priyāṃ bhāryāṃ draupadīṃ pāṇḍavānāṃ; yaśasvinīṃ śīlavṛttopapannām yad upekṣanta kuravo bhīṣma mukhyāḥ; kāmānugenoparuddhāṃ rudantīm 32 taṃ cet tadā te sa kumāra vṛddhā; avārayiṣyan kuravaḥ sametāḥ mama priyaṃ dhṛtarāṣṭro 'kariṣyat; putrāṇāṃ ca kṛtam asyābhaviṣyat 33 duḥśāsanaḥ prātilomyān nināya; sabhāmadhye śvaśurāṇāṃ ca kṛṣṇām sā tatra nītā karuṇāny avocan; nānyaṃ kṣattur nātham adṛṣṭakaṃ cit 34 kārpaṇyād eva sahitās tatra rājño; nāśaknuvan prativaktuṃ sabhāyām ekaḥ kṣattā dharmyam arthaṃ bruvāṇo; dharmaṃ buddhvā pratyuvācālpa buddhim 35 anuktvā tvaṃ dharmam evaṃ sabhāyām; athecchase pāṇḍavasyopadeṣṭum kṛṣṇā tv etat karma cakāra śuddhaṃ; suduṣkaraṃ tad dhi sabhāṃ sametya yena kṛcchrāt pāṇḍavān ujjahāra; tathātmānaṃ naur iva sāgaraughāt 36 yatrābravīt sūtaputraḥ sabhāyāṃ; kṛṣṇāṃ sthitāṃ śvaśurāṇāṃ samīpe na te gatir vidyate yājñaseni; prapadyedānīṃ dhārtarāṣṭrasya veśma parājitās te patayo na santi; patiṃ cānyaṃ bhāmini tvaṃ vṛṇīṣva 37 yo bībhatsor hṛdaye prauḍha āsīd; asthi pracchin marmaghātī sughoraḥ karṇāccharo vānmayas tigmatejāḥ; pratiṣṭhito hṛdaye phalgunasya 38 kṛṣṇājināni paridhit samānān; duḥśāsanaḥ kaṭukāny abhyabhāṣat ete sarve ṣaṇḍhatilā vinaṣṭāḥ; kṣayaṃ gatā narakaṃ dīrghakālam 39 gāndhārarājaḥ śakunir nikṛtyā; yad abravīd dyūtakāle sa pārthān parājito nakulaḥ kiṃ tavāsti; kṛṣṇayā tvaṃ dīvya vai yājñasenyā 40 jānāsi tvaṃ saṃjaya sarvam etad; dyūte 'vācyaṃ vākyam evaṃ yathoktam svayaṃ tv ahaṃ prārthaye tatra gantuṃ; samādhātuṃ kāryam etad vipannam 41 ahāpayitvā yadi pāṇḍavārthaṃ; śamaṃ kurūṇām atha cec careyam puṇyaṃ ca me syāc caritaṃ mahodayaṃ; mucyeraṃś ca kuravo mṛtyupāśāt 42 api vācaṃ bhāṣamāṇasya kāvyāṃ; dharmārāmām arthavatīm ahiṃsrām avekṣeran dhārtarāṣṭrāḥ samakṣaṃ; māṃ ca prāptaṃ kuravaḥ pūjayeyuḥ 43 ato 'nyathā rathinā phalgunena; bhīmena caivāhava daṃśitena parāsiktān dhārtarāṣṭrāṃs tu viddhi; pradahyamānān karmaṇā svena mandān 44 parājitān pāṇḍaveyāṃs tu vāco; raudrarūpā bhāṣate dhārtarāṣṭraḥ gadāhasto bhīmaseno 'pramatto; duryodhanaṃ smārayitvā hi kāle 45 suyodhano manyumayo mahādrumaḥ; skandhaḥ karṇaḥ śakunis tasya śākhāḥ duḥśāsanaḥ puṣpaphale samṛddhe; mūlaṃ rājā dhṛtarāṣṭro 'manīṣī 46 yudhiṣṭhiro dharmamayo mahādrumaḥ; skandho 'rjuno bhīmaseno 'sya śākhāḥ mādrīputrau puṣpaphale samṛddhe; mūlaṃ tv ahaṃ brahma ca brāhmaṇāś ca 47 vanaṃ rājā dhṛtarāṣṭraḥ saputro; vyāghrā vane saṃjaya pāṇḍaveyāḥ mā vanaṃ chindhi sa vyāghraṃ mā vyāghrān nīnaśo vanāt 48 nirvano vadhyate vyāghro nirvyāghraṃ chidyate vanam tasmād vyāghro vanaṃ rakṣed vanaṃ vyāghraṃ ca pālayet 49 latā dharmā dhārtarāṣṭrāḥ śālāḥ saṃjaya pāṇḍavāḥ na latā vardhate jātu anāśritya mahādrumam 50 sthitāḥ śuśrūṣituṃ pārthāḥ sthitā yoddhum ariṃdamāḥ yatkṛtyaṃ dhṛtarāṣṭrasya tat karotu narādhipaḥ 51 sthitāḥ śame mahātmānaḥ pāṇḍavā dharmacāriṇaḥ yodhāḥ samṛddhās tad vidvan nācakṣīthā yathātatham |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 5
Chapter 30
|
1
[स] आमन्त्रये तवा नरदेव देव; गच्छाम्य अहं पाण्डव सवस्ति ते ऽसतु कच चिन न वाचा वृजिनं हि किं चिद; उच्चारितं मे मनसॊ ऽभिषङ्गात 2 जनार्दनं भीमसेनार्जुनौ च; माद्री सुतौ सात्यकिं चेकितानम आमन्त्र्य गच्छामि शिवं सुखं वः; सौम्येन मां पश्यत चक्षुषा नृपाः 3 अनुज्ञातः संजय सवस्ति गच्छ; न नॊ ऽकार्षीर अप्रियं जातु किं चित विद्मश च तवा ते च वयं च सर्वे; शुद्धात्मानं मध्यगतं सभस्थम 4 आप्तॊ दूतः संजय सुप्रियॊ ऽसि; कल्याण वाक शीलवान दृष्टिमांश च न मुह्येस तवं संजय जातु मत्या; न च करुध्येर उच्यमानॊ ऽपि तथ्यम 5 न मर्मगां जातु वक्तासि रूक्षां; नॊपस्तुतिं कटुकां नॊत शुक्ताम धर्मारामाम अर्थवतीम अहिंस्राम; एतां वाचं तव जानामि सूत 6 तवम एव नः परियतमॊ ऽसि दूत; इहागच्छेद विदुरॊ वा दवितीयः अभीक्ष्णदृष्टॊ ऽसि पुरा हि नस तवं; धनंजयस्यात्म समः सखासि 7 इतॊ गत्वा संजय कषिप्रम एव; उपातिष्ठेथा बराह्मणान ये तद अर्हाः विशुद्धवीर्यांश चरणॊपपन्नान; कुले जातान सर्वधर्मॊपपन्नान 8 सवाध्यायिनॊ बराह्मणा भिक्षवश च; तपस्विनॊ ये च नित्या वनेषु अभिवाद्या वै मद्वचनेन वृद्धास; तथेतरेषां कुशलं वदेथाः 9 पुरॊहितं धृतराष्ट्रस्य राज्ञ; आचार्याश च ऋत्विजॊ ये च तस्य तैश च तवं तात सहितैर यथार्हं; संगच्छेथाः कुशलेनैव सूत 10 आचार्य इष्टॊ ऽनपगॊ विधेयॊ; वेदान ईप्सन बरह्मचर्यं चचार यॊ ऽसत्रं चतुष्पात पुनर एव चक्रे; दरॊणः परसन्नॊ ऽभिवाद्यॊ यथार्हम 11 अधीत विद्यश चरणॊपपन्नॊ; यॊ ऽसत्रं चतुष्पात पुनर एव चक्रे गन्धर्वपुत्र परतिमं तरस्विनं; तम अश्वत्थामानं कुशलं सम पृच्छेः 12 शारद्वतस्यावसथं सम गत्वा; महारथस्यास्त्रविदां वरस्य तवं माम अभीक्ष्णं परिकीर्तयन वै; कृपस्य पादौ संजय पाणिना सपृशेः 13 यस्मिञ शौर्यम आनृशंस्यं तपश च; परज्ञा शीलं शरुतिसत्त्वे धृतिश च पादौ गृहीत्वा कुरुसत्तमस्य; भीष्मस्य मां तत्र निवेदयेथाः 14 परज्ञा चक्षुर यः परणेता कुरूणां; बहुश्रुतॊ वृद्धसेवी मनीषी तस्मै राज्ञे सथविरायाभिवाद्य; आचक्षीथाः संजय माम अरॊगम 15 जयेष्ठः पुत्रॊल्धृतराष्ट्रस्य मन्दॊ; मूर्खः शठः संजय पापशीलः परशास्ता वै पृथिवी येन सर्वा; सुयॊधनं कुशलं तात पृच्छेः 16 भराता कनीयान अपि तस्य मन्दस; तथाशीलः संजय सॊ ऽपि शश्वत महेष्वासः शूरतमः कुरूणां; दुःशासनं कुशलं तात पृच्छेः 17 वृन्दारकं कविम अर्थेष्व अमूढं; महाप्रज्ञं सर्वधर्मॊपपन्नम न तस्य युद्धं रॊचते वै कदा चिद; वैश्यापुत्रं कुशलं तात पृच्छेः 18 निकर्तने देवने यॊ ऽदवितीयश; छन्नॊपधः साधु देवी मताक्षः यॊ दुर्जयॊ देवितव्येन संख्ये; स चित्रसेनः कुशलं तात वाच्यः 19 यस्य कामॊ वर्तते नित्यम एव; नान्यः शमाद भारतानाम इति सम स बाह्लीकानाम ऋषभॊ मनस्वी; पुरा यथा माभिवदेत परसन्नः 20 गुणैर अनेकैः परवरैश च युक्तॊ; विज्ञानवान नैव च निष्ठुरॊ यः सनेहाद अमर्षं सहते सदैव; स सॊमदत्तः पूजनीयॊ मतॊ मे 21 अर्हत्तमः कुरुषु सौमदत्तिः; स नॊ भराता संजय मत सखा च महेष्वासॊ रथिनाम उत्तमॊ यः; सहामात्यः कुशलं तस्य पृच्छेः 22 ये चैवान्ये कुरुमुख्या युवानः; पुत्राः पौत्रा भरातरश चैव ये नः यं यम एषां येन येनाभिगच्छेर; अनामयं मद्वचनेन वाच्यः 23 ये राजानः पाण्डवायॊधनाय; समानीता धार्तराष्ट्रेण के चित वसातयः शाल्वकाः केकयाश च; तथाम्बष्ठा ये तरिगर्ताश च मुख्याः 24 पराच्यॊदीच्या दाक्षिणात्याश च शूरास; तथा परतीच्याः पार्वतीयाश च सर्वे अनृशंसाः शीलवृत्तॊपपन्नास; तेषां सर्वेषां कुशलं तात पृच्छेः 25 हस्त्यारॊहा रथिनः सादिनश च; पदातयश चार्यसंघा महान्तः आख्याय मां कुशलिनं सम तेषाम; अनामयं परिपृच्छेः समग्रान 26 तथा राज्ञॊ हय अर्थयुक्तान अमात्यान; दौवारिकान ये च सेनां नयन्ति आयव्ययं ये गणयन्ति युक्ता; अर्थाश च ये महतश चिन्तयन्ति 27 गान्धारराजः शकुनिः पार्वतीयॊ; निकर्तने यॊ ऽदवितीयॊ ऽकषदेवी मानं कुर्वन धार्तराष्ट्रस्य सूत; मिथ्या बुद्धेः कुशलं तात पृच्छेः 28 यः पाण्डवानेक रथेन वीरः; समुत्सहत्य अप्रधृष्यान विजेतुम यॊ मुह्यतां मॊहयिताद्वितीयॊ; वैकर्तनं कुशलं तात पृच्छेः 29 स एव भक्तः स गुरुः स भृत्यः; स वै पिता स च माता सुहृच च अगाध बुद्धिर विदुरॊ दीर्घदर्शी; स नॊ मन्त्री कुशलं तात पृच्छेः 30 वृद्धाः सत्रियॊ याश च गुणॊपपन्ना; या जञायन्ते संजय मातरस ताः ताभिः सर्वाभिः सहिताभिः समेत्य; सत्रीभिर वृद्धाभिर अभिवादं वदेथाः 31 कच चित पुत्रा जीवपुत्राः सुसम्यग; वर्तन्ते वॊ वृत्तिम अनृशंस रूपाम इति समॊक्त्वा संजय बरूहि पश्चाद; अजातशत्रुः कुशली सपुत्रः 32 या नॊ भार्याः संजय वेत्थ तत्र; तासां सर्वासां कुशलं तात पृच्छेः सुसंगुप्ताः सुरभयॊ ऽनवद्याः; कच चिद गृहान आवसथाप्रमत्ताः 33 कच चिद वृत्तिं शवशुरेषु भद्राः; कल्याणीं वर्तध्वम अनृशंस रूपाम यथा च वः सयुः पतयॊ ऽनुकूलास; तथा वृत्तिम आत्मनः सथापयध्वम 34 या नः सनुषाः संजय वेत्थ तत्र; पराप्ता कुलेभ्यश च गुणॊपपन्नाः परजावत्यॊ बरूहि समेत्य ताश च; युधिष्ठिरॊ वॊ ऽभयवदत परसन्नः 35 कन्याः सवजेथः सदनेषु संजय; अनामयं मद्वचनेन पृष्ट्वा कल्याणा वः सन्तु पतयॊ ऽनुकूला; यूयं पतीनां भवतानुकूलाः 36 अलंकृता वस्त्रवत्यः सुगन्धा; अबीभत्साः सुखिता भॊगवत्यः लघु यासां दर्शनं वाक च लध्वी; वेश सत्रियः कुशलं तात पृच्छेः 37 दासी पुत्रा ये च दासाः कुरूणां; तदाश्रया बहवः कुब्ज खञ्जाः आख्याय मां कुशलिनं सम तेभ्यॊ; अनामयं परिपृच्छेर जघन्यम 38 कच चिद वृत्तिर वर्तते वै पुराणी; कच चिद भॊगान धार्तराष्ट्रॊ ददाति अङ्गहीनान कृपणान वामनांश च; आनृशंस्याद धृतराष्ट्रॊ बिभर्ति 39 अन्धाश च सर्वे सथविरास तथैव; हस्ताजीवा बहवॊ ये ऽतर सन्ति आख्याय मां कुशलिनं सम तेषाम; अनामयं परिपृच्छेर जघन्यम 40 मा भैष्ट दुःखेन कुजीवितेन; नूनं कृतं परलॊकेषु पापम निगृह्य शत्रून सुहृदॊ ऽनुगृह्य; वासॊभिर अन्नेन च वॊ भरिष्ये 41 सन्त्य एव मे बराह्मणेभ्यः कृतानि; भावीन्य अथॊ नॊ बत वर्तयन्ति पश्याम्य अहं युक्तरूपांस तथैव; ताम एव सिद्धिं शरावयेथा नृपं तम 42 ये चानाथा दुर्बलाः सर्वकालम; आत्मन्य एव परयतन्ते ऽथ मूढाः तांश चापि तवं कृपणान सर्वथैव; अस्मद वाक्यात कुशलं तात पृच्छेः 43 ये चाप्य अन्ये संश्रिता धार्तराष्ट्रान; नानादिग्भ्यॊ ऽभयागताः सूतपुत्र दृष्ट्वा तांश चैवार्हतश चापि सर्वान; संपृच्छेथाः कुशलं चाव्ययं च 44 एवं सर्वानागताभ्यागतांश च; राज्ञॊ दूतान सर्वदिग्भ्यॊ ऽभयुपेतान पृष्ट्वा सर्वान कुशलं तांश च सूत; पश्चाद अहं कुशली तेषु वाच्यः 45 न हीदृशः सन्त्य अपरे पृथिव्यां; ये यॊधका धार्तराष्ट्रेण लब्धाः धर्मस तु नित्यॊ मम धर्म एव; महाबलः शत्रुनिबर्हणाय 46 इदं पुनर वचनं धार्तराष्ट्रं; सुयॊधनं संजय शरावयेथाः यस ते शरीरे हृदयं दुनॊति; कामः कुरून असपत्नॊ ऽनुशिष्याम 47 न विद्यते युक्तिर एतस्य का चिन; नैवंविधाः सयाम यथा परियं ते ददस्व वा शक्र पुरं ममैव; युध्यस्व वा भारतमुख्यवीर |
1
[s] āmantraye tvā naradeva deva; gacchāmy ahaṃ pāṇḍava svasti te 'stu kac cin na vācā vṛjinaṃ hi kiṃ cid; uccāritaṃ me manaso 'bhiṣaṅgāt 2 janārdanaṃ bhīmasenārjunau ca; mādrī sutau sātyakiṃ cekitānam āmantrya gacchāmi śivaṃ sukhaṃ vaḥ; saumyena māṃ paśyata cakṣuṣā nṛpāḥ 3 anujñātaḥ saṃjaya svasti gaccha; na no 'kārṣīr apriyaṃ jātu kiṃ cit vidmaś ca tvā te ca vayaṃ ca sarve; śuddhātmānaṃ madhyagataṃ sabhastham 4 āpto dūtaḥ saṃjaya supriyo 'si; kalyāṇa vāk śīlavān dṛṣṭimāṃś ca na muhyes tvaṃ saṃjaya jātu matyā; na ca krudhyer ucyamāno 'pi tathyam 5 na marmagāṃ jātu vaktāsi rūkṣāṃ; nopastutiṃ kaṭukāṃ nota śuktām dharmārāmām arthavatīm ahiṃsrām; etāṃ vācaṃ tava jānāmi sūta 6 tvam eva naḥ priyatamo 'si dūta; ihāgacched viduro vā dvitīyaḥ abhīkṣṇadṛṣṭo 'si purā hi nas tvaṃ; dhanaṃjayasyātma samaḥ sakhāsi 7 ito gatvā saṃjaya kṣipram eva; upātiṣṭhethā brāhmaṇān ye tad arhāḥ viśuddhavīryāṃś caraṇopapannān; kule jātān sarvadharmopapannān 8 svādhyāyino brāhmaṇā bhikṣavaś ca; tapasvino ye ca nityā vaneṣu abhivādyā vai madvacanena vṛddhās; tathetareṣāṃ kuśalaṃ vadethāḥ 9 purohitaṃ dhṛtarāṣṭrasya rājña; ācāryāś ca ṛtvijo ye ca tasya taiś ca tvaṃ tāta sahitair yathārhaṃ; saṃgacchethāḥ kuśalenaiva sūta 10 ācārya iṣṭo 'napago vidheyo; vedān īpsan brahmacaryaṃ cacāra yo 'straṃ catuṣpāt punar eva cakre; droṇaḥ prasanno 'bhivādyo yathārham 11 adhīta vidyaś caraṇopapanno; yo 'straṃ catuṣpāt punar eva cakre gandharvaputra pratimaṃ tarasvinaṃ; tam aśvatthāmānaṃ kuśalaṃ sma pṛccheḥ 12 śāradvatasyāvasathaṃ sma gatvā; mahārathasyāstravidāṃ varasya tvaṃ mām abhīkṣṇaṃ parikīrtayan vai; kṛpasya pādau saṃjaya pāṇinā spṛśeḥ 13 yasmiñ śauryam ānṛśaṃsyaṃ tapaś ca; prajñā śīlaṃ śrutisattve dhṛtiś ca pādau gṛhītvā kurusattamasya; bhīṣmasya māṃ tatra nivedayethāḥ 14 prajñā cakṣur yaḥ praṇetā kurūṇāṃ; bahuśruto vṛddhasevī manīṣī tasmai rājñe sthavirāyābhivādya; ācakṣīthāḥ saṃjaya mām arogam 15 jyeṣṭhaḥ putroldhṛtarāṣṭrasya mando; mūrkhaḥ śaṭhaḥ saṃjaya pāpaśīlaḥ praśāstā vai pṛthivī yena sarvā; suyodhanaṃ kuśalaṃ tāta pṛccheḥ 16 bhrātā kanīyān api tasya mandas; tathāśīlaḥ saṃjaya so 'pi śaśvat maheṣvāsaḥ śūratamaḥ kurūṇāṃ; duḥśāsanaṃ kuśalaṃ tāta pṛccheḥ 17 vṛndārakaṃ kavim artheṣv amūḍhaṃ; mahāprajñaṃ sarvadharmopapannam na tasya yuddhaṃ rocate vai kadā cid; vaiśyāputraṃ kuśalaṃ tāta pṛccheḥ 18 nikartane devane yo 'dvitīyaś; channopadhaḥ sādhu devī matākṣaḥ yo durjayo devitavyena saṃkhye; sa citrasenaḥ kuśalaṃ tāta vācyaḥ 19 yasya kāmo vartate nityam eva; nānyaḥ śamād bhāratānām iti sma sa bāhlīkānām ṛṣabho manasvī; purā yathā mābhivadet prasannaḥ 20 guṇair anekaiḥ pravaraiś ca yukto; vijñānavān naiva ca niṣṭhuro yaḥ snehād amarṣaṃ sahate sadaiva; sa somadattaḥ pūjanīyo mato me 21 arhattamaḥ kuruṣu saumadattiḥ; sa no bhrātā saṃjaya mat sakhā ca maheṣvāso rathinām uttamo yaḥ; sahāmātyaḥ kuśalaṃ tasya pṛccheḥ 22 ye caivānye kurumukhyā yuvānaḥ; putrāḥ pautrā bhrātaraś caiva ye naḥ yaṃ yam eṣāṃ yena yenābhigaccher; anāmayaṃ madvacanena vācyaḥ 23 ye rājānaḥ pāṇḍavāyodhanāya; samānītā dhārtarāṣṭreṇa ke cit vasātayaḥ śālvakāḥ kekayāś ca; tathāmbaṣṭhā ye trigartāś ca mukhyāḥ 24 prācyodīcyā dākṣiṇātyāś ca śūrās; tathā pratīcyāḥ pārvatīyāś ca sarve anṛśaṃsāḥ śīlavṛttopapannās; teṣāṃ sarveṣāṃ kuśalaṃ tāta pṛccheḥ 25 hastyārohā rathinaḥ sādinaś ca; padātayaś cāryasaṃghā mahāntaḥ ākhyāya māṃ kuśalinaṃ sma teṣām; anāmayaṃ paripṛccheḥ samagrān 26 tathā rājño hy arthayuktān amātyān; dauvārikān ye ca senāṃ nayanti āyavyayaṃ ye gaṇayanti yuktā; arthāś ca ye mahataś cintayanti 27 gāndhārarājaḥ śakuniḥ pārvatīyo; nikartane yo 'dvitīyo 'kṣadevī mānaṃ kurvan dhārtarāṣṭrasya sūta; mithyā buddheḥ kuśalaṃ tāta pṛccheḥ 28 yaḥ pāṇḍavāneka rathena vīraḥ; samutsahaty apradhṛṣyān vijetum yo muhyatāṃ mohayitādvitīyo; vaikartanaṃ kuśalaṃ tāta pṛccheḥ 29 sa eva bhaktaḥ sa guruḥ sa bhṛtyaḥ; sa vai pitā sa ca mātā suhṛc ca agādha buddhir viduro dīrghadarśī; sa no mantrī kuśalaṃ tāta pṛccheḥ 30 vṛddhāḥ striyo yāś ca guṇopapannā; yā jñāyante saṃjaya mātaras tāḥ tābhiḥ sarvābhiḥ sahitābhiḥ sametya; strībhir vṛddhābhir abhivādaṃ vadethāḥ 31 kac cit putrā jīvaputrāḥ susamyag; vartante vo vṛttim anṛśaṃsa rūpām iti smoktvā saṃjaya brūhi paścād; ajātaśatruḥ kuśalī saputraḥ 32 yā no bhāryāḥ saṃjaya vettha tatra; tāsāṃ sarvāsāṃ kuśalaṃ tāta pṛccheḥ susaṃguptāḥ surabhayo 'navadyāḥ; kac cid gṛhān āvasathāpramattāḥ 33 kac cid vṛttiṃ śvaśureṣu bhadrāḥ; kalyāṇīṃ vartadhvam anṛśaṃsa rūpām yathā ca vaḥ syuḥ patayo 'nukūlās; tathā vṛttim ātmanaḥ sthāpayadhvam 34 yā naḥ snuṣāḥ saṃjaya vettha tatra; prāptā kulebhyaś ca guṇopapannāḥ prajāvatyo brūhi sametya tāś ca; yudhiṣṭhiro vo 'bhyavadat prasannaḥ 35 kanyāḥ svajethaḥ sadaneṣu saṃjaya; anāmayaṃ madvacanena pṛṣṭvā kalyāṇā vaḥ santu patayo 'nukūlā; yūyaṃ patīnāṃ bhavatānukūlāḥ 36 alaṃkṛtā vastravatyaḥ sugandhā; abībhatsāḥ sukhitā bhogavatyaḥ laghu yāsāṃ darśanaṃ vāk ca ladhvī; veśa striyaḥ kuśalaṃ tāta pṛccheḥ 37 dāsī putrā ye ca dāsāḥ kurūṇāṃ; tadāśrayā bahavaḥ kubja khañjāḥ ākhyāya māṃ kuśalinaṃ sma tebhyo; anāmayaṃ paripṛccher jaghanyam 38 kac cid vṛttir vartate vai purāṇī; kac cid bhogān dhārtarāṣṭro dadāti aṅgahīnān kṛpaṇān vāmanāṃś ca; ānṛśaṃsyād dhṛtarāṣṭro bibharti 39 andhāś ca sarve sthavirās tathaiva; hastājīvā bahavo ye 'tra santi ākhyāya māṃ kuśalinaṃ sma teṣām; anāmayaṃ paripṛccher jaghanyam 40 mā bhaiṣṭa duḥkhena kujīvitena; nūnaṃ kṛtaṃ paralokeṣu pāpam nigṛhya śatrūn suhṛdo 'nugṛhya; vāsobhir annena ca vo bhariṣye 41 santy eva me brāhmaṇebhyaḥ kṛtāni; bhāvīny atho no bata vartayanti paśyāmy ahaṃ yuktarūpāṃs tathaiva; tām eva siddhiṃ śrāvayethā nṛpaṃ tam 42 ye cānāthā durbalāḥ sarvakālam; ātmany eva prayatante 'tha mūḍhāḥ tāṃś cāpi tvaṃ kṛpaṇān sarvathaiva; asmad vākyāt kuśalaṃ tāta pṛccheḥ 43 ye cāpy anye saṃśritā dhārtarāṣṭrān; nānādigbhyo 'bhyāgatāḥ sūtaputra dṛṣṭvā tāṃś caivārhataś cāpi sarvān; saṃpṛcchethāḥ kuśalaṃ cāvyayaṃ ca 44 evaṃ sarvānāgatābhyāgatāṃś ca; rājño dūtān sarvadigbhyo 'bhyupetān pṛṣṭvā sarvān kuśalaṃ tāṃś ca sūta; paścād ahaṃ kuśalī teṣu vācyaḥ 45 na hīdṛśaḥ santy apare pṛthivyāṃ; ye yodhakā dhārtarāṣṭreṇa labdhāḥ dharmas tu nityo mama dharma eva; mahābalaḥ śatrunibarhaṇāya 46 idaṃ punar vacanaṃ dhārtarāṣṭraṃ; suyodhanaṃ saṃjaya śrāvayethāḥ yas te śarīre hṛdayaṃ dunoti; kāmaḥ kurūn asapatno 'nuśiṣyām 47 na vidyate yuktir etasya kā cin; naivaṃvidhāḥ syāma yathā priyaṃ te dadasva vā śakra puraṃ mamaiva; yudhyasva vā bhāratamukhyavīra |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 5
Chapter 31
|
1
[य] उत सन्तम असन्तं च बालं वृद्धं च संजय उताबलं बलीयांसं धाता परकुरुते वशे 2 उत बालाय पाण्डित्यं पण्डितायॊत बालताम ददाति सर्वम ईशानः पुरस्ताच छुक्रम उच्चरन 3 अलं विज्ञापनाय सयाद आचक्षीथा यथातथम अथॊ मन्त्रं मन्त्रयित्वा नयॊन्येनातिहृष्टवत 4 गावल्गणे कुरून गत्वा धृतराष्ट्रं महाबलम अभिवाद्यॊपसंगृह्य ततः पृच्छेर अनामयम 5 बरूयाश चैनं तवम आसीनं कुरुभिः परिवारितम तवैव राजन वीर्येण सुखं जीवन्ति पाण्डवाः 6 तव परसादाद बालास ते पराप्ता राज्यम अरिंदम राज्ये तान सथापयित्वाग्रे नॊपेक्षीर विनशिष्यतः 7 सर्वम अप्य एतद एकस्य नालं संजय कस्य चित तात संहत्य जीवामॊ मा दविषद्भ्यॊ वशं गमः 8 तथाभीष्मं शांतनवं भारतानां पितामहम शिरसाभिवदेथास तवं मम नाम परकीर्तयन 9 अभिवाद्य च वक्तव्यस ततॊ ऽसमाकं पितामह भवता शंतनॊर वंशॊ निमग्नः पुनर उद्धृतः 10 स तवं कुरु तथा तात सवमतेन पितामह यथा जीवन्ति ते पौत्राः परीतिमन्तः परस्परम 11 तथैव विदुरं बरूयाः कुरूणाम मन्त्रधारिणम अयुद्धं सौम्य भाषस्व हितकामॊ युधिष्ठिरः 12 अथॊ सुयॊधनं बरूया राजपुत्रम अमर्षणम मध्ये कुरूणाम आसीनम अनुनीय पुनः पुनः 13 अपश्यन माम उपेक्षन्तं कृष्णाम एकां सभा गताम तद्दुःखम अतितिक्षाम मा वधीष्म कुरून इति 14 एवं पूर्वापरान कलेशान अतितिक्षन्त पाण्डवाः यथाबलीयसः सन्तस तत सर्वं कुरवॊ विदुः 15 यन नः पराव्राजयः सौम्य अजिनैः परतिवासितान तद्दुःखम अतितिक्षाम मा वधीष्म कुरून इति 16 यत तत सभायाम आक्रम्य कृष्णां केशेष्व अधर्षयत दुःशासनस ते ऽनुमते तच चास्माभिर उपेक्षितम 17 यथॊचितं सवकं भागं लभेमहि परंतप निवर्तय परद्रव्ये बुद्धिं गृद्धां नरर्षभ 18 शान्तिर एवं भवेद राजन परीतिश चैव परस्परम राज्यैक देशम अपि नः परयच्छ शमम इच्छताम 19 कुश सथलं वृकस्थलम आसन्दी वारणावतम अवसानं भवेद अत्र किं चिद एव तु पञ्चमम 20 भरातॄणां देहि पञ्चानां गरामान पञ्च सुयॊधन शान्तिर नॊ ऽसतु महाप्राज्ञ जञातिभिः सह संजय 21 भराता भरातरम अन्वेतु पिता पुत्रेण युज्यताम समयमानाः समायान्तु पाञ्चालाः कुरुभिः सह 22 अक्षतान कुरुपाञ्चालान पश्येम इति कामये सर्वे सुमनसस तात शाम्याम भरतर्षभ 23 अलम एव शमायास्मि तथा युद्धाय संजय धर्मार्थयॊर अलं चाहं मृदवे दारुणाय च |
1
[y] uta santam asantaṃ ca bālaṃ vṛddhaṃ ca saṃjaya utābalaṃ balīyāṃsaṃ dhātā prakurute vaśe 2 uta bālāya pāṇḍityaṃ paṇḍitāyota bālatām dadāti sarvam īśānaḥ purastāc chukram uccaran 3 alaṃ vijñāpanāya syād ācakṣīthā yathātatham atho mantraṃ mantrayitvā nayonyenātihṛṣṭavat 4 gāvalgaṇe kurūn gatvā dhṛtarāṣṭraṃ mahābalam abhivādyopasaṃgṛhya tataḥ pṛccher anāmayam 5 brūyāś cainaṃ tvam āsīnaṃ kurubhiḥ parivāritam tavaiva rājan vīryeṇa sukhaṃ jīvanti pāṇḍavāḥ 6 tava prasādād bālās te prāptā rājyam ariṃdama rājye tān sthāpayitvāgre nopekṣīr vinaśiṣyataḥ 7 sarvam apy etad ekasya nālaṃ saṃjaya kasya cit tāta saṃhatya jīvāmo mā dviṣadbhyo vaśaṃ gamaḥ 8 tathābhīṣmaṃ śāṃtanavaṃ bhāratānāṃ pitāmaham śirasābhivadethās tvaṃ mama nāma prakīrtayan 9 abhivādya ca vaktavyas tato 'smākaṃ pitāmaha bhavatā śaṃtanor vaṃśo nimagnaḥ punar uddhṛtaḥ 10 sa tvaṃ kuru tathā tāta svamatena pitāmaha yathā jīvanti te pautrāḥ prītimantaḥ parasparam 11 tathaiva viduraṃ brūyāḥ kurūṇām mantradhāriṇam ayuddhaṃ saumya bhāṣasva hitakāmo yudhiṣṭhiraḥ 12 atho suyodhanaṃ brūyā rājaputram amarṣaṇam madhye kurūṇām āsīnam anunīya punaḥ punaḥ 13 apaśyan mām upekṣantaṃ kṛṣṇām ekāṃ sabhā gatām tadduḥkham atitikṣāma mā vadhīṣma kurūn iti 14 evaṃ pūrvāparān kleśān atitikṣanta pāṇḍavāḥ yathābalīyasaḥ santas tat sarvaṃ kuravo viduḥ 15 yan naḥ prāvrājayaḥ saumya ajinaiḥ prativāsitān tadduḥkham atitikṣāma mā vadhīṣma kurūn iti 16 yat tat sabhāyām ākramya kṛṣṇāṃ keśeṣv adharṣayat duḥśāsanas te 'numate tac cāsmābhir upekṣitam 17 yathocitaṃ svakaṃ bhāgaṃ labhemahi paraṃtapa nivartaya paradravye buddhiṃ gṛddhāṃ nararṣabha 18 śāntir evaṃ bhaved rājan prītiś caiva parasparam rājyaika deśam api naḥ prayaccha śamam icchatām 19 kuśa sthalaṃ vṛkasthalam āsandī vāraṇāvatam avasānaṃ bhaved atra kiṃ cid eva tu pañcamam 20 bhrātṝṇāṃ dehi pañcānāṃ grāmān pañca suyodhana śāntir no 'stu mahāprājña jñātibhiḥ saha saṃjaya 21 bhrātā bhrātaram anvetu pitā putreṇa yujyatām smayamānāḥ samāyāntu pāñcālāḥ kurubhiḥ saha 22 akṣatān kurupāñcālān paśyema iti kāmaye sarve sumanasas tāta śāmyāma bharatarṣabha 23 alam eva śamāyāsmi tathā yuddhāya saṃjaya dharmārthayor alaṃ cāhaṃ mṛdave dāruṇāya ca |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 5
Chapter 32
|
1
[व] अनुज्ञातः पाण्डवेन परययौ संजयस तदा शासनं धृतराष्ट्रस्य सर्वं कृत्वा महात्मनः 2 संप्राप्य हास्तिनपुरं शीघ्रं च परविवेश ह अन्तःपुरम उपस्थाय दवाःस्थं वचनम अब्रवीत 3 आचक्ष्व मां धृतराष्ट्राय दवाःस्थ; उपागतं पाण्डवानां सकाशात जागर्ति चेद अभिवदेस तवं हि कषत्तः; परविशेयं विदितॊ भूमिपस्य 4 संजयॊ ऽयं भूमिपते नमस ते; दिदृक्षया दवारम उपागतस ते पराप्तॊ दूतः पाण्डवानां सकाशात; परशाधि राजन किम अयं करॊतु 5 आचक्ष्व मांसुखिनं काल्यम अस्मै; परवेश्यतां सवागतं संजयाय न चाहम एतस्य भवाम्य अकाल्यः; स मे कस्माद दवारि तिष्ठेत कषत्तः 6 ततः परविश्यानुमते नृपस्य; महद वेश्म पराज्ञशूरार्य गुप्तम सिंहासनस्थं पार्थिवम आससाद; वैचित्रवीर्यं पराञ्जलिः सूतपुत्रः 7 संजयॊ ऽहं भूमिपते नमस ते; पराप्तॊ ऽसमि गत्वा नरदेव पाण्डवान अभिवाद्य तवां पाण्डुपुत्रॊ मनस्वी; युधिष्ठिरः कुशलं चान्वपृच्छत 8 स ते पुत्रान ऋप्च्छति परीयमाणः; कच चित पुत्रैः परीयसे नप्तृभिश च तथा सुधृद्भिः सचिवैश च राजन; ये चापि तवाम उपजीवन्ति तैश च 9 अभ्येत्य तवां तात वदामि संजय; अजातशत्रुं च सुखेन पार्थम कच चित स राजा कुशली सपुत्रः; सहामात्यः सानुजः कौरवाणाम 10 सहामात्यः कुशली पाण्डुपुत्रॊ; भूयश चातॊ यच च ते ऽगरे मनॊ ऽभूत निर्णिक्त धर्मार्थकरॊ मनस्वी; बहुश्रुतॊ दृष्टिमाञ शीलवांश च 11 परं धर्मात पाण्डवस्यानृशंस्यं; धर्मः परॊ वित्तचयान मतॊ ऽसय सुखप्रिये धर्महीने न पार्थॊ; अनुरुध्यते भारत तस्य विद्धि 12 परप्रयुक्तः पुरुषॊ विचेष्टते; सूत्रप्रॊता दारुमयीव यॊषा इमं दृष्ट्वा नियमपाण्डवस्य; मन्ये परं करं दैवं मनुष्यात 13 इमं च दृष्ट्वा तव कर्म दॊषं; पादॊदर्कं घॊरम अवर्ण रूपम यावन नरः कामयते ऽतिकाल्यं; तावन नरॊ ऽयं लभते परशंसाम 14 अजातशत्रुस तु विहाय पापं; जीर्णां तवचं सर्प इवासमर्थाम विरॊचते ऽहार्य वृत्तेन वीरॊ; युधिष्ठिरस तवयि पापं विसृज्य 15 अङ्गात्मनः कर्म निबॊध राजन; धर्मार्थयुक्ताद आर्य वृत्ताद अपेतम उपक्रॊशं चेह गतॊ ऽसि राजन; नॊहेश च पापं परसजेद अमुत्र 16 स तवम अर्थं संशयितं विना तैर; आशंससे पुत्र वशानुगॊ ऽदय अधर्मशब्दश च महान पृथिव्यां; नेदं कर्म तवत्समं भारताग्र्य 17 हीनप्रज्ञॊ दौष्कुलेयॊ नृशंसॊ; दीर्घवैरी कषत्रविद्यास्व अधीरः एवं धर्मा नापदः संतितीर्षेद; धीन वीर्यॊ यश च भवेद अशिष्टः 18 कुले जातॊ धर्मवान यॊ यशस्वी; बहुश्रुतः सुखजीवी यतात्मा धर्मार्थयॊर गरथितयॊर बिभर्ति; नान्यत्र दिष्टस्य वशाद उपैति 19 कथं हि मन्त्राग्र्य धरॊ मनीषी; धर्मार्थयॊर आपदि संप्रणेता एवं युक्तः सर्वमन्त्रैर अहीनॊ; अनानृशंस्यं कर्म कुर्याद अमूढः 20 तवापीमे मन्त्रविदः समेत्य; समासते कर्मसु नित्ययुक्ताः तेषाम अयं बलवान निश्चयश च; कुरु कषयार्थे निरयॊ वयपादि 21 अकालिकं कुरवॊ नाभविष्यन; पापेन चेत पापम अजातशत्रुः इच्छेज जातु तवयि पापं विसृज्य; निन्दा चेयं तव लॊके ऽभिविष्यत 22 किम अन्यत्र विषयाद ईश्वराणां; यत्र पार्थः परलॊकं ददर्श अत्यक्रामत स तथा संमतः सयान; न संशयॊ नास्ति मनुष्यकारः 23 एतान गुणान कर्मकृतान अवेक्ष्य; भावाभावौ वर्तमानाव अनित्यौ बलिर हि राजा पारम अविन्दमानॊ; नान्यत कालात कारणं तत्र मेने 24 चक्षुः शरॊत्रे नासिका तवक च जिह्वा; जञानस्यैतान्य आयतनानि जन्तॊः तानि परीतान्य एव तृष्णा कषयान्ते; तान्य अव्यथॊ दुःखहीनः परणुद्यात 25 न तव एवम अन्ये पुरुषस्य कर्म; संवर्तते सुप्रयुक्तं यथावत मातुः पितुः कर्मणाभिप्रसूतः; संवर्धते विधिवद भॊजनेन 26 परियाप्रिये सुखदुःखे च राजन; निन्दाप्रशंसे च भजेत एनम परस तव एनं गर्हयते ऽपराधे; परशंसते साधुवृत्तं तम एव 27 स तवा गर्हे भारतानां विरॊधाद; अन्तॊ नूनं भवितायं परजानाम नॊ चेद इदं तव कर्मापराधात; कुरून दहेत कृष्ण वर्त्मेव कक्षम 28 तवम एवैकॊ जातपुत्रेषु राजन; वशं गन्ता सर्वलॊके नरेन्द्र कामात्मनां शलाघसे दयूतकाले; नान्यच छमात पश्य विपाकम अस्य 29 अनाप्तानां परग्रहात तवं नरेन्द्र; तथाप्तानां निग्रहाच चैव राजन भूमिं सफीतां दुर्बलत्वाद अनन्तां; न शक्तस तवं रक्षितुं कौरवेय 30 अनुज्ञातॊ रथवेगावधूतः; शरान्तॊ निपद्ये शयनं नृसिंह परातः शरॊतारः कुरवः सभायाम; अजातशत्रॊर वचनं समेताः |
1
[v] anujñātaḥ pāṇḍavena prayayau saṃjayas tadā śāsanaṃ dhṛtarāṣṭrasya sarvaṃ kṛtvā mahātmanaḥ 2 saṃprāpya hāstinapuraṃ śīghraṃ ca praviveśa ha antaḥpuram upasthāya dvāḥsthaṃ vacanam abravīt 3 ācakṣva māṃ dhṛtarāṣṭrāya dvāḥstha; upāgataṃ pāṇḍavānāṃ sakāśāt jāgarti ced abhivades tvaṃ hi kṣattaḥ; praviśeyaṃ vidito bhūmipasya 4 saṃjayo 'yaṃ bhūmipate namas te; didṛkṣayā dvāram upāgatas te prāpto dūtaḥ pāṇḍavānāṃ sakāśāt; praśādhi rājan kim ayaṃ karotu 5 ācakṣva māṃsukhinaṃ kālyam asmai; praveśyatāṃ svāgataṃ saṃjayāya na cāham etasya bhavāmy akālyaḥ; sa me kasmād dvāri tiṣṭheta kṣattaḥ 6 tataḥ praviśyānumate nṛpasya; mahad veśma prājñaśūrārya guptam siṃhāsanasthaṃ pārthivam āsasāda; vaicitravīryaṃ prāñjaliḥ sūtaputraḥ 7 saṃjayo 'haṃ bhūmipate namas te; prāpto 'smi gatvā naradeva pāṇḍavān abhivādya tvāṃ pāṇḍuputro manasvī; yudhiṣṭhiraḥ kuśalaṃ cānvapṛcchat 8 sa te putrān ṛpcchati prīyamāṇaḥ; kac cit putraiḥ prīyase naptṛbhiś ca tathā sudhṛdbhiḥ sacivaiś ca rājan; ye cāpi tvām upajīvanti taiś ca 9 abhyetya tvāṃ tāta vadāmi saṃjaya; ajātaśatruṃ ca sukhena pārtham kac cit sa rājā kuśalī saputraḥ; sahāmātyaḥ sānujaḥ kauravāṇām 10 sahāmātyaḥ kuśalī pāṇḍuputro; bhūyaś cāto yac ca te 'gre mano 'bhūt nirṇikta dharmārthakaro manasvī; bahuśruto dṛṣṭimāñ śīlavāṃś ca 11 paraṃ dharmāt pāṇḍavasyānṛśaṃsyaṃ; dharmaḥ paro vittacayān mato 'sya sukhapriye dharmahīne na pārtho; anurudhyate bhārata tasya viddhi 12 paraprayuktaḥ puruṣo viceṣṭate; sūtraprotā dārumayīva yoṣā imaṃ dṛṣṭvā niyamapāṇḍavasya; manye paraṃ karaṃ daivaṃ manuṣyāt 13 imaṃ ca dṛṣṭvā tava karma doṣaṃ; pādodarkaṃ ghoram avarṇa rūpam yāvan naraḥ kāmayate 'tikālyaṃ; tāvan naro 'yaṃ labhate praśaṃsām 14 ajātaśatrus tu vihāya pāpaṃ; jīrṇāṃ tvacaṃ sarpa ivāsamarthām virocate 'hārya vṛttena vīro; yudhiṣṭhiras tvayi pāpaṃ visṛjya 15 aṅgātmanaḥ karma nibodha rājan; dharmārthayuktād ārya vṛttād apetam upakrośaṃ ceha gato 'si rājan; noheś ca pāpaṃ prasajed amutra 16 sa tvam arthaṃ saṃśayitaṃ vinā tair; āśaṃsase putra vaśānugo 'dya adharmaśabdaś ca mahān pṛthivyāṃ; nedaṃ karma tvatsamaṃ bhāratāgrya 17 hīnaprajño dauṣkuleyo nṛśaṃso; dīrghavairī kṣatravidyāsv adhīraḥ evaṃ dharmā nāpadaḥ saṃtitīrṣed; dhīna vīryo yaś ca bhaved aśiṣṭaḥ 18 kule jāto dharmavān yo yaśasvī; bahuśrutaḥ sukhajīvī yatātmā dharmārthayor grathitayor bibharti; nānyatra diṣṭasya vaśād upaiti 19 kathaṃ hi mantrāgrya dharo manīṣī; dharmārthayor āpadi saṃpraṇetā evaṃ yuktaḥ sarvamantrair ahīno; anānṛśaṃsyaṃ karma kuryād amūḍhaḥ 20 tavāpīme mantravidaḥ sametya; samāsate karmasu nityayuktāḥ teṣām ayaṃ balavān niścayaś ca; kuru kṣayārthe nirayo vyapādi 21 akālikaṃ kuravo nābhaviṣyan; pāpena cet pāpam ajātaśatruḥ icchej jātu tvayi pāpaṃ visṛjya; nindā ceyaṃ tava loke 'bhiviṣyat 22 kim anyatra viṣayād īśvarāṇāṃ; yatra pārthaḥ paralokaṃ dadarśa atyakrāmat sa tathā saṃmataḥ syān; na saṃśayo nāsti manuṣyakāraḥ 23 etān guṇān karmakṛtān avekṣya; bhāvābhāvau vartamānāv anityau balir hi rājā pāram avindamāno; nānyat kālāt kāraṇaṃ tatra mene 24 cakṣuḥ śrotre nāsikā tvak ca jihvā; jñānasyaitāny āyatanāni jantoḥ tāni prītāny eva tṛṣṇā kṣayānte; tāny avyatho duḥkhahīnaḥ praṇudyāt 25 na tv evam anye puruṣasya karma; saṃvartate suprayuktaṃ yathāvat mātuḥ pituḥ karmaṇābhiprasūtaḥ; saṃvardhate vidhivad bhojanena 26 priyāpriye sukhaduḥkhe ca rājan; nindāpraśaṃse ca bhajeta enam paras tv enaṃ garhayate 'parādhe; praśaṃsate sādhuvṛttaṃ tam eva 27 sa tvā garhe bhāratānāṃ virodhād; anto nūnaṃ bhavitāyaṃ prajānām no ced idaṃ tava karmāparādhāt; kurūn dahet kṛṣṇa vartmeva kakṣam 28 tvam evaiko jātaputreṣu rājan; vaśaṃ gantā sarvaloke narendra kāmātmanāṃ ślāghase dyūtakāle; nānyac chamāt paśya vipākam asya 29 anāptānāṃ pragrahāt tvaṃ narendra; tathāptānāṃ nigrahāc caiva rājan bhūmiṃ sphītāṃ durbalatvād anantāṃ; na śaktas tvaṃ rakṣituṃ kauraveya 30 anujñāto rathavegāvadhūtaḥ; śrānto nipadye śayanaṃ nṛsiṃha prātaḥ śrotāraḥ kuravaḥ sabhāyām; ajātaśatror vacanaṃ sametāḥ |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 5
