The Mahabharata in Sanskrit. Parallel Devanagari and Romanization.
Book 6
Chapter 36
|
1
शरीभगवान उवाच परं भूयः परवक्ष्यामि जञानानां जञानम उत्तमम यज जञात्वा मुनयः सर्वे परां सिद्धिम इतॊ गताः 2 इदं जञानम उपाश्रित्य मम साधर्म्यम आगताः सर्गे ऽपि नॊपजायन्ते परलये न वयथन्ति च 3 मम यॊनिर महद बरह्म तस्मिन गर्भं दधाम्य अहम संभवः सर्वभूतानां ततॊ भवति भारत 4 सर्वयॊनिषु कौन्तेय मूर्तयः संभवन्ति याः तासां बरह्म महद यॊनिर अहं बीजप्रदः पिता 5 सत्त्वं रजस तम इति गुणाः परकृतिसंभवाः निबध्नन्ति महाबाहॊ देहे देहिनम अव्ययम 6 तत्र सत्त्वं निर्मलत्वात परकाशकम अनामयम सुखसङ्गेन बध्नाति जञानसङ्गेन चानघ 7 रजॊ रागात्मकं विद्धि तृष्णासङ्गसमुद्भवम तन निबध्नाति कौन्तेय कर्मसङ्गेन देहिनम 8 तमस तव अज्ञानजं विद्धि मॊहनं सर्वदेहिनाम परमादालस्यनिद्राभिस तन निबध्नाति भारत 9 सत्त्वं सुखे संजयति रजः कर्मणि भारत जञानम आवृत्य तु तमः परमादे संजयत्य उत 10 रजस तमश चाभिभूय सत्त्वं भवति भारत रजः सत्त्वं तमश चैव तमः सत्त्वं रजस तथा 11 सर्वद्वारेषु देहे ऽसमिन परकाश उपजायते जञानं यदा तदा विद्याद विवृद्धं सत्त्वम इत्य उत 12 लॊभः परवृत्तिर आरम्भः कर्मणाम अशमः सपृहा रजस्य एतानि जायन्ते विवृद्धे भरतर्षभ 13 अप्रकाशॊ ऽपरवृत्तिश च परमादॊ मॊह एव च तमस्य एतानि जायन्ते विवृद्धे कुरुनन्दन 14 यदा सत्त्वे परवृद्धे तु परलयं याति देहभृत तदॊत्तमविदां लॊकान अमलान परतिपद्यते 15 रजसि परलयं गत्वा कर्मसङ्गिषु जायते तथा परलीनस तमसि मूढयॊनिषु जायते 16 कर्मणः सुकृतस्याहुः सात्त्विकं निर्मलं फलम रजसस तु फलं दुःखम अज्ञानं तमसः फलम 17 सत्त्वात संजायते जञानं रजसॊ लॊभ एव च परमादमॊहौ तमसॊ भवतॊ ऽजञानम एव च 18 ऊर्ध्वं गच्छन्ति सत्त्वस्था मध्ये तिष्ठन्ति राजसाः जघन्यगुणवृत्तस्था अधॊ गच्छन्ति तामसाः 19 नान्यं गुणेभ्यः कर्तारं यदा दरष्टानुपश्यति गुणेभ्यश च परं वेत्ति मद्भावं सॊ ऽधिगच्छति 20 गुणान एतान अतीत्य तरीन देही देहसमुद्भवान जन्ममृत्युजरादुःखैर विमुक्तॊ ऽमृतम अश्नुते 21 अर्जुन उवाच कैर लिङ्गैस तरीन गुणान एतान अतीतॊ भवति परभॊ किमाचारः कथं चैतांस तरीन गुणान अतिवर्तते 22 शरीभगवान उवाच परकाशं च परवृत्तिं च मॊहम एव च पाण्डव न दवेष्टि संप्रवृत्तानि न निवृत्तानि काङ्क्षति 23 उदासीनवद आसीनॊ गुणैर यॊ न विचाल्यते गुणा वर्तन्त इत्य एव यॊ ऽवतिष्ठति नेङ्गते 24 समदुःखसुखः सवस्थः समलॊष्टाश्मकाञ्चनः तुल्यप्रियाप्रियॊ धीरस तुल्यनिन्दात्मसंस्तुतिः 25 मानापमानयॊस तुल्यस तुल्यॊ मित्रारिपक्षयॊः सर्वारम्भपरित्यागी गुणातीतः स उच्यते 26 मां च यॊ ऽवयभिचारेण भक्तियॊगेन सेवते स गुणान समतीत्यैतान बरह्मभूयाय कल्पते 27 बरह्मणॊ हि परतिष्ठाहम अमृतस्याव्ययस्य च शाश्वतस्य च धर्मस्य सुखस्यैकान्तिकस्य च |
1
śrībhagavān uvāca paraṃ bhūyaḥ pravakṣyāmi jñānānāṃ jñānam uttamam yaj jñātvā munayaḥ sarve parāṃ siddhim ito gatāḥ 2 idaṃ jñānam upāśritya mama sādharmyam āgatāḥ sarge 'pi nopajāyante pralaye na vyathanti ca 3 mama yonir mahad brahma tasmin garbhaṃ dadhāmy aham saṃbhavaḥ sarvabhūtānāṃ tato bhavati bhārata 4 sarvayoniṣu kaunteya mūrtayaḥ saṃbhavanti yāḥ tāsāṃ brahma mahad yonir ahaṃ bījapradaḥ pitā 5 sattvaṃ rajas tama iti guṇāḥ prakṛtisaṃbhavāḥ nibadhnanti mahābāho dehe dehinam avyayam 6 tatra sattvaṃ nirmalatvāt prakāśakam anāmayam sukhasaṅgena badhnāti jñānasaṅgena cānagha 7 rajo rāgātmakaṃ viddhi tṛṣṇāsaṅgasamudbhavam tan nibadhnāti kaunteya karmasaṅgena dehinam 8 tamas tv ajñānajaṃ viddhi mohanaṃ sarvadehinām pramādālasyanidrābhis tan nibadhnāti bhārata 9 sattvaṃ sukhe saṃjayati rajaḥ karmaṇi bhārata jñānam āvṛtya tu tamaḥ pramāde saṃjayaty uta 10 rajas tamaś cābhibhūya sattvaṃ bhavati bhārata rajaḥ sattvaṃ tamaś caiva tamaḥ sattvaṃ rajas tathā 11 sarvadvāreṣu dehe 'smin prakāśa upajāyate jñānaṃ yadā tadā vidyād vivṛddhaṃ sattvam ity uta 12 lobhaḥ pravṛttir ārambhaḥ karmaṇām aśamaḥ spṛhā rajasy etāni jāyante vivṛddhe bharatarṣabha 13 aprakāśo 'pravṛttiś ca pramādo moha eva ca tamasy etāni jāyante vivṛddhe kurunandana 14 yadā sattve pravṛddhe tu pralayaṃ yāti dehabhṛt tadottamavidāṃ lokān amalān pratipadyate 15 rajasi pralayaṃ gatvā karmasaṅgiṣu jāyate tathā pralīnas tamasi mūḍhayoniṣu jāyate 16 karmaṇaḥ sukṛtasyāhuḥ sāttvikaṃ nirmalaṃ phalam rajasas tu phalaṃ duḥkham ajñānaṃ tamasaḥ phalam 17 sattvāt saṃjāyate jñānaṃ rajaso lobha eva ca pramādamohau tamaso bhavato 'jñānam eva ca 18 ūrdhvaṃ gacchanti sattvasthā madhye tiṣṭhanti rājasāḥ jaghanyaguṇavṛttasthā adho gacchanti tāmasāḥ 19 nānyaṃ guṇebhyaḥ kartāraṃ yadā draṣṭānupaśyati guṇebhyaś ca paraṃ vetti madbhāvaṃ so 'dhigacchati 20 guṇān etān atītya trīn dehī dehasamudbhavān janmamṛtyujarāduḥkhair vimukto 'mṛtam aśnute 21 arjuna uvāca kair liṅgais trīn guṇān etān atīto bhavati prabho kimācāraḥ kathaṃ caitāṃs trīn guṇān ativartate 22 śrībhagavān uvāca prakāśaṃ ca pravṛttiṃ ca moham eva ca pāṇḍava na dveṣṭi saṃpravṛttāni na nivṛttāni kāṅkṣati 23 udāsīnavad āsīno guṇair yo na vicālyate guṇā vartanta ity eva yo 'vatiṣṭhati neṅgate 24 samaduḥkhasukhaḥ svasthaḥ samaloṣṭāśmakāñcanaḥ tulyapriyāpriyo dhīras tulyanindātmasaṃstutiḥ 25 mānāpamānayos tulyas tulyo mitrāripakṣayoḥ sarvārambhaparityāgī guṇātītaḥ sa ucyate 26 māṃ ca yo 'vyabhicāreṇa bhaktiyogena sevate sa guṇān samatītyaitān brahmabhūyāya kalpate 27 brahmaṇo hi pratiṣṭhāham amṛtasyāvyayasya ca śāśvatasya ca dharmasya sukhasyaikāntikasya ca |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 6
Chapter 37
|
1
शरीभगवान उवाच ऊर्ध्वमूलम अधःशाखम अश्वत्थं पराहुर अव्ययम छन्दांसि यस्य पर्णानि यस तं वेद स वेदवित 2 अधश चॊर्ध्वं परसृतास तस्य शाखा; गुणप्रवृद्धा विषयप्रवालाः अधश च मूलान्य अनुसंततानि; कर्मानुबन्धीनि मनुष्यलॊके 3 न रूपम अस्येह तथॊपलभ्यते; नान्तॊ न चादिर न च संप्रतिष्ठा अश्वत्थम एनं सुविरूढमूलम; असङ्गशस्त्रेण दृढेन छित्त्वा 4 ततः पदं तत्परिमार्गितव्यं; यस्मिन गता न निवर्तन्ति भूयः तम एव चाद्यं पुरुषं परपद्ये; यतः परवृत्तिः परसृता पुराणी 5 निर्मानमॊहा जितसङ्गदॊषा; अध्यात्मनित्या विनिवृत्तकामाः दवन्द्वैर विमुक्ताः सुखदुःखसंज्ञैर; गच्छन्त्य अमूढाः पदम अव्ययं तत 6 न तद भासयते सूर्यॊ न शशाङ्कॊ न पावकः यद गत्वा न निवर्तन्ते तद धाम परमं मम 7 ममैवांशॊ जीवलॊके जीवभूतः सनातनः मनःषष्ठानीन्द्रियाणि परकृतिस्थानि कर्षति 8 शरीरं यद अवाप्नॊति यच चाप्य उत्क्रामतीश्वरः गृहीत्वैतानि संयाति वायुर गन्धान इवाशयात 9 शरॊत्रं चक्षुः सपर्शनं च रसनं घराणम एव च अधिष्ठाय मनश चायं विषयान उपसेवते 10 उत्क्रामन्तं सथितं वापि भुञ्जानं वा गुणान्वितम विमूढा नानुपश्यन्ति पश्यन्ति जञानचक्षुषः 11 यतन्तॊ यॊगिनश चैनं पश्यन्त्य आत्मन्य अवस्थितम यतन्तॊ ऽपय अकृतात्मानॊ नैनं पश्यन्त्य अचेतसः 12 यद आदित्यगतं तेजॊ जगद भासयते ऽखिलम यच चन्द्रमसि यच चाग्नौ तत तेजॊ विद्धि मामकम 13 गाम आविश्य च भूतानि धारयाम्य अहम ओजसा पुष्णामि चौषधीः सर्वाः सॊमॊ भूत्वा रसात्मकः 14 अहं वैश्वानरॊ भूत्वा पराणिनां देहम आश्रितः पराणापानसमायुक्तः पचाम्य अन्नं चतुर्विधम 15 सर्वस्य चाहं हृदि संनिविष्टॊ; मत्तः समृतिर जञानम अपॊहनं च वेदैश च सर्वैर अहम एव वेद्यॊ; वेदान्तकृद वेदविद एव चाहम 16 दवाव इमौ पुरुषौ लॊके कषरश चाक्षर एव च कषरः सर्वाणि भूतानि कूटस्थॊ ऽकषर उच्यते 17 उत्तमः पुरुषस तव अन्यः परमात्मेत्य उदाहृतः यॊ लॊकत्रयम आविश्य बिभर्त्य अव्यय ईश्वरः 18 यस्मात कषरम अतीतॊ ऽहम अक्षराद अपि चॊत्तमः अतॊ ऽसमि लॊके वेदे च परथितः पुरुषॊत्तमः 19 यॊ माम एवम असंमूढॊ जानाति पुरुषॊत्तमम स सर्वविद भजति मां सर्वभावेन भारत 20 इति गुह्यतमं शास्त्रम इदम उक्तं मयानघ एतद बुद्ध्वा बुद्धिमान सयात कृतकृत्यश च भारत |
1
śrībhagavān uvāca ūrdhvamūlam adhaḥśākham aśvatthaṃ prāhur avyayam chandāṃsi yasya parṇāni yas taṃ veda sa vedavit 2 adhaś cordhvaṃ prasṛtās tasya śākhā; guṇapravṛddhā viṣayapravālāḥ adhaś ca mūlāny anusaṃtatāni; karmānubandhīni manuṣyaloke 3 na rūpam asyeha tathopalabhyate; nānto na cādir na ca saṃpratiṣṭhā aśvattham enaṃ suvirūḍhamūlam; asaṅgaśastreṇa dṛḍhena chittvā 4 tataḥ padaṃ tatparimārgitavyaṃ; yasmin gatā na nivartanti bhūyaḥ tam eva cādyaṃ puruṣaṃ prapadye; yataḥ pravṛttiḥ prasṛtā purāṇī 5 nirmānamohā jitasaṅgadoṣā; adhyātmanityā vinivṛttakāmāḥ dvandvair vimuktāḥ sukhaduḥkhasaṃjñair; gacchanty amūḍhāḥ padam avyayaṃ tat 6 na tad bhāsayate sūryo na śaśāṅko na pāvakaḥ yad gatvā na nivartante tad dhāma paramaṃ mama 7 mamaivāṃśo jīvaloke jīvabhūtaḥ sanātanaḥ manaḥṣaṣṭhānīndriyāṇi prakṛtisthāni karṣati 8 śarīraṃ yad avāpnoti yac cāpy utkrāmatīśvaraḥ gṛhītvaitāni saṃyāti vāyur gandhān ivāśayāt 9 śrotraṃ cakṣuḥ sparśanaṃ ca rasanaṃ ghrāṇam eva ca adhiṣṭhāya manaś cāyaṃ viṣayān upasevate 10 utkrāmantaṃ sthitaṃ vāpi bhuñjānaṃ vā guṇānvitam vimūḍhā nānupaśyanti paśyanti jñānacakṣuṣaḥ 11 yatanto yoginaś cainaṃ paśyanty ātmany avasthitam yatanto 'py akṛtātmāno nainaṃ paśyanty acetasaḥ 12 yad ādityagataṃ tejo jagad bhāsayate 'khilam yac candramasi yac cāgnau tat tejo viddhi māmakam 13 gām āviśya ca bhūtāni dhārayāmy aham ojasā puṣṇāmi cauṣadhīḥ sarvāḥ somo bhūtvā rasātmakaḥ 14 ahaṃ vaiśvānaro bhūtvā prāṇināṃ deham āśritaḥ prāṇāpānasamāyuktaḥ pacāmy annaṃ caturvidham 15 sarvasya cāhaṃ hṛdi saṃniviṣṭo; mattaḥ smṛtir jñānam apohanaṃ ca vedaiś ca sarvair aham eva vedyo; vedāntakṛd vedavid eva cāham 16 dvāv imau puruṣau loke kṣaraś cākṣara eva ca kṣaraḥ sarvāṇi bhūtāni kūṭastho 'kṣara ucyate 17 uttamaḥ puruṣas tv anyaḥ paramātmety udāhṛtaḥ yo lokatrayam āviśya bibharty avyaya īśvaraḥ 18 yasmāt kṣaram atīto 'ham akṣarād api cottamaḥ ato 'smi loke vede ca prathitaḥ puruṣottamaḥ 19 yo mām evam asaṃmūḍho jānāti puruṣottamam sa sarvavid bhajati māṃ sarvabhāvena bhārata 20 iti guhyatamaṃ śāstram idam uktaṃ mayānagha etad buddhvā buddhimān syāt kṛtakṛtyaś ca bhārata |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 6
Chapter 38
|
1
शरीभगवान उवाच अभयं सत्त्वसंशुद्धिर जञानयॊगव्यवस्थितिः दानं दमश च यज्ञश च सवाध्यायस तप आर्जवम 2 अहिंसा सत्यम अक्रॊधस तयागः शान्तिर अपैशुनम दया भूतेष्व अलॊलुप्त्वं मार्दवं हरीर अचापलम 3 तेजः कषमा धृतिः शौचम अद्रॊहॊ नातिमानिता भवन्ति संपदं दैवीम अभिजातस्य भारत 4 दम्भॊ दर्पॊ ऽतिमानश च करॊधः पारुष्यम एव च अज्ञानं चाभिजातस्य पार्थ संपदम आसुरीम 5 दैवी संपद विमॊक्षाय निबन्धायासुरी मता मा शुचः संपदं दैवीम अभिजातॊ ऽसि पाण्डव 6 दवौ भूतसर्गौ लॊके ऽसमिन दैव आसुर एव च दैवॊ विस्तरशः परॊक्त आसुरं पार्थ मे शृणु 7 परवृत्तिं च निवृत्तिं च जना न विदुर आसुराः न शौचं नापि चाचारॊ न सत्यं तेषु विद्यते 8 असत्यम अप्रतिष्ठं ते जगद आहुर अनीश्वरम अपरस्परसंभूतं किम अन्यत कामहैतुकम 9 एतां दृष्टिम अवष्टभ्य नष्टात्मानॊ ऽलपबुद्धयः परभवन्त्य उग्रकर्माणः कषयाय जगतॊ ऽहिताः 10 कामम आश्रित्य दुष्पूरं दम्भमानमदान्विताः मॊहाद गृहीत्वासद्ग्राहान परवर्तन्ते ऽशुचिव्रताः 11 चिन्ताम अपरिमेयां च परलयान्ताम उपाश्रिताः कामॊपभॊगपरमा एतावद इति निश्चिताः 12 आशापाशशतैर बद्धाः कामक्रॊधपरायणाः ईहन्ते कामभॊगार्थम अन्यायेनार्थसंचयान 13 इदम अद्य मया लब्धम इदं पराप्स्ये मनॊरथम इदम अस्तीदम अपि मे भविष्यति पुनर धनम 14 असौ मया हतः शत्रुर हनिष्ये चापरान अपि ईश्वरॊ ऽहम अहं भॊगी सिद्धॊ ऽहं बलवान सुखी 15 आढ्यॊ ऽभिजनवान अस्मि कॊ ऽनयॊ ऽसति सदृशॊ मया यक्ष्ये दास्यामि मॊदिष्य इत्य अज्ञानविमॊहिताः 16 अनेकचित्तविभ्रान्ता मॊहजालसमावृताः परसक्ताः कामभॊगेषु पतन्ति नरके ऽशुचौ 17 आत्मसंभाविताः सतब्धा धनमानमदान्विताः यजन्ते नामयज्ञैस ते दम्भेनाविधिपूर्वकम 18 अहंकारं बलं दर्पं कामं करॊधं च संश्रिताः माम आत्मपरदेहेषु परद्विषन्तॊ ऽभयसूयकाः 19 तान अहं दविषतः करूरान संसारेषु नराधमान कषिपाम्य अजस्रम अशुभान आसुरीष्व एव यॊनिषु 20 आसुरीं यॊनिम आपन्ना मूढा जन्मनि जन्मनि माम अप्राप्यैव कौन्तेय ततॊ यान्त्य अधमां गतिम 21 तरिविधं नरकस्येदं दवारं नाशनम आत्मनः कामः करॊधस तथा लॊभस तस्माद एतत तरयं तयजेत 22 एतैर विमुक्तः कौन्तेय तमॊद्वारैस तरिभिर नरः आचरत्य आत्मनः शरेयस ततॊ याति परां गतिम 23 यः शास्त्रविधिम उत्सृज्य वर्तते कामकारतः न स सिद्धिम अवाप्नॊति न सुखं न परां गतिम 24 तस्माच छास्त्रं परमाणं ते कार्याकार्यव्यवस्थितौ जञात्वा शास्त्रविधानॊक्तं कर्म कर्तुम इहार्हसि |
1
śrībhagavān uvāca abhayaṃ sattvasaṃśuddhir jñānayogavyavasthitiḥ dānaṃ damaś ca yajñaś ca svādhyāyas tapa ārjavam 2 ahiṃsā satyam akrodhas tyāgaḥ śāntir apaiśunam dayā bhūteṣv aloluptvaṃ mārdavaṃ hrīr acāpalam 3 tejaḥ kṣamā dhṛtiḥ śaucam adroho nātimānitā bhavanti saṃpadaṃ daivīm abhijātasya bhārata 4 dambho darpo 'timānaś ca krodhaḥ pāruṣyam eva ca ajñānaṃ cābhijātasya pārtha saṃpadam āsurīm 5 daivī saṃpad vimokṣāya nibandhāyāsurī matā mā śucaḥ saṃpadaṃ daivīm abhijāto 'si pāṇḍava 6 dvau bhūtasargau loke 'smin daiva āsura eva ca daivo vistaraśaḥ prokta āsuraṃ pārtha me śṛṇu 7 pravṛttiṃ ca nivṛttiṃ ca janā na vidur āsurāḥ na śaucaṃ nāpi cācāro na satyaṃ teṣu vidyate 8 asatyam apratiṣṭhaṃ te jagad āhur anīśvaram aparasparasaṃbhūtaṃ kim anyat kāmahaitukam 9 etāṃ dṛṣṭim avaṣṭabhya naṣṭātmāno 'lpabuddhayaḥ prabhavanty ugrakarmāṇaḥ kṣayāya jagato 'hitāḥ 10 kāmam āśritya duṣpūraṃ dambhamānamadānvitāḥ mohād gṛhītvāsadgrāhān pravartante 'śucivratāḥ 11 cintām aparimeyāṃ ca pralayāntām upāśritāḥ kāmopabhogaparamā etāvad iti niścitāḥ 12 āśāpāśaśatair baddhāḥ kāmakrodhaparāyaṇāḥ īhante kāmabhogārtham anyāyenārthasaṃcayān 13 idam adya mayā labdham idaṃ prāpsye manoratham idam astīdam api me bhaviṣyati punar dhanam 14 asau mayā hataḥ śatrur haniṣye cāparān api īśvaro 'ham ahaṃ bhogī siddho 'haṃ balavān sukhī 15 āḍhyo 'bhijanavān asmi ko 'nyo 'sti sadṛśo mayā yakṣye dāsyāmi modiṣya ity ajñānavimohitāḥ 16 anekacittavibhrāntā mohajālasamāvṛtāḥ prasaktāḥ kāmabhogeṣu patanti narake 'śucau 17 ātmasaṃbhāvitāḥ stabdhā dhanamānamadānvitāḥ yajante nāmayajñais te dambhenāvidhipūrvakam 18 ahaṃkāraṃ balaṃ darpaṃ kāmaṃ krodhaṃ ca saṃśritāḥ mām ātmaparadeheṣu pradviṣanto 'bhyasūyakāḥ 19 tān ahaṃ dviṣataḥ krūrān saṃsāreṣu narādhamān kṣipāmy ajasram aśubhān āsurīṣv eva yoniṣu 20 āsurīṃ yonim āpannā mūḍhā janmani janmani mām aprāpyaiva kaunteya tato yānty adhamāṃ gatim 21 trividhaṃ narakasyedaṃ dvāraṃ nāśanam ātmanaḥ kāmaḥ krodhas tathā lobhas tasmād etat trayaṃ tyajet 22 etair vimuktaḥ kaunteya tamodvārais tribhir naraḥ ācaraty ātmanaḥ śreyas tato yāti parāṃ gatim 23 yaḥ śāstravidhim utsṛjya vartate kāmakārataḥ na sa siddhim avāpnoti na sukhaṃ na parāṃ gatim 24 tasmāc chāstraṃ pramāṇaṃ te kāryākāryavyavasthitau jñātvā śāstravidhānoktaṃ karma kartum ihārhasi |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 6
Chapter 39
|
1
अर्जुन उवाच ये शास्त्रविधिम उत्सृज्य यजन्ते शरद्धयान्विताः तेषां निष्ठा तु का कृष्ण सत्त्वम आहॊ रजस तमः 2 शरीभगवान उवाच तरिविधा भवति शरद्धा देहिनां सा सवभावजा सात्त्विकी राजसी चैव तामसी चेति तां शृणु 3 सत्त्वानुरूपा सर्वस्य शरद्धा भवति भारत शरद्धामयॊ ऽयं पुरुषॊ यॊ यच्छ्रद्धः स एव सः 4 यजन्ते सात्त्विका देवान यक्षरक्षांसि राजसाः परेतान भूतगणांश चान्ये यजन्ते तामसा जनाः 5 अशास्त्रविहितं घॊरं तप्यन्ते ये तपॊ जनाः दम्भाहंकारसंयुक्ताः कामरागबलान्विताः 6 कर्शयन्तः शरीरस्थं भूतग्रामम अचेतसः मां चैवान्तःशरीरस्थं तान विद्ध्य आसुरनिश्चयान 7 आहारस तव अपि सर्वस्य तरिविधॊ भवति परियः यज्ञस तपस तथा दानं तेषां भेदम इमं शृणु 8 आयुःसत्त्वबलारॊग्यसुखप्रीतिविवर्धनाः रस्याः सनिग्धाः सथिरा हृद्या आहाराः सात्त्विकप्रियाः 9 कट्वम्ललवणात्युष्णतीक्ष्णरूक्षविदाहिनः आहारा राजसस्येष्टा दुःखशॊकामयप्रदाः 10 यातयामं गतरसं पूति पर्युषितं च यत उच्छिष्टम अपि चामेध्यं भॊजनं तामसप्रियम 11 अफलाकाङ्क्षिभिर यज्ञॊ विधिदृष्टॊ य इज्यते यष्टव्यम एवेति मनः समाधाय स सात्त्विकः 12 अभिसंधाय तु फलं दम्भार्थम अपि चैव यत इज्यते भरतश्रेष्ठ तं यज्ञं विद्धि राजसम 13 विधिहीनम असृष्टान्नं मन्त्रहीनम अदक्षिणम शरद्धाविरहितं यज्ञं तामसं परिचक्षते 14 देवद्विजगुरुप्राज्ञपूजनं शौचम आर्जवम बरह्मचर्यम अहिंसा च शारीरं तप उच्यते 15 अनुद्वेगकरं वाक्यं सत्यं परियहितं च यत सवाध्यायाभ्यसनं चैव वाङ्मयं तप उच्यते 16 मनःप्रसादः सौम्यत्वं मौनम आत्मविनिग्रहः भावसंशुद्धिर इत्य एतत तपॊ मानसम उच्यते 17 शरद्धया परया तप्तं तपस तत तरिविधं नरैः अफलाकाङ्क्षिभिर युक्तैः सात्त्विकं परिचक्षते 18 सत्कारमानपूजार्थं तपॊ दम्भेन चैव यत करियते तद इह परॊक्तं राजसं चलम अध्रुवम 19 मूढग्राहेणात्मनॊ यत पीडया करियते तपः परस्यॊत्सादनार्थं वा तत तामसम उदाहृतम 20 दातव्यम इति यद दानं दीयते ऽनुपकारिणे देशे काले च पात्रे च तद दानं सात्त्विकं समृतम 21 यत तु परत्युपकारार्थं फलम उद्दिश्य वा पुनः दीयते च परिक्लिष्टं तद दानं राजसं समृतम 22 अदेशकाले यद दानम अपात्रेभ्यश च दीयते असत्कृतम अवज्ञातं तत तामसम उदाहृतम 23 ओं तत सद इति निर्देशॊ बरह्मणस तरिविधः समृतः बराह्मणास तेन वेदाश च यज्ञाश च विहिताः पुरा 24 तस्माद ओम इत्य उदाहृत्य यज्ञदानतपःक्रियाः परवर्तन्ते विधानॊक्ताः सततं बरह्मवादिनाम 25 तद इत्य अनभिसंधाय फलं यज्ञतपःक्रियाः दानक्रियाश च विविधाः करियन्ते मॊक्षकाङ्क्षिभिः 26 सद्भावे साधुभावे च सद इत्य एतत परयुज्यते परशस्ते कर्मणि तथा सच्छब्दः पार्थ युज्यते 27 यज्ञे तपसि दाने च सथितिः सद इति चॊच्यते कर्म चैव तदर्थीयं सद इत्य एवाभिधीयते 28 अश्रद्धया हुतं दत्तं तपस तप्तं कृतं च यत असद इत्य उच्यते पार्थ न च तत परेत्य नॊ इह |
1
arjuna uvāca ye śāstravidhim utsṛjya yajante śraddhayānvitāḥ teṣāṃ niṣṭhā tu kā kṛṣṇa sattvam āho rajas tamaḥ 2 śrībhagavān uvāca trividhā bhavati śraddhā dehināṃ sā svabhāvajā sāttvikī rājasī caiva tāmasī ceti tāṃ śṛṇu 3 sattvānurūpā sarvasya śraddhā bhavati bhārata śraddhāmayo 'yaṃ puruṣo yo yacchraddhaḥ sa eva saḥ 4 yajante sāttvikā devān yakṣarakṣāṃsi rājasāḥ pretān bhūtagaṇāṃś cānye yajante tāmasā janāḥ 5 aśāstravihitaṃ ghoraṃ tapyante ye tapo janāḥ dambhāhaṃkārasaṃyuktāḥ kāmarāgabalānvitāḥ 6 karśayantaḥ śarīrasthaṃ bhūtagrāmam acetasaḥ māṃ caivāntaḥśarīrasthaṃ tān viddhy āsuraniścayān 7 āhāras tv api sarvasya trividho bhavati priyaḥ yajñas tapas tathā dānaṃ teṣāṃ bhedam imaṃ śṛṇu 8 āyuḥsattvabalārogyasukhaprītivivardhanāḥ rasyāḥ snigdhāḥ sthirā hṛdyā āhārāḥ sāttvikapriyāḥ 9 kaṭvamlalavaṇātyuṣṇatīkṣṇarūkṣavidāhinaḥ āhārā rājasasyeṣṭā duḥkhaśokāmayapradāḥ 10 yātayāmaṃ gatarasaṃ pūti paryuṣitaṃ ca yat ucchiṣṭam api cāmedhyaṃ bhojanaṃ tāmasapriyam 11 aphalākāṅkṣibhir yajño vidhidṛṣṭo ya ijyate yaṣṭavyam eveti manaḥ samādhāya sa sāttvikaḥ 12 abhisaṃdhāya tu phalaṃ dambhārtham api caiva yat ijyate bharataśreṣṭha taṃ yajñaṃ viddhi rājasam 13 vidhihīnam asṛṣṭānnaṃ mantrahīnam adakṣiṇam śraddhāvirahitaṃ yajñaṃ tāmasaṃ paricakṣate 14 devadvijaguruprājñapūjanaṃ śaucam ārjavam brahmacaryam ahiṃsā ca śārīraṃ tapa ucyate 15 anudvegakaraṃ vākyaṃ satyaṃ priyahitaṃ ca yat svādhyāyābhyasanaṃ caiva vāṅmayaṃ tapa ucyate 16 manaḥprasādaḥ saumyatvaṃ maunam ātmavinigrahaḥ bhāvasaṃśuddhir ity etat tapo mānasam ucyate 17 śraddhayā parayā taptaṃ tapas tat trividhaṃ naraiḥ aphalākāṅkṣibhir yuktaiḥ sāttvikaṃ paricakṣate 18 satkāramānapūjārthaṃ tapo dambhena caiva yat kriyate tad iha proktaṃ rājasaṃ calam adhruvam 19 mūḍhagrāheṇātmano yat pīḍayā kriyate tapaḥ parasyotsādanārthaṃ vā tat tāmasam udāhṛtam 20 dātavyam iti yad dānaṃ dīyate 'nupakāriṇe deśe kāle ca pātre ca tad dānaṃ sāttvikaṃ smṛtam 21 yat tu pratyupakārārthaṃ phalam uddiśya vā punaḥ dīyate ca parikliṣṭaṃ tad dānaṃ rājasaṃ smṛtam 22 adeśakāle yad dānam apātrebhyaś ca dīyate asatkṛtam avajñātaṃ tat tāmasam udāhṛtam 23 oṃ tat sad iti nirdeśo brahmaṇas trividhaḥ smṛtaḥ brāhmaṇās tena vedāś ca yajñāś ca vihitāḥ purā 24 tasmād om ity udāhṛtya yajñadānatapaḥkriyāḥ pravartante vidhānoktāḥ satataṃ brahmavādinām 25 tad ity anabhisaṃdhāya phalaṃ yajñatapaḥkriyāḥ dānakriyāś ca vividhāḥ kriyante mokṣakāṅkṣibhiḥ 26 sadbhāve sādhubhāve ca sad ity etat prayujyate praśaste karmaṇi tathā sacchabdaḥ pārtha yujyate 27 yajñe tapasi dāne ca sthitiḥ sad iti cocyate karma caiva tadarthīyaṃ sad ity evābhidhīyate 28 aśraddhayā hutaṃ dattaṃ tapas taptaṃ kṛtaṃ ca yat asad ity ucyate pārtha na ca tat pretya no iha |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 6
Chapter 40
|
1
अर्जुन उवाच संन्यासस्य महाबाहॊ तत्त्वम इच्छामि वेदितुम तयागस्य च हृषीकेश पृथक केशिनिषूदन 2 शरीभगवान उवाच काम्यानां कर्मणां नयासं संन्यासं कवयॊ विदुः सर्वकर्मफलत्यागं पराहुस तयागं विचक्षणाः 3 तयाज्यं दॊषवद इत्य एके कर्म पराहुर मनीषिणः यज्ञदानतपःकर्म न तयाज्यम इति चापरे 4 निश्चयं शृणु मे तत्र तयागे भरतसत्तम तयागॊ हि पुरुषव्याघ्र तरिविधः संप्रकीर्तितः 5 यज्ञदानतपःकर्म न तयाज्यं कार्यम एव तत यज्ञॊ दानं तपश चैव पावनानि मनीषिणाम 6 एतान्य अपि तु कर्माणि सङ्गं तयक्त्वा फलानि च कर्तव्यानीति मे पार्थ निश्चितं मतम उत्तमम 7 नियतस्य तु संन्यासः कर्मणॊ नॊपपद्यते मॊहात तस्य परित्यागस तामसः परिकीर्तितः 8 दुःखम इत्य एव यत कर्म कायक्लेशभयात तयजेत स कृत्वा राजसं तयागं नैव तयागफलं लभेत 9 कार्यम इत्य एव यत कर्म नियतं करियते ऽरजुन सङ्गं तयक्त्वा फलं चैव स तयागः सात्त्विकॊ मतः 10 न दवेष्ट्य अकुशलं कर्म कुशले नानुषज्जते तयागी सत्त्वसमाविष्टॊ मेधावी छिन्नसंशयः 11 न हि देहभृता शक्यं तयक्तुं कर्माण्य अशेषतः यस तु कर्मफलत्यागी स तयागीत्य अभिधीयते 12 अनिष्टम इष्टं मिश्रं च तरिविधं कर्मणः फलम भवत्य अत्यागिनां परेत्य न तु संन्यासिनां कव चित 13 पञ्चैतानि महाबाहॊ कारणानि निबॊध मे सांख्ये कृतान्ते परॊक्तानि सिद्धये सर्वकर्मणाम 14 अधिष्ठानं तथा कर्ता करणं च पृथग्विधम विविधाश च पृथक्चेष्टा दैवं चैवात्र पञ्चमम 15 शरीरवाङ्मनॊभिर यत कर्म परारभते नरः नयाय्यं वा विपरीतं वा पञ्चैते तस्य हेतवः 16 तत्रैवं सति कर्तारम आत्मानं केवलं तु यः पश्यत्य अकृतबुद्धित्वान न स पश्यति दुर्मतिः 17 यस्य नाहंकृतॊ भावॊ बुद्धिर यस्य न लिप्यते हत्वापि स इमाँल लॊकान न हन्ति न निबध्यते 18 जञानं जञेयं परिज्ञाता तरिविधा कर्मचॊदना करणं कर्म कर्तेति तरिविधः कर्मसंग्रहः 19 जञानं कर्म च कर्ता च तरिधैव गुणभेदतः परॊच्यते गुणसंख्याने यथावच छृणु तान्य अपि 20 सर्वभूतेषु येनैकं भावम अव्ययम ईक्षते अविभक्तं विभक्तेषु तज जञानं विद्धि सात्त्विकम 21 पृथक्त्वेन तु यज जञानं नानाभावान पृथग्विधान वेत्ति सर्वेषु भूतेषु तज जञानं विद्धि राजसम 22 यत तु कृत्स्नवद एकस्मिन कार्ये सक्तम अहैतुकम अतत्त्वार्थवद अल्पं च तत तामसम उदाहृतम 23 नियतं सङ्गरहितम अरागद्वेषतः कृतम अफलप्रेप्सुना कर्म यत तत सात्त्विकम उच्यते 24 यत तु कामेप्सुना कर्म साहंकारेण वा पुनः करियते बहुलायासं तद राजसम उदाहृतम 25 अनुबन्धं कषयं हिंसाम अनपेक्ष्य च पौरुषम मॊहाद आरभ्यते कर्म यत तत तामसम उच्यते 26 मुक्तसङ्गॊ ऽनहंवादी धृत्युत्साहसमन्वितः सिद्ध्यसिद्ध्यॊर निर्विकारः कर्ता सात्त्विक उच्यते 27 रागी कर्मफलप्रेप्सुर लुब्धॊ हिंसात्मकॊ ऽशुचिः हर्षशॊकान्वितः कर्ता राजसः परिकीर्तितः 28 अयुक्तः पराकृतः सतब्धः शठॊ नैकृतिकॊ ऽलसः विषादी दीर्घसूत्री च कर्ता तामस उच्यते 29 बुद्धेर भेदं धृतेश चैव गुणतस तरिविधं शृणु परॊच्यमानम अशेषेण पृथक्त्वेन धनंजय 30 परवृत्तिं च निवृत्तिं च कार्याकार्ये भयाभये बन्धं मॊक्षं च या वेत्ति बुद्धिः सा पार्थ सात्त्विकी 31 यया धर्मम अधर्मं च कार्यं चाकार्यम एव च अयथावत परजानाति बुद्धिः सा पार्थ राजसी 32 अधर्मं धर्मम इति या मन्यते तमसावृता सर्वार्थान विपरीतांश च बुद्धिः सा पार्थ तामसी 33 धृत्या यया धारयते मनःप्राणेन्द्रियक्रियाः यॊगेनाव्यभिचारिण्या धृतिः सा पार्थ सात्त्विकी 34 यया तु धर्मकामार्थान धृत्या धारयते ऽरजुन परसङ्गेन फलाकाङ्क्षी धृतिः सा पार्थ राजसी 35 यया सवप्नं भयं शॊकं विषादं मदम एव च न विमुञ्चति दुर्मेधा धृतिः सा पार्थ तामसी 36 सुखं तव इदानीं तरिविधं शृणु मे भरतर्षभ अभ्यासाद रमते यत्र दुःखान्तं च निगच्छति 37 यत तदग्रे विषम इव परिणामे ऽमृतॊपमम तत सुखं सात्त्विकं परॊक्तम आत्मबुद्धिप्रसादजम 38 विषयेन्द्रियसंयॊगाद यत तदग्रे ऽमृतॊपमम परिणामे विषम इव तत सुखं राजसं समृतम 39 यद अग्रे चानुबन्धे च सुखं मॊहनम आत्मनः निद्रालस्यप्रमादॊत्थं तत तामसम उदाहृतम 40 न तद अस्ति पृथिव्यां वा दिवि देवेषु वा पुनः सत्त्वं परकृतिजैर मुक्तं यद एभिः सयात तरिभिर गुणैः 41 बराह्मणक्षत्रियविशां शूद्राणां च परंतप कर्माणि परविभक्तानि सवभावप्रभवैर गुणैः 42 शमॊ दमस तपः शौचं कषान्तिर आर्जवम एव च जञानं विज्ञानम आस्तिक्यं बरह्मकर्म सवभावजम 43 शौर्यं तेजॊ धृतिर दाक्ष्यं युद्धे चाप्य अपलायनम दानम ईश्वरभावश च कषात्रं कर्म सवभावजम 44 कृषिगॊरक्ष्यवाणिज्यं वैश्यकर्म सवभावजम परिचर्यात्मकं कर्म शूद्रस्यापि सवभावजम 45 सवे सवे कर्मण्य अभिरतः संसिद्धिं लभते नरः सवकर्मनिरतः सिद्धिं यथा विन्दति तच छृणु 46 यतः परवृत्तिर भूतानां येन सर्वम इदं ततम सवकर्मणा तम अभ्यर्च्य सिद्धिं विन्दति मानवः 47 शरेयान सवधर्मॊ विगुणः परधर्मात सवनुष्ठितात सवभावनियतं कर्म कुर्वन नाप्नॊति किल्बिषम 48 सहजं कर्म कौन्तेय सदॊषम अपि न तयजेत सर्वारम्भा हि दॊषेण धूमेनाग्निर इवावृताः 49 असक्तबुद्धिः सर्वत्र जितात्मा विगतस्पृहः नैष्कर्म्यसिद्धिं परमां संन्यासेनाधिगच्छति 50 सिद्धिं पराप्तॊ यथा बरह्म तथाप्नॊति निबॊध मे समासेनैव कौन्तेय निष्ठा जञानस्य या परा 51 बुद्ध्या विशुद्धया युक्तॊ धृत्यात्मानं नियम्य च शब्दादीन विषयांस तयक्त्वा रागद्वेषौ वयुदस्य च 52 विविक्तसेवी लघ्वाशी यतवाक्कायमानसः धयानयॊगपरॊ नित्यं वैराग्यं समुपाश्रितः 53 अहंकारं बलं दर्पं कामं करॊधं परिग्रहम विमुच्य निर्ममः शान्तॊ बरह्मभूयाय कल्पते 54 बरह्मभूतः परसन्नात्मा न शॊचति न काङ्क्षति समः सर्वेषु भूतेषु मद्भक्तिं लभते पराम 55 भक्त्या माम अभिजानाति यावान यश चास्मि तत्त्वतः ततॊ मां तत्त्वतॊ जञात्वा विशते तदनन्तरम 56 सर्वकर्माण्य अपि सदा कुर्वाणॊ मद्व्यपाश्रयः मत्प्रसादाद अवाप्नॊति शाश्वतं पदम अव्ययम 57 चेतसा सर्वकर्माणि मयि संन्यस्य मत्परः बुद्धियॊगम उपाश्रित्य मच्चित्तः सततं भव 58 मच्चित्तः सर्वदुर्गाणि मत्प्रसादात तरिष्यसि अथ चेत तवम अहंकारान न शरॊष्यसि विनङ्क्ष्यसि 59 यद अहंकारम आश्रित्य न यॊत्स्य इति मन्यसे मिथ्यैष वयवसायस ते परकृतिस तवां नियॊक्ष्यति 60 सवभावजेन कौन्तेय निबद्धः सवेन कर्मणा कर्तुं नेच्छसि यन मॊहात करिष्यस्य अवशॊ ऽपि तत 61 ईश्वरः सर्वभूतानां हृद्देशे ऽरजुन तिष्ठति भरामयन सर्वभूतानि यन्त्रारूढानि मायया 62 तम एव शरणं गच्छ सर्वभावेन भारत तत्प्रसादात परां शान्तिं सथानं पराप्स्यसि शाश्वतम 63 इति ते जञानम आख्यातं गुह्याद गुह्यतरं मया विमृश्यैतद अशेषेण यथेच्छसि तथा कुरु 64 सर्वगुह्यतमं भूयः शृणु मे परमं वचः इष्टॊ ऽसि मे दृढम इति ततॊ वक्ष्यामि ते हितम 65 मन्मना भव मद्भक्तॊ मद्याजी मां नमस्कुरु माम एवैष्यसि सत्यं ते परतिजाने परियॊ ऽसि मे 66 सर्वधर्मान परित्यज्य माम एकं शरणं वरज अहं तवा सर्वपापेभ्यॊ मॊक्षयिष्यामि मा शुचः 67 इदं ते नातपस्काय नाभक्ताय कदा चन न चाशुश्रूषवे वाच्यं न च मां यॊ ऽभयसूयति 68 य इदं परमं गुह्यं मद्भक्तेष्व अभिधास्यति भक्तिं मयि परां कृत्वा माम एवैष्यत्य असंशयः 69 न च तस्मान मनुष्येषु कश चिन मे परियकृत्तमः भविता न च मे तस्माद अन्यः परियतरॊ भुवि 70 अध्येष्यते च य इमं धर्म्यं संवादम आवयॊः जञानयज्ञेन तेनाहम इष्टः सयाम इति मे मतिः 71 शरद्धावान अनसूयश च शृणुयाद अपि यॊ नरः सॊ ऽपि मुक्तः शुभाँल लॊकान पराप्नुयात पुण्यकर्मणाम 72 कच चिद एतच छरुतं पार्थ तवयैकाग्रेण चेतसा कच चिद अज्ञानसंमॊहः परनष्टस ते धनंजय 73 अर्जुन उवाच नष्टॊ मॊहः समृतिर लब्धा तवत्प्रसादान मयाच्युत सथितॊ ऽसमि गतसंदेहः करिष्ये वचनं तव 74 संजय उवाच इत्य अहं वासुदेवस्य पार्थस्य च महात्मनः संवादम इमम अश्रौषम अद्भुतं रॊमहर्षणम 75 वयासप्रसादाच छरुतवान एतद गुह्यम अहं परम यॊगं यॊगेश्वरात कृष्णात साक्षात कथयतः सवयम 76 राजन संस्मृत्य संस्मृत्य संवादम इमम अद्भुतम केशवार्जुनयॊः पुण्यं हृष्यामि च मुहुर मुहुः 77 तच च संस्मृत्य संस्मृत्य रूपम अत्यद्भुतं हरेः विस्मयॊ मे महान राजन हृष्यामि च पुनः पुनः 78 यत्र यॊगेश्वरः कृष्णॊ यत्र पार्थॊ धनुर्धरः तत्र शरीर विजयॊ भूतिर धरुवा नीतिर मतिर मम |
1
arjuna uvāca saṃnyāsasya mahābāho tattvam icchāmi veditum tyāgasya ca hṛṣīkeśa pṛthak keśiniṣūdana 2 śrībhagavān uvāca kāmyānāṃ karmaṇāṃ nyāsaṃ saṃnyāsaṃ kavayo viduḥ sarvakarmaphalatyāgaṃ prāhus tyāgaṃ vicakṣaṇāḥ 3 tyājyaṃ doṣavad ity eke karma prāhur manīṣiṇaḥ yajñadānatapaḥkarma na tyājyam iti cāpare 4 niścayaṃ śṛṇu me tatra tyāge bharatasattama tyāgo hi puruṣavyāghra trividhaḥ saṃprakīrtitaḥ 5 yajñadānatapaḥkarma na tyājyaṃ kāryam eva tat yajño dānaṃ tapaś caiva pāvanāni manīṣiṇām 6 etāny api tu karmāṇi saṅgaṃ tyaktvā phalāni ca kartavyānīti me pārtha niścitaṃ matam uttamam 7 niyatasya tu saṃnyāsaḥ karmaṇo nopapadyate mohāt tasya parityāgas tāmasaḥ parikīrtitaḥ 8 duḥkham ity eva yat karma kāyakleśabhayāt tyajet sa kṛtvā rājasaṃ tyāgaṃ naiva tyāgaphalaṃ labhet 9 kāryam ity eva yat karma niyataṃ kriyate 'rjuna saṅgaṃ tyaktvā phalaṃ caiva sa tyāgaḥ sāttviko mataḥ 10 na dveṣṭy akuśalaṃ karma kuśale nānuṣajjate tyāgī sattvasamāviṣṭo medhāvī chinnasaṃśayaḥ 11 na hi dehabhṛtā śakyaṃ tyaktuṃ karmāṇy aśeṣataḥ yas tu karmaphalatyāgī sa tyāgīty abhidhīyate 12 aniṣṭam iṣṭaṃ miśraṃ ca trividhaṃ karmaṇaḥ phalam bhavaty atyāgināṃ pretya na tu saṃnyāsināṃ kva cit 13 pañcaitāni mahābāho kāraṇāni nibodha me sāṃkhye kṛtānte proktāni siddhaye sarvakarmaṇām 14 adhiṣṭhānaṃ tathā kartā karaṇaṃ ca pṛthagvidham vividhāś ca pṛthakceṣṭā daivaṃ caivātra pañcamam 15 śarīravāṅmanobhir yat karma prārabhate naraḥ nyāyyaṃ vā viparītaṃ vā pañcaite tasya hetavaḥ 16 tatraivaṃ sati kartāram ātmānaṃ kevalaṃ tu yaḥ paśyaty akṛtabuddhitvān na sa paśyati durmatiḥ 17 yasya nāhaṃkṛto bhāvo buddhir yasya na lipyate hatvāpi sa imāṁl lokān na hanti na nibadhyate 18 jñānaṃ jñeyaṃ parijñātā trividhā karmacodanā karaṇaṃ karma karteti trividhaḥ karmasaṃgrahaḥ 19 jñānaṃ karma ca kartā ca tridhaiva guṇabhedataḥ procyate guṇasaṃkhyāne yathāvac chṛṇu tāny api 20 sarvabhūteṣu yenaikaṃ bhāvam avyayam īkṣate avibhaktaṃ vibhakteṣu taj jñānaṃ viddhi sāttvikam 21 pṛthaktvena tu yaj jñānaṃ nānābhāvān pṛthagvidhān vetti sarveṣu bhūteṣu taj jñānaṃ viddhi rājasam 22 yat tu kṛtsnavad ekasmin kārye saktam ahaitukam atattvārthavad alpaṃ ca tat tāmasam udāhṛtam 23 niyataṃ saṅgarahitam arāgadveṣataḥ kṛtam aphalaprepsunā karma yat tat sāttvikam ucyate 24 yat tu kāmepsunā karma sāhaṃkāreṇa vā punaḥ kriyate bahulāyāsaṃ tad rājasam udāhṛtam 25 anubandhaṃ kṣayaṃ hiṃsām anapekṣya ca pauruṣam mohād ārabhyate karma yat tat tāmasam ucyate 26 muktasaṅgo 'nahaṃvādī dhṛtyutsāhasamanvitaḥ siddhyasiddhyor nirvikāraḥ kartā sāttvika ucyate 27 rāgī karmaphalaprepsur lubdho hiṃsātmako 'śuciḥ harṣaśokānvitaḥ kartā rājasaḥ parikīrtitaḥ 28 ayuktaḥ prākṛtaḥ stabdhaḥ śaṭho naikṛtiko 'lasaḥ viṣādī dīrghasūtrī ca kartā tāmasa ucyate 29 buddher bhedaṃ dhṛteś caiva guṇatas trividhaṃ śṛṇu procyamānam aśeṣeṇa pṛthaktvena dhanaṃjaya 30 pravṛttiṃ ca nivṛttiṃ ca kāryākārye bhayābhaye bandhaṃ mokṣaṃ ca yā vetti buddhiḥ sā pārtha sāttvikī 31 yayā dharmam adharmaṃ ca kāryaṃ cākāryam eva ca ayathāvat prajānāti buddhiḥ sā pārtha rājasī 32 adharmaṃ dharmam iti yā manyate tamasāvṛtā sarvārthān viparītāṃś ca buddhiḥ sā pārtha tāmasī 33 dhṛtyā yayā dhārayate manaḥprāṇendriyakriyāḥ yogenāvyabhicāriṇyā dhṛtiḥ sā pārtha sāttvikī 34 yayā tu dharmakāmārthān dhṛtyā dhārayate 'rjuna prasaṅgena phalākāṅkṣī dhṛtiḥ sā pārtha rājasī 35 yayā svapnaṃ bhayaṃ śokaṃ viṣādaṃ madam eva ca na vimuñcati durmedhā dhṛtiḥ sā pārtha tāmasī 36 sukhaṃ tv idānīṃ trividhaṃ śṛṇu me bharatarṣabha abhyāsād ramate yatra duḥkhāntaṃ ca nigacchati 37 yat tadagre viṣam iva pariṇāme 'mṛtopamam tat sukhaṃ sāttvikaṃ proktam ātmabuddhiprasādajam 38 viṣayendriyasaṃyogād yat tadagre 'mṛtopamam pariṇāme viṣam iva tat sukhaṃ rājasaṃ smṛtam 39 yad agre cānubandhe ca sukhaṃ mohanam ātmanaḥ nidrālasyapramādotthaṃ tat tāmasam udāhṛtam 40 na tad asti pṛthivyāṃ vā divi deveṣu vā punaḥ sattvaṃ prakṛtijair muktaṃ yad ebhiḥ syāt tribhir guṇaiḥ 41 brāhmaṇakṣatriyaviśāṃ śūdrāṇāṃ ca paraṃtapa karmāṇi pravibhaktāni svabhāvaprabhavair guṇaiḥ 42 śamo damas tapaḥ śaucaṃ kṣāntir ārjavam eva ca jñānaṃ vijñānam āstikyaṃ brahmakarma svabhāvajam 43 śauryaṃ tejo dhṛtir dākṣyaṃ yuddhe cāpy apalāyanam dānam īśvarabhāvaś ca kṣātraṃ karma svabhāvajam 44 kṛṣigorakṣyavāṇijyaṃ vaiśyakarma svabhāvajam paricaryātmakaṃ karma śūdrasyāpi svabhāvajam 45 sve sve karmaṇy abhirataḥ saṃsiddhiṃ labhate naraḥ svakarmanirataḥ siddhiṃ yathā vindati tac chṛṇu 46 yataḥ pravṛttir bhūtānāṃ yena sarvam idaṃ tatam svakarmaṇā tam abhyarcya siddhiṃ vindati mānavaḥ 47 śreyān svadharmo viguṇaḥ paradharmāt svanuṣṭhitāt svabhāvaniyataṃ karma kurvan nāpnoti kilbiṣam 48 sahajaṃ karma kaunteya sadoṣam api na tyajet sarvārambhā hi doṣeṇa dhūmenāgnir ivāvṛtāḥ 49 asaktabuddhiḥ sarvatra jitātmā vigataspṛhaḥ naiṣkarmyasiddhiṃ paramāṃ saṃnyāsenādhigacchati 50 siddhiṃ prāpto yathā brahma tathāpnoti nibodha me samāsenaiva kaunteya niṣṭhā jñānasya yā parā 51 buddhyā viśuddhayā yukto dhṛtyātmānaṃ niyamya ca śabdādīn viṣayāṃs tyaktvā rāgadveṣau vyudasya ca 52 viviktasevī laghvāśī yatavākkāyamānasaḥ dhyānayogaparo nityaṃ vairāgyaṃ samupāśritaḥ 53 ahaṃkāraṃ balaṃ darpaṃ kāmaṃ krodhaṃ parigraham vimucya nirmamaḥ śānto brahmabhūyāya kalpate 54 brahmabhūtaḥ prasannātmā na śocati na kāṅkṣati samaḥ sarveṣu bhūteṣu madbhaktiṃ labhate parām 55 bhaktyā mām abhijānāti yāvān yaś cāsmi tattvataḥ tato māṃ tattvato jñātvā viśate tadanantaram 56 sarvakarmāṇy api sadā kurvāṇo madvyapāśrayaḥ matprasādād avāpnoti śāśvataṃ padam avyayam 57 cetasā sarvakarmāṇi mayi saṃnyasya matparaḥ buddhiyogam upāśritya maccittaḥ satataṃ bhava 58 maccittaḥ sarvadurgāṇi matprasādāt tariṣyasi atha cet tvam ahaṃkārān na śroṣyasi vinaṅkṣyasi 59 yad ahaṃkāram āśritya na yotsya iti manyase mithyaiṣa vyavasāyas te prakṛtis tvāṃ niyokṣyati 60 svabhāvajena kaunteya nibaddhaḥ svena karmaṇā kartuṃ necchasi yan mohāt kariṣyasy avaśo 'pi tat 61 īśvaraḥ sarvabhūtānāṃ hṛddeśe 'rjuna tiṣṭhati bhrāmayan sarvabhūtāni yantrārūḍhāni māyayā 62 tam eva śaraṇaṃ gaccha sarvabhāvena bhārata tatprasādāt parāṃ śāntiṃ sthānaṃ prāpsyasi śāśvatam 63 iti te jñānam ākhyātaṃ guhyād guhyataraṃ mayā vimṛśyaitad aśeṣeṇa yathecchasi tathā kuru 64 sarvaguhyatamaṃ bhūyaḥ śṛṇu me paramaṃ vacaḥ iṣṭo 'si me dṛḍham iti tato vakṣyāmi te hitam 65 manmanā bhava madbhakto madyājī māṃ namaskuru mām evaiṣyasi satyaṃ te pratijāne priyo 'si me 66 sarvadharmān parityajya mām ekaṃ śaraṇaṃ vraja ahaṃ tvā sarvapāpebhyo mokṣayiṣyāmi mā śucaḥ 67 idaṃ te nātapaskāya nābhaktāya kadā cana na cāśuśrūṣave vācyaṃ na ca māṃ yo 'bhyasūyati 68 ya idaṃ paramaṃ guhyaṃ madbhakteṣv abhidhāsyati bhaktiṃ mayi parāṃ kṛtvā mām evaiṣyaty asaṃśayaḥ 69 na ca tasmān manuṣyeṣu kaś cin me priyakṛttamaḥ bhavitā na ca me tasmād anyaḥ priyataro bhuvi 70 adhyeṣyate ca ya imaṃ dharmyaṃ saṃvādam āvayoḥ jñānayajñena tenāham iṣṭaḥ syām iti me matiḥ 71 śraddhāvān anasūyaś ca śṛṇuyād api yo naraḥ so 'pi muktaḥ śubhāṁl lokān prāpnuyāt puṇyakarmaṇām 72 kac cid etac chrutaṃ pārtha tvayaikāgreṇa cetasā kac cid ajñānasaṃmohaḥ pranaṣṭas te dhanaṃjaya 73 arjuna uvāca naṣṭo mohaḥ smṛtir labdhā tvatprasādān mayācyuta sthito 'smi gatasaṃdehaḥ kariṣye vacanaṃ tava 74 saṃjaya uvāca ity ahaṃ vāsudevasya pārthasya ca mahātmanaḥ saṃvādam imam aśrauṣam adbhutaṃ romaharṣaṇam 75 vyāsaprasādāc chrutavān etad guhyam ahaṃ param yogaṃ yogeśvarāt kṛṣṇāt sākṣāt kathayataḥ svayam 76 rājan saṃsmṛtya saṃsmṛtya saṃvādam imam adbhutam keśavārjunayoḥ puṇyaṃ hṛṣyāmi ca muhur muhuḥ 77 tac ca saṃsmṛtya saṃsmṛtya rūpam atyadbhutaṃ hareḥ vismayo me mahān rājan hṛṣyāmi ca punaḥ punaḥ 78 yatra yogeśvaraḥ kṛṣṇo yatra pārtho dhanurdharaḥ tatra śrīr vijayo bhūtir dhruvā nītir matir mama |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 6
Chapter 41
|
1
संजय उवाच ततॊ धनंजयं दृष्ट्वा बाणगाण्डीवधारिणम पुनर एव महानादं वयसृजन्त महारथाः 2 पाण्डवाः सॊमकाश चैव ये चैषाम अनुयायिनः दध्मुश च मुदिताः शङ्खान वीराः सागरसंभवान 3 ततॊ भेर्यश च पेश्यश च करकचा गॊविषाणिकाः सहसैवाभ्यहन्यन्त ततः शब्दॊ महान अभूत 4 अथ देवाः सगन्धर्वाः पितरश च जनेश्वर सिद्धचारणसंघाश च समीयुस ते दिदृक्षया 5 ऋषयश च महाभागाः पुरस्कृत्य शतक्रतुम समीयुस तत्र सहिता दरष्टुं तद वैशसं महत 6 ततॊ युधिष्ठिरॊ दृष्ट्वा युद्धाय सुसमुद्यते ते सेने सागरप्रख्ये मुहुः परचलिते नृप 7 विमुच्य कवचं वीरॊ निक्षिप्य च वरायुधम अवरुह्य रथात तूर्णं पद्भ्याम एव कृताञ्जलिः 8 पितामहम अभिप्रेक्ष्य धर्मराजॊ युधिष्ठिरः वाग्यतः परययौ येन पराङ्मुखॊ रिपुवाहिनीम 9 तं परयान्तम अभिप्रेक्ष्य कुन्तीपुत्रॊ धनंजयः अवतीर्य रथात तूर्णं भरातृभिः सहितॊ ऽनवयात 10 वासुदेवश च भगवान पृष्ठतॊ ऽनुजगाम ह यथामुख्याश च राजानस तम अन्वाजग्मुर उत्सुकाः 11 अर्जुन उवाच किं ते वयवसितं राजन यद अस्मान अपहाय वै पद्भ्याम एव परयातॊ ऽसि पराङ्मुखॊ रिपुवाहिनीम 12 भीमसेन उवाच कव गमिष्यसि राजेन्द्र निक्षिप्तकवचायुधः दंशितेष्व अरिसैन्येषु भरातॄन उत्सृज्य पार्थिव 13 नकुल उवाच एवंगते तवयि जयेष्ठे मम भरातरि भारत भीर मे दुनॊति हृदयं बरूहि गन्ता भवान कव नु 14 सहदेव उवाच अस्मिन रणसमूहे वै वर्तमाने महाभये यॊद्धव्ये कव नु गन्तासि शत्रून अभिमुखॊ नृप 15 संजय उवाच एवम आभाष्यमाणॊ ऽपि भरातृभिः कुरुनन्दन नॊवाच वाग्यतः किं चिद गच्छत्य एव युधिष्ठिरः 16 तान उवाच महाप्राज्ञॊ वासुदेवॊ महामनाः अभिप्रायॊ ऽसय विज्ञातॊ मयेति परहसन्न इव 17 एष भीष्मं तथा दरॊणं गौतमं शल्यम एव च अनुमान्य गुरून सर्वान यॊत्स्यते पार्थिवॊ ऽरिभिः 18 शरूयते हि पुराकल्पे गुरून अननुमान्य यः युध्यते स भवेद वयक्तम अपध्यातॊ महत्तरैः 19 अनुमान्य यथाशास्त्रं यस तु युध्येन महत्तरैः धरुवस तस्य जयॊ युद्धे भवेद इति मतिर मम 20 एवं बरुवति कृष्णे तु धार्तराष्ट्रचमूं परति हाहाकारॊ महान आसीन निःशब्दास तव अपरे ऽभवन 21 दृष्ट्वा युधिष्ठिरं दूराद धार्तराष्ट्रस्य सैनिकाः मिथः संकथयां चक्रुर नेशॊ ऽसति कुलपांसनः 22 वयक्तं भीत इवाभ्येति राजासौ भीष्मम अन्तिकात युधिष्ठिरः ससॊदर्यः शरणार्थं परयाचकः 23 धनंजये कथं नाथे पाण्डवे च वृकॊदरे नकुले सहदेवे च भीतॊ ऽभयेति च पाण्डवः 24 न नूनं कषत्रियकुले जातः संप्रथिते भुवि यथास्य हृदयं भीतम अल्पसत्त्वस्य संयुगे 25 ततस ते कषत्रियाः सर्वे परशंसन्ति सम कौरवान हृष्टाः सुमनसॊ भूत्वा चैलानि दुधुवुः पृथक 26 वयनिन्दन्त ततः सर्वे यॊधास तत्र विशां पते युधिष्ठिरं ससॊदर्यं सहितं केशवेन ह 27 ततस तत कौरवं सैन्यं धिक्कृत्वा तु युधिष्ठिरम निःशब्दम अभवत तूर्णं पुनर एव विशां पते 28 किं नु वक्ष्यति राजासौ किं भीष्मः परतिवक्ष्यति किं भीमः समरश्लाघी किं नु कृष्णार्जुनाव इति 29 विवक्षितं किम अस्येति संशयः सुमहान अभूत उभयॊः सेनयॊ राजन युधिष्ठिरकृते तदा 30 स विगाह्य चमूं शत्रॊः शरशक्तिसमाकुलाम भीष्मम एवाभ्ययात तूर्णं भरातृभिः परिवारितः 31 तम उवाच ततः पादौ कराभ्यां पीड्य पाण्डवः भीष्मं शांतनवं राजा युद्धाय समुपस्थितम 32 युधिष्ठिर उवाच आमन्त्रये तवां दुर्धर्ष यॊत्स्ये तात तवया सह अनुजानीहि मां तात आशिषश च परयॊजय 33 भीष्म उवाच यद्य एवं नाभिगच्छेथा युधि मां पृथिवीपते शपेयं तवां महाराज पराभावाय भारत 34 परीतॊ ऽसमि पुत्र युध्यस्व जयम आप्नुहि पाण्डव यत ते ऽभिलषितं चान्यत तद अवाप्नुहि संयुगे 35 वरियतां च वरः पार्थ किम अस्मत्तॊ ऽभिकाङ्क्षसि एवं गते महाराज न तवास्ति पराजयः 36 अर्थस्य पुरुषॊ दासॊ दासस तव अर्थॊ न कस्य चित इति सत्यं महाराज बद्धॊ ऽसम्य अर्थेन कौरवैः 37 अतस तवां कलीबवद वाक्यं बरवीमि कुरुनन्दन हृतॊ ऽसम्य अर्थेन कौरव्य युद्धाद अन्यत किम इच्छसि 38 युधिष्ठिर उवाच मन्त्रयस्व महाप्राज्ञ हितैषी मम नित्यशः युध्यस्व कौरवस्यार्थे ममैष सततं वरः 39 भीष्म उवाच राजन किम अत्र साह्यं ते करॊमि कुरुनन्दन कामं यॊत्स्ये परस्यार्थे बरूहि यत ते विवक्षितम 40 युधिष्ठिर उवाच कथं जयेयं संग्रामे भवन्तम अपराजितम एतन मे मन्त्रय हितं यदि शरेयः परपश्यसि 41 भीष्म उवाच न तं पश्यामि कौन्तेय यॊ मां युध्यन्तम आहवे विजयेत पुमान कश चिद अपि साक्षाच छतक्रतुः 42 युधिष्ठिर उवाच हन्त पृच्छामि तस्मात तवां पितामह नमॊ ऽसतु ते जयॊपायं बरवीहि तवम आत्मनः समरे परैः 43 भीष्म उवाच न शत्रुं तात पश्यामि समरे यॊ जयेत माम न तावन मृत्युकालॊ मे पुनरागमनं कुरु 44 संजय उवाच ततॊ युधिष्ठिरॊ वाक्यं भीष्मस्य कुरुनन्दन शिरसा परतिजग्राह भूयस तम अभिवाद्य च 45 परायात पुनर महाबाहुर आचार्यस्य रथं परति पश्यतां सर्वसैन्यानां मध्येन भरातृभिः सह 46 स दरॊणम अभिवाद्याथ कृत्वा चैव परदक्षिणम उवाच वाचा दुर्धर्षम आत्मनिःश्रेयसं वचः 47 आमन्त्रये तवां भगवन यॊत्स्ये विगतकल्मषः जयेयं च रिपून सर्वान अनुज्ञातस तवया दविज 48 दरॊण उवाच यदि मां नाभिगच्छेथा युद्धाय कृतनिश्चयः शपेयं तवां महाराज पराभावाय सर्वशः 49 तद युधिष्ठिर तुष्टॊ ऽसमि पूजितश च तवयानघ अनुजानामि युध्यस्व विजयं समवाप्नुहि 50 करवाणि च ते कामं बरूहि यत ते ऽभिकाङ्क्षितम एवं गते महाराज युद्धाद अन्यत किम इच्छसि 51 अर्थस्य पुरुषॊ दासॊ दासस तव अर्थॊ न कस्य चित इति सत्यं महाराज बद्धॊ ऽसम्य अर्थेन कौरवैः 52 अतस तवां कलीबवद बरूमॊ युद्धाद अन्यत किम इच्छसि यॊत्स्यामि कौरवस्यार्थे तवाशास्यॊ जयॊ मया 53 युधिष्ठिर उवाच जयम आशास्स्व मे बरह्मन मन्त्रयस्व च मद्धितम युध्यस्व कौरवस्यार्थे वर एष वृतॊ मया 54 दरॊण उवाच धरुवस ते विजयॊ राजन यस्य मन्त्री हरिस तव अहं च तवाभिजानामि रणे शत्रून विजेष्यसि 55 यतॊ धर्मस ततः कृष्णॊ यतः कृष्णस ततॊ जयः युध्यस्व गच्छ कौन्तेय पृच्छ मां किं बरवीमि ते 56 युधिष्ठिर उवाच पृच्छामि तवां दविजश्रेष्ठ शृणु मे यद विवक्षितम कथं जयेयं संग्रामे भवन्तम अपराजितम 57 दरॊण उवाच न ते ऽसति विजयस तावद यावद युध्याम्य अहं रणे ममाशु निधने राजन यतस्व सह सॊदरैः 58 युधिष्ठिर उवाच हन्त तस्मान महाबाहॊ वधॊपायं वदात्मनः आचार्य परणिपत्यैष पृच्छामि तवां नमॊ ऽसतु ते 59 दरॊण उवाच न शत्रुं तात पश्यामि यॊ मां हन्याद रणे सथितम युध्यमानं सुसंरब्धं शरवर्षौघवर्षिणम 60 ऋते परायगतं राजन नयस्तशस्त्रम अचेतनम हन्यान मां युधि यॊधानां सत्यम एतद बरवीमि ते 61 शस्त्रं चाहं रणे जह्यां शरुत्वा सुमहद अप्रियम शरद्धेयवाक्यात पुरुषाद एतत सत्यं बरवीमि ते 62 संजय उवाच एतच छरुत्वा महाराज भारद्वाजस्य धीमतः अनुमान्य तम आचार्यं परायाच छारद्वतं परति 63 सॊ ऽभिवाद्य कृपं राजा कृत्वा चापि परदक्षिणम उवाच दुर्धर्षतमं वाक्यं वाक्यविशारदः 64 अनुमानये तवां यॊत्स्यामि गुरॊ विगतकल्मषः जयेयं च रिपून सर्वान अनुज्ञातस तवयानघ 65 कृप उवाच यदि मां नाभिगच्छेथा युद्धाय कृतनिश्चयः शपेयं तवां महाराज पराभावाय सर्वशः 66 अर्थस्य पुरुषॊ दासॊ दासस तव अर्थॊ न कस्य चित इति सत्यं महाराज बद्धॊ ऽसम्य अर्थेन कौरवैः 67 तेषाम अर्थे महाराज यॊद्धव्यम इति मे मतिः अतस तवां कलीबवद बरूमि युद्धाद अन्यत किम इच्छसि 68 युधिष्ठिर उवाच हन्त पृच्छामि ते तस्माद आचार्य शृणु मे वचः 69 संजय उवाच इत्य उक्त्वा वयथितॊ राजा नॊवाच गतचेतनः तं गौतमः परत्युवाच विज्ञायास्य विवक्षितम अवध्यॊ ऽहं महीपाल युध्यस्व जयम आप्नुहि 70 परीतस तव अभिगमेनाहं जयं तव नराधिप आशासिष्ये सदॊत्थाय सत्यम एतद बरवीमि ते 71 एतच छरुत्वा महाराज गौतमस्य वचस तदा अनुमान्य कृपं राजा परययौ येन मद्रराट 72 स शल्यम अभिवाद्याथ कृत्वा चाभिप्रदक्षिणम उवाच राजा दुर्धर्षम आत्मनिःश्रेयसं वचः 73 अनुमानये तवां यॊत्स्यामि गुरॊ विगतकल्मषः जयेयं च महाराज अनुज्ञातस तवया रिपून 74 शल्य उवाच यदि मां नाभिगच्छेथा युद्धाय कृतनिश्चयः शपेयं तवां महाराज पराभावाय वै रणे 75 तुष्टॊ ऽसमि पूजितश चास्मि यत काङ्क्षसि तद अस्तु ते अनुजानामि चैव तवां युध्यस्व जयम आप्नुहि 76 बरूहि चैव परं वीर केनार्थः किं ददामि ते एवं गते महाराज युद्धाद अन्यत किम इच्छसि 77 अर्थस्य पुरुषॊ दासॊ दासस तव अर्थॊ न कस्य चित इति सत्यं महाराज बद्धॊ ऽसम्य अर्थेन कौरवैः 78 करिष्यामि हि ते कामं भागिनेय यथेप्सितम बरवीम्य अतः कलीबवत तवां युद्धाद अन्यत किम इच्छसि 79 युधिष्ठिर उवाच मन्त्रयस्व महाराज नित्यं मद्धितम उत्तमम कामं युध्य परस्यार्थे वरम एतद वृणॊम्य अहम 80 शल्य उवाच बरूहि किम अत्र साह्यं ते करॊमि नृपसत्तम कामं यॊत्स्ये परस्यार्थे वृतॊ ऽसम्य अर्थेन कौरवैः 81 युधिष्ठिर उवाच स एव मे वरः सत्य उद्यॊगे यस तवया कृतः सूतपुत्रस्य संग्रामे कार्यस तेजॊवधस तवया 82 शल्य उवाच संपत्स्यत्य एष ते कामः कुन्तीपुत्र यथेप्सितः गच्छ युध्यस्व विस्रब्धं परतिजाने जयं तव 83 संजय उवाच अनुमान्याथ कौन्तेयॊ मातुलं मद्रकेश्वरम निर्जगाम महासैन्याद भरातृभिः परिवारितः 84 वासुदेवस तु राधेयम आहवे ऽभिजगाम वै तत एनम उवाचेदं पाण्डवार्थे गदाग्रजः 85 शरुतं मे कर्ण भीष्मस्य दवेषात किल न यॊत्स्यसि अस्मान वरय राधेय यावद भीष्मॊ न हन्यते 86 हते तु भीष्मे राधेय पुनर एष्यसि संयुगे धार्तराष्ट्रस्य साहाय्यं यदि पश्यसि चेत समम 87 कर्ण उवाच न विप्रियं करिष्यामि धार्तराष्ट्रस्य केशव तयक्तप्राणं हि मां विद्धि दुर्यॊधनहितैषिणम 88 संजय उवाच तच छरुत्वा वचनं कृष्णः संन्यवर्तत भारत युधिष्ठिरपुरॊगैश च पाण्डवैः सह संगतः 89 अथ सैन्यस्य मध्ये तु पराक्रॊशत पाण्डवाग्रजः यॊ ऽसमान वृणॊति तद अहं वरये साह्यकारणात 90 अथ तान समभिप्रेक्ष्य युयुत्सुर इदम अब्रवीत परीतात्मा धर्मराजानं कुन्तीपुत्रं युधिष्ठिरम 91 अहं यॊत्स्यामि मिषतः संयुगे धार्तराष्ट्रजान युष्मद अर्थे महाराज यदि मां वृणुषे ऽनघ 92 युधिष्ठिर उवाच एह्य एहि सर्वे यॊत्स्यामस तव भरातॄन अपण्डितान युयुत्सॊ वासुदेवश च वयं च बरूम सर्वशः 93 वृणॊमि तवां महाबाहॊ युध्यस्व मम कारणात तवयि पिण्डश च तन्तुश च धृतराष्ट्रस्य दृश्यते 94 भजस्वास्मान राजपुत्र भजमानान महाद्युते न भविष्यति दुर्बुद्धिर धार्तराष्ट्रॊ ऽतयमर्षणः 95 संजय उवाच ततॊ युयुत्सुः कौरव्यः परित्यज्य सुतांस तव जगाम पाण्डुपुत्राणां सेनां विश्राव्य दुन्दुभिम 96 ततॊ युधिष्ठिरॊ राजा संप्रहृष्टः सहानुजैः जग्राह कवचं भूयॊ दीप्तिमत कनकॊज्ज्वलम 97 परत्यपद्यन्त ते सर्वे रथान सवान पुरुषर्षभाः ततॊ वयूहं यथापूर्वं परत्यव्यूहन्त ते पुनः 98 अवादयन दुन्दुभींश च शतशश चैव पुष्करान सिंहनादांश च विविधान विनेदुः पुरुषर्षभाः 99 रथस्थान पुरुषव्याघ्रान पाण्डवान परेक्ष्य पार्थिवाः धृष्टद्युम्नादयः सर्वे पुनर जहृषिरे मुदा 100 गौरवं पाण्डुपुत्राणां मान्यान मानयतां च तान दृष्ट्वा महीक्षितस तत्र पूजयां चक्रिरे भृशम 101 सौहृदं च कृपां चैव पराप्तकालं महात्मनाम दयां च जञातिषु परां कथयां चक्रिरे नृपाः 102 साधु साध्व इति सर्वत्र निश्चेरुः सतुतिसंहिताः वाचः पुण्याः कीर्तिमतां मनॊहृदयहर्षिणीः 103 मलेच्छाश चार्याश च ये तत्र ददृशुः शुश्रुवुस तदा वृत्तं तत पाण्डुपुत्राणां रुरुदुस ते सगद्गदाः 104 ततॊ जघ्नुर महाभेरीः शतशश चैव पुष्करान शङ्खांश च गॊक्षीरनिभान दध्मुर हृष्टा मनस्विनः |
1
saṃjaya uvāca tato dhanaṃjayaṃ dṛṣṭvā bāṇagāṇḍīvadhāriṇam punar eva mahānādaṃ vyasṛjanta mahārathāḥ 2 pāṇḍavāḥ somakāś caiva ye caiṣām anuyāyinaḥ dadhmuś ca muditāḥ śaṅkhān vīrāḥ sāgarasaṃbhavān 3 tato bheryaś ca peśyaś ca krakacā goviṣāṇikāḥ sahasaivābhyahanyanta tataḥ śabdo mahān abhūt 4 atha devāḥ sagandharvāḥ pitaraś ca janeśvara siddhacāraṇasaṃghāś ca samīyus te didṛkṣayā 5 ṛṣayaś ca mahābhāgāḥ puraskṛtya śatakratum samīyus tatra sahitā draṣṭuṃ tad vaiśasaṃ mahat 6 tato yudhiṣṭhiro dṛṣṭvā yuddhāya susamudyate te sene sāgaraprakhye muhuḥ pracalite nṛpa 7 vimucya kavacaṃ vīro nikṣipya ca varāyudham avaruhya rathāt tūrṇaṃ padbhyām eva kṛtāñjaliḥ 8 pitāmaham abhiprekṣya dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ vāgyataḥ prayayau yena prāṅmukho ripuvāhinīm 9 taṃ prayāntam abhiprekṣya kuntīputro dhanaṃjayaḥ avatīrya rathāt tūrṇaṃ bhrātṛbhiḥ sahito 'nvayāt 10 vāsudevaś ca bhagavān pṛṣṭhato 'nujagāma ha yathāmukhyāś ca rājānas tam anvājagmur utsukāḥ 11 arjuna uvāca kiṃ te vyavasitaṃ rājan yad asmān apahāya vai padbhyām eva prayāto 'si prāṅmukho ripuvāhinīm 12 bhīmasena uvāca kva gamiṣyasi rājendra nikṣiptakavacāyudhaḥ daṃśiteṣv arisainyeṣu bhrātṝn utsṛjya pārthiva 13 nakula uvāca evaṃgate tvayi jyeṣṭhe mama bhrātari bhārata bhīr me dunoti hṛdayaṃ brūhi gantā bhavān kva nu 14 sahadeva uvāca asmin raṇasamūhe vai vartamāne mahābhaye yoddhavye kva nu gantāsi śatrūn abhimukho nṛpa 15 saṃjaya uvāca evam ābhāṣyamāṇo 'pi bhrātṛbhiḥ kurunandana novāca vāgyataḥ kiṃ cid gacchaty eva yudhiṣṭhiraḥ 16 tān uvāca mahāprājño vāsudevo mahāmanāḥ abhiprāyo 'sya vijñāto mayeti prahasann iva 17 eṣa bhīṣmaṃ tathā droṇaṃ gautamaṃ śalyam eva ca anumānya gurūn sarvān yotsyate pārthivo 'ribhiḥ 18 śrūyate hi purākalpe gurūn ananumānya yaḥ yudhyate sa bhaved vyaktam apadhyāto mahattaraiḥ 19 anumānya yathāśāstraṃ yas tu yudhyen mahattaraiḥ dhruvas tasya jayo yuddhe bhaved iti matir mama 20 evaṃ bruvati kṛṣṇe tu dhārtarāṣṭracamūṃ prati hāhākāro mahān āsīn niḥśabdās tv apare 'bhavan 21 dṛṣṭvā yudhiṣṭhiraṃ dūrād dhārtarāṣṭrasya sainikāḥ mithaḥ saṃkathayāṃ cakrur neśo 'sti kulapāṃsanaḥ 22 vyaktaṃ bhīta ivābhyeti rājāsau bhīṣmam antikāt yudhiṣṭhiraḥ sasodaryaḥ śaraṇārthaṃ prayācakaḥ 23 dhanaṃjaye kathaṃ nāthe pāṇḍave ca vṛkodare nakule sahadeve ca bhīto 'bhyeti ca pāṇḍavaḥ 24 na nūnaṃ kṣatriyakule jātaḥ saṃprathite bhuvi yathāsya hṛdayaṃ bhītam alpasattvasya saṃyuge 25 tatas te kṣatriyāḥ sarve praśaṃsanti sma kauravān hṛṣṭāḥ sumanaso bhūtvā cailāni dudhuvuḥ pṛthak 26 vyanindanta tataḥ sarve yodhās tatra viśāṃ pate yudhiṣṭhiraṃ sasodaryaṃ sahitaṃ keśavena ha 27 tatas tat kauravaṃ sainyaṃ dhikkṛtvā tu yudhiṣṭhiram niḥśabdam abhavat tūrṇaṃ punar eva viśāṃ pate 28 kiṃ nu vakṣyati rājāsau kiṃ bhīṣmaḥ prativakṣyati kiṃ bhīmaḥ samaraślāghī kiṃ nu kṛṣṇārjunāv iti 29 vivakṣitaṃ kim asyeti saṃśayaḥ sumahān abhūt ubhayoḥ senayo rājan yudhiṣṭhirakṛte tadā 30 sa vigāhya camūṃ śatroḥ śaraśaktisamākulām bhīṣmam evābhyayāt tūrṇaṃ bhrātṛbhiḥ parivāritaḥ 31 tam uvāca tataḥ pādau karābhyāṃ pīḍya pāṇḍavaḥ bhīṣmaṃ śāṃtanavaṃ rājā yuddhāya samupasthitam 32 yudhiṣṭhira uvāca āmantraye tvāṃ durdharṣa yotsye tāta tvayā saha anujānīhi māṃ tāta āśiṣaś ca prayojaya 33 bhīṣma uvāca yady evaṃ nābhigacchethā yudhi māṃ pṛthivīpate śapeyaṃ tvāṃ mahārāja parābhāvāya bhārata 34 prīto 'smi putra yudhyasva jayam āpnuhi pāṇḍava yat te 'bhilaṣitaṃ cānyat tad avāpnuhi saṃyuge 35 vriyatāṃ ca varaḥ pārtha kim asmatto 'bhikāṅkṣasi evaṃ gate mahārāja na tavāsti parājayaḥ 36 arthasya puruṣo dāso dāsas tv artho na kasya cit iti satyaṃ mahārāja baddho 'smy arthena kauravaiḥ 37 atas tvāṃ klībavad vākyaṃ bravīmi kurunandana hṛto 'smy arthena kauravya yuddhād anyat kim icchasi 38 yudhiṣṭhira uvāca mantrayasva mahāprājña hitaiṣī mama nityaśaḥ yudhyasva kauravasyārthe mamaiṣa satataṃ varaḥ 39 bhīṣma uvāca rājan kim atra sāhyaṃ te karomi kurunandana kāmaṃ yotsye parasyārthe brūhi yat te vivakṣitam 40 yudhiṣṭhira uvāca kathaṃ jayeyaṃ saṃgrāme bhavantam aparājitam etan me mantraya hitaṃ yadi śreyaḥ prapaśyasi 41 bhīṣma uvāca na taṃ paśyāmi kaunteya yo māṃ yudhyantam āhave vijayeta pumān kaś cid api sākṣāc chatakratuḥ 42 yudhiṣṭhira uvāca hanta pṛcchāmi tasmāt tvāṃ pitāmaha namo 'stu te jayopāyaṃ bravīhi tvam ātmanaḥ samare paraiḥ 43 bhīṣma uvāca na śatruṃ tāta paśyāmi samare yo jayeta mām na tāvan mṛtyukālo me punarāgamanaṃ kuru 44 saṃjaya uvāca tato yudhiṣṭhiro vākyaṃ bhīṣmasya kurunandana śirasā pratijagrāha bhūyas tam abhivādya ca 45 prāyāt punar mahābāhur ācāryasya rathaṃ prati paśyatāṃ sarvasainyānāṃ madhyena bhrātṛbhiḥ saha 46 sa droṇam abhivādyātha kṛtvā caiva pradakṣiṇam uvāca vācā durdharṣam ātmaniḥśreyasaṃ vacaḥ 47 āmantraye tvāṃ bhagavan yotsye vigatakalmaṣaḥ jayeyaṃ ca ripūn sarvān anujñātas tvayā dvija 48 droṇa uvāca yadi māṃ nābhigacchethā yuddhāya kṛtaniścayaḥ śapeyaṃ tvāṃ mahārāja parābhāvāya sarvaśaḥ 49 tad yudhiṣṭhira tuṣṭo 'smi pūjitaś ca tvayānagha anujānāmi yudhyasva vijayaṃ samavāpnuhi 50 karavāṇi ca te kāmaṃ brūhi yat te 'bhikāṅkṣitam evaṃ gate mahārāja yuddhād anyat kim icchasi 51 arthasya puruṣo dāso dāsas tv artho na kasya cit iti satyaṃ mahārāja baddho 'smy arthena kauravaiḥ 52 atas tvāṃ klībavad brūmo yuddhād anyat kim icchasi yotsyāmi kauravasyārthe tavāśāsyo jayo mayā 53 yudhiṣṭhira uvāca jayam āśāssva me brahman mantrayasva ca maddhitam yudhyasva kauravasyārthe vara eṣa vṛto mayā 54 droṇa uvāca dhruvas te vijayo rājan yasya mantrī haris tava ahaṃ ca tvābhijānāmi raṇe śatrūn vijeṣyasi 55 yato dharmas tataḥ kṛṣṇo yataḥ kṛṣṇas tato jayaḥ yudhyasva gaccha kaunteya pṛccha māṃ kiṃ bravīmi te 56 yudhiṣṭhira uvāca pṛcchāmi tvāṃ dvijaśreṣṭha śṛṇu me yad vivakṣitam kathaṃ jayeyaṃ saṃgrāme bhavantam aparājitam 57 droṇa uvāca na te 'sti vijayas tāvad yāvad yudhyāmy ahaṃ raṇe mamāśu nidhane rājan yatasva saha sodaraiḥ 58 yudhiṣṭhira uvāca hanta tasmān mahābāho vadhopāyaṃ vadātmanaḥ ācārya praṇipatyaiṣa pṛcchāmi tvāṃ namo 'stu te 59 droṇa uvāca na śatruṃ tāta paśyāmi yo māṃ hanyād raṇe sthitam yudhyamānaṃ susaṃrabdhaṃ śaravarṣaughavarṣiṇam 60 ṛte prāyagataṃ rājan nyastaśastram acetanam hanyān māṃ yudhi yodhānāṃ satyam etad bravīmi te 61 śastraṃ cāhaṃ raṇe jahyāṃ śrutvā sumahad apriyam śraddheyavākyāt puruṣād etat satyaṃ bravīmi te 62 saṃjaya uvāca etac chrutvā mahārāja bhāradvājasya dhīmataḥ anumānya tam ācāryaṃ prāyāc chāradvataṃ prati 63 so 'bhivādya kṛpaṃ rājā kṛtvā cāpi pradakṣiṇam uvāca durdharṣatamaṃ vākyaṃ vākyaviśāradaḥ 64 anumānaye tvāṃ yotsyāmi guro vigatakalmaṣaḥ jayeyaṃ ca ripūn sarvān anujñātas tvayānagha 65 kṛpa uvāca yadi māṃ nābhigacchethā yuddhāya kṛtaniścayaḥ śapeyaṃ tvāṃ mahārāja parābhāvāya sarvaśaḥ 66 arthasya puruṣo dāso dāsas tv artho na kasya cit iti satyaṃ mahārāja baddho 'smy arthena kauravaiḥ 67 teṣām arthe mahārāja yoddhavyam iti me matiḥ atas tvāṃ klībavad brūmi yuddhād anyat kim icchasi 68 yudhiṣṭhira uvāca hanta pṛcchāmi te tasmād ācārya śṛṇu me vacaḥ 69 saṃjaya uvāca ity uktvā vyathito rājā novāca gatacetanaḥ taṃ gautamaḥ pratyuvāca vijñāyāsya vivakṣitam avadhyo 'haṃ mahīpāla yudhyasva jayam āpnuhi 70 prītas tv abhigamenāhaṃ jayaṃ tava narādhipa āśāsiṣye sadotthāya satyam etad bravīmi te 71 etac chrutvā mahārāja gautamasya vacas tadā anumānya kṛpaṃ rājā prayayau yena madrarāṭ 72 sa śalyam abhivādyātha kṛtvā cābhipradakṣiṇam uvāca rājā durdharṣam ātmaniḥśreyasaṃ vacaḥ 73 anumānaye tvāṃ yotsyāmi guro vigatakalmaṣaḥ jayeyaṃ ca mahārāja anujñātas tvayā ripūn 74 śalya uvāca yadi māṃ nābhigacchethā yuddhāya kṛtaniścayaḥ śapeyaṃ tvāṃ mahārāja parābhāvāya vai raṇe 75 tuṣṭo 'smi pūjitaś cāsmi yat kāṅkṣasi tad astu te anujānāmi caiva tvāṃ yudhyasva jayam āpnuhi 76 brūhi caiva paraṃ vīra kenārthaḥ kiṃ dadāmi te evaṃ gate mahārāja yuddhād anyat kim icchasi 77 arthasya puruṣo dāso dāsas tv artho na kasya cit iti satyaṃ mahārāja baddho 'smy arthena kauravaiḥ 78 kariṣyāmi hi te kāmaṃ bhāgineya yathepsitam bravīmy ataḥ klībavat tvāṃ yuddhād anyat kim icchasi 79 yudhiṣṭhira uvāca mantrayasva mahārāja nityaṃ maddhitam uttamam kāmaṃ yudhya parasyārthe varam etad vṛṇomy aham 80 śalya uvāca brūhi kim atra sāhyaṃ te karomi nṛpasattama kāmaṃ yotsye parasyārthe vṛto 'smy arthena kauravaiḥ 81 yudhiṣṭhira uvāca sa eva me varaḥ satya udyoge yas tvayā kṛtaḥ sūtaputrasya saṃgrāme kāryas tejovadhas tvayā 82 śalya uvāca saṃpatsyaty eṣa te kāmaḥ kuntīputra yathepsitaḥ gaccha yudhyasva visrabdhaṃ pratijāne jayaṃ tava 83 saṃjaya uvāca anumānyātha kaunteyo mātulaṃ madrakeśvaram nirjagāma mahāsainyād bhrātṛbhiḥ parivāritaḥ 84 vāsudevas tu rādheyam āhave 'bhijagāma vai tata enam uvācedaṃ pāṇḍavārthe gadāgrajaḥ 85 śrutaṃ me karṇa bhīṣmasya dveṣāt kila na yotsyasi asmān varaya rādheya yāvad bhīṣmo na hanyate 86 hate tu bhīṣme rādheya punar eṣyasi saṃyuge dhārtarāṣṭrasya sāhāyyaṃ yadi paśyasi cet samam 87 karṇa uvāca na vipriyaṃ kariṣyāmi dhārtarāṣṭrasya keśava tyaktaprāṇaṃ hi māṃ viddhi duryodhanahitaiṣiṇam 88 saṃjaya uvāca tac chrutvā vacanaṃ kṛṣṇaḥ saṃnyavartata bhārata yudhiṣṭhirapurogaiś ca pāṇḍavaiḥ saha saṃgataḥ 89 atha sainyasya madhye tu prākrośat pāṇḍavāgrajaḥ yo 'smān vṛṇoti tad ahaṃ varaye sāhyakāraṇāt 90 atha tān samabhiprekṣya yuyutsur idam abravīt prītātmā dharmarājānaṃ kuntīputraṃ yudhiṣṭhiram 91 ahaṃ yotsyāmi miṣataḥ saṃyuge dhārtarāṣṭrajān yuṣmad arthe mahārāja yadi māṃ vṛṇuṣe 'nagha 92 yudhiṣṭhira uvāca ehy ehi sarve yotsyāmas tava bhrātṝn apaṇḍitān yuyutso vāsudevaś ca vayaṃ ca brūma sarvaśaḥ 93 vṛṇomi tvāṃ mahābāho yudhyasva mama kāraṇāt tvayi piṇḍaś ca tantuś ca dhṛtarāṣṭrasya dṛśyate 94 bhajasvāsmān rājaputra bhajamānān mahādyute na bhaviṣyati durbuddhir dhārtarāṣṭro 'tyamarṣaṇaḥ 95 saṃjaya uvāca tato yuyutsuḥ kauravyaḥ parityajya sutāṃs tava jagāma pāṇḍuputrāṇāṃ senāṃ viśrāvya dundubhim 96 tato yudhiṣṭhiro rājā saṃprahṛṣṭaḥ sahānujaiḥ jagrāha kavacaṃ bhūyo dīptimat kanakojjvalam 97 pratyapadyanta te sarve rathān svān puruṣarṣabhāḥ tato vyūhaṃ yathāpūrvaṃ pratyavyūhanta te punaḥ 98 avādayan dundubhīṃś ca śataśaś caiva puṣkarān siṃhanādāṃś ca vividhān vineduḥ puruṣarṣabhāḥ 99 rathasthān puruṣavyāghrān pāṇḍavān prekṣya pārthivāḥ dhṛṣṭadyumnādayaḥ sarve punar jahṛṣire mudā 100 gauravaṃ pāṇḍuputrāṇāṃ mānyān mānayatāṃ ca tān dṛṣṭvā mahīkṣitas tatra pūjayāṃ cakrire bhṛśam 101 sauhṛdaṃ ca kṛpāṃ caiva prāptakālaṃ mahātmanām dayāṃ ca jñātiṣu parāṃ kathayāṃ cakrire nṛpāḥ 102 sādhu sādhv iti sarvatra niśceruḥ stutisaṃhitāḥ vācaḥ puṇyāḥ kīrtimatāṃ manohṛdayaharṣiṇīḥ 103 mlecchāś cāryāś ca ye tatra dadṛśuḥ śuśruvus tadā vṛttaṃ tat pāṇḍuputrāṇāṃ rurudus te sagadgadāḥ 104 tato jaghnur mahābherīḥ śataśaś caiva puṣkarān śaṅkhāṃś ca gokṣīranibhān dadhmur hṛṣṭā manasvinaḥ |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 6
Chapter 42
|
1
[धृ] एवं वयूढेष्व अनीकेषु मामकेष्व इतरेषु च के पूर्वं पराहरंस तत्र कुरवः पाण्डवास तथा 2 [स] भरातृभिः सहितॊ राजन पुत्रॊ दुर्यॊधनस तव भीष्मं परमुखतः कृत्वा परययौ सह सेनया 3 तथैव पाण्डवाः सर्वे भीमसेनपुरॊगमाः भीष्मेण युद्धम इच्छन्तः परययुर हृष्टमानसाः 4 कष्वेडाः किल किला शब्दः करकचा गॊविषाणिकाः भेरीमृदङ्गमुरजा हयकुञ्जरनिस्वनाः 5 उभयॊः सेनयॊ राजंस ततस ते ऽसमान समद्रवन वयं परतिनदन्तश च तदासीत तुमुलं महत 6 महान्त्य अनीकानि महासमुच्छ्रये; समागमे पाण्डव धार्तराष्ट्रयॊः चकम्पिरे शङ्खमृदङ्ग निस्वनैः; परकम्पितानीव वनानि वायुना 7 नरेन्द्र नागाश्वरथाकुलानाम; अभ्यायतीनाम अशिवे मुहूर्ते बभूव घॊषस तुमुलश चमूनां; वातॊद्धुतानाम इव सागराणाम 8 तस्मिन समुत्थिते शब्दे तुमुले लॊमहर्षणे भीमसेनॊ महाबाहुः पराणदद गॊवृषॊ यथा 9 शङ्खदुन्दुभिनिर्घॊषं वारणानां च बृंहितम सिंहनादं च सैन्यानां भीमसेनरवॊ ऽभयभूत 10 हयानां हेषमाणानाम अनीकेषु सहस्रशः सर्वान अभ्यभवच छब्दान भीमसेनस्य निस्वनः 11 तं शरुत्वा निनदं तस्य सैन्यास तव वितत्रसुः जीमूतस्येव नदतः शक्राशनिसमस्वनम 12 वाहनानि च सर्वाणि शकृन मूत्रं परसुस्रुवुः शब्देन तस्य वीरस्य सिंहस्येवेतरे मृगाः 13 दर्शयन घॊरम आत्मानं महाभ्रम इव नारयन विभीषयंस तव सुतांस तव सेनां समभ्ययात 14 तम आयान्तं महेष्वासं सॊदर्याः पर्यवारयन छादयन्तः शरव्रातैर मेघा इव दिवाकरम 15 दुर्यॊधनश च पुत्रस ते दुर्मुखॊ दुःसहः शलः दुःशासनश चातिरथस तथा दुर्मर्षणॊ नृप 16 विविंशतिश चित्रसेनॊ विकर्णश च महारथः पुरुमित्रॊ जयॊ भॊजः सौमदत्तिश च वीर्यवान 17 महाचापानि धुन्वन्तॊ जलदा इव विद्युतः आददानाश च नाराचान निर्मुक्ताशीविषॊपमान 18 अथ तान दरौपदीपुत्राः सौभद्रश च महारथ नकुलः सहदेवश च धृष्टद्युम्नश च पार्षतः 19 धार्तराष्ट्रान परतिययुर अर्दयन्तः शितैः शरैः वज्रैर इव महावेगैः शिखराणि धराभृताम 20 तस्मिन परथमसंमर्दे भीम जयातलनिस्वने तावकानां परेषां च नासीत कश चित पराङ्मुखः 21 लाघवं दरॊणशिष्याणाम अपश्यं भरतर्षभ निमित्तवेधिनां राजञ शरान उत्सृजतां भृशम 22 नॊपशाम्यति निर्घॊषॊ धनुषां कूजतां तथा विनिश्चेरुः शरा दीप्ता जयॊतींषीव नभस्तलात 23 सर्वे तव अन्ये महीपालाः परेक्षका इव भारत ददृशुर दर्शनीयं तं भीमं जञातिसमागमम 24 ततस ते जातसंरम्भाः परस्परकृतागसः अन्यॊन्यस्पर्धया राजन वयायच्छन्त महारथाः 25 कुरुपाण्डवसेने ते हस्त्यश्वरथसंकुले शुशुभाते रणे ऽतीव पटे चित्रगते इव 26 ततस ते पार्थिवाः सर्वे परगृहीतशरासनाः सह सैन्याः समापेतुः पुत्रस्य तव शासनात 27 युधिष्ठिरेण चादिष्टाः पार्थिवास ते सहस्रशः विनदन्तः समापेतुः पुत्रस्य तव वाहिनीम 28 उभयॊः सेनयॊस तीव्रः सैन्यानां स समागमः अन्तर धीयत चादित्यः सैन्येन रजसावृतः 29 परयुद्धानां परभग्नानां पुनरावर्तताम अपि नात्र सवेषां परेषां वा विशेषः समजायत 30 तस्मिंस तु तुमुले युद्धे वर्तमाने महाभये अति सर्वाण्य अनीकानि पिता ते ऽभिव्यरॊचत |
1
[dhṛ] evaṃ vyūḍheṣv anīkeṣu māmakeṣv itareṣu ca ke pūrvaṃ prāharaṃs tatra kuravaḥ pāṇḍavās tathā 2 [s] bhrātṛbhiḥ sahito rājan putro duryodhanas tava bhīṣmaṃ pramukhataḥ kṛtvā prayayau saha senayā 3 tathaiva pāṇḍavāḥ sarve bhīmasenapurogamāḥ bhīṣmeṇa yuddham icchantaḥ prayayur hṛṣṭamānasāḥ 4 kṣveḍāḥ kila kilā śabdaḥ krakacā goviṣāṇikāḥ bherīmṛdaṅgamurajā hayakuñjaranisvanāḥ 5 ubhayoḥ senayo rājaṃs tatas te 'smān samadravan vayaṃ pratinadantaś ca tadāsīt tumulaṃ mahat 6 mahānty anīkāni mahāsamucchraye; samāgame pāṇḍava dhārtarāṣṭrayoḥ cakampire śaṅkhamṛdaṅga nisvanaiḥ; prakampitānīva vanāni vāyunā 7 narendra nāgāśvarathākulānām; abhyāyatīnām aśive muhūrte babhūva ghoṣas tumulaś camūnāṃ; vātoddhutānām iva sāgarāṇām 8 tasmin samutthite śabde tumule lomaharṣaṇe bhīmaseno mahābāhuḥ prāṇadad govṛṣo yathā 9 śaṅkhadundubhinirghoṣaṃ vāraṇānāṃ ca bṛṃhitam siṃhanādaṃ ca sainyānāṃ bhīmasenaravo 'bhyabhūt 10 hayānāṃ heṣamāṇānām anīkeṣu sahasraśaḥ sarvān abhyabhavac chabdān bhīmasenasya nisvanaḥ 11 taṃ śrutvā ninadaṃ tasya sainyās tava vitatrasuḥ jīmūtasyeva nadataḥ śakrāśanisamasvanam 12 vāhanāni ca sarvāṇi śakṛn mūtraṃ prasusruvuḥ śabdena tasya vīrasya siṃhasyevetare mṛgāḥ 13 darśayan ghoram ātmānaṃ mahābhram iva nārayan vibhīṣayaṃs tava sutāṃs tava senāṃ samabhyayāt 14 tam āyāntaṃ maheṣvāsaṃ sodaryāḥ paryavārayan chādayantaḥ śaravrātair meghā iva divākaram 15 duryodhanaś ca putras te durmukho duḥsahaḥ śalaḥ duḥśāsanaś cātirathas tathā durmarṣaṇo nṛpa 16 viviṃśatiś citraseno vikarṇaś ca mahārathaḥ purumitro jayo bhojaḥ saumadattiś ca vīryavān 17 mahācāpāni dhunvanto jaladā iva vidyutaḥ ādadānāś ca nārācān nirmuktāśīviṣopamān 18 atha tān draupadīputrāḥ saubhadraś ca mahāratha nakulaḥ sahadevaś ca dhṛṣṭadyumnaś ca pārṣataḥ 19 dhārtarāṣṭrān pratiyayur ardayantaḥ śitaiḥ śaraiḥ vajrair iva mahāvegaiḥ śikharāṇi dharābhṛtām 20 tasmin prathamasaṃmarde bhīma jyātalanisvane tāvakānāṃ pareṣāṃ ca nāsīt kaś cit parāṅmukhaḥ 21 lāghavaṃ droṇaśiṣyāṇām apaśyaṃ bharatarṣabha nimittavedhināṃ rājañ śarān utsṛjatāṃ bhṛśam 22 nopaśāmyati nirghoṣo dhanuṣāṃ kūjatāṃ tathā viniśceruḥ śarā dīptā jyotīṃṣīva nabhastalāt 23 sarve tv anye mahīpālāḥ prekṣakā iva bhārata dadṛśur darśanīyaṃ taṃ bhīmaṃ jñātisamāgamam 24 tatas te jātasaṃrambhāḥ parasparakṛtāgasaḥ anyonyaspardhayā rājan vyāyacchanta mahārathāḥ 25 kurupāṇḍavasene te hastyaśvarathasaṃkule śuśubhāte raṇe 'tīva paṭe citragate iva 26 tatas te pārthivāḥ sarve pragṛhītaśarāsanāḥ saha sainyāḥ samāpetuḥ putrasya tava śāsanāt 27 yudhiṣṭhireṇa cādiṣṭāḥ pārthivās te sahasraśaḥ vinadantaḥ samāpetuḥ putrasya tava vāhinīm 28 ubhayoḥ senayos tīvraḥ sainyānāṃ sa samāgamaḥ antar dhīyata cādityaḥ sainyena rajasāvṛtaḥ 29 prayuddhānāṃ prabhagnānāṃ punarāvartatām api nātra sveṣāṃ pareṣāṃ vā viśeṣaḥ samajāyata 30 tasmiṃs tu tumule yuddhe vartamāne mahābhaye ati sarvāṇy anīkāni pitā te 'bhivyarocata |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 6
Chapter 43
|
1
[स] पूर्वाह्णे तस्य रौद्रस्य युद्धम अह्नॊ विशां पते परावर्तत महाघॊरं राज्ञां देहावकर्तनम 2 कुरूणां पाण्डवानां च संग्रामे विजिगीषताम सिंहानाम इव संह्रादॊ दिवम उर्वीं च नादयन 3 आसीत किल किला शब्दस तलशङ्खरवैः सह जज्ञिरे सिंहनादाश च शूराणां परतिगर्जताम 4 तलत्राभिहताश चैव जयाशब्दा भरतर्षभ पत्तीनां पादशब्दाश च वाजिनां च महास्वनाः 5 तॊत्त्राङ्कुश निपाताश च आयुधानां च निस्वनाः घण्टा शब्दाश च नागानाम अन्यॊन्यम अभिधावताम 6 तस्मिन समुदिते शब्दे तुमुले लॊमहर्षणे बभूव रथनिर्घॊषः पर्जन्यनिनदॊपमः 7 ते मनः करूरम आधाय समभित्यक्तजीविताः पाण्डवान अभ्यवर्तन्त सर्व एवॊच्छ्रितध्वजाः 8 सवयं शांतनवॊ राजन्न अभ्यधावद धनंजयम परगृह्य कार्मुकं घॊरं कालदण्डॊपमं रणे 9 अर्जुनॊ ऽपि धनुर गृह्य गाण्डीवं लॊकविश्रुतम अभ्यधावत तेजस्वी गाङ्गेयं रणमूर्धनि 10 ताव उभौ कुरुशार्दूलौ परस्परवधैषिणौ गाङ्गेयस तु रणे पार्थं विद्ध्वा नाकम्पयद बली तथैव पाण्डवॊ राजन भीष्मं नाकम्पयद युधि 11 सात्यकिश च महेष्वासः कृतवर्माणम अभ्ययात तयॊः समभवद युद्धं तुमुलं लॊमहर्षणम 12 सात्यकिः कृतवर्माणं कृतवर्मा च सात्यकिम आनर्हतुः शरैर घॊरैस तक्षमाणौ परस्परम 13 तौ शराचित सर्वाङ्गौ शुशुभाते महाबलौ वसन्ते पुष्पशबलौ पुष्पिताव इव कुंशुकौ 14 अभिमन्युर महेष्वासॊ बृहद्बलम अयॊधयत ततः कॊसलकॊ राजा सौभद्रस्य विशां पते धवजं चिच्छेद समरे सारथिं च नयपातयत 15 सौभद्रस तु ततः करुद्धं पातिते रथसारथौ बृहद्बलं महाराज विव्याध नवभिः शरैः 16 अथापराभ्यां भल्लाभ्यां पीताभ्याम अरिमर्दनः धवजम एकेन चिच्छेद पार्ष्णिम एकेन सारथिम अन्यॊन्यं च शरैस तीक्ष्णैः करुद्धौ राजंस ततक्षतुः 17 मानिनं समरे दृप्तं कृतवैरं महारथम भीमसेनस तव सुतं दुर्यॊधनम अयॊधयत 18 ताव उभौ नरशार्दूलौ कुरुमुख्यौ महाबलौ अन्यॊन्यं शरवर्षाभ्यां ववृषाते रणाजिरे 19 तौ तु वीक्ष्य महात्मानौ कृतिनौ चित्रयॊधिनौ विस्मयः सर्वभूतानां समपद्यत भारत 20 दुःशासनस तु नकुलं परत्युद्याय महारथम अविध्यन निशितैर बाणैर बहुभिर मर्मभेदिभिः 21 तस्य माद्री सुतः केतुं स शरं च शरासनम चिच्छेद निशितैर बाणैः परहसन्न इव भारत अथैनं पञ्चविंशत्या कषुद्रकाणां समार्दयत 22 पुत्रस तु तव दुर्धर्षॊ नकुलस्य महाहवे युगेषां चिच्छिदे बाणैर धवजं चैव नयपातयत 23 दुर्मुखः सहदेवं तु परत्युद्याय महाबलम विव्याध शरवर्षेण यतमानं महाहवे 24 सहदेवस ततॊ वीरॊ दुर्मुखस्य महाहवे शरेण भृशतीक्ष्णेन पातयाम आस सारथिम 25 ताव अन्यॊन्यं समासाद्य समरे युद्धदुर्मदौ तरासयेतां शरैर घॊरैः कृतप्रतिकृतैषिणौ 26 युधिष्ठिरः सवयं राजा मद्रराजानम अभ्ययात तस्य मद्राधिपश चापं दविधा चिच्छेद मारिष 27 तद अपास्य धनुश छिन्नं कुन्तीपुत्रॊ युधिष्ठिरः अन्यकार्मुकम आदाय वेगवद बलवत्तरम 28 ततॊ मद्रेश्वरं राजा शरैः संनतपर्वभिः छादयाम आस संक्रुद्धस तिष्ठ तिष्ठेति चाब्रवीत 29 धृष्टद्युम्नस ततॊ दरॊणम अभ्यद्रवत भारत तस्य दरॊणः सुसंक्रुद्धः परासु करणं दृढम तरिधा चिच्छेद समरे यतमानस्य कार्मुकम 30 शरं चैव महाघॊरं कालदण्डम इवापरम परेषयाम आस समरे सॊ ऽसय काये नयमज्जत 31 अथान्यद धनुर आदाय सायकांश च चतुर्दश दरॊणं दरुपदपुत्रस तु परतिविव्याध संयुगे ताव अन्यॊन्यं सुसंक्रुद्धौ चक्रतुः सुभृशं रणम 32 सौमदत्तिं रणे शङ्खॊ रभसं रभसॊ युधि परत्युद्ययौ महाराज तिष्ठ तिष्ठेति चाब्रवीत 33 तस्य वै दक्षिणं वीरॊ निर्बिभेद रणे भुजम सौमदत्तिस तथा शङ्खं जत्रु देशे समाहनत 34 तयॊः समभवद युद्धं घॊररूपं विशां पते दृप्तयॊः समरे तूर्णं वृत्रवासवयॊर इव 35 बाह्लीकं तु रणे करुद्धं करुद्ध रूपॊ विशां पते अभ्यद्रवद अमेयात्मा धृष्टकेतुर महारथः 36 बाह्लीकस तु ततॊ राजन धृष्टकेतुम अमर्षणम शरैर बहुभिर आनर्च्छत सिंहनादम अथानदत 37 चेदिराजस तु संक्रुद्धॊ बाह्लीकं नवभिः शरैः विव्याध समरे तूर्णं मत्तॊ मत्तम इव दविपम 38 तौ तत्र समरे करुद्धौ नर्दन्तौ च मुहुर मुहुः समीयतुः सुसंक्रुद्धाव अङ्गारक बुधाव इव 39 राक्षसं करूरकर्माणं करूरकर्मा घटॊत्कचः अलम्बुसं परत्युदियाद बलं शक्र इवाहवे 40 घटॊत्कचस तु संक्रुद्धॊ राक्षसं तं महाबलम नवत्या सायकैस तीक्ष्णैर दारयाम आस भारत 41 अलम्बुसस तु समरे भैमसेनिं महाबलम बहुधा वारयाम आस शरैः संनतपर्वभिः 42 वयभ्राजेतां ततस तौ तु संयुगे शरविक्षतौ यथा देवासुरे युद्धे बलशक्रौ महाबलौ 43 शिखण्डी समरे राजन दरौणिम अभ्युद्यतौ बली अश्वत्थामा ततः करुद्धः शिखण्डिनम अवस्थितम 44 नाराचेन सुतीक्ष्णेन भृशं विद्ध्वा वयकम्पयत शिखण्ड्य अपि ततॊ राजन दरॊणपुत्रम अताडयत 45 सायकेन सुपीतेन तीक्ष्णेन निशितेन च तौ जघ्नतुस तदान्यॊन्यं शरैर बहुविधैर मृधे 46 भगदत्तं रणे शूरं विराटॊ वाहिनीपतिः अभ्ययात तवरितॊ राजंस ततॊ युद्धम अवर्तत 47 विराटॊ भगदत्तेन शरवर्षेण ताडितः अभ्यवर्षत सुसंक्रुद्धॊ मेघॊ वृष्ट्या इवाचलम 48 भगदत्तस ततस तूर्णं विराटं पृथिवीपतिम छादयाम आस समरे मेघः सूर्यम इवॊदितम 49 बृहत कषत्रं तु कैकेयं कृपः शारद्वतॊ ययौ तं कृपः शरवर्षेण छादयाम आस भारत 50 गौतमं केकयः करुद्धः शरवृष्ट्याभ्यपूरयत ताव अन्यॊन्यं हयान हत्वा धनुषी विनिकृत्य वै 51 विरथाव असियुद्धाय समीयतुर अमर्षणौ तयॊस तद अभवद युद्धं घॊररूपं सुदारुणम 52 दरुपदस तु ततॊ राजा सैन्धवं वै जयद्रथम अभ्युद्ययौ संप्रहृष्टॊ हृष्टरूपं परंतप 53 ततः सैन्धवकॊ राजा दरुपदं विशिखैस तरिभिः ताडयाम आस समरे स च तं परत्यविध्यत 54 तयॊः समभवद युद्धं घॊररूपं सुदारुणम ईक्षितृप्रीतिजननं शुक्राङ्गारकयॊर इव 55 विकर्णस तु सुतस तुभ्यं सुत सॊमं महाबलम अभ्ययाज जवनैर अश्वैस ततॊ युद्धम अवर्तत 56 विकर्णः सुत सॊमं तु विद्ध्वा नाकम्पयच छरैः सुत सॊमॊ विकर्णं च तद अद्भुतम इवाभवत 57 सुशर्माणं नरव्याघ्रं चेकितानॊ महारथः अभ्यद्रवत सुसंक्रुद्धः पाण्डवार्थे पराक्रमी 58 सुशर्मा तु महाराज चेकितानं महारथम महता शरवर्षेण वारयाम आस संयुगे 59 चेकितानॊ ऽपि संरब्धः सुशर्माणं महाहवे पराच्छादयत तम इषुभिर महामेघ इवाचलम 60 शकुनिः परतिविन्ध्यं तु पराक्रान्तं पराक्रमी अभ्यद्रवत राजेन्द्र मत्तॊ मत्तम इव दविपम 61 यौधिष्ठिरस तु संक्रुद्धः सौबलं निशितैः शरैः वयदारयत संग्रामे मघवान इव दानवम 62 शकुनिः परतिविन्ध्यं तु परतिविध्यन्तम आहवे वयदारयन महाप्राज्ञः शरैः संनतपर्वभिः 63 सुदक्षिणं तु राजेन्द्र काम्बॊजानां महारथम शरुतकर्मा पराक्रान्तम अभ्यद्रवत संयुगे 64 सुदक्षिणस तु समरे साहदेविं महारथम विद्ध्वा नाकम्पयत वै मैनाकम इव पर्वतम 65 शरुतकर्मा ततः करुद्धः काम्बॊजानां महारथम शरैर बहुभिर आनर्छद दरयन्न इव सर्वशः 66 इरावान अथ संक्रुद्धः शरुतायुषम अमर्षणम परत्युद्ययौ रणे यत्तॊ यत्त रूपतरं ततः 67 आर्जुनिस तस्य समरे हयान हत्वा महारथः ननाद सुमहन नादं तत सैन्यं परत्यपूरयत 68 शरुतायुस तव अथ संक्रुद्धः फाल्गुनेः समरे हयान निजघान गदाग्रेण ततॊ युद्धम अवर्तत 69 विन्दानुविन्दाव आवन्त्यौ कुन्तिभॊजं महारथम स सेनं स सुतं वीरं संससज्जतुर आहवे 70 तत्राद्भुतम अपश्याम आवन्त्यानां पराक्रमम यद अयुध्यन सथिरा भूत्वा महत्या सेनया सह 71 अनुविन्दस तु गदया कुन्तिभॊजम अताडयत कुन्तिभॊजस ततस तूर्णं शरव्रातैर अवाकिरत 72 कुन्तिभॊजसुतश चापि विन्दं विव्याध सायकैः स च तं परतिविव्याध तद अद्भुतम इवाभवत 73 केकया भरातरः पञ्च गान्धारान पञ्च मारिष स सैन्यास ते स सैन्यांश च यॊधयाम आसुर आहवे 74 वीरबाहुश च ते पुत्रॊ वैराटिं रथसत्तमम उत्तरं यॊधयाम आस विव्याध निशितैः शरैः उत्तरश चापि तं घॊरं विव्याध निशितैः शरैः 75 चेदिराट समरे राजन्न उलूकं समभिद्रवत उलूकश चापि तं बाणैर निशितैर लॊमवाहिभिः 76 तयॊर युद्धं समभवद घॊररूपं विशां पते दारयेतां सुसंक्रुद्धाव अन्यॊन्यम अपराजितौ 77 एवं दवंद्व सहस्राणि रथवारणवाजिनाम पदातीनां च समरे तव तेषां च संकुलम 78 मुहूर्तम इव तद युद्धम आसीन मधुरदर्शनम तत उन्मत्तवद राजन न पराज्ञायत किं चन 79 गजॊ गजेन समरे रथी च रथिनं ययौ अश्वॊ ऽशवं समभिप्रेत्य पदातिश च पदातिनम 80 ततॊ युद्धं सुदुर्धर्षं वयाकुलं समपद्यत शूराणां समरे तत्र समासाद्य परस्परम 81 तत्र देवर्षयः सिद्धाश चारणाश च समागताः परैक्षन्त तद रणं घॊरं देवासुररणॊपमम 82 ततॊ दन्ति सहस्राणि रथानां चापि मारिष अश्वौघाः पुरुषौघाश च विपरीतं समाययुः 83 तत्र तत्रैव दृश्यन्ते रथवारणपत्तयः सादिनश च नरव्याघ्र युध्यमाना मुहुर मुहुः |