Chapter 33
|
1
[व] दवाःस्थं पराह महाप्राज्ञॊ धृतराष्ट्रॊ महीपतिः विदुरं दरष्टुम इच्छामि तम इहानय माचिरम 2 परहितॊ धृतराष्ट्रेण दूतः कषत्तारम अब्रवीत ईश्वरस तवां महाराजॊ महाप्राज्ञ दिदृक्षति 3 एवम उक्तस तु विदुरः पराप्य राजनिवेशनम अब्रवीद धृतराष्ट्राय दवाःस्थ मां परतिवेदय 4 विदुरॊ ऽयम अनुप्राप्तॊ राजेन्द्र तव शासनात दरष्टुम इच्छति ते पादौ किं करॊतु परशाधि माम 5 परवेशय महाप्राज्ञं विदुरं दीर्घदर्शिनम अहं हि विदुरस्यास्य नाकाल्यॊ जातु दर्शने 6 परविशान्तः पुरं कषत्तर महाराजस्य धीमतः न हि ते दर्शने ऽकाल्यॊ जातु राजा बरवीति माम 7 [व] ततः परविश्य विदुरॊ धृतराष्ट्र निवेशनम अब्रवीत पराञ्जलिर वाक्यं चिन्तयानं नराधिपम 8 विदुरॊ ऽहं महाप्राज्ञ संप्राप्तस तव शासनात यदि किं चन कर्तव्यम अयम अस्मि परशाधि माम 9 संजयॊ विदुर पराप्तॊ गर्हयित्वा च मां गतः अजातशत्रॊः शवॊ वाक्यं सभामध्ये स वक्ष्यति 10 तस्याद्य कुरुवीरस्य न विज्ञातं वचॊ मया तन मे दहति गात्राणि तद अकार्षीत परजागरम 11 जाग्रतॊ दह्यमानस्य शरेयॊ यद इह पश्यसि तद बरूहि तवं हि नस तात धर्मार्थकुशलॊ हय असि 12 यतः पराप्तः संजयः पाण्डवेभ्यॊ; न मे यथावन मनसः परशान्तिः सवेन्द्रियाण्य अप्रकृतिं गतानि; किं वक्ष्यतीत्य एव हि मे ऽदय चिन्ता 13 अभियुक्तं बलवता दुर्बलं हीनसाधनम हृतस्वं कामिनं चॊरम आविशन्ति परजागराः 14 कच चिद एतैर महादॊषैर न सपृष्टॊ ऽसि नराधिप कच चिन न परवित्तेषु गृध्यन विपरितप्यसे 15 शरॊतुम इच्छामि ते धर्म्यं परं नैःश्रेयसं वचः अस्मिन राजर्षिवंशे हि तवम एकः पराज्ञसंमतः 16 निषेवते परशस्तानि निन्दितानि न सेवते अनास्तिकः शरद्दधान एतत पण्डित लक्षणम 17 करॊधॊ हर्षश च दर्पश च हरीस्तम्भॊ मान्यमानिता यम अर्थान नापकर्षन्ति स वै पण्डित उच्यते 18 यस्य कृत्यं न जानन्ति मन्त्रं वा मन्त्रितं परे कृतम एवास्य जानन्ति स वै पण्डित उच्यते 19 यस्य कृत्यं न विघ्नन्ति शीतम उष्णं भयं रतिः समृद्धिर असमृद्धिर वा स वै पण्डित उच्यते 20 यस्य संसारिणी परज्ञा धर्मार्थाव अनुवर्तते कामाद अर्थं वृणीते यः स वै पण्डित उच्यते 21 यथाशक्ति चिकीर्षन्ति यथाशक्ति च कुर्वते न किं चिद अवमन्यन्ते पण्डिता भरतर्षभ 22 कषिप्रं विजानाति चिरं शृणॊति; विज्ञाय चार्थं भजते न कामात नासंपृष्टॊ वयौपयुङ्क्ते परार्थे; तत परज्ञानं परथमं पण्डितस्य 23 नाप्राप्यम अभिवाञ्छन्ति नष्टं नेच्छन्ति शॊचितुम आपत्सु च न मुह्यन्ति नराः पण्डित बुद्धयः 24 निश्चित्य यः परक्रमते नान्तर वसति कर्मणः अवन्ध्य कालॊ वश्यात्मा स वै पण्डित उच्यते 25 आर्य कर्मणि राज्यन्ते भूतिकर्माणि कुर्वते हितं च नाभ्यसूयन्ति पण्डिता भरतर्षभ 26 न हृष्यत्य आत्मसंमाने नावमानेन तप्यते गाङ्गॊ हरद इवाक्षॊभ्यॊ यः स पण्डित उच्यते 27 तत्त्वज्ञः सर्वभूतानां यॊगज्ञः सर्वकर्मणाम उपायज्ञॊ मनुष्याणां नरः पण्डित उच्यते 28 परवृत्त वाक चित्रकथ ऊहवान परतिभानवान आशु गरन्थस्य वक्ता च स वै पण्डित उच्यते 29 शरुतं परज्ञानुगं यस्य परज्ञा चैव शरुतानुगा असंभिन्नार्य मर्यादः पण्डिताख्यां लभेत सः 30 अश्रुतश च समुन्नद्धॊ दरिद्रश च महामनाः अर्थांश चाकर्मणा परेप्सुर मूढ इत्य उच्यते बुधैः 31 सवम अर्थं यः परित्यज्य परार्थम अनुतिष्ठति मिथ्या चरति मित्रार्थे यश च मूढः स उच्यते 32 अकामान कामयति यः कामयानान परिद्विषन बलवन्तं च यॊ दवेष्टि तम आहुर मूढचेतसम 33 अमित्रं कुरुते मित्रं मित्रं दवेष्टि हिनस्ति च कर्म चारभते दुष्टं तम आहुर मूढचेतसम 34 संसारयति कृत्यानि सर्वत्र विचिकित्सते चिरं करॊति कषिप्रार्थे स मूढॊ भरतर्षभ 35 अनाहूतः परविशति अपृष्टॊ बहु भाषते विश्वसत्य अप्रमत्तेषु मूढ चेता नराधमः 36 परं कषिपति दॊषेण वर्तमानः सवयं तथा यश च करुध्यत्य अनीशः सन स च मूढतमॊ नरः 37 आत्मनॊ बलम आज्ञाय धर्मार्थपरिवर्जितम अलभ्यम इच्छन नैष्कर्म्यान मूढ बुद्धिर इहॊच्यते 38 अशिष्यं शास्ति यॊ राजन्यश च शून्यम उपासते कदर्यं भजते यश च तम आहुर मूढचेतसम 39 अर्थं महान्तम आसाद्य विद्याम ऐश्वर्यम एव वा विचरत्य असमुन्नद्धॊ यः स पण्डित उच्यते 40 एकः संपन्नम अश्नाति वस ते वासश च शॊभनम यॊ ऽसंविभज्य भृत्येभ्यः कॊ नृशंसतरस ततः 41 एकः पापानि कुरुते फलं भुङ्क्ते महाजनः भॊक्तारॊ विप्रमुच्यन्ते कर्ता दॊषेण लिप्यते 42 एकं हन्यान न वाहन्याद इषुर मुक्तॊ धनुष्मता बुद्धिर बुद्धिमतॊत्सृष्टा हन्याद राष्ट्रं सराजकम 43 एकया दवे विनिश्चित्य तरींश चतुर्भिर वशे कुरु पञ्च जित्वा विदित्वा षट सप्त हित्वा सुखी भव 44 एकं विषरसॊ हन्ति शस्त्रेणैकश च वध्यते सराष्ट्रं स परजं हन्ति राजानं मन्त्रविस्रवः 45 एकः सवादु न भुञ्जीत एकश चार्थान न चिन्तयेत एकॊ न गच्छेद अध्वानं नैकः सुप्तेषु जागृयात 46 एकम एवाद्वितीयं तद यद राजन नावबुध्यसे सत्यं सवर्गस्य सॊपानं पारावारस्य नौर इव 47 एकः कषमावतां दॊषॊ दवितीयॊ नॊपलभ्यते यद एनं कषमया युक्तम अशक्तं मन्यते जनः 48 एकॊ धर्मः परं शरेयः कषमैका शान्तिर उत्तमा विद्यैका परमा दृष्टिर अहिंसैका सुखावहा 49 दवाव इमौ गरसते भूमिः सर्पॊ बिलशयान इव राजानं चाविरॊद्धारं बराह्मणं चाप्रवासिनम 50 दवे कर्मणी नरः कुर्वन्न अस्मिँल लॊके विरॊचते अब्रुवन परुषं किं चिद असतॊ नार्थयंस तथा 51 दवाव इमौ पुरुषव्याघ्र परप्रत्यय कारिणौ सत्रियः कामित कामिन्यॊ लॊकः पूजित पूजकः 52 दवाव इमौ कण्टकौ तीक्ष्णौ शरीरपरिशॊषणौ यश चाधनः कामयते यश च कुप्यत्य अनीश्वरः 53 दवाव इमौ पुरुषौ राजन सवर्गस्य परि तिष्ठतः परभुश च कषमया युक्तॊ दरिद्रश च परदानवान 54 नयायागतस्य दरव्यस्य बॊद्धव्यौ दवाव अतिक्रमौ अपात्रे परतिपत्तिश च पात्रे चाप्रतिपादनम 55 तरयॊ नयाया मनुष्याणां शरूयन्ते भरतर्षभ कनीयान मध्यमः शरेष्ठ इति वेदविदॊ विदुः 56 तरिविधाः पुरुषा राजन्न उत्तमाधममध्यमाः नियॊजयेद यथावत तांस तरिविधेष्व एव कर्मसु 57 तरय एवाधना राजन भार्या दासस तथा सुतः यत ते समधिगच्छन्ति यस्य ते तस्य तद धनम 58 चत्वारि राज्ञा तु महाबलेन; वर्ज्यान्य आहुः पण्डितस तानि विद्यात अल्पप्रज्ञैः सह मन्त्रं न कुर्यान; न दीर्घसूत्रैर अलसैश चारणैश च 59 चत्वारि ते तात गृहे वसन्तु; शरियाभिजुष्टस्य गृहस्थ धर्मे वृद्धॊ जञातिर अवसन्नः कुलीनः; सखा दरिद्रॊ भगिनी चानपत्या 60 चत्वार्य आह महाराज सद्यस्कानि बृहस्पतिः पृच्छते तरिदशेन्द्राय तानीमानि निबॊध मे 61 देवतानां च संकल्पम अनुभावं च धीमताम विनयं कृतविद्यानां विनाशं पापकर्मणाम 62 पञ्चाग्नयॊ मनुष्येण परिचर्याः परयत्नतः पिता माताग्निर आत्मा च गुरुश च भरतर्षभ 63 पञ्चैव पूजयँल लॊके यशः पराप्नॊति केवलम देवान पितॄन मनुष्यांश च भिक्षून अतिथिपञ्चमान 64 पञ्च तवानुगमिष्यन्ति यत्र यत्र गमिष्यसि मित्राण्य अमित्रा मध्यस्था उपजीव्यॊपजीविनः 65 पञ्चेन्द्रियस्य मर्त्यस्य छिद्रं चेद एकम इन्द्रियम ततॊ ऽसय सरवति परज्ञा दृतेः पादाद इवॊदकम 66 षड दॊषाः पुरुषेणेह हातव्या भूतिम इच्छता निद्रा तन्द्री भयं करॊध आलस्यं दीर्घसूत्रता 67 षड इमान पुरुषॊ जह्याद भिन्नां नावम इवार्णवे अप्रवक्तारम आचार्यम अनधीयानम ऋत्विजम 68 अरक्षितारं राजानं भार्यां चाप्रिय वादिनीम गरामकारं च गॊपालं वनकामं च नापितम 69 षड एव तु गुणाः पुंसा न हातव्याः कदा चन सत्यं दानम अनालस्यम अनसूया कषमा धृतिः 70 षण्णाम आत्मनि नित्यानाम ऐश्वर्यं यॊ ऽधिगच्छति न स पापैः कुतॊ ऽनर्थैर युज्यते विजितेन्द्रियः 71 षड इमे षट्सु जीवन्ति सप्तमॊ नॊपलभ्यते चॊराः परमत्ते जीवन्ति वयाधितेषु चिकित्सकाः 72 परमदाः कामयानेषु यजमानेषु याजकाः राजा विवदमानेषु नित्यं मूर्खेषु पण्डिताः 73 सप्त दॊषाः सदा राज्ञा हातव्या वयसनॊदयाः परायशॊ यैर विनश्यन्ति कृतमूलाश च पार्थिवाः 74 सत्रियॊ ऽकषा मृगया पानं वाक पारुष्यं च पञ्चमम महच च दण्डपारुष्यम अर्थदूषणम एव च 75 अष्टौ पूर्वनिमित्तानि नरस्य विनशिष्यतः बराह्मणान परथमं दवेष्टि बराह्मणैश च विरुध्यते 76 बराह्मण सवानि चादत्ते बराह्मणांश च जिघांसति रमते निन्दया चैषां परशंसां नाभिनन्दति 77 नैतान समरति कृत्येषु याचितश चाभ्यसूयति एतान दॊषान नरः पराज्ञॊ बुद्ध्या बुद्ध्वा विवर्जयेत 78 अष्टाव इमानि हर्षस्य नव नीतानि भारत वर्तमानानि दृश्यन्ते तान्य एव सुसुखान्य अपि 79 समागमश च सखिभिर महांश चैव धनागमः पुत्रेण च परिष्वङ्गः संनिपातश च मैथुने 80 समये च परियालापः सवयूथेषु च संनतिः अभिप्रेतस्य लाभश च पूजा च जनसंसदि 81 नवद्वारम इदं वेश्म तरिस्थूणं पञ्च साक्षिकम कषेत्रज्ञाधिष्ठितं विद्वान यॊ वेद स परः कविः 82 दश धर्मं न जानन्ति धृतराष्ट्र निबॊध तान मत्तः परमत्त उन्मत्तः शरान्तः करुद्धॊ बुभुक्षितः 83 तवरमाणश च भीरुश च लुब्धः कामी च ते दश तस्माद एतेषु भावेषु न परसज्जेत पण्डितः 84 अत्रैवॊदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम पुत्रार्थम असुरेन्द्रेण गीतं चैव सुधन्वना 85 यः काममन्यू परजहाति राजा; पात्रे परतिष्ठापयते धनं च विशेषविच छरुतवान कषिप्रकारी; तं सर्वलॊकः कुरुते परमाणम 86 जानाति विश्वासयितुं मनुष्यान; विज्ञात दॊषेषु दधाति दण्डम जानाति मात्रां च तथा कषमां च; तं तादृशं शरीर जुषते समग्रा 87 सुदुर्बलं नावजानाति कं चिद; युक्तॊ रिपुं सेवते बुद्धिपूर्वम न विग्रहं रॊचयते बलस्थैः; काले च यॊ विक्रमते स धीरः 88 पराप्यापदं न वयथते कदा चिद; उद्यॊगम अन्विच्छति चाप्रमत्तः दुःखं च काले सहते जितात्मा; धुरंधरस तस्य जिताः सपत्नाः 89 अनर्थकं विप्र वासं गृहेभ्यः; पापैः संधिं परदाराभिमर्शम दम्भं सतैन्यं पैशुनं मद्य पानं; न सेवते यः स सुखी सदैव 90 न संरम्भेणारभते ऽरथवर्गम; आकारितः शंसति तथ्यम एव न मात्रार्थे रॊचयते विवादं; नापूजितः कुप्यति चाप्य अमूढः 91 न यॊ ऽभयसूयत्य अनुकम्पते च; न दुर्बलः परातिभाव्यं करॊति नात्याह किं चित कषमते विवादं; सर्वत्र तादृग लभते परशंसाम 92 यॊ नॊद्धतं कुरुते जातु वेषं; न पौरुषेणापि विकत्थते ऽनयान न मूर्च्छितः कटुकान्य आह किं चित; परियं सदा तं कुरुते जनॊ ऽपि 93 न वैरम उद्दीपयति परशान्तं; न दर्मम आरॊहति नास्तम एति न दुर्गतॊ ऽसमीति करॊति मन्युं; तम आर्य शीलं परम आहुर अग्र्यम 94 न सवे सुखे वै कुरुते परहर्षं; नान्यस्य दुःखे भवति परतीतः दत्त्वा न पश्चात कुरुते ऽनुतापं; न कत्थते सत्पुरुषार्य शीलः 95 देशाचारान समयाञ जातिधर्मान; बुभूषते यस तु परावरज्ञः स तत्र तत्राधिगतः सदैव; महाजनस्याधिपत्यं करॊति 96 दम्भं मॊहं मत्सरं पापकृत्यं; राजद्विष्टं पैशुनं पूगवैरम मत्तॊन्मत्तैर दुर्जनैश चापि वादं; यः परज्ञावान वर्जयेत स परधानः 97 दमं शौचं दैवतं मङ्गलानि; परायश्चित्तं विविधाँल लॊकवादान एतानि यः कुरुते नैत्यकानि; तस्यॊत्थानं देवता राधयन्ति 98 समैर विवाहं कुरुते न हीनैः; समैः सख्यं वयवहारं कथाश च गुणैर विशिष्टांश च पुरॊ दधाति; विपश्चितस तस्य नयाः सुनीताः 99 मितं भुङ्क्ते संविभज्याश्रितेभ्यॊ; मितं सवपित्य अमितं कर्मकृत्वा ददात्य अमित्रेष्व अपि याचितः संस; तम आत्मवन्तं परजहात्य अनर्थाः 100 चिकीर्षितं विप्रकृतं च यस्य; नान्ये जनाः कर्म जानन्ति किं चित मन्त्रे गुप्ते सम्यग अनुष्ठिते च; सवल्पॊ नास्य वयथते कश चिद अर्थः 101 यः सर्वभूतप्रशमे निविष्टः; सत्यॊ मृदुर दानकृच छुद्ध भावः अतीव संज्ञायते जञातिमध्ये; महामणिर जात्य इव परसन्नः 102 य आत्मनापत्रपते भृशं नरः; स सर्वलॊकस्य गुरुर भवत्य उत अनन्त तेजाः सुमनाः समाहितः; सवतेजसा सूर्य इवावभासते 103 वने जाताः शापदग्धस्य राज्ञः; पाण्डॊः पुत्राः पञ्च पञ्चेन्द्र कल्पाः तवयैव बाला वर्धिताः शिक्षिताश च; तवादेशं पालयन्त्य आम्बिकेय 104 परदायैषाम उचितं तात राज्यं; सुखी पुत्रैः सहितॊ मॊदमानः न देवानां नापि च मानुषाणां; भविष्यसि तवं तर्कणीयॊ नरेन्द्र |
1
[v] dvāḥsthaṃ prāha mahāprājño dhṛtarāṣṭro mahīpatiḥ viduraṃ draṣṭum icchāmi tam ihānaya māciram 2 prahito dhṛtarāṣṭreṇa dūtaḥ kṣattāram abravīt īśvaras tvāṃ mahārājo mahāprājña didṛkṣati 3 evam uktas tu viduraḥ prāpya rājaniveśanam abravīd dhṛtarāṣṭrāya dvāḥstha māṃ prativedaya 4 viduro 'yam anuprāpto rājendra tava śāsanāt draṣṭum icchati te pādau kiṃ karotu praśādhi mām 5 praveśaya mahāprājñaṃ viduraṃ dīrghadarśinam ahaṃ hi vidurasyāsya nākālyo jātu darśane 6 praviśāntaḥ puraṃ kṣattar mahārājasya dhīmataḥ na hi te darśane 'kālyo jātu rājā bravīti mām 7 [v] tataḥ praviśya viduro dhṛtarāṣṭra niveśanam abravīt prāñjalir vākyaṃ cintayānaṃ narādhipam 8 viduro 'haṃ mahāprājña saṃprāptas tava śāsanāt yadi kiṃ cana kartavyam ayam asmi praśādhi mām 9 saṃjayo vidura prāpto garhayitvā ca māṃ gataḥ ajātaśatroḥ śvo vākyaṃ sabhāmadhye sa vakṣyati 10 tasyādya kuruvīrasya na vijñātaṃ vaco mayā tan me dahati gātrāṇi tad akārṣīt prajāgaram 11 jāgrato dahyamānasya śreyo yad iha paśyasi tad brūhi tvaṃ hi nas tāta dharmārthakuśalo hy asi 12 yataḥ prāptaḥ saṃjayaḥ pāṇḍavebhyo; na me yathāvan manasaḥ praśāntiḥ savendriyāṇy aprakṛtiṃ gatāni; kiṃ vakṣyatīty eva hi me 'dya cintā 13 abhiyuktaṃ balavatā durbalaṃ hīnasādhanam hṛtasvaṃ kāminaṃ coram āviśanti prajāgarāḥ 14 kac cid etair mahādoṣair na spṛṣṭo 'si narādhipa kac cin na paravitteṣu gṛdhyan viparitapyase 15 śrotum icchāmi te dharmyaṃ paraṃ naiḥśreyasaṃ vacaḥ asmin rājarṣivaṃśe hi tvam ekaḥ prājñasaṃmataḥ 16 niṣevate praśastāni ninditāni na sevate anāstikaḥ śraddadhāna etat paṇḍita lakṣaṇam 17 krodho harṣaś ca darpaś ca hrīstambho mānyamānitā yam arthān nāpakarṣanti sa vai paṇḍita ucyate 18 yasya kṛtyaṃ na jānanti mantraṃ vā mantritaṃ pare kṛtam evāsya jānanti sa vai paṇḍita ucyate 19 yasya kṛtyaṃ na vighnanti śītam uṣṇaṃ bhayaṃ ratiḥ samṛddhir asamṛddhir vā sa vai paṇḍita ucyate 20 yasya saṃsāriṇī prajñā dharmārthāv anuvartate kāmād arthaṃ vṛṇīte yaḥ sa vai paṇḍita ucyate 21 yathāśakti cikīrṣanti yathāśakti ca kurvate na kiṃ cid avamanyante paṇḍitā bharatarṣabha 22 kṣipraṃ vijānāti ciraṃ śṛṇoti; vijñāya cārthaṃ bhajate na kāmāt nāsaṃpṛṣṭo vyaupayuṅkte parārthe; tat prajñānaṃ prathamaṃ paṇḍitasya 23 nāprāpyam abhivāñchanti naṣṭaṃ necchanti śocitum āpatsu ca na muhyanti narāḥ paṇḍita buddhayaḥ 24 niścitya yaḥ prakramate nāntar vasati karmaṇaḥ avandhya kālo vaśyātmā sa vai paṇḍita ucyate 25 ārya karmaṇi rājyante bhūtikarmāṇi kurvate hitaṃ ca nābhyasūyanti paṇḍitā bharatarṣabha 26 na hṛṣyaty ātmasaṃmāne nāvamānena tapyate gāṅgo hrada ivākṣobhyo yaḥ sa paṇḍita ucyate 27 tattvajñaḥ sarvabhūtānāṃ yogajñaḥ sarvakarmaṇām upāyajño manuṣyāṇāṃ naraḥ paṇḍita ucyate 28 pravṛtta vāk citrakatha ūhavān pratibhānavān āśu granthasya vaktā ca sa vai paṇḍita ucyate 29 śrutaṃ prajñānugaṃ yasya prajñā caiva śrutānugā asaṃbhinnārya maryādaḥ paṇḍitākhyāṃ labheta saḥ 30 aśrutaś ca samunnaddho daridraś ca mahāmanāḥ arthāṃś cākarmaṇā prepsur mūḍha ity ucyate budhaiḥ 31 svam arthaṃ yaḥ parityajya parārtham anutiṣṭhati mithyā carati mitrārthe yaś ca mūḍhaḥ sa ucyate 32 akāmān kāmayati yaḥ kāmayānān paridviṣan balavantaṃ ca yo dveṣṭi tam āhur mūḍhacetasam 33 amitraṃ kurute mitraṃ mitraṃ dveṣṭi hinasti ca karma cārabhate duṣṭaṃ tam āhur mūḍhacetasam 34 saṃsārayati kṛtyāni sarvatra vicikitsate ciraṃ karoti kṣiprārthe sa mūḍho bharatarṣabha 35 anāhūtaḥ praviśati apṛṣṭo bahu bhāṣate viśvasaty apramatteṣu mūḍha cetā narādhamaḥ 36 paraṃ kṣipati doṣeṇa vartamānaḥ svayaṃ tathā yaś ca krudhyaty anīśaḥ san sa ca mūḍhatamo naraḥ 37 ātmano balam ājñāya dharmārthaparivarjitam alabhyam icchan naiṣkarmyān mūḍha buddhir ihocyate 38 aśiṣyaṃ śāsti yo rājanyaś ca śūnyam upāsate kadaryaṃ bhajate yaś ca tam āhur mūḍhacetasam 39 arthaṃ mahāntam āsādya vidyām aiśvaryam eva vā vicaraty asamunnaddho yaḥ sa paṇḍita ucyate 40 ekaḥ saṃpannam aśnāti vas te vāsaś ca śobhanam yo 'saṃvibhajya bhṛtyebhyaḥ ko nṛśaṃsataras tataḥ 41 ekaḥ pāpāni kurute phalaṃ bhuṅkte mahājanaḥ bhoktāro vipramucyante kartā doṣeṇa lipyate 42 ekaṃ hanyān na vāhanyād iṣur mukto dhanuṣmatā buddhir buddhimatotsṛṣṭā hanyād rāṣṭraṃ sarājakam 43 ekayā dve viniścitya trīṃś caturbhir vaśe kuru pañca jitvā viditvā ṣaṭ sapta hitvā sukhī bhava 44 ekaṃ viṣaraso hanti śastreṇaikaś ca vadhyate sarāṣṭraṃ sa prajaṃ hanti rājānaṃ mantravisravaḥ 45 ekaḥ svādu na bhuñjīta ekaś cārthān na cintayet eko na gacched adhvānaṃ naikaḥ supteṣu jāgṛyāt 46 ekam evādvitīyaṃ tad yad rājan nāvabudhyase satyaṃ svargasya sopānaṃ pārāvārasya naur iva 47 ekaḥ kṣamāvatāṃ doṣo dvitīyo nopalabhyate yad enaṃ kṣamayā yuktam aśaktaṃ manyate janaḥ 48 eko dharmaḥ paraṃ śreyaḥ kṣamaikā śāntir uttamā vidyaikā paramā dṛṣṭir ahiṃsaikā sukhāvahā 49 dvāv imau grasate bhūmiḥ sarpo bilaśayān iva rājānaṃ cāviroddhāraṃ brāhmaṇaṃ cāpravāsinam 50 dve karmaṇī naraḥ kurvann asmiṁl loke virocate abruvan paruṣaṃ kiṃ cid asato nārthayaṃs tathā 51 dvāv imau puruṣavyāghra parapratyaya kāriṇau striyaḥ kāmita kāminyo lokaḥ pūjita pūjakaḥ 52 dvāv imau kaṇṭakau tīkṣṇau śarīrapariśoṣaṇau yaś cādhanaḥ kāmayate yaś ca kupyaty anīśvaraḥ 53 dvāv imau puruṣau rājan svargasya pari tiṣṭhataḥ prabhuś ca kṣamayā yukto daridraś ca pradānavān 54 nyāyāgatasya dravyasya boddhavyau dvāv atikramau apātre pratipattiś ca pātre cāpratipādanam 55 trayo nyāyā manuṣyāṇāṃ śrūyante bharatarṣabha kanīyān madhyamaḥ śreṣṭha iti vedavido viduḥ 56 trividhāḥ puruṣā rājann uttamādhamamadhyamāḥ niyojayed yathāvat tāṃs trividheṣv eva karmasu 57 traya evādhanā rājan bhāryā dāsas tathā sutaḥ yat te samadhigacchanti yasya te tasya tad dhanam 58 catvāri rājñā tu mahābalena; varjyāny āhuḥ paṇḍitas tāni vidyāt alpaprajñaiḥ saha mantraṃ na kuryān; na dīrghasūtrair alasaiś cāraṇaiś ca 59 catvāri te tāta gṛhe vasantu; śriyābhijuṣṭasya gṛhastha dharme vṛddho jñātir avasannaḥ kulīnaḥ; sakhā daridro bhaginī cānapatyā 60 catvāry āha mahārāja sadyaskāni bṛhaspatiḥ pṛcchate tridaśendrāya tānīmāni nibodha me 61 devatānāṃ ca saṃkalpam anubhāvaṃ ca dhīmatām vinayaṃ kṛtavidyānāṃ vināśaṃ pāpakarmaṇām 62 pañcāgnayo manuṣyeṇa paricaryāḥ prayatnataḥ pitā mātāgnir ātmā ca guruś ca bharatarṣabha 63 pañcaiva pūjayaṁl loke yaśaḥ prāpnoti kevalam devān pitṝn manuṣyāṃś ca bhikṣūn atithipañcamān 64 pañca tvānugamiṣyanti yatra yatra gamiṣyasi mitrāṇy amitrā madhyasthā upajīvyopajīvinaḥ 65 pañcendriyasya martyasya chidraṃ ced ekam indriyam tato 'sya sravati prajñā dṛteḥ pādād ivodakam 66 ṣaḍ doṣāḥ puruṣeṇeha hātavyā bhūtim icchatā nidrā tandrī bhayaṃ krodha ālasyaṃ dīrghasūtratā 67 ṣaḍ imān puruṣo jahyād bhinnāṃ nāvam ivārṇave apravaktāram ācāryam anadhīyānam ṛtvijam 68 arakṣitāraṃ rājānaṃ bhāryāṃ cāpriya vādinīm grāmakāraṃ ca gopālaṃ vanakāmaṃ ca nāpitam 69 ṣaḍ eva tu guṇāḥ puṃsā na hātavyāḥ kadā cana satyaṃ dānam anālasyam anasūyā kṣamā dhṛtiḥ 70 ṣaṇṇām ātmani nityānām aiśvaryaṃ yo 'dhigacchati na sa pāpaiḥ kuto 'narthair yujyate vijitendriyaḥ 71 ṣaḍ ime ṣaṭsu jīvanti saptamo nopalabhyate corāḥ pramatte jīvanti vyādhiteṣu cikitsakāḥ 72 pramadāḥ kāmayāneṣu yajamāneṣu yājakāḥ rājā vivadamāneṣu nityaṃ mūrkheṣu paṇḍitāḥ 73 sapta doṣāḥ sadā rājñā hātavyā vyasanodayāḥ prāyaśo yair vinaśyanti kṛtamūlāś ca pārthivāḥ 74 striyo 'kṣā mṛgayā pānaṃ vāk pāruṣyaṃ ca pañcamam mahac ca daṇḍapāruṣyam arthadūṣaṇam eva ca 75 aṣṭau pūrvanimittāni narasya vinaśiṣyataḥ brāhmaṇān prathamaṃ dveṣṭi brāhmaṇaiś ca virudhyate 76 brāhmaṇa svāni cādatte brāhmaṇāṃś ca jighāṃsati ramate nindayā caiṣāṃ praśaṃsāṃ nābhinandati 77 naitān smarati kṛtyeṣu yācitaś cābhyasūyati etān doṣān naraḥ prājño buddhyā buddhvā vivarjayet 78 aṣṭāv imāni harṣasya nava nītāni bhārata vartamānāni dṛśyante tāny eva susukhāny api 79 samāgamaś ca sakhibhir mahāṃś caiva dhanāgamaḥ putreṇa ca pariṣvaṅgaḥ saṃnipātaś ca maithune 80 samaye ca priyālāpaḥ svayūtheṣu ca saṃnatiḥ abhipretasya lābhaś ca pūjā ca janasaṃsadi 81 navadvāram idaṃ veśma tristhūṇaṃ pañca sākṣikam kṣetrajñādhiṣṭhitaṃ vidvān yo veda sa paraḥ kaviḥ 82 daśa dharmaṃ na jānanti dhṛtarāṣṭra nibodha tān mattaḥ pramatta unmattaḥ śrāntaḥ kruddho bubhukṣitaḥ 83 tvaramāṇaś ca bhīruś ca lubdhaḥ kāmī ca te daśa tasmād eteṣu bhāveṣu na prasajjeta paṇḍitaḥ 84 atraivodāharantīmam itihāsaṃ purātanam putrārtham asurendreṇa gītaṃ caiva sudhanvanā 85 yaḥ kāmamanyū prajahāti rājā; pātre pratiṣṭhāpayate dhanaṃ ca viśeṣavic chrutavān kṣiprakārī; taṃ sarvalokaḥ kurute pramāṇam 86 jānāti viśvāsayituṃ manuṣyān; vijñāta doṣeṣu dadhāti daṇḍam jānāti mātrāṃ ca tathā kṣamāṃ ca; taṃ tādṛśaṃ śrīr juṣate samagrā 87 sudurbalaṃ nāvajānāti kaṃ cid; yukto ripuṃ sevate buddhipūrvam na vigrahaṃ rocayate balasthaiḥ; kāle ca yo vikramate sa dhīraḥ 88 prāpyāpadaṃ na vyathate kadā cid; udyogam anvicchati cāpramattaḥ duḥkhaṃ ca kāle sahate jitātmā; dhuraṃdharas tasya jitāḥ sapatnāḥ 89 anarthakaṃ vipra vāsaṃ gṛhebhyaḥ; pāpaiḥ saṃdhiṃ paradārābhimarśam dambhaṃ stainyaṃ paiśunaṃ madya pānaṃ; na sevate yaḥ sa sukhī sadaiva 90 na saṃrambheṇārabhate 'rthavargam; ākāritaḥ śaṃsati tathyam eva na mātrārthe rocayate vivādaṃ; nāpūjitaḥ kupyati cāpy amūḍhaḥ 91 na yo 'bhyasūyaty anukampate ca; na durbalaḥ prātibhāvyaṃ karoti nātyāha kiṃ cit kṣamate vivādaṃ; sarvatra tādṛg labhate praśaṃsām 92 yo noddhataṃ kurute jātu veṣaṃ; na pauruṣeṇāpi vikatthate 'nyān na mūrcchitaḥ kaṭukāny āha kiṃ cit; priyaṃ sadā taṃ kurute jano 'pi 93 na vairam uddīpayati praśāntaṃ; na darmam ārohati nāstam eti na durgato 'smīti karoti manyuṃ; tam ārya śīlaṃ param āhur agryam 94 na sve sukhe vai kurute praharṣaṃ; nānyasya duḥkhe bhavati pratītaḥ dattvā na paścāt kurute 'nutāpaṃ; na katthate satpuruṣārya śīlaḥ 95 deśācārān samayāñ jātidharmān; bubhūṣate yas tu parāvarajñaḥ sa tatra tatrādhigataḥ sadaiva; mahājanasyādhipatyaṃ karoti 96 dambhaṃ mohaṃ matsaraṃ pāpakṛtyaṃ; rājadviṣṭaṃ paiśunaṃ pūgavairam mattonmattair durjanaiś cāpi vādaṃ; yaḥ prajñāvān varjayet sa pradhānaḥ 97 damaṃ śaucaṃ daivataṃ maṅgalāni; prāyaścittaṃ vividhāṁl lokavādān etāni yaḥ kurute naityakāni; tasyotthānaṃ devatā rādhayanti 98 samair vivāhaṃ kurute na hīnaiḥ; samaiḥ sakhyaṃ vyavahāraṃ kathāś ca guṇair viśiṣṭāṃś ca puro dadhāti; vipaścitas tasya nayāḥ sunītāḥ 99 mitaṃ bhuṅkte saṃvibhajyāśritebhyo; mitaṃ svapity amitaṃ karmakṛtvā dadāty amitreṣv api yācitaḥ saṃs; tam ātmavantaṃ prajahāty anarthāḥ 100 cikīrṣitaṃ viprakṛtaṃ ca yasya; nānye janāḥ karma jānanti kiṃ cit mantre gupte samyag anuṣṭhite ca; svalpo nāsya vyathate kaś cid arthaḥ 101 yaḥ sarvabhūtapraśame niviṣṭaḥ; satyo mṛdur dānakṛc chuddha bhāvaḥ atīva saṃjñāyate jñātimadhye; mahāmaṇir jātya iva prasannaḥ 102 ya ātmanāpatrapate bhṛśaṃ naraḥ; sa sarvalokasya gurur bhavaty uta ananta tejāḥ sumanāḥ samāhitaḥ; svatejasā sūrya ivāvabhāsate 103 vane jātāḥ śāpadagdhasya rājñaḥ; pāṇḍoḥ putrāḥ pañca pañcendra kalpāḥ tvayaiva bālā vardhitāḥ śikṣitāś ca; tavādeśaṃ pālayanty āmbikeya 104 pradāyaiṣām ucitaṃ tāta rājyaṃ; sukhī putraiḥ sahito modamānaḥ na devānāṃ nāpi ca mānuṣāṇāṃ; bhaviṣyasi tvaṃ tarkaṇīyo narendra |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 5
Chapter 34
|
1