1
[s] pūrvāhṇe tasya raudrasya yuddham ahno viśāṃ pate prāvartata mahāghoraṃ rājñāṃ dehāvakartanam 2 kurūṇāṃ pāṇḍavānāṃ ca saṃgrāme vijigīṣatām siṃhānām iva saṃhrādo divam urvīṃ ca nādayan 3 āsīt kila kilā śabdas talaśaṅkharavaiḥ saha jajñire siṃhanādāś ca śūrāṇāṃ pratigarjatām 4 talatrābhihatāś caiva jyāśabdā bharatarṣabha pattīnāṃ pādaśabdāś ca vājināṃ ca mahāsvanāḥ 5 tottrāṅkuśa nipātāś ca āyudhānāṃ ca nisvanāḥ ghaṇṭā śabdāś ca nāgānām anyonyam abhidhāvatām 6 tasmin samudite śabde tumule lomaharṣaṇe babhūva rathanirghoṣaḥ parjanyaninadopamaḥ 7 te manaḥ krūram ādhāya samabhityaktajīvitāḥ pāṇḍavān abhyavartanta sarva evocchritadhvajāḥ 8 svayaṃ śāṃtanavo rājann abhyadhāvad dhanaṃjayam pragṛhya kārmukaṃ ghoraṃ kāladaṇḍopamaṃ raṇe 9 arjuno 'pi dhanur gṛhya gāṇḍīvaṃ lokaviśrutam abhyadhāvata tejasvī gāṅgeyaṃ raṇamūrdhani 10 tāv ubhau kuruśārdūlau parasparavadhaiṣiṇau gāṅgeyas tu raṇe pārthaṃ viddhvā nākampayad balī tathaiva pāṇḍavo rājan bhīṣmaṃ nākampayad yudhi 11 sātyakiś ca maheṣvāsaḥ kṛtavarmāṇam abhyayāt tayoḥ samabhavad yuddhaṃ tumulaṃ lomaharṣaṇam 12 sātyakiḥ kṛtavarmāṇaṃ kṛtavarmā ca sātyakim ānarhatuḥ śarair ghorais takṣamāṇau parasparam 13 tau śarācita sarvāṅgau śuśubhāte mahābalau vasante puṣpaśabalau puṣpitāv iva kuṃśukau 14 abhimanyur maheṣvāso bṛhadbalam ayodhayat tataḥ kosalako rājā saubhadrasya viśāṃ pate dhvajaṃ ciccheda samare sārathiṃ ca nyapātayat 15 saubhadras tu tataḥ kruddhaṃ pātite rathasārathau bṛhadbalaṃ mahārāja vivyādha navabhiḥ śaraiḥ 16 athāparābhyāṃ bhallābhyāṃ pītābhyām arimardanaḥ dhvajam ekena ciccheda pārṣṇim ekena sārathim anyonyaṃ ca śarais tīkṣṇaiḥ kruddhau rājaṃs tatakṣatuḥ 17 māninaṃ samare dṛptaṃ kṛtavairaṃ mahāratham bhīmasenas tava sutaṃ duryodhanam ayodhayat 18 tāv ubhau naraśārdūlau kurumukhyau mahābalau anyonyaṃ śaravarṣābhyāṃ vavṛṣāte raṇājire 19 tau tu vīkṣya mahātmānau kṛtinau citrayodhinau vismayaḥ sarvabhūtānāṃ samapadyata bhārata 20 duḥśāsanas tu nakulaṃ pratyudyāya mahāratham avidhyan niśitair bāṇair bahubhir marmabhedibhiḥ 21 tasya mādrī sutaḥ ketuṃ sa śaraṃ ca śarāsanam ciccheda niśitair bāṇaiḥ prahasann iva bhārata athainaṃ pañcaviṃśatyā kṣudrakāṇāṃ samārdayat 22 putras tu tava durdharṣo nakulasya mahāhave yugeṣāṃ cicchide bāṇair dhvajaṃ caiva nyapātayat 23 durmukhaḥ sahadevaṃ tu pratyudyāya mahābalam vivyādha śaravarṣeṇa yatamānaṃ mahāhave 24 sahadevas tato vīro durmukhasya mahāhave śareṇa bhṛśatīkṣṇena pātayām āsa sārathim 25 tāv anyonyaṃ samāsādya samare yuddhadurmadau trāsayetāṃ śarair ghoraiḥ kṛtapratikṛtaiṣiṇau 26 yudhiṣṭhiraḥ svayaṃ rājā madrarājānam abhyayāt tasya madrādhipaś cāpaṃ dvidhā ciccheda māriṣa 27 tad apāsya dhanuś chinnaṃ kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ anyakārmukam ādāya vegavad balavattaram 28 tato madreśvaraṃ rājā śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ chādayām āsa saṃkruddhas tiṣṭha tiṣṭheti cābravīt 29 dhṛṣṭadyumnas tato droṇam abhyadravata bhārata tasya droṇaḥ susaṃkruddhaḥ parāsu karaṇaṃ dṛḍham tridhā ciccheda samare yatamānasya kārmukam 30 śaraṃ caiva mahāghoraṃ kāladaṇḍam ivāparam preṣayām āsa samare so 'sya kāye nyamajjata 31 athānyad dhanur ādāya sāyakāṃś ca caturdaśa droṇaṃ drupadaputras tu prativivyādha saṃyuge tāv anyonyaṃ susaṃkruddhau cakratuḥ subhṛśaṃ raṇam 32 saumadattiṃ raṇe śaṅkho rabhasaṃ rabhaso yudhi pratyudyayau mahārāja tiṣṭha tiṣṭheti cābravīt 33 tasya vai dakṣiṇaṃ vīro nirbibheda raṇe bhujam saumadattis tathā śaṅkhaṃ jatru deśe samāhanat 34 tayoḥ samabhavad yuddhaṃ ghorarūpaṃ viśāṃ pate dṛptayoḥ samare tūrṇaṃ vṛtravāsavayor iva 35 bāhlīkaṃ tu raṇe kruddhaṃ kruddha rūpo viśāṃ pate abhyadravad ameyātmā dhṛṣṭaketur mahārathaḥ 36 bāhlīkas tu tato rājan dhṛṣṭaketum amarṣaṇam śarair bahubhir ānarcchat siṃhanādam athānadat 37 cedirājas tu saṃkruddho bāhlīkaṃ navabhiḥ śaraiḥ vivyādha samare tūrṇaṃ matto mattam iva dvipam 38 tau tatra samare kruddhau nardantau ca muhur muhuḥ samīyatuḥ susaṃkruddhāv aṅgāraka budhāv iva 39 rākṣasaṃ krūrakarmāṇaṃ krūrakarmā ghaṭotkacaḥ alambusaṃ pratyudiyād balaṃ śakra ivāhave 40 ghaṭotkacas tu saṃkruddho rākṣasaṃ taṃ mahābalam navatyā sāyakais tīkṣṇair dārayām āsa bhārata 41 alambusas tu samare bhaimaseniṃ mahābalam bahudhā vārayām āsa śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ 42 vyabhrājetāṃ tatas tau tu saṃyuge śaravikṣatau yathā devāsure yuddhe balaśakrau mahābalau 43 śikhaṇḍī samare rājan drauṇim abhyudyatau balī aśvatthāmā tataḥ kruddhaḥ śikhaṇḍinam avasthitam 44 nārācena sutīkṣṇena bhṛśaṃ viddhvā vyakampayat śikhaṇḍy api tato rājan droṇaputram atāḍayat 45 sāyakena supītena tīkṣṇena niśitena ca tau jaghnatus tadānyonyaṃ śarair bahuvidhair mṛdhe 46 bhagadattaṃ raṇe śūraṃ virāṭo vāhinīpatiḥ abhyayāt tvarito rājaṃs tato yuddham avartata 47 virāṭo bhagadattena śaravarṣeṇa tāḍitaḥ abhyavarṣat susaṃkruddho megho vṛṣṭyā ivācalam 48 bhagadattas tatas tūrṇaṃ virāṭaṃ pṛthivīpatim chādayām āsa samare meghaḥ sūryam ivoditam 49 bṛhat kṣatraṃ tu kaikeyaṃ kṛpaḥ śāradvato yayau taṃ kṛpaḥ śaravarṣeṇa chādayām āsa bhārata 50 gautamaṃ kekayaḥ kruddhaḥ śaravṛṣṭyābhyapūrayat tāv anyonyaṃ hayān hatvā dhanuṣī vinikṛtya vai 51 virathāv asiyuddhāya samīyatur amarṣaṇau tayos tad abhavad yuddhaṃ ghorarūpaṃ sudāruṇam 52 drupadas tu tato rājā saindhavaṃ vai jayadratham abhyudyayau saṃprahṛṣṭo hṛṣṭarūpaṃ paraṃtapa 53 tataḥ saindhavako rājā drupadaṃ viśikhais tribhiḥ tāḍayām āsa samare sa ca taṃ pratyavidhyata 54 tayoḥ samabhavad yuddhaṃ ghorarūpaṃ sudāruṇam īkṣitṛprītijananaṃ śukrāṅgārakayor iva 55 vikarṇas tu sutas tubhyaṃ suta somaṃ mahābalam abhyayāj javanair aśvais tato yuddham avartata 56 vikarṇaḥ suta somaṃ tu viddhvā nākampayac charaiḥ suta somo vikarṇaṃ ca tad adbhutam ivābhavat 57 suśarmāṇaṃ naravyāghraṃ cekitāno mahārathaḥ abhyadravat susaṃkruddhaḥ pāṇḍavārthe parākramī 58 suśarmā tu mahārāja cekitānaṃ mahāratham mahatā śaravarṣeṇa vārayām āsa saṃyuge 59 cekitāno 'pi saṃrabdhaḥ suśarmāṇaṃ mahāhave prācchādayat tam iṣubhir mahāmegha ivācalam 60 śakuniḥ prativindhyaṃ tu parākrāntaṃ parākramī abhyadravata rājendra matto mattam iva dvipam 61 yaudhiṣṭhiras tu saṃkruddhaḥ saubalaṃ niśitaiḥ śaraiḥ vyadārayata saṃgrāme maghavān iva dānavam 62 śakuniḥ prativindhyaṃ tu pratividhyantam āhave vyadārayan mahāprājñaḥ śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ 63 sudakṣiṇaṃ tu rājendra kāmbojānāṃ mahāratham śrutakarmā parākrāntam abhyadravata saṃyuge 64 sudakṣiṇas tu samare sāhadeviṃ mahāratham viddhvā nākampayata vai mainākam iva parvatam 65 śrutakarmā tataḥ kruddhaḥ kāmbojānāṃ mahāratham śarair bahubhir ānarchad darayann iva sarvaśaḥ 66 irāvān atha saṃkruddhaḥ śrutāyuṣam amarṣaṇam pratyudyayau raṇe yatto yatta rūpataraṃ tataḥ 67 ārjunis tasya samare hayān hatvā mahārathaḥ nanāda sumahan nādaṃ tat sainyaṃ pratyapūrayat 68 śrutāyus tv atha saṃkruddhaḥ phālguneḥ samare hayān nijaghāna gadāgreṇa tato yuddham avartata 69 vindānuvindāv āvantyau kuntibhojaṃ mahāratham sa senaṃ sa sutaṃ vīraṃ saṃsasajjatur āhave 70 tatrādbhutam apaśyāma āvantyānāṃ parākramam yad ayudhyan sthirā bhūtvā mahatyā senayā saha 71 anuvindas tu gadayā kuntibhojam atāḍayat kuntibhojas tatas tūrṇaṃ śaravrātair avākirat 72 kuntibhojasutaś cāpi vindaṃ vivyādha sāyakaiḥ sa ca taṃ prativivyādha tad adbhutam ivābhavat 73 kekayā bhrātaraḥ pañca gāndhārān pañca māriṣa sa sainyās te sa sainyāṃś ca yodhayām āsur āhave 74 vīrabāhuś ca te putro vairāṭiṃ rathasattamam uttaraṃ yodhayām āsa vivyādha niśitaiḥ śaraiḥ uttaraś cāpi taṃ ghoraṃ vivyādha niśitaiḥ śaraiḥ 75 cedirāṭ samare rājann ulūkaṃ samabhidravat ulūkaś cāpi taṃ bāṇair niśitair lomavāhibhiḥ 76 tayor yuddhaṃ samabhavad ghorarūpaṃ viśāṃ pate dārayetāṃ susaṃkruddhāv anyonyam aparājitau 77 evaṃ dvaṃdva sahasrāṇi rathavāraṇavājinām padātīnāṃ ca samare tava teṣāṃ ca saṃkulam 78 muhūrtam iva tad yuddham āsīn madhuradarśanam tata unmattavad rājan na prājñāyata kiṃ cana 79 gajo gajena samare rathī ca rathinaṃ yayau aśvo 'śvaṃ samabhipretya padātiś ca padātinam 80 tato yuddhaṃ sudurdharṣaṃ vyākulaṃ samapadyata śūrāṇāṃ samare tatra samāsādya parasparam 81 tatra devarṣayaḥ siddhāś cāraṇāś ca samāgatāḥ praikṣanta tad raṇaṃ ghoraṃ devāsuraraṇopamam 82 tato danti sahasrāṇi rathānāṃ cāpi māriṣa aśvaughāḥ puruṣaughāś ca viparītaṃ samāyayuḥ 83 tatra tatraiva dṛśyante rathavāraṇapattayaḥ sādinaś ca naravyāghra yudhyamānā muhur muhuḥ |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 6
Chapter 44
|
1
[स] राजञ शतसहस्राणि तत्र तत्र तदा तदा निर्मर्यादं परयुद्धानि तत ते वक्ष्यामि भारत 2 न पुत्रः पितरं जज्ञे न पिता पुत्रम औरसम न भराता भरातरं तत्र सवस्रीयं न च मातुलः 3 मातुलं न च सवस्रीयॊ न सखायं सखा तथा आविष्टा इव युध्यन्ते पाण्डवाः कुरुभिः सह 4 रथानीकं नरव्याघ्राः के चिद अभ्यपतन रथैः अभज्यन्त युगैर एव युगानि भरतर्षभ 5 रथेषाश च रथेषाभिः कूबरा रथकूबरैः संहता संहतैः के चित परस्परजिघांसवः 6 न शेकुश चलितुं के चित संनिपत्य रथा रथैः परभिन्नास तु महाकायाः संनिपत्य गजा गजैः 7 बहुधादारयन करुद्धा विषाणैर इतरेतरम स तॊमरपताकैश च वारणाः परवारणैः 8 अभिसृत्य महाराज वेगवद्भिर महागजैः दन्तैर अभिहतास तत्र चुक्रुशुः परमातुराः 9 अभिनीताश च शिक्षाभिस तॊत्त्राङ्कुश समाहताः सुप्रभिन्नाः परभिन्नानां संमुखाभिमुखा ययुः 10 परभिन्नैर अपि संसक्ताः के चित तत्र महागजाः करौञ्चवन निनदं मुक्त्वा पराद्रवन्त ततस ततः 11 सम्यक परणीता नागाश च परभिन्नकरटा मुखाः ऋष्टितॊमरनाराचैर निर्विद्धा वरवारणाः 12 विनेदुर भिन्नमर्माणॊ निपेतुश च गतासवः पराद्रवन्त दिशः के चिन नदन्तॊ भैरवान रवान 13 गजानां पादरक्षास तु वयूढॊरस्काः परहारिणः ऋष्टिभिश च धनुर्भिश च विमलैश च परश्वधैः 14 गदाभिर मुसलैश चैव भिण्डिपालैः स तॊमरैः आयसैः परिघैश चैव निस्त्रिंशैर विमलैः शितैः 15 परगृहीतैः सुसंरब्धा धावमानास ततस ततः वयदृश्यन्त महाराज परस्परजिघांसवः 16 राजमानाश च निस्त्रिंशाः संसिक्ता नरशॊणितैः परत्यदृश्यन्त शूराणाम अन्यॊन्यम अभिधावताम 17 अवक्षिप्तावधूतानाम असीनां वीरबाहुभिः संजज्ञे तुमुलः शब्दः पततां परमर्मसु 18 गदामुसलरुग्णानां भिन्नानां च वरासिभिः दन्ति दन्ताव अभिन्नानां मृदितानां च दन्तिभिः 19 तत्र तत्र नरौघाणां करॊशताम इतरेतरम शुश्रुवुर दारुणा वाचः परेतानाम इव भारत 20 हयैर अपि हयारॊहाश चामरापीड धारिभिः हंसैर इव महावेगैर अन्यॊन्यम अभिदुद्रुवुः 21 तैर विमुक्ता महाप्रासा जाम्बूनदविभूषणाः आशुगा विमलास तीक्ष्णाः संपेतुर भुजगॊपमाः 22 अश्वैर अग्र्यजवैः के चिद आप्लुत्य महतॊ रथान शिरांस्य आददिरे वीरा रथिनाम अश्वसादिनः 23 बहून अपि हयारॊहान भल्लैः संनतपर्वभिः रथी जघान संप्राप्य बाणगॊचरम आगतान 24 नगमेघप्रतीकाशाश चाक्षिप्य तुरगान गजाः पादैर एवावमृद्नन्त मत्ताः कनकभूषणाः 25 पाट्यमानेषु कुम्भेषु पार्श्वेष्व अपि च वारणाः परासैर विनिहताः के चिद विनेदुः परमातुराः 26 साश्वारॊहान हयान के चिद उन्मथ्य वरवारणाः सहसा चिक्षिपुस तत्र संकुले भैरवे सति 27 साश्वारॊहान विषाणाग्रैर उत्क्षिप्य तुरगान दविपाः रथौघान अवमृद्नन्तः स धवजान परिचक्रमुः 28 पुंस्त्वाद अभिमदत्वाच च के चिद अत्र महागजाः साश्वारॊहान हयञ जघ्नुः करैः स चरणैस तथा 29 के चिद आक्षिप्य करिणः साश्वान अपि रथान करैः विकर्षन्तॊ दिशः सर्वाः समीयुः सर्वशब्दगाः 30 आशुगा विमलास तीक्ष्णाः संपेतुर भुजगॊपमाः नराश्वकायान निर्भिद्य लौहानि कवचानि च 31 निपेतुर विमलाः शक्त्यॊ वीरबाहुभिर अर्पिताः महॊल्का परतिमा घॊरास तत्र तत्र विशां पते 32 दवीपिचर्मावनद्धैश च वयाघ्रचर्म शयैर अपि विकॊशैर विमलैः खड्गैर अभिजघ्नुः परान रणे 33 अभिप्लुतम अभिक्रुद्धम एकपार्श्वावदारितम विदर्शयन्तः संपेतुः खड्गचर्म परश्वधैः 34 शक्तिभिर दारिताः के चित संछिन्नाश च परश्वधैः हस्तिभिर मृदिताः के चित कषुण्णाश चान्ये तुरंगमैः 35 रथनेमि निकृत्ताश च निकृत्ता निशितैः शरैः विक्रॊशन्ति नरा राजंस तत्र तत्र सम बान्धवान 36 पुत्रान अन्ये पितॄन अन्ये भरातॄंश च सह बान्धवैः मातुलान भागिनेयांश च परान अपि च संयुगे 37 विकीर्णान्त्राः सुबहवॊ भग्नसक्थाश च भारत बाहुभिः सुभुजाच्छिन्नैः पार्श्वेषु च विदारिताः करन्दन्तः समदृश्यन्त तृषिता जीवितेप्सवः 38 तृष्णा परिगताः के चिद अल्पसत्त्वा विशां पते भूमौ निपतिताः संख्ये जलम एव ययाचिरे 39 रुधिरौघपरिक्लिन्ना कलिश्यमानाश च भारत वयनिन्दन भृशम आत्मानं तव पुत्रांश च संगतान 40 अपरे कषत्रियाः शूराः कृतवैराः परस्परम नैवं शस्त्रं विमुञ्चन्ति नैव करन्दन्ति मारिष तर्जयन्ति च संहृष्टास तत्र तत्र परस्परम 41 निर्दश्य दशनैश चापि करॊधात सवदशनच छदान भरुकुटी कुटिलैर वक्त्रैः परेक्षन्ते च परस्परम 42 अपरे कलिश्यमानास तु वरणार्ताः शरपीडिताः निष्कूजाः समपद्यन्त दृढसत्त्वा महाबलाः 43 अन्ये तु विरथाः शूरा रथम अन्यस्य संयुगे परार्थयाना निपतिताः संक्षुण्णा वरवारणैः अशॊभन्त महाराज पुष्पिता इव किंशुकाः 44 संबभूवुर अनीकेषु बहवॊ भैरवस्वनाः वर्तमाने महाभीमे तस्मिन वीरवरक्षये 45 अहनत तु पिता पुत्रं पुत्रश च पितरं रणे सवस्रीयॊ मातुलं चापि सवस्रीयं चापि मातुलः 46 सखायं च सखा राजन संबन्धी बान्धवं तथा एवं युयुधिरे तत्र कुरवः पाण्डवैः सह 47 वर्तमाने भये तस्मिन निर्मर्यादे महाहवे भीष्मम आसाद्य पार्थानां वाहिनी समकम्पत 48 केतुना पञ्च तारेण तालेन भरतर्षभ राजतेन महाबाहुर उच्छ्रितेन महारथे बभौ भीष्मस तदा राजंश चन्द्रमा इव मेरुणा |
1
[s] rājañ śatasahasrāṇi tatra tatra tadā tadā nirmaryādaṃ prayuddhāni tat te vakṣyāmi bhārata 2 na putraḥ pitaraṃ jajñe na pitā putram aurasam na bhrātā bhrātaraṃ tatra svasrīyaṃ na ca mātulaḥ 3 mātulaṃ na ca svasrīyo na sakhāyaṃ sakhā tathā āviṣṭā iva yudhyante pāṇḍavāḥ kurubhiḥ saha 4 rathānīkaṃ naravyāghrāḥ ke cid abhyapatan rathaiḥ abhajyanta yugair eva yugāni bharatarṣabha 5 ratheṣāś ca ratheṣābhiḥ kūbarā rathakūbaraiḥ saṃhatā saṃhataiḥ ke cit parasparajighāṃsavaḥ 6 na śekuś calituṃ ke cit saṃnipatya rathā rathaiḥ prabhinnās tu mahākāyāḥ saṃnipatya gajā gajaiḥ 7 bahudhādārayan kruddhā viṣāṇair itaretaram sa tomarapatākaiś ca vāraṇāḥ paravāraṇaiḥ 8 abhisṛtya mahārāja vegavadbhir mahāgajaiḥ dantair abhihatās tatra cukruśuḥ paramāturāḥ 9 abhinītāś ca śikṣābhis tottrāṅkuśa samāhatāḥ suprabhinnāḥ prabhinnānāṃ saṃmukhābhimukhā yayuḥ 10 prabhinnair api saṃsaktāḥ ke cit tatra mahāgajāḥ krauñcavan ninadaṃ muktvā prādravanta tatas tataḥ 11 samyak praṇītā nāgāś ca prabhinnakaraṭā mukhāḥ ṛṣṭitomaranārācair nirviddhā varavāraṇāḥ 12 vinedur bhinnamarmāṇo nipetuś ca gatāsavaḥ prādravanta diśaḥ ke cin nadanto bhairavān ravān 13 gajānāṃ pādarakṣās tu vyūḍhoraskāḥ prahāriṇaḥ ṛṣṭibhiś ca dhanurbhiś ca vimalaiś ca paraśvadhaiḥ 14 gadābhir musalaiś caiva bhiṇḍipālaiḥ sa tomaraiḥ āyasaiḥ parighaiś caiva nistriṃśair vimalaiḥ śitaiḥ 15 pragṛhītaiḥ susaṃrabdhā dhāvamānās tatas tataḥ vyadṛśyanta mahārāja parasparajighāṃsavaḥ 16 rājamānāś ca nistriṃśāḥ saṃsiktā naraśoṇitaiḥ pratyadṛśyanta śūrāṇām anyonyam abhidhāvatām 17 avakṣiptāvadhūtānām asīnāṃ vīrabāhubhiḥ saṃjajñe tumulaḥ śabdaḥ patatāṃ paramarmasu 18 gadāmusalarugṇānāṃ bhinnānāṃ ca varāsibhiḥ danti dantāv abhinnānāṃ mṛditānāṃ ca dantibhiḥ 19 tatra tatra naraughāṇāṃ krośatām itaretaram śuśruvur dāruṇā vācaḥ pretānām iva bhārata 20 hayair api hayārohāś cāmarāpīḍa dhāribhiḥ haṃsair iva mahāvegair anyonyam abhidudruvuḥ 21 tair vimuktā mahāprāsā jāmbūnadavibhūṣaṇāḥ āśugā vimalās tīkṣṇāḥ saṃpetur bhujagopamāḥ 22 aśvair agryajavaiḥ ke cid āplutya mahato rathān śirāṃsy ādadire vīrā rathinām aśvasādinaḥ 23 bahūn api hayārohān bhallaiḥ saṃnataparvabhiḥ rathī jaghāna saṃprāpya bāṇagocaram āgatān 24 nagameghapratīkāśāś cākṣipya turagān gajāḥ pādair evāvamṛdnanta mattāḥ kanakabhūṣaṇāḥ 25 pāṭyamāneṣu kumbheṣu pārśveṣv api ca vāraṇāḥ prāsair vinihatāḥ ke cid vineduḥ paramāturāḥ 26 sāśvārohān hayān ke cid unmathya varavāraṇāḥ sahasā cikṣipus tatra saṃkule bhairave sati 27 sāśvārohān viṣāṇāgrair utkṣipya turagān dvipāḥ rathaughān avamṛdnantaḥ sa dhvajān paricakramuḥ 28 puṃstvād abhimadatvāc ca ke cid atra mahāgajāḥ sāśvārohān hayañ jaghnuḥ karaiḥ sa caraṇais tathā 29 ke cid ākṣipya kariṇaḥ sāśvān api rathān karaiḥ vikarṣanto diśaḥ sarvāḥ samīyuḥ sarvaśabdagāḥ 30 āśugā vimalās tīkṣṇāḥ saṃpetur bhujagopamāḥ narāśvakāyān nirbhidya lauhāni kavacāni ca 31 nipetur vimalāḥ śaktyo vīrabāhubhir arpitāḥ maholkā pratimā ghorās tatra tatra viśāṃ pate 32 dvīpicarmāvanaddhaiś ca vyāghracarma śayair api vikośair vimalaiḥ khaḍgair abhijaghnuḥ parān raṇe 33 abhiplutam abhikruddham ekapārśvāvadāritam vidarśayantaḥ saṃpetuḥ khaḍgacarma paraśvadhaiḥ 34 śaktibhir dāritāḥ ke cit saṃchinnāś ca paraśvadhaiḥ hastibhir mṛditāḥ ke cit kṣuṇṇāś cānye turaṃgamaiḥ 35 rathanemi nikṛttāś ca nikṛttā niśitaiḥ śaraiḥ vikrośanti narā rājaṃs tatra tatra sma bāndhavān 36 putrān anye pitṝn anye bhrātṝṃś ca saha bāndhavaiḥ mātulān bhāgineyāṃś ca parān api ca saṃyuge 37 vikīrṇāntrāḥ subahavo bhagnasakthāś ca bhārata bāhubhiḥ subhujācchinnaiḥ pārśveṣu ca vidāritāḥ krandantaḥ samadṛśyanta tṛṣitā jīvitepsavaḥ 38 tṛṣṇā parigatāḥ ke cid alpasattvā viśāṃ pate bhūmau nipatitāḥ saṃkhye jalam eva yayācire 39 rudhiraughapariklinnā kliśyamānāś ca bhārata vyanindan bhṛśam ātmānaṃ tava putrāṃś ca saṃgatān 40 apare kṣatriyāḥ śūrāḥ kṛtavairāḥ parasparam naivaṃ śastraṃ vimuñcanti naiva krandanti māriṣa tarjayanti ca saṃhṛṣṭās tatra tatra parasparam 41 nirdaśya daśanaiś cāpi krodhāt svadaśanac chadān bhrukuṭī kuṭilair vaktraiḥ prekṣante ca parasparam 42 apare kliśyamānās tu vraṇārtāḥ śarapīḍitāḥ niṣkūjāḥ samapadyanta dṛḍhasattvā mahābalāḥ 43 anye tu virathāḥ śūrā ratham anyasya saṃyuge prārthayānā nipatitāḥ saṃkṣuṇṇā varavāraṇaiḥ aśobhanta mahārāja puṣpitā iva kiṃśukāḥ 44 saṃbabhūvur anīkeṣu bahavo bhairavasvanāḥ vartamāne mahābhīme tasmin vīravarakṣaye 45 ahanat tu pitā putraṃ putraś ca pitaraṃ raṇe svasrīyo mātulaṃ cāpi svasrīyaṃ cāpi mātulaḥ 46 sakhāyaṃ ca sakhā rājan saṃbandhī bāndhavaṃ tathā evaṃ yuyudhire tatra kuravaḥ pāṇḍavaiḥ saha 47 vartamāne bhaye tasmin nirmaryāde mahāhave bhīṣmam āsādya pārthānāṃ vāhinī samakampata 48 ketunā pañca tāreṇa tālena bharatarṣabha rājatena mahābāhur ucchritena mahārathe babhau bhīṣmas tadā rājaṃś candramā iva meruṇā |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 6
Chapter 45
|
1
[स] गतपूर्वाह्णभूयिष्ठे तस्मिन्न अहनि दारुणे वर्तमाने महारौद्रे महावीर वरक्षये 2 दुर्मुखः कृतवर्मा च कृपः शल्यॊ विविंशतिः भीष्मं जुगुपुर आसाद्य तव पुत्रेण चॊदिताः 3 एतैर अतिरथैर गुप्तः पञ्चभिर भरतर्षभ पाण्डवानाम अनीकानि विजगाहे महारथः 4 चेदिकाशिकरूषेषु पाञ्चालेषु च भारत भीष्मस्य बहुधा तालश चरन केतुर अदृश्यत 5 शिरांसि च तदा भीष्मॊ बाहूंश चापि सहायुधान निचकर्त महावेगैर भल्लैः संनतपर्वभिः 6 नृत्यतॊ रथमार्गेषु भीष्मस्य भरतर्षभ के चिद आर्तस्वरं चक्रुर नागा मर्मणि ताडिताः 7 अभिमन्युः सुसंक्रुद्धः पिशङ्गैस तुरगॊत्तमैः संयुक्तं रथम आस्थाय परायाद भीष्मरथं परति 8 जाम्बूनदविचित्रेण कर्णिकारेण केतुना अभ्यवर्षत भीष्मं च तांश चैव रथसत्तमान 9 स तालकेतॊस तीक्ष्णेन केतुम आहत्य पत्रिणा भीष्मेण युयुधे वीरस तस्य चानुचरैः सह 10 कृतवर्माणम एकेन शल्यं पञ्चभिर आयसैः विद्ध्वा नवभिर आनर्छच छिताग्रैः परपितामहम 11 पूर्णायतविसृष्टेन सम्यक परणिहितेन च धवजम एकेन विव्याध जाम्बूनदविभूषितम 12 दुर्मुखस्य तु भल्लेन सर्वावरणभेदिना जहार सारथेः कायाच छिरः संनतपर्वणा 13 धनुश चिच्छेद भल्लेन कार्तस्वरविभूषितम कृपस्य निशिताग्रेण तांश च तीक्ष्णमुखैः शरैः 14 जघान परमक्रुद्धॊ नृत्यन्न इव महारथः तस्य लाघवम उद्वीक्ष्य तुतुषुर देवता अपि 15 लब्धलक्ष्यतया कर्ष्णेः सर्वे भीष्म मुखा रथाः सत्त्ववन्तम अमन्यन्त साक्षाद इव धनंजयम 16 तस्य लाघवमार्गस्थम अलातसदृशप्रभम दिशः पर्यपतच चापं गाण्डीवम इव घॊषवत 17 तम आसाद्य महावेगैर भीष्मॊ नवभिर आशुगैः विव्याध समरे तूर्णम आर्जुनिं परवीरहा 18 धवजं चास्य तरिभिर भल्लैश चिच्छेद परमौजसः सारथिं च तरिभिर बाणैर अजघान यतव्रतः 19 तथैव कृतवर्मा च कृपः शल्यश च मारिष विद्ध्वा नाकम्पयत कार्ष्णिं मैनाकम इव पर्वतम 20 स तैः परिवृतः शूरॊ धार्तराष्ट्रैर महारथैः ववर्ष शरवर्षाणि कार्ष्णिः पञ्च रथान परति 21 ततस तेषां महास्त्राणि संवार्य शरवृष्टिभिः ननाद बलवा कार्ष्णिर भीष्माय विसृजञ शरान 22 तत्रास्य सुमहद राजन बाह्वॊर बलम अदृश्यत यतमानस्य समरे भीष्मम अर्दयतः शरैः 23 पराक्रान्तस्य तस्यैव भीष्मॊ ऽपि पराहिणॊच छरान स तांश चिच्छेद समरे भीष्मचापच्युताञ शरान 24 ततॊ धवजम अमॊघेषुर भीष्मस्य नवभिः शरैः चिच्छेद समरे वीरस तत उच्चुक्रुशुर जनाः 25 स राजतॊ महास्कन्धस तालॊ हेमविभूषितः सौभद्र विशिखैश छिन्नः पपात भुवि भारत 26 धवजं सौभद्र विशिखैः पतितं भरतर्षभ दृष्ट्वा भीमॊ ऽनदद धृष्टः सौभद्रम अभिहर्षयन 27 अथ भीष्मॊ महास्त्राणि दिव्यानि च बहूनि च परादुश्चक्रे महारौद्रः कषणे तस्मिन महाबलः 28 ततः शतसहस्रेण सौभद्रं परपितामहः अवाकिरद अमेयात्मा शराणां नतपर्वणाम 29 ततॊ दश महेष्वासाः पाण्डवानां महारथाः रक्षार्थम अभ्यधावन्त सौभद्रं तवरिता रथैः 30 विराटः सह पुत्रेण धृष्टद्युम्नश च पार्षतः भीमश च केकयाश चैव सात्यकिश च विशां पते 31 जवेनापततां तेषां भीष्मः शांतनवॊ रणे पाञ्चाल्यं तरिभिर आनर्छत सात्यकिं निशितैः शरैः 32 पूर्णायतविसृष्टेन कषुरेण निशितेन च धवजम एकन चिच्छेद भीमसेनस्य पत्रिणा 33 जाम्बूनदमयः केतुः केसरी नरसत्तम पपात भीमसेनस्य भीष्मेण मथितॊ रथात 34 भीमसेनस तरिभिर विद्ध्वा भीष्मं शांतनवं रणे कृपम एकेन विव्याध कृतवर्माणम अष्टभिः 35 परगृहीताग्र हस्तेन वैराटिर अपि दन्तिना अभ्यद्रवत राजानं मद्राधिपतिम उत्तरः 36 तस्य वारणराजस्य जवेनापततॊ रथी शल्यॊ निवारयाम आस वेगम अप्रतिमं रणे 37 तस्य करुद्धः स नागेन्द्रॊ बृहतः साधु वाहिनः पदा युगम अधिष्ठाय जघान चतुरॊ हयान 38 स हताश्वे रथे तिष्ठन मद्राधिपतिर आयसीम उत्तरान्त करीं शक्तिं चिक्षेप भुजगॊपमाम 39 तया भिन्नतनु तराणः परविश्य विपुलं तमः स पपात गजस्कन्धात परमुक्ताङ्कुश तॊमरः 40 समादाय च शल्यॊ ऽसिम अवप्लुत्य रथॊत्तमात वारणेन्द्रस्य विक्रम्य चिच्छेदाथ महाकरम 41 भिन्नमर्मा शरव्रातैश छिन्नहस्तः स वारणः भीमम आर्तस्वरं कृत्वा पपात च ममार च 42 एतद ईदृशकं कृत्वा मद्रराजॊ महारथः आरुरॊह रथं तूर्णं भास्वरं कृतवर्मणः 43 उत्तरं निहतं दृष्ट्वा वैराटिर भरातरं शुभम कृतवर्मणा च सहितं दृष्ट्वा शल्यम अवस्थितम शङ्खः करॊधात परजज्वाल हविषा हव्यवाड इव 44 स विस्फार्य महच चापं कार्तस्वरविभूषितम अभ्यधावज जिघांसन वै शल्यं मद्राधिपं बली 45 महता रथवंशेन समन्तात परिवारितः सृजन बाणमयं वर्षं परायाच छल्य रथं परति 46 तम आपतन्तं संप्रेक्ष्य मत्तवारणविक्रमम तावकानां रथा सप्त समन्तात पर्यवारयन मद्रराजं परीप्सन्तॊ मृत्यॊर दंष्ट्रान्तरं गतम 47 ततॊ भीष्मॊ महाबाहुर विनद्य जलदॊ यथा तालमात्रं धनुर गृह्य शङ्खम अभ्यद्रवद रणे 48 तम उद्यतम उदीक्ष्याथ महेष्वासं महाबलम संत्रस्ता पाण्डवी सेना वातवेगहतेव नौः 49 तत्रार्जुनः संत्वरितः शङ्खस्यासीत पुरःसरः भीष्माद रक्ष्यॊ ऽयम अद्येति ततॊ युद्धम अवर्तत 50 हाहाकारॊ महान आसीद यॊधानां युधि युध्यताम तेजस तेजसि संपृक्तम इत्य एवं विस्मयं ययुः 51 अथ शल्यॊ गदापाणिर अवतीर्य महारथात शङ्खस्य चतुरॊ वाहान अहनद भरतर्षभ 52 स हताश्वाद रथात तूर्णं खड्गम आदाय विद्रुतः बीभत्सॊः सयन्दनं पराप्य ततः शान्तिम अविन्दत 53 ततॊ भीष्मरथात तूर्णम उत्पतन्ति पतत्रिणः यैर अन्तरिक्षं भूमिश च सर्वतः समवस्तृतम 54 पाञ्चालान अथ मत्स्यांश च केकयांश च परभद्रकान भीष्मः परहरतां शरेष्ठः पातयाम आस मार्गणैः 55 उत्सृज्य समरे तूर्णं पाण्डवं सव्यसाचिनम अभ्यद्रवत पाञ्चाल्यं दरुपदं सेनया वृतम परियं संबन्धिनं राजञ शरान अवकिरन बहून 56 अग्निनेव परदग्धानि वनानि शिशिरात्यये शरदग्धान्य अदृश्यन्त सैन्यानि दरुपदस्य ह अतिष्ठत रणे भीष्मॊ विधूम इव पावकः 57 मध्यंदिने यथादित्यं तपन्तम इव तेजसा न शेकुः पाण्डवेयस्य यॊधा भीष्मं निरीक्षितुम 58 वीक्षां चक्रुः समन्तात ते पाण्डवा भयपीडिताः तरातारं नाध्यगच्छन्त गावः शीतार्दिता इव 59 हतविप्रद्रुते सैन्ये निरुत्साहे विमर्दिते हाहाकारॊ महान आसीत पाण्डुसैन्येषु भारत 60 ततॊ भीष्मः शांतनवॊ नित्यं मण्डलकार्मुकः मुमॊच बाणान दीप्ताग्रान अहीन आशीविषान इव 61 शरैर एकायनीकुर्वन दिशः सर्वा यतव्रतः जघान पाण्डवरथान आदिश्यादिश्य भारत 62 ततः सैन्येषु भग्नेषु मथितेषु च सर्वशः पराप्ते चास्तं दिनकरे न पराज्ञायत किं चन 63 भीष्मं च समुदीर्यन्तं दृष्ट्वा पार्था महाहवे अवहारम अकुर्वन्त सैन्यानां भरतर्षभ |
1
[s] gatapūrvāhṇabhūyiṣṭhe tasminn ahani dāruṇe vartamāne mahāraudre mahāvīra varakṣaye 2 durmukhaḥ kṛtavarmā ca kṛpaḥ śalyo viviṃśatiḥ bhīṣmaṃ jugupur āsādya tava putreṇa coditāḥ 3 etair atirathair guptaḥ pañcabhir bharatarṣabha pāṇḍavānām anīkāni vijagāhe mahārathaḥ 4 cedikāśikarūṣeṣu pāñcāleṣu ca bhārata bhīṣmasya bahudhā tālaś caran ketur adṛśyata 5 śirāṃsi ca tadā bhīṣmo bāhūṃś cāpi sahāyudhān nicakarta mahāvegair bhallaiḥ saṃnataparvabhiḥ 6 nṛtyato rathamārgeṣu bhīṣmasya bharatarṣabha ke cid ārtasvaraṃ cakrur nāgā marmaṇi tāḍitāḥ 7 abhimanyuḥ susaṃkruddhaḥ piśaṅgais turagottamaiḥ saṃyuktaṃ ratham āsthāya prāyād bhīṣmarathaṃ prati 8 jāmbūnadavicitreṇa karṇikāreṇa ketunā abhyavarṣata bhīṣmaṃ ca tāṃś caiva rathasattamān 9 sa tālaketos tīkṣṇena ketum āhatya patriṇā bhīṣmeṇa yuyudhe vīras tasya cānucaraiḥ saha 10 kṛtavarmāṇam ekena śalyaṃ pañcabhir āyasaiḥ viddhvā navabhir ānarchac chitāgraiḥ prapitāmaham 11 pūrṇāyatavisṛṣṭena samyak praṇihitena ca dhvajam ekena vivyādha jāmbūnadavibhūṣitam 12 durmukhasya tu bhallena sarvāvaraṇabhedinā jahāra sāratheḥ kāyāc chiraḥ saṃnataparvaṇā 13 dhanuś ciccheda bhallena kārtasvaravibhūṣitam kṛpasya niśitāgreṇa tāṃś ca tīkṣṇamukhaiḥ śaraiḥ 14 jaghāna paramakruddho nṛtyann iva mahārathaḥ tasya lāghavam udvīkṣya tutuṣur devatā api 15 labdhalakṣyatayā karṣṇeḥ sarve bhīṣma mukhā rathāḥ sattvavantam amanyanta sākṣād iva dhanaṃjayam 16 tasya lāghavamārgastham alātasadṛśaprabham diśaḥ paryapatac cāpaṃ gāṇḍīvam iva ghoṣavat 17 tam āsādya mahāvegair bhīṣmo navabhir āśugaiḥ vivyādha samare tūrṇam ārjuniṃ paravīrahā 18 dhvajaṃ cāsya tribhir bhallaiś ciccheda paramaujasaḥ sārathiṃ ca tribhir bāṇair ajaghāna yatavrataḥ 19 tathaiva kṛtavarmā ca kṛpaḥ śalyaś ca māriṣa viddhvā nākampayat kārṣṇiṃ mainākam iva parvatam 20 sa taiḥ parivṛtaḥ śūro dhārtarāṣṭrair mahārathaiḥ vavarṣa śaravarṣāṇi kārṣṇiḥ pañca rathān prati 21 tatas teṣāṃ mahāstrāṇi saṃvārya śaravṛṣṭibhiḥ nanāda balavā kārṣṇir bhīṣmāya visṛjañ śarān 22 tatrāsya sumahad rājan bāhvor balam adṛśyata yatamānasya samare bhīṣmam ardayataḥ śaraiḥ 23 parākrāntasya tasyaiva bhīṣmo 'pi prāhiṇoc charān sa tāṃś ciccheda samare bhīṣmacāpacyutāñ śarān 24 tato dhvajam amogheṣur bhīṣmasya navabhiḥ śaraiḥ ciccheda samare vīras tata uccukruśur janāḥ 25 sa rājato mahāskandhas tālo hemavibhūṣitaḥ saubhadra viśikhaiś chinnaḥ papāta bhuvi bhārata 26 dhvajaṃ saubhadra viśikhaiḥ patitaṃ bharatarṣabha dṛṣṭvā bhīmo 'nadad dhṛṣṭaḥ saubhadram abhiharṣayan 27 atha bhīṣmo mahāstrāṇi divyāni ca bahūni ca prāduścakre mahāraudraḥ kṣaṇe tasmin mahābalaḥ 28 tataḥ śatasahasreṇa saubhadraṃ prapitāmahaḥ avākirad ameyātmā śarāṇāṃ nataparvaṇām 29 tato daśa maheṣvāsāḥ pāṇḍavānāṃ mahārathāḥ rakṣārtham abhyadhāvanta saubhadraṃ tvaritā rathaiḥ 30 virāṭaḥ saha putreṇa dhṛṣṭadyumnaś ca pārṣataḥ bhīmaś ca kekayāś caiva sātyakiś ca viśāṃ pate 31 javenāpatatāṃ teṣāṃ bhīṣmaḥ śāṃtanavo raṇe pāñcālyaṃ tribhir ānarchat sātyakiṃ niśitaiḥ śaraiḥ 32 pūrṇāyatavisṛṣṭena kṣureṇa niśitena ca dhvajam ekana ciccheda bhīmasenasya patriṇā 33 jāmbūnadamayaḥ ketuḥ kesarī narasattama papāta bhīmasenasya bhīṣmeṇa mathito rathāt 34 bhīmasenas tribhir viddhvā bhīṣmaṃ śāṃtanavaṃ raṇe kṛpam ekena vivyādha kṛtavarmāṇam aṣṭabhiḥ 35 pragṛhītāgra hastena vairāṭir api dantinā abhyadravata rājānaṃ madrādhipatim uttaraḥ 36 tasya vāraṇarājasya javenāpatato rathī śalyo nivārayām āsa vegam apratimaṃ raṇe 37 tasya kruddhaḥ sa nāgendro bṛhataḥ sādhu vāhinaḥ padā yugam adhiṣṭhāya jaghāna caturo hayān 38 sa hatāśve rathe tiṣṭhan madrādhipatir āyasīm uttarānta karīṃ śaktiṃ cikṣepa bhujagopamām 39 tayā bhinnatanu trāṇaḥ praviśya vipulaṃ tamaḥ sa papāta gajaskandhāt pramuktāṅkuśa tomaraḥ 40 samādāya ca śalyo 'sim avaplutya rathottamāt vāraṇendrasya vikramya cicchedātha mahākaram 41 bhinnamarmā śaravrātaiś chinnahastaḥ sa vāraṇaḥ bhīmam ārtasvaraṃ kṛtvā papāta ca mamāra ca 42 etad īdṛśakaṃ kṛtvā madrarājo mahārathaḥ āruroha rathaṃ tūrṇaṃ bhāsvaraṃ kṛtavarmaṇaḥ 43 uttaraṃ nihataṃ dṛṣṭvā vairāṭir bhrātaraṃ śubham kṛtavarmaṇā ca sahitaṃ dṛṣṭvā śalyam avasthitam śaṅkhaḥ krodhāt prajajvāla haviṣā havyavāḍ iva 44 sa visphārya mahac cāpaṃ kārtasvaravibhūṣitam abhyadhāvaj jighāṃsan vai śalyaṃ madrādhipaṃ balī 45 mahatā rathavaṃśena samantāt parivāritaḥ sṛjan bāṇamayaṃ varṣaṃ prāyāc chalya rathaṃ prati 46 tam āpatantaṃ saṃprekṣya mattavāraṇavikramam tāvakānāṃ rathā sapta samantāt paryavārayan madrarājaṃ parīpsanto mṛtyor daṃṣṭrāntaraṃ gatam 47 tato bhīṣmo mahābāhur vinadya jalado yathā tālamātraṃ dhanur gṛhya śaṅkham abhyadravad raṇe 48 tam udyatam udīkṣyātha maheṣvāsaṃ mahābalam saṃtrastā pāṇḍavī senā vātavegahateva nauḥ 49 tatrārjunaḥ saṃtvaritaḥ śaṅkhasyāsīt puraḥsaraḥ bhīṣmād rakṣyo 'yam adyeti tato yuddham avartata 50 hāhākāro mahān āsīd yodhānāṃ yudhi yudhyatām tejas tejasi saṃpṛktam ity evaṃ vismayaṃ yayuḥ 51 atha śalyo gadāpāṇir avatīrya mahārathāt śaṅkhasya caturo vāhān ahanad bharatarṣabha 52 sa hatāśvād rathāt tūrṇaṃ khaḍgam ādāya vidrutaḥ bībhatsoḥ syandanaṃ prāpya tataḥ śāntim avindata 53 tato bhīṣmarathāt tūrṇam utpatanti patatriṇaḥ yair antarikṣaṃ bhūmiś ca sarvataḥ samavastṛtam 54 pāñcālān atha matsyāṃś ca kekayāṃś ca prabhadrakān bhīṣmaḥ praharatāṃ śreṣṭhaḥ pātayām āsa mārgaṇaiḥ 55 utsṛjya samare tūrṇaṃ pāṇḍavaṃ savyasācinam abhyadravata pāñcālyaṃ drupadaṃ senayā vṛtam priyaṃ saṃbandhinaṃ rājañ śarān avakiran bahūn 56 agnineva pradagdhāni vanāni śiśirātyaye śaradagdhāny adṛśyanta sainyāni drupadasya ha atiṣṭhata raṇe bhīṣmo vidhūma iva pāvakaḥ 57 madhyaṃdine yathādityaṃ tapantam iva tejasā na śekuḥ pāṇḍaveyasya yodhā bhīṣmaṃ nirīkṣitum 58 vīkṣāṃ cakruḥ samantāt te pāṇḍavā bhayapīḍitāḥ trātāraṃ nādhyagacchanta gāvaḥ śītārditā iva 59 hatavipradrute sainye nirutsāhe vimardite hāhākāro mahān āsīt pāṇḍusainyeṣu bhārata 60 tato bhīṣmaḥ śāṃtanavo nityaṃ maṇḍalakārmukaḥ mumoca bāṇān dīptāgrān ahīn āśīviṣān iva 61 śarair ekāyanīkurvan diśaḥ sarvā yatavrataḥ jaghāna pāṇḍavarathān ādiśyādiśya bhārata 62 tataḥ sainyeṣu bhagneṣu mathiteṣu ca sarvaśaḥ prāpte cāstaṃ dinakare na prājñāyata kiṃ cana 63 bhīṣmaṃ ca samudīryantaṃ dṛṣṭvā pārthā mahāhave avahāram akurvanta sainyānāṃ bharatarṣabha |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 6
Chapter 46
|
1
[स] कृते ऽवहारे सैन्यानां परथमे भरतर्षभ भीष्मे च युधि संरब्धे हृष्टे दुर्यॊधने तथा 2 धर्मराजस ततस तूर्णम अभिगम्य जनार्दनम भरातृभिः सहितः सर्वैः सर्वैश चैव जनेश्वरैः 3 शुचा परमया युक्तश चिन्तयानः पराजयम वार्ष्णेयम अब्रवीद राजन दृष्ट्वा भीष्मस्य विक्रमम 4 कृष्ण पश्य महेष्वासं भीष्मं भीमपराक्रमम शरैर दहन्तं सैन्यं मे गरीष्मे कक्षम इवानलम 5 कथम एनं महात्मानां शक्ष्यामः परतिवीक्षितुम लेलिह्यमानं सैन्यं मे हविष्मन्तम इवानलम 6 एतं हि पुरुषव्याघ्रं धनुष्मन्तं महाबलम दृष्ट्वा विप्रद्रुतं सैन्यं मदीयं मार्गणाहतम 7 शक्यॊ जेतुं यमः करुद्धॊ वज्रपाणिश च संयुगे वरुणः पाशभृच चापि कुबेरॊ वा गदाधरः 8 न तु भीष्मॊ महातेजाः शक्यॊ जेतुं महाबलः सॊ ऽहम एवंगते मग्नॊ भीष्मागाध जले ऽलपवः 9 आत्मनॊ बुद्धिदौर्बल्याद भीष्मम आसाद्य केशव वनं यास्यामि गॊविन्द शरेयॊ मे तत्र जीवितुम 10 न तव इमान पृथिवीपालान दातुं भीष्माय मृत्यवे कषपयिष्यति सेनां मे कृष्ण भीष्मॊ महास्त्रवित 11 यथानलं परज्वलितं पतंगाः समभिद्रुताः विनाशायैव गच्छन्ति तथा मे सैनिकॊ जनः 12 कषयं नीतॊ ऽसमि वार्ष्णेय राज्यहेतॊः पराक्रमी भरातरश चैव मे वीराः कर्शिताः शरपीडिताः 13 मृत कृते भरातृसौहार्दाद राज्याद भरष्टास तथा सुखात जीवितं बहु मन्ये ऽहं जीवितं हय अद्य दुर्लभम 14 जीवितस्य हि शेषेण तपस तप्स्यामि दुश्चरम न घातयिष्यामि रणे मित्राणीमानि केशव 15 रथान मे बहुसाहस्रान दिव्यैर अस्त्रैर महाबलः घातयत्य अनिशं भीष्मः परवराणां परहारिणाम 16 किं नु कृत्वा कृतं मे सयाद बरूहि माधव माचिरम मध्यस्थम इव पश्यामि समरे सव्यसाचिनम 17 एकॊ भीमः परं शक्त्या युध्यत्य एष महाभुजः केवलं बाहुवीर्येण कषत्रधर्मम अनुस्मरन 18 गदया वीर घातिन्या यथॊत्साहं महामनाः करॊत्य असुकरं कर्म गजाश्वरथपत्तिषु 19 नालम एष कषयं कर्तुं परसैन्यस्य मारिष आर्जवेनैव युद्धेन वीर वर्षशतैर अपि 20 एकॊ ऽसत्रवित सखा ते ऽयं सॊ ऽपय अस्मान समुपेक्षते निर्दह्यमानान भीष्मेण दरॊणेन च महात्मना 21 दिव्यान्य अस्त्राणि भीष्मस्य दरॊणस्य च महात्मनः धक्ष्यन्ति कषत्रियान सर्वान परयुक्तानि पुनः पुनः 22 कृष्ण भीष्मः सुसंरब्धः सहितः सर्वपार्थिवैः कषपयिष्यति नॊ नूनं यादृशॊ ऽसय पराक्रमः 23 स तवं पश्य महेष्वासं यॊगीष्वर महारथम यॊ भीष्मं शमयेत संख्ये दावाग्निं जलदॊ यथा 24 तव परसादाद गॊविन्द पाण्डवा निहतद्विषः सवराज्यम अनुसंप्राप्ता मॊदिष्यन्ति स बान्धवाः 25 एवम उक्त्वा ततः पार्थॊ धयायन्न आस्ते महामनाः चिरम अन्तर मना भूत्वा शॊकॊपहतचेतनः 26 शॊकार्तं पाण्डवं जञात्वा दुःखेन हतचेतसम अब्रवीत तत्र गॊविन्दॊ हर्षयन सर्वपाण्डवान 27 मा शुचॊ भरतश्रेष्ठ न तवं शॊचितुम अर्हसि यस्य ते भरातरः शूराः सर्वलॊकस्य धन्विनः 28 अहं च परियकृद राजन सात्यकिश च महारथः विराटद्रुपदौ वृद्धौ धृष्टद्युम्नश च पार्षतः 29 तथैव सबलाः सर्वे राजानॊ राजसत्तम तवत्प्रसादं परतीक्षन्ते तवद भक्ताश च विशां पते 30 एष ते पार्षतॊ नित्यं हितकामः परिये रतः सेनापत्यम अनुप्राप्तॊ धृष्टद्युम्नॊ महाबलः शिखण्डी च महाबाहॊ भीष्मस्य निधनं किल 31 एतच छरुत्वा ततॊ राजा धृष्टद्युम्नं महारथम अब्रवीत समितौ तस्यां वासुदेवस्य शृण्वतः 32 धृष्टद्युम्न निबॊधेदं यत तवा वक्ष्यामि मारिष नातिक्रम्यं भवेत तच च वचनं मम भाषितम 33 भवान सेनापतिर मह्यं वासुदेवेन संमतः कार्त्तिकेयॊ यथा नित्यं देवानाम अभवत पुरा तथा तवम अपि पाण्डूनां सेनानीः पुरुषर्षभ 34 स तवं पुरुषशार्दूल विक्रम्य जहि कौरवान अहं च तवानुयास्यामि भीमः कृष्णश च मारिष 35 माद्रीपुत्रौ च सहितौ दरौपदेयाश च दंशिताः ये चान्ये पृथिवीपालाः परधानाः पुरुषर्षभ 36 तत उद्धर्षयन सर्वान धृष्टद्युम्नॊ ऽभयभाषत अहं दरॊणान्तकः पार्थ विहितः शम्भुना पुरा 37 रणे भीष्मं तथा दरॊणं कृपं शल्यं जयद्रथम सर्वान अद्य रणे दृप्तान परतियॊत्स्यामि पार्थिव 38 अथॊत्क्रुष्टं महेष्वासैः पाण्डवैर युद्धदुर्मदैः समुद्यते पार्थिवेन्द्र पार्षते शत्रुसूदने 39 तम अब्रवीत ततः पार्थः पार्षतं पृतना पतिम वयूहः करौञ्चारुणॊ नाम सर्वशत्रुनिबर्हणः 40 यं बृहस्पतिर इन्द्राय तदा देवासुरे ऽबरवीत तं यथावत परतिव्यूह परानीक विनाशनम अदृष्टपूर्वं राजानः पश्यन्तु कुरुभिः सह 41 तथॊक्तः स नृदेवेन विष्णुर वज्रभृता इव परभाते सर्वसैन्यानाम अग्रे चक्रे धनंजयम 42 आदित्यपथगः केतुस तस्याद्भुत मनॊरमः शासनात पुरुहूतस्य निर्मितॊ विश्वकर्मणा 43 इन्द्रायुधसवर्णाभिः पताकाभिर अलंकृतः आकाशग इवाकाशे गन्धर्वनगरॊपमः नृत्यमान इवाभाति रथचर्यासु मारिष 44 तेन रत्नवता पार्थः स च गाण्डीवधन्वना बभूव परमॊपेतः सवयम्भूर इव भानुना 45 शिरॊ ऽभूद दरुपदॊ राजा महत्या सेनया वृतः कुन्तिभॊजश च चैद्यश च चक्षुष्य आस्तां जनेश्वर 46 दाशार्णकाः परयागाश च दाश्रेरक गणैः सह अनूपगाः किराताश च गरीवायां भरतर्षभ 47 पटच चरैश च हुण्डैश च राजन पौरवकैस तथा निषादैः सहितश चापि पृष्ठम आसीद युधिष्ठिरः 48 पक्षौ तु भीमसेनश च धृष्टद्युम्नश च पार्षतः दरौपदेयाभिमन्युश च सात्यकिश च महारथः 49 पिशाचा दरदाश चैव पुण्ड्राः कुण्डी विषैः सह मडका कडकाश चैव तङ्गणाः परपङ्गणाः 50 बाह्लिकास तित्तिराश चैव चॊलाः पाण्ड्याश च भारत एते जनपदा राजन दक्षिणं पक्षम आश्रिताः 51 अग्निवेष्या जगत तुण्डा पलदाशाश च भारत शबरास तुम्बुपाश चैव वत्साश च सह नाकुलैः नकुलः सहदेवश च वामं पार्श्वं समाश्रिताः 52 रथानाम अयुतं पक्षौ शिरश च नियुतं तथा पृष्ठम अर्बुदम एवासीत सहस्राणि च विंशतिः गरीवायां नियुतं चापि सहस्राणि च सप्ततिः 53 पक्षकॊटिप्रपक्षेषु पक्षान्तेषु च वारणाः जग्मुः परिवृता राजंश चलन्त इव पर्वताः 54 जघनं पालयाम आस विराटः सह केकयैः काशिराजश च शैब्यश च रथानाम अयुतैस तरिभिः 55 एवम एतं महाव्यूहं वयूह्य भारत पाण्डवाः सूर्यॊदयनम इच्छन्तः सथिता युद्धाय दंशिताः 56 तेषाम आदित्यवर्णानि विमलानि महान्ति च शवेतच छत्राण्य अशॊभन्त वारणेषु रथेषु च |
1
[s] kṛte 'vahāre sainyānāṃ prathame bharatarṣabha bhīṣme ca yudhi saṃrabdhe hṛṣṭe duryodhane tathā 2 dharmarājas tatas tūrṇam abhigamya janārdanam bhrātṛbhiḥ sahitaḥ sarvaiḥ sarvaiś caiva janeśvaraiḥ 3 śucā paramayā yuktaś cintayānaḥ parājayam vārṣṇeyam abravīd rājan dṛṣṭvā bhīṣmasya vikramam 4 kṛṣṇa paśya maheṣvāsaṃ bhīṣmaṃ bhīmaparākramam śarair dahantaṃ sainyaṃ me grīṣme kakṣam ivānalam 5 katham enaṃ mahātmānāṃ śakṣyāmaḥ prativīkṣitum lelihyamānaṃ sainyaṃ me haviṣmantam ivānalam 6 etaṃ hi puruṣavyāghraṃ dhanuṣmantaṃ mahābalam dṛṣṭvā vipradrutaṃ sainyaṃ madīyaṃ mārgaṇāhatam 7 śakyo jetuṃ yamaḥ kruddho vajrapāṇiś ca saṃyuge varuṇaḥ pāśabhṛc cāpi kubero vā gadādharaḥ 8 na tu bhīṣmo mahātejāḥ śakyo jetuṃ mahābalaḥ so 'ham evaṃgate magno bhīṣmāgādha jale 'lpavaḥ 9 ātmano buddhidaurbalyād bhīṣmam āsādya keśava vanaṃ yāsyāmi govinda śreyo me tatra jīvitum 10 na tv imān pṛthivīpālān dātuṃ bhīṣmāya mṛtyave kṣapayiṣyati senāṃ me kṛṣṇa bhīṣmo mahāstravit 11 yathānalaṃ prajvalitaṃ pataṃgāḥ samabhidrutāḥ vināśāyaiva gacchanti tathā me sainiko janaḥ 12 kṣayaṃ nīto 'smi vārṣṇeya rājyahetoḥ parākramī bhrātaraś caiva me vīrāḥ karśitāḥ śarapīḍitāḥ 13 mṛt kṛte bhrātṛsauhārdād rājyād bhraṣṭās tathā sukhāt jīvitaṃ bahu manye 'haṃ jīvitaṃ hy adya durlabham 14 jīvitasya hi śeṣeṇa tapas tapsyāmi duścaram na ghātayiṣyāmi raṇe mitrāṇīmāni keśava 15 rathān me bahusāhasrān divyair astrair mahābalaḥ ghātayaty aniśaṃ bhīṣmaḥ pravarāṇāṃ prahāriṇām 16 kiṃ nu kṛtvā kṛtaṃ me syād brūhi mādhava māciram madhyastham iva paśyāmi samare savyasācinam 17 eko bhīmaḥ paraṃ śaktyā yudhyaty eṣa mahābhujaḥ kevalaṃ bāhuvīryeṇa kṣatradharmam anusmaran 18 gadayā vīra ghātinyā yathotsāhaṃ mahāmanāḥ karoty asukaraṃ karma gajāśvarathapattiṣu 19 nālam eṣa kṣayaṃ kartuṃ parasainyasya māriṣa ārjavenaiva yuddhena vīra varṣaśatair api 20 eko 'stravit sakhā te 'yaṃ so 'py asmān samupekṣate nirdahyamānān bhīṣmeṇa droṇena ca mahātmanā 21 divyāny astrāṇi bhīṣmasya droṇasya ca mahātmanaḥ dhakṣyanti kṣatriyān sarvān prayuktāni punaḥ punaḥ 22 kṛṣṇa bhīṣmaḥ susaṃrabdhaḥ sahitaḥ sarvapārthivaiḥ kṣapayiṣyati no nūnaṃ yādṛśo 'sya parākramaḥ 23 sa tvaṃ paśya maheṣvāsaṃ yogīṣvara mahāratham yo bhīṣmaṃ śamayet saṃkhye dāvāgniṃ jalado yathā 24 tava prasādād govinda pāṇḍavā nihatadviṣaḥ svarājyam anusaṃprāptā modiṣyanti sa bāndhavāḥ 25 evam uktvā tataḥ pārtho dhyāyann āste mahāmanāḥ ciram antar manā bhūtvā śokopahatacetanaḥ 26 śokārtaṃ pāṇḍavaṃ jñātvā duḥkhena hatacetasam abravīt tatra govindo harṣayan sarvapāṇḍavān 27 mā śuco bharataśreṣṭha na tvaṃ śocitum arhasi yasya te bhrātaraḥ śūrāḥ sarvalokasya dhanvinaḥ 28 ahaṃ ca priyakṛd rājan sātyakiś ca mahārathaḥ virāṭadrupadau vṛddhau dhṛṣṭadyumnaś ca pārṣataḥ 29 tathaiva sabalāḥ sarve rājāno rājasattama tvatprasādaṃ pratīkṣante tvad bhaktāś ca viśāṃ pate 30 eṣa te pārṣato nityaṃ hitakāmaḥ priye rataḥ senāpatyam anuprāpto dhṛṣṭadyumno mahābalaḥ śikhaṇḍī ca mahābāho bhīṣmasya nidhanaṃ kila 31 etac chrutvā tato rājā dhṛṣṭadyumnaṃ mahāratham abravīt samitau tasyāṃ vāsudevasya śṛṇvataḥ 32 dhṛṣṭadyumna nibodhedaṃ yat tvā vakṣyāmi māriṣa nātikramyaṃ bhavet tac ca vacanaṃ mama bhāṣitam 33 bhavān senāpatir mahyaṃ vāsudevena saṃmataḥ kārttikeyo yathā nityaṃ devānām abhavat purā tathā tvam api pāṇḍūnāṃ senānīḥ puruṣarṣabha 34 sa tvaṃ puruṣaśārdūla vikramya jahi kauravān ahaṃ ca tvānuyāsyāmi bhīmaḥ kṛṣṇaś ca māriṣa 35 mādrīputrau ca sahitau draupadeyāś ca daṃśitāḥ ye cānye pṛthivīpālāḥ pradhānāḥ puruṣarṣabha 36 tata uddharṣayan sarvān dhṛṣṭadyumno 'bhyabhāṣata ahaṃ droṇāntakaḥ pārtha vihitaḥ śambhunā purā 37 raṇe bhīṣmaṃ tathā droṇaṃ kṛpaṃ śalyaṃ jayadratham sarvān adya raṇe dṛptān pratiyotsyāmi pārthiva 38 athotkruṣṭaṃ maheṣvāsaiḥ pāṇḍavair yuddhadurmadaiḥ samudyate pārthivendra pārṣate śatrusūdane 39 tam abravīt tataḥ pārthaḥ pārṣataṃ pṛtanā patim vyūhaḥ krauñcāruṇo nāma sarvaśatrunibarhaṇaḥ 40 yaṃ bṛhaspatir indrāya tadā devāsure 'bravīt taṃ yathāvat prativyūha parānīka vināśanam adṛṣṭapūrvaṃ rājānaḥ paśyantu kurubhiḥ saha 41 tathoktaḥ sa nṛdevena viṣṇur vajrabhṛtā iva prabhāte sarvasainyānām agre cakre dhanaṃjayam 42 ādityapathagaḥ ketus tasyādbhuta manoramaḥ śāsanāt puruhūtasya nirmito viśvakarmaṇā 43 indrāyudhasavarṇābhiḥ patākābhir alaṃkṛtaḥ ākāśaga ivākāśe gandharvanagaropamaḥ nṛtyamāna ivābhāti rathacaryāsu māriṣa 44 tena ratnavatā pārthaḥ sa ca gāṇḍīvadhanvanā babhūva paramopetaḥ svayambhūr iva bhānunā 45 śiro 'bhūd drupado rājā mahatyā senayā vṛtaḥ kuntibhojaś ca caidyaś ca cakṣuṣy āstāṃ janeśvara 46 dāśārṇakāḥ prayāgāś ca dāśreraka gaṇaiḥ saha anūpagāḥ kirātāś ca grīvāyāṃ bharatarṣabha 47 paṭac caraiś ca huṇḍaiś ca rājan pauravakais tathā niṣādaiḥ sahitaś cāpi pṛṣṭham āsīd yudhiṣṭhiraḥ 48 pakṣau tu bhīmasenaś ca dhṛṣṭadyumnaś ca pārṣataḥ draupadeyābhimanyuś ca sātyakiś ca mahārathaḥ 49 piśācā daradāś caiva puṇḍrāḥ kuṇḍī viṣaiḥ saha maḍakā kaḍakāś caiva taṅgaṇāḥ parapaṅgaṇāḥ 50 bāhlikās tittirāś caiva colāḥ pāṇḍyāś ca bhārata ete janapadā rājan dakṣiṇaṃ pakṣam āśritāḥ 51 agniveṣyā jagat tuṇḍā paladāśāś ca bhārata śabarās tumbupāś caiva vatsāś ca saha nākulaiḥ nakulaḥ sahadevaś ca vāmaṃ pārśvaṃ samāśritāḥ 52 rathānām ayutaṃ pakṣau śiraś ca niyutaṃ tathā pṛṣṭham arbudam evāsīt sahasrāṇi ca viṃśatiḥ grīvāyāṃ niyutaṃ cāpi sahasrāṇi ca saptatiḥ 53 pakṣakoṭiprapakṣeṣu pakṣānteṣu ca vāraṇāḥ jagmuḥ parivṛtā rājaṃś calanta iva parvatāḥ 54 jaghanaṃ pālayām āsa virāṭaḥ saha kekayaiḥ kāśirājaś ca śaibyaś ca rathānām ayutais tribhiḥ 55 evam etaṃ mahāvyūhaṃ vyūhya bhārata pāṇḍavāḥ sūryodayanam icchantaḥ sthitā yuddhāya daṃśitāḥ 56 teṣām ādityavarṇāni vimalāni mahānti ca śvetac chatrāṇy aśobhanta vāraṇeṣu ratheṣu ca |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 6
Chapter 47
|
1
[स] करौञ्चं ततॊ महाव्यूहम अभेद्यं तनयस तव वयूढं दृष्ट्वा महाघॊरं पार्थेनामित तेजसा 2 आचार्यम उपसंगम्य कृपं शल्यं च मारिष सौमदत्तिं विकर्णं च अश्वत्थामानम एव च 3 दुःशासनादीन भरातॄंश च स सर्वान एव भारत अन्यांश च सुबहूञ शूरान युद्धाय समुपागतान 4 पराहेदं वचनं काले हर्षयंस तनयस तव नानाशस्त्रप्रहरणाः सर्वे शस्त्रास्त्रवेदिनः 5 एकैकशः समर्थाहि यूयं सर्वे महारथाः पाण्डुपुत्रान रणे हन्तुं स सैन्यान किम उ संहताः 6 अपर्याप्तं तद अस्माकं बलं भीष्माभिरक्षितम पर्याप्तं तव इदम एतेषां बलं पार्थिव सत्तमाः 7 संस्थानाः शूरसेनाश च वेणिकाः कुकुरास तथा आरेवकास तरिगर्ताश च मद्रका यवनास तथा 8 शत्रुंजयेन सहितास तथा दुःशासनेन च विकर्णेन च वीरेण तथा नन्दॊपनन्दकैः 9 चित्रसेनेन सहिताः सहिताः पाणिभद्रकैः भीष्मम एवाभिरक्षन्तु सह सैन्यपुरस्कृताः 10 ततॊ दरॊणश च भीष्मश च तव पुत्रश च मारिष अव्यूहन्त महाव्यूहं पाण्डूनां परतिबाधने 11 भीष्मः सैन्येन महता समन्तात परिवारितः ययौ परकर्षन महतीं वाहिनीं सुरराड इव 12 तम अन्वयान महेष्वासॊ भारद्वाजः परतापवान कुन्तलैश च दशार्णैश च मागधैश च विशां पते 13 विदर्भैर मेकलैश चैव कर्णप्रावरणैर अपि सहिताः सर्वसैन्येन भीष्मम आहवशॊभिनम 14 गान्धाराः सिन्धुसौवीराः शिबयॊ ऽथ वसातयः शकुनिश च सवसैन्येन भारद्वाजम अपालयत 15 ततॊ दुर्यॊधनॊ राजा सहितः सर्वसॊदरैः अश्वातकैर विकर्णैश च तथा शर्मिल कॊसलैः 16 दरदैश चूचुपैश चैव तथा कषुद्रकमालवैः अभ्यरक्षत संहृष्टः सौबलेयस्य वाहिनीम 17 भूरिश्रवाः शलः शल्यॊ भगदत्तश च मारिष विन्दानुविन्दाव आवन्त्यौ वामं पार्श्वम अपालयन 18 सौमदत्तिः सुशर्मा च काम्बॊजश च सुदक्षिणः शतायुश च शरुतायुश च दक्षिणं पार्श्वम आस्थिताः 19 अश्वत्थामा कृपश चैव कृतवर्मा च सात्वतः महत्या सेनया सार्धं सेना पृष्ठे वयवस्थिताः 20 पृष्ठगॊपास तु तस्यासन नानादेश्या जनेश्वराः केतुमान वसु दानश च पुत्रः काश्यस्य चाभिभूः 21 ततस ते तावकाः सर्वे हृष्टा युद्धाय भारत दध्मुः शङ्खान मुदा युक्ताः सिंहनादांश च नादयन 22 तेषां शरुत्वा तु हृष्टानां कुरुवृद्धः पितामहः सिंहनादं विनद्यॊच्चैः शङ्खं दध्मौ परतापवान 23 ततः शङ्खाश च भेर्यश च पेश्यश च विविधाः परैः आनकाश चाभ्यहन्यन्त स शब्दस तुमुलॊ ऽभवत 24 ततः शवेतैर हयैर युक्ते महति सयन्दने सथितौ परदध्मतुः शङ्खवरौ हेमरत्नपरिष्कृतौ 25 पाञ्चजन्यं हृषीकेशॊ देवदत्तं धनंजयः पौण्ड्रं दध्मौ महाशङ्खं भीमकर्मा वृकॊदरः 26 अनन्तविजयं राजा कुन्तीपुत्रॊ युधिष्ठिरः नकुलः सहदेवश च सुघॊषमणिपुष्पकौ 27 काशिराजश च शैब्यश च शिखण्डी च महारथः धृष्टद्युम्नॊ विराटश च सात्यकिश च महायशाः 28 पाञ्चाल्यश च महेष्वासॊ दरौपद्याः पञ्च चात्मजाः सर्वे दध्मुर महाशङ्खान सिंहनादांश च नेदिरे 29 स घॊषः सुमहांस तत्र वीरैस तैः समुदीरितः नभश च पृथिवीं चैव तुमुलॊ वयनुनादयत 30 एवम एते महाराज परहृष्टाः कुरुपाण्डवाः पुनर युद्धाय संजग्मुस तापयानाः परस्परम |
1
[s] krauñcaṃ tato mahāvyūham abhedyaṃ tanayas tava vyūḍhaṃ dṛṣṭvā mahāghoraṃ pārthenāmita tejasā 2 ācāryam upasaṃgamya kṛpaṃ śalyaṃ ca māriṣa saumadattiṃ vikarṇaṃ ca aśvatthāmānam eva ca 3 duḥśāsanādīn bhrātṝṃś ca sa sarvān eva bhārata anyāṃś ca subahūñ śūrān yuddhāya samupāgatān 4 prāhedaṃ vacanaṃ kāle harṣayaṃs tanayas tava nānāśastrapraharaṇāḥ sarve śastrāstravedinaḥ 5 ekaikaśaḥ samarthāhi yūyaṃ sarve mahārathāḥ pāṇḍuputrān raṇe hantuṃ sa sainyān kim u saṃhatāḥ 6 aparyāptaṃ tad asmākaṃ balaṃ bhīṣmābhirakṣitam paryāptaṃ tv idam eteṣāṃ balaṃ pārthiva sattamāḥ 7 saṃsthānāḥ śūrasenāś ca veṇikāḥ kukurās tathā ārevakās trigartāś ca madrakā yavanās tathā 8 śatruṃjayena sahitās tathā duḥśāsanena ca vikarṇena ca vīreṇa tathā nandopanandakaiḥ 9 citrasenena sahitāḥ sahitāḥ pāṇibhadrakaiḥ bhīṣmam evābhirakṣantu saha sainyapuraskṛtāḥ 10 tato droṇaś ca bhīṣmaś ca tava putraś ca māriṣa avyūhanta mahāvyūhaṃ pāṇḍūnāṃ pratibādhane 11 bhīṣmaḥ sainyena mahatā samantāt parivāritaḥ yayau prakarṣan mahatīṃ vāhinīṃ surarāḍ iva 12 tam anvayān maheṣvāso bhāradvājaḥ pratāpavān kuntalaiś ca daśārṇaiś ca māgadhaiś ca viśāṃ pate 13 vidarbhair mekalaiś caiva karṇaprāvaraṇair api sahitāḥ sarvasainyena bhīṣmam āhavaśobhinam 14 gāndhārāḥ sindhusauvīrāḥ śibayo 'tha vasātayaḥ śakuniś ca svasainyena bhāradvājam apālayat 15 tato duryodhano rājā sahitaḥ sarvasodaraiḥ aśvātakair vikarṇaiś ca tathā śarmila kosalaiḥ 16 daradaiś cūcupaiś caiva tathā kṣudrakamālavaiḥ abhyarakṣata saṃhṛṣṭaḥ saubaleyasya vāhinīm 17 bhūriśravāḥ śalaḥ śalyo bhagadattaś ca māriṣa vindānuvindāv āvantyau vāmaṃ pārśvam apālayan 18 saumadattiḥ suśarmā ca kāmbojaś ca sudakṣiṇaḥ śatāyuś ca śrutāyuś ca dakṣiṇaṃ pārśvam āsthitāḥ 19 aśvatthāmā kṛpaś caiva kṛtavarmā ca sātvataḥ mahatyā senayā sārdhaṃ senā pṛṣṭhe vyavasthitāḥ 20 pṛṣṭhagopās tu tasyāsan nānādeśyā janeśvarāḥ ketumān vasu dānaś ca putraḥ kāśyasya cābhibhūḥ 21 tatas te tāvakāḥ sarve hṛṣṭā yuddhāya bhārata dadhmuḥ śaṅkhān mudā yuktāḥ siṃhanādāṃś ca nādayan 22 teṣāṃ śrutvā tu hṛṣṭānāṃ kuruvṛddhaḥ pitāmahaḥ siṃhanādaṃ vinadyoccaiḥ śaṅkhaṃ dadhmau pratāpavān 23 tataḥ śaṅkhāś ca bheryaś ca peśyaś ca vividhāḥ paraiḥ ānakāś cābhyahanyanta sa śabdas tumulo 'bhavat 24 tataḥ śvetair hayair yukte mahati syandane sthitau pradadhmatuḥ śaṅkhavarau hemaratnapariṣkṛtau 25 pāñcajanyaṃ hṛṣīkeśo devadattaṃ dhanaṃjayaḥ pauṇḍraṃ dadhmau mahāśaṅkhaṃ bhīmakarmā vṛkodaraḥ 26 anantavijayaṃ rājā kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ nakulaḥ sahadevaś ca sughoṣamaṇipuṣpakau 27 kāśirājaś ca śaibyaś ca śikhaṇḍī ca mahārathaḥ dhṛṣṭadyumno virāṭaś ca sātyakiś ca mahāyaśāḥ 28 pāñcālyaś ca maheṣvāso draupadyāḥ pañca cātmajāḥ sarve dadhmur mahāśaṅkhān siṃhanādāṃś ca nedire 29 sa ghoṣaḥ sumahāṃs tatra vīrais taiḥ samudīritaḥ nabhaś ca pṛthivīṃ caiva tumulo vyanunādayat 30 evam ete mahārāja prahṛṣṭāḥ kurupāṇḍavāḥ punar yuddhāya saṃjagmus tāpayānāḥ parasparam |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 6
Chapter 48
|
1
[धृ] एवं वयूढेष्व अनीकेषु मामकेष्व इतरेषु च कथं परहरतां शरेष्ठाः संप्रहारं परचक्रिरे 2 [स] समं वयूढेष्व अनीकेषु संनद्धा रुचिरध्वजाः अपारम इव संदृश्य सागरप्रतिमं बलम 3 तेषां मध्ये सथितॊ राजा पुत्रॊ दुर्यॊधनस तव अब्रवीत तावकान सर्वान युध्यध्वम इति दंशिताः 4 ते मनः करूरम आस्थाय समभित्यक्तजीविताः पाण्डवान अभ्यवर्तन्त सर्व एवॊच्छ्रितध्वजाः 5 ततॊ युद्धं समभवत तुमुलं लॊमहर्षणम तावकानां परेषां च वयतिषक्त रथद्विपम 6 मुक्तास तु रथिभिर बाणा रुक्मपुङ्खाः सुतेजनाः संनिपेतुर अकुण्ठाग्रा नागेषु च हयेषु च 7 तथा परवृत्ते संग्रामे धनुर उद्यम्य दंशितः अभिपत्य महाबाहुर भीष्मॊ भीमपराक्रमः 8 सौभद्रे भीमसेने च शौनेये च महारथे केकये च विराते च धृष्टद्युम्ने च पार्षते 9 एतेषु नरवीरेषु चेदिमत्स्येषु चाभितः ववर्ष शरवर्षाणि वृद्धः कुरुपितामहः 10 पराकम्पत महाव्यूहस तस्मिन वीर समागमे सर्वेषाम एव सैन्यानाम आसीद वयतिकरॊ महान 11 सादित धवजनागाश च हतप्रवर वाजिनः विप्रयातरथानीकाः समपद्यन्त पाण्डवाः 12 अर्जुनस तु नरव्याघ्रॊ दृष्ट्वा भीष्मं महारथम वार्ष्णेयम अब्रवीत करुद्धॊ याहि यत्र पितामहः 13 एष भीष्मः सुसंक्रुद्धॊ वार्ष्णेय मम वाहिनीम नाशयिष्यति सुव्यक्तं दुर्यॊधन हिते रतः 14 एष दरॊणः कृपः शल्यॊ विकर्णश च जनार्दन धार्तराष्ट्राश च सहिता दुर्यॊधन पुरॊगमाः 15 पाञ्चालान निहनिष्यन्ति रक्षिता दृढधन्वना सॊ ऽहं भीष्मं गमिष्यामि सैन्यहेतॊर जनार्दन 16 तम अब्रवीद वासुदेवॊ यत्तॊ भव धनंजय एष तवा परापये वीर पितामह रथं परति 17 एवम उक्त्वा ततः शौरी रथं तं लॊकविश्रुतम परापयाम आस भीष्माय रथं परति जनेश्वर 18 चञ्चद बहु पताकेन बलाका वर्णवाजिना समुच्छ्रितमहाभीम नदद वानरकेतुना महता मेघनादेन रथेनादित्यवर्चसा 19 विनिघ्नन कौरवानीकं शूरसेनांश च पाण्डवः आयाच छरान नुदञ शीघ्रं सुहृच छॊष विनाशनः 20 तम आपतन्तं वेगेन परभिन्नम इव वारणम तरासयानं रणे शूरान पातयन्तं च सायकैः 21 सैन्धव परमुखैर गुप्तः पराच्य सौवीरकेकयैः सहसा परत्युदीयाय भीष्मः शांतनवॊ ऽरजुनम 22 कॊ हि गाण्डीवधन्वानम अन्यः कुरुपितामहात दरॊण वैकर्तनाभ्यां वा रथः संयातुम अर्हति 23 ततॊ भीष्मॊ महाराज कौरवाणां पितामहः अर्जुनं सप्त सप्तत्या नाराचानां समावृणॊत 24 दरॊणश च पञ्चविंशत्या कृपः पञ्चाशता शरैः दुर्यॊधनश चतुःषष्ट्या शल्यश च नवभिः शरैः 25 सैन्धवॊ नवभिश चापि शकुनिश चापि पञ्चभिः विकर्णॊ दशभिर भल्लै राजन विव्याध पाण्डवम 26 स तैर विद्धॊ महेष्वासः समन्तान निशितैः शरैः न विव्यथे महाबाहुर भिद्यमान इवाचलः 27 स भीष्मं पञ्चविंशत्या कृपं च नवभिः शरैः दरॊणं षष्ट्या नरव्याघ्रॊ विकर्णं च तरिभिः शरैः 28 आर्तायनिं तरिभिर बाणै राजानं चापि पञ्चभिः परत्यविध्यद अमेयात्मा किरीटी भरतर्षभ 29 तं सात्यकिर विराटश च धृष्टद्युम्नश च पार्षतः दरौपदेयाभिमन्युश च परिवव्रुर धनंजयम 30 ततॊ दरॊणं महेष्वासं गाङ्गेयस्य परिये रतम अभ्यवर्षत पाञ्चाल्यः संयुक्तः सह सॊमकैः 31 भीष्मस तु रथिनां शरेष्ठस तूर्णं विव्याध पाण्डवम अशीत्या निशितैर बाणैस ततॊ ऽकरॊशन्त तावकाः 32 तेषां तु निनदं शरुत्वा परहृष्टानां परहृष्टवत परविवेश ततॊ मध्यं रथसिंहः परतापवान 33 तेषां तु रथसिंहानां मध्यं पराप्य धनंजयः चिक्रीड धनुषा राजँल लक्ष्यं कृत्वा महारथान 34 ततॊ दुर्यॊधनॊ राजा भीष्मम आह जनेश्वरः पीड्यमानं सवकं सैन्यं दृष्ट्वा पार्थेन संयुगे 35 एष पाण्डुसुतस तात कृष्णेन सहितॊ बली यततां सर्वसैन्यानां मूलं नः परिकृन्तति तवयि जीवति गाङ्गेये दरॊणे च रथिनां वरे 36 तवत्कृते हय एष कर्णॊ ऽपि नयस्तशस्त्रॊ महारथः न युध्यति रणे पार्थं हितकामः सदा मम 37 स तथा कुरु गाङ्गेय यथा हन्येत फल्गुनः एवम उक्तस ततॊ राजन पिता देवव्रतस तव धिक कषत्रधर्मम इत्य उक्त्वा ययौ पार्थरथं परति 38 उभौ शवेतहयौ राजन संसक्तौ दृश्यपार्थिवाः सिंहनादान भृशं चक्रुः शङ्खशब्दांश च भारत 39 दरौणिर दुर्यॊधनश चैव विकर्णश च तवात्मजः परिवार्य रणे भीष्मं सथिता युद्धाय मारिष 40 तथैव पाण्डवाः सर्वे परिवार्य धनंजयम सथिता युद्धाय महते ततॊ युद्धम अवर्तत 41 गाङ्गेयस तु रणे पार्थम आनर्छन नवभिः शरैः तम अर्जुनः परत्यविध्यद दशभिर मर्म वेधिभिः 42 ततः शरसहस्रेण सुप्रयुक्तेन पाण्डवः अर्जुनः समरश्लाघी भीष्मस्यावारयद दिशः 43 शरजालं ततस तत तु शरजालेन कौरव वारयाम आस पार्थस्य भीष्मः शांतनवस तथा 44 उभौ परमसंहृष्टाव उभौ युद्धाभिनन्दिनौ निर्विशेषम अयुध्येतां कृतप्रतिकृतैषिणौ 45 भीष्म चापविमुक्तानि शरजालानि संधशः शीर्यमाणान्य अदृश्यन्त भिन्नान्य अर्जुन सायकैः 46 तथैवार्जुन मुक्तानि शरजालानि भागशः गाङ्गेय शरनुन्नानि नयपतन्त महीतले 47 अर्जुनः पञ्चविंशत्या भीष्मम आर्च्छच छितैः शरैः भीष्मॊ ऽपि समरे पार्थं विव्याध तरिंशता शरैः 48 अन्यॊन्यस्य हयान विद्ध्वा धवजौ च सुमहाबलौ रथेषां रथचक्रे च चिक्रीडतुर अरिंदमौ 49 ततः करुद्धॊ महाराज भीष्मः परहरतां वरः वासुदेवं तरिभिर बाणैर आजघान सतनान्तरे 50 भीष्मचापच्युतैर बाणैर निर्विद्धॊ मधुसूदनः विरराज रणे राजन स पुष्प इव किंशुकः 51 ततॊ ऽरजुनॊ भृशं करुद्धॊ निर्विद्धं परेक्ष्य माधवम गाङ्गेय सारथिं संख्ये निर्बिभेद तरिभिः शरैः 52 यतमानौ तु तौ वीराव अन्यॊन्यस्य वधं परति नाशक्नुतां तदान्यॊन्यम अभिसंधातुम आहवे 53 मण्डलानि विचित्राणि गतप्रत्यागतानि च अदर्शयेतां बहुधा सूत सामर्थ्य लाघवात 54 अन्तरं च परहारेषु तर्कयन्तौ महारथौ राजन्न अन्तरमार्गस्थौ सथिताव आस्तां मुहुर मुहुः 55 उभौ सिंहरवॊन्मिश्रं शङ्खशब्दं परचक्रतुः तथैव चापनिर्घॊषं चक्रतुस तौ महारथौ 56 तयॊः शङ्खप्रणादेन रथनेमि सवनेन च दारिता सहसा भूमिश चकम्प च ननाद च 57 न तयॊर अन्तरं कश चिद ददृशे भरतर्षभ बलिनौ समरे शूराव अन्यॊन्यसदृशाव उभौ 58 चिह्नमात्रेण भीष्मं तु परजज्ञुस तत्र कौरवाः तथा पाण्डुसुताः पार्थं चिह्नमात्रेण जज्ञिरे 59 तयॊर नृवरयॊ राजन दृश्यतादृक पराक्रमम विस्मयं सर्वभूतानि जग्मुर भारत संयुगे 60 न तयॊर विवरं कश चिद रणे पश्यति भारत धर्मे सथितस्य हि यथा न कश चिद वृजिनं कव चित 61 उभौ हि शरजालेन ताव अदृश्यौ बभूवतुः परकाशौ च पुनस तूर्णं बभूवतुर उभौ रणे 62 तत्र देवाः स गन्धर्वाश चारणाश च सहर्षिभिः अन्यॊन्यं परत्यभाषन्त तयॊर दृष्ट्वा पराक्रमम 63 न शक्यौ युधि संरब्धौ जेतुम एतौ महारथौ स देवासुरगन्धर्वैर लॊकैर अपि कथं चन 64 आश्चर्यभूतं लॊकेषु युद्धम एतन महाद्भुतम नैतादृशानि युद्धानि भविष्यन्ति कथं चन 65 नापि शक्यॊ रणे जेतुं भीष्मः पार्थेन धीमता सधनुश च रथस्थश च परवपन सायकान रणे 66 तथैव पाण्डवं युद्धे देवैर अपि दुरासदम न विजेतुं रणे भीष्म उत्सहेत धनुर्धरम 67 इति सम वाचः शरूयन्ते परॊच्चरन्त्यस ततस ततः गाङ्गेयार्जुनयॊः संख्ये सतवयुक्ता विशां पते 68 तवदीयास तु ततॊ यॊधाः पाण्डवेयाश च भारत अन्यॊन्यं समरे जघ्नुस तयॊस तत्र पराक्रमे 69 शितधारैस तथा खड्गैर विमलैश च परश्वधैः शरैर अन्यैश च बहुभिः शस्त्रैर नानाविधैर युधि उभयॊः सेनयॊर वीरा नयकृन्तन्त परस्परम 70 वर्तमाने तथा घॊरे तस्मिन युद्धे सुदारुणे दरॊण पाञ्चाल्ययॊ राजन महान आसीत समागमः |
1
[dhṛ] evaṃ vyūḍheṣv anīkeṣu māmakeṣv itareṣu ca kathaṃ praharatāṃ śreṣṭhāḥ saṃprahāraṃ pracakrire 2 [s] samaṃ vyūḍheṣv anīkeṣu saṃnaddhā ruciradhvajāḥ apāram iva saṃdṛśya sāgarapratimaṃ balam 3 teṣāṃ madhye sthito rājā putro duryodhanas tava abravīt tāvakān sarvān yudhyadhvam iti daṃśitāḥ 4 te manaḥ krūram āsthāya samabhityaktajīvitāḥ pāṇḍavān abhyavartanta sarva evocchritadhvajāḥ 5 tato yuddhaṃ samabhavat tumulaṃ lomaharṣaṇam tāvakānāṃ pareṣāṃ ca vyatiṣakta rathadvipam 6 muktās tu rathibhir bāṇā rukmapuṅkhāḥ sutejanāḥ saṃnipetur akuṇṭhāgrā nāgeṣu ca hayeṣu ca 7 tathā pravṛtte saṃgrāme dhanur udyamya daṃśitaḥ abhipatya mahābāhur bhīṣmo bhīmaparākramaḥ 8 saubhadre bhīmasene ca śauneye ca mahārathe kekaye ca virāte ca dhṛṣṭadyumne ca pārṣate 9 eteṣu naravīreṣu cedimatsyeṣu cābhitaḥ vavarṣa śaravarṣāṇi vṛddhaḥ kurupitāmahaḥ 10 prākampata mahāvyūhas tasmin vīra samāgame sarveṣām eva sainyānām āsīd vyatikaro mahān 11 sādita dhvajanāgāś ca hatapravara vājinaḥ viprayātarathānīkāḥ samapadyanta pāṇḍavāḥ 12 arjunas tu naravyāghro dṛṣṭvā bhīṣmaṃ mahāratham vārṣṇeyam abravīt kruddho yāhi yatra pitāmahaḥ 13 eṣa bhīṣmaḥ susaṃkruddho vārṣṇeya mama vāhinīm nāśayiṣyati suvyaktaṃ duryodhana hite rataḥ 14 eṣa droṇaḥ kṛpaḥ śalyo vikarṇaś ca janārdana dhārtarāṣṭrāś ca sahitā duryodhana purogamāḥ 15 pāñcālān nihaniṣyanti rakṣitā dṛḍhadhanvanā so 'haṃ bhīṣmaṃ gamiṣyāmi sainyahetor janārdana 16 tam abravīd vāsudevo yatto bhava dhanaṃjaya eṣa tvā prāpaye vīra pitāmaha rathaṃ prati 17 evam uktvā tataḥ śaurī rathaṃ taṃ lokaviśrutam prāpayām āsa bhīṣmāya rathaṃ prati janeśvara 18 cañcad bahu patākena balākā varṇavājinā samucchritamahābhīma nadad vānaraketunā mahatā meghanādena rathenādityavarcasā 19 vinighnan kauravānīkaṃ śūrasenāṃś ca pāṇḍavaḥ āyāc charān nudañ śīghraṃ suhṛc choṣa vināśanaḥ 20 tam āpatantaṃ vegena prabhinnam iva vāraṇam trāsayānaṃ raṇe śūrān pātayantaṃ ca sāyakaiḥ 21 saindhava pramukhair guptaḥ prācya sauvīrakekayaiḥ sahasā pratyudīyāya bhīṣmaḥ śāṃtanavo 'rjunam 22 ko hi gāṇḍīvadhanvānam anyaḥ kurupitāmahāt droṇa vaikartanābhyāṃ vā rathaḥ saṃyātum arhati 23 tato bhīṣmo mahārāja kauravāṇāṃ pitāmahaḥ arjunaṃ sapta saptatyā nārācānāṃ samāvṛṇot 24 droṇaś ca pañcaviṃśatyā kṛpaḥ pañcāśatā śaraiḥ duryodhanaś catuḥṣaṣṭyā śalyaś ca navabhiḥ śaraiḥ 25 saindhavo navabhiś cāpi śakuniś cāpi pañcabhiḥ vikarṇo daśabhir bhallai rājan vivyādha pāṇḍavam 26 sa tair viddho maheṣvāsaḥ samantān niśitaiḥ śaraiḥ na vivyathe mahābāhur bhidyamāna ivācalaḥ 27 sa bhīṣmaṃ pañcaviṃśatyā kṛpaṃ ca navabhiḥ śaraiḥ droṇaṃ ṣaṣṭyā naravyāghro vikarṇaṃ ca tribhiḥ śaraiḥ 28 ārtāyaniṃ tribhir bāṇai rājānaṃ cāpi pañcabhiḥ pratyavidhyad ameyātmā kirīṭī bharatarṣabha 29 taṃ sātyakir virāṭaś ca dhṛṣṭadyumnaś ca pārṣataḥ draupadeyābhimanyuś ca parivavrur dhanaṃjayam 30 tato droṇaṃ maheṣvāsaṃ gāṅgeyasya priye ratam abhyavarṣata pāñcālyaḥ saṃyuktaḥ saha somakaiḥ 31 bhīṣmas tu rathināṃ śreṣṭhas tūrṇaṃ vivyādha pāṇḍavam aśītyā niśitair bāṇais tato 'krośanta tāvakāḥ 32 teṣāṃ tu ninadaṃ śrutvā prahṛṣṭānāṃ prahṛṣṭavat praviveśa tato madhyaṃ rathasiṃhaḥ pratāpavān 33 teṣāṃ tu rathasiṃhānāṃ madhyaṃ prāpya dhanaṃjayaḥ cikrīḍa dhanuṣā rājaṁl lakṣyaṃ kṛtvā mahārathān 34 tato duryodhano rājā bhīṣmam āha janeśvaraḥ pīḍyamānaṃ svakaṃ sainyaṃ dṛṣṭvā pārthena saṃyuge 35 eṣa pāṇḍusutas tāta kṛṣṇena sahito balī yatatāṃ sarvasainyānāṃ mūlaṃ naḥ parikṛntati tvayi jīvati gāṅgeye droṇe ca rathināṃ vare 36 tvatkṛte hy eṣa karṇo 'pi nyastaśastro mahārathaḥ na yudhyati raṇe pārthaṃ hitakāmaḥ sadā mama 37 sa tathā kuru gāṅgeya yathā hanyeta phalgunaḥ evam uktas tato rājan pitā devavratas tava dhik kṣatradharmam ity uktvā yayau pārtharathaṃ prati 38 ubhau śvetahayau rājan saṃsaktau dṛśyapārthivāḥ siṃhanādān bhṛśaṃ cakruḥ śaṅkhaśabdāṃś ca bhārata 39 drauṇir duryodhanaś caiva vikarṇaś ca tavātmajaḥ parivārya raṇe bhīṣmaṃ sthitā yuddhāya māriṣa 40 tathaiva pāṇḍavāḥ sarve parivārya dhanaṃjayam sthitā yuddhāya mahate tato yuddham avartata 41 gāṅgeyas tu raṇe pārtham ānarchan navabhiḥ śaraiḥ tam arjunaḥ pratyavidhyad daśabhir marma vedhibhiḥ 42 tataḥ śarasahasreṇa suprayuktena pāṇḍavaḥ arjunaḥ samaraślāghī bhīṣmasyāvārayad diśaḥ 43 śarajālaṃ tatas tat tu śarajālena kaurava vārayām āsa pārthasya bhīṣmaḥ śāṃtanavas tathā 44 ubhau paramasaṃhṛṣṭāv ubhau yuddhābhinandinau nirviśeṣam ayudhyetāṃ kṛtapratikṛtaiṣiṇau 45 bhīṣma cāpavimuktāni śarajālāni saṃdhaśaḥ śīryamāṇāny adṛśyanta bhinnāny arjuna sāyakaiḥ 46 tathaivārjuna muktāni śarajālāni bhāgaśaḥ gāṅgeya śaranunnāni nyapatanta mahītale 47 arjunaḥ pañcaviṃśatyā bhīṣmam ārcchac chitaiḥ śaraiḥ bhīṣmo 'pi samare pārthaṃ vivyādha triṃśatā śaraiḥ 48 anyonyasya hayān viddhvā dhvajau ca sumahābalau ratheṣāṃ rathacakre ca cikrīḍatur ariṃdamau 49 tataḥ kruddho mahārāja bhīṣmaḥ praharatāṃ varaḥ vāsudevaṃ tribhir bāṇair ājaghāna stanāntare 50 bhīṣmacāpacyutair bāṇair nirviddho madhusūdanaḥ virarāja raṇe rājan sa puṣpa iva kiṃśukaḥ 51 tato 'rjuno bhṛśaṃ kruddho nirviddhaṃ prekṣya mādhavam gāṅgeya sārathiṃ saṃkhye nirbibheda tribhiḥ śaraiḥ 52 yatamānau tu tau vīrāv anyonyasya vadhaṃ prati nāśaknutāṃ tadānyonyam abhisaṃdhātum āhave 53 maṇḍalāni vicitrāṇi gatapratyāgatāni ca adarśayetāṃ bahudhā sūta sāmarthya lāghavāt 54 antaraṃ ca prahāreṣu tarkayantau mahārathau rājann antaramārgasthau sthitāv āstāṃ muhur muhuḥ 55 ubhau siṃharavonmiśraṃ śaṅkhaśabdaṃ pracakratuḥ tathaiva cāpanirghoṣaṃ cakratus tau mahārathau 56 tayoḥ śaṅkhapraṇādena rathanemi svanena ca dāritā sahasā bhūmiś cakampa ca nanāda ca 57 na tayor antaraṃ kaś cid dadṛśe bharatarṣabha balinau samare śūrāv anyonyasadṛśāv ubhau 58 cihnamātreṇa bhīṣmaṃ tu prajajñus tatra kauravāḥ tathā pāṇḍusutāḥ pārthaṃ cihnamātreṇa jajñire 59 tayor nṛvarayo rājan dṛśyatādṛk parākramam vismayaṃ sarvabhūtāni jagmur bhārata saṃyuge 60 na tayor vivaraṃ kaś cid raṇe paśyati bhārata dharme sthitasya hi yathā na kaś cid vṛjinaṃ kva cit 61 ubhau hi śarajālena tāv adṛśyau babhūvatuḥ prakāśau ca punas tūrṇaṃ babhūvatur ubhau raṇe 62 tatra devāḥ sa gandharvāś cāraṇāś ca saharṣibhiḥ anyonyaṃ pratyabhāṣanta tayor dṛṣṭvā parākramam 63 na śakyau yudhi saṃrabdhau jetum etau mahārathau sa devāsuragandharvair lokair api kathaṃ cana 64 āścaryabhūtaṃ lokeṣu yuddham etan mahādbhutam naitādṛśāni yuddhāni bhaviṣyanti kathaṃ cana 65 nāpi śakyo raṇe jetuṃ bhīṣmaḥ pārthena dhīmatā sadhanuś ca rathasthaś ca pravapan sāyakān raṇe 66 tathaiva pāṇḍavaṃ yuddhe devair api durāsadam na vijetuṃ raṇe bhīṣma utsaheta dhanurdharam 67 iti sma vācaḥ śrūyante proccarantyas tatas tataḥ gāṅgeyārjunayoḥ saṃkhye stavayuktā viśāṃ pate 68 tvadīyās tu tato yodhāḥ pāṇḍaveyāś ca bhārata anyonyaṃ samare jaghnus tayos tatra parākrame 69 śitadhārais tathā khaḍgair vimalaiś ca paraśvadhaiḥ śarair anyaiś ca bahubhiḥ śastrair nānāvidhair yudhi ubhayoḥ senayor vīrā nyakṛntanta parasparam 70 vartamāne tathā ghore tasmin yuddhe sudāruṇe droṇa pāñcālyayo rājan mahān āsīt samāgamaḥ |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 6
Chapter 49
|
1
[धृ] कथं दरॊणॊ महेष्वासः पाञ्चाल्यश चापि पार्षतः रणे समीयतुर यत्तौ तन ममाचक्ष्व संजय 2 दिष्टम एव परं मन्ये पौरुषाद अपि संजय यत्र शांतनवॊ भीष्मॊ नातरद युधि पाण्डवम 3 भीष्मॊ हि समरे करुद्धॊ हन्याल लॊकांश चराचरान स कथं पाण्डवं युद्धे नातरत संजयौजसा 4 [स] शृणु राजन सथिरॊ भूत्वा युद्धम एतत सुदारुणम न शक्यः पाण्डवॊ जेतुं देवैर अपि स वासवैः 5 दरॊणस तु निशितैर बाणैर धृष्टद्युम्नम अयॊधयत सारथिं चास्य भल्लेन रथनीडाद अपातयत 6 तस्याथ चतुरॊ वाहांश चतुर्भिः सायकॊत्तमैः पीडयाम आस संक्रुद्धॊ धृष्टद्युम्नस्य मारिष 7 धृष्टद्युम्नस ततॊ दरॊणं नवत्या निशितैः शरैः विव्याध परहसन वीरस तिष्ठ तिष्ठेति चाब्रवीत 8 ततः पुनर अमेयात्मा भारद्वाजः परतापवान शरैः परच्छादयाम आस धृष्टद्युम्नम अमर्षणम 9 आददे च शरं घॊरं पार्षतस्य वधं परति शक्राशनिसमस्पर्शं मृत्युदण्डम इवापरम 10 हाहाकारॊ महान आसीत सर्वसैन्यस्य भारत तम इषुं संधितं दृष्ट्वा भारद्वाजेन संयुगे 11 तत्राद्भुतम अपश्याम धृष्टद्युम्नस्य पौरुषम यद एकः समरे वीरस तस्थौ गिरिर इवाचलः 12 तं च दीप्तं शरं घॊरम आयान्तं मृत्युम आत्मनः चिच्छेद शरवृष्टिं च भारद्वाजे मुमॊच ह 13 तत उच्चुक्रुशुः सर्वे पाञ्चालाः पाण्डवैः सह धृष्टद्युम्नेन तत कर्मकृतं दृष्ट्वा सुदुष्करम 14 ततः शक्तिं महावेगां सवर्णवैडूर्य भूषिताम दरॊणस्य निधनाकाङ्क्षी चिक्षेप स पराक्रमी 15 ताम आपतन्तीं सहसा शक्तिं कनकभूषणाम तरिधा चिक्षेप समरे भारद्वाजॊ हसन्न इव 16 शक्तिं विनिहतां दृष्ट्वा धृष्टद्युम्नः परतापवान ववर्ष शरवर्षाणि दरॊणं परति जनेश्वर 17 शरवर्षं ततस तं तु संनिवार्य महायशाः दरॊणॊ दरुपदपुत्रस्य मध्ये चिच्छेद कार्मुकम 18 स छिन्नधन्वा समरे गदां गुर्वीं महायशाः दरॊणाय परेषयाम आस गिरिसारमयीं बली 19 सा गदा वेगवन मुक्ता परायाद दरॊण जिघांसया तत्राद्भुतम अपश्याम भारद्वाजस्य विक्रमम 20 लाघवाद वयंसयाम आस गदां हेमविभूषिताम वयंसयित्वा गदां तां च परेषयाम आस पार्षते 21 भल्लान सुनिशितान पीतान सवर्णपुङ्खाञ शिलाशितान ते तस्य कवचं भित्त्वा पपुः शॊणितम आहवे 22 अथान्यद धनुर आदाय धृष्टद्युम्ने महामनाः दरॊणं युधि पराक्रम्य शरैर विव्याध पञ्चभिः 23 रुधिराक्तौ ततस तौ तु शुशुभाते नरर्षभौ वसन्त समये राजन पुष्पिताव इव कुंशुकौ 24 अमर्षितस ततॊ राजन पराक्रम्य चमूमुखे दरॊणॊ दरुपदपुत्रस्य पुनश चिच्छेद कार्मुकम 25 अथैनं छिन्नधन्वानं शरैः संनतपर्वभिः अवाकिरद अमेयात्मा वृष्ट्या मेघ इवाचलम 26 सारथिं चास्य भल्लेन रथनीडाद अपातयत अथास्य चतुरॊ वाहांश चतुर्भिर निशितैः शरैः 27 पातयाम आस समरे सिंहनादं ननाद च ततॊ ऽपरेण भल्लेन हस्ताच चापम अथाच्छिनत 28 स छिन्नधन्वा विरथॊ हताश्वॊ हतसारथिः गदापाणिर अवारॊहत खयापयन पौरुषं महत 29 ताम अस्य विशिखैस तूर्णं पातयाम आस भारत रथाद अनवरूढस्य तद अद्भुतम इवाभवत 30 ततः स विपुलं चर्म शतचन्द्रं च भानुमत खड्गं च विपुलं दिव्यं परगृह्य सुभुजॊ बली 31 अभिदुद्राव वेगेन दरॊणस्य वधकाङ्क्षया आमिषार्थी यथा सिंहॊ वने मत्तम इव दविपम 32 तत्राद्भुतम अपश्याम भारद्वाजस्य पौरुषम लाघवं चास्त्रयॊगं च बलं बाह्वॊश च भारत 33 यद एनं शरवर्षेण वारयाम आस पार्षतम न शशाक ततॊ गन्तुं बलवान अपि संयुगे 34 तत्र सथितम अपश्याम धृष्टद्युम्नं महारथम वारयाणं शरौघांश च चर्मणा कृतहस्तवत 35 ततॊ भीमॊ महाबाहुः सहसाभ्यपतद बली साहाय्यकारी समरे पार्षतस्य महात्मनः 36 स दरॊणं निशितैर बाणै राजन विव्याध सप्तभिः पार्षतं च तदा तूर्णम अन्यम आरॊपयद रथम 37 ततॊ दुर्यॊधनॊ राजा कलिङ्गं समचॊदयत सैन्येन महता युक्तं भारद्वाजस्य रक्षणे 38 ततः सा महती सेना कलिङ्गानां जनेश्वर भीमम अभ्युद्ययौ तूर्णं तव पुत्रस्य शासनात 39 पाञ्चाल्यम अभिसंत्यज्य दरॊणॊ ऽपि रथिनां वरः विराटद्रुपदौ वृद्धौ यॊधयाम आस संगतौ धृष्टद्युम्नॊ ऽपि समरे धर्मराजं समभ्ययात 40 ततः परववृते युद्धं तुमुलं लॊमहर्षणम कलिङ्गानां च समरे भीमस्य च महात्मनः जगतः परक्षय करं घॊररूपं भयानकम |
1
[dhṛ] kathaṃ droṇo maheṣvāsaḥ pāñcālyaś cāpi pārṣataḥ raṇe samīyatur yattau tan mamācakṣva saṃjaya 2 diṣṭam eva paraṃ manye pauruṣād api saṃjaya yatra śāṃtanavo bhīṣmo nātarad yudhi pāṇḍavam 3 bhīṣmo hi samare kruddho hanyāl lokāṃś carācarān sa kathaṃ pāṇḍavaṃ yuddhe nātarat saṃjayaujasā 4 [s] śṛṇu rājan sthiro bhūtvā yuddham etat sudāruṇam na śakyaḥ pāṇḍavo jetuṃ devair api sa vāsavaiḥ 5 droṇas tu niśitair bāṇair dhṛṣṭadyumnam ayodhayat sārathiṃ cāsya bhallena rathanīḍād apātayat 6 tasyātha caturo vāhāṃś caturbhiḥ sāyakottamaiḥ pīḍayām āsa saṃkruddho dhṛṣṭadyumnasya māriṣa 7 dhṛṣṭadyumnas tato droṇaṃ navatyā niśitaiḥ śaraiḥ vivyādha prahasan vīras tiṣṭha tiṣṭheti cābravīt 8 tataḥ punar ameyātmā bhāradvājaḥ pratāpavān śaraiḥ pracchādayām āsa dhṛṣṭadyumnam amarṣaṇam 9 ādade ca śaraṃ ghoraṃ pārṣatasya vadhaṃ prati śakrāśanisamasparśaṃ mṛtyudaṇḍam ivāparam 10 hāhākāro mahān āsīt sarvasainyasya bhārata tam iṣuṃ saṃdhitaṃ dṛṣṭvā bhāradvājena saṃyuge 11 tatrādbhutam apaśyāma dhṛṣṭadyumnasya pauruṣam yad ekaḥ samare vīras tasthau girir ivācalaḥ 12 taṃ ca dīptaṃ śaraṃ ghoram āyāntaṃ mṛtyum ātmanaḥ ciccheda śaravṛṣṭiṃ ca bhāradvāje mumoca ha 13 tata uccukruśuḥ sarve pāñcālāḥ pāṇḍavaiḥ saha dhṛṣṭadyumnena tat karmakṛtaṃ dṛṣṭvā suduṣkaram 14 tataḥ śaktiṃ mahāvegāṃ svarṇavaiḍūrya bhūṣitām droṇasya nidhanākāṅkṣī cikṣepa sa parākramī 15 tām āpatantīṃ sahasā śaktiṃ kanakabhūṣaṇām tridhā cikṣepa samare bhāradvājo hasann iva 16 śaktiṃ vinihatāṃ dṛṣṭvā dhṛṣṭadyumnaḥ pratāpavān vavarṣa śaravarṣāṇi droṇaṃ prati janeśvara 17 śaravarṣaṃ tatas taṃ tu saṃnivārya mahāyaśāḥ droṇo drupadaputrasya madhye ciccheda kārmukam 18 sa chinnadhanvā samare gadāṃ gurvīṃ mahāyaśāḥ droṇāya preṣayām āsa girisāramayīṃ balī 19 sā gadā vegavan muktā prāyād droṇa jighāṃsayā tatrādbhutam apaśyāma bhāradvājasya vikramam 20 lāghavād vyaṃsayām āsa gadāṃ hemavibhūṣitām vyaṃsayitvā gadāṃ tāṃ ca preṣayām āsa pārṣate 21 bhallān suniśitān pītān svarṇapuṅkhāñ śilāśitān te tasya kavacaṃ bhittvā papuḥ śoṇitam āhave 22 athānyad dhanur ādāya dhṛṣṭadyumne mahāmanāḥ droṇaṃ yudhi parākramya śarair vivyādha pañcabhiḥ 23 rudhirāktau tatas tau tu śuśubhāte nararṣabhau vasanta samaye rājan puṣpitāv iva kuṃśukau 24 amarṣitas tato rājan parākramya camūmukhe droṇo drupadaputrasya punaś ciccheda kārmukam 25 athainaṃ chinnadhanvānaṃ śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ avākirad ameyātmā vṛṣṭyā megha ivācalam 26 sārathiṃ cāsya bhallena rathanīḍād apātayat athāsya caturo vāhāṃś caturbhir niśitaiḥ śaraiḥ 27 pātayām āsa samare siṃhanādaṃ nanāda ca tato 'pareṇa bhallena hastāc cāpam athācchinat 28 sa chinnadhanvā viratho hatāśvo hatasārathiḥ gadāpāṇir avārohat khyāpayan pauruṣaṃ mahat 29 tām asya viśikhais tūrṇaṃ pātayām āsa bhārata rathād anavarūḍhasya tad adbhutam ivābhavat 30 tataḥ sa vipulaṃ carma śatacandraṃ ca bhānumat khaḍgaṃ ca vipulaṃ divyaṃ pragṛhya subhujo balī 31 abhidudrāva vegena droṇasya vadhakāṅkṣayā āmiṣārthī yathā siṃho vane mattam iva dvipam 32 tatrādbhutam apaśyāma bhāradvājasya pauruṣam lāghavaṃ cāstrayogaṃ ca balaṃ bāhvoś ca bhārata 33 yad enaṃ śaravarṣeṇa vārayām āsa pārṣatam na śaśāka tato gantuṃ balavān api saṃyuge 34 tatra sthitam apaśyāma dhṛṣṭadyumnaṃ mahāratham vārayāṇaṃ śaraughāṃś ca carmaṇā kṛtahastavat 35 tato bhīmo mahābāhuḥ sahasābhyapatad balī sāhāyyakārī samare pārṣatasya mahātmanaḥ 36 sa droṇaṃ niśitair bāṇai rājan vivyādha saptabhiḥ pārṣataṃ ca tadā tūrṇam anyam āropayad ratham 37 tato duryodhano rājā kaliṅgaṃ samacodayat sainyena mahatā yuktaṃ bhāradvājasya rakṣaṇe 38 tataḥ sā mahatī senā kaliṅgānāṃ janeśvara bhīmam abhyudyayau tūrṇaṃ tava putrasya śāsanāt 39 pāñcālyam abhisaṃtyajya droṇo 'pi rathināṃ varaḥ virāṭadrupadau vṛddhau yodhayām āsa saṃgatau dhṛṣṭadyumno 'pi samare dharmarājaṃ samabhyayāt 40 tataḥ pravavṛte yuddhaṃ tumulaṃ lomaharṣaṇam kaliṅgānāṃ ca samare bhīmasya ca mahātmanaḥ jagataḥ prakṣaya karaṃ ghorarūpaṃ bhayānakam |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 6
Chapter 50
|
1
[धृ] तथा परतिसमादिष्टः कलिङ्गॊ वाहिनीपतिः कथम अद्भुतकर्माणं भीमसेनं महाबलम 2 चरन्तं गदया वीरं दण्डपाणिम इवान्तकम यॊधयाम आस समरे कलिङ्गः सह सेनया 3 [स] पुत्रेण तव राजेन्द्र स तथॊक्तॊ महाबलः महत्या सेनया गुप्तः परायाद भीम रथं परति 4 ताम आपतन्तीं सहसा कलिङ्गानां महाचमूम रथनागाश्वकलिलां परगृहीतमहायुधाम 5 भीमसेनः कलिङ्गानाम आर्छद भारत वाहिनीम केतुमन्तं च नैषादिम आयान्तं सह चेदिभिः 6 ततः शरुतायुः संक्रुद्धॊ राज्ञा केतुमता सह आससाद रणे भीमं वयूढानीकेषु चेदिषु 7 रथैर अनेकसाहस्रैः कलिङ्गानां जनाधिपः अयुतेन गजानां च निषादैः सह केतुमान भीमसेनं रणे राजन समन्तात पर्यवारयत 8 चेदिमत्स्य करूषाश च भीमसेनपुरॊगमाः अभ्यवर्तन्त सहसा निषादान सह राजभिः 9 ततः परववृते युद्धं घॊररूपं भयानकम परजानन न च यॊधान सवान परस्परजिघांसया 10 घॊरम आसीत ततॊ युद्धं भीमस्य सहसा परैः यथेन्द्रस्य महाराज महत्या दैत्य सेनया 11 तस्य सैन्यस्य संग्रामे युध्यमानस्य भारत बभूव सुमहाञ शब्दः सागरस्येव गर्जतः 12 अन्यॊन्यस्य तदा यॊधा निकृन्तन्तॊ विशां पते महीं चक्रुश चितां सर्वां शशशॊणितसंनिभाम 13 यॊधांश च सवा परान वापि नाभ्यजानज जिघांसया सवान अप्य आददते सवाश च शूराः समरदुर्जयाः 14 विमर्दः सुमहान आसीद अल्पानां बहुभिः सह कलिङ्गैः सह चेदीनां निषादैश च विशां पते 15 कृत्वा पुरुषकारं तु यथाशक्ति महाबलाः भीमसेनं परित्यज्य संन्यवर्तन्त चेदयः 16 सर्वैः कलिङ्गैर आसन्नः संनिवृत्तेषु चेदिषु सवबाहुबलम आस्थाय न नयवर्तत पाण्डवः 17 न चचाल रथॊपस्थाद भीमसेनॊ महाबलः शितैर अवाकिरन बाणैः कलिङ्गानां वरूथिनीम 18 कलिङ्गस तु महेष्वासः पुत्रश चास्य महारथः शक्रदेव इति खयातॊ जघ्नतुः पाण्डवं शरैः 19 ततॊ भीमॊ महाबाहुर विधुन्वन रुचिरं धनुः यॊधयाम आस कालिङ्गान सवबाहुबलम आश्रितः 20 शक्रदेवस तु समरे विसृजन सायकान बहून अश्वाञ जघान समरे भीमसेनस्य सायकैः ववर्ष शरवर्षाणि तपान्ते जलदॊ यथा 21 हताश्वे तु रथे तिष्ठन भीमसेनॊ महाबलः शक्रदेवाय चिक्षेप सर्वशैक्यायसीं गदाम 22 स तया निहतॊ राजन कलिङ्गस्य सुतॊ रथात स धवजः सह सूतेन जगाम धरणीतलम 23 हतम आत्मसुतं दृष्ट्वा कलिङ्गानां जनाधिपः रथैर अनेकसाहस्रैर भिमस्यावारयद दिशः 24 ततॊ भीमॊ महाबाहुर गुर्वीं तयक्त्वा महागदाम उद्बबर्हाथ निस्त्रिंशं चिकीर्षुः कर्म दारुणम 25 चर्म चाप्रतिमं राजन्न आर्षभं पुरुषर्षभ नक्षतैर अर्धचन्द्रैश च शातकुम्भमयैश चितम 26 कलिङ्गस तु ततः करुद्धॊ धनुर्ज्याम अवमृज्य ह परगृह्य च शरं घॊरम एकं सर्पविषॊपमम पराहिणॊद भीमसेनाय वधाकाङ्क्षी जनेश्वरः 27 तम आपतन्तं वेगेन परेरितं निशितं शरम भीमसेनॊ दविधा राजंश चिच्छेद विपुलासिना उदक्रॊशच च संहृष्टस तरासयानॊ वरूथिनीम 28 कलिङ्गस तु ततः करुद्धॊ भीमसेनाय संयुगे तॊमरान पराहिणॊच छीघ्रं चतुर्दश शिलाशितान 29 तान अप्राप्तान महाबाहुः खगतान एव पाण्डवः चिच्छेद सहसा राजन्न असंभ्रान्तॊ वरासिना 30 निकृत्य तु रणे भीमस तॊमरान वै चतुर्दश भानुमन्तम अभिप्रेक्ष्य पराद्रवत पुरुषर्षभः 31 भानुमांस तु ततॊ भीमं शरवर्षेण छादयन ननाद बलवन नादं नादयानॊ नभस्तलम 32 न तं स ममृषे भीमः सिंहनादं महारणे ततः सवरेण महता विननाद महास्वनम 33 तेन शब्देन वित्रस्ता कलिङ्गानां वरूथिनी न भीमं समरे मेने मानुषं भरतर्षभ 34 ततॊ भीमॊ महाराज नदित्वा विपुलं सवनम सासिर वेगाद अवप्लुत्य दन्ताभ्यां वारणॊत्तमम 35 आरुरॊह ततॊ मध्यं नागराजस्य मारिष खड्गेन पृथुना मध्ये भानुमन्तम अतॊ ऽचछिनत 36 सॊ ऽनतरायुधिनं हत्वा राजपुत्रम अरिंदमः गुरुभारसह सकन्धे नागस्यासिम अपातयत 37 छिन्नस्कन्धः स विनदन पपात गजयूथपः आरुग्णः सिन्धुवेगेन सानुमान इव पर्वतः 38 ततस तस्माद अवप्लुत्य गजाद भारत भारतः खड्गपाणिर अदीनात्मा अतिष्ठद भुवि दंशितः 39 स चचार बहून मार्गान अभीतः पातयन गजान अग्निचक्रम इवाविद्धं सर्वतः परत्यदृश्यत 40 अश्ववृन्देषु नागेषु रथानीकेषु चाभिभूः पदातीनां च संघेषु विनिघ्नञ शॊणितॊक्षितः शयेनवद वयचरद भीमॊ रणे रिपुबलॊत्कटः 41 छिन्दंस तेषां शरीराणि शिरांसि च महाजवः खड्गेन शितधारेण संयुगे गय यॊधिनाम 42 पदातिर एकः संक्रुद्धः शत्रूणां भयवर्धनः मॊहयाम आस च तदा कालान्त क यमॊपमः 43 मूढाश च ते तम एवाजौ विनदन्तः समाद्रवन सासिम उत्तमवेगेन विचरन्तं महारणे 44 निकृत्य रथिनाम आजौ रथेशाश च युगानि च जघान रथिनश चापि बलवान अरिमर्दनः 45 भीमसेनश चरन मार्गान सुबहून परत्यदृश्यत भरान्तम उद्भ्रान्तम आविद्धम आप्लुतं परसृतं सृतम संपातं समुदीर्यं च दर्शयाम आस पाण्डवः 46 के चिद अग्रासिना छिन्नाः पाण्डवेन महात्मना विनेदुर भिन्नमर्माणॊ निपेतुश च गतासवः 47 छिन्नदन्ता गरहस ताश च भिन्नकुम्भास तथापरे वियॊधाः सवान्य अनीकानि जघ्नुर भारत वारणाः निपेतुर उर्व्यां च तथा विनदन्तॊ महारवान 48 छिन्नांश च तॊमरांश चापान महामात्रशिरांसि च परिस्तॊमानि चित्राणि कक्ष्याश च कनकॊज्ज्वलाः 49 गरैवेयाण्य अथ शक्तीश च पताकाः कणपांस तथा तूणीराण्य अथ यन्त्राणि विचित्राणि धनूंषि च 50 अग्निकुण्डानि शुभ्राणि तॊत्त्रांश चैवाङ्कुशैः सह घण्टाश च विविधा राजन हेमगर्भांस तसरून अपि पततः पतितांश चैव पश्यामः सह सादिभिः 51 छिन्नगात्रावर करैर निहतैश चापि वारणैः आसीत तस्मिन समास्तीर्णा पतितैर भूनगैर इव 52 विमृद्यैवं महानागान ममर्दाश्वान नरर्षभः अश्वारॊहवरांश चापि पातयाम आस भारत तद घॊरम अभवद युद्धं तस्य तेषां च भारत 53 खलीनान्य अथ यॊक्त्राणि कशाश च कनकॊज्ज्वलाः परिस्तॊमाश च परासाश च ऋष्टयश च महाधनाः 54 कवचान्य अथ चर्माणि चित्राण्य आस्तरणानि च तत्र तत्रापविद्धानि वयदृश्यन्त महाहवे 55 परॊथ यन्त्रैर विचित्रैश च शस्त्रैश च विमलैस तथा सचक्रे वसुधां कीर्णां शबलैः कुसुमैर इव 56 आप्लुत्य रथिनः कांश चित परामृश्य महाबलः पातयाम आस खड्गेन स धवजान अपि पाण्डवः 57 मुहुर उत्पततॊ दिक्षु धावतश च यशस्विनः मार्गांश च चरतश चित्रान वयस्मयन्त रणे जनाः 58 निजघान पदा कांश चिद आक्षिप्यान्यान अपॊथयत खड्गेनान्यांश च चिच्छेद नादेनान्यांश च भीषयन 59 ऊरुवेगेन चाप्य अन्यान पातयाम आस भूतले अपरे चैनम आलॊक्य भयात पञ्चत्वम आगताः 60 एवं सा बहुला सेना कलिङ्गानां तरस्विनाम परिवार्य रणे भीष्मं भीमसेनम उपाद्रवत 61 ततः कलिङ्ग सैन्यानां परमुखे भरतर्षभ शरुतायुषम अभिप्रेक्ष्य भीमसेनः समभ्ययात 62 तम आयान्तम अभिप्रेक्ष्य कलिङ्गॊ नवभिः शरैः भीमसेनम अमेयात्मा परत्यविध्यत सतनान्तरे 63 कलिङ्ग बाणाभिहतस तॊत्त्रार्दित इव दविषः भीमसेनः परजज्वाल करॊधेनाग्निर इवेन्धनैः 64 अथाशॊकः समादाय रथं हेमपरिष्कृतम भीमं संपादयाम आस रथेन रथसारथिः 65 तम आरुह्य रथं तूर्णं कौन्तेयः शत्रुसूदनः कलिङ्गम अभिदुद्राव तिष्ठ तिष्ठेति चाब्रवीत 66 ततः शरुतायुर बलवान भीमाय निशिताञ शरान परेषयाम आस संक्रुद्धॊ दर्शयन पाणिलाघवम 67 स कार्मुकवरॊत्सृष्टैर नवभिर निशितैः शरैः समाहतॊ भृशं राजन कलिङ्गेन महायशाः संचुक्रुधे भृशं भीमॊ दण्डाहत इवॊरगः 68 करुद्धश च चापम आयम्य बलवद बलिनां वरः कलिङ्गम अवधीत पार्थॊ भीमः सप्तभिर आयसैः 69 कषुराभ्यां चक्ररक्षौ च कलिङ्गस्य महाबलौ सत्यदेवं च सत्यं च पराहिणॊद यमसादनम 70 ततः पुनर अमेयात्मा नाराचैर निशितैस तरिभिः केतुमन्तं रणे भीमॊ ऽगमयद यमसादनम 71 ततः कलिङ्गाः संक्रुद्धा भीमसेनम अमर्षणम अनीकैर बहुसाहस्रैः कषत्रियाः समवारयन 72 ततः शक्तिगदा खड्गतॊमरर्ष्टि परश्वधैः कलिङ्गाश च ततॊ राजन भीमसेनम अवाकिरन 73 संनिवार्य स तां घॊरां शरवृष्टिं समुत्थिताम गदाम आदाय तरसा परिप्लुत्य महाबलः भीमः सप्तशतान वीरान अनयद यमसादनम 74 पुनश चैव दविसाहस्रान कलिङ्गान अरिमर्दनः पराहिणॊन मृत्युलॊकाय तद अद्भुतम इवाभवत 75 एवं स तान्य अनीकानि कलिङ्गानां पुनः पुनः बिभेद समरे वीरः परेक्ष्य भीष्मं महाव्रतम 76 हतारॊहाश च मातङ्गाः पाण्डवेन महात्मना विप्रजग्मुर अनीकेषु मेघा वातहता इव मृदन्तः सवान्य अनीकानि विनदन्तः शरातुराः 77 ततॊ भीमॊ महाबाहुः शङ्खं पराध्मापयद बली सर्वकालिङ्गसैन्यानां मनांसि समकम्पयत 78 मॊहश चापि कलिङ्गानाम आविवेश परंतप पराकम्पन्त च सैन्यानि वाहनानि च सर्वशः 79 भीमेन समरे राजन गजेन्द्रेणेव सर्वतः मार्गान बहून विचरता धावता च ततस ततः मुहुर उत्पतता चैव संमॊहः समजायत 80 भीमसेन भयत्रस्तं सैन्यं च समकम्पत कषॊभ्यमाणम असंबाधं पराहेणेव महत सरः 81 तरासितेषु च वीरेषु भीमेनाद्भुत कर्मणा पुनरावर्तमानेषु विद्रवत्सु च संघशः 82 सर्वकालिङ्गयॊधेषु पाण्डूनां धवजिनीपतिः अब्रवीत सवान्य अनीकानि युध्यध्वम इति पार्षतः 83 सेनापतिवचः शरुत्वा शिखण्डिप्रमुखा गणाः भीमम एवाभ्यवर्तन्त रथानीकैः परहारिभिः 84 धर्मराजश च तान सर्वान उपजग्राह पाण्डवः महता मेघवर्णेन नागानीकेन पृष्ठतः 85 एवं संचॊद्य सर्वाणि सवान्य अनीकानि पार्षतः भीमसेनस्य जग्राह पार्ष्णिं सत्पुरुषॊचिताम 86 न हि पाञ्चालराजस्य लॊके कश चन विद्यते भीम सात्यकयॊर अन्यः पराणेभ्यः परियकृत्तमः 87 सॊ ऽपश्यत तं कलिङ्गेषु चरन्तम अरिसूदनम भीमसेनं महाबाहुं पार्षतः परवीरहा 88 ननर्द बहुधा राजन हृष्टश चासीत परंतपः शङ्खं दध्मौ च समरे सिंहनादं ननाद च 89 स च पारावताश्वस्य रथे हेमपरिष्कृते कॊविदारध्वजं दृष्ट्वा भीमसेनः समाश्वसत 90 धृष्टद्युम्नस तु तं दृष्ट्वा कलिङ्गैः समभिद्रुतम भीमसेनम अमेयात्मा तराणायाजौ समभ्ययात 91 तौ दूरात सात्यकिर दृष्ट्वा धृष्टद्युम्नवृकॊदरौ कलिङ्गान समरे वीरौ यॊधयन्तौ मनस्विनौ 92 स तत्र गत्वा शैनेयॊ जवेन जयतां वरः पार्थ पार्षतयॊः पार्ष्णिं जग्राह पुरुषर्षभः 93 स कृत्वा कदनं तत्र परगृहीतशरासनः आस्थितॊ रौद्रम आत्मानं जघान समरे परान 94 कलिङ्ग परभवां चैव मांसशॊणितकर्दमाम रुधिरस्यन्दिनीं तत्र भीमः परावर्तयन नदीम 95 अन्तरेण कलिङ्गानां पाण्डवानां च वाहिनीम संततार सुदुस्तारां भीमसेनॊ महाबलः 96 भीमसेनं तथा दृष्ट्वा पराक्रॊशंस तावका नृप कालॊ ऽयं भीमरूपेण कलिङ्गैः सह युध्यते 97 ततः शांतनवॊ भीष्मः शरुत्वा तं निनदं रणे अभ्ययात तवरितॊ भीमं वयूढानीकः समन्ततः 98 तं सात्यकिर भीमसेनॊ धृष्टद्युम्नश च पार्षतः अभ्यद्रवन्त भीष्मस्य रथं हेमपरिष्कृतम 99 परिवार्य च ते सर्वे गाङ्गेयं रभसं रणे तरिभिस तरिभिः शरैर घॊरैर भीष्मम आनर्छुर अञ्जसा 100 परत्यविध्यत तान सर्वान पिता देवव्रतस तव यतमानान महेष्वासांस तरिभिस तरिभिर अजिह्मगैः 101 ततः शरसहस्रेण संनिवार्य महारथान हयान काञ्चनसंनाहान भीमस्य नयहनच छरैः 102 हताश्वे तु रथे तिष्ठन भीमसेनः परतापवान शक्तिं चिक्षेप तरसा गाङ्गेयस्य रथं परति 103 अप्राप्ताम एव तां शक्तिं पिता देवव्रतस तव तरिधा चिच्छेद समरे सा पृथिव्याम अशीर्यत 104 ततः शैक्यायसीं गुर्वीं परगृह्य बलवद गदाम भीमसेनॊ रथा तूर्णं पुप्लुवे मनुजर्षभ 105 सात्यकॊ ऽपि ततस तूर्णं भीमस्य परियकाम्यया सारथिं कुरुवृद्धस्य पातयाम आस सायकैः 106 भीष्मस तु निहते तस्मिन सारथौ रथिनां वरः वातायमानैस तैर अश्वैर अपनीतॊ रणाजिरात 107 भीमसेनस ततॊ राजन्न अपनीते महाव्रते परजज्वाल यथा वह्निर दहन कक्षम इवैधितः 108 स हत्वा सर्वकालिङ्गान सेना मध्ये वयतिष्ठत नैनम अभ्युत्सहन के चित तावका भरतर्षभ 109 धृष्टद्युम्नस तम आरॊप्य सवरथे रथिनां वरः पश्यतां सर्वसैन्यानाम अपॊवाह यशस्विनम 110 संपूज्यमानः पाञ्चाल्यैर मत्स्यैश च भरतर्षभ धृष्टद्युम्नं परिष्वज्य समेयाद अथ सात्यकिम 111 अथाब्रवीद भीमसेनं सात्यकिः सत्यविक्रमः परहर्षयन यदुव्याघ्रॊ धृष्टद्युम्नस्य पश्यतः 112 दिष्ट्या कलिङ्ग राजश च राजपुत्रश च केतुमान शक्रदेवश च कालिङ्गः कलिङ्गाश च मृधे हताः 113 सवबाहुबलवीर्येण नागाश्वरथसंकुलः महाव्यूहः कलिङ्गानाम एकेन मृदितस तवया 114 एवम उक्त्वा शिनेर नप्ता दीर्घबाहुर अरिंदमः रथाद रथम अभिद्रुत्य पर्यष्वजत पाण्डवम 115 ततः सवरथम आरुह्य पुनर एव महारथः तावकान अवधीत करुद्धॊ भीमस्य बलम आदधत |
1
[dhṛ] tathā pratisamādiṣṭaḥ kaliṅgo vāhinīpatiḥ katham adbhutakarmāṇaṃ bhīmasenaṃ mahābalam 2 carantaṃ gadayā vīraṃ daṇḍapāṇim ivāntakam yodhayām āsa samare kaliṅgaḥ saha senayā 3 [s] putreṇa tava rājendra sa tathokto mahābalaḥ mahatyā senayā guptaḥ prāyād bhīma rathaṃ prati 4 tām āpatantīṃ sahasā kaliṅgānāṃ mahācamūm rathanāgāśvakalilāṃ pragṛhītamahāyudhām 5 bhīmasenaḥ kaliṅgānām ārchad bhārata vāhinīm ketumantaṃ ca naiṣādim āyāntaṃ saha cedibhiḥ 6 tataḥ śrutāyuḥ saṃkruddho rājñā ketumatā saha āsasāda raṇe bhīmaṃ vyūḍhānīkeṣu cediṣu 7 rathair anekasāhasraiḥ kaliṅgānāṃ janādhipaḥ ayutena gajānāṃ ca niṣādaiḥ saha ketumān bhīmasenaṃ raṇe rājan samantāt paryavārayat 8 cedimatsya karūṣāś ca bhīmasenapurogamāḥ abhyavartanta sahasā niṣādān saha rājabhiḥ 9 tataḥ pravavṛte yuddhaṃ ghorarūpaṃ bhayānakam prajānan na ca yodhān svān parasparajighāṃsayā 10 ghoram āsīt tato yuddhaṃ bhīmasya sahasā paraiḥ yathendrasya mahārāja mahatyā daitya senayā 11 tasya sainyasya saṃgrāme yudhyamānasya bhārata babhūva sumahāñ śabdaḥ sāgarasyeva garjataḥ 12 anyonyasya tadā yodhā nikṛntanto viśāṃ pate mahīṃ cakruś citāṃ sarvāṃ śaśaśoṇitasaṃnibhām 13 yodhāṃś ca svā parān vāpi nābhyajānaj jighāṃsayā svān apy ādadate svāś ca śūrāḥ samaradurjayāḥ 14 vimardaḥ sumahān āsīd alpānāṃ bahubhiḥ saha kaliṅgaiḥ saha cedīnāṃ niṣādaiś ca viśāṃ pate 15 kṛtvā puruṣakāraṃ tu yathāśakti mahābalāḥ bhīmasenaṃ parityajya saṃnyavartanta cedayaḥ 16 sarvaiḥ kaliṅgair āsannaḥ saṃnivṛtteṣu cediṣu svabāhubalam āsthāya na nyavartata pāṇḍavaḥ 17 na cacāla rathopasthād bhīmaseno mahābalaḥ śitair avākiran bāṇaiḥ kaliṅgānāṃ varūthinīm 18 kaliṅgas tu maheṣvāsaḥ putraś cāsya mahārathaḥ śakradeva iti khyāto jaghnatuḥ pāṇḍavaṃ śaraiḥ 19 tato bhīmo mahābāhur vidhunvan ruciraṃ dhanuḥ yodhayām āsa kāliṅgān svabāhubalam āśritaḥ 20 śakradevas tu samare visṛjan sāyakān bahūn aśvāñ jaghāna samare bhīmasenasya sāyakaiḥ vavarṣa śaravarṣāṇi tapānte jalado yathā 21 hatāśve tu rathe tiṣṭhan bhīmaseno mahābalaḥ śakradevāya cikṣepa sarvaśaikyāyasīṃ gadām 22 sa tayā nihato rājan kaliṅgasya suto rathāt sa dhvajaḥ saha sūtena jagāma dharaṇītalam 23 hatam ātmasutaṃ dṛṣṭvā kaliṅgānāṃ janādhipaḥ rathair anekasāhasrair bhimasyāvārayad diśaḥ 24 tato bhīmo mahābāhur gurvīṃ tyaktvā mahāgadām udbabarhātha nistriṃśaṃ cikīrṣuḥ karma dāruṇam 25 carma cāpratimaṃ rājann ārṣabhaṃ puruṣarṣabha nakṣatair ardhacandraiś ca śātakumbhamayaiś citam 26 kaliṅgas tu tataḥ kruddho dhanurjyām avamṛjya ha pragṛhya ca śaraṃ ghoram ekaṃ sarpaviṣopamam prāhiṇod bhīmasenāya vadhākāṅkṣī janeśvaraḥ 27 tam āpatantaṃ vegena preritaṃ niśitaṃ śaram bhīmaseno dvidhā rājaṃś ciccheda vipulāsinā udakrośac ca saṃhṛṣṭas trāsayāno varūthinīm 28 kaliṅgas tu tataḥ kruddho bhīmasenāya saṃyuge tomarān prāhiṇoc chīghraṃ caturdaśa śilāśitān 29 tān aprāptān mahābāhuḥ khagatān eva pāṇḍavaḥ ciccheda sahasā rājann asaṃbhrānto varāsinā 30 nikṛtya tu raṇe bhīmas tomarān vai caturdaśa bhānumantam abhiprekṣya prādravat puruṣarṣabhaḥ 31 bhānumāṃs tu tato bhīmaṃ śaravarṣeṇa chādayan nanāda balavan nādaṃ nādayāno nabhastalam 32 na taṃ sa mamṛṣe bhīmaḥ siṃhanādaṃ mahāraṇe tataḥ svareṇa mahatā vinanāda mahāsvanam 33 tena śabdena vitrastā kaliṅgānāṃ varūthinī na bhīmaṃ samare mene mānuṣaṃ bharatarṣabha 34 tato bhīmo mahārāja naditvā vipulaṃ svanam sāsir vegād avaplutya dantābhyāṃ vāraṇottamam 35 āruroha tato madhyaṃ nāgarājasya māriṣa khaḍgena pṛthunā madhye bhānumantam ato 'cchinat 36 so 'ntarāyudhinaṃ hatvā rājaputram ariṃdamaḥ gurubhārasaha skandhe nāgasyāsim apātayat 37 chinnaskandhaḥ sa vinadan papāta gajayūthapaḥ ārugṇaḥ sindhuvegena sānumān iva parvataḥ 38 tatas tasmād avaplutya gajād bhārata bhārataḥ khaḍgapāṇir adīnātmā atiṣṭhad bhuvi daṃśitaḥ 39 sa cacāra bahūn mārgān abhītaḥ pātayan gajān agnicakram ivāviddhaṃ sarvataḥ pratyadṛśyata 40 aśvavṛndeṣu nāgeṣu rathānīkeṣu cābhibhūḥ padātīnāṃ ca saṃgheṣu vinighnañ śoṇitokṣitaḥ śyenavad vyacarad bhīmo raṇe ripubalotkaṭaḥ 41 chindaṃs teṣāṃ śarīrāṇi śirāṃsi ca mahājavaḥ khaḍgena śitadhāreṇa saṃyuge gaya yodhinām 42 padātir ekaḥ saṃkruddhaḥ śatrūṇāṃ bhayavardhanaḥ mohayām āsa ca tadā kālānta ka yamopamaḥ 43 mūḍhāś ca te tam evājau vinadantaḥ samādravan sāsim uttamavegena vicarantaṃ mahāraṇe 44 nikṛtya rathinām ājau ratheśāś ca yugāni ca jaghāna rathinaś cāpi balavān arimardanaḥ 45 bhīmasenaś caran mārgān subahūn pratyadṛśyata bhrāntam udbhrāntam āviddham āplutaṃ prasṛtaṃ sṛtam saṃpātaṃ samudīryaṃ ca darśayām āsa pāṇḍavaḥ 46 ke cid agrāsinā chinnāḥ pāṇḍavena mahātmanā vinedur bhinnamarmāṇo nipetuś ca gatāsavaḥ 47 chinnadantā grahas tāś ca bhinnakumbhās tathāpare viyodhāḥ svāny anīkāni jaghnur bhārata vāraṇāḥ nipetur urvyāṃ ca tathā vinadanto mahāravān 48 chinnāṃś ca tomarāṃś cāpān mahāmātraśirāṃsi ca paristomāni citrāṇi kakṣyāś ca kanakojjvalāḥ 49 graiveyāṇy atha śaktīś ca patākāḥ kaṇapāṃs tathā tūṇīrāṇy atha yantrāṇi vicitrāṇi dhanūṃṣi ca 50 agnikuṇḍāni śubhrāṇi tottrāṃś caivāṅkuśaiḥ saha ghaṇṭāś ca vividhā rājan hemagarbhāṃs tsarūn api patataḥ patitāṃś caiva paśyāmaḥ saha sādibhiḥ 51 chinnagātrāvara karair nihataiś cāpi vāraṇaiḥ āsīt tasmin samāstīrṇā patitair bhūnagair iva 52 vimṛdyaivaṃ mahānāgān mamardāśvān nararṣabhaḥ aśvārohavarāṃś cāpi pātayām āsa bhārata tad ghoram abhavad yuddhaṃ tasya teṣāṃ ca bhārata 53 khalīnāny atha yoktrāṇi kaśāś ca kanakojjvalāḥ paristomāś ca prāsāś ca ṛṣṭayaś ca mahādhanāḥ 54 kavacāny atha carmāṇi citrāṇy āstaraṇāni ca tatra tatrāpaviddhāni vyadṛśyanta mahāhave 55 protha yantrair vicitraiś ca śastraiś ca vimalais tathā sacakre vasudhāṃ kīrṇāṃ śabalaiḥ kusumair iva 56 āplutya rathinaḥ kāṃś cit parāmṛśya mahābalaḥ pātayām āsa khaḍgena sa dhvajān api pāṇḍavaḥ 57 muhur utpatato dikṣu dhāvataś ca yaśasvinaḥ mārgāṃś ca carataś citrān vyasmayanta raṇe janāḥ 58 nijaghāna padā kāṃś cid ākṣipyānyān apothayat khaḍgenānyāṃś ca ciccheda nādenānyāṃś ca bhīṣayan 59 ūruvegena cāpy anyān pātayām āsa bhūtale apare cainam ālokya bhayāt pañcatvam āgatāḥ 60 evaṃ sā bahulā senā kaliṅgānāṃ tarasvinām parivārya raṇe bhīṣmaṃ bhīmasenam upādravat 61 tataḥ kaliṅga sainyānāṃ pramukhe bharatarṣabha śrutāyuṣam abhiprekṣya bhīmasenaḥ samabhyayāt 62 tam āyāntam abhiprekṣya kaliṅgo navabhiḥ śaraiḥ bhīmasenam ameyātmā pratyavidhyat stanāntare 63 kaliṅga bāṇābhihatas tottrārdita iva dviṣaḥ bhīmasenaḥ prajajvāla krodhenāgnir ivendhanaiḥ 64 athāśokaḥ samādāya rathaṃ hemapariṣkṛtam bhīmaṃ saṃpādayām āsa rathena rathasārathiḥ 65 tam āruhya rathaṃ tūrṇaṃ kaunteyaḥ śatrusūdanaḥ kaliṅgam abhidudrāva tiṣṭha tiṣṭheti cābravīt 66 tataḥ śrutāyur balavān bhīmāya niśitāñ śarān preṣayām āsa saṃkruddho darśayan pāṇilāghavam 67 sa kārmukavarotsṛṣṭair navabhir niśitaiḥ śaraiḥ samāhato bhṛśaṃ rājan kaliṅgena mahāyaśāḥ saṃcukrudhe bhṛśaṃ bhīmo daṇḍāhata ivoragaḥ 68 kruddhaś ca cāpam āyamya balavad balināṃ varaḥ kaliṅgam avadhīt pārtho bhīmaḥ saptabhir āyasaiḥ 69 kṣurābhyāṃ cakrarakṣau ca kaliṅgasya mahābalau satyadevaṃ ca satyaṃ ca prāhiṇod yamasādanam 70 tataḥ punar ameyātmā nārācair niśitais tribhiḥ ketumantaṃ raṇe bhīmo 'gamayad yamasādanam 71 tataḥ kaliṅgāḥ saṃkruddhā bhīmasenam amarṣaṇam anīkair bahusāhasraiḥ kṣatriyāḥ samavārayan 72 tataḥ śaktigadā khaḍgatomararṣṭi paraśvadhaiḥ kaliṅgāś ca tato rājan bhīmasenam avākiran 73 saṃnivārya sa tāṃ ghorāṃ śaravṛṣṭiṃ samutthitām gadām ādāya tarasā pariplutya mahābalaḥ bhīmaḥ saptaśatān vīrān anayad yamasādanam 74 punaś caiva dvisāhasrān kaliṅgān arimardanaḥ prāhiṇon mṛtyulokāya tad adbhutam ivābhavat 75 evaṃ sa tāny anīkāni kaliṅgānāṃ punaḥ punaḥ bibheda samare vīraḥ prekṣya bhīṣmaṃ mahāvratam 76 hatārohāś ca mātaṅgāḥ pāṇḍavena mahātmanā viprajagmur anīkeṣu meghā vātahatā iva mṛdantaḥ svāny anīkāni vinadantaḥ śarāturāḥ 77 tato bhīmo mahābāhuḥ śaṅkhaṃ prādhmāpayad balī sarvakāliṅgasainyānāṃ manāṃsi samakampayat 78 mohaś cāpi kaliṅgānām āviveśa paraṃtapa prākampanta ca sainyāni vāhanāni ca sarvaśaḥ 79 bhīmena samare rājan gajendreṇeva sarvataḥ mārgān bahūn vicaratā dhāvatā ca tatas tataḥ muhur utpatatā caiva saṃmohaḥ samajāyata 80 bhīmasena bhayatrastaṃ sainyaṃ ca samakampata kṣobhyamāṇam asaṃbādhaṃ prāheṇeva mahat saraḥ 81 trāsiteṣu ca vīreṣu bhīmenādbhuta karmaṇā punarāvartamāneṣu vidravatsu ca saṃghaśaḥ 82 sarvakāliṅgayodheṣu pāṇḍūnāṃ dhvajinīpatiḥ abravīt svāny anīkāni yudhyadhvam iti pārṣataḥ 83 senāpativacaḥ śrutvā śikhaṇḍipramukhā gaṇāḥ bhīmam evābhyavartanta rathānīkaiḥ prahāribhiḥ 84 dharmarājaś ca tān sarvān upajagrāha pāṇḍavaḥ mahatā meghavarṇena nāgānīkena pṛṣṭhataḥ 85 evaṃ saṃcodya sarvāṇi svāny anīkāni pārṣataḥ bhīmasenasya jagrāha pārṣṇiṃ satpuruṣocitām 86 na hi pāñcālarājasya loke kaś cana vidyate bhīma sātyakayor anyaḥ prāṇebhyaḥ priyakṛttamaḥ 87 so 'paśyat taṃ kaliṅgeṣu carantam arisūdanam bhīmasenaṃ mahābāhuṃ pārṣataḥ paravīrahā 88 nanarda bahudhā rājan hṛṣṭaś cāsīt paraṃtapaḥ śaṅkhaṃ dadhmau ca samare siṃhanādaṃ nanāda ca 89 sa ca pārāvatāśvasya rathe hemapariṣkṛte kovidāradhvajaṃ dṛṣṭvā bhīmasenaḥ samāśvasat 90 dhṛṣṭadyumnas tu taṃ dṛṣṭvā kaliṅgaiḥ samabhidrutam bhīmasenam ameyātmā trāṇāyājau samabhyayāt 91 tau dūrāt sātyakir dṛṣṭvā dhṛṣṭadyumnavṛkodarau kaliṅgān samare vīrau yodhayantau manasvinau 92 sa tatra gatvā śaineyo javena jayatāṃ varaḥ pārtha pārṣatayoḥ pārṣṇiṃ jagrāha puruṣarṣabhaḥ 93 sa kṛtvā kadanaṃ tatra pragṛhītaśarāsanaḥ āsthito raudram ātmānaṃ jaghāna samare parān 94 kaliṅga prabhavāṃ caiva māṃsaśoṇitakardamām rudhirasyandinīṃ tatra bhīmaḥ prāvartayan nadīm 95 antareṇa kaliṅgānāṃ pāṇḍavānāṃ ca vāhinīm saṃtatāra sudustārāṃ bhīmaseno mahābalaḥ 96 bhīmasenaṃ tathā dṛṣṭvā prākrośaṃs tāvakā nṛpa kālo 'yaṃ bhīmarūpeṇa kaliṅgaiḥ saha yudhyate 97 tataḥ śāṃtanavo bhīṣmaḥ śrutvā taṃ ninadaṃ raṇe abhyayāt tvarito bhīmaṃ vyūḍhānīkaḥ samantataḥ 98 taṃ sātyakir bhīmaseno dhṛṣṭadyumnaś ca pārṣataḥ abhyadravanta bhīṣmasya rathaṃ hemapariṣkṛtam 99 parivārya ca te sarve gāṅgeyaṃ rabhasaṃ raṇe tribhis tribhiḥ śarair ghorair bhīṣmam ānarchur añjasā 100 pratyavidhyata tān sarvān pitā devavratas tava yatamānān maheṣvāsāṃs tribhis tribhir ajihmagaiḥ 101 tataḥ śarasahasreṇa saṃnivārya mahārathān hayān kāñcanasaṃnāhān bhīmasya nyahanac charaiḥ 102 hatāśve tu rathe tiṣṭhan bhīmasenaḥ pratāpavān śaktiṃ cikṣepa tarasā gāṅgeyasya rathaṃ prati 103 aprāptām eva tāṃ śaktiṃ pitā devavratas tava tridhā ciccheda samare sā pṛthivyām aśīryata 104 tataḥ śaikyāyasīṃ gurvīṃ pragṛhya balavad gadām bhīmaseno rathā tūrṇaṃ pupluve manujarṣabha 105 sātyako 'pi tatas tūrṇaṃ bhīmasya priyakāmyayā sārathiṃ kuruvṛddhasya pātayām āsa sāyakaiḥ 106 bhīṣmas tu nihate tasmin sārathau rathināṃ varaḥ vātāyamānais tair aśvair apanīto raṇājirāt 107 bhīmasenas tato rājann apanīte mahāvrate prajajvāla yathā vahnir dahan kakṣam ivaidhitaḥ 108 sa hatvā sarvakāliṅgān senā madhye vyatiṣṭhata nainam abhyutsahan ke cit tāvakā bharatarṣabha 109 dhṛṣṭadyumnas tam āropya svarathe rathināṃ varaḥ paśyatāṃ sarvasainyānām apovāha yaśasvinam 110 saṃpūjyamānaḥ pāñcālyair matsyaiś ca bharatarṣabha dhṛṣṭadyumnaṃ pariṣvajya sameyād atha sātyakim 111 athābravīd bhīmasenaṃ sātyakiḥ satyavikramaḥ praharṣayan yaduvyāghro dhṛṣṭadyumnasya paśyataḥ 112 diṣṭyā kaliṅga rājaś ca rājaputraś ca ketumān śakradevaś ca kāliṅgaḥ kaliṅgāś ca mṛdhe hatāḥ 113 svabāhubalavīryeṇa nāgāśvarathasaṃkulaḥ mahāvyūhaḥ kaliṅgānām ekena mṛditas tvayā 114 evam uktvā śiner naptā dīrghabāhur ariṃdamaḥ rathād ratham abhidrutya paryaṣvajata pāṇḍavam 115 tataḥ svaratham āruhya punar eva mahārathaḥ tāvakān avadhīt kruddho bhīmasya balam ādadhat |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 6
Chapter 51
|
1
[स] गतापराह्णभूयिष्ठे तस्मिन्न अहनि भारत रथनागाश्वपत्तीनां सादिनां च महाक्षये 2 दरॊणपुत्रेण शल्येन कृपेण च महात्मना समसज्जत पाञ्चाल्यस तरिभिर एतैर महारथैः 3 स लॊकविदितान अश्वान निजघान महाबलः दरौणेः पाञ्चाल दायादः शितैर दशभिर आशुगैः 4 ततः शल्य रथं तूर्णम आस्थाय हतवाहनः दरौणिः पाञ्चाल दायादम अभ्यवर्षद अथेषुभिः 5 धृष्टद्युम्नं तु संसक्तं दरौणिना दृश्य भारत सौभद्रे ऽभयपतत तूर्णं विकिरन निशिताञ शरान 6 स शल्यं पञ्चविंशत्या कृपं च नवभिः शरैः अश्वत्थामानम अष्टाभिर विव्याध पुरुषर्षभ 7 आर्जुनिं तु ततस तूर्णं दरौणिर विव्याध पत्रिणा शल्यॊ दवादशभिश चैव कृपश च निशितैस तरिभिः 8 लक्ष्मणस तव पौत्रस तु तव पौत्रम अवस्थितम अभ्यवर्तत संहृष्टस ततॊ युद्धम अवर्तत 9 दौर्यॊधनिस तु संक्रुद्धः सौभद्रं नवभिः शरैः विव्याध समरे राजंस तद अद्भुतम इवाभवत 10 अभिमन्युस तु संक्रुद्धॊ भरातरं भरतर्षभ शरैः पञ्चाशता राजन कषिप्रहस्तॊ ऽभयविध्यत 11 लक्ष्मणॊ ऽपि ततस तस्य धनुश चिच्छेद पत्रिणा मुष्टिदेशे महाराज तत उच्चुक्रुशुर जनाः 12 तद विहाय धनुश छिन्नं सौभद्रः परवीरहा अन्यद आदत्तवांश चित्रं कार्मुकं वेगवत्तरम 13 तौ तत्र समरे हृष्टौ कृतप्रतिकृतैषिणौ अन्यॊन्यं विशिखैस तीक्ष्णैर जघ्नतुः पुरुषर्षभौ 14 ततॊ दुर्यॊधनॊ राजा दृष्ट्वा पुत्रं महारथम पीडितं तव पौत्रेण परायात तत्र जनेश्वरः 15 संनिवृत्ते तव सुते सर्व एव जनाधिपाः आर्जुनिं रथवंशेन समन्तात पर्यवारयन 16 स तैः परिवृतः शूरैः शूरॊ युधि सुदुर्जयैः न सम विव्यथते राजन कृष्ण तुल्यपराक्रमः 17 सौभद्रम अथ संसक्तं तत्र दृष्ट्वा धनंजयः अभिदुद्राव संक्रुद्धस तरातुकामः सवम आत्मजम 18 ततः सरथनागाश्वा भीष्मद्रॊणपुरॊगमाः अभ्यवर्तन्त राजानः सहिताः सव्यसाचिनम 19 उद्धूतं सहसा भौमं नागाश्वरथसादिभिः दिवाकरपथं पराप्य रजस तीव्रम अदृश्यत 20 तानि नागसहस्राणि भूमिपाल शतानि च तस्य बाणपथं पराप्य नाभ्यवर्तन्त सर्वशः 21 परणेदुः सर्वभूतानि बभूवुस तिमिरा दिशः कुरूणाम अनयस तीव्रः समदृश्यत दारुणः 22 नाप्य अन्तरिक्षं न दिशॊ न भूमिर न च भास्करः परजज्ञे भरतश्रेष्ठ शरसंघैः किरीटिनः 23 सादित धवजनागास तु हताश्वा रथिनॊ भृशम विप्रद्रुत रथाः के चिद दृश्यन्ते रथयूथपाः 24 विरथा रथिनश चान्ये धावमानाः समन्ततः तत्र तत्रैव दृश्यन्ते सायुधाः साङ्गदैर भुजैः 25 हयारॊहा हयांस तयक्त्वा गजारॊहाश च दन्तिनः अर्जुनस्य भयाद राजन समन्ताद विप्रदुद्रुवुः 26 रथेभ्यश च गजेभ्यश च हयेभ्यश च नराधिपाः पतिताः पात्यमानाश च दृश्यन्ते ऽरजुन ताडिताः 27 सगदान उद्यतान बाहून स खड्गांश च विशां पते स परासांश च स तूणीरान स शरान स शरासनान 28 साङ्कुशान स पताकांश च तत्र तत्रार्जुनॊ नृणाम निचकर्त शरैर उग्रै रौद्रं बिभ्रद वपुस तदा 29 परिघाणां परवृद्धानां मुद्गराणां च मारिष परासानां भिण्डिपालानां निस्त्रिंशानां च संयुगे 30 परश्वधानां तीक्ष्णानां तॊमराणां च भारत वर्मणां चापविद्धानां कवचानां च भूतले 31 धवजानां चर्मणां चैव वयजनानां च सर्वशः छत्राणां हेमदण्डानां चामराणां च भारत 32 परतॊदानां कशानां च यॊक्त्राणां चैव मारिष राशयश चात्र दृश्यन्ते विनिकीर्णा रणक्षितौ 33 नासीत तत्र पुमान कश चित तव सैन्यस्य भारत यॊ ऽरजुनं समरे शूरं परत्युद्यायात कथं चन 34 यॊ यॊ हि समरे पार्थं पत्युद्याति विशां पते स स वै विशिखैस तीक्ष्णैः परलॊकाय नीयते 35 तेषु विद्रवमाणेषु तव यॊधेषु सर्वशः अर्जुनॊ वासुदेवश च दध्मतुर वारिजॊत्तमौ 36 तत परभग्नं बलं दृष्ट्वा पिता देवव्रतस तव अब्रवीत समरे शूरं भारद्वाजं समयन्न इव 37 एष पाण्डुसुतॊ वीरः कृष्णेन सहितॊ बली तथा करॊति सैन्यानि यथा कुर्याद धनंजयः 38 न हय एष समरे शक्यॊ जेतुम अद्य कथं चन यथास्य दृश्यते रूपं कालान्तकयमॊपमम 39 न निवर्तयितुं चापि शक्येयं महती चमूः अन्यॊन्यप्रेक्षया पश्य दरवतीयं वरूथिनी 40 एष चास्तं गिरिश्रेष्ठं भानुमान परतिपद्यते वपूंषि सर्वलॊकस्य संहरन्न इव सर्वथा 41 तत्रावहारं संप्राप्तं मन्ये ऽहं पुरुषर्षभ शरान्ता भीताश च नॊ यॊधा न यॊत्स्यन्ति कथं चन 42 एवम उक्त्वा ततॊ भीष्मॊ दरॊणम आचार्य सत्तमम अवहारम अथॊ चक्रे तावकानां महारथः 43 ततॊ ऽवहारः सैन्यानां तव तेषां च भारत अस्तं गच्छति सूर्ये ऽभूत संध्याकाले च वर्तति |
1
[s] gatāparāhṇabhūyiṣṭhe tasminn ahani bhārata rathanāgāśvapattīnāṃ sādināṃ ca mahākṣaye 2 droṇaputreṇa śalyena kṛpeṇa ca mahātmanā samasajjata pāñcālyas tribhir etair mahārathaiḥ 3 sa lokaviditān aśvān nijaghāna mahābalaḥ drauṇeḥ pāñcāla dāyādaḥ śitair daśabhir āśugaiḥ 4 tataḥ śalya rathaṃ tūrṇam āsthāya hatavāhanaḥ drauṇiḥ pāñcāla dāyādam abhyavarṣad atheṣubhiḥ 5 dhṛṣṭadyumnaṃ tu saṃsaktaṃ drauṇinā dṛśya bhārata saubhadre 'bhyapatat tūrṇaṃ vikiran niśitāñ śarān 6 sa śalyaṃ pañcaviṃśatyā kṛpaṃ ca navabhiḥ śaraiḥ aśvatthāmānam aṣṭābhir vivyādha puruṣarṣabha 7 ārjuniṃ tu tatas tūrṇaṃ drauṇir vivyādha patriṇā śalyo dvādaśabhiś caiva kṛpaś ca niśitais tribhiḥ 8 lakṣmaṇas tava pautras tu tava pautram avasthitam abhyavartata saṃhṛṣṭas tato yuddham avartata 9 dauryodhanis tu saṃkruddhaḥ saubhadraṃ navabhiḥ śaraiḥ vivyādha samare rājaṃs tad adbhutam ivābhavat 10 abhimanyus tu saṃkruddho bhrātaraṃ bharatarṣabha śaraiḥ pañcāśatā rājan kṣiprahasto 'bhyavidhyata 11 lakṣmaṇo 'pi tatas tasya dhanuś ciccheda patriṇā muṣṭideśe mahārāja tata uccukruśur janāḥ 12 tad vihāya dhanuś chinnaṃ saubhadraḥ paravīrahā anyad ādattavāṃś citraṃ kārmukaṃ vegavattaram 13 tau tatra samare hṛṣṭau kṛtapratikṛtaiṣiṇau anyonyaṃ viśikhais tīkṣṇair jaghnatuḥ puruṣarṣabhau 14 tato duryodhano rājā dṛṣṭvā putraṃ mahāratham pīḍitaṃ tava pautreṇa prāyāt tatra janeśvaraḥ 15 saṃnivṛtte tava sute sarva eva janādhipāḥ ārjuniṃ rathavaṃśena samantāt paryavārayan 16 sa taiḥ parivṛtaḥ śūraiḥ śūro yudhi sudurjayaiḥ na sma vivyathate rājan kṛṣṇa tulyaparākramaḥ 17 saubhadram atha saṃsaktaṃ tatra dṛṣṭvā dhanaṃjayaḥ abhidudrāva saṃkruddhas trātukāmaḥ svam ātmajam 18 tataḥ sarathanāgāśvā bhīṣmadroṇapurogamāḥ abhyavartanta rājānaḥ sahitāḥ savyasācinam 19 uddhūtaṃ sahasā bhaumaṃ nāgāśvarathasādibhiḥ divākarapathaṃ prāpya rajas tīvram adṛśyata 20 tāni nāgasahasrāṇi bhūmipāla śatāni ca tasya bāṇapathaṃ prāpya nābhyavartanta sarvaśaḥ 21 praṇeduḥ sarvabhūtāni babhūvus timirā diśaḥ kurūṇām anayas tīvraḥ samadṛśyata dāruṇaḥ 22 nāpy antarikṣaṃ na diśo na bhūmir na ca bhāskaraḥ prajajñe bharataśreṣṭha śarasaṃghaiḥ kirīṭinaḥ 23 sādita dhvajanāgās tu hatāśvā rathino bhṛśam vipradruta rathāḥ ke cid dṛśyante rathayūthapāḥ 24 virathā rathinaś cānye dhāvamānāḥ samantataḥ tatra tatraiva dṛśyante sāyudhāḥ sāṅgadair bhujaiḥ 25 hayārohā hayāṃs tyaktvā gajārohāś ca dantinaḥ arjunasya bhayād rājan samantād vipradudruvuḥ 26 rathebhyaś ca gajebhyaś ca hayebhyaś ca narādhipāḥ patitāḥ pātyamānāś ca dṛśyante 'rjuna tāḍitāḥ 27 sagadān udyatān bāhūn sa khaḍgāṃś ca viśāṃ pate sa prāsāṃś ca sa tūṇīrān sa śarān sa śarāsanān 28 sāṅkuśān sa patākāṃś ca tatra tatrārjuno nṛṇām nicakarta śarair ugrai raudraṃ bibhrad vapus tadā 29 parighāṇāṃ pravṛddhānāṃ mudgarāṇāṃ ca māriṣa prāsānāṃ bhiṇḍipālānāṃ nistriṃśānāṃ ca saṃyuge 30 paraśvadhānāṃ tīkṣṇānāṃ tomarāṇāṃ ca bhārata varmaṇāṃ cāpaviddhānāṃ kavacānāṃ ca bhūtale 31 dhvajānāṃ carmaṇāṃ caiva vyajanānāṃ ca sarvaśaḥ chatrāṇāṃ hemadaṇḍānāṃ cāmarāṇāṃ ca bhārata 32 pratodānāṃ kaśānāṃ ca yoktrāṇāṃ caiva māriṣa rāśayaś cātra dṛśyante vinikīrṇā raṇakṣitau 33 nāsīt tatra pumān kaś cit tava sainyasya bhārata yo 'rjunaṃ samare śūraṃ pratyudyāyāt kathaṃ cana 34 yo yo hi samare pārthaṃ patyudyāti viśāṃ pate sa sa vai viśikhais tīkṣṇaiḥ paralokāya nīyate 35 teṣu vidravamāṇeṣu tava yodheṣu sarvaśaḥ arjuno vāsudevaś ca dadhmatur vārijottamau 36 tat prabhagnaṃ balaṃ dṛṣṭvā pitā devavratas tava abravīt samare śūraṃ bhāradvājaṃ smayann iva 37 eṣa pāṇḍusuto vīraḥ kṛṣṇena sahito balī tathā karoti sainyāni yathā kuryād dhanaṃjayaḥ 38 na hy eṣa samare śakyo jetum adya kathaṃ cana yathāsya dṛśyate rūpaṃ kālāntakayamopamam 39 na nivartayituṃ cāpi śakyeyaṃ mahatī camūḥ anyonyaprekṣayā paśya dravatīyaṃ varūthinī 40 eṣa cāstaṃ giriśreṣṭhaṃ bhānumān pratipadyate vapūṃṣi sarvalokasya saṃharann iva sarvathā 41 tatrāvahāraṃ saṃprāptaṃ manye 'haṃ puruṣarṣabha śrāntā bhītāś ca no yodhā na yotsyanti kathaṃ cana 42 evam uktvā tato bhīṣmo droṇam ācārya sattamam avahāram atho cakre tāvakānāṃ mahārathaḥ 43 tato 'vahāraḥ sainyānāṃ tava teṣāṃ ca bhārata astaṃ gacchati sūrye 'bhūt saṃdhyākāle ca vartati |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 6
Chapter 52
|
1
[स] परभातायां तु शर्वर्यां भीष्मः शांतनवस ततः अनीकान्यानुसंयाने वयादिदेशाथ भारत 2 गारुडं च महाव्यूहं चक्रे शांतनवस तदा पुत्राणां ते जयाकाङ्क्षी भीष्मः कुरुपितामहः 3 गरुडस्य सवयं तुण्डे पिता देवव्रतस तव चक्षुषी च भरद्वाजः कृतवर्मा च सात्वतः 4 अश्वत्थामा कृपश चैव शीर्षम आस्तां यशस्विनौ तरिगर्तैर मत्स्यकैकेयैर वाटधानैश च संयुतौ 5 भूरिश्रवाः शलः शल्यॊ भगदत्तश च मारिष मद्रकाः सिन्धुसौवीरास तथा पञ्च नदाश च ये 6 जयद्रथेन सहिता गरीवायां संनिवेशिताः पृष्ठे दुर्यॊधनॊ राजा सॊदरैः सानुगैर वृतः 7 विन्दानुविन्दाव आवन्त्यौ काम्बॊजश च शकैः सह पुच्छम आसन महाराज शूरसेनाश च सर्वशः 8 मागधाश च कलिङ्गाश च दाशेरक गणैः सह दक्षिणं पक्षम आसाद्य सथिता वयूहस्य दंशिताः 9 काननाश च विकुञ्जाश च मुक्ताः पुण्ड्राविषस तथा बृहद्बलेन सहिता वामं पक्षम उपाश्रिताः 10 वयूढं दृष्ट्वा तु तत सैन्यं सव्यसाची परंतपः धृष्टद्युम्नेन सहितः परत्यव्यूहत संयुगे अर्धचन्द्रेण वयूहेन वयूहं तम अतिदारुणम 11 दक्षिणं शृङ्गम आस्थाय भीमसेनॊ वयरॊचत नानाशस्त्रौघसंपन्नैर नानादेश्यैर नृपैर वृतः 12 तद अन्व एव विराटश च दरुपदश च महारथः तदनन्तरम एवासीन नीलॊ लीलायुधैः सह 13 नीलाद अनन्तरं चैव धृष्टकेतुर महारथः चेदिकाशिकरूषैश च पौरवैश चाभिसंवृतः 14 धृष्टद्युम्नः शिखण्डी च पाञ्चालाश च परभद्रकाः मध्ये सैन्यस्य महतः सथिता युद्धाय भारत 15 तथैव धर्मराजॊ ऽपि गजानीकेन संवृतः ततस तु सात्यकी राजन दरौपद्याः पञ्च चात्मजाः 16 अभिमन्युस ततस तूर्णम इरावांश च ततः परम भैमसेनिस ततॊ राजन केकयाश च महारथाः 17 ततॊ ऽभूद दविपदां शरेष्ठॊ वामं पार्श्वम उपाश्रितः सर्वस्य जगतॊ गॊप्ता गॊप्ता यस्य जनार्दनः 18 एवम एतन महाव्यूहं परत्यव्यूहन्त पाण्डवाः वधार्थं तव पुत्राणां तत्पक्षं ये च संगताः 19 ततः परववृते युद्धं वयतिषक्त रथद्विपम तावकानां परेषां च निघ्नताम इतरेतरम 20 हयौघाश च रथौघाश च तत्र तत्र विशां पते संपतन्तः सम दृश्यन्ते निघ्नमानाः परस्परम 21 धावतां च रथौघानां निघ्नतां च पृथक पृथक बभूव तुमुलः शब्दॊ विमिश्रॊ दुन्दुभिस्वनैः 22 दिवस्पृन नरवीराणां निघ्नताम इतरेतरम संप्रहारे सुतुमुले तव तेषां च भारत |
1
[s] prabhātāyāṃ tu śarvaryāṃ bhīṣmaḥ śāṃtanavas tataḥ anīkānyānusaṃyāne vyādideśātha bhārata 2 gāruḍaṃ ca mahāvyūhaṃ cakre śāṃtanavas tadā putrāṇāṃ te jayākāṅkṣī bhīṣmaḥ kurupitāmahaḥ 3 garuḍasya svayaṃ tuṇḍe pitā devavratas tava cakṣuṣī ca bharadvājaḥ kṛtavarmā ca sātvataḥ 4 aśvatthāmā kṛpaś caiva śīrṣam āstāṃ yaśasvinau trigartair matsyakaikeyair vāṭadhānaiś ca saṃyutau 5 bhūriśravāḥ śalaḥ śalyo bhagadattaś ca māriṣa madrakāḥ sindhusauvīrās tathā pañca nadāś ca ye 6 jayadrathena sahitā grīvāyāṃ saṃniveśitāḥ pṛṣṭhe duryodhano rājā sodaraiḥ sānugair vṛtaḥ 7 vindānuvindāv āvantyau kāmbojaś ca śakaiḥ saha puccham āsan mahārāja śūrasenāś ca sarvaśaḥ 8 māgadhāś ca kaliṅgāś ca dāśeraka gaṇaiḥ saha dakṣiṇaṃ pakṣam āsādya sthitā vyūhasya daṃśitāḥ 9 kānanāś ca vikuñjāś ca muktāḥ puṇḍrāviṣas tathā bṛhadbalena sahitā vāmaṃ pakṣam upāśritāḥ 10 vyūḍhaṃ dṛṣṭvā tu tat sainyaṃ savyasācī paraṃtapaḥ dhṛṣṭadyumnena sahitaḥ pratyavyūhata saṃyuge ardhacandreṇa vyūhena vyūhaṃ tam atidāruṇam 11 dakṣiṇaṃ śṛṅgam āsthāya bhīmaseno vyarocata nānāśastraughasaṃpannair nānādeśyair nṛpair vṛtaḥ 12 tad anv eva virāṭaś ca drupadaś ca mahārathaḥ tadanantaram evāsīn nīlo līlāyudhaiḥ saha 13 nīlād anantaraṃ caiva dhṛṣṭaketur mahārathaḥ cedikāśikarūṣaiś ca pauravaiś cābhisaṃvṛtaḥ 14 dhṛṣṭadyumnaḥ śikhaṇḍī ca pāñcālāś ca prabhadrakāḥ madhye sainyasya mahataḥ sthitā yuddhāya bhārata 15 tathaiva dharmarājo 'pi gajānīkena saṃvṛtaḥ tatas tu sātyakī rājan draupadyāḥ pañca cātmajāḥ 16 abhimanyus tatas tūrṇam irāvāṃś ca tataḥ param bhaimasenis tato rājan kekayāś ca mahārathāḥ 17 tato 'bhūd dvipadāṃ śreṣṭho vāmaṃ pārśvam upāśritaḥ sarvasya jagato goptā goptā yasya janārdanaḥ 18 evam etan mahāvyūhaṃ pratyavyūhanta pāṇḍavāḥ vadhārthaṃ tava putrāṇāṃ tatpakṣaṃ ye ca saṃgatāḥ 19 tataḥ pravavṛte yuddhaṃ vyatiṣakta rathadvipam tāvakānāṃ pareṣāṃ ca nighnatām itaretaram 20 hayaughāś ca rathaughāś ca tatra tatra viśāṃ pate saṃpatantaḥ sma dṛśyante nighnamānāḥ parasparam 21 dhāvatāṃ ca rathaughānāṃ nighnatāṃ ca pṛthak pṛthak babhūva tumulaḥ śabdo vimiśro dundubhisvanaiḥ 22 divaspṛn naravīrāṇāṃ nighnatām itaretaram saṃprahāre sutumule tava teṣāṃ ca bhārata |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 6
Chapter 53
|
1
[स] ततॊ वयूढेष्व अनीकेषु तावकेष्व इतरेषु च धनंजयॊ रथानीकम अवधीत तव भारत शरैर अतिरथॊ युद्धे पातयन रथयूथपान 2 ते वध्यमानाः पार्थेन कालेनेव युगक्षये धार्तराष्ट्रा रणे यत्ताः पाण्डवान परत्ययॊधयन परार्थयाना यशॊ दीप्तं मृत्युं कृत्वा निवर्तनम 3 एकाग्रमनसॊ भूत्वा पाण्डवानां वरूथिनीम बभञ्जुर बहुशॊ राजंस ते चाभज्यन्त संयुगे 4 दरवद्भिर अथ भग्नैश च परिवर्तद्भिर एव च पाण्डवैः कौरवैश चैव न परज्ञायत किं चन 5 उदतिष्ठद रजॊ भौमं छादयानं दिवाकरम दिशः परतिदिशॊ वापि तत्र जज्ञुः कथं चन 6 अनुमानेन संज्ञाभिर नामगॊत्रैश च संयुगे वर्तते सम तदा युद्धं तत्र तत्र विशां पते 7 न वयूहॊ भिद्यते तत्र कौरवाणां कथं चन रक्षितः सत्यसंधेन भारद्वाजेन धीमता 8 तथैव पाण्डवेयानां रक्षितः सव्यसाचिना नाभिध्यत महाव्यूहॊ भीमेन च सुरक्षितः 9 सेनाग्राद अभिनिष्पत्य परायुध्यंस तत्र मानवाः उभयॊः सेनयॊ राजन वयतिषक्त रथद्विपाः 10 हयारॊहैर हयारॊहाः पात्यन्ते सम महाहवे ऋष्टिभिर विमलाग्राभिः परासैर अपि च संयुगे 11 रथी रत्निनम आसाद्य शरैः कनकभूषणैः पातयाम आस समरे तस्मिन्न अतिभयं करे 12 गजारॊहा गजारॊहान नाराचशरतॊमरैः संसक्ताः पातयाम आसुस तव तेषां च संघशः 13 पत्तिसंघा रणे पत्तीन भिण्डिपाल परश्वधैः नयपातयन्त संहृष्टाः परस्परकृतागसः 14 पदाती रथिनं संख्ये रथी चापि पदातिनम नयपातयच छितैः शस्त्रैः सेनयॊर उभयॊर अपि 15 गजारॊहा हयारॊहान पातयां चक्रिरे तदा हयारॊहा गजस्थांश च तद अद्भुतम इवाभवत 16 गजारॊह वरैश चापि तत्र तत्र पदातयः पातिताः समदृश्यन्त तैश चापि गजयॊधिनः 17 पत्तिसंघा हयारॊहैः सादिसंघाश च पत्तिभिः पात्यमाना वयदृश्यन्त शतशॊ ऽथ सहस्रशः 18 धवजैस तत्रापविद्धैश च कार्मुकैस तॊमरैस तथा परासैस तथा गदाभिश च परिघैः कम्पनैस तथा 19 शक्तिभिः कवचैश चित्रैः कणपैर अङ्कुशैर अपि निस्त्रिंशैर विमलैश चापि सवर्णपुङ्खैः शरैस तथा 20 परिस्तॊमैः कुथाभिश च कम्बलैश च महाधनैः भूर भाति भरतश्रेष्ठ सरग्दामैर इव चित्रिता 21 नराश्वकायैः पतितैर दन्तिभिश च महाहवे अगम्यरूपा पृथिवी मांसशॊणितकर्दमा 22 परशशाम रजॊ भौमं वयुक्षितं रणशॊणितैः दिशश च विमलाः सर्वाः संबभूवुर जनेश्वर 23 उत्थितान्य अगणेयानि कबन्धानि समन्ततः चिह्नभूतानि जगतॊ विनाशार्थाय भारत 24 तस्मिन युद्धे महारौद्रे वर्तमाने सुदारुणे परत्यदृश्यन्त रथिनॊ धावमानाः समन्ततः 25 ततॊ दरॊणश च भीष्मश च सैन्धवश च जयद्रथः पुरुमित्रॊ विकर्णश च शकुनिश चापि सौबलः 26 एते समरदुर्धर्षाः सिंहतुल्यपराक्रमाः पाण्डवानाम अनीकानि बभञ्जुः सम पुनः पुनः 27 तथैव भीमसेनॊ ऽपि राक्षसश च घटॊत्कचः सात्यकिश चेकितानश च दरौपदेयाश च भारत 28 तावकांस तव पुत्रांश च सहितान सर्वराजभिः दरावयाम आसुर आजौ ते तरिदशा दानवान इव 29 तथा ते समरे ऽनयॊन्यं निघ्नन्तः कषत्रियर्षभाः रक्तॊक्षिता घॊररूपा विरेजुर दानवा इव 30 विनिर्जित्य रिपून वीराः सेनयॊर उभयॊर अपि वयदृश्यन्त महामात्रा गरहा इव नभस्तले 31 ततॊ रथसहस्रेण पुत्रॊ दुर्यॊधनस तव अभ्ययात पाण्डवान युद्धे राक्षसं च घटॊत्कचम 32 तथैव पाण्डवाः सर्वे महत्या सेनया सह दरॊण भीष्मौ रणे शूरौ परत्युद्ययुर अरिंदमौ 33 किरीटी तु ययौ करुद्धः समर्थान पार्थिवॊत्तमान आर्जुनिः सात्यकिश चैव ययतुः सौबलं बलम 34 ततः परववृते भूयः संग्रामॊ लॊमहर्षणः तावकानां परेषां च समरे विजिगीषताम |
1
[s] tato vyūḍheṣv anīkeṣu tāvakeṣv itareṣu ca dhanaṃjayo rathānīkam avadhīt tava bhārata śarair atiratho yuddhe pātayan rathayūthapān 2 te vadhyamānāḥ pārthena kāleneva yugakṣaye dhārtarāṣṭrā raṇe yattāḥ pāṇḍavān pratyayodhayan prārthayānā yaśo dīptaṃ mṛtyuṃ kṛtvā nivartanam 3 ekāgramanaso bhūtvā pāṇḍavānāṃ varūthinīm babhañjur bahuśo rājaṃs te cābhajyanta saṃyuge 4 dravadbhir atha bhagnaiś ca parivartadbhir eva ca pāṇḍavaiḥ kauravaiś caiva na prajñāyata kiṃ cana 5 udatiṣṭhad rajo bhaumaṃ chādayānaṃ divākaram diśaḥ pratidiśo vāpi tatra jajñuḥ kathaṃ cana 6 anumānena saṃjñābhir nāmagotraiś ca saṃyuge vartate sma tadā yuddhaṃ tatra tatra viśāṃ pate 7 na vyūho bhidyate tatra kauravāṇāṃ kathaṃ cana rakṣitaḥ satyasaṃdhena bhāradvājena dhīmatā 8 tathaiva pāṇḍaveyānāṃ rakṣitaḥ savyasācinā nābhidhyata mahāvyūho bhīmena ca surakṣitaḥ 9 senāgrād abhiniṣpatya prāyudhyaṃs tatra mānavāḥ ubhayoḥ senayo rājan vyatiṣakta rathadvipāḥ 10 hayārohair hayārohāḥ pātyante sma mahāhave ṛṣṭibhir vimalāgrābhiḥ prāsair api ca saṃyuge 11 rathī ratninam āsādya śaraiḥ kanakabhūṣaṇaiḥ pātayām āsa samare tasminn atibhayaṃ kare 12 gajārohā gajārohān nārācaśaratomaraiḥ saṃsaktāḥ pātayām āsus tava teṣāṃ ca saṃghaśaḥ 13 pattisaṃghā raṇe pattīn bhiṇḍipāla paraśvadhaiḥ nyapātayanta saṃhṛṣṭāḥ parasparakṛtāgasaḥ 14 padātī rathinaṃ saṃkhye rathī cāpi padātinam nyapātayac chitaiḥ śastraiḥ senayor ubhayor api 15 gajārohā hayārohān pātayāṃ cakrire tadā hayārohā gajasthāṃś ca tad adbhutam ivābhavat 16 gajāroha varaiś cāpi tatra tatra padātayaḥ pātitāḥ samadṛśyanta taiś cāpi gajayodhinaḥ 17 pattisaṃghā hayārohaiḥ sādisaṃghāś ca pattibhiḥ pātyamānā vyadṛśyanta śataśo 'tha sahasraśaḥ 18 dhvajais tatrāpaviddhaiś ca kārmukais tomarais tathā prāsais tathā gadābhiś ca parighaiḥ kampanais tathā 19 śaktibhiḥ kavacaiś citraiḥ kaṇapair aṅkuśair api nistriṃśair vimalaiś cāpi svarṇapuṅkhaiḥ śarais tathā 20 paristomaiḥ kuthābhiś ca kambalaiś ca mahādhanaiḥ bhūr bhāti bharataśreṣṭha sragdāmair iva citritā 21 narāśvakāyaiḥ patitair dantibhiś ca mahāhave agamyarūpā pṛthivī māṃsaśoṇitakardamā 22 praśaśāma rajo bhaumaṃ vyukṣitaṃ raṇaśoṇitaiḥ diśaś ca vimalāḥ sarvāḥ saṃbabhūvur janeśvara 23 utthitāny agaṇeyāni kabandhāni samantataḥ cihnabhūtāni jagato vināśārthāya bhārata 24 tasmin yuddhe mahāraudre vartamāne sudāruṇe pratyadṛśyanta rathino dhāvamānāḥ samantataḥ 25 tato droṇaś ca bhīṣmaś ca saindhavaś ca jayadrathaḥ purumitro vikarṇaś ca śakuniś cāpi saubalaḥ 26 ete samaradurdharṣāḥ siṃhatulyaparākramāḥ pāṇḍavānām anīkāni babhañjuḥ sma punaḥ punaḥ 27 tathaiva bhīmaseno 'pi rākṣasaś ca ghaṭotkacaḥ sātyakiś cekitānaś ca draupadeyāś ca bhārata 28 tāvakāṃs tava putrāṃś ca sahitān sarvarājabhiḥ drāvayām āsur ājau te tridaśā dānavān iva 29 tathā te samare 'nyonyaṃ nighnantaḥ kṣatriyarṣabhāḥ raktokṣitā ghorarūpā virejur dānavā iva 30 vinirjitya ripūn vīrāḥ senayor ubhayor api vyadṛśyanta mahāmātrā grahā iva nabhastale 31 tato rathasahasreṇa putro duryodhanas tava abhyayāt pāṇḍavān yuddhe rākṣasaṃ ca ghaṭotkacam 32 tathaiva pāṇḍavāḥ sarve mahatyā senayā saha droṇa bhīṣmau raṇe śūrau pratyudyayur ariṃdamau 33 kirīṭī tu yayau kruddhaḥ samarthān pārthivottamān ārjuniḥ sātyakiś caiva yayatuḥ saubalaṃ balam 34 tataḥ pravavṛte bhūyaḥ saṃgrāmo lomaharṣaṇaḥ tāvakānāṃ pareṣāṃ ca samare vijigīṣatām |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 6
Chapter 54
|
1
[स] ततस ते पार्थिवाः करुद्धाः फल्गुनं वीक्ष्य संयुगे रथैर अनेकसाहस्रैः समन्तात पर्यवारयन 2 अथैनं रथवृन्देन कॊष्टकी कृत्यभारत शरैः सुबहु साहस्रैः समन्ताद अभ्यवारयन 3 शक्तीश च विमलास तीक्ष्णा गदाश च परिघैः सह परासान परश्वधांश चैव मुद्गरान मुसलान अपि चिक्षिपुः समरे करुद्धाः फल्गुनस्य रथं परति 4 शस्त्राणाम अथ तां वृष्टिं शलभानाम इवायतिम रुरॊध सर्वतः पार्थः शरैः कनकभूषणैः 5 तत्र तल लाघवं दृष्ट्वा बीभत्सॊर अतिमानुषम देवदानवगन्धर्वाः पिशाचॊरगराक्षसाः साधु साध्व इति राजेन्द्र फल्गुनं परत्यपूजयन 6 सात्यकिं चाभिमन्युं च महत्या सेनया सह गान्धाराः समरे शूरा रुरुधुः सह सौबलाः 7 तत्र सौबलकाः करुद्धा वार्ष्णेयस्य रथॊत्तमम तिलशश चिच्छिदुः करॊधाच छस्त्रैर नानाविधैर युधि 8 सात्यकिस तु रथं तयक्त्वा वर्तमाने महाभये अभिमन्यॊ रथं तूर्णम आरुरॊह परंतपः 9 ताव एकरथसंयुक्तौ सौबलेयस्य वाहिनीम वयधमेतां शितैस तूर्णं शरैः संनतपर्वभिः 10 दरॊण भीष्मौ रणे यत्तौ धर्मराजस्य वाहिनीम नाशयेतां शरैस तीक्ष्णैः कङ्कपत्र परिच्छदैः 11 ततॊ धर्मसुतॊ राजा माद्रीपुत्रौ च पाण्डवौ मिषतां सर्वसैन्यानां दरॊणानीकम उपाद्रवन 12 तत्रासीत सुमहद युद्धं तुमुलं लॊमहर्षणम यथा देवासुरं युद्धं पूर्वम आसीत सुदारुणम 13 कुर्वाणौ तु महत कर्म भीमसेन घटॊत्कचौ दुर्यॊधनस ततॊ ऽभयेत्य ताव उभाव अभ्यवारयत 14 तत्राद्भुतम अपश्याम हैडिम्बस्य पराक्रमम अतीत्य पितरं युद्धे यद अयुध्यत भारत 15 भीमसेनस तु संक्रुद्धॊ दुर्यॊधनम अमर्षणम हृद्य अविध्यत पृषत्केन परहसन्न इव पाण्डवः 16 ततॊ दुर्यॊधनॊ राजा परहार वरमॊहितः निषसाद रथॊपस्थे कश्मलं च जगाम ह 17 तं विसं जञम अथॊ जञात्वा तवरमाणॊ ऽसय सारथिः अपॊवाह रणाद राजंस ततः सैन्यम अभिद्यत 18 ततस तां कौरवीं सेनां दरवमाणां समन्ततः निघ्नन भीमः शरैस तीक्ष्णैर अनुवव्राज पृष्ठतः 19 पार्षतश च रतः शरेष्ठॊ धर्मपुत्रश च पाण्डवः दरॊणस्य पश्यतः सैन्यं गाङ्गेयस्य च पश्यतः जघ्नतुर विशिखैस तीक्ष्णैः परानीक विशातनैः 20 दरवमाणं तु तत सैन्यं तव पुत्रस्य संयुगे नाशक्नुतां वारयितुं भीष्मद्रॊणौ महारथौ 21 वार्यमाणं हि भीष्मेण दरॊणेन च विशां पते विद्रवत्य एव तत सैन्यं पश्यतॊर दरॊण भीष्मयॊः 22 ततॊ रथसहस्रेषु विद्रवत्सु ततस ततः ताव आस्थिताव एकरथं सौभद्र शिनिपुंगवौ सौबलीं समरे सेनां शातयेतां समन्ततः 23 शुशुभाते तदा तौ तु शैनेय कुरुपुंगवौ अमावास्यां गतौ यद्वत सॊमसूर्यौ नभस्तले 24 अर्जुनस तु ततः करुद्धस तव सैन्यं विशां पते ववर्ष शरवर्षेण धाराभिर इव तॊयदः 25 वध्यमानं ततस तत तु शरैः पार्थस्य संयुगे दुद्राव कौरवं सैन्यं विषादभयकम्पितम 26 दरवतस तान समालॊक्य भीष्मद्रॊणौ महारथौ नयवारयेतां संरब्धौ दुर्यॊधनहितैषिणौ 27 ततॊ दुर्यॊधनॊ राजा समाश्वस्य विशां पते नयवर्तयत तत सैन्यं दरवमाणं समन्ततः 28 यत्र यत्र सुतं तुभ्यं यॊ यः पश्यति भारत तत्र तत्र नयवर्तन्त कषत्रियाणां महारथाः 29 तान निवृत्तान समीक्ष्यैव ततॊ ऽनये ऽपीतरे जनाः अन्यॊन्यस्पर्धया राजँल लज्जयान्ये ऽवतस्थिरे 30 पुनरावर्ततां तेषां वेग आसीद विशां पते पूर्यतः सागरस्येव चन्द्रस्यॊदयनं परति 31 संनिवृत्तांस ततस तांस तु दृष्ट्वा राजा सुयॊधनः अब्रवीत तवरितॊ गत्वा भीष्मं शांतनवं वचः 32 पितामह निबॊधेदं यत तवा वक्ष्यामि भारत नानुरूपम अहं मन्ये तवयि जीवति कौरव 33 दरॊणे चास्त्रविदां शरेष्ठे सपुत्रे स सुहृज्जने कृपे चैव महेष्वासे दरवतीयं वरूथिनी 34 न पाण्डवाः परतिबलास तव राजन कथं चन तथा दरॊणस्य संग्रामे दरौणेश चैव कृपस्य च 35 अनुग्राह्याः पाण्डुसुता नूनं तव पितामह यथेमां कषमसे वीरवध्यमानां वरूथिनीम 36 सॊ ऽसमि वाच्यस तवया राजन पूर्वम एव समागमे न यॊत्स्ये पाण्डवान संख्ये नापि पार्षत सात्यकी 37 शरुत्वा तु वचनं तुभ्यम आचार्यस्य कृपस्य च कर्णेन सहितः कृत्यं चिन्तयानस तदैव हि 38 यदि नाहं परित्याज्यॊ युवाभ्याम इह संयुगे विक्रमेणानुरूपेण युध्येतां पुरुषर्षभौ 39 एतच छरुत्वा वचॊ भीष्मः परहसन वै मुहुर मुहुः अब्रवीत तनयं तुभ्यं करॊधाद उद्वृत्य चक्षुषी 40 बहुशॊ हि मया राजंस तथ्यम उक्तं हितं वचः अजेयाः पाण्डवा युद्धे देवैर अपि स वासवैः 41 यत तु शक्यं मया कर्तुं वृद्धेनाद्य नृपॊत्तम करिष्यामि यथाशक्ति परेक्षेदानीं स बान्धवः 42 अद्य पाण्डुसुतान सर्वान स सैन्यान सह बन्धुभिः मिषतॊ वारयिष्यामि सर्वलॊकस्य पश्यतः 43 एवम उक्ते तु भीष्मेण पुत्रास तव जनेश्वर दध्मुः शङ्खान मुदा युक्ता भेरीश च जघ्निरे भृशम 44 पाण्डवापि ततॊ राजञ शरुत्वा तं निनदं महत दध्मुः शङ्खांश च भेरीश च मुरजांश च वयनादयन |
1
[s] tatas te pārthivāḥ kruddhāḥ phalgunaṃ vīkṣya saṃyuge rathair anekasāhasraiḥ samantāt paryavārayan 2 athainaṃ rathavṛndena koṣṭakī kṛtyabhārata śaraiḥ subahu sāhasraiḥ samantād abhyavārayan 3 śaktīś ca vimalās tīkṣṇā gadāś ca parighaiḥ saha prāsān paraśvadhāṃś caiva mudgarān musalān api cikṣipuḥ samare kruddhāḥ phalgunasya rathaṃ prati 4 śastrāṇām atha tāṃ vṛṣṭiṃ śalabhānām ivāyatim rurodha sarvataḥ pārthaḥ śaraiḥ kanakabhūṣaṇaiḥ 5 tatra tal lāghavaṃ dṛṣṭvā bībhatsor atimānuṣam devadānavagandharvāḥ piśācoragarākṣasāḥ sādhu sādhv iti rājendra phalgunaṃ pratyapūjayan 6 sātyakiṃ cābhimanyuṃ ca mahatyā senayā saha gāndhārāḥ samare śūrā rurudhuḥ saha saubalāḥ 7 tatra saubalakāḥ kruddhā vārṣṇeyasya rathottamam tilaśaś cicchiduḥ krodhāc chastrair nānāvidhair yudhi 8 sātyakis tu rathaṃ tyaktvā vartamāne mahābhaye abhimanyo rathaṃ tūrṇam āruroha paraṃtapaḥ 9 tāv ekarathasaṃyuktau saubaleyasya vāhinīm vyadhametāṃ śitais tūrṇaṃ śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ 10 droṇa bhīṣmau raṇe yattau dharmarājasya vāhinīm nāśayetāṃ śarais tīkṣṇaiḥ kaṅkapatra paricchadaiḥ 11 tato dharmasuto rājā mādrīputrau ca pāṇḍavau miṣatāṃ sarvasainyānāṃ droṇānīkam upādravan 12 tatrāsīt sumahad yuddhaṃ tumulaṃ lomaharṣaṇam yathā devāsuraṃ yuddhaṃ pūrvam āsīt sudāruṇam 13 kurvāṇau tu mahat karma bhīmasena ghaṭotkacau duryodhanas tato 'bhyetya tāv ubhāv abhyavārayat 14 tatrādbhutam apaśyāma haiḍimbasya parākramam atītya pitaraṃ yuddhe yad ayudhyata bhārata 15 bhīmasenas tu saṃkruddho duryodhanam amarṣaṇam hṛdy avidhyat pṛṣatkena prahasann iva pāṇḍavaḥ 16 tato duryodhano rājā prahāra varamohitaḥ niṣasāda rathopasthe kaśmalaṃ ca jagāma ha 17 taṃ visaṃ jñam atho jñātvā tvaramāṇo 'sya sārathiḥ apovāha raṇād rājaṃs tataḥ sainyam abhidyata 18 tatas tāṃ kauravīṃ senāṃ dravamāṇāṃ samantataḥ nighnan bhīmaḥ śarais tīkṣṇair anuvavrāja pṛṣṭhataḥ 19 pārṣataś ca rataḥ śreṣṭho dharmaputraś ca pāṇḍavaḥ droṇasya paśyataḥ sainyaṃ gāṅgeyasya ca paśyataḥ jaghnatur viśikhais tīkṣṇaiḥ parānīka viśātanaiḥ 20 dravamāṇaṃ tu tat sainyaṃ tava putrasya saṃyuge nāśaknutāṃ vārayituṃ bhīṣmadroṇau mahārathau 21 vāryamāṇaṃ hi bhīṣmeṇa droṇena ca viśāṃ pate vidravaty eva tat sainyaṃ paśyator droṇa bhīṣmayoḥ 22 tato rathasahasreṣu vidravatsu tatas tataḥ tāv āsthitāv ekarathaṃ saubhadra śinipuṃgavau saubalīṃ samare senāṃ śātayetāṃ samantataḥ 23 śuśubhāte tadā tau tu śaineya kurupuṃgavau amāvāsyāṃ gatau yadvat somasūryau nabhastale 24 arjunas tu tataḥ kruddhas tava sainyaṃ viśāṃ pate vavarṣa śaravarṣeṇa dhārābhir iva toyadaḥ 25 vadhyamānaṃ tatas tat tu śaraiḥ pārthasya saṃyuge dudrāva kauravaṃ sainyaṃ viṣādabhayakampitam 26 dravatas tān samālokya bhīṣmadroṇau mahārathau nyavārayetāṃ saṃrabdhau duryodhanahitaiṣiṇau 27 tato duryodhano rājā samāśvasya viśāṃ pate nyavartayata tat sainyaṃ dravamāṇaṃ samantataḥ 28 yatra yatra sutaṃ tubhyaṃ yo yaḥ paśyati bhārata tatra tatra nyavartanta kṣatriyāṇāṃ mahārathāḥ 29 tān nivṛttān samīkṣyaiva tato 'nye 'pītare janāḥ anyonyaspardhayā rājaṁl lajjayānye 'vatasthire 30 punarāvartatāṃ teṣāṃ vega āsīd viśāṃ pate pūryataḥ sāgarasyeva candrasyodayanaṃ prati 31 saṃnivṛttāṃs tatas tāṃs tu dṛṣṭvā rājā suyodhanaḥ abravīt tvarito gatvā bhīṣmaṃ śāṃtanavaṃ vacaḥ 32 pitāmaha nibodhedaṃ yat tvā vakṣyāmi bhārata nānurūpam ahaṃ manye tvayi jīvati kaurava 33 droṇe cāstravidāṃ śreṣṭhe saputre sa suhṛjjane kṛpe caiva maheṣvāse dravatīyaṃ varūthinī 34 na pāṇḍavāḥ pratibalās tava rājan kathaṃ cana tathā droṇasya saṃgrāme drauṇeś caiva kṛpasya ca 35 anugrāhyāḥ pāṇḍusutā nūnaṃ tava pitāmaha yathemāṃ kṣamase vīravadhyamānāṃ varūthinīm 36 so 'smi vācyas tvayā rājan pūrvam eva samāgame na yotsye pāṇḍavān saṃkhye nāpi pārṣata sātyakī 37 śrutvā tu vacanaṃ tubhyam ācāryasya kṛpasya ca karṇena sahitaḥ kṛtyaṃ cintayānas tadaiva hi 38 yadi nāhaṃ parityājyo yuvābhyām iha saṃyuge vikrameṇānurūpeṇa yudhyetāṃ puruṣarṣabhau 39 etac chrutvā vaco bhīṣmaḥ prahasan vai muhur muhuḥ abravīt tanayaṃ tubhyaṃ krodhād udvṛtya cakṣuṣī 40 bahuśo hi mayā rājaṃs tathyam uktaṃ hitaṃ vacaḥ ajeyāḥ pāṇḍavā yuddhe devair api sa vāsavaiḥ 41 yat tu śakyaṃ mayā kartuṃ vṛddhenādya nṛpottama kariṣyāmi yathāśakti prekṣedānīṃ sa bāndhavaḥ 42 adya pāṇḍusutān sarvān sa sainyān saha bandhubhiḥ miṣato vārayiṣyāmi sarvalokasya paśyataḥ 43 evam ukte tu bhīṣmeṇa putrās tava janeśvara dadhmuḥ śaṅkhān mudā yuktā bherīś ca jaghnire bhṛśam 44 pāṇḍavāpi tato rājañ śrutvā taṃ ninadaṃ mahat dadhmuḥ śaṅkhāṃś ca bherīś ca murajāṃś ca vyanādayan |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 6
Chapter 55
|
1
धृतराष्ट्र उवाच परतिज्ञाते तु भीष्मेण तस्मिन युद्धे सुदारुणे करॊधितॊ मम पुत्रेण दुःखितेन विशेषतः 2 भीष्मः किम अकरॊत तत्र पाण्डवेयेषु संजय पितामहे वा पाञ्चालास तन ममाचक्ष्व संजय 3 संजय उवाच गतपूर्वाह्णभूयिष्ठे तस्मिन्न अहनि भारत जयं पराप्तेषु हृष्टेषु पाण्डवेषु महात्मसु 4 सर्वधर्मविशेषज्ञः पिता देवव्रतस तव अभ्ययाज जवनैर अश्वैः पाण्डवानाम अनीकिनीम महत्या सेनया गुप्तस तव पुत्रैश च सर्वशः 5 परावर्तत ततॊ युद्धं तुमुलं लॊमहर्षणम अस्माकं पाण्डवैः सार्धम अनयात तव भारत 6 धनुषां कूजतां तत्र तलानां चाभिहन्यताम महान समभवच छब्दॊ गिरीणाम इव दीर्यताम 7 तिष्ठ सथितॊ ऽसमि विद्ध्य एनं निवर्तस्व सथिरॊ भव सथितॊ ऽसमि परहरस्वेति शब्दाः शरूयन्त सर्वशः 8 काञ्चनेषु तनुत्रेषु किरीटेषु धवजेषु च शिलानाम इव शैलेषु पतितानाम अभूत सवनः 9 पतितान्य उत्तमाङ्गानि बाहवश च विभूषिताः वयचेष्टन्त महीं पराप्य शतशॊ ऽथ सहस्रशः 10 हृतॊत्तमाङ्गाः के चित तु तथैवॊद्यतकार्मुकाः परगृहीतायुधाश चापि तस्थुः पुरुषसत्तमाः 11 परावर्तत महावेगा नदी रुधिरवाहिनी मातङ्गाङ्गशिलारौद्रा मांसशॊणितकर्दमा 12 वराश्वनरनागानां शरीरप्रभवा तदा परलॊकार्णवमुखी गृध्रगॊमायुमॊदिनी 13 न दृष्टं न शरुतं चापि युद्धम एतादृशं नृप यथा तव सुतानां च पाण्डवानां च भारत 14 नासीद रथपथस तत्र यॊधैर युधि निपातितैः गजैश च पतितैर नीलैर गिरिशृङ्गैर इवावृतम 15 विकीर्णैः कवचैश चित्रैर धवजैश छत्रैश च मारिष शुशुभे तद रणस्थानं शरदीव नभस्तलम 16 विनिर्भिन्नाः शरैः के चिद अन्तपीडाविकर्षिणः अभीताः समरे शत्रून अभ्यधावन्त दंशिताः 17 तात भरातः सखे बन्धॊ वयस्य मम मातुल मा मां परित्यजेत्य अन्ये चुक्रुशुः पतिता रणे 18 आधावाभ्येहि मा गच्छ किं भीतॊ ऽसि कव यास्यसि सथितॊ ऽहं समरे मा भैर इति चान्ये विचुक्रुशुः 19 तत्र भीष्मः शांतनवॊ नित्यं मण्डलकार्मुकः मुमॊच बाणान दीप्ताग्रान अहीन आशीविषान इव 20 शरैर एकायनीकुर्वन दिशः सर्वा यतव्रतः जघान पाण्डवरथान आदिश्यादिश्य भारत 21 स नृत्यन वै रथॊपस्थे दर्शयन पाणिलाघवम अलातचक्रवद राजंस तत्र तत्र सम दृश्यते 22 तम एकं समरे शूरं पाण्डवाः सृञ्जयास तथा अनेकशतसाहस्रं समपश्यन्त लाघवात 23 मायाकृतात्मानम इव भीष्मं तत्र सम मेनिरे पूर्वस्यां दिशि तं दृष्ट्वा परतीच्यां ददृशुर जनाः 24 उदीच्यां चैनम आलॊक्य दक्षिणस्यां पुनः परभॊ एवं स समरे वीरॊ गाङ्गेयः परत्यदृश्यत 25 न चैनं पाण्डवेयानां कश चिच छक्नॊति वीक्षितुम विशिखान एव पश्यन्ति भीष्मचापच्युतान बहून 26 कुर्वाणं समरे कर्म सूदयानं च वाहिनीम वयाक्रॊशन्त रणे तत्र वीरा बहुविधं बहु अमानुषेण रूपेण चरन्तं पितरं तव 27 शलभा इव राजानः पतन्ति विधिचॊदिताः भीष्माग्निम अभि संक्रुद्धं विनाशाय सहस्रशः 28 न हि मॊघः शरः कश चिद आसीद भीष्मस्य संयुगे नरनागाश्वकायेषु बहुत्वाल लघुवेधिनः 29 भिनत्त्य एकेन बाणेन सुमुक्तेन पतत्रिणा गजकङ्कटसंनाहं वज्रेणेवाचलॊत्तमम 30 दवौ तरीन अपि गजारॊहान पिण्डितान वर्मितान अपि नाराचेन सुतीक्ष्णेन निजघान पिता तव 31 यॊ यॊ भीष्मं नरव्याघ्रम अभ्येति युधि कश चन मुहूर्तदृष्टः स मया पातितॊ भुवि दृश्यते 32 एवं सा धर्मराजस्य वध्यमाना महाचमूः भीष्मेणातुलवीर्येण वयशीर्यत सहस्रधा 33 परकीर्यत महासेना शरवर्षाभितापिता पश्यतॊ वासुदेवस्य पार्थस्य च महात्मनः 34 यतमानापि ते वीरा दरवमाणान महारथान नाशक्नुवन वारयितुं भीष्मबाणप्रपीडिताः 35 महेन्द्रसमवीर्येण वध्यमाना महाचमूः अभज्यत महाराज न च दवौ सह धावतः 36 आविद्धनरनागाश्वं पतितध्वजकूबरम अनीकं पाण्डुपुत्राणां हाहाभूतम अचेतनम 37 जघानात्र पिता पुत्रं पुत्रश च पितरं तथा परियं सखायं चाक्रन्दे सखा दैवबलात्कृतः 38 विमुच्य कवचान अन्ये पाण्डुपुत्रस्य सैनिकाः परकीर्य केशान धावन्तः परत्यदृश्यन्त भारत 39 तद गॊकुलम इवॊद्भ्रान्तम उद्भ्रान्तरथयूथपम ददृशे पाण्डुपुत्रस्य सैन्यम आर्तस्वरं तदा 40 परभज्यमानं तत सैन्यं दृष्ट्वा देवकिनन्दनः उवाच पार्थं बीभत्सुं निगृह्य रथम उत्तमम 41 अयं स कालः संप्राप्तः पार्थ यः काङ्क्षितस तवया परहरास्मै नरव्याघ्र न चेन मॊहाद विमुह्यसे 42 यत तवया कथितं वीर पुरा राज्ञां समागमे भीष्मद्रॊणमुखान सर्वान धार्तराष्ट्रस्य सैनिकान 43 सानुबन्धान हनिष्यामि ये मां यॊत्स्यन्ति संयुगे इति तत कुरु कौन्तेय सत्यं वाक्यम अरिंदम 44 बीभत्सॊ पश्य सैन्यं सवं भज्यमानं समन्ततः दरवतश च महीपालान सर्वान यौधिष्ठिरे बले 45 दृष्ट्वा हि समरे भीष्मं वयात्ताननम इवान्तकम भयार्ताः संप्रणश्यन्ति सिंहं कषुद्रमृगा इव 46 एवम उक्तः परत्युवाच वासुदेवं धनंजयः चॊदयाश्वान यतॊ भीष्मॊ विगाह्यैतद बलार्णवम 47 ततॊ ऽशवान रजतप्रख्यांश चॊदयाम आस माघवः यतॊ भीष्मरथॊ राजन दुष्प्रेक्ष्यॊ रश्मिमान इव 48 ततस तत पुनर आवृत्तं युधिष्ठिरबलं महत दृष्ट्वा पार्थं महाबाहुं भीष्मायॊद्यन्तम आहवे 49 ततॊ भीष्मः कुरुश्रेष्ठः सिंहवद विनदन मुहुः धनंजयरथं तूर्णं शरवर्षैर अवाकिरत 50 कषणेन स रथस तस्य सहयः सहसारथिः शरवर्षेण महता संछन्नॊ न परकाशते 51 वासुदेवस तव असंभ्रान्तॊ धैर्यम आस्थाय सत्त्ववान चॊदयाम आस तान अश्वान वितुन्नान भीष्मसायकैः 52 ततः पार्थॊ धनुर गृह्य दिव्यं जलदनिस्वनम पातयाम आस भीष्मस्य धनुश छित्त्वा तरिभिः शरैः 53 स छिन्नधन्वा कौरव्यः पुनर अन्यन महद धनुः निमेषान्तरमात्रेण सज्यं चक्रे पिता तव 54 विचकर्ष ततॊ दॊर्भ्यां धनुर जलदनिस्वनम अथास्य तद अपि करुद्धश चिच्छेद धनुर अर्जुनः 55 तस्य तत पूजयाम आस लाघवं शंतनॊः सुतः साधु पार्थ महाबाहॊ साधु भॊ पाण्डुनन्दन 56 तवय्य एवैतद युक्तरूपं महत कर्म धनंजय परीतॊ ऽसमि सुदृढं पुत्र कुरु युद्धं मया सह 57 इति पार्थं परशस्याथ परगृह्यान्यन महद धनुः मुमॊच समरे वीरः शरान पार्थरथं परति 58 अदर्शयद वासुदेवॊ हययाने परं बलम मॊघान कुर्वञ शरांस तस्य मण्डलान्य अचरल लघु 59 तथापि भीष्मः सुदृढं वासुदेवधनंजयौ विव्याध निशितैर बाणैः सर्वगात्रेषु मारिष 60 शुशुभाते नरव्याघ्रौ तौ भीष्मशरविक्षतौ गॊवृषाव इव नर्दन्तौ विषाणॊल्लिखिताङ्कितौ 61 पुनश चापि सुसंक्रुद्धः शरैः संनतपर्वभिः कृष्णयॊर युधि संरब्धॊ भीष्मॊ वयावारयद दिशः 62 वार्ष्णेयं च शरैस तीक्ष्णैः कम्पयाम आस रॊषितः मुहुर अभ्युत्स्मयन भीष्मः परहस्य सवनवत तदा 63 ततः कृष्णस तु समरे दृष्ट्वा भीष्मपराक्रमम संप्रेक्ष्य च महाबाहुः पार्थस्य मृदुयुद्धताम 64 भीष्मं च शरवर्षाणि सृजन्तम अनिशं युधि परतपन्तम इवादित्यं मध्यम आसाद्य सेनयॊः 65 वरान वरान विनिघ्नन्तं पाण्डुपुत्रस्य सैनिकान युगान्तम इव कुर्वाणं भीष्मं यौधिष्ठिरे बले 66 अमृष्यमाणॊ भगवान केशवः परवीरहा अचिन्तयद अमेयात्मा नास्ति यौधिष्ठिरं बलम 67 एकाह्ना हि रणे भीष्मॊ नाशयेद देवदानवान किम उ पाण्डुसुतान युद्धे सबलान सपदानुगान 68 दरवते च महत सैन्यं पाण्डवस्य महात्मनः एते च कौरवास तूर्णं परभग्नान दृश्य सॊमकान आद्रवन्ति रणे हृष्टा हर्षयन्तः पितामहम 69 सॊ ऽहं भीष्मं निहन्म्य अद्य पाण्डवार्थाय दंशितः भारम एतं विनेष्यामि पाण्डवानां महात्मनाम 70 अर्जुनॊ ऽपि शरैस तीक्ष्णैर वध्यमानॊ हि संयुगे कर्तव्यं नाभिजानाति रणे भीष्मस्य गौरवात 71 तथा चिन्तयतस तस्य भूय एव पितामहः परेषयाम आस संक्रुद्धः शरान पार्थरथं परति 72 तेषां बहुत्वाद धि भृशं शराणां; दिशॊ ऽथ सर्वाः पिहिता बभूवुः न चान्तरिक्षं न दिशॊ न भूमिर; न भास्करॊ ऽदृश्यत रश्मिमाली ववुश च वातास तुमुलाः सधूमा; दिशश च सर्वाः कषुभिता बभूवुः 73 दरॊणॊ विकर्णॊ ऽथ जयद्रथश च; भूरिश्रवाः कृतवर्मा कृपश च शरुतायुर अम्बष्ठपतिश च राजा; विन्दानुविन्दौ च सुदक्षिणश च 74 पराच्याश च सौवीरगणाश च सर्वे; वसातयः कषुद्रकमालवाश च किरीटिनं तवरमाणाभिसस्रुर; निदेशगाः शांतनवस्य राज्ञः 75 तं वाजिपादातरथौघजालैर; अनेकसाहस्रशतैर ददर्श किरीटिनं संपरिवार्यमाणं; शिनेर नप्ता वारणयूथपैश च 76 ततस तु दृष्ट्वार्जुनवासुदेवौ; पदातिनागाश्वरथैः समन्तात अभिद्रुतौ शस्त्रभृतां वरिष्ठौ; शिनिप्रवीरॊ ऽभिससार तूर्णम 77 स तान्य अनीकानि महाधनुष्माञ; शिनिप्रवीरः सहसाभिपत्य चकार साहाय्यम अथार्जुनस्य; विष्णुर यथा वृत्रनिषूदनस्य 78 विशीर्णनागाश्वरथध्वजौघं; भीष्मेण वित्रासितसर्वयॊधम युधिष्ठिरानीकम अभिद्रवन्तं; परॊवाच संदृश्य शिनिप्रवीरः 79 कव कषत्रिया यास्यथ नैष धर्मः; सतां पुरस्तात कथितः पुराणैः मा सवां परतिज्ञां जहत परवीराः; सवं वीरधर्मं परिपालयध्वम 80 तान वासवान अन्तरजॊ निशम्य; नरेन्द्रमुख्यान दरवतः समन्तात पार्थस्य दृष्ट्वा मृदुयुद्धतां च; भीष्मं च संख्ये समुदीर्यमाणम 81 अमृष्यमाणः स ततॊ महात्मा; यशस्विनं सर्वदशार्हभर्ता उवाच शैनेयम अभिप्रशंसन; दृष्ट्वा कुरून आपततः समन्तात 82 ये यान्ति यान्त्व एव शिनिप्रवीर; ये ऽपि सथिताः सात्वत ते ऽपि यान्तु भीष्मं रथात पश्य निपात्यमानं; दरॊणं च संख्ये सगणं मयाद्य 83 नासौ रथः सात्वत कौरवाणां; करुद्धस्य मुच्येत रणे ऽदय कश चित तस्माद अहं गृह्य रथाङ्गम उग्रं; पराणं हरिष्यामि महाव्रतस्य 84 निहत्य भीष्मं सगणं तथाजौ; दरॊणं च शैनेय रथप्रवीरम परीतिं करिष्यामि धनंजयस्य; राज्ञश च भीमस्य तथाश्विनॊश च 85 निह्यत्य सर्वान धृतराष्ट्रपुत्रांस; तत्पक्षिणॊ ये च नरेन्द्रमुख्याः राज्येन राजानम अजातशत्रुं; संपादयिष्याम्य अहम अद्य हृष्टः 86 ततः सुनाभं वसुदेवपुत्रः; सूर्यप्रभं वज्रसमप्रभावम कषुरान्तम उद्यम्य भुजेन चक्रं; रथाद अवप्लुत्य विसृज्य वाहान 87 संकम्पयन गां चरणैर महात्मा; वेगेन कृष्णः परससार भीष्मम मदान्धम आजौ समुदीर्णदर्पः; सिंहॊ जिघांसन्न इव वारणेन्द्रम 88 सॊ ऽभयद्रवद भीष्मम अनीकमध्ये; करुद्धॊ महेन्द्रावरजः परमाथी वयालम्बिपीतान्तपटश चकाशे; घनॊ यथा खे ऽचिरभापिनद्धः 89 सुदर्शनं चास्य रराज शौरेस; तच चक्रपद्मं सुभुजॊरुनालम यथादिपद्मं तरुणार्कवर्णं; रराज नारायणनाभिजातम 90 तत कृष्णकॊपॊदयसूर्यबुद्धं; कषुरान्ततीक्ष्णाग्रसुजातपत्रम तस्यैव देहॊरुसरः पररूढं; रराज नारायणबाहुनालम 91 तम आत्तचक्रं परणदन्तम उच्चैः; करुद्धं महेन्द्रावरजं समीक्ष्य सर्वाणि भूतानि भृशं विनेदुः; कषयं कुरूणाम इति चिन्तयित्वा 92 स वासुदेवः परगृहीत चक्रः; संवर्तयिष्यन्न इव जीवलॊकम अभ्युत्पतँल लॊकगुरुर बभासे; भूतानि धक्ष्यन्न इव कालवह्निः 93 तम आपतन्तं परगृहीतचक्रं; समीक्ष्य देवं दविपदां वरिष्ठम असंभ्रमात कार्मुकबाणपाणी; रथे सथितः शांतनवॊ ऽभयुवाच 94 एह्य एहि देवेश जगन्निवास; नमॊ ऽसतु ते शार्ङ्गरथाङ्गपाणे परसह्य मां पातय लॊकनाथ; रथॊत्तमाद भूतशरण्य संख्ये 95 तवया हतस्येह ममाद्य कृष्ण; शरेयः परस्मिन्न इह चैव लॊके संभावितॊ ऽसम्य अन्धकवृष्णिनाथ; लॊकैस तरिभिर वीर तवाभियानात 96 रथाद अवप्लुत्य ततस तवरावान; पार्थॊ ऽपय अनुद्रुत्य यदुप्रवीरम जग्राह पीनॊत्तमलम्बबाहुं; बाह्वॊर हरिं वयायतपीनबाहुः 97 निगृह्यमाणश च तदादिदेवॊ; भृशं सरॊषः किल नाम यॊगी आदाय वेगेन जगाम विष्णुर; जिष्णुं महावात इवैकवृक्षम 98 पार्थस तु विष्टभ्य बलेन पादौ; भीष्मान्तिकं तूर्णम अभिद्रवन्तम बलान निजग्राह किरीटमाली; पदे ऽथ राजन दशमे कथं चित 99 अवस्थितं च परणिपत्य कृष्णं; परीतॊ ऽरजुनः काञ्चनचित्रमाली उवाच कॊपं परतिसंहरेति; गतिर भवान केशव पाण्डवानाम 100 न हास्यते कर्म यथाप्रतिज्ञं; पुत्रैः शपे केशव सॊदरैश च अन्तं करिष्यामि यथा कुरूणां; तवयाहम इन्द्रानुज संप्रयुक्तः 101 ततः परतिज्ञां समयं च तस्मै; जनार्दनः परीतमना निशम्य सथितः परिये कौरवसत्तमस्य; रथं सचक्रः पुनर आरुरॊह 102 स तान अभीषून पुनर आददानः; परगृह्य शङ्खं दविषतां निहन्ता विनादयाम आस ततॊ दिशश च; स पाञ्चजन्यस्य रवेण शौरिः 103 वयाविद्धनिष्काङ्गदकुण्डलं तं; रजॊ विकीर्णाश चित पक्ष्म नेत्रम विशुद्धदंष्ट्रं परगृहीतशङ्खं; विचुक्रुशुः परेक्ष्य कुरुप्रवीराः 104 मृदङ्गभेरीपटहप्रणादा; नेमिस्वना दुन्दुभिनिस्वनाश च ससिंहनादाश च बभूवुर उग्राः; सर्वेष्व अनीकेषु ततः कुरूणाम 105 गाण्डीवघॊषः सतनयित्नुकल्पॊ; जगाम पार्थस्य नभॊ दिशश च जग्मुश च बाणा विमलाः परसन्नाः; सर्वा दिशः पाण्डवचापमुक्ताः 106 तं कौरवाणाम अधिपॊ बलेन; भीष्मेण भूरिश्रवसा च सार्धम अभ्युद्ययाव उद्यतबाणपाणिः; कक्षं दिधक्षन्न इव धूमकेतुः 107 अथार्जुनाय परजहार भल्लान; भूरिश्रवाः सप्त सुवर्णपुङ्खान दुर्यॊधनस तॊमरम उग्रवेगं; शल्यॊ गदां शांतनवश च शक्तिम 108 स सप्तभिः सप्त शरप्रवेकान; संवार्य भूरिश्रवसा विसृष्टान शितेन दुर्यॊधनबाहुमुक्तं; कषुरेण तत तॊमरम उन्ममाथ 109 ततः शुभाम आपततीं स शक्तिं; विद्युत्प्रभां शांतनवेन मुक्ताम गदां च मद्राधिपबाहुमुक्तां; दवाभ्यां शराभ्यां निचकर्त वीरः 110 ततॊ भुजाभ्यां बलवद विकृष्य; चित्रं धनुर गाण्डिवम अप्रमेयम माहेन्द्रम अस्त्रं विधिवत सुघॊरं; परादुश्चकाराद्भुतम अन्तरिक्षे 111 तेनॊत्तमास्त्रेण ततॊ महात्मा; सर्वाण्य अनीकानि महाधनुष्मान शरौघजालैर विमलाग्निवर्णैर; निवारयाम आस किरीटमाली 112 शिलीमुखाः पार्थधनुःप्रमुक्ता; रथान धवजाग्राणि धनूंषि बाहून निकृत्य देहान विविशुः परेषां; नरेन्द्रनागेन्द्रतुरंगमाणाम 113 ततॊ दिशश चानुदिशश च पार्थः; शरैः सुधारैर निशितैर वितत्य गाण्डीवशब्देन मनांसि तेषां; किरीटमाली वयथयां चकार 114 तस्मिंस तथा घॊरतमे परवृत्ते; शङ्खस्वना दुन्दुभिनिस्वनाश च अन्तर्हिता गाण्डिवनिस्वनेन; भभूवुर उग्राश च रणप्रणादाः 115 गाण्डीवशब्दं तम अथॊ विदित्वा; विराटराजप्रमुखा नृवीराः पाञ्चालराजॊ दरुपदश च वीरस; तं देशम आजग्मुर अदीनसत्त्वाः 116 सर्वाणि सैन्यानि तु तावकानि; यतॊ यतॊ गाण्डिवजः परणादः ततस ततः संनतिम एव जग्मुर; न तं परतीपॊ ऽभिससार कश चित 117 तस्मिन सुघॊरे नृपसंप्रहारे; हताः परवीराः सरथाः ससूताः गजाश च नाराचनिपाततप्ता; महापताकाः शुभरुक्मकक्ष्याः 118 परीतसत्त्वाः सहसा निपेतुः; किरीटिना भिन्नतनुत्रकायाः दृढाहताः पत्रिभिर उग्रवेगैः; पार्थेन भल्लैर निशितैः शिताग्रैः 119 निकृत्तयन्त्रा निहतेन्द्रकीला; धवजा महान्तॊ धवजिनीमुखेषु पदातिसंघाश च रथाश च संख्ये; हयाश च नागाश च धनंजयेन 120 बाणाहतास तूर्णम अपेतसत्त्वा; विष्टभ्य गात्राणि निपेतुर उर्व्याम ऐन्द्रेण तेनास्त्रवरेण राजन; महाहवे भिन्नतनुत्रदेहाः 121 ततः शरौघैर निशितैः किरीटिना; नृदेहशस्त्रक्षतलॊहितॊदा नदी सुघॊरा नरदेहफेना; परवर्तिता तत्र रणाजिरे वै 122 वेगेन सातीव पृथुप्रवाहा; परसुस्रुता भैरवारावरूपा परेतनागाश्वशरीररॊधा; नरान्त्रमज्जाभृतमांसपङ्का 123 परभूतरक्षॊगणभूतसेविता; शिरःकपालाकुलकेशशाद्वला शरीरसंघातसहस्रवाहिनी; विशीर्णनानाकवचॊर्मिसंकुला 124 नराश्वनागास्थिनिकृत्तशर्करा; विनाशपातालवती भयावहा तां कङ्कमालावृतगृध्रकह्वैः; करव्यादसंघैश च तरक्षुभिश च 125 उपेतकूलां ददृशुः समन्तात; करूरां महावैतरणीप्रकाशाम परवर्तिताम अर्जुनबाणसंघैर; मेदॊवसासृक्प्रवहां सुभीमाम 126 ते चेदिपाञ्चालकरूषमत्स्याः; पार्थाश च सर्वे सहिताः परणेदुः वित्रास्य सेनां धवजिनीपतीनां; सिंहॊ मृगाणाम इव यूथसंघान विनेदतुस ताव अतिहर्षयुक्तौ; गाण्डीवधन्वा च जनार्दनश च 127 ततॊ रविं संहृतरश्मिजालं; दृष्ट्वा भृशं शस्त्रपरिक्षताङ्गाः तद ऐन्द्रम अस्त्रं विततं सुघॊरम; असह्यम उद्वीक्ष्य युगान्तकल्पम 128 अथापयानं कुरवः सभीष्माः; सद्रॊणदुर्यॊधनबाह्लिकाश च चक्रुर निशां संधिगतां समीक्ष्य; विभावसॊर लॊहितराजियुक्ताम 129 अवाप्य कीर्तिं च यशश च लॊके; विजित्य शत्रूंश च धनंजयॊ ऽपि ययौ नरेन्द्रैः सह सॊदरैश च; समाप्तकर्मा शिबिरं निशायाम ततः परजज्ञे तुमुलः कुरूणां; निशामुखे घॊरतरः परणादः 130 रणे रथानाम अयुतं निहत्य; हता गजाः सप्तशतार्जुनेन पराच्याश च सौवीरगणाश च सर्वे; निपातिताः कषुद्रकमालवाश च महत कृतं कर्म धनंजयेन; कर्तुं यथा नार्हति कश चिद अन्यः 131 शरुतायुर अम्बष्ठपतिश च राजा; तथैव दुर्मर्षणचित्रसेनौ दरॊणः कृपः सैन्धवबाह्लिकौ च; भूरिश्रवाः शल्यशलौ च राजन सवबाहुवीर्येण जिताः सभीष्माः; किरीटिना लॊकमहारथेन 132 इति बरुवन्तः शिबिराणि जग्मुः; सर्वे गणा भारत ये तवदीयाः उल्कासहस्रैश च सुसंप्रदीप्तैर; विभ्राजमानैश च तथा परदीपैः किरीटिवित्रासितसर्वयॊधा; चक्रे निवेशं धवजिनी कुरूणाम |