[धृ] जाग्रतॊ दह्यमानस्य यत कार्यम अनुपश्यसि तद बरूहि तवं हि नस तात धर्मार्थकुशलः शुचिः 2 तवं मां यथावद विदुर परशाधि; परज्ञा पूर्वं सर्वम अजातशत्रॊः यन मन्यसे पथ्यम अदीनसत्त्व; शरेयः करं बरूहि तद वै कुरूणाम 3 पापाशङ्गी पापम एव नौपश्यन; पृच्छामि तवां वयाकुलेनात्मनाहम कवे तन मे बरूहि सर्वं यथावन; मनीषितं सर्वम अजातशत्रॊः 4 शुभं वा यदि वा पापं दवेष्यं वा यदि वा परियम अपृष्टस तस्य तद बरूयाद यस्य नेच्छेत पराभवम 5 तस्माद वक्ष्यामि ते राजन भवम इच्छन कुरून परति वचः शरेयः करं धर्म्यं बरुवतस तन निबॊध मे 6 मिथ्यॊपेतानि कर्माणि सिध्येयुर यानि भारत अनुपाय परयुक्तानि मा सम तेषु मनः कृथाः 7 तथैव यॊगविहितं न सिध्येत कर्म यन नृप उपाययुक्तं मेधावी न तत्र गलपयेन मनः 8 अनुबन्धान अवेक्षेत सानुबन्धेषु कर्मसु संप्रधार्य च कुर्वीत न वेगेन समाचरेत 9 अनुबन्धं च संप्रेक्ष्य विपाकांश चैव कर्मणाम उत्थानम आत्मनश चैव धीरः कुर्वीत वा न वा 10 यः परमाणं न जानाति सथाने वृद्धौ तथा कषये कॊशे जनपदे दण्डे न स राज्यावतिष्ठते 11 यस तव एतानि परमाणानि यथॊक्तान्य अनुपश्यति युक्तॊ धर्मार्थयॊर जञाने स राज्यम अधिगच्छति 12 न राज्यं पराप्तम इत्य एव वर्तितव्यम असांप्रतम शरियं हय अविनयॊ हन्ति जरा रूपम इवॊत्तमम 13 भक्ष्यॊत्तम परतिच्छन्नं मत्स्यॊ बडिशम आयसम रूपाभिपाती गरसते नानुबन्धम अवेक्षते 14 यच छक्यं गरसितुं गरस्यं गरस्तं परिणमेच च यत हितं च परिणामे यत तद अद्यं भूतिम इच्छता 15 वनस्पतेर अपक्वानि फलानि परचिनॊति यः स नाप्नॊति रसं तेभ्यॊ बीजं चास्य विनश्यति 16 यस तु पक्वम उपादत्ते काले परिणतं फलम फलाद रसं स लभते बीजाच चैव फलं पुनः 17 यथा मधु समादत्ते रक्षन पुष्पाणि षट्पदः तद्वद अर्थान मनुष्येभ्य आदद्याद अविहिंसया 18 पुष्पं पुष्पं विचिन्वीत मूलच्छेदं न कारयेत माला कार इवारामे न यथाङ्गार कारकः 19 किं नु मे सयाद इदं कृत्वा किं नु मे सयाद अकुर्वतः इति कर्माणि संचिन्त्य कुर्याद वा पुरुषॊ न वा 20 अनारभ्या भवन्त्य अर्थाः के चिन नित्यं तथागताः कृतः पुरुषकारॊ ऽपि भवेद येषु निरर्थकः 21 कांश चिद अर्थान नरः पराज्ञॊ लभु मूलान महाफलान कषिप्रम आरभते कर्तुं न विघ्नयति तादृशान 22 ऋजु पश्यति यः सर्वं चक्षुषानुपिबन्न इव आसीनम अपि तूष्णीकम अनुरज्यन्ति तं परजाः 23 चक्षुषा मनसा वाचा कर्मणा च चतुर्विधम परसादयति लॊकं यस तं लॊकॊ ऽनुप्रसीदति 24 यस्मात तरस्यन्ति भूतानि मृगव्याधान मृगा इव सागरान्ताम अपि महीं लब्ध्वा स परिहीयते 25 पितृपैतामहं राज्यं पराप्तवान सवेन तेजसा वायुर अभ्रम इवासाद्य भरंशयत्य अनये सथितः 26 धर्मम आचरतॊ राज्ञः सद्भिश चरितम आदितः वसुधा वसुसंपूर्णा वर्धते भूतिवर्धनी 27 अथ संत्यजतॊ धर्मम अधर्मं चानुतिष्ठतः परतिसंवेष्टते भूमिर अग्नौ चर्माहितं यथा 28 य एव यत्नः करियते परर राष्ट्रावमर्दने स एव यत्नः कर्तव्यः सवराष्ट्र परिपालने 29 धर्मेण राज्यं विन्देत धर्मेण परिपालयेत धर्ममूलां शरियं पराप्य न जहाति न हीयते 30 अप्य उन्मत्तात परलपतॊ बालाच च परिसर्पतः सर्वतः सारम आदद्याद अश्मभ्य इव काञ्चनम 31 सुव्याहृतानि सुधियां सुकृतानि ततस ततः संचिन्वन धीर आसीत शिला हारी शिलं यथा 32 गन्धेन गावः पश्यन्ति वेदैः पश्यन्ति बराह्मणाः चारैः पश्यन्ति राजानश चक्षुर्भ्याम इतरे जनाः 33 भूयांसं लभते कलेशं या गौर भवति दुर्दुहा अथ या सुदुहा राजन नैव तां विनयन्त्य अपि 34 यद अतप्तं परणमति न तत संतापयन्त्य अपि यच च सवयं नतं दारु न तत संनामयन्त्य अपि 35 एतयॊपमया धीरः संनमेत बलीयसे इन्द्राय स परणमते नमते यॊ बलीयसे 36 पर्जन्यनाथाः पशवॊ राजानॊ मित्र बान्धवाः पतयॊ बान्धवाः सत्रीणां बराह्मणा वेद बान्धवाः 37 सत्येन रक्ष्यते धर्मॊ विया यॊगेन रक्ष्यते मृजया रक्ष्यते रूपं कुलं वृत्तेन रक्ष्यते 38 मानेन रक्ष्यते धान्यम अश्वान रक्ष्यत्य अनुक्रमः अभीक्ष्णदर्शनाद गावः सत्रियॊ रक्ष्याः कुचेलतः 39 न कुलं वृत्ति हीनस्य परमाणम इति मे मतिः अन्त्येष्व अपि हि जातानां वृत्तम एव विशिष्यते 40 य ईर्ष्युः परवित्तेषु रूपे वीर्ये कुलान्वये सुखे सौभाग्यसत्कारे तस्य वयाधिर अनन्तकः 41 अकार्य करणाद भीतः कार्याणां च विवर्जनात अकाले मन्त्रभेदाच च येन माद्येन न तत पिबेत 42 विद्यामदॊ धनमदस तृतीयॊ ऽभिजनॊ मदः एते मदावलिप्तानाम एत एव सतां दमाः 43 असन्तॊ ऽभयर्थिताः सद्भिः किं चित कार्यं कदा चन मन्यन्ते सन्तम आत्मानम असन्तम अपि विश्रुतम 44 गतिर आत्मवतां सन्तः सन्त एव सतां गतिः असतां च गतिः सन्तॊ न तव असन्तः सतां गतिः 45 जिता सभा वस्त्रवता समाशा गॊमता जिता अध्वा जितॊ यानवता सर्वं शीलवता जितम 46 शीलं परधानं पुरुषे तद यस्येह परणश्यति न तस्य जीवितेनार्थॊ न धनेन न बन्धुभिः 47 आढ्यानां मांसपरमं मध्यानां गॊरसॊत्तरम लवणॊत्तरं दरिद्राणां भॊजनं भरतर्षभ 48 संपन्नतरम एवान्नं दरिद्रा भुञ्जते सदा कषुत सवादुतां जनयति सा चाढ्येषु सुदुर्लभा 49 परायेण शरीमतां लॊके भॊक्तुं शक्तिर न विद्यते दरिद्राणां तु राजेन्द्र अपि काष्ठं हि जीर्यते 50 अवृत्तिर भयम अन्त्यानां मध्यानां मरणाद भयम उत्तमानां तु मर्त्यानाम अवमानात परं भयम 51 ऐश्वर्यमदपापिष्ठा मदाः पानमदादयः ऐश्वर्यमदमत्तॊ हि नापतित्वा विबुध्यते 52 इन्द्रियौर इन्द्रियार्थेषु वर्तमानैर अनिग्रहैः तैर अयं ताप्यते लॊकॊ नक्षत्राणि गरहैर इव 53 यॊ जितः पञ्चवर्गेण सहजेनात्म कर्शिना आपदस तस्य वर्धन्ते शुक्लपक्ष इवॊडुराड 54 अविजित्य य आत्मानम अमात्यान विजिगीषते अमित्रान वाजितामात्यः सॊ ऽवशः परिहीयते 55 आत्मानम एव परथमं देशरूपेण यॊ जयेत ततॊ ऽमात्यान अमित्रांश च न मॊघं विजिगीषते 56 वश्येन्द्रियं जितामात्यं धृतदण्डं विकारिषु परीक्ष्य कारिणं धीरम अत्यन्तं शरीर निषेवते 57 रथः शरीरं पुरुषस्य राजन; नात्मा नियन्तेन्द्रियाण्य अस्य चाश्वाः तैर अप्रमत्तः कुशलः सदश्वैर; दान्तैः सुखं याति रथीव धीरः 58 एतान्य अनिगृहीतानि वयापादयितुम अप्य अलम अविधेया इवादान्ता हयाः पथि कुसारथिम 59 अनर्थम अर्थतः पश्यन्न अर्तं चैवाप्य अनर्थतः इन्द्रियैः परसृतॊ बालः सुदुःखं मन्यते सुखम 60 धर्मार्थौ यः परित्यज्य सयाद इन्द्रियवशानुगः शरीप्राणधनदारेभ्य कषिप्रं स परिहीयते 61 अर्थानाम ईश्वरॊ यः सयाद इन्द्रियाणाम अनीश्वरः इन्द्रियाणाम अनैश्वर्याद ऐश्वर्याद भरश्यते हि सः 62 आत्मनात्मानम अन्विच्छेन मनॊ बुद्धीन्द्रियैर यतैः आत्मैव हय आत्मनॊ बन्धुर आत्मैव रिपुर आत्मनः 63 कषुद्राक्षेणेव जालेन झषाव अपिहिताव उभौ कामश च राजन करॊधश च तौ पराज्ञानं विलुम्पतः 64 समवेक्ष्येह धर्मार्थौ संभारान यॊ ऽधिगच्छति स वै संभृत संभारः सततं सुखम एधते 65 यः पञ्चाभ्यन्तराञ शत्रून अविजित्य मतिक्षयान जिगीषति रिपून अन्यान रिपवॊ ऽभिभवन्ति तम 66 दृश्यन्ते हि दुरात्मानॊ वध्यमानाः सवकर्म भिः इन्द्रियाणाम अनीशत्वाद राजानॊ राज्यविभ्रमैः 67 असंत्यागात पापकृताम अपापांस; तुल्यॊ दण्डः सपृशते मिश्रभावात शुष्केणार्द्रं दह्यते मिश्रभावात; तस्मात पापैः सह संधिं न कुर्यात 68 निजान उत्पततः शत्रून पञ्च पञ्च परयॊजनान यॊ मॊहान न निघृह्णाति तम आपद गरसते नरम 69 अनसूयार्जवं शौचं संतॊषः परियवादिता दमः सत्यम अनायासॊ न भवन्ति दुरात्मनाम 70 आत्मज्ञानम अनायासस तितिक्षा धर्मनित्यता वाक चैव गुप्ता दानं च नैतान्य अन्त्येषु भारत 71 आक्रॊश परिवादाभ्यां विहिंसन्त्य अबुधा बुधान वक्ता पापम उपादत्ते कषममाणॊ विमुच्यते 72 हिंसा बलम असाधूनां राज्ञां दण्डविधिर बलम शुश्रूषा तु बलं सत्रीणां कषमागुणवतां बलम 73 वाक संयमॊ हि नृपते सुदुष्करतमॊ मतः अर्थवच च विचित्रं च न शक्यं बहुभाषितुम 74 अभ्यावहति कल्याणं विविधा वाक सुभाषिता सैव दुर्भाषिता राजन्न अनर्थायॊपपद्यते 75 संरॊहति शरैर विद्धं वनं परशुना हतम वाचा दुरुक्तं बीभत्सं न संरॊहति वाक कषतम 76 कर्णिनालीकनाराचा निर्हरन्ति शरीरतः वाक्शल्यस तु न निर्हर्तुं शक्यॊ हृदि शयॊ हि सः 77 वाक सायका वदनान निष्पतन्ति; यैर आहतः शॊचति रत्र्य अहानि परस्य नामर्मसु ते पतन्ति; तान पण्डितॊ नावसृजेत परेषु 78 यस्मै देवाः परयच्छन्ति पुरुषाय पराभवम बुद्धिं तस्यापकर्षन्ति सॊ ऽपाचीनानि पश्यति 79 बुद्धौ कलुष भूतायां विनाशे परत्युपस्थिते अनयॊ नयसंकाशॊ हृदयान नापसर्पति 80 सेयं बुद्धिः परीता ते पुत्राणां तव भारत पाण्डवानां विरॊधेन न चैनाम अवबुध्यसे 81 राजा लक्षणसंपन्नस तरैलॊक्यस्यापि यॊ भवेत शिष्यस ते शासिता सॊ ऽसतु धृतराष्ट्र युधिष्ठिरः 82 अतीव सर्वान पुत्रांस ते भागधेय पुरस्कृतः तेजसा परज्ञया चैव युक्तॊ धर्मार्थतत्त्ववित 83 आनृशंस्याद अनुक्रॊशाद यॊ ऽसौ धर्मभृतां वरः गौरवात तव राजेन्द्र बहून कलेशांस तितिक्षति |
1
[dhṛ] jāgrato dahyamānasya yat kāryam anupaśyasi tad brūhi tvaṃ hi nas tāta dharmārthakuśalaḥ śuciḥ 2 tvaṃ māṃ yathāvad vidura praśādhi; prajñā pūrvaṃ sarvam ajātaśatroḥ yan manyase pathyam adīnasattva; śreyaḥ karaṃ brūhi tad vai kurūṇām 3 pāpāśaṅgī pāpam eva naupaśyan; pṛcchāmi tvāṃ vyākulenātmanāham kave tan me brūhi sarvaṃ yathāvan; manīṣitaṃ sarvam ajātaśatroḥ 4 śubhaṃ vā yadi vā pāpaṃ dveṣyaṃ vā yadi vā priyam apṛṣṭas tasya tad brūyād yasya necchet parābhavam 5 tasmād vakṣyāmi te rājan bhavam icchan kurūn prati vacaḥ śreyaḥ karaṃ dharmyaṃ bruvatas tan nibodha me 6 mithyopetāni karmāṇi sidhyeyur yāni bhārata anupāya prayuktāni mā sma teṣu manaḥ kṛthāḥ 7 tathaiva yogavihitaṃ na sidhyet karma yan nṛpa upāyayuktaṃ medhāvī na tatra glapayen manaḥ 8 anubandhān avekṣeta sānubandheṣu karmasu saṃpradhārya ca kurvīta na vegena samācaret 9 anubandhaṃ ca saṃprekṣya vipākāṃś caiva karmaṇām utthānam ātmanaś caiva dhīraḥ kurvīta vā na vā 10 yaḥ pramāṇaṃ na jānāti sthāne vṛddhau tathā kṣaye kośe janapade daṇḍe na sa rājyāvatiṣṭhate 11 yas tv etāni pramāṇāni yathoktāny anupaśyati yukto dharmārthayor jñāne sa rājyam adhigacchati 12 na rājyaṃ prāptam ity eva vartitavyam asāṃpratam śriyaṃ hy avinayo hanti jarā rūpam ivottamam 13 bhakṣyottama praticchannaṃ matsyo baḍiśam āyasam rūpābhipātī grasate nānubandham avekṣate 14 yac chakyaṃ grasituṃ grasyaṃ grastaṃ pariṇamec ca yat hitaṃ ca pariṇāme yat tad adyaṃ bhūtim icchatā 15 vanaspater apakvāni phalāni pracinoti yaḥ sa nāpnoti rasaṃ tebhyo bījaṃ cāsya vinaśyati 16 yas tu pakvam upādatte kāle pariṇataṃ phalam phalād rasaṃ sa labhate bījāc caiva phalaṃ punaḥ 17 yathā madhu samādatte rakṣan puṣpāṇi ṣaṭpadaḥ tadvad arthān manuṣyebhya ādadyād avihiṃsayā 18 puṣpaṃ puṣpaṃ vicinvīta mūlacchedaṃ na kārayet mālā kāra ivārāme na yathāṅgāra kārakaḥ 19 kiṃ nu me syād idaṃ kṛtvā kiṃ nu me syād akurvataḥ iti karmāṇi saṃcintya kuryād vā puruṣo na vā 20 anārabhyā bhavanty arthāḥ ke cin nityaṃ tathāgatāḥ kṛtaḥ puruṣakāro 'pi bhaved yeṣu nirarthakaḥ 21 kāṃś cid arthān naraḥ prājño labhu mūlān mahāphalān kṣipram ārabhate kartuṃ na vighnayati tādṛśān 22 ṛju paśyati yaḥ sarvaṃ cakṣuṣānupibann iva āsīnam api tūṣṇīkam anurajyanti taṃ prajāḥ 23 cakṣuṣā manasā vācā karmaṇā ca caturvidham prasādayati lokaṃ yas taṃ loko 'nuprasīdati 24 yasmāt trasyanti bhūtāni mṛgavyādhān mṛgā iva sāgarāntām api mahīṃ labdhvā sa parihīyate 25 pitṛpaitāmahaṃ rājyaṃ prāptavān svena tejasā vāyur abhram ivāsādya bhraṃśayaty anaye sthitaḥ 26 dharmam ācarato rājñaḥ sadbhiś caritam āditaḥ vasudhā vasusaṃpūrṇā vardhate bhūtivardhanī 27 atha saṃtyajato dharmam adharmaṃ cānutiṣṭhataḥ pratisaṃveṣṭate bhūmir agnau carmāhitaṃ yathā 28 ya eva yatnaḥ kriyate prara rāṣṭrāvamardane sa eva yatnaḥ kartavyaḥ svarāṣṭra paripālane 29 dharmeṇa rājyaṃ vindeta dharmeṇa paripālayet dharmamūlāṃ śriyaṃ prāpya na jahāti na hīyate 30 apy unmattāt pralapato bālāc ca parisarpataḥ sarvataḥ sāram ādadyād aśmabhya iva kāñcanam 31 suvyāhṛtāni sudhiyāṃ sukṛtāni tatas tataḥ saṃcinvan dhīra āsīta śilā hārī śilaṃ yathā 32 gandhena gāvaḥ paśyanti vedaiḥ paśyanti brāhmaṇāḥ cāraiḥ paśyanti rājānaś cakṣurbhyām itare janāḥ 33 bhūyāṃsaṃ labhate kleśaṃ yā gaur bhavati durduhā atha yā suduhā rājan naiva tāṃ vinayanty api 34 yad ataptaṃ praṇamati na tat saṃtāpayanty api yac ca svayaṃ nataṃ dāru na tat saṃnāmayanty api 35 etayopamayā dhīraḥ saṃnameta balīyase indrāya sa praṇamate namate yo balīyase 36 parjanyanāthāḥ paśavo rājāno mitra bāndhavāḥ patayo bāndhavāḥ strīṇāṃ brāhmaṇā veda bāndhavāḥ 37 satyena rakṣyate dharmo viyā yogena rakṣyate mṛjayā rakṣyate rūpaṃ kulaṃ vṛttena rakṣyate 38 mānena rakṣyate dhānyam aśvān rakṣyaty anukramaḥ abhīkṣṇadarśanād gāvaḥ striyo rakṣyāḥ kucelataḥ 39 na kulaṃ vṛtti hīnasya pramāṇam iti me matiḥ antyeṣv api hi jātānāṃ vṛttam eva viśiṣyate 40 ya īrṣyuḥ paravitteṣu rūpe vīrye kulānvaye sukhe saubhāgyasatkāre tasya vyādhir anantakaḥ 41 akārya karaṇād bhītaḥ kāryāṇāṃ ca vivarjanāt akāle mantrabhedāc ca yena mādyen na tat pibet 42 vidyāmado dhanamadas tṛtīyo 'bhijano madaḥ ete madāvaliptānām eta eva satāṃ damāḥ 43 asanto 'bhyarthitāḥ sadbhiḥ kiṃ cit kāryaṃ kadā cana manyante santam ātmānam asantam api viśrutam 44 gatir ātmavatāṃ santaḥ santa eva satāṃ gatiḥ asatāṃ ca gatiḥ santo na tv asantaḥ satāṃ gatiḥ 45 jitā sabhā vastravatā samāśā gomatā jitā adhvā jito yānavatā sarvaṃ śīlavatā jitam 46 śīlaṃ pradhānaṃ puruṣe tad yasyeha praṇaśyati na tasya jīvitenārtho na dhanena na bandhubhiḥ 47 āḍhyānāṃ māṃsaparamaṃ madhyānāṃ gorasottaram lavaṇottaraṃ daridrāṇāṃ bhojanaṃ bharatarṣabha 48 saṃpannataram evānnaṃ daridrā bhuñjate sadā kṣut svādutāṃ janayati sā cāḍhyeṣu sudurlabhā 49 prāyeṇa śrīmatāṃ loke bhoktuṃ śaktir na vidyate daridrāṇāṃ tu rājendra api kāṣṭhaṃ hi jīryate 50 avṛttir bhayam antyānāṃ madhyānāṃ maraṇād bhayam uttamānāṃ tu martyānām avamānāt paraṃ bhayam 51 aiśvaryamadapāpiṣṭhā madāḥ pānamadādayaḥ aiśvaryamadamatto hi nāpatitvā vibudhyate 52 indriyaur indriyārtheṣu vartamānair anigrahaiḥ tair ayaṃ tāpyate loko nakṣatrāṇi grahair iva 53 yo jitaḥ pañcavargeṇa sahajenātma karśinā āpadas tasya vardhante śuklapakṣa ivoḍurāḍ 54 avijitya ya ātmānam amātyān vijigīṣate amitrān vājitāmātyaḥ so 'vaśaḥ parihīyate 55 ātmānam eva prathamaṃ deśarūpeṇa yo jayet tato 'mātyān amitrāṃś ca na moghaṃ vijigīṣate 56 vaśyendriyaṃ jitāmātyaṃ dhṛtadaṇḍaṃ vikāriṣu parīkṣya kāriṇaṃ dhīram atyantaṃ śrīr niṣevate 57 rathaḥ śarīraṃ puruṣasya rājan; nātmā niyantendriyāṇy asya cāśvāḥ tair apramattaḥ kuśalaḥ sadaśvair; dāntaiḥ sukhaṃ yāti rathīva dhīraḥ 58 etāny anigṛhītāni vyāpādayitum apy alam avidheyā ivādāntā hayāḥ pathi kusārathim 59 anartham arthataḥ paśyann artaṃ caivāpy anarthataḥ indriyaiḥ prasṛto bālaḥ suduḥkhaṃ manyate sukham 60 dharmārthau yaḥ parityajya syād indriyavaśānugaḥ śrīprāṇadhanadārebhya kṣipraṃ sa parihīyate 61 arthānām īśvaro yaḥ syād indriyāṇām anīśvaraḥ indriyāṇām anaiśvaryād aiśvaryād bhraśyate hi saḥ 62 ātmanātmānam anvicchen mano buddhīndriyair yataiḥ ātmaiva hy ātmano bandhur ātmaiva ripur ātmanaḥ 63 kṣudrākṣeṇeva jālena jhaṣāv apihitāv ubhau kāmaś ca rājan krodhaś ca tau prājñānaṃ vilumpataḥ 64 samavekṣyeha dharmārthau saṃbhārān yo 'dhigacchati sa vai saṃbhṛta saṃbhāraḥ satataṃ sukham edhate 65 yaḥ pañcābhyantarāñ śatrūn avijitya matikṣayān jigīṣati ripūn anyān ripavo 'bhibhavanti tam 66 dṛśyante hi durātmāno vadhyamānāḥ svakarma bhiḥ indriyāṇām anīśatvād rājāno rājyavibhramaiḥ 67 asaṃtyāgāt pāpakṛtām apāpāṃs; tulyo daṇḍaḥ spṛśate miśrabhāvāt śuṣkeṇārdraṃ dahyate miśrabhāvāt; tasmāt pāpaiḥ saha saṃdhiṃ na kuryāt 68 nijān utpatataḥ śatrūn pañca pañca prayojanān yo mohān na nighṛhṇāti tam āpad grasate naram 69 anasūyārjavaṃ śaucaṃ saṃtoṣaḥ priyavāditā damaḥ satyam anāyāso na bhavanti durātmanām 70 ātmajñānam anāyāsas titikṣā dharmanityatā vāk caiva guptā dānaṃ ca naitāny antyeṣu bhārata 71 ākrośa parivādābhyāṃ vihiṃsanty abudhā budhān vaktā pāpam upādatte kṣamamāṇo vimucyate 72 hiṃsā balam asādhūnāṃ rājñāṃ daṇḍavidhir balam śuśrūṣā tu balaṃ strīṇāṃ kṣamāguṇavatāṃ balam 73 vāk saṃyamo hi nṛpate suduṣkaratamo mataḥ arthavac ca vicitraṃ ca na śakyaṃ bahubhāṣitum 74 abhyāvahati kalyāṇaṃ vividhā vāk subhāṣitā saiva durbhāṣitā rājann anarthāyopapadyate 75 saṃrohati śarair viddhaṃ vanaṃ paraśunā hatam vācā duruktaṃ bībhatsaṃ na saṃrohati vāk kṣatam 76 karṇinālīkanārācā nirharanti śarīrataḥ vākśalyas tu na nirhartuṃ śakyo hṛdi śayo hi saḥ 77 vāk sāyakā vadanān niṣpatanti; yair āhataḥ śocati ratry ahāni parasya nāmarmasu te patanti; tān paṇḍito nāvasṛjet pareṣu 78 yasmai devāḥ prayacchanti puruṣāya parābhavam buddhiṃ tasyāpakarṣanti so 'pācīnāni paśyati 79 buddhau kaluṣa bhūtāyāṃ vināśe pratyupasthite anayo nayasaṃkāśo hṛdayān nāpasarpati 80 seyaṃ buddhiḥ parītā te putrāṇāṃ tava bhārata pāṇḍavānāṃ virodhena na cainām avabudhyase 81 rājā lakṣaṇasaṃpannas trailokyasyāpi yo bhavet śiṣyas te śāsitā so 'stu dhṛtarāṣṭra yudhiṣṭhiraḥ 82 atīva sarvān putrāṃs te bhāgadheya puraskṛtaḥ tejasā prajñayā caiva yukto dharmārthatattvavit 83 ānṛśaṃsyād anukrośād yo 'sau dharmabhṛtāṃ varaḥ gauravāt tava rājendra bahūn kleśāṃs titikṣati |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 5
Chapter 35
|
1
[धृ] बरूहि भूयॊ महाबुद्धे धर्मार्थसहितं वचः शृण्वतॊ नास्ति मे तृप्तिर विचित्राणीह भाषसे 2 सर्वतीर्थेषु वा सनानं सर्वभूतेषु चार्जवम उभे एते समे सयाताम आर्जवं वा विशिष्यते 3 आर्जवं परतिपद्यस्व पुत्रेषु सततं विभॊ इह कीर्तिं परां पराप्य परेत्य सवर्गम अवाप्स्यसि 4 यावत कीर्तिर मनुष्यस्य पुण्या लॊकेषु गीयते तावत स पुरुषव्याघ्र सवर्गलॊके महीयते 5 अत्राप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम विरॊचनस्य संवादं केशिन्य अर्थे सुधन्वना 6 किं बराह्मणाः सविच छरेयांसॊ दितिजाः सविद विरॊचन अथ केन सम पर्यङ्कं सुधन्वा नाधिरॊहति 7 पराजापत्या हि वै शरेष्ठा वयं केशिनि सत्तमाः अस्माकं खल्व इमे लॊकाः के देवाः के दविजातयः 8 इहैवास्स्व परतीक्षाव उपस्थाने विरॊचन सुधन्वा परातर आगन्ता पश्येयं वां समागतौ 9 तथा भद्रे करिष्यामि यथा तवं भीरु भाषसे सुधन्वानं च मां चैव परातर दरष्टासि संगतौ 10 अन्वालभे हिरण्मयं पराह्रादे ऽहं तवासनम एकत्वम उपसंपन्नॊ न तव आसेयं तवया सह 11 अन्वाहरन्तु फलकं कूर्चं वाप्य अथ वा बृसीम सुधन्वन न तवम अर्हॊ ऽसि मया सह समासनम 12 पितापि ते समासीनम उपासीतैव माम अधः बालः सुखैधितॊ गेहे न तवं किं चन बुध्यसे 13 हिरण्यं च गवाश्वं च यद वित्तम असुरेषु नः सुधन्वन विपणे तेन परश्नं पृच्छाव ये विदुः 14 हिरण्यं च गवाश्वं च तवैवास्तु विरॊचन पराणयॊस तु पणं कृत्वा परश्नं पृच्छाव ये विदुः 15 आवां कुत्र गमिष्यावः पराणयॊर विपणे कृते न हि देवेष्व अहं सथाता न मनुष्येषु कर्हि चित 16 पितरं ते गमिष्यावः पराणयॊर विपणे कृते पुत्रस्यापि स हेतॊर हि परह्रादॊ नानृतं वदेत 17 [परह] इमौ तौ संप्रदृश्येते याभ्यां न चरितं सह आशीविषाव इव करुद्धाव एकमार्गम इहागतौ 18 किं वै सहैव चरतॊ न पुरा चरतः सह विरॊचनैतत पृच्छामि किं ते सख्यं सुधन्वना 19 न मे सुधन्वना सख्यं पराणयॊर विपणावहे परह्राद तत तवाम ऋप्च्छामि मा परश्नम अनृतं वदीः 20 [परह] उदकं मधुपर्कं चाप्य आनयन्तु सुधन्वने बरह्मन्न अभ्यर्चनीयॊ ऽसि शवेता गौः पीवरी कृता 21 उदकं मधुपर्कं च पथ एवार्पितं मम परह्राद तवं तु नौ परश्नं तथ्यं परब्रूहि पृच्छतॊः 22 [परह] पुर्तॊ वान्यॊ भवान बरह्मन साक्ष्ये चैव भवेत सथितः तयॊर विवदतॊः परश्नं कथम अस्मद विभॊ वदेत 23 अथ यॊ नैव परब्रूयात सत्यं वा यदि वानृतम एतत सुधन्वन पृच्छामि दुर्विवक्ता सम किं वसेत 24 यां रात्रिम अधिविन्ना सत्री यां चैवाक्ष पराजितः यां च भाराभितप्ताङ्गॊ दुर्विवक्ता सम तां वसेत 25 नगरे परतिरुद्धः सन बहिर दवारे बुभुक्षितः अमित्रान भूयसः पश्यन दुर्विवक्ता सम तां वसेत 26 पञ्च पश्वनृते हन्ति दश हन्ति गवानृते शतम अश्वानृते हन्ति सहस्रं पुरुषानृते 27 हन्ति जातान अजातांश च हिरण्यार्थॊ ऽनृतं वदन सर्वं भूम्यनृते हन्ति मा सम भूम्यनृतं वदीः 28 [परह] मत्तः शरेयान अङ्गिरा वै सुधन्वा तवद विरॊचन मातास्य शरेयसी मातुस तस्मात तवं तेन वै जितः 29 विरॊचन सुधन्वायं पराणानाम ईश्वरस तव सुधन्वन पुनर इच्छामि तवया दत्तं विरॊचनम 30 यद धर्मम अवृणीथास तवं न कामाद अनृतं वदीः पुनर ददामि ते तस्मात पुत्रं परह्राद दुर्लभम 31 एष परह्राद पुत्रस ते मया दत्तॊ विरॊचनः पादप्रक्षालनं कुर्यात कुमार्याः संनिधौ मम 32 तस्माद राजेन्द्र भूम्यर्थे नानृतं वक्तुम अर्हसि मा गमः स सुतामात्यॊ ऽतययं पुत्रान अनुभ्रमन 33 न देवा यष्टिम आदाय रक्षन्ति पशुपालवत यं तु रक्षितुम इच्छन्ति बुद्ध्या संविभजन्ति तम 34 यथा यथा हि पुरुषः कल्याणे कुरुते मनः तथा तथास्य सर्वार्थाः सिध्यन्ते नात्र संशयः 35 न छन्दांसि वृजिनात तारयन्ति; आयाविनं मायया वर्तमानम नीडं शकुन्ता इव जातपक्षाश; छन्दांस्य एनं परजहत्य अन्तकाले 36 मत्तापानं कलहं पूगवैरं; भार्यापत्यॊर अन्तरं जञातिभेदम राजद्विष्टं सत्रीपुमांसॊर विवादं; वर्ज्यान्य आहुर यश च पन्थाः परदुष्ठः 37 सामुद्रिकं वणिजं चॊरपूर्वं; शलाक धूर्तं च चिकित्सकं च अरिं च मित्रं च कुशीलवं च; नैतान साख्येष्व अधिकुर्वीत सप्त 38 मानाग्निहॊत्रम उत मानमौनं; मानेनाधीतम उत मानयज्ञः एतानि चत्वार्य अभयंकराणि; भयं परयच्छन्त्य अयथा कृतानि 39 अगार दाही गरदः कुण्डाशी सॊमविक्रयी पर्व कारश च सूची च मित्र धरुक पारदारिकः 40 भरूणहा गुरु तल्पी च यश च सयात पानपॊ दविजः अतितीक्ष्णश च काकश च नास्तिकॊ वेद निन्दकः 41 सरुव परग्रहणॊ वरात्यः कीनाशश चार्थवान अपि रक्षेत्य उक्तश च यॊ हिंस्यात सर्वे बरह्मण्हणैः समाः 42 तृणॊक्लया जञायते जातरूपं; युगे भद्रॊ वयवहारेण साधुः शूरॊ भयेष्व अर्थकृच्छ्रेषु धीरः; कृच्छ्रास्व आपत्सु सुहृदश चारयश च 43 जरा रूपं हरति हि धैर्यम आशा; मृत्युः पराणान धर्मचर्याम असूया करॊधः शरियं शीलम अनार्य सेवा; हरियं कामः सर्वम एवाभिमानः 44 शरीर मङ्गलात परभवति परागल्भ्यात संप्रवर्धते दाक्ष्यात तु कुरुते मूलं संयमात परतितिष्ठति 45 अष्टौ गुणाः पुरुषं दीपयन्ति; परज्ञा च कौल्यं च दमः शरुतं च पराक्रमश चाबहु भाषिता च; दानं यथाशक्ति कृतज्ञता च 46 एतान गुणांस तात महानुभावान; एकॊ गुणः संश्रयते परसह्य राजा यदा सत्कुरुते मनुष्यं; सर्वान गुणान एष गुणॊ ऽतिभाति 47 अष्टौ नृपेमानि मनुष्यलॊके; सवर्गस्य लॊकस्य निदर्शनानि चत्वार्य एषाम अन्ववेतानि सद्भिश; चत्वार्य एषाम अन्ववयन्ति सन्तः 48 यज्ञॊ दानम अध्ययनं तपश च; चत्वार्य एतान्य अन्ववेतानि सद्भिः दमः सत्यम आर्जवम आनृशंस्यं; चत्वार्य एतान्य अन्ववयन्ति सन्तः 49 न सा सभा यत्र न सन्ति वृद्धा; न ते वृद्धा ये न वदन्ति धर्मम नासौ हर्मॊ यतन सत्यम अस्ति; न तत सत्यं यच छलेनानुविद्धम 50 सत्यं रूपं शरुतं विद्या कौल्यं शीलं बलं धनम शौर्यं च चिरभाष्यं च दशः संसर्गयॊनयः 51 पापं कुर्वन पापकीर्तिः पापम एवाश्नुते फलम पुण्यं कुर्वन पुण्यकीर्तिः पुण्यम एवाश्नुते फलम 52 पापं परज्ञां नाशयति करियमाणं पुनः पुनः नष्टप्रज्ञः पापम एव नित्यम आरभते नरः 53 पुण्यं परज्ञां वर्धयति करियमाणं पुनः पुनः वृद्धप्रज्ञः पुण्यम एव नित्यम आरभते नरः 54 असूयकॊ दन्द शूकॊ निष्ठुरॊ वैरकृन नरः स कृच्छ्रं महद आप्नॊतॊ नचिरात पापम आचरन 55 अनसूयः कृतप्रज्ञ्टः शॊभनान्य आचरन सदा अकृच्छ्रात सुखम आप्नॊति सर्वत्र च विराजते 56 परज्ञाम एवागमयति यः पराज्ञेभ्यः स पण्डितः पराज्ञॊ हय अवाप्य धर्मार्थौ शक्नॊति सुखम एधितुम 57 दिवसेनैव तत कुर्याद येन रातौ सुखं वसेत अष्ट मासेन तत कुर्याद येन वर्षाः सुखं वसेत 58 पूर्वे वयसि तत कुर्याद येन वृद्धसुखं वसेत यावज जीवेन तत कुर्याद येन परेत्य सुखं वसेत 59 जीर्णम अन्नं परशंसन्ति भार्यं च गतयौवनाम शूरं विगतसंग्रामं गतपारं तपस्विनम 60 धनेनाधर्मलब्धेन यच छिद्रम अपिधीयते असंवृतं तद भवति ततॊ ऽनयद अवदीर्यते 61 गुरुर आत्मवतां शास्ता शासा राजा दुरात्मनाम अथ परच्छन्नपापानां शास्ता वैवस्वतॊ यमः 62 ऋषीणां च नदीनां च कुलानां च महामनाम परभवॊ नाधिगन्तव्यः सत्रीणां दुश्चरितस्य च 63 दविजातिपूजाभिरतॊ दाता जञातिषु चार्जवी कषत्रियः सवर्गभाग राजंश चिरं पालयते महीम 64 सुवर्णपुष्पां पृथिवीं चिन्वन्ति पुरुषास तरयः शूरश च कृतविद्यश च यश च जानाति सेवितुम 65 बुद्धिश्रेष्ठानि कर्माणि बाहुमध्यानि भारत तानि जङ्घा जघन्यानि भारप्रत्यवराणि च 66 दुर्यॊधने च शकुनौ मूढे दुःशासने तथा कर्णे चैश्वर्यम आधाय कथं तवं भूतिम इच्छसि 67 सर्वैर गुणैर उपेताश च पाण्डवा भरतर्षभ पितृवत तवयि वर्तन्ते तेषु वर्तस्व पुत्रवत |
1
[dhṛ] brūhi bhūyo mahābuddhe dharmārthasahitaṃ vacaḥ śṛṇvato nāsti me tṛptir vicitrāṇīha bhāṣase 2 sarvatīrtheṣu vā snānaṃ sarvabhūteṣu cārjavam ubhe ete same syātām ārjavaṃ vā viśiṣyate 3 ārjavaṃ pratipadyasva putreṣu satataṃ vibho iha kīrtiṃ parāṃ prāpya pretya svargam avāpsyasi 4 yāvat kīrtir manuṣyasya puṇyā lokeṣu gīyate tāvat sa puruṣavyāghra svargaloke mahīyate 5 atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam virocanasya saṃvādaṃ keśiny arthe sudhanvanā 6 kiṃ brāhmaṇāḥ svic chreyāṃso ditijāḥ svid virocana atha kena sma paryaṅkaṃ sudhanvā nādhirohati 7 prājāpatyā hi vai śreṣṭhā vayaṃ keśini sattamāḥ asmākaṃ khalv ime lokāḥ ke devāḥ ke dvijātayaḥ 8 ihaivāssva pratīkṣāva upasthāne virocana sudhanvā prātar āgantā paśyeyaṃ vāṃ samāgatau 9 tathā bhadre kariṣyāmi yathā tvaṃ bhīru bhāṣase sudhanvānaṃ ca māṃ caiva prātar draṣṭāsi saṃgatau 10 anvālabhe hiraṇmayaṃ prāhrāde 'haṃ tavāsanam ekatvam upasaṃpanno na tv āseyaṃ tvayā saha 11 anvāharantu phalakaṃ kūrcaṃ vāpy atha vā bṛsīm sudhanvan na tvam arho 'si mayā saha samāsanam 12 pitāpi te samāsīnam upāsītaiva mām adhaḥ bālaḥ sukhaidhito gehe na tvaṃ kiṃ cana budhyase 13 hiraṇyaṃ ca gavāśvaṃ ca yad vittam asureṣu naḥ sudhanvan vipaṇe tena praśnaṃ pṛcchāva ye viduḥ 14 hiraṇyaṃ ca gavāśvaṃ ca tavaivāstu virocana prāṇayos tu paṇaṃ kṛtvā praśnaṃ pṛcchāva ye viduḥ 15 āvāṃ kutra gamiṣyāvaḥ prāṇayor vipaṇe kṛte na hi deveṣv ahaṃ sthātā na manuṣyeṣu karhi cit 16 pitaraṃ te gamiṣyāvaḥ prāṇayor vipaṇe kṛte putrasyāpi sa hetor hi prahrādo nānṛtaṃ vadet 17 [prah] imau tau saṃpradṛśyete yābhyāṃ na caritaṃ saha āśīviṣāv iva kruddhāv ekamārgam ihāgatau 18 kiṃ vai sahaiva carato na purā carataḥ saha virocanaitat pṛcchāmi kiṃ te sakhyaṃ sudhanvanā 19 na me sudhanvanā sakhyaṃ prāṇayor vipaṇāvahe prahrāda tat tvām ṛpcchāmi mā praśnam anṛtaṃ vadīḥ 20 [prah] udakaṃ madhuparkaṃ cāpy ānayantu sudhanvane brahmann abhyarcanīyo 'si śvetā gauḥ pīvarī kṛtā 21 udakaṃ madhuparkaṃ ca patha evārpitaṃ mama prahrāda tvaṃ tu nau praśnaṃ tathyaṃ prabrūhi pṛcchatoḥ 22 [prah] purto vānyo bhavān brahman sākṣye caiva bhavet sthitaḥ tayor vivadatoḥ praśnaṃ katham asmad vibho vadet 23 atha yo naiva prabrūyāt satyaṃ vā yadi vānṛtam etat sudhanvan pṛcchāmi durvivaktā sma kiṃ vaset 24 yāṃ rātrim adhivinnā strī yāṃ caivākṣa parājitaḥ yāṃ ca bhārābhitaptāṅgo durvivaktā sma tāṃ vaset 25 nagare pratiruddhaḥ san bahir dvāre bubhukṣitaḥ amitrān bhūyasaḥ paśyan durvivaktā sma tāṃ vaset 26 pañca paśvanṛte hanti daśa hanti gavānṛte śatam aśvānṛte hanti sahasraṃ puruṣānṛte 27 hanti jātān ajātāṃś ca hiraṇyārtho 'nṛtaṃ vadan sarvaṃ bhūmyanṛte hanti mā sma bhūmyanṛtaṃ vadīḥ 28 [prah] mattaḥ śreyān aṅgirā vai sudhanvā tvad virocana mātāsya śreyasī mātus tasmāt tvaṃ tena vai jitaḥ 29 virocana sudhanvāyaṃ prāṇānām īśvaras tava sudhanvan punar icchāmi tvayā dattaṃ virocanam 30 yad dharmam avṛṇīthās tvaṃ na kāmād anṛtaṃ vadīḥ punar dadāmi te tasmāt putraṃ prahrāda durlabham 31 eṣa prahrāda putras te mayā datto virocanaḥ pādaprakṣālanaṃ kuryāt kumāryāḥ saṃnidhau mama 32 tasmād rājendra bhūmyarthe nānṛtaṃ vaktum arhasi mā gamaḥ sa sutāmātyo 'tyayaṃ putrān anubhraman 33 na devā yaṣṭim ādāya rakṣanti paśupālavat yaṃ tu rakṣitum icchanti buddhyā saṃvibhajanti tam 34 yathā yathā hi puruṣaḥ kalyāṇe kurute manaḥ tathā tathāsya sarvārthāḥ sidhyante nātra saṃśayaḥ 35 na chandāṃsi vṛjināt tārayanti; āyāvinaṃ māyayā vartamānam nīḍaṃ śakuntā iva jātapakṣāś; chandāṃsy enaṃ prajahaty antakāle 36 mattāpānaṃ kalahaṃ pūgavairaṃ; bhāryāpatyor antaraṃ jñātibhedam rājadviṣṭaṃ strīpumāṃsor vivādaṃ; varjyāny āhur yaś ca panthāḥ praduṣṭhaḥ 37 sāmudrikaṃ vaṇijaṃ corapūrvaṃ; śalāka dhūrtaṃ ca cikitsakaṃ ca ariṃ ca mitraṃ ca kuśīlavaṃ ca; naitān sākhyeṣv adhikurvīta sapta 38 mānāgnihotram uta mānamaunaṃ; mānenādhītam uta mānayajñaḥ etāni catvāry abhayaṃkarāṇi; bhayaṃ prayacchanty ayathā kṛtāni 39 agāra dāhī garadaḥ kuṇḍāśī somavikrayī parva kāraś ca sūcī ca mitra dhruk pāradārikaḥ 40 bhrūṇahā guru talpī ca yaś ca syāt pānapo dvijaḥ atitīkṣṇaś ca kākaś ca nāstiko veda nindakaḥ 41 sruva pragrahaṇo vrātyaḥ kīnāśaś cārthavān api rakṣety uktaś ca yo hiṃsyāt sarve brahmaṇhaṇaiḥ samāḥ 42 tṛṇoklayā jñāyate jātarūpaṃ; yuge bhadro vyavahāreṇa sādhuḥ śūro bhayeṣv arthakṛcchreṣu dhīraḥ; kṛcchrāsv āpatsu suhṛdaś cārayaś ca 43 jarā rūpaṃ harati hi dhairyam āśā; mṛtyuḥ prāṇān dharmacaryām asūyā krodhaḥ śriyaṃ śīlam anārya sevā; hriyaṃ kāmaḥ sarvam evābhimānaḥ 44 śrīr maṅgalāt prabhavati prāgalbhyāt saṃpravardhate dākṣyāt tu kurute mūlaṃ saṃyamāt pratitiṣṭhati 45 aṣṭau guṇāḥ puruṣaṃ dīpayanti; prajñā ca kaulyaṃ ca damaḥ śrutaṃ ca parākramaś cābahu bhāṣitā ca; dānaṃ yathāśakti kṛtajñatā ca 46 etān guṇāṃs tāta mahānubhāvān; eko guṇaḥ saṃśrayate prasahya rājā yadā satkurute manuṣyaṃ; sarvān guṇān eṣa guṇo 'tibhāti 47 aṣṭau nṛpemāni manuṣyaloke; svargasya lokasya nidarśanāni catvāry eṣām anvavetāni sadbhiś; catvāry eṣām anvavayanti santaḥ 48 yajño dānam adhyayanaṃ tapaś ca; catvāry etāny anvavetāni sadbhiḥ damaḥ satyam ārjavam ānṛśaṃsyaṃ; catvāry etāny anvavayanti santaḥ 49 na sā sabhā yatra na santi vṛddhā; na te vṛddhā ye na vadanti dharmam nāsau harmo yatana satyam asti; na tat satyaṃ yac chalenānuviddham 50 satyaṃ rūpaṃ śrutaṃ vidyā kaulyaṃ śīlaṃ balaṃ dhanam śauryaṃ ca cirabhāṣyaṃ ca daśaḥ saṃsargayonayaḥ 51 pāpaṃ kurvan pāpakīrtiḥ pāpam evāśnute phalam puṇyaṃ kurvan puṇyakīrtiḥ puṇyam evāśnute phalam 52 pāpaṃ prajñāṃ nāśayati kriyamāṇaṃ punaḥ punaḥ naṣṭaprajñaḥ pāpam eva nityam ārabhate naraḥ 53 puṇyaṃ prajñāṃ vardhayati kriyamāṇaṃ punaḥ punaḥ vṛddhaprajñaḥ puṇyam eva nityam ārabhate naraḥ 54 asūyako danda śūko niṣṭhuro vairakṛn naraḥ sa kṛcchraṃ mahad āpnoto nacirāt pāpam ācaran 55 anasūyaḥ kṛtaprajñṭaḥ śobhanāny ācaran sadā akṛcchrāt sukham āpnoti sarvatra ca virājate 56 prajñām evāgamayati yaḥ prājñebhyaḥ sa paṇḍitaḥ prājño hy avāpya dharmārthau śaknoti sukham edhitum 57 divasenaiva tat kuryād yena rātau sukhaṃ vaset aṣṭa māsena tat kuryād yena varṣāḥ sukhaṃ vaset 58 pūrve vayasi tat kuryād yena vṛddhasukhaṃ vaset yāvaj jīvena tat kuryād yena pretya sukhaṃ vaset 59 jīrṇam annaṃ praśaṃsanti bhāryaṃ ca gatayauvanām śūraṃ vigatasaṃgrāmaṃ gatapāraṃ tapasvinam 60 dhanenādharmalabdhena yac chidram apidhīyate asaṃvṛtaṃ tad bhavati tato 'nyad avadīryate 61 gurur ātmavatāṃ śāstā śāsā rājā durātmanām atha pracchannapāpānāṃ śāstā vaivasvato yamaḥ 62 ṛṣīṇāṃ ca nadīnāṃ ca kulānāṃ ca mahāmanām prabhavo nādhigantavyaḥ strīṇāṃ duścaritasya ca 63 dvijātipūjābhirato dātā jñātiṣu cārjavī kṣatriyaḥ svargabhāg rājaṃś ciraṃ pālayate mahīm 64 suvarṇapuṣpāṃ pṛthivīṃ cinvanti puruṣās trayaḥ śūraś ca kṛtavidyaś ca yaś ca jānāti sevitum 65 buddhiśreṣṭhāni karmāṇi bāhumadhyāni bhārata tāni jaṅghā jaghanyāni bhārapratyavarāṇi ca 66 duryodhane ca śakunau mūḍhe duḥśāsane tathā karṇe caiśvaryam ādhāya kathaṃ tvaṃ bhūtim icchasi 67 sarvair guṇair upetāś ca pāṇḍavā bharatarṣabha pitṛvat tvayi vartante teṣu vartasva putravat |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 5
Chapter 36
|
1
[वि] अत्रैवॊदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम आत्रेयस्य च संवादं साध्यानां चेति नः शरुतम 2 चरन्तं हंसरूपेण महर्षिं संशितव्रतम साध्या देवा महाप्राज्ञं पर्यपृच्छन्त वै पुरा 3 साध्या देवा वयम अस्मॊ महर्षे; दृष्ट्वा भवन्तं न शक्नुमॊ ऽनुमातुम शरुतेन धीरॊ बुद्धिमांस तवं मतॊ नः; काव्यां वाचं वक्तुम अर्हस्य उदाराम 4 एतत कार्यम अमराः संश्रुतं मे; धृतिः शमः सत्यधर्मानुवृत्तिः गरन्थिं विनीय हृदयस्य सर्वं; परियाप्रिये चात्मवशं नयीत 5 आक्रुश्यमानॊ नाक्रॊशेन मन्युर एव तितिक्षितः आक्रॊष्टारं निर्दहति सुकृतं चास्य विन्दति 6 नाक्रॊशी सयान नावमानी परस्य; मित्रद्रॊही नॊत नीचॊपसेवी न चातिमानी न च हीनवृत्तॊ; रूक्षां वाचं रुशतीं वर्जयीत 7 मर्माण्य अस्थीनि हृदयं तथासून; घॊरा वाचॊ निर्दहन्तीह पुंसाम तस्माद वाचं रुशतीं रूक्षरूपां; धर्मारामॊ नित्यशॊ वर्जयीत 8 अरुं तुरं परुषं रूक्षवाचं; वाक कण्टकैर वितुदन्तं मनुष्यान विद्याद अलक्ष्मीकतमं जनानां; मुखे निबद्धां निरृतिं वहन्तम 9 परश चेद एनम अधिविध्येत बाणैर; भृशं सुतीक्ष्णैर अनलार्क दीप्तैः विरिच्यमानॊ ऽपय अतिरिच्यमानॊ; विद्यात कविः सुकृतं मे दधाति 10 यदि सन्तं सेवते यद्य असन्तं; तपस्विनं यदि वा सतेनम एव वासॊ यथा रङ्ग वशं परयाति; तथा स तेषां वशम अभ्युपैति 11 वादं तु यॊ न परवदेन न वादयेद; यॊ नाहतः परतिहन्यान न घातयेत यॊ हन्तुकामस्य न पापम इच्छेत; तस्मै देवाः सपृहयन्त्य आगताय 12 अव्याहृतं वयाहृताच छरेय आहुः; सत्यं वदेद वयाहृतं तद दवितीयम परियंवदेद वयाहृतं तत तृतीयं; धर्म्यं वदेद वयाहृतं तच चतुर्थम 13 यादृशैः संविवदते यादृशांश चॊपसेवते यादृग इच्छेच च भवितुं तादृग भवति पूरुषः 14 यतॊ यतॊ निवर्तते ततस ततॊ विमुच्यते निवर्तनाद धि सर्वतॊ न वेत्ति दुःखम अण्व अपि 15 न जीयते नॊत जिगीषते ऽनयान; न वैरक्कृच चाप्रतिघातकश च निन्दा परशंसासु समस्वभावॊ; न शॊचते हृष्यति नैव चायम 16 भावम इच्छति सर्वस्य नाभावे कुरुते मतिम सत्यवादी मृदुर दान्तॊ यः स उत्तमपूरुषः 17 नानर्थकं सान्त्वयति परतिज्ञाय ददाति च राद्धापराद्धे जानाति यः स मध्यमपूरुषः 18 दुःशासनस तूपहन्ता न शास्ता; नावर्तते मन्युवशात कृतघ्नः न कस्य चिन मित्रम अथॊ दुरात्मा; कलाश चैता अधमस्येह पुंसः 19 न शरद्दधाति कल्याणं परेभ्यॊ ऽपय आत्मशङ्कितः निराकरॊति मित्राणि यॊ वै सॊ ऽधम पूरुषः 20 उत्तमान एव सेवेत पराप्ते काले तु मध्यमान अधमांस तु न सेवेत य इच्छेच छरेय आत्मनः 21 पराप्नॊति वै वित्तम असद बलेन; नित्यॊत्थानात परज्ञया पौरुषेण न तव एव सम्यग लभते परशंसां; न वृत्तम आप्नॊति महाकुलानाम 22 महाकुलानां सपृहयन्ति देवा; धर्मार्थवृद्धाश च बहुश्रुताश च पृच्छामि तवां विदुर परश्नम एतं; भवन्ति वै कानि महाकुलानि 23 तमॊ दमॊ बरह्मवित तवं वितानाः; पुण्या विवाहाः सततान्न दानम येष्व एवैते सप्तगुणा भवन्ति; सम्यग वृत्तास तानि महाकुलानि 24 येषां न वृत्तं वयथते न यॊनिर; वृत्तप्रसादेन चरन्ति धर्मम ये कीर्तिम इच्छन्ति कुले विशिष्टां; तयक्तानृतास तानि महाकुलानि 25 अनिज्ययाविवाहैर्श च वेदस्यॊत्सादनेन च कुलान्य अकुलतां यान्ति धर्मस्यातिक्रमेण च 26 देव दरव्यविनाशेन बरह्म सवहरणेन च कुलान्य अकुलतां यान्ति बराह्मणातिक्रमेण च 27 बराह्मणानां परिभवात परिवादाच च भारत कुलान्य अकुलतां यान्ति नयासापहरणेन च 28 कुलानि समुपेतानि गॊभिः पुरुषतॊ ऽशवतः कुलसंख्यां न गच्छन्ति यानि हीनानि वृत्ततः 29 वृत्ततस तव अविहीनानि कुलान्य अल्पधनान्य अपि कुलसंख्यां तु गच्छन्ति कर्षन्ति च मयद यशः 30 मा नः कुले वैरकृत कश चिद अस्तु; राजामात्यॊ मा परस्वापहारी मित्रद्रॊही नैकृतिकॊ ऽनृती वा; पूर्वाशी वा पितृदेवातिथिभ्यः 31 यश च नॊ बराह्मणं हन्याद यश च नॊ बराह्मणान दविषेत न नः स समितिं गच्छेद यश च नॊ निर्वपेत कृषिम 32 तृणानि भूमिर उदकं वाक चतुर्थी च सूनृता सताम एतानि गेहेषु नॊच्छिद्यन्ते कदा चन 33 शरद्धया परया राजन्न उपनीतानि सत्कृतिम परवृत्तानि महाप्राज्ञ धर्मिणां पुण्यकर्मणाम 34 सूक्ष्मॊ ऽपि भारं नृपते सयन्दनॊ वै; शक्तॊ वॊढुं न तथान्ये महीजाः एवं युक्ता भारसहा भवन्ति; महाकुलीना न तथान्ये मनुष्याः 35 न तन मित्रं यस्य कॊपाद बिभेति; यद वा मित्रं शङ्कितेनॊपचर्यम यस्मिन मित्रे पितरीवाश्वसीत; तद वै मित्रं संगतानीतराणि 36 यदि चेद अप्य असंबन्धॊ मित्रभावेन वर्तते स एव बन्धुस तन मित्रं सा गतिस तत्परायणम 37 चलचित्तस्य वै पुंसॊ वृद्धान अनुपसेवतः पारिप्लवमतेर नित्यम अध्रुवॊ मित्र संग्रहः 38 चलचित्तम अनात्मानम इन्द्रियाणां वशानुगम अर्थाः समतिवर्तन्ते हंसाः शुष्कं सरॊ यथा 39 अकस्माद एव कुप्यन्ति परसीदन्त्य अनिमित्ततः शीलम एतद असाधूनाम अभ्रं पारिप्लवं यथा 40 सत्कृताश च कृतार्थाश च मित्राणां न भवन्ति ये तान मृतान अपि करव्यादाः कृतघ्नान नॊपभुञ्जते 41 अर्थयेद एव मित्राणि सति वासति वा धने नानर्थयन विजानाति मित्राणां सारफल्गुताम 42 संतापाद भरश्यते रूपं संतापाद भरश्यते बलम संतापाद भरश्यते जञानं संतापाद वयाधिम ऋच्छति 43 अनवाप्यं च शॊकेन शरीरं चॊपतप्यते अमित्राश च परहृष्यन्ति मा सम शॊके मनः कृथाः 44 पुनर नरॊ मरियते जायते च; पुनर नरॊ हीयते वर्धते पुनः पुनर नरॊ याचति याच्यते च; पुनर नरः शॊचति शॊच्यते पुनः 45 सुखं च दुःखं च भवाभवौ च; लाभालाभौ मरणं जीवितं च पर्यायशः सर्वम इह सपृशन्ति; तस्माद धीरॊ नैव हृष्येन न शॊचेत 46 चलानि हीमानि षडिन्द्रियाणि; तेषां यद यद वर्तते यत्र यत्र ततस ततः सरवते बुद्धिर अस्य; छिद्रॊद कुम्भाद इव नित्यम अम्भः 47 तनुर उच्छः शिखी राजा मिथ्यॊपचरितॊ मया मन्दानां मम पुत्राणां युद्धेनान्तं करिष्यति 48 नित्यॊद्विग्नम इदं सर्वं नित्यॊद्विग्नम इदं मनः यत तत पदम अनुद्विग्नं तन मे वद महामते 49 नान्यत्र विद्या तपसॊर नान्यत्रेन्द्रिय निग्रहात नान्यत्र लॊभसंत्यागाच छान्तिं पश्याम ते ऽनघ 50 बुद्ध्या भयं परणुदति तपसा विन्दते महत गुरुशुश्रूषया जञानं शान्तिं तयागेन विन्दति 51 अनाश्रिता दानपुण्यं वेद पुण्यम अनाश्रिताः रागद्वेषविनिर्मुक्ता विचरन्तीह मॊक्षिणः 52 सवधीतस्य सुयुद्धस्य सुकृतस्य च कर्मणः तपसश च सुतप्तस्य तस्यान्ते सुखम एधते 53 सवास्तीर्णानि शयनानि परपन्ना; न वै भिन्ना जातु निद्रां लभन्ते न सत्रीषु राजन रतिम आप्नुवन्ति; न मागधैः सतूयमाना न सूतैः 54 न वै भिन्ना जातु चरन्ति धर्मं; न वै सुखं पराप्नुवन्तीह भिन्नाः न वै भिन्ना गौरवं मानयन्ति; न वै भिन्नाः परशमं रॊचयन्ति 55 न वै तेषां सवदते पथ्यम उक्तं; यॊगक्षेमं कल्पते नॊत तेषाम भिन्नानां वै मनुजेन्द्र परायणं; न विद्यते किं चिद अन्यद विनाशात 56 संभाव्यं गॊषु संपन्नं संभाव्यं बराह्मणे तपः संभाव्यं सत्रीषु चापल्यं संभाव्यं जञातितॊ भयम 57 तन्तवॊ ऽपय आयता नित्यं तन्तवॊ बहुलाः समाः बहून बहुत्वाद आयासान सहन्तीत्य उपमा सताम 58 धूमायन्ते वयपेतानि जवलन्ति सहितानि च धृतराष्ट्रॊल्मुकानीव जञातयॊ भरतर्षभ 59 बराह्मणेषु च ये शूराः सत्रीषु जञातिषु गॊषु च वृन्ताद इव फलं पक्वं धृतराष्ट्र पतन्ति ते 60 महान अप्य एकजॊ वृक्षॊ बलवान सुप्रतिष्ठितः परसह्य एव वातेन शाखा सकन्धं विमर्दितुम 61 अथ ये सहिता वृक्षाः संघशः सुप्रतिष्ठिताः ते हि शीघ्रतमान वातान सहन्ते ऽनयॊन्यसंश्रयात 62 एवं मनुष्यम अप्य एकं गुणैर अपि समन्वितम शक्यं दविषन्तॊ मन्यन्ते वायुर दरुमम इवौकजम 63 अन्यॊन्यसमुपष्टम्भाद अन्यॊन्यापाश्रयेण च जञातयः संप्रवर्धन्ते सरसीवॊत्पलान्य उत 64 अवध्या बराह्मणा गावॊ सत्रियॊ बालाश च जञातयः येषां चान्नानि भुञ्जीत ये च सयुः शरणागताः 65 न मनुष्ये गुणः कश चिद अन्यॊ धनवताम अपि अनातुरत्वाद भद्रं ते मृतकल्पा हि रॊगिणः 66 अव्याधिजं कटुकं शीर्ष रॊगं; पापानुबन्धं परुषं तीक्ष्णम उग्रम सतां पेयं यन न पिबन्त्य असन्तॊ; मन्युं महाराज पिब परशाम्य 67 रॊगार्दिता न फलान्य आद्रियन्ते; न वै लभन्ते विषयेषु तत्त्वम दुःखॊपेता रॊगिणॊ नित्यम एव; न बुध्यन्ते धनभॊगान न सौख्यम 68 पुरा हय उक्तॊ नाकरॊस तवं वचॊ मे; दयूते जितां दरौपदीं परेक्ष्य राजन दुर्यॊधनं वारयेत्य अक्षवत्यां; कितवत्वं पण्डिता वर्जयन्ति 69 न तद बलं यन मृदुना विरुध्यते; मिश्रॊ धर्मस तरसा सेवितव्यः परध्वंसिनी करूरसमाहिता शरीर; मृदुप्रौढा गच्छति पुत्रपौत्रान 70 धार्तराष्ट्राः पाण्डवान पालयन्तु; पाण्डॊः सुतास तव पुत्रांश च पान्तु एकारिमित्राः कुरवॊ हय एकमन्त्रा; जीवन्तु राजन सुखिनः समृद्धाः 71 मेढीभूतः कौरवाणां तवम अद्य; तवय्य आधीनं कुरु कुलम आजमीढ पार्थान बालान वनवास परतप्तान; गॊपायस्व सवं यशस तात रक्षन 72 संधत्स्व तवं कौरवान पाण्डुपुत्रैर; मा ते ऽनतरं रिपवः परार्थयन्तु सत्ये सथितास ते नरदेव सर्वे; दुर्यॊधनं सथापय तवं नरेन्द्र |
1
[vi] atraivodāharantīmam itihāsaṃ purātanam ātreyasya ca saṃvādaṃ sādhyānāṃ ceti naḥ śrutam 2 carantaṃ haṃsarūpeṇa maharṣiṃ saṃśitavratam sādhyā devā mahāprājñaṃ paryapṛcchanta vai purā 3 sādhyā devā vayam asmo maharṣe; dṛṣṭvā bhavantaṃ na śaknumo 'numātum śrutena dhīro buddhimāṃs tvaṃ mato naḥ; kāvyāṃ vācaṃ vaktum arhasy udārām 4 etat kāryam amarāḥ saṃśrutaṃ me; dhṛtiḥ śamaḥ satyadharmānuvṛttiḥ granthiṃ vinīya hṛdayasya sarvaṃ; priyāpriye cātmavaśaṃ nayīta 5 ākruśyamāno nākrośen manyur eva titikṣitaḥ ākroṣṭāraṃ nirdahati sukṛtaṃ cāsya vindati 6 nākrośī syān nāvamānī parasya; mitradrohī nota nīcopasevī na cātimānī na ca hīnavṛtto; rūkṣāṃ vācaṃ ruśatīṃ varjayīta 7 marmāṇy asthīni hṛdayaṃ tathāsūn; ghorā vāco nirdahantīha puṃsām tasmād vācaṃ ruśatīṃ rūkṣarūpāṃ; dharmārāmo nityaśo varjayīta 8 aruṃ turaṃ paruṣaṃ rūkṣavācaṃ; vāk kaṇṭakair vitudantaṃ manuṣyān vidyād alakṣmīkatamaṃ janānāṃ; mukhe nibaddhāṃ nirṛtiṃ vahantam 9 paraś ced enam adhividhyeta bāṇair; bhṛśaṃ sutīkṣṇair analārka dīptaiḥ viricyamāno 'py atiricyamāno; vidyāt kaviḥ sukṛtaṃ me dadhāti 10 yadi santaṃ sevate yady asantaṃ; tapasvinaṃ yadi vā stenam eva vāso yathā raṅga vaśaṃ prayāti; tathā sa teṣāṃ vaśam abhyupaiti 11 vādaṃ tu yo na pravaden na vādayed; yo nāhataḥ pratihanyān na ghātayet yo hantukāmasya na pāpam icchet; tasmai devāḥ spṛhayanty āgatāya 12 avyāhṛtaṃ vyāhṛtāc chreya āhuḥ; satyaṃ vaded vyāhṛtaṃ tad dvitīyam priyaṃvaded vyāhṛtaṃ tat tṛtīyaṃ; dharmyaṃ vaded vyāhṛtaṃ tac caturtham 13 yādṛśaiḥ saṃvivadate yādṛśāṃś copasevate yādṛg icchec ca bhavituṃ tādṛg bhavati pūruṣaḥ 14 yato yato nivartate tatas tato vimucyate nivartanād dhi sarvato na vetti duḥkham aṇv api 15 na jīyate nota jigīṣate 'nyān; na vairakkṛc cāpratighātakaś ca nindā praśaṃsāsu samasvabhāvo; na śocate hṛṣyati naiva cāyam 16 bhāvam icchati sarvasya nābhāve kurute matim satyavādī mṛdur dānto yaḥ sa uttamapūruṣaḥ 17 nānarthakaṃ sāntvayati pratijñāya dadāti ca rāddhāparāddhe jānāti yaḥ sa madhyamapūruṣaḥ 18 duḥśāsanas tūpahantā na śāstā; nāvartate manyuvaśāt kṛtaghnaḥ na kasya cin mitram atho durātmā; kalāś caitā adhamasyeha puṃsaḥ 19 na śraddadhāti kalyāṇaṃ parebhyo 'py ātmaśaṅkitaḥ nirākaroti mitrāṇi yo vai so 'dhama pūruṣaḥ 20 uttamān eva seveta prāpte kāle tu madhyamān adhamāṃs tu na seveta ya icchec chreya ātmanaḥ 21 prāpnoti vai vittam asad balena; nityotthānāt prajñayā pauruṣeṇa na tv eva samyag labhate praśaṃsāṃ; na vṛttam āpnoti mahākulānām 22 mahākulānāṃ spṛhayanti devā; dharmārthavṛddhāś ca bahuśrutāś ca pṛcchāmi tvāṃ vidura praśnam etaṃ; bhavanti vai kāni mahākulāni 23 tamo damo brahmavit tvaṃ vitānāḥ; puṇyā vivāhāḥ satatānna dānam yeṣv evaite saptaguṇā bhavanti; samyag vṛttās tāni mahākulāni 24 yeṣāṃ na vṛttaṃ vyathate na yonir; vṛttaprasādena caranti dharmam ye kīrtim icchanti kule viśiṣṭāṃ; tyaktānṛtās tāni mahākulāni 25 anijyayāvivāhairś ca vedasyotsādanena ca kulāny akulatāṃ yānti dharmasyātikrameṇa ca 26 deva dravyavināśena brahma svaharaṇena ca kulāny akulatāṃ yānti brāhmaṇātikrameṇa ca 27 brāhmaṇānāṃ paribhavāt parivādāc ca bhārata kulāny akulatāṃ yānti nyāsāpaharaṇena ca 28 kulāni samupetāni gobhiḥ puruṣato 'śvataḥ kulasaṃkhyāṃ na gacchanti yāni hīnāni vṛttataḥ 29 vṛttatas tv avihīnāni kulāny alpadhanāny api kulasaṃkhyāṃ tu gacchanti karṣanti ca mayad yaśaḥ 30 mā naḥ kule vairakṛt kaś cid astu; rājāmātyo mā parasvāpahārī mitradrohī naikṛtiko 'nṛtī vā; pūrvāśī vā pitṛdevātithibhyaḥ 31 yaś ca no brāhmaṇaṃ hanyād yaś ca no brāhmaṇān dviṣet na naḥ sa samitiṃ gacched yaś ca no nirvapet kṛṣim 32 tṛṇāni bhūmir udakaṃ vāk caturthī ca sūnṛtā satām etāni geheṣu nocchidyante kadā cana 33 śraddhayā parayā rājann upanītāni satkṛtim pravṛttāni mahāprājña dharmiṇāṃ puṇyakarmaṇām 34 sūkṣmo 'pi bhāraṃ nṛpate syandano vai; śakto voḍhuṃ na tathānye mahījāḥ evaṃ yuktā bhārasahā bhavanti; mahākulīnā na tathānye manuṣyāḥ 35 na tan mitraṃ yasya kopād bibheti; yad vā mitraṃ śaṅkitenopacaryam yasmin mitre pitarīvāśvasīta; tad vai mitraṃ saṃgatānītarāṇi 36 yadi ced apy asaṃbandho mitrabhāvena vartate sa eva bandhus tan mitraṃ sā gatis tatparāyaṇam 37 calacittasya vai puṃso vṛddhān anupasevataḥ pāriplavamater nityam adhruvo mitra saṃgrahaḥ 38 calacittam anātmānam indriyāṇāṃ vaśānugam arthāḥ samativartante haṃsāḥ śuṣkaṃ saro yathā 39 akasmād eva kupyanti prasīdanty animittataḥ śīlam etad asādhūnām abhraṃ pāriplavaṃ yathā 40 satkṛtāś ca kṛtārthāś ca mitrāṇāṃ na bhavanti ye tān mṛtān api kravyādāḥ kṛtaghnān nopabhuñjate 41 arthayed eva mitrāṇi sati vāsati vā dhane nānarthayan vijānāti mitrāṇāṃ sāraphalgutām 42 saṃtāpād bhraśyate rūpaṃ saṃtāpād bhraśyate balam saṃtāpād bhraśyate jñānaṃ saṃtāpād vyādhim ṛcchati 43 anavāpyaṃ ca śokena śarīraṃ copatapyate amitrāś ca prahṛṣyanti mā sma śoke manaḥ kṛthāḥ 44 punar naro mriyate jāyate ca; punar naro hīyate vardhate punaḥ punar naro yācati yācyate ca; punar naraḥ śocati śocyate punaḥ 45 sukhaṃ ca duḥkhaṃ ca bhavābhavau ca; lābhālābhau maraṇaṃ jīvitaṃ ca paryāyaśaḥ sarvam iha spṛśanti; tasmād dhīro naiva hṛṣyen na śocet 46 calāni hīmāni ṣaḍindriyāṇi; teṣāṃ yad yad vartate yatra yatra tatas tataḥ sravate buddhir asya; chidroda kumbhād iva nityam ambhaḥ 47 tanur ucchaḥ śikhī rājā mithyopacarito mayā mandānāṃ mama putrāṇāṃ yuddhenāntaṃ kariṣyati 48 nityodvignam idaṃ sarvaṃ nityodvignam idaṃ manaḥ yat tat padam anudvignaṃ tan me vada mahāmate 49 nānyatra vidyā tapasor nānyatrendriya nigrahāt nānyatra lobhasaṃtyāgāc chāntiṃ paśyāma te 'nagha 50 buddhyā bhayaṃ praṇudati tapasā vindate mahat guruśuśrūṣayā jñānaṃ śāntiṃ tyāgena vindati 51 anāśritā dānapuṇyaṃ veda puṇyam anāśritāḥ rāgadveṣavinirmuktā vicarantīha mokṣiṇaḥ 52 svadhītasya suyuddhasya sukṛtasya ca karmaṇaḥ tapasaś ca sutaptasya tasyānte sukham edhate 53 svāstīrṇāni śayanāni prapannā; na vai bhinnā jātu nidrāṃ labhante na strīṣu rājan ratim āpnuvanti; na māgadhaiḥ stūyamānā na sūtaiḥ 54 na vai bhinnā jātu caranti dharmaṃ; na vai sukhaṃ prāpnuvantīha bhinnāḥ na vai bhinnā gauravaṃ mānayanti; na vai bhinnāḥ praśamaṃ rocayanti 55 na vai teṣāṃ svadate pathyam uktaṃ; yogakṣemaṃ kalpate nota teṣām bhinnānāṃ vai manujendra parāyaṇaṃ; na vidyate kiṃ cid anyad vināśāt 56 saṃbhāvyaṃ goṣu saṃpannaṃ saṃbhāvyaṃ brāhmaṇe tapaḥ saṃbhāvyaṃ strīṣu cāpalyaṃ saṃbhāvyaṃ jñātito bhayam 57 tantavo 'py āyatā nityaṃ tantavo bahulāḥ samāḥ bahūn bahutvād āyāsān sahantīty upamā satām 58 dhūmāyante vyapetāni jvalanti sahitāni ca dhṛtarāṣṭrolmukānīva jñātayo bharatarṣabha 59 brāhmaṇeṣu ca ye śūrāḥ strīṣu jñātiṣu goṣu ca vṛntād iva phalaṃ pakvaṃ dhṛtarāṣṭra patanti te 60 mahān apy ekajo vṛkṣo balavān supratiṣṭhitaḥ prasahya eva vātena śākhā skandhaṃ vimarditum 61 atha ye sahitā vṛkṣāḥ saṃghaśaḥ supratiṣṭhitāḥ te hi śīghratamān vātān sahante 'nyonyasaṃśrayāt 62 evaṃ manuṣyam apy ekaṃ guṇair api samanvitam śakyaṃ dviṣanto manyante vāyur drumam ivaukajam 63 anyonyasamupaṣṭambhād anyonyāpāśrayeṇa ca jñātayaḥ saṃpravardhante sarasīvotpalāny uta 64 avadhyā brāhmaṇā gāvo striyo bālāś ca jñātayaḥ yeṣāṃ cānnāni bhuñjīta ye ca syuḥ śaraṇāgatāḥ 65 na manuṣye guṇaḥ kaś cid anyo dhanavatām api anāturatvād bhadraṃ te mṛtakalpā hi rogiṇaḥ 66 avyādhijaṃ kaṭukaṃ śīrṣa rogaṃ; pāpānubandhaṃ paruṣaṃ tīkṣṇam ugram satāṃ peyaṃ yan na pibanty asanto; manyuṃ mahārāja piba praśāmya 67 rogārditā na phalāny ādriyante; na vai labhante viṣayeṣu tattvam duḥkhopetā rogiṇo nityam eva; na budhyante dhanabhogān na saukhyam 68 purā hy ukto nākaros tvaṃ vaco me; dyūte jitāṃ draupadīṃ prekṣya rājan duryodhanaṃ vārayety akṣavatyāṃ; kitavatvaṃ paṇḍitā varjayanti 69 na tad balaṃ yan mṛdunā virudhyate; miśro dharmas tarasā sevitavyaḥ pradhvaṃsinī krūrasamāhitā śrīr; mṛduprauḍhā gacchati putrapautrān 70 dhārtarāṣṭrāḥ pāṇḍavān pālayantu; pāṇḍoḥ sutās tava putrāṃś ca pāntu ekārimitrāḥ kuravo hy ekamantrā; jīvantu rājan sukhinaḥ samṛddhāḥ 71 meḍhībhūtaḥ kauravāṇāṃ tvam adya; tvayy ādhīnaṃ kuru kulam ājamīḍha pārthān bālān vanavāsa prataptān; gopāyasva svaṃ yaśas tāta rakṣan 72 saṃdhatsva tvaṃ kauravān pāṇḍuputrair; mā te 'ntaraṃ ripavaḥ prārthayantu satye sthitās te naradeva sarve; duryodhanaṃ sthāpaya tvaṃ narendra |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 5
Chapter 37
|
1
[वि] सप्तदशेमान राजेन्द्र मनुः सवायम्भुवॊ ऽबरवीत वैचित्रवीर्य पुरुषान आकाशं मुष्टिभिर घनतः 2 तान एव इन्द्रस्य हि धनुर अनाम्यं नमतॊ ऽबरवीत अथॊ मरीचिनः पादान अनाम्यान नमतस तथा 3 यश चाशिष्यं शासति यश च कुप्यते; यश चातिवेलं भजते दविषन्तम सत्रियश च यॊ ऽरक्षति भद्रम अस्तु ते; यश चायाच्यं याचति यश च कत्थते 4 यश चाभिजातः परकरॊत्य अकार्यं; यश चाबलॊ बलिना नित्यवैरी अश्रद्दधानाय च यॊ बरवीति; यश चाकाम्यं कामयते नरेन्द्र 5 वध्वा हासं शवशुरॊ यश च मन्यते; वध्वा वसन्न उत यॊ मानकामः परक्षेत्रे निर्वपति यश च बीजं; सत्रियं च यः परिवदते ऽतिवेलम 6 यश चैव लब्ध्वा न समरामीत्य उवाच; दत्त्वा च यः कत्थति याच्यमानः यश चासतः सान्त्वम उपासतीह; एते ऽनुयान्त्य अनिलं पाशहस्ताः 7 यस्मिन यथा वर्तते यॊ मनुष्यस; तस्मिंस तथा वर्तितव्यं स धर्मः मायाचारॊ मायया वर्तितव्यः; साध्व आचारः साधुना परत्युदेयः 8 शतायुर उक्तः पुरुषः सर्ववेदेषु वै यदा नाप्नॊत्य अथ च तत सर्वम आयुः केनेह हेतुना 9 अतिवादॊ ऽतिमानश च तथात्यागॊ नराधिपः करॊधश चातिविवित्सा च मित्रद्रॊहश च तानि षट 10 एत एवासयस तीक्ष्णाः कृन्तन्त्य आयूंषि देहिनाम एतानि मानवान घनन्ति न मृत्युर भद्रम अस्तु ते 11 विश्वस्तस्यैति यॊ दारान यश चापि गुरु तक्पगः वृषली पतिर दविजॊ यश च पानपश चैव भारत 12 शरणागतहा चैव सर्वे बरह्महणैः समाः एतैः समेत्य कर्तव्यं परायश्चित्तम इति शरुतिः 13 गृही वदान्यॊ ऽनपविद्ध वाक्यः; शेषान्न भॊकाप्य अविहिंसकश च नानर्थकृत तयक्तकलिः कृतज्ञः; सत्यॊ मृदुः सवर्गम उपैति विद्वान 14 सुलभाः पुरुषा राजन सततं परियवादिनः अप्रियस्य तु पथ्यस्य वक्ता शरॊता च दुर्लभः 15 यॊ हि धर्मं वयपाश्रित्य हित्वा भर्तुः परियाप्रिये अप्रियाण्य आह पथ्यानि तेन राजा सहायवान 16 तयजेत कुलार्थे पुरुषं गरामस्यार्थे कुलं तयजेत गरामं जनपदस्यार्थे आत्मार्थे पृथिवीं तयजेत 17 आपद अर्थं धनं रक्षेद दारान रक्षेद धनैर अपि आत्मानं सततं रक्षेद दारैर अपि धनैर अपि 18 उक्तं मया दयूतकाले ऽपि राजन; नैवं युक्तं वचनं परातिपीय तदौषधं पथ्यम इवातुरस्य; न रॊचते तव वैचित्र वीर्य 19 काकैर इमांश चित्रबर्हान मयूरान; पराजैष्ठाः पाण्डवान धार्तराष्ट्रैः हित्वा सिंहान करॊष्टु कान गूहमानः; पराप्ते काले शॊचिता तवं नरेन्द्र 20 यस तात न करुध्यति सर्वकालं; भृत्यस्य भक्तस्य हिते रतस्य तस्मिन भृत्या भर्तरि विश्वसन्ति; न चैनम आपत्सु परित्यजन्ति 21 न भृत्यानां वृत्ति संरॊधनेन; बाह्यं जनं संजिघृक्षेद अपूर्वम तयजन्ति हय एनम उचितावरुद्धाः; सनिग्धा हय अमात्याः परिहीनभॊगाः 22 कृत्यानि पूर्वं परिसंख्याय सर्वाण्य; आयव्ययाव अनुरूपां च वृत्तिम संगृह्णीयाद अनुरूपान सहायान; सहायसाध्यानि हि दुष्कराणि 23 अभिप्रायं यॊ विदित्वा तु भर्तुः; सर्वाणि कार्याणि करॊत्य अतन्द्रीः वक्ता हितानाम अनुरक्त आर्यः; शक्तिज्ञ आत्मेव हि सॊ ऽनुकम्प्यः 24 वाक्यं तु यॊ नाद्रियते ऽनुशिष्टः; परत्याह यश चापि नियुज्यमानः परज्ञाभिमानी परतिकूलवादी; तयाज्यः स तादृक तवरयैव भृत्यः 25 अस्तब्धम अक्लीबम अदीर्घसूत्रं; सानुक्रॊशं शलक्ष्णम अहार्यम अन्यैः अरॊग जातीयम उदारवाक्यं; दूतं वदन्त्य अष्ट गुणॊपपन्नम 26 न विश्वासाज जातु परस्य गेहं; गच्छेन नरश चेतयानॊ विकाले न चत्वरे निशि तिष्ठेन निगूढॊ; न राजन्यां यॊषितं परार्थयीत 27 न निह्नवं सत्र गतस्य गच्छेत; संसृष्ट मन्त्रस्य कुसंगतस्य न च बरूयान नाश्वसामि तवयीति; स कारणं वयपदेशं तु कुर्यात 28 घृणी राजा पुंश्चली राजभृत्यः; पुत्रॊ भराता विधवा बाल पुत्रा सेना जीवी चॊद्धृत भक्त एव; वयवहारे वै वर्जनीयाः सयुर एते 29 गुणा दश सनानशीलं भजन्ते; बलं रूपं सवरवर्णप्रशुद्धिः सपर्शश च गन्धश च विशुद्धता च; शरीः सौकुमार्यं परवराश च नार्यः 30 गुणाश च षण्मितभुक्तं भजन्ते; आरॊग्यम आयुश च सुखं बलं च अनाविलं चास्य भवेद अपत्यं; न चैनम आद्यून इति कषिपन्ति 31 अकर्म शीलं च महाशनं च; लॊकद्विष्टं बहु मायं नृशंसम अदेशकालज्ञम अनिष्ट वेषम; एतान गृहे न परतिवासयीत 32 कदर्यम आक्रॊशकम अश्रुतं च; वराक संभूतम अमान्य मानिनम निष्ठूरिणं कृतवैरं कृतघ्नम; एतान भृतार्तॊ ऽपि न जातु याचेत 33 संक्लिष्टकर्माणम अतिप्रवादं; नित्यानृतं चादृढ भक्तिकं च विकृष्टरागं बहुमानिनं चाप्य; एतान न सेवेत नराधमान षट 34 सहायबन्धना हय अर्थाः सहायाश चार्थबन्धनाः अन्यॊन्यबन्धनाव एतौ विनान्यॊन्यं न सिध्यतः 35 उत्पाद्य पुत्रान अनृणांश च कृत्वा; वृत्तिं च तेभ्यॊ ऽनुविधाय कां चित सथाने कुमारीः परतिपाद्य सर्वा; अरण्यसंस्थॊ मुनिवद बुभूषेत 36 हितं यत सर्वभूतानाम आत्मनश च सुखावहम तत कुर्याद ईश्वरॊ हय एतन मूलं धर्मार्थसिद्धये 37 बुद्धिः परभावस तेजश च सत्त्वम उत्थानम एव च वयवसायश च यस्य सयात तस्यावृत्ति भयं कुतः 38 पश्य दॊषान पाण्डवैर विग्रहे तवं; यत्र वयथेरन्न अपि देवाः स शक्राः पुत्रैर वैरं नित्यम उद्विग्नवासॊ; यशः परणाशॊ दविषतां च हर्षः 39 भीष्मस्य कॊपस तव चेन्द्र कल्प; दरॊणस्य राज्ञश च युधिष्ठिरस्य उत्सादयेल लॊकम इमं परवृद्धः; शवेतॊ गरहस तिर्यग इवापतन खे 40 तव पुत्रशतं चैव कर्णः पञ्च च पाण्डवाः पृथिवीम अनुशासेयुर अखिलां सागराम्बराम 41 धार्तराष्ट्रा वनं राजन वयाघ्राः पाण्डुसुता मताः मा वनं छिन्धि स वयाघ्रं मा वयाघ्रान नीनशॊ वनात 42 न सयाद वनम ऋते वयाघ्रान वयाघ्रा न सयुर ऋते वनम वनं हि रक्ष्यते वयाघ्रैर वयाघ्रान रक्षति काननम 43 न तथेच्छन्त्य अकल्याणाः परेषां वेदितुं गुणान यथैषां जञातुम इच्छन्ति नैर्गुण्यं पापचेतसः 44 अर्थसिद्धिं पराम इच्छन धर्मम एवादितश चरेत न हि धर्माद अपैत्य अर्थः सवर्गलॊकाद इवामृतम 45 यस्यात्मा विरतः पापात कल्याणे च निवेशितः तेन सर्वम इदं बुद्धं परकृतिर विकृतिर्श च या 46 यॊ धर्मम अर्थं कामं च यथाकालं निषेवते धर्मार्थकामसंयॊगं यॊ ऽमुत्रेह च विन्दति 47 संनियच्छति यॊ वेगम उत्थितं करॊधहर्षयॊः स शरियॊ भाजनं राजन्यश चापत्सु न मुह्यति 48 बलं पञ्च विधं नित्यं पुरुषाणां निबॊध मे यत तु बाहुबलं नाम कनिष्ठं बलम उच्यते 49 अमात्यलाभॊ भद्रं ते दवितीयं बलम उच्यते धनलाभस तृतीयं तु बलम आहुर जिगीषवः 50 यत तव अस्य सहजं राजन पितृपैतामहं बलम अभिजात बलं नाम तच चतुर्थं बलं समृतम 51 येन तव एतानि सर्वाणि संगृहीतानि भारत यद बलानां बलं शरेष्ठं तत परज्ञा बलम उच्यते 52 महते यॊ ऽपकाराय नरस्य परभवेन नरः तेन वैरं समासज्य दूरस्थॊ ऽसमीति नाश्वसेत 53 सत्रीषु राजसु सर्पेषु सवाध्याये शत्रुसेविषु भॊगे चायुषि विश्वासं कः पराज्ञः कर्तुम अर्हति 54 परज्ञा शरेणाभिहतस्य जन्तॊश; चिकित्सकाः सन्ति न चौषधानि न हॊममन्त्रा न च मङ्गलानि; नाथर्वणा नाप्य अगदाः सुसिद्धाः 55 सर्पश चाग्निश च सिंहश च कुलपुत्रश च भारत नावज्ञेया मनुष्येण सर्वे ते हय अतितेजसः 56 अग्निस तेजॊ महल लॊके गूढस तिष्ठति दारुषु न चॊपयुङ्क्ते तद दारु यावन नॊ दीप्यते परैः 57 स एव खलु दारुभ्यॊ यदा निर्मथ्य दीप्यते तदा तच च वनं चान्यन निर्दहत्य आशु तेजसा 58 एवम एव कुले जाताः पावकॊपम तेजसः कषमावन्तॊ निराकाराः काष्ठे ऽगनिर इव शेरते 59 लता धर्मा तवं सपुत्रः शालाः पाण्डुसुता मताः न लता वर्धते जातु महाद्रुमम अनाश्रिता 60 वनं राजंस तवं सपुत्रॊ ऽमबिकेय; सिंहान वने पाण्डवांस तात विद्धि सिंहैर विहीनं हि वनं विनश्येत; सिंहा विनश्येयुर ऋते वनेन |
1
[vi] saptadaśemān rājendra manuḥ svāyambhuvo 'bravīt vaicitravīrya puruṣān ākāśaṃ muṣṭibhir ghnataḥ 2 tān ev indrasya hi dhanur anāmyaṃ namato 'bravīt atho marīcinaḥ pādān anāmyān namatas tathā 3 yaś cāśiṣyaṃ śāsati yaś ca kupyate; yaś cātivelaṃ bhajate dviṣantam striyaś ca yo 'rakṣati bhadram astu te; yaś cāyācyaṃ yācati yaś ca katthate 4 yaś cābhijātaḥ prakaroty akāryaṃ; yaś cābalo balinā nityavairī aśraddadhānāya ca yo bravīti; yaś cākāmyaṃ kāmayate narendra 5 vadhvā hāsaṃ śvaśuro yaś ca manyate; vadhvā vasann uta yo mānakāmaḥ parakṣetre nirvapati yaś ca bījaṃ; striyaṃ ca yaḥ parivadate 'tivelam 6 yaś caiva labdhvā na smarāmīty uvāca; dattvā ca yaḥ katthati yācyamānaḥ yaś cāsataḥ sāntvam upāsatīha; ete 'nuyānty anilaṃ pāśahastāḥ 7 yasmin yathā vartate yo manuṣyas; tasmiṃs tathā vartitavyaṃ sa dharmaḥ māyācāro māyayā vartitavyaḥ; sādhv ācāraḥ sādhunā pratyudeyaḥ 8 śatāyur uktaḥ puruṣaḥ sarvavedeṣu vai yadā nāpnoty atha ca tat sarvam āyuḥ keneha hetunā 9 ativādo 'timānaś ca tathātyāgo narādhipaḥ krodhaś cātivivitsā ca mitradrohaś ca tāni ṣaṭ 10 eta evāsayas tīkṣṇāḥ kṛntanty āyūṃṣi dehinām etāni mānavān ghnanti na mṛtyur bhadram astu te 11 viśvastasyaiti yo dārān yaś cāpi guru takpagaḥ vṛṣalī patir dvijo yaś ca pānapaś caiva bhārata 12 śaraṇāgatahā caiva sarve brahmahaṇaiḥ samāḥ etaiḥ sametya kartavyaṃ prāyaścittam iti śrutiḥ 13 gṛhī vadānyo 'napaviddha vākyaḥ; śeṣānna bhokāpy avihiṃsakaś ca nānarthakṛt tyaktakaliḥ kṛtajñaḥ; satyo mṛduḥ svargam upaiti vidvān 14 sulabhāḥ puruṣā rājan satataṃ priyavādinaḥ apriyasya tu pathyasya vaktā śrotā ca durlabhaḥ 15 yo hi dharmaṃ vyapāśritya hitvā bhartuḥ priyāpriye apriyāṇy āha pathyāni tena rājā sahāyavān 16 tyajet kulārthe puruṣaṃ grāmasyārthe kulaṃ tyajet grāmaṃ janapadasyārthe ātmārthe pṛthivīṃ tyajet 17 āpad arthaṃ dhanaṃ rakṣed dārān rakṣed dhanair api ātmānaṃ satataṃ rakṣed dārair api dhanair api 18 uktaṃ mayā dyūtakāle 'pi rājan; naivaṃ yuktaṃ vacanaṃ prātipīya tadauṣadhaṃ pathyam ivāturasya; na rocate tava vaicitra vīrya 19 kākair imāṃś citrabarhān mayūrān; parājaiṣṭhāḥ pāṇḍavān dhārtarāṣṭraiḥ hitvā siṃhān kroṣṭu kān gūhamānaḥ; prāpte kāle śocitā tvaṃ narendra 20 yas tāta na krudhyati sarvakālaṃ; bhṛtyasya bhaktasya hite ratasya tasmin bhṛtyā bhartari viśvasanti; na cainam āpatsu parityajanti 21 na bhṛtyānāṃ vṛtti saṃrodhanena; bāhyaṃ janaṃ saṃjighṛkṣed apūrvam tyajanti hy enam ucitāvaruddhāḥ; snigdhā hy amātyāḥ parihīnabhogāḥ 22 kṛtyāni pūrvaṃ parisaṃkhyāya sarvāṇy; āyavyayāv anurūpāṃ ca vṛttim saṃgṛhṇīyād anurūpān sahāyān; sahāyasādhyāni hi duṣkarāṇi 23 abhiprāyaṃ yo viditvā tu bhartuḥ; sarvāṇi kāryāṇi karoty atandrīḥ vaktā hitānām anurakta āryaḥ; śaktijña ātmeva hi so 'nukampyaḥ 24 vākyaṃ tu yo nādriyate 'nuśiṣṭaḥ; pratyāha yaś cāpi niyujyamānaḥ prajñābhimānī pratikūlavādī; tyājyaḥ sa tādṛk tvarayaiva bhṛtyaḥ 25 astabdham aklībam adīrghasūtraṃ; sānukrośaṃ ślakṣṇam ahāryam anyaiḥ aroga jātīyam udāravākyaṃ; dūtaṃ vadanty aṣṭa guṇopapannam 26 na viśvāsāj jātu parasya gehaṃ; gacchen naraś cetayāno vikāle na catvare niśi tiṣṭhen nigūḍho; na rājanyāṃ yoṣitaṃ prārthayīta 27 na nihnavaṃ satra gatasya gacchet; saṃsṛṣṭa mantrasya kusaṃgatasya na ca brūyān nāśvasāmi tvayīti; sa kāraṇaṃ vyapadeśaṃ tu kuryāt 28 ghṛṇī rājā puṃścalī rājabhṛtyaḥ; putro bhrātā vidhavā bāla putrā senā jīvī coddhṛta bhakta eva; vyavahāre vai varjanīyāḥ syur ete 29 guṇā daśa snānaśīlaṃ bhajante; balaṃ rūpaṃ svaravarṇapraśuddhiḥ sparśaś ca gandhaś ca viśuddhatā ca; śrīḥ saukumāryaṃ pravarāś ca nāryaḥ 30 guṇāś ca ṣaṇmitabhuktaṃ bhajante; ārogyam āyuś ca sukhaṃ balaṃ ca anāvilaṃ cāsya bhaved apatyaṃ; na cainam ādyūna iti kṣipanti 31 akarma śīlaṃ ca mahāśanaṃ ca; lokadviṣṭaṃ bahu māyaṃ nṛśaṃsam adeśakālajñam aniṣṭa veṣam; etān gṛhe na prativāsayīta 32 kadaryam ākrośakam aśrutaṃ ca; varāka saṃbhūtam amānya māninam niṣṭhūriṇaṃ kṛtavairaṃ kṛtaghnam; etān bhṛtārto 'pi na jātu yācet 33 saṃkliṣṭakarmāṇam atipravādaṃ; nityānṛtaṃ cādṛḍha bhaktikaṃ ca vikṛṣṭarāgaṃ bahumāninaṃ cāpy; etān na seveta narādhamān ṣaṭ 34 sahāyabandhanā hy arthāḥ sahāyāś cārthabandhanāḥ anyonyabandhanāv etau vinānyonyaṃ na sidhyataḥ 35 utpādya putrān anṛṇāṃś ca kṛtvā; vṛttiṃ ca tebhyo 'nuvidhāya kāṃ cit sthāne kumārīḥ pratipādya sarvā; araṇyasaṃstho munivad bubhūṣet 36 hitaṃ yat sarvabhūtānām ātmanaś ca sukhāvaham tat kuryād īśvaro hy etan mūlaṃ dharmārthasiddhaye 37 buddhiḥ prabhāvas tejaś ca sattvam utthānam eva ca vyavasāyaś ca yasya syāt tasyāvṛtti bhayaṃ kutaḥ 38 paśya doṣān pāṇḍavair vigrahe tvaṃ; yatra vyatherann api devāḥ sa śakrāḥ putrair vairaṃ nityam udvignavāso; yaśaḥ praṇāśo dviṣatāṃ ca harṣaḥ 39 bhīṣmasya kopas tava cendra kalpa; droṇasya rājñaś ca yudhiṣṭhirasya utsādayel lokam imaṃ pravṛddhaḥ; śveto grahas tiryag ivāpatan khe 40 tava putraśataṃ caiva karṇaḥ pañca ca pāṇḍavāḥ pṛthivīm anuśāseyur akhilāṃ sāgarāmbarām 41 dhārtarāṣṭrā vanaṃ rājan vyāghrāḥ pāṇḍusutā matāḥ mā vanaṃ chindhi sa vyāghraṃ mā vyāghrān nīnaśo vanāt 42 na syād vanam ṛte vyāghrān vyāghrā na syur ṛte vanam vanaṃ hi rakṣyate vyāghrair vyāghrān rakṣati kānanam 43 na tathecchanty akalyāṇāḥ pareṣāṃ vedituṃ guṇān yathaiṣāṃ jñātum icchanti nairguṇyaṃ pāpacetasaḥ 44 arthasiddhiṃ parām icchan dharmam evāditaś caret na hi dharmād apaity arthaḥ svargalokād ivāmṛtam 45 yasyātmā virataḥ pāpāt kalyāṇe ca niveśitaḥ tena sarvam idaṃ buddhaṃ prakṛtir vikṛtirś ca yā 46 yo dharmam arthaṃ kāmaṃ ca yathākālaṃ niṣevate dharmārthakāmasaṃyogaṃ yo 'mutreha ca vindati 47 saṃniyacchati yo vegam utthitaṃ krodhaharṣayoḥ sa śriyo bhājanaṃ rājanyaś cāpatsu na muhyati 48 balaṃ pañca vidhaṃ nityaṃ puruṣāṇāṃ nibodha me yat tu bāhubalaṃ nāma kaniṣṭhaṃ balam ucyate 49 amātyalābho bhadraṃ te dvitīyaṃ balam ucyate dhanalābhas tṛtīyaṃ tu balam āhur jigīṣavaḥ 50 yat tv asya sahajaṃ rājan pitṛpaitāmahaṃ balam abhijāta balaṃ nāma tac caturthaṃ balaṃ smṛtam 51 yena tv etāni sarvāṇi saṃgṛhītāni bhārata yad balānāṃ balaṃ śreṣṭhaṃ tat prajñā balam ucyate 52 mahate yo 'pakārāya narasya prabhaven naraḥ tena vairaṃ samāsajya dūrastho 'smīti nāśvaset 53 strīṣu rājasu sarpeṣu svādhyāye śatruseviṣu bhoge cāyuṣi viśvāsaṃ kaḥ prājñaḥ kartum arhati 54 prajñā śareṇābhihatasya jantoś; cikitsakāḥ santi na cauṣadhāni na homamantrā na ca maṅgalāni; nātharvaṇā nāpy agadāḥ susiddhāḥ 55 sarpaś cāgniś ca siṃhaś ca kulaputraś ca bhārata nāvajñeyā manuṣyeṇa sarve te hy atitejasaḥ 56 agnis tejo mahal loke gūḍhas tiṣṭhati dāruṣu na copayuṅkte tad dāru yāvan no dīpyate paraiḥ 57 sa eva khalu dārubhyo yadā nirmathya dīpyate tadā tac ca vanaṃ cānyan nirdahaty āśu tejasā 58 evam eva kule jātāḥ pāvakopama tejasaḥ kṣamāvanto nirākārāḥ kāṣṭhe 'gnir iva śerate 59 latā dharmā tvaṃ saputraḥ śālāḥ pāṇḍusutā matāḥ na latā vardhate jātu mahādrumam anāśritā 60 vanaṃ rājaṃs tvaṃ saputro 'mbikeya; siṃhān vane pāṇḍavāṃs tāta viddhi siṃhair vihīnaṃ hi vanaṃ vinaśyet; siṃhā vinaśyeyur ṛte vanena |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 5