1
dhṛtarāṣṭra uvāca pratijñāte tu bhīṣmeṇa tasmin yuddhe sudāruṇe krodhito mama putreṇa duḥkhitena viśeṣataḥ 2 bhīṣmaḥ kim akarot tatra pāṇḍaveyeṣu saṃjaya pitāmahe vā pāñcālās tan mamācakṣva saṃjaya 3 saṃjaya uvāca gatapūrvāhṇabhūyiṣṭhe tasminn ahani bhārata jayaṃ prāpteṣu hṛṣṭeṣu pāṇḍaveṣu mahātmasu 4 sarvadharmaviśeṣajñaḥ pitā devavratas tava abhyayāj javanair aśvaiḥ pāṇḍavānām anīkinīm mahatyā senayā guptas tava putraiś ca sarvaśaḥ 5 prāvartata tato yuddhaṃ tumulaṃ lomaharṣaṇam asmākaṃ pāṇḍavaiḥ sārdham anayāt tava bhārata 6 dhanuṣāṃ kūjatāṃ tatra talānāṃ cābhihanyatām mahān samabhavac chabdo girīṇām iva dīryatām 7 tiṣṭha sthito 'smi viddhy enaṃ nivartasva sthiro bhava sthito 'smi praharasveti śabdāḥ śrūyanta sarvaśaḥ 8 kāñcaneṣu tanutreṣu kirīṭeṣu dhvajeṣu ca śilānām iva śaileṣu patitānām abhūt svanaḥ 9 patitāny uttamāṅgāni bāhavaś ca vibhūṣitāḥ vyaceṣṭanta mahīṃ prāpya śataśo 'tha sahasraśaḥ 10 hṛtottamāṅgāḥ ke cit tu tathaivodyatakārmukāḥ pragṛhītāyudhāś cāpi tasthuḥ puruṣasattamāḥ 11 prāvartata mahāvegā nadī rudhiravāhinī mātaṅgāṅgaśilāraudrā māṃsaśoṇitakardamā 12 varāśvanaranāgānāṃ śarīraprabhavā tadā paralokārṇavamukhī gṛdhragomāyumodinī 13 na dṛṣṭaṃ na śrutaṃ cāpi yuddham etādṛśaṃ nṛpa yathā tava sutānāṃ ca pāṇḍavānāṃ ca bhārata 14 nāsīd rathapathas tatra yodhair yudhi nipātitaiḥ gajaiś ca patitair nīlair giriśṛṅgair ivāvṛtam 15 vikīrṇaiḥ kavacaiś citrair dhvajaiś chatraiś ca māriṣa śuśubhe tad raṇasthānaṃ śaradīva nabhastalam 16 vinirbhinnāḥ śaraiḥ ke cid antapīḍāvikarṣiṇaḥ abhītāḥ samare śatrūn abhyadhāvanta daṃśitāḥ 17 tāta bhrātaḥ sakhe bandho vayasya mama mātula mā māṃ parityajety anye cukruśuḥ patitā raṇe 18 ādhāvābhyehi mā gaccha kiṃ bhīto 'si kva yāsyasi sthito 'haṃ samare mā bhair iti cānye vicukruśuḥ 19 tatra bhīṣmaḥ śāṃtanavo nityaṃ maṇḍalakārmukaḥ mumoca bāṇān dīptāgrān ahīn āśīviṣān iva 20 śarair ekāyanīkurvan diśaḥ sarvā yatavrataḥ jaghāna pāṇḍavarathān ādiśyādiśya bhārata 21 sa nṛtyan vai rathopasthe darśayan pāṇilāghavam alātacakravad rājaṃs tatra tatra sma dṛśyate 22 tam ekaṃ samare śūraṃ pāṇḍavāḥ sṛñjayās tathā anekaśatasāhasraṃ samapaśyanta lāghavāt 23 māyākṛtātmānam iva bhīṣmaṃ tatra sma menire pūrvasyāṃ diśi taṃ dṛṣṭvā pratīcyāṃ dadṛśur janāḥ 24 udīcyāṃ cainam ālokya dakṣiṇasyāṃ punaḥ prabho evaṃ sa samare vīro gāṅgeyaḥ pratyadṛśyata 25 na cainaṃ pāṇḍaveyānāṃ kaś cic chaknoti vīkṣitum viśikhān eva paśyanti bhīṣmacāpacyutān bahūn 26 kurvāṇaṃ samare karma sūdayānaṃ ca vāhinīm vyākrośanta raṇe tatra vīrā bahuvidhaṃ bahu amānuṣeṇa rūpeṇa carantaṃ pitaraṃ tava 27 śalabhā iva rājānaḥ patanti vidhicoditāḥ bhīṣmāgnim abhi saṃkruddhaṃ vināśāya sahasraśaḥ 28 na hi moghaḥ śaraḥ kaś cid āsīd bhīṣmasya saṃyuge naranāgāśvakāyeṣu bahutvāl laghuvedhinaḥ 29 bhinatty ekena bāṇena sumuktena patatriṇā gajakaṅkaṭasaṃnāhaṃ vajreṇevācalottamam 30 dvau trīn api gajārohān piṇḍitān varmitān api nārācena sutīkṣṇena nijaghāna pitā tava 31 yo yo bhīṣmaṃ naravyāghram abhyeti yudhi kaś cana muhūrtadṛṣṭaḥ sa mayā pātito bhuvi dṛśyate 32 evaṃ sā dharmarājasya vadhyamānā mahācamūḥ bhīṣmeṇātulavīryeṇa vyaśīryata sahasradhā 33 prakīryata mahāsenā śaravarṣābhitāpitā paśyato vāsudevasya pārthasya ca mahātmanaḥ 34 yatamānāpi te vīrā dravamāṇān mahārathān nāśaknuvan vārayituṃ bhīṣmabāṇaprapīḍitāḥ 35 mahendrasamavīryeṇa vadhyamānā mahācamūḥ abhajyata mahārāja na ca dvau saha dhāvataḥ 36 āviddhanaranāgāśvaṃ patitadhvajakūbaram anīkaṃ pāṇḍuputrāṇāṃ hāhābhūtam acetanam 37 jaghānātra pitā putraṃ putraś ca pitaraṃ tathā priyaṃ sakhāyaṃ cākrande sakhā daivabalātkṛtaḥ 38 vimucya kavacān anye pāṇḍuputrasya sainikāḥ prakīrya keśān dhāvantaḥ pratyadṛśyanta bhārata 39 tad gokulam ivodbhrāntam udbhrāntarathayūthapam dadṛśe pāṇḍuputrasya sainyam ārtasvaraṃ tadā 40 prabhajyamānaṃ tat sainyaṃ dṛṣṭvā devakinandanaḥ uvāca pārthaṃ bībhatsuṃ nigṛhya ratham uttamam 41 ayaṃ sa kālaḥ saṃprāptaḥ pārtha yaḥ kāṅkṣitas tvayā praharāsmai naravyāghra na cen mohād vimuhyase 42 yat tvayā kathitaṃ vīra purā rājñāṃ samāgame bhīṣmadroṇamukhān sarvān dhārtarāṣṭrasya sainikān 43 sānubandhān haniṣyāmi ye māṃ yotsyanti saṃyuge iti tat kuru kaunteya satyaṃ vākyam ariṃdama 44 bībhatso paśya sainyaṃ svaṃ bhajyamānaṃ samantataḥ dravataś ca mahīpālān sarvān yaudhiṣṭhire bale 45 dṛṣṭvā hi samare bhīṣmaṃ vyāttānanam ivāntakam bhayārtāḥ saṃpraṇaśyanti siṃhaṃ kṣudramṛgā iva 46 evam uktaḥ pratyuvāca vāsudevaṃ dhanaṃjayaḥ codayāśvān yato bhīṣmo vigāhyaitad balārṇavam 47 tato 'śvān rajataprakhyāṃś codayām āsa māghavaḥ yato bhīṣmaratho rājan duṣprekṣyo raśmimān iva 48 tatas tat punar āvṛttaṃ yudhiṣṭhirabalaṃ mahat dṛṣṭvā pārthaṃ mahābāhuṃ bhīṣmāyodyantam āhave 49 tato bhīṣmaḥ kuruśreṣṭhaḥ siṃhavad vinadan muhuḥ dhanaṃjayarathaṃ tūrṇaṃ śaravarṣair avākirat 50 kṣaṇena sa rathas tasya sahayaḥ sahasārathiḥ śaravarṣeṇa mahatā saṃchanno na prakāśate 51 vāsudevas tv asaṃbhrānto dhairyam āsthāya sattvavān codayām āsa tān aśvān vitunnān bhīṣmasāyakaiḥ 52 tataḥ pārtho dhanur gṛhya divyaṃ jaladanisvanam pātayām āsa bhīṣmasya dhanuś chittvā tribhiḥ śaraiḥ 53 sa chinnadhanvā kauravyaḥ punar anyan mahad dhanuḥ nimeṣāntaramātreṇa sajyaṃ cakre pitā tava 54 vicakarṣa tato dorbhyāṃ dhanur jaladanisvanam athāsya tad api kruddhaś ciccheda dhanur arjunaḥ 55 tasya tat pūjayām āsa lāghavaṃ śaṃtanoḥ sutaḥ sādhu pārtha mahābāho sādhu bho pāṇḍunandana 56 tvayy evaitad yuktarūpaṃ mahat karma dhanaṃjaya prīto 'smi sudṛḍhaṃ putra kuru yuddhaṃ mayā saha 57 iti pārthaṃ praśasyātha pragṛhyānyan mahad dhanuḥ mumoca samare vīraḥ śarān pārtharathaṃ prati 58 adarśayad vāsudevo hayayāne paraṃ balam moghān kurvañ śarāṃs tasya maṇḍalāny acaral laghu 59 tathāpi bhīṣmaḥ sudṛḍhaṃ vāsudevadhanaṃjayau vivyādha niśitair bāṇaiḥ sarvagātreṣu māriṣa 60 śuśubhāte naravyāghrau tau bhīṣmaśaravikṣatau govṛṣāv iva nardantau viṣāṇollikhitāṅkitau 61 punaś cāpi susaṃkruddhaḥ śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ kṛṣṇayor yudhi saṃrabdho bhīṣmo vyāvārayad diśaḥ 62 vārṣṇeyaṃ ca śarais tīkṣṇaiḥ kampayām āsa roṣitaḥ muhur abhyutsmayan bhīṣmaḥ prahasya svanavat tadā 63 tataḥ kṛṣṇas tu samare dṛṣṭvā bhīṣmaparākramam saṃprekṣya ca mahābāhuḥ pārthasya mṛduyuddhatām 64 bhīṣmaṃ ca śaravarṣāṇi sṛjantam aniśaṃ yudhi pratapantam ivādityaṃ madhyam āsādya senayoḥ 65 varān varān vinighnantaṃ pāṇḍuputrasya sainikān yugāntam iva kurvāṇaṃ bhīṣmaṃ yaudhiṣṭhire bale 66 amṛṣyamāṇo bhagavān keśavaḥ paravīrahā acintayad ameyātmā nāsti yaudhiṣṭhiraṃ balam 67 ekāhnā hi raṇe bhīṣmo nāśayed devadānavān kim u pāṇḍusutān yuddhe sabalān sapadānugān 68 dravate ca mahat sainyaṃ pāṇḍavasya mahātmanaḥ ete ca kauravās tūrṇaṃ prabhagnān dṛśya somakān ādravanti raṇe hṛṣṭā harṣayantaḥ pitāmaham 69 so 'haṃ bhīṣmaṃ nihanmy adya pāṇḍavārthāya daṃśitaḥ bhāram etaṃ vineṣyāmi pāṇḍavānāṃ mahātmanām 70 arjuno 'pi śarais tīkṣṇair vadhyamāno hi saṃyuge kartavyaṃ nābhijānāti raṇe bhīṣmasya gauravāt 71 tathā cintayatas tasya bhūya eva pitāmahaḥ preṣayām āsa saṃkruddhaḥ śarān pārtharathaṃ prati 72 teṣāṃ bahutvād dhi bhṛśaṃ śarāṇāṃ; diśo 'tha sarvāḥ pihitā babhūvuḥ na cāntarikṣaṃ na diśo na bhūmir; na bhāskaro 'dṛśyata raśmimālī vavuś ca vātās tumulāḥ sadhūmā; diśaś ca sarvāḥ kṣubhitā babhūvuḥ 73 droṇo vikarṇo 'tha jayadrathaś ca; bhūriśravāḥ kṛtavarmā kṛpaś ca śrutāyur ambaṣṭhapatiś ca rājā; vindānuvindau ca sudakṣiṇaś ca 74 prācyāś ca sauvīragaṇāś ca sarve; vasātayaḥ kṣudrakamālavāś ca kirīṭinaṃ tvaramāṇābhisasrur; nideśagāḥ śāṃtanavasya rājñaḥ 75 taṃ vājipādātarathaughajālair; anekasāhasraśatair dadarśa kirīṭinaṃ saṃparivāryamāṇaṃ; śiner naptā vāraṇayūthapaiś ca 76 tatas tu dṛṣṭvārjunavāsudevau; padātināgāśvarathaiḥ samantāt abhidrutau śastrabhṛtāṃ variṣṭhau; śinipravīro 'bhisasāra tūrṇam 77 sa tāny anīkāni mahādhanuṣmāñ; śinipravīraḥ sahasābhipatya cakāra sāhāyyam athārjunasya; viṣṇur yathā vṛtraniṣūdanasya 78 viśīrṇanāgāśvarathadhvajaughaṃ; bhīṣmeṇa vitrāsitasarvayodham yudhiṣṭhirānīkam abhidravantaṃ; provāca saṃdṛśya śinipravīraḥ 79 kva kṣatriyā yāsyatha naiṣa dharmaḥ; satāṃ purastāt kathitaḥ purāṇaiḥ mā svāṃ pratijñāṃ jahata pravīrāḥ; svaṃ vīradharmaṃ paripālayadhvam 80 tān vāsavān antarajo niśamya; narendramukhyān dravataḥ samantāt pārthasya dṛṣṭvā mṛduyuddhatāṃ ca; bhīṣmaṃ ca saṃkhye samudīryamāṇam 81 amṛṣyamāṇaḥ sa tato mahātmā; yaśasvinaṃ sarvadaśārhabhartā uvāca śaineyam abhipraśaṃsan; dṛṣṭvā kurūn āpatataḥ samantāt 82 ye yānti yāntv eva śinipravīra; ye 'pi sthitāḥ sātvata te 'pi yāntu bhīṣmaṃ rathāt paśya nipātyamānaṃ; droṇaṃ ca saṃkhye sagaṇaṃ mayādya 83 nāsau rathaḥ sātvata kauravāṇāṃ; kruddhasya mucyeta raṇe 'dya kaś cit tasmād ahaṃ gṛhya rathāṅgam ugraṃ; prāṇaṃ hariṣyāmi mahāvratasya 84 nihatya bhīṣmaṃ sagaṇaṃ tathājau; droṇaṃ ca śaineya rathapravīram prītiṃ kariṣyāmi dhanaṃjayasya; rājñaś ca bhīmasya tathāśvinoś ca 85 nihyatya sarvān dhṛtarāṣṭraputrāṃs; tatpakṣiṇo ye ca narendramukhyāḥ rājyena rājānam ajātaśatruṃ; saṃpādayiṣyāmy aham adya hṛṣṭaḥ 86 tataḥ sunābhaṃ vasudevaputraḥ; sūryaprabhaṃ vajrasamaprabhāvam kṣurāntam udyamya bhujena cakraṃ; rathād avaplutya visṛjya vāhān 87 saṃkampayan gāṃ caraṇair mahātmā; vegena kṛṣṇaḥ prasasāra bhīṣmam madāndham ājau samudīrṇadarpaḥ; siṃho jighāṃsann iva vāraṇendram 88 so 'bhyadravad bhīṣmam anīkamadhye; kruddho mahendrāvarajaḥ pramāthī vyālambipītāntapaṭaś cakāśe; ghano yathā khe 'cirabhāpinaddhaḥ 89 sudarśanaṃ cāsya rarāja śaures; tac cakrapadmaṃ subhujorunālam yathādipadmaṃ taruṇārkavarṇaṃ; rarāja nārāyaṇanābhijātam 90 tat kṛṣṇakopodayasūryabuddhaṃ; kṣurāntatīkṣṇāgrasujātapatram tasyaiva dehorusaraḥ prarūḍhaṃ; rarāja nārāyaṇabāhunālam 91 tam āttacakraṃ praṇadantam uccaiḥ; kruddhaṃ mahendrāvarajaṃ samīkṣya sarvāṇi bhūtāni bhṛśaṃ vineduḥ; kṣayaṃ kurūṇām iti cintayitvā 92 sa vāsudevaḥ pragṛhīta cakraḥ; saṃvartayiṣyann iva jīvalokam abhyutpataṁl lokagurur babhāse; bhūtāni dhakṣyann iva kālavahniḥ 93 tam āpatantaṃ pragṛhītacakraṃ; samīkṣya devaṃ dvipadāṃ variṣṭham asaṃbhramāt kārmukabāṇapāṇī; rathe sthitaḥ śāṃtanavo 'bhyuvāca 94 ehy ehi deveśa jagannivāsa; namo 'stu te śārṅgarathāṅgapāṇe prasahya māṃ pātaya lokanātha; rathottamād bhūtaśaraṇya saṃkhye 95 tvayā hatasyeha mamādya kṛṣṇa; śreyaḥ parasminn iha caiva loke saṃbhāvito 'smy andhakavṛṣṇinātha; lokais tribhir vīra tavābhiyānāt 96 rathād avaplutya tatas tvarāvān; pārtho 'py anudrutya yadupravīram jagrāha pīnottamalambabāhuṃ; bāhvor hariṃ vyāyatapīnabāhuḥ 97 nigṛhyamāṇaś ca tadādidevo; bhṛśaṃ saroṣaḥ kila nāma yogī ādāya vegena jagāma viṣṇur; jiṣṇuṃ mahāvāta ivaikavṛkṣam 98 pārthas tu viṣṭabhya balena pādau; bhīṣmāntikaṃ tūrṇam abhidravantam balān nijagrāha kirīṭamālī; pade 'tha rājan daśame kathaṃ cit 99 avasthitaṃ ca praṇipatya kṛṣṇaṃ; prīto 'rjunaḥ kāñcanacitramālī uvāca kopaṃ pratisaṃhareti; gatir bhavān keśava pāṇḍavānām 100 na hāsyate karma yathāpratijñaṃ; putraiḥ śape keśava sodaraiś ca antaṃ kariṣyāmi yathā kurūṇāṃ; tvayāham indrānuja saṃprayuktaḥ 101 tataḥ pratijñāṃ samayaṃ ca tasmai; janārdanaḥ prītamanā niśamya sthitaḥ priye kauravasattamasya; rathaṃ sacakraḥ punar āruroha 102 sa tān abhīṣūn punar ādadānaḥ; pragṛhya śaṅkhaṃ dviṣatāṃ nihantā vinādayām āsa tato diśaś ca; sa pāñcajanyasya raveṇa śauriḥ 103 vyāviddhaniṣkāṅgadakuṇḍalaṃ taṃ; rajo vikīrṇāś cita pakṣma netram viśuddhadaṃṣṭraṃ pragṛhītaśaṅkhaṃ; vicukruśuḥ prekṣya kurupravīrāḥ 104 mṛdaṅgabherīpaṭahapraṇādā; nemisvanā dundubhinisvanāś ca sasiṃhanādāś ca babhūvur ugrāḥ; sarveṣv anīkeṣu tataḥ kurūṇām 105 gāṇḍīvaghoṣaḥ stanayitnukalpo; jagāma pārthasya nabho diśaś ca jagmuś ca bāṇā vimalāḥ prasannāḥ; sarvā diśaḥ pāṇḍavacāpamuktāḥ 106 taṃ kauravāṇām adhipo balena; bhīṣmeṇa bhūriśravasā ca sārdham abhyudyayāv udyatabāṇapāṇiḥ; kakṣaṃ didhakṣann iva dhūmaketuḥ 107 athārjunāya prajahāra bhallān; bhūriśravāḥ sapta suvarṇapuṅkhān duryodhanas tomaram ugravegaṃ; śalyo gadāṃ śāṃtanavaś ca śaktim 108 sa saptabhiḥ sapta śarapravekān; saṃvārya bhūriśravasā visṛṣṭān śitena duryodhanabāhumuktaṃ; kṣureṇa tat tomaram unmamātha 109 tataḥ śubhām āpatatīṃ sa śaktiṃ; vidyutprabhāṃ śāṃtanavena muktām gadāṃ ca madrādhipabāhumuktāṃ; dvābhyāṃ śarābhyāṃ nicakarta vīraḥ 110 tato bhujābhyāṃ balavad vikṛṣya; citraṃ dhanur gāṇḍivam aprameyam māhendram astraṃ vidhivat sughoraṃ; prāduścakārādbhutam antarikṣe 111 tenottamāstreṇa tato mahātmā; sarvāṇy anīkāni mahādhanuṣmān śaraughajālair vimalāgnivarṇair; nivārayām āsa kirīṭamālī 112 śilīmukhāḥ pārthadhanuḥpramuktā; rathān dhvajāgrāṇi dhanūṃṣi bāhūn nikṛtya dehān viviśuḥ pareṣāṃ; narendranāgendraturaṃgamāṇām 113 tato diśaś cānudiśaś ca pārthaḥ; śaraiḥ sudhārair niśitair vitatya gāṇḍīvaśabdena manāṃsi teṣāṃ; kirīṭamālī vyathayāṃ cakāra 114 tasmiṃs tathā ghoratame pravṛtte; śaṅkhasvanā dundubhinisvanāś ca antarhitā gāṇḍivanisvanena; bhabhūvur ugrāś ca raṇapraṇādāḥ 115 gāṇḍīvaśabdaṃ tam atho viditvā; virāṭarājapramukhā nṛvīrāḥ pāñcālarājo drupadaś ca vīras; taṃ deśam ājagmur adīnasattvāḥ 116 sarvāṇi sainyāni tu tāvakāni; yato yato gāṇḍivajaḥ praṇādaḥ tatas tataḥ saṃnatim eva jagmur; na taṃ pratīpo 'bhisasāra kaś cit 117 tasmin sughore nṛpasaṃprahāre; hatāḥ pravīrāḥ sarathāḥ sasūtāḥ gajāś ca nārācanipātataptā; mahāpatākāḥ śubharukmakakṣyāḥ 118 parītasattvāḥ sahasā nipetuḥ; kirīṭinā bhinnatanutrakāyāḥ dṛḍhāhatāḥ patribhir ugravegaiḥ; pārthena bhallair niśitaiḥ śitāgraiḥ 119 nikṛttayantrā nihatendrakīlā; dhvajā mahānto dhvajinīmukheṣu padātisaṃghāś ca rathāś ca saṃkhye; hayāś ca nāgāś ca dhanaṃjayena 120 bāṇāhatās tūrṇam apetasattvā; viṣṭabhya gātrāṇi nipetur urvyām aindreṇa tenāstravareṇa rājan; mahāhave bhinnatanutradehāḥ 121 tataḥ śaraughair niśitaiḥ kirīṭinā; nṛdehaśastrakṣatalohitodā nadī sughorā naradehaphenā; pravartitā tatra raṇājire vai 122 vegena sātīva pṛthupravāhā; prasusrutā bhairavārāvarūpā paretanāgāśvaśarīrarodhā; narāntramajjābhṛtamāṃsapaṅkā 123 prabhūtarakṣogaṇabhūtasevitā; śiraḥkapālākulakeśaśādvalā śarīrasaṃghātasahasravāhinī; viśīrṇanānākavacormisaṃkulā 124 narāśvanāgāsthinikṛttaśarkarā; vināśapātālavatī bhayāvahā tāṃ kaṅkamālāvṛtagṛdhrakahvaiḥ; kravyādasaṃghaiś ca tarakṣubhiś ca 125 upetakūlāṃ dadṛśuḥ samantāt; krūrāṃ mahāvaitaraṇīprakāśām pravartitām arjunabāṇasaṃghair; medovasāsṛkpravahāṃ subhīmām 126 te cedipāñcālakarūṣamatsyāḥ; pārthāś ca sarve sahitāḥ praṇeduḥ vitrāsya senāṃ dhvajinīpatīnāṃ; siṃho mṛgāṇām iva yūthasaṃghān vinedatus tāv atiharṣayuktau; gāṇḍīvadhanvā ca janārdanaś ca 127 tato raviṃ saṃhṛtaraśmijālaṃ; dṛṣṭvā bhṛśaṃ śastraparikṣatāṅgāḥ tad aindram astraṃ vitataṃ sughoram; asahyam udvīkṣya yugāntakalpam 128 athāpayānaṃ kuravaḥ sabhīṣmāḥ; sadroṇaduryodhanabāhlikāś ca cakrur niśāṃ saṃdhigatāṃ samīkṣya; vibhāvasor lohitarājiyuktām 129 avāpya kīrtiṃ ca yaśaś ca loke; vijitya śatrūṃś ca dhanaṃjayo 'pi yayau narendraiḥ saha sodaraiś ca; samāptakarmā śibiraṃ niśāyām tataḥ prajajñe tumulaḥ kurūṇāṃ; niśāmukhe ghorataraḥ praṇādaḥ 130 raṇe rathānām ayutaṃ nihatya; hatā gajāḥ saptaśatārjunena prācyāś ca sauvīragaṇāś ca sarve; nipātitāḥ kṣudrakamālavāś ca mahat kṛtaṃ karma dhanaṃjayena; kartuṃ yathā nārhati kaś cid anyaḥ 131 śrutāyur ambaṣṭhapatiś ca rājā; tathaiva durmarṣaṇacitrasenau droṇaḥ kṛpaḥ saindhavabāhlikau ca; bhūriśravāḥ śalyaśalau ca rājan svabāhuvīryeṇa jitāḥ sabhīṣmāḥ; kirīṭinā lokamahārathena 132 iti bruvantaḥ śibirāṇi jagmuḥ; sarve gaṇā bhārata ye tvadīyāḥ ulkāsahasraiś ca susaṃpradīptair; vibhrājamānaiś ca tathā pradīpaiḥ kirīṭivitrāsitasarvayodhā; cakre niveśaṃ dhvajinī kurūṇām |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 6
Chapter 56
|
1
[स] वयुष्टां निशां भारत भारतानाम; अनीकिनिनां परमुखे महात्मा ययौ सपत्नान परति जातकॊपॊ; वृतः समग्रेण बलेन भीष्मः 2 तं दरॊणदुर्यॊधनबाह्लिकाश च; तथैव दुर्मर्षणचित्रसेनौ जयद्रथश चातिबलॊ बलौघैर; नृपास तथान्ये ऽनुययुः समन्तात 3 स तैर महद्भिश च महारथैश; च तेजस्विभिर वीर्यवद्भिश च राजन रराज राजॊत्तमराजमुखैर; वृतः स देवैर इव वर्ज पाणिः 4 तस्मिन्न अनीक परमुखे विषक्ता; दॊधूयमानाश च महापताकाः सुरक्त पीतासित पाण्डुर आभा; महागजस्कन्धगता विरेजुः 5 सा वाहिनी शांतनवेन राज्ञा; महारथैर वारणवाजिभिश च बभौ स विद्युत सतनयित्नुकल्पा; जलागमे दयौर इव जातमेघा 6 ततॊ रणायाभिमुखी परयाता; परत्य अर्जुनं शांतनवाभिगुप्ता सेना महॊग्रा सहसा करूणां; वेगॊ यथा भीम इवापगायाः 7 तं वयालनानाविध विगूढ सारं; गजाश्वपादातरथौघपक्षम वयूहं महामेघसमं महात्मा; ददर्श दुरात कपिराजकेतुः 8 स निर्ययौ केतुमता रथेन; नरर्षभः शवेतहयेन वीरः वरूथिना सैन्यमुखे महात्मा; वधे धृतः सर्वसपत्न यूनाम 9 सूपस्करं सॊत्तर बन्धुरेषं; यत्तं यदूनाम ऋषभेण संख्ये कपिध्वजं परेक्ष्य विषेदुर आजौ; सहैव पुत्रैस तव कौरवेयाः 10 परकर्षता गुप्तम उदायुधेन; किरीटिना लॊकमहारथेन तं वयूह राजं ददृशुस तवदीयाश; चतुश चतुर्व्याल सहस्रकीर्णम 11 यथा हि पूर्वे ऽहनि धर्मराज्ञा वयूहः; कृतः कौरवनन्दनेन तथा तथॊद्देशम उपेत्य तस्थुः; पाञ्चाल मुख्यैः सह चेदिमुख्याः 12 ततॊ महावेगसमाहतानि; भेरीसहस्राणि विनेदुर आजौ शङ्खस्वना दुन्दुभिनिस्वनाश च; सर्वेष्व अनीकेषु ससिंहनादाः 13 ततः स बाणानि महास्वनानि; विस्फार्यमाणानि धनूंषि वीरैः कषणेन भेरी पणवप्रणादान; अन्तर्दधुः शङ्खमहास्वनाश च 14 तच छङ्खशब्दावृतम अन्तरिक्षम; उद्धुत भौम दरुतरेणुजालम महावितानावतत परकाशम; आलॊक्य वीराः सहसाभिपेतुः 15 रथी रथेनाभिहतः ससूतः; पपात साश्वः स रथः स केतुः गजॊ गजेनाभिहतः पपात; पदातिना चाभिहतः पदातिः 16 आवर्तमानान्य अभिवर्तमानैर; बाणैः कषतान्य अद्भुतदर्शनानि परासैश च खड्गैश च समाहतानि; सदश्ववृन्दानि सदश्ववृन्दैः 17 सुवर्णतारा गणभूषितानि; शरावराणि परहितानि वीरैः विदार्यमाणानि परश्वधैश च; परासैश च खड्गैश च निपेतुर उर्व्याम 18 गजैर विषाणैर वरहस्तरुग्णाः; के चित ससूता रथिनः परपेतुः गजर्षभाश चापि रथर्षभेण; निपेतिरे बाणहताः पृथिव्याम 19 गजौघवेगॊद्धतसादितानां; शरुत्वा निषेदुर वसुधां मनुष्याः आर्तस्वरं सादिपदातियूनां; विषाण गात्रावर ताडितानाम 20 संभ्रान्तनागाश्वरथे परसूते; महाभये सादिपदाति यूनाम महारथैः संपरिवार्यमाणं; ददर्श भीष्मः कपिराजकेतुम 21 तं पञ्च तालॊच्छ्रिततालकेतुः; सदश्ववेगॊद्धत वीर्ययातः महास्त्र बाणाशनिदीप्तमार्गं; किरीटिनं शांतनवॊ ऽभयधावत 22 तथैव शक्र परतिमानकल्पम; इन्द्रात्मजं दरॊण मुखाभिसस्रुः कृपश च शल्यश च विविंशतिश च; दुर्यॊधनः सौमदत्तिश च राजन 23 ततॊ रथानीक मुखाद उपेत्य; सर्वास्त्रवित काञ्चनचित्रवर्मा जवेन शूरॊ ऽभिससार सर्वांस; तथार्जुनस्यात्र सुतॊ ऽभिमन्युः 24 तेषां महास्त्राणि महारथानाम; असक्तकर्मा विनिहत्य कार्ष्णिः बभौ महामन्त्रहुतार्चि माली; सगॊद्गतः सन भगवान इवाग्निः 25 ततः स तूर्णं रुधिरॊद फेनां; कृत्वा नदीं वैशसने रिपूणाम जगाम सौभद्रम अतीत्य भीष्मॊ; महारथं पार्थम अदीनसत्त्वः 26 ततः परहस्याद्भुत दर्शनेन; गाण्डीवनिर्ह्वाद महास्वनेन विपाठ जालेन महास्त्र जालं; विनाशयाम आस किरीटमाली 27 तम उत्तमं सर्वधनुर्धराणाम; असक्तकर्मा कपिराजकेतुः भीष्मं महात्माभिववर्ष तूर्णं; शरौघजालैर विमलैश च भल्लैः 28 एवंविधं कार्मुकभीम नादम; अदीनवत सत्पुरुषॊत्तमाभ्याम ददर्श लॊकः कुरुसृञ्जयाश च; तद दवैरथं भीष्म धनंजयाभ्याम |
1
[s] vyuṣṭāṃ niśāṃ bhārata bhāratānām; anīkinināṃ pramukhe mahātmā yayau sapatnān prati jātakopo; vṛtaḥ samagreṇa balena bhīṣmaḥ 2 taṃ droṇaduryodhanabāhlikāś ca; tathaiva durmarṣaṇacitrasenau jayadrathaś cātibalo balaughair; nṛpās tathānye 'nuyayuḥ samantāt 3 sa tair mahadbhiś ca mahārathaiś; ca tejasvibhir vīryavadbhiś ca rājan rarāja rājottamarājamukhair; vṛtaḥ sa devair iva varja pāṇiḥ 4 tasminn anīka pramukhe viṣaktā; dodhūyamānāś ca mahāpatākāḥ surakta pītāsita pāṇḍur ābhā; mahāgajaskandhagatā virejuḥ 5 sā vāhinī śāṃtanavena rājñā; mahārathair vāraṇavājibhiś ca babhau sa vidyut stanayitnukalpā; jalāgame dyaur iva jātameghā 6 tato raṇāyābhimukhī prayātā; praty arjunaṃ śāṃtanavābhiguptā senā mahogrā sahasā karūṇāṃ; vego yathā bhīma ivāpagāyāḥ 7 taṃ vyālanānāvidha vigūḍha sāraṃ; gajāśvapādātarathaughapakṣam vyūhaṃ mahāmeghasamaṃ mahātmā; dadarśa durāt kapirājaketuḥ 8 sa niryayau ketumatā rathena; nararṣabhaḥ śvetahayena vīraḥ varūthinā sainyamukhe mahātmā; vadhe dhṛtaḥ sarvasapatna yūnām 9 sūpaskaraṃ sottara bandhureṣaṃ; yattaṃ yadūnām ṛṣabheṇa saṃkhye kapidhvajaṃ prekṣya viṣedur ājau; sahaiva putrais tava kauraveyāḥ 10 prakarṣatā guptam udāyudhena; kirīṭinā lokamahārathena taṃ vyūha rājaṃ dadṛśus tvadīyāś; catuś caturvyāla sahasrakīrṇam 11 yathā hi pūrve 'hani dharmarājñā vyūhaḥ; kṛtaḥ kauravanandanena tathā tathoddeśam upetya tasthuḥ; pāñcāla mukhyaiḥ saha cedimukhyāḥ 12 tato mahāvegasamāhatāni; bherīsahasrāṇi vinedur ājau śaṅkhasvanā dundubhinisvanāś ca; sarveṣv anīkeṣu sasiṃhanādāḥ 13 tataḥ sa bāṇāni mahāsvanāni; visphāryamāṇāni dhanūṃṣi vīraiḥ kṣaṇena bherī paṇavapraṇādān; antardadhuḥ śaṅkhamahāsvanāś ca 14 tac chaṅkhaśabdāvṛtam antarikṣam; uddhuta bhauma drutareṇujālam mahāvitānāvatata prakāśam; ālokya vīrāḥ sahasābhipetuḥ 15 rathī rathenābhihataḥ sasūtaḥ; papāta sāśvaḥ sa rathaḥ sa ketuḥ gajo gajenābhihataḥ papāta; padātinā cābhihataḥ padātiḥ 16 āvartamānāny abhivartamānair; bāṇaiḥ kṣatāny adbhutadarśanāni prāsaiś ca khaḍgaiś ca samāhatāni; sadaśvavṛndāni sadaśvavṛndaiḥ 17 suvarṇatārā gaṇabhūṣitāni; śarāvarāṇi prahitāni vīraiḥ vidāryamāṇāni paraśvadhaiś ca; prāsaiś ca khaḍgaiś ca nipetur urvyām 18 gajair viṣāṇair varahastarugṇāḥ; ke cit sasūtā rathinaḥ prapetuḥ gajarṣabhāś cāpi ratharṣabheṇa; nipetire bāṇahatāḥ pṛthivyām 19 gajaughavegoddhatasāditānāṃ; śrutvā niṣedur vasudhāṃ manuṣyāḥ ārtasvaraṃ sādipadātiyūnāṃ; viṣāṇa gātrāvara tāḍitānām 20 saṃbhrāntanāgāśvarathe prasūte; mahābhaye sādipadāti yūnām mahārathaiḥ saṃparivāryamāṇaṃ; dadarśa bhīṣmaḥ kapirājaketum 21 taṃ pañca tālocchritatālaketuḥ; sadaśvavegoddhata vīryayātaḥ mahāstra bāṇāśanidīptamārgaṃ; kirīṭinaṃ śāṃtanavo 'bhyadhāvat 22 tathaiva śakra pratimānakalpam; indrātmajaṃ droṇa mukhābhisasruḥ kṛpaś ca śalyaś ca viviṃśatiś ca; duryodhanaḥ saumadattiś ca rājan 23 tato rathānīka mukhād upetya; sarvāstravit kāñcanacitravarmā javena śūro 'bhisasāra sarvāṃs; tathārjunasyātra suto 'bhimanyuḥ 24 teṣāṃ mahāstrāṇi mahārathānām; asaktakarmā vinihatya kārṣṇiḥ babhau mahāmantrahutārci mālī; sagodgataḥ san bhagavān ivāgniḥ 25 tataḥ sa tūrṇaṃ rudhiroda phenāṃ; kṛtvā nadīṃ vaiśasane ripūṇām jagāma saubhadram atītya bhīṣmo; mahārathaṃ pārtham adīnasattvaḥ 26 tataḥ prahasyādbhuta darśanena; gāṇḍīvanirhvāda mahāsvanena vipāṭha jālena mahāstra jālaṃ; vināśayām āsa kirīṭamālī 27 tam uttamaṃ sarvadhanurdharāṇām; asaktakarmā kapirājaketuḥ bhīṣmaṃ mahātmābhivavarṣa tūrṇaṃ; śaraughajālair vimalaiś ca bhallaiḥ 28 evaṃvidhaṃ kārmukabhīma nādam; adīnavat satpuruṣottamābhyām dadarśa lokaḥ kurusṛñjayāś ca; tad dvairathaṃ bhīṣma dhanaṃjayābhyām |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 6
Chapter 57
|
1
[स] दरौणिर भूरिश्रवाः शल्यश चित्रसेनश च मारिष पुत्रः साम्यमनेश चैव सौभद्रं समयॊधयन 2 संसक्तम अतिरेजॊभिस तम एकं ददृशुर जनाः पञ्चभिर मनुजव्याघ्रैर गजैः सिंहशिशुं यथा 3 नाभिलक्ष्यतया कश चिन न शौर्ये न पराक्रमे बभूव सदृशः कार्ष्णेर नास्त्रे नापि च लाघवे 4 तथा तम आत्मजं युद्धे विक्रमन्तम अरिंदमम दृष्ट्वा पार्थॊ रणे यत्तः सिंहनादम अथॊ ऽनदत 5 पीडयानं च तत सैन्यं पौत्रं तव विशां पते दृष्ट्वा तवदीया राजेन्द्र समन्तात पर्यवारयन 6 धवजिनीं धार्तराष्ट्राणां दीनशत्रुर अदीनवत परत्युद्ययौ स सौभद्रस तेजसा च बलेन च 7 तस्य लाघवमार्गस्थम आदित्यसदृशप्रभम वयदृश्यत महच चापं समरे युध्यतः परैः 8 स दरौणिम इषुणैकेन विद्ध्वा शल्यं च पञ्चभिः धवजं साम्यमनेश चापि सॊ ऽषटाभिर अपवर्जयत 9 रुक्मदण्डां महाशक्तिं परेषितां सौमदत्तिना शितेनॊरग संकाशां पुत्रिणा विजहार ताम 10 शल्यस्य च महाघॊरान अस्यतः शतशः शरान निवार्यार्जुन दायातॊ जघान समरे हयान 11 भूरिश्रवाश च शल्यश च दरौणिः साम्यमनिः शलः नाभ्यवर्तन्त संरब्धाः कार्ष्णेर बाहुबलाश्रयात 12 ततस तरिगर्ता राजेन्द्र मद्राश च सह केकयैः पञ्चत्रिंशति साहस्रास तव पुत्रेण चॊदिताः 13 धनुर्वेदविदॊ मुख्या अजेयाः शत्रुभिर युधि सह पुत्रं जिघांसन्तं परिवव्रुः किरीटिनम 14 तौ तु तत्र पिता पुत्रौ परिक्षिप्तौ रथर्षभौ ददर्श राजन पाञ्चाल्यः सेनापतिर अमित्रजित 15 स वारणरथौघानां सहस्रैर बहुभिर वृतः वाजिभिः पत्तिभिश चैव वृतः शतसहस्रशः 16 धनुर विस्फार्य संक्रुद्धश चॊदयित्वा वरूथिनीम ययौ तन मद्रकानीकं केकयांश च परंतपः 17 तेन कीर्तिमता गुप्तम अनीकं दृढधन्वना परयुक्त रथनागाश्वं यॊत्स्यमानम अशॊभत 18 सॊ ऽरजुनं परमुखे यान्तं पाञ्चाल्यः कुरुनन्दन तरिभिः शारद्वतं बाणैर जत्रु देशे समर्पयत 19 ततः स मद्रकान हत्वा दशभिर दशभिः शरैः हृष्ट एकॊ जघानाश्वं भल्लेन कृतवर्मणः 20 दमनं चापि दायादं पौरवस्य महात्मनः जघान विपुलाग्रेण नाराचेन परंतपः 21 ततः साम्यमनेः पुत्रः पाञ्चाल्यं युद्धदुर्मदम अविध्यत तरिंशता बाणैर दशभिश चास्य सारथिम 22 सॊ ऽतिविद्धॊ महेष्वासः सृक्किणी परिसंलिहन भल्लेन भृशतीक्ष्णेन निचकर्तास्य कार्मुकम 23 अथैनं पञ्चविंशत्या कषिप्रम एव समर्पयत अश्वांश चास्यावधीद राजन्न उभौ तौ पार्ष्णिसारथी 24 स हताश्वे रथे तिष्ठन ददर्श भरतर्षभ पुत्रः साम्यमनेः पुत्रं पाञ्चाल्यस्य महात्मनः 25 स संगृह्य महाघॊरं निस्त्रिंशवरम आयसम पदातिस तूर्णम अभ्यर्छद रथस्थं दरुपदात्मजम 26 तं महौघम इवायान्तं खात पतन्तम इवॊरगम भरान्तावरण निस्त्रिंशं कालॊत्सृष्टम इवान्तकम 27 दीप्यन्तम इव शस्त्रार्च्या मत्तवारणविक्रमम अपश्यन पाण्डवास तत्र धृष्टद्युम्नश च पार्षतः 28 तस्य पाञ्चाल पुत्रस तु परतीपम अभिधावतः शितनिस्त्रिंशहस्तस्य शरावरण धारिणः 29 बाणवेगम अतीतस्य रथाभ्याशम उपेयुषः तवरन सेनापतिः करुद्धॊ बिभेद गदया शिरः 30 तस्य राजन सनिस्त्रिंशं सुप्रभं च शरावरम हतस्य पततॊ हस्ताद वेगेन नयपतद भुवि 31 तं निहत्य गदाग्रेण लेभे स परमं यशः पुत्रः पाञ्चालराजस्य महात्मा भीमविक्रमः 32 तस्मिन हते महेष्वासे राजपुत्रे महारथे हाहाकारॊ महान आसीत तव सैन्यस्य मारिष 33 ततः साम्यमनिः करुद्धॊ दृष्ट्वा निहतम आत्मजम अभिदुद्राव वेगेन पाञ्चाल्यं युद्धदुर्मदम 34 तौ तत्र समरे वीरौ समेतौ रथिनां वरौ ददृशुः सर्वराजानः कुरवः पाण्डवास तथा 35 ततः साम्यमनिः करुद्धः पार्षतं परवीरहा आजघान तरिभिर बाणैस तॊत्त्रैर इव महाद्विपम 36 तथैव पार्षतं शूरं शल्यः समितिशॊभनः आजघानॊरसि करुद्धस ततॊ युद्धम अवर्तत |
1
[s] drauṇir bhūriśravāḥ śalyaś citrasenaś ca māriṣa putraḥ sāmyamaneś caiva saubhadraṃ samayodhayan 2 saṃsaktam atirejobhis tam ekaṃ dadṛśur janāḥ pañcabhir manujavyāghrair gajaiḥ siṃhaśiśuṃ yathā 3 nābhilakṣyatayā kaś cin na śaurye na parākrame babhūva sadṛśaḥ kārṣṇer nāstre nāpi ca lāghave 4 tathā tam ātmajaṃ yuddhe vikramantam ariṃdamam dṛṣṭvā pārtho raṇe yattaḥ siṃhanādam atho 'nadat 5 pīḍayānaṃ ca tat sainyaṃ pautraṃ tava viśāṃ pate dṛṣṭvā tvadīyā rājendra samantāt paryavārayan 6 dhvajinīṃ dhārtarāṣṭrāṇāṃ dīnaśatrur adīnavat pratyudyayau sa saubhadras tejasā ca balena ca 7 tasya lāghavamārgastham ādityasadṛśaprabham vyadṛśyata mahac cāpaṃ samare yudhyataḥ paraiḥ 8 sa drauṇim iṣuṇaikena viddhvā śalyaṃ ca pañcabhiḥ dhvajaṃ sāmyamaneś cāpi so 'ṣṭābhir apavarjayat 9 rukmadaṇḍāṃ mahāśaktiṃ preṣitāṃ saumadattinā śitenoraga saṃkāśāṃ putriṇā vijahāra tām 10 śalyasya ca mahāghorān asyataḥ śataśaḥ śarān nivāryārjuna dāyāto jaghāna samare hayān 11 bhūriśravāś ca śalyaś ca drauṇiḥ sāmyamaniḥ śalaḥ nābhyavartanta saṃrabdhāḥ kārṣṇer bāhubalāśrayāt 12 tatas trigartā rājendra madrāś ca saha kekayaiḥ pañcatriṃśati sāhasrās tava putreṇa coditāḥ 13 dhanurvedavido mukhyā ajeyāḥ śatrubhir yudhi saha putraṃ jighāṃsantaṃ parivavruḥ kirīṭinam 14 tau tu tatra pitā putrau parikṣiptau ratharṣabhau dadarśa rājan pāñcālyaḥ senāpatir amitrajit 15 sa vāraṇarathaughānāṃ sahasrair bahubhir vṛtaḥ vājibhiḥ pattibhiś caiva vṛtaḥ śatasahasraśaḥ 16 dhanur visphārya saṃkruddhaś codayitvā varūthinīm yayau tan madrakānīkaṃ kekayāṃś ca paraṃtapaḥ 17 tena kīrtimatā guptam anīkaṃ dṛḍhadhanvanā prayukta rathanāgāśvaṃ yotsyamānam aśobhata 18 so 'rjunaṃ pramukhe yāntaṃ pāñcālyaḥ kurunandana tribhiḥ śāradvataṃ bāṇair jatru deśe samarpayat 19 tataḥ sa madrakān hatvā daśabhir daśabhiḥ śaraiḥ hṛṣṭa eko jaghānāśvaṃ bhallena kṛtavarmaṇaḥ 20 damanaṃ cāpi dāyādaṃ pauravasya mahātmanaḥ jaghāna vipulāgreṇa nārācena paraṃtapaḥ 21 tataḥ sāmyamaneḥ putraḥ pāñcālyaṃ yuddhadurmadam avidhyat triṃśatā bāṇair daśabhiś cāsya sārathim 22 so 'tividdho maheṣvāsaḥ sṛkkiṇī parisaṃlihan bhallena bhṛśatīkṣṇena nicakartāsya kārmukam 23 athainaṃ pañcaviṃśatyā kṣipram eva samarpayat aśvāṃś cāsyāvadhīd rājann ubhau tau pārṣṇisārathī 24 sa hatāśve rathe tiṣṭhan dadarśa bharatarṣabha putraḥ sāmyamaneḥ putraṃ pāñcālyasya mahātmanaḥ 25 sa saṃgṛhya mahāghoraṃ nistriṃśavaram āyasam padātis tūrṇam abhyarchad rathasthaṃ drupadātmajam 26 taṃ mahaugham ivāyāntaṃ khāt patantam ivoragam bhrāntāvaraṇa nistriṃśaṃ kālotsṛṣṭam ivāntakam 27 dīpyantam iva śastrārcyā mattavāraṇavikramam apaśyan pāṇḍavās tatra dhṛṣṭadyumnaś ca pārṣataḥ 28 tasya pāñcāla putras tu pratīpam abhidhāvataḥ śitanistriṃśahastasya śarāvaraṇa dhāriṇaḥ 29 bāṇavegam atītasya rathābhyāśam upeyuṣaḥ tvaran senāpatiḥ kruddho bibheda gadayā śiraḥ 30 tasya rājan sanistriṃśaṃ suprabhaṃ ca śarāvaram hatasya patato hastād vegena nyapatad bhuvi 31 taṃ nihatya gadāgreṇa lebhe sa paramaṃ yaśaḥ putraḥ pāñcālarājasya mahātmā bhīmavikramaḥ 32 tasmin hate maheṣvāse rājaputre mahārathe hāhākāro mahān āsīt tava sainyasya māriṣa 33 tataḥ sāmyamaniḥ kruddho dṛṣṭvā nihatam ātmajam abhidudrāva vegena pāñcālyaṃ yuddhadurmadam 34 tau tatra samare vīrau sametau rathināṃ varau dadṛśuḥ sarvarājānaḥ kuravaḥ pāṇḍavās tathā 35 tataḥ sāmyamaniḥ kruddhaḥ pārṣataṃ paravīrahā ājaghāna tribhir bāṇais tottrair iva mahādvipam 36 tathaiva pārṣataṃ śūraṃ śalyaḥ samitiśobhanaḥ ājaghānorasi kruddhas tato yuddham avartata |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 6
Chapter 58
|
1
धृतराष्ट्र उवाच दैवम एव परं मन्ये पौरुषाद अपि संजय यत सैन्यं मम पुत्रस्य पाण्डुसैन्येन वध्यते 2 नित्यं हि मामकांस तात हतान एव हि शंससि अव्यग्रांश च परहृष्टांश च नित्यं शंससि पाण्डवान 3 हीनान पुरुषकारेण मामकान अद्य संजय पतितान पात्यमानांश च हतान एव च शंससि 4 युध्यमानान यथाशक्ति घटमानाञ जयं परति पाण्डवा विजयन्त्य एव जीयन्ते चैव मामकाः 5 सॊ ऽहं तीव्राणि दुःखानि दुर्यॊधनकृतानि च अश्रौषं सततं तात दुःसहानि बहूनि च 6 तम उपायं न पश्यामि जीयेरन येन पाण्डवाः मामका वा जयं युद्धे पराप्नुयुर येन संजय 7 संजय उवाच कषयं मनुष्यदेहानां गजवाजिरथक्षयम शृणु राजन सथिरॊ भूत्वा तवैवापनयॊ महान 8 धृष्टद्युम्नस तु शल्येन पीडितॊ नवभिः शरैः पीडयाम आस संक्रुद्धॊ मद्राधिपतिम आयसैः 9 तत्राद्भुतम अपश्याम पार्षतस्य पराक्रमम नयवारयत यत तूर्णं शल्यं समितिशॊभनम 10 नान्तरं ददृशे कश चित तयॊः संरब्धयॊ रणे मुहूर्तम इव तद युद्धं तयॊः समम इवाभवत 11 ततः शल्यॊ महाराज धृष्टद्युम्नस्य संयुगे धनुश चिच्छेद भल्लेन पीतेन निशितेन च 12 अथैनं शरवर्षेण छादयाम आस भारत गिरिं जलागमे यद्वज जलदा जलधारिणः 13 अभिमन्युस तु संक्रुद्धॊ धृष्टद्युम्ने निपीडिते अभिदुद्राव वेगेन मद्रराजरथं परति 14 ततॊ मद्राधिपरथं कार्ष्णिः पराप्यातिकॊपनः आर्तायनिम अमेयात्मा विव्याध विशिखैस तरिभिः 15 ततस तु तावका राजन परीप्सन्तॊ ऽऽरजुनिं रणे मद्रराजरथं तूर्णं परिवार्यावतस्थिरे 16 दुर्यॊधनॊ विकर्णश च दुःशासनविविंशती दुर्मर्षणॊ दुःसहश च चित्रसेनश च दुर्मुखः 17 सत्यव्रतश च भद्रं ते पुरुमित्रश च भारत एते मद्राधिपरथं पालयन्तः सथिता रणे 18 तान भीमसेनः संक्रुद्धॊ धृष्टद्युम्नश च पार्षतः दरौपदेयाभिमन्युश च माद्रीपुत्रौ च पाण्डवौ 19 नानारूपाणि शस्त्राणि विसृजन्तॊ विशां पते अभ्यवर्तन्त संहृष्टाः परस्परवधैषिणः ते वै समीयुः संग्रामे राजन दुर्मन्त्रिते तव 20 तस्मिन दाशरथे युद्धे वर्तमाने भयावहे तावकानां परेषां च परेक्षका रथिनॊ ऽभवन 21 शस्त्राण्य अनेकरूपाणि विसृजन्तॊ महारथाः अन्यॊन्यम अभिनर्दन्तः संप्रहारं परचक्रिरे 22 ते यत्ता जातसंरम्भाः सर्वे ऽनयॊन्यं जिघांसवः महास्त्राणि विमुञ्चन्तः समापेतुर अमर्षणाः 23 दुर्यॊधनस तु संक्रुद्धॊ धृष्टद्युम्नं महारणे विव्याध निशितैर बाणैश चतुर्भिस तवरितॊ भृशम 24 दुर्मर्षणश च विंशत्या चित्रसेनश च पञ्चभिः दुर्मुखॊ नवभिर बाणैर दुःसहश चापि सप्तभिः विविंशतिः पञ्चभिश च तरिभिर दुःशासनस तथा 25 तान परत्यविध्यद राजेन्द्र पार्षतः शत्रुतापनः एकैकं पञ्चविंशत्या दर्शयन पाणिलाघवम 26 सत्यव्रतं तु समरे पुरुमित्रं च भारत अभिमन्युर अविध्यत तौ दशभिर दशभिः शरैः 27 माद्रीपुत्रौ तु समरे मातुलं मातृनन्दनौ छादयेतां शरव्रातैस तद अद्भुतम इवाभवत 28 ततः शल्यॊ महाराज सवस्रीयौ रथिनां वरौ शरैर बहुभिर आनर्छत कृतप्रतिकृतैषिणौ छाद्यमानौ ततस तौ तु माद्रीपुत्रौ न चेलतुः 29 अथ दुर्यॊधनं दृष्ट्वा भीमसेनॊ महाबलः विधित्सुः कलहस्यान्तं गदां जग्राह पाण्डवः 30 तम उद्यतगदं दृष्ट्वा कैलासम इव शृङ्गिणम भीमसेनं महाबाहुं पुत्रास ते पराद्रवन भयात 31 दुर्यॊधनस तु संक्रुद्धॊ मागधं समचॊदयत अनीकं दशसाहस्रं कुञ्जराणां तरस्विनाम मागधं पुरतः कृत्वा भीमसेनं समभ्ययात 32 आपतन्तं च तं दृष्ट्वा गजानीकं वृकॊदरः गदापाणिर अवारॊहद रथात सिंह इवॊन्नदन 33 अद्रिसारमयीं गुर्वीं परगृह्य महतीं गदाम अभ्यधावद गजानीकं वयादितास्य इवान्तकः 34 स गजान गदया निघ्नन वयचरत समरे बली भीमसेनॊ महाबाहुः सवज्र इव वासवः 35 तस्य नादेन महता मनॊहृदयकम्पिना वयत्यचेष्टन्त संहत्य गजा भीमस्य नर्दतः 36 ततस तु दरौपदीपुत्राः सौभद्रश च महारथः नकुलः सहदेवश च धृष्टद्युम्नश च पार्षतः 37 पृष्ठं भीमस्य रक्षन्तः शरवर्षेण वारणान अभ्यधावन्त वर्षन्तॊ मेघा इव गिरीन यथा 38 कषुरैः कषुरप्रैर भल्लैश च पीतैर अञ्जलिकैर अपि पातयन्तॊत्तमाङ्गानि पाण्डवा गजयॊधिनाम 39 शिरॊभिः परपतद्भिश च बाहुभिश च विभूषितैः अश्मवृष्टिर इवाभाति पाणिभिश च सहाङ्कुशैः 40 हृतॊत्तमाङ्गाः सकन्धेषु गजानां गजयॊधिनः अदृश्यन्ताचलाग्रेषु दरुमा भग्नशिखा इव 41 धृष्टद्युम्नहतान अन्यान अपश्याम महागजान पतितान पात्यमानांश च पार्षतेन महात्मना 42 मागधॊ ऽथ महीपालॊ गजम ऐरावणॊपमम परेषयाम आस समरे सौभद्रस्य रथं परति 43 तम आपतन्तं संप्रेक्ष्य मागधस्य गजॊत्तमम जघानैकेषुणा वीरः सौभद्रः परवीरहा 44 तस्यावर्जितनागस्य कार्ष्णिः परपुरंजयः राज्ञॊ रजतपुङ्खेन भल्लेनापहरच छिरः 45 विगाह्य तद गजानीकं भीमसेनॊ ऽपि पाण्डवः वयचरत समरे मृद्नन गजान इन्द्रॊ गिरीन इव 46 एकप्रहाराभिहतान भीमसेनेन कुञ्जरान अपश्याम रणे तस्मिन गिरीन वज्रहतान इव 47 भग्नदन्तान भग्नकटान भग्नसक्थांश च वारणान भग्नपृष्ठान भग्नकुम्भान निहतान पर्वतॊपमान 48 नदतः सीदतश चान्यान विमुखान समरे गजान विमूत्रान भग्नसंविग्नांस तथा विशकृतॊ ऽपरान 49 भीमसेनस्य मार्गेषु गतासून पर्वतॊपमान अपश्याम हतान नागान निष्टनन्तस तथापरे 50 वमन्तॊ रुधिरं चान्ये भिन्नकुम्भा महागजाः विह्वलन्तॊ गता भूमिं शैला इव धरातले 51 मेदॊरुधिरदिग्धाङ्गॊ वसामज्जासमुक्षितः वयचरत समरे भीमॊ दण्डपाणिर इवान्तकः 52 गजानां रुधिराक्तां तां गदां बिभ्रद वृकॊदरः घॊरः परतिभयश चासीत पिनाकीव पिनाकधृक 53 निर्मथ्यमानाः करुद्धेन भीमसेनेन दन्तिनः सहसा पराद्रवञ शिष्टा मृद्नन्तस तव वाहिनीम 54 तं हि वीरं महेष्वासाः सौभद्रप्रमुखा रथाः पर्यरक्षन्त युध्यन्तं वज्रायुधम इवामराः 55 शॊणिताक्तां गदां बिभ्रद उक्षितॊ गजशॊणितैः कृतान्त इव रौद्रात्मा भीमसेनॊ वयदृश्यत 56 वयायच्छमानं गदया दिक्षु सर्वासु भारत नृत्यमानम अपश्याम नृत्यन्तम इव शंकरम 57 यमदण्डॊपमां गुर्वीम इन्द्राशनिसमस्वनाम अपश्याम महाराज रौद्रां विशसनीं गदाम 58 विमिश्रां केशमज्जाभिः परदिग्धां रुधिरेण च पिनाकम इव रुद्रस्य करुद्धस्याभिघ्नतः पशून 59 यथा पशूनां संघातं यष्ट्या पालः परकालयेत तथा भीमॊ गजानीकं गदया पर्यकालयत 60 गदया वध्यमानास ते मार्गणैश च समन्ततः सवान्य अनीकानि मृद्नन्तः पराद्रवन कुञ्जरास तव 61 महावात इवाभ्राणि विधमित्वा स वारणान अतिष्ठत तुमुले भीमः शमशान इव शूलभृत |
1
dhṛtarāṣṭra uvāca daivam eva paraṃ manye pauruṣād api saṃjaya yat sainyaṃ mama putrasya pāṇḍusainyena vadhyate 2 nityaṃ hi māmakāṃs tāta hatān eva hi śaṃsasi avyagrāṃś ca prahṛṣṭāṃś ca nityaṃ śaṃsasi pāṇḍavān 3 hīnān puruṣakāreṇa māmakān adya saṃjaya patitān pātyamānāṃś ca hatān eva ca śaṃsasi 4 yudhyamānān yathāśakti ghaṭamānāñ jayaṃ prati pāṇḍavā vijayanty eva jīyante caiva māmakāḥ 5 so 'haṃ tīvrāṇi duḥkhāni duryodhanakṛtāni ca aśrauṣaṃ satataṃ tāta duḥsahāni bahūni ca 6 tam upāyaṃ na paśyāmi jīyeran yena pāṇḍavāḥ māmakā vā jayaṃ yuddhe prāpnuyur yena saṃjaya 7 saṃjaya uvāca kṣayaṃ manuṣyadehānāṃ gajavājirathakṣayam śṛṇu rājan sthiro bhūtvā tavaivāpanayo mahān 8 dhṛṣṭadyumnas tu śalyena pīḍito navabhiḥ śaraiḥ pīḍayām āsa saṃkruddho madrādhipatim āyasaiḥ 9 tatrādbhutam apaśyāma pārṣatasya parākramam nyavārayata yat tūrṇaṃ śalyaṃ samitiśobhanam 10 nāntaraṃ dadṛśe kaś cit tayoḥ saṃrabdhayo raṇe muhūrtam iva tad yuddhaṃ tayoḥ samam ivābhavat 11 tataḥ śalyo mahārāja dhṛṣṭadyumnasya saṃyuge dhanuś ciccheda bhallena pītena niśitena ca 12 athainaṃ śaravarṣeṇa chādayām āsa bhārata giriṃ jalāgame yadvaj jaladā jaladhāriṇaḥ 13 abhimanyus tu saṃkruddho dhṛṣṭadyumne nipīḍite abhidudrāva vegena madrarājarathaṃ prati 14 tato madrādhiparathaṃ kārṣṇiḥ prāpyātikopanaḥ ārtāyanim ameyātmā vivyādha viśikhais tribhiḥ 15 tatas tu tāvakā rājan parīpsanto ''rjuniṃ raṇe madrarājarathaṃ tūrṇaṃ parivāryāvatasthire 16 duryodhano vikarṇaś ca duḥśāsanaviviṃśatī durmarṣaṇo duḥsahaś ca citrasenaś ca durmukhaḥ 17 satyavrataś ca bhadraṃ te purumitraś ca bhārata ete madrādhiparathaṃ pālayantaḥ sthitā raṇe 18 tān bhīmasenaḥ saṃkruddho dhṛṣṭadyumnaś ca pārṣataḥ draupadeyābhimanyuś ca mādrīputrau ca pāṇḍavau 19 nānārūpāṇi śastrāṇi visṛjanto viśāṃ pate abhyavartanta saṃhṛṣṭāḥ parasparavadhaiṣiṇaḥ te vai samīyuḥ saṃgrāme rājan durmantrite tava 20 tasmin dāśarathe yuddhe vartamāne bhayāvahe tāvakānāṃ pareṣāṃ ca prekṣakā rathino 'bhavan 21 śastrāṇy anekarūpāṇi visṛjanto mahārathāḥ anyonyam abhinardantaḥ saṃprahāraṃ pracakrire 22 te yattā jātasaṃrambhāḥ sarve 'nyonyaṃ jighāṃsavaḥ mahāstrāṇi vimuñcantaḥ samāpetur amarṣaṇāḥ 23 duryodhanas tu saṃkruddho dhṛṣṭadyumnaṃ mahāraṇe vivyādha niśitair bāṇaiś caturbhis tvarito bhṛśam 24 durmarṣaṇaś ca viṃśatyā citrasenaś ca pañcabhiḥ durmukho navabhir bāṇair duḥsahaś cāpi saptabhiḥ viviṃśatiḥ pañcabhiś ca tribhir duḥśāsanas tathā 25 tān pratyavidhyad rājendra pārṣataḥ śatrutāpanaḥ ekaikaṃ pañcaviṃśatyā darśayan pāṇilāghavam 26 satyavrataṃ tu samare purumitraṃ ca bhārata abhimanyur avidhyat tau daśabhir daśabhiḥ śaraiḥ 27 mādrīputrau tu samare mātulaṃ mātṛnandanau chādayetāṃ śaravrātais tad adbhutam ivābhavat 28 tataḥ śalyo mahārāja svasrīyau rathināṃ varau śarair bahubhir ānarchat kṛtapratikṛtaiṣiṇau chādyamānau tatas tau tu mādrīputrau na celatuḥ 29 atha duryodhanaṃ dṛṣṭvā bhīmaseno mahābalaḥ vidhitsuḥ kalahasyāntaṃ gadāṃ jagrāha pāṇḍavaḥ 30 tam udyatagadaṃ dṛṣṭvā kailāsam iva śṛṅgiṇam bhīmasenaṃ mahābāhuṃ putrās te prādravan bhayāt 31 duryodhanas tu saṃkruddho māgadhaṃ samacodayat anīkaṃ daśasāhasraṃ kuñjarāṇāṃ tarasvinām māgadhaṃ purataḥ kṛtvā bhīmasenaṃ samabhyayāt 32 āpatantaṃ ca taṃ dṛṣṭvā gajānīkaṃ vṛkodaraḥ gadāpāṇir avārohad rathāt siṃha ivonnadan 33 adrisāramayīṃ gurvīṃ pragṛhya mahatīṃ gadām abhyadhāvad gajānīkaṃ vyāditāsya ivāntakaḥ 34 sa gajān gadayā nighnan vyacarat samare balī bhīmaseno mahābāhuḥ savajra iva vāsavaḥ 35 tasya nādena mahatā manohṛdayakampinā vyatyaceṣṭanta saṃhatya gajā bhīmasya nardataḥ 36 tatas tu draupadīputrāḥ saubhadraś ca mahārathaḥ nakulaḥ sahadevaś ca dhṛṣṭadyumnaś ca pārṣataḥ 37 pṛṣṭhaṃ bhīmasya rakṣantaḥ śaravarṣeṇa vāraṇān abhyadhāvanta varṣanto meghā iva girīn yathā 38 kṣuraiḥ kṣuraprair bhallaiś ca pītair añjalikair api pātayantottamāṅgāni pāṇḍavā gajayodhinām 39 śirobhiḥ prapatadbhiś ca bāhubhiś ca vibhūṣitaiḥ aśmavṛṣṭir ivābhāti pāṇibhiś ca sahāṅkuśaiḥ 40 hṛtottamāṅgāḥ skandheṣu gajānāṃ gajayodhinaḥ adṛśyantācalāgreṣu drumā bhagnaśikhā iva 41 dhṛṣṭadyumnahatān anyān apaśyāma mahāgajān patitān pātyamānāṃś ca pārṣatena mahātmanā 42 māgadho 'tha mahīpālo gajam airāvaṇopamam preṣayām āsa samare saubhadrasya rathaṃ prati 43 tam āpatantaṃ saṃprekṣya māgadhasya gajottamam jaghānaikeṣuṇā vīraḥ saubhadraḥ paravīrahā 44 tasyāvarjitanāgasya kārṣṇiḥ parapuraṃjayaḥ rājño rajatapuṅkhena bhallenāpaharac chiraḥ 45 vigāhya tad gajānīkaṃ bhīmaseno 'pi pāṇḍavaḥ vyacarat samare mṛdnan gajān indro girīn iva 46 ekaprahārābhihatān bhīmasenena kuñjarān apaśyāma raṇe tasmin girīn vajrahatān iva 47 bhagnadantān bhagnakaṭān bhagnasakthāṃś ca vāraṇān bhagnapṛṣṭhān bhagnakumbhān nihatān parvatopamān 48 nadataḥ sīdataś cānyān vimukhān samare gajān vimūtrān bhagnasaṃvignāṃs tathā viśakṛto 'parān 49 bhīmasenasya mārgeṣu gatāsūn parvatopamān apaśyāma hatān nāgān niṣṭanantas tathāpare 50 vamanto rudhiraṃ cānye bhinnakumbhā mahāgajāḥ vihvalanto gatā bhūmiṃ śailā iva dharātale 51 medorudhiradigdhāṅgo vasāmajjāsamukṣitaḥ vyacarat samare bhīmo daṇḍapāṇir ivāntakaḥ 52 gajānāṃ rudhirāktāṃ tāṃ gadāṃ bibhrad vṛkodaraḥ ghoraḥ pratibhayaś cāsīt pinākīva pinākadhṛk 53 nirmathyamānāḥ kruddhena bhīmasenena dantinaḥ sahasā prādravañ śiṣṭā mṛdnantas tava vāhinīm 54 taṃ hi vīraṃ maheṣvāsāḥ saubhadrapramukhā rathāḥ paryarakṣanta yudhyantaṃ vajrāyudham ivāmarāḥ 55 śoṇitāktāṃ gadāṃ bibhrad ukṣito gajaśoṇitaiḥ kṛtānta iva raudrātmā bhīmaseno vyadṛśyata 56 vyāyacchamānaṃ gadayā dikṣu sarvāsu bhārata nṛtyamānam apaśyāma nṛtyantam iva śaṃkaram 57 yamadaṇḍopamāṃ gurvīm indrāśanisamasvanām apaśyāma mahārāja raudrāṃ viśasanīṃ gadām 58 vimiśrāṃ keśamajjābhiḥ pradigdhāṃ rudhireṇa ca pinākam iva rudrasya kruddhasyābhighnataḥ paśūn 59 yathā paśūnāṃ saṃghātaṃ yaṣṭyā pālaḥ prakālayet tathā bhīmo gajānīkaṃ gadayā paryakālayat 60 gadayā vadhyamānās te mārgaṇaiś ca samantataḥ svāny anīkāni mṛdnantaḥ prādravan kuñjarās tava 61 mahāvāta ivābhrāṇi vidhamitvā sa vāraṇān atiṣṭhat tumule bhīmaḥ śmaśāna iva śūlabhṛt |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 6
Chapter 59
|
1
[स] तस्मिन हते गजानीके पुत्रॊ दुर्यॊधनस तव भीमसेनं घनतेत्य एवं सव सैन्यान्य अचॊदयत 2 ततः सर्वाण्य अनीकानि तव पुत्रस्य शासनात अभ्यद्रवन भीमसेनं नदन्तं भैरवान रवान 3 तं बलौघम अपर्यन्तं देवैर अपि दुरुत्सहम आपतन्तं सुदुष्पारं समुद्रम इव पर्वणि 4 रथनागाश्वकलिलं शङ्खदुन्दुभिनादितम अथानन्तम अपारं च नरेन्द्र सतिमितह्रदम 5 तं भीमसेनः समरे महॊदधिम इवापरम सेनासागरम अक्षॊभ्यं वेलेव समवारयत 6 तद आश्चर्यम अपश्याम शरद्धेयम अपि चाद्भुतम भीमसेनस्य समरे राजन कर्मातिमानुषम 7 उदीर्णां पृथिवीं सर्वां साश्वां स रथकुञ्जराम असंभ्रमं भीमसेनॊ गदया समताडयत 8 स संवार्य बलौघांस तान गदया रथिनां वरः अतिष्ठत तुमुले भीमॊ गिरिर मेरुर इवाचलः 9 तस्मिन सुतुमुले घॊरे काले परमदारुणे भरातरश चैव पुत्राश च धृष्टद्युम्नश च पार्षतः 10 दरौपदेयाभिमन्युश च शिखण्डी च महारथः न पराजहन भीमसेनं भये जाते महाबलम 11 ततः शैक्यायसीं गुर्वीं परगृह्य महतीं गदाम अवधीत तावकान यॊधान दण्डपाणिर इवान्तकः पॊथयन रथवृन्दानि वाजिवृन्दानि चाभिभूः 12 वयचरत समरे भीमॊ युगाङ्गे पावकॊ यथा विनिघ्नन समरे सर्वान युगान्ते कालवद विभुः 13 ऊरुवेगेन संकर्षन रथजालानि पाण्डवः परमर्दयन गजान सर्वान नड्वलानीव कुञ्जरः 14 मृद्नन रथेभ्यॊ रथिनॊ गजेभ्यॊ गजयॊधिनः सादिनश चाश्वपृष्ठेभ्यॊ भूमौ चैव पदातिनः 15 तत्र तत्र हतैश चापि मनुष्यगजवाजिभिः रणाङ्गणं तद अभवन मृत्यॊर आघत संनिभम 16 पिनाकम इव रुद्रस्य करुद्धस्याभिघ्नतः पशून यमदण्डॊपमाम उग्राम इन्द्राशनिसमस्वनाम ददृशुर भीमसेनस्य रौद्रां विशसनीं गदाम 17 आविध्यतॊ गदां तस्य कौन्तेयस्य महात्मनः बभौ रूपं महाघॊरं कालस्येव युगक्षये 18 तं तथा महतीं सेनां दरावयन्तं पुनः पुनः दृष्ट्वा मृत्युम इवायान्तं सर्वे विमनसॊ ऽभवन 19 यतॊ यतः परेक्षते सम गदाम उद्यम्य पाण्डवः तेन तेन सम दीर्यन्ते सर्वसैन्यानि भारत 20 परदारयन्तं सैन्यानि बलौघेनापराजितम गरसमानम अनीकानि वयादितास्यम इवान्तकम 21 तं तथा भीमकर्माणं परगृहीतमहागदम दृष्ट्वा वृकॊदरं भीष्मः सहसैव समभ्ययात 22 महता मेघघॊषेण रथेनादित्यवर्चसा छादयञ शरवर्षेण पर्जन्य इव वृष्टिमान 23 तम आयान्तं तथा दृष्ट्वा वयात्ताननम इवान्तकम भीष्मं भीमॊ महाबाहुः परत्युदीयाद अमर्षणः 24 तस्मिन कषणे सात्यकिः सत्यसंधः; शिनिप्रवीरॊ ऽभयपतत पितामहम निघ्नन्न अमित्रान धनुषा दृढेन; स कम्पयंस तव पुत्रस्य सेनाम 25 तं यान्तम अश्वै रजतप्रकाशैः; शरान धमन्तं धनुषा दृढेन नाशक्नुवन वारयितुं तदानीं; सर्वे गणा भारत ये तवदीयाः 26 अविध्यद एनं निशितैः शराग्रैर; अलम्बुसॊ राजवरार्श्यशृङ्गिः तं वै चतुर्भिः परतिविध्य वीरॊ; नप्ता शिनेर अभ्यपतद रथेन 27 अन्वागतं वृष्णिवरं निशम्य; मध्ये रिपूणां परिवर्तमानम परावर्तयन्तं कुरुपुंगवांश च; पुनः पुनश च परणदन्तम आजौ 28 नाशक्नुवन वारयितुं वरिष्ठं; मध्यन्दिने सूर्यम इवातपन्तम न तत्र कश चिन्न अविषण्ण आसीद; ऋते राजन सॊमदत्तस्य पुत्रात 29 स हय आददानॊ धनुर उग्रवेगं; भूरिश्रवा भारत सौमदत्तिः दृष्ट्वा रथान सवान वयपनीयमानान; परत्युद्ययौ सात्यकिं यॊद्धुम इच्छन |
1
[s] tasmin hate gajānīke putro duryodhanas tava bhīmasenaṃ ghnatety evaṃ sava sainyāny acodayat 2 tataḥ sarvāṇy anīkāni tava putrasya śāsanāt abhyadravan bhīmasenaṃ nadantaṃ bhairavān ravān 3 taṃ balaugham aparyantaṃ devair api durutsaham āpatantaṃ suduṣpāraṃ samudram iva parvaṇi 4 rathanāgāśvakalilaṃ śaṅkhadundubhināditam athānantam apāraṃ ca narendra stimitahradam 5 taṃ bhīmasenaḥ samare mahodadhim ivāparam senāsāgaram akṣobhyaṃ veleva samavārayat 6 tad āścaryam apaśyāma śraddheyam api cādbhutam bhīmasenasya samare rājan karmātimānuṣam 7 udīrṇāṃ pṛthivīṃ sarvāṃ sāśvāṃ sa rathakuñjarām asaṃbhramaṃ bhīmaseno gadayā samatāḍayat 8 sa saṃvārya balaughāṃs tān gadayā rathināṃ varaḥ atiṣṭhat tumule bhīmo girir merur ivācalaḥ 9 tasmin sutumule ghore kāle paramadāruṇe bhrātaraś caiva putrāś ca dhṛṣṭadyumnaś ca pārṣataḥ 10 draupadeyābhimanyuś ca śikhaṇḍī ca mahārathaḥ na prājahan bhīmasenaṃ bhaye jāte mahābalam 11 tataḥ śaikyāyasīṃ gurvīṃ pragṛhya mahatīṃ gadām avadhīt tāvakān yodhān daṇḍapāṇir ivāntakaḥ pothayan rathavṛndāni vājivṛndāni cābhibhūḥ 12 vyacarat samare bhīmo yugāṅge pāvako yathā vinighnan samare sarvān yugānte kālavad vibhuḥ 13 ūruvegena saṃkarṣan rathajālāni pāṇḍavaḥ pramardayan gajān sarvān naḍvalānīva kuñjaraḥ 14 mṛdnan rathebhyo rathino gajebhyo gajayodhinaḥ sādinaś cāśvapṛṣṭhebhyo bhūmau caiva padātinaḥ 15 tatra tatra hataiś cāpi manuṣyagajavājibhiḥ raṇāṅgaṇaṃ tad abhavan mṛtyor āghata saṃnibham 16 pinākam iva rudrasya kruddhasyābhighnataḥ paśūn yamadaṇḍopamām ugrām indrāśanisamasvanām dadṛśur bhīmasenasya raudrāṃ viśasanīṃ gadām 17 āvidhyato gadāṃ tasya kaunteyasya mahātmanaḥ babhau rūpaṃ mahāghoraṃ kālasyeva yugakṣaye 18 taṃ tathā mahatīṃ senāṃ drāvayantaṃ punaḥ punaḥ dṛṣṭvā mṛtyum ivāyāntaṃ sarve vimanaso 'bhavan 19 yato yataḥ prekṣate sma gadām udyamya pāṇḍavaḥ tena tena sma dīryante sarvasainyāni bhārata 20 pradārayantaṃ sainyāni balaughenāparājitam grasamānam anīkāni vyāditāsyam ivāntakam 21 taṃ tathā bhīmakarmāṇaṃ pragṛhītamahāgadam dṛṣṭvā vṛkodaraṃ bhīṣmaḥ sahasaiva samabhyayāt 22 mahatā meghaghoṣeṇa rathenādityavarcasā chādayañ śaravarṣeṇa parjanya iva vṛṣṭimān 23 tam āyāntaṃ tathā dṛṣṭvā vyāttānanam ivāntakam bhīṣmaṃ bhīmo mahābāhuḥ pratyudīyād amarṣaṇaḥ 24 tasmin kṣaṇe sātyakiḥ satyasaṃdhaḥ; śinipravīro 'bhyapatat pitāmaham nighnann amitrān dhanuṣā dṛḍhena; sa kampayaṃs tava putrasya senām 25 taṃ yāntam aśvai rajataprakāśaiḥ; śarān dhamantaṃ dhanuṣā dṛḍhena nāśaknuvan vārayituṃ tadānīṃ; sarve gaṇā bhārata ye tvadīyāḥ 26 avidhyad enaṃ niśitaiḥ śarāgrair; alambuso rājavarārśyaśṛṅgiḥ taṃ vai caturbhiḥ pratividhya vīro; naptā śiner abhyapatad rathena 27 anvāgataṃ vṛṣṇivaraṃ niśamya; madhye ripūṇāṃ parivartamānam prāvartayantaṃ kurupuṃgavāṃś ca; punaḥ punaś ca praṇadantam ājau 28 nāśaknuvan vārayituṃ variṣṭhaṃ; madhyandine sūryam ivātapantam na tatra kaś cinn aviṣaṇṇa āsīd; ṛte rājan somadattasya putrāt 29 sa hy ādadāno dhanur ugravegaṃ; bhūriśravā bhārata saumadattiḥ dṛṣṭvā rathān svān vyapanīyamānān; pratyudyayau sātyakiṃ yoddhum icchan |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 6
Chapter 60
|
1
[स] ततॊ भूरिश्रवा राजन सात्यकिं नवभिः शरैः अविध्यद भृशसंक्रुद्धस तॊत्त्रैर इव महाद्विपम 2 कौरवं सात्यकिश चैव शरैः संनतपर्वभिः अवाकिरद अमेयात्मा सर्वलॊकस्य पश्यतः 3 ततॊ दुयॊधनॊ राजा सॊदर्यैः परिवारितः सौमदत्तिं रणे यत्तः समन्तात पर्यवारयत 4 तथैव पाण्डवाः सर्वे सात्यकिं रभसं रणे परिवार्य सथिताः संख्ये समन्तात सुमहौजसः 5 भीमसेनस तु संक्रुद्धॊ गदाम उद्यम्य भारत दुर्यॊधनमुखान सर्वान पुत्रांस ते पर्यवारयत 6 रथैर अनेकसाहस्रैः करॊधामर्षसमन्वितः नन्दकस तव पुत्रस तु भीमसेनं महाबलम विव्याध निशितैः षड्भिः कङ्कपत्रैः शिलाशितैः 7 दुर्यॊधनस तु समरे भीमसेनं महाबलम आजघानॊरसि करुद्धॊ मार्गणैर निशितैस तरिभिः 8 ततॊ भीमॊ महाबाहुः सवरथं सुमहाबलः आरुरॊह रतः शरेष्ठं विशॊकं चेदम अब्रवीत 9 एते महारथाः शूरा धार्तराष्ट्रा महाबलाः माम एव भृशसंक्रुद्धा हन्तुम अभ्युद्यता युधि 10 एतान अद्य हनिष्यामि पश्यतस ते न संशयः तस्मान ममाश्वान संग्रामे यत्तः संयच्छ सारथे 11 एवम उक्त्वा ततः पार्थः पुत्रं दुर्यॊधनं तव विव्याध दशभिस तीक्ष्णैः शरैः कनकभूषणैः नन्दकं च तरिभिर बाणैः पत्यविध्यत सतनान्तरे 12 तं तु दुर्यॊधनः षष्ट्या विद्ध्वा भीमं महाबलम तरिभिर अन्यैः सुनिशितैर विशॊकं परत्यविध्यत 13 भीमस्य च रणे राजन धनुश चिछेद भास्वरम मुष्टिदेशे शरैस तीक्ष्णैस तरिभी राजा हसन्न इव 14 भीमस तु परेक्ष्य यन्तारं विशॊकं संयुगे तदा पीडितं विशिखैस तीक्ष्णैस तव पुत्रेण धन्विना 15 अमृष्यमाणः संक्रुद्धॊ धनुर दिव्यं परामृशत पुत्रस्य ते महाराज वधार्थं भरतर्षभ 16 समादत्त च संरब्धः कषुरप्रं लॊमवाहिनम तेन चिच्छेद नृपतेर भीमः कार्मुकम उत्तमम 17 सॊ ऽपविध्य धनुश छिन्नं करॊधेन परज्वलन्न इव अन्यत कार्मुकम आदत्त स तवरं वेगवत्तरम 18 संधत्त विशिखं घॊरं कालमृत्युसमप्रभम तेनाजघान संक्रुद्धॊ भीमसेनं सतनान्तरे 19 स गाढविद्धॊ वयथितः सयन्दनॊपस्थ आविशत स निषण्णॊ रथॊपस्थे मूर्छाम अभिजगाम ह 20 तं दृष्ट्वा वयथितं भीमम अभिमन्युपुरॊगमाः नामृष्यन्त महेष्वासाः पाण्डवानां महारथाः 21 ततस तु तुमुलां वृष्टिं शस्त्राणां तिग्मतेजसाम पातयाम आसुर अव्यग्राः पुत्रस्य तव मूर्धनि 22 परतिलभ्य ततः संज्ञां भीमसेनॊ महाबलः दुर्यॊधनं तरिभिर विद्ध्वा पुनर विव्याध पञ्चभिः 23 शल्यं च पञ्चविंशत्या शरैर विव्याध पाण्डवः रुक्मपुङ्खैर महेष्वासः स विद्धॊ वयपयाद रणात 24 परत्युद्ययुस ततॊ भीमं तव पुत्राश चतुर्दश सेनापतिः सुषेणश च जलसंधः सुलॊचनः 25 उग्रॊ भीम रथॊ भीमॊ भीम बाहुर अलॊलुपः दुर्मुखॊ दुष्प्रधर्षश च विवित्सुर विकटः समः 26 विसृजन्तॊ बहून बाणान करॊधसंरक्तलॊचनाः भीमसेनम अभिद्रुत्य विव्यधुः सहिता भृशम 27 पुत्रांस तु तव संप्रेक्ष्य भीमसेनॊ महाबलः सृक्किणी विलिहन वीरः पशुमध्ये वृकॊ यथा सेनापतेः कषुरप्रेण शिरश चिच्छेद पाण्डवः 28 जलसंधं विनिर्भिद्य सॊ ऽनयद यमसादनम सुषेणं च ततॊ हत्वा परेषयाम आस मृत्यवे 29 उग्रस्य स शिरस्त्राणं शिरश चन्द्रॊपमं भुवि पातयाम आस भल्लेन कुण्डलाभ्यां विभूषितम 30 भीम बाहुं च सप्तत्या साश्वकेतुं स सारथिम निनाय समरे भीमः परलॊकाय मारिष 31 भीमं भीम रथं चॊभौ भीमसेनॊ हसन्न इव भरातरौ रभसौ राजन्न अनयद यमसादनम 32 ततः सुलॊचनं भीमः कषुरप्रेण महामृधे मिषतां सर्वसैन्यानाम अनयद यमसादनम 33 पुत्रास तु तव तं दृष्ट्वा भीमसेन पराक्रमम शेषा ये ऽनये ऽभवंस तत्र ते भीमस्य भयार्दिताः विप्रद्रुता दिशॊ राजन वध्यमाना महात्मना 34 ततॊ ऽबरवीच छांतनवः सर्वान एव महारथान एष भीमॊ रणे करुद्धॊ धार्तराष्ट्रान महारथान 35 यथा पराग्र्यान यथा जयेष्ठान यथा शूरांश च संगतान निपातयत्य उग्रधन्वा तं परमथ्नीत पार्थिवाः 36 एवम उक्तास ततः सर्वे धार्तराष्ट्रस्य सैनिकाः अभ्यद्रवन्त संक्रुद्धा भीमसेनं महाबलम 37 भगदत्तः परभिन्नेन कुञ्जरेण विशां पते अपतत सहसा तत्र यत्र भीमॊ वयवस्थितः 38 आपतन्न एव च रणे भीमसेनं शिलाशितैः अदृश्यं समरे चक्रे जीमूत इव भास्करम 39 अभिमन्युमुखास तत्र नामृष्यन्त महारथाः भीमस्याच्छादनं संख्ये सवबाहुबलम आश्रिताः 40 त एनं शरवर्षेण समन्तात पर्यवारयन गजं च शरवृष्ट्या तं बिभिदुस ते समन्ततः 41 स शस्त्रवृष्ट्याभिहतः पराद्रवद दविगुणं पदम पराग्ज्यॊतिष गजॊ राजन नाना लिङ्गैः सुतेजनैः 42 संजातरुधिरॊत्पीडः परेक्षणीयॊ ऽभवद रणे गभस्तिभिर इवार्कस्य संस्यूतॊ जलदॊ महान 43 स चॊदितॊ मदस्रावी भगदत्तेन वारणः अभ्यधावत तान सर्वान कालॊत्सृष्ट इवान्तकः दविगुणं जवम आस्थाय कम्पयंश चरणैर महीम 44 तस्य तत सुमहद रूपं दृष्ट्वा सर्वे महारथाः असह्यं मन्यमानास ते नातिप्रमनसॊ ऽभवन 45 ततस तु नृपतिः करुद्धॊ भीमसेनं सतनान्तरे आजघान नरव्याघ्र शरेण नतपर्वणा 46 सॊ ऽतिविद्धॊ महेष्वासस तेन राज्ञा महारथः मूर्छयाभिपरीताङ्गॊ धवजयष्टिम उपाश्रितः 47 तांस तु भीतान समालक्ष्य भीमसेनं च मूर्छितम ननाद बलवन नादं भगदत्तः परतापवान 48 ततॊ घटॊत्कचॊ राजन परेक्ष्य भीमं तथागतम संक्रुद्धॊ राक्षसॊ घॊरस तत्रैवान्तरधीयत 49 स कृत्वा दारुणां मायां भीरूणां भयवर्धिनीम अदृश्यत निमेषार्धाद घॊररूपं समाश्रितः 50 ऐरावतं समारुह्य सवयं मायामयं कृतम तस्य चान्ये ऽपि दिन नागा बभूवुर अनुयायिनः 51 अञ्जनॊ वामनश चैव महापद्मश च सुप्रभः तरय एते महानागा राक्षसैः समधिष्ठिताः 52 महाकायास तरिधा राजन परस्रवन्तॊ मदं बहु तेजॊ वीर्यबलॊपेता महाबलपराक्रमाः 53 घटॊत्कचस तु सवं नागं चॊदयाम आस तं ततः स गजं भगदत्तं तु हन्तुकामः परंतपः 54 ते चान्ये चॊदिता नागा राक्षसैस तैर महाबलैः परिपेतुः सुसंरब्धाश चतुर्दंष्ट्राश चतुर्दिशम भगदत्तस्य तं नागं विषाणैस ते ऽभयपीडयन 55 संपीड्यमानस तैर नागैर वेदनार्तः शरातुरः सॊ ऽनदत सुमहानादम इन्द्राशनिसमस्वनम 56 तस्य तं नदतॊ नादं सुघॊरं भीमनिस्वनम शरुत्वा भीष्मॊ ऽबरवीद दरॊणं राजानं च सुयॊधनम 57 एष युध्यति संग्रामे हैडिम्बेन दुरात्मना भगदत्तॊ महेष्वासः कृच्छ्रेण परिवर्तते 58 राक्षसश च महामायः स च राजातिकॊपनः तौ समेतौ महावीर्यौ कालमृत्युसमाव उभौ 59 शरूयते हय एष हृष्टानां पाण्डवानां महास्वनः हस्तिनश चैव सुमहान भीतस्य रुवतॊ धवनिः 60 तत्र गच्छाम भद्रं वॊ राजानं परिरक्षितुम अरक्ष्यमाणः समरे कषिप्रं पराणान विमॊक्ष्यते 61 ते तवरध्वं महावीर्याः किं चिरेण परयामहे महान हि वर्तते रौद्रः संग्रामॊ लॊमहर्षणः 62 भक्तश च कुलपुत्रश च शूरश च पृतना पतिः युक्तं तस्य परित्राणं कर्तुम अस्माभिर अच्युताः 63 भीष्मस्य तद वचः शरुत्वा भारद्वाजपुरॊगमाः सहिताः सर्वराजानॊ भगदत्त परीप्सया उत्तमं जवम आस्थाय परययुर यत्र सॊ ऽभवत 64 तान परयातान समालॊक्य युधिष्ठिरपुरॊगमाः पाञ्चालाः पाण्डवैः सार्धं राक्षसेन्द्रः परतापवान 65 तान्य अनीकान्य अथालॊक्य राक्षसेन्द्रः परतापवान ननाद सुमहानादं विस्फॊटम अशनेर इव 66 तस्य तं निनदं शरुत्वा दृष्ट्वा नागांश च युध्यतः भीष्मः शांतनवॊ भूयॊ भारद्वाजम अभाषत 67 न रॊचते मे संग्रामॊ हैडिम्बेन दुरात्मना बलवीर्यसमाविष्टः स सहायश च सांप्रतम 68 नैष शक्यॊ युधा जेतुम अपि वज्रभृता सवयम लब्धलक्ष्यः परहारी च वयं च शरान्तवाहनाः पाञ्चालैः पाण्डवेयैश च दिवसं कषतविक्षताः 69 तन न मे रॊचते युद्धं पाण्डवैर जितकाशिभिः घुष्यताम अवहारॊ ऽदय शवॊ यॊत्स्यामः परैः सह 70 पितामहवचः शरुत्वा तथा चक्रुः सम कौरवाः उपायेनापयानं ते घटॊत्कच भयार्दिताः 71 कौरवेषु निवृत्तेषु पाण्डवा जितकाशिनः सिंहनादम अकुर्वन्त शङ्खवेणुस्वनैः सह 72 एवं तद अभवद युद्धं दिवसं भरतर्षभ पाण्डवानां कुरूणां च पुरस्कृत्य घटॊत्कचम 73 कौरवास तु ततॊ राजन परययुः शिबिरं सवकम वरीडमाना निशाकाले पाण्डवेयैः पराजिताः 74 शरविक्षत गात्राश च पाण्डुपुत्रा महारथाः युद्धे सुमनसॊ भूत्वा शिबिरायैव जग्मिरे 75 पुरस्कृत्य महाराज भीमसेन घटॊत्कचौ पूजयन्तस तदान्यॊन्यं मुदा परमया युताः 76 नदन्तॊ विविधान नादांस तूर्यस्वनविमिश्रितान सिंहनादांश च कुर्वाणा विमिश्राञ शङ्खनिस्वनैः 77 विनदन्तॊ महात्मानः कम्पयन्तश च मेदिनीम घट्टयन्तश च मर्माणि तव पुत्रस्य मारिष परयाताः शिबिरायैव निशाकाले परंतपाः 78 दुर्यॊधनस तु नृपतिर दीनॊ भरातृवधेन च मुहूर्तं चिन्तयाम आस बाष्पशॊकसमाकुलः 79 ततः कृत्वा विधिं सर्वं शिबिरस्य यथाविधि परदध्यौ शॊकसंतप्तॊ भरातृव्यसनकर्शितः |
1
[s] tato bhūriśravā rājan sātyakiṃ navabhiḥ śaraiḥ avidhyad bhṛśasaṃkruddhas tottrair iva mahādvipam 2 kauravaṃ sātyakiś caiva śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ avākirad ameyātmā sarvalokasya paśyataḥ 3 tato duyodhano rājā sodaryaiḥ parivāritaḥ saumadattiṃ raṇe yattaḥ samantāt paryavārayat 4 tathaiva pāṇḍavāḥ sarve sātyakiṃ rabhasaṃ raṇe parivārya sthitāḥ saṃkhye samantāt sumahaujasaḥ 5 bhīmasenas tu saṃkruddho gadām udyamya bhārata duryodhanamukhān sarvān putrāṃs te paryavārayat 6 rathair anekasāhasraiḥ krodhāmarṣasamanvitaḥ nandakas tava putras tu bhīmasenaṃ mahābalam vivyādha niśitaiḥ ṣaḍbhiḥ kaṅkapatraiḥ śilāśitaiḥ 7 duryodhanas tu samare bhīmasenaṃ mahābalam ājaghānorasi kruddho mārgaṇair niśitais tribhiḥ 8 tato bhīmo mahābāhuḥ svarathaṃ sumahābalaḥ āruroha rataḥ śreṣṭhaṃ viśokaṃ cedam abravīt 9 ete mahārathāḥ śūrā dhārtarāṣṭrā mahābalāḥ mām eva bhṛśasaṃkruddhā hantum abhyudyatā yudhi 10 etān adya haniṣyāmi paśyatas te na saṃśayaḥ tasmān mamāśvān saṃgrāme yattaḥ saṃyaccha sārathe 11 evam uktvā tataḥ pārthaḥ putraṃ duryodhanaṃ tava vivyādha daśabhis tīkṣṇaiḥ śaraiḥ kanakabhūṣaṇaiḥ nandakaṃ ca tribhir bāṇaiḥ patyavidhyat stanāntare 12 taṃ tu duryodhanaḥ ṣaṣṭyā viddhvā bhīmaṃ mahābalam tribhir anyaiḥ suniśitair viśokaṃ pratyavidhyata 13 bhīmasya ca raṇe rājan dhanuś cicheda bhāsvaram muṣṭideśe śarais tīkṣṇais tribhī rājā hasann iva 14 bhīmas tu prekṣya yantāraṃ viśokaṃ saṃyuge tadā pīḍitaṃ viśikhais tīkṣṇais tava putreṇa dhanvinā 15 amṛṣyamāṇaḥ saṃkruddho dhanur divyaṃ parāmṛśat putrasya te mahārāja vadhārthaṃ bharatarṣabha 16 samādatta ca saṃrabdhaḥ kṣurapraṃ lomavāhinam tena ciccheda nṛpater bhīmaḥ kārmukam uttamam 17 so 'pavidhya dhanuś chinnaṃ krodhena prajvalann iva anyat kārmukam ādatta sa tvaraṃ vegavattaram 18 saṃdhatta viśikhaṃ ghoraṃ kālamṛtyusamaprabham tenājaghāna saṃkruddho bhīmasenaṃ stanāntare 19 sa gāḍhaviddho vyathitaḥ syandanopastha āviśat sa niṣaṇṇo rathopasthe mūrchām abhijagāma ha 20 taṃ dṛṣṭvā vyathitaṃ bhīmam abhimanyupurogamāḥ nāmṛṣyanta maheṣvāsāḥ pāṇḍavānāṃ mahārathāḥ 21 tatas tu tumulāṃ vṛṣṭiṃ śastrāṇāṃ tigmatejasām pātayām āsur avyagrāḥ putrasya tava mūrdhani 22 pratilabhya tataḥ saṃjñāṃ bhīmaseno mahābalaḥ duryodhanaṃ tribhir viddhvā punar vivyādha pañcabhiḥ 23 śalyaṃ ca pañcaviṃśatyā śarair vivyādha pāṇḍavaḥ rukmapuṅkhair maheṣvāsaḥ sa viddho vyapayād raṇāt 24 pratyudyayus tato bhīmaṃ tava putrāś caturdaśa senāpatiḥ suṣeṇaś ca jalasaṃdhaḥ sulocanaḥ 25 ugro bhīma ratho bhīmo bhīma bāhur alolupaḥ durmukho duṣpradharṣaś ca vivitsur vikaṭaḥ samaḥ 26 visṛjanto bahūn bāṇān krodhasaṃraktalocanāḥ bhīmasenam abhidrutya vivyadhuḥ sahitā bhṛśam 27 putrāṃs tu tava saṃprekṣya bhīmaseno mahābalaḥ sṛkkiṇī vilihan vīraḥ paśumadhye vṛko yathā senāpateḥ kṣurapreṇa śiraś ciccheda pāṇḍavaḥ 28 jalasaṃdhaṃ vinirbhidya so 'nayad yamasādanam suṣeṇaṃ ca tato hatvā preṣayām āsa mṛtyave 29 ugrasya sa śirastrāṇaṃ śiraś candropamaṃ bhuvi pātayām āsa bhallena kuṇḍalābhyāṃ vibhūṣitam 30 bhīma bāhuṃ ca saptatyā sāśvaketuṃ sa sārathim nināya samare bhīmaḥ paralokāya māriṣa 31 bhīmaṃ bhīma rathaṃ cobhau bhīmaseno hasann iva bhrātarau rabhasau rājann anayad yamasādanam 32 tataḥ sulocanaṃ bhīmaḥ kṣurapreṇa mahāmṛdhe miṣatāṃ sarvasainyānām anayad yamasādanam 33 putrās tu tava taṃ dṛṣṭvā bhīmasena parākramam śeṣā ye 'nye 'bhavaṃs tatra te bhīmasya bhayārditāḥ vipradrutā diśo rājan vadhyamānā mahātmanā 34 tato 'bravīc chāṃtanavaḥ sarvān eva mahārathān eṣa bhīmo raṇe kruddho dhārtarāṣṭrān mahārathān 35 yathā prāgryān yathā jyeṣṭhān yathā śūrāṃś ca saṃgatān nipātayaty ugradhanvā taṃ pramathnīta pārthivāḥ 36 evam uktās tataḥ sarve dhārtarāṣṭrasya sainikāḥ abhyadravanta saṃkruddhā bhīmasenaṃ mahābalam 37 bhagadattaḥ prabhinnena kuñjareṇa viśāṃ pate apatat sahasā tatra yatra bhīmo vyavasthitaḥ 38 āpatann eva ca raṇe bhīmasenaṃ śilāśitaiḥ adṛśyaṃ samare cakre jīmūta iva bhāskaram 39 abhimanyumukhās tatra nāmṛṣyanta mahārathāḥ bhīmasyācchādanaṃ saṃkhye svabāhubalam āśritāḥ 40 ta enaṃ śaravarṣeṇa samantāt paryavārayan gajaṃ ca śaravṛṣṭyā taṃ bibhidus te samantataḥ 41 sa śastravṛṣṭyābhihataḥ prādravad dviguṇaṃ padam prāgjyotiṣa gajo rājan nānā liṅgaiḥ sutejanaiḥ 42 saṃjātarudhirotpīḍaḥ prekṣaṇīyo 'bhavad raṇe gabhastibhir ivārkasya saṃsyūto jalado mahān 43 sa codito madasrāvī bhagadattena vāraṇaḥ abhyadhāvata tān sarvān kālotsṛṣṭa ivāntakaḥ dviguṇaṃ javam āsthāya kampayaṃś caraṇair mahīm 44 tasya tat sumahad rūpaṃ dṛṣṭvā sarve mahārathāḥ asahyaṃ manyamānās te nātipramanaso 'bhavan 45 tatas tu nṛpatiḥ kruddho bhīmasenaṃ stanāntare ājaghāna naravyāghra śareṇa nataparvaṇā 46 so 'tividdho maheṣvāsas tena rājñā mahārathaḥ mūrchayābhiparītāṅgo dhvajayaṣṭim upāśritaḥ 47 tāṃs tu bhītān samālakṣya bhīmasenaṃ ca mūrchitam nanāda balavan nādaṃ bhagadattaḥ pratāpavān 48 tato ghaṭotkaco rājan prekṣya bhīmaṃ tathāgatam saṃkruddho rākṣaso ghoras tatraivāntaradhīyata 49 sa kṛtvā dāruṇāṃ māyāṃ bhīrūṇāṃ bhayavardhinīm adṛśyata nimeṣārdhād ghorarūpaṃ samāśritaḥ 50 airāvataṃ samāruhya svayaṃ māyāmayaṃ kṛtam tasya cānye 'pi din nāgā babhūvur anuyāyinaḥ 51 añjano vāmanaś caiva mahāpadmaś ca suprabhaḥ traya ete mahānāgā rākṣasaiḥ samadhiṣṭhitāḥ 52 mahākāyās tridhā rājan prasravanto madaṃ bahu tejo vīryabalopetā mahābalaparākramāḥ 53 ghaṭotkacas tu svaṃ nāgaṃ codayām āsa taṃ tataḥ sa gajaṃ bhagadattaṃ tu hantukāmaḥ paraṃtapaḥ 54 te cānye coditā nāgā rākṣasais tair mahābalaiḥ paripetuḥ susaṃrabdhāś caturdaṃṣṭrāś caturdiśam bhagadattasya taṃ nāgaṃ viṣāṇais te 'bhyapīḍayan 55 saṃpīḍyamānas tair nāgair vedanārtaḥ śarāturaḥ so 'nadat sumahānādam indrāśanisamasvanam 56 tasya taṃ nadato nādaṃ sughoraṃ bhīmanisvanam śrutvā bhīṣmo 'bravīd droṇaṃ rājānaṃ ca suyodhanam 57 eṣa yudhyati saṃgrāme haiḍimbena durātmanā bhagadatto maheṣvāsaḥ kṛcchreṇa parivartate 58 rākṣasaś ca mahāmāyaḥ sa ca rājātikopanaḥ tau sametau mahāvīryau kālamṛtyusamāv ubhau 59 śrūyate hy eṣa hṛṣṭānāṃ pāṇḍavānāṃ mahāsvanaḥ hastinaś caiva sumahān bhītasya ruvato dhvaniḥ 60 tatra gacchāma bhadraṃ vo rājānaṃ parirakṣitum arakṣyamāṇaḥ samare kṣipraṃ prāṇān vimokṣyate 61 te tvaradhvaṃ mahāvīryāḥ kiṃ cireṇa prayāmahe mahān hi vartate raudraḥ saṃgrāmo lomaharṣaṇaḥ 62 bhaktaś ca kulaputraś ca śūraś ca pṛtanā patiḥ yuktaṃ tasya paritrāṇaṃ kartum asmābhir acyutāḥ 63 bhīṣmasya tad vacaḥ śrutvā bhāradvājapurogamāḥ sahitāḥ sarvarājāno bhagadatta parīpsayā uttamaṃ javam āsthāya prayayur yatra so 'bhavat 64 tān prayātān samālokya yudhiṣṭhirapurogamāḥ pāñcālāḥ pāṇḍavaiḥ sārdhaṃ rākṣasendraḥ pratāpavān 65 tāny anīkāny athālokya rākṣasendraḥ pratāpavān nanāda sumahānādaṃ visphoṭam aśaner iva 66 tasya taṃ ninadaṃ śrutvā dṛṣṭvā nāgāṃś ca yudhyataḥ bhīṣmaḥ śāṃtanavo bhūyo bhāradvājam abhāṣata 67 na rocate me saṃgrāmo haiḍimbena durātmanā balavīryasamāviṣṭaḥ sa sahāyaś ca sāṃpratam 68 naiṣa śakyo yudhā jetum api vajrabhṛtā svayam labdhalakṣyaḥ prahārī ca vayaṃ ca śrāntavāhanāḥ pāñcālaiḥ pāṇḍaveyaiś ca divasaṃ kṣatavikṣatāḥ 69 tan na me rocate yuddhaṃ pāṇḍavair jitakāśibhiḥ ghuṣyatām avahāro 'dya śvo yotsyāmaḥ paraiḥ saha 70 pitāmahavacaḥ śrutvā tathā cakruḥ sma kauravāḥ upāyenāpayānaṃ te ghaṭotkaca bhayārditāḥ 71 kauraveṣu nivṛtteṣu pāṇḍavā jitakāśinaḥ siṃhanādam akurvanta śaṅkhaveṇusvanaiḥ saha 72 evaṃ tad abhavad yuddhaṃ divasaṃ bharatarṣabha pāṇḍavānāṃ kurūṇāṃ ca puraskṛtya ghaṭotkacam 73 kauravās tu tato rājan prayayuḥ śibiraṃ svakam vrīḍamānā niśākāle pāṇḍaveyaiḥ parājitāḥ 74 śaravikṣata gātrāś ca pāṇḍuputrā mahārathāḥ yuddhe sumanaso bhūtvā śibirāyaiva jagmire 75 puraskṛtya mahārāja bhīmasena ghaṭotkacau pūjayantas tadānyonyaṃ mudā paramayā yutāḥ 76 nadanto vividhān nādāṃs tūryasvanavimiśritān siṃhanādāṃś ca kurvāṇā vimiśrāñ śaṅkhanisvanaiḥ 77 vinadanto mahātmānaḥ kampayantaś ca medinīm ghaṭṭayantaś ca marmāṇi tava putrasya māriṣa prayātāḥ śibirāyaiva niśākāle paraṃtapāḥ 78 duryodhanas tu nṛpatir dīno bhrātṛvadhena ca muhūrtaṃ cintayām āsa bāṣpaśokasamākulaḥ 79 tataḥ kṛtvā vidhiṃ sarvaṃ śibirasya yathāvidhi pradadhyau śokasaṃtapto bhrātṛvyasanakarśitaḥ |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 6