Chapter 38
|
1
[वि] ऊर्ध्वं पराणा हय उत्क्रामन्ति यूनः सथविर आयति परत्युत्थानाभिवादाभ्यां पुनस तान पतिपद्यते 2 पीठं दत्त्वा साधवे ऽभयागताय; आनीयापः परिनिर्णिज्य पादौ सुखं पृष्ट्वा परतिवेद्यात्म संस्थं; ततॊ दद्याद अन्नम अवेक्ष्य धीरः 3 यस्यॊदकं मधुपर्कं च गां च; न मन्त्रवित परतिगृह्णाति गेहे लॊभाद भयाद अर्थकार्पण्यतॊ वा; तस्यानर्थं जीवितम आहुर आर्याः 4 चिकित्सकः शक्य कर्तावकीर्णी; सतेनः करूरॊ मद्यपॊ भरूणहा च सेनाजीवी शरुतिविक्रायकश च; भृशं परियॊ ऽपय अतिथिर नॊदकार्हः 5 अविक्रेयं लवणं पक्वम अन्नं दधि; कषीरं मधु तैलं घृतं च तिला मांसं मूलफलानि शाकं; रक्तं वासः सर्वगन्धा गुडश च 6 अरॊषणॊ यः समलॊष्ट काञ्चनः; परहीण शॊकॊ गतसंधि विग्रहः निन्दा परशंसॊपरतः परियाप्रिये; चरन्न उदासीनवद एष भिक्षुकः 7 नीवार मूलेङ्गुद शाकवृत्तिः; सुसंयतात्माग्निकार्येष्व अचॊद्यः वने वसन्न अतिथिष्व अप्रमत्तॊ; धुरंधरः पुण्यकृद एष तापसः 8 अपकृत्वा बुद्धिमतॊ दूरस्थॊ ऽसमीति नाश्वसेत दीर्घौ बुद्धिमतॊ बाहू याभ्यां हिंसति हिंसितः 9 न विश्वसेद अविश्वस्ते विश्वस्ते नातिविश्वसेत विश्वासाद भयम उत्पन्नं मूलान्य अपि निकृन्तति 10 अनीर्ष्युर गुप्तदारः सयात संविभागी परियंवदः शलक्ष्णॊ मधुरवाक सत्रीणां न चासां वशगॊ भवेत 11 पूजनीया महाभागाः पुण्याश च गृहदीप्तयः सत्रियः शरियॊ गृहस्यॊक्तास तस्माद रक्ष्या विशेषतः 12 पितुर अन्तःपुरं दद्यान मातुर दद्यान महानसम गॊषु चात्मसमं दद्यात सवयम एव कृषिं वरजेत भृत्यैर वणिज्याचारं च पुत्रैः सेवेत बराह्मणान 13 अद्भ्यॊ ऽगनिर बरह्मतः कषत्रम अश्मनॊ लॊहम उत्थितम तेषां सर्वत्रगं तेजः सवासु यॊनिषु शाम्यति 14 नित्यं सन्तः कुले जाताः पावकॊपम तेजसः कषमावन्तॊ निराकाराः काष्ठे ऽगनिर इव शेरते 15 यस्य मन्त्रं न जानन्ति बाह्याश चाभ्यन्तराश च ये स राजा सर्वतश चक्षुश चिरम ऐश्वर्यम अश्नुते 16 करिष्यन न परभाषेत कृतान्य एव च दर्शयेत धर्मकामार्थ कार्याणि तथा मन्त्रॊ न भिद्यते 17 गिरिपृष्ठम उपारुह्य परासादं वा रहॊगतः अरण्ये निःशलाके वा तत्र मन्त्रॊ विधीयते 18 नासुहृत परमं मन्त्रं भारतार्हति वेदितुम अपण्डितॊ वापि सुहृत पण्डितॊ वाप्य अनात्मवान अमात्ये हय अर्थलिप्सा च मन्त्ररक्षणम एव च 19 कृतानि सर्वकार्याणि यस्य वा पार्षदा विदुः गूढमन्त्रस्य नृपतेस तस्य सिद्धिर असंशयम 20 अप्रशस्तानि कर्माणि यॊ मॊहाद अनुतिष्ठति स तेषां विपरिभ्रंशे भरश्यते जीविताद अपि 21 कर्मणां तु परशस्तानाम अनुष्ठानं सुखावहम तेषाम एवाननुष्ठानं पश्चात तापकरं महत 22 सथानवृद्ध कषयज्ञस्य षाड्गुण्य विदितात्मनः अनवज्ञात शीलस्य सवाधीना पृथिवी नृप 23 अमॊघक्रॊधहर्षस्य सवयं कृत्यान्ववेक्षिणः आत्मप्रत्यय कॊशस्य वसुधेयं वसुंधरा 24 नाममात्रेण तुष्येत छत्रेण च महीपतिः भृत्येभ्यॊ विसृजेद अर्थान नैकः सर्वहरॊ भवेत 25 बराह्मणॊ बराह्मणं वेद भर्ता वेद सत्रियं तथा अमात्यं नृपतिर वेद राजा राजानम एव च 26 न शत्रुर अङ्कम आपन्नॊ मॊक्तव्यॊ वध्यतां गतः अहताद धि भयं तस्माज जायते नचिराद इव 27 दैवतेषु च यत्नेन राजसु बराह्मणेषु च नियन्तव्यः सदा करॊधॊ वृद्धबालातुरेषु च 28 निरर्थं कलहं पराज्ञॊ वर्जयेन मूढ सेवितम कीर्तिं च लभते लॊके न चानर्थेन युज्यते 29 परसादॊ निष्फलॊ यस्य करॊधश चापि निरर्थकः न तं भर्तारम इच्छन्ति षण्ढं पतिम इव सत्रियः 30 न बुद्धिर धनलाभाय न जाड्यम असमृद्धये लॊकपर्याय वृत्तान्तं पराज्ञॊ जानाति नेतरः 31 विद्या शीलवयॊवृद्धान बुद्धिवृद्धांश च भारत धनाभिजन वृद्धांश च नित्यं मूढॊ ऽवमन्यते 32 अनार्य वृत्तम अप्राज्ञम असूयकम अधार्मिकम अनर्थाः कषिप्रम आयान्ति वाग दुष्टं करॊधनं तथा 33 अविसंवादनं दानं समयस्याव्यतिक्रमः आवर्तयन्ति भूतानि सम्यक परणिहिता च वाक 34 अविसंवादकॊ दक्षः कृतज्ञॊ मतिमान ऋजुः अपि संक्षीण कॊशॊ ऽपि लभते परिवारणम 35 धृतिः शमॊ दमः शौचं कारुण्यं वाग अनिष्ठुरा मित्राणां चानभिद्रॊहः सतैताः समिधः शरियः 36 असंविभागी दुष्टात्मा कृतघ्नॊ निरपत्रपः तादृङ नराधमॊ लॊके वर्जनीयॊ नराधिप 37 न स रात्रौ सुखं शेते स सर्प इव वेश्मनि यः कॊपयति निर्दॊषं स दॊषॊ ऽभयन्तरं जनम 38 येषु दुष्टेषु दॊषः सयाद यॊगक्षेमस्य भारत सदा परसादनं तेषां देवतानाम इवाचरेत 39 ये ऽरथाः सत्रीषु समासक्ताः परथमॊत्पतितेषु च ये चानार्य समासक्ताः सर्वे ते संशयं गताः 40 यत्र सत्री यत्र कितवॊ यत्र बालॊ ऽनुशास्ति च मज्जन्ति ते ऽवशा देशा नद्याम अश्मप्लवा इव 41 परयॊजनेषु ये सक्ता न विशेषेषु भारत तान अहं पण्डितान मन्ये विशेषा हि परसङ्गिनः 42 यं परशंसन्ति कितवा यं परशंसन्ति चारणाः यं परशंसन्ति बन्धक्यॊ न स जीवति मानवः 43 हित्वा तान परमेष्वासान पाण्डवान अमितौजसः आहितं भारतैश्वर्यं तवया दुर्यॊधने महत 44 तं दरक्ष्यसि परिभ्रष्टं तस्मात तवं नचिराद इव ऐश्वर्यमदसंमूढं बलिं लॊकत्रयाद इव |
1
[vi] ūrdhvaṃ prāṇā hy utkrāmanti yūnaḥ sthavira āyati pratyutthānābhivādābhyāṃ punas tān patipadyate 2 pīṭhaṃ dattvā sādhave 'bhyāgatāya; ānīyāpaḥ parinirṇijya pādau sukhaṃ pṛṣṭvā prativedyātma saṃsthaṃ; tato dadyād annam avekṣya dhīraḥ 3 yasyodakaṃ madhuparkaṃ ca gāṃ ca; na mantravit pratigṛhṇāti gehe lobhād bhayād arthakārpaṇyato vā; tasyānarthaṃ jīvitam āhur āryāḥ 4 cikitsakaḥ śakya kartāvakīrṇī; stenaḥ krūro madyapo bhrūṇahā ca senājīvī śrutivikrāyakaś ca; bhṛśaṃ priyo 'py atithir nodakārhaḥ 5 avikreyaṃ lavaṇaṃ pakvam annaṃ dadhi; kṣīraṃ madhu tailaṃ ghṛtaṃ ca tilā māṃsaṃ mūlaphalāni śākaṃ; raktaṃ vāsaḥ sarvagandhā guḍaś ca 6 aroṣaṇo yaḥ samaloṣṭa kāñcanaḥ; prahīṇa śoko gatasaṃdhi vigrahaḥ nindā praśaṃsoparataḥ priyāpriye; carann udāsīnavad eṣa bhikṣukaḥ 7 nīvāra mūleṅguda śākavṛttiḥ; susaṃyatātmāgnikāryeṣv acodyaḥ vane vasann atithiṣv apramatto; dhuraṃdharaḥ puṇyakṛd eṣa tāpasaḥ 8 apakṛtvā buddhimato dūrastho 'smīti nāśvaset dīrghau buddhimato bāhū yābhyāṃ hiṃsati hiṃsitaḥ 9 na viśvased aviśvaste viśvaste nātiviśvaset viśvāsād bhayam utpannaṃ mūlāny api nikṛntati 10 anīrṣyur guptadāraḥ syāt saṃvibhāgī priyaṃvadaḥ ślakṣṇo madhuravāk strīṇāṃ na cāsāṃ vaśago bhavet 11 pūjanīyā mahābhāgāḥ puṇyāś ca gṛhadīptayaḥ striyaḥ śriyo gṛhasyoktās tasmād rakṣyā viśeṣataḥ 12 pitur antaḥpuraṃ dadyān mātur dadyān mahānasam goṣu cātmasamaṃ dadyāt svayam eva kṛṣiṃ vrajet bhṛtyair vaṇijyācāraṃ ca putraiḥ seveta brāhmaṇān 13 adbhyo 'gnir brahmataḥ kṣatram aśmano loham utthitam teṣāṃ sarvatragaṃ tejaḥ svāsu yoniṣu śāmyati 14 nityaṃ santaḥ kule jātāḥ pāvakopama tejasaḥ kṣamāvanto nirākārāḥ kāṣṭhe 'gnir iva śerate 15 yasya mantraṃ na jānanti bāhyāś cābhyantarāś ca ye sa rājā sarvataś cakṣuś ciram aiśvaryam aśnute 16 kariṣyan na prabhāṣeta kṛtāny eva ca darśayet dharmakāmārtha kāryāṇi tathā mantro na bhidyate 17 giripṛṣṭham upāruhya prāsādaṃ vā rahogataḥ araṇye niḥśalāke vā tatra mantro vidhīyate 18 nāsuhṛt paramaṃ mantraṃ bhāratārhati veditum apaṇḍito vāpi suhṛt paṇḍito vāpy anātmavān amātye hy arthalipsā ca mantrarakṣaṇam eva ca 19 kṛtāni sarvakāryāṇi yasya vā pārṣadā viduḥ gūḍhamantrasya nṛpates tasya siddhir asaṃśayam 20 apraśastāni karmāṇi yo mohād anutiṣṭhati sa teṣāṃ viparibhraṃśe bhraśyate jīvitād api 21 karmaṇāṃ tu praśastānām anuṣṭhānaṃ sukhāvaham teṣām evānanuṣṭhānaṃ paścāt tāpakaraṃ mahat 22 sthānavṛddha kṣayajñasya ṣāḍguṇya viditātmanaḥ anavajñāta śīlasya svādhīnā pṛthivī nṛpa 23 amoghakrodhaharṣasya svayaṃ kṛtyānvavekṣiṇaḥ ātmapratyaya kośasya vasudheyaṃ vasuṃdharā 24 nāmamātreṇa tuṣyeta chatreṇa ca mahīpatiḥ bhṛtyebhyo visṛjed arthān naikaḥ sarvaharo bhavet 25 brāhmaṇo brāhmaṇaṃ veda bhartā veda striyaṃ tathā amātyaṃ nṛpatir veda rājā rājānam eva ca 26 na śatrur aṅkam āpanno moktavyo vadhyatāṃ gataḥ ahatād dhi bhayaṃ tasmāj jāyate nacirād iva 27 daivateṣu ca yatnena rājasu brāhmaṇeṣu ca niyantavyaḥ sadā krodho vṛddhabālātureṣu ca 28 nirarthaṃ kalahaṃ prājño varjayen mūḍha sevitam kīrtiṃ ca labhate loke na cānarthena yujyate 29 prasādo niṣphalo yasya krodhaś cāpi nirarthakaḥ na taṃ bhartāram icchanti ṣaṇḍhaṃ patim iva striyaḥ 30 na buddhir dhanalābhāya na jāḍyam asamṛddhaye lokaparyāya vṛttāntaṃ prājño jānāti netaraḥ 31 vidyā śīlavayovṛddhān buddhivṛddhāṃś ca bhārata dhanābhijana vṛddhāṃś ca nityaṃ mūḍho 'vamanyate 32 anārya vṛttam aprājñam asūyakam adhārmikam anarthāḥ kṣipram āyānti vāg duṣṭaṃ krodhanaṃ tathā 33 avisaṃvādanaṃ dānaṃ samayasyāvyatikramaḥ āvartayanti bhūtāni samyak praṇihitā ca vāk 34 avisaṃvādako dakṣaḥ kṛtajño matimān ṛjuḥ api saṃkṣīṇa kośo 'pi labhate parivāraṇam 35 dhṛtiḥ śamo damaḥ śaucaṃ kāruṇyaṃ vāg aniṣṭhurā mitrāṇāṃ cānabhidrohaḥ sataitāḥ samidhaḥ śriyaḥ 36 asaṃvibhāgī duṣṭātmā kṛtaghno nirapatrapaḥ tādṛṅ narādhamo loke varjanīyo narādhipa 37 na sa rātrau sukhaṃ śete sa sarpa iva veśmani yaḥ kopayati nirdoṣaṃ sa doṣo 'bhyantaraṃ janam 38 yeṣu duṣṭeṣu doṣaḥ syād yogakṣemasya bhārata sadā prasādanaṃ teṣāṃ devatānām ivācaret 39 ye 'rthāḥ strīṣu samāsaktāḥ prathamotpatiteṣu ca ye cānārya samāsaktāḥ sarve te saṃśayaṃ gatāḥ 40 yatra strī yatra kitavo yatra bālo 'nuśāsti ca majjanti te 'vaśā deśā nadyām aśmaplavā iva 41 prayojaneṣu ye saktā na viśeṣeṣu bhārata tān ahaṃ paṇḍitān manye viśeṣā hi prasaṅginaḥ 42 yaṃ praśaṃsanti kitavā yaṃ praśaṃsanti cāraṇāḥ yaṃ praśaṃsanti bandhakyo na sa jīvati mānavaḥ 43 hitvā tān parameṣvāsān pāṇḍavān amitaujasaḥ āhitaṃ bhārataiśvaryaṃ tvayā duryodhane mahat 44 taṃ drakṣyasi paribhraṣṭaṃ tasmāt tvaṃ nacirād iva aiśvaryamadasaṃmūḍhaṃ baliṃ lokatrayād iva |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 5
Chapter 39
|
1
[धृ] अनीश्वरॊ ऽयं पुरुषॊ भवाभवे; सूत्रप्रॊता दारुमयीव यॊषा धात्रा हि दिष्टस्य वशे किलायं; तस्माद वद तवं शरवणे घृतॊ ऽहम 2 अप्राप्तकालं वचनं बृहस्पतिर अपि बरुवन लभते बुद्ध्यवज्ञानम अवमानं च भारत 3 परियॊ भवति दानेन परियवादेन चापरः मन्त्रं मूलबलेनान्यॊ यः परियः परिय एव सः 4 दवेष्यॊ न साधुर भवति न मेधावी न पण्डितः परिये शुभानि कर्माणि दवेष्ये पापानि भारत 5 न स कषयॊ महाराज यः कषयॊ वृद्धिम आवहेत कषयः स तव इह मन्तव्यॊ यं लब्ध्वा बहु नाशयेत 6 समृद्धा गुणतः के चिद भवन्ति धनतॊ ऽपरे धनवृद्धान गुणैर हीनान धृतराष्ट्र विवर्जयेत 7 [धृ] सर्वं तवम आयती युक्तं भाषसे पराज्ञसंमतम न चॊत्सहे सुतं तयक्तुं यतॊ धर्मस ततॊ जयः 8 सवभावगुणसंपन्नॊ न जातु विनयान्वितः सुसूक्ष्मम अपि भूतानाम उपमर्दं परयॊक्ष्यते 9 परापवाद निरताः परदुःखॊदयेषु च परस्परविरॊधे च यतन्ते सततॊथिताः 10 स दॊषं दर्शनं येषां संवासे सुमहद भयम अर्थादाने महान दॊषः परदाने च महद भयम 11 ये पापा इति विख्याताः संवासे परिगर्हिताः युक्ताश चान्यैर महादॊषैर ये नरास तान विवर्जयेत 12 निवर्तमाने सौहार्दे परीतिर नीचे परणश्यति या चैव फलनिर्वृत्तिः सौहृदे चैव यत सुखम 13 यतते चापवादाय यत्नम आरभते कषये अल्पे ऽपय अपकृते मॊहान न शान्तिम उपगच्छति 14 तादृशैः संगतं नीचैर नृशंसैर अकृतात्मभिः निशाम्य निपुणं बुद्ध्या विद्वान दूराद विवर्जयेत 15 यॊ जञातिम अनुगृह्णाति दरिद्रं दीनम आतुरम सपुत्रपशुभिर वृद्धिं यशश चाव्ययम अश्नुते 16 जञातयॊ वर्धनीयास तैर य इच्छन्त्य आत्मनः शुभम कुलवृद्धिं च राजेन्द्र तस्मात साधु समाचर 17 शरेयसा यॊक्ष्यसे राजन कुर्वाणॊ जञातिसत्क्रियाम विगुणा हय अपि संरक्ष्या जञातयॊ भरतर्षभ 18 किं पुनर गुणवन्तस ते तवत्प्रसादाभिकाङ्क्षिणः परसादं कुरु दीनानां पाण्डवानां विशां पते 19 दीयन्तां गरामकाः के चित तेषां वृत्त्यर्थम ईश्वर एवं लॊके यशःप्राप्तॊ भविष्यत्सि नराधिप 20 वृद्धेन हि तवया कार्यं पुत्राणां तात रक्षणम मया चापि हितं वाच्यं विद्धि मां तवद्धितैषिणम 21 जञातिभिर विग्रहस तात न कर्तव्यॊ भवार्थिना सुखानि सह भॊज्यानि जञातिभिर भरतर्षभ 22 संभॊजनं संकथनं संप्रीतिश च परस्परम जञातिभिः सह कार्याणि न विरॊधः कथं चन 23 जञातयस तारयन्तीह जञातयॊ मज्जयन्ति च सुवृत्तास तारयन्तीह दुर्वृत्ता मज्जयन्ति च 24 सुवृत्तॊ भव राजेन्द्र पाण्डवान परति मानद अधर्षणीयः शत्रूणां तैर वृतस तवं भविष्यसि 25 शरीमन्तं जञातिम आसाद्य यॊ जञातिर अवसीदति दिग्धहस्तं मृग इव स एनस तस्य विन्दति 26 पश्चाद अपि नरश्रेष्ठ तव तापॊ भविष्यति तान वा हतान सुतान वापि शरुत्वा तद अनुचिन्तय 27 येन खट्वां समारूढः परितप्येत कर्मणा आदाव एव न तत कुर्याद अध्रुवे जीविते सति 28 न कश चिन नापनयते पुमान अन्यत्र भार्गवात शेषसंप्रतिपत्तिस तु बुद्धिमत्स्व एव तिष्ठति 29 दुर्यॊधनेन यद्य एतत पापं तेषु पुरा कृतम तवया तत कुलवृद्धेन परत्यानेयं नरेश्वर 30 तांस तवं पदे परतिष्ठाप्य लॊके विगतकल्मषः भविष्यसि नरश्रेष्ठ पूजनीयॊ मनीषिणाम 31 सुव्याहृतानि धीराणां फलतः परविचिन्त्य यः अध्यवस्यति कार्येषु चिरं यशसि तिष्ठति 32 अवृत्तिं विनयॊ हन्ति हन्त्य अनर्थं पराक्रमः हन्ति नित्यं कषमा करॊधम आचारॊ हन्त्य अलक्षणम 33 परिच्छदेन कषत्रेण वेश्मना परिचर्यया परीक्षेत कुलं राजन भॊजनाच्छादनेन च 34 ययॊश चित्तेन वा चित्तं नैभृतं नैभृतेन वा समेति परज्ञया परज्ञा तयॊर मैत्री न जीर्यते 35 दुर्बुद्धिम अकृतप्रज्ञं छन्नं कूपं तृणैर इव विवर्जयीत मेधावी तस्मिन मैत्री परणश्यति 36 अवलिप्तेषु मूर्खेषु रौद्रसाहसिकेषु च तथैवापेत धर्मेषु न मैत्रीम आचरेद बुधः 37 कृतज्ञं धार्मिकं सत्यम अक्षुद्रं दृढभक्तिकम जितेन्द्रियं सथितं सथित्यां मित्रम अत्यागि चेष्यते 38 इन्द्रियाणाम अनुत्सर्गॊ मृत्युना न विशिष्यते अत्यर्थं पुनर उत्सर्गः सादयेद दैवतान्य अपि 39 मार्दवं सर्वभूतानाम अनसूया कषमा धृतिः आयुष्याणि बुधाः पराहुर मित्राणां चाविमानना 40 अपनीतं सुनीतेन यॊ ऽरथं परत्यानिनीषते मतिम आस्थाय सुदृढां तद अकापुरुष वरतम 41 आयत्यां परतिकारज्ञस तदात्वे दृढनिश्चयः अतीते कार्यशेषज्ञॊ नरॊ ऽरथैर न परहीयते 42 कर्मणा मनसा वाचा यद अभीक्ष्णं निषेवते तद एवापहरत्य एनं तस्मात कल्याणम आचरेत 43 मङ्गलालम्भनं यॊगः शरुतम उत्थानम आर्जवम भूतिम एतानि कुर्वन्ति सतां चाभीक्ष्ण दर्शनम 44 अनिर्वेदः शरियॊ मूलं दुःखनाशे सुखस्य च महान भवत्य अनिर्विण्णः सुखं चात्यन्तम अश्नुते 45 नातः शरीमत्तरं किं चिद अन्यत पथ्यतमं तथा परभ विष्णॊर यथा तात कषमा सर्वत्र सर्वदा 46 कषमेद अशक्तः सर्वस्य शक्तिमान धर्मकारणात अर्थानर्थौ समौ यस्य तस्य नित्यं कषमा हिता 47 यत सुखं सेवमानॊ ऽपि धर्मार्थाभ्यां न हीयते कामं तद उपसेवेत न मूढ वरतम आचरेत 48 दुःखार्तेषु परमत्तेषु नास्तिकेष्व अलसेषु च न शरीर वसत्य अदान्तेषु ये चॊत्साह विवर्जिताः 49 आर्जवेन नरं युक्तम आर्जवात सव्यपत्रपम अशक्तिमन्तं मन्यन्तॊ धर्षयन्ति कुबुद्धयः 50 अत्यार्यम अतिदातारम अतिशूरम अतिव्रतम परज्ञाभिमानिनं चैव शरीर भयान नॊपसर्पति 51 अग्निहॊत्रफला वेदाः शीलवृत्तफलं शरुतम रतिपुत्र फला दारा दत्तभुक्त फलं धनम 52 अधर्मॊपार्जितैर अर्थैर यः करॊत्य और्ध्व देहिकम न स तस्य फलं परेत्य भुङ्क्ते ऽरथस्य दुरागमात 53 कानार वनदुर्गेषु कृच्छ्रास्व आपत्सु संभ्रमे उद्यतेषु च शस्त्रेषु नास्ति शेषवतां भयम 54 उत्थानं संयमॊ दाक्ष्यम अप्रमादॊ धृतिः समृतिः समीक्ष्य च समारम्भॊ विद्धि मूलं भवस्य तत 55 तपॊबलं तापसानां बरह्म बरह्मविदां बलम हिंसा बलम असाधूनां कषमागुणवतां बलम 56 अष्टौ तान्य अव्रतघ्नानि आपॊ मूलं फलं पयः हविर बराह्मण काम्या च गुरॊर वचनम औषधम 57 न तत्परस्य संदध्यात परतिकूलं यदात्मनः संग्रहेणैष धर्मः सयात कामाद अन्यः परवर्तते 58 अक्रॊधेन जयेत करॊधम असाधुं साधुना जयेत जयेत कदर्यं दानेन जयेत सत्येन चानृतम 59 सत्री धूर्तके ऽलसे भीरौ चण्डे पुरुषमानिनि चौरे कृतघ्ने विश्वासॊ न कार्यॊ न च नास्तिके 60 अभिवादनशीलस्य नित्यं वृद्धॊपसेविनः चत्वारि संप्रवर्धन्ते कीर्तिर आयुर यशॊबलम 61 अतिक्लेशेन ये ऽरथाः सयुर धर्मस्यातिक्रमेण च अरेर वा परणिपातेन मा सम तेषु मनः कृथाः 62 अविद्यः पुरुषः शॊच्यः शॊच्यं मिथुनम अप्रजम निराहाराः परजाः शॊच्याः शॊच्यं राष्ट्रम अराजकम 63 अध्वा जरा देहवतां पर्वतानां जलं जरा असंभॊगॊ जरा सत्रीणां वाक्शल्यं मनसॊ जरा 64 अनाम्नाय मला वेदा बराह्मणस्याव्रतं मलम कौतूहलमला साध्वी विप्रवास मलाः सत्रियः 65 सुवर्णस्य मलं रूप्यं रूप्यस्यापि मलं तरपु जञेयं तरपु मलं सीसं सीसस्यापि मलं मलम 66 न सवप्नेन जयेन निद्रां न कामेन सत्रियं जयेत नेन्धनेन जयेद अग्निं न पानेन सुरां जयेत 67 यस्य दानजितं मित्रम अमित्रा युधि निर्जिताः अन्नपानजिता दाराः सफलं तस्य जीवितम 68 सहस्रिणॊ ऽपि जीवन्ति जीवन्ति शतिनस तथा धृतराष्ट्रं विमुञ्चेच्छां न कथं चिन न जीव्यते 69 यत पृथिव्यां वरीहि यवं हिरण्यं पशवः सत्रियः नालम एकस्य तत सर्वम इति पश्यन न मुह्यति 70 राजन भूयॊ बरवीमि तवां पुत्रेषु समम आचर समता यदि ते राजन सवेषु पाण्डुसुतेषु च |
1
[dhṛ] anīśvaro 'yaṃ puruṣo bhavābhave; sūtraprotā dārumayīva yoṣā dhātrā hi diṣṭasya vaśe kilāyaṃ; tasmād vada tvaṃ śravaṇe ghṛto 'ham 2 aprāptakālaṃ vacanaṃ bṛhaspatir api bruvan labhate buddhyavajñānam avamānaṃ ca bhārata 3 priyo bhavati dānena priyavādena cāparaḥ mantraṃ mūlabalenānyo yaḥ priyaḥ priya eva saḥ 4 dveṣyo na sādhur bhavati na medhāvī na paṇḍitaḥ priye śubhāni karmāṇi dveṣye pāpāni bhārata 5 na sa kṣayo mahārāja yaḥ kṣayo vṛddhim āvahet kṣayaḥ sa tv iha mantavyo yaṃ labdhvā bahu nāśayet 6 samṛddhā guṇataḥ ke cid bhavanti dhanato 'pare dhanavṛddhān guṇair hīnān dhṛtarāṣṭra vivarjayet 7 [dhṛ] sarvaṃ tvam āyatī yuktaṃ bhāṣase prājñasaṃmatam na cotsahe sutaṃ tyaktuṃ yato dharmas tato jayaḥ 8 svabhāvaguṇasaṃpanno na jātu vinayānvitaḥ susūkṣmam api bhūtānām upamardaṃ prayokṣyate 9 parāpavāda niratāḥ paraduḥkhodayeṣu ca parasparavirodhe ca yatante satatothitāḥ 10 sa doṣaṃ darśanaṃ yeṣāṃ saṃvāse sumahad bhayam arthādāne mahān doṣaḥ pradāne ca mahad bhayam 11 ye pāpā iti vikhyātāḥ saṃvāse parigarhitāḥ yuktāś cānyair mahādoṣair ye narās tān vivarjayet 12 nivartamāne sauhārde prītir nīce praṇaśyati yā caiva phalanirvṛttiḥ sauhṛde caiva yat sukham 13 yatate cāpavādāya yatnam ārabhate kṣaye alpe 'py apakṛte mohān na śāntim upagacchati 14 tādṛśaiḥ saṃgataṃ nīcair nṛśaṃsair akṛtātmabhiḥ niśāmya nipuṇaṃ buddhyā vidvān dūrād vivarjayet 15 yo jñātim anugṛhṇāti daridraṃ dīnam āturam saputrapaśubhir vṛddhiṃ yaśaś cāvyayam aśnute 16 jñātayo vardhanīyās tair ya icchanty ātmanaḥ śubham kulavṛddhiṃ ca rājendra tasmāt sādhu samācara 17 śreyasā yokṣyase rājan kurvāṇo jñātisatkriyām viguṇā hy api saṃrakṣyā jñātayo bharatarṣabha 18 kiṃ punar guṇavantas te tvatprasādābhikāṅkṣiṇaḥ prasādaṃ kuru dīnānāṃ pāṇḍavānāṃ viśāṃ pate 19 dīyantāṃ grāmakāḥ ke cit teṣāṃ vṛttyartham īśvara evaṃ loke yaśaḥprāpto bhaviṣyatsi narādhipa 20 vṛddhena hi tvayā kāryaṃ putrāṇāṃ tāta rakṣaṇam mayā cāpi hitaṃ vācyaṃ viddhi māṃ tvaddhitaiṣiṇam 21 jñātibhir vigrahas tāta na kartavyo bhavārthinā sukhāni saha bhojyāni jñātibhir bharatarṣabha 22 saṃbhojanaṃ saṃkathanaṃ saṃprītiś ca parasparam jñātibhiḥ saha kāryāṇi na virodhaḥ kathaṃ cana 23 jñātayas tārayantīha jñātayo majjayanti ca suvṛttās tārayantīha durvṛttā majjayanti ca 24 suvṛtto bhava rājendra pāṇḍavān prati mānada adharṣaṇīyaḥ śatrūṇāṃ tair vṛtas tvaṃ bhaviṣyasi 25 śrīmantaṃ jñātim āsādya yo jñātir avasīdati digdhahastaṃ mṛga iva sa enas tasya vindati 26 paścād api naraśreṣṭha tava tāpo bhaviṣyati tān vā hatān sutān vāpi śrutvā tad anucintaya 27 yena khaṭvāṃ samārūḍhaḥ paritapyeta karmaṇā ādāv eva na tat kuryād adhruve jīvite sati 28 na kaś cin nāpanayate pumān anyatra bhārgavāt śeṣasaṃpratipattis tu buddhimatsv eva tiṣṭhati 29 duryodhanena yady etat pāpaṃ teṣu purā kṛtam tvayā tat kulavṛddhena pratyāneyaṃ nareśvara 30 tāṃs tvaṃ pade pratiṣṭhāpya loke vigatakalmaṣaḥ bhaviṣyasi naraśreṣṭha pūjanīyo manīṣiṇām 31 suvyāhṛtāni dhīrāṇāṃ phalataḥ pravicintya yaḥ adhyavasyati kāryeṣu ciraṃ yaśasi tiṣṭhati 32 avṛttiṃ vinayo hanti hanty anarthaṃ parākramaḥ hanti nityaṃ kṣamā krodham ācāro hanty alakṣaṇam 33 paricchadena kṣatreṇa veśmanā paricaryayā parīkṣeta kulaṃ rājan bhojanācchādanena ca 34 yayoś cittena vā cittaṃ naibhṛtaṃ naibhṛtena vā sameti prajñayā prajñā tayor maitrī na jīryate 35 durbuddhim akṛtaprajñaṃ channaṃ kūpaṃ tṛṇair iva vivarjayīta medhāvī tasmin maitrī praṇaśyati 36 avalipteṣu mūrkheṣu raudrasāhasikeṣu ca tathaivāpeta dharmeṣu na maitrīm ācared budhaḥ 37 kṛtajñaṃ dhārmikaṃ satyam akṣudraṃ dṛḍhabhaktikam jitendriyaṃ sthitaṃ sthityāṃ mitram atyāgi ceṣyate 38 indriyāṇām anutsargo mṛtyunā na viśiṣyate atyarthaṃ punar utsargaḥ sādayed daivatāny api 39 mārdavaṃ sarvabhūtānām anasūyā kṣamā dhṛtiḥ āyuṣyāṇi budhāḥ prāhur mitrāṇāṃ cāvimānanā 40 apanītaṃ sunītena yo 'rthaṃ pratyāninīṣate matim āsthāya sudṛḍhāṃ tad akāpuruṣa vratam 41 āyatyāṃ pratikārajñas tadātve dṛḍhaniścayaḥ atīte kāryaśeṣajño naro 'rthair na prahīyate 42 karmaṇā manasā vācā yad abhīkṣṇaṃ niṣevate tad evāpaharaty enaṃ tasmāt kalyāṇam ācaret 43 maṅgalālambhanaṃ yogaḥ śrutam utthānam ārjavam bhūtim etāni kurvanti satāṃ cābhīkṣṇa darśanam 44 anirvedaḥ śriyo mūlaṃ duḥkhanāśe sukhasya ca mahān bhavaty anirviṇṇaḥ sukhaṃ cātyantam aśnute 45 nātaḥ śrīmattaraṃ kiṃ cid anyat pathyatamaṃ tathā prabha viṣṇor yathā tāta kṣamā sarvatra sarvadā 46 kṣamed aśaktaḥ sarvasya śaktimān dharmakāraṇāt arthānarthau samau yasya tasya nityaṃ kṣamā hitā 47 yat sukhaṃ sevamāno 'pi dharmārthābhyāṃ na hīyate kāmaṃ tad upaseveta na mūḍha vratam ācaret 48 duḥkhārteṣu pramatteṣu nāstikeṣv alaseṣu ca na śrīr vasaty adānteṣu ye cotsāha vivarjitāḥ 49 ārjavena naraṃ yuktam ārjavāt savyapatrapam aśaktimantaṃ manyanto dharṣayanti kubuddhayaḥ 50 atyāryam atidātāram atiśūram ativratam prajñābhimāninaṃ caiva śrīr bhayān nopasarpati 51 agnihotraphalā vedāḥ śīlavṛttaphalaṃ śrutam ratiputra phalā dārā dattabhukta phalaṃ dhanam 52 adharmopārjitair arthair yaḥ karoty aurdhva dehikam na sa tasya phalaṃ pretya bhuṅkte 'rthasya durāgamāt 53 kānāra vanadurgeṣu kṛcchrāsv āpatsu saṃbhrame udyateṣu ca śastreṣu nāsti śeṣavatāṃ bhayam 54 utthānaṃ saṃyamo dākṣyam apramādo dhṛtiḥ smṛtiḥ samīkṣya ca samārambho viddhi mūlaṃ bhavasya tat 55 tapobalaṃ tāpasānāṃ brahma brahmavidāṃ balam hiṃsā balam asādhūnāṃ kṣamāguṇavatāṃ balam 56 aṣṭau tāny avrataghnāni āpo mūlaṃ phalaṃ payaḥ havir brāhmaṇa kāmyā ca guror vacanam auṣadham 57 na tatparasya saṃdadhyāt pratikūlaṃ yadātmanaḥ saṃgraheṇaiṣa dharmaḥ syāt kāmād anyaḥ pravartate 58 akrodhena jayet krodham asādhuṃ sādhunā jayet jayet kadaryaṃ dānena jayet satyena cānṛtam 59 strī dhūrtake 'lase bhīrau caṇḍe puruṣamānini caure kṛtaghne viśvāso na kāryo na ca nāstike 60 abhivādanaśīlasya nityaṃ vṛddhopasevinaḥ catvāri saṃpravardhante kīrtir āyur yaśobalam 61 atikleśena ye 'rthāḥ syur dharmasyātikrameṇa ca arer vā praṇipātena mā sma teṣu manaḥ kṛthāḥ 62 avidyaḥ puruṣaḥ śocyaḥ śocyaṃ mithunam aprajam nirāhārāḥ prajāḥ śocyāḥ śocyaṃ rāṣṭram arājakam 63 adhvā jarā dehavatāṃ parvatānāṃ jalaṃ jarā asaṃbhogo jarā strīṇāṃ vākśalyaṃ manaso jarā 64 anāmnāya malā vedā brāhmaṇasyāvrataṃ malam kautūhalamalā sādhvī vipravāsa malāḥ striyaḥ 65 suvarṇasya malaṃ rūpyaṃ rūpyasyāpi malaṃ trapu jñeyaṃ trapu malaṃ sīsaṃ sīsasyāpi malaṃ malam 66 na svapnena jayen nidrāṃ na kāmena striyaṃ jayet nendhanena jayed agniṃ na pānena surāṃ jayet 67 yasya dānajitaṃ mitram amitrā yudhi nirjitāḥ annapānajitā dārāḥ saphalaṃ tasya jīvitam 68 sahasriṇo 'pi jīvanti jīvanti śatinas tathā dhṛtarāṣṭraṃ vimuñcecchāṃ na kathaṃ cin na jīvyate 69 yat pṛthivyāṃ vrīhi yavaṃ hiraṇyaṃ paśavaḥ striyaḥ nālam ekasya tat sarvam iti paśyan na muhyati 70 rājan bhūyo bravīmi tvāṃ putreṣu samam ācara samatā yadi te rājan sveṣu pāṇḍusuteṣu ca |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 5
Chapter 40
|
1