Chapter 61
|
1
[धृ] भयं मे सुमहज जातं विस्मयश चैव संजय शरुत्वा पाण्डुकुमाराणां कर्म देवैः सुदुष्करम 2 पुत्राणां च पराभवं शरुत्वा संजय सर्वशः चिन्ता मे महती सूत भविष्यति कथं तव इति 3 धरुवं विदुर वाक्यानि धक्ष्यन्ति हृदयं मम यथा हि दृश्यते सर्वं दैवयॊगेन संजय 4 यत्र भीष्म मुखाञ शूरान अस्त्रज्ञान यॊधसत्तमान पाण्डवानाम अनीकानि यॊधयन्ति परहारिणः 5 केनावध्या महात्मानः पाण्डुपुत्रा महाबलाः केन दत्तवरास तात किं वा जञानं विदन्ति ते येन कषयं न गच्छन्ति दिवि तारागणा इव 6 पुनः पुनर न मृष्यामि हतं सैन्यं सम पाण्डवैः मय्य एव दण्डः पतति दैवात परमदारुणः 7 यथावध्याः पाण्डुसुता यथा वध्याश च मे सुताः एतन मे सर्वम आचक्ष्व यथातत्त्वेन संजय 8 न हि पारं परपश्यामि दुःखस्यास्य कथं चन समुद्रस्येव महतॊ भुजाभ्यां परतरन नरः 9 पुत्राणां वयसनं मन्ये धरुवं पराप्तं सुदारुणम घातयिष्यति मे पुत्रान सर्वान भीमॊ न संशयः 10 न हि पश्यामि तं वीरं यॊ मे रक्षेत सुतान रणे धरुवं विनाशः समरे पुत्राणां मम संजय 11 तस्मान मे कारणं सूत युक्तिं चैव विशेषतः पृच्छतॊ ऽदय यथातत्त्वं सर्वम आख्यातुम अर्हसि 12 दुर्यॊधनॊ ऽपि यच चक्रे दृष्ट्वा सवान विमुखान रणे भीष्मद्रॊणौ कृपश चैव सौबलेयॊ जयद्रथः दरौणिर वापि महेष्वासॊ विकर्णॊ वा महाबलः 13 निश्चयॊ वापि कस तेषां तदा हय आसीन महात्मनाम विमुखेषु महाप्राज्ञ मम पुत्रेषु संजय 14 [स] शृणु राजन्न अवहितः शरुत्वा चैवावधारय नैव मन्त्रकृतं किं चिन नैव मायां तथाविधाम न वै विभीषिकां कां चिद राजन कुर्वन्ति पाण्डवाः 15 युध्यन्ति ते यथान्यायं शक्तिमन्तश च संयुगे धर्मेण सर्वकार्याणि कीर्तितानीति भारत आरभन्ते सदा पार्थाः परार्थयाना महद यशः 16 न ते युद्धान निवर्तन्ते धर्मॊपेता महाबलाः शरिया परमया युक्ता यतॊ धर्मस ततॊ जयः तेनावध्या रणे पार्था जय युक्ताश च पार्थिव 17 तव पुत्रा दुरात्मानः पापेष्व अभिरताः सदा निष्ठुरा हीनकर्माणस तेन हीयन्ति संयुगे 18 सुबहूनि नृशंसानि पुत्रैस तव जनेश्वर निकृतानीह पाण्डूनां नीचैर इव यथा नरैः 19 सर्वं च तद अनादृत्य पुत्राणां तव किल्बिषम सापह्नवाः सदैवासन पाण्डवाः पाण्डुपूर्वज न चैनान बहु मन्यन्ते पुत्रास तव विशां पते 20 तस्य पापस्य सततं करियमाणस्य कर्मणः संप्राप्तं सुमहद घॊरं फलं किं पाकसंनिभम स तद भुङ्क्ष्व महाराज सपुत्रः स सुहृज्जनः 21 नावबुध्यसि यद राजन वार्यमाणः सुहृज्जनैः विदुरेणाथ भीष्मेण दरॊणेन च महात्मना 22 तथा मया चाप्य असकृद वार्यमाणॊ न गृह्णसि वाक्यं हितं च पथ्यं च मर्त्यः पथ्यम इवौषधम पुत्राणां मतम आस्थाय जितान मन्यसि पाण्डवान 23 शृणु भूयॊ यथातत्त्वं यन मां तवं परिपृच्छसि कारणं भरतश्रेष्ठ पाण्डवानां जयं परति तत ते ऽहं कथयिष्यामि यथा शरुतम अरिंदम 24 दुर्यॊधनेन संपृष्ट एतम अर्थं पितामहः दृष्ट्वा भरातॄन रणे सर्वान निर्जितान सुमहारथान 25 शॊकसंमूढहृदयॊ निशाकाले सम कौरवः पितामहं महाप्राज्ञं विनयेनॊपगम्य ह यद अब्रवीत सुतस ते ऽसौ तन मे शृणु जनेश्वर 26 [दुर] तवं च दरॊणश च शल्यश च कृपॊ दरौणिस तथैव च कृतवर्मा च हार्दिक्यः काम्बॊजश च सुदक्षिणः 27 भूरिश्रवा विकर्णश च भगदत्तश च वीर्यवान महारथाः समाख्याताः कुलपुत्रास तनुत्यजः 28 तरयाणाम अपि लॊकानां पर्याप्ता इति मे मतिः पाण्डवानां समस्ताश च न तिष्ठन्ति पराक्रमे 29 तत्र मे संशयॊ जातस तन ममाचक्ष्व पृच्छतः यं समाश्रित्य कौन्तेय जयन्त्य अस्मान पदे पदे 30 [भस] शृणु राजन वचॊ मह्यं यत तवां वक्ष्यामि कौरव बहुशश च ममॊक्तॊ ऽसि न च मे तत्त्वया कृतम 31 करियतां पाण्डवैः सार्धं शमॊ भरतसत्तम एतत कषमम अहं मन्ये पृथिव्यास तव चाभिभॊ 32 भुञ्जेमां पृथिवीं राजन भरातृभिः सहितः सुखी दुर्हृदस तापयन सर्वान नन्दयंश चापि बान्धवान 33 न च मे करॊशतस तात शरुतवान असि वै पुरा तद इदं समनुप्राप्तं यत पाण्डून अवमन्यसे 34 यश च हेतुर अवध्यत्वे तेषाम अक्लिष्टकर्मणाम तं शृणुष्व महाराज मम कीर्तयतः परभॊ 35 नास्ति लॊकेषु तद भूतं भविता नॊ भविष्यति यॊ जयेत पाण्डवान संख्ये पालिताञ शार्ङ्गधन्वना 36 यत तु मे कथितं तात मुनिभिर भावितात्मभिः पुराणगीतं धर्मज्ञ तच छृणुष्व यथातथम 37 पुरा किल सुराः सर्वे ऋषयश च समागताः पितामहम उपासेदुः पर्वते गन्धमादने 38 मध्ये तेषां समासीनः परजापतिर अपश्यत विमानं जाज्वलद भासा सथितं परवरम अम्बरे 39 धयानेनावेद्य तं बरह्मा कृत्वा च नियतॊ ऽञजलिम नमश चकार हृष्टात्मा परमं परमेश्वरम 40 ऋषयस तव अथ देवाश च दृष्ट्वा बरह्माणम उत्थितम सथिताः पराज्ञलयः सर्वे पश्यन्तॊ महद अद्भुतम 41 यथावच च तम अभ्यर्च्य बरह्मा बरह्मविदां वरः जगाद जगतः सरष्टा परं परम अधर्मवित 42 विश्वावसुर विश्वमूर्तिर विश्वेशॊ; विष्वक्सेनॊ विश्वकर्मा वशीच विश्वेश्वरॊ वासुदेवॊ ऽसि तस्माद; यॊगात्मानं दैवतं तवाम उपैमि 43 जय विश्वमहादेव जय लॊकहिते रत जय यॊगीश्वर विभॊ जय यॊगपरावर 44 पद्मगर्भविशालाक्ष जय लॊकेश्वरेश्वर भूतभव्य भवन नाथ जय सौम्यात्मजात्मज 45 असंख्येयगुणाजेय जय सर्वपरायण नारायण सुदुष्पार जय शार्ङ्गधनुर्धर 46 सर्वगुह्य गुणॊपेत विश्वमूर्ते निरामय विश्वेश्वर महाबाहॊ जय लॊकार्थ तत्पर 47 महॊरगवराहाद्य हरि केशविभॊ जय हरि वासविशामीश विश्वावासामिताव्यय 48 वयक्ताव्यक्तामित सथाननियतेन्द्रिय सेन्द्रिय असंख्येयात्म भावज्ञ जय गम्भीरकामद 49 अनन्त विदितप्रज्ञ नित्यं भूतविभावन कृतकार्यकृतप्रज्ञ धर्मज्ञ विजयाजय 50 गुह्यात्मन सर्वभूतात्मन सफुटसंभूत संभव भूतार्थ तत्त्वलॊकेश जय भूतविभावन 51 आत्मयॊने महाभाग कल्पसंक्षेप तत्पर उद्भावन मनॊद्भाव जय बरह्म जनप्रिय 52 निसर्ग सर्गाभिरत कामेश परमेश्वर अमृतॊद्भव सद्भाव युगाग्रे विजयप्रद 53 परजापतिपते देव पद्मनाभ महाबल आत्मभूतमहाभूतकर्मात्मञ जय कर्मद 54 पादौ तव धरा देवी दिशॊ बाहुर दिवं शिरः मूर्तिस ते ऽहं सुराः कायश चन्द्रादित्यौ च चक्षुषी 55 बलं तपश च सत्यं च धर्मः कामात्मजः परभॊ तेजॊ ऽगनिः पवनः शवास आपस ते सवेदसंभवाः 56 अश्विनौ शरवणी नित्यं देवी जिह्वा सरस्वती वेदाः संस्कारनिष्ठा हि तवयीदं जगद आश्रितम 57 न संख्यां न परीमाणं न तेजॊ न पराक्रमम न बलं यॊगयॊगीश जानीमस ते न संभवम 58 तवद भक्तिनिरता देव नियमैस तवा समाहिताः अर्चयामः सदा विष्णॊ परमेशं महेश्वरम 59 ऋषयॊ देवगन्धर्वा यक्षराक्षस पन्नगाः पिशाचा मानुषाश चैव मृगपक्षिसरीसृपाः 60 एवमादि मया सृष्टं पृथिव्यां तवत्प्रसादजम पद्मनाभ विशालाक्ष कृष्ण दुःस्वप्ननाशन 61 तवं गतिः सर्वभूतानां तवं नेता तवं जगन मुखम तवत्प्रसादेन देवेश सुखिनॊ विबुधाः सदा 62 पृथिवी निर्भया देव तवत्प्रसादात सदाभवत तस्माद देव विशालाक्ष यदुवंशविवर्धनः 63 धर्मसंस्थापनार्थाय दैतेयानां वधाय च जगतॊ धारणार्थाय विज्ञाप्यं कुरु मे परभॊ 64 यद एतत परमं गुह्यं तवत्प्रसादमयं विभॊ वासुदेवं तद एतत ते मयॊद्गीतं यथातथम 65 सृष्ट्वा संकर्षणं देवं सवयम आत्मानम आत्मना कृष्ण तवम आत्मनास्राक्षीः परद्युम्नं चात्मसंभवम 66 परद्युम्नाच चानिरुद्धं तवं यं विदुर विष्णुम अव्ययम अनिरुद्धॊ ऽसृजन मां वै बरह्माणं लॊकधारिणम 67 वासुदेवमयः सॊ ऽहं तवयैवास्मि विनिर्मितः विभज्य भागशॊ ऽऽतमानं वरज मानुषतां विभॊ 68 तत्रासुरवधं कृत्वा सर्वलॊकसुखाय वै धर्मं सथाप्य यशः पराप्य यॊगं पराप्स्यसि तत्त्वतः 69 तवां हि बरह्मर्षयॊ लॊके देवाश चामित्रविक्रम तैस तैश च नामभिर भक्ता गायन्ति परमात्मकम 70 सथिताश च सर्वे तवयि भूतसंघाः; कृत्वाश्रयं तवां वरदं सुबाहॊ अनादिमध्यान्तम अपारयॊगं; लॊकस्य सेतुं परवदन्ति विप्राः |
1
[dhṛ] bhayaṃ me sumahaj jātaṃ vismayaś caiva saṃjaya śrutvā pāṇḍukumārāṇāṃ karma devaiḥ suduṣkaram 2 putrāṇāṃ ca parābhavaṃ śrutvā saṃjaya sarvaśaḥ cintā me mahatī sūta bhaviṣyati kathaṃ tv iti 3 dhruvaṃ vidura vākyāni dhakṣyanti hṛdayaṃ mama yathā hi dṛśyate sarvaṃ daivayogena saṃjaya 4 yatra bhīṣma mukhāñ śūrān astrajñān yodhasattamān pāṇḍavānām anīkāni yodhayanti prahāriṇaḥ 5 kenāvadhyā mahātmānaḥ pāṇḍuputrā mahābalāḥ kena dattavarās tāta kiṃ vā jñānaṃ vidanti te yena kṣayaṃ na gacchanti divi tārāgaṇā iva 6 punaḥ punar na mṛṣyāmi hataṃ sainyaṃ sma pāṇḍavaiḥ mayy eva daṇḍaḥ patati daivāt paramadāruṇaḥ 7 yathāvadhyāḥ pāṇḍusutā yathā vadhyāś ca me sutāḥ etan me sarvam ācakṣva yathātattvena saṃjaya 8 na hi pāraṃ prapaśyāmi duḥkhasyāsya kathaṃ cana samudrasyeva mahato bhujābhyāṃ prataran naraḥ 9 putrāṇāṃ vyasanaṃ manye dhruvaṃ prāptaṃ sudāruṇam ghātayiṣyati me putrān sarvān bhīmo na saṃśayaḥ 10 na hi paśyāmi taṃ vīraṃ yo me rakṣet sutān raṇe dhruvaṃ vināśaḥ samare putrāṇāṃ mama saṃjaya 11 tasmān me kāraṇaṃ sūta yuktiṃ caiva viśeṣataḥ pṛcchato 'dya yathātattvaṃ sarvam ākhyātum arhasi 12 duryodhano 'pi yac cakre dṛṣṭvā svān vimukhān raṇe bhīṣmadroṇau kṛpaś caiva saubaleyo jayadrathaḥ drauṇir vāpi maheṣvāso vikarṇo vā mahābalaḥ 13 niścayo vāpi kas teṣāṃ tadā hy āsīn mahātmanām vimukheṣu mahāprājña mama putreṣu saṃjaya 14 [s] śṛṇu rājann avahitaḥ śrutvā caivāvadhāraya naiva mantrakṛtaṃ kiṃ cin naiva māyāṃ tathāvidhām na vai vibhīṣikāṃ kāṃ cid rājan kurvanti pāṇḍavāḥ 15 yudhyanti te yathānyāyaṃ śaktimantaś ca saṃyuge dharmeṇa sarvakāryāṇi kīrtitānīti bhārata ārabhante sadā pārthāḥ prārthayānā mahad yaśaḥ 16 na te yuddhān nivartante dharmopetā mahābalāḥ śriyā paramayā yuktā yato dharmas tato jayaḥ tenāvadhyā raṇe pārthā jaya yuktāś ca pārthiva 17 tava putrā durātmānaḥ pāpeṣv abhiratāḥ sadā niṣṭhurā hīnakarmāṇas tena hīyanti saṃyuge 18 subahūni nṛśaṃsāni putrais tava janeśvara nikṛtānīha pāṇḍūnāṃ nīcair iva yathā naraiḥ 19 sarvaṃ ca tad anādṛtya putrāṇāṃ tava kilbiṣam sāpahnavāḥ sadaivāsan pāṇḍavāḥ pāṇḍupūrvaja na cainān bahu manyante putrās tava viśāṃ pate 20 tasya pāpasya satataṃ kriyamāṇasya karmaṇaḥ saṃprāptaṃ sumahad ghoraṃ phalaṃ kiṃ pākasaṃnibham sa tad bhuṅkṣva mahārāja saputraḥ sa suhṛjjanaḥ 21 nāvabudhyasi yad rājan vāryamāṇaḥ suhṛjjanaiḥ vidureṇātha bhīṣmeṇa droṇena ca mahātmanā 22 tathā mayā cāpy asakṛd vāryamāṇo na gṛhṇasi vākyaṃ hitaṃ ca pathyaṃ ca martyaḥ pathyam ivauṣadham putrāṇāṃ matam āsthāya jitān manyasi pāṇḍavān 23 śṛṇu bhūyo yathātattvaṃ yan māṃ tvaṃ paripṛcchasi kāraṇaṃ bharataśreṣṭha pāṇḍavānāṃ jayaṃ prati tat te 'haṃ kathayiṣyāmi yathā śrutam ariṃdama 24 duryodhanena saṃpṛṣṭa etam arthaṃ pitāmahaḥ dṛṣṭvā bhrātṝn raṇe sarvān nirjitān sumahārathān 25 śokasaṃmūḍhahṛdayo niśākāle sma kauravaḥ pitāmahaṃ mahāprājñaṃ vinayenopagamya ha yad abravīt sutas te 'sau tan me śṛṇu janeśvara 26 [dur] tvaṃ ca droṇaś ca śalyaś ca kṛpo drauṇis tathaiva ca kṛtavarmā ca hārdikyaḥ kāmbojaś ca sudakṣiṇaḥ 27 bhūriśravā vikarṇaś ca bhagadattaś ca vīryavān mahārathāḥ samākhyātāḥ kulaputrās tanutyajaḥ 28 trayāṇām api lokānāṃ paryāptā iti me matiḥ pāṇḍavānāṃ samastāś ca na tiṣṭhanti parākrame 29 tatra me saṃśayo jātas tan mamācakṣva pṛcchataḥ yaṃ samāśritya kaunteya jayanty asmān pade pade 30 [bhs] śṛṇu rājan vaco mahyaṃ yat tvāṃ vakṣyāmi kaurava bahuśaś ca mamokto 'si na ca me tattvayā kṛtam 31 kriyatāṃ pāṇḍavaiḥ sārdhaṃ śamo bharatasattama etat kṣamam ahaṃ manye pṛthivyās tava cābhibho 32 bhuñjemāṃ pṛthivīṃ rājan bhrātṛbhiḥ sahitaḥ sukhī durhṛdas tāpayan sarvān nandayaṃś cāpi bāndhavān 33 na ca me krośatas tāta śrutavān asi vai purā tad idaṃ samanuprāptaṃ yat pāṇḍūn avamanyase 34 yaś ca hetur avadhyatve teṣām akliṣṭakarmaṇām taṃ śṛṇuṣva mahārāja mama kīrtayataḥ prabho 35 nāsti lokeṣu tad bhūtaṃ bhavitā no bhaviṣyati yo jayet pāṇḍavān saṃkhye pālitāñ śārṅgadhanvanā 36 yat tu me kathitaṃ tāta munibhir bhāvitātmabhiḥ purāṇagītaṃ dharmajña tac chṛṇuṣva yathātatham 37 purā kila surāḥ sarve ṛṣayaś ca samāgatāḥ pitāmaham upāseduḥ parvate gandhamādane 38 madhye teṣāṃ samāsīnaḥ prajāpatir apaśyata vimānaṃ jājvalad bhāsā sthitaṃ pravaram ambare 39 dhyānenāvedya taṃ brahmā kṛtvā ca niyato 'ñjalim namaś cakāra hṛṣṭātmā paramaṃ parameśvaram 40 ṛṣayas tv atha devāś ca dṛṣṭvā brahmāṇam utthitam sthitāḥ prājñalayaḥ sarve paśyanto mahad adbhutam 41 yathāvac ca tam abhyarcya brahmā brahmavidāṃ varaḥ jagāda jagataḥ sraṣṭā paraṃ param adharmavit 42 viśvāvasur viśvamūrtir viśveśo; viṣvakseno viśvakarmā vaśīca viśveśvaro vāsudevo 'si tasmād; yogātmānaṃ daivataṃ tvām upaimi 43 jaya viśvamahādeva jaya lokahite rata jaya yogīśvara vibho jaya yogaparāvara 44 padmagarbhaviśālākṣa jaya lokeśvareśvara bhūtabhavya bhavan nātha jaya saumyātmajātmaja 45 asaṃkhyeyaguṇājeya jaya sarvaparāyaṇa nārāyaṇa suduṣpāra jaya śārṅgadhanurdhara 46 sarvaguhya guṇopeta viśvamūrte nirāmaya viśveśvara mahābāho jaya lokārtha tatpara 47 mahoragavarāhādya hari keśavibho jaya hari vāsaviśāmīśa viśvāvāsāmitāvyaya 48 vyaktāvyaktāmita sthānaniyatendriya sendriya asaṃkhyeyātma bhāvajña jaya gambhīrakāmada 49 ananta viditaprajña nityaṃ bhūtavibhāvana kṛtakāryakṛtaprajña dharmajña vijayājaya 50 guhyātman sarvabhūtātman sphuṭasaṃbhūta saṃbhava bhūtārtha tattvalokeśa jaya bhūtavibhāvana 51 ātmayone mahābhāga kalpasaṃkṣepa tatpara udbhāvana manodbhāva jaya brahma janapriya 52 nisarga sargābhirata kāmeśa parameśvara amṛtodbhava sadbhāva yugāgre vijayaprada 53 prajāpatipate deva padmanābha mahābala ātmabhūtamahābhūtakarmātmañ jaya karmada 54 pādau tava dharā devī diśo bāhur divaṃ śiraḥ mūrtis te 'haṃ surāḥ kāyaś candrādityau ca cakṣuṣī 55 balaṃ tapaś ca satyaṃ ca dharmaḥ kāmātmajaḥ prabho tejo 'gniḥ pavanaḥ śvāsa āpas te svedasaṃbhavāḥ 56 aśvinau śravaṇī nityaṃ devī jihvā sarasvatī vedāḥ saṃskāraniṣṭhā hi tvayīdaṃ jagad āśritam 57 na saṃkhyāṃ na parīmāṇaṃ na tejo na parākramam na balaṃ yogayogīśa jānīmas te na saṃbhavam 58 tvad bhaktiniratā deva niyamais tvā samāhitāḥ arcayāmaḥ sadā viṣṇo parameśaṃ maheśvaram 59 ṛṣayo devagandharvā yakṣarākṣasa pannagāḥ piśācā mānuṣāś caiva mṛgapakṣisarīsṛpāḥ 60 evamādi mayā sṛṣṭaṃ pṛthivyāṃ tvatprasādajam padmanābha viśālākṣa kṛṣṇa duḥsvapnanāśana 61 tvaṃ gatiḥ sarvabhūtānāṃ tvaṃ netā tvaṃ jagan mukham tvatprasādena deveśa sukhino vibudhāḥ sadā 62 pṛthivī nirbhayā deva tvatprasādāt sadābhavat tasmād deva viśālākṣa yaduvaṃśavivardhanaḥ 63 dharmasaṃsthāpanārthāya daiteyānāṃ vadhāya ca jagato dhāraṇārthāya vijñāpyaṃ kuru me prabho 64 yad etat paramaṃ guhyaṃ tvatprasādamayaṃ vibho vāsudevaṃ tad etat te mayodgītaṃ yathātatham 65 sṛṣṭvā saṃkarṣaṇaṃ devaṃ svayam ātmānam ātmanā kṛṣṇa tvam ātmanāsrākṣīḥ pradyumnaṃ cātmasaṃbhavam 66 pradyumnāc cāniruddhaṃ tvaṃ yaṃ vidur viṣṇum avyayam aniruddho 'sṛjan māṃ vai brahmāṇaṃ lokadhāriṇam 67 vāsudevamayaḥ so 'haṃ tvayaivāsmi vinirmitaḥ vibhajya bhāgaśo ''tmānaṃ vraja mānuṣatāṃ vibho 68 tatrāsuravadhaṃ kṛtvā sarvalokasukhāya vai dharmaṃ sthāpya yaśaḥ prāpya yogaṃ prāpsyasi tattvataḥ 69 tvāṃ hi brahmarṣayo loke devāś cāmitravikrama tais taiś ca nāmabhir bhaktā gāyanti paramātmakam 70 sthitāś ca sarve tvayi bhūtasaṃghāḥ; kṛtvāśrayaṃ tvāṃ varadaṃ subāho anādimadhyāntam apārayogaṃ; lokasya setuṃ pravadanti viprāḥ |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 6
Chapter 62
|
1
[भस] ततः स भगवान देवॊ लॊकानां परमेश्वरः बरह्माणं परत्युवाचेदं सनिग्धगम्भीरया गिरा 2 विदितं तात यॊगान मे सर्वम एतत तवेप्सितम तथा तद भवितेत्य उक्त्वा तत्रैवान्तरधीयत 3 ततॊ देवर्षिगन्धर्वा विस्मयं परमं गताः कौतूहलपराः सर्वे पितामहम अथाब्रुवन 4 कॊ नव अयं यॊ भगवता परणम्य विनयाद विभॊ वाग्भिः सतुतॊ वरिष्ठाभिः शरॊतुम इच्छाम तं वयम 5 एवम उक्तस तु भगवान परत्युवाच पितामहः देवब्रह्मर्षिगन्धर्वान सर्वान मधुरया गिरा 6 यत तत्परं भविष्यं च भवितव्यं च यत परम भूतात्मा यः परभुश चैव बरह्म यच च परं पदम 7 तेनास्मि कृतसंवादः परसन्नेन सुरर्षभाः जगतॊ ऽनुग्रहार्थाय याचितॊ मे जगत्पतिः 8 मानुषं लॊकम आतिष्ठ वासुदेव इति शरुतः असुराणां वधार्थाय संभवस्व महीतले 9 संग्रामे निहता ये ते दैत्यदानवराक्षसाः त इमे नृषु संभूता घॊररूपा महाबलाः 10 तेषां वधार्थं भगवान नरेण सहितॊ वशी मानुषीं यॊनिम आस्थाय चरिष्यति महीतले 11 नरनारायणौ यौ तौ पुराणाव ऋषिसत्तमौ सहितौ मानुषे लॊके संभूताव अमितद्युती 12 अजेयौ समरे यत्तौ सहिताव अमरैर अपि मूढास तव एतौ न जानन्ति नरनारायणाव ऋषी 13 तस्याहम आत्मजॊ बरह्मा सर्वस्य जगतः पतिः वासुदेवॊ ऽरचनीयॊ वः सर्वलॊकमहेश्वरः 14 तथा मनुष्यॊ ऽयम इति कदा चित सुरसत्तमाः नावज्ञेयॊ महावीर्यः शङ्खचक्रगदाधरः 15 एतत परमकं गुह्यम एतत परमकं यशः एतत परमकं बरह्म एतत परमकं यशः 16 एतद अक्षरम अव्यक्तम एतत तच छाश्वतं महत एतत पुरुषसंज्ञं वै गीयते जञायते न च 17 एतत परमकं तेज एतत परमकं सुखम एतत परमकं सत्यं कीर्तितं विश्वकर्मणा 18 तस्मात सर्वैः सुरैः सेन्द्रैर लॊकैश चामितविक्रमः नावज्ञेयॊ वासुदेवॊ मानुषॊ ऽयम इति परभुः 19 यश च मानुषमात्रॊ ऽयम इति बरूयात सुमन्दधीः हृषीकेशम अवज्ञानात तम आहुः पुरुषाधमम 20 यॊगिनं तं महात्मानं परविष्टं मानुषीं तनुम अवमन्येद वासुदेवं तम आहुस तामसं जनाः 21 देवं चराचरात्मानं शरीवत्साङ्कं सुवर्चसम पद्मनाभं न जानाति तम आहुस तामसं जनाः 22 किरीटकौस्तुभ धरं मित्राणाम अभयंकरम अवजानन महात्मानं घॊरे तमसि मज्जति 23 एवं विदित्वा तत्त्वार्थं लॊकानाम ईश्वरेश्वरः वासुदेवॊ नमः कार्यः सर्वलॊकैः सुरॊत्तमाः 24 एवम उक्त्वा स भगवान सर्वान देवगणान पुरा विसृज्य सर्वलॊकात्मा जगाम भवनं सवकम 25 ततॊ देवाः स गन्धर्वा मुनयॊ ऽपसरसॊ ऽपि च कथां तां बरह्मणा गीतां शरुत्वा परीता दिवं ययुः 26 एतच छरुतं मया तात ऋषीणां भावितात्मना वासुदेवं कथयतां समवाये पुरातनम 27 जामदग्न्यस्य रामस्य मार्कण्डेयस्य धीमतः वयास नारदयॊश चापि शरुतं शरुतविशारद 28 एतम अर्थं च विज्ञाय शरुत्वा च परभुम अव्ययम वासुदेवं महात्मानं लॊकानाम ईश्वरेश्वरम 29 यस्यासाव आत्मजॊ बरह्मा सर्वस्य जगतः पिता कथं न वासुदेवॊ ऽयम अर्च्यश चेज्यश च मानवैः 30 वारितॊ ऽसि पुरा तात मुनिभिर वेदपारगैः मा गच्छ संयुगं तेन वासुदेवेन धीमता मा पाण्डवैः सार्थम इति तच च मॊहान न बुध्यसे 31 मन्ये तवां राक्षसं करूरं तथा चासि तमॊवृतः यस्माद दविषसि गॊविन्दं पाण्डवं च धनंजयम नरनारायणौ देवौ नान्यॊ दविष्याद धि मानवः 32 तस्माद बरवीमि ते राजन्न एष वै शाश्वतॊ ऽवययः सर्वलॊकमयॊ नित्यः शास्ता धाता धरॊ धरुवः 33 लॊकान धारयते यस तरींश चराचरगुरुः परभुः यॊद्धा जयश च जेता च सर्वप्रकृतिर ईश्वरः 34 राजन सत्त्वमयॊ हय एष तमॊ रागविवर्जितः यतः कृष्णस ततॊ धर्मॊ यतॊ धर्मस ततॊ जयः 35 तस्य माहात्म्य यॊगेन यॊगेनात्मन एव च धृताः पाण्डुसुता राजञ जयश चैषां भविष्यति 36 शरेयॊ युक्तां सदा बुद्धिं पाण्डवानां दधाति यः बलं चैव रणे नित्यं भयेभ्यश चैव रक्षति 37 स एष शाश्वतॊ देवः सर्वगुह्यमयः शिवः वासुदेव इति जञेयॊ यन मां पृच्छसि भारत 38 बराह्मणैः कषत्रियैर वैश्यैः शूद्रैश च कृतलक्षणैः सेव्यते ऽभयर्च्यते चैव नित्ययुक्तैः सवकर्मभिः 39 दवापरस्य युगस्यान्ते आदौ कलियुगस्य च सात्वतं विधिम आस्थाय गीतः संकर्षणेन यः 40 स एष सर्वासुरमर्त्यलॊकं; समुद्रकक्ष्यान्तरिताः पुरीश च युगे युगे मानुषं चैव वासं; पुनः पुनः सृजते वासुदेवः |
1
[bhs] tataḥ sa bhagavān devo lokānāṃ parameśvaraḥ brahmāṇaṃ pratyuvācedaṃ snigdhagambhīrayā girā 2 viditaṃ tāta yogān me sarvam etat tavepsitam tathā tad bhavitety uktvā tatraivāntaradhīyata 3 tato devarṣigandharvā vismayaṃ paramaṃ gatāḥ kautūhalaparāḥ sarve pitāmaham athābruvan 4 ko nv ayaṃ yo bhagavatā praṇamya vinayād vibho vāgbhiḥ stuto variṣṭhābhiḥ śrotum icchāma taṃ vayam 5 evam uktas tu bhagavān pratyuvāca pitāmahaḥ devabrahmarṣigandharvān sarvān madhurayā girā 6 yat tatparaṃ bhaviṣyaṃ ca bhavitavyaṃ ca yat param bhūtātmā yaḥ prabhuś caiva brahma yac ca paraṃ padam 7 tenāsmi kṛtasaṃvādaḥ prasannena surarṣabhāḥ jagato 'nugrahārthāya yācito me jagatpatiḥ 8 mānuṣaṃ lokam ātiṣṭha vāsudeva iti śrutaḥ asurāṇāṃ vadhārthāya saṃbhavasva mahītale 9 saṃgrāme nihatā ye te daityadānavarākṣasāḥ ta ime nṛṣu saṃbhūtā ghorarūpā mahābalāḥ 10 teṣāṃ vadhārthaṃ bhagavān nareṇa sahito vaśī mānuṣīṃ yonim āsthāya cariṣyati mahītale 11 naranārāyaṇau yau tau purāṇāv ṛṣisattamau sahitau mānuṣe loke saṃbhūtāv amitadyutī 12 ajeyau samare yattau sahitāv amarair api mūḍhās tv etau na jānanti naranārāyaṇāv ṛṣī 13 tasyāham ātmajo brahmā sarvasya jagataḥ patiḥ vāsudevo 'rcanīyo vaḥ sarvalokamaheśvaraḥ 14 tathā manuṣyo 'yam iti kadā cit surasattamāḥ nāvajñeyo mahāvīryaḥ śaṅkhacakragadādharaḥ 15 etat paramakaṃ guhyam etat paramakaṃ yaśaḥ etat paramakaṃ brahma etat paramakaṃ yaśaḥ 16 etad akṣaram avyaktam etat tac chāśvataṃ mahat etat puruṣasaṃjñaṃ vai gīyate jñāyate na ca 17 etat paramakaṃ teja etat paramakaṃ sukham etat paramakaṃ satyaṃ kīrtitaṃ viśvakarmaṇā 18 tasmāt sarvaiḥ suraiḥ sendrair lokaiś cāmitavikramaḥ nāvajñeyo vāsudevo mānuṣo 'yam iti prabhuḥ 19 yaś ca mānuṣamātro 'yam iti brūyāt sumandadhīḥ hṛṣīkeśam avajñānāt tam āhuḥ puruṣādhamam 20 yoginaṃ taṃ mahātmānaṃ praviṣṭaṃ mānuṣīṃ tanum avamanyed vāsudevaṃ tam āhus tāmasaṃ janāḥ 21 devaṃ carācarātmānaṃ śrīvatsāṅkaṃ suvarcasam padmanābhaṃ na jānāti tam āhus tāmasaṃ janāḥ 22 kirīṭakaustubha dharaṃ mitrāṇām abhayaṃkaram avajānan mahātmānaṃ ghore tamasi majjati 23 evaṃ viditvā tattvārthaṃ lokānām īśvareśvaraḥ vāsudevo namaḥ kāryaḥ sarvalokaiḥ surottamāḥ 24 evam uktvā sa bhagavān sarvān devagaṇān purā visṛjya sarvalokātmā jagāma bhavanaṃ svakam 25 tato devāḥ sa gandharvā munayo 'psaraso 'pi ca kathāṃ tāṃ brahmaṇā gītāṃ śrutvā prītā divaṃ yayuḥ 26 etac chrutaṃ mayā tāta ṛṣīṇāṃ bhāvitātmanā vāsudevaṃ kathayatāṃ samavāye purātanam 27 jāmadagnyasya rāmasya mārkaṇḍeyasya dhīmataḥ vyāsa nāradayoś cāpi śrutaṃ śrutaviśārada 28 etam arthaṃ ca vijñāya śrutvā ca prabhum avyayam vāsudevaṃ mahātmānaṃ lokānām īśvareśvaram 29 yasyāsāv ātmajo brahmā sarvasya jagataḥ pitā kathaṃ na vāsudevo 'yam arcyaś cejyaś ca mānavaiḥ 30 vārito 'si purā tāta munibhir vedapāragaiḥ mā gaccha saṃyugaṃ tena vāsudevena dhīmatā mā pāṇḍavaiḥ sārtham iti tac ca mohān na budhyase 31 manye tvāṃ rākṣasaṃ krūraṃ tathā cāsi tamovṛtaḥ yasmād dviṣasi govindaṃ pāṇḍavaṃ ca dhanaṃjayam naranārāyaṇau devau nānyo dviṣyād dhi mānavaḥ 32 tasmād bravīmi te rājann eṣa vai śāśvato 'vyayaḥ sarvalokamayo nityaḥ śāstā dhātā dharo dhruvaḥ 33 lokān dhārayate yas trīṃś carācaraguruḥ prabhuḥ yoddhā jayaś ca jetā ca sarvaprakṛtir īśvaraḥ 34 rājan sattvamayo hy eṣa tamo rāgavivarjitaḥ yataḥ kṛṣṇas tato dharmo yato dharmas tato jayaḥ 35 tasya māhātmya yogena yogenātmana eva ca dhṛtāḥ pāṇḍusutā rājañ jayaś caiṣāṃ bhaviṣyati 36 śreyo yuktāṃ sadā buddhiṃ pāṇḍavānāṃ dadhāti yaḥ balaṃ caiva raṇe nityaṃ bhayebhyaś caiva rakṣati 37 sa eṣa śāśvato devaḥ sarvaguhyamayaḥ śivaḥ vāsudeva iti jñeyo yan māṃ pṛcchasi bhārata 38 brāhmaṇaiḥ kṣatriyair vaiśyaiḥ śūdraiś ca kṛtalakṣaṇaiḥ sevyate 'bhyarcyate caiva nityayuktaiḥ svakarmabhiḥ 39 dvāparasya yugasyānte ādau kaliyugasya ca sātvataṃ vidhim āsthāya gītaḥ saṃkarṣaṇena yaḥ 40 sa eṣa sarvāsuramartyalokaṃ; samudrakakṣyāntaritāḥ purīś ca yuge yuge mānuṣaṃ caiva vāsaṃ; punaḥ punaḥ sṛjate vāsudevaḥ |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 6
Chapter 63
|
1
[दुर] वासुदेवॊ महद भूतं सर्वलॊकेषु कथ्यते तस्यागमं परतिष्ठां च जञातुम इच्छे पितामह 2 [भस] वासुदेवॊ महद भूतं संभूतं सह दैवतैः न परं पुण्डरीकाक्षाद दृश्यते भरतर्षभ मार्कण्डेयश च गॊविन्दं कथयत्य अद्भुतं महत 3 सर्वभूतानि भूतात्मा महात्मा पुरुषॊत्तमः आपॊ वायुश च तेजश च तरयम एतद अकल्पयत 4 स सृष्ट्वा पृथिवीं देवः सर्वलॊकेश्वरः परभुः अप्सु वै शयनं चक्रे महात्मा पुरुषॊत्तमः सर्वतॊयमयॊ देवॊ यॊगात सुष्वाप तत्र ह 5 मुखतः सॊ ऽगनिम असृजत पराणाद वायुम अथापि च सरस्वतीं च वेदांश च मनसः ससृजे ऽचयुतः 6 एष लॊकान ससर्जादौ देवांश चर्षिगणैः सह निधनं चैव मृत्युं च परजानां परभवॊ ऽवययः 7 एष धर्मश च धर्मज्ञॊ वरदः सर्वकामदः एष कर्ता च कार्यं च पूर्वदेवः सवयंप्रभुः 8 भूतं भव्यं भविष्यच च पूर्वम एतद अकल्पयत उभे संध्ये दिशः खं च नियमं च जनार्दनः 9 ऋषींश चैव हि गॊविन्दस तपश चैवानु कल्पयत सरष्टारं जगतश चापि महात्मा परभुर अव्ययः 10 अग्रजं सर्वभूतानां संकर्षणम अकल्पयत शेषं चाकल्पयद देवम अनन्तम इति यं विदुः 11 यॊ धारयति भूतानि धरां चेमां स पर्वताम धयानयॊगेन विप्राश च तं वदन्ति महौजसम 12 कर्ण सरॊत उद्भवं चापि मधुं नाम महासुरम तम उग्रम उग्रकर्माणम उग्रां बुद्धिं समास्थितम बरह्मणॊ ऽपचितिं कुर्वञ जघान पुरुषॊत्तमः 13 तस्य तात वधाद एव देवदानव मानवाः मधुसूदनम इत्य आहुर ऋषयश च जनार्दनम वराहश चैव सिंहश च तरिविक्रम गतिः परभुः 14 एष माता पिता चैव सर्वेषां पराणिनां हरिः परं हि पुण्डरीकाक्षान न भूतं न भविष्यति 15 मुखतॊ ऽसृजद बराह्मणान बाहुभ्यां कषत्रियांस तथा वैश्यांश चाप्य उरुतॊ राजञ शूद्रान पद्भ्यां तथैव च तपसा नियतॊ देवॊ निधानं सर्वदेहिनाम 16 बरह्मभूतम अमावास्यां पौर्णमास्यां तथैव च यॊगभूतं परिचरन केशवं महद आप्नुयात 17 केशवः परमं तेजः सर्वलॊकपितामहः एवम आहुर हृषीकेशं मुनयॊ वै नराधिप 18 एवम एनं विजानीहि आचार्यं पितरं गुरुम कृष्णॊ यस्य परसीदेत लॊकास तेनाक्षया जिताः 19 यश चैवैनं भयस्थाने केशवं शरणं वरजेत सदा नरः पठंश चेदं सवस्तिमान स सुखी भवेत 20 ये च कृष्णं परपद्यन्ते ते न मुह्यन्ति मानवाः भये महति ये मग्नाः पाति नित्यं जनार्दनः 21 एतद युधिष्ठिरॊ जञात्वा याथातथ्येन भारत सर्वात्मना महात्मानं केशवं जगद ईश्वरम परपन्नः शरणं राजन यॊगानाम ईश्वरं परभुम |
1
[dur] vāsudevo mahad bhūtaṃ sarvalokeṣu kathyate tasyāgamaṃ pratiṣṭhāṃ ca jñātum icche pitāmaha 2 [bhs] vāsudevo mahad bhūtaṃ saṃbhūtaṃ saha daivataiḥ na paraṃ puṇḍarīkākṣād dṛśyate bharatarṣabha mārkaṇḍeyaś ca govindaṃ kathayaty adbhutaṃ mahat 3 sarvabhūtāni bhūtātmā mahātmā puruṣottamaḥ āpo vāyuś ca tejaś ca trayam etad akalpayat 4 sa sṛṣṭvā pṛthivīṃ devaḥ sarvalokeśvaraḥ prabhuḥ apsu vai śayanaṃ cakre mahātmā puruṣottamaḥ sarvatoyamayo devo yogāt suṣvāpa tatra ha 5 mukhataḥ so 'gnim asṛjat prāṇād vāyum athāpi ca sarasvatīṃ ca vedāṃś ca manasaḥ sasṛje 'cyutaḥ 6 eṣa lokān sasarjādau devāṃś carṣigaṇaiḥ saha nidhanaṃ caiva mṛtyuṃ ca prajānāṃ prabhavo 'vyayaḥ 7 eṣa dharmaś ca dharmajño varadaḥ sarvakāmadaḥ eṣa kartā ca kāryaṃ ca pūrvadevaḥ svayaṃprabhuḥ 8 bhūtaṃ bhavyaṃ bhaviṣyac ca pūrvam etad akalpayat ubhe saṃdhye diśaḥ khaṃ ca niyamaṃ ca janārdanaḥ 9 ṛṣīṃś caiva hi govindas tapaś caivānu kalpayat sraṣṭāraṃ jagataś cāpi mahātmā prabhur avyayaḥ 10 agrajaṃ sarvabhūtānāṃ saṃkarṣaṇam akalpayat śeṣaṃ cākalpayad devam anantam iti yaṃ viduḥ 11 yo dhārayati bhūtāni dharāṃ cemāṃ sa parvatām dhyānayogena viprāś ca taṃ vadanti mahaujasam 12 karṇa srota udbhavaṃ cāpi madhuṃ nāma mahāsuram tam ugram ugrakarmāṇam ugrāṃ buddhiṃ samāsthitam brahmaṇo 'pacitiṃ kurvañ jaghāna puruṣottamaḥ 13 tasya tāta vadhād eva devadānava mānavāḥ madhusūdanam ity āhur ṛṣayaś ca janārdanam varāhaś caiva siṃhaś ca trivikrama gatiḥ prabhuḥ 14 eṣa mātā pitā caiva sarveṣāṃ prāṇināṃ hariḥ paraṃ hi puṇḍarīkākṣān na bhūtaṃ na bhaviṣyati 15 mukhato 'sṛjad brāhmaṇān bāhubhyāṃ kṣatriyāṃs tathā vaiśyāṃś cāpy uruto rājañ śūdrān padbhyāṃ tathaiva ca tapasā niyato devo nidhānaṃ sarvadehinām 16 brahmabhūtam amāvāsyāṃ paurṇamāsyāṃ tathaiva ca yogabhūtaṃ paricaran keśavaṃ mahad āpnuyāt 17 keśavaḥ paramaṃ tejaḥ sarvalokapitāmahaḥ evam āhur hṛṣīkeśaṃ munayo vai narādhipa 18 evam enaṃ vijānīhi ācāryaṃ pitaraṃ gurum kṛṣṇo yasya prasīdeta lokās tenākṣayā jitāḥ 19 yaś caivainaṃ bhayasthāne keśavaṃ śaraṇaṃ vrajet sadā naraḥ paṭhaṃś cedaṃ svastimān sa sukhī bhavet 20 ye ca kṛṣṇaṃ prapadyante te na muhyanti mānavāḥ bhaye mahati ye magnāḥ pāti nityaṃ janārdanaḥ 21 etad yudhiṣṭhiro jñātvā yāthātathyena bhārata sarvātmanā mahātmānaṃ keśavaṃ jagad īśvaram prapannaḥ śaraṇaṃ rājan yogānām īśvaraṃ prabhum |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 6
Chapter 64
|
1
[भस] शृणु चेदं महाराज बरह्मभूतस्तवं मम बरह्मर्षिभिश च देवैश च यः पुरा कथितॊ भुवि 2 साध्यानाम अपि देवानां देवदेवेश्वरः परभुः लॊकभावन भावज्ञ इति तवां नारदॊ ऽबरवीत भूतं भव्यं भविष्यं च मार्कण्डेयॊ ऽभयुवाच ह 3 यज्ञानां चैव यज्ञं तवां तपश च तपसाम अपि देवानाम अपि देवं च तवाम आह भगवान भृगुः पुराणे भैरवं रूपं विष्णॊ भूतपते ति वै 4 वासुदेवॊ वसूनां तवं शक्रं सथापयिता तथा देवदेवॊ ऽसि देवानाम इति दवैपायनॊ ऽबरवीत 5 पूर्वे परजा निसर्गेषु दक्षम आहुः परजापतिम सरष्टारं सर्वभूतानाम अङ्गिरास तवां ततॊ ऽबरवीत 6 अव्यक्तं ते शरीरॊत्थं वयक्तं ते मनसि सथितम देवा वाक संभवाश चेति देवलस तव असितॊ ऽबरवीत 7 शिरसा ते दिवं वयाप्तं बाहुभ्यां पृथिवी धृता जठरं ते तरयॊ लॊकाः पुरुषॊ ऽसि सनातनः 8 एवं तवाम अभिजानन्ति तपसा भविता नराः आत्मदर्शनतृप्तानाम ऋषीणां चापि सत्तमः 9 राजर्षीणाम उदाराणाम आहवेष्व अनिवर्तिनाम सर्वधर्मप्रधानानां तवं गतिर मधुसूदन 10 एष ते विस्तरस तात संक्षेपश च परकीर्तितः केशवस्य यथातत्त्वं सुप्रीतॊ भव केशवे 11 [स] पुण्यं शरुत्वैतद आख्यानं महाराज सुतस तव केशवं बहु मेने स पाण्डवांश च महारथान 12 तम अब्रवीन महाराज भीष्मः शांतनवः पुनः माहात्म्यं ते शरुतं राजन केशवस्य महात्मनः 13 नरस्य च यथातत्त्वं यन मां तवं परिपृच्छसि यदर्थं नृषु संभूतौ नरनारायणाव उभौ 14 अवध्यौ च यथा वीरौ संयुगेष्व अपराजितौ यथा च पाण्डवा राजन्न अगम्या युधि कस्य चित 15 परीतिमान हि दृढं कृष्णः पाण्डवेषु यशस्विषु तस्माद बरवीमि राजेन्द्र शमॊ भवतु पाण्डवैः 16 पृथिवीं भुङ्क्ष्व सहितॊ भरातृभिर बलिभिर वशी नरनारायणौ देवाव अवज्ञाय नशिष्यसि 17 एवम उक्त्वा तव पिता तूष्णीम आसीद विशां पते वयसर्जयच च राजानं शयनं च विवेश ह 18 राजापि शिबिरं परायात परणिपत्य महात्मने शिश्ये च शयने शुभ्रे तां रात्रिं भरतर्षभ |
1
[bhs] śṛṇu cedaṃ mahārāja brahmabhūtastavaṃ mama brahmarṣibhiś ca devaiś ca yaḥ purā kathito bhuvi 2 sādhyānām api devānāṃ devadeveśvaraḥ prabhuḥ lokabhāvana bhāvajña iti tvāṃ nārado 'bravīt bhūtaṃ bhavyaṃ bhaviṣyaṃ ca mārkaṇḍeyo 'bhyuvāca ha 3 yajñānāṃ caiva yajñaṃ tvāṃ tapaś ca tapasām api devānām api devaṃ ca tvām āha bhagavān bhṛguḥ purāṇe bhairavaṃ rūpaṃ viṣṇo bhūtapate ti vai 4 vāsudevo vasūnāṃ tvaṃ śakraṃ sthāpayitā tathā devadevo 'si devānām iti dvaipāyano 'bravīt 5 pūrve prajā nisargeṣu dakṣam āhuḥ prajāpatim sraṣṭāraṃ sarvabhūtānām aṅgirās tvāṃ tato 'bravīt 6 avyaktaṃ te śarīrotthaṃ vyaktaṃ te manasi sthitam devā vāk saṃbhavāś ceti devalas tv asito 'bravīt 7 śirasā te divaṃ vyāptaṃ bāhubhyāṃ pṛthivī dhṛtā jaṭharaṃ te trayo lokāḥ puruṣo 'si sanātanaḥ 8 evaṃ tvām abhijānanti tapasā bhavitā narāḥ ātmadarśanatṛptānām ṛṣīṇāṃ cāpi sattamaḥ 9 rājarṣīṇām udārāṇām āhaveṣv anivartinām sarvadharmapradhānānāṃ tvaṃ gatir madhusūdana 10 eṣa te vistaras tāta saṃkṣepaś ca prakīrtitaḥ keśavasya yathātattvaṃ suprīto bhava keśave 11 [s] puṇyaṃ śrutvaitad ākhyānaṃ mahārāja sutas tava keśavaṃ bahu mene sa pāṇḍavāṃś ca mahārathān 12 tam abravīn mahārāja bhīṣmaḥ śāṃtanavaḥ punaḥ māhātmyaṃ te śrutaṃ rājan keśavasya mahātmanaḥ 13 narasya ca yathātattvaṃ yan māṃ tvaṃ paripṛcchasi yadarthaṃ nṛṣu saṃbhūtau naranārāyaṇāv ubhau 14 avadhyau ca yathā vīrau saṃyugeṣv aparājitau yathā ca pāṇḍavā rājann agamyā yudhi kasya cit 15 prītimān hi dṛḍhaṃ kṛṣṇaḥ pāṇḍaveṣu yaśasviṣu tasmād bravīmi rājendra śamo bhavatu pāṇḍavaiḥ 16 pṛthivīṃ bhuṅkṣva sahito bhrātṛbhir balibhir vaśī naranārāyaṇau devāv avajñāya naśiṣyasi 17 evam uktvā tava pitā tūṣṇīm āsīd viśāṃ pate vyasarjayac ca rājānaṃ śayanaṃ ca viveśa ha 18 rājāpi śibiraṃ prāyāt praṇipatya mahātmane śiśye ca śayane śubhre tāṃ rātriṃ bharatarṣabha |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 6
Chapter 65
|
1
[स] वयुषितायां च शर्वर्याम उदिते च दिवाकरे उभे सेने महाराज युद्धायैव समीयतुः 2 अभ्यधावंश च संक्रुद्धाः परस्परजिगीषवः ते सर्वे सहिता युद्धे समालॊक्य परस्परम 3 पाण्डवा धार्तराष्ट्राश च राजन दुर्मन्त्रिते तव वयूहौ च वयूह्य संरब्धाः संप्रयुद्धाः परहारिणः 4 अरक्षन मकरव्यूहं भीष्मॊ राजन समन्ततः तथैव पाण्डवा राजन्न अरक्षन वयूहम आत्मनः 5 स निर्ययौ रथानीकं पिता देवव्रतस तव महता रथवंशेन संवृतॊ रथिनां वरः 6 इतरेतरम अन्वीयुर यथाभागम अवस्थिताः रथिनः पत्तयश चैव दन्तिनः सादिनस तथा 7 तान दृष्ट्वा परॊद्यतान संख्ये पाण्डवाश च यशस्विनः शयेनेन वयूह राजेन तेनाजय्येन संयुगे 8 अशॊभत मुखे तस्य भीमसेनॊ महाबलः नेत्रे शिखण्डी दुर्धर्षे धृष्टद्युम्नश च पार्षतः 9 शीर्षं तस्याभवद वीरः सात्यकिः सत्यविक्रमः विधुन्वन गाण्डिवं पार्थॊ गरीवायाम अभवत तदा 10 अक्षौहिण्या समग्रा या वामपक्षॊ ऽभवत तदा महात्मा दरुपदः शरीमान सह पुत्रेण संयुगे 11 दक्षिणश चाभवत पक्षः कैकेयॊ ऽकषौहिणीपतिः पृष्ठतॊ दरौपदेयाश च सौभद्रश चापि वीर्यवान 12 पृष्ठे समभवच छरीमान सवयं राजा युधिष्ठिरः भरातृभ्यां सहितॊ धीमान यमाभ्यां चारु विक्रमः 13 परविश्य तु रणे भीमॊ मकरं मुखतस तदा भीष्मम आसाद्य संग्रामे छादयाम आस सायकैः 14 ततॊ भीष्मॊ महास्त्राणि पातयाम आस भारत मॊहयन पाण्डुपुत्राणां वयूढं सैन्यं महाहवे 15 संमुह्यति तदा सैन्ये तवरमाणॊ धनंजयः भीष्मं शरसहस्रेण विव्याध रणमूर्धनि 16 परिसंवार्य चास्त्राणि भीष्म मुक्तानि संयुगे सवेनानीकेन हृष्टेन युद्धाय समवस्थितः 17 ततॊ दुर्यॊधनॊ राजा भारद्वाजम अभाषत पूर्वं दृष्ट्वा वधं घॊरं बलस्य बलिनां वरः भरातॄणां च वधं युद्धे समरमाणॊ महारथः 18 आचार्य सततं तवं हि हितकामॊ ममानघ वयं हि तवां समाश्रित्य भीष्मं चैव पितामहम 19 देवान अपि रणे जेतुं परार्थयामॊ न संशयः किम उ पाण्डुसुतान युद्धे हीनवीर्यपराक्रमान 20 एवम उक्तस ततॊ दरॊणस तव पुत्रेण मारिष अभिनत पाण्डवानीकं परेक्षमाणस्य सात्यकेः 21 सात्यकिस तु तदा दरॊणं वारयाम आस भारत ततः परववृते युद्धं तुमुलं लॊमहर्षणम 22 शैनेयं तु रणे करुद्धॊ भारद्वाजः परतापवान अविध्यन निशितैर बाणैर जत्रु देशे हसन्न इव 23 भीमसेनस ततः करुद्धॊ भारद्वाजम अविध्यत संरक्षन सात्यकिं राजन दरॊणाच छस्त्रभृतां वरात 24 ततॊ दरॊणश च भीष्मश च तथा शल्यश च मारिष भीमसेनं रणे करुद्धाश छादयां चक्रिरे शरैः 25 तत्राभिमन्युः संक्रुद्धॊ दरौपदेयाश च मारिष विव्यधुर निशितैर बाणैः सर्वांस तान उद्यतायुधान 26 भीष्मद्रॊणौ च संक्रुद्धाव आपतन्तौ महाबलौ परत्युद्ययौ शिखण्डी तु महेष्वासॊ महाहवे 27 परगृह्य बलवद वीरॊ धनुर जलदनिस्वनम अभ्यवर्षच छरैस तूर्णं छादयानॊ दिवाकरम 28 शिखण्डिनं समासाद्य भरतानां पितामहः अवर्जयत संग्रामे सत्रीत्वं तस्यानुसंस्मरन 29 ततॊ दरॊणॊ महाराज अभ्यद्रवत तं रणे रक्षमाणस ततॊ भीष्मं तव पुत्रेण चॊदितः 30 शिखण्डी तु समासाद्य दरॊणं शस्त्रभृतां वरम अवर्जयत संग्रामे युगान्ताग्निम इवॊल्बणम 31 ततॊ बलेन महता पुत्रस तव विशां पते जुगॊप भीष्मम आसाद्य परार्थयानॊ महद यशः 32 तथैव पाण्डवा राजन पुरस्कृत्य धनंजयम भीष्मम एवाभ्यवर्तन्त जये कृत्वा दृढां मतिम 33 तद युद्धम अभवद घॊरं देवानां दानवैर इव जयं च काङ्क्षतां नित्यं यशश च परमाद्भुतम |
1
[s] vyuṣitāyāṃ ca śarvaryām udite ca divākare ubhe sene mahārāja yuddhāyaiva samīyatuḥ 2 abhyadhāvaṃś ca saṃkruddhāḥ parasparajigīṣavaḥ te sarve sahitā yuddhe samālokya parasparam 3 pāṇḍavā dhārtarāṣṭrāś ca rājan durmantrite tava vyūhau ca vyūhya saṃrabdhāḥ saṃprayuddhāḥ prahāriṇaḥ 4 arakṣan makaravyūhaṃ bhīṣmo rājan samantataḥ tathaiva pāṇḍavā rājann arakṣan vyūham ātmanaḥ 5 sa niryayau rathānīkaṃ pitā devavratas tava mahatā rathavaṃśena saṃvṛto rathināṃ varaḥ 6 itaretaram anvīyur yathābhāgam avasthitāḥ rathinaḥ pattayaś caiva dantinaḥ sādinas tathā 7 tān dṛṣṭvā prodyatān saṃkhye pāṇḍavāś ca yaśasvinaḥ śyenena vyūha rājena tenājayyena saṃyuge 8 aśobhata mukhe tasya bhīmaseno mahābalaḥ netre śikhaṇḍī durdharṣe dhṛṣṭadyumnaś ca pārṣataḥ 9 śīrṣaṃ tasyābhavad vīraḥ sātyakiḥ satyavikramaḥ vidhunvan gāṇḍivaṃ pārtho grīvāyām abhavat tadā 10 akṣauhiṇyā samagrā yā vāmapakṣo 'bhavat tadā mahātmā drupadaḥ śrīmān saha putreṇa saṃyuge 11 dakṣiṇaś cābhavat pakṣaḥ kaikeyo 'kṣauhiṇīpatiḥ pṛṣṭhato draupadeyāś ca saubhadraś cāpi vīryavān 12 pṛṣṭhe samabhavac chrīmān svayaṃ rājā yudhiṣṭhiraḥ bhrātṛbhyāṃ sahito dhīmān yamābhyāṃ cāru vikramaḥ 13 praviśya tu raṇe bhīmo makaraṃ mukhatas tadā bhīṣmam āsādya saṃgrāme chādayām āsa sāyakaiḥ 14 tato bhīṣmo mahāstrāṇi pātayām āsa bhārata mohayan pāṇḍuputrāṇāṃ vyūḍhaṃ sainyaṃ mahāhave 15 saṃmuhyati tadā sainye tvaramāṇo dhanaṃjayaḥ bhīṣmaṃ śarasahasreṇa vivyādha raṇamūrdhani 16 parisaṃvārya cāstrāṇi bhīṣma muktāni saṃyuge svenānīkena hṛṣṭena yuddhāya samavasthitaḥ 17 tato duryodhano rājā bhāradvājam abhāṣata pūrvaṃ dṛṣṭvā vadhaṃ ghoraṃ balasya balināṃ varaḥ bhrātṝṇāṃ ca vadhaṃ yuddhe smaramāṇo mahārathaḥ 18 ācārya satataṃ tvaṃ hi hitakāmo mamānagha vayaṃ hi tvāṃ samāśritya bhīṣmaṃ caiva pitāmaham 19 devān api raṇe jetuṃ prārthayāmo na saṃśayaḥ kim u pāṇḍusutān yuddhe hīnavīryaparākramān 20 evam uktas tato droṇas tava putreṇa māriṣa abhinat pāṇḍavānīkaṃ prekṣamāṇasya sātyakeḥ 21 sātyakis tu tadā droṇaṃ vārayām āsa bhārata tataḥ pravavṛte yuddhaṃ tumulaṃ lomaharṣaṇam 22 śaineyaṃ tu raṇe kruddho bhāradvājaḥ pratāpavān avidhyan niśitair bāṇair jatru deśe hasann iva 23 bhīmasenas tataḥ kruddho bhāradvājam avidhyata saṃrakṣan sātyakiṃ rājan droṇāc chastrabhṛtāṃ varāt 24 tato droṇaś ca bhīṣmaś ca tathā śalyaś ca māriṣa bhīmasenaṃ raṇe kruddhāś chādayāṃ cakrire śaraiḥ 25 tatrābhimanyuḥ saṃkruddho draupadeyāś ca māriṣa vivyadhur niśitair bāṇaiḥ sarvāṃs tān udyatāyudhān 26 bhīṣmadroṇau ca saṃkruddhāv āpatantau mahābalau pratyudyayau śikhaṇḍī tu maheṣvāso mahāhave 27 pragṛhya balavad vīro dhanur jaladanisvanam abhyavarṣac charais tūrṇaṃ chādayāno divākaram 28 śikhaṇḍinaṃ samāsādya bharatānāṃ pitāmahaḥ avarjayata saṃgrāme strītvaṃ tasyānusaṃsmaran 29 tato droṇo mahārāja abhyadravata taṃ raṇe rakṣamāṇas tato bhīṣmaṃ tava putreṇa coditaḥ 30 śikhaṇḍī tu samāsādya droṇaṃ śastrabhṛtāṃ varam avarjayata saṃgrāme yugāntāgnim ivolbaṇam 31 tato balena mahatā putras tava viśāṃ pate jugopa bhīṣmam āsādya prārthayāno mahad yaśaḥ 32 tathaiva pāṇḍavā rājan puraskṛtya dhanaṃjayam bhīṣmam evābhyavartanta jaye kṛtvā dṛḍhāṃ matim 33 tad yuddham abhavad ghoraṃ devānāṃ dānavair iva jayaṃ ca kāṅkṣatāṃ nityaṃ yaśaś ca paramādbhutam |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 6
Chapter 66
|
1
[स] अकरॊत तुमुलं युद्धं भीष्मः शांतनवस तदा भीमसेन भयाद इच्छन पुत्रांस तारयितुं तव 2 पूर्वाह्णे तन महारौद्रं राज्ञां युद्धम अवर्तत कुरूणां पाण्डवानां च मुख्यशूर विनाशनम 3 तस्मिन्न आकुलसंग्रामे वर्तमाने महाभये अभवत तुमुलः शब्दः संस्पृशन गगनं महत 4 नदद्भिश च महानागैर हेषमाणैश च वाजिभिः भेरीशङ्खनिनादैश च तुमुलः समपद्यत 5 युयुत्सवस ते विक्रान्ता विजयाय महाबलाः अन्यॊन्यम अभिगर्जन्तॊ गॊष्ठेष्व इव महर्षभाः 6 शिरसां पात्यमानानां समरे निशितैः शरैः अश्मवृष्टिर इवाकाशे बभूव भरतर्षभ 7 कुण्डलॊष्णीष धारीणि जातरूपॊज्ज्वलानि च पतितानि सम दृश्यन्ते शिरांसि भरतर्षभ 8 विशिखॊन्मथितैर गात्रैर बाहुभिश च स कार्मुकैः स हस्ताभरणैश चान्यैर अभवच छादिता मही 9 कवचॊपहितैर गात्रैर हस्तैश च समलंकृतैः मुखैश च चन्द्रसंकाशै रक्तान्तनयनैः शुभैः 10 गजवाजिमनुष्याणां सर्वगात्रैश च भूपते आसीत सर्वा समाकीर्णा मुहूर्तेन वसुंधरा 11 रजॊमेघैश च तुमुलैः शस्त्रविद्युत परकाशितैः आयुधानां च निर्घॊषः सतनयित्नुसमॊ ऽभवत 12 स संप्रहारस तुमुलः कटुकः शॊणितॊदकः परावर्तत कुरूणां च पाण्डवानां च भारत 13 तस्मिन महाभये घॊरे तुमुले लॊमहर्षणे ववर्षुः शरवर्षाणि कषत्रिया युद्धदुर्मदाः 14 करॊशन्ति कुञ्जरास तत्र शरवर्ष परतापिताः तावकानां परेषां च संयुगे भरतॊत्तम अश्वाश च पर्यधावन्त हतारॊहा दिशॊ दश 15 उत्पत्य निपतन्त्य अन्ये शरघात परपीडिताः तावकानां परेषां च यॊधानां भरतर्षभ 16 अश्वानां कुञ्जराणां च रथानां चातिवर्तताम संघाताः सम परदृश्यन्ते तत्र तत्र विशां पते 17 गदाभिर असिभिः परासैर बाणैश च नतपर्वभिः जघ्नुः परस्परं तत्र कषत्रियाः कालचॊदिताः 18 अपरे बाहुभिर वीरा नियुद्ध कुशला युधि बहुधा समसज्जन्त आयसैः परिघैर इव 19 मुष्टिभिर जानुभिश चैव तलैश चैव विशां पते अन्यॊन्यं जघ्निरे वीरास तावकाः पाण्डवैः सह 20 विरथा रथिनश चात्र निस्त्रिंशवरधारिणः अन्यॊन्यम अभिधावन्त परस्परवधैषिणः 21 ततॊ दुर्यॊधनॊ राजा कलिङ्गैर बहुभिर वृतः पुरस्कृत्य रणे भीष्मं पाण्डवान अभ्यवर्तत 22 तथैव पाण्डवाः सर्वे परिवार्य वृकॊदरम भीष्मम अभ्यद्रवन करुद्धा रणे रभस वाहनाः |
1
[s] akarot tumulaṃ yuddhaṃ bhīṣmaḥ śāṃtanavas tadā bhīmasena bhayād icchan putrāṃs tārayituṃ tava 2 pūrvāhṇe tan mahāraudraṃ rājñāṃ yuddham avartata kurūṇāṃ pāṇḍavānāṃ ca mukhyaśūra vināśanam 3 tasminn ākulasaṃgrāme vartamāne mahābhaye abhavat tumulaḥ śabdaḥ saṃspṛśan gaganaṃ mahat 4 nadadbhiś ca mahānāgair heṣamāṇaiś ca vājibhiḥ bherīśaṅkhaninādaiś ca tumulaḥ samapadyata 5 yuyutsavas te vikrāntā vijayāya mahābalāḥ anyonyam abhigarjanto goṣṭheṣv iva maharṣabhāḥ 6 śirasāṃ pātyamānānāṃ samare niśitaiḥ śaraiḥ aśmavṛṣṭir ivākāśe babhūva bharatarṣabha 7 kuṇḍaloṣṇīṣa dhārīṇi jātarūpojjvalāni ca patitāni sma dṛśyante śirāṃsi bharatarṣabha 8 viśikhonmathitair gātrair bāhubhiś ca sa kārmukaiḥ sa hastābharaṇaiś cānyair abhavac chāditā mahī 9 kavacopahitair gātrair hastaiś ca samalaṃkṛtaiḥ mukhaiś ca candrasaṃkāśai raktāntanayanaiḥ śubhaiḥ 10 gajavājimanuṣyāṇāṃ sarvagātraiś ca bhūpate āsīt sarvā samākīrṇā muhūrtena vasuṃdharā 11 rajomeghaiś ca tumulaiḥ śastravidyut prakāśitaiḥ āyudhānāṃ ca nirghoṣaḥ stanayitnusamo 'bhavat 12 sa saṃprahāras tumulaḥ kaṭukaḥ śoṇitodakaḥ prāvartata kurūṇāṃ ca pāṇḍavānāṃ ca bhārata 13 tasmin mahābhaye ghore tumule lomaharṣaṇe vavarṣuḥ śaravarṣāṇi kṣatriyā yuddhadurmadāḥ 14 krośanti kuñjarās tatra śaravarṣa pratāpitāḥ tāvakānāṃ pareṣāṃ ca saṃyuge bharatottama aśvāś ca paryadhāvanta hatārohā diśo daśa 15 utpatya nipatanty anye śaraghāta prapīḍitāḥ tāvakānāṃ pareṣāṃ ca yodhānāṃ bharatarṣabha 16 aśvānāṃ kuñjarāṇāṃ ca rathānāṃ cātivartatām saṃghātāḥ sma pradṛśyante tatra tatra viśāṃ pate 17 gadābhir asibhiḥ prāsair bāṇaiś ca nataparvabhiḥ jaghnuḥ parasparaṃ tatra kṣatriyāḥ kālacoditāḥ 18 apare bāhubhir vīrā niyuddha kuśalā yudhi bahudhā samasajjanta āyasaiḥ parighair iva 19 muṣṭibhir jānubhiś caiva talaiś caiva viśāṃ pate anyonyaṃ jaghnire vīrās tāvakāḥ pāṇḍavaiḥ saha 20 virathā rathinaś cātra nistriṃśavaradhāriṇaḥ anyonyam abhidhāvanta parasparavadhaiṣiṇaḥ 21 tato duryodhano rājā kaliṅgair bahubhir vṛtaḥ puraskṛtya raṇe bhīṣmaṃ pāṇḍavān abhyavartata 22 tathaiva pāṇḍavāḥ sarve parivārya vṛkodaram bhīṣmam abhyadravan kruddhā raṇe rabhasa vāhanāḥ |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 6
Chapter 67
|
1
[स] दृष्ट्वा भीष्मेण संसक्तान भरातॄन अन्यांश च पार्थिवान तम अभ्यधावद गाङ्गेयम उद्यतास्त्रॊ धनंजयः 2 पाञ्चजन्यस्य निर्घॊषं धनुषॊ गाण्डिवस्य च धवजं च दृष्ट्वा पार्थस्य सर्वान नॊ भयम आविशत 3 असज्जमानं वृक्षेषु धूमकेतुम इवॊत्थितम बहुवर्णं च चित्रं च दिव्यं वानरलक्षणम अपश्याम महाराज धवजं गाण्डिवधन्वनः 4 विद्युतं मेघमध्यस्थां भराजमानाम इवाम्बरे ददृशुर गाण्डिवं यॊधा रुक्मपृष्ठं महारथे 5 अशुश्रुम भृशं चास्य शक्रस्येवाभिगर्जतः सुघॊरं तलयॊः शब्दं निघ्नतस तव वाहिनीम 6 चण्डवातॊ यथा मेघः स विद्युत सतनयित्नुमान दिशः संप्लावयन सर्वाः शरवर्षैः समन्ततः 7 अभ्यधावत गाङ्गेयं भैरवास्त्रॊ धनंजयः दिशं पराचीं परतीचीं च न जानीमॊ ऽसत्रमॊहिताः 8 कांदिग भूताः शरान्तपत्रा हतास्त्रा हतचेतसः अन्यॊन्यम अभिसंश्लिष्य यॊधास ते भरतर्षभ 9 भीष्मम एवाभिलीयन्त सह सर्वैस तवात्मजैः तेषाम आर्तायनम अभूद भीष्मः शंतनवॊ रणे 10 समुत्पतन्त वित्रस्ता रथेभ्यॊ रथिनस तदा सादिनश चाश्वपृष्ठेभ्यॊ भूमौ चापि पदातयः 11 शरुत्वा गाण्डीवनिर्घॊषं विस्फूर्जितम इवाशनेः सर्वसैन्यानि भीतानि वयवलीयन्त भारत 12 अथ काम्बॊजमुख्यैस तु बृहद्भिः शीघ्रगामिभिः गॊपानां बहुसाहस्रैर बलैर गॊवासनॊ वृतः 13 मद्रसौवीरगान्धारैस तरिगर्तैश च विशां पते सर्वकालिङ्गमुख्यैश च कलिङ्गाधिपतिर वृतः 14 नागा नरगणौघाश च दुःशासन पुरःसराः जयद्रथश च नृपतिः सहितः सर्वराजभिः 15 हयारॊह वराश चैव तत पुत्रेण चॊदिताः चतुर्दशसहस्राणि सौबलं पर्यवारयन 16 ततस ते सहिताः सर्वे विभक्तरथवाहनाः पाण्डवान समरे जग्मुस तावका भरतर्षभ 17 रथिभिर वारणैर अश्वैः पदातैश च समीरितम घॊरम आयॊधनं जज्ञे महाभ्रसदृशं रजः 18 तॊमरप्रासनाराच गजाश्वरथयॊधिनाम बलेन महता भीष्मः समसज्जत किरीटिना 19 आवन्त्यः काशिराजेन भीमसेनेन सैन्धवः अजातशत्रुर मद्राणाम ऋषभेण यशस्विना सह पुत्रः सहामात्यः शल्येन समसज्जत 20 विकर्णः सहदेवेन चित्रसेनः शिखण्डिना मत्स्या दुर्यॊधनं जग्मुः शकुनिं च विशां पते 21 दरुपदश चेकितानश च सात्यकिश च महारथः दरॊणेन समसज्जन्त सपुत्रेण महात्मना कृपश च कृतवर्मा च धृष्टकेतुम अभिद्रुतौ 22 एवं परजविताश्वानि भरान्तनागरथानि च सैन्यानि समसज्जन्त परयुद्धानि समन्ततः 23 निरभ्रे विद्युतस तीव्रा दिशश च रजसावृताः परादुरासन महॊल्काश च स निर्घाता विशां पते 24 परववौ च महावातः पांसुवर्षं पपात च नभस्य अन्तर्दधे सूर्यः सैन्येन रजसावृतः 25 परमॊहः सर्वसत्त्वानाम अतीव समपद्यत रजसा चाभिभूतानाम अस्त्रजालैश च तुद्यताम 26 वीरबाहुविषृष्टानां सर्वावरणभेदिनाम संघातः शरजालानां तुमुलः समपद्यत 27 परकाशं चक्रुर आकाशं युद्यतानि भुजॊत्तमैः नक्षत्रविमलाभानि शस्त्राणि भरतर्षभ 28 आर्षभाणि विचित्राणि रुक्मजालावृतानि च संपेतुर दिक्षु सर्वासु चर्माणि भरतर्षभ 29 सूर्यवर्णैश च निस्त्रिंशैः पात्यमानानि सर्वशः दिक्षु सर्वास्व अदृश्यन्त शरीराणि शिरांसि च 30 भग्नचक्राक्ष नीडाश च निपातितमहाध्वजाः हताश्वाः पृथिवीं जग्मुस तत्र तत्र महारथाः 31 परिपेतुर हयाश चात्र के चिच छत्रकृतव्रणाः रथान विपरिकर्षन्तॊ हतेषु रथयॊधिषु 32 शराहता भिन्नदेहा बद्धयॊक्त्रा हयॊत्तमाः युगानि पर्यकर्षन्त तत्र तत्र सम भारत 33 अदृश्यन्त ससूताश च साश्वाः स रथयॊधिनः एकेन बलिना राजन वारणेन हता रथाः 34 गन्धहस्तिमदस्रावम आघ्राय बहवॊ रणे संनिपाते बलौघानां वीतम आददिरे गजाः 35 स तॊमरमहामात्रैर निपतद्भिर गतासुभिः बभूवायॊधनं छन्नं नाराचाभिहतैर गजैः 36 संनिपाते बलौघानां परेषितैर वरवारणैः निपेतुर युधि संभग्नाः स यॊधाः स धवजा रथाः 37 नागराजॊपमैर हस्तैर नागैर आक्षिप्य संयुगे वयदृश्यन्त महाराज संभग्ना रथकूबराः 38 विशीर्णरथजालाश च केशेष्व आक्षिप्य दन्तिभिः दरुमशाखा इवाविध्य निष्पिष्टा रथिनॊ रणे 39 रथेषु च रथान युद्धे संसक्तान वरवारणाः विकर्षन्तॊ दिशः सर्वाः संपेतुः सर्वशब्दगाः 40 तेषां तथा कर्षतां च गजानां रूपम आबभौ सरःसु नलिनी जालं विषक्तम इव कर्षताम 41 एवं संछादितं तत्र बभूवायॊधनं महत सादिभिश च पदातैश च स धवजैश च महारथैः |
1
[s] dṛṣṭvā bhīṣmeṇa saṃsaktān bhrātṝn anyāṃś ca pārthivān tam abhyadhāvad gāṅgeyam udyatāstro dhanaṃjayaḥ 2 pāñcajanyasya nirghoṣaṃ dhanuṣo gāṇḍivasya ca dhvajaṃ ca dṛṣṭvā pārthasya sarvān no bhayam āviśat 3 asajjamānaṃ vṛkṣeṣu dhūmaketum ivotthitam bahuvarṇaṃ ca citraṃ ca divyaṃ vānaralakṣaṇam apaśyāma mahārāja dhvajaṃ gāṇḍivadhanvanaḥ 4 vidyutaṃ meghamadhyasthāṃ bhrājamānām ivāmbare dadṛśur gāṇḍivaṃ yodhā rukmapṛṣṭhaṃ mahārathe 5 aśuśruma bhṛśaṃ cāsya śakrasyevābhigarjataḥ sughoraṃ talayoḥ śabdaṃ nighnatas tava vāhinīm 6 caṇḍavāto yathā meghaḥ sa vidyut stanayitnumān diśaḥ saṃplāvayan sarvāḥ śaravarṣaiḥ samantataḥ 7 abhyadhāvata gāṅgeyaṃ bhairavāstro dhanaṃjayaḥ diśaṃ prācīṃ pratīcīṃ ca na jānīmo 'stramohitāḥ 8 kāṃdig bhūtāḥ śrāntapatrā hatāstrā hatacetasaḥ anyonyam abhisaṃśliṣya yodhās te bharatarṣabha 9 bhīṣmam evābhilīyanta saha sarvais tavātmajaiḥ teṣām ārtāyanam abhūd bhīṣmaḥ śaṃtanavo raṇe 10 samutpatanta vitrastā rathebhyo rathinas tadā sādinaś cāśvapṛṣṭhebhyo bhūmau cāpi padātayaḥ 11 śrutvā gāṇḍīvanirghoṣaṃ visphūrjitam ivāśaneḥ sarvasainyāni bhītāni vyavalīyanta bhārata 12 atha kāmbojamukhyais tu bṛhadbhiḥ śīghragāmibhiḥ gopānāṃ bahusāhasrair balair govāsano vṛtaḥ 13 madrasauvīragāndhārais trigartaiś ca viśāṃ pate sarvakāliṅgamukhyaiś ca kaliṅgādhipatir vṛtaḥ 14 nāgā naragaṇaughāś ca duḥśāsana puraḥsarāḥ jayadrathaś ca nṛpatiḥ sahitaḥ sarvarājabhiḥ 15 hayāroha varāś caiva tata putreṇa coditāḥ caturdaśasahasrāṇi saubalaṃ paryavārayan 16 tatas te sahitāḥ sarve vibhaktarathavāhanāḥ pāṇḍavān samare jagmus tāvakā bharatarṣabha 17 rathibhir vāraṇair aśvaiḥ padātaiś ca samīritam ghoram āyodhanaṃ jajñe mahābhrasadṛśaṃ rajaḥ 18 tomaraprāsanārāca gajāśvarathayodhinām balena mahatā bhīṣmaḥ samasajjat kirīṭinā 19 āvantyaḥ kāśirājena bhīmasenena saindhavaḥ ajātaśatrur madrāṇām ṛṣabheṇa yaśasvinā saha putraḥ sahāmātyaḥ śalyena samasajjata 20 vikarṇaḥ sahadevena citrasenaḥ śikhaṇḍinā matsyā duryodhanaṃ jagmuḥ śakuniṃ ca viśāṃ pate 21 drupadaś cekitānaś ca sātyakiś ca mahārathaḥ droṇena samasajjanta saputreṇa mahātmanā kṛpaś ca kṛtavarmā ca dhṛṣṭaketum abhidrutau 22 evaṃ prajavitāśvāni bhrāntanāgarathāni ca sainyāni samasajjanta prayuddhāni samantataḥ 23 nirabhre vidyutas tīvrā diśaś ca rajasāvṛtāḥ prādurāsan maholkāś ca sa nirghātā viśāṃ pate 24 pravavau ca mahāvātaḥ pāṃsuvarṣaṃ papāta ca nabhasy antardadhe sūryaḥ sainyena rajasāvṛtaḥ 25 pramohaḥ sarvasattvānām atīva samapadyata rajasā cābhibhūtānām astrajālaiś ca tudyatām 26 vīrabāhuviṣṛṣṭānāṃ sarvāvaraṇabhedinām saṃghātaḥ śarajālānāṃ tumulaḥ samapadyata 27 prakāśaṃ cakrur ākāśaṃ yudyatāni bhujottamaiḥ nakṣatravimalābhāni śastrāṇi bharatarṣabha 28 ārṣabhāṇi vicitrāṇi rukmajālāvṛtāni ca saṃpetur dikṣu sarvāsu carmāṇi bharatarṣabha 29 sūryavarṇaiś ca nistriṃśaiḥ pātyamānāni sarvaśaḥ dikṣu sarvāsv adṛśyanta śarīrāṇi śirāṃsi ca 30 bhagnacakrākṣa nīḍāś ca nipātitamahādhvajāḥ hatāśvāḥ pṛthivīṃ jagmus tatra tatra mahārathāḥ 31 paripetur hayāś cātra ke cic chatrakṛtavraṇāḥ rathān viparikarṣanto hateṣu rathayodhiṣu 32 śarāhatā bhinnadehā baddhayoktrā hayottamāḥ yugāni paryakarṣanta tatra tatra sma bhārata 33 adṛśyanta sasūtāś ca sāśvāḥ sa rathayodhinaḥ ekena balinā rājan vāraṇena hatā rathāḥ 34 gandhahastimadasrāvam āghrāya bahavo raṇe saṃnipāte balaughānāṃ vītam ādadire gajāḥ 35 sa tomaramahāmātrair nipatadbhir gatāsubhiḥ babhūvāyodhanaṃ channaṃ nārācābhihatair gajaiḥ 36 saṃnipāte balaughānāṃ preṣitair varavāraṇaiḥ nipetur yudhi saṃbhagnāḥ sa yodhāḥ sa dhvajā rathāḥ 37 nāgarājopamair hastair nāgair ākṣipya saṃyuge vyadṛśyanta mahārāja saṃbhagnā rathakūbarāḥ 38 viśīrṇarathajālāś ca keśeṣv ākṣipya dantibhiḥ drumaśākhā ivāvidhya niṣpiṣṭā rathino raṇe 39 ratheṣu ca rathān yuddhe saṃsaktān varavāraṇāḥ vikarṣanto diśaḥ sarvāḥ saṃpetuḥ sarvaśabdagāḥ 40 teṣāṃ tathā karṣatāṃ ca gajānāṃ rūpam ābabhau saraḥsu nalinī jālaṃ viṣaktam iva karṣatām 41 evaṃ saṃchāditaṃ tatra babhūvāyodhanaṃ mahat sādibhiś ca padātaiś ca sa dhvajaiś ca mahārathaiḥ |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 6
Chapter 68
|
1
[स] शिखण्डी सह मत्स्येन विराटेन विशां पते भीष्मम आशु महेष्वासम आससाद सुदुर्जयम 2 दरॊणं कृपं विकर्णं च महेष्वासान महाबलान राज्ञश चान्यान रणे शूरान बहून आर्छद धनंजयः 3 सैन्धवं च महेष्वासं सामात्यं सह बन्धुभिः पराच्यांश च दाक्षिणात्यांश च भूमिपान भूमिपर्षभ 4 पुत्रं च ते महेष्वासं दुर्यॊधनम अमर्षणम दुःसहं चैव समरे भीमसेनॊ ऽभयवर्तत 5 सहदेवस तु शकुनिम उलूकं च महारथम पिता पुत्रौ महेष्वासाव अभ्यवर्तत दुर्जयौ 6 युधिष्ठिरॊ महाराज गजानीकं महारथः समवर्तत संग्रामे पुत्रेण निकृतस तव 7 माद्रीपुत्रस तु नकुलः शूरः संक्रन्दनॊ युधि तरिगर्तानां रथॊदारैः समसज्जत पाण्डवः 8 अभ्यवर्तन्त दुर्धर्षाः समरे शाल्व केकयान सात्यकिश चेकितानश च सौभद्रश च महारथः 9 धृष्टकेतुश च समरे राक्षसश च घटॊत्कचः पुत्राणां ते रथानीकं परत्युद्याताः सुदुर्जयाः 10 सेनापतिर अमेयात्मा धृष्टद्युम्नॊ महाबलः दरॊणेन समरे राजन समियायेन्द्र कर्मणा 11 एवम एते महेष्वासास तावकाः पाण्डवैः सह समेत्य समरे शूराः संप्रहारं परचक्रिरे 12 मध्यंदिन गते सूर्ये नभस्य आकुलतां गते कुरवः पाण्डवेयाश च निजघ्नुर इतरेतरम 13 धवजिनॊ हेमचित्राङ्गा विचरन्तॊ रणाजिरे स पताका रथा रेजुर वैयाघ्रपरिवारणाः 14 समेतानां च समरे जिगीषूणां परस्परम बभूव तुमुलः शब्दः सिंहानाम इव नर्दताम 15 तत्राद्भुतम अपश्याम संप्रहारं सुदारुणम यम अकुर्वन रणे वीराः सृञ्जयाः कुरुभिः सह 16 नैव खं न दिशॊ राजन न सूर्यं शत्रुतापन विदिशॊ वाप्य अपश्याम शरैर मुक्तैः समन्ततः 17 शक्तीनां विमलाग्राणां तॊमराणां तथायताम निस्त्रिंशानां च पीतानां नीलॊत्पलनिभाः परभाः 18 कवचानां विचित्राणां भूषणानां परभास तथा खं दिशः परदिशश चैव भासयाम आसुर ओजसा विरराज तदा राजंस तत्र तत्र रणाङ्गणम 19 रथसिंहासन वयाघ्राः समायान्तश च संयुगे विरेजुः समरे राजन गरहा इव नभस्तले 20 भीष्मस तु रथिनां शरेष्ठॊ भीमसेनं महाबलम अवारयत संक्रुद्धः सर्वसैन्यस्य पश्यतः 21 ततॊ भीष्म विनिर्मुक्ता रुक्मपुङ्खाः शिलाशिताः अभ्यघ्नन समरे भीमं तैलधौताः सुतेजनाः 22 तस्य शक्तिं महावेगां भीमसेनॊ महाबलः करुद्धाशीविषसंकाशां परेषयाम आस भारत 23 ताम आपतन्तीं सहसा रुक्मदण्डां दुरासदाम चिच्छेद समरे भीष्मः शरैः संनतपर्वभिः 24 ततॊ ऽपरेण भल्लेन पीतेन निशितेन च कार्मुकं भीमसेनस्य दविधा चिच्छेद भारत 25 सात्यकिस तु ततस तूर्णं भीष्मम आसाद्य संयुगे शरैर बहुभिर आनर्छत पितरं ते जनेश्वर 26 ततः संधाय वै तीक्ष्णं शरं परमदारुणम वार्ष्णेयस्य रथाद भीष्मः पातयाम आस सारथिम 27 तस्याश्वाः परद्रुता राजन निहते रथसारथौ तेन तेनैव धावन्ति मनॊमारुतरंहसः 28 ततः सर्वस्य सैन्यस्य निस्वनस तुमुलॊ ऽभवत हाहाकारश च संजज्ञे पाण्डवानां महात्मनाम 29 अभिद्रवत गृह्णीत हयान यच्छत धावत इत्य आसीत तुमुलः शब्दॊ युयुधान रथं परति 30 एतस्मिन्न एव काले तु भीष्मः शांतनवः पुनः वयहनत पाण्डवीं सेनाम आसुरीम इव वृत्रहा 31 ते वध्यमाना भीष्मेण पाञ्चालाः सॊमकैः सह आर्यां युद्धे मतिं कृत्वा भीष्मम एवाभिदुद्रुवुः 32 धृष्टद्युम्नमुखाश चापि पार्थाः शांतनवं रणे अभ्यधावञ जिगीषन्तस तव पुत्रस्य वाहिनीम 33 तथैव तावका राजन भीष्मद्रॊणमुखाः परान अभ्यधावन्त वेगेन ततॊ युद्धम अवर्तत |
1
[s] śikhaṇḍī saha matsyena virāṭena viśāṃ pate bhīṣmam āśu maheṣvāsam āsasāda sudurjayam 2 droṇaṃ kṛpaṃ vikarṇaṃ ca maheṣvāsān mahābalān rājñaś cānyān raṇe śūrān bahūn ārchad dhanaṃjayaḥ 3 saindhavaṃ ca maheṣvāsaṃ sāmātyaṃ saha bandhubhiḥ prācyāṃś ca dākṣiṇātyāṃś ca bhūmipān bhūmiparṣabha 4 putraṃ ca te maheṣvāsaṃ duryodhanam amarṣaṇam duḥsahaṃ caiva samare bhīmaseno 'bhyavartata 5 sahadevas tu śakunim ulūkaṃ ca mahāratham pitā putrau maheṣvāsāv abhyavartata durjayau 6 yudhiṣṭhiro mahārāja gajānīkaṃ mahārathaḥ samavartata saṃgrāme putreṇa nikṛtas tava 7 mādrīputras tu nakulaḥ śūraḥ saṃkrandano yudhi trigartānāṃ rathodāraiḥ samasajjata pāṇḍavaḥ 8 abhyavartanta durdharṣāḥ samare śālva kekayān sātyakiś cekitānaś ca saubhadraś ca mahārathaḥ 9 dhṛṣṭaketuś ca samare rākṣasaś ca ghaṭotkacaḥ putrāṇāṃ te rathānīkaṃ pratyudyātāḥ sudurjayāḥ 10 senāpatir ameyātmā dhṛṣṭadyumno mahābalaḥ droṇena samare rājan samiyāyendra karmaṇā 11 evam ete maheṣvāsās tāvakāḥ pāṇḍavaiḥ saha sametya samare śūrāḥ saṃprahāraṃ pracakrire 12 madhyaṃdina gate sūrye nabhasy ākulatāṃ gate kuravaḥ pāṇḍaveyāś ca nijaghnur itaretaram 13 dhvajino hemacitrāṅgā vicaranto raṇājire sa patākā rathā rejur vaiyāghraparivāraṇāḥ 14 sametānāṃ ca samare jigīṣūṇāṃ parasparam babhūva tumulaḥ śabdaḥ siṃhānām iva nardatām 15 tatrādbhutam apaśyāma saṃprahāraṃ sudāruṇam yam akurvan raṇe vīrāḥ sṛñjayāḥ kurubhiḥ saha 16 naiva khaṃ na diśo rājan na sūryaṃ śatrutāpana vidiśo vāpy apaśyāma śarair muktaiḥ samantataḥ 17 śaktīnāṃ vimalāgrāṇāṃ tomarāṇāṃ tathāyatām nistriṃśānāṃ ca pītānāṃ nīlotpalanibhāḥ prabhāḥ 18 kavacānāṃ vicitrāṇāṃ bhūṣaṇānāṃ prabhās tathā khaṃ diśaḥ pradiśaś caiva bhāsayām āsur ojasā virarāja tadā rājaṃs tatra tatra raṇāṅgaṇam 19 rathasiṃhāsana vyāghrāḥ samāyāntaś ca saṃyuge virejuḥ samare rājan grahā iva nabhastale 20 bhīṣmas tu rathināṃ śreṣṭho bhīmasenaṃ mahābalam avārayata saṃkruddhaḥ sarvasainyasya paśyataḥ 21 tato bhīṣma vinirmuktā rukmapuṅkhāḥ śilāśitāḥ abhyaghnan samare bhīmaṃ tailadhautāḥ sutejanāḥ 22 tasya śaktiṃ mahāvegāṃ bhīmaseno mahābalaḥ kruddhāśīviṣasaṃkāśāṃ preṣayām āsa bhārata 23 tām āpatantīṃ sahasā rukmadaṇḍāṃ durāsadām ciccheda samare bhīṣmaḥ śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ 24 tato 'pareṇa bhallena pītena niśitena ca kārmukaṃ bhīmasenasya dvidhā ciccheda bhārata 25 sātyakis tu tatas tūrṇaṃ bhīṣmam āsādya saṃyuge śarair bahubhir ānarchat pitaraṃ te janeśvara 26 tataḥ saṃdhāya vai tīkṣṇaṃ śaraṃ paramadāruṇam vārṣṇeyasya rathād bhīṣmaḥ pātayām āsa sārathim 27 tasyāśvāḥ pradrutā rājan nihate rathasārathau tena tenaiva dhāvanti manomārutaraṃhasaḥ 28 tataḥ sarvasya sainyasya nisvanas tumulo 'bhavat hāhākāraś ca saṃjajñe pāṇḍavānāṃ mahātmanām 29 abhidravata gṛhṇīta hayān yacchata dhāvata ity āsīt tumulaḥ śabdo yuyudhāna rathaṃ prati 30 etasminn eva kāle tu bhīṣmaḥ śāṃtanavaḥ punaḥ vyahanat pāṇḍavīṃ senām āsurīm iva vṛtrahā 31 te vadhyamānā bhīṣmeṇa pāñcālāḥ somakaiḥ saha āryāṃ yuddhe matiṃ kṛtvā bhīṣmam evābhidudruvuḥ 32 dhṛṣṭadyumnamukhāś cāpi pārthāḥ śāṃtanavaṃ raṇe abhyadhāvañ jigīṣantas tava putrasya vāhinīm 33 tathaiva tāvakā rājan bhīṣmadroṇamukhāḥ parān abhyadhāvanta vegena tato yuddham avartata |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 6
Chapter 69
|
1
[स] विराटॊ ऽथ तरिभिर बाणैर भीष्मम आर्छन महारथम विव्याध तुरगांश चास्य तरिभिर बाणैर महारथः 2 तं परत्यविध्यद दशभिर भीष्मः शांतनवः शरैः रुक्मपुङ्खैर महेष्वासः कृतहस्तॊ महाबलः 3 दरौणिर गाण्डीवधन्वानं भीम धन्वा महारथः अविध्यद इषुभिः षड्भिर दृढहस्तः सतनान्तरे 4 कार्मुकं तस्य चिच्छेद फल्गुनः परवीरहा अविध्यच च भृशं तीक्ष्णैर पत्रिभिः शत्रुकर्शनः 5 सॊ ऽनयत कार्मुकम आदाय वेगवत करॊधमूर्छितः अमृष्यमाणः पार्थेन कार्मुकच छेदम आहवे 6 अविध्यत फल्गुनं राजन नवत्या निशितैः शरैः वासुदेवं च सप्तत्या विव्याध परमेषुभिः 7 ततः करॊधाभिताम्राक्षः सह कृष्णेन फल्गुनः दीर्घम उष्णं च निःश्वस्य चिन्तयित्वा मुहुर मुहुः 8 धनुः परपीड्य वामेन करेणामित्रकर्शनः गाण्डीवधन्वा संक्रुद्धः शितान संनतपर्वणः जीवितान्तकरान घॊरान समादत्त शिलीमुखान 9 तैस तूर्णं समरे ऽविध्यद दरौणिं बलवतां वरम तस्य ते कवचं भित्त्वा पपुः शॊणितम आहवे 10 न विव्यथे च निर्भिन्नॊ दरौणिर गाण्डीवधन्वना तथैव शरवर्षाणि परतिमुञ्चन्न अविह्वलः तस्थौ स समरे राजंस तरातुम इच्छन महाव्रतम 11 तस्य तत सुमहत कर्म शशंसुः पुरुषर्षभाः यत कृष्णाभ्यां समेताभ्यां नापत्रपत संयुगे 12 स हि नित्यम अनीकेषु युध्यते ऽभयम आस्थितः अस्त्रग्रामं स संहारं दरॊणात पराप्य सुदुर्लभम 13 ममायम आचार्य सुतॊ दरॊणस्यातिप्रियः सुतः बराह्मणश च विशेषेण माननीयॊ ममेति च 14 समास्थाय मतिं वीरॊ बीभत्सुः शत्रुतापनः कृपां चक्रे रथश्रेष्ठॊ भारद्वाज सुतं परति 15 दरौणिं तयक्त्वा ततॊ युद्धे कौन्तेयः शत्रुतापनः युयुधे तावकान निघ्नंस तवरमाणः पराक्रमी 16 दुर्यॊधनस तु दशभिर गार्ध्रपत्रैः शिलाशितैः भीमसेनं महेष्वासं रुक्मपुङ्खैः समर्पयत 17 भीमसेनस तु संक्रुद्धः परासु करणं दृढम चित्रं कार्मुकम आदत्त शरांश च निशितान दश 18 आकर्णप्रहितैस तीक्ष्णैर वेगितैस तिग्मतेजनैः अविध्यत तूर्णम अव्यग्रः कुरुराजं महॊरसि 19 तस्य काञ्चनसूत्रस तु शरैः परिवृतॊ मणिः रराजॊरसि वै सूर्यॊ गरहैर इव समावृतः 20 पुत्रस तु तव तेजस्वी भीमसेनेन ताडितः नामृष्यत यथा नागस तलशब्दं समीरितम 21 ततः शरैर महाराज रुक्मपुङ्खैः शिलाशितैः भीमं विव्याध संक्रुद्धस तरासयानॊ वरूथिनीम 22 तौ युध्यमानौ समरे भृशम अन्यॊन्यविक्षतौ पुत्रौ ते देवसंकाशौ वयरॊचेतां महाबलौ 23 चित्रसेनं नरव्याघ्रं सौभद्रः परवीरहा अविध्यद दशभिर बाणैः पुरुमित्रं च सप्तभिः 24 सत्यव्रतं च सप्तत्या विद्ध्वा शक्रसमॊ युधि नृत्यन्न इव रणे वीर आर्तिं नः समजीजनत 25 तं परत्यविद्यद दशभिश चित्रसेनः शिलीमुखैः सत्यव्रतश च नवभिः पुरु पित्रश च सप्तभिः 26 स विद्धॊ विक्षरन रक्तं शत्रुसंवारणं महत चिच्छेद चित्रसेनस्य चित्रं कार्मुकम आर्जुनिः भित्त्वा चास्य तनुत्राणं शरेणॊरस्य अताडयत 27 ततस ते तावका वीरा राजपुत्रा महारथाः समेत्य युधि संरब्धा विव्यधुर निशितैः शरैः तांश च सर्वाञ शरैस तीक्ष्णैर जघान परमास्त्रवित 28 तस्य दृष्ट्वा तु तत कर्म परिवव्रुः सुतास तव दहन्तं समरे सैन्यं तव कक्षं यथॊल्बणम 29 अपेतशिशिरे काले समिद्धम इव पावकः अत्यरॊचत सौभद्रस तव सैन्यानि शातयन 30 तत तस्य चरितं दृष्ट्वा पौत्रस तव विशां पते लक्ष्मणॊ ऽभयपतत तूर्णं सात्वती पुत्रम आहवे 31 अभिमन्युस तु संक्रुद्धॊ लक्ष्मणं शुभलक्षणम विव्याध विशिखैः षड्भिः सारथिं च तरिभिः शरैः 32 तथैव लक्ष्मणॊ राजन सौभद्रं निशितैः शरैः अविध्यत महाराज तद अद्भुतम इवाभवत 33 तस्याश्वांश चतुरॊ हत्वा सारथिं च महाबलः अभ्यद्रवत सौभद्रॊ लक्ष्मणं निशितैः शरैः 34 हताश्वे तु रथे तुष्ठँल लक्ष्मणः परवीरहा शक्तिं चिक्षेप संक्रुद्धः सौभद्रस्य रथं परति 35 ताम आपतन्तीं सहसा घॊररूपां दुरासदाम अभिमन्युः शरैस तीक्ष्णैश चिच्छेद भुजगॊपमाम 36 ततः सवरथम आरॊप्य लक्ष्मणं गौतमस तदा अपॊवाह रथेनाजौ सर्वसैन्यस्य पश्यतः 37 ततः समाकुले तस्मिन वर्तमाने महाभये अभ्यद्रवञ जिघांसन्तः परस्परवधैषिणः 38 तावकाश च महेष्वासाः पाण्डवाश च महारथाः जुह्वन्तः समरे पराणान निजघ्नुर इतरेतरम 39 मुक्तकेशा विकवचा विरथाश छिन्नकार्मुकाः बाहुभिः समयुध्यन्त सृञ्जयाः कुरुभिः सह 40 ततॊ भीष्मॊ महाबाहुः पाण्डवानां महात्मनाम सेनां जघान संक्रुद्धॊ दिव्यैर अस्त्रैर महाबलः 41 हतेश्वरैर गजैर तत्र नरैर अश्वैश च पातितैः रथिभिः सादिभिश चैव समास्तीर्यत मेदिनी |
1
[s] virāṭo 'tha tribhir bāṇair bhīṣmam ārchan mahāratham vivyādha turagāṃś cāsya tribhir bāṇair mahārathaḥ 2 taṃ pratyavidhyad daśabhir bhīṣmaḥ śāṃtanavaḥ śaraiḥ rukmapuṅkhair maheṣvāsaḥ kṛtahasto mahābalaḥ 3 drauṇir gāṇḍīvadhanvānaṃ bhīma dhanvā mahārathaḥ avidhyad iṣubhiḥ ṣaḍbhir dṛḍhahastaḥ stanāntare 4 kārmukaṃ tasya ciccheda phalgunaḥ paravīrahā avidhyac ca bhṛśaṃ tīkṣṇair patribhiḥ śatrukarśanaḥ 5 so 'nyat kārmukam ādāya vegavat krodhamūrchitaḥ amṛṣyamāṇaḥ pārthena kārmukac chedam āhave 6 avidhyat phalgunaṃ rājan navatyā niśitaiḥ śaraiḥ vāsudevaṃ ca saptatyā vivyādha parameṣubhiḥ 7 tataḥ krodhābhitāmrākṣaḥ saha kṛṣṇena phalgunaḥ dīrgham uṣṇaṃ ca niḥśvasya cintayitvā muhur muhuḥ 8 dhanuḥ prapīḍya vāmena kareṇāmitrakarśanaḥ gāṇḍīvadhanvā saṃkruddhaḥ śitān saṃnataparvaṇaḥ jīvitāntakarān ghorān samādatta śilīmukhān 9 tais tūrṇaṃ samare 'vidhyad drauṇiṃ balavatāṃ varam tasya te kavacaṃ bhittvā papuḥ śoṇitam āhave 10 na vivyathe ca nirbhinno drauṇir gāṇḍīvadhanvanā tathaiva śaravarṣāṇi pratimuñcann avihvalaḥ tasthau sa samare rājaṃs trātum icchan mahāvratam 11 tasya tat sumahat karma śaśaṃsuḥ puruṣarṣabhāḥ yat kṛṣṇābhyāṃ sametābhyāṃ nāpatrapata saṃyuge 12 sa hi nityam anīkeṣu yudhyate 'bhayam āsthitaḥ astragrāmaṃ sa saṃhāraṃ droṇāt prāpya sudurlabham 13 mamāyam ācārya suto droṇasyātipriyaḥ sutaḥ brāhmaṇaś ca viśeṣeṇa mānanīyo mameti ca 14 samāsthāya matiṃ vīro bībhatsuḥ śatrutāpanaḥ kṛpāṃ cakre rathaśreṣṭho bhāradvāja sutaṃ prati 15 drauṇiṃ tyaktvā tato yuddhe kaunteyaḥ śatrutāpanaḥ yuyudhe tāvakān nighnaṃs tvaramāṇaḥ parākramī 16 duryodhanas tu daśabhir gārdhrapatraiḥ śilāśitaiḥ bhīmasenaṃ maheṣvāsaṃ rukmapuṅkhaiḥ samarpayat 17 bhīmasenas tu saṃkruddhaḥ parāsu karaṇaṃ dṛḍham citraṃ kārmukam ādatta śarāṃś ca niśitān daśa 18 ākarṇaprahitais tīkṣṇair vegitais tigmatejanaiḥ avidhyat tūrṇam avyagraḥ kururājaṃ mahorasi 19 tasya kāñcanasūtras tu śaraiḥ parivṛto maṇiḥ rarājorasi vai sūryo grahair iva samāvṛtaḥ 20 putras tu tava tejasvī bhīmasenena tāḍitaḥ nāmṛṣyata yathā nāgas talaśabdaṃ samīritam 21 tataḥ śarair mahārāja rukmapuṅkhaiḥ śilāśitaiḥ bhīmaṃ vivyādha saṃkruddhas trāsayāno varūthinīm 22 tau yudhyamānau samare bhṛśam anyonyavikṣatau putrau te devasaṃkāśau vyarocetāṃ mahābalau 23 citrasenaṃ naravyāghraṃ saubhadraḥ paravīrahā avidhyad daśabhir bāṇaiḥ purumitraṃ ca saptabhiḥ 24 satyavrataṃ ca saptatyā viddhvā śakrasamo yudhi nṛtyann iva raṇe vīra ārtiṃ naḥ samajījanat 25 taṃ pratyavidyad daśabhiś citrasenaḥ śilīmukhaiḥ satyavrataś ca navabhiḥ puru pitraś ca saptabhiḥ 26 sa viddho vikṣaran raktaṃ śatrusaṃvāraṇaṃ mahat ciccheda citrasenasya citraṃ kārmukam ārjuniḥ bhittvā cāsya tanutrāṇaṃ śareṇorasy atāḍayat 27 tatas te tāvakā vīrā rājaputrā mahārathāḥ sametya yudhi saṃrabdhā vivyadhur niśitaiḥ śaraiḥ tāṃś ca sarvāñ śarais tīkṣṇair jaghāna paramāstravit 28 tasya dṛṣṭvā tu tat karma parivavruḥ sutās tava dahantaṃ samare sainyaṃ tava kakṣaṃ yatholbaṇam 29 apetaśiśire kāle samiddham iva pāvakaḥ atyarocata saubhadras tava sainyāni śātayan 30 tat tasya caritaṃ dṛṣṭvā pautras tava viśāṃ pate lakṣmaṇo 'bhyapatat tūrṇaṃ sātvatī putram āhave 31 abhimanyus tu saṃkruddho lakṣmaṇaṃ śubhalakṣaṇam vivyādha viśikhaiḥ ṣaḍbhiḥ sārathiṃ ca tribhiḥ śaraiḥ 32 tathaiva lakṣmaṇo rājan saubhadraṃ niśitaiḥ śaraiḥ avidhyata mahārāja tad adbhutam ivābhavat 33 tasyāśvāṃś caturo hatvā sārathiṃ ca mahābalaḥ abhyadravata saubhadro lakṣmaṇaṃ niśitaiḥ śaraiḥ 34 hatāśve tu rathe tuṣṭhaṁl lakṣmaṇaḥ paravīrahā śaktiṃ cikṣepa saṃkruddhaḥ saubhadrasya rathaṃ prati 35 tām āpatantīṃ sahasā ghorarūpāṃ durāsadām abhimanyuḥ śarais tīkṣṇaiś ciccheda bhujagopamām 36 tataḥ svaratham āropya lakṣmaṇaṃ gautamas tadā apovāha rathenājau sarvasainyasya paśyataḥ 37 tataḥ samākule tasmin vartamāne mahābhaye abhyadravañ jighāṃsantaḥ parasparavadhaiṣiṇaḥ 38 tāvakāś ca maheṣvāsāḥ pāṇḍavāś ca mahārathāḥ juhvantaḥ samare prāṇān nijaghnur itaretaram 39 muktakeśā vikavacā virathāś chinnakārmukāḥ bāhubhiḥ samayudhyanta sṛñjayāḥ kurubhiḥ saha 40 tato bhīṣmo mahābāhuḥ pāṇḍavānāṃ mahātmanām senāṃ jaghāna saṃkruddho divyair astrair mahābalaḥ 41 hateśvarair gajair tatra narair aśvaiś ca pātitaiḥ rathibhiḥ sādibhiś caiva samāstīryata medinī |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 6
Chapter 70
|
1
[स] अथ राजन महाबाहुः सात्यकिर युद्धदुर्मदः विकृष्य चापं समरे भारसाधनम उत्तमम 2 परामुञ्चत पुङ्खसंयुक्ताञ शरान आशीविषॊपमान परकाशं लघुचित्रं च दर्शयन्न अस्त्रलाघवम 3 तस्य विक्षिपतश चापं शरान अन्यांश च मुञ्चतः आददानस्य भूयश च संदधानस्य चापरान 4 कषिपतश च शरान अस्य रणे शत्रून विनिघ्नतः ददृशे रूपम अत्यर्थं मेघस्येव परवर्षतः 5 तम उदीर्यन्तम आलॊक्य राजा दुर्यॊधनस ततः रथानाम अयुतं तस्य परेषयाम आस भारत 6 तांस तु सर्वान महेष्वासान सात्यकिः सत्यविक्रमः जघान परमेष्वासॊ दिव्येनास्त्रेण वीर्यवान 7 स कृत्वा दारुणं कर्म परगृहीतशरासनः आससाद ततॊ वीरॊ भूरिश्रवसम आहवे 8 स हि संदृश्य सेनां तां युयुधानेन पातितम अभ्यधावत संक्रुद्धः कुरूणां कीर्तिवर्धनः 9 इन्द्रायुधसवर्णं तत स विस्फार्य महद धनुः वयसृजद वज्रसंकाशाञ शरान आशीविषॊपमान सहस्रशॊ महाराज दर्शयन पाणिलाघवम 10 शरांस तान मृत्युसंस्पर्शान सात्यकेस तु पदानुगाः न विषेहुस तदा राजन दुद्रुवुस ते समन्ततः विहाय समरे राजन सात्यकिं युद्धदुर्मदम 11 तं दृष्ट्वा युयुधानस्य सुता दश महाबलाः महारथाः समाख्याताश चित्रवर्मायुध धवजाः 12 समासाद्य महेष्वासं भूरिश्रवसम आहवे ऊचुर सर्वे सुसंरब्धा यूपकेतुं महारणे 13 भॊ भॊ कौरव दायाद सहास्माभिर महाबल एहि युध्यस्व संग्रामे समस्तैः पृथग एव वा 14 अस्मान वा तवं पराजित्य यशः पराप्नुहि संयुगे वयं वा तवां पराजित्य परीतिं दास्यामहे पितुः 15 एवम उक्तस तदा शूरैस तान उवाच महाबलः वीर्यश्लाघी नरश्रेष्ठस तान दृष्ट्वा समुपस्थितान 16 साध्व इदं कथ्यते वीरा यद एवं मतिर अद्य वः युध्यध्वं सहिता यत्ता निहनिष्यामि वॊ रणे 17 एवम उक्ता महेष्वासास ते वीराः कषिप्रकारिणः महता शरवर्षेण अभ्यवर्षन्न अरिंदमम 18 अपराह्णे महाराज संग्रामस तुमुलॊ ऽभवत एकस्य च बहूनां च समेतानां रणाजिरे 19 तम एकं रथिनां शरेष्ठ शरवर्षैर अवाकिरन परावृषीव महाशैलं सिषिचुर जलदा नृप 20 तैस तु मुक्ताञ शरौघांस तान यमदण्डाशनि परभान असंप्राप्तान असं पराप्तांश चिच्छेदाशु महारथः 21 तत्राद्भुतम अपश्याम सौमदत्तेः पराक्रमम यद एकॊ बहुभिर युद्धे समसज्जद अभीतवत 22 विसृज्य शरवृष्टिं तां दश राजन महारथाः परिवार्य महाबाहुं निहन्तुम उपचक्रमुः 23 सौमदत्तिस ततः करुद्धस तेषां चापानि भारत चिच्छेद दशभिर बाणैर निमेषेण महारथः 24 अथैषां छिन्नधनुषां भल्लैः संनतपर्वभिः चिच्छेद समरे राजञ शिरांसि निशितैः शरैः ते हता नयपतन भूमौ वज्रभग्ना इव दरुमाः 25 तान दृष्ट्वा निहतान वीरान रणे पुत्रान महाबलान वार्ष्णेयॊ विनदन राजन भूरिश्रवसम अभ्ययात 26 रथं रथेन समरे पीडयित्वा महाबलौ ताव अन्यॊन्यस्य समरे निहत्य रथवाजिनः विरथाव अभिवल्गन्तौ समेयातां महारथौ 27 परगृहीतमहाखड्गौ तौ चर्म वरधारिणौ शुशुभाते नरव्याघ्रौ युद्धाय समवस्थितौ 28 ततः सात्यकिम अभ्येत्य निस्त्रिंशवरधारिणम भीमसेनस तवरन राजन रथम आरॊपयत तदा 29 तवापि तनयॊ राजन भूरिश्रवसम आहवे आरॊपयद रथं तूर्णं पश्यतां सर्वधन्विनाम 30 तस्मिंस तथा वर्तमाने रणे भीष्मं महारथम अयॊधयन्त संरब्धाः पाण्डवा भरतर्षभ 31 लॊहितायति चादित्ये तवरमाणॊ धनंजयः पञ्चविंशतिसाहस्रान निजघान महारथान 32 ते हि दुर्यॊधनादिष्टास तदा पार्थ निबर्हणे संप्राप्यैव गता नाशं शलभा इव पावकम 33 ततॊ मत्स्याः केकयाश च धनुर्वेद विशारदाः परिवव्रुस तदा पार्थं सह पुत्रं महारथम 34 एतस्मिन्न एव काले तु सूर्ये ऽसतम उपगच्छति सर्वेषाम एव सैन्यानां परमॊहः समजायत 35 अवहारं ततश चक्रे पिता देवव्रतस तव संध्याकाले महाराज सैन्यानां शरान्तवाहनः 36 पाण्डवानां कुरूणां च परस्परसमागमे ते सेने भृशसंविग्ने ययतुः सवं निवेशनम 37 ततः सवशिबिरं गत्वा नयविशंस तत्र भारत पाण्डवाः सृञ्जयैः सार्धं कुरवश च यथाविधि |