[वि] यॊ ऽभयर्थितः सद्भिर असज्जमानः; करॊत्य अर्थं शक्तिम अहापयित्वा कषिप्रं यशस तं समुपैति सन्तम अलं; परसन्ना हि सुखाय सन्तः 2 महान्तम अप्य अर्थम अधर्मयुक्तं; यः संत्यजत्य अनुपाक्रुष्ट एव सुखं स दुःखान्य अवमुच्य शेते; जीर्णां तवचं सर्प इवावमुच्य 3 अनृतं च समुत्कर्षे राजगामि च पैशुनम गुरॊश चालीक निर्बन्धः समानि बरह्महत्यया 4 असूयैक पदं मृत्युर अतिवादः शरियॊ वधः अशुश्रूषा तवरा शलाघा विद्यायाः शत्रवस तरयः 5 सुखार्थिनः कुतॊ विद्या नास्ति विद्यार्थिनः सुखम सुखार्थी वा तयजेद विद्यां विद्यार्थी वा सुखं तयजेत 6 नाग्निस तृप्यति काष्ठानां नापगानां महॊदधिः नान्तकः सर्वभूतानां न पुंसां वामलॊचना 7 आशा धृतिं हन्ति समृद्धिम अन्तकः; करॊधः शरियं हन्ति यशः कदर्यता अपालनं हन्ति पशूंश च राजन्न; एकः करुद्धॊ बराह्मणॊ हन्ति राष्ट्रम 8 अजश च कांस्यं च रथश च नित्यं; मध्व आकर्षः शकुनिः शरॊत्रियश च वृद्धॊ जञातिर अवसन्नॊ वयस्य; एतानि ते सन्तु गृहे सदैव 9 अजॊक्षा चन्दनं वीणा आदर्शॊ मधुसर्पिषी विषम औदुम्बरं शङ्खः सवर्णं नाभिश च रॊचना 10 गृहे सथापयितव्यानि धन्यानि मनुर अब्रवीत देव बराह्मण पूजार्थम अतिथीनां च भारत 11 इदं च तवां सर्वपरं बरवीमि; पुण्यं पदं तात महाविशिष्टम न जातु कामान न भयान न लॊभाद; धर्मं तयजेज जीवितस्यापि हेतॊः 12 नित्यॊ धर्मः सुखदुःखे तव अनित्ये; नित्यॊ जीवॊ धातुर अस्य तव अनित्यः तयक्त्वानित्यं परतितिष्ठस्व नित्ये; संतुष्य तवं तॊष परॊ हि लाभः 13 महाबलान पश्य मनानुभावान; परशास्य भूमिं धनधान्य पूर्णाम राज्यानि हित्वा विपुलांश च भॊगान; गतान नरेन्द्रान वशम अन्तकस्य 14 मृतं पुत्रं दुःखपुष्टं मनुष्या; उत्क्षिप्य राजन सवगृहान निर्हरन्ति तं मुक्तकेशाः करुणं रुदन्तश; चितामध्ये काष्ठम इव कषिपन्ति 15 अन्यॊ धनं परेतगतस्य भुङ्क्ते; वयांसि चाग्निश च शरीरधातून दवाभ्याम अयं सह गच्छत्य अमुत्र; पुण्येन पापेन च वेष्ट्यमानः 16 उत्सृज्य विनिवर्तन्ते जञातयः सुहृदः सुताः अग्नौ परास्तं तु पुरुषं कर्मान्वेति सवयं कृतम 17 अस्माल लॊकाद ऊर्ध्वम अमुष्य चाधॊ; महत तमस तिष्ठति हय अन्धकारम तद वै महामॊहनम इन्द्रियाणां; बुध्यस्व मा तवां परलभेत राजन 18 इदं वचः शक्ष्यसि चेद यथावन; निशम्य सर्वं परतिपत्तुम एवम यशः परं पराप्स्यसि जीवलॊके; भयं न चामुत्र न चेह ते ऽसति 19 आत्मा नदी भारत पुण्यतीर्था; सत्यॊदका धृतिकूला दमॊर्मिः तस्यां सनातः पूयते पुण्यकर्मा; पुण्यॊ हय आत्मा नित्यम अम्भॊ ऽमभ एव 20 कामक्रॊधग्राहवतीं पञ्चेन्द्रिय जलां नदीम कृत्वा धृतिमयीं नावं जन्म दुर्गाणि संतर 21 परज्ञा वृद्धं धर्मवृद्धं सवबन्धुं; विद्या वृद्धं वयसा चापि वृद्धम कार्याकार्ये पूजयित्वा परसाद्य; यः संपृच्छेन न स मुह्येत कदा चित 22 धृत्या शिश्नॊदरं रक्षेत पाणिपादं च चक्षुषा चक्षुः शरॊत्रे च मनसा मनॊ वाचं च कर्मणा 23 नित्यॊदकी नित्ययज्ञॊपवीती; नित्यस्वाध्यायी पतितान्न वर्जी ऋतं बरुवन गुरवे कर्म कुर्वन; न बराह्मणश चयवते बरह्मलॊकात 24 अधीत्य वेदान परिसंस्तीर्य चाग्नीन; इष्ट्वा यज्ञैः पालयित्वा परजाश च गॊब्राह्मणार्थे शस्त्रपूतान्तर आत्मा; हतः संग्रामे कषत्रियः सवर्गम एति 25 वैश्यॊ ऽधीत्य बराह्मणान कषत्रियांश च; धनैः काले संविभज्याश्रितांश च तरेता पूतं धूमम आघ्राय पुण्यं; परेत्य सवर्गे देव सुखानि भुङ्क्ते 26 बरह्मक्षत्रं वैश्य वर्णं च शूद्रः; करमेणैतान नयायतः पूजयानः तुष्टेष्व एतेष्व अव्यथॊ दग्धपापस; तयक्त्वा देहं सवर्गसुखानि भुङ्क्ते 27 चातुर्वर्ण्यस्यैष धर्मस तवॊक्तॊ; हेतुं चात्र बरुवतॊ मे निबॊध कषात्राद धर्माद धीयते पाण्डुपुत्रस; तं तवं राजन राजधर्मे नियुङ्क्ष्व 28 एवम एतद यथा मां तवम अनुशासति नित्यदा ममापि च मतिः सौम्य भवत्य एवं यथात्थ माम 29 सा तु बुद्दिः कृताप्य एवं पाण्डवान रप्ति मे सदा दुर्यॊधनं समासाद्य पुनर विपरिवर्तते 30 न दिष्टम अभ्यतिक्रान्तुं शक्यं मर्त्येन केन चित दिष्टम एव कृतं मन्ये पौरुषं तु निरर्थकम |
1
[vi] yo 'bhyarthitaḥ sadbhir asajjamānaḥ; karoty arthaṃ śaktim ahāpayitvā kṣipraṃ yaśas taṃ samupaiti santam alaṃ; prasannā hi sukhāya santaḥ 2 mahāntam apy artham adharmayuktaṃ; yaḥ saṃtyajaty anupākruṣṭa eva sukhaṃ sa duḥkhāny avamucya śete; jīrṇāṃ tvacaṃ sarpa ivāvamucya 3 anṛtaṃ ca samutkarṣe rājagāmi ca paiśunam guroś cālīka nirbandhaḥ samāni brahmahatyayā 4 asūyaika padaṃ mṛtyur ativādaḥ śriyo vadhaḥ aśuśrūṣā tvarā ślāghā vidyāyāḥ śatravas trayaḥ 5 sukhārthinaḥ kuto vidyā nāsti vidyārthinaḥ sukham sukhārthī vā tyajed vidyāṃ vidyārthī vā sukhaṃ tyajet 6 nāgnis tṛpyati kāṣṭhānāṃ nāpagānāṃ mahodadhiḥ nāntakaḥ sarvabhūtānāṃ na puṃsāṃ vāmalocanā 7 āśā dhṛtiṃ hanti samṛddhim antakaḥ; krodhaḥ śriyaṃ hanti yaśaḥ kadaryatā apālanaṃ hanti paśūṃś ca rājann; ekaḥ kruddho brāhmaṇo hanti rāṣṭram 8 ajaś ca kāṃsyaṃ ca rathaś ca nityaṃ; madhv ākarṣaḥ śakuniḥ śrotriyaś ca vṛddho jñātir avasanno vayasya; etāni te santu gṛhe sadaiva 9 ajokṣā candanaṃ vīṇā ādarśo madhusarpiṣī viṣam audumbaraṃ śaṅkhaḥ svarṇaṃ nābhiś ca rocanā 10 gṛhe sthāpayitavyāni dhanyāni manur abravīt deva brāhmaṇa pūjārtham atithīnāṃ ca bhārata 11 idaṃ ca tvāṃ sarvaparaṃ bravīmi; puṇyaṃ padaṃ tāta mahāviśiṣṭam na jātu kāmān na bhayān na lobhād; dharmaṃ tyajej jīvitasyāpi hetoḥ 12 nityo dharmaḥ sukhaduḥkhe tv anitye; nityo jīvo dhātur asya tv anityaḥ tyaktvānityaṃ pratitiṣṭhasva nitye; saṃtuṣya tvaṃ toṣa paro hi lābhaḥ 13 mahābalān paśya manānubhāvān; praśāsya bhūmiṃ dhanadhānya pūrṇām rājyāni hitvā vipulāṃś ca bhogān; gatān narendrān vaśam antakasya 14 mṛtaṃ putraṃ duḥkhapuṣṭaṃ manuṣyā; utkṣipya rājan svagṛhān nirharanti taṃ muktakeśāḥ karuṇaṃ rudantaś; citāmadhye kāṣṭham iva kṣipanti 15 anyo dhanaṃ pretagatasya bhuṅkte; vayāṃsi cāgniś ca śarīradhātūn dvābhyām ayaṃ saha gacchaty amutra; puṇyena pāpena ca veṣṭyamānaḥ 16 utsṛjya vinivartante jñātayaḥ suhṛdaḥ sutāḥ agnau prāstaṃ tu puruṣaṃ karmānveti svayaṃ kṛtam 17 asmāl lokād ūrdhvam amuṣya cādho; mahat tamas tiṣṭhati hy andhakāram tad vai mahāmohanam indriyāṇāṃ; budhyasva mā tvāṃ pralabheta rājan 18 idaṃ vacaḥ śakṣyasi ced yathāvan; niśamya sarvaṃ pratipattum evam yaśaḥ paraṃ prāpsyasi jīvaloke; bhayaṃ na cāmutra na ceha te 'sti 19 ātmā nadī bhārata puṇyatīrthā; satyodakā dhṛtikūlā damormiḥ tasyāṃ snātaḥ pūyate puṇyakarmā; puṇyo hy ātmā nityam ambho 'mbha eva 20 kāmakrodhagrāhavatīṃ pañcendriya jalāṃ nadīm kṛtvā dhṛtimayīṃ nāvaṃ janma durgāṇi saṃtara 21 prajñā vṛddhaṃ dharmavṛddhaṃ svabandhuṃ; vidyā vṛddhaṃ vayasā cāpi vṛddham kāryākārye pūjayitvā prasādya; yaḥ saṃpṛcchen na sa muhyet kadā cit 22 dhṛtyā śiśnodaraṃ rakṣet pāṇipādaṃ ca cakṣuṣā cakṣuḥ śrotre ca manasā mano vācaṃ ca karmaṇā 23 nityodakī nityayajñopavītī; nityasvādhyāyī patitānna varjī ṛtaṃ bruvan gurave karma kurvan; na brāhmaṇaś cyavate brahmalokāt 24 adhītya vedān parisaṃstīrya cāgnīn; iṣṭvā yajñaiḥ pālayitvā prajāś ca gobrāhmaṇārthe śastrapūtāntar ātmā; hataḥ saṃgrāme kṣatriyaḥ svargam eti 25 vaiśyo 'dhītya brāhmaṇān kṣatriyāṃś ca; dhanaiḥ kāle saṃvibhajyāśritāṃś ca tretā pūtaṃ dhūmam āghrāya puṇyaṃ; pretya svarge deva sukhāni bhuṅkte 26 brahmakṣatraṃ vaiśya varṇaṃ ca śūdraḥ; krameṇaitān nyāyataḥ pūjayānaḥ tuṣṭeṣv eteṣv avyatho dagdhapāpas; tyaktvā dehaṃ svargasukhāni bhuṅkte 27 cāturvarṇyasyaiṣa dharmas tavokto; hetuṃ cātra bruvato me nibodha kṣātrād dharmād dhīyate pāṇḍuputras; taṃ tvaṃ rājan rājadharme niyuṅkṣva 28 evam etad yathā māṃ tvam anuśāsati nityadā mamāpi ca matiḥ saumya bhavaty evaṃ yathāttha mām 29 sā tu buddiḥ kṛtāpy evaṃ pāṇḍavān rapti me sadā duryodhanaṃ samāsādya punar viparivartate 30 na diṣṭam abhyatikrāntuṃ śakyaṃ martyena kena cit diṣṭam eva kṛtaṃ manye pauruṣaṃ tu nirarthakam |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 5
Chapter 41
|
1
[धृ] अनुक्तं यदि ते किं चिद वाचा विदुर विद्यते तन मे शुश्रूषवे बरूहि विचित्राणि हि भाषसे 2 धृतराष्ट्र कुमारॊ वै यः पुराणः सनातनः सनत्सुजातः परॊवाच मृत्युर नास्तीति भारत 3 स ते गुह्यान परकाशांश च सर्वान हृदयसंश्रयान परवक्ष्यति महाराज सर्वबुद्धिमतां वरः 4 किं तवं न वेद तद भूयॊ यन मे बरूयात सनातनः तवम एव विदुर बरूहि परज्ञा शेषॊ ऽसति चेत तव 5 शूद्रयॊनाव अहं जातॊ नातॊ ऽनयद वक्तुम उत्सहे कुमारस्य तु या बुद्धिर वेद तां शाश्वतीम अहम 6 बराह्मीं हि यॊनिम आपन्नः सुगुह्यम अपि यॊ वदेत न तेन गर्ह्यॊ देवानां तस्माद एतद बरवीमि ते 7 बरवीहि विदुर तवं मे पुराणं तं सनातनम कथम एतेन देहेन सयाद इहैव समागमः 8 चिन्तयाम आस विदुरस तम ऋषिं संशितव्रतम स च तच चिन्तितं जञात्वा दर्शयाम आस भारत 9 स चैनं परतिजग्राह विधिदृष्टेन कर्मणा सुखॊपविष्टं विश्रान्तम अथैनं विदुरॊ ऽबरवीत 10 भगवन संशयः कश चिद धृतराष्ट्रस्य मानसे यॊ न शक्यॊ मया वक्तुं तम अस्मै वक्तुम अर्हसि यं शरुत्वायं मनुष्येन्द्रः सुखदुःखातिगॊ भवेत 11 लाभालाभौ परिय दवेष्यौ यथैनं न जरान्तकौ विषहेरन भयामर्षौ कषुत्पिपासे मदॊद्भवौ अरतिश चैव तन्द्री च कामक्रॊधौ कषयॊदयौ |
1
[dhṛ] anuktaṃ yadi te kiṃ cid vācā vidura vidyate tan me śuśrūṣave brūhi vicitrāṇi hi bhāṣase 2 dhṛtarāṣṭra kumāro vai yaḥ purāṇaḥ sanātanaḥ sanatsujātaḥ provāca mṛtyur nāstīti bhārata 3 sa te guhyān prakāśāṃś ca sarvān hṛdayasaṃśrayān pravakṣyati mahārāja sarvabuddhimatāṃ varaḥ 4 kiṃ tvaṃ na veda tad bhūyo yan me brūyāt sanātanaḥ tvam eva vidura brūhi prajñā śeṣo 'sti cet tava 5 śūdrayonāv ahaṃ jāto nāto 'nyad vaktum utsahe kumārasya tu yā buddhir veda tāṃ śāśvatīm aham 6 brāhmīṃ hi yonim āpannaḥ suguhyam api yo vadet na tena garhyo devānāṃ tasmād etad bravīmi te 7 bravīhi vidura tvaṃ me purāṇaṃ taṃ sanātanam katham etena dehena syād ihaiva samāgamaḥ 8 cintayām āsa viduras tam ṛṣiṃ saṃśitavratam sa ca tac cintitaṃ jñātvā darśayām āsa bhārata 9 sa cainaṃ pratijagrāha vidhidṛṣṭena karmaṇā sukhopaviṣṭaṃ viśrāntam athainaṃ viduro 'bravīt 10 bhagavan saṃśayaḥ kaś cid dhṛtarāṣṭrasya mānase yo na śakyo mayā vaktuṃ tam asmai vaktum arhasi yaṃ śrutvāyaṃ manuṣyendraḥ sukhaduḥkhātigo bhavet 11 lābhālābhau priya dveṣyau yathainaṃ na jarāntakau viṣaheran bhayāmarṣau kṣutpipāse madodbhavau aratiś caiva tandrī ca kāmakrodhau kṣayodayau |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 5
Chapter 42
|
1
[व] ततॊ राजा धृतराष्ट्रॊ मनीषी; संपूज्य वाक्यं विदुरेरितं तत सनत्सुजातं रहिते महात्मा; पप्रच्छ बुद्धिं परमां बुभूषन 2 सनत्सुजात यदीदं शृणॊमि; मृत्युर हि नासीह तवॊपदेशम देवासुरा हय आचरन बरह्मचर्यम; अमृत्यवे तत कतरन न सत्यम 3 [सन] अमृत्युः कर्मणा के चिन मृत्युर नास्तीति चापरे शृणु मे बरुवतॊ राजन यथैतन मा विशङ्किथाः 4 उभे सत्ये कषत्रियाद्य परवृत्ते; मॊहॊ मृत्युः संमतॊ यः कवीनाम परमादं वै मृत्युम अहं बरवीमि; सदाप्रमादम अमृतत्वं बरवीमि 5 परमादाद वै असुराः पराभवन्न; अप्रमादाद बरह्मभूता भवन्ति न वै मृत्युर वयाघ्र इवात्ति जन्तून; न हय अस्य रूपम उपलभ्यते ह 6 यमं तव एके मृत्युम अतॊ ऽनयम आहुर; आत्मावसन्नम अमृतं बरह्मचर्यम पितृलॊके राज्यम अनुशास्ति देवः; शिवः शिवानाम अशिवॊ ऽशिवानाम 7 आस्याद एष निःसरते नराणां; करॊधः परमादॊ मॊहरूपश च मृत्युः ते मॊहितास तद्वशे वर्तमाना; इतः परेतास तत्र पुनः पतन्ति 8 ततस तं देवा अनु विप्लवन्ते; अतॊ मृत्युर मरणाख्याम उपैति कर्मॊदये कर्मफलानुरागास; तत्रानु यान्ति न तरन्ति मृत्युम 9 यॊ ऽभिध्यायन्न उत्पतिष्णून निहन्याद; अनादरेणाप्रतिबुध्यमानः स वै मृत्युर मृत्युर इवात्ति भूत्वा; एवं विद्वान यॊ विनिहन्ति कामान 10 कामानुसारी पुरुषः कामान अनु विनश्यति कामान वयुदस्य धुनुते यत किं चित पुरुषॊ रजः 11 तमॊ ऽपरकाशॊ भूतानां नरकॊ ऽयं परदृश्यते गृह्यन्त इव धावन्ति गच्छन्तः शवभ्रम उन्मुखाः 12 अभिध्या वै परथमं हन्ति चैनं; कामक्रॊधौ गृह्य चैनं तु पश्चात एते बालान मृत्यवे परापयन्ति; धीरास तु धैर्येण तरन्ति मृत्युम 13 अमन्यमानः कषत्रिय किं चिद अन्यन; नाधीयते तार्ण इवास्य वयाघ्रः करॊधाल लॊभान मॊहमयान्तर आत्मा; स वै मृत्युस तवच छरीरे य एषः 14 एवं मृत्युं जायमानं विदित्वा; जञाने तिष्ठन न बिभेतीह मृत्यॊः विनश्यते विषये तस्य मृत्युर; मृत्यॊर यथा विषयं पराप्य मर्त्यः 15 ये ऽसमिन धर्मान नाचरन्तीह के चित; तथा धर्मान के चिद इहाचरन्ति धर्मः पापेन परतिहन्यते सम; उताहॊ धर्मः परतिहन्ति पापम 16 [सन] उभयम एव तत्रॊपभुज्यते फलं; धर्मस्यैवेतरस्य च धर्मेणाधर्मं परणुदतीह विद्वान; धर्मॊ बलीयान इति तस्य विद्धि 17 यान इमान आहुः सवस्य धर्मस्य लॊकान; दविजातीनां पुण्यकृतां सनातनान तेषां परिक्रमान कथयन्तस ततॊ ऽनयान; नैतद विद्वन नैव कृतं च कर्म 18 [सन] येषां बले न विस्पर्धा बले बलवताम इव ते बराह्मणा इतः परेत्य सवर्गलॊके परकाशते 19 यत्र मन्येत भूयिष्ठं परावृषीव तृणॊलपम अन्नं पानं च बराह्मणस तज जीवन नानुसंज्वरेत 20 यत्राकथयमानस्य परयच्छत्य अशिवं भयम अतिरिक्तम इवाकुर्वन स शरेयान नेतरॊ जनः 21 यॊ वाकथयमानस्य आत्मानं नानुसंज्वरेत बरह्म सवं नॊपभुञ्जेद वा तदन्नं संमतं सताम 22 यथा सवं वान्तम अश्नाति शवा वै नित्यम अभूतये एवं ते वान्तम अश्नन्ति सववीर्यस्यॊपजीवनात 23 नित्यम अज्ञातचर्या मे इति मन्येत बराह्मणः जञातीनां तु वसन मध्ये नैव विद्येत किं चन 24 कॊ हय एवम अन्तरात्मानं बराह्मणॊ हन्तुम अर्हति तस्माद धि किं चित कषत्रिय बरह्मावसति पश्यति 25 अश्रान्तः सयाद अनादानात संमतॊ निरुपद्रवः शिष्टॊ न शिष्टवत स सयाद बराह्मणॊ बरह्मवित कविः 26 अनाढ्या मानुषे वित्ते आढ्या वेदेषु ये दविजाः ते दुर्धर्षा दुष्प्रकम्प्या विद्यात तान बरह्मणस तनुम 27 सर्वान सविष्टकृतॊ देवान विद्याद य इह कश चन न समानॊ बराह्मणस्य यस्मिन परयतते सवयम 28 यम परयतमानं तु मानयन्ति स मानितः न मान्यमानॊ मन्येत नामानाद अभिसंज्वरेत 29 विद्वांसॊ मानयन्तीह इति मन्येत मानितः अधर्मविदुषॊ मूढा लॊकशास्त्रविशारदाः न मान्यं मानयिष्यन्ति इति मन्येद अमानितः 30 न वै मानं च मौनं च सहितौ चरतः सदा अयं हि लॊकॊ मानस्य असौ मानस्य तद विदुः 31 शरीः सुखस्येह संवासः सा चापि परिपन्थिनी बरह्मी सुदुर्लभा शरीर हि परज्ञा हीनेन कषत्रिय 32 दवाराणि तस्या हिवदन्ति सन्तॊ; बहुप्रकाराणि दुरावराणि सत्यार्जवे हरीर दमशौचविद्याः; षण मानमॊहप्रतिबाधनानि |
1
[v] tato rājā dhṛtarāṣṭro manīṣī; saṃpūjya vākyaṃ vidureritaṃ tat sanatsujātaṃ rahite mahātmā; papraccha buddhiṃ paramāṃ bubhūṣan 2 sanatsujāta yadīdaṃ śṛṇomi; mṛtyur hi nāsīha tavopadeśam devāsurā hy ācaran brahmacaryam; amṛtyave tat kataran na satyam 3 [san] amṛtyuḥ karmaṇā ke cin mṛtyur nāstīti cāpare śṛṇu me bruvato rājan yathaitan mā viśaṅkithāḥ 4 ubhe satye kṣatriyādya pravṛtte; moho mṛtyuḥ saṃmato yaḥ kavīnām pramādaṃ vai mṛtyum ahaṃ bravīmi; sadāpramādam amṛtatvaṃ bravīmi 5 pramādād vai asurāḥ parābhavann; apramādād brahmabhūtā bhavanti na vai mṛtyur vyāghra ivātti jantūn; na hy asya rūpam upalabhyate ha 6 yamaṃ tv eke mṛtyum ato 'nyam āhur; ātmāvasannam amṛtaṃ brahmacaryam pitṛloke rājyam anuśāsti devaḥ; śivaḥ śivānām aśivo 'śivānām 7 āsyād eṣa niḥsarate narāṇāṃ; krodhaḥ pramādo moharūpaś ca mṛtyuḥ te mohitās tadvaśe vartamānā; itaḥ pretās tatra punaḥ patanti 8 tatas taṃ devā anu viplavante; ato mṛtyur maraṇākhyām upaiti karmodaye karmaphalānurāgās; tatrānu yānti na taranti mṛtyum 9 yo 'bhidhyāyann utpatiṣṇūn nihanyād; anādareṇāpratibudhyamānaḥ sa vai mṛtyur mṛtyur ivātti bhūtvā; evaṃ vidvān yo vinihanti kāmān 10 kāmānusārī puruṣaḥ kāmān anu vinaśyati kāmān vyudasya dhunute yat kiṃ cit puruṣo rajaḥ 11 tamo 'prakāśo bhūtānāṃ narako 'yaṃ pradṛśyate gṛhyanta iva dhāvanti gacchantaḥ śvabhram unmukhāḥ 12 abhidhyā vai prathamaṃ hanti cainaṃ; kāmakrodhau gṛhya cainaṃ tu paścāt ete bālān mṛtyave prāpayanti; dhīrās tu dhairyeṇa taranti mṛtyum 13 amanyamānaḥ kṣatriya kiṃ cid anyan; nādhīyate tārṇa ivāsya vyāghraḥ krodhāl lobhān mohamayāntar ātmā; sa vai mṛtyus tvac charīre ya eṣaḥ 14 evaṃ mṛtyuṃ jāyamānaṃ viditvā; jñāne tiṣṭhan na bibhetīha mṛtyoḥ vinaśyate viṣaye tasya mṛtyur; mṛtyor yathā viṣayaṃ prāpya martyaḥ 15 ye 'smin dharmān nācarantīha ke cit; tathā dharmān ke cid ihācaranti dharmaḥ pāpena pratihanyate sma; utāho dharmaḥ pratihanti pāpam 16 [san] ubhayam eva tatropabhujyate phalaṃ; dharmasyaivetarasya ca dharmeṇādharmaṃ praṇudatīha vidvān; dharmo balīyān iti tasya viddhi 17 yān imān āhuḥ svasya dharmasya lokān; dvijātīnāṃ puṇyakṛtāṃ sanātanān teṣāṃ parikramān kathayantas tato 'nyān; naitad vidvan naiva kṛtaṃ ca karma 18 [san] yeṣāṃ bale na vispardhā bale balavatām iva te brāhmaṇā itaḥ pretya svargaloke prakāśate 19 yatra manyeta bhūyiṣṭhaṃ prāvṛṣīva tṛṇolapam annaṃ pānaṃ ca brāhmaṇas taj jīvan nānusaṃjvaret 20 yatrākathayamānasya prayacchaty aśivaṃ bhayam atiriktam ivākurvan sa śreyān netaro janaḥ 21 yo vākathayamānasya ātmānaṃ nānusaṃjvaret brahma svaṃ nopabhuñjed vā tadannaṃ saṃmataṃ satām 22 yathā svaṃ vāntam aśnāti śvā vai nityam abhūtaye evaṃ te vāntam aśnanti svavīryasyopajīvanāt 23 nityam ajñātacaryā me iti manyeta brāhmaṇaḥ jñātīnāṃ tu vasan madhye naiva vidyeta kiṃ cana 24 ko hy evam antarātmānaṃ brāhmaṇo hantum arhati tasmād dhi kiṃ cit kṣatriya brahmāvasati paśyati 25 aśrāntaḥ syād anādānāt saṃmato nirupadravaḥ śiṣṭo na śiṣṭavat sa syād brāhmaṇo brahmavit kaviḥ 26 anāḍhyā mānuṣe vitte āḍhyā vedeṣu ye dvijāḥ te durdharṣā duṣprakampyā vidyāt tān brahmaṇas tanum 27 sarvān sviṣṭakṛto devān vidyād ya iha kaś cana na samāno brāhmaṇasya yasmin prayatate svayam 28 yama prayatamānaṃ tu mānayanti sa mānitaḥ na mānyamāno manyeta nāmānād abhisaṃjvaret 29 vidvāṃso mānayantīha iti manyeta mānitaḥ adharmaviduṣo mūḍhā lokaśāstraviśāradāḥ na mānyaṃ mānayiṣyanti iti manyed amānitaḥ 30 na vai mānaṃ ca maunaṃ ca sahitau carataḥ sadā ayaṃ hi loko mānasya asau mānasya tad viduḥ 31 śrīḥ sukhasyeha saṃvāsaḥ sā cāpi paripanthinī brahmī sudurlabhā śrīr hi prajñā hīnena kṣatriya 32 dvārāṇi tasyā hivadanti santo; bahuprakārāṇi durāvarāṇi satyārjave hrīr damaśaucavidyāḥ; ṣaṇ mānamohapratibādhanāni |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 5
Chapter 43
|
1
[धृ] ऋचॊ यजूंष्य अधीते यः सामवेदं च यॊ दविजः पापानि कुर्वन पापेन लिप्यते न स लिप्यते 2 [सन] नैनं सामान्य ऋचॊ वापि न यजूंषि विचक्षण तरायन्ते कर्मणः पापान न ते मिथ्या बरवीम्य अहम 3 न छन्दांसि वृजिनात तारयन्ति; मायाविनं मायया वर्तमानम नीडं शकुन्ता इव जातपक्षाश; छन्दांस्य एनं परजहत्य अन्तकाले 4 न चेद वेदा वेदविदं शक्तास तरातुं विचक्षण अथ कस्मात परलापॊ ऽयं बराह्मणानां सनातनः 5 [सन] अस्मिँल लॊके तपस तप्तं फलम अन्यत्र दृश्यते बराह्मणानाम इमे लॊका ऋद्धे तपसि संयताः 6 कथं समृद्धम अप्य ऋद्धं तपॊ भवति केवलम सनत्सुजात तद बरूहि यथा विद्याम तद वयम 7 [सन] करॊधादयॊ दवादश यस्य दॊषास; तथा नृशंसादि षड अत्र राजन धर्मादयॊ दवादश चाततानाः; शास्त्रे गुणा ये विदिता दविजानाम 8 करॊधः कामॊ लॊभमॊहौ विवित्सा; कृपासूया मानशॊकौ सपृहा च ईर्ष्या जुगुप्सा च मनुष्यदॊषा; वर्ज्याः सदा दवादशैते नरेण 9 एकैकम एत राजेन्द्र मनुष्यान पर्युपासते लिप्समानॊ ऽनतरं तेषां मृगाणाम इव लुब्धकः 10 विकत्थनः सपृहयालुर मनस्वी; बिभ्रत कॊपं चपलॊ ऽरक्षणश च एते पराप्ताः षण नरान पापधर्मान; परकुर्वते नॊत सन्तः सुदुर्गे 11 संभॊगसंविद दविषम एधमानॊ; दत्तानुतापी कृपणॊ ऽबलीयान वर्ग परशंसी वनितासु दवेष्टा; एते ऽपरे सप्त नृशंसधर्माः 12 धर्मश च सत्यं च दमस तपश च; अमात्सर्यं हरीस तितिक्षानसूया यज्ञश च दानं च धृतिः शरुतं च; महाव्रता दवादश बराह्मणस्य 13 यस तव एतभ्यः परवसेद दवादशेभ्यः; सर्वाम अपीमां पृथिवीं परशिष्यात तरिभिर दवाभ्याम एकतॊ वा विशिष्टॊ; नास्य सवम अस्तीति स वेदितव्यः 14 दमस तयागॊ ऽपरमादश च एतेष्व अमृतम आहितम तानि सत्यमुखान्य आहुर बराह्मणा ये मनीषिणः 15 दमॊ ऽषटादश दॊषः सयात परतिकूलं कृताकृते अनृतं चाभ्यसूया च कामार्थौ च तथा सपृहा 16 करॊधः शॊकस तथा तृष्णा लॊभः पैशुन्यम एव च मत्सरश च विवित्सा च परितापस तथा रतिः 17 अपस्मारः सातिवादस तथा संभावनात्मनि एतैर विमुक्तॊ दॊषैर यः स दमः सद्भिर उच्यते 18 शरेयांस तु षड विधस तयागः परियं पराप्य न हृष्यति अप्रिये तु समुत्पन्ने वयथां जातु न चार्च्छति 19 इष्टान दारांश च पुत्रांश च न चान्यं यद वचॊ भवेत अर्हते याचमानाय परदेयं तद वचॊ भवेत अप्य अवाच्यं वदत्य एव स तृतीयॊ गुणः समृतः 20 तयक्तैर दरव्यैर यॊ भवति नॊपयुङ्क्ते च कामतः न च कर्मसु तद धीनः शिष्यबुद्धिर नरॊ यथा सर्वैर एव गुणैर युक्तॊ दरव्यवान अपि यॊ भवेत 21 अप्रमादॊ ऽषट दॊषः सयात तान दॊषान परिवर्जयेत इन्द्रियेभ्यश च पञ्चभ्यॊ मनसश चैव भारत अतीतानागतेभ्यश च मुक्तॊ हय एतैः सुखी भवेत 22 दॊषैर एतैर विमुक्तं तु गुणैर एतैः समन्वितम एतत समृद्धम अप्य ऋद्धं तपॊ भवति केवलम यन मां पृच्छसि राजेन्द्र किं भूयः शरॊतुम इच्छसि 23 आख्यान पञ्चमैर वेदैर भूयिष्ठं कथ्यते जनः तथैवान्ये चतुर्वेदास तरिवेदाश च तथापरे 24 दविवेदाश चैकवेदाश च अनृचश च तथापरे तेषां तु कतमः स सयाद यम अहं वेद बराह्मणम 25 [सन] एकस्य वेदस्याज्ञानाद वेदास ते बहवॊ ऽभवन सत्यस्यैकस्य राजेन्द्र सत्ये कश चिद अवस्थितः एवं वेदम अनुत्साद्य परज्ञां महति कुर्वते 26 दानम अध्ययनं यज्ञॊ लॊभाद एतत परवर्तते सत्यात परच्यवमानानां संकल्पॊ वितथॊ भवेत 27 ततॊ यज्ञः परतायेत सत्यस्यैवावधारणात मनसान्यस्य भवति वाचान्यस्यॊत कर्मणा संकल्पसिद्धः पुरुषः संकल्पान अधितिष्ठति 28 अनैभृत्येन वै तस्य दीक्षित वरतम आचरेत नामैतद धातुनिर्वृत्तं सत्यम एव सतां परम जञानं वै नाम परत्यक्षं परॊक्षं जायते तपः 29 विद्याद बहु पठन्तं तु बहु पाठीति बराह्मणम तस्मात कषत्रिय मा मंस्था जल्पितेनैव बराह्मणम य एव सत्यान नापैति स जञेयॊ बराह्मणस तवया 30 छन्दांसि नाम कषत्रिय तान्य अथर्वा; जगौ पुरस्ताद ऋषिसर्ग एषः छन्दॊविदस ते य उ तान अधीत्य; न वेद्य वेदस्य विदुर न वेद्यम 31 न वेदानां वेदिता कश चिद अस्ति; कश चिद वेदान बुध्यते वापि राजन यॊ वेद वेदान न स वेद वेद्यं; सत्ये सथितॊ यस तु स वेद वेद्यम 32 अभिजानामि बराह्मणम आख्यातारं विचक्षणम यश छिन्नविचिकित्सः सन्न आचष्टे सर्वसंशयान 33 तस्य पर्येषणं गच्छेत पराचीनं नॊत दक्षिणम नार्वाचीनं कुतस तिर्यङ नादिशं तु कथं चन 34 तूष्णींभूत उपासीत न चेष्टेन मनसा अपि अभ्यावर्तेत बरह्मास्य अन्तरात्मनि वै शरितम 35 मौनाद धि स मुनिर भवति नारण्य वसनान मुनिः अक्षरं तत तु यॊ वेद स मुनिः शरेष्ठ उच्यते 36 सर्वार्थानां वयाकरणाद वैयाकरण उच्यते परत्यक्षदर्शी लॊकानां सर्वदर्शी भवेन नरः 37 सत्ये वै बराह्मणस तिष्ठन बरह्म पश्यति कषत्रिय वेदानां चानुपूर्व्येण एतद विद्वन बरवीमि ते |
1
[dhṛ] ṛco yajūṃṣy adhīte yaḥ sāmavedaṃ ca yo dvijaḥ pāpāni kurvan pāpena lipyate na sa lipyate 2 [san] nainaṃ sāmāny ṛco vāpi na yajūṃṣi vicakṣaṇa trāyante karmaṇaḥ pāpān na te mithyā bravīmy aham 3 na chandāṃsi vṛjināt tārayanti; māyāvinaṃ māyayā vartamānam nīḍaṃ śakuntā iva jātapakṣāś; chandāṃsy enaṃ prajahaty antakāle 4 na ced vedā vedavidaṃ śaktās trātuṃ vicakṣaṇa atha kasmāt pralāpo 'yaṃ brāhmaṇānāṃ sanātanaḥ 5 [san] asmiṁl loke tapas taptaṃ phalam anyatra dṛśyate brāhmaṇānām ime lokā ṛddhe tapasi saṃyatāḥ 6 kathaṃ samṛddham apy ṛddhaṃ tapo bhavati kevalam sanatsujāta tad brūhi yathā vidyāma tad vayam 7 [san] krodhādayo dvādaśa yasya doṣās; tathā nṛśaṃsādi ṣaḍ atra rājan dharmādayo dvādaśa cātatānāḥ; śāstre guṇā ye viditā dvijānām 8 krodhaḥ kāmo lobhamohau vivitsā; kṛpāsūyā mānaśokau spṛhā ca īrṣyā jugupsā ca manuṣyadoṣā; varjyāḥ sadā dvādaśaite nareṇa 9 ekaikam eta rājendra manuṣyān paryupāsate lipsamāno 'ntaraṃ teṣāṃ mṛgāṇām iva lubdhakaḥ 10 vikatthanaḥ spṛhayālur manasvī; bibhrat kopaṃ capalo 'rakṣaṇaś ca ete prāptāḥ ṣaṇ narān pāpadharmān; prakurvate nota santaḥ sudurge 11 saṃbhogasaṃvid dviṣam edhamāno; dattānutāpī kṛpaṇo 'balīyān varga praśaṃsī vanitāsu dveṣṭā; ete 'pare sapta nṛśaṃsadharmāḥ 12 dharmaś ca satyaṃ ca damas tapaś ca; amātsaryaṃ hrīs titikṣānasūyā yajñaś ca dānaṃ ca dhṛtiḥ śrutaṃ ca; mahāvratā dvādaśa brāhmaṇasya 13 yas tv etabhyaḥ pravased dvādaśebhyaḥ; sarvām apīmāṃ pṛthivīṃ praśiṣyāt tribhir dvābhyām ekato vā viśiṣṭo; nāsya svam astīti sa veditavyaḥ 14 damas tyāgo 'pramādaś ca eteṣv amṛtam āhitam tāni satyamukhāny āhur brāhmaṇā ye manīṣiṇaḥ 15 damo 'ṣṭādaśa doṣaḥ syāt pratikūlaṃ kṛtākṛte anṛtaṃ cābhyasūyā ca kāmārthau ca tathā spṛhā 16 krodhaḥ śokas tathā tṛṣṇā lobhaḥ paiśunyam eva ca matsaraś ca vivitsā ca paritāpas tathā ratiḥ 17 apasmāraḥ sātivādas tathā saṃbhāvanātmani etair vimukto doṣair yaḥ sa damaḥ sadbhir ucyate 18 śreyāṃs tu ṣaḍ vidhas tyāgaḥ priyaṃ prāpya na hṛṣyati apriye tu samutpanne vyathāṃ jātu na cārcchati 19 iṣṭān dārāṃś ca putrāṃś ca na cānyaṃ yad vaco bhavet arhate yācamānāya pradeyaṃ tad vaco bhavet apy avācyaṃ vadaty eva sa tṛtīyo guṇaḥ smṛtaḥ 20 tyaktair dravyair yo bhavati nopayuṅkte ca kāmataḥ na ca karmasu tad dhīnaḥ śiṣyabuddhir naro yathā sarvair eva guṇair yukto dravyavān api yo bhavet 21 apramādo 'ṣṭa doṣaḥ syāt tān doṣān parivarjayet indriyebhyaś ca pañcabhyo manasaś caiva bhārata atītānāgatebhyaś ca mukto hy etaiḥ sukhī bhavet 22 doṣair etair vimuktaṃ tu guṇair etaiḥ samanvitam etat samṛddham apy ṛddhaṃ tapo bhavati kevalam yan māṃ pṛcchasi rājendra kiṃ bhūyaḥ śrotum icchasi 23 ākhyāna pañcamair vedair bhūyiṣṭhaṃ kathyate janaḥ tathaivānye caturvedās trivedāś ca tathāpare 24 dvivedāś caikavedāś ca anṛcaś ca tathāpare teṣāṃ tu katamaḥ sa syād yam ahaṃ veda brāhmaṇam 25 [san] ekasya vedasyājñānād vedās te bahavo 'bhavan satyasyaikasya rājendra satye kaś cid avasthitaḥ evaṃ vedam anutsādya prajñāṃ mahati kurvate 26 dānam adhyayanaṃ yajño lobhād etat pravartate satyāt pracyavamānānāṃ saṃkalpo vitatho bhavet 27 tato yajñaḥ pratāyeta satyasyaivāvadhāraṇāt manasānyasya bhavati vācānyasyota karmaṇā saṃkalpasiddhaḥ puruṣaḥ saṃkalpān adhitiṣṭhati 28 anaibhṛtyena vai tasya dīkṣita vratam ācaret nāmaitad dhātunirvṛttaṃ satyam eva satāṃ param jñānaṃ vai nāma pratyakṣaṃ parokṣaṃ jāyate tapaḥ 29 vidyād bahu paṭhantaṃ tu bahu pāṭhīti brāhmaṇam tasmāt kṣatriya mā maṃsthā jalpitenaiva brāhmaṇam ya eva satyān nāpaiti sa jñeyo brāhmaṇas tvayā 30 chandāṃsi nāma kṣatriya tāny atharvā; jagau purastād ṛṣisarga eṣaḥ chandovidas te ya u tān adhītya; na vedya vedasya vidur na vedyam 31 na vedānāṃ veditā kaś cid asti; kaś cid vedān budhyate vāpi rājan yo veda vedān na sa veda vedyaṃ; satye sthito yas tu sa veda vedyam 32 abhijānāmi brāhmaṇam ākhyātāraṃ vicakṣaṇam yaś chinnavicikitsaḥ sann ācaṣṭe sarvasaṃśayān 33 tasya paryeṣaṇaṃ gacchet prācīnaṃ nota dakṣiṇam nārvācīnaṃ kutas tiryaṅ nādiśaṃ tu kathaṃ cana 34 tūṣṇīṃbhūta upāsīta na ceṣṭen manasā api abhyāvarteta brahmāsya antarātmani vai śritam 35 maunād dhi sa munir bhavati nāraṇya vasanān muniḥ akṣaraṃ tat tu yo veda sa muniḥ śreṣṭha ucyate 36 sarvārthānāṃ vyākaraṇād vaiyākaraṇa ucyate pratyakṣadarśī lokānāṃ sarvadarśī bhaven naraḥ 37 satye vai brāhmaṇas tiṣṭhan brahma paśyati kṣatriya vedānāṃ cānupūrvyeṇa etad vidvan bravīmi te |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 5
Chapter 44
|
1