1
[s] atha rājan mahābāhuḥ sātyakir yuddhadurmadaḥ vikṛṣya cāpaṃ samare bhārasādhanam uttamam 2 prāmuñcat puṅkhasaṃyuktāñ śarān āśīviṣopamān prakāśaṃ laghucitraṃ ca darśayann astralāghavam 3 tasya vikṣipataś cāpaṃ śarān anyāṃś ca muñcataḥ ādadānasya bhūyaś ca saṃdadhānasya cāparān 4 kṣipataś ca śarān asya raṇe śatrūn vinighnataḥ dadṛśe rūpam atyarthaṃ meghasyeva pravarṣataḥ 5 tam udīryantam ālokya rājā duryodhanas tataḥ rathānām ayutaṃ tasya preṣayām āsa bhārata 6 tāṃs tu sarvān maheṣvāsān sātyakiḥ satyavikramaḥ jaghāna parameṣvāso divyenāstreṇa vīryavān 7 sa kṛtvā dāruṇaṃ karma pragṛhītaśarāsanaḥ āsasāda tato vīro bhūriśravasam āhave 8 sa hi saṃdṛśya senāṃ tāṃ yuyudhānena pātitam abhyadhāvata saṃkruddhaḥ kurūṇāṃ kīrtivardhanaḥ 9 indrāyudhasavarṇaṃ tat sa visphārya mahad dhanuḥ vyasṛjad vajrasaṃkāśāñ śarān āśīviṣopamān sahasraśo mahārāja darśayan pāṇilāghavam 10 śarāṃs tān mṛtyusaṃsparśān sātyakes tu padānugāḥ na viṣehus tadā rājan dudruvus te samantataḥ vihāya samare rājan sātyakiṃ yuddhadurmadam 11 taṃ dṛṣṭvā yuyudhānasya sutā daśa mahābalāḥ mahārathāḥ samākhyātāś citravarmāyudha dhvajāḥ 12 samāsādya maheṣvāsaṃ bhūriśravasam āhave ūcur sarve susaṃrabdhā yūpaketuṃ mahāraṇe 13 bho bho kaurava dāyāda sahāsmābhir mahābala ehi yudhyasva saṃgrāme samastaiḥ pṛthag eva vā 14 asmān vā tvaṃ parājitya yaśaḥ prāpnuhi saṃyuge vayaṃ vā tvāṃ parājitya prītiṃ dāsyāmahe pituḥ 15 evam uktas tadā śūrais tān uvāca mahābalaḥ vīryaślāghī naraśreṣṭhas tān dṛṣṭvā samupasthitān 16 sādhv idaṃ kathyate vīrā yad evaṃ matir adya vaḥ yudhyadhvaṃ sahitā yattā nihaniṣyāmi vo raṇe 17 evam uktā maheṣvāsās te vīrāḥ kṣiprakāriṇaḥ mahatā śaravarṣeṇa abhyavarṣann ariṃdamam 18 aparāhṇe mahārāja saṃgrāmas tumulo 'bhavat ekasya ca bahūnāṃ ca sametānāṃ raṇājire 19 tam ekaṃ rathināṃ śreṣṭha śaravarṣair avākiran prāvṛṣīva mahāśailaṃ siṣicur jaladā nṛpa 20 tais tu muktāñ śaraughāṃs tān yamadaṇḍāśani prabhān asaṃprāptān asaṃ prāptāṃś cicchedāśu mahārathaḥ 21 tatrādbhutam apaśyāma saumadatteḥ parākramam yad eko bahubhir yuddhe samasajjad abhītavat 22 visṛjya śaravṛṣṭiṃ tāṃ daśa rājan mahārathāḥ parivārya mahābāhuṃ nihantum upacakramuḥ 23 saumadattis tataḥ kruddhas teṣāṃ cāpāni bhārata ciccheda daśabhir bāṇair nimeṣeṇa mahārathaḥ 24 athaiṣāṃ chinnadhanuṣāṃ bhallaiḥ saṃnataparvabhiḥ ciccheda samare rājañ śirāṃsi niśitaiḥ śaraiḥ te hatā nyapatan bhūmau vajrabhagnā iva drumāḥ 25 tān dṛṣṭvā nihatān vīrān raṇe putrān mahābalān vārṣṇeyo vinadan rājan bhūriśravasam abhyayāt 26 rathaṃ rathena samare pīḍayitvā mahābalau tāv anyonyasya samare nihatya rathavājinaḥ virathāv abhivalgantau sameyātāṃ mahārathau 27 pragṛhītamahākhaḍgau tau carma varadhāriṇau śuśubhāte naravyāghrau yuddhāya samavasthitau 28 tataḥ sātyakim abhyetya nistriṃśavaradhāriṇam bhīmasenas tvaran rājan ratham āropayat tadā 29 tavāpi tanayo rājan bhūriśravasam āhave āropayad rathaṃ tūrṇaṃ paśyatāṃ sarvadhanvinām 30 tasmiṃs tathā vartamāne raṇe bhīṣmaṃ mahāratham ayodhayanta saṃrabdhāḥ pāṇḍavā bharatarṣabha 31 lohitāyati cāditye tvaramāṇo dhanaṃjayaḥ pañcaviṃśatisāhasrān nijaghāna mahārathān 32 te hi duryodhanādiṣṭās tadā pārtha nibarhaṇe saṃprāpyaiva gatā nāśaṃ śalabhā iva pāvakam 33 tato matsyāḥ kekayāś ca dhanurveda viśāradāḥ parivavrus tadā pārthaṃ saha putraṃ mahāratham 34 etasminn eva kāle tu sūrye 'stam upagacchati sarveṣām eva sainyānāṃ pramohaḥ samajāyata 35 avahāraṃ tataś cakre pitā devavratas tava saṃdhyākāle mahārāja sainyānāṃ śrāntavāhanaḥ 36 pāṇḍavānāṃ kurūṇāṃ ca parasparasamāgame te sene bhṛśasaṃvigne yayatuḥ svaṃ niveśanam 37 tataḥ svaśibiraṃ gatvā nyaviśaṃs tatra bhārata pāṇḍavāḥ sṛñjayaiḥ sārdhaṃ kuravaś ca yathāvidhi |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 6
Chapter 71
|
1
[स] विहृत्य च ततॊ राजन सहिताः कुरुपाण्डवाः वयतीतायां तु शर्वर्यां पुनर युद्धाय निर्ययुः 2 तत्र शब्दॊ महान आसीत तव तेषां च भारत युज्यतां रथमुख्यानां कल्प्यतां चैव दन्तिनाम 3 संनह्यतां पदातीनां हयानां चैव भारत शङ्खदुन्दुभिनादश च तुमुलः सर्वतॊ ऽभवत 4 ततॊ युधिष्ठिरॊ राजा धृष्टद्युम्नम अभाषत वयूहं वयूह महाबाहॊ मकरं शत्रुतापनम 5 एवम उक्तस तु पार्थेन धृष्टद्युम्नॊ महारथः वयादिदेश महाराज रथिनॊ रथिनां वरः 6 शिरॊ ऽभूद दरुपदस तस्य पाण्डवश च धनंजयः चक्षुषी सहदेवश च नकुलश च महारथः तुण्डम आसीन महाराज भीमसेनॊ महाबलः 7 सौभद्रॊ दरौपदेयाश च राक्षसश च घटॊत्कचः सात्यकिर धर्मराजश च वयूह गरीवां समास्थिताः 8 पृष्ठम आसीन महाराज विराटॊ वाहिनीपतिः धृष्टद्युम्नेन सहितॊ महत्या सेनया वृतः 9 केकया भरातरः पञ्च वामं पार्श्वं समाश्रिताः धृष्टकेतुर नरव्याघ्रः करकर्षश च वीर्यवान दक्षिणं पक्षम आश्रित्य सथिता वयूहस्य रक्षणे 10 पादयॊस तु महाराज सथितः शरीमान महारथः कुन्तिभॊजः शतानीकॊ महत्या सेनया वृतः 11 शिखण्डी तु महेष्वासः सॊमकैः संवृतॊ बली इरावांश च ततः पुच्छे मकरस्य वयवस्थितौ 12 एवम एतन महाव्यूहं वयूह्य भारत पाण्डवाः सूर्यॊदये महाराज पुनर युद्धाय दंशिताः 13 कौरवान अभ्ययुस तूर्णं हस्त्यश्वरथपत्तिभिः समुच्छ्रितैर धवजैश चित्रैः शस्त्रैश च विमलैः शितैः 14 वयूहं दृष्ट्वा तु तत सैन्यं पिता देवव्रतस तव करौञ्चेन महता राजन परत्यव्यूहत वाहिनीम 15 तस्य तुण्डे महेष्वासॊ भारद्वाजॊ वयरॊचत अश्वत्थामा कृपश चैव चक्षुर आस्तां नरेश्वर 16 कृतवर्मा तु सहितः काम्बॊजारट्ट बाह्लिकैः शिरस्य आसीन नरश्रेष्ठः शरेष्ठः सर्वधनुष्मताम 17 गरीवायां शूरसेनस तु तव पुत्रश च मारिष दुर्यॊधनॊ महाराज राजभिर बहुभिर वृतः 18 पराग्ज्यॊतिषस तु सहितॊ मद्रसौवीरकेकयैः उरस्य अभून नरश्रेष्ठ महत्या सेनया वृतः 19 सवसेनया च सहितः सुशर्मा परस्थलाधिपः वामं पक्षं समाश्रित्य दंशितः समवस्थितः 20 तुषारा यवनाश चैव शकाश च सह चूचुपैः दक्षिणं पक्षम आश्रित्य सथिता वयूहस्य भारत 21 शरुतायुश च शतायुश च सौमदत्तिश च मारिष वयूहस्य जघने तस्थू रक्षमाणाः परस्परम 22 ततॊ युद्धाय संजग्मुः पाण्डवाः कौरवैः सह सूर्यॊदये महाराज ततॊ युद्धम अभून महत 23 परतीयू रथिनॊ नागान नागाश च रथिनॊ ययुः हयारॊहा हयारॊहान रथिनश चापि सादिनः 24 सारथिं च रथी राजन कुञ्जरांश च महारणे हस्त्यारॊहा रथारॊहान रथिनश चापि सादिनः 25 रथिनः पत्तिभिः सार्धं सादिनश चापि पत्तिभिः अन्यॊन्यं समरे राजन परत्यधावन्न अमर्षिताः 26 भीमसेनार्जुन यमैर गुप्ता चान्यैर महारथैः शुशुभे पाण्डवी सेना नक्षत्रैर इव शर्वरी 27 तथा भीष्म कृप दरॊण शल्य दुर्यॊधनादिभिः तवापि विबभौ सेना गरहैर दयौर इव संवृता 28 भीमसेनस तु कौन्तेयॊ दरॊणं दृष्ट्वा पराक्रमी अभ्ययाज जवनैर अश्वैर भारद्वाजस्य वाहिनीम 29 दरॊणस तु समरे करुद्धॊ भीमं नवभिर आयसैः विव्याध समरे राजन मर्माण्य उद्दिश्य वीर्यवान 30 दृढाहतस ततॊ भीमॊ भारद्वाजस्य संयुगे सारथिं परेषयाम आस यमस्य सदनं परति 31 स संगृह्य सवयं वाहान भारद्वाजः परतापवान वयधमत पाण्डवीं सेनां तूलराशिम इवानलः 32 ते वध्यमाना दरॊणेन भीष्मेण च नरॊत्तम सृञ्जयाः केकयैः सार्धं पलायनपराभवन 33 तथैव तावकं सैन्यं भीमार्जुनपरिक्षतम मुह्यते तत्र तत्रैव समदेव वराङ्गना 34 अभिद्येतां ततॊ वयूहौ तस्मिन वीरवरक्षये आसीद वयतिकरॊ घॊरस तव तेषां च भारत 35 तद अद्भुतम अपश्याम तावकानां परैः सह एकायनगताः सर्वे यद अयुध्यन्त भारत 36 परतिसंवार्य चास्त्राणि ते ऽनयॊन्यस्य विशां पते युयुधुः पाण्डवाश चैव कौरवाश च महारथाः |
1
[s] vihṛtya ca tato rājan sahitāḥ kurupāṇḍavāḥ vyatītāyāṃ tu śarvaryāṃ punar yuddhāya niryayuḥ 2 tatra śabdo mahān āsīt tava teṣāṃ ca bhārata yujyatāṃ rathamukhyānāṃ kalpyatāṃ caiva dantinām 3 saṃnahyatāṃ padātīnāṃ hayānāṃ caiva bhārata śaṅkhadundubhinādaś ca tumulaḥ sarvato 'bhavat 4 tato yudhiṣṭhiro rājā dhṛṣṭadyumnam abhāṣata vyūhaṃ vyūha mahābāho makaraṃ śatrutāpanam 5 evam uktas tu pārthena dhṛṣṭadyumno mahārathaḥ vyādideśa mahārāja rathino rathināṃ varaḥ 6 śiro 'bhūd drupadas tasya pāṇḍavaś ca dhanaṃjayaḥ cakṣuṣī sahadevaś ca nakulaś ca mahārathaḥ tuṇḍam āsīn mahārāja bhīmaseno mahābalaḥ 7 saubhadro draupadeyāś ca rākṣasaś ca ghaṭotkacaḥ sātyakir dharmarājaś ca vyūha grīvāṃ samāsthitāḥ 8 pṛṣṭham āsīn mahārāja virāṭo vāhinīpatiḥ dhṛṣṭadyumnena sahito mahatyā senayā vṛtaḥ 9 kekayā bhrātaraḥ pañca vāmaṃ pārśvaṃ samāśritāḥ dhṛṣṭaketur naravyāghraḥ karakarṣaś ca vīryavān dakṣiṇaṃ pakṣam āśritya sthitā vyūhasya rakṣaṇe 10 pādayos tu mahārāja sthitaḥ śrīmān mahārathaḥ kuntibhojaḥ śatānīko mahatyā senayā vṛtaḥ 11 śikhaṇḍī tu maheṣvāsaḥ somakaiḥ saṃvṛto balī irāvāṃś ca tataḥ pucche makarasya vyavasthitau 12 evam etan mahāvyūhaṃ vyūhya bhārata pāṇḍavāḥ sūryodaye mahārāja punar yuddhāya daṃśitāḥ 13 kauravān abhyayus tūrṇaṃ hastyaśvarathapattibhiḥ samucchritair dhvajaiś citraiḥ śastraiś ca vimalaiḥ śitaiḥ 14 vyūhaṃ dṛṣṭvā tu tat sainyaṃ pitā devavratas tava krauñcena mahatā rājan pratyavyūhata vāhinīm 15 tasya tuṇḍe maheṣvāso bhāradvājo vyarocata aśvatthāmā kṛpaś caiva cakṣur āstāṃ nareśvara 16 kṛtavarmā tu sahitaḥ kāmbojāraṭṭa bāhlikaiḥ śirasy āsīn naraśreṣṭhaḥ śreṣṭhaḥ sarvadhanuṣmatām 17 grīvāyāṃ śūrasenas tu tava putraś ca māriṣa duryodhano mahārāja rājabhir bahubhir vṛtaḥ 18 prāgjyotiṣas tu sahito madrasauvīrakekayaiḥ urasy abhūn naraśreṣṭha mahatyā senayā vṛtaḥ 19 svasenayā ca sahitaḥ suśarmā prasthalādhipaḥ vāmaṃ pakṣaṃ samāśritya daṃśitaḥ samavasthitaḥ 20 tuṣārā yavanāś caiva śakāś ca saha cūcupaiḥ dakṣiṇaṃ pakṣam āśritya sthitā vyūhasya bhārata 21 śrutāyuś ca śatāyuś ca saumadattiś ca māriṣa vyūhasya jaghane tasthū rakṣamāṇāḥ parasparam 22 tato yuddhāya saṃjagmuḥ pāṇḍavāḥ kauravaiḥ saha sūryodaye mahārāja tato yuddham abhūn mahat 23 pratīyū rathino nāgān nāgāś ca rathino yayuḥ hayārohā hayārohān rathinaś cāpi sādinaḥ 24 sārathiṃ ca rathī rājan kuñjarāṃś ca mahāraṇe hastyārohā rathārohān rathinaś cāpi sādinaḥ 25 rathinaḥ pattibhiḥ sārdhaṃ sādinaś cāpi pattibhiḥ anyonyaṃ samare rājan pratyadhāvann amarṣitāḥ 26 bhīmasenārjuna yamair guptā cānyair mahārathaiḥ śuśubhe pāṇḍavī senā nakṣatrair iva śarvarī 27 tathā bhīṣma kṛpa droṇa śalya duryodhanādibhiḥ tavāpi vibabhau senā grahair dyaur iva saṃvṛtā 28 bhīmasenas tu kaunteyo droṇaṃ dṛṣṭvā parākramī abhyayāj javanair aśvair bhāradvājasya vāhinīm 29 droṇas tu samare kruddho bhīmaṃ navabhir āyasaiḥ vivyādha samare rājan marmāṇy uddiśya vīryavān 30 dṛḍhāhatas tato bhīmo bhāradvājasya saṃyuge sārathiṃ preṣayām āsa yamasya sadanaṃ prati 31 sa saṃgṛhya svayaṃ vāhān bhāradvājaḥ pratāpavān vyadhamat pāṇḍavīṃ senāṃ tūlarāśim ivānalaḥ 32 te vadhyamānā droṇena bhīṣmeṇa ca narottama sṛñjayāḥ kekayaiḥ sārdhaṃ palāyanaparābhavan 33 tathaiva tāvakaṃ sainyaṃ bhīmārjunaparikṣatam muhyate tatra tatraiva samadeva varāṅganā 34 abhidyetāṃ tato vyūhau tasmin vīravarakṣaye āsīd vyatikaro ghoras tava teṣāṃ ca bhārata 35 tad adbhutam apaśyāma tāvakānāṃ paraiḥ saha ekāyanagatāḥ sarve yad ayudhyanta bhārata 36 pratisaṃvārya cāstrāṇi te 'nyonyasya viśāṃ pate yuyudhuḥ pāṇḍavāś caiva kauravāś ca mahārathāḥ |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 6
Chapter 72
|
1
धृतराष्ट्र उवाच एवं बहुगुणं सैन्यम एवं बहुविधं परम वयूढम एवं यथाशास्त्रम अमॊघं चैव संजय 2 पुष्टम अस्माकम अत्यन्तम अभिकामं च नः सदा परह्वम अव्यसनॊपेतं पुरस्ताद दृष्टविक्रमम 3 नातिवृद्धम अबालं च न कृशं न च पीवरम लघुवृत्तायतप्रायं सारगात्रम अनामयम 4 आत्तसंनाहशस्त्रं च बहुशस्त्रपरिग्रहम असियुद्धे नियुद्धे च गदायुद्धे च कॊविदम 5 परासर्ष्टितॊमरेष्व आजौ परिघेष्व आयसेषु च भिण्डिपालेषु शक्तीषु मुसलेषु च सर्वशः 6 कम्पनेषु च चापेषु कणपेषु च सर्वशः कषेपणीषु च चित्रासु मुष्टियुद्धेषु कॊविदम 7 अपरॊक्षं च विद्यासु वयायामेषु कृतश्रमम शस्त्रग्रहणविद्यासु सर्वासु परिनिष्ठितम 8 आरॊहे पर्यवस्कन्दे सरणे सान्तरप्लुते सम्यक्प्रहरणे याने वयपयाने च कॊविदम 9 नागाश्वरथयानेषु बहुशः सुपरीक्षितम परीक्ष्य च यथान्यायं वेतनेनॊपपादितम 10 न गॊष्ठ्या नॊपचारेण न च बन्धुनिमित्ततः न सौहृदबलैश चापि नाकुलीनपरिग्रहैः 11 समृद्धजनम आर्यं च तुष्टसत्कृतबान्धवम कृतॊपकारभूयिष्ठं यशस्वि च मनस्वि च 12 सजयैश च नरैर मुख्यैर बहुशॊ मुख्यकर्मभिः लॊकपालॊपमैस तात पालितं लॊकविश्रुतैः 13 बहुभिः कषत्रियैर गुप्तं पृथिव्यां लॊकसंमतैः अस्मान अभिगतैः कामात सबलैः सपदानुगैः 14 महॊदधिम इवापूर्णम आपगाभिः समन्ततः अपक्षैः पक्षसंकाशै रथैर नागैश च संवृतम 15 नानायॊधजलं भीमं वाहनॊर्मितरङ्गिणम कषेपण्यसिगदाशक्तिशरप्राससमाकुलम 16 धवजभूषणसंबाधं रत्नपट्टेन संचितम वाहनैः परिसर्पद्भिर वायुवेगविकम्पितम 17 अपारम इव गर्जन्तं सागरप्रतिमं महत दरॊणभीष्माभिसंगुप्तं गुप्तं च कृतवर्मणा 18 कृपदुःशासनाभ्यां च जयद्रथमुखैस तथा भगदत्तविकर्णाभ्यां दरौणिसौबलबाह्लिकैः 19 गुप्तं परवीरैर लॊकस्य सारवद्भिर महात्मभिः यद अहन्यत संग्रामे दिष्टम एतत पुरातनम 20 नैतादृशं समुद्यॊगं दृष्टवन्तॊ ऽथ मानुषाः ऋषयॊ वा महाभागाः पुराणा भुवि संजय 21 ईदृशॊ हि बलौघस तु युक्तः शस्त्रास्त्रसंपदा वध्यते यत्र संग्रामे किम अन्यद भागधेयतः 22 विपरीतम इदं सर्वं परतिभाति सम संजय यत्रेदृशं बलं घॊरं नातरद युधि पाण्डवान 23 अथ वा पाण्डवार्थाय देवास तत्र समागताः युध्यन्ते मामकं सैन्यं यद अवध्यन्त संजय 24 उक्तॊ हि विदुरेणेह हितं पथ्यं च संजय न च गृह्णाति तन मन्दः पुत्रॊ दुर्यॊधनॊ मम 25 तस्य मन्ये मतिः पूर्वं सर्वज्ञस्य महात्मनः आसीद यथागतं तात येन दृष्टम इदं पुरा 26 अथ वा भाव्यम एवं हि संजयैतेन सर्वथा पुरा धात्रा यथा सृष्टं तत तथा न तद अन्यथा |
1
dhṛtarāṣṭra uvāca evaṃ bahuguṇaṃ sainyam evaṃ bahuvidhaṃ param vyūḍham evaṃ yathāśāstram amoghaṃ caiva saṃjaya 2 puṣṭam asmākam atyantam abhikāmaṃ ca naḥ sadā prahvam avyasanopetaṃ purastād dṛṣṭavikramam 3 nātivṛddham abālaṃ ca na kṛśaṃ na ca pīvaram laghuvṛttāyataprāyaṃ sāragātram anāmayam 4 āttasaṃnāhaśastraṃ ca bahuśastraparigraham asiyuddhe niyuddhe ca gadāyuddhe ca kovidam 5 prāsarṣṭitomareṣv ājau parigheṣv āyaseṣu ca bhiṇḍipāleṣu śaktīṣu musaleṣu ca sarvaśaḥ 6 kampaneṣu ca cāpeṣu kaṇapeṣu ca sarvaśaḥ kṣepaṇīṣu ca citrāsu muṣṭiyuddheṣu kovidam 7 aparokṣaṃ ca vidyāsu vyāyāmeṣu kṛtaśramam śastragrahaṇavidyāsu sarvāsu pariniṣṭhitam 8 ārohe paryavaskande saraṇe sāntaraplute samyakpraharaṇe yāne vyapayāne ca kovidam 9 nāgāśvarathayāneṣu bahuśaḥ suparīkṣitam parīkṣya ca yathānyāyaṃ vetanenopapāditam 10 na goṣṭhyā nopacāreṇa na ca bandhunimittataḥ na sauhṛdabalaiś cāpi nākulīnaparigrahaiḥ 11 samṛddhajanam āryaṃ ca tuṣṭasatkṛtabāndhavam kṛtopakārabhūyiṣṭhaṃ yaśasvi ca manasvi ca 12 sajayaiś ca narair mukhyair bahuśo mukhyakarmabhiḥ lokapālopamais tāta pālitaṃ lokaviśrutaiḥ 13 bahubhiḥ kṣatriyair guptaṃ pṛthivyāṃ lokasaṃmataiḥ asmān abhigataiḥ kāmāt sabalaiḥ sapadānugaiḥ 14 mahodadhim ivāpūrṇam āpagābhiḥ samantataḥ apakṣaiḥ pakṣasaṃkāśai rathair nāgaiś ca saṃvṛtam 15 nānāyodhajalaṃ bhīmaṃ vāhanormitaraṅgiṇam kṣepaṇyasigadāśaktiśaraprāsasamākulam 16 dhvajabhūṣaṇasaṃbādhaṃ ratnapaṭṭena saṃcitam vāhanaiḥ parisarpadbhir vāyuvegavikampitam 17 apāram iva garjantaṃ sāgarapratimaṃ mahat droṇabhīṣmābhisaṃguptaṃ guptaṃ ca kṛtavarmaṇā 18 kṛpaduḥśāsanābhyāṃ ca jayadrathamukhais tathā bhagadattavikarṇābhyāṃ drauṇisaubalabāhlikaiḥ 19 guptaṃ pravīrair lokasya sāravadbhir mahātmabhiḥ yad ahanyata saṃgrāme diṣṭam etat purātanam 20 naitādṛśaṃ samudyogaṃ dṛṣṭavanto 'tha mānuṣāḥ ṛṣayo vā mahābhāgāḥ purāṇā bhuvi saṃjaya 21 īdṛśo hi balaughas tu yuktaḥ śastrāstrasaṃpadā vadhyate yatra saṃgrāme kim anyad bhāgadheyataḥ 22 viparītam idaṃ sarvaṃ pratibhāti sma saṃjaya yatredṛśaṃ balaṃ ghoraṃ nātarad yudhi pāṇḍavān 23 atha vā pāṇḍavārthāya devās tatra samāgatāḥ yudhyante māmakaṃ sainyaṃ yad avadhyanta saṃjaya 24 ukto hi vidureṇeha hitaṃ pathyaṃ ca saṃjaya na ca gṛhṇāti tan mandaḥ putro duryodhano mama 25 tasya manye matiḥ pūrvaṃ sarvajñasya mahātmanaḥ āsīd yathāgataṃ tāta yena dṛṣṭam idaṃ purā 26 atha vā bhāvyam evaṃ hi saṃjayaitena sarvathā purā dhātrā yathā sṛṣṭaṃ tat tathā na tad anyathā |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 6
Chapter 73
|
1
संजय उवाच आत्मदॊषात तवया राजन पराप्तं वयसनम ईदृशम न हि दुर्यॊधनस तानि पश्यते भरतर्षभ यानि तवं दृष्टवान राजन धर्मसंकरकारिते 2 तव दॊषात पुरा वृत्तं दयूतम एतद विशां पते तव दॊषेण युद्धं च परवृत्तं सह पाण्डवैः तवम एवाद्य फलं भुङ्क्ष्व कृत्वा किल्बिषम आत्मना 3 आत्मना हि कृतं कर्म आत्मनैवॊपभुज्यते इह वा परेत्य वा राजंस तवया पराप्तं यथातथम 4 तस्माद राजन सथिरॊ भूत्वा पराप्येदं वयसनं महत शृणु युद्धं यथावृत्तं शंसतॊ मम मारिष 5 भीमसेनस तु निशितैर बाणैर भित्त्वा महाचमूम आससाद ततॊ वीरः सर्वान दुर्यॊधनानुजान 6 दुःशासनं दुर्विषहं दुःसहं दुर्मदं जयम जयत्सेनं विकर्णं च चित्रसेनं सुदर्शनम 7 चारुचित्रं सुवर्माणं दुष्कर्णं कर्णम एव च एतान अन्यांश च सुबहून समीपस्थान महारथान 8 धार्तराष्ट्रान सुसंक्रुद्धान दृष्ट्वा भीमॊ महाबलः भीष्मेण समरे गुप्तां परविवेश महाचमूम 9 अथाह्वयन्त ते ऽनयॊन्यम अयं पराप्तॊ वृकॊदरः जीवग्राहं निगृह्णीमॊ वयम एनं नराधिपाः 10 स तैः परिवृतः पार्थॊ भरातृभिः कृतनिश्चयैः परजासंहरणे सूर्यः करूरैर इव महाग्रहैः 11 संप्राप्य मध्यं वयूहस्य न भीः पाण्डवम आविशत यथा देवासुरे युद्धे महेन्द्रः पराप्य दानवान 12 ततः शतसहस्राणि रथिनां सर्वशः परभॊ छादयानं शरैर घॊरैस तम एकम अनुवव्रिरे 13 स तेषां परवरान यॊधान हस्त्यश्वरथसादिनः जघान समरे शूरॊ धार्तराष्ट्रान अचिन्तयन 14 तेषां वयवसितं जञात्वा भीमसेनॊ जिघृक्षताम समस्तानां वधे राजन मतिं चक्रे महामनाः 15 ततॊ रथं समुत्सृज्य गदाम आदाय पाण्डवः जघान धार्तराष्ट्राणां तं बलौघमहार्णवम 16 भीमसेने परविष्टे तु धृष्टद्युम्नॊ ऽपि पार्षतः दरॊणम उत्सृज्य तरसा परययौ यत्र सौबलः 17 विदार्य महतीं सेनां तावकानां नरर्षभः आससाद रथं शून्यं भीमसेनस्य संयुगे 18 दृष्ट्वा विशॊकं समरे भीमसेनस्य सारथिम धृष्टद्युम्नॊ महाराज दुर्मना गतचेतनः 19 अपृच्छद बाष्पसंरुद्धॊ निस्वनां वाचम ईरयन मम पराणैः परियतमः कव भीम इति दुःखितः 20 विशॊकस तम उवाचेदं धृष्टद्युम्नं कृताञ्जलिः संस्थाप्य माम इह बली पाण्डवेयः परतापवान 21 परविष्टॊ धार्तराष्ट्राणाम एतद बलमहार्णवम माम उक्त्वा पुरुषव्याघ्र परीतियुक्तम इदं वचः 22 परतिपालय मां सूत नियम्याश्वान मुहूर्तकम यावद एतान निहन्म्य आशु य इमे मद्वधॊद्यताः 23 ततॊ दृष्ट्वा गदाहस्तं परधावन्तं महाबलम सर्वेषाम एव सैन्यानां संधर्षः समजायत 24 तस्मिंस तु तुमुले युद्धे वर्तमाने भयानके भित्त्वा राजन महाव्यूहं परविवेश सखा तव 25 विशॊकस्य वचः शरुत्वा धृष्टद्युम्नॊ ऽपि पार्षतः परत्युवाच ततः सूतं रणमध्ये महाबलः 26 न हि मे विद्यते सूत जीविते ऽदय परयॊजनम भीमसेनं रणे हित्वा सनेहम उत्सृज्य पाण्डवैः 27 यदि यामि विना भीमं किं मां कषत्रं वदिष्यति एकायनगते भीमे मयि चावस्थिते युधि 28 अस्वस्ति तस्य कुर्वन्ति देवाः साग्निपुरॊगमाः यः सहायान परित्यज्य सवस्तिमान आव्रजेद गृहान 29 मम भीमः सखा चैव संबन्धी च महाबलः भक्तॊ ऽसमान भक्तिमांश चाहं तम अप्य अरिनिषूदनम 30 सॊ ऽहं तत्र गमिष्यामि यत्र यातॊ वृकॊदरः निघ्नन्तं माम अरीन पश्य दानवान इव वासवम 31 एवम उक्त्वा ततॊ वीरॊ ययौ मध्येन भारतीम भीमसेनस्य मार्गेषु गदाप्रमथितैर गजैः 32 स ददर्श ततॊ भीमं दहन्तं रिपुवाहिनीम वातं वृक्षान इव बलात परभञ्जन्तं रणे नृपान 33 ते हन्यमानाः समरे रथिनः सादिनस तथा पादाता दन्तिनश चैव चक्रुर आर्तस्वरं महत 34 हाहाकारश च संजज्ञे तव सैन्यस्य मारिष वध्यतॊ भीमसेनेन कृतिना चित्रयॊधिना 35 ततः कृतास्त्रास ते सर्वे परिवार्य वृकॊदरम अभीताः समवर्तन्त शस्त्रवृष्ट्या समन्ततः 36 अभिद्रुतं शस्त्रभृतां वरिष्ठं; समन्ततः पाण्डवं लॊकवीरैः सैन्येन घॊरेण सुसंगतेन; दृष्ट्वा बली पार्षतॊ भीमसेनम 37 अथॊपगच्छच छरविक्षताङ्गं; पदातिनं करॊधविषं वमन्तम आश्वासयन पार्षतॊ भीमसेनं; गदाहस्तं कालम इवान्तकाले 38 निःशल्यम एनं च चकार तूर्णम; आरॊपयच चात्मरथं महात्मा भृशं परिष्वज्य च भीमसेनम; आश्वासयाम आस च शत्रुमध्ये 39 भरातॄन अथॊपेत्य तवापि पुत्रस; तस्मिन विमर्दे महति परवृत्ते अयं दुरात्मा दरुपदस्य पुत्रः; समागतॊ भीमसेनेन सार्धम तं यात सर्वे सहिता निहन्तुं; मा वॊ रिपुः परार्थयताम अनीकम 40 शरुत्वा तु वाक्यं तम अमृष्यमाणा; जयेष्ठाज्ञया चॊदिता धार्तराष्ट्राः वधाय निष्पेतुर उदायुधास ते; युगक्षये केतवॊ यद्वद उग्राः 41 परगृह्य चित्राणि धनूंषि वीरा; जयानेमिघॊषैः परविकम्पयन्तः शरैर अवर्षन दरुपदस्य पुत्रं; यथाम्बुदा भूधरं वारिजालैः निहत्य तांश चापि शरैः सुतीक्ष्णैर; न विव्यथे समरे चित्रयॊधी 42 समभ्युदीर्णांश च तवात्मजांस तथा; निशाम्य वीरान अभितः सथितान रणे जिघांसुर उग्रं दरुपदात्मजॊ युवा; परमॊहनास्त्रं युयुजे महारथः करुद्धॊ भृशं तव पुत्रेषु राजन; दैत्येषु यद्वत समरे महेन्द्रः 43 ततॊ वयमुह्यन्त रणे नृवीराः; परमॊहनास्त्राहतबुद्धिसत्त्वाः परदुद्रुवुः कुरवश चैव सर्वे; सवाजिनागाः सरथाः समन्तात परीतकालान इव नष्टसंज्ञान; मॊहॊपेतांस तव पुत्रान निशम्य 44 एतस्मिन्न एव काले तु दरॊणः शस्त्रभृतां वरः दरुपदं तरिभिर आसाद्य शरैर विव्याध दारुणैः 45 सॊ ऽतिविद्धस तदा राजन रणे दरॊणेन पार्थिवः अपायाद दरुपदॊ राजन पूर्ववैरम अनुस्मरन 46 जित्वा तु दरुपदं दरॊणः शङ्खं दध्मौ परतापवान तस्य शङ्खस्वनं शरुत्वा वित्रेसुः सर्वसॊमकाः 47 अथ शुश्राव तेजस्वी दरॊणः शस्त्रभृतां वरः परमॊहनास्त्रेण रणे मॊहितान आत्मजांस तव 48 ततॊ दरॊणॊ राजगृद्धी तवरितॊ ऽभिययौ रणात तत्रापश्यन महेष्वासॊ भारद्वाजः परतापवान धृष्टद्युम्नं च भीमं च विचरन्तौ महारणे 49 मॊहाविष्टांश च ते पुत्रान अपश्यत स महारथः ततः परज्ञास्त्रम आदाय मॊहनास्त्रं वयशातयत 50 अथ परत्यागतप्राणास तव पुत्रा महारथाः पुनर युद्धाय समरे परययुर भीमपार्षतौ 51 ततॊ युधिष्ठिरः पराह समाहूय सवसैनिकान गच्छन्तु पदवीं शक्त्या भीमपार्षतयॊर युधि 52 सौभद्रप्रमुखा वीरा रथा दवादश दंशिताः परवृत्तिम अधिगच्छन्तु न हि शुध्यति मे मनः 53 त एवं समनुज्ञाताः शूरा विक्रान्तयॊधिनः बाढम इत्य एवम उक्त्वा तु सर्वे पुरुषमानिनः मध्यंदिनगते सूर्ये परययुः सर्व एव हि 54 केकया दरौपदेयाश च धृष्टकेतुश च वीर्यवान अभिमन्युं पुरस्कृत्य महत्या सेनया वृताः 55 ते कृत्वा समरे वयूहं सूचीमुखम अरिंदमाः बिभिदुर धार्तराष्ट्राणां तद रथानीकम आहवे 56 तान परयातान महेष्वासान अभिमन्युपुरॊगमान भीमसेनभयाविष्टा धृष्टद्युम्नविमॊहिता 57 न संधारयितुं शक्ता तव सेना जनाधिप मदमूर्छान्वितात्मानं परमदेवाध्वनि सथिता 58 ते ऽभियाता महेष्वासाः सुवर्णविकृतध्वजाः परीप्सन्तॊ ऽभयधावन्त धृष्टद्युम्नवृकॊदरौ 59 तौ च दृष्ट्वा महेष्वासान अभिमन्युपुरॊगमान बभूवतुर मुदा युक्तौ निघ्नन्तौ तव वाहिनीम 60 दृष्ट्वा च सहसायान्तं पाञ्चाल्यॊ गुरुम आत्मनः नाशंसत वधं वीरः पुत्राणां तव पार्षतः 61 ततॊ रथं समारॊप्य केकयस्य वृकॊदरम अभ्यधावत सुसंक्रुद्धॊ दरॊणम इष्वस्त्रपारगम 62 तस्याभिपततस तूर्णं भारद्वाजः परतापवान करुद्धश चिच्छेद भल्लेन धनुः शत्रुनिषूदनः 63 अन्यांश च शतशॊ बाणान परेषयाम आस पार्षते दुर्यॊधनहितार्थाय भर्तृपिण्डम अनुस्मरन 64 अथान्यद धनुर आदाय पार्षतः परवीरहा दरॊणं विव्याध सप्तत्या रुक्मपुङ्खैः शिलाशितैः 65 तस्य दरॊणः पुनश चापं चिच्छेदामित्रकर्शनः हयांश च चतुरस तूर्णं चतुर्भिः सायकॊत्तमैः 66 वैवस्वतक्षयं घॊरं परेषयाम आस वीर्यवान सारथिं चास्य भल्लेन परेषयाम आस मृत्यवे 67 हताश्वात स रथात तूर्णम अवप्लुत्य महारथः आरुरॊह महाबाहुर अभिमन्यॊर महारथम 68 ततः सरथनागाश्वा समकम्पत वाहिनी पश्यतॊ भीमसेनस्य पार्षतस्य च पश्यतः 69 तत परभग्नं बलं दृष्ट्वा दरॊणेनामिततेजसा नाशक्नुवन वारयितुं समस्तास ते महारथाः 70 वध्यमानं तु तत सैन्यं दरॊणेन निशितैः शरैः वयभ्रमत तत्र तत्रैव कषॊभ्यमाण इवार्णवः 71 तथा दृष्ट्वा च तत सैन्यं जहृषे च बलं तव दृष्ट्वाचार्यं च संक्रुद्धं दहन्तं रिपुवाहिनीम चुक्रुशुः सर्वतॊ यॊधाः साधु साध्व इति भारत |
1
saṃjaya uvāca ātmadoṣāt tvayā rājan prāptaṃ vyasanam īdṛśam na hi duryodhanas tāni paśyate bharatarṣabha yāni tvaṃ dṛṣṭavān rājan dharmasaṃkarakārite 2 tava doṣāt purā vṛttaṃ dyūtam etad viśāṃ pate tava doṣeṇa yuddhaṃ ca pravṛttaṃ saha pāṇḍavaiḥ tvam evādya phalaṃ bhuṅkṣva kṛtvā kilbiṣam ātmanā 3 ātmanā hi kṛtaṃ karma ātmanaivopabhujyate iha vā pretya vā rājaṃs tvayā prāptaṃ yathātatham 4 tasmād rājan sthiro bhūtvā prāpyedaṃ vyasanaṃ mahat śṛṇu yuddhaṃ yathāvṛttaṃ śaṃsato mama māriṣa 5 bhīmasenas tu niśitair bāṇair bhittvā mahācamūm āsasāda tato vīraḥ sarvān duryodhanānujān 6 duḥśāsanaṃ durviṣahaṃ duḥsahaṃ durmadaṃ jayam jayatsenaṃ vikarṇaṃ ca citrasenaṃ sudarśanam 7 cārucitraṃ suvarmāṇaṃ duṣkarṇaṃ karṇam eva ca etān anyāṃś ca subahūn samīpasthān mahārathān 8 dhārtarāṣṭrān susaṃkruddhān dṛṣṭvā bhīmo mahābalaḥ bhīṣmeṇa samare guptāṃ praviveśa mahācamūm 9 athāhvayanta te 'nyonyam ayaṃ prāpto vṛkodaraḥ jīvagrāhaṃ nigṛhṇīmo vayam enaṃ narādhipāḥ 10 sa taiḥ parivṛtaḥ pārtho bhrātṛbhiḥ kṛtaniścayaiḥ prajāsaṃharaṇe sūryaḥ krūrair iva mahāgrahaiḥ 11 saṃprāpya madhyaṃ vyūhasya na bhīḥ pāṇḍavam āviśat yathā devāsure yuddhe mahendraḥ prāpya dānavān 12 tataḥ śatasahasrāṇi rathināṃ sarvaśaḥ prabho chādayānaṃ śarair ghorais tam ekam anuvavrire 13 sa teṣāṃ pravarān yodhān hastyaśvarathasādinaḥ jaghāna samare śūro dhārtarāṣṭrān acintayan 14 teṣāṃ vyavasitaṃ jñātvā bhīmaseno jighṛkṣatām samastānāṃ vadhe rājan matiṃ cakre mahāmanāḥ 15 tato rathaṃ samutsṛjya gadām ādāya pāṇḍavaḥ jaghāna dhārtarāṣṭrāṇāṃ taṃ balaughamahārṇavam 16 bhīmasene praviṣṭe tu dhṛṣṭadyumno 'pi pārṣataḥ droṇam utsṛjya tarasā prayayau yatra saubalaḥ 17 vidārya mahatīṃ senāṃ tāvakānāṃ nararṣabhaḥ āsasāda rathaṃ śūnyaṃ bhīmasenasya saṃyuge 18 dṛṣṭvā viśokaṃ samare bhīmasenasya sārathim dhṛṣṭadyumno mahārāja durmanā gatacetanaḥ 19 apṛcchad bāṣpasaṃruddho nisvanāṃ vācam īrayan mama prāṇaiḥ priyatamaḥ kva bhīma iti duḥkhitaḥ 20 viśokas tam uvācedaṃ dhṛṣṭadyumnaṃ kṛtāñjaliḥ saṃsthāpya mām iha balī pāṇḍaveyaḥ pratāpavān 21 praviṣṭo dhārtarāṣṭrāṇām etad balamahārṇavam mām uktvā puruṣavyāghra prītiyuktam idaṃ vacaḥ 22 pratipālaya māṃ sūta niyamyāśvān muhūrtakam yāvad etān nihanmy āśu ya ime madvadhodyatāḥ 23 tato dṛṣṭvā gadāhastaṃ pradhāvantaṃ mahābalam sarveṣām eva sainyānāṃ saṃdharṣaḥ samajāyata 24 tasmiṃs tu tumule yuddhe vartamāne bhayānake bhittvā rājan mahāvyūhaṃ praviveśa sakhā tava 25 viśokasya vacaḥ śrutvā dhṛṣṭadyumno 'pi pārṣataḥ pratyuvāca tataḥ sūtaṃ raṇamadhye mahābalaḥ 26 na hi me vidyate sūta jīvite 'dya prayojanam bhīmasenaṃ raṇe hitvā sneham utsṛjya pāṇḍavaiḥ 27 yadi yāmi vinā bhīmaṃ kiṃ māṃ kṣatraṃ vadiṣyati ekāyanagate bhīme mayi cāvasthite yudhi 28 asvasti tasya kurvanti devāḥ sāgnipurogamāḥ yaḥ sahāyān parityajya svastimān āvrajed gṛhān 29 mama bhīmaḥ sakhā caiva saṃbandhī ca mahābalaḥ bhakto 'smān bhaktimāṃś cāhaṃ tam apy ariniṣūdanam 30 so 'haṃ tatra gamiṣyāmi yatra yāto vṛkodaraḥ nighnantaṃ mām arīn paśya dānavān iva vāsavam 31 evam uktvā tato vīro yayau madhyena bhāratīm bhīmasenasya mārgeṣu gadāpramathitair gajaiḥ 32 sa dadarśa tato bhīmaṃ dahantaṃ ripuvāhinīm vātaṃ vṛkṣān iva balāt prabhañjantaṃ raṇe nṛpān 33 te hanyamānāḥ samare rathinaḥ sādinas tathā pādātā dantinaś caiva cakrur ārtasvaraṃ mahat 34 hāhākāraś ca saṃjajñe tava sainyasya māriṣa vadhyato bhīmasenena kṛtinā citrayodhinā 35 tataḥ kṛtāstrās te sarve parivārya vṛkodaram abhītāḥ samavartanta śastravṛṣṭyā samantataḥ 36 abhidrutaṃ śastrabhṛtāṃ variṣṭhaṃ; samantataḥ pāṇḍavaṃ lokavīraiḥ sainyena ghoreṇa susaṃgatena; dṛṣṭvā balī pārṣato bhīmasenam 37 athopagacchac charavikṣatāṅgaṃ; padātinaṃ krodhaviṣaṃ vamantam āśvāsayan pārṣato bhīmasenaṃ; gadāhastaṃ kālam ivāntakāle 38 niḥśalyam enaṃ ca cakāra tūrṇam; āropayac cātmarathaṃ mahātmā bhṛśaṃ pariṣvajya ca bhīmasenam; āśvāsayām āsa ca śatrumadhye 39 bhrātṝn athopetya tavāpi putras; tasmin vimarde mahati pravṛtte ayaṃ durātmā drupadasya putraḥ; samāgato bhīmasenena sārdham taṃ yāta sarve sahitā nihantuṃ; mā vo ripuḥ prārthayatām anīkam 40 śrutvā tu vākyaṃ tam amṛṣyamāṇā; jyeṣṭhājñayā coditā dhārtarāṣṭrāḥ vadhāya niṣpetur udāyudhās te; yugakṣaye ketavo yadvad ugrāḥ 41 pragṛhya citrāṇi dhanūṃṣi vīrā; jyānemighoṣaiḥ pravikampayantaḥ śarair avarṣan drupadasya putraṃ; yathāmbudā bhūdharaṃ vārijālaiḥ nihatya tāṃś cāpi śaraiḥ sutīkṣṇair; na vivyathe samare citrayodhī 42 samabhyudīrṇāṃś ca tavātmajāṃs tathā; niśāmya vīrān abhitaḥ sthitān raṇe jighāṃsur ugraṃ drupadātmajo yuvā; pramohanāstraṃ yuyuje mahārathaḥ kruddho bhṛśaṃ tava putreṣu rājan; daityeṣu yadvat samare mahendraḥ 43 tato vyamuhyanta raṇe nṛvīrāḥ; pramohanāstrāhatabuddhisattvāḥ pradudruvuḥ kuravaś caiva sarve; savājināgāḥ sarathāḥ samantāt parītakālān iva naṣṭasaṃjñān; mohopetāṃs tava putrān niśamya 44 etasminn eva kāle tu droṇaḥ śastrabhṛtāṃ varaḥ drupadaṃ tribhir āsādya śarair vivyādha dāruṇaiḥ 45 so 'tividdhas tadā rājan raṇe droṇena pārthivaḥ apāyād drupado rājan pūrvavairam anusmaran 46 jitvā tu drupadaṃ droṇaḥ śaṅkhaṃ dadhmau pratāpavān tasya śaṅkhasvanaṃ śrutvā vitresuḥ sarvasomakāḥ 47 atha śuśrāva tejasvī droṇaḥ śastrabhṛtāṃ varaḥ pramohanāstreṇa raṇe mohitān ātmajāṃs tava 48 tato droṇo rājagṛddhī tvarito 'bhiyayau raṇāt tatrāpaśyan maheṣvāso bhāradvājaḥ pratāpavān dhṛṣṭadyumnaṃ ca bhīmaṃ ca vicarantau mahāraṇe 49 mohāviṣṭāṃś ca te putrān apaśyat sa mahārathaḥ tataḥ prajñāstram ādāya mohanāstraṃ vyaśātayat 50 atha pratyāgataprāṇās tava putrā mahārathāḥ punar yuddhāya samare prayayur bhīmapārṣatau 51 tato yudhiṣṭhiraḥ prāha samāhūya svasainikān gacchantu padavīṃ śaktyā bhīmapārṣatayor yudhi 52 saubhadrapramukhā vīrā rathā dvādaśa daṃśitāḥ pravṛttim adhigacchantu na hi śudhyati me manaḥ 53 ta evaṃ samanujñātāḥ śūrā vikrāntayodhinaḥ bāḍham ity evam uktvā tu sarve puruṣamāninaḥ madhyaṃdinagate sūrye prayayuḥ sarva eva hi 54 kekayā draupadeyāś ca dhṛṣṭaketuś ca vīryavān abhimanyuṃ puraskṛtya mahatyā senayā vṛtāḥ 55 te kṛtvā samare vyūhaṃ sūcīmukham ariṃdamāḥ bibhidur dhārtarāṣṭrāṇāṃ tad rathānīkam āhave 56 tān prayātān maheṣvāsān abhimanyupurogamān bhīmasenabhayāviṣṭā dhṛṣṭadyumnavimohitā 57 na saṃdhārayituṃ śaktā tava senā janādhipa madamūrchānvitātmānaṃ pramadevādhvani sthitā 58 te 'bhiyātā maheṣvāsāḥ suvarṇavikṛtadhvajāḥ parīpsanto 'bhyadhāvanta dhṛṣṭadyumnavṛkodarau 59 tau ca dṛṣṭvā maheṣvāsān abhimanyupurogamān babhūvatur mudā yuktau nighnantau tava vāhinīm 60 dṛṣṭvā ca sahasāyāntaṃ pāñcālyo gurum ātmanaḥ nāśaṃsata vadhaṃ vīraḥ putrāṇāṃ tava pārṣataḥ 61 tato rathaṃ samāropya kekayasya vṛkodaram abhyadhāvat susaṃkruddho droṇam iṣvastrapāragam 62 tasyābhipatatas tūrṇaṃ bhāradvājaḥ pratāpavān kruddhaś ciccheda bhallena dhanuḥ śatruniṣūdanaḥ 63 anyāṃś ca śataśo bāṇān preṣayām āsa pārṣate duryodhanahitārthāya bhartṛpiṇḍam anusmaran 64 athānyad dhanur ādāya pārṣataḥ paravīrahā droṇaṃ vivyādha saptatyā rukmapuṅkhaiḥ śilāśitaiḥ 65 tasya droṇaḥ punaś cāpaṃ cicchedāmitrakarśanaḥ hayāṃś ca caturas tūrṇaṃ caturbhiḥ sāyakottamaiḥ 66 vaivasvatakṣayaṃ ghoraṃ preṣayām āsa vīryavān sārathiṃ cāsya bhallena preṣayām āsa mṛtyave 67 hatāśvāt sa rathāt tūrṇam avaplutya mahārathaḥ āruroha mahābāhur abhimanyor mahāratham 68 tataḥ sarathanāgāśvā samakampata vāhinī paśyato bhīmasenasya pārṣatasya ca paśyataḥ 69 tat prabhagnaṃ balaṃ dṛṣṭvā droṇenāmitatejasā nāśaknuvan vārayituṃ samastās te mahārathāḥ 70 vadhyamānaṃ tu tat sainyaṃ droṇena niśitaiḥ śaraiḥ vyabhramat tatra tatraiva kṣobhyamāṇa ivārṇavaḥ 71 tathā dṛṣṭvā ca tat sainyaṃ jahṛṣe ca balaṃ tava dṛṣṭvācāryaṃ ca saṃkruddhaṃ dahantaṃ ripuvāhinīm cukruśuḥ sarvato yodhāḥ sādhu sādhv iti bhārata |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 6
Chapter 74
|
1
[स] ततॊ दुर्यॊधनॊ राजा मॊहात परत्यागतस तदा शरवर्षैः पुनर भीमं परत्यवारयद अच्युतम 2 एकीभूताः पुनश चैव तव पुत्रा महारथाः समेत्य समरे भीमं यॊधयाम आसुर उद्यताः 3 भीमसेनॊ ऽपि समरे संप्राप्य सवरथं पुनः समारुह्य महाबाहुर ययौ येन तवात्मजः 4 परगृह्य च महावेगं परासु करणं दृढम चित्रं शरासनं संख्ये शरैर विव्याध ते सुतान 5 ततॊ दुर्यॊधनॊ राजा भीमसेनं महाबलम नाराचेन सुतीक्ष्णेन भृशं मर्मण्य अताडयत 6 सॊ ऽतिविद्धॊ महेष्वासस तव पुत्रेण धन्विना करॊधसंरक्तनयनॊ वेगेनॊत्क्षिप्य कार्मुकम 7 दुर्यॊधनं तरिभिर बाणैर बाह्वॊर उरसि चार्पयत स तथाभिहतॊ राजा नाचलद गिरिराड इव 8 तौ दृष्ट्वा समरे करुद्धौ विनिघ्नन्तौ परस्परम दुर्यॊधनानुजाः सर्वे शूराः संत्यक्तजीविताः 9 संस्मृत्य मन्त्रितं पूर्वं निग्रहे भीमकर्मणः निश्चयं मनसा कृत्वा निग्रहीतुं परचक्रमुः 10 तान आपतत एवाजौ भीमसेनॊ महाबलः परत्युद्ययौ महाराज गजः परतिगजान इव 11 भृशं करुद्धश च तेजस्वी नाराचेन समर्पयत चित्रसेनं महाराज तव पुत्रं महायशाः 12 तथेतरांस तव सुतांस ताडयाम आस भारत शरैर बहुविधैः संख्ये रुक्मपुङ्खैः सुवेगितैः 13 ततः संस्थाप्य समरे सवान्य अनीकानि सर्वशः अभिमन्युप्रभृतयस ते दवादश महारथाः 14 परेषिता धर्मराजेन भीमसेनपदानुगाः परत्युद्ययुर महाराज तव पुत्रान महाबलान 15 दृष्ट्वा रथस्थांस ताञ शूरान सूर्याग्निसमतेजसः सर्वान एव महेष्वासान भराजमानाञ शरिया वृतान 16 महाहवे दीप्यमानान सुवर्णकवचॊज्ज्वलान तत्यजुः समरे भीमं तव पुत्रा महाबलाः 17 तान नामृष्यत कौन्तेयॊ जीवमाना गता इति अन्वीय च पुनः सर्वांस तव पुत्रान अपीडयत 18 अथाभिमन्युं समरे भीमसेनेन संगतम पार्षतेन च संप्रेक्ष्य तव सैन्ये महारथाः 19 दुर्यॊधनप्रभृतयः परगृहीतशरासनाः भृशम अश्वैः परजवितैः परययुर यत्र ते रथाः 20 अपराह्णे ततॊ राजन परावर्तत महान रणः तावकानां च बलिनां परेषां चैव भारत 21 अभिमन्युर विकर्णस्य हयान हत्वा महाजवान अथैनं पञ्चविंशत्या कषुद्रकाणां समाचिनॊत 22 हताश्वं रथम उत्सृज्य विकर्णस तु महारथः आरुरॊह रथं राजंश चित्रसेनस्य भास्वरम 23 सथिताव एकरथे तौ तु भरातरौ कुरुवर्धनौ आर्जुनिः शरजालेन छादयाम आस भारत 24 दुर्जयॊ ऽथ विकर्णश च कार्ष्णिं पञ्चभिर आयसैः विव्याधाते न चाकम्पत कार्ष्णिर मेरुर इवाचलः 25 दुःशासनस तु समरे केकयान पञ्च मारिष यॊधयाम आस राजेन्द्र तद अद्भुतम इवाभवत 26 दरौपदेया रणे करुद्धा दुर्यॊधनम अवारयन एकैकस तरिभिर आनर्छत पुत्रं तव विशां पते 27 पुत्रॊ ऽपि तव दुर्धर्षॊ दरौपद्यास तनयान रणे सायकैर निशितै राजन्न आजघान पृथक पृथक 28 तैश चापि विद्धः शुशुभे रुधिरेण समुक्षितः गिरिप्रस्रवणैर यद्वद गिरिर धातुमिमिश्रितैः 29 भीष्मॊ ऽपि समरे राजन पाण्डवानाम अनीकिनीम कालयाम आस बलवान पालः पशुगणान इव 30 ततॊ गाण्डीवनिर्घॊषः परादुरासीद विशां पते दक्षिणेन वरूथिन्याः पार्थस्यारीन विनिघ्नतः 31 उत्तस्थुः समरे तत्र कबन्धानि समन्ततः कुरूणां चापि सैन्येषु पाण्डवानां च भारत 32 शॊणितॊदं रथावर्तं गजद्वीपं हयॊर्मिणम रथनौभिर नरव्याघ्राः परतेरुः सैन्यसागरम 33 छिन्नहस्ता विकवचा विदेहाश च नरॊत्तमाः पतितास तत्र दृश्यन्ते शतशॊ ऽथ सहस्रशः 34 निहतैर मत्तमातङ्गैः शॊणितौघपरिप्लुतैः भूर भाति भरतश्रेष्ठ पर्वतैर आचिता यथा 35 तत्राद्भुतम अपश्याम तव तेषां च भारत न तत्रासीत पुमान कश चिद यॊ यॊद्धुं नाभिकाङ्क्षति 36 एवं युयुधिरे वीराः परार्थयाना महद यशः तावकाः पाण्डवैः सार्धं काङ्क्षमाणा जयं युधि |
1
[s] tato duryodhano rājā mohāt pratyāgatas tadā śaravarṣaiḥ punar bhīmaṃ pratyavārayad acyutam 2 ekībhūtāḥ punaś caiva tava putrā mahārathāḥ sametya samare bhīmaṃ yodhayām āsur udyatāḥ 3 bhīmaseno 'pi samare saṃprāpya svarathaṃ punaḥ samāruhya mahābāhur yayau yena tavātmajaḥ 4 pragṛhya ca mahāvegaṃ parāsu karaṇaṃ dṛḍham citraṃ śarāsanaṃ saṃkhye śarair vivyādha te sutān 5 tato duryodhano rājā bhīmasenaṃ mahābalam nārācena sutīkṣṇena bhṛśaṃ marmaṇy atāḍayat 6 so 'tividdho maheṣvāsas tava putreṇa dhanvinā krodhasaṃraktanayano vegenotkṣipya kārmukam 7 duryodhanaṃ tribhir bāṇair bāhvor urasi cārpayat sa tathābhihato rājā nācalad girirāḍ iva 8 tau dṛṣṭvā samare kruddhau vinighnantau parasparam duryodhanānujāḥ sarve śūrāḥ saṃtyaktajīvitāḥ 9 saṃsmṛtya mantritaṃ pūrvaṃ nigrahe bhīmakarmaṇaḥ niścayaṃ manasā kṛtvā nigrahītuṃ pracakramuḥ 10 tān āpatata evājau bhīmaseno mahābalaḥ pratyudyayau mahārāja gajaḥ pratigajān iva 11 bhṛśaṃ kruddhaś ca tejasvī nārācena samarpayat citrasenaṃ mahārāja tava putraṃ mahāyaśāḥ 12 tathetarāṃs tava sutāṃs tāḍayām āsa bhārata śarair bahuvidhaiḥ saṃkhye rukmapuṅkhaiḥ suvegitaiḥ 13 tataḥ saṃsthāpya samare svāny anīkāni sarvaśaḥ abhimanyuprabhṛtayas te dvādaśa mahārathāḥ 14 preṣitā dharmarājena bhīmasenapadānugāḥ pratyudyayur mahārāja tava putrān mahābalān 15 dṛṣṭvā rathasthāṃs tāñ śūrān sūryāgnisamatejasaḥ sarvān eva maheṣvāsān bhrājamānāñ śriyā vṛtān 16 mahāhave dīpyamānān suvarṇakavacojjvalān tatyajuḥ samare bhīmaṃ tava putrā mahābalāḥ 17 tān nāmṛṣyata kaunteyo jīvamānā gatā iti anvīya ca punaḥ sarvāṃs tava putrān apīḍayat 18 athābhimanyuṃ samare bhīmasenena saṃgatam pārṣatena ca saṃprekṣya tava sainye mahārathāḥ 19 duryodhanaprabhṛtayaḥ pragṛhītaśarāsanāḥ bhṛśam aśvaiḥ prajavitaiḥ prayayur yatra te rathāḥ 20 aparāhṇe tato rājan prāvartata mahān raṇaḥ tāvakānāṃ ca balināṃ pareṣāṃ caiva bhārata 21 abhimanyur vikarṇasya hayān hatvā mahājavān athainaṃ pañcaviṃśatyā kṣudrakāṇāṃ samācinot 22 hatāśvaṃ ratham utsṛjya vikarṇas tu mahārathaḥ āruroha rathaṃ rājaṃś citrasenasya bhāsvaram 23 sthitāv ekarathe tau tu bhrātarau kuruvardhanau ārjuniḥ śarajālena chādayām āsa bhārata 24 durjayo 'tha vikarṇaś ca kārṣṇiṃ pañcabhir āyasaiḥ vivyādhāte na cākampat kārṣṇir merur ivācalaḥ 25 duḥśāsanas tu samare kekayān pañca māriṣa yodhayām āsa rājendra tad adbhutam ivābhavat 26 draupadeyā raṇe kruddhā duryodhanam avārayan ekaikas tribhir ānarchat putraṃ tava viśāṃ pate 27 putro 'pi tava durdharṣo draupadyās tanayān raṇe sāyakair niśitai rājann ājaghāna pṛthak pṛthak 28 taiś cāpi viddhaḥ śuśubhe rudhireṇa samukṣitaḥ giriprasravaṇair yadvad girir dhātumimiśritaiḥ 29 bhīṣmo 'pi samare rājan pāṇḍavānām anīkinīm kālayām āsa balavān pālaḥ paśugaṇān iva 30 tato gāṇḍīvanirghoṣaḥ prādurāsīd viśāṃ pate dakṣiṇena varūthinyāḥ pārthasyārīn vinighnataḥ 31 uttasthuḥ samare tatra kabandhāni samantataḥ kurūṇāṃ cāpi sainyeṣu pāṇḍavānāṃ ca bhārata 32 śoṇitodaṃ rathāvartaṃ gajadvīpaṃ hayormiṇam rathanaubhir naravyāghrāḥ prateruḥ sainyasāgaram 33 chinnahastā vikavacā videhāś ca narottamāḥ patitās tatra dṛśyante śataśo 'tha sahasraśaḥ 34 nihatair mattamātaṅgaiḥ śoṇitaughapariplutaiḥ bhūr bhāti bharataśreṣṭha parvatair ācitā yathā 35 tatrādbhutam apaśyāma tava teṣāṃ ca bhārata na tatrāsīt pumān kaś cid yo yoddhuṃ nābhikāṅkṣati 36 evaṃ yuyudhire vīrāḥ prārthayānā mahad yaśaḥ tāvakāḥ pāṇḍavaiḥ sārdhaṃ kāṅkṣamāṇā jayaṃ yudhi |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 6
Chapter 75
|
1
[स] ततॊ दुर्यॊधनॊ राजा लॊहितायति भास्करे संग्रामरभसॊ भीमं हन्तुकामॊ ऽभयधावत 2 तम आयान्तम अभिप्रेक्ष्य नृवीरं दृढवैरिणम भीमसेनः सुसंक्रुद्ध इदं वचनम अब्रवीत 3 अयं स कालः संप्राप्तॊ वर्षपूगाभिकाङ्क्षितः अद्य तवां निहनिष्यामि यदि नॊत्सृजसे रणम 4 अद्य कुन्त्याः परिक्लेषं वनवासं च कृत्स्नशः दरौपद्याश च परिक्लेशं परणॊत्स्यामि हते तवयि 5 यत तवं दुरॊदरॊ भूत्वा पाण्डवान अवमन्यसे तस्य पापस्य गान्धारे पश्य वयसनम आगतम 6 कर्णस्य मतम आज्ञाय सौबलस्य च यत पुरा अचिन्त्यपाण्डवान कामाद यथेष्टं कृतवान असि 7 याचमानं च यन मॊहाद दाशार्हम अवमन्यसे उलूकस्य समादेशं यद ददासि च हृष्टवत 8 अद्य तवा निहनिष्यामि सानुबन्धं स बान्धवम समीकरिष्ये तत पापं यत पुरा कृतवान असि 9 एवम उक्त्वा धनुर घॊरं विकृष्यॊद्भ्राम्य चासकृत समादाय शरान घॊरान महाशनि समप्रभान 10 षड्विंशत तरसा करुद्धॊ मुमॊचाशु सुयॊधने जवलिताग्निशिखाकारान वज्रकल्पान अजिह्मगान 11 ततॊ ऽसय कार्मुकं दवाभ्यां सूतं दवाभ्यां च विव्यधे चतुर्भिर अश्वाञ जवनान अनयद यमसादनम 12 दवाभ्यां च सुविकृष्टाभ्यां शराभ्याम अरिमर्दनः छत्रं चिच्छेद समरे राज्ञस तस्य रथॊत्तमात 13 तरिभिश च तस्य चिच्छेद जवलन्तं धवजम उत्तमम छित्त्वा तं च ननादॊच्चैस तव पुत्रस्य पश्यतः 14 रथाच च स धवजः शरीमान नानारत्नविभूषितः पपात सहसा भूमिं विद्युज जलधराद इव 15 जवलन्तं सूर्यसंकाशं नागं मणिमयं शुभम धवजं कुरुपतेश छिन्नं ददृशुः सर्वपार्थिवाः 16 अथैनं दशभिर बाणैस तॊत्त्रैर इव महागजम आजघान रणे भीमः समयन्न इव महारथः 17 ततस तु राजा सिन्धूनां रथश्रेष्ठॊ जयद्रथः दुर्यॊधनस्य जग्राह पार्ष्णिसत्पुरुषॊचिताम 18 कृपश च रथिनां शरेष्ठ कौरव्यम अमितौजसम आरॊपयद रथं राजन दुर्यॊधनम अमर्षणम 19 स गाढविद्धॊ वयथितॊ भीमसेनेन संयुगे निषसाद रथॊपस्थे राजा दुर्यॊधनस तदा 20 परिवार्य ततॊ भीमं हन्तुकामॊ जयद्रथः रथैर अनेकसाहस्रैर भीमस्यावारयद दिशः 21 धृष्टकेतुस ततॊ राजन्न अभिमन्युश च वीर्यवान केकया दरौपदेयाश च तव पुत्रान अयॊधयन 22 चित्रसेनः सुचित्रश च चित्राश्वश चित्रदर्शनः चारु चित्रः सुचारुश च तथा नन्दॊपनन्दकौ 23 अष्टाव एते महेष्वासाः सुकुमारा यशस्विनः अभिमन्युरथं राजन समन्तात पर्यवारयन 24 आजघान ततस तूर्णम अभिमन्युर महामनाः एकैकं पञ्चभिर विद्ध्वा शरैः संनतपर्वभिः वज्रमृत्युप्रतीकाशैर विचित्रायुध निःसृतैः 25 अमृष्यमाणास ते सर्वे सौभद्रं रथसत्तमम ववर्षुर मार्गणैस तीक्ष्णैर गिरिं मेरुम इवाम्बुदाः 26 स पीड्यमानः समरे कृतास्त्रॊ युद्धदुर्मदः अभिमन्युर महाराज तावकान समकम्पयत यथा देवासुरे युद्धे वज्रपाणिर महासुरान 27 विकर्णस्य ततॊ भल्लान परेषयाम आस भारत चतुर्दश रथश्रेष्ठॊ घॊरान आशीविषॊपमान धवजं सूतं हयांश चास्य छित्त्वा नृत्यन्न इवाहवे 28 पुनश चान्याञ शरान पीतान अकुण्ठाग्राञ शिलाशितान परेषयाम आस सौभद्रॊ विकर्णाय महाबलः 29 ते विकर्णं समासाद्य कङ्कबर्हिण वाससः भित्त्वा देहं गता भूमिं जवलन्त इव पन्नगाः 30 ते शरा हेमपुङ्खाग्रा वयदृश्यन्त महीतले विकर्ण रुधिरक्लिन्ना वमन्त इव शॊणितम 31 विकर्णं वीक्ष्य निर्भिन्नं तस्यैवान्ये सहॊदराः अभ्यद्रवन्त समरे सौभद्रप्रमुखान रथान 32 अभियात्वा तथैवाशु रथस्थान सूर्यवर्चसः अविध्यन समरे ऽनयॊन्यं संरब्धा युद्धदुर्मदाः 33 दुर्मुखः शरुतकर्माणं विद्ध्वा सप्तभिर आशुगैः धवजम एकेन चिच्छेद सारथिं चास्य सप्तभिः 34 अश्वाञ जाम्बूनदैर जालैः परच्छन्नान वातरंहसः जघान षड्भिर आसाद्य सारथिं चाभ्यपातयत 35 स हताश्वे रथे तिष्ठञ शरुतकर्मा महारथ शक्तिं चिक्षेप संक्रुद्धॊ महॊल्कां जवलिताम इव 36 सा दुर्मुखस्य विपुलं वर्म भित्त्वा यशस्विनः विदार्य पराविशद भूमिं दीप्यमाना सुतेजना 37 तं दृष्ट्वा विरथं तत्र सुत सॊमॊ महाबलः पश्यतां सर्वसैन्यानां रथम आरॊपयत सवकम 38 शरुतकीर्तिस तथा वीरॊ जयत्सेनं सुतं तव अभ्ययात समरे राजन हन्तुकामॊ यशस्विनम 39 तस्य विक्षिपतश चापं शरुतकीर्तिर महात्मनः चिच्छेद समरे राजञ जयत्सेनः सुतस तव कषुरप्रेण सुतीक्ष्णेन परहसन्न इव भारत 40 तं दृष्ट्वा छिन्नधन्वानं शतानीकः सहॊदरम अभ्यपद्यत तेजस्वी सिंहवद विनदन मुहुः 41 शतानीकस तु समरे दृढं विस्फार्य कार्मुकम विव्याध दशभिस तूर्णं जयत्सेनं शिलीमुखैः 42 अथान्येन सुतीक्ष्णेन सर्वावरणभेदिना शतानीकॊ जयत्सेनं विव्याध हृदये भृशम 43 तथा तस्मिन वर्तमाने दुष्कर्णॊ भरातुर अन्तिके चिच्छेद समरे चापं नाकुलेः करॊधमूर्छितः 44 अथान्यद धनुर आदाय भारसाधनम उत्तमम समादत्त शितान बाणाञ शतानीकॊ महाबलः 45 तिष्ठ तिष्ठेति चामन्त्र्य दुष्कर्णं भरातुर अग्रतः मुमॊच निशितान बाणाञ जवलितान पन्नगान इव 46 ततॊ ऽसय धनुर एकेन दवाभ्यां सूतं च मारिष चिच्छेद समरे तूर्णं तं च विव्याध सप्तभिः 47 अश्वान मनॊजवांश चास्य कल्माषान वीतकल्मषः जघान निशितैस तूर्णं सर्वान दवादशभिः शरैः 48 अथापरेण भल्लेन सुमुक्तेन निपातिना दुष्कर्णं समरे करुद्धॊ विव्याध हृदये भृशम 49 दुष्कर्णं निहतं दृष्ट्वा पञ्च राजन महारथाः जिघांसन्तः शतानीकं सर्वतः पर्यवारयन 50 छाद्यमानं शरव्रातैः शतानीकं यशस्विनम अभ्यधावन्त संरब्धाः केकयाः पञ्च सॊदराः 51 तान अभ्यापततः परेक्ष्य तव पुत्रा महारथाः परत्युद्ययुर महाराज गजा इव महागजान 52 दुर्मुखॊ दुर्जयश चैव तथा दुर्मर्षणॊ युवा शत्रुंजयः शत्रुसहः सर्वे करुद्धा यशस्विनः परत्युद्याता महाराज केकयान भरातरः समम 53 रथैर नगरसंकाशैर हयैर युक्तैर मनॊजवैः नानावर्णविचित्राभिः पताकाभिर अलंकृतैः 54 वच चापधरा वीरा विचित्रकवच धवजाः विविशुस ते परं सैन्यं सिंहा इव वनाद वनम 55 तेषां सुतुमुलं युद्धव्यतिषक्त रह दविपम अवर्तत महारौद्रं निघ्नताम इतरेतरम अन्यॊन्यागः कृतां राजन यम राष्ट्रविवर्धनम 56 मुहूर्तास्तमिते सूर्ये चक्रुर युद्धं सुदारुणम रथिनः सादिनश चैव वयकीर्यन्त सहस्रशः 57 ततः शांतनवः करुद्धः शरैः संनतपर्वभिः नाशयाम आस सेनां वै भीष्मस तेषां महात्मनाम पाञ्चालानां च सैन्यानि शरैर निन्ये यमक्षयम 58 एवं भित्त्वा महेष्वासः पाण्डवानाम अनीकिनाम कृत्वावहारं सैन्यानां ययौ सवशिबिरं नृप 59 धर्मराजॊ ऽपि संप्रेक्ष्य धृष्टद्युम्न वृकॊदरौ मूर्ध्नि चैताव उपाघ्राय संहृष्टः शिबिरं ययौ |
1
[s] tato duryodhano rājā lohitāyati bhāskare saṃgrāmarabhaso bhīmaṃ hantukāmo 'bhyadhāvata 2 tam āyāntam abhiprekṣya nṛvīraṃ dṛḍhavairiṇam bhīmasenaḥ susaṃkruddha idaṃ vacanam abravīt 3 ayaṃ sa kālaḥ saṃprāpto varṣapūgābhikāṅkṣitaḥ adya tvāṃ nihaniṣyāmi yadi notsṛjase raṇam 4 adya kuntyāḥ parikleṣaṃ vanavāsaṃ ca kṛtsnaśaḥ draupadyāś ca parikleśaṃ praṇotsyāmi hate tvayi 5 yat tvaṃ durodaro bhūtvā pāṇḍavān avamanyase tasya pāpasya gāndhāre paśya vyasanam āgatam 6 karṇasya matam ājñāya saubalasya ca yat purā acintyapāṇḍavān kāmād yatheṣṭaṃ kṛtavān asi 7 yācamānaṃ ca yan mohād dāśārham avamanyase ulūkasya samādeśaṃ yad dadāsi ca hṛṣṭavat 8 adya tvā nihaniṣyāmi sānubandhaṃ sa bāndhavam samīkariṣye tat pāpaṃ yat purā kṛtavān asi 9 evam uktvā dhanur ghoraṃ vikṛṣyodbhrāmya cāsakṛt samādāya śarān ghorān mahāśani samaprabhān 10 ṣaḍviṃśat tarasā kruddho mumocāśu suyodhane jvalitāgniśikhākārān vajrakalpān ajihmagān 11 tato 'sya kārmukaṃ dvābhyāṃ sūtaṃ dvābhyāṃ ca vivyadhe caturbhir aśvāñ javanān anayad yamasādanam 12 dvābhyāṃ ca suvikṛṣṭābhyāṃ śarābhyām arimardanaḥ chatraṃ ciccheda samare rājñas tasya rathottamāt 13 tribhiś ca tasya ciccheda jvalantaṃ dhvajam uttamam chittvā taṃ ca nanādoccais tava putrasya paśyataḥ 14 rathāc ca sa dhvajaḥ śrīmān nānāratnavibhūṣitaḥ papāta sahasā bhūmiṃ vidyuj jaladharād iva 15 jvalantaṃ sūryasaṃkāśaṃ nāgaṃ maṇimayaṃ śubham dhvajaṃ kurupateś chinnaṃ dadṛśuḥ sarvapārthivāḥ 16 athainaṃ daśabhir bāṇais tottrair iva mahāgajam ājaghāna raṇe bhīmaḥ smayann iva mahārathaḥ 17 tatas tu rājā sindhūnāṃ rathaśreṣṭho jayadrathaḥ duryodhanasya jagrāha pārṣṇisatpuruṣocitām 18 kṛpaś ca rathināṃ śreṣṭha kauravyam amitaujasam āropayad rathaṃ rājan duryodhanam amarṣaṇam 19 sa gāḍhaviddho vyathito bhīmasenena saṃyuge niṣasāda rathopasthe rājā duryodhanas tadā 20 parivārya tato bhīmaṃ hantukāmo jayadrathaḥ rathair anekasāhasrair bhīmasyāvārayad diśaḥ 21 dhṛṣṭaketus tato rājann abhimanyuś ca vīryavān kekayā draupadeyāś ca tava putrān ayodhayan 22 citrasenaḥ sucitraś ca citrāśvaś citradarśanaḥ cāru citraḥ sucāruś ca tathā nandopanandakau 23 aṣṭāv ete maheṣvāsāḥ sukumārā yaśasvinaḥ abhimanyurathaṃ rājan samantāt paryavārayan 24 ājaghāna tatas tūrṇam abhimanyur mahāmanāḥ ekaikaṃ pañcabhir viddhvā śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ vajramṛtyupratīkāśair vicitrāyudha niḥsṛtaiḥ 25 amṛṣyamāṇās te sarve saubhadraṃ rathasattamam vavarṣur mārgaṇais tīkṣṇair giriṃ merum ivāmbudāḥ 26 sa pīḍyamānaḥ samare kṛtāstro yuddhadurmadaḥ abhimanyur mahārāja tāvakān samakampayat yathā devāsure yuddhe vajrapāṇir mahāsurān 27 vikarṇasya tato bhallān preṣayām āsa bhārata caturdaśa rathaśreṣṭho ghorān āśīviṣopamān dhvajaṃ sūtaṃ hayāṃś cāsya chittvā nṛtyann ivāhave 28 punaś cānyāñ śarān pītān akuṇṭhāgrāñ śilāśitān preṣayām āsa saubhadro vikarṇāya mahābalaḥ 29 te vikarṇaṃ samāsādya kaṅkabarhiṇa vāsasaḥ bhittvā dehaṃ gatā bhūmiṃ jvalanta iva pannagāḥ 30 te śarā hemapuṅkhāgrā vyadṛśyanta mahītale vikarṇa rudhiraklinnā vamanta iva śoṇitam 31 vikarṇaṃ vīkṣya nirbhinnaṃ tasyaivānye sahodarāḥ abhyadravanta samare saubhadrapramukhān rathān 32 abhiyātvā tathaivāśu rathasthān sūryavarcasaḥ avidhyan samare 'nyonyaṃ saṃrabdhā yuddhadurmadāḥ 33 durmukhaḥ śrutakarmāṇaṃ viddhvā saptabhir āśugaiḥ dhvajam ekena ciccheda sārathiṃ cāsya saptabhiḥ 34 aśvāñ jāmbūnadair jālaiḥ pracchannān vātaraṃhasaḥ jaghāna ṣaḍbhir āsādya sārathiṃ cābhyapātayat 35 sa hatāśve rathe tiṣṭhañ śrutakarmā mahāratha śaktiṃ cikṣepa saṃkruddho maholkāṃ jvalitām iva 36 sā durmukhasya vipulaṃ varma bhittvā yaśasvinaḥ vidārya prāviśad bhūmiṃ dīpyamānā sutejanā 37 taṃ dṛṣṭvā virathaṃ tatra suta somo mahābalaḥ paśyatāṃ sarvasainyānāṃ ratham āropayat svakam 38 śrutakīrtis tathā vīro jayatsenaṃ sutaṃ tava abhyayāt samare rājan hantukāmo yaśasvinam 39 tasya vikṣipataś cāpaṃ śrutakīrtir mahātmanaḥ ciccheda samare rājañ jayatsenaḥ sutas tava kṣurapreṇa sutīkṣṇena prahasann iva bhārata 40 taṃ dṛṣṭvā chinnadhanvānaṃ śatānīkaḥ sahodaram abhyapadyata tejasvī siṃhavad vinadan muhuḥ 41 śatānīkas tu samare dṛḍhaṃ visphārya kārmukam vivyādha daśabhis tūrṇaṃ jayatsenaṃ śilīmukhaiḥ 42 athānyena sutīkṣṇena sarvāvaraṇabhedinā śatānīko jayatsenaṃ vivyādha hṛdaye bhṛśam 43 tathā tasmin vartamāne duṣkarṇo bhrātur antike ciccheda samare cāpaṃ nākuleḥ krodhamūrchitaḥ 44 athānyad dhanur ādāya bhārasādhanam uttamam samādatta śitān bāṇāñ śatānīko mahābalaḥ 45 tiṣṭha tiṣṭheti cāmantrya duṣkarṇaṃ bhrātur agrataḥ mumoca niśitān bāṇāñ jvalitān pannagān iva 46 tato 'sya dhanur ekena dvābhyāṃ sūtaṃ ca māriṣa ciccheda samare tūrṇaṃ taṃ ca vivyādha saptabhiḥ 47 aśvān manojavāṃś cāsya kalmāṣān vītakalmaṣaḥ jaghāna niśitais tūrṇaṃ sarvān dvādaśabhiḥ śaraiḥ 48 athāpareṇa bhallena sumuktena nipātinā duṣkarṇaṃ samare kruddho vivyādha hṛdaye bhṛśam 49 duṣkarṇaṃ nihataṃ dṛṣṭvā pañca rājan mahārathāḥ jighāṃsantaḥ śatānīkaṃ sarvataḥ paryavārayan 50 chādyamānaṃ śaravrātaiḥ śatānīkaṃ yaśasvinam abhyadhāvanta saṃrabdhāḥ kekayāḥ pañca sodarāḥ 51 tān abhyāpatataḥ prekṣya tava putrā mahārathāḥ pratyudyayur mahārāja gajā iva mahāgajān 52 durmukho durjayaś caiva tathā durmarṣaṇo yuvā śatruṃjayaḥ śatrusahaḥ sarve kruddhā yaśasvinaḥ pratyudyātā mahārāja kekayān bhrātaraḥ samam 53 rathair nagarasaṃkāśair hayair yuktair manojavaiḥ nānāvarṇavicitrābhiḥ patākābhir alaṃkṛtaiḥ 54 vaca cāpadharā vīrā vicitrakavaca dhvajāḥ viviśus te paraṃ sainyaṃ siṃhā iva vanād vanam 55 teṣāṃ sutumulaṃ yuddhavyatiṣakta raha dvipam avartata mahāraudraṃ nighnatām itaretaram anyonyāgaḥ kṛtāṃ rājan yama rāṣṭravivardhanam 56 muhūrtāstamite sūrye cakrur yuddhaṃ sudāruṇam rathinaḥ sādinaś caiva vyakīryanta sahasraśaḥ 57 tataḥ śāṃtanavaḥ kruddhaḥ śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ nāśayām āsa senāṃ vai bhīṣmas teṣāṃ mahātmanām pāñcālānāṃ ca sainyāni śarair ninye yamakṣayam 58 evaṃ bhittvā maheṣvāsaḥ pāṇḍavānām anīkinām kṛtvāvahāraṃ sainyānāṃ yayau svaśibiraṃ nṛpa 59 dharmarājo 'pi saṃprekṣya dhṛṣṭadyumna vṛkodarau mūrdhni caitāv upāghrāya saṃhṛṣṭaḥ śibiraṃ yayau |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 6
Chapter 76
|
1
[स] अथ शूरा महाराज परस्परकृतागसः जग्मुः सवशिबिराण्य एव रुधिरेण समुक्षिताः 2 विश्रम्य च यथान्यायं पूजयित्वा परस्परम संनधाः समदृश्यन्त भूयॊ युद्धचिकीर्षया 3 ततस तव सुतॊ राजंश चिन्तयाभिपरिप्लुतः विस्रवच छॊणिताक्ताङ्गः पप्रच्छेदं पितामहम 4 सैन्यानि रौद्राणि भयानकानि; वयूढानि सम्यग बहुल धवजानि विदार्य हत्वा च निपीड्य शूरास; ते पाण्डवानां तवरिता रथौघाः 5 संमॊह्य सर्वान युधि कीर्तिमन्तॊ; वयूहं च तं मकरं वज्रकल्पम परविश्य भीमेन निबर्हितॊ ऽसमि; घॊरैः शरैर मृत्युदण्डप्रकाशैः 6 करुद्धं तम उद्वीक्ष्य भयेन राजन; संमूर्छितॊ नालभं शान्तिम अद्य इच्छे परसादात तव सत्यसंघ; पराप्तुं जयं पाण्डवेयांश च हन्तुम 7 तेनैवम उक्तः परहसन महात्मा; दुर्यॊधनं जातमन्युं विदित्वा तं परत्युवाचाविमना मनस्वी; गङ्गासुतः शस्त्रभृतां वरिष्ठः 8 परेण यत्नेन विगाह्य सेनां; सर्वात्मनाहं तव राजपुत्र इच्छामि दातुं विजयं सुखं च; न चात्मानं छादये ऽहं तवदर्थे 9 एते तु रौद्रा बहवॊ महारथा; यशस्विनः शूरतमाः कृतास्त्राः ये पाण्डवानां समरे सहाया; जितक्लमाः करॊधविषं वमन्ति 10 ते नेह शक्याः सहसा विजेतुं; वीर्यॊन्नद्धाः कृतवैरास तवया च अहं हय एतान परतियॊत्स्यामि राजन; सर्वात्मना जीवितं तयज्य वीर 11 रणे तवार्थाय महानुभाव; न जीवितं रक्ष्यतमं ममाद्य सर्वांस तवार्थाय स देव दैत्याँल; लॊकान दहेयं किम उ शत्रूंस तवेह 12 तत पाण्डवान यॊधयिष्यामि राजन; परियं च ते सर्वम अहं करिष्ये शरुत्वैव चैतत परमप्रतीतॊ; दुर्यॊधनः परीतिमना बभूव 13 सर्वाणि सैन्यानि ततः परहृष्टॊ; निर्गच्छतेत्य आह नृपांश च सर्वान तद आज्ञया तानि विनिर्ययुर दरुतं; रथाश्वपादातगजायुतानि 14 परहर्षयुक्तानि तु तानि राजन; महान्ति नानाविध शस्त्रवन्ति सथितानि नागाश्वपदातिमन्ति; विरेजुर आजौ तव राजन बलानि 15 वृन्दैः सथिताश चापि सुसंप्रयुक्ताश; चकाशिरे दन्ति गणाः समन्तात शस्त्रास्त्रविद्भिर नरदेव यॊधैर; अधिष्ठिताः सैन्यगणास तवदीयाः 16 रथैश च पादातगजाश्वसंघैः; परयाद्भिर आजौ विधिवत परणुन्नैः समुद्धतं वै तरुणार्कवर्णं; रजॊ बभौ छादयत सूर्यरश्मीन 17 रेजुः पताका रथदन्त संस्था; वातेरिता भराम्यमाणाः समन्तात नाना रङ्गाः समरे तत्र राजन; मेघैर युक्ता विद्युतः खे यथैव 18 धनूंषि विस्फारयतां नृपाणां; बभूव शब्दस तुमुलॊ ऽतिघॊरः विमथ्यतॊ देवमहासुरौघैर; यथार्णवस्यादि युगे तदानीम 19 तद उग्रनादं बहुरूपवर्णं; तवात्मजानां समुदीर्णम एव बभूव सैन्यं रिपुसैन्यहन्तृ; युगान्तमेघौघनिभं तदानीम |
1
[s] atha śūrā mahārāja parasparakṛtāgasaḥ jagmuḥ svaśibirāṇy eva rudhireṇa samukṣitāḥ 2 viśramya ca yathānyāyaṃ pūjayitvā parasparam saṃnadhāḥ samadṛśyanta bhūyo yuddhacikīrṣayā 3 tatas tava suto rājaṃś cintayābhipariplutaḥ visravac choṇitāktāṅgaḥ papracchedaṃ pitāmaham 4 sainyāni raudrāṇi bhayānakāni; vyūḍhāni samyag bahula dhvajāni vidārya hatvā ca nipīḍya śūrās; te pāṇḍavānāṃ tvaritā rathaughāḥ 5 saṃmohya sarvān yudhi kīrtimanto; vyūhaṃ ca taṃ makaraṃ vajrakalpam praviśya bhīmena nibarhito 'smi; ghoraiḥ śarair mṛtyudaṇḍaprakāśaiḥ 6 kruddhaṃ tam udvīkṣya bhayena rājan; saṃmūrchito nālabhaṃ śāntim adya icche prasādāt tava satyasaṃgha; prāptuṃ jayaṃ pāṇḍaveyāṃś ca hantum 7 tenaivam uktaḥ prahasan mahātmā; duryodhanaṃ jātamanyuṃ viditvā taṃ pratyuvācāvimanā manasvī; gaṅgāsutaḥ śastrabhṛtāṃ variṣṭhaḥ 8 pareṇa yatnena vigāhya senāṃ; sarvātmanāhaṃ tava rājaputra icchāmi dātuṃ vijayaṃ sukhaṃ ca; na cātmānaṃ chādaye 'haṃ tvadarthe 9 ete tu raudrā bahavo mahārathā; yaśasvinaḥ śūratamāḥ kṛtāstrāḥ ye pāṇḍavānāṃ samare sahāyā; jitaklamāḥ krodhaviṣaṃ vamanti 10 te neha śakyāḥ sahasā vijetuṃ; vīryonnaddhāḥ kṛtavairās tvayā ca ahaṃ hy etān pratiyotsyāmi rājan; sarvātmanā jīvitaṃ tyajya vīra 11 raṇe tavārthāya mahānubhāva; na jīvitaṃ rakṣyatamaṃ mamādya sarvāṃs tavārthāya sa deva daityāṁl; lokān daheyaṃ kim u śatrūṃs taveha 12 tat pāṇḍavān yodhayiṣyāmi rājan; priyaṃ ca te sarvam ahaṃ kariṣye śrutvaiva caitat paramapratīto; duryodhanaḥ prītimanā babhūva 13 sarvāṇi sainyāni tataḥ prahṛṣṭo; nirgacchatety āha nṛpāṃś ca sarvān tad ājñayā tāni viniryayur drutaṃ; rathāśvapādātagajāyutāni 14 praharṣayuktāni tu tāni rājan; mahānti nānāvidha śastravanti sthitāni nāgāśvapadātimanti; virejur ājau tava rājan balāni 15 vṛndaiḥ sthitāś cāpi susaṃprayuktāś; cakāśire danti gaṇāḥ samantāt śastrāstravidbhir naradeva yodhair; adhiṣṭhitāḥ sainyagaṇās tvadīyāḥ 16 rathaiś ca pādātagajāśvasaṃghaiḥ; prayādbhir ājau vidhivat praṇunnaiḥ samuddhataṃ vai taruṇārkavarṇaṃ; rajo babhau chādayat sūryaraśmīn 17 rejuḥ patākā rathadanta saṃsthā; vāteritā bhrāmyamāṇāḥ samantāt nānā raṅgāḥ samare tatra rājan; meghair yuktā vidyutaḥ khe yathaiva 18 dhanūṃṣi visphārayatāṃ nṛpāṇāṃ; babhūva śabdas tumulo 'tighoraḥ vimathyato devamahāsuraughair; yathārṇavasyādi yuge tadānīm 19 tad ugranādaṃ bahurūpavarṇaṃ; tavātmajānāṃ samudīrṇam eva babhūva sainyaṃ ripusainyahantṛ; yugāntameghaughanibhaṃ tadānīm |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 6
Chapter 77
|
1
[स] अथात्मजं तव पुनर गाङ्गेयॊ धयानम आस्थितम अब्रवीद भरतश्रेष्ठः संप्रहर्षकरं वचः 2 अहं दरॊणश च शल्यश च कृतवर्मा च सात्वतः अश्वत्थामा विकर्णश च सॊमदत्तॊ ऽथ सैन्धवः 3 विन्दानुविन्दाव आवन्त्यौ बाह्लिकः सह बाह्लिकैः तरिगर्तराजश च बली मागधश च सुदुर्जयः 4 बृहद्बलश च कौसल्यश चित्रसेनॊ विविंशतिः रथाश च बहुसाहस्राः शॊभमाना महाध्वजाः 5 देवजाश च हया राजन सवारूढा हयसादिभिः गजेन्द्राश च महॊद्वृत्ताः परभिन्नकरटा मुखाः 6 पदाताश च तथा शूरा नानाप्रहरणायुधाः नानादेशसमुत्पन्नास तवदर्थे यॊद्धुम उद्यताः 7 एते चान्ये च बहवस तवदर्थे तयक्तजीविताः देवान अपि रणे जेतुं समर्था इति मे मतिः 8 अवश्यं तु मया राजंस तव वाच्यं हितं सदा अशक्याः पाण्डवा जेतुं देवैर अपि स वासवैः वासुदेवसहायाश च महेन्द्रसमविक्रमाः 9 सर्वथाहं तु राजेन्द्र करिष्ये वचनं तव पाण्डवान वा रणे जेष्ये मां वा जेष्यन्ति पाण्डवाः 10 एवम उक्त्वा ददौ चास्मै विशल्यकरणीं शुभाम ओषधीं वीर्यसंपन्नां विशल्यश चाभवत तदा 11 ततः परभाते विमले सवेनानीकेन वीर्यवान अव्यूहत सवयं वयूहं भीष्मॊ वयूह विशारदः 12 मण्डलं मनुजश्रेष्ठ नानाशस्त्रसमाकुलम संपूर्णं यॊधमुख्यैश च तथा दन्ति पदातिभिः 13 रथैर अनेकसाहस्रैः समन्तात परिवारितम अश्वबृन्दैर महद्भिश च ऋष्टितॊमरधारिभिः 14 नागे नागे रथा सप्त सप्त चाश्वा रथे रथे अन्व अश्वं दश धानुष्का धानुष्के सप्त चर्मिणः 15 एवं वयूहं महाराज तव सैन्यं महारथैः सथितं रणाय महते भीष्मेण युधि पालितम 16 दशाश्वानां सहस्राणि दन्तिनां च तथैव च रथानाम अयुतं चापि पुत्राश च तव दंशिताः चित्रसेनादयः शूरा अभ्यरक्षन पितामहम 17 रक्ष्यमाणश च तैः शूरैर गॊप्यमानाश च तेन ते संनद्धाः समदृश्यन्त राजानश च महाबलाः 18 दुर्यॊधनस तु समरे दंशितॊ रथम आस्थितः वयभ्राजत शरिया जुष्टॊ यथा शक्रस तरिविष्टपे 19 ततः शब्दॊ महान आसीत पुत्राणां तव भारत रथगॊषश च तुमुलॊ वादित्राणां च निस्वनः 20 भीष्मेण धार्तराष्ट्राणां वयूढः परत्यङ्मुखॊ युधि मण्डलः सुमहाव्यूहॊ दुर्भेद्यॊ ऽमित्रघातिनम सर्वतः शुशुभे राजन रणे ऽरीणां दुरासदः 21 मण्डलं तु समालॊक्य वयूहं परमदारुणम सवयं युधिष्ठिरॊ राजा वयूहं वज्रम अथाकरॊत 22 तथा वयूढेष्व अनीकेषु यथास्थानम अवस्थिताः रथिनः सादिनश चैव सिंहनादम अथानदन 23 बिभित्सवस ततॊ वयूहं निर्ययुर युद्धकाङ्क्षिणः इतरेतरतः शूराः सह सैन्याः परहारिणः 24 भारद्वाजॊ ययौ मत्स्यं दरौणिश चापि शिखण्डिनम सवयं दुर्यॊधनॊ राजा पार्षतं समुपाद्रवत 25 नकुलः सहदेवश च राजन मद्रेशम ईयतुः विन्दानुविन्दाव आवन्त्याव इरावन्तम अभिद्रुतौ 26 सर्वे नृपास तु समरे धनंजयम अयॊधयन भीमसेनॊ रणे यत्तॊ हार्दिक्यं समवारयत 27 चित्रसेनं विकर्णं च तथा दुर्मर्षणं विभॊ आर्जुनिः समरे राजंस तव पुत्रान अयॊधयत 28 पराग्ज्यॊतिषं महेष्वासं हैडिम्बॊ राक्षसॊत्तमः अभिदुद्राव वेगेन मत्तॊ मत्तम इव दविपम 29 अलम्बुसस ततॊ राजन सात्यकिं युद्धदुर्मदम स सैन्यं समरे करुद्धॊ राक्षसः समभिद्रवत 30 भूरिश्रवा रणे यत्तॊ धृष्टकेतुम अयॊधयत शरुतायुषं तु राजानं धर्मपुत्रॊ युधिष्ठिरः 31 चेकितानस तु समरे कृपम एवान्य्वयॊधयत शेषाः परतिययुर यत्ता भीमम एव महारथम 32 ततॊ राजसहस्राणि परिवव्रुर धनंजयम शक्तितॊमरनाराचगदापरिघपाणयः 33 अर्जुनॊ ऽथ भृशं करुद्धॊ वार्ष्णेयम इदम अब्रवीत पश्य माधव सैन्यानि धार्तराष्ट्रस्य संयुगे वयूढानि वयूह विदुषा गाङ्गेयेन महात्मना 34 युद्धाभिकामाञ शूरांश च पश्य माधव दंशितान तरिगर्तराजं सहितं भरातृभिः पश्य केशव 35 अद्यैतान पातयिष्यामि पश्यतस ते जनार्दन य इमे मां यदुश्रेष्ठ यॊद्धुकामा रणाजिरे 36 एवम उक्त्वा तु कौन्तेयॊ धनुर्ज्याम अवमृज्य च ववर्ष शरवर्षाणि नराधिप गणान परति 37 ते ऽपि तं परमेष्वासाः शरवर्षैर अपूरयन तडागम इव धाराभिर यथा परावृषि तॊयदा 38 हाहाकारॊ महान आसीत तव सैन्यविशां पते छाद्यमानौ भृशं कृष्णौ शरैर दृष्ट्वा महारणे 39 देवा देवर्षयश चैव गन्धर्वाश च महॊरगाः विस्मयं परमं जग्मुर दृट्वा कृष्णौ तथागतौ 40 ततः करुद्धॊ ऽरजुनॊ राजन्न ऐन्द्रम अस्त्रम उदीरयत तत्राद्भुतम अपश्याम विजयस्य पराक्रमम 41 शस्त्रवृष्टिं परैर मुक्तां शरौघैर यद अवारयत न च तत्राप्य अनिर्भिन्नः कश चिद आसीद विशां पते 42 तेषां राजसहस्राणां हयानां दन्तिनां तथा दवाभ्यां तरिभिः शरैश चान्यान पार्थॊ विव्याध मारिष 43 ते हन्यमानाः पार्थेन भीष्मं शांतनवं ययुः अगाधे मज्जमानानां भीष्मस तराताभवत तदा 44 आपतद्भिस तु तैस तत्र परभग्नं तावकं बलम संचुक्षुभे महाराज वातैर इव महार्णवः |
1
[s] athātmajaṃ tava punar gāṅgeyo dhyānam āsthitam abravīd bharataśreṣṭhaḥ saṃpraharṣakaraṃ vacaḥ 2 ahaṃ droṇaś ca śalyaś ca kṛtavarmā ca sātvataḥ aśvatthāmā vikarṇaś ca somadatto 'tha saindhavaḥ 3 vindānuvindāv āvantyau bāhlikaḥ saha bāhlikaiḥ trigartarājaś ca balī māgadhaś ca sudurjayaḥ 4 bṛhadbalaś ca kausalyaś citraseno viviṃśatiḥ rathāś ca bahusāhasrāḥ śobhamānā mahādhvajāḥ 5 devajāś ca hayā rājan svārūḍhā hayasādibhiḥ gajendrāś ca mahodvṛttāḥ prabhinnakaraṭā mukhāḥ 6 padātāś ca tathā śūrā nānāpraharaṇāyudhāḥ nānādeśasamutpannās tvadarthe yoddhum udyatāḥ 7 ete cānye ca bahavas tvadarthe tyaktajīvitāḥ devān api raṇe jetuṃ samarthā iti me matiḥ 8 avaśyaṃ tu mayā rājaṃs tava vācyaṃ hitaṃ sadā aśakyāḥ pāṇḍavā jetuṃ devair api sa vāsavaiḥ vāsudevasahāyāś ca mahendrasamavikramāḥ 9 sarvathāhaṃ tu rājendra kariṣye vacanaṃ tava pāṇḍavān vā raṇe jeṣye māṃ vā jeṣyanti pāṇḍavāḥ 10 evam uktvā dadau cāsmai viśalyakaraṇīṃ śubhām oṣadhīṃ vīryasaṃpannāṃ viśalyaś cābhavat tadā 11 tataḥ prabhāte vimale svenānīkena vīryavān avyūhata svayaṃ vyūhaṃ bhīṣmo vyūha viśāradaḥ 12 maṇḍalaṃ manujaśreṣṭha nānāśastrasamākulam saṃpūrṇaṃ yodhamukhyaiś ca tathā danti padātibhiḥ 13 rathair anekasāhasraiḥ samantāt parivāritam aśvabṛndair mahadbhiś ca ṛṣṭitomaradhāribhiḥ 14 nāge nāge rathā sapta sapta cāśvā rathe rathe anv aśvaṃ daśa dhānuṣkā dhānuṣke sapta carmiṇaḥ 15 evaṃ vyūhaṃ mahārāja tava sainyaṃ mahārathaiḥ sthitaṃ raṇāya mahate bhīṣmeṇa yudhi pālitam 16 daśāśvānāṃ sahasrāṇi dantināṃ ca tathaiva ca rathānām ayutaṃ cāpi putrāś ca tava daṃśitāḥ citrasenādayaḥ śūrā abhyarakṣan pitāmaham 17 rakṣyamāṇaś ca taiḥ śūrair gopyamānāś ca tena te saṃnaddhāḥ samadṛśyanta rājānaś ca mahābalāḥ 18 duryodhanas tu samare daṃśito ratham āsthitaḥ vyabhrājata śriyā juṣṭo yathā śakras triviṣṭape 19 tataḥ śabdo mahān āsīt putrāṇāṃ tava bhārata rathagoṣaś ca tumulo vāditrāṇāṃ ca nisvanaḥ 20 bhīṣmeṇa dhārtarāṣṭrāṇāṃ vyūḍhaḥ pratyaṅmukho yudhi maṇḍalaḥ sumahāvyūho durbhedyo 'mitraghātinam sarvataḥ śuśubhe rājan raṇe 'rīṇāṃ durāsadaḥ 21 maṇḍalaṃ tu samālokya vyūhaṃ paramadāruṇam svayaṃ yudhiṣṭhiro rājā vyūhaṃ vajram athākarot 22 tathā vyūḍheṣv anīkeṣu yathāsthānam avasthitāḥ rathinaḥ sādinaś caiva siṃhanādam athānadan 23 bibhitsavas tato vyūhaṃ niryayur yuddhakāṅkṣiṇaḥ itaretarataḥ śūrāḥ saha sainyāḥ prahāriṇaḥ 24 bhāradvājo yayau matsyaṃ drauṇiś cāpi śikhaṇḍinam svayaṃ duryodhano rājā pārṣataṃ samupādravat 25 nakulaḥ sahadevaś ca rājan madreśam īyatuḥ vindānuvindāv āvantyāv irāvantam abhidrutau 26 sarve nṛpās tu samare dhanaṃjayam ayodhayan bhīmaseno raṇe yatto hārdikyaṃ samavārayat 27 citrasenaṃ vikarṇaṃ ca tathā durmarṣaṇaṃ vibho ārjuniḥ samare rājaṃs tava putrān ayodhayat 28 prāgjyotiṣaṃ maheṣvāsaṃ haiḍimbo rākṣasottamaḥ abhidudrāva vegena matto mattam iva dvipam 29 alambusas tato rājan sātyakiṃ yuddhadurmadam sa sainyaṃ samare kruddho rākṣasaḥ samabhidravat 30 bhūriśravā raṇe yatto dhṛṣṭaketum ayodhayat śrutāyuṣaṃ tu rājānaṃ dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ 31 cekitānas tu samare kṛpam evānyvayodhayat śeṣāḥ pratiyayur yattā bhīmam eva mahāratham 32 tato rājasahasrāṇi parivavrur dhanaṃjayam śaktitomaranārācagadāparighapāṇayaḥ 33 arjuno 'tha bhṛśaṃ kruddho vārṣṇeyam idam abravīt paśya mādhava sainyāni dhārtarāṣṭrasya saṃyuge vyūḍhāni vyūha viduṣā gāṅgeyena mahātmanā 34 yuddhābhikāmāñ śūrāṃś ca paśya mādhava daṃśitān trigartarājaṃ sahitaṃ bhrātṛbhiḥ paśya keśava 35 adyaitān pātayiṣyāmi paśyatas te janārdana ya ime māṃ yaduśreṣṭha yoddhukāmā raṇājire 36 evam uktvā tu kaunteyo dhanurjyām avamṛjya ca vavarṣa śaravarṣāṇi narādhipa gaṇān prati 37 te 'pi taṃ parameṣvāsāḥ śaravarṣair apūrayan taḍāgam iva dhārābhir yathā prāvṛṣi toyadā 38 hāhākāro mahān āsīt tava sainyaviśāṃ pate chādyamānau bhṛśaṃ kṛṣṇau śarair dṛṣṭvā mahāraṇe 39 devā devarṣayaś caiva gandharvāś ca mahoragāḥ vismayaṃ paramaṃ jagmur dṛṭvā kṛṣṇau tathāgatau 40 tataḥ kruddho 'rjuno rājann aindram astram udīrayat tatrādbhutam apaśyāma vijayasya parākramam 41 śastravṛṣṭiṃ parair muktāṃ śaraughair yad avārayat na ca tatrāpy anirbhinnaḥ kaś cid āsīd viśāṃ pate 42 teṣāṃ rājasahasrāṇāṃ hayānāṃ dantināṃ tathā dvābhyāṃ tribhiḥ śaraiś cānyān pārtho vivyādha māriṣa 43 te hanyamānāḥ pārthena bhīṣmaṃ śāṃtanavaṃ yayuḥ agādhe majjamānānāṃ bhīṣmas trātābhavat tadā 44 āpatadbhis tu tais tatra prabhagnaṃ tāvakaṃ balam saṃcukṣubhe mahārāja vātair iva mahārṇavaḥ |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 6
Chapter 78
|
1