[धृ] सनत्सुजात यद इमां परार्थां; बराह्मीं वाचं परवदसि विश्वरूपाम परां हि कामेषु सुदुर्लभां कथां; तद बरूहि मे वाक्यम एतत कुमार 2 [सन] नैतद बरह्म तवरमाणेन लभ्यं; यन मां पृच्छस्य अभिहृष्यस्य अतीव अव्यक्तविद्याम अभिधास्ये पुराणीं; बुद्ध्या च तेषां बरह्मचर्येण सिद्धाम 3 अव्यक्तविद्याम इति यत सनातनीं; बरवीषि तवं बरह्मचर्येण सिद्धाम अनारभ्या वसतीहार्य काले; कथं बराह्मण्यम अमृतत्वं लभेत 4 [सन] ये ऽसमिँल लॊके विजयन्तीह कामान; बराह्मीं सथितिम अनुतितिक्षमाणाः त आत्मानं निर्हरन्तीह देहान; मुञ्जाद इषीकाम इव सत्त्वसंस्थाः 5 शरीरम एतौ कुरुतः पिता माता च भारत आचार्य शास्ता या जातिः सा सत्या साजरामरा 6 आचार्य यॊनिम इह ये परविश्य; भूत्वा गर्भं बरह्मचर्यं चरन्ति इहैव ते शास्त्रकारा भवन्ति; परहाय देहं परमं यान्ति यॊगम 7 य आवृणॊत्य अवितथेन कर्णा; वृतं कुर्वन्न अमृतं संप्रयच्छन तं मन्येत पितरं मातरं च; तस्मै न दरुह्येत कृतम अस्य जानन 8 गुरुं शिष्यॊ नित्यम अभिमन्यमानः; सवाध्यायम इच्छेच छुचिर अप्रमत्तः मानं न कुर्यान न दधीत रॊषम; एष परथमॊ बरह्मचर्यस्य पादः 9 आचार्यस्य परियं कुर्यात पराणैर अपि धनैर अपि कर्मणा मनसा वाचा दवितीयः पाद उच्यते 10 समा गुरौ यथावृत्तिर गुरु पत्न्यां तथा भवेत यथॊक्तकारी परियकृत तृतीयः पाद उच्यते 11 नाचार्यायेहॊपकृत्वा परवादं; पराज्ञः कुर्वीत नैतद अहं करॊमि इतीव मन्येत न भाषयेत; स वै चतुर्थॊ बरह्मचर्यस्य पादः 12 एवं वसन्तं यद उपप्लवेद धनम; आचार्याय तद अनुप्रयच्छेत सतां वृद्धिं बहुगुणाम एवम एति; गुरॊः पुत्रे भवति च वृत्तिर एषा 13 एवं वसन सर्वतॊ वर्धतीह; बहून पुत्राँल लभते च परतिष्ठाम वर्षन्ति चास्मै परदिशॊ दिशश च; वसन्त्य अस्मिन बरह्मचर्ये जनाश च 14 एतन बरह्मचर्येण देवा देवत्वम आप्नुवन ऋषयश च महाभागा बरह्मलॊकं मनीषिणः 15 गन्धर्वाणाम अनेनैव रूपम अप्सरसाम अभूत एतेन बरह्मचर्येण सूर्यॊ अह्नाय जायते 16 य आशयेत पाटयेच चापि राजन; सर्वं शरीरं तपसा तप्यमानः एतेनासौ बाल्यम अत्येति विद्वान; मृत्युं तथा रॊधयत्य अन्तकाले 17 अन्तवन्तः कषत्रिय ते जयन्ति; लॊकाञ जनाः कर्मणा निर्मितेन बरह्मैव विद्वांस तेनाभ्येति सर्वं; नान्यः पन्था अयनाय विद्यते 18 आभाति शुक्लम इव लॊहितम इव; अथॊ कृष्णम अथाञ्जनं काद्रवं वा तद बराह्मणः पश्यति यॊ ऽतर विद्वान; कथंरूपं तद अमृतम अक्षरं पदम 19 नाभाति शुक्लम इव लॊहितम इव; अथॊ कृष्णम आयसम अर्कवर्णम न पृथिव्यां तिष्ठति नान्तरिक्षे; नैतत समुद्रे सलिलं बिभर्ति 20 न तारकासु न च विद्युद आश्रितं; न चाभ्रेषु दृश्यते रूपम अस्य न चापि वायौ न च देवतासु; न तच चन्द्रे दृश्यते नॊत सूर्ये 21 नैवर्क्षु तन न यजुःषु नाप्य अथर्वसु; न चैव दृश्यत्य अमलेषु सामसु रथंतरे बार्हते चापि राजन; महाव्रते नैव दृश्येद धरुवं तत 22 अपारणीयं तमसः परस्तात; तद अन्तकॊ ऽपय एति विनाशकाले अणीय रूपं कषुर धारया तन; महच च रूपं तव अपि पर्वतेभ्यः 23 सा परतिष्ठा तद अमृतं लॊकास तद बरह्म तद यशः भूतानि जज्ञिरे तस्मात परलयं यान्ति तत्र च 24 अनामयं तन महद उद्यतं यशॊ; वाचॊ विकारान कवयॊ वदन्ति तस्मिञ जगत सर्वम इदं परतिष्ठितं; ये तद विदुर अमृतास ते भवन्ति |
1
[dhṛ] sanatsujāta yad imāṃ parārthāṃ; brāhmīṃ vācaṃ pravadasi viśvarūpām parāṃ hi kāmeṣu sudurlabhāṃ kathāṃ; tad brūhi me vākyam etat kumāra 2 [san] naitad brahma tvaramāṇena labhyaṃ; yan māṃ pṛcchasy abhihṛṣyasy atīva avyaktavidyām abhidhāsye purāṇīṃ; buddhyā ca teṣāṃ brahmacaryeṇa siddhām 3 avyaktavidyām iti yat sanātanīṃ; bravīṣi tvaṃ brahmacaryeṇa siddhām anārabhyā vasatīhārya kāle; kathaṃ brāhmaṇyam amṛtatvaṃ labheta 4 [san] ye 'smiṁl loke vijayantīha kāmān; brāhmīṃ sthitim anutitikṣamāṇāḥ ta ātmānaṃ nirharantīha dehān; muñjād iṣīkām iva sattvasaṃsthāḥ 5 śarīram etau kurutaḥ pitā mātā ca bhārata ācārya śāstā yā jātiḥ sā satyā sājarāmarā 6 ācārya yonim iha ye praviśya; bhūtvā garbhaṃ brahmacaryaṃ caranti ihaiva te śāstrakārā bhavanti; prahāya dehaṃ paramaṃ yānti yogam 7 ya āvṛṇoty avitathena karṇā; vṛtaṃ kurvann amṛtaṃ saṃprayacchan taṃ manyeta pitaraṃ mātaraṃ ca; tasmai na druhyet kṛtam asya jānan 8 guruṃ śiṣyo nityam abhimanyamānaḥ; svādhyāyam icchec chucir apramattaḥ mānaṃ na kuryān na dadhīta roṣam; eṣa prathamo brahmacaryasya pādaḥ 9 ācāryasya priyaṃ kuryāt prāṇair api dhanair api karmaṇā manasā vācā dvitīyaḥ pāda ucyate 10 samā gurau yathāvṛttir guru patnyāṃ tathā bhavet yathoktakārī priyakṛt tṛtīyaḥ pāda ucyate 11 nācāryāyehopakṛtvā pravādaṃ; prājñaḥ kurvīta naitad ahaṃ karomi itīva manyeta na bhāṣayeta; sa vai caturtho brahmacaryasya pādaḥ 12 evaṃ vasantaṃ yad upaplaved dhanam; ācāryāya tad anuprayacchet satāṃ vṛddhiṃ bahuguṇām evam eti; guroḥ putre bhavati ca vṛttir eṣā 13 evaṃ vasan sarvato vardhatīha; bahūn putrāṁl labhate ca pratiṣṭhām varṣanti cāsmai pradiśo diśaś ca; vasanty asmin brahmacarye janāś ca 14 etana brahmacaryeṇa devā devatvam āpnuvan ṛṣayaś ca mahābhāgā brahmalokaṃ manīṣiṇaḥ 15 gandharvāṇām anenaiva rūpam apsarasām abhūt etena brahmacaryeṇa sūryo ahnāya jāyate 16 ya āśayet pāṭayec cāpi rājan; sarvaṃ śarīraṃ tapasā tapyamānaḥ etenāsau bālyam atyeti vidvān; mṛtyuṃ tathā rodhayaty antakāle 17 antavantaḥ kṣatriya te jayanti; lokāñ janāḥ karmaṇā nirmitena brahmaiva vidvāṃs tenābhyeti sarvaṃ; nānyaḥ panthā ayanāya vidyate 18 ābhāti śuklam iva lohitam iva; atho kṛṣṇam athāñjanaṃ kādravaṃ vā tad brāhmaṇaḥ paśyati yo 'tra vidvān; kathaṃrūpaṃ tad amṛtam akṣaraṃ padam 19 nābhāti śuklam iva lohitam iva; atho kṛṣṇam āyasam arkavarṇam na pṛthivyāṃ tiṣṭhati nāntarikṣe; naitat samudre salilaṃ bibharti 20 na tārakāsu na ca vidyud āśritaṃ; na cābhreṣu dṛśyate rūpam asya na cāpi vāyau na ca devatāsu; na tac candre dṛśyate nota sūrye 21 naivarkṣu tan na yajuḥṣu nāpy atharvasu; na caiva dṛśyaty amaleṣu sāmasu rathaṃtare bārhate cāpi rājan; mahāvrate naiva dṛśyed dhruvaṃ tat 22 apāraṇīyaṃ tamasaḥ parastāt; tad antako 'py eti vināśakāle aṇīya rūpaṃ kṣura dhārayā tan; mahac ca rūpaṃ tv api parvatebhyaḥ 23 sā pratiṣṭhā tad amṛtaṃ lokās tad brahma tad yaśaḥ bhūtāni jajñire tasmāt pralayaṃ yānti tatra ca 24 anāmayaṃ tan mahad udyataṃ yaśo; vāco vikārān kavayo vadanti tasmiñ jagat sarvam idaṃ pratiṣṭhitaṃ; ye tad vidur amṛtās te bhavanti |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 5
Chapter 45
|
1
[सन] यत तच छुक्रं महज जयॊतिर दीप्यमानं महद यशः तद वै देवा उपासन्ते यस्माद अर्कॊ विराजते यॊगिनस तं परपश्यन्ति भगवन्तं सनातनम 2 शुक्राद बरह्म परभवति बरह्म शुक्रेण वर्धते तच छुक्रं जयॊतिषां मध्ये ऽतप्तं तपति तापनम यॊगिनस तं परपश्यन्ति भगवन्तं सनातनम 3 आपॊ ऽथ अद्भ्यः सलिलस्य मध्ये; उभौ देवौ शिश्रियाते ऽनतरिक्षे स सध्रीचीः स विषूचीर वसाना; उभे बिभर्ति पृथिवीं दिवं च यॊगिनस तं परपश्यन्ति भगवन्तं सनातनम 4 उभौ च देवौ पृथिवीं दिवं च; दिशश च शुक्रं भुवनं बिभर्ति तस्माद दिशः सरितश च सरवन्ति; तस्मात समुद्रा विहिता महान्तः यॊगिनस तं परपश्यन्ति भगवन्तं सनातनम 5 चक्रे रथस्य तिष्ठन्तं धरुवस्याव्यय कर्मणः केतुमन्तं वहन्त्य अश्वास तं दिव्यम अजरं दिवि यॊगिनस तं परपश्यन्ति भगवन्तं सनातनम 6 न सादृश्ये तिष्ठति रूपम अस्य; न चक्षुषा पश्यति कश चिद एनम मनीषयाथॊ मनसा हृदा च; यैवं विदुर अमृतास ते भवन्ति यॊगिनस तं परपश्यन्ति भगवन्तं सनातनम 7 दवादश पूगां सरितं देव रक्षितम मधु ईशन्तस तदा संचरन्ति घॊरम यॊगिनस तं परपश्यन्ति भगवन्तं सनातनम 8 तद अर्धमासं पिबति संचित्य भरमरॊ मधु ईशानः सर्वभूतेषु हविर भूतम अकल्पयत यॊगिनस तं परपश्यन्ति भगवन्तं सनातनम 9 हिरण्यपर्णम अश्वत्थम अभिपत्य अपक्षकाः यॊगिनस तं परपश्यन्ति भगवन्तं सनातनम 10 पूर्णात पूर्णान्य उद्धरन्ति पूर्णात पूर्णानि चक्रिरे हरन्ति पूर्णात पूर्णानि पूर्णम एवावशिष्यते यॊगिनस तं परपश्यन्ति भगवन्तं सनातनम 11 तस्माद वै वायुर आयातस तस्मिंश च परयतः सदा तस्माद अग्निश च सॊमश च तस्मिंश च पराण आततः 12 सर्वम एव ततॊ विद्यात तत तद वक्तुं न शक्नुमः यॊगिनस तं परपश्यन्ति भगवन्तं सनातनम 13 अपानं गिरति पराणः पराणं गिरति चन्द्रमाः आदित्यॊ गिरते चन्द्रमादित्यं गिरते परः यॊगिनस तं परपश्यन्ति भगवन्तं सनातनम 14 एकं पादं नॊत्क्षिपति सलिलाद धंस उच्चरन तं चेत सततम ऋत्विजं न मृत्युर नामृतं भवेत यॊगिनस तं परपश्यन्ति भगवन्तं सनातनम 15 एवं देवॊ महात्मा स पावकं पुरुषॊ गिरन यॊ वै तं पुरुषं वेद तस्येहात्मा न रिष्यते यॊगिनस तं परपश्यन्ति भगवन्तं सनातनम 16 यः सहस्रं सहस्राणां पक्षान संतत्य संपतेत मध्यमे मध्य आगच्छेद अपि चेत सयान मनॊजवः यॊगिनस तं परपश्यन्ति भगवन्तं सनातनम 17 न दर्शने तिष्ठति रूपम अस्य; पश्यन्ति चैनं सुविशुद्धसत्त्वाः हितॊ मनीषी मनसाभिपश्येद; ये तं शरयेयुर अमृतास ते भवन्ति यॊगिनस तं परपश्यन्ति भगवन्तं सनातनम 18 गूहन्ति सर्पा इव गह्वराणि; सवशिक्षया सवेन वृत्तेन मर्त्याः तेषु परमुह्यन्ति जना विमूढा; यथाध्वानं मॊहयन्ते भयाय यॊगिनस तं परपश्यन्ति भगवन्तं सनातनम 19 सदा सदासत्कृतः सयान न मृत्युर अमृतं कुतः सत्यानृते सत्यसमान बन्धने; सतश च यॊनिर असतश चैक एव यॊगिनस तं परपश्यन्ति भगवन्तं सनातनम 20 न साधुना नॊत असाधुना वा; समानम एतद दृश्यते मानुषेषु समानम एतद अमृतस्य विद्याद; एवं युक्तॊ मधु तद वै परीप्सेत यॊगिनस तं परपश्यन्ति भगवन्तं सनातनम 21 नास्यातिवादा हृदयं तापयन्ति; नानधीतं नाहुतम अग्निहॊत्रम मनॊ बराह्मीं लघुताम आदधीत; परज्ञानम अस्य नाम धीरा लभन्ते यॊगिनस तं परपश्यन्ति भगवन्तं सनातनम 22 एवं यः सर्वभूतेषु आत्मानम अनुपश्यति अन्यत्रान्यत्र युक्तेषु किं स शॊचेत ततः परम 23 यथॊद पाने महति सर्वतः संप्लुतॊदके एवं सर्वेषु वेदेषु बराह्मणस्य विजानतः 24 अङ्गुष्ठ मात्रः पुरुषॊ महात्मा; न दृश्यते ऽसौ हृदये निविष्टः अजश चरॊ दिवारात्रम अतन्द्रितश च; स तं मत्वा कविर आस्ते परसन्नः 25 अहम एवास्मि वॊ माता पिता पुत्रॊ ऽसम्य अहं पुनः आत्माहम अपि सर्वस्य यच च नास्ति यद अस्ति च 26 पितामहॊ ऽसमि सथविरः पिता पुत्रश च भारत ममैव यूयम आत्मस्था न मे यूयं न वॊ ऽपय अहम 27 आत्मैव सथानं मम जन्म चात्मा; वेदप्रॊक्तॊ ऽहम अजर परतिष्ठः 28 अणॊर अणीयान सुमनाः सर्वभूतेषु जागृमि पितरं सर्वभूतानां पुष्करे निहितं विदुः |
1
[san] yat tac chukraṃ mahaj jyotir dīpyamānaṃ mahad yaśaḥ tad vai devā upāsante yasmād arko virājate yoginas taṃ prapaśyanti bhagavantaṃ sanātanam 2 śukrād brahma prabhavati brahma śukreṇa vardhate tac chukraṃ jyotiṣāṃ madhye 'taptaṃ tapati tāpanam yoginas taṃ prapaśyanti bhagavantaṃ sanātanam 3 āpo 'tha adbhyaḥ salilasya madhye; ubhau devau śiśriyāte 'ntarikṣe sa sadhrīcīḥ sa viṣūcīr vasānā; ubhe bibharti pṛthivīṃ divaṃ ca yoginas taṃ prapaśyanti bhagavantaṃ sanātanam 4 ubhau ca devau pṛthivīṃ divaṃ ca; diśaś ca śukraṃ bhuvanaṃ bibharti tasmād diśaḥ saritaś ca sravanti; tasmāt samudrā vihitā mahāntaḥ yoginas taṃ prapaśyanti bhagavantaṃ sanātanam 5 cakre rathasya tiṣṭhantaṃ dhruvasyāvyaya karmaṇaḥ ketumantaṃ vahanty aśvās taṃ divyam ajaraṃ divi yoginas taṃ prapaśyanti bhagavantaṃ sanātanam 6 na sādṛśye tiṣṭhati rūpam asya; na cakṣuṣā paśyati kaś cid enam manīṣayātho manasā hṛdā ca; yaivaṃ vidur amṛtās te bhavanti yoginas taṃ prapaśyanti bhagavantaṃ sanātanam 7 dvādaśa pūgāṃ saritaṃ deva rakṣitam madhu īśantas tadā saṃcaranti ghoram yoginas taṃ prapaśyanti bhagavantaṃ sanātanam 8 tad ardhamāsaṃ pibati saṃcitya bhramaro madhu īśānaḥ sarvabhūteṣu havir bhūtam akalpayat yoginas taṃ prapaśyanti bhagavantaṃ sanātanam 9 hiraṇyaparṇam aśvattham abhipatya apakṣakāḥ yoginas taṃ prapaśyanti bhagavantaṃ sanātanam 10 pūrṇāt pūrṇāny uddharanti pūrṇāt pūrṇāni cakrire haranti pūrṇāt pūrṇāni pūrṇam evāvaśiṣyate yoginas taṃ prapaśyanti bhagavantaṃ sanātanam 11 tasmād vai vāyur āyātas tasmiṃś ca prayataḥ sadā tasmād agniś ca somaś ca tasmiṃś ca prāṇa ātataḥ 12 sarvam eva tato vidyāt tat tad vaktuṃ na śaknumaḥ yoginas taṃ prapaśyanti bhagavantaṃ sanātanam 13 apānaṃ girati prāṇaḥ prāṇaṃ girati candramāḥ ādityo girate candramādityaṃ girate paraḥ yoginas taṃ prapaśyanti bhagavantaṃ sanātanam 14 ekaṃ pādaṃ notkṣipati salilād dhaṃsa uccaran taṃ cet satatam ṛtvijaṃ na mṛtyur nāmṛtaṃ bhavet yoginas taṃ prapaśyanti bhagavantaṃ sanātanam 15 evaṃ devo mahātmā sa pāvakaṃ puruṣo giran yo vai taṃ puruṣaṃ veda tasyehātmā na riṣyate yoginas taṃ prapaśyanti bhagavantaṃ sanātanam 16 yaḥ sahasraṃ sahasrāṇāṃ pakṣān saṃtatya saṃpatet madhyame madhya āgacched api cet syān manojavaḥ yoginas taṃ prapaśyanti bhagavantaṃ sanātanam 17 na darśane tiṣṭhati rūpam asya; paśyanti cainaṃ suviśuddhasattvāḥ hito manīṣī manasābhipaśyed; ye taṃ śrayeyur amṛtās te bhavanti yoginas taṃ prapaśyanti bhagavantaṃ sanātanam 18 gūhanti sarpā iva gahvarāṇi; svaśikṣayā svena vṛttena martyāḥ teṣu pramuhyanti janā vimūḍhā; yathādhvānaṃ mohayante bhayāya yoginas taṃ prapaśyanti bhagavantaṃ sanātanam 19 sadā sadāsatkṛtaḥ syān na mṛtyur amṛtaṃ kutaḥ satyānṛte satyasamāna bandhane; sataś ca yonir asataś caika eva yoginas taṃ prapaśyanti bhagavantaṃ sanātanam 20 na sādhunā nota asādhunā vā; samānam etad dṛśyate mānuṣeṣu samānam etad amṛtasya vidyād; evaṃ yukto madhu tad vai parīpset yoginas taṃ prapaśyanti bhagavantaṃ sanātanam 21 nāsyātivādā hṛdayaṃ tāpayanti; nānadhītaṃ nāhutam agnihotram mano brāhmīṃ laghutām ādadhīta; prajñānam asya nāma dhīrā labhante yoginas taṃ prapaśyanti bhagavantaṃ sanātanam 22 evaṃ yaḥ sarvabhūteṣu ātmānam anupaśyati anyatrānyatra yukteṣu kiṃ sa śocet tataḥ param 23 yathoda pāne mahati sarvataḥ saṃplutodake evaṃ sarveṣu vedeṣu brāhmaṇasya vijānataḥ 24 aṅguṣṭha mātraḥ puruṣo mahātmā; na dṛśyate 'sau hṛdaye niviṣṭaḥ ajaś caro divārātram atandritaś ca; sa taṃ matvā kavir āste prasannaḥ 25 aham evāsmi vo mātā pitā putro 'smy ahaṃ punaḥ ātmāham api sarvasya yac ca nāsti yad asti ca 26 pitāmaho 'smi sthaviraḥ pitā putraś ca bhārata mamaiva yūyam ātmasthā na me yūyaṃ na vo 'py aham 27 ātmaiva sthānaṃ mama janma cātmā; vedaprokto 'ham ajara pratiṣṭhaḥ 28 aṇor aṇīyān sumanāḥ sarvabhūteṣu jāgṛmi pitaraṃ sarvabhūtānāṃ puṣkare nihitaṃ viduḥ |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 5
Chapter 46
|
1
[व] एवं सनत्सुजातेन विदुरेण च धीमता सार्धं कथयतॊ राज्ञः सा वयतीयाय शर्वरी 2 तस्यां रजन्यां वयुष्टायां राजानः सर्व एव ते सभाम आविविशुर हृष्टाः सूतस्यॊपदिदृक्षया 3 शुश्रूषमाणाः पार्थानां वचॊ धर्मार्थसंहितम धृतराष्ट्र मुखाः सर्वे ययू राजसभां शुभाम 4 सुधावदातां विस्तीर्णां कनकाजिर भूषिताम चन्द्रप्रभां सुरुचिरां सिक्तां परमवारिणा 5 रुचिरैर आसनैः सतीर्णां काञ्चनैर दारवैर अपि अश्मसारमयैर दान्तैः सवास्तीर्णैः सॊत्तरच छदैः 6 भीष्मॊ दरॊणः कृपः शल्यः कृतवर्मा जयद्रथः अश्वत्थामा विकर्णश च सॊमदत्तश च बाह्लिकः 7 विदुरश च महाप्राज्ञॊ युयुत्सुश च महारथः सर्वे च सहिताः शूराः पार्थिवा भरतर्षभ धृतराष्ट्रं पुरस्कृत्य विविशुस तां सभां शुभाम 8 दुःशासनश चित्रसेनः शकुनिश चापि सौबलः दुर्मुखॊ दुःसहः कर्ण उलूकॊ ऽथ विविंशतिः 9 कुरुराजं पुरस्कृत्य दुर्यॊधनम अमर्षणम विविशुस तां सभां राजन सुराः शक्र सदॊ यथा 10 आविशद्भिस तदा राजञ शूरैः परिघबाहुभिः शुशुभे सा सभा राजन सिंहैर इव गिरेर गुहा 11 ते परविश्य महेष्वासाः सभां समितिशॊभनाः आसनानि महार्हाणि भेजिरे सूर्यवर्चसः 12 आसनस्थेषु सर्वेषु तेषु राजसु भारत दवाःस्थॊ निवेदयाम आस सूतपुत्रम उपस्थितम 13 अयं स रथ आयाति यॊ ऽयासीत पाण्डवान परति दूतॊ नस तूर्णम आयातः सैन्धवैः साधु वाहिभिः 14 उपयाय तु स कषिप्रं रथात परस्कन्द्य कुण्डली परविवेश सभां पूर्णां महीपालैर महात्मभिः 15 [सम्जय] पराप्तॊ ऽसमि पाण्डवान गत्वा तद विजानीत कौरवाः यथा वयः कुरून सर्वान परतिनन्दन्ति पाण्डवाः 16 अभिवादयन्ति वृद्धांश च वयस्यांश च वयस्यवत यूनश चाभ्यवदन पार्थाः परतिपूज्य यथा वयः 17 यथाहं धृतराष्ट्रेण शिष्टः पूर्वम इतॊ गतः अब्रुवं पाण्डवान गत्वा तन निबॊधत पार्थिवाः |
1
[v] evaṃ sanatsujātena vidureṇa ca dhīmatā sārdhaṃ kathayato rājñaḥ sā vyatīyāya śarvarī 2 tasyāṃ rajanyāṃ vyuṣṭāyāṃ rājānaḥ sarva eva te sabhām āviviśur hṛṣṭāḥ sūtasyopadidṛkṣayā 3 śuśrūṣamāṇāḥ pārthānāṃ vaco dharmārthasaṃhitam dhṛtarāṣṭra mukhāḥ sarve yayū rājasabhāṃ śubhām 4 sudhāvadātāṃ vistīrṇāṃ kanakājira bhūṣitām candraprabhāṃ surucirāṃ siktāṃ paramavāriṇā 5 rucirair āsanaiḥ stīrṇāṃ kāñcanair dāravair api aśmasāramayair dāntaiḥ svāstīrṇaiḥ sottarac chadaiḥ 6 bhīṣmo droṇaḥ kṛpaḥ śalyaḥ kṛtavarmā jayadrathaḥ aśvatthāmā vikarṇaś ca somadattaś ca bāhlikaḥ 7 viduraś ca mahāprājño yuyutsuś ca mahārathaḥ sarve ca sahitāḥ śūrāḥ pārthivā bharatarṣabha dhṛtarāṣṭraṃ puraskṛtya viviśus tāṃ sabhāṃ śubhām 8 duḥśāsanaś citrasenaḥ śakuniś cāpi saubalaḥ durmukho duḥsahaḥ karṇa ulūko 'tha viviṃśatiḥ 9 kururājaṃ puraskṛtya duryodhanam amarṣaṇam viviśus tāṃ sabhāṃ rājan surāḥ śakra sado yathā 10 āviśadbhis tadā rājañ śūraiḥ parighabāhubhiḥ śuśubhe sā sabhā rājan siṃhair iva girer guhā 11 te praviśya maheṣvāsāḥ sabhāṃ samitiśobhanāḥ āsanāni mahārhāṇi bhejire sūryavarcasaḥ 12 āsanastheṣu sarveṣu teṣu rājasu bhārata dvāḥstho nivedayām āsa sūtaputram upasthitam 13 ayaṃ sa ratha āyāti yo 'yāsīt pāṇḍavān prati dūto nas tūrṇam āyātaḥ saindhavaiḥ sādhu vāhibhiḥ 14 upayāya tu sa kṣipraṃ rathāt praskandya kuṇḍalī praviveśa sabhāṃ pūrṇāṃ mahīpālair mahātmabhiḥ 15 [samjaya] prāpto 'smi pāṇḍavān gatvā tad vijānīta kauravāḥ yathā vayaḥ kurūn sarvān pratinandanti pāṇḍavāḥ 16 abhivādayanti vṛddhāṃś ca vayasyāṃś ca vayasyavat yūnaś cābhyavadan pārthāḥ pratipūjya yathā vayaḥ 17 yathāhaṃ dhṛtarāṣṭreṇa śiṣṭaḥ pūrvam ito gataḥ abruvaṃ pāṇḍavān gatvā tan nibodhata pārthivāḥ |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 5
Chapter 47
|
1
[धृ] पृच्छामि तवां संजय राजमध्ये; किम अब्रवीद वाक्यम अदीनसत्त्वः धनंजयस तात युधां परणेता; दुरात्मनां जीवितच्छिन महात्मा 2 दुर्यॊधनॊ वाचम इमां शृणॊतु; यद अब्रवीद अर्जुनॊ यॊत्स्यमानः युधिष्ठिरस्यानुमते महात्मा; धनंजयः शृण्वतः केशवस्य 3 अन्वत्रस्तॊ बाहुवीर्यं विदान; उपह्वरे वासुदेवस्य धीरः अवॊचन मां यॊत्स्यमानः किरीटी; मध्ये बरूया धार्तराष्ट्रं कुरूणाम 4 ये वै राजानः पाण्डवायॊधनाय; समानीताः शृण्वतां चापि तेषाम यथा समग्रं वचनं मयॊक्तं; सहामात्यं शरावयेथा नृपं तम 5 यथा नूनं देवराजस्य देवाः; शुश्रूषन्ते वज्रहस्तस्य सर्वे तथाशृण्वन पाण्डवाः सृञ्जयाश च; किरीटिना वाचम उक्तां समर्थाम 6 इत्य अब्रवीद अर्जुनॊ यॊत्स्यमानॊ; गाण्डीवधन्वा लॊहितपद्मनेत्रः न चेद राज्यं मुञ्चति धार्तराष्ट्रॊ; युधिष्ठिरस्याजमीढस्य राज्ञः अस्ति नूनं कर्मकृतं पुरस्ताद; अनिर्विष्टं पापकं धार्तराष्ट्रैः 7 येषां युद्धं भीमसेनार्जुनाभ्यां; तथाश्विभ्यां वासुदेवेन चैव शैनेयेन धरुवम आत्तायुधेन; धृष्टद्युम्नेनाथ शिखण्डिना च युधिष्ठिरेणेन्द्र कल्पेन चैव; यॊ ऽपध्यानान निर्दहेद गां दिवं च 8 तैश चेद युद्धं मन्यते धार्तराष्ट्रॊ; निर्वृत्तॊ ऽरथः सकलः पाण्डवानाम मा तत कार्षीः पाण्डवार्थाय हेतॊर; उपैहि युद्धं यदि मन्यसे तवम 9 यां तां वने दुःखशय्याम उवास; परव्राजितः पाण्डवॊ धर्मचारी आशिष्यते दुःखतराम अनर्थाम; अन्त्यां शय्यां धार्तराष्ट्रः परासुः 10 हरिया जञानेन तपसा दमेन; करॊधेनाथॊ धर्मगुप्त्या धनेन अन्याय वृताः कुरुपाण्डवेयान; अध्यातिष्ठद धार्तराष्ट्रॊ दुरात्मा 11 मायॊपधः परणिधानार्जवाभ्यां; तपॊ दमाभ्यां धर्मगुप्त्या बलेन सत्यं बरुवन परीतियुक्त्यानृतेन; तितिक्षमाणः कलिश्यमानॊ ऽतिवेलम 12 यदा जयेष्ठः पाण्डवः संशितात्मा; करॊधं यत तं वर्षपूगान सुघॊरम अवस्रष्टा कुरुषूद्वृत्त चेतास; तदा युद्धं धार्तराष्ट्रॊ ऽनवतप्स्यत 13 कृष्ण वर्त्मेव जवलितः समिद्धॊ; यथा दहेत कक्षम अग्निर निदाघे एवं दग्धा धार्तराष्ट्रस्य सेनां; युधिष्ठिरः करॊधदीप्तॊ ऽनुवीक्ष्य 14 यद्या दरष्टा भीमसेनं रणस्थं; गदाहस्तं करॊधविषं वमन्तम दुर्मर्षणं पाण्डवं भीमवेगं; तदा युद्धं धार्तराष्ट्रॊ ऽनवतप्स्यत 15 महासिंहॊ गाव इव परविश्य; गदापाणिर धार्तराष्ट्रान उपेत्य यदा भीमॊ भीमरूपॊ निहन्ता; तदा युद्धं धार्तराष्ट्रॊ ऽनवतप्स्यत 16 महाभये वीतभयः कृतास्त्रः; समागमे शत्रुबलावमर्दी सकृद रथेन परतियाद रथौघान; पदातिसंघान गदयाभिनिघ्नन 17 सैन्यान अनेकांस तरसा विमृद्नन; यदा कषेप्ता धार्तराष्ट्रस्य सैन्यम छिन्दन वनं परशुनेव शूरस; तदा युद्धं धार्तराष्ट्रॊ ऽनवतप्स्यत 18 तृणप्रायं जवलनेनेव दग्धं; गरामं यथा धार्तराष्ट्रः समीक्ष्य पक्वं सस्यं वैद्युतेनेव दग्धं; परासिक्तं विपुलं सवं बलौघम 19 हतप्रवीरं विमुखं भयार्तं; पराङ्मुखं परायशॊ ऽधृष्ट यॊधम शस्त्रार्चिषा भीमसेनेन दग्धं; तदा युद्धं धार्तराष्ट्रॊ ऽनवतप्स्यत 20 उपासङ्गाद उद्धरन दक्षिणेन; परःशतान नकुलश चित्रयॊधी यदा रथाग्र्यॊ रथिनः परचेता; तदा युद्धं धार्तराष्ट्रॊ ऽनवतप्स्यत 21 सुखॊचितॊ दुःखशय्यां वनेषु; दीर्घं कालं नकुलॊ याम अशेत आशीविषः करुद्ध इव शवसन भृशं; तदा युद्धं धार्तराष्ट्रॊ ऽनवतप्स्यत 22 तयक्तात्मानः पार्थिवायॊधनाय; समादिष्टा धर्मराजेन वीराः रथैः शुभ्रैः सैन्यम अभिद्रवन्तॊ; दृष्ट्वा पश्चात तप्स्यते धार्तराष्ट्रः 23 शिशून कृतास्त्रान अशिशु परकाशान; यदा दरष्टा कौरवः पञ्च शूरान तयक्त्वा पराणान केकयान आद्रवन्तस; तदा युद्धं धार्तराष्ट्रॊ ऽनवतप्स्यत 24 यदा गतॊद्वाहम अकूजनाक्षं; सुवर्णतारं रथम आततायी दान्तैर युक्तं सहदेवॊ ऽधिरूढः; शिरांसि राज्ञां कषेप्स्यते मार्गणौघैः 25 महाभये संप्रवृत्ते रथस्थं; विवर्तमानं समरे कृतास्त्रम सर्वां दिशं संपतन्तं समीक्ष्य; तदा युद्धं धार्तराष्ट्रॊ ऽनवतप्स्यत 26 हरीनिषेधॊ निपुणः सत्यवादी; महाबलः सर्वधर्मॊपपन्नः गान्धारिम आर्च्छंस तुमुले कषिप्रकारी; कषेप्ता जनान सहदेवस तरस्वी 27 यदा दरष्टा दरौपदेयान महेषूञ; शूरान कृतास्त्रान रथयुद्धकॊविदान आशीविषान घॊरविषान इवायतस; तदा युद्धं धार्तराष्ट्रॊ ऽनवतप्स्यत 28 यदाभिमन्युः परवीर घाती; शरैः परान मेघ इवाभिवर्षन विगाहिता कृष्ण समः कृतास्त्रस; तदा युद्धं धार्तराष्ट्रॊ ऽनवतप्स्यत 29 यदा दरष्टा बालम अबाल वीर्यं; दविषच चमूं मृत्युम इवापतन्तम सौभद्रम इन्द्र परतिमं कृतास्त्रं; तदा युद्धं धार्तराष्ट्रॊ ऽनवतप्स्यत 30 परभद्रकाः शीघ्रतरा युवानॊ; विशारदाः सिंहसमान वीर्याः यदा कषेप्तारॊ धार्तराष्ट्रान स सैन्यांस; तदा युद्धं धार्तराष्ट्रॊ ऽनवतप्स्यत 31 वृद्धौ विराटद्रुपदौ महारथौ; पृथक चमूभ्याम अभिवर्तमानौ यदा दरष्टारौ धार्तराष्ट्रान स सैन्यांस; तदा युद्धं धार्तराष्ट्रॊ ऽनवतप्स्यत 32 यदा कृतास्त्रॊ दरुपदः परचिन्वञ; शिरांसि यूनां समरे रथस्थः करुद्धः शरैश छेत्स्यति चापमुक्तैस; तदा युद्धं धार्तराष्ट्रॊ ऽनवतप्स्यत 33 यदा विराटः परवीर घाती; मर्मान्तरे शत्रुचमूं परवेष्टा मत्स्यैः सार्धम अनृशंसरूपैस; तदा युद्धं धार्तराष्ट्रॊ ऽनवतप्स्यत 34 जयेष्ठं मात्स्यानाम अनृशंस रूपं; विराट पुत्रं रथिनं पुरस्तात यदा दरष्टा दंशितं पाण्डवार्थे; तदा युद्धं धार्तराष्ट्रॊ ऽनवतप्स्यत 35 रणे हते कौरवाणां परवीरे; शिखण्डिना सत्तमे शंतनूजे न जातु नः शत्रवॊ धारयेयुर; असंशयं सत्यम एतद बरवीमि 36 यदा शिखण्डी रथिनः परचिन्वन; भीष्मं रथेनाभियाता वरूथी दिव्यैर हयैर अवमृद्नन रथौघांस; तदा युद्धं धार्तराष्ट्रॊ ऽनवतप्स्यत 37 यदा दरष्टा सृञ्जयानाम अनीके; धृष्टद्युम्नं परमुखे रॊचमानम अस्त्रं यस्मै गुह्यम उवाच धीमान; दरॊणस तदा तप्स्यति धार्तराष्ट्रः 38 यदा स सेनापतिर अप्रमेयः; पराभवन्न इषुभिर धार्तराष्ट्रान दरॊणं रणे शत्रुसहॊ ऽभियाता; तदा युद्धं धार्तराष्ट्रॊ ऽनवतप्स्यत 39 हरीमान मनीषी बलवान मनस्वी; स लक्ष्मीवान सॊमकानां परबर्हः न जातु तं शत्रवॊ ऽनये सहेरन; येषां स सयाद अग्रणीर वृष्णिसिंहः 40 बरूयाच च मा परवृणीष्वेति लॊके; युद्धे ऽदवितीयं सचिवं रथस्थम शिनेर नप्तारं परवृणीम सात्यकिं; महाबलं वीतभयं कृतास्त्रम 41 यदा शिनीनाम अधिपॊ मयॊक्तः; शरैः परान मेघ इव परवर्षन परच्छादयिष्यञ शरजालेन यॊधांस; तदा युद्धं धार्तराष्ट्रॊ ऽनवतप्स्यत 42 यदा धृतिं कुरुते यॊत्स्यमानः; स दीर्घबाहुर दृढधन्वा महात्मा सिंहस्येव गन्धम आघ्राय गावः; संवेष्टन्ते शत्रवॊ ऽसयाद यथाग्नेः 43 स दीर्घबाहुर दृढधन्वा महात्मा; भिन्द्याद गिरीन संहरेत सर्वलॊकान अस्त्रे कृती निपुणः कषिप्रहस्तॊ; दिवि सथितः सूर्य इवाभिभाति 44 चित्रः सूक्ष्मः सुकृतॊ यावद अस्य; अस्त्रे यॊगॊ वृष्णिसिंहस्य भूयान यथाविधं यॊगम आहुः परशस्तं; सर्वैर गुणैः सात्यकिस तैर उपेतः 45 हिरण्मयं शवेतहयैश चतुर्भिर; यदा युक्तं सयन्दनं माधवस्य दरष्टा युद्धे सात्यकेर वै सुयॊधनस; तदा तप्स्यत्य अकृतात्मा स मन्दः 46 यदा रथं हेममणिप्रकाशं; शवेताश्वयुक्तं वानरकेतुम उग्रम दरष्टा रणे संयतं केशवेन; तदा तप्स्यत्य अकृतात्मा स मन्दः 47 यदा मौर्व्यास तलनिष्पेषम उग्रं; महाशब्दं वज्रनिष्पेष तुल्यम विधूयमानस्य महारणे मया; गाण्डीवस्य शरॊष्यति मन्दबुद्धिः 48 ततॊ मूढॊ धृतराष्ट्रस्य पुत्रस; तप्ता युद्धे दुर्मतिर दुःसहायः दृष्ट्वा सैन्यं बाणवर्णान्ध कारं; परभज्यन्तं गॊकुलवद रणाग्रे 49 बलाहकाद उच्चरन्तीव विद्युत; सहस्रघ्नी दविषतां संगमेषु अस्थिच्छिदॊ मर्मभिदॊ वमेच छरांस; तदा युद्धं धार्तराष्ट्रॊ ऽनवतप्स्यत 50 यदा दरष्टा जया मुखाद वाण संघान; गाण्डीवमुक्तान पततः शिताग्रान नागान हयान वर्मिणश चाददानांस; तदा युद्धं धार्तराष्ट्रॊ ऽनवतप्स्यत 51 यदा मन्दः परबाणान विमुक्तान; ममेषुभिर हरियमाणान परतीपम तिर्यग विद्वांश छिद्यमानान कषुरप्रैस; तदा युद्धं धार्तराष्ट्रॊ ऽनवप्स्यत 52 यदा विपाठा मद भुजविप्रमुक्ता; दविजाः फलानीव महीरुहाग्रात परच्छेत्तार उत्तमाङ्गानि यूनां; तदा युद्धं धार्तराष्ट्रॊ ऽनवतप्स्यत 53 यदा दरष्टा पततः सयन्दनेभ्यॊ; महागजेभ्यॊ ऽशवगतांश च यॊधान शरैर हतान पातितांश चैव रङ्गे; तदा युद्धं धार्तराष्ट्रॊ ऽनवतस्यत 54 पदातिसंघान रथसंघान समन्ताद; वयात्ताननः काल इवाततेषुः परणॊत्स्यामि जवलितैर बाणवर्षैः; शत्रूंस तदा तप्स्यति मन्दबुद्धिः 55 सर्वा दिशः संपतता रथेन; रजॊध्वस्तं गाण्डिवेनापकृत्तम यदा दरष्टा सवबलं संप्रमूढं; तदा पश्चात तप्स्यति मन्दबुद्धिः 56 कां दिग भूतं छिन्नगात्रं विसंज्ञं; दुर्यॊधनॊ दरक्ष्यति सर्वसैन्यम हताश्ववीराग्र्य नरेन्द्र नागं; पिपासितं शरान्तपत्रं भयार्तम 57 आर्तस्वरं हन्यमानं हतं च; विकीर्णकेशास्थि कपालसंघम परजापतेः कर्म यथार्ध निष्ठितं; तदा दृष्ट्वा तप्स्यते मन्दबुद्धिः 58 यदा रथे गाण्डिवं वासुदेवं; दिव्यं शङ्खं पाञ्चजन्यं हयांश च तूणाव अक्षय्यौ देवदत्तं च मां च; दरष्टा युद्धे धार्तराष्ट्रः समेतान 59 उद्वर्तयन दस्यु संघान समेतान; परवर्तयन युगम अन्यद युगान्ते यदा धक्ष्याम्य अग्निवत कौरवेयांस; तदा तप्ता धृतराष्ट्रः सपुत्रः 60 सह भराता सह पुत्रः स सैन्यॊ; भरष्टैश्वर्यः करॊधवशॊ ऽलपचेताः दर्पस्यान्ते विहिते वेपमानः; पश्चान मन्दस तप्स्यति धार्तराष्ट्रः 61 पूर्वाह्ने मां कृतजप्यं कदा चिद; विप्रः परॊवाचॊदकान्ते मनॊज्ञम करव्यं ते दुष्करं कर्म पार्थ; यॊद्धव्यं ते शत्रुभिः सव्यसाचिन 62 इन्द्रॊ वा ते हरिवान वज्रहस्तः; पुरस्ताद यातु समरे ऽरीन विनिघ्नन सुग्रीव युक्तेन रथेन वा ते; पश्चात कृष्णॊ रक्षतु वासुदेवः 63 वव्रे चाहं वज्रहस्तान महेन्द्राद; अस्मिन युद्धे वासुदेवं सहायम स मे लब्धॊ दस्युवधाय कृष्णॊ; मन्ये चैतद विहितं दैवतैर मे 64 अयुध्यमानॊ मनसापि यस्य; जयं कृष्णः पुरुषस्याभिनन्देत धरुवं सर्वान सॊ ऽभयतीयाद अमित्रान; सेन्द्रान देवान मानुषे नास्ति चिन्ता 65 स बाहुभ्यां सागरम उत्तितीर्षेन; महॊदधिं सलिलस्याप्रमेयम तेजस्विनं कृष्णम अत्यन्तशूरं; युद्धेन यॊ वासुदेवं जिगीषेत 66 गिरिं य इच्छेत तलेन भेत्तुं; शिलॊच्चयं शवेतम अति परमाणम तस्यैव पाणिः स नखॊ विशीर्येन; न चापि किं चित स गिरेस तु कुर्यात 67 अग्निं समिद्धं शमयेद भुजाभ्यां; चन्द्रं च सूर्यं च निवारयेत हरेद देवानाम अमृतं परसह्य; युद्धेन यॊ वासुदेवं जिगीषेत 68 यॊ रुक्मिणीम एकरथेन भॊज्याम; उत्साद्य राज्ञां विषयं परसह्य उवाह भार्यां यशसा जवलन्तीं; यस्यां जज्ञे रक्मिणेयॊ महात्मा 69 अयं गान्धरांस तरसा संप्रमथ्य; जित्वा पुत्रान नग्न जितः समग्रान बद्धं मुमॊच विनदन्तं परसह्य; सुदर्शनीयं देवतानां ललामम 70 अयं कवाटे निजघान पाण्ड्यं; तथा कलिङ्गान दन्तकूरे ममर्द अनेन दग्धा वर्षपूगान विनाथा; वाराणसी नगरी संबभूव 71 यं सम युद्धे मन्यते ऽनयैर अजेयम; एकलव्यं नाम निषादराजम वेगेनेव शैलम अभिहत्य जम्भः; शेते स कृष्णेन हतः परासुः 72 तथॊग्रसेनस्य सुतं परदुष्टं; वृष्ण्यन्धकानां मध्यगां तपन्तम अपातयद बलदेव दवितीयॊ; हत्वा ददौ चॊग्रसेनाय राज्यम 73 अयं सौभं यॊधयाम आस सवस्थं; विभीषणं मायया शाल्वराजम सौभद्वारि परत्यगृह्णाच छतघ्नीं; दॊर्भ्यां क एनं विषहेत मर्त्यः 74 पराग्ज्यॊतिषं नाम बभूव दुर्गं; पुरं घॊरम असुराणाम असह्यम महाबलॊ नरकस तत्र भौमॊ; जहारादित्या मणिकुण्डले शुभे 75 न तं देवाः सह शक्रेण सेहिरे; समागताहरणाय भीताः दृष्ट्वा च ते विक्रमं केशवस्य; बलं तथैवास्त्रम अवारणीयम 76 जानन्तॊ ऽसय परकृतिं केशवस्य; नययॊजयन दस्यु वधाय कृष्णम स तत कर्म परतिशुश्राव दुष्करम; ऐश्वर्यवान सिद्धिषु वासुदेवः 77 निर्मॊचने षट सहस्राणि हत्वा; संछिद्य पाशान सहसा कषुरान्तान मुरं हत्वा विनिहत्यौघराक्षसं; निर्मॊचनं चापि जगाम वीरः 78 तत्रैव तेनास्य बभूव युद्धं; महाबलेनातिबलस्य विष्णॊः शेते स कृष्णेन हतः परासुर; वातेनेव मथितः कर्णिकारः 79 आहृत्य कृष्णॊ मणिकुण्डले ते; हत्वा च भौमं नरकं मुरं च शरिया वृतॊ यशसा चैव धीमान; परत्याजगामाप्रतिम परभावः 80 तस्मै वरान अददंस तत्र देवा; दृष्ट्वा भीमं कर्म रणे कृतं तत शरमश च ते युध्यमानस्य न सयाद; आकाशे वा अप्सु चैव करमः सयात 81 शस्त्राणि गात्रे च न ते करमेरन्न; इत्य एव कृष्णश च ततः कृतार्थः एवंरूपे वासुदेवे ऽपरमेये; महाबले गुणसंपत सदैव 82 तम असह्यं विष्णुम अनन्तवीर्यम; आशंसते धारराष्ट्रॊ बलेन यदा हय एनं तर्कयते दुरात्मा; तच चाप्य अयं सहते ऽसमान समीक्ष्य 83 पर्यागतं मम कृष्णस्य चैव; यॊ मन्यते कलहं संप्रयुज्य शक्यं हर्तुं पाण्डवानां ममत्वं; तद वेदिता संयुगं तत्र गत्वा 84 नमस्कृत्वा शांतनवाय राज्ञे; दरॊणायाथॊ सह पुत्राय चैव शारद्वतायाप्रतिद्वन्द्विने च; यॊत्स्याम्य अहं राज्यम अभीप्समानः 85 धर्मेणास्त्रं नियतं तस्य मन्ये; यॊ यॊत्स्यते पाण्डवैर धर्मचारी मिथ्या घले निर्जिता वै नृशंसैः; संवत्सरान दवादश पाण्डुपुत्राः 86 अवाप्य कृच्छ्रं विहितं हय अरण्ये; दीर्घं कालं चैकम अज्ञातचर्याम ते हय अकस्माज जीवितं पाण्डवानां; न मृष्यन्ते हार्तराष्ट्राः पदस्थाः 87 ते चेद अस्मान युध्यमानाञ जयेयुर; देवैर अपीन्द्र परमुखैः सहायैः धर्माद अधर्मश चरितॊ गरीयान; इति धरुवं नास्ति कृतं न साधु 88 न चेद इमं पुरुषं कर्म बद्धं; न चेद अस्मान मन्यते ऽसौ विशिष्टान आशंसे ऽहं वासुदेव दवितीयॊ; दुर्यॊधनं सानुबन्धं निहन्तुम 89 न चेद इदं कर्म नरेषु बद्धं; न विद्यते पुरुषस्य सवकर्म इदं च तच चापि समीक्ष्य नूनं; पराजयॊ धार्तराष्ट्रस्य साधुः 90 परत्यक्षं वः कुरवॊ यद बरवीमि; युध्यमाना धार्तराष्ट्रा न सन्ति अन्यत्र युद्धात कुरवः परीप्सन; न युध्यतां शेष इहास्ति कश चित 91 हत्वा तव अहं धार्तराष्ट्रान स कर्णान; राज्यं कुरूणाम अवजेता समग्रम यद वः कार्यं तत कुरुध्वं यथास्वम; इष्टान दारान आत्मजांश चॊपभुङ्क्ते 92 अप्य एवं नॊ बराह्मणाः सन्ति वृद्धा; बहुश्रुताः शीलवन्तः कुलीनाः सांवत्सरा जयॊतिषि चापि युक्ता; नक्षत्रयॊगेषु च निश्चयज्ञाः 93 उच्चावचं दैवयुक्तं रहस्यं; दिव्याः परश्ना मृगचक्रा मुहूर्ताः कषयं महान्तं कुरुसृञ्जयानां; निवेदयन्ते पाण्डवानां जयं च 94 तथा हि नॊ मन्यते ऽजातशत्रुः; संसिद्धार्थॊ दविषतां निग्रहाय जनार्दनश चाप्य अपरॊक्ष विद्यॊ; न संशयं पश्यति वृष्णिसिंहः 95 अहं च जानामि भविष्य रूपं; पश्यामि बुद्ध्या सवयम अप्रमत्तः दृष्टिश च मे न वयथते पुराणी; युध्यमाना धार्तराष्ट्रा न सन्ति 96 अनालब्धं जृम्भति गाण्डिवं धनुर; अनालब्धा कम्पति मे धनुर्ज्या बाणाश च मे तूणमुखाद विसृज्य; मुहुर मुहुर गन्तुम उशन्ति चैव 97 सैक्यः कॊशान निःसरति परसन्नॊ; हित्वेव जीर्णाम उरगस तवचं सवाम धवजे वाचॊ रौद्ररूपा वदन्ति; कदा रथॊ यॊक्ष्यते ते किरीटिन 98 गॊमायुसंघाश च वदन्ति रात्रौ; रक्षांस्य अथॊ निष्पतन्त्य अन्तरिक्षात मृगाः शृगालाः शितिकण्ठाश च काका; गृध्रा बडाश चैव तरक्षवश च 99 सुपर्णपाताश च पतन्ति पश्चाद; दृष्ट्वा रथं शवेतहयप्रयुक्तम अहं हय एकः पार्थिवान सर्वयॊधाञ; शरान वर्षन मृत्युलॊकं नयेयम 100 समाददानः पृथग अस्त्रमार्गान; यथाग्निर इद्धॊ गहनं निदाघे सथूणाकर्णं पाशुपतं च घॊरं; तथा बरह्मास्त्रं यच च शक्रॊ विवेद 101 वधे धृतॊ वेगवतः परमुञ्चन; नाहं परजाः किं चिद इवावशिष्ये शान्तिं लप्स्ये परमॊ हय एष भावः; सथिरॊ मम बरूहि गावल्गणे तान 102 नित्यं पुनः सचिवैर यैर अवॊचद; देवान अपीन्द्र परमुखान सहायान तैर मन्यते कलहं संप्रयुज्य; स धार्तराष्ट्रः पश्यत मॊहम अस्य 103 वृद्धॊ भीष्मः शांतनवः कृपश च; दरॊणः सपुत्रॊ विदुरश च धीमान एते सर्वे यद्वद अन्ते तद अस्तु; आयुष्मन्तः कुरवः सन्तु सर्वे |