संजय उवाच तथा परवृत्ते संग्रामे निवृत्ते च सुशर्मणि परभग्नेषु च वीरेषु पाण्डवेन महात्मना 2 कषुभ्यमाणे बले तूर्णं सागरप्रतिमे तव परत्युद्याते च गाङ्गेये तवरितं विजयं परति 3 दृष्ट्वा दुर्यॊधनॊ राजन रणे पार्थस्य विक्रमम तवरमाणः समभ्येत्य सर्वांस तान अब्रवीन नृपान 4 तेषां च परमुखे शूरं सुशर्माणं महाबलम मध्ये सर्वस्य सैन्यस्य भृशं संहर्षयन वचः 5 एष भीष्मः शांतनवॊ यॊद्धुकामॊ धनंजयम सर्वात्मना कुरुश्रेष्ठस तयक्त्वा जीवितम आत्मनः 6 तं परयान्तं परानीकं सर्वसैन्येन भारतम संयत्ताः समरे सर्वे पालयध्वं पितामहम 7 बाढम इत्य एवम उक्त्वा तु तान्य अनीकानि सर्वशः नरेन्द्राणां महाराज समाजग्मुः पितामहम 8 ततः परयातः सहसा भीष्मः शांतनवॊ ऽरजुनम रणे भारतम आयान्तम आससाद महाबलम 9 महाश्वेताश्वयुक्तेन भीम वानरकेतुना महता मेघनादेन रथेनाति विराजत 10 समरे सर्वसैन्यानाम उपयातं धनंजयम अभवत तुमुलॊ नादॊ भयाद दृष्ट्वा किरीटिनम 11 अभीशु हस्तं कृष्णं च दृष्ट्वादित्यम इवापरम मध्यंदिन गतं संख्ये न शेकुः परतिवीक्षितुम 12 तथा शांतनवं भीष्मं शवेताश्वं शवेतकार्मुकम न शेकुः पाण्डवा दरष्टुं शवेतग्रहम इवॊदितम 13 स सर्वतः परिवृतस तरिगर्तैः सुमहात्मभिः भरातृभिस तव पुत्रैश च तथान्यैश च महारथैः 14 भारद्वाजस तु समरे मत्स्यं विव्याध पत्रिणा धवजं चास्य शरेणाजौ धनुश चैकेन चिच्छिदे 15 तद अपास्य धनुश छिन्नं विराटॊ वाहिनीपतिः अन्यद आदत्त वेगेन धनुर भारसहं दृढम शरांश चाशीविषाकाराञ जवलितान पन्नगान इव 16 दरॊणं तरिभिः परविव्याध चतुर्भिश चास्य वाजिनः धवजम एकेन विव्याध सारथिं चास्य पञ्चभिः धनुर एकेषुणाविध्यत तत्राक्रुध्यद दविजर्षभः 17 तस्य दरॊणॊ ऽवधीद अश्वाञ शरैः संनतपर्वभिः अष्टाभिर भरतश्रेष्ठ सूतम एकेन पत्रिणा 18 स हताश्वाद अवप्लुत्य सयन्दनाद धतसारथिः आरुरॊह रथं तूर्णं शङ्खस्य रथिनां वरः 19 ततस तु तौ पिता पुत्रौ भारद्वाजं रथे सथितौ महता शरवर्षेण वारयाम आसतुर बलात 20 भारद्वाजस ततः करुद्धः शरम आशीविषॊपमम चिक्षेप समरे तूर्णं शङ्खं परति जनेश्वर 21 स तस्य हृदयं भित्त्वा पीत्वा शॊणितम आहवे जगाम धरणिं बाणॊ लॊहितार्द्रीकृतच्छविः 22 स पपात रथात तूर्णं भारद्वाजशराहतः धनुस तयक्त्वा शरांश चैव पितुर एव समीपतः 23 हतं सवम आत्मजं दृष्ट्वा विराटः पराद्रवद भयात उत्सृज्य समरे दरॊणं वयात्ताननम इवान्तकम 24 भारद्वाजस ततस तूर्णं पाण्डवानां महाचमूम दारयाम आस समरे शतशॊ ऽथ सहस्रशः 25 शिखण्ड्य अपि महाराज दरौणिम आसाद्य संयुगे आजघान भरुवॊर मध्ये नाराचैस तरिभिर आशुगैः 26 स बभौ नरशार्दूलॊ ललाटे संस्थितैस तरिभिः शिखरैः काञ्चनमयैर मेरुस तरिभिर इवॊच्छ्रितैः 27 अश्वत्थामा ततः करुद्धॊ निमेषार्धाच छिखण्डिनः सूतं धवजम अथॊ राजंस तुरगान आयुधं तथा शरैर बहुभिर उद्दिश्य पातयाम आस संयुगे 28 स हताश्वाद अवप्लुत्य रथाद वै रथिनां वरः खड्गम आदाय निशितं विमलं च शरावरम शयेनवद वयचरत करुद्धः शिखण्डी शत्रुतापनः 29 स खड्गस्य महाराज चरतस तस्य संयुगे नान्तरं ददृशे दरौणिस तद अद्भुतम इवाभवत 30 ततः शरसहस्राणि बहूनि भरतर्षभ परेषयाम आस समरे दरौणिः परमकॊपनः 31 ताम आपतन्तीं समरे शरवृष्टिं सुदारुणाम असिना तीक्ष्णधारेण चिच्छेद बलिनां वरः 32 ततॊ ऽसय विमलं दरौणिः शतचन्द्रं मनॊरमम चर्माच्छिनद असिं चास्य खण्डयाम आस संयुगे शितैः सुबहुशॊ राजंस तं च विव्याध पत्रिभिः 33 शिखण्डी तु ततः खड्गं खण्डितं तेन सायकैः आविध्य वयसृजत तूर्णं जवलन्तम इव पन्नगम 34 तम आपतन्तं सहसा कालानलसमप्रभम चिच्छेद समरे दरौणिर दर्शयन पाणिलाघवम शिखण्डिनं च विव्याध शरैर बहुभिर आयसैः 35 शिखण्डी तु भृशं राजंस ताड्यमानः शितैः शरैः आरुरॊह रथं तूर्णं माधवस्य महात्मनः 36 सात्यकिस तु ततः करुद्धॊ राक्षसं करूरम आहवे अलम्बुसं शरैर घॊरैर विव्याध बलिनां बली 37 राक्षसेन्द्रस ततस तस्य धनुश चिच्छेद भारत अर्धचन्द्रेण समरे तं च विव्याध सायकैः मायां च राक्षसीं कृत्वा शरवर्षैर अवाकिरत 38 तत्राद्भुतम अपश्याम शैनेयस्य पराक्रमम नासंभ्रमद यत समरे वध्यमानः शितैः शरैः 39 ऐन्द्रम अस्त्रं च वार्ष्णेयॊ यॊजयाम आस भारत विजयाद यद अनुप्राप्तं माधवेन यशस्विना 40 तद अस्त्रं भस्मसात कृत्वा मायां तां राक्षसीं तदा अलम्बुसं शरैर घॊरैर अभ्याकिरत सर्वशः पर्वतं वारिधाराभिः परावृषीव बलाहकः 41 तत तथा पीडितं तेन माधवेन महात्मना परदुद्राव भयाद रक्षॊ हित्वा सात्यकिम आहवे 42 तम अजेयं राक्षसेन्द्रं संख्ये मघवता अपि शैनेयः पराणदज जित्वा यॊधानां तव पश्यताम 43 नयहनत तावकांश चापि सात्यकिः सत्यविक्रमः निशितैर बहुभिर बाणैस ते ऽदरवन्त भयार्दिताः 44 एतस्मिन्न एव काले तु दरुपदस्यात्मजॊ बली धृष्टद्युम्नॊ महाराज तव पुत्रं जनेश्वरम छादयाम आस समरे शरैः संनतपर्वभिः 45 संछाद्यमानॊ विशिखैर धृष्टद्युम्नेन भारत विव्यथे न च राजेन्द्र तव पुत्रॊ जनेश्वरः 46 धृष्टद्युम्नं च समरे तूर्णं विव्याध सायकैः षष्ट्या च तरिंशता चैव तद अद्भुतम इवाभवत 47 तस्य सेनापतिः करुद्धॊ धनुश चिच्छेद मारिष हयांश च चतुरः शीघ्रं निजघान महारथः शरैश चैनं सुनिशितैः कषिप्रं विव्याध सप्तभिः 48 स हताश्वान महाबाहुर अवप्लुत्य रथाद बली पदातिर असिम उद्यम्य पराद्रवत पार्षतं परति 49 शकुनिस तं समभ्येत्य राजगृद्धी महाबलः राजानं सर्वलॊकस्य रथम आरॊपयत सवकम 50 ततॊ नृपं पराजित्य पार्षतः परवीरहा नयहनत तावकं सैन्यं वज्रपाणिर इवासुरम 51 कृतवर्मा रणे भीमं शरैर आर्च्छन महारथम परच्छादयाम आस च तं महामेघॊ रविं यथा 52 ततः परहस्य समरे भीमसेनः परंतपः परेषयाम आस संक्रुद्धः सायकान कृतवर्मणे 53 तैर अर्द्यमानॊ ऽतिरथः सात्वतः शस्त्रकॊविदः नाकम्पत महाराज भीमं चार्छच छितैः शरैः 54 तस्याश्वांश चतुरॊ हत्वा भीमसेनॊ महाबलः सारथिं पातयाम आस धवजं च सुपरिष्कृतम 55 शरैर बहुविधैश चैनम आचिनॊत परवीहरा शकलीकृतसर्वाङ्गः शवाविद्वत समदृश्यत 56 हताश्वात तु रथात तूर्णं वृषकस्य रथं ययौ सयालस्य ते महाराज तव पुत्रस्य पश्यतः 57 भीमसेनॊ ऽपि संक्रुद्धस तव सैन्यम उपाद्रवत निजघान च संक्रुद्धॊ दण्डपाणिर इवान्तकः |
1
saṃjaya uvāca tathā pravṛtte saṃgrāme nivṛtte ca suśarmaṇi prabhagneṣu ca vīreṣu pāṇḍavena mahātmanā 2 kṣubhyamāṇe bale tūrṇaṃ sāgarapratime tava pratyudyāte ca gāṅgeye tvaritaṃ vijayaṃ prati 3 dṛṣṭvā duryodhano rājan raṇe pārthasya vikramam tvaramāṇaḥ samabhyetya sarvāṃs tān abravīn nṛpān 4 teṣāṃ ca pramukhe śūraṃ suśarmāṇaṃ mahābalam madhye sarvasya sainyasya bhṛśaṃ saṃharṣayan vacaḥ 5 eṣa bhīṣmaḥ śāṃtanavo yoddhukāmo dhanaṃjayam sarvātmanā kuruśreṣṭhas tyaktvā jīvitam ātmanaḥ 6 taṃ prayāntaṃ parānīkaṃ sarvasainyena bhāratam saṃyattāḥ samare sarve pālayadhvaṃ pitāmaham 7 bāḍham ity evam uktvā tu tāny anīkāni sarvaśaḥ narendrāṇāṃ mahārāja samājagmuḥ pitāmaham 8 tataḥ prayātaḥ sahasā bhīṣmaḥ śāṃtanavo 'rjunam raṇe bhāratam āyāntam āsasāda mahābalam 9 mahāśvetāśvayuktena bhīma vānaraketunā mahatā meghanādena rathenāti virājata 10 samare sarvasainyānām upayātaṃ dhanaṃjayam abhavat tumulo nādo bhayād dṛṣṭvā kirīṭinam 11 abhīśu hastaṃ kṛṣṇaṃ ca dṛṣṭvādityam ivāparam madhyaṃdina gataṃ saṃkhye na śekuḥ prativīkṣitum 12 tathā śāṃtanavaṃ bhīṣmaṃ śvetāśvaṃ śvetakārmukam na śekuḥ pāṇḍavā draṣṭuṃ śvetagraham ivoditam 13 sa sarvataḥ parivṛtas trigartaiḥ sumahātmabhiḥ bhrātṛbhis tava putraiś ca tathānyaiś ca mahārathaiḥ 14 bhāradvājas tu samare matsyaṃ vivyādha patriṇā dhvajaṃ cāsya śareṇājau dhanuś caikena cicchide 15 tad apāsya dhanuś chinnaṃ virāṭo vāhinīpatiḥ anyad ādatta vegena dhanur bhārasahaṃ dṛḍham śarāṃś cāśīviṣākārāñ jvalitān pannagān iva 16 droṇaṃ tribhiḥ pravivyādha caturbhiś cāsya vājinaḥ dhvajam ekena vivyādha sārathiṃ cāsya pañcabhiḥ dhanur ekeṣuṇāvidhyat tatrākrudhyad dvijarṣabhaḥ 17 tasya droṇo 'vadhīd aśvāñ śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ aṣṭābhir bharataśreṣṭha sūtam ekena patriṇā 18 sa hatāśvād avaplutya syandanād dhatasārathiḥ āruroha rathaṃ tūrṇaṃ śaṅkhasya rathināṃ varaḥ 19 tatas tu tau pitā putrau bhāradvājaṃ rathe sthitau mahatā śaravarṣeṇa vārayām āsatur balāt 20 bhāradvājas tataḥ kruddhaḥ śaram āśīviṣopamam cikṣepa samare tūrṇaṃ śaṅkhaṃ prati janeśvara 21 sa tasya hṛdayaṃ bhittvā pītvā śoṇitam āhave jagāma dharaṇiṃ bāṇo lohitārdrīkṛtacchaviḥ 22 sa papāta rathāt tūrṇaṃ bhāradvājaśarāhataḥ dhanus tyaktvā śarāṃś caiva pitur eva samīpataḥ 23 hataṃ svam ātmajaṃ dṛṣṭvā virāṭaḥ prādravad bhayāt utsṛjya samare droṇaṃ vyāttānanam ivāntakam 24 bhāradvājas tatas tūrṇaṃ pāṇḍavānāṃ mahācamūm dārayām āsa samare śataśo 'tha sahasraśaḥ 25 śikhaṇḍy api mahārāja drauṇim āsādya saṃyuge ājaghāna bhruvor madhye nārācais tribhir āśugaiḥ 26 sa babhau naraśārdūlo lalāṭe saṃsthitais tribhiḥ śikharaiḥ kāñcanamayair merus tribhir ivocchritaiḥ 27 aśvatthāmā tataḥ kruddho nimeṣārdhāc chikhaṇḍinaḥ sūtaṃ dhvajam atho rājaṃs turagān āyudhaṃ tathā śarair bahubhir uddiśya pātayām āsa saṃyuge 28 sa hatāśvād avaplutya rathād vai rathināṃ varaḥ khaḍgam ādāya niśitaṃ vimalaṃ ca śarāvaram śyenavad vyacarat kruddhaḥ śikhaṇḍī śatrutāpanaḥ 29 sa khaḍgasya mahārāja caratas tasya saṃyuge nāntaraṃ dadṛśe drauṇis tad adbhutam ivābhavat 30 tataḥ śarasahasrāṇi bahūni bharatarṣabha preṣayām āsa samare drauṇiḥ paramakopanaḥ 31 tām āpatantīṃ samare śaravṛṣṭiṃ sudāruṇām asinā tīkṣṇadhāreṇa ciccheda balināṃ varaḥ 32 tato 'sya vimalaṃ drauṇiḥ śatacandraṃ manoramam carmācchinad asiṃ cāsya khaṇḍayām āsa saṃyuge śitaiḥ subahuśo rājaṃs taṃ ca vivyādha patribhiḥ 33 śikhaṇḍī tu tataḥ khaḍgaṃ khaṇḍitaṃ tena sāyakaiḥ āvidhya vyasṛjat tūrṇaṃ jvalantam iva pannagam 34 tam āpatantaṃ sahasā kālānalasamaprabham ciccheda samare drauṇir darśayan pāṇilāghavam śikhaṇḍinaṃ ca vivyādha śarair bahubhir āyasaiḥ 35 śikhaṇḍī tu bhṛśaṃ rājaṃs tāḍyamānaḥ śitaiḥ śaraiḥ āruroha rathaṃ tūrṇaṃ mādhavasya mahātmanaḥ 36 sātyakis tu tataḥ kruddho rākṣasaṃ krūram āhave alambusaṃ śarair ghorair vivyādha balināṃ balī 37 rākṣasendras tatas tasya dhanuś ciccheda bhārata ardhacandreṇa samare taṃ ca vivyādha sāyakaiḥ māyāṃ ca rākṣasīṃ kṛtvā śaravarṣair avākirat 38 tatrādbhutam apaśyāma śaineyasya parākramam nāsaṃbhramad yat samare vadhyamānaḥ śitaiḥ śaraiḥ 39 aindram astraṃ ca vārṣṇeyo yojayām āsa bhārata vijayād yad anuprāptaṃ mādhavena yaśasvinā 40 tad astraṃ bhasmasāt kṛtvā māyāṃ tāṃ rākṣasīṃ tadā alambusaṃ śarair ghorair abhyākirata sarvaśaḥ parvataṃ vāridhārābhiḥ prāvṛṣīva balāhakaḥ 41 tat tathā pīḍitaṃ tena mādhavena mahātmanā pradudrāva bhayād rakṣo hitvā sātyakim āhave 42 tam ajeyaṃ rākṣasendraṃ saṃkhye maghavatā api śaineyaḥ prāṇadaj jitvā yodhānāṃ tava paśyatām 43 nyahanat tāvakāṃś cāpi sātyakiḥ satyavikramaḥ niśitair bahubhir bāṇais te 'dravanta bhayārditāḥ 44 etasminn eva kāle tu drupadasyātmajo balī dhṛṣṭadyumno mahārāja tava putraṃ janeśvaram chādayām āsa samare śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ 45 saṃchādyamāno viśikhair dhṛṣṭadyumnena bhārata vivyathe na ca rājendra tava putro janeśvaraḥ 46 dhṛṣṭadyumnaṃ ca samare tūrṇaṃ vivyādha sāyakaiḥ ṣaṣṭyā ca triṃśatā caiva tad adbhutam ivābhavat 47 tasya senāpatiḥ kruddho dhanuś ciccheda māriṣa hayāṃś ca caturaḥ śīghraṃ nijaghāna mahārathaḥ śaraiś cainaṃ suniśitaiḥ kṣipraṃ vivyādha saptabhiḥ 48 sa hatāśvān mahābāhur avaplutya rathād balī padātir asim udyamya prādravat pārṣataṃ prati 49 śakunis taṃ samabhyetya rājagṛddhī mahābalaḥ rājānaṃ sarvalokasya ratham āropayat svakam 50 tato nṛpaṃ parājitya pārṣataḥ paravīrahā nyahanat tāvakaṃ sainyaṃ vajrapāṇir ivāsuram 51 kṛtavarmā raṇe bhīmaṃ śarair ārcchan mahāratham pracchādayām āsa ca taṃ mahāmegho raviṃ yathā 52 tataḥ prahasya samare bhīmasenaḥ paraṃtapaḥ preṣayām āsa saṃkruddhaḥ sāyakān kṛtavarmaṇe 53 tair ardyamāno 'tirathaḥ sātvataḥ śastrakovidaḥ nākampata mahārāja bhīmaṃ cārchac chitaiḥ śaraiḥ 54 tasyāśvāṃś caturo hatvā bhīmaseno mahābalaḥ sārathiṃ pātayām āsa dhvajaṃ ca supariṣkṛtam 55 śarair bahuvidhaiś cainam ācinot paravīharā śakalīkṛtasarvāṅgaḥ śvāvidvat samadṛśyata 56 hatāśvāt tu rathāt tūrṇaṃ vṛṣakasya rathaṃ yayau syālasya te mahārāja tava putrasya paśyataḥ 57 bhīmaseno 'pi saṃkruddhas tava sainyam upādravat nijaghāna ca saṃkruddho daṇḍapāṇir ivāntakaḥ |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 6
Chapter 79
|
1
[धृ] बहूनीह विचित्राणि दवैरथानि सम संजय पाण्डूनां मामकैः सार्धम अश्रौषं तव जल्पतः 2 न चैव मामकं कं चिद धृष्टं शंससि संजय नित्यं पाण्डुसुतान हृष्टान अभग्नांश चैव शंससि 3 जीयमानान विमनसॊ मामकान विगतौजसः वदसे संयुगे सूत दिष्टम एतद असंशयम 4 [स] यथाशक्ति यथॊत्साहं युद्धे चेष्टन्ति तावकाः दर्शयानाः परं शक्त्या पौरुषं पुरुषर्षभ 5 गङ्गायाः सुरनद्या वै सवादु भूतं यथॊदकम महॊदधि गुणाभ्यासाल लवणत्वं निगच्छति 6 तथा तत पौरुषं राजंस तावकानां महात्मनाम पराप्य पाण्डुसुतान वीरान वयर्थं भवति संयुगे 7 घटमानान यथाशक्ति कुर्वाणान कर्म दुष्करम न दॊषेण कुरुश्रेष्ठ कौरवान गन्तुम अर्हसि 8 तवापराधात सुमहान सपुत्रस्य विशां पते पृथिव्याः परक्षयॊ घॊरॊ यम राष्ट्रविवर्धनः 9 आत्मदॊषात समुत्पन्नं शॊचितुं नार्हसे नृप न हि रक्षन्ति राजानः सर्वार्थान नापि जीवितम 10 युद्धे सुकृतिनां लॊकान इच्छन्तॊ वसुधाधिपाः चमूं विगाह्य युध्यन्ते नित्यं सवर्गपरायणाः 11 पूर्वाह्णे तु महाराज परावर्तत जनक्षयः तन ममैकमना भूत्वा शृणु देवासुरॊपमम 12 आवन्त्यौ तु महेष्वासौ महात्मानौ महाबलौ इरावन्तम अभिप्रेक्ष्य समेयातां रणॊत्कटौ तेषां परववृते युद्धं तुमुलं लॊमहर्षणम 13 इरावांस तु सुसंक्रुद्धॊ भरातरौ देवरूपिणौ विव्याध निशितैस तूर्णं शरैः संनतपर्वभिः ताव एनं परत्यविध्येतां समरे चित्रयॊधिनौ 14 युध्यतां हि तथा राजन विशेषॊ न वयदृश्यत यततां शत्रुनाशाय कृतप्रतिकृतैषिणाम 15 इरावांस तु ततॊ राजन्न अनुविन्दस्य सायकैः चतुर्भिश चतुरॊ वाहान अनयद यमसादनम 16 भल्लाभ्यां च सुतीक्ष्णाभ्यां धनुः केतुं च मारिष चिच्छेद समरे राजंस तद अद्भुतम इवाभवत 17 तयक्त्वानुविन्दॊ ऽथ रथं विन्दस्य रथम आस्थितः धनुर गृहीत्वा नवमं भारसाधनम उत्तमम 18 ताव एकस्थौ रणे वीराव आवन्त्यौ रथिनां वरौ शरान मुमुचतुस तूर्णम इरावति महात्मनि 19 ताभ्यां मुक्ता महावेगाः शराः काञ्चनभूषणाः दिवाकरपथं पराप्य छादयाम आसुर अम्बरम 20 इरावांस तु ततः करुद्धॊ भरातरौ तौ महारथौ ववर्ष शरवर्षेण सारथिं चाप्य अपातयत 21 तस्मिन निपतिते भूमौ गतसत्त्वे ऽथ सारथौ रथः परदुद्राव दिशः समुद्भ्रान्त हयस ततः 22 तौ स जित्वा महाराज नागराजसुता सुतः पौरुषं खयापयंस तूर्णं वयधमत तव वाहिनीम 23 सा वध्यमाना समरे धार्तराष्ट्री महाचमूः वेगान बहुविधांश चक्रे विषं पीत्वेव मानवः 24 हैडिम्बॊ राक्षसेन्द्रस तु भगदत्तं समाद्रवत रथेनादित्यवर्णेन स धवजेन महाबलः 25 ततः पराग्ज्यॊतिषॊ राजा नागराजं समास्थितः यथा वज्रधरः पूर्वं संग्रमे तारकामये 26 ततर देवाः स गन्धर्वा ऋषयश च समागताः विशेषं न सम विविदुर हैडिम्ब भगदत्तयॊः 27 यथा सुरपतिः शक्रस तरासयाम आस दानवान तथैव समरे राजंस तरासयाम आस पाण्डवान 28 तेन विद्राव्यमाणास ते पाण्डवाः सर्वतॊदिशम तरातारं नाभ्यविन्दन्त सवेष्व अनीकेषु भारत 29 भैमसेनिं रथस्थं तु तत्रापश्याम भारत शेषा विमनसॊ भूत्वा पराद्रवन्त महारथाः 30 निवृत्तेषु तु पाण्डूनां पुनः सैन्येषु भारत आसीन निष्टानकॊ घॊरस तव सैन्येषु संयुगे 31 घटॊत्कचस ततॊ राजन भगदत्तं महारणे शरैः परच्छादयाम आस मेरुं गिरिम इवाम्बुदः 32 निहत्य ताञ शरान राजा राक्षसस्य धनुश्च्युतान भैमसेनिं रणे तूर्णं सर्वमर्मस्व अताडयत 33 स ताड्यमानॊ बहुभिः शरैः संनतपर्वभिः न विव्यथे राक्षसेन्द्रॊ भिद्यमान इवाचलः 34 तस्य पराग्ज्यॊतिषः करुद्धस तॊमरान स चतुर्दश परेषयाम आस समरे तांश च चिच्छेद राक्षसः 35 स तांश छित्त्वा महाबाहुस तॊमरान निशितैः शरैः भगदत्तं च विव्याध सप्तत्या कङ्कपत्रिभिः 36 ततः पराग्ज्यॊतिषॊ राजन परहसन्न इव भारत तस्याश्वांश चतुरः संख्ये पातयाम आस सायकैः 37 स हताश्वे रथे तिष्ठन राक्षसेन्द्रः परतापवान शक्तिं चिक्षेप वेगेन पराग्ज्यॊतिष गजं परति 38 ताम आपतन्तीं सहसा हेमदण्डां सुवेगिनाम तरिधा चिच्छेद नृपतिः सा वयकीर्यत मेदिनीम 39 शक्तिं विनिहतां दृष्ट्वा हैडिम्बः पराद्रवद भयात यथेन्द्रस्य रणात पूर्वं नमुचिर दैत्य सत्तमः 40 तं विजित्य रणे शूरं विक्रान्तं खयातपौरुषम अजेयं समरे राजन यमेन वरुणेन च 41 पाण्डवीं समरे सेनां संममर्द स कुञ्जरः यथा वनगजॊ राजन मृद्गंश चरति पद्मिनीम 42 मद्रेश्वरस तु समरे यमाभ्यां सह संगतः सवस्रीयौ छादयां चक्रे शरौघैः पाण्डुनन्दनौ 43 सहदेवस तु समरे मातुलं वीक्ष्य संगतम अवारयच छरौघेण मेघॊ यद्वद दिवाकरम 44 छाद्यमानः शरौघेण हृष्टरूपतरॊ ऽभवत तयॊश चाप्य अभवत परीतिर अतुला मातृकारणात 45 ततः परहस्य समरे नकुलस्य महारथः अश्वान वै चतुरॊ राजंश चतुर्भिः सायकॊत्तमैः परेषयाम आस समरे यमस्य सदनं परति 46 हयाश्वात तु रथात तूर्णम अवप्लुत्य महारथः आरुरॊह ततॊ हानं भरातुर एव यशस्विनः 47 एकस्थौ तु रणे शूरौ दृढे विक्षिप्य कार्मुके मद्रराजरथं करुद्धौ छादयाम आसतुः कषणात 48 स चछाद्यमानॊ बहुभिः शरैः संनतपर्वभिः सवस्रीयाभ्यां नरव्याघ्रॊ नाकम्पत यथाचलः परहसन्न इव तां चापि शरवृष्टिं जघान ह 49 सहदेवस ततः करुद्धः शरम उद्यम्य वीर्यवान मद्रराजम अभिप्रेक्ष्य परेषयाम आस भारत 50 स शरः परेषितस तेन गरुत्मान इव वेगवान मद्रराजं विनिर्भिद्य निपपात महीतले 51 स गाढविद्धॊ वयथितॊ रथॊपस्थे महारथः निषसाद महाराज कश्मलं च जगाम ह 52 तं विसंज्ञं निपतितं सूतः संप्रेक्ष्य संयुगे अपॊवाह रथेनाजौ यमाभ्याम अभिपीडितम 53 दृट्ष्वा मद्रेश्वर रथं धार्तराष्ट्राः पराङ्मुखम सर्वे विमनसॊ भूत्वा नेदम अस्तीत्य अचिन्तयन 54 निर्जित्य मातुलं संख्ये माद्रीपुत्रौ महारथौ दध्मतुर मुदितौ शङ्खौ सिंहनादं विनेदतुः 55 अभिदुद्रुवतुर हृष्टौ तव सैन्यं विशां पते यथा दैत्य चमूं राजन्न इन्द्रॊपेन्द्राव इवामरौ |
1
[dhṛ] bahūnīha vicitrāṇi dvairathāni sma saṃjaya pāṇḍūnāṃ māmakaiḥ sārdham aśrauṣaṃ tava jalpataḥ 2 na caiva māmakaṃ kaṃ cid dhṛṣṭaṃ śaṃsasi saṃjaya nityaṃ pāṇḍusutān hṛṣṭān abhagnāṃś caiva śaṃsasi 3 jīyamānān vimanaso māmakān vigataujasaḥ vadase saṃyuge sūta diṣṭam etad asaṃśayam 4 [s] yathāśakti yathotsāhaṃ yuddhe ceṣṭanti tāvakāḥ darśayānāḥ paraṃ śaktyā pauruṣaṃ puruṣarṣabha 5 gaṅgāyāḥ suranadyā vai svādu bhūtaṃ yathodakam mahodadhi guṇābhyāsāl lavaṇatvaṃ nigacchati 6 tathā tat pauruṣaṃ rājaṃs tāvakānāṃ mahātmanām prāpya pāṇḍusutān vīrān vyarthaṃ bhavati saṃyuge 7 ghaṭamānān yathāśakti kurvāṇān karma duṣkaram na doṣeṇa kuruśreṣṭha kauravān gantum arhasi 8 tavāparādhāt sumahān saputrasya viśāṃ pate pṛthivyāḥ prakṣayo ghoro yama rāṣṭravivardhanaḥ 9 ātmadoṣāt samutpannaṃ śocituṃ nārhase nṛpa na hi rakṣanti rājānaḥ sarvārthān nāpi jīvitam 10 yuddhe sukṛtināṃ lokān icchanto vasudhādhipāḥ camūṃ vigāhya yudhyante nityaṃ svargaparāyaṇāḥ 11 pūrvāhṇe tu mahārāja prāvartata janakṣayaḥ tan mamaikamanā bhūtvā śṛṇu devāsuropamam 12 āvantyau tu maheṣvāsau mahātmānau mahābalau irāvantam abhiprekṣya sameyātāṃ raṇotkaṭau teṣāṃ pravavṛte yuddhaṃ tumulaṃ lomaharṣaṇam 13 irāvāṃs tu susaṃkruddho bhrātarau devarūpiṇau vivyādha niśitais tūrṇaṃ śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ tāv enaṃ pratyavidhyetāṃ samare citrayodhinau 14 yudhyatāṃ hi tathā rājan viśeṣo na vyadṛśyata yatatāṃ śatrunāśāya kṛtapratikṛtaiṣiṇām 15 irāvāṃs tu tato rājann anuvindasya sāyakaiḥ caturbhiś caturo vāhān anayad yamasādanam 16 bhallābhyāṃ ca sutīkṣṇābhyāṃ dhanuḥ ketuṃ ca māriṣa ciccheda samare rājaṃs tad adbhutam ivābhavat 17 tyaktvānuvindo 'tha rathaṃ vindasya ratham āsthitaḥ dhanur gṛhītvā navamaṃ bhārasādhanam uttamam 18 tāv ekasthau raṇe vīrāv āvantyau rathināṃ varau śarān mumucatus tūrṇam irāvati mahātmani 19 tābhyāṃ muktā mahāvegāḥ śarāḥ kāñcanabhūṣaṇāḥ divākarapathaṃ prāpya chādayām āsur ambaram 20 irāvāṃs tu tataḥ kruddho bhrātarau tau mahārathau vavarṣa śaravarṣeṇa sārathiṃ cāpy apātayat 21 tasmin nipatite bhūmau gatasattve 'tha sārathau rathaḥ pradudrāva diśaḥ samudbhrānta hayas tataḥ 22 tau sa jitvā mahārāja nāgarājasutā sutaḥ pauruṣaṃ khyāpayaṃs tūrṇaṃ vyadhamat tava vāhinīm 23 sā vadhyamānā samare dhārtarāṣṭrī mahācamūḥ vegān bahuvidhāṃś cakre viṣaṃ pītveva mānavaḥ 24 haiḍimbo rākṣasendras tu bhagadattaṃ samādravat rathenādityavarṇena sa dhvajena mahābalaḥ 25 tataḥ prāgjyotiṣo rājā nāgarājaṃ samāsthitaḥ yathā vajradharaḥ pūrvaṃ saṃgrame tārakāmaye 26 tatar devāḥ sa gandharvā ṛṣayaś ca samāgatāḥ viśeṣaṃ na sma vividur haiḍimba bhagadattayoḥ 27 yathā surapatiḥ śakras trāsayām āsa dānavān tathaiva samare rājaṃs trāsayām āsa pāṇḍavān 28 tena vidrāvyamāṇās te pāṇḍavāḥ sarvatodiśam trātāraṃ nābhyavindanta sveṣv anīkeṣu bhārata 29 bhaimaseniṃ rathasthaṃ tu tatrāpaśyāma bhārata śeṣā vimanaso bhūtvā prādravanta mahārathāḥ 30 nivṛtteṣu tu pāṇḍūnāṃ punaḥ sainyeṣu bhārata āsīn niṣṭānako ghoras tava sainyeṣu saṃyuge 31 ghaṭotkacas tato rājan bhagadattaṃ mahāraṇe śaraiḥ pracchādayām āsa meruṃ girim ivāmbudaḥ 32 nihatya tāñ śarān rājā rākṣasasya dhanuścyutān bhaimaseniṃ raṇe tūrṇaṃ sarvamarmasv atāḍayat 33 sa tāḍyamāno bahubhiḥ śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ na vivyathe rākṣasendro bhidyamāna ivācalaḥ 34 tasya prāgjyotiṣaḥ kruddhas tomarān sa caturdaśa preṣayām āsa samare tāṃś ca ciccheda rākṣasaḥ 35 sa tāṃś chittvā mahābāhus tomarān niśitaiḥ śaraiḥ bhagadattaṃ ca vivyādha saptatyā kaṅkapatribhiḥ 36 tataḥ prāgjyotiṣo rājan prahasann iva bhārata tasyāśvāṃś caturaḥ saṃkhye pātayām āsa sāyakaiḥ 37 sa hatāśve rathe tiṣṭhan rākṣasendraḥ pratāpavān śaktiṃ cikṣepa vegena prāgjyotiṣa gajaṃ prati 38 tām āpatantīṃ sahasā hemadaṇḍāṃ suveginām tridhā ciccheda nṛpatiḥ sā vyakīryata medinīm 39 śaktiṃ vinihatāṃ dṛṣṭvā haiḍimbaḥ prādravad bhayāt yathendrasya raṇāt pūrvaṃ namucir daitya sattamaḥ 40 taṃ vijitya raṇe śūraṃ vikrāntaṃ khyātapauruṣam ajeyaṃ samare rājan yamena varuṇena ca 41 pāṇḍavīṃ samare senāṃ saṃmamarda sa kuñjaraḥ yathā vanagajo rājan mṛdgaṃś carati padminīm 42 madreśvaras tu samare yamābhyāṃ saha saṃgataḥ svasrīyau chādayāṃ cakre śaraughaiḥ pāṇḍunandanau 43 sahadevas tu samare mātulaṃ vīkṣya saṃgatam avārayac charaugheṇa megho yadvad divākaram 44 chādyamānaḥ śaraugheṇa hṛṣṭarūpataro 'bhavat tayoś cāpy abhavat prītir atulā mātṛkāraṇāt 45 tataḥ prahasya samare nakulasya mahārathaḥ aśvān vai caturo rājaṃś caturbhiḥ sāyakottamaiḥ preṣayām āsa samare yamasya sadanaṃ prati 46 hayāśvāt tu rathāt tūrṇam avaplutya mahārathaḥ āruroha tato hānaṃ bhrātur eva yaśasvinaḥ 47 ekasthau tu raṇe śūrau dṛḍhe vikṣipya kārmuke madrarājarathaṃ kruddhau chādayām āsatuḥ kṣaṇāt 48 sa cchādyamāno bahubhiḥ śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ svasrīyābhyāṃ naravyāghro nākampata yathācalaḥ prahasann iva tāṃ cāpi śaravṛṣṭiṃ jaghāna ha 49 sahadevas tataḥ kruddhaḥ śaram udyamya vīryavān madrarājam abhiprekṣya preṣayām āsa bhārata 50 sa śaraḥ preṣitas tena garutmān iva vegavān madrarājaṃ vinirbhidya nipapāta mahītale 51 sa gāḍhaviddho vyathito rathopasthe mahārathaḥ niṣasāda mahārāja kaśmalaṃ ca jagāma ha 52 taṃ visaṃjñaṃ nipatitaṃ sūtaḥ saṃprekṣya saṃyuge apovāha rathenājau yamābhyām abhipīḍitam 53 dṛṭṣvā madreśvara rathaṃ dhārtarāṣṭrāḥ parāṅmukham sarve vimanaso bhūtvā nedam astīty acintayan 54 nirjitya mātulaṃ saṃkhye mādrīputrau mahārathau dadhmatur muditau śaṅkhau siṃhanādaṃ vinedatuḥ 55 abhidudruvatur hṛṣṭau tava sainyaṃ viśāṃ pate yathā daitya camūṃ rājann indropendrāv ivāmarau |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 6
Chapter 80
|
1
[स] ततॊ युधिष्ठिरॊ राजा मध्यं पराप्ते दिवाकरे शरुतायुषम अभिप्रेक्ष्य चॊदयाम आस वाजिनः 2 अभ्यधावत ततॊ राजा शरुतायुषम अरिंदमम विनिघ्नन सायकैस तीक्ष्णैर नवभिर नतपर्वभिः 3 स संवार्य रणे राजा परेषितान धर्मसूनुना शरान सप्त महेष्वासः कौन्तेयाय समर्पयत 4 ते तस्य कवचं भित्त्वा पपुः शॊणितम आहवे असून इव विचिन्वन्तॊ देहे तस्य महात्मनः 5 पाण्डवस तुभृशं विद्धस तेन राज्ञा महात्मना रणे वराहकर्णेन राजानं हृदि विव्यधे 6 अथापरेण भल्लेन केतुं तस्य महात्मनः रथश्रेष्ठॊ रथात तूर्णं भूमौ पार्थॊ नयपातयत 7 केतुं निपतितं दृष्ट्वा शरुतायुः स तु पार्थिवः पाण्डवं विशिखैस तीक्ष्णै राजन विव्याध सप्तभिः 8 ततः करॊधात परजज्वाल धर्मपुत्रॊ युधिष्ठिरः यथा युगान्ते भूतानि धक्ष्यन्न इव हुताशनः 9 करुद्धं तु पाण्डवं दृष्ट्वा देवगन्धर्वराक्षसः परविव्यथुर महाराज वयाकुलं चाप्य अभूज जगत 10 सर्वेषां चैव भूतानाम इदम आसीन मनॊगतम तरीँल लॊकान अद्य संक्रुद्धॊ नृपॊ ऽयं धक्ष्यतीति वै 11 ऋषयश चैव देवाश च चक्रुः सवस्त्ययनं महत लॊकानां नृप शान्त्य अर्थं करॊधिते पाण्डवे तदा 12 स च करॊधसमाविष्टः सृक्किणी परिलेलिहन दधारात्म वपुर घॊरं युगान्तादित्यसंनिभम 13 ततः सर्वाणि सैन्यानि तावकानि विशां पते निराशान्य अभवंस तत्र जीवितं परति भारत 14 स तु धैर्येण तं कॊपं संनिवार्य महायशाः शरुतायुषः परचिच्छेद मुष्टिदेशे महद धनुः 15 अथैनं छिन्नधन्वानं नाराचेन सतनान्तरे निर्बिभेद रणे राजा सर्वसैन्यस्य पश्यतः 16 स तवरं चरणे राजंस तस्य वाहान महात्मनः निजघान शरैः कषिप्रं सूतं च सुमहाबलः 17 हताश्वं तु रथं तयक्त्वा दृष्ट्वा राज्ञस तु पौरुषम विप्रदुद्राव वेगेन शरुतायुः समरे तदा 18 तस्मिञ जिते महेष्वासे धर्मपुत्रेण संयुगे दुर्यॊधन बलं राजन सर्वम आसीत पराङ्मुखम 19 एतत कृत्वा महाराज धर्मपुत्रॊ युधिष्ठिरः वयात्ताननॊ यथाकालस तव सैन्यं जघान ह 20 चेकितानस तु वार्ष्णेयॊ गौतमं रथिनां वरम परेक्षतां सर्वसैन्यानां छादयाम आस सायकैः 21 संनिवार्य शरांस तांस तु कृपः शारद्वतॊ युधि चेकितानं रणे यत्तं राजन विव्याध पत्रिभिः 22 अथापरेण भल्लेन धनुश चिच्छेद मारिष सारथिं चास्य समरे कषिप्रहस्तॊ नयपातयत हयांश चास्यावधीद राजन्न उभौ च पार्ष्णिसारथी 23 सॊ ऽवप्लुत्य रथात तूर्णं गदां जग्राह सात्वतः स तया वीर घातिन्या गदया गदिनां वरः गौतमस्य हयान हत्वा सारथिं च नयपातयत 24 भूमिष्ठॊ गौतमस तस्य शरांश चिक्षेप षॊडश ते शराः सात्वतं भित्त्वा पराविशन्त धरातलम 25 चेकितानस ततः करुद्धः पुनश चिक्षेप तां गदाम गौतमस्य वधाकाङ्क्षी वृत्रस्येव पुरंदरः 26 ताम आपतन्तीं विमलाम अश्मगर्भां महागदाम शरैर अनेकसाहस्रैर वारयाम आस गौतमः 27 चेकितानस ततः खड्गं कॊशाद उद्धृत्य भारत लाघवं परम आस्थाय गौतमं समुपाद्रवत 28 गौतमॊ ऽपि धनुस तयक्त्वा परगृह्यासिं सुसंशितम वेगेन महता राजंश चेकितानम उपाद्रवत 29 ताव उभौ बलसंपन्नौ निस्त्रिंशवरधारिणौ निस्त्रिंशाभ्यां सुतीक्ष्णाभ्याम अन्यॊन्यं संततक्षतुः 30 निस्त्रिंशवेगाभिहतौ ततस तौ पुरुषर्षभौ धरणीं समनुप्राप्तौ सर्वभूतनिषेविताम मूर्छयाभिपरीताङ्गौ वयायामेन च मॊहितौ 31 ततॊ ऽभयधावद वेगेन करकर्षः सुहृत तया चेकितानं तथा भूतं दृष्ट्वा समरदुर्मदम रथम आरॊपयच चैनं सर्वसैन्यस्य पश्यतः 32 तथैव शकुनिः शूरः सयालस तव विशां पते आरॊपयद रथं तूर्णं गौतमं रथिनां वरम 33 सौमदत्तिं तथा करुद्धॊ धृष्टकेतुर महाबलः नवत्या सायकैः कषिप्रं राजन विव्याध वक्षसि 34 सौमदत्तिर उरःस्थैर तैर भृशं बाणैर अशॊभत मध्यं दिने महाराज रश्मिभिस तपनॊ यथा 35 भूरिश्रवास तु समरे धृष्टकेतुं महारथम हतसूत हयं चक्रे विरथं सायकॊत्तमैः 36 विरथं चैनम आलॊक्य हताश्वं हतसारथिम महता शरवर्षेण छादयाम आस संयुगे 37 स च तं रथम उत्सृज्य धृष्टकेतुर महामनाः आरुरॊह ततॊ यानं शतानीकस्य मारिष 38 चित्रसेनॊ विकर्णश च राजन दुर्मर्षणस तथा रथिनॊ हेमसंनाहाः सौभद्रम अभिदुद्रुवुः 39 अभिमन्यॊस ततस तैस तु घॊरं युद्धम अवर्तत शरीरस्य यथा राजन वातपित्त कफैस तरिभिः 40 विरथांस तव पुत्रांस तु कृत्वा राजन महाहवे न जघान नरव्याघ्रः समरन भीम वचस तदा 41 ततॊ राज्ञां बहुशतैर गजाश्वरथयायिभिः संवृतं समरे भीष्मं देवैर अपि दुरासदम 42 परयान्तं शीघ्रम उद्वीक्ष्य परित्रातुं सुतांस तव अभिमन्युं समुद्दिश्य बालम एकं महारथम वासुदेवम उवाचेदं कौन्तेयः शवेतवाहनः 43 चॊदयाश्वान हृषीकेश यत्रैते बहुला रथाः एते हि बहवः शूरा कृतास्त्रा युद्धदुर्मदाः यथा न हन्युर नः सेनां तथा माधव चॊदय 44 एवम उक्तः स वार्ष्णेयः कौन्तेयेनामितौजसा रथं शवेतहयैर युक्तं परेषयाम आस संयुगे 45 निष्टानकॊ महान आसीत तव सैन्यस्य मारिष यद अर्जुन रणे करुद्धः संयातस तावकान परति 46 समासाद्य तु कौन्तेयॊ राज्ञस तान भीष्मरक्षिणः सुशर्माणम अथॊ राजन्न इदं वचनम अब्रवीत 47 जानामि तवां युधि शरेष्ठम अत्यन्तं पूर्ववैरिणम पर्यायस्याद्य संप्राप्तं फलं पश्य सुदारुणम अद्य ते दर्शयिष्यामि पूर्वप्रेतान पितामहान 48 एवं संजल्पतस तस्य बीभत्सॊः शत्रुघातिनः शरुत्वापि परुषं वाक्यं सुशर्मा रथयूथपः न चैवम अब्रवीत किं चिच छुभं वा यदि वाशुभम 49 अभि गत्वार्जुनं वीरं राजभिर बहुभिर वृतः पुरस्तात पृष्ठतश चैव पार्श्वतश चैव सर्वतः 50 परिवार्यार्जुनं संख्ये तव पुत्रैः सहानघ शरैः संछादयाम आस मेघैर इव दिवाकरम 51 ततः परवृत्तः सुमहान संग्रामः शॊणितॊदकः तावकानां च समरे पाण्डवानां च भारत |
1
[s] tato yudhiṣṭhiro rājā madhyaṃ prāpte divākare śrutāyuṣam abhiprekṣya codayām āsa vājinaḥ 2 abhyadhāvat tato rājā śrutāyuṣam ariṃdamam vinighnan sāyakais tīkṣṇair navabhir nataparvabhiḥ 3 sa saṃvārya raṇe rājā preṣitān dharmasūnunā śarān sapta maheṣvāsaḥ kaunteyāya samarpayat 4 te tasya kavacaṃ bhittvā papuḥ śoṇitam āhave asūn iva vicinvanto dehe tasya mahātmanaḥ 5 pāṇḍavas tubhṛśaṃ viddhas tena rājñā mahātmanā raṇe varāhakarṇena rājānaṃ hṛdi vivyadhe 6 athāpareṇa bhallena ketuṃ tasya mahātmanaḥ rathaśreṣṭho rathāt tūrṇaṃ bhūmau pārtho nyapātayat 7 ketuṃ nipatitaṃ dṛṣṭvā śrutāyuḥ sa tu pārthivaḥ pāṇḍavaṃ viśikhais tīkṣṇai rājan vivyādha saptabhiḥ 8 tataḥ krodhāt prajajvāla dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ yathā yugānte bhūtāni dhakṣyann iva hutāśanaḥ 9 kruddhaṃ tu pāṇḍavaṃ dṛṣṭvā devagandharvarākṣasaḥ pravivyathur mahārāja vyākulaṃ cāpy abhūj jagat 10 sarveṣāṃ caiva bhūtānām idam āsīn manogatam trīṁl lokān adya saṃkruddho nṛpo 'yaṃ dhakṣyatīti vai 11 ṛṣayaś caiva devāś ca cakruḥ svastyayanaṃ mahat lokānāṃ nṛpa śānty arthaṃ krodhite pāṇḍave tadā 12 sa ca krodhasamāviṣṭaḥ sṛkkiṇī parilelihan dadhārātma vapur ghoraṃ yugāntādityasaṃnibham 13 tataḥ sarvāṇi sainyāni tāvakāni viśāṃ pate nirāśāny abhavaṃs tatra jīvitaṃ prati bhārata 14 sa tu dhairyeṇa taṃ kopaṃ saṃnivārya mahāyaśāḥ śrutāyuṣaḥ praciccheda muṣṭideśe mahad dhanuḥ 15 athainaṃ chinnadhanvānaṃ nārācena stanāntare nirbibheda raṇe rājā sarvasainyasya paśyataḥ 16 sa tvaraṃ caraṇe rājaṃs tasya vāhān mahātmanaḥ nijaghāna śaraiḥ kṣipraṃ sūtaṃ ca sumahābalaḥ 17 hatāśvaṃ tu rathaṃ tyaktvā dṛṣṭvā rājñas tu pauruṣam vipradudrāva vegena śrutāyuḥ samare tadā 18 tasmiñ jite maheṣvāse dharmaputreṇa saṃyuge duryodhana balaṃ rājan sarvam āsīt parāṅmukham 19 etat kṛtvā mahārāja dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ vyāttānano yathākālas tava sainyaṃ jaghāna ha 20 cekitānas tu vārṣṇeyo gautamaṃ rathināṃ varam prekṣatāṃ sarvasainyānāṃ chādayām āsa sāyakaiḥ 21 saṃnivārya śarāṃs tāṃs tu kṛpaḥ śāradvato yudhi cekitānaṃ raṇe yattaṃ rājan vivyādha patribhiḥ 22 athāpareṇa bhallena dhanuś ciccheda māriṣa sārathiṃ cāsya samare kṣiprahasto nyapātayat hayāṃś cāsyāvadhīd rājann ubhau ca pārṣṇisārathī 23 so 'vaplutya rathāt tūrṇaṃ gadāṃ jagrāha sātvataḥ sa tayā vīra ghātinyā gadayā gadināṃ varaḥ gautamasya hayān hatvā sārathiṃ ca nyapātayat 24 bhūmiṣṭho gautamas tasya śarāṃś cikṣepa ṣoḍaśa te śarāḥ sātvataṃ bhittvā prāviśanta dharātalam 25 cekitānas tataḥ kruddhaḥ punaś cikṣepa tāṃ gadām gautamasya vadhākāṅkṣī vṛtrasyeva puraṃdaraḥ 26 tām āpatantīṃ vimalām aśmagarbhāṃ mahāgadām śarair anekasāhasrair vārayām āsa gautamaḥ 27 cekitānas tataḥ khaḍgaṃ kośād uddhṛtya bhārata lāghavaṃ param āsthāya gautamaṃ samupādravat 28 gautamo 'pi dhanus tyaktvā pragṛhyāsiṃ susaṃśitam vegena mahatā rājaṃś cekitānam upādravat 29 tāv ubhau balasaṃpannau nistriṃśavaradhāriṇau nistriṃśābhyāṃ sutīkṣṇābhyām anyonyaṃ saṃtatakṣatuḥ 30 nistriṃśavegābhihatau tatas tau puruṣarṣabhau dharaṇīṃ samanuprāptau sarvabhūtaniṣevitām mūrchayābhiparītāṅgau vyāyāmena ca mohitau 31 tato 'bhyadhāvad vegena karakarṣaḥ suhṛt tayā cekitānaṃ tathā bhūtaṃ dṛṣṭvā samaradurmadam ratham āropayac cainaṃ sarvasainyasya paśyataḥ 32 tathaiva śakuniḥ śūraḥ syālas tava viśāṃ pate āropayad rathaṃ tūrṇaṃ gautamaṃ rathināṃ varam 33 saumadattiṃ tathā kruddho dhṛṣṭaketur mahābalaḥ navatyā sāyakaiḥ kṣipraṃ rājan vivyādha vakṣasi 34 saumadattir uraḥsthair tair bhṛśaṃ bāṇair aśobhata madhyaṃ dine mahārāja raśmibhis tapano yathā 35 bhūriśravās tu samare dhṛṣṭaketuṃ mahāratham hatasūta hayaṃ cakre virathaṃ sāyakottamaiḥ 36 virathaṃ cainam ālokya hatāśvaṃ hatasārathim mahatā śaravarṣeṇa chādayām āsa saṃyuge 37 sa ca taṃ ratham utsṛjya dhṛṣṭaketur mahāmanāḥ āruroha tato yānaṃ śatānīkasya māriṣa 38 citraseno vikarṇaś ca rājan durmarṣaṇas tathā rathino hemasaṃnāhāḥ saubhadram abhidudruvuḥ 39 abhimanyos tatas tais tu ghoraṃ yuddham avartata śarīrasya yathā rājan vātapitta kaphais tribhiḥ 40 virathāṃs tava putrāṃs tu kṛtvā rājan mahāhave na jaghāna naravyāghraḥ smaran bhīma vacas tadā 41 tato rājñāṃ bahuśatair gajāśvarathayāyibhiḥ saṃvṛtaṃ samare bhīṣmaṃ devair api durāsadam 42 prayāntaṃ śīghram udvīkṣya paritrātuṃ sutāṃs tava abhimanyuṃ samuddiśya bālam ekaṃ mahāratham vāsudevam uvācedaṃ kaunteyaḥ śvetavāhanaḥ 43 codayāśvān hṛṣīkeśa yatraite bahulā rathāḥ ete hi bahavaḥ śūrā kṛtāstrā yuddhadurmadāḥ yathā na hanyur naḥ senāṃ tathā mādhava codaya 44 evam uktaḥ sa vārṣṇeyaḥ kaunteyenāmitaujasā rathaṃ śvetahayair yuktaṃ preṣayām āsa saṃyuge 45 niṣṭānako mahān āsīt tava sainyasya māriṣa yad arjuna raṇe kruddhaḥ saṃyātas tāvakān prati 46 samāsādya tu kaunteyo rājñas tān bhīṣmarakṣiṇaḥ suśarmāṇam atho rājann idaṃ vacanam abravīt 47 jānāmi tvāṃ yudhi śreṣṭham atyantaṃ pūrvavairiṇam paryāyasyādya saṃprāptaṃ phalaṃ paśya sudāruṇam adya te darśayiṣyāmi pūrvapretān pitāmahān 48 evaṃ saṃjalpatas tasya bībhatsoḥ śatrughātinaḥ śrutvāpi paruṣaṃ vākyaṃ suśarmā rathayūthapaḥ na caivam abravīt kiṃ cic chubhaṃ vā yadi vāśubham 49 abhi gatvārjunaṃ vīraṃ rājabhir bahubhir vṛtaḥ purastāt pṛṣṭhataś caiva pārśvataś caiva sarvataḥ 50 parivāryārjunaṃ saṃkhye tava putraiḥ sahānagha śaraiḥ saṃchādayām āsa meghair iva divākaram 51 tataḥ pravṛttaḥ sumahān saṃgrāmaḥ śoṇitodakaḥ tāvakānāṃ ca samare pāṇḍavānāṃ ca bhārata |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 6
Chapter 81
|
1
[स] स तुद्यमानस तु शरैर धनंजयः; पदा हतॊ नाग इव शवसन बली बाणेन बाणेन महारथानां; चिच्छेद चापानि रणे परसह्य 2 संछिद्य चापानि च तानि राज्ञां; तेषां रणे वीर्यवतां कषणेन विव्याध बाणैर युगपन महात्मा; निःशेषतां तेष्व अथ मन्यमानः 3 निपेतुर आजौ रुधिरप्रदिग्धास; ते ताडिताः शक्रसुतेन राजन विभिन्नगात्राः पतितॊत्तमाङ्गा; गतासवश छिन्नतनुत्र कायाः 4 महीं गताः पार्थ बलाभिभूता; विचित्ररूपा युगपद विनेशुः दृष्ट्वा हतांस तान युधि राजपुत्रांस; तरिगर्तराजः परययौ कषणेन 5 तेषां रथानाम अथ पृष्ठगॊपा; दवात्रिंशद अन्ये ऽबयपतन्त पार्थम तथैव ते संपरिवार्य वार्थं; विकृष्य चापानि महारवाणि अवीवृषन बाणमहौघवृष्ट्या; यथा गिरिं तॊयधरा जलौघैः 6 संपीड्य मानस तु शरौघवृष्ट्या; धनंजयस तान युधि जातरॊषः षष्ट्या शरैः संयति तैलधौतैर; जघान तान अप्य अथ पृष्ठगॊपान 7 षष्टिं रथांस तान अवजित्य संख्ये; धनंजयः परीतमना यशस्वी अथात्वरद भीष्म वधाय जिष्णुर; बलानि राज्ञां समरे निहत्य 8 तरिगर्तराजॊ निहतान समीक्ष्य; महारथांस तान अथ बन्धुवर्गान रणे पुरस्कृत्य नराधिपांस ताञ; जगाम पार्थं तवरितॊ वधाय 9 अभिद्रुतं चास्त्रभृतां वरिष्ठं; धनंजयं वीक्ष्य शिखण्डिमुख्याः अभ्युद्ययुस ते शितशस्त्रहस्ता; रिरक्षिषन्तॊ रथम अर्जुनस्य 10 पार्थॊ ऽपि तान आपततः समीक्ष्य; तरिगर्तराज्ञा सहितान नृवीरान विध्वंसयित्वा समरे धनुष्मान; गाण्डीवमुक्तैर निशितैः पृषत्कैः भीष्मं यियासुर युधि संददर्श; दुर्यॊधनं सैन्धवादींश च राज्ञः 11 आवारयिष्णून अभिसंप्रयाय; मुहूर्तम आयॊध्य बलेन वीरः उत्सृज्य राजानम अनन्तवीर्यॊ; जयद्रथादींश च नृपान महौजाः ययौ ततॊ भीमबलॊ मनस्वी; गाङ्गेयम आजौ शरचाप पाणिः 12 युधिष्ठिरश चॊग्रबलॊ महात्मा; समाययौ तवरितॊ जातकॊपः मद्राधिपं समभित्यज्य संख्ये; सवभागम आप्तं तम अनन्त कीर्तिः सार्धं स माद्री सुत भीमसेनैर; भीष्मं ययौ शांतनवं रणाय 13 तैः संप्रयुक्तः स महारथाग्र्यैर; गङ्गासुतः समरे चित्रयॊधी न विव्यथे शांतनवॊ महात्मा; समागतैः पाण्डुसुतैः समस्तैः 14 अथैत्य राजा युधि सत्यसंधॊ; जयद्रथॊ ऽतयुग्र बलॊ मनस्वी चिच्छेद चापानि महारथानां; परसह्य तेषां धनुषा वरेण 15 युधिष्ठिरं भीमसेनं यमौ च; पार्थं तथा युधि संजातकॊपः दुर्यॊधनः करॊधविषॊ महात्मा; जघान बाणैर अनल परकाशैः 16 कृपेण शल्येन शलेन चैव; तथा विभॊ चित्रसेनेन चाजौ विद्धाः शरैस ते ऽतिविवृद्धकॊपैर; देवा यथा दैत्य गणैः समेतैः 17 छिन्नायुधं शांतनवेन राजा; शिखण्डिनं परेक्ष्य च जातकॊपः अजातशत्रुः समरे महात्मा; शिखण्डिनं करुद्ध उवाच वाक्यम 18 उक्त्वा तथा तवं पितुर अग्रतॊ माम; अहं हनिष्यामि महाव्रतं तम भीष्मं शरौघैर विमलार्क वर्णैः; सत्यं वदामीति कृता परतिज्ञा 19 तवया न चैनां सफलां करॊषि; देवव्रतं यन न निहंसि युद्धे मिथ्याप्रतिज्ञॊ भव मा नृवीर; रक्षस्व धर्मं च कुलं यशश च 20 परेक्षस्व भीष्मं युधि भीमवेगं; सर्वांस तपन्तं मम सैन्यसंघान शरौघजालैर अतितिग्म तेजैः; कालं यथा मृत्युकृतं कषणेन 21 निकृत्तचापः समरानपेक्षः; पराजितः शांतनवेन राज्ञा विहाय बन्धून अथ सॊदरांश च; कव यास्यसे नानुरूपं तवेदम 22 दृष्ट्वा हि भीष्मं तम अनन्तवीर्यं; भग्नं च सैन्यं दरवमाणम एवम भीतॊ ऽसि नूनं दरुपदस्य पुत्र; तथा हि ते मुखवर्णॊ ऽपरहृष्टः 23 आज्ञायमाने ऽपि धनंजयेन; महाहवे संप्रसक्ते नृवीर कथं हि भीष्मात परथितः पृथिव्यां; भयं तवम अद्य परकरॊषि वीर 24 स धर्मराजस्य वचॊ निशम्य; रूक्षाक्षरं विप्रलापानुबद्धम परत्यादेशं मन्यमानॊ महात्मा; परतत्वरे भीष्म वधाय राजन 25 तम आपतन्तं महता जवेन; शिखण्डिनं भीष्मम अभिद्रवन्तम आवारयाम आस हि शल्य एनं; शस्त्रेण घॊरेण सुदुर्जयेन 26 स चापि दृष्ट्वा समुदीर्यमाणम; अस्त्रं युगान्ताग्निसमप्रभावम नासौ वयमुह्यद दरुपदस्य पुत्रॊ; राजन महेन्द्रप्रतिमप्रभावः 27 तस्थौ च तत्रैव महाधनुष्माञ; शरैस तद अस्त्रं परतिबाधमानः अथाददे वारुणम अन्यद अस्त्रं; शिखण्ड्य अथॊग्रं परतिघाताय तस्य तद अस्त्रम अस्त्रेण विदार्यमाणं; सवस्थाः सुरा ददृशुः पार्थिवाश च 28 भीष्मं तु राजन समरे महात्मा; धनुः सुचित्रं धवजम एव चापि छित्त्वानदत पाण्डुसुतस्य वीरॊ; युधिष्ठिरस्याजमीढस्य राज्ञः 29 ततः समुत्सृज्य धनुः स बाणं; युधिष्ठिरं वीक्ष्य भयाभिभूतम गदां परगृह्याभिपपात संख्ये; जयद्रथं भीमसेनः पदातिः 30 तम आपतन्तं महता जवेन; जयद्रथः सगदं भीमसेनम विव्याध घॊरैर यमदण्डकल्पैः; शितैः शरैः पञ्चशतैः समन्तात 31 अचिन्तयित्वा स शरांस तरस्वी; वृकॊदरः करॊधपरीत चेताः जघान वाहान समरे समस्तान; आरट्टजान सिन्धुराजस्य संख्ये 32 ततॊ ऽभिवीक्ष्याप्रतिम परभावस; तवात्मजस तवरमाणॊ रथेन अभ्याययौ भीमसेनं निहन्तुं; समुद्यतास्त्रः सुरराजकल्पः 33 भीमॊ ऽपय अथैनं सहसा विनद्य; परत्यौद्ययौ गदया तर्जमानः समुद्यतां तां यमदण्डकल्पां; दृष्ट्वा गदां ते कुरवः समन्तात 34 विहाय सर्वे तव पुत्रम उग्रं पातं; गदायाः परिहर्तु कामाः अपक्रान्तास तुमुले संविमर्दे; सुदारुणे भारत मॊहनीये 35 अमूढ चेतास तव अथ चित्रसेनॊ; महागदाम आपतन्तीं निरीक्ष्य रथं समुत्सृज्य पदातिर आजौ; परगृह्य खड्गं विमलं च चर्म अवप्लुतः सिंह इवाचलाग्राञ; जगाम चान्यं भुवि भूमिदेशम 36 गदापि सा पराप्य रथं सुचित्रं; साश्वं ससूतं विनिहत्य संख्ये जगाम भूमिं जवलिता महॊल्का; भरष्टाम्बराद गाम इव संपतन्ती 37 आश्चर्यभूतं सुमहत तवदीया; दृष्ट्वैव तद भारत संप्रहृष्टाः सर्वे विनेदुः सहिताः समन्तात; पुपूजिरे तव पुत्रं स सैन्याः |
1
[s] sa tudyamānas tu śarair dhanaṃjayaḥ; padā hato nāga iva śvasan balī bāṇena bāṇena mahārathānāṃ; ciccheda cāpāni raṇe prasahya 2 saṃchidya cāpāni ca tāni rājñāṃ; teṣāṃ raṇe vīryavatāṃ kṣaṇena vivyādha bāṇair yugapan mahātmā; niḥśeṣatāṃ teṣv atha manyamānaḥ 3 nipetur ājau rudhirapradigdhās; te tāḍitāḥ śakrasutena rājan vibhinnagātrāḥ patitottamāṅgā; gatāsavaś chinnatanutra kāyāḥ 4 mahīṃ gatāḥ pārtha balābhibhūtā; vicitrarūpā yugapad vineśuḥ dṛṣṭvā hatāṃs tān yudhi rājaputrāṃs; trigartarājaḥ prayayau kṣaṇena 5 teṣāṃ rathānām atha pṛṣṭhagopā; dvātriṃśad anye 'byapatanta pārtham tathaiva te saṃparivārya vārthaṃ; vikṛṣya cāpāni mahāravāṇi avīvṛṣan bāṇamahaughavṛṣṭyā; yathā giriṃ toyadharā jalaughaiḥ 6 saṃpīḍya mānas tu śaraughavṛṣṭyā; dhanaṃjayas tān yudhi jātaroṣaḥ ṣaṣṭyā śaraiḥ saṃyati tailadhautair; jaghāna tān apy atha pṛṣṭhagopān 7 ṣaṣṭiṃ rathāṃs tān avajitya saṃkhye; dhanaṃjayaḥ prītamanā yaśasvī athātvarad bhīṣma vadhāya jiṣṇur; balāni rājñāṃ samare nihatya 8 trigartarājo nihatān samīkṣya; mahārathāṃs tān atha bandhuvargān raṇe puraskṛtya narādhipāṃs tāñ; jagāma pārthaṃ tvarito vadhāya 9 abhidrutaṃ cāstrabhṛtāṃ variṣṭhaṃ; dhanaṃjayaṃ vīkṣya śikhaṇḍimukhyāḥ abhyudyayus te śitaśastrahastā; rirakṣiṣanto ratham arjunasya 10 pārtho 'pi tān āpatataḥ samīkṣya; trigartarājñā sahitān nṛvīrān vidhvaṃsayitvā samare dhanuṣmān; gāṇḍīvamuktair niśitaiḥ pṛṣatkaiḥ bhīṣmaṃ yiyāsur yudhi saṃdadarśa; duryodhanaṃ saindhavādīṃś ca rājñaḥ 11 āvārayiṣṇūn abhisaṃprayāya; muhūrtam āyodhya balena vīraḥ utsṛjya rājānam anantavīryo; jayadrathādīṃś ca nṛpān mahaujāḥ yayau tato bhīmabalo manasvī; gāṅgeyam ājau śaracāpa pāṇiḥ 12 yudhiṣṭhiraś cograbalo mahātmā; samāyayau tvarito jātakopaḥ madrādhipaṃ samabhityajya saṃkhye; svabhāgam āptaṃ tam ananta kīrtiḥ sārdhaṃ sa mādrī suta bhīmasenair; bhīṣmaṃ yayau śāṃtanavaṃ raṇāya 13 taiḥ saṃprayuktaḥ sa mahārathāgryair; gaṅgāsutaḥ samare citrayodhī na vivyathe śāṃtanavo mahātmā; samāgataiḥ pāṇḍusutaiḥ samastaiḥ 14 athaitya rājā yudhi satyasaṃdho; jayadratho 'tyugra balo manasvī ciccheda cāpāni mahārathānāṃ; prasahya teṣāṃ dhanuṣā vareṇa 15 yudhiṣṭhiraṃ bhīmasenaṃ yamau ca; pārthaṃ tathā yudhi saṃjātakopaḥ duryodhanaḥ krodhaviṣo mahātmā; jaghāna bāṇair anala prakāśaiḥ 16 kṛpeṇa śalyena śalena caiva; tathā vibho citrasenena cājau viddhāḥ śarais te 'tivivṛddhakopair; devā yathā daitya gaṇaiḥ sametaiḥ 17 chinnāyudhaṃ śāṃtanavena rājā; śikhaṇḍinaṃ prekṣya ca jātakopaḥ ajātaśatruḥ samare mahātmā; śikhaṇḍinaṃ kruddha uvāca vākyam 18 uktvā tathā tvaṃ pitur agrato mām; ahaṃ haniṣyāmi mahāvrataṃ tam bhīṣmaṃ śaraughair vimalārka varṇaiḥ; satyaṃ vadāmīti kṛtā pratijñā 19 tvayā na caināṃ saphalāṃ karoṣi; devavrataṃ yan na nihaṃsi yuddhe mithyāpratijño bhava mā nṛvīra; rakṣasva dharmaṃ ca kulaṃ yaśaś ca 20 prekṣasva bhīṣmaṃ yudhi bhīmavegaṃ; sarvāṃs tapantaṃ mama sainyasaṃghān śaraughajālair atitigma tejaiḥ; kālaṃ yathā mṛtyukṛtaṃ kṣaṇena 21 nikṛttacāpaḥ samarānapekṣaḥ; parājitaḥ śāṃtanavena rājñā vihāya bandhūn atha sodarāṃś ca; kva yāsyase nānurūpaṃ tavedam 22 dṛṣṭvā hi bhīṣmaṃ tam anantavīryaṃ; bhagnaṃ ca sainyaṃ dravamāṇam evam bhīto 'si nūnaṃ drupadasya putra; tathā hi te mukhavarṇo 'prahṛṣṭaḥ 23 ājñāyamāne 'pi dhanaṃjayena; mahāhave saṃprasakte nṛvīra kathaṃ hi bhīṣmāt prathitaḥ pṛthivyāṃ; bhayaṃ tvam adya prakaroṣi vīra 24 sa dharmarājasya vaco niśamya; rūkṣākṣaraṃ vipralāpānubaddham pratyādeśaṃ manyamāno mahātmā; pratatvare bhīṣma vadhāya rājan 25 tam āpatantaṃ mahatā javena; śikhaṇḍinaṃ bhīṣmam abhidravantam āvārayām āsa hi śalya enaṃ; śastreṇa ghoreṇa sudurjayena 26 sa cāpi dṛṣṭvā samudīryamāṇam; astraṃ yugāntāgnisamaprabhāvam nāsau vyamuhyad drupadasya putro; rājan mahendrapratimaprabhāvaḥ 27 tasthau ca tatraiva mahādhanuṣmāñ; śarais tad astraṃ pratibādhamānaḥ athādade vāruṇam anyad astraṃ; śikhaṇḍy athograṃ pratighātāya tasya tad astram astreṇa vidāryamāṇaṃ; svasthāḥ surā dadṛśuḥ pārthivāś ca 28 bhīṣmaṃ tu rājan samare mahātmā; dhanuḥ sucitraṃ dhvajam eva cāpi chittvānadat pāṇḍusutasya vīro; yudhiṣṭhirasyājamīḍhasya rājñaḥ 29 tataḥ samutsṛjya dhanuḥ sa bāṇaṃ; yudhiṣṭhiraṃ vīkṣya bhayābhibhūtam gadāṃ pragṛhyābhipapāta saṃkhye; jayadrathaṃ bhīmasenaḥ padātiḥ 30 tam āpatantaṃ mahatā javena; jayadrathaḥ sagadaṃ bhīmasenam vivyādha ghorair yamadaṇḍakalpaiḥ; śitaiḥ śaraiḥ pañcaśataiḥ samantāt 31 acintayitvā sa śarāṃs tarasvī; vṛkodaraḥ krodhaparīta cetāḥ jaghāna vāhān samare samastān; āraṭṭajān sindhurājasya saṃkhye 32 tato 'bhivīkṣyāpratima prabhāvas; tavātmajas tvaramāṇo rathena abhyāyayau bhīmasenaṃ nihantuṃ; samudyatāstraḥ surarājakalpaḥ 33 bhīmo 'py athainaṃ sahasā vinadya; pratyaudyayau gadayā tarjamānaḥ samudyatāṃ tāṃ yamadaṇḍakalpāṃ; dṛṣṭvā gadāṃ te kuravaḥ samantāt 34 vihāya sarve tava putram ugraṃ pātaṃ; gadāyāḥ parihartu kāmāḥ apakrāntās tumule saṃvimarde; sudāruṇe bhārata mohanīye 35 amūḍha cetās tv atha citraseno; mahāgadām āpatantīṃ nirīkṣya rathaṃ samutsṛjya padātir ājau; pragṛhya khaḍgaṃ vimalaṃ ca carma avaplutaḥ siṃha ivācalāgrāñ; jagāma cānyaṃ bhuvi bhūmideśam 36 gadāpi sā prāpya rathaṃ sucitraṃ; sāśvaṃ sasūtaṃ vinihatya saṃkhye jagāma bhūmiṃ jvalitā maholkā; bhraṣṭāmbarād gām iva saṃpatantī 37 āścaryabhūtaṃ sumahat tvadīyā; dṛṣṭvaiva tad bhārata saṃprahṛṣṭāḥ sarve vineduḥ sahitāḥ samantāt; pupūjire tava putraṃ sa sainyāḥ |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 6
Chapter 82
|
1
[स] विरथं तं समासाद्य चित्रसेनं मनस्विनम रथम आरॊपयाम आस विकर्णस तनयस तव 2 तस्मिंस तथा वर्तमाने तुमुले संकुले भृशम भीष्मः शांतनवस तूर्णं युधिष्ठिरम उपाद्रवत 3 ततः सरथनागाश्वाः समकम्पन्त सृञ्जयाः मृत्यॊर आस्यम अनुप्राप्तं मेनिरे च युधिष्ठिरम 4 यिधिष्ठिरॊ ऽपि कौरव्य यमाभ्यां सहितः परभुः महेष्वासं नरव्याघ्रं भीष्मं शांतनवं ययौ 5 ततः शरसहस्राणि परमुञ्चन पाण्डवॊ युधि भीष्मं संछादयाम आस यथा मेघॊ दिवाकरम 6 तेन सम्यक परणीतानि शरजालानि भारत पतिजग्राह गाङ्गेयः शतशॊ ऽथ सहस्रशः 7 तथैव शरजालानि भीष्मेणास्तानि मारिष आकाशे समदृश्यन्त खगमानां वरजा इव 8 निमेषार्धाच च कौनेयं भीष्मः शांतनवॊ युधि अदृश्यं समरे चक्रे शरजालेन भागशः 9 ततॊ युधिष्ठिरॊ राजा कौरव्यस्य महात्मनः नाराचं परेषयाम आस करुद्ध आशीविषॊपमम 10 असंप्राप्तं ततस तं तु कषुरप्रेण महारथः चिच्छेद समरे राजन भीष्मस तस्य धनुश्च्युतम 11 तं तु छित्त्वा रणे भीष्मॊ नाराचं कालसंमितम निजघ्ने कौरवेन्द्रस्य हयान काञ्चनभूषणान 12 हताश्वं तु रथं तयक्त्वा धर्मपुत्रॊ युधिष्ठिरः आरुरॊह रथं तूर्णं नकुलस्य महात्मनः 13 यमाव अपि सुसंक्रुद्धः समासाद्य रणे तदा शरैः संछादयाम आस भीष्मः परपुरंजयः 14 तौ तु दृष्ट्वा महाराज भीष्मबाणप्रपीडितौ जगामाथ परां चिन्तां भीष्मस्य वधकाङ्क्षया 15 ततॊ युधिष्ठिरॊ वश्यान राज्ञस तान समचॊदयत भीष्मं शांतनवं सर्वे निहतेति सुहृद्गणान 16 ततस ते पार्थिवाः सर्वे शरुत्वा पार्थस्य भाषितम महता रथवंशेन परिवव्रुः पितामहम 17 स समन्तात परिवृतः पिता देवव्रतस तव चिक्रीद धनुषा राजन पातयानॊ महारथान 18 तं चरन्तं रणे पार्था ददृशुः कौरवं युधि मृगमध्यं परविश्येव यथा सिंहशिशुं वने 19 तर्जयानं रणे शूरांस तरासयानं च सायकैः दृष्ट्वा तरेसुर महाराज सिंहं मृगगणा इव 20 रणे भरत सिंहस्य ददृशुः कषत्रिया गतिम अग्नेर वायुसहायस्य यथा कक्षं दिधक्षतः 21 शिरांसि रथिनां भीष्मः पातयाम आस संयुगे तालेभ्य इव पक्वानि फलानि कुशलॊ नरः 22 पतद्भिश च महाराज शिरॊभिर धरणीतले बभूव तुमुलः शब्दः पतताम अश्मनाम इव 23 तस्मिंस तु तुमुले युद्धे वर्तमाने सुदारुणे सर्वेषाम एव सैन्यानाम आसीद वयतिकरॊ महान 24 भिन्नेषु तेषु वयूहेषु कषत्रिया इतरेतरम एकम एकं समाहूय युद्धायैवॊपतस्थिरे 25 शिखण्डी तु समासाद्य भरतानां पितामहम अभिदुद्राव वेगेन तिष्ठ तिष्ठेति चाब्रवीत 26 अनादृत्य ततॊ भीष्मस तं शिखण्डिनम आहवे परययौ सृञ्जयान करुद्धः सत्रीत्वं चिन्त्य शिखण्डिनः 27 सृञ्जयास तु ततॊ हृष्टा दृष्ट्वा भीष्मं महारथम सिंहनादान बहुविधांश चक्रुः शङ्खविमिश्रितान 28 ततः परववृते युद्धं वयतिषक्त रथद्विपम अपरां दिशम आस्थाय सथिते सवितरि परभॊ 29 धृष्टद्युम्नॊ ऽथ पाञ्चाल्यः सात्यकिश च महारथः पीडयन्तौ भृशं सैन्यं शक्तितॊमरवृष्टिभिः शस्त्रैश च बहुभी राजञ जघ्नतुस तावकान रणे 30 ते हन्यमानाः समरे तावकाः पुरुषर्षभ आर्यां युद्धे मतिं कृत्वा न तयजन्ति सम संयुगम यथॊत्साहं च समरे जघ्नुर लॊकं महारथाः 31 तत्राक्रन्दॊ महान आसीत तावकानां महात्मनाम वध्यतां समरे राजन पार्षतेन महात्मना 32 तं शरुत्वा निनदं घॊरं तावकानां महारथौ विन्दानुविन्दाव आवन्त्यौ पार्षतं पत्युपस्थितौ 33 तौ तस्य तुरगान हत्वा तवरमाणौ महारथौ छादयाम आसतुर उभौ शरवर्षेण पार्षतम 34 अवप्लुत्याथ पाञ्चाल्यॊ रथात तूर्णं महाबलः आरुरॊह रथं तूर्णं सात्यकेः सुमहात्मनः 35 ततॊ युधिष्ठिरॊ राजा महत्या सेनया वृतः आवन्त्यौ समरे करुद्धाव अभ्ययात स परंतपौ 36 तथैव तव पुत्रॊ ऽपि सर्वॊद्यॊगेन मारिष विन्दानुविन्दाव आवन्त्यौ परिवार्यॊपतस्थिवान 37 अर्जुनश चापि संक्रुद्धः कषत्रियान कषत्रियर्षभ अयॊधयत संग्रामे वर्ज पाणिर इवासुरान 38 दरॊणश च समरे करुद्धः पुत्रस्य परियकृत तव वयधमत सर्वपाञ्चालांस तूलराशिम इवानलः 39 दुर्यॊधन पुरॊगास तु पुत्रास तव विशां पते परिवार्य रणे भीष्मं युयुधुः पाण्डवैः सह 40 ततॊ दुर्यॊधनॊ राजा लॊहितायति भास्करे अब्रवीत तावकान सर्वांस तवरध्वम इति भारत 41 युध्यतां तु तथा तेषां कुर्वतां कर्म दुष्करम अस्तं गिरिम अथारूढे न परकाशति भास्करे 42 परावर्तत नदी घॊरा शॊणितौघतरङ्गिणी गॊमायुगणसंकीर्णा कषणेन रजनी मुखे 43 शिवाभिर अशिवाभिश च रुवद्भिर भैरवं रवम घॊरम आयॊधनं जज्ञे भूतसंघ समाकुलम 44 राक्षसाश च पिशाचाश च तथान्ये पिशिताशनाः समन्ततॊ वयदृश्यन्त शतशॊ ऽथ सहस्रशः 45 अर्जुनॊ ऽथ सुशर्मादीन राज्ञस तान सपदानुगान विजित्य पृतना मध्ये ययौ सवशिबिरं परति 46 युधिष्ठिरॊ ऽपि कौरव्यॊ भरातृभ्यां सहितस तदा ययौ सवशिबिरं राजा निशायां सेनया वृतः 47 भीमसेनॊ ऽपि राजेन्द्र दुर्यॊधनमुखान रथान अवजित्य ततः संख्ये ययौ सवशिबिरं परति 48 दुर्यॊधनॊ ऽपि नृपतिः परिवार्य महारणे भीष्मं शांतनवं तूर्णं परयातः शिबिरं परति 49 दरॊणॊ दरौणिः कृपः शल्यः कृतवर्मा च सात्वतः परिवार्य चमूं सर्वां परययुः शिबिरं परति 50 तथैव सात्यकी राजन धृष्टद्युम्नश च पार्षतः परिवार्य रणे यॊधान ययतुः शिबिरं परति 51 एवम एते महाराज तावकाः पाण्डवैः सह पर्यवर्तन्त सहिता निशाकाले परंतपाः 52 ततः सवशिबिरं गत्वा पाण्डवाः कुरवस तथा नयविशन्त महाराज पूजयन्तः परस्परम 53 रक्षां कृत्वात्मनः शूरा नयस्य गुल्मान यथाविधि अपनीय च शल्यांस ते सनात्वा च विविधैर जलैः 54 कृतस्वस्त्ययनाः सर्वे संस्तूयन्तश च बन्दिभिः गीतवादित्रशब्देन वयक्रीडन्त यशस्विनः 55 मुहूर्तम इव तत सर्वम अभवत सवर्गसंनिभम न हि युद्धकथां कां चित तत्र चक्रुर महारथाः 56 ते परसुप्ते बले तत्र परिश्रान्त जने नृप हस्त्यश्वबहुले राजन परेक्षणीये बभूवतुः |
1
[s] virathaṃ taṃ samāsādya citrasenaṃ manasvinam ratham āropayām āsa vikarṇas tanayas tava 2 tasmiṃs tathā vartamāne tumule saṃkule bhṛśam bhīṣmaḥ śāṃtanavas tūrṇaṃ yudhiṣṭhiram upādravat 3 tataḥ sarathanāgāśvāḥ samakampanta sṛñjayāḥ mṛtyor āsyam anuprāptaṃ menire ca yudhiṣṭhiram 4 yidhiṣṭhiro 'pi kauravya yamābhyāṃ sahitaḥ prabhuḥ maheṣvāsaṃ naravyāghraṃ bhīṣmaṃ śāṃtanavaṃ yayau 5 tataḥ śarasahasrāṇi pramuñcan pāṇḍavo yudhi bhīṣmaṃ saṃchādayām āsa yathā megho divākaram 6 tena samyak praṇītāni śarajālāni bhārata patijagrāha gāṅgeyaḥ śataśo 'tha sahasraśaḥ 7 tathaiva śarajālāni bhīṣmeṇāstāni māriṣa ākāśe samadṛśyanta khagamānāṃ vrajā iva 8 nimeṣārdhāc ca kauneyaṃ bhīṣmaḥ śāṃtanavo yudhi adṛśyaṃ samare cakre śarajālena bhāgaśaḥ 9 tato yudhiṣṭhiro rājā kauravyasya mahātmanaḥ nārācaṃ preṣayām āsa kruddha āśīviṣopamam 10 asaṃprāptaṃ tatas taṃ tu kṣurapreṇa mahārathaḥ ciccheda samare rājan bhīṣmas tasya dhanuścyutam 11 taṃ tu chittvā raṇe bhīṣmo nārācaṃ kālasaṃmitam nijaghne kauravendrasya hayān kāñcanabhūṣaṇān 12 hatāśvaṃ tu rathaṃ tyaktvā dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ āruroha rathaṃ tūrṇaṃ nakulasya mahātmanaḥ 13 yamāv api susaṃkruddhaḥ samāsādya raṇe tadā śaraiḥ saṃchādayām āsa bhīṣmaḥ parapuraṃjayaḥ 14 tau tu dṛṣṭvā mahārāja bhīṣmabāṇaprapīḍitau jagāmātha parāṃ cintāṃ bhīṣmasya vadhakāṅkṣayā 15 tato yudhiṣṭhiro vaśyān rājñas tān samacodayat bhīṣmaṃ śāṃtanavaṃ sarve nihateti suhṛdgaṇān 16 tatas te pārthivāḥ sarve śrutvā pārthasya bhāṣitam mahatā rathavaṃśena parivavruḥ pitāmaham 17 sa samantāt parivṛtaḥ pitā devavratas tava cikrīda dhanuṣā rājan pātayāno mahārathān 18 taṃ carantaṃ raṇe pārthā dadṛśuḥ kauravaṃ yudhi mṛgamadhyaṃ praviśyeva yathā siṃhaśiśuṃ vane 19 tarjayānaṃ raṇe śūrāṃs trāsayānaṃ ca sāyakaiḥ dṛṣṭvā tresur mahārāja siṃhaṃ mṛgagaṇā iva 20 raṇe bharata siṃhasya dadṛśuḥ kṣatriyā gatim agner vāyusahāyasya yathā kakṣaṃ didhakṣataḥ 21 śirāṃsi rathināṃ bhīṣmaḥ pātayām āsa saṃyuge tālebhya iva pakvāni phalāni kuśalo naraḥ 22 patadbhiś ca mahārāja śirobhir dharaṇītale babhūva tumulaḥ śabdaḥ patatām aśmanām iva 23 tasmiṃs tu tumule yuddhe vartamāne sudāruṇe sarveṣām eva sainyānām āsīd vyatikaro mahān 24 bhinneṣu teṣu vyūheṣu kṣatriyā itaretaram ekam ekaṃ samāhūya yuddhāyaivopatasthire 25 śikhaṇḍī tu samāsādya bharatānāṃ pitāmaham abhidudrāva vegena tiṣṭha tiṣṭheti cābravīt 26 anādṛtya tato bhīṣmas taṃ śikhaṇḍinam āhave prayayau sṛñjayān kruddhaḥ strītvaṃ cintya śikhaṇḍinaḥ 27 sṛñjayās tu tato hṛṣṭā dṛṣṭvā bhīṣmaṃ mahāratham siṃhanādān bahuvidhāṃś cakruḥ śaṅkhavimiśritān 28 tataḥ pravavṛte yuddhaṃ vyatiṣakta rathadvipam aparāṃ diśam āsthāya sthite savitari prabho 29 dhṛṣṭadyumno 'tha pāñcālyaḥ sātyakiś ca mahārathaḥ pīḍayantau bhṛśaṃ sainyaṃ śaktitomaravṛṣṭibhiḥ śastraiś ca bahubhī rājañ jaghnatus tāvakān raṇe 30 te hanyamānāḥ samare tāvakāḥ puruṣarṣabha āryāṃ yuddhe matiṃ kṛtvā na tyajanti sma saṃyugam yathotsāhaṃ ca samare jaghnur lokaṃ mahārathāḥ 31 tatrākrando mahān āsīt tāvakānāṃ mahātmanām vadhyatāṃ samare rājan pārṣatena mahātmanā 32 taṃ śrutvā ninadaṃ ghoraṃ tāvakānāṃ mahārathau vindānuvindāv āvantyau pārṣataṃ patyupasthitau 33 tau tasya turagān hatvā tvaramāṇau mahārathau chādayām āsatur ubhau śaravarṣeṇa pārṣatam 34 avaplutyātha pāñcālyo rathāt tūrṇaṃ mahābalaḥ āruroha rathaṃ tūrṇaṃ sātyakeḥ sumahātmanaḥ 35 tato yudhiṣṭhiro rājā mahatyā senayā vṛtaḥ āvantyau samare kruddhāv abhyayāt sa paraṃtapau 36 tathaiva tava putro 'pi sarvodyogena māriṣa vindānuvindāv āvantyau parivāryopatasthivān 37 arjunaś cāpi saṃkruddhaḥ kṣatriyān kṣatriyarṣabha ayodhayata saṃgrāme varja pāṇir ivāsurān 38 droṇaś ca samare kruddhaḥ putrasya priyakṛt tava vyadhamat sarvapāñcālāṃs tūlarāśim ivānalaḥ 39 duryodhana purogās tu putrās tava viśāṃ pate parivārya raṇe bhīṣmaṃ yuyudhuḥ pāṇḍavaiḥ saha 40 tato duryodhano rājā lohitāyati bhāskare abravīt tāvakān sarvāṃs tvaradhvam iti bhārata 41 yudhyatāṃ tu tathā teṣāṃ kurvatāṃ karma duṣkaram astaṃ girim athārūḍhe na prakāśati bhāskare 42 prāvartata nadī ghorā śoṇitaughataraṅgiṇī gomāyugaṇasaṃkīrṇā kṣaṇena rajanī mukhe 43 śivābhir aśivābhiś ca ruvadbhir bhairavaṃ ravam ghoram āyodhanaṃ jajñe bhūtasaṃgha samākulam 44 rākṣasāś ca piśācāś ca tathānye piśitāśanāḥ samantato vyadṛśyanta śataśo 'tha sahasraśaḥ 45 arjuno 'tha suśarmādīn rājñas tān sapadānugān vijitya pṛtanā madhye yayau svaśibiraṃ prati 46 yudhiṣṭhiro 'pi kauravyo bhrātṛbhyāṃ sahitas tadā yayau svaśibiraṃ rājā niśāyāṃ senayā vṛtaḥ 47 bhīmaseno 'pi rājendra duryodhanamukhān rathān avajitya tataḥ saṃkhye yayau svaśibiraṃ prati 48 duryodhano 'pi nṛpatiḥ parivārya mahāraṇe bhīṣmaṃ śāṃtanavaṃ tūrṇaṃ prayātaḥ śibiraṃ prati 49 droṇo drauṇiḥ kṛpaḥ śalyaḥ kṛtavarmā ca sātvataḥ parivārya camūṃ sarvāṃ prayayuḥ śibiraṃ prati 50 tathaiva sātyakī rājan dhṛṣṭadyumnaś ca pārṣataḥ parivārya raṇe yodhān yayatuḥ śibiraṃ prati 51 evam ete mahārāja tāvakāḥ pāṇḍavaiḥ saha paryavartanta sahitā niśākāle paraṃtapāḥ 52 tataḥ svaśibiraṃ gatvā pāṇḍavāḥ kuravas tathā nyaviśanta mahārāja pūjayantaḥ parasparam 53 rakṣāṃ kṛtvātmanaḥ śūrā nyasya gulmān yathāvidhi apanīya ca śalyāṃs te snātvā ca vividhair jalaiḥ 54 kṛtasvastyayanāḥ sarve saṃstūyantaś ca bandibhiḥ gītavāditraśabdena vyakrīḍanta yaśasvinaḥ 55 muhūrtam iva tat sarvam abhavat svargasaṃnibham na hi yuddhakathāṃ kāṃ cit tatra cakrur mahārathāḥ 56 te prasupte bale tatra pariśrānta jane nṛpa hastyaśvabahule rājan prekṣaṇīye babhūvatuḥ |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 6
Chapter 83
|
1
[स] परिणाम्य निशां तां तु सुखसुप्ता जनेश्वराः कुरवः पाण्डवाश चैव पुनर युद्धाय निर्ययुः 2 ततः शब्दॊ महान आसीत सेनयॊर उभयॊर अपि निर्गच्छमानयॊर संख्ये सागरप्रतिमॊ महान 3 ततॊ दुर्यॊधनॊ राजा चित्रसेनॊ विविंशतिः भीष्मश च रथिनां शरेष्ठॊ भारद्वाजश च वै दविजः 4 एकीभूताः सुसंयत्ताः कौरवाणां महाचमूः वयूहाय विदधू राजन पाण्डवान परति दंशिताः 5 भीष्मः कृत्वा महाव्यूहं पिता तव विशां पते सागरप्रतिमं घॊरं वाहनॊर्मितरङ्गिणम 6 अग्रतः सर्वसैन्यानां भीष्मः शांतनवॊ ययौ मालवैर दाक्षिणात्यैश च आवन्त्यैश च समन्वितः 7 ततॊ ऽनन्तरम एवासीद भारद्वाजः परतापवान पुलिन्दैः पारदैश चैव तथा कषुद्रकमालवैः 8 दरॊणाद अनन्तरं यत्तॊ भगदत्तः परतापवान मागधैश च कलिङ्गैश च पिशाचैश च विशां पते 9 पराग्ज्यॊतिषाद अनु नृपः कौसल्यॊ ऽथ बृहद्बलः मेकलैस तरैपुरैश चैव चिच्छिलैश च समन्वितः 10 बृहद्बलात ततः शूरस तरिगर्तः परस्थलाधिपः काम्बॊजैर बहुभिः सार्धं यवनैश च सहस्रशः 11 दरौणिस तु रभसः शूरस तरिगर्ताद अनु भारत परययौ सिंहनादेन नादयानॊ धरातलम 12 तथा सर्वेण सैन्येन राजा दुर्यॊधनस तदा दरौणेर अनन्तरं परायात सॊदर्यैः परिवारितः 13 दुर्यॊधनाद अनु कृपस ततः शारद्वतॊ ययौ एवम एष महाव्यूहः परययौ सागरॊपमः 14 रेजुस तत्र पताकाश च शवेतच छत्राणि चाभिभॊ अङ्गदान्य अथ चित्राणि महार्हाणि धनूंषि च 15 तं तु दृष्ट्वा महाव्यूहं तावकानां महारथः युधिष्ठिरॊ ऽबरवीत तूर्णं पार्षतं पृतना पतिम 16 पश्य वयूहं महेष्वास निर्मितं सागरॊपमम परतिव्यूहं तवम अपि हि कुरु पार्षत माचिरम 17 ततः स पार्षतः शूरॊ वयूहं चक्रे सुदारुणम शृङ्गाटलं महाराज परव्यूहविनाशनम 18 शृङ्गेभ्यॊ भीमसेनश च सात्यक्तिश च महारथः रथैर अनेकसाहस्रैस तथा हयपदातिभिः 19 नाभ्याम अभून नरश्रेष्ठः शवेताश्वॊ वानरध्वजः मध्ये युधिष्ठिरॊ राजा माद्रीपुत्रौ च पाण्डवौ 20 अथेतरे महेष्वासाः सह सैन्या नराधिपाः वयूहं तं पूरयाम आसुर वयूह शास्त्रविशारदाः 21 अभिमन्युस ततः पश्चाद विराटश च महारथः दरौपदेयाश च संहृष्टा राक्षसश च घटॊत्कचः 22 एवम एतं महाव्यूहं वयूह्य भारत पाण्डवाः अतिष्ठन समरे शूरा यॊद्धुकामा जयैषिणः 23 भेरीशब्दाश च तुमुला विमिश्राः शङ्खनिस्वनैः कष्वेडितास्फॊटितॊत्क्रुष्टैः सुभीमाः सर्वतॊदिशम 24 ततः शूराः समासाद्य समरे ते परस्परम नेत्रैर अनिमिशै राजन्न अवैक्षन्त परकॊपिताः 25 मनॊभिस ते मनुष्येन्द्र पूर्वं यॊधाः परस्परम युद्धाय समवर्तन्त समाहूयेतरेतरम 26 ततः परववृते युद्धं घॊररूपं भयावहम तावकानां परेषां च निघ्नताम इतरेतरम 27 नाराचा निशिताः संख्ये संपतन्ति सम भारत वयात्तानना भयकरा उरगा इव संघशः 28 निष्पेतुर विमलाः शक्त्यस तैलधौताः सुतेजनाः अम्बुदेभ्यॊ यथा राजन भराजमानाः शतह्रदाह 29 गदाश च विमलैः पट्टैः पिनद्धाः सवर्णभूषिताः पतन्त्यस तत्र दृश्यन्ते गिरिशृङ्गॊपमाः शुभाः निस्त्रिंशाश च वयराजन्त विमलाम्बरसंनिभाः 30 आर्षभाणि च चर्माणि शतचन्द्राणि भारत अशॊभन्त रणे राजन पतमानानि सर्वशः 31 ते ऽनयॊन्यं समरे सेने युध्यमाने नराधिप अशॊभेतां यथा दैत्य देव सेने समुद्यते अभ्यद्रवन्त समरे ते ऽनयॊन्यं वै समन्ततः 32 रथास तु रथिभिस तूर्णं परेषिताः परमाहवे युगैर युगानि संश्लिष्य युयुधुः पार्थिवर्षभाः 33 दन्तिनां युध्यमानानां संघर्षात पावकॊ ऽभवत दन्तेषु भरतश्रेष्ठ स धूमः सर्वतॊदिशम 34 परासैर अभिहताः के चिद गजयॊधाः समन्ततः पतमानाः सम दृश्यन्ते गिरिशृङ्गान नगा इव 35 पादाताश चाप्य अदृश्यन्त निघ्नन्तॊ हि परस्परम चित्ररूपधराः शूरा नखरप्रासयॊधिनः 36 अन्यॊन्यं ते समासाद्य कुरुपाण्डवसैनिकाः शस्त्रैर नानाविधैर घॊरै रणे निन्युर यमक्षयम 37 ततः शांतनवॊ भीष्मॊ रथघॊषेण नादयन अभ्यागमद रणे पाण्डून धनुः शब्देन मॊहयन 38 पाण्डवानां रथाश चापि नदन्तॊ भैरवस्वनम अभ्यद्रवन्त संयत्ता धृष्टद्युम्नपुरॊगमाः 39 ततः परववृते युद्धं तव तेषां च भारत नराश्वरथनागानां वयतिषक्तं परस्परम |
1
[s] pariṇāmya niśāṃ tāṃ tu sukhasuptā janeśvarāḥ kuravaḥ pāṇḍavāś caiva punar yuddhāya niryayuḥ 2 tataḥ śabdo mahān āsīt senayor ubhayor api nirgacchamānayor saṃkhye sāgarapratimo mahān 3 tato duryodhano rājā citraseno viviṃśatiḥ bhīṣmaś ca rathināṃ śreṣṭho bhāradvājaś ca vai dvijaḥ 4 ekībhūtāḥ susaṃyattāḥ kauravāṇāṃ mahācamūḥ vyūhāya vidadhū rājan pāṇḍavān prati daṃśitāḥ 5 bhīṣmaḥ kṛtvā mahāvyūhaṃ pitā tava viśāṃ pate sāgarapratimaṃ ghoraṃ vāhanormitaraṅgiṇam 6 agrataḥ sarvasainyānāṃ bhīṣmaḥ śāṃtanavo yayau mālavair dākṣiṇātyaiś ca āvantyaiś ca samanvitaḥ 7 tato 'nantaram evāsīd bhāradvājaḥ pratāpavān pulindaiḥ pāradaiś caiva tathā kṣudrakamālavaiḥ 8 droṇād anantaraṃ yatto bhagadattaḥ pratāpavān māgadhaiś ca kaliṅgaiś ca piśācaiś ca viśāṃ pate 9 prāgjyotiṣād anu nṛpaḥ kausalyo 'tha bṛhadbalaḥ mekalais traipuraiś caiva cicchilaiś ca samanvitaḥ 10 bṛhadbalāt tataḥ śūras trigartaḥ prasthalādhipaḥ kāmbojair bahubhiḥ sārdhaṃ yavanaiś ca sahasraśaḥ 11 drauṇis tu rabhasaḥ śūras trigartād anu bhārata prayayau siṃhanādena nādayāno dharātalam 12 tathā sarveṇa sainyena rājā duryodhanas tadā drauṇer anantaraṃ prāyāt sodaryaiḥ parivāritaḥ 13 duryodhanād anu kṛpas tataḥ śāradvato yayau evam eṣa mahāvyūhaḥ prayayau sāgaropamaḥ 14 rejus tatra patākāś ca śvetac chatrāṇi cābhibho aṅgadāny atha citrāṇi mahārhāṇi dhanūṃṣi ca 15 taṃ tu dṛṣṭvā mahāvyūhaṃ tāvakānāṃ mahārathaḥ yudhiṣṭhiro 'bravīt tūrṇaṃ pārṣataṃ pṛtanā patim 16 paśya vyūhaṃ maheṣvāsa nirmitaṃ sāgaropamam prativyūhaṃ tvam api hi kuru pārṣata māciram 17 tataḥ sa pārṣataḥ śūro vyūhaṃ cakre sudāruṇam śṛṅgāṭalaṃ mahārāja paravyūhavināśanam 18 śṛṅgebhyo bhīmasenaś ca sātyaktiś ca mahārathaḥ rathair anekasāhasrais tathā hayapadātibhiḥ 19 nābhyām abhūn naraśreṣṭhaḥ śvetāśvo vānaradhvajaḥ madhye yudhiṣṭhiro rājā mādrīputrau ca pāṇḍavau 20 athetare maheṣvāsāḥ saha sainyā narādhipāḥ vyūhaṃ taṃ pūrayām āsur vyūha śāstraviśāradāḥ 21 abhimanyus tataḥ paścād virāṭaś ca mahārathaḥ draupadeyāś ca saṃhṛṣṭā rākṣasaś ca ghaṭotkacaḥ 22 evam etaṃ mahāvyūhaṃ vyūhya bhārata pāṇḍavāḥ atiṣṭhan samare śūrā yoddhukāmā jayaiṣiṇaḥ 23 bherīśabdāś ca tumulā vimiśrāḥ śaṅkhanisvanaiḥ kṣveḍitāsphoṭitotkruṣṭaiḥ subhīmāḥ sarvatodiśam 24 tataḥ śūrāḥ samāsādya samare te parasparam netrair animiśai rājann avaikṣanta prakopitāḥ 25 manobhis te manuṣyendra pūrvaṃ yodhāḥ parasparam yuddhāya samavartanta samāhūyetaretaram 26 tataḥ pravavṛte yuddhaṃ ghorarūpaṃ bhayāvaham tāvakānāṃ pareṣāṃ ca nighnatām itaretaram 27 nārācā niśitāḥ saṃkhye saṃpatanti sma bhārata vyāttānanā bhayakarā uragā iva saṃghaśaḥ 28 niṣpetur vimalāḥ śaktyas tailadhautāḥ sutejanāḥ ambudebhyo yathā rājan bhrājamānāḥ śatahradāh 29 gadāś ca vimalaiḥ paṭṭaiḥ pinaddhāḥ svarṇabhūṣitāḥ patantyas tatra dṛśyante giriśṛṅgopamāḥ śubhāḥ nistriṃśāś ca vyarājanta vimalāmbarasaṃnibhāḥ 30 ārṣabhāṇi ca carmāṇi śatacandrāṇi bhārata aśobhanta raṇe rājan patamānāni sarvaśaḥ 31 te 'nyonyaṃ samare sene yudhyamāne narādhipa aśobhetāṃ yathā daitya deva sene samudyate abhyadravanta samare te 'nyonyaṃ vai samantataḥ 32 rathās tu rathibhis tūrṇaṃ preṣitāḥ paramāhave yugair yugāni saṃśliṣya yuyudhuḥ pārthivarṣabhāḥ 33 dantināṃ yudhyamānānāṃ saṃgharṣāt pāvako 'bhavat danteṣu bharataśreṣṭha sa dhūmaḥ sarvatodiśam 34 prāsair abhihatāḥ ke cid gajayodhāḥ samantataḥ patamānāḥ sma dṛśyante giriśṛṅgān nagā iva 35 pādātāś cāpy adṛśyanta nighnanto hi parasparam citrarūpadharāḥ śūrā nakharaprāsayodhinaḥ 36 anyonyaṃ te samāsādya kurupāṇḍavasainikāḥ śastrair nānāvidhair ghorai raṇe ninyur yamakṣayam 37 tataḥ śāṃtanavo bhīṣmo rathaghoṣeṇa nādayan abhyāgamad raṇe pāṇḍūn dhanuḥ śabdena mohayan 38 pāṇḍavānāṃ rathāś cāpi nadanto bhairavasvanam abhyadravanta saṃyattā dhṛṣṭadyumnapurogamāḥ 39 tataḥ pravavṛte yuddhaṃ tava teṣāṃ ca bhārata narāśvarathanāgānāṃ vyatiṣaktaṃ parasparam |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 6
Chapter 84
|
1
[स] भीष्मं तु समरे करुद्धं परतपन्तं समन्ततः न शेकुः पाण्डवा दरष्टुं तपन्तम इव भास्करम 2 ततः सर्वाणि सैन्यानि धर्मपुत्रस्य शासनात अभ्यद्रवन्त गाङ्गेयं मर्दयन्तं शितैः शरैः 3 स तु भीष्मॊ रणश्लाघी सॊमकान सह सृञ्जयान पाञ्चालांश च महेष्वासान पातयाम आस सायकैः 4 ते वध्यमाना भीष्मेण पाञ्चालाः सॊमकैः सह भीष्मम एवाभ्ययुस तूर्णं तयक्त्वा मृत्युकृतं भयम 5 स तेषां रथिनां वीरॊ भीष्मः शांतनवॊ युधि चिच्छेद सहसा राजन बाहून अथ शिरांसि च 6 विरथान रथिनश चक्रे पिता देवव्रतस तव पतितान्य उत्तमाङ्गानि हयेभ्यॊ हयसादिनाम 7 निर्मनुष्यांश च मातङ्गाञ शयानान पर्वतॊपमान अपश्याम महाराज भीष्मास्त्रेण परमॊहितान 8 न तत्रासीत पुमान कश चित पाण्डवानां विशां पते अन्यत्र रथिनां शरेष्ठाद भीमसेनान महाबलात 9 स हि भीष्मं समासाद्य ताडयाम आस संयुगे ततॊ निष्टानकॊ घॊरॊ भीष्म भीमं समागमे 10 बभूव सर्वसैन्यानां घॊररूपॊ भयानकः तथैव पाण्डवा हृष्टाः सिंहनादम अथानदन 11 ततॊ दुर्यॊधनॊ राजा सॊदर्यैः परिवारितः भीष्मं जुगॊप समरे वर्तमाने जनक्षये 12 भीमस तु सारथिं हत्वा भीष्मस्य रथिनां वरः विद्रुताश्वे रथे तस्मिन दरवमाणे समन्ततः सुनाभस्य शरेणाशु शिरश चिच्छेद चारिहा 13 कषुरप्रेण सुतीक्ष्णेन स हतॊ नयपतद भुवि हते तस्मिन महाराज तव पुत्रे महारथे नामृष्यन्त रणे शूराः सॊदर्याः सप्त संयुगे 14 आदित्यकेतुर बह्व आशीकुण्ड धारॊ महॊदरः अपराजितः पण्डितकॊ विशालाक्षः सुदुर्जयः 15 पाण्डवं चित्रसंनाहा विचित्रकवच धवजाः अभ्यद्रवन्त संग्रामे यॊद्धुकामारिमर्दनाः 16 महॊदरस तु समरे भीमं विव्याध पत्रिभिः नवभिर वज्रसंकाशैर नमुचिं वृत्रहा यथा 17 आदित्यकेतुः सप्तत्या बह्व आशीचापि पञ्चभिः नवत्या कुण्ड धारस तु विशालाक्षश च सप्तभिः 18 अपराजितॊ महाराज पराजिष्णुर महारथः शरैर बहुभिर आनर्छद भीमसेनं महाबलम 19 रणे पण्डितकश चैनं तरिभिर बाणैः समर्दयत स तन न ममृषे भीमः शत्रुभिर वधम आहवे 20 धनुः परपीड्य वामेन करेणामित्रकर्शनः शिरश चिच्छेद समरे शरेण नतपर्वणा 21 अपराजितस्य सुनसं तव पुत्रस्य संयुगे पराजितस्य भीमेन निपपात शिरॊमहीम 22 अथापरेण भल्लेन कुण्ड धारं महारथम पराहिणॊन मृत्युलॊकाय सर्वलॊकस्य पश्यतः 23 ततः पुनर अमेयात्मा परसंधाय शिलीमुखम परेषयाम आस समरे पण्डितं परति भारत 24 स शरः पण्डितं हत्वा विवेश धरणीतलम यथा नरं निहत्याशु भुजगः कालचॊदितः 25 विशालाक्ष शिरश छित्त्वा पातयाम आस भूतले तरिभिः शरैर अदीनात्मा समरन कलेशं पुरातनम 26 महॊदरं महेष्वासं नाराचेन सतनान्तरे विव्याध समरे राजन स हतॊ नयपतद भुवि 27 आदित्यकेतॊः केतुं च छित्त्वा बाणेन संयुगे भल्लेन भृशतीक्ष्णेन शिरश चिच्छेद चारिहा 28 बह्व आशिनं ततॊ भीमः शरेण नतपर्वणा परेषयाम आस संक्रुद्धॊ यमस्य सदनं परति 29 परदुद्रुवुस ततस ते ऽनये पुत्रास तव विशां पते मन्यमाना हि तत सत्यं सभायां तस्य भाषितम 30 ततॊ दुर्यॊधनॊ राजा भरातृव्यसनकर्शितः अब्रवीत तावकान यॊधान भीमॊ ऽयं युधि वध्यताम 31 एवम एत महेष्वासाः पुत्रास तव विशां पते भरातॄन संदृश्य निहतान परास्मरंस ते हि तद वचः 32 यद उक्तवान महाप्राज्ञः कषत्ता हितम अनामयम तद इदं समनुप्राप्तं वचनं दिव्यदर्शिनः 33 लॊभमॊहसमाविष्टः पुत्र परीत्या जनाधिप न बुध्यसे पुरा यत तत तथ्यम उक्तं वचॊ महत 34 तथैव हि वधार्थाय पुत्राणां पाण्डवॊ बली नूनं जातॊ महाबाहुर यथा हन्ति सम कौरवान 35 ततॊ दुर्यॊधनॊ राजा भीष्मम आसाद्य मारिष दुःखेन महताविष्टॊ विललापातिकर्शितः 36 निहता भरातरः शूरा भीमसेनेन मे युधि यतमानास तथान्ये ऽपि हन्यन्ते सर्वसैनिकाः 37 भवांश च मध्यस्थतया नित्यम अस्मान उपेक्षते सॊ ऽहं कापथम आरूढः पश्य दैवम इदं मम 38 एतच छरुत्वा वचः करूरं पिता देवव्रतस तव दुर्यॊधनम इदं वाक्यम अब्रवीत साश्रुलॊचनम 39 उक्तम एतन मया पूर्वं दरॊणेन विदुरेण च गान्धार्या च यशस्विन्या तत्त्वं तात न बुद्धवान 40 समयश च मया पूर्वं कृतॊ वः शत्रुकर्शन नाहं युधि विमॊक्तव्यॊ नाप्य आचार्यः कथं चन 41 यं यं हि धार्तराष्ट्राणां भीमॊ दरक्ष्यति संयुगे हनिष्यति रणे तं तं सत्यम एतद बरवीमि ते 42 स तवं राजन सथिरॊ भूत्वा दृढां कृत्वा रणे मतिम यॊधयस्व रणे पार्थान सवर्गं कृत्वा परायणम 43 न शक्याः पाण्डवा जेतुं सेन्द्रैर अपि सुरासुरैः तस्माद युद्धे मतिं कृत्वा सथिरां युध्यस्व भारत |
1