1
[dhṛ] pṛcchāmi tvāṃ saṃjaya rājamadhye; kim abravīd vākyam adīnasattvaḥ dhanaṃjayas tāta yudhāṃ praṇetā; durātmanāṃ jīvitacchin mahātmā 2 duryodhano vācam imāṃ śṛṇotu; yad abravīd arjuno yotsyamānaḥ yudhiṣṭhirasyānumate mahātmā; dhanaṃjayaḥ śṛṇvataḥ keśavasya 3 anvatrasto bāhuvīryaṃ vidāna; upahvare vāsudevasya dhīraḥ avocan māṃ yotsyamānaḥ kirīṭī; madhye brūyā dhārtarāṣṭraṃ kurūṇām 4 ye vai rājānaḥ pāṇḍavāyodhanāya; samānītāḥ śṛṇvatāṃ cāpi teṣām yathā samagraṃ vacanaṃ mayoktaṃ; sahāmātyaṃ śrāvayethā nṛpaṃ tam 5 yathā nūnaṃ devarājasya devāḥ; śuśrūṣante vajrahastasya sarve tathāśṛṇvan pāṇḍavāḥ sṛñjayāś ca; kirīṭinā vācam uktāṃ samarthām 6 ity abravīd arjuno yotsyamāno; gāṇḍīvadhanvā lohitapadmanetraḥ na ced rājyaṃ muñcati dhārtarāṣṭro; yudhiṣṭhirasyājamīḍhasya rājñaḥ asti nūnaṃ karmakṛtaṃ purastād; anirviṣṭaṃ pāpakaṃ dhārtarāṣṭraiḥ 7 yeṣāṃ yuddhaṃ bhīmasenārjunābhyāṃ; tathāśvibhyāṃ vāsudevena caiva śaineyena dhruvam āttāyudhena; dhṛṣṭadyumnenātha śikhaṇḍinā ca yudhiṣṭhireṇendra kalpena caiva; yo 'padhyānān nirdahed gāṃ divaṃ ca 8 taiś ced yuddhaṃ manyate dhārtarāṣṭro; nirvṛtto 'rthaḥ sakalaḥ pāṇḍavānām mā tat kārṣīḥ pāṇḍavārthāya hetor; upaihi yuddhaṃ yadi manyase tvam 9 yāṃ tāṃ vane duḥkhaśayyām uvāsa; pravrājitaḥ pāṇḍavo dharmacārī āśiṣyate duḥkhatarām anarthām; antyāṃ śayyāṃ dhārtarāṣṭraḥ parāsuḥ 10 hriyā jñānena tapasā damena; krodhenātho dharmaguptyā dhanena anyāya vṛtāḥ kurupāṇḍaveyān; adhyātiṣṭhad dhārtarāṣṭro durātmā 11 māyopadhaḥ praṇidhānārjavābhyāṃ; tapo damābhyāṃ dharmaguptyā balena satyaṃ bruvan prītiyuktyānṛtena; titikṣamāṇaḥ kliśyamāno 'tivelam 12 yadā jyeṣṭhaḥ pāṇḍavaḥ saṃśitātmā; krodhaṃ yat taṃ varṣapūgān sughoram avasraṣṭā kuruṣūdvṛtta cetās; tadā yuddhaṃ dhārtarāṣṭro 'nvatapsyat 13 kṛṣṇa vartmeva jvalitaḥ samiddho; yathā dahet kakṣam agnir nidāghe evaṃ dagdhā dhārtarāṣṭrasya senāṃ; yudhiṣṭhiraḥ krodhadīpto 'nuvīkṣya 14 yadyā draṣṭā bhīmasenaṃ raṇasthaṃ; gadāhastaṃ krodhaviṣaṃ vamantam durmarṣaṇaṃ pāṇḍavaṃ bhīmavegaṃ; tadā yuddhaṃ dhārtarāṣṭro 'nvatapsyat 15 mahāsiṃho gāva iva praviśya; gadāpāṇir dhārtarāṣṭrān upetya yadā bhīmo bhīmarūpo nihantā; tadā yuddhaṃ dhārtarāṣṭro 'nvatapsyat 16 mahābhaye vītabhayaḥ kṛtāstraḥ; samāgame śatrubalāvamardī sakṛd rathena pratiyād rathaughān; padātisaṃghān gadayābhinighnan 17 sainyān anekāṃs tarasā vimṛdnan; yadā kṣeptā dhārtarāṣṭrasya sainyam chindan vanaṃ paraśuneva śūras; tadā yuddhaṃ dhārtarāṣṭro 'nvatapsyat 18 tṛṇaprāyaṃ jvalaneneva dagdhaṃ; grāmaṃ yathā dhārtarāṣṭraḥ samīkṣya pakvaṃ sasyaṃ vaidyuteneva dagdhaṃ; parāsiktaṃ vipulaṃ svaṃ balaugham 19 hatapravīraṃ vimukhaṃ bhayārtaṃ; parāṅmukhaṃ prāyaśo 'dhṛṣṭa yodham śastrārciṣā bhīmasenena dagdhaṃ; tadā yuddhaṃ dhārtarāṣṭro 'nvatapsyat 20 upāsaṅgād uddharan dakṣiṇena; paraḥśatān nakulaś citrayodhī yadā rathāgryo rathinaḥ pracetā; tadā yuddhaṃ dhārtarāṣṭro 'nvatapsyat 21 sukhocito duḥkhaśayyāṃ vaneṣu; dīrghaṃ kālaṃ nakulo yām aśeta āśīviṣaḥ kruddha iva śvasan bhṛśaṃ; tadā yuddhaṃ dhārtarāṣṭro 'nvatapsyat 22 tyaktātmānaḥ pārthivāyodhanāya; samādiṣṭā dharmarājena vīrāḥ rathaiḥ śubhraiḥ sainyam abhidravanto; dṛṣṭvā paścāt tapsyate dhārtarāṣṭraḥ 23 śiśūn kṛtāstrān aśiśu prakāśān; yadā draṣṭā kauravaḥ pañca śūrān tyaktvā prāṇān kekayān ādravantas; tadā yuddhaṃ dhārtarāṣṭro 'nvatapsyat 24 yadā gatodvāham akūjanākṣaṃ; suvarṇatāraṃ ratham ātatāyī dāntair yuktaṃ sahadevo 'dhirūḍhaḥ; śirāṃsi rājñāṃ kṣepsyate mārgaṇaughaiḥ 25 mahābhaye saṃpravṛtte rathasthaṃ; vivartamānaṃ samare kṛtāstram sarvāṃ diśaṃ saṃpatantaṃ samīkṣya; tadā yuddhaṃ dhārtarāṣṭro 'nvatapsyat 26 hrīniṣedho nipuṇaḥ satyavādī; mahābalaḥ sarvadharmopapannaḥ gāndhārim ārcchaṃs tumule kṣiprakārī; kṣeptā janān sahadevas tarasvī 27 yadā draṣṭā draupadeyān maheṣūñ; śūrān kṛtāstrān rathayuddhakovidān āśīviṣān ghoraviṣān ivāyatas; tadā yuddhaṃ dhārtarāṣṭro 'nvatapsyat 28 yadābhimanyuḥ paravīra ghātī; śaraiḥ parān megha ivābhivarṣan vigāhitā kṛṣṇa samaḥ kṛtāstras; tadā yuddhaṃ dhārtarāṣṭro 'nvatapsyat 29 yadā draṣṭā bālam abāla vīryaṃ; dviṣac camūṃ mṛtyum ivāpatantam saubhadram indra pratimaṃ kṛtāstraṃ; tadā yuddhaṃ dhārtarāṣṭro 'nvatapsyat 30 prabhadrakāḥ śīghratarā yuvāno; viśāradāḥ siṃhasamāna vīryāḥ yadā kṣeptāro dhārtarāṣṭrān sa sainyāṃs; tadā yuddhaṃ dhārtarāṣṭro 'nvatapsyat 31 vṛddhau virāṭadrupadau mahārathau; pṛthak camūbhyām abhivartamānau yadā draṣṭārau dhārtarāṣṭrān sa sainyāṃs; tadā yuddhaṃ dhārtarāṣṭro 'nvatapsyat 32 yadā kṛtāstro drupadaḥ pracinvañ; śirāṃsi yūnāṃ samare rathasthaḥ kruddhaḥ śaraiś chetsyati cāpamuktais; tadā yuddhaṃ dhārtarāṣṭro 'nvatapsyat 33 yadā virāṭaḥ paravīra ghātī; marmāntare śatrucamūṃ praveṣṭā matsyaiḥ sārdham anṛśaṃsarūpais; tadā yuddhaṃ dhārtarāṣṭro 'nvatapsyat 34 jyeṣṭhaṃ mātsyānām anṛśaṃsa rūpaṃ; virāṭa putraṃ rathinaṃ purastāt yadā draṣṭā daṃśitaṃ pāṇḍavārthe; tadā yuddhaṃ dhārtarāṣṭro 'nvatapsyat 35 raṇe hate kauravāṇāṃ pravīre; śikhaṇḍinā sattame śaṃtanūje na jātu naḥ śatravo dhārayeyur; asaṃśayaṃ satyam etad bravīmi 36 yadā śikhaṇḍī rathinaḥ pracinvan; bhīṣmaṃ rathenābhiyātā varūthī divyair hayair avamṛdnan rathaughāṃs; tadā yuddhaṃ dhārtarāṣṭro 'nvatapsyat 37 yadā draṣṭā sṛñjayānām anīke; dhṛṣṭadyumnaṃ pramukhe rocamānam astraṃ yasmai guhyam uvāca dhīmān; droṇas tadā tapsyati dhārtarāṣṭraḥ 38 yadā sa senāpatir aprameyaḥ; parābhavann iṣubhir dhārtarāṣṭrān droṇaṃ raṇe śatrusaho 'bhiyātā; tadā yuddhaṃ dhārtarāṣṭro 'nvatapsyat 39 hrīmān manīṣī balavān manasvī; sa lakṣmīvān somakānāṃ prabarhaḥ na jātu taṃ śatravo 'nye saheran; yeṣāṃ sa syād agraṇīr vṛṣṇisiṃhaḥ 40 brūyāc ca mā pravṛṇīṣveti loke; yuddhe 'dvitīyaṃ sacivaṃ rathastham śiner naptāraṃ pravṛṇīma sātyakiṃ; mahābalaṃ vītabhayaṃ kṛtāstram 41 yadā śinīnām adhipo mayoktaḥ; śaraiḥ parān megha iva pravarṣan pracchādayiṣyañ śarajālena yodhāṃs; tadā yuddhaṃ dhārtarāṣṭro 'nvatapsyat 42 yadā dhṛtiṃ kurute yotsyamānaḥ; sa dīrghabāhur dṛḍhadhanvā mahātmā siṃhasyeva gandham āghrāya gāvaḥ; saṃveṣṭante śatravo 'syād yathāgneḥ 43 sa dīrghabāhur dṛḍhadhanvā mahātmā; bhindyād girīn saṃharet sarvalokān astre kṛtī nipuṇaḥ kṣiprahasto; divi sthitaḥ sūrya ivābhibhāti 44 citraḥ sūkṣmaḥ sukṛto yāvad asya; astre yogo vṛṣṇisiṃhasya bhūyān yathāvidhaṃ yogam āhuḥ praśastaṃ; sarvair guṇaiḥ sātyakis tair upetaḥ 45 hiraṇmayaṃ śvetahayaiś caturbhir; yadā yuktaṃ syandanaṃ mādhavasya draṣṭā yuddhe sātyaker vai suyodhanas; tadā tapsyaty akṛtātmā sa mandaḥ 46 yadā rathaṃ hemamaṇiprakāśaṃ; śvetāśvayuktaṃ vānaraketum ugram draṣṭā raṇe saṃyataṃ keśavena; tadā tapsyaty akṛtātmā sa mandaḥ 47 yadā maurvyās talaniṣpeṣam ugraṃ; mahāśabdaṃ vajraniṣpeṣa tulyam vidhūyamānasya mahāraṇe mayā; gāṇḍīvasya śroṣyati mandabuddhiḥ 48 tato mūḍho dhṛtarāṣṭrasya putras; taptā yuddhe durmatir duḥsahāyaḥ dṛṣṭvā sainyaṃ bāṇavarṇāndha kāraṃ; prabhajyantaṃ gokulavad raṇāgre 49 balāhakād uccarantīva vidyut; sahasraghnī dviṣatāṃ saṃgameṣu asthicchido marmabhido vamec charāṃs; tadā yuddhaṃ dhārtarāṣṭro 'nvatapsyat 50 yadā draṣṭā jyā mukhād vāṇa saṃghān; gāṇḍīvamuktān patataḥ śitāgrān nāgān hayān varmiṇaś cādadānāṃs; tadā yuddhaṃ dhārtarāṣṭro 'nvatapsyat 51 yadā mandaḥ parabāṇān vimuktān; mameṣubhir hriyamāṇān pratīpam tiryag vidvāṃś chidyamānān kṣuraprais; tadā yuddhaṃ dhārtarāṣṭro 'navapsyat 52 yadā vipāṭhā mad bhujavipramuktā; dvijāḥ phalānīva mahīruhāgrāt pracchettāra uttamāṅgāni yūnāṃ; tadā yuddhaṃ dhārtarāṣṭro 'nvatapsyat 53 yadā draṣṭā patataḥ syandanebhyo; mahāgajebhyo 'śvagatāṃś ca yodhān śarair hatān pātitāṃś caiva raṅge; tadā yuddhaṃ dhārtarāṣṭro 'nvatasyat 54 padātisaṃghān rathasaṃghān samantād; vyāttānanaḥ kāla ivātateṣuḥ praṇotsyāmi jvalitair bāṇavarṣaiḥ; śatrūṃs tadā tapsyati mandabuddhiḥ 55 sarvā diśaḥ saṃpatatā rathena; rajodhvastaṃ gāṇḍivenāpakṛttam yadā draṣṭā svabalaṃ saṃpramūḍhaṃ; tadā paścāt tapsyati mandabuddhiḥ 56 kāṃ dig bhūtaṃ chinnagātraṃ visaṃjñaṃ; duryodhano drakṣyati sarvasainyam hatāśvavīrāgrya narendra nāgaṃ; pipāsitaṃ śrāntapatraṃ bhayārtam 57 ārtasvaraṃ hanyamānaṃ hataṃ ca; vikīrṇakeśāsthi kapālasaṃgham prajāpateḥ karma yathārdha niṣṭhitaṃ; tadā dṛṣṭvā tapsyate mandabuddhiḥ 58 yadā rathe gāṇḍivaṃ vāsudevaṃ; divyaṃ śaṅkhaṃ pāñcajanyaṃ hayāṃś ca tūṇāv akṣayyau devadattaṃ ca māṃ ca; draṣṭā yuddhe dhārtarāṣṭraḥ sametān 59 udvartayan dasyu saṃghān sametān; pravartayan yugam anyad yugānte yadā dhakṣyāmy agnivat kauraveyāṃs; tadā taptā dhṛtarāṣṭraḥ saputraḥ 60 saha bhrātā saha putraḥ sa sainyo; bhraṣṭaiśvaryaḥ krodhavaśo 'lpacetāḥ darpasyānte vihite vepamānaḥ; paścān mandas tapsyati dhārtarāṣṭraḥ 61 pūrvāhne māṃ kṛtajapyaṃ kadā cid; vipraḥ provācodakānte manojñam karavyaṃ te duṣkaraṃ karma pārtha; yoddhavyaṃ te śatrubhiḥ savyasācin 62 indro vā te harivān vajrahastaḥ; purastād yātu samare 'rīn vinighnan sugrīva yuktena rathena vā te; paścāt kṛṣṇo rakṣatu vāsudevaḥ 63 vavre cāhaṃ vajrahastān mahendrād; asmin yuddhe vāsudevaṃ sahāyam sa me labdho dasyuvadhāya kṛṣṇo; manye caitad vihitaṃ daivatair me 64 ayudhyamāno manasāpi yasya; jayaṃ kṛṣṇaḥ puruṣasyābhinandet dhruvaṃ sarvān so 'bhyatīyād amitrān; sendrān devān mānuṣe nāsti cintā 65 sa bāhubhyāṃ sāgaram uttitīrṣen; mahodadhiṃ salilasyāprameyam tejasvinaṃ kṛṣṇam atyantaśūraṃ; yuddhena yo vāsudevaṃ jigīṣet 66 giriṃ ya iccheta talena bhettuṃ; śiloccayaṃ śvetam ati pramāṇam tasyaiva pāṇiḥ sa nakho viśīryen; na cāpi kiṃ cit sa gires tu kuryāt 67 agniṃ samiddhaṃ śamayed bhujābhyāṃ; candraṃ ca sūryaṃ ca nivārayeta hared devānām amṛtaṃ prasahya; yuddhena yo vāsudevaṃ jigīṣet 68 yo rukmiṇīm ekarathena bhojyām; utsādya rājñāṃ viṣayaṃ prasahya uvāha bhāryāṃ yaśasā jvalantīṃ; yasyāṃ jajñe rakmiṇeyo mahātmā 69 ayaṃ gāndharāṃs tarasā saṃpramathya; jitvā putrān nagna jitaḥ samagrān baddhaṃ mumoca vinadantaṃ prasahya; sudarśanīyaṃ devatānāṃ lalāmam 70 ayaṃ kavāṭe nijaghāna pāṇḍyaṃ; tathā kaliṅgān dantakūre mamarda anena dagdhā varṣapūgān vināthā; vārāṇasī nagarī saṃbabhūva 71 yaṃ sma yuddhe manyate 'nyair ajeyam; ekalavyaṃ nāma niṣādarājam vegeneva śailam abhihatya jambhaḥ; śete sa kṛṣṇena hataḥ parāsuḥ 72 tathograsenasya sutaṃ praduṣṭaṃ; vṛṣṇyandhakānāṃ madhyagāṃ tapantam apātayad baladeva dvitīyo; hatvā dadau cograsenāya rājyam 73 ayaṃ saubhaṃ yodhayām āsa svasthaṃ; vibhīṣaṇaṃ māyayā śālvarājam saubhadvāri pratyagṛhṇāc chataghnīṃ; dorbhyāṃ ka enaṃ viṣaheta martyaḥ 74 prāgjyotiṣaṃ nāma babhūva durgaṃ; puraṃ ghoram asurāṇām asahyam mahābalo narakas tatra bhaumo; jahārādityā maṇikuṇḍale śubhe 75 na taṃ devāḥ saha śakreṇa sehire; samāgatāharaṇāya bhītāḥ dṛṣṭvā ca te vikramaṃ keśavasya; balaṃ tathaivāstram avāraṇīyam 76 jānanto 'sya prakṛtiṃ keśavasya; nyayojayan dasyu vadhāya kṛṣṇam sa tat karma pratiśuśrāva duṣkaram; aiśvaryavān siddhiṣu vāsudevaḥ 77 nirmocane ṣaṭ sahasrāṇi hatvā; saṃchidya pāśān sahasā kṣurāntān muraṃ hatvā vinihatyaugharākṣasaṃ; nirmocanaṃ cāpi jagāma vīraḥ 78 tatraiva tenāsya babhūva yuddhaṃ; mahābalenātibalasya viṣṇoḥ śete sa kṛṣṇena hataḥ parāsur; vāteneva mathitaḥ karṇikāraḥ 79 āhṛtya kṛṣṇo maṇikuṇḍale te; hatvā ca bhaumaṃ narakaṃ muraṃ ca śriyā vṛto yaśasā caiva dhīmān; pratyājagāmāpratima prabhāvaḥ 80 tasmai varān adadaṃs tatra devā; dṛṣṭvā bhīmaṃ karma raṇe kṛtaṃ tat śramaś ca te yudhyamānasya na syād; ākāśe vā apsu caiva kramaḥ syāt 81 śastrāṇi gātre ca na te kramerann; ity eva kṛṣṇaś ca tataḥ kṛtārthaḥ evaṃrūpe vāsudeve 'prameye; mahābale guṇasaṃpat sadaiva 82 tam asahyaṃ viṣṇum anantavīryam; āśaṃsate dhārarāṣṭro balena yadā hy enaṃ tarkayate durātmā; tac cāpy ayaṃ sahate 'smān samīkṣya 83 paryāgataṃ mama kṛṣṇasya caiva; yo manyate kalahaṃ saṃprayujya śakyaṃ hartuṃ pāṇḍavānāṃ mamatvaṃ; tad veditā saṃyugaṃ tatra gatvā 84 namaskṛtvā śāṃtanavāya rājñe; droṇāyātho saha putrāya caiva śāradvatāyāpratidvandvine ca; yotsyāmy ahaṃ rājyam abhīpsamānaḥ 85 dharmeṇāstraṃ niyataṃ tasya manye; yo yotsyate pāṇḍavair dharmacārī mithyā ghale nirjitā vai nṛśaṃsaiḥ; saṃvatsarān dvādaśa pāṇḍuputrāḥ 86 avāpya kṛcchraṃ vihitaṃ hy araṇye; dīrghaṃ kālaṃ caikam ajñātacaryām te hy akasmāj jīvitaṃ pāṇḍavānāṃ; na mṛṣyante hārtarāṣṭrāḥ padasthāḥ 87 te ced asmān yudhyamānāñ jayeyur; devair apīndra pramukhaiḥ sahāyaiḥ dharmād adharmaś carito garīyān; iti dhruvaṃ nāsti kṛtaṃ na sādhu 88 na ced imaṃ puruṣaṃ karma baddhaṃ; na ced asmān manyate 'sau viśiṣṭān āśaṃse 'haṃ vāsudeva dvitīyo; duryodhanaṃ sānubandhaṃ nihantum 89 na ced idaṃ karma nareṣu baddhaṃ; na vidyate puruṣasya svakarma idaṃ ca tac cāpi samīkṣya nūnaṃ; parājayo dhārtarāṣṭrasya sādhuḥ 90 pratyakṣaṃ vaḥ kuravo yad bravīmi; yudhyamānā dhārtarāṣṭrā na santi anyatra yuddhāt kuravaḥ parīpsan; na yudhyatāṃ śeṣa ihāsti kaś cit 91 hatvā tv ahaṃ dhārtarāṣṭrān sa karṇān; rājyaṃ kurūṇām avajetā samagram yad vaḥ kāryaṃ tat kurudhvaṃ yathāsvam; iṣṭān dārān ātmajāṃś copabhuṅkte 92 apy evaṃ no brāhmaṇāḥ santi vṛddhā; bahuśrutāḥ śīlavantaḥ kulīnāḥ sāṃvatsarā jyotiṣi cāpi yuktā; nakṣatrayogeṣu ca niścayajñāḥ 93 uccāvacaṃ daivayuktaṃ rahasyaṃ; divyāḥ praśnā mṛgacakrā muhūrtāḥ kṣayaṃ mahāntaṃ kurusṛñjayānāṃ; nivedayante pāṇḍavānāṃ jayaṃ ca 94 tathā hi no manyate 'jātaśatruḥ; saṃsiddhārtho dviṣatāṃ nigrahāya janārdanaś cāpy aparokṣa vidyo; na saṃśayaṃ paśyati vṛṣṇisiṃhaḥ 95 ahaṃ ca jānāmi bhaviṣya rūpaṃ; paśyāmi buddhyā svayam apramattaḥ dṛṣṭiś ca me na vyathate purāṇī; yudhyamānā dhārtarāṣṭrā na santi 96 anālabdhaṃ jṛmbhati gāṇḍivaṃ dhanur; anālabdhā kampati me dhanurjyā bāṇāś ca me tūṇamukhād visṛjya; muhur muhur gantum uśanti caiva 97 saikyaḥ kośān niḥsarati prasanno; hitveva jīrṇām uragas tvacaṃ svām dhvaje vāco raudrarūpā vadanti; kadā ratho yokṣyate te kirīṭin 98 gomāyusaṃghāś ca vadanti rātrau; rakṣāṃsy atho niṣpatanty antarikṣāt mṛgāḥ śṛgālāḥ śitikaṇṭhāś ca kākā; gṛdhrā baḍāś caiva tarakṣavaś ca 99 suparṇapātāś ca patanti paścād; dṛṣṭvā rathaṃ śvetahayaprayuktam ahaṃ hy ekaḥ pārthivān sarvayodhāñ; śarān varṣan mṛtyulokaṃ nayeyam 100 samādadānaḥ pṛthag astramārgān; yathāgnir iddho gahanaṃ nidāghe sthūṇākarṇaṃ pāśupataṃ ca ghoraṃ; tathā brahmāstraṃ yac ca śakro viveda 101 vadhe dhṛto vegavataḥ pramuñcan; nāhaṃ prajāḥ kiṃ cid ivāvaśiṣye śāntiṃ lapsye paramo hy eṣa bhāvaḥ; sthiro mama brūhi gāvalgaṇe tān 102 nityaṃ punaḥ sacivair yair avocad; devān apīndra pramukhān sahāyān tair manyate kalahaṃ saṃprayujya; sa dhārtarāṣṭraḥ paśyata moham asya 103 vṛddho bhīṣmaḥ śāṃtanavaḥ kṛpaś ca; droṇaḥ saputro viduraś ca dhīmān ete sarve yadvad ante tad astu; āyuṣmantaḥ kuravaḥ santu sarve |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 5
Chapter 48
|
1
[व] समवेतेषु सर्वेषु तेषु राजसु भारत दुर्यॊधनम इदं वाक्यं भीष्मः शांतनवॊ ऽबरवीत 2 बृहस्पतिश चॊशना च बराह्मणं पर्युपस्थितौ मरुतश च सहेन्द्रेण वसवश च सहाश्विनौ 3 आदित्याश चैव साध्याश च ये च सप्तर्षयॊ दिवि विश्वावसुश च गन्धर्वः शुभाश चापरसां गणाः 4 नमस्कृत्वॊपजग्मुस ते लॊकवृद्धं पितामहम परिवार्य च विश्वेशं पर्यासत दिवौकसः 5 तेषां मनश च तेजश चाप्य आददानौ दिवौकसाम पूर्वदेवौ वयतिक्रान्तौ नरनारायणाव ऋषी 6 बृहस्पतिश च पप्रच्छ बराह्मणं काव इमाव इति भवन्तं नॊपतिष्ठेते तौ नः शंस पितामह 7 याव एतौ पृथिवीं दयां च भासयन्तौ तपस्विनौ जवलन्तौ रॊचमानौ च वयाप्यातीतौ महाबलौ 8 नरनारायणाव एतौ लॊकाल लॊकं समास्थितौ ऊर्जितौ सवेन तपसा महासत्त्वपराक्रमौ 9 एतौ हि कर्मणा लॊकान नन्दयाम आसतुर धरुवौ असुराणाम अभावाय देवगन्धर्वपूजितौ 10 जगाम शक्रस तच छरुत्वा यत्र तौ तेपतुस तपः सार्धं देवगणैः सर्वैर बृहस्पतिपुरॊगमैः 11 तदा देवासुरे घॊरे भये जाते दिवौकसाम अयाचत महात्मानौ नरनारायणौ वरम 12 ताव अब्रूतां वृणीष्वेति तदा भरतसत्तम अथैताव अब्रवीच छक्रः साह्यं नः करियताम इति 13 ततस तौ शक्रम अब्रूतां करिष्यावॊ यद इच्छसि ताभ्यां स सहितः शक्रॊ विजिग्ये दैत्यदानवान 14 नर इन्द्रस्य संग्रामे हत्वा शत्रून परंतपः पौलॊमान कालखञ्जांश च सहस्राणि शतानि च 15 एष भरान्ते रथे तिष्ठन भल्लेनापहरच छिरः जम्भस्य गरसमानस्य यज्ञम अर्जुन आहवे 16 एष पारे समुद्रस्य हिरण्यपुरम आरुजत हत्वा षष्टिसहस्राणि निवातकवचान रणे 17 एष देवान सहेन्द्रेण जित्वा परपुरंजयः अतर्पयन महाबाहुर अर्जुनॊ जातवेदसम नारायणस तथैवात्र भूयसॊ ऽनयाञ जघान ह 18 एवम एतौ महावीर्यौ तौ पश्यत समागतौ वासुदेवार्जुनौ वीरौ समवेतौ महारथौ 19 नरनारायणौ देवौ पूर्वदेवाव इति शरुतिः अजेयौ मानुषे लॊके सेन्द्रैर अपि सुरासुरैः 20 एष नारायणः कृष्णः फल्गुनस तु नरः समृतः नारायणॊ नरश चैव सत्त्वम एकं दविधाकृतम 21 एतौ हि कर्मणा लॊकान अश्नुवाते ऽकषयान धरुवान तत्र तत्रैव जायेते युद्धकाले पुनः पुनः 22 तस्मात कर्मैव कर्तव्यम इति हॊवाच नारदः एतद धि सर्वम आचष्ट वृष्णिचक्रस्य वेदवित 23 शङ्खचक्रगदाहस्तं यदा दरक्ष्यसि केशवम पर्याददानं चास्त्राणि भीमधन्वानम अर्जुनम 24 सनातनौ महात्मानौ कृष्णाव एकरथे सथितौ दुर्यॊधन तदा तात समर्तासि वचनं मम 25 नॊ चेद अयम अभावः सयात कुरूणां परत्युपस्थितः अर्थाच च तात धर्माच च तव बुद्धिर उपप्लुता 26 न चेद गरहीष्यसे वाक्यं शरॊतासि सुबहून हतान तवैव हि मतं सर्वे कुरवः पर्युपासते 27 तरयाणाम एव च मतं तत्त्वम एकॊ ऽनुमन्यसे रामेण चैव शप्तस्य कर्णस्य भरतर्षभ 28 दुर्जातेः सूतपुत्रस्य शकुनेः सौबलस्य च तथा कषुद्रस्य पापस्य भरातुर दुःशासनस्य च 29 [कर्ण] नैवम आयुष्मता वाच्यं यन माम आत्थ पितामह कषत्रधर्मे सथितॊ हय अस्मि सवधर्माद अनपेयिवान 30 किं चान्यन मयि दुर्वृत्तं येन मां परिगर्हसे न हि मे वृजिनं किं चिद धार्तराष्ट्रा विदुः कव चित 31 राज्ञॊ हि धृतराष्ट्रस्य सर्वं कार्यं परियं मया तथा दुर्यॊधनस्यापि स हि राज्ये समाहितः 32 कर्णस्य तु वचः शरुत्वा भीष्मः शांतनवः पुनः धृतराष्ट्रं महाराजम आभाष्येदं वचॊ ऽबरवीत 33 यद अयं कत्थते नित्यं हन्ताहं पाण्डवान इति नायं कलापि संपूर्णा पाण्डवानां महात्मनाम 34 अनयॊ यॊ ऽयम आगन्ता पुत्राणां ते दुरात्मनाम तद अस्य कर्म जानीहि सूतपुत्रस्य दुर्मतेः 35 एनम आश्रित्य पुत्रस ते मन्दबुद्धिः सुयॊधनः अवमन्यत तान वीरान देवपुत्रान अरिंदमान 36 किं चाप्य अनेन तत कर्मकृतं पूर्वं सुदुष्करम तैर यथा पाण्डवैः सर्वैर एकैकेन कृतं पुरा 37 दृष्ट्वा विराटनगरे भरातरं निहतं परियम धनंजयेन विक्रम्य किम अनेन तदा कृतम 38 सहितान हि कुरून सर्वान अभियातॊ धनंजयः परमथ्य चाच्छिनद गावः किम अयं परॊषितस तदा 39 गन्धर्वैर घॊषयात्रायां हरियते यत सुतस तव कव तदा सूतपुत्रॊ ऽभूद य इदानीं वृषायते 40 ननु तत्रापि पार्थेन भीमेन च महात्मना यमाभ्याम एव चागम्य गन्धर्वास ते पराजिताः 41 एतान्य अस्य मृषॊक्तानि बहूनि भरतर्षभ विकत्थनस्य भद्रं ते सदा धर्मार्थलॊपिनः 42 भीष्मस्य तु वचः शरुत्वा भारद्वाजॊ महामनाः धृतराष्ट्रम उवाचेदं राजमध्ये ऽभिपूजयन 43 यद आह भरतश्रेष्ठॊ भीष्मस तत करियतां नृप न कामम अर्थलिप्सूनां वचनं कर्तुम अर्हसि 44 पुरा युद्धात साधु मन्ये पाण्डवैः सह संगम यद वाक्यम अर्जुनेनॊक्तं संजयेन निवेदितम 45 सर्वं तद अभिजानामि करिष्यति च पाण्डवः न हय अस्य तरिषु लॊकेषु सदृशॊ ऽसति धनुर्धरः 46 अनादृत्य तु तद वाक्यम अर्थवद दरॊण भीष्मयॊः ततः स संजयं राजा पर्यपृच्छत पाण्डवम 47 तदैव कुरवः सर्वे निराशा जीविते ऽभवन भीष्मद्रॊणौ यदा राजा न सम्यग अनुभाषते |
1
[v] samaveteṣu sarveṣu teṣu rājasu bhārata duryodhanam idaṃ vākyaṃ bhīṣmaḥ śāṃtanavo 'bravīt 2 bṛhaspatiś cośanā ca brāhmaṇaṃ paryupasthitau marutaś ca sahendreṇa vasavaś ca sahāśvinau 3 ādityāś caiva sādhyāś ca ye ca saptarṣayo divi viśvāvasuś ca gandharvaḥ śubhāś cāparasāṃ gaṇāḥ 4 namaskṛtvopajagmus te lokavṛddhaṃ pitāmaham parivārya ca viśveśaṃ paryāsata divaukasaḥ 5 teṣāṃ manaś ca tejaś cāpy ādadānau divaukasām pūrvadevau vyatikrāntau naranārāyaṇāv ṛṣī 6 bṛhaspatiś ca papraccha brāhmaṇaṃ kāv imāv iti bhavantaṃ nopatiṣṭhete tau naḥ śaṃsa pitāmaha 7 yāv etau pṛthivīṃ dyāṃ ca bhāsayantau tapasvinau jvalantau rocamānau ca vyāpyātītau mahābalau 8 naranārāyaṇāv etau lokāl lokaṃ samāsthitau ūrjitau svena tapasā mahāsattvaparākramau 9 etau hi karmaṇā lokān nandayām āsatur dhruvau asurāṇām abhāvāya devagandharvapūjitau 10 jagāma śakras tac chrutvā yatra tau tepatus tapaḥ sārdhaṃ devagaṇaiḥ sarvair bṛhaspatipurogamaiḥ 11 tadā devāsure ghore bhaye jāte divaukasām ayācata mahātmānau naranārāyaṇau varam 12 tāv abrūtāṃ vṛṇīṣveti tadā bharatasattama athaitāv abravīc chakraḥ sāhyaṃ naḥ kriyatām iti 13 tatas tau śakram abrūtāṃ kariṣyāvo yad icchasi tābhyāṃ sa sahitaḥ śakro vijigye daityadānavān 14 nara indrasya saṃgrāme hatvā śatrūn paraṃtapaḥ paulomān kālakhañjāṃś ca sahasrāṇi śatāni ca 15 eṣa bhrānte rathe tiṣṭhan bhallenāpaharac chiraḥ jambhasya grasamānasya yajñam arjuna āhave 16 eṣa pāre samudrasya hiraṇyapuram ārujat hatvā ṣaṣṭisahasrāṇi nivātakavacān raṇe 17 eṣa devān sahendreṇa jitvā parapuraṃjayaḥ atarpayan mahābāhur arjuno jātavedasam nārāyaṇas tathaivātra bhūyaso 'nyāñ jaghāna ha 18 evam etau mahāvīryau tau paśyata samāgatau vāsudevārjunau vīrau samavetau mahārathau 19 naranārāyaṇau devau pūrvadevāv iti śrutiḥ ajeyau mānuṣe loke sendrair api surāsuraiḥ 20 eṣa nārāyaṇaḥ kṛṣṇaḥ phalgunas tu naraḥ smṛtaḥ nārāyaṇo naraś caiva sattvam ekaṃ dvidhākṛtam 21 etau hi karmaṇā lokān aśnuvāte 'kṣayān dhruvān tatra tatraiva jāyete yuddhakāle punaḥ punaḥ 22 tasmāt karmaiva kartavyam iti hovāca nāradaḥ etad dhi sarvam ācaṣṭa vṛṣṇicakrasya vedavit 23 śaṅkhacakragadāhastaṃ yadā drakṣyasi keśavam paryādadānaṃ cāstrāṇi bhīmadhanvānam arjunam 24 sanātanau mahātmānau kṛṣṇāv ekarathe sthitau duryodhana tadā tāta smartāsi vacanaṃ mama 25 no ced ayam abhāvaḥ syāt kurūṇāṃ pratyupasthitaḥ arthāc ca tāta dharmāc ca tava buddhir upaplutā 26 na ced grahīṣyase vākyaṃ śrotāsi subahūn hatān tavaiva hi mataṃ sarve kuravaḥ paryupāsate 27 trayāṇām eva ca mataṃ tattvam eko 'numanyase rāmeṇa caiva śaptasya karṇasya bharatarṣabha 28 durjāteḥ sūtaputrasya śakuneḥ saubalasya ca tathā kṣudrasya pāpasya bhrātur duḥśāsanasya ca 29 [karṇa] naivam āyuṣmatā vācyaṃ yan mām āttha pitāmaha kṣatradharme sthito hy asmi svadharmād anapeyivān 30 kiṃ cānyan mayi durvṛttaṃ yena māṃ parigarhase na hi me vṛjinaṃ kiṃ cid dhārtarāṣṭrā viduḥ kva cit 31 rājño hi dhṛtarāṣṭrasya sarvaṃ kāryaṃ priyaṃ mayā tathā duryodhanasyāpi sa hi rājye samāhitaḥ 32 karṇasya tu vacaḥ śrutvā bhīṣmaḥ śāṃtanavaḥ punaḥ dhṛtarāṣṭraṃ mahārājam ābhāṣyedaṃ vaco 'bravīt 33 yad ayaṃ katthate nityaṃ hantāhaṃ pāṇḍavān iti nāyaṃ kalāpi saṃpūrṇā pāṇḍavānāṃ mahātmanām 34 anayo yo 'yam āgantā putrāṇāṃ te durātmanām tad asya karma jānīhi sūtaputrasya durmateḥ 35 enam āśritya putras te mandabuddhiḥ suyodhanaḥ avamanyata tān vīrān devaputrān ariṃdamān 36 kiṃ cāpy anena tat karmakṛtaṃ pūrvaṃ suduṣkaram tair yathā pāṇḍavaiḥ sarvair ekaikena kṛtaṃ purā 37 dṛṣṭvā virāṭanagare bhrātaraṃ nihataṃ priyam dhanaṃjayena vikramya kim anena tadā kṛtam 38 sahitān hi kurūn sarvān abhiyāto dhanaṃjayaḥ pramathya cācchinad gāvaḥ kim ayaṃ proṣitas tadā 39 gandharvair ghoṣayātrāyāṃ hriyate yat sutas tava kva tadā sūtaputro 'bhūd ya idānīṃ vṛṣāyate 40 nanu tatrāpi pārthena bhīmena ca mahātmanā yamābhyām eva cāgamya gandharvās te parājitāḥ 41 etāny asya mṛṣoktāni bahūni bharatarṣabha vikatthanasya bhadraṃ te sadā dharmārthalopinaḥ 42 bhīṣmasya tu vacaḥ śrutvā bhāradvājo mahāmanāḥ dhṛtarāṣṭram uvācedaṃ rājamadhye 'bhipūjayan 43 yad āha bharataśreṣṭho bhīṣmas tat kriyatāṃ nṛpa na kāmam arthalipsūnāṃ vacanaṃ kartum arhasi 44 purā yuddhāt sādhu manye pāṇḍavaiḥ saha saṃgama yad vākyam arjunenoktaṃ saṃjayena niveditam 45 sarvaṃ tad abhijānāmi kariṣyati ca pāṇḍavaḥ na hy asya triṣu lokeṣu sadṛśo 'sti dhanurdharaḥ 46 anādṛtya tu tad vākyam arthavad droṇa bhīṣmayoḥ tataḥ sa saṃjayaṃ rājā paryapṛcchata pāṇḍavam 47 tadaiva kuravaḥ sarve nirāśā jīvite 'bhavan bhīṣmadroṇau yadā rājā na samyag anubhāṣate |
Cite this text
The Mahabharata in Sanskrit, part 3 of 12. . Hermetic Cloud, https://hermeticcloud.com/library/the-mahabharata-in-sanskrit-part-3/. Public-domain text reproduced in full; markup only.