[s] bhīṣmaṃ tu samare kruddhaṃ pratapantaṃ samantataḥ na śekuḥ pāṇḍavā draṣṭuṃ tapantam iva bhāskaram 2 tataḥ sarvāṇi sainyāni dharmaputrasya śāsanāt abhyadravanta gāṅgeyaṃ mardayantaṃ śitaiḥ śaraiḥ 3 sa tu bhīṣmo raṇaślāghī somakān saha sṛñjayān pāñcālāṃś ca maheṣvāsān pātayām āsa sāyakaiḥ 4 te vadhyamānā bhīṣmeṇa pāñcālāḥ somakaiḥ saha bhīṣmam evābhyayus tūrṇaṃ tyaktvā mṛtyukṛtaṃ bhayam 5 sa teṣāṃ rathināṃ vīro bhīṣmaḥ śāṃtanavo yudhi ciccheda sahasā rājan bāhūn atha śirāṃsi ca 6 virathān rathinaś cakre pitā devavratas tava patitāny uttamāṅgāni hayebhyo hayasādinām 7 nirmanuṣyāṃś ca mātaṅgāñ śayānān parvatopamān apaśyāma mahārāja bhīṣmāstreṇa pramohitān 8 na tatrāsīt pumān kaś cit pāṇḍavānāṃ viśāṃ pate anyatra rathināṃ śreṣṭhād bhīmasenān mahābalāt 9 sa hi bhīṣmaṃ samāsādya tāḍayām āsa saṃyuge tato niṣṭānako ghoro bhīṣma bhīmaṃ samāgame 10 babhūva sarvasainyānāṃ ghorarūpo bhayānakaḥ tathaiva pāṇḍavā hṛṣṭāḥ siṃhanādam athānadan 11 tato duryodhano rājā sodaryaiḥ parivāritaḥ bhīṣmaṃ jugopa samare vartamāne janakṣaye 12 bhīmas tu sārathiṃ hatvā bhīṣmasya rathināṃ varaḥ vidrutāśve rathe tasmin dravamāṇe samantataḥ sunābhasya śareṇāśu śiraś ciccheda cārihā 13 kṣurapreṇa sutīkṣṇena sa hato nyapatad bhuvi hate tasmin mahārāja tava putre mahārathe nāmṛṣyanta raṇe śūrāḥ sodaryāḥ sapta saṃyuge 14 ādityaketur bahv āśīkuṇḍa dhāro mahodaraḥ aparājitaḥ paṇḍitako viśālākṣaḥ sudurjayaḥ 15 pāṇḍavaṃ citrasaṃnāhā vicitrakavaca dhvajāḥ abhyadravanta saṃgrāme yoddhukāmārimardanāḥ 16 mahodaras tu samare bhīmaṃ vivyādha patribhiḥ navabhir vajrasaṃkāśair namuciṃ vṛtrahā yathā 17 ādityaketuḥ saptatyā bahv āśīcāpi pañcabhiḥ navatyā kuṇḍa dhāras tu viśālākṣaś ca saptabhiḥ 18 aparājito mahārāja parājiṣṇur mahārathaḥ śarair bahubhir ānarchad bhīmasenaṃ mahābalam 19 raṇe paṇḍitakaś cainaṃ tribhir bāṇaiḥ samardayat sa tan na mamṛṣe bhīmaḥ śatrubhir vadham āhave 20 dhanuḥ prapīḍya vāmena kareṇāmitrakarśanaḥ śiraś ciccheda samare śareṇa nataparvaṇā 21 aparājitasya sunasaṃ tava putrasya saṃyuge parājitasya bhīmena nipapāta śiromahīm 22 athāpareṇa bhallena kuṇḍa dhāraṃ mahāratham prāhiṇon mṛtyulokāya sarvalokasya paśyataḥ 23 tataḥ punar ameyātmā prasaṃdhāya śilīmukham preṣayām āsa samare paṇḍitaṃ prati bhārata 24 sa śaraḥ paṇḍitaṃ hatvā viveśa dharaṇītalam yathā naraṃ nihatyāśu bhujagaḥ kālacoditaḥ 25 viśālākṣa śiraś chittvā pātayām āsa bhūtale tribhiḥ śarair adīnātmā smaran kleśaṃ purātanam 26 mahodaraṃ maheṣvāsaṃ nārācena stanāntare vivyādha samare rājan sa hato nyapatad bhuvi 27 ādityaketoḥ ketuṃ ca chittvā bāṇena saṃyuge bhallena bhṛśatīkṣṇena śiraś ciccheda cārihā 28 bahv āśinaṃ tato bhīmaḥ śareṇa nataparvaṇā preṣayām āsa saṃkruddho yamasya sadanaṃ prati 29 pradudruvus tatas te 'nye putrās tava viśāṃ pate manyamānā hi tat satyaṃ sabhāyāṃ tasya bhāṣitam 30 tato duryodhano rājā bhrātṛvyasanakarśitaḥ abravīt tāvakān yodhān bhīmo 'yaṃ yudhi vadhyatām 31 evam eta maheṣvāsāḥ putrās tava viśāṃ pate bhrātṝn saṃdṛśya nihatān prāsmaraṃs te hi tad vacaḥ 32 yad uktavān mahāprājñaḥ kṣattā hitam anāmayam tad idaṃ samanuprāptaṃ vacanaṃ divyadarśinaḥ 33 lobhamohasamāviṣṭaḥ putra prītyā janādhipa na budhyase purā yat tat tathyam uktaṃ vaco mahat 34 tathaiva hi vadhārthāya putrāṇāṃ pāṇḍavo balī nūnaṃ jāto mahābāhur yathā hanti sma kauravān 35 tato duryodhano rājā bhīṣmam āsādya māriṣa duḥkhena mahatāviṣṭo vilalāpātikarśitaḥ 36 nihatā bhrātaraḥ śūrā bhīmasenena me yudhi yatamānās tathānye 'pi hanyante sarvasainikāḥ 37 bhavāṃś ca madhyasthatayā nityam asmān upekṣate so 'haṃ kāpatham ārūḍhaḥ paśya daivam idaṃ mama 38 etac chrutvā vacaḥ krūraṃ pitā devavratas tava duryodhanam idaṃ vākyam abravīt sāśrulocanam 39 uktam etan mayā pūrvaṃ droṇena vidureṇa ca gāndhāryā ca yaśasvinyā tattvaṃ tāta na buddhavān 40 samayaś ca mayā pūrvaṃ kṛto vaḥ śatrukarśana nāhaṃ yudhi vimoktavyo nāpy ācāryaḥ kathaṃ cana 41 yaṃ yaṃ hi dhārtarāṣṭrāṇāṃ bhīmo drakṣyati saṃyuge haniṣyati raṇe taṃ taṃ satyam etad bravīmi te 42 sa tvaṃ rājan sthiro bhūtvā dṛḍhāṃ kṛtvā raṇe matim yodhayasva raṇe pārthān svargaṃ kṛtvā parāyaṇam 43 na śakyāḥ pāṇḍavā jetuṃ sendrair api surāsuraiḥ tasmād yuddhe matiṃ kṛtvā sthirāṃ yudhyasva bhārata |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 6
Chapter 85
|
1
[धृ] दृष्ट्वा मम हतान पुत्रान बहून एकेन संशय भीष्मॊ दरॊणः कृपश चैव किम अकुर्वत संयुगे 2 अहन्य अहनि मे पुत्राः कषयं गच्छन्ति संजय मन्ये ऽहं सर्वथा सूत दैवेनौपहता भृशम 3 यत्र मे तनयाः सर्वे जीयन्ते न जयन्त्य उत यत्र भीष्मस्य दरॊणस्य कृपस्य च महात्मनः 4 सौमदत्तेश च वीरस्य भगदत्तस्य चॊभयॊः अश्वत्थाम्नस तथा तात शूराणां सुमहात्मनाम 5 अन्येषां चैव वीराणां मध्यगास तनया मम यद अहन्यन्त संग्रामे किम अन्यद भागधेयतः 6 न हि दुर्यॊधनॊ मन्दः पुरा परॊक्तम अबुध्यत वार्यमाणॊ मया तात भीष्मेण विदुरेण च 7 गान्धार्या चैव दुर्मेधाः सततं हितकाम्यया नावबुध्यत पुरा मॊहात तस्य पराप्तम इदं फलम 8 यद भीमसेनः समरे पुत्रान मम विचेतसः अहन्य अहनि संक्रुद्धॊ नयते यमसादनम 9 [स] इदं तत समनुप्राप्तं कषत्तुर वचनम उत्तमम न बुद्धवान असि विभॊ परॊच्यमानं हितं तदा 10 निवारय सुतान दयूतात पाण्डवान मा दरुहेति च सुहृदां हितकामानां बरुवतां तत तद एव च 11 न शुश्रूषसि यद वाक्यं मर्त्यः पथ्यम इवौषधम तद एव तवाम अनुप्राप्तं वचनं साधु भाषितम 12 विदुर दरॊण भीष्माणां तथान्येषां हितैषिणाम अकृत्वा वचनं पथ्यं कषयं गच्छन्ति कौरवाः 13 तद एतत समतिक्रान्तं पूर्वम एव विशां पते तस्मान मे शृणु तत्त्वेन यथा युद्धम अवर्तत 14 मध्याह्ने सुमहारौद्रः संग्रामः समपद्यत लॊकक्षयकरॊ राजंस तन मे निगदतः शृणु 15 ततः सर्वाणि सैन्यानि धर्मपुत्रस्य शासनात संरब्धान्य अभ्यधावन्त भीष्मम एव जिघांसया 16 धृष्टद्युम्नः शिखण्डी च सात्यकिश च महारथः युक्तानीका महाराज भीष्मम एव समभ्ययुः 17 अर्जुनॊ दरौपदेयाश च चेकितानश च संयुगे दरुयॊधन समादिष्टान राज्ञः सर्वान समभ्ययुः 18 अभिमन्युस तथा वीरॊ हैडिम्बश च महारथः भीमसेनश च संक्रुद्धस ते ऽभयधावन्त कौरवान 19 तरिधा भूतैर अवध्यन्त पाण्डवैः कौरवा युधि तथैव कौरवे राजन्न अवध्यन्त परे रणे 20 दरॊणस तु रथिनां शरेष्ठः सॊमकान सृञ्जयैः सह अभ्यद्रवत संक्रुद्धः परेषयिष्यन यमक्षयम 21 तत्राक्रन्दॊ महान आसीत सृञ्जयानां महात्मनाम वध्यतां समरे राजन भारद्वाजेन धन्विना 22 दरॊणेन निहतास तत्र कषत्रिया बहवॊ रणे विवेष्टन्तः सम दृश्यन्ते वयाधिक्लिष्टा नरा इव 23 कूजतां करन्दतां चैव सतनतां चैव संयुगे अनिशं शरूयते शब्दः कषुत कृशानां नृणाम इव 24 तथैव कौरवेयाणां भीमसेनॊ महाबलः चकार कदनं घॊरं करुद्धः काल इवापरः 25 वध्यतां तत्र सैन्यानाम अन्यॊन्येन महारणे परावर्तत नदी घॊरा रुधिरौघप्रवाहिनी 26 स संग्रामॊ महाराज घॊररूपॊ ऽभवन महान कुरूणां पाण्डवानां च यम राष्ट्रविवर्धनः 27 ततॊ भीमॊ रणे करुद्धॊ रभसश च विशेषतः गजानीकं समासाद्य परेषयाम आस मृत्यवे 28 तत्र भारत भीमेन नाराचाभिहता गजाः पेतुः सेदुश च नेदुश च दिशश च परिबभ्रमुः 29 छिन्नहस्ता महानागाश छिन्नपादाश च मारिष करौञ्चवद वयनदन भीताः पृथिवीम अधिशिश्यिरे 30 नकुलः सहदेवश च हयानीकम अभिद्रुतौ ते हयाः काञ्चनापीडा रुक्मभाण्ड परिच्छदाः वध्यमाना वयदृश्यन्त शतशॊ ऽथ सहस्रशः 31 पतद्भिश च हयै राजन समास्तीर्यत मेदिनी निर्जिह्वैर्श च शवसद्भिश च कूजद्भिश च गतासुभिः हयैर बभौ नरश्रेष्ठ नानारूपधरैर धरा 32 अर्जुनेन हतैः संख्ये तथा भारत वाजिभिः परबभौ वसुधा घॊरा तत्र तत्र विशां पते 33 रथैर भग्नैर धवजैश छिन्नैश छत्रैश च सुमहाप्रभैः हारैर निष्कैः स केयूरैः शिरॊभिश च सकुण्डलैः 34 उष्णीषैर अपविद्धैश च पताकाभिश च सर्वषः अनुकर्षैः शुभौ राजन यॊक्त्रैश चव्यसुरश्मिभिह संछन्ना वसुधा भाति वसन्ते कुसुमैर इव 35 एवम एष कषयॊ वृत्तः पाण्डूनाम अपि भारत करुद्धे शांतनवे भीष्मे दरॊणे च रथसत्तमे 36 अश्वत्थाम्नि कृपे चैव तथैव कृतवर्मणि तथेतरेषु करुद्धेषु तावकानाम अपि कषयः |
1
[dhṛ] dṛṣṭvā mama hatān putrān bahūn ekena saṃśaya bhīṣmo droṇaḥ kṛpaś caiva kim akurvata saṃyuge 2 ahany ahani me putrāḥ kṣayaṃ gacchanti saṃjaya manye 'haṃ sarvathā sūta daivenaupahatā bhṛśam 3 yatra me tanayāḥ sarve jīyante na jayanty uta yatra bhīṣmasya droṇasya kṛpasya ca mahātmanaḥ 4 saumadatteś ca vīrasya bhagadattasya cobhayoḥ aśvatthāmnas tathā tāta śūrāṇāṃ sumahātmanām 5 anyeṣāṃ caiva vīrāṇāṃ madhyagās tanayā mama yad ahanyanta saṃgrāme kim anyad bhāgadheyataḥ 6 na hi duryodhano mandaḥ purā proktam abudhyata vāryamāṇo mayā tāta bhīṣmeṇa vidureṇa ca 7 gāndhāryā caiva durmedhāḥ satataṃ hitakāmyayā nāvabudhyat purā mohāt tasya prāptam idaṃ phalam 8 yad bhīmasenaḥ samare putrān mama vicetasaḥ ahany ahani saṃkruddho nayate yamasādanam 9 [s] idaṃ tat samanuprāptaṃ kṣattur vacanam uttamam na buddhavān asi vibho procyamānaṃ hitaṃ tadā 10 nivāraya sutān dyūtāt pāṇḍavān mā druheti ca suhṛdāṃ hitakāmānāṃ bruvatāṃ tat tad eva ca 11 na śuśrūṣasi yad vākyaṃ martyaḥ pathyam ivauṣadham tad eva tvām anuprāptaṃ vacanaṃ sādhu bhāṣitam 12 vidura droṇa bhīṣmāṇāṃ tathānyeṣāṃ hitaiṣiṇām akṛtvā vacanaṃ pathyaṃ kṣayaṃ gacchanti kauravāḥ 13 tad etat samatikrāntaṃ pūrvam eva viśāṃ pate tasmān me śṛṇu tattvena yathā yuddham avartata 14 madhyāhne sumahāraudraḥ saṃgrāmaḥ samapadyata lokakṣayakaro rājaṃs tan me nigadataḥ śṛṇu 15 tataḥ sarvāṇi sainyāni dharmaputrasya śāsanāt saṃrabdhāny abhyadhāvanta bhīṣmam eva jighāṃsayā 16 dhṛṣṭadyumnaḥ śikhaṇḍī ca sātyakiś ca mahārathaḥ yuktānīkā mahārāja bhīṣmam eva samabhyayuḥ 17 arjuno draupadeyāś ca cekitānaś ca saṃyuge druyodhana samādiṣṭān rājñaḥ sarvān samabhyayuḥ 18 abhimanyus tathā vīro haiḍimbaś ca mahārathaḥ bhīmasenaś ca saṃkruddhas te 'bhyadhāvanta kauravān 19 tridhā bhūtair avadhyanta pāṇḍavaiḥ kauravā yudhi tathaiva kaurave rājann avadhyanta pare raṇe 20 droṇas tu rathināṃ śreṣṭhaḥ somakān sṛñjayaiḥ saha abhyadravata saṃkruddhaḥ preṣayiṣyan yamakṣayam 21 tatrākrando mahān āsīt sṛñjayānāṃ mahātmanām vadhyatāṃ samare rājan bhāradvājena dhanvinā 22 droṇena nihatās tatra kṣatriyā bahavo raṇe viveṣṭantaḥ sma dṛśyante vyādhikliṣṭā narā iva 23 kūjatāṃ krandatāṃ caiva stanatāṃ caiva saṃyuge aniśaṃ śrūyate śabdaḥ kṣut kṛśānāṃ nṛṇām iva 24 tathaiva kauraveyāṇāṃ bhīmaseno mahābalaḥ cakāra kadanaṃ ghoraṃ kruddhaḥ kāla ivāparaḥ 25 vadhyatāṃ tatra sainyānām anyonyena mahāraṇe prāvartata nadī ghorā rudhiraughapravāhinī 26 sa saṃgrāmo mahārāja ghorarūpo 'bhavan mahān kurūṇāṃ pāṇḍavānāṃ ca yama rāṣṭravivardhanaḥ 27 tato bhīmo raṇe kruddho rabhasaś ca viśeṣataḥ gajānīkaṃ samāsādya preṣayām āsa mṛtyave 28 tatra bhārata bhīmena nārācābhihatā gajāḥ petuḥ seduś ca neduś ca diśaś ca paribabhramuḥ 29 chinnahastā mahānāgāś chinnapādāś ca māriṣa krauñcavad vyanadan bhītāḥ pṛthivīm adhiśiśyire 30 nakulaḥ sahadevaś ca hayānīkam abhidrutau te hayāḥ kāñcanāpīḍā rukmabhāṇḍa paricchadāḥ vadhyamānā vyadṛśyanta śataśo 'tha sahasraśaḥ 31 patadbhiś ca hayai rājan samāstīryata medinī nirjihvairś ca śvasadbhiś ca kūjadbhiś ca gatāsubhiḥ hayair babhau naraśreṣṭha nānārūpadharair dharā 32 arjunena hataiḥ saṃkhye tathā bhārata vājibhiḥ prababhau vasudhā ghorā tatra tatra viśāṃ pate 33 rathair bhagnair dhvajaiś chinnaiś chatraiś ca sumahāprabhaiḥ hārair niṣkaiḥ sa keyūraiḥ śirobhiś ca sakuṇḍalaiḥ 34 uṣṇīṣair apaviddhaiś ca patākābhiś ca sarvaṣaḥ anukarṣaiḥ śubhau rājan yoktraiś cavyasuraśmibhih saṃchannā vasudhā bhāti vasante kusumair iva 35 evam eṣa kṣayo vṛttaḥ pāṇḍūnām api bhārata kruddhe śāṃtanave bhīṣme droṇe ca rathasattame 36 aśvatthāmni kṛpe caiva tathaiva kṛtavarmaṇi tathetareṣu kruddheṣu tāvakānām api kṣayaḥ |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 6
Chapter 86
|
1
संजय उवाच वर्तमाने तथा रौद्रे राजन वीरवरक्षये शकुनिः सौबलः शरीमान पाण्डवान समुपाद्रवत 2 तथैव सात्वतॊ राजन हार्दिक्यः परवीरहा अभ्यद्रवत संग्रामे पाण्डवानाम अनीकिनीम 3 ततः काम्बॊजमुख्यानां नदीजानां च वाजिनाम आरट्टानां महीजानां सिन्धुजानां च सर्वशः 4 वनायुजानां शुभ्राणां तथा पर्वतवासिनाम ये चापरे तित्तिरजा जवना वातरंहसः 5 सुवर्णालंकृतैर एतैर वर्मवद्भिः सुकल्पितैः हयैर वातजवैर मुख्यैः पाण्डवस्य सुतॊ बली अभ्यवर्तत तत सैन्यं हृष्टरूपः परंतपः 6 अर्जुनस्याथ दायाद इरावान नाम वीर्यवान सुतायां नागराजस्य जातः पार्थेन धीमता 7 ऐरावतेन सा दत्ता अनपत्या महात्मना पत्यौ हते सुपर्णेन कृपणा दीनचेतना 8 भार्यार्थं तां च जग्राह पार्थः कामवशानुगाम एवम एष समुत्पन्नः परक्षेत्रे ऽरजुनात्मजः 9 स नागलॊके संवृद्धॊ मात्रा च परिरक्षितः पितृव्येण परित्यक्तः पार्थद्वेषाद दुरात्मना 10 रूपवान वीर्यसंपन्नॊ गुणवान सत्यविक्रमः इन्द्रलॊकं जगामाशु शरुत्वा तत्रार्जुनं गतम 11 सॊ ऽभिगम्य महात्मानं पितरं सत्यविक्रमम अभ्यवादयद अव्यग्रॊ विनयेन कृताञ्जलिः इरावान अस्मि भद्रं ते पुत्रश चाहं तवाभिभॊ 12 मातुः समागमॊ यश च तत सर्वं परत्यवेदयत तच च सर्वं यथावृत्तम अनुसस्मार पाण्डवः 13 परिष्वज्य सुतं चापि सॊ ऽऽतमनः सदृशं गुणैः परीतिमान अभवत पार्थॊ देवराजनिवेशने 14 सॊ ऽरजुनेन समाज्ञप्तॊ देवलॊके तदा नृप परीतिपूर्वं महाबाहुः सवकार्यं परति भारत युद्धकाले तवयास्माकं साह्यं देयम इति परभॊ 15 बाढम इत्य एवम उक्त्वा च युद्धकाल उपागतः कामवर्णजवैर अश्वैः संवृतॊ बहुभिर नृप 16 ते हयाः काञ्चनापीडा नानावर्णा मनॊजवाः उत्पेतुः सहसा राजन हंसा इव महॊदधौ 17 ते तवदीयान समासाद्य हयसंघान महाजवान करॊडैः करॊडान अभिघ्नन्तॊ घॊणाभिश च परस्परम निपेतुः सहसा राजन सुवेगाभिहता भुवि 18 निपतद्भिस तथा तैश च हयसंघैः परस्परम शुश्रुवे दारुणः शब्दः सुपर्णपतने यथा 19 तथैव च महाराज समेत्यान्यॊन्यम आहवे परस्परवधं घॊरं चक्रुस ते हयसादिनः 20 तस्मिंस तथा वर्तमाने संकुले तुमुले भृशम उभयॊर अपि संशान्ता हयसंघाः समन्ततः 21 परक्षीणसायकाः शूरा निहताश्वाः शरमातुराः विलयं समनुप्राप्तास तक्षमाणाः परस्परम 22 ततः कषीणे हयानीके किं चिच छेषे च भारत सौबलस्यात्मजाः शूरा निर्गता रणमूर्धनि 23 वायुवेगसमस्पर्शा जवे वायुसमांस तथा आरुह्य शीलसंपन्नान वयःस्थांस तुरगॊत्तमान 24 गजॊ गवाक्षॊ वृषकश चर्मवान आर्जवः शुकः षड एते बलसंपन्ना निर्ययुर महतॊ बलात 25 वार्यमाणाः शकुनिना सवैश च यॊधैर महाबलैः संनद्धा युद्धकुशला रौद्ररूपा महाबलाः 26 तद अनीकं महाबाहॊ भित्त्वा परमदुर्जयम बलेन महता युक्ताः सवर्गाय विजयैषिणः विविशुस ते तदा हृष्टा गान्धारा युद्धदुर्मदाः 27 तान परविष्टांस तदा दृष्ट्वा इरावान अपि वीर्यवान अब्रवीत समरे यॊधान विचित्राभरणायुधान 28 यथैते धार्तराष्ट्रस्य यॊधाः सानुगवाहनाः हन्यन्ते समरे सर्वे तथा नीतिर विधीयताम 29 बाढम इत्य एवम उक्त्वा ते सर्वे यॊधा इरावतः जघ्नुस ते वै परानीकं दुर्जयं समरे परैः 30 तद अनीकम अनीकेन समरे वीक्ष्य पातितम अमृष्यमाणास ते सर्वे सुबलस्यात्मजा रणे इरावन्तम अभिद्रुत्य सर्वतः पर्यवारयन 31 ताडयन्तः शितैः परासैश चॊदयन्तः परस्परम ते शूराः पर्यधावन्त कुर्वन्तॊ महद आकुलम 32 इरावान अथ निर्भिन्नः परासैस तीक्ष्णैर महात्मभिः सरवता रुधिरेणाक्तस तॊत्त्रैर विद्ध इव दविपः 33 उरस्य अपि च पृष्ठे च पार्श्वयॊश च भृशाहतः एकॊ बहुभिर इत्य अर्थं धैर्याद राजन न विव्यथे 34 इरावान अथ संक्रुद्धः सर्वांस तान निशितैः शरैः मॊहयाम आस समरे विद्ध्वा परपुरंजयः 35 परासान उद्धृत्य सर्वांश च सवशरीराद अरिंदमः तैर एव ताडयाम आस सुबलस्यात्मजान रणे 36 निवृष्य निशितं खड्गं गृहीत्वा च शरावरम पदातिस तूर्णम आगच्छज जिघांसुः सौबलान युधि 37 ततः परत्यागतप्राणाः सर्वे ते सुबलात्मजाः भूयः करॊधसमाविष्टा इरावन्तम अथाद्रवन 38 इरावान अपि खड्गेन दर्शयन पाणिलाघवम अभ्यवर्तत तान सर्वान सौबलान बलदर्पितः 39 लाघवेनाथ चरतः सर्वे ते सुबलात्मजाः अन्तरं नाध्यगच्छन्त चरन्तः शीघ्रगामिनः 40 भूमिष्ठम अथ तं संख्ये संप्रदृश्य ततः पुनः परिवार्य भृशं सर्वे गरहीतुम उपचक्रमुः 41 अथाभ्याशगतानां स खड्गेनामित्रकर्शनः उपहस्तावहस्ताभ्यां तेषां गात्राण्य अकृन्तत 42 आयुधानि च सर्वेषां बाहून अपि च भूषितान अपतन्त निकृत्ताङ्गा गता भूमिं गतासवः 43 वृषकस तु महाराज बहुधा परिविक्षतः अमुच्यत महारौद्रात तस्माद वीरावकर्तनात 44 तान सर्वान पतितान दृष्ट्वा भीतॊ दुर्यॊधनस ततः अभ्यभाषत संक्रुद्धॊ राक्षसं घॊरदर्शनम 45 आर्श्यशृङ्गिं महेष्वासं मायाविनम अरिंदमम वैरिणं भीमसेनस्य पूर्वं बकवधेन वै 46 पश्य वीर यथा हय एष फल्गुनस्य सुतॊ बली मायावी विप्रियं घॊरम अकार्षीन मे बलक्षयम 47 तवं च कामगमस तात मायास्त्रे च विशारदः कृतवैरश च पार्थेन तस्माद एनं रणे जहि 48 बाढम इत्य एवम उक्त्वा तु राक्षसॊ घॊरदर्शनः परययौ सिंहनादेन यत्रार्जुनसुतॊ युवा 49 सवारूढैर युद्धकुशलैर विमलप्रासयॊधिभिः वीरैः परहारिभिर युक्तः सवैर अनीकैः समावृतः निहन्तुकामः समरे इरावन्तं महाबलम 50 इरावान अपि संक्रुद्धस तवरमाणः पराक्रमी हन्तुकामम अमित्रघ्नॊ राक्षसं परत्यवारयत 51 तम आपतन्तं संप्रेक्ष्य राक्षसः सुमहाबलः तवरमाणस ततॊ मायां परयॊक्तुम उपचक्रमे 52 तेन मायामयाः कॢप्ता हयास तावन्त एव हि सवारूढा राक्षसैर घॊरैः शूलपट्टिशपाणिभिः 53 ते संरब्धाः समागम्य दविसाहस्राः परहारिणः अचिराद गमयाम आसुः परेतलॊकं परस्परम 54 तस्मिंस तु निहते सैन्ये ताव उभौ युद्धदुर्मदौ संग्रामे वयवतिष्ठेतां यथा वै वृत्रवासवौ 55 आद्रवन्तम अभिप्रेक्ष्य राक्षसं युद्धदुर्मदम इरावान करॊधसंरब्धः परत्यधावन महाबलः 56 समभ्याशगतस्याजौ तस्य खड्गेन दुर्मतेः चिच्छेद कार्मुकं दीप्तं शरावापं च पञ्चकम 57 स निकृत्तं धनुर दृष्ट्वा खं जवेन समाविशत इरावन्तम अभिक्रुद्धं मॊहयन्न इव मायया 58 ततॊ ऽनतरिक्षम उत्पत्य इरावान अपि राक्षसम विमॊहयित्वा मायाभिस तस्य गात्राणि सायकैः चिच्छेद सर्वमर्मज्ञः कामरूपॊ दुरासदः 59 तथा स राक्षसश्रेष्ठः शरैः कृत्तः पुनः पुनः संबभूव महाराज समवाप च यौवनम 60 माया हि सहजा तेषां वयॊ रूपं च कामजम एवं तद राक्षसस्याङ्गं छिन्नं छिन्नं वयरॊहत 61 इरावान अपि संक्रुद्धॊ राक्षसं तं महाबलम परश्वधेन तीक्ष्णेन चिच्छेद च पुनः पुनः 62 स तेन बलिना वीरश छिद्यमान इव दरुमः राक्षसॊ वयनदद घॊरं स शब्दस तुमुलॊ ऽभवत 63 परश्वधक्षतं रक्षः सुस्राव रुधिरं बहु ततश चुक्रॊध बलवांश चक्रे वेगं च संयुगे 64 आर्श्यशृङ्गिस ततॊ दृष्ट्वा समरे शत्रुम ऊर्जितम कृत्वा घॊरं महद रूपं गरहीतुम उपचक्रमे संग्रामशिरसॊ मध्ये सर्वेषां तत्र पश्यताम 65 तां दृष्ट्वा तादृशीं मायां राक्षसस्य महात्मनः इरावान अपि संक्रुद्धॊ मायां सरष्टुं परचक्रमे 66 तस्य करॊधाभिभूतस्य संयुगेष्व अनिवर्तिनः यॊ ऽनवयॊ मातृकस तस्य स एनम अभिपेदिवान 67 स नागैर बहुशॊ राजन सर्वतः संवृतॊ रणे दधार सुमहद रूपम अनन्त इव भॊगवान ततॊ बहुविधैर नागैश छादयाम आस राक्षसम 68 छाद्यमानस तु नागैः स धयात्वा राक्षसपुंगवः सौपर्णं रूपम आस्थाय भक्षयाम आस पन्नगान 69 मायया भक्षिते तस्मिन्न अन्वये तस्य मातृके विमॊहितम इरावन्तम असिना राक्षसॊ ऽवधीत 70 सकुण्डलं समुकुटं पद्मेन्दुसदृशप्रभम इरावतः शिरॊ रक्षः पातयाम आस भूतले 71 तस्मिंस तु निहते वीरे राक्षसेनार्जुनात्मजे विशॊकाः समपद्यन्त धार्तराष्ट्राः सराजकाः 72 तस्मिन महति संग्रामे तादृशे भैरवे पुनः महान वयतिकरॊ घॊरः सेनयॊः समपद्यत 73 हया गजाः पदाताश च विमिश्रा दन्तिभिर हताः रथाश च दन्तिनश चैव पत्तिभिस तत्र सूदिताः 74 तथा पत्तिरथौघाश च हयाश च बहवॊ रणे रथिभिर निहता राजंस तव तेषां च संकुले 75 अजानन्न अर्जुनश चापि निहतं पुत्रम औरसम जघान समरे शूरान राज्ञस तान भीष्मरक्षिणः 76 तथैव तावका राजन सृञ्जयाश च महाबलाः जुह्वतः समरे पराणान निजघ्नुर इतरेतरम 77 मुक्तकेशा विकवचा विरथाश छिन्नकार्मुकाः बाहुभिः समयुध्यन्त समवेताः परस्परम 78 तथा मर्मातिगैर भीष्मॊ निजघान महारथान कम्पयन समरे सेनां पाण्डवानां महाबलः 79 तेन यौधिष्ठिरे सैन्ये बहवॊ मानवा हताः दन्तिनः सादिनश चैव रथिनॊ ऽथ हयास तथा 80 तत्र भारत भीष्मस्य रणे दृष्ट्वा पराक्रमम अत्यद्भुतम अपश्याम शक्रस्येव पराक्रमम 81 तथैव भीमसेनस्य पार्षतस्य च भारत रौद्रम आसीत तदा युद्धं सात्वतस्य च धन्विनः 82 दृष्ट्वा दरॊणस्य विक्रान्तं पाण्डवान भयम आविशत एक एव रणे शक्तॊ हन्तुम अस्मान स सैनिकान 83 किं पुनः पृथिवी शूरैर यॊधव्रातैः समावृतः इत्य अब्रुवन महाराज रणे दरॊणेन पीडिताः 84 वर्तमाने तथा रौद्रे संग्रामे भरतर्षभ उभयॊः सेनयॊः शूरा नामृष्यन्त परस्परम 85 आविष्टा इव युध्यन्ते रक्षॊभूता महाबलाः तावकाः पाण्डवेयाश च संरब्धास तात धन्विनः 86 न सम पश्यामहे कं चिद यः पराणान परिरक्षति संग्रामे दैत्यसंकाशे तस्मिन यॊद्धा नराधिप |
1
saṃjaya uvāca vartamāne tathā raudre rājan vīravarakṣaye śakuniḥ saubalaḥ śrīmān pāṇḍavān samupādravat 2 tathaiva sātvato rājan hārdikyaḥ paravīrahā abhyadravata saṃgrāme pāṇḍavānām anīkinīm 3 tataḥ kāmbojamukhyānāṃ nadījānāṃ ca vājinām āraṭṭānāṃ mahījānāṃ sindhujānāṃ ca sarvaśaḥ 4 vanāyujānāṃ śubhrāṇāṃ tathā parvatavāsinām ye cāpare tittirajā javanā vātaraṃhasaḥ 5 suvarṇālaṃkṛtair etair varmavadbhiḥ sukalpitaiḥ hayair vātajavair mukhyaiḥ pāṇḍavasya suto balī abhyavartata tat sainyaṃ hṛṣṭarūpaḥ paraṃtapaḥ 6 arjunasyātha dāyāda irāvān nāma vīryavān sutāyāṃ nāgarājasya jātaḥ pārthena dhīmatā 7 airāvatena sā dattā anapatyā mahātmanā patyau hate suparṇena kṛpaṇā dīnacetanā 8 bhāryārthaṃ tāṃ ca jagrāha pārthaḥ kāmavaśānugām evam eṣa samutpannaḥ parakṣetre 'rjunātmajaḥ 9 sa nāgaloke saṃvṛddho mātrā ca parirakṣitaḥ pitṛvyeṇa parityaktaḥ pārthadveṣād durātmanā 10 rūpavān vīryasaṃpanno guṇavān satyavikramaḥ indralokaṃ jagāmāśu śrutvā tatrārjunaṃ gatam 11 so 'bhigamya mahātmānaṃ pitaraṃ satyavikramam abhyavādayad avyagro vinayena kṛtāñjaliḥ irāvān asmi bhadraṃ te putraś cāhaṃ tavābhibho 12 mātuḥ samāgamo yaś ca tat sarvaṃ pratyavedayat tac ca sarvaṃ yathāvṛttam anusasmāra pāṇḍavaḥ 13 pariṣvajya sutaṃ cāpi so ''tmanaḥ sadṛśaṃ guṇaiḥ prītimān abhavat pārtho devarājaniveśane 14 so 'rjunena samājñapto devaloke tadā nṛpa prītipūrvaṃ mahābāhuḥ svakāryaṃ prati bhārata yuddhakāle tvayāsmākaṃ sāhyaṃ deyam iti prabho 15 bāḍham ity evam uktvā ca yuddhakāla upāgataḥ kāmavarṇajavair aśvaiḥ saṃvṛto bahubhir nṛpa 16 te hayāḥ kāñcanāpīḍā nānāvarṇā manojavāḥ utpetuḥ sahasā rājan haṃsā iva mahodadhau 17 te tvadīyān samāsādya hayasaṃghān mahājavān kroḍaiḥ kroḍān abhighnanto ghoṇābhiś ca parasparam nipetuḥ sahasā rājan suvegābhihatā bhuvi 18 nipatadbhis tathā taiś ca hayasaṃghaiḥ parasparam śuśruve dāruṇaḥ śabdaḥ suparṇapatane yathā 19 tathaiva ca mahārāja sametyānyonyam āhave parasparavadhaṃ ghoraṃ cakrus te hayasādinaḥ 20 tasmiṃs tathā vartamāne saṃkule tumule bhṛśam ubhayor api saṃśāntā hayasaṃghāḥ samantataḥ 21 prakṣīṇasāyakāḥ śūrā nihatāśvāḥ śramāturāḥ vilayaṃ samanuprāptās takṣamāṇāḥ parasparam 22 tataḥ kṣīṇe hayānīke kiṃ cic cheṣe ca bhārata saubalasyātmajāḥ śūrā nirgatā raṇamūrdhani 23 vāyuvegasamasparśā jave vāyusamāṃs tathā āruhya śīlasaṃpannān vayaḥsthāṃs turagottamān 24 gajo gavākṣo vṛṣakaś carmavān ārjavaḥ śukaḥ ṣaḍ ete balasaṃpannā niryayur mahato balāt 25 vāryamāṇāḥ śakuninā svaiś ca yodhair mahābalaiḥ saṃnaddhā yuddhakuśalā raudrarūpā mahābalāḥ 26 tad anīkaṃ mahābāho bhittvā paramadurjayam balena mahatā yuktāḥ svargāya vijayaiṣiṇaḥ viviśus te tadā hṛṣṭā gāndhārā yuddhadurmadāḥ 27 tān praviṣṭāṃs tadā dṛṣṭvā irāvān api vīryavān abravīt samare yodhān vicitrābharaṇāyudhān 28 yathaite dhārtarāṣṭrasya yodhāḥ sānugavāhanāḥ hanyante samare sarve tathā nītir vidhīyatām 29 bāḍham ity evam uktvā te sarve yodhā irāvataḥ jaghnus te vai parānīkaṃ durjayaṃ samare paraiḥ 30 tad anīkam anīkena samare vīkṣya pātitam amṛṣyamāṇās te sarve subalasyātmajā raṇe irāvantam abhidrutya sarvataḥ paryavārayan 31 tāḍayantaḥ śitaiḥ prāsaiś codayantaḥ parasparam te śūrāḥ paryadhāvanta kurvanto mahad ākulam 32 irāvān atha nirbhinnaḥ prāsais tīkṣṇair mahātmabhiḥ sravatā rudhireṇāktas tottrair viddha iva dvipaḥ 33 urasy api ca pṛṣṭhe ca pārśvayoś ca bhṛśāhataḥ eko bahubhir ity arthaṃ dhairyād rājan na vivyathe 34 irāvān atha saṃkruddhaḥ sarvāṃs tān niśitaiḥ śaraiḥ mohayām āsa samare viddhvā parapuraṃjayaḥ 35 prāsān uddhṛtya sarvāṃś ca svaśarīrād ariṃdamaḥ tair eva tāḍayām āsa subalasyātmajān raṇe 36 nivṛṣya niśitaṃ khaḍgaṃ gṛhītvā ca śarāvaram padātis tūrṇam āgacchaj jighāṃsuḥ saubalān yudhi 37 tataḥ pratyāgataprāṇāḥ sarve te subalātmajāḥ bhūyaḥ krodhasamāviṣṭā irāvantam athādravan 38 irāvān api khaḍgena darśayan pāṇilāghavam abhyavartata tān sarvān saubalān baladarpitaḥ 39 lāghavenātha carataḥ sarve te subalātmajāḥ antaraṃ nādhyagacchanta carantaḥ śīghragāminaḥ 40 bhūmiṣṭham atha taṃ saṃkhye saṃpradṛśya tataḥ punaḥ parivārya bhṛśaṃ sarve grahītum upacakramuḥ 41 athābhyāśagatānāṃ sa khaḍgenāmitrakarśanaḥ upahastāvahastābhyāṃ teṣāṃ gātrāṇy akṛntata 42 āyudhāni ca sarveṣāṃ bāhūn api ca bhūṣitān apatanta nikṛttāṅgā gatā bhūmiṃ gatāsavaḥ 43 vṛṣakas tu mahārāja bahudhā parivikṣataḥ amucyata mahāraudrāt tasmād vīrāvakartanāt 44 tān sarvān patitān dṛṣṭvā bhīto duryodhanas tataḥ abhyabhāṣata saṃkruddho rākṣasaṃ ghoradarśanam 45 ārśyaśṛṅgiṃ maheṣvāsaṃ māyāvinam ariṃdamam vairiṇaṃ bhīmasenasya pūrvaṃ bakavadhena vai 46 paśya vīra yathā hy eṣa phalgunasya suto balī māyāvī vipriyaṃ ghoram akārṣīn me balakṣayam 47 tvaṃ ca kāmagamas tāta māyāstre ca viśāradaḥ kṛtavairaś ca pārthena tasmād enaṃ raṇe jahi 48 bāḍham ity evam uktvā tu rākṣaso ghoradarśanaḥ prayayau siṃhanādena yatrārjunasuto yuvā 49 svārūḍhair yuddhakuśalair vimalaprāsayodhibhiḥ vīraiḥ prahāribhir yuktaḥ svair anīkaiḥ samāvṛtaḥ nihantukāmaḥ samare irāvantaṃ mahābalam 50 irāvān api saṃkruddhas tvaramāṇaḥ parākramī hantukāmam amitraghno rākṣasaṃ pratyavārayat 51 tam āpatantaṃ saṃprekṣya rākṣasaḥ sumahābalaḥ tvaramāṇas tato māyāṃ prayoktum upacakrame 52 tena māyāmayāḥ kḷptā hayās tāvanta eva hi svārūḍhā rākṣasair ghoraiḥ śūlapaṭṭiśapāṇibhiḥ 53 te saṃrabdhāḥ samāgamya dvisāhasrāḥ prahāriṇaḥ acirād gamayām āsuḥ pretalokaṃ parasparam 54 tasmiṃs tu nihate sainye tāv ubhau yuddhadurmadau saṃgrāme vyavatiṣṭhetāṃ yathā vai vṛtravāsavau 55 ādravantam abhiprekṣya rākṣasaṃ yuddhadurmadam irāvān krodhasaṃrabdhaḥ pratyadhāvan mahābalaḥ 56 samabhyāśagatasyājau tasya khaḍgena durmateḥ ciccheda kārmukaṃ dīptaṃ śarāvāpaṃ ca pañcakam 57 sa nikṛttaṃ dhanur dṛṣṭvā khaṃ javena samāviśat irāvantam abhikruddhaṃ mohayann iva māyayā 58 tato 'ntarikṣam utpatya irāvān api rākṣasam vimohayitvā māyābhis tasya gātrāṇi sāyakaiḥ ciccheda sarvamarmajñaḥ kāmarūpo durāsadaḥ 59 tathā sa rākṣasaśreṣṭhaḥ śaraiḥ kṛttaḥ punaḥ punaḥ saṃbabhūva mahārāja samavāpa ca yauvanam 60 māyā hi sahajā teṣāṃ vayo rūpaṃ ca kāmajam evaṃ tad rākṣasasyāṅgaṃ chinnaṃ chinnaṃ vyarohata 61 irāvān api saṃkruddho rākṣasaṃ taṃ mahābalam paraśvadhena tīkṣṇena ciccheda ca punaḥ punaḥ 62 sa tena balinā vīraś chidyamāna iva drumaḥ rākṣaso vyanadad ghoraṃ sa śabdas tumulo 'bhavat 63 paraśvadhakṣataṃ rakṣaḥ susrāva rudhiraṃ bahu tataś cukrodha balavāṃś cakre vegaṃ ca saṃyuge 64 ārśyaśṛṅgis tato dṛṣṭvā samare śatrum ūrjitam kṛtvā ghoraṃ mahad rūpaṃ grahītum upacakrame saṃgrāmaśiraso madhye sarveṣāṃ tatra paśyatām 65 tāṃ dṛṣṭvā tādṛśīṃ māyāṃ rākṣasasya mahātmanaḥ irāvān api saṃkruddho māyāṃ sraṣṭuṃ pracakrame 66 tasya krodhābhibhūtasya saṃyugeṣv anivartinaḥ yo 'nvayo mātṛkas tasya sa enam abhipedivān 67 sa nāgair bahuśo rājan sarvataḥ saṃvṛto raṇe dadhāra sumahad rūpam ananta iva bhogavān tato bahuvidhair nāgaiś chādayām āsa rākṣasam 68 chādyamānas tu nāgaiḥ sa dhyātvā rākṣasapuṃgavaḥ sauparṇaṃ rūpam āsthāya bhakṣayām āsa pannagān 69 māyayā bhakṣite tasminn anvaye tasya mātṛke vimohitam irāvantam asinā rākṣaso 'vadhīt 70 sakuṇḍalaṃ samukuṭaṃ padmendusadṛśaprabham irāvataḥ śiro rakṣaḥ pātayām āsa bhūtale 71 tasmiṃs tu nihate vīre rākṣasenārjunātmaje viśokāḥ samapadyanta dhārtarāṣṭrāḥ sarājakāḥ 72 tasmin mahati saṃgrāme tādṛśe bhairave punaḥ mahān vyatikaro ghoraḥ senayoḥ samapadyata 73 hayā gajāḥ padātāś ca vimiśrā dantibhir hatāḥ rathāś ca dantinaś caiva pattibhis tatra sūditāḥ 74 tathā pattirathaughāś ca hayāś ca bahavo raṇe rathibhir nihatā rājaṃs tava teṣāṃ ca saṃkule 75 ajānann arjunaś cāpi nihataṃ putram aurasam jaghāna samare śūrān rājñas tān bhīṣmarakṣiṇaḥ 76 tathaiva tāvakā rājan sṛñjayāś ca mahābalāḥ juhvataḥ samare prāṇān nijaghnur itaretaram 77 muktakeśā vikavacā virathāś chinnakārmukāḥ bāhubhiḥ samayudhyanta samavetāḥ parasparam 78 tathā marmātigair bhīṣmo nijaghāna mahārathān kampayan samare senāṃ pāṇḍavānāṃ mahābalaḥ 79 tena yaudhiṣṭhire sainye bahavo mānavā hatāḥ dantinaḥ sādinaś caiva rathino 'tha hayās tathā 80 tatra bhārata bhīṣmasya raṇe dṛṣṭvā parākramam atyadbhutam apaśyāma śakrasyeva parākramam 81 tathaiva bhīmasenasya pārṣatasya ca bhārata raudram āsīt tadā yuddhaṃ sātvatasya ca dhanvinaḥ 82 dṛṣṭvā droṇasya vikrāntaṃ pāṇḍavān bhayam āviśat eka eva raṇe śakto hantum asmān sa sainikān 83 kiṃ punaḥ pṛthivī śūrair yodhavrātaiḥ samāvṛtaḥ ity abruvan mahārāja raṇe droṇena pīḍitāḥ 84 vartamāne tathā raudre saṃgrāme bharatarṣabha ubhayoḥ senayoḥ śūrā nāmṛṣyanta parasparam 85 āviṣṭā iva yudhyante rakṣobhūtā mahābalāḥ tāvakāḥ pāṇḍaveyāś ca saṃrabdhās tāta dhanvinaḥ 86 na sma paśyāmahe kaṃ cid yaḥ prāṇān parirakṣati saṃgrāme daityasaṃkāśe tasmin yoddhā narādhipa |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 6
Chapter 87
|
1
[धृ] इरावन्तं तु निहतं दृष्ट्वा पार्था महारथाः संग्रामे किम अकुर्वन्त तन ममाचक्ष संजय 2 [स] इरावन्तं तु निहतं संग्रामे वीक्ष्य राक्षसः वयनदत सुमहानादं भैमसेनिर घटॊत्कचः 3 नदतस तस्य शब्देन पृथिवी सागराम्बरा स पर्वत वना राजंश चचाल सुभृशं तदा अन्तरिक्षं दिशश चैव सर्वाश च परदिशस तथा 4 तं शरुत्वा सुमहानादं तव सैन्यस्य भारत ऊरुस्तम्भः समभवद वेपथुः सवेद एव च 5 सर्व एव च राजेन्द्र तावका दीनचेतसः सर्पवत्सम अवेष्टन्त सिंहभीता गजा इव 6 निनदत सुमहानादं निर्घातम इव राक्षसः जवलितं शूलम उद्यम्य रूपं कृत्वा विभीषणम 7 नानाप्रहरणैर घॊरैर वृतॊ राक्षसपुंगवैः आजगाम सुसंक्रुद्धः कालान्तकयमॊपमः 8 तम आपतन्तं संप्रेक्ष्य संक्रुद्धं भीमदर्शनम सवबलं च भयात तस्य परायशॊ विमुखीकृतम 9 ततॊ दुर्यॊधनॊ राजा घटॊत्चकम उपाद्रवत परगृह्य विपुलं चापं सिंहवद विनदन मुहुः 10 पृष्ठतॊ ऽनुययौ चैनं सरवद्भिः पर्वतॊपमैः कुञ्जरैर दशसाहस्रैर वङ्गानाम अधिपः सवयम 11 तम आपतन्तं संप्रेक्ष्य गजानीकेन संवृतम पुत्रं तव महाराज चुकॊप स निशाचरः 12 ततः परववृते युद्धं तुमुलं लॊमहर्षणम राक्षसानां च राजेन्द्र दुर्यॊधन बलस्य च 13 गजानीकं च संप्रेक्ष्य मेघवृन्दम इवॊद्यतम अभ्यधावन्त संक्रुद्धा राक्षसाः शस्त्रपाणयः 14 नदन्तॊ विविधान नादान मेघा इव स विद्युतः शरशक्त्यृष्टिनाराचैर निघ्नन्तॊ गजयॊधिनः 15 भिण्डिपालैस तथा शूलैर मुद्गरैः सपरश्वधैः पर्वताग्रैश च वृक्षैश च निजघ्नुस ते महागजान 16 भिन्नकुम्भान विरुधिरान भिन्नगात्रांश च वारणान अपश्याम महाराज वध्यमानान निशाचरैः 17 तेषु परक्षीयमाणेषु भग्नेषु गजयॊधिषु दुर्यॊधनॊ महाराज राक्षसान समुपाद्रवत 18 अमर्षवशम आपन्नस तयक्त्वा जीवितम आत्मनः मुमॊच निशितान बाणान राक्षसेषु महाबलः 19 जघान च महेष्वासः परधानांस तत्र राक्षसान संक्रुद्धॊ भरतश्रेष्ठ पुत्रॊ दुर्यॊधनस तव 20 वेगवन्तं महारौद्रं विद्युज्जिह्वं परमाथिनम शरैश चतुर्भिश चतुरॊ निजघान महारथः 21 ततः पुनर अमेयात्मा शरवर्षं दुरासदम मुमॊच भरतश्रेष्ठ निशाचरबलं परति 22 तत तु दृष्ट्वा महत कर्म पुत्रस्य तव मारिष करॊधेनाभिप्रजज्वाल भैमसेनिर महाबलः 23 विस्फार्य च महच चापम इन्द्राशनिसमस्वनम अभिदुद्राव वेगेन दुर्यॊधनम अरिंदमम 24 तम आपतन्तम उद्वीक्ष्य कालसृष्टम इवान्तकम न विव्यथे महाराज पुत्रॊ दुर्यॊधनस तव 25 अथैनम अब्रवीत करुद्धः करूरः संरक्तलॊचनः ये तवया सुनृशंसेन दीर्घकालं परवासिताः यच च ते पाण्डवा राजंश छल दयूते पराजिताः 26 यच चैव दरौपदी कृष्णा एकवस्त्रा रजस्वला सभाम आनीय दुर्बुद्धे बहुधा कलेशिता तवया 27 तव च परियकामेन आश्रमस्था दुरात्मना सैन्धवेन परिक्लिष्टा परिभूय पितॄन मम 28 एतेषाम अवमानानाम अन्येषां च कुलाधम अन्तम अद्य गमिष्यामि यदि नॊत्सृजसे रणम 29 एवम उक्त्वा तु हैडिम्बॊ महद विस्फार्य कार्मुकम संदश्य दशनैर ओष्ठं सृक्किणी परिसंलिहन 30 शरवर्षेण महता दुर्यॊधनम अवाकिरत पर्वतं वारिधाराभिः परावृषीव बलाहकः |
1
[dhṛ] irāvantaṃ tu nihataṃ dṛṣṭvā pārthā mahārathāḥ saṃgrāme kim akurvanta tan mamācakṣa saṃjaya 2 [s] irāvantaṃ tu nihataṃ saṃgrāme vīkṣya rākṣasaḥ vyanadat sumahānādaṃ bhaimasenir ghaṭotkacaḥ 3 nadatas tasya śabdena pṛthivī sāgarāmbarā sa parvata vanā rājaṃś cacāla subhṛśaṃ tadā antarikṣaṃ diśaś caiva sarvāś ca pradiśas tathā 4 taṃ śrutvā sumahānādaṃ tava sainyasya bhārata ūrustambhaḥ samabhavad vepathuḥ sveda eva ca 5 sarva eva ca rājendra tāvakā dīnacetasaḥ sarpavatsam aveṣṭanta siṃhabhītā gajā iva 6 ninadat sumahānādaṃ nirghātam iva rākṣasaḥ jvalitaṃ śūlam udyamya rūpaṃ kṛtvā vibhīṣaṇam 7 nānāpraharaṇair ghorair vṛto rākṣasapuṃgavaiḥ ājagāma susaṃkruddhaḥ kālāntakayamopamaḥ 8 tam āpatantaṃ saṃprekṣya saṃkruddhaṃ bhīmadarśanam svabalaṃ ca bhayāt tasya prāyaśo vimukhīkṛtam 9 tato duryodhano rājā ghaṭotcakam upādravat pragṛhya vipulaṃ cāpaṃ siṃhavad vinadan muhuḥ 10 pṛṣṭhato 'nuyayau cainaṃ sravadbhiḥ parvatopamaiḥ kuñjarair daśasāhasrair vaṅgānām adhipaḥ svayam 11 tam āpatantaṃ saṃprekṣya gajānīkena saṃvṛtam putraṃ tava mahārāja cukopa sa niśācaraḥ 12 tataḥ pravavṛte yuddhaṃ tumulaṃ lomaharṣaṇam rākṣasānāṃ ca rājendra duryodhana balasya ca 13 gajānīkaṃ ca saṃprekṣya meghavṛndam ivodyatam abhyadhāvanta saṃkruddhā rākṣasāḥ śastrapāṇayaḥ 14 nadanto vividhān nādān meghā iva sa vidyutaḥ śaraśaktyṛṣṭinārācair nighnanto gajayodhinaḥ 15 bhiṇḍipālais tathā śūlair mudgaraiḥ saparaśvadhaiḥ parvatāgraiś ca vṛkṣaiś ca nijaghnus te mahāgajān 16 bhinnakumbhān virudhirān bhinnagātrāṃś ca vāraṇān apaśyāma mahārāja vadhyamānān niśācaraiḥ 17 teṣu prakṣīyamāṇeṣu bhagneṣu gajayodhiṣu duryodhano mahārāja rākṣasān samupādravat 18 amarṣavaśam āpannas tyaktvā jīvitam ātmanaḥ mumoca niśitān bāṇān rākṣaseṣu mahābalaḥ 19 jaghāna ca maheṣvāsaḥ pradhānāṃs tatra rākṣasān saṃkruddho bharataśreṣṭha putro duryodhanas tava 20 vegavantaṃ mahāraudraṃ vidyujjihvaṃ pramāthinam śaraiś caturbhiś caturo nijaghāna mahārathaḥ 21 tataḥ punar ameyātmā śaravarṣaṃ durāsadam mumoca bharataśreṣṭha niśācarabalaṃ prati 22 tat tu dṛṣṭvā mahat karma putrasya tava māriṣa krodhenābhiprajajvāla bhaimasenir mahābalaḥ 23 visphārya ca mahac cāpam indrāśanisamasvanam abhidudrāva vegena duryodhanam ariṃdamam 24 tam āpatantam udvīkṣya kālasṛṣṭam ivāntakam na vivyathe mahārāja putro duryodhanas tava 25 athainam abravīt kruddhaḥ krūraḥ saṃraktalocanaḥ ye tvayā sunṛśaṃsena dīrghakālaṃ pravāsitāḥ yac ca te pāṇḍavā rājaṃś chala dyūte parājitāḥ 26 yac caiva draupadī kṛṣṇā ekavastrā rajasvalā sabhām ānīya durbuddhe bahudhā kleśitā tvayā 27 tava ca priyakāmena āśramasthā durātmanā saindhavena parikliṣṭā paribhūya pitṝn mama 28 eteṣām avamānānām anyeṣāṃ ca kulādhama antam adya gamiṣyāmi yadi notsṛjase raṇam 29 evam uktvā tu haiḍimbo mahad visphārya kārmukam saṃdaśya daśanair oṣṭhaṃ sṛkkiṇī parisaṃlihan 30 śaravarṣeṇa mahatā duryodhanam avākirat parvataṃ vāridhārābhiḥ prāvṛṣīva balāhakaḥ |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 6
Chapter 88
|
1
[स] ततस तद बाणवर्षं तु दुःसहं दानवैर अपि दधार युधि राजेन्द्रॊ यथा वर्षं महाद्विपः 2 ततः करॊधसमाविष्टॊ निःश्वसन्न इव पन्नगः संशयं परमं पराप्तः पुत्रस ते भरतर्षभ 3 मुमॊच निशितांस तीक्ष्णान नाराचान पञ्चविंशतिम ते ऽपतन सहसा राजंस तस्मिन राक्षसपुंगवे आशीविषा इव करुद्धाः पर्वते गन्धमादने 4 स तैर विद्धः सरवन रक्तं परभिन्न इव कुञ्जरः दध्रे मतिं विनाशाय राज्ञः स पिशिताशनः जग्राह च महाशक्तिं गिरीणाम अपि दारणीम 5 संप्रदीप्तां महॊल्काभाम अशनीं मघवान इव समुद्यच्छन महाबाहुर जिघांसुस तनयं तव 6 ताम उद्यताम अभिप्रेक्ष्य वङ्गानाम अधिपस तवरन कुञ्जरं गिरिसंकाशं राक्षसं परत्यचॊदयत 7 स नागप्रवरेणाजौ बलिना शीघ्रगामिना यतॊ दुर्यॊधन रथस तं मार्गं परत्यपद्यत रथं च वारयाम आस कुञ्जरेण सुतस्य ते 8 मार्गम आवारितं दृष्ट्वा राज्ञा वङ्गेन धीमता घटॊत्कचॊ महाराज करॊधसंरक्तलॊचनः उद्यतां तां महाशक्तिं तस्मिंश चिक्षेप वारणे 9 स तयाभिहतॊ राजंस तेन बाहुविमुक्तया संजातरुधिरॊत्पीडः पपात च ममार च 10 पतत्य अथ गजे चापि वङ्गानाम ईश्वरॊ बली जवेन समभिद्रुत्य जगाम धरणीतलम 11 दुर्यॊधनॊ ऽपि संप्रेक्ष्य पातितं वरवारणम परभग्नं च बलं दृष्ट्वा जगाम परमां वयथाम 12 कषत्रधर्मं पुरस्कृत्य आत्मनश चाभिमानिताम पराप्ते ऽपक्रमणे राजा तस्थौ गिरिर इवाचलः 13 संधाय च शितं बाणं कालाग्निसमतेजसम मुमॊच परमक्रुद्धस तस्मिन घॊरे निशाचरे 14 तम आपतन्तं संप्रेक्ष्य बाणम इन्द्राशनिप्रभम लाघवाद वञ्चयाम आस महाकायॊ घटॊत्कचः 15 भूय एव ननादॊग्रः करॊधसंरक्तलॊचनः तरासयन सर्वभूतानि युगान्ते जलदॊ यथा 16 तं शरुत्वा निनदं घॊरं तस्य भीष्मस्य रक्षसः आचार्यम उपसंगम्य भीष्मः शांतनवॊ ऽबरवीत 17 यथैष निनदॊ घॊरः शरूयते राक्षसेरितः हैडिम्बॊ युध्यते नूनं राज्ञा दुर्यॊधनेन ह 18 नैष शक्यॊ हि संग्रामे जेतुं भूतेन केन चित तत्र गच्छत भद्रं वॊ राजानं परिरक्षत 19 अभिद्रुतं महाभागं राक्षषेन दुरात्मना एतद धि परमं कृत्यं सर्वेषां नः परंतपः 20 पितामहवचः शरुत्वा तवरमाणा महारथाः उत्तमं जवम आस्थाय परययुर यत्र कौरवः 21 दरॊणश च सॊमदत्तश च बाह्लिकश च जयद्रथः कृपॊ भूरी शरवाः शल्यश चित्रसेनॊ विविंशतिः 22 अश्वत्थामा विकर्णश च आवन्त्यश च बृहद्बलः रथाश चानेक साहस्रा ये तेषाम अनुयायिनः अभिद्रुतं परीप्सन्तः पुत्रं दुर्यॊधनं तव 23 तद अनीकम अनाधृष्यं पालितं लॊकसत्तमैः आततायिनम आयान्तं परेक्ष्य राक्षससत्तमः नाकम्पत महाबाहुर मैनाक इव पर्वतः 24 परगृह्य विपुलं चापं जञातिभिः परिवारितः शूलम उद्गर हस्तैश च नानाप्रहरणैर अपि 25 ततः समभवद युद्धं तुमुलं लॊमहर्षणम राक्षसानां च मुख्यस्य दुर्यॊधन बलस्य च 26 धनुषां कूजतां शब्दः सर्वतस तुमुलॊ ऽभवत अश्रूयत महाराज वंशानां दह्यताम इव 27 शस्त्राणां पात्यमानानां कवचेषु शरीरिणाम शब्दः समभवद राजन्न अद्रीणाम इव दीर्यताम 28 वीरबाहुविसृष्टानां तॊमराणां विशां पते रूपम आसीद वियत सथानां सर्पाणां सर्पताम इव 29 ततः परमसंक्रुद्धॊ विस्फार्य सुमहद धनुः राक्षसेन्द्रॊ महाबाहुर विनदन भैरवं रवम 30 आचार्यस्यार्ध चन्द्रेण करुद्धश चिच्छेद कार्मुकम सॊमदत्तस्य भल्लेन धवजम उन्मथ्य चानदत 31 बाह्लिकं च तरिभिर बाणैर अभ्यविध्यत सतनान्तरे कृपम एकेन विव्याध चित्रसेनं तरिभिः शरैः 32 पूर्णायतविसृष्टेन सम्यक परणिहितेन च जत्रु देशे समासाद्य विकर्णं समताडयत नयषीदत स रथॊपस्थे शॊणितेन परिप्लुतः 33 ततः पुनर अमेयात्मा नाराचान दश पञ्च च भूरिश्रवसि संक्रुद्धः पराहिणॊद भरतर्षभ ते वर्म भित्त्वा तस्याशु पराविशन मेदिनी तलम 34 विविंशतेश च दरौणेश च यन्तारौ समताडयत तौ पेततू रथॊपस्थे रश्मीन उत्सृज्य वाजिनाम 35 सिन्धुराज्ञॊ ऽरधचन्द्रेण वाराहं सवर्णभूषितम उन्ममाथ महाराज दवितीयेनाछिनद धनुः 36 चतुर्भिर अथ नाराचैर आवन्त्यस्य महात्मनः जघान चतुरॊ वाहान करॊधसंरक्तलॊचनः 37 पूर्णायतविसृष्टेन पीतेन निशितेन च निर्बिभेद महाराज राजपुत्रं बृहद्बलम स गाढविद्धॊ वयथितॊ रथॊपस्थ उपाविशत 38 भृशं करॊधेन चाविष्टॊ रथस्थॊ राक्षसाधिपः चिक्षेप निशितांस तीक्ष्णाञ शरान आशीविषॊपमान विभिदुस ते महाराज शल्यं युद्धविशारदम |
1
[s] tatas tad bāṇavarṣaṃ tu duḥsahaṃ dānavair api dadhāra yudhi rājendro yathā varṣaṃ mahādvipaḥ 2 tataḥ krodhasamāviṣṭo niḥśvasann iva pannagaḥ saṃśayaṃ paramaṃ prāptaḥ putras te bharatarṣabha 3 mumoca niśitāṃs tīkṣṇān nārācān pañcaviṃśatim te 'patan sahasā rājaṃs tasmin rākṣasapuṃgave āśīviṣā iva kruddhāḥ parvate gandhamādane 4 sa tair viddhaḥ sravan raktaṃ prabhinna iva kuñjaraḥ dadhre matiṃ vināśāya rājñaḥ sa piśitāśanaḥ jagrāha ca mahāśaktiṃ girīṇām api dāraṇīm 5 saṃpradīptāṃ maholkābhām aśanīṃ maghavān iva samudyacchan mahābāhur jighāṃsus tanayaṃ tava 6 tām udyatām abhiprekṣya vaṅgānām adhipas tvaran kuñjaraṃ girisaṃkāśaṃ rākṣasaṃ pratyacodayat 7 sa nāgapravareṇājau balinā śīghragāminā yato duryodhana rathas taṃ mārgaṃ pratyapadyata rathaṃ ca vārayām āsa kuñjareṇa sutasya te 8 mārgam āvāritaṃ dṛṣṭvā rājñā vaṅgena dhīmatā ghaṭotkaco mahārāja krodhasaṃraktalocanaḥ udyatāṃ tāṃ mahāśaktiṃ tasmiṃś cikṣepa vāraṇe 9 sa tayābhihato rājaṃs tena bāhuvimuktayā saṃjātarudhirotpīḍaḥ papāta ca mamāra ca 10 pataty atha gaje cāpi vaṅgānām īśvaro balī javena samabhidrutya jagāma dharaṇītalam 11 duryodhano 'pi saṃprekṣya pātitaṃ varavāraṇam prabhagnaṃ ca balaṃ dṛṣṭvā jagāma paramāṃ vyathām 12 kṣatradharmaṃ puraskṛtya ātmanaś cābhimānitām prāpte 'pakramaṇe rājā tasthau girir ivācalaḥ 13 saṃdhāya ca śitaṃ bāṇaṃ kālāgnisamatejasam mumoca paramakruddhas tasmin ghore niśācare 14 tam āpatantaṃ saṃprekṣya bāṇam indrāśaniprabham lāghavād vañcayām āsa mahākāyo ghaṭotkacaḥ 15 bhūya eva nanādograḥ krodhasaṃraktalocanaḥ trāsayan sarvabhūtāni yugānte jalado yathā 16 taṃ śrutvā ninadaṃ ghoraṃ tasya bhīṣmasya rakṣasaḥ ācāryam upasaṃgamya bhīṣmaḥ śāṃtanavo 'bravīt 17 yathaiṣa ninado ghoraḥ śrūyate rākṣaseritaḥ haiḍimbo yudhyate nūnaṃ rājñā duryodhanena ha 18 naiṣa śakyo hi saṃgrāme jetuṃ bhūtena kena cit tatra gacchata bhadraṃ vo rājānaṃ parirakṣata 19 abhidrutaṃ mahābhāgaṃ rākṣaṣena durātmanā etad dhi paramaṃ kṛtyaṃ sarveṣāṃ naḥ paraṃtapaḥ 20 pitāmahavacaḥ śrutvā tvaramāṇā mahārathāḥ uttamaṃ javam āsthāya prayayur yatra kauravaḥ 21 droṇaś ca somadattaś ca bāhlikaś ca jayadrathaḥ kṛpo bhūrī śravāḥ śalyaś citraseno viviṃśatiḥ 22 aśvatthāmā vikarṇaś ca āvantyaś ca bṛhadbalaḥ rathāś cāneka sāhasrā ye teṣām anuyāyinaḥ abhidrutaṃ parīpsantaḥ putraṃ duryodhanaṃ tava 23 tad anīkam anādhṛṣyaṃ pālitaṃ lokasattamaiḥ ātatāyinam āyāntaṃ prekṣya rākṣasasattamaḥ nākampata mahābāhur maināka iva parvataḥ 24 pragṛhya vipulaṃ cāpaṃ jñātibhiḥ parivāritaḥ śūlam udgara hastaiś ca nānāpraharaṇair api 25 tataḥ samabhavad yuddhaṃ tumulaṃ lomaharṣaṇam rākṣasānāṃ ca mukhyasya duryodhana balasya ca 26 dhanuṣāṃ kūjatāṃ śabdaḥ sarvatas tumulo 'bhavat aśrūyata mahārāja vaṃśānāṃ dahyatām iva 27 śastrāṇāṃ pātyamānānāṃ kavaceṣu śarīriṇām śabdaḥ samabhavad rājann adrīṇām iva dīryatām 28 vīrabāhuvisṛṣṭānāṃ tomarāṇāṃ viśāṃ pate rūpam āsīd viyat sthānāṃ sarpāṇāṃ sarpatām iva 29 tataḥ paramasaṃkruddho visphārya sumahad dhanuḥ rākṣasendro mahābāhur vinadan bhairavaṃ ravam 30 ācāryasyārdha candreṇa kruddhaś ciccheda kārmukam somadattasya bhallena dhvajam unmathya cānadat 31 bāhlikaṃ ca tribhir bāṇair abhyavidhyat stanāntare kṛpam ekena vivyādha citrasenaṃ tribhiḥ śaraiḥ 32 pūrṇāyatavisṛṣṭena samyak praṇihitena ca jatru deśe samāsādya vikarṇaṃ samatāḍayat nyaṣīdat sa rathopasthe śoṇitena pariplutaḥ 33 tataḥ punar ameyātmā nārācān daśa pañca ca bhūriśravasi saṃkruddhaḥ prāhiṇod bharatarṣabha te varma bhittvā tasyāśu prāviśan medinī talam 34 viviṃśateś ca drauṇeś ca yantārau samatāḍayat tau petatū rathopasthe raśmīn utsṛjya vājinām 35 sindhurājño 'rdhacandreṇa vārāhaṃ svarṇabhūṣitam unmamātha mahārāja dvitīyenāchinad dhanuḥ 36 caturbhir atha nārācair āvantyasya mahātmanaḥ jaghāna caturo vāhān krodhasaṃraktalocanaḥ 37 pūrṇāyatavisṛṣṭena pītena niśitena ca nirbibheda mahārāja rājaputraṃ bṛhadbalam sa gāḍhaviddho vyathito rathopastha upāviśat 38 bhṛśaṃ krodhena cāviṣṭo rathastho rākṣasādhipaḥ cikṣepa niśitāṃs tīkṣṇāñ śarān āśīviṣopamān vibhidus te mahārāja śalyaṃ yuddhaviśāradam |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 6
Chapter 89
|
1
[स] विमुखीकृत्य तान सर्वांस तावकान युधि राक्षसः जिघांसुर भरतश्रेष्ठ दुर्यॊधनम उपाद्रवत 2 तम आपतन्तं संप्रेक्ष्य राजानं परति वेगितम अभ्यधावज जिघांसन्तस तावका युद्धदुर्मदाः 3 तालमात्राणि चापानि विकर्षन्तॊ महाबलाः तम एकम अभ्यधावन्त नदन्तः सिंहसंघवत 4 अथैनं शरवर्षेण समन्तात पर्यवारयन पर्वतं वारिधाराभिः शरदीव बलाहकाः 5 स गाढविद्धॊ वयथितस तॊत्त्रार्दित इव दविपः उत्पपात तदाकाशं समन्ताद वैनतेयवत 6 वयनदत सुमहानादं जीमूत इव शारदः दिशः खं परदिशश चैव नादयन भैरवस्वनः 7 राक्षसस्य तु तं शब्दं शरुत्वा राजा युधिष्ठिरः उवाच भरतश्रेष्ठॊ भीमसेनम इदं वचः 8 युध्यते राक्षसॊ नूनं धार्तराष्ट्रैर महारथैः यथास्य शरूयते शब्दॊ नदतॊ भैरवं सवनम अतिभारं च पश्यामि तत्र तात समाहितम 9 पितामहश च संक्रुद्धः पाञ्चालान हन्तुम उद्यतः तेषां च रक्षणार्थाय युध्यते फल्गुनः परैः 10 एतच छरुत्वा महाबाहॊ कार्यद्वयम उपस्थितम गच्छ रक्षस्व हैडिम्बं संशयं परमं गतम 11 भरातुर वचनम आज्ञाय तवरमाणॊ वृकॊदरः परययौ सिंहनादेन तरासयन सर्वपार्थिवान वेगेन महता राजन पर्वकाले यथॊदधिः 12 तम अन्वयात सत्यघृतिः सौचित्तिर युद्धदुर्मदः शरेणिमान वसु दानश च पुत्रः काश्यस्य चाभिभूः 13 अभिमन्युमुखाश चैव दरौपदेया महारथाः कषत्रदेवश च विक्रान्तः कषत्रधर्मा तथैव च 14 अनूपाधिपतिश चैव नीलः सवबलम आस्थितः महता रथवंशेन हैडिम्बं पर्यवारयन 15 कुञ्जरैश च सदामत्तैः षट सहस्रैः परहारिभिः अभ्यरक्षन्त सहिता राक्षसेन्द्रं घटॊत्कचम 16 सिंहनादेन महता नेमिघॊषेण चैव हि खुरशब्दनिनादैश च कम्पयन्तॊ वसुंधराम 17 तेमाम आपततां शरुत्वा शब्दं तं तावकं बलम भीमसेन भयॊद्विग्नं विवर्णवदनं तथा परिवृत्तं महाराज परित्यज्य घटॊत्कचम 18 ततः परववृते युद्धं तत्र तत्र महात्मनाम तावकानां परेषां च संग्रामेष्व अनिवर्तिनाम 19 नानारूपाणि शस्त्राणि विसृजन्तॊ महारथाः अन्यॊन्यम अभिधावन्तः संप्रहारं परचक्रिरे वयतिषक्तं महारौद्रं युद्धं भीरु भयावहम 20 हया गजैः समाजग्मुः पादाता रथिभिः सह अन्यॊन्यं समरे राजन परार्थयाना महद यशः 21 सहसा चाभवत तीव्रं संनिपातान महद रजः रथाश्वजग पत्तीनां पदनेमि समुद्धतम 22 धूम्रारुणं रजस तीव्रं रणभूमिं समावृणॊत नैव सवे न परे राजन समजानन परस्परम 23 पिता पुत्रं न जानीते पुत्रॊ वा पितरं तथा निर्मर्यादे तथा भूते वैशसे लॊमहर्षणे 24 शस्त्राणां भरतश्रेष्ठ मनुष्याणां च गर्जताम सुमहान अभवच छब्दॊ वंशानाम इव दह्यताम 25 गजवाजिमनुष्याणां शॊणितान्त्र तरङ्गिणी परावर्तत नदी तत्र केशशैवलशाद्वला 26 नराणां चैव कायेभ्यः शिरसां पततां रणे शुश्रुवे सुमहाञ शब्दः पतताम अश्मनाम इव 27 विशिरस्कैर मनुष्यैश च छिन्नगात्रैश च वारणैः अश्वैः संभिन्नदेहैश च संकीर्णाभूद वसुंधरा 28 नानाविधानि शस्त्राणि विसृजन्तॊ महारथाः अन्यॊन्यम अभिधावन्तः संप्रहारं परचक्रिरे 29 हया हयान समासाद्य परेषिता हयसादिभिः समाहत्य रणे ऽनयॊन्यं निपेतुर गतजीविताः 30 नरा नरान समासाद्य करॊधरक्तेक्षणा भृशम उरांस्य उरॊभिर अन्यॊन्यं समाश्लिष्य निजघ्निरे 31 परेषिताश च महामात्रैर वारणाः परवारणाः अभिघ्नन्ति विषाणाग्रैर वारणान एव संयुगे 32 ते जातरुधिरापीडाः पताकाभिर अलंकृताः संसक्ताः परत्यदृश्यन्त मेघा इव स विद्युतः 33 के चिद भिन्ना विषाणाग्रैर भिन्नकुम्भाश च तॊमरैः विनदन्तॊ ऽभयधावन्त गर्जन्तॊ जलदा इव 34 केचिद धस्तैर दविधा छिन्नैश छिन्नगात्रास तथापरे निपेतुस तुमुले तस्मिंश छिन्नपक्षा इवाद्रयः 35 पार्श्वैस तु दारितैर अन्ये वारणैर वरवारणाः मुमुचुः शॊणितं भूरि धातून इव महीधराः 36 नाराचाभिहतास तव अन्ये तथा विद्धाश च तॊमरैः हतारॊहा वयदृश्यन्त विशृङ्गा इव पर्वताः 37 के चित करॊधसमाविष्टा मदान्धा निरवग्रहाः रथान हयान पदातांश च ममृदुः शतशॊ रणे 38 तथा हया हयारॊहैस ताडिताः परासतॊमरैः तेन तेनाभ्यवर्तन्त कुर्वन्तॊ वयाकुला दिशः 39 रथिनॊ रथिभिः सार्धं कुलपुत्रास तनुत्यजः परां शक्तिं समास्थाय चक्रुः कर्माण्य अभीतवत 40 सवयंवर इवामर्दे परजह्रुर इतरेतरम परार्थयानां यशॊ राजन सवर्गं वा युद्धशालिनः 41 तस्मिंस तथा वर्तमाने संग्रामे लॊमहर्षणे धार्तराष्ट्रं महत सैन्यं परायशॊ विमुखीकृतम |
1
[s] vimukhīkṛtya tān sarvāṃs tāvakān yudhi rākṣasaḥ jighāṃsur bharataśreṣṭha duryodhanam upādravat 2 tam āpatantaṃ saṃprekṣya rājānaṃ prati vegitam abhyadhāvaj jighāṃsantas tāvakā yuddhadurmadāḥ 3 tālamātrāṇi cāpāni vikarṣanto mahābalāḥ tam ekam abhyadhāvanta nadantaḥ siṃhasaṃghavat 4 athainaṃ śaravarṣeṇa samantāt paryavārayan parvataṃ vāridhārābhiḥ śaradīva balāhakāḥ 5 sa gāḍhaviddho vyathitas tottrārdita iva dvipaḥ utpapāta tadākāśaṃ samantād vainateyavat 6 vyanadat sumahānādaṃ jīmūta iva śāradaḥ diśaḥ khaṃ pradiśaś caiva nādayan bhairavasvanaḥ 7 rākṣasasya tu taṃ śabdaṃ śrutvā rājā yudhiṣṭhiraḥ uvāca bharataśreṣṭho bhīmasenam idaṃ vacaḥ 8 yudhyate rākṣaso nūnaṃ dhārtarāṣṭrair mahārathaiḥ yathāsya śrūyate śabdo nadato bhairavaṃ svanam atibhāraṃ ca paśyāmi tatra tāta samāhitam 9 pitāmahaś ca saṃkruddhaḥ pāñcālān hantum udyataḥ teṣāṃ ca rakṣaṇārthāya yudhyate phalgunaḥ paraiḥ 10 etac chrutvā mahābāho kāryadvayam upasthitam gaccha rakṣasva haiḍimbaṃ saṃśayaṃ paramaṃ gatam 11 bhrātur vacanam ājñāya tvaramāṇo vṛkodaraḥ prayayau siṃhanādena trāsayan sarvapārthivān vegena mahatā rājan parvakāle yathodadhiḥ 12 tam anvayāt satyaghṛtiḥ saucittir yuddhadurmadaḥ śreṇimān vasu dānaś ca putraḥ kāśyasya cābhibhūḥ 13 abhimanyumukhāś caiva draupadeyā mahārathāḥ kṣatradevaś ca vikrāntaḥ kṣatradharmā tathaiva ca 14 anūpādhipatiś caiva nīlaḥ svabalam āsthitaḥ mahatā rathavaṃśena haiḍimbaṃ paryavārayan 15 kuñjaraiś ca sadāmattaiḥ ṣaṭ sahasraiḥ prahāribhiḥ abhyarakṣanta sahitā rākṣasendraṃ ghaṭotkacam 16 siṃhanādena mahatā nemighoṣeṇa caiva hi khuraśabdaninādaiś ca kampayanto vasuṃdharām 17 temām āpatatāṃ śrutvā śabdaṃ taṃ tāvakaṃ balam bhīmasena bhayodvignaṃ vivarṇavadanaṃ tathā parivṛttaṃ mahārāja parityajya ghaṭotkacam 18 tataḥ pravavṛte yuddhaṃ tatra tatra mahātmanām tāvakānāṃ pareṣāṃ ca saṃgrāmeṣv anivartinām 19 nānārūpāṇi śastrāṇi visṛjanto mahārathāḥ anyonyam abhidhāvantaḥ saṃprahāraṃ pracakrire vyatiṣaktaṃ mahāraudraṃ yuddhaṃ bhīru bhayāvaham 20 hayā gajaiḥ samājagmuḥ pādātā rathibhiḥ saha anyonyaṃ samare rājan prārthayānā mahad yaśaḥ 21 sahasā cābhavat tīvraṃ saṃnipātān mahad rajaḥ rathāśvajaga pattīnāṃ padanemi samuddhatam 22 dhūmrāruṇaṃ rajas tīvraṃ raṇabhūmiṃ samāvṛṇot naiva sve na pare rājan samajānan parasparam 23 pitā putraṃ na jānīte putro vā pitaraṃ tathā nirmaryāde tathā bhūte vaiśase lomaharṣaṇe 24 śastrāṇāṃ bharataśreṣṭha manuṣyāṇāṃ ca garjatām sumahān abhavac chabdo vaṃśānām iva dahyatām 25 gajavājimanuṣyāṇāṃ śoṇitāntra taraṅgiṇī prāvartata nadī tatra keśaśaivalaśādvalā 26 narāṇāṃ caiva kāyebhyaḥ śirasāṃ patatāṃ raṇe śuśruve sumahāñ śabdaḥ patatām aśmanām iva 27 viśiraskair manuṣyaiś ca chinnagātraiś ca vāraṇaiḥ aśvaiḥ saṃbhinnadehaiś ca saṃkīrṇābhūd vasuṃdharā 28 nānāvidhāni śastrāṇi visṛjanto mahārathāḥ anyonyam abhidhāvantaḥ saṃprahāraṃ pracakrire 29 hayā hayān samāsādya preṣitā hayasādibhiḥ samāhatya raṇe 'nyonyaṃ nipetur gatajīvitāḥ 30 narā narān samāsādya krodharaktekṣaṇā bhṛśam urāṃsy urobhir anyonyaṃ samāśliṣya nijaghnire 31 preṣitāś ca mahāmātrair vāraṇāḥ paravāraṇāḥ abhighnanti viṣāṇāgrair vāraṇān eva saṃyuge 32 te jātarudhirāpīḍāḥ patākābhir alaṃkṛtāḥ saṃsaktāḥ pratyadṛśyanta meghā iva sa vidyutaḥ 33 ke cid bhinnā viṣāṇāgrair bhinnakumbhāś ca tomaraiḥ vinadanto 'bhyadhāvanta garjanto jaladā iva 34 kecid dhastair dvidhā chinnaiś chinnagātrās tathāpare nipetus tumule tasmiṃś chinnapakṣā ivādrayaḥ 35 pārśvais tu dāritair anye vāraṇair varavāraṇāḥ mumucuḥ śoṇitaṃ bhūri dhātūn iva mahīdharāḥ 36 nārācābhihatās tv anye tathā viddhāś ca tomaraiḥ hatārohā vyadṛśyanta viśṛṅgā iva parvatāḥ 37 ke cit krodhasamāviṣṭā madāndhā niravagrahāḥ rathān hayān padātāṃś ca mamṛduḥ śataśo raṇe 38 tathā hayā hayārohais tāḍitāḥ prāsatomaraiḥ tena tenābhyavartanta kurvanto vyākulā diśaḥ 39 rathino rathibhiḥ sārdhaṃ kulaputrās tanutyajaḥ parāṃ śaktiṃ samāsthāya cakruḥ karmāṇy abhītavat 40 svayaṃvara ivāmarde prajahrur itaretaram prārthayānāṃ yaśo rājan svargaṃ vā yuddhaśālinaḥ 41 tasmiṃs tathā vartamāne saṃgrāme lomaharṣaṇe dhārtarāṣṭraṃ mahat sainyaṃ prāyaśo vimukhīkṛtam |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 6
Chapter 90
|
1
[स] सवसैन्यं निहतं दृष्ट्वा राजा दुर्यॊधनः सवयम अभ्यधावत संक्रुद्धॊ भीमसेनम अरिंदमम 2 परगृह्य सुमहच चापम इन्द्राशनिसमस्वनम महता शरवर्षेण पाण्डवं समवाकिरत 3 अर्धचन्द्रं च संधाय सुतीक्ष्णं लॊमवाहिनम भीमसेनस्य चिच्छेद चापं करॊधसमन्वितः 4 तदन्तरं च संप्रेक्ष्य तवरमाणॊ महारथः संदधे निशितं बाणं गिरीणाम अपि दारणम तेनॊरसि महाबाहुर भीमसेनम अताडयत 5 स गाढविद्धॊ वयथितः सृक्किणी परिसंलिहन समाललम्बे तेजस्वी धवजं हेमपरिष्कृतम 6 तथा विमनसं दृष्ट्वा भीमसेनं घटॊत्कचः करॊधेनाभिप्रजज्वाल दिधक्षन्न इव पावकः 7 अभिमन्युमुखाश चैव पाण्डवानां महारथाः समभ्यधावन करॊशन्तॊ राजानं जातसंभ्रमाः 8 संप्रेक्ष्य तान आपततः संक्रुद्धाञ जातसंभ्रमान भारद्वाजॊ ऽबरवीद वाक्यं तावकानां महारथान 9 कषिप्रं गच्छत भद्रं वॊ राजानं परिरक्षत संशयं परमं पराप्तं मज्जन्तं वयसनार्णवे 10 एते करुद्धा महेष्वासाः पाण्डवानां महारथाः भीमसेनं पुरस्कृत्य दुर्यॊधनम उपद्रुताः 11 नानाविधानि शस्त्राणि विसृजन्तॊ जये रताः नदन्तॊ भैरवान नादांस तरासयन्तश च भूम इमाम 12 तद आचार्य वचः शरुत्वा सॊमदत्त पुरॊगमाः तावकाः समवर्तन्त पाण्डवानाम अनीकिनीम 13 कृपॊ भूरि शवराः शल्यॊ दरॊणपुत्रॊ विविंशतिः चित्रसेनॊ विकर्णश च सैन्धवॊ ऽथ बृहद्बलः आवन्त्यौ च महेष्वासौ कौरवं पर्यवारयन 14 ते विंशतिपदं गत्वा संप्रहारं परचक्रिरे पाण्डवा धार्तराष्ट्राश च परस्परजिघांसवः 15 एवम उक्त्वा महाबाहुर महद विस्फार्य कार्मुकम भारद्बाजस ततॊ भीमं षड्विंशत्या समार्पयत 16 भूयश चैनं महाबाहुः शरैः शीघ्रम अवाकिरत पर्वतं वारिधाराभिः शरदीव बलाहकः 17 तं पत्यविध्यद दशभिर भीमसेनः शिलीमुखैः तवरमाणॊ महेष्वासः सव्ये पार्श्वे महाबलः 18 स गाढविद्धॊ वयथितॊ वयॊवृद्धश च भारत परनष्टसंज्ञः सहसा रथॊपस्थ उपाविशत 19 गुरुं परव्यथितं दृष्ट्वा राजा दुर्यॊधनः सवयम दरौणायनिश च संक्रुद्धौ भीमसेनम अभिद्रुतौ 20 ताव आपतन्तौ संप्रेक्ष्य कालान्तकयमॊपमौ भीमसेनॊ महाबाहुर गदाम आदाय स तवरः 21 अवप्लुत्य रथात तूर्णं तस्थौ गिरिर इवाचलः समुद्यम्य गदां गुर्वीं यमदण्डॊपमां रणे 22 तद उद्यतगदं दृष्ट्वा कैलासम इव शृङ्गिणम कौरवॊ दरॊणपुत्रश च सहिताव अभ्यधावताम 23 ताव आपतन्तौ सहितौ तवरितौ बलिनां वरौ अभ्यधावत वेगेन तवरमाणॊ वृकॊदरः 24 तम आपतन्तं संप्रेक्ष्य संक्रुद्धं भीमदर्शनम समभ्यधावंस तवरिताः कौरवाणां महारथाः 25 भारद्वाज मुखाः सर्वे भीमसेनजिघांसया नानाविधानि शस्त्राणि भीमस्यॊरस्य अपातयन सहिताः पाण्डवं सर्वे पीडयन्तः समन्ततः 26 तं दृष्ट्वा संशयं पराप्तं पीड्यमानं महारथम अभिमन्युप्रभृतयः पाण्डवानां महारथाः अभ्यधावन परीप्सन्तः पराणांस तयक्त्वा सुदुस्त्यजान 27 अनूपाधिपतिः शूरॊ भीमस्य दयितः सखा नीलॊ नीलाम्बुदप्रख्यः संक्रुद्धॊ दरौणिम अभ्ययात सपर्धते हि महेष्वासॊ नित्यं दरॊणसुतेन यः 28 स विस्फार्य महच चापं दरौणिं विव्याध पत्रिणा यथा शक्रॊ महाराज पुरा विव्याध दानवम 29 विप्रचित्तिं दुराधर्षं देवतानां भयं ककम येन लॊकत्रयं करॊधात तरासितं सवेन तेजसा 30 तथा नीलेन निर्भिन्नः सुमुखेन पतत्रिणा संजातरुधिरॊत्पीडॊ दरौणिः करॊधसमन्वितः 31 स विस्फार्य धनुश चित्रम इन्द्राशनिसमस्वनम दध्रे नीलविनाशाय मतिं मतिमतां वरः 32 ततः संधाय विमलान भल्लान कर्मारपायितान जघान चतुरॊ वाहान पातयाम आस च धवजम 33 सप्तमेन च भल्लेन नीलं विव्याध वक्षसि स गाढविद्धॊ वयथितॊ रथॊपस्थ उपाविशत 34 मॊहितं वीक्ष्य राजानं नीलम अभ्रचयॊपमम घटॊत्कचॊ ऽपि संक्रुद्धॊ भरातृभिः परिवारितः 35 अभिदुद्राव वेगेन दरौणिम आहवशॊभिनम तथेतरे अभ्यधावन राक्षसॊ युद्धदुर्मदाः 36 तम आपतन्तं संप्रेक्ष्य राक्षसं घॊरदर्शनम अभ्यधावत तेजस्वी भारद्वाजात्मजस तवरन 37 निजघान च संक्रुद्धॊ राक्षसान भीमदर्शनान यॊ ऽभवन्न अग्रतः करुद्धा राक्षसस्य पुरःसराः 38 विमुखांश चैव तान दृष्ट्वा दरौणिचापच्युतैः शरैः अक्रुध्यत महाकायॊ भैमसेनिर घटॊत्कचः 39 परादुश्चक्रे महामायां घॊररूपां सुदारुणाम मॊहयन समरे दरौणिं मायावी राक्षसाधिपः 40 ततस ते तावकाः सर्वे मायया विमुखीकृताः अन्यॊन्यं समपश्यन्त निकृत्तान मेदिनी तले विचेष्टमानान कृपणाञ शॊणितेन समुक्षितान 41 दरॊणं दुर्यॊधनं शल्यम अश्वत्थामानम एव च परायशश च महेष्वासा ये परधानाश च कौरवाः 42 विध्वस्ता रथिनः सर्वे गजाश च विनिपातिताः हयाश च सहयारॊहा विनिकृत्ताः सहस्रशः 43 तद दृष्ट्वा तावकं सैन्यं विद्रुतं शिबिरं परति मम पराक्रॊशतॊ राजंस तथा देवव्रतस्य च 44 युध्यध्वं मा पलायध्वं मायैषा राक्षसी रणे घटॊत्कच परयुक्तेति नातिष्ठन्त विमॊहिताः नैव ते शरद्दधुर भीता वदतॊर आवयॊर वचः 45 तांश च परद्रवतॊ दृष्ट्वा जयं पराप्तांश च पाण्डवाः घटॊत्कचेन सहिताः सिंहनादान परचक्रिरे शङ्खदुन्दुभिघॊषाश च समन्तात सस्वनुर भृशम 46 एवं तव बलं सर्वं हैडिम्बेन दुरात्मना सूर्यास्तमय वेलायां परभग्नं विद्रुतं दिशः |
1
[s] svasainyaṃ nihataṃ dṛṣṭvā rājā duryodhanaḥ svayam abhyadhāvata saṃkruddho bhīmasenam ariṃdamam 2 pragṛhya sumahac cāpam indrāśanisamasvanam mahatā śaravarṣeṇa pāṇḍavaṃ samavākirat 3 ardhacandraṃ ca saṃdhāya sutīkṣṇaṃ lomavāhinam bhīmasenasya ciccheda cāpaṃ krodhasamanvitaḥ 4 tadantaraṃ ca saṃprekṣya tvaramāṇo mahārathaḥ saṃdadhe niśitaṃ bāṇaṃ girīṇām api dāraṇam tenorasi mahābāhur bhīmasenam atāḍayat 5 sa gāḍhaviddho vyathitaḥ sṛkkiṇī parisaṃlihan samālalambe tejasvī dhvajaṃ hemapariṣkṛtam 6 tathā vimanasaṃ dṛṣṭvā bhīmasenaṃ ghaṭotkacaḥ krodhenābhiprajajvāla didhakṣann iva pāvakaḥ 7 abhimanyumukhāś caiva pāṇḍavānāṃ mahārathāḥ samabhyadhāvan krośanto rājānaṃ jātasaṃbhramāḥ 8 saṃprekṣya tān āpatataḥ saṃkruddhāñ jātasaṃbhramān bhāradvājo 'bravīd vākyaṃ tāvakānāṃ mahārathān 9 kṣipraṃ gacchata bhadraṃ vo rājānaṃ parirakṣata saṃśayaṃ paramaṃ prāptaṃ majjantaṃ vyasanārṇave 10 ete kruddhā maheṣvāsāḥ pāṇḍavānāṃ mahārathāḥ bhīmasenaṃ puraskṛtya duryodhanam upadrutāḥ 11 nānāvidhāni śastrāṇi visṛjanto jaye ratāḥ nadanto bhairavān nādāṃs trāsayantaś ca bhūm imām 12 tad ācārya vacaḥ śrutvā somadatta purogamāḥ tāvakāḥ samavartanta pāṇḍavānām anīkinīm 13 kṛpo bhūri śvarāḥ śalyo droṇaputro viviṃśatiḥ citraseno vikarṇaś ca saindhavo 'tha bṛhadbalaḥ āvantyau ca maheṣvāsau kauravaṃ paryavārayan 14 te viṃśatipadaṃ gatvā saṃprahāraṃ pracakrire pāṇḍavā dhārtarāṣṭrāś ca parasparajighāṃsavaḥ 15 evam uktvā mahābāhur mahad visphārya kārmukam bhāradbājas tato bhīmaṃ ṣaḍviṃśatyā samārpayat 16 bhūyaś cainaṃ mahābāhuḥ śaraiḥ śīghram avākirat parvataṃ vāridhārābhiḥ śaradīva balāhakaḥ 17 taṃ patyavidhyad daśabhir bhīmasenaḥ śilīmukhaiḥ tvaramāṇo maheṣvāsaḥ savye pārśve mahābalaḥ 18 sa gāḍhaviddho vyathito vayovṛddhaś ca bhārata pranaṣṭasaṃjñaḥ sahasā rathopastha upāviśat 19 guruṃ pravyathitaṃ dṛṣṭvā rājā duryodhanaḥ svayam drauṇāyaniś ca saṃkruddhau bhīmasenam abhidrutau 20 tāv āpatantau saṃprekṣya kālāntakayamopamau bhīmaseno mahābāhur gadām ādāya sa tvaraḥ 21 avaplutya rathāt tūrṇaṃ tasthau girir ivācalaḥ samudyamya gadāṃ gurvīṃ yamadaṇḍopamāṃ raṇe 22 tad udyatagadaṃ dṛṣṭvā kailāsam iva śṛṅgiṇam kauravo droṇaputraś ca sahitāv abhyadhāvatām 23 tāv āpatantau sahitau tvaritau balināṃ varau abhyadhāvata vegena tvaramāṇo vṛkodaraḥ 24 tam āpatantaṃ saṃprekṣya saṃkruddhaṃ bhīmadarśanam samabhyadhāvaṃs tvaritāḥ kauravāṇāṃ mahārathāḥ 25 bhāradvāja mukhāḥ sarve bhīmasenajighāṃsayā nānāvidhāni śastrāṇi bhīmasyorasy apātayan sahitāḥ pāṇḍavaṃ sarve pīḍayantaḥ samantataḥ 26 taṃ dṛṣṭvā saṃśayaṃ prāptaṃ pīḍyamānaṃ mahāratham abhimanyuprabhṛtayaḥ pāṇḍavānāṃ mahārathāḥ abhyadhāvan parīpsantaḥ prāṇāṃs tyaktvā sudustyajān 27 anūpādhipatiḥ śūro bhīmasya dayitaḥ sakhā nīlo nīlāmbudaprakhyaḥ saṃkruddho drauṇim abhyayāt spardhate hi maheṣvāso nityaṃ droṇasutena yaḥ 28 sa visphārya mahac cāpaṃ drauṇiṃ vivyādha patriṇā yathā śakro mahārāja purā vivyādha dānavam 29 vipracittiṃ durādharṣaṃ devatānāṃ bhayaṃ kakam yena lokatrayaṃ krodhāt trāsitaṃ svena tejasā 30 tathā nīlena nirbhinnaḥ sumukhena patatriṇā saṃjātarudhirotpīḍo drauṇiḥ krodhasamanvitaḥ 31 sa visphārya dhanuś citram indrāśanisamasvanam dadhre nīlavināśāya matiṃ matimatāṃ varaḥ 32 tataḥ saṃdhāya vimalān bhallān karmārapāyitān jaghāna caturo vāhān pātayām āsa ca dhvajam 33 saptamena ca bhallena nīlaṃ vivyādha vakṣasi sa gāḍhaviddho vyathito rathopastha upāviśat 34 mohitaṃ vīkṣya rājānaṃ nīlam abhracayopamam ghaṭotkaco 'pi saṃkruddho bhrātṛbhiḥ parivāritaḥ 35 abhidudrāva vegena drauṇim āhavaśobhinam tathetare abhyadhāvan rākṣaso yuddhadurmadāḥ 36 tam āpatantaṃ saṃprekṣya rākṣasaṃ ghoradarśanam abhyadhāvata tejasvī bhāradvājātmajas tvaran 37 nijaghāna ca saṃkruddho rākṣasān bhīmadarśanān yo 'bhavann agrataḥ kruddhā rākṣasasya puraḥsarāḥ 38 vimukhāṃś caiva tān dṛṣṭvā drauṇicāpacyutaiḥ śaraiḥ akrudhyata mahākāyo bhaimasenir ghaṭotkacaḥ 39 prāduścakre mahāmāyāṃ ghorarūpāṃ sudāruṇām mohayan samare drauṇiṃ māyāvī rākṣasādhipaḥ 40 tatas te tāvakāḥ sarve māyayā vimukhīkṛtāḥ anyonyaṃ samapaśyanta nikṛttān medinī tale viceṣṭamānān kṛpaṇāñ śoṇitena samukṣitān 41 droṇaṃ duryodhanaṃ śalyam aśvatthāmānam eva ca prāyaśaś ca maheṣvāsā ye pradhānāś ca kauravāḥ 42 vidhvastā rathinaḥ sarve gajāś ca vinipātitāḥ hayāś ca sahayārohā vinikṛttāḥ sahasraśaḥ 43 tad dṛṣṭvā tāvakaṃ sainyaṃ vidrutaṃ śibiraṃ prati mama prākrośato rājaṃs tathā devavratasya ca 44 yudhyadhvaṃ mā palāyadhvaṃ māyaiṣā rākṣasī raṇe ghaṭotkaca prayukteti nātiṣṭhanta vimohitāḥ naiva te śraddadhur bhītā vadator āvayor vacaḥ 45 tāṃś ca pradravato dṛṣṭvā jayaṃ prāptāṃś ca pāṇḍavāḥ ghaṭotkacena sahitāḥ siṃhanādān pracakrire śaṅkhadundubhighoṣāś ca samantāt sasvanur bhṛśam 46 evaṃ tava balaṃ sarvaṃ haiḍimbena durātmanā sūryāstamaya velāyāṃ prabhagnaṃ vidrutaṃ diśaḥ |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 6
Chapter 91
|
1
[स] तस्मिन महति संक्रन्दे राजा दुर्यॊधनस तदा गाङ्गेयम उपसंगम्य विनयेनाभिवाद्य च 2 तस्य सर्वं यथावृत्तम आख्यातुम उपचक्रमे घटॊत्कचस्य विजयम आत्मनश च पराजयम 3 अक्थयाम आस दुर्धर्षॊ विनिःश्वस्य पुनः पुनः अब्रवीच च तदा राजन भीष्मं कुरुपितामहम 4 भवन्तं समुपाश्रित्य वासुदेवं यथा परैः पाण्डवैर विग्रहॊ घॊरः समारब्धॊ मया परभॊ 5 एकादश समाख्याता अक्षौहिण्यश च या मम निदेशे तव तिष्ठन्ति मया सार्धं परंतप 6 सॊ ऽहं भरतशार्दूल भीमसेनपुरॊगमैः घटॊत्कचं समाश्रित्य पाण्डवैर युधि निर्जितः 7 तन मे दहति गात्राणि शुष्कवृक्षम इवानलः तद इच्छामि महाभाग तवत्प्रसादात परंतप 8 राक्षसापसदं हन्तुं सवयम एव पितामह तवां समाश्रित्य दुर्धर्षं तन मे कर्तुं तवम अर्हसि 9 एतच छरुत्वा तु वचनं राज्ञॊ भरतसत्तम दुर्यॊधनम इदं वाक्यं भीष्मः शांतनवॊ ऽबरवीत 10 शृणु राजन मम वचॊ यत तवा वक्ष्यामि कौरव यथा तवया महाराज वर्तितव्यं परंतप 11 आत्मा रक्ष्यॊ रणे तातः सर्वावस्थास्व अरिंदमम धर्मराजेन संग्रामस तवया कार्यः सदानघ 12 अर्जुनेन यमाभ्यां वा भीमसेनेन वा पुनः राजधर्मं पुरस्कृत्य राजा राजानम ऋच्छति 13 अहं दरॊणः कृपॊ दरौणिः कृतवर्मा च सात्वतः शल्यश च सौमदत्तिश च विकर्णश च महारथः 14 तव च भरातरः शूरा दुःशासन पुरॊगमाः तवदर्थं परतियॊत्स्यामॊ राक्षसं तं महाबलम 15 तस्मिन रौद्रे राक्षसेन्द्रे यदि ते हृच्छयॊ महान अयं वा गच्छतु रणे तस्य युद्धाय दुर्मतेः भगदत्तॊ महीपालः पुरंदरसमॊ युधि 16 एतावद उक्त्वा राजानं भगदत्तम अथाब्रवीत समक्षं पार्थिवेन्द्रस्य वाक्यं वाक्यविशारदः 17 गच्छ शीघ्रं महाराज हैडिम्बं युद्धदुर्मदम वारयस्व रणे यत्तॊ मिषतां सर्वधन्विनाम राक्षसं करूरकर्माणं यथेन्द्रस तारकं पुरा 18 तव दिव्यानि चास्त्राणि विक्रमश च परंतप समागमश च बहुभिः पुराभूद असुरैः सह 19 तवं तस्य राजशार्दूल परतियॊद्धा महाहवे सवबलेन वृतॊ राजञ जहि राक्षसपुंगवम 20 एतच छरुत्वा तु वचनं भीष्मस्य पृतना पतेः परययौ सिंहनादेन परान अभिमुखॊ दरुतम 21 तम आद्रवन्तं संप्रेक्ष्य गर्जन्तम इव तॊयदम अभ्यवर्तन्त संक्रुद्धाः पाण्डवानां महारथाः 22 भिमसेनॊ ऽभिमन्युश च राक्षसश च घटॊत्कचः दरौपदेयाः सत्यधृतिः कषत्रदेवश च मारिष 23 चेदिपॊ वसु दानश च दशार्णाधिपतिस तथा सुप्रतीकेन तांश चापि भगदत्तॊ ऽपय उपाद्रवत 24 ततः समभवद युद्धं घॊररूपं भयानकम पाण्डूनां भगदत्तेन यम राष्ट्रविवर्धनम 25 परमुक्ता रथिभिर बाणा भीमवेगाः सुतेजनाः ते निपेतुर महाराज नागेषु च रथेषु च 26 परभिन्नाश च महानागा विनीता हस्तिसादिभिः परस्परं समासाद्य संनिपेतुर अभीतवत 27 मदान्धा रॊषसंरब्धा विषाणाग्रैर महाहवे विभिदुर दन्तमुसलैः समासाद्य परस्परम 28 हयाश च चामरापीडाः परासपाणिभिर आस्थिताः चॊदिताः सादिभिः कषिप्रं निपेतुर इतरेतरम 29 पादाताश च पदात्यॊघैस ताडिताः शक्तितॊमरैः नयपतन्त तदा भूमौ शतशॊ ऽथ सहस्रशः 30 रथिनश च तथा राजन कर्णिनालीकसायकैः निहत्य समरे वीरान सिंहनादान विनेदिरे 31 तस्मिंस तथा वर्तमाने संग्रामे लॊमहर्षणे भगदत्तॊ महेष्वासॊ भीमसेनम अथाद्रवत 32 कुञ्जरेण परभिन्नेन सप्तधा सरवता मदम पर्वतेन यथा तॊयं सरवमाणेन सर्वतः 33 किरञ शरसहस्राणि सुप्रतीक शिरॊ गतः ऐरावतस्थॊ मघवान वारिधारा इवानघ 34 स भीमं शरधाराभिस ताडयाम आस पार्थिवः पर्वतं वारिधाराभिः परावृषीव बलाहकः 35 भीमसेनस तु संक्रुद्धः पादरक्षान परःशतान निजघान महेष्वासः संक्रुद्धः शरवृष्टिभिः 36 तान दृष्ट्वा निहतान करुद्धॊ भगदत्तः परतापवान चॊदयाम आस नागेन्द्रं भीमसेनरथं परति 37 स नागः परेषितस तेन बाणॊ जया चॊदितॊ यथा अभ्यधावत वेगेन भीमसेनम अरिंदमम 38 तम आपतन्तं संक्रेप्ष्य पाण्डवानां महारथाः अभ्यवर्तन्त वेगेन भीमसेनपुरॊगमाः 39 केकयाश चाभिमन्युश च दरौपदेयाश च सर्वशः दशार्णाधिपतिः शूरः कषत्रदेवश च मारिष चेदिपश चित्रकेतुश च संक्रुद्धाः सर्व एव ते 40 उत्तमास्त्राणि दिव्यानि दर्शयन्तॊ महाबलाः तम एकं कुञ्जरं करुद्धाः समन्तात पर्यवारयन 41 स विद्धॊ बहुभिर बाणैर वयरॊचत महाद्विपः संजातरुधिरॊत्पीडॊ धातुचित्र इवाद्रिराट 42 दशार्णाधिपतिश चापि गजं भूमिधरॊपमम समास्थितॊ ऽभिदुद्राव भगदत्तस्य वारणम 43 तम आपतन्तं समरे गजं गजपतिः स च दधार सुप्रतीकॊ ऽपि वेलेव मकरालयम 44 वारितं परेक्ष्य नागेन्द्रं दशार्णस्य महात्मनः साधु साध्व इति सैन्यानि पाण्डवेयान्य अपूजयन 45 ततः पराग यॊतिषः करुद्धस तॊमरान वै चतुर्दश पराहिणॊत तस्य नागस्य परमुखे नृपसत्तम 46 तस्य वर्म मुखत्राणं शातकुम्भपरिष्कृतम विदार्य पराविशन कषिप्रं वल्मीकम इव पन्नगाः 47 स गाढविद्धॊ वयथितॊ नागॊ भरतसत्तम उपावृत्त मदः कषिप्रं स नयवर्तत वेगतः 48 परदुद्राव च वेगेन परणदन भैरवं सवनम स मर्दमानः सवबलं वायुर वृक्षान इवौजसा 49 तस्मिन पराजिते नागे पाण्डवानां महारथाः सिंहनादं विनद्यॊच्चैर युद्धायैवॊपतस्थिरे 50 ततॊ भीमं पुरस्कृत्य भगदत्तम उपाद्रवन किरन्तॊ विविधान बाणाञ शस्त्राणि विविधानि च 51 तेषाम आपततां राजन संक्रुद्धानाम अमर्षिणाम शरुत्वा स निनदं घॊरम अमर्षाद गतसाध्वसः भगदत्तॊ महेष्वासः सवनागं परत्यचॊदयत 52 अङ्कुशाङ्गुष्ठ नुदितः स गजप्रवरॊ युधि तस्मिन कषणे समभवत संवर्तक इवानलः 53 रथसंघांस तथा नागान हयांश च सह सादिभिः पादातांश च सुसंक्रुद्धः शतशॊ ऽथ सहस्रशः अमृद्नात समरे राजन संप्रधावंस ततस ततः 54 तेन संलॊड्यमानं तु पाण्डूनां तद वलं महत संचुकॊप महाराज चर्मेवाग्नौ समाहितम 55 भग्नं तु सवबलं दृष्ट्वा भगदत्तेन धीमता घटॊत्कचॊ ऽथ संक्रुद्धॊ भगदत्तम उपाद्रवत 56 विकटः पुरुषॊ राजन दीप्तास्यॊ दीप्तलॊचनः रूपं विभीषणं कृत्वा रॊषेण परज्वलन्न इव 57 जग्राह विपुलं शूलं गिरीणाम अपि दारुणम नागं जिघांसुः सहसा चिक्षेप च महाबलः सविष्फुलिङ्ग जवालाभिः समन्तात परिवेष्टितम 58 तम आपतन्तं सहसा दृष्ट्वा जवालाकुलं रणे चिक्षेप रुचिरं तीक्ष्णम अर्धचन्द्रं स पार्थिवः चिच्छेद सुमहच छूलं तेन बाणेन वेगवत 59 निपपात दविधा छिन्नं शूलं हेमपरिष्कृतम महाशनिर यथा भरष्टा शक्र मुक्ता नभॊगता 60 शूलं निपतितं दृष्ट्वा दविधाकृत्तं स पार्थिवः रुक्मदण्डां महाशक्तिं जग्राहाग्निशिखॊपमाम चिक्षेप तां राक्षसस्य तिष्ठ तिष्ठेति चाब्रवीत 61 ताम आपतन्तीं संप्रेक्ष्य वियत्स्थाम अशनीम इव उत्पत्य राक्षसत तूर्णं जग्राह च ननाद च 62 बभञ्ज चैनां तवरितॊ जानुन्य आरॊप्य भारत पश्यतः पार्थिवेन्द्रस्य तद अद्भुतम इवाभवत 63 तद अवेक्ष्य कृतं कर्म राक्षसेन बलीयसा दिवि देवाः स गन्धर्वा मुनयश चापि विस्मिताः 64 पाण्डवाश च महेष्वासा भीमसेनपुरॊगमाः साधु साध्व इति नादेन पृथिवीम अनुनादयन 65 तं तु शरुत्वा महानादं परहृष्टानां महात्मनाम नामृष्यत महेष्वासॊ भगदत्तः परतापवान 66 स विस्फार्य महच चापम इन्द्राशनिसमस्वनम अभिदुद्राव वेगेन पाण्डवानां महारथान विसृजन विमलांस तीक्ष्णान नाराचाञ जवलनप्रभान 67 भीमम एकेन विव्याध राक्षसं नवभिः शरैः अभिमन्युं तरिभिश चैव केकयान पञ्चभिस तथा 68 पूर्णायतविसृष्टेन सवर्णपुङ्खेन पत्रिणा बिभेद दक्षिणं बाहुं कषत्रदेवस्य चाहवे पपात सहसा तस्य स शरं धनुर उत्तमम 69 दरौपदेयांस ततः पञ्च पञ्चभिः समताडयत भीमसेनस्य च करॊधान निजघान तुरंगमान 70 धवजं केसरिणं चास्य चिच्छेद विशिखैस तरिभिः निर्बिभेद तरिभिश चान्यैः सारैथिं चास्य पत्रिभिः 71 स गाढविद्धॊ वयथितॊ रथॊपस्थ उपाविशत विशॊकॊ भरतश्रेष्ठ भगदत्तेन संयुगे 72 ततॊ भीमॊ महाराज विरथॊ रथिनां वरः गदां परगृह्य वेगेन परचस्कन्द महारथात 73 तम उद्यतगदं दृष्ट्वा स शृङ्गम इव पर्वतम तावकानां भयं घॊरं समपद्यत भारत 74 एतस्मिन्न एव काले तु पाण्डवः कृष्णसारथिः आजगाम महाराज निघ्नञ शत्रून सहस्रशः 75 यत्र तौ पुरुषव्याघ्रौ पिता पुत्रौ परंतपौ पराग्ज्यॊतिषेण संसक्तौ भीमसेन घटॊत्कचौ 76 दृष्ट्वा तु पाण्डवॊ राजन युध्यमानान महारथान तवरितॊ भरतश्रेष्ठ तत्रायाद विकिरञ शरान 77 ततॊ दुर्यॊधनॊ राजा तवरमाणॊ महारथः सेनाम अचॊदयत कषिप्रं रथनागाश्वसंकुलाम 78 ताम आपतन्तीं सहसा कौरवाणां महाचमूम अभिदुद्राव वेगेन पाण्डवः शवेतवाहनः 79 भगदत्तॊ ऽपि समरे तेन नागेन भारत विमृद्न पाण्डव बलं युधिष्ठिरम उपाद्रवत 80 तदासीत तुमुलं युद्धं भगदत्तस्य मारिष पाञ्चालैः सृञ्जयैश चैव केकयैश चॊद्यतायुधैः 81 भीमसेनॊ ऽपि समरे ताव उभौ केशवार्जुनौ आश्रावयद यथावृत्तम इरावद वधम उत्तमम |
1
[s] tasmin mahati saṃkrande rājā duryodhanas tadā gāṅgeyam upasaṃgamya vinayenābhivādya ca 2 tasya sarvaṃ yathāvṛttam ākhyātum upacakrame ghaṭotkacasya vijayam ātmanaś ca parājayam 3 akthayām āsa durdharṣo viniḥśvasya punaḥ punaḥ abravīc ca tadā rājan bhīṣmaṃ kurupitāmaham 4 bhavantaṃ samupāśritya vāsudevaṃ yathā paraiḥ pāṇḍavair vigraho ghoraḥ samārabdho mayā prabho 5 ekādaśa samākhyātā akṣauhiṇyaś ca yā mama nideśe tava tiṣṭhanti mayā sārdhaṃ paraṃtapa 6 so 'haṃ bharataśārdūla bhīmasenapurogamaiḥ ghaṭotkacaṃ samāśritya pāṇḍavair yudhi nirjitaḥ 7 tan me dahati gātrāṇi śuṣkavṛkṣam ivānalaḥ tad icchāmi mahābhāga tvatprasādāt paraṃtapa 8 rākṣasāpasadaṃ hantuṃ svayam eva pitāmaha tvāṃ samāśritya durdharṣaṃ tan me kartuṃ tvam arhasi 9 etac chrutvā tu vacanaṃ rājño bharatasattama duryodhanam idaṃ vākyaṃ bhīṣmaḥ śāṃtanavo 'bravīt 10 śṛṇu rājan mama vaco yat tvā vakṣyāmi kaurava yathā tvayā mahārāja vartitavyaṃ paraṃtapa 11 ātmā rakṣyo raṇe tātaḥ sarvāvasthāsv ariṃdamam dharmarājena saṃgrāmas tvayā kāryaḥ sadānagha 12 arjunena yamābhyāṃ vā bhīmasenena vā punaḥ rājadharmaṃ puraskṛtya rājā rājānam ṛcchati 13 ahaṃ droṇaḥ kṛpo drauṇiḥ kṛtavarmā ca sātvataḥ śalyaś ca saumadattiś ca vikarṇaś ca mahārathaḥ 14 tava ca bhrātaraḥ śūrā duḥśāsana purogamāḥ tvadarthaṃ pratiyotsyāmo rākṣasaṃ taṃ mahābalam 15 tasmin raudre rākṣasendre yadi te hṛcchayo mahān ayaṃ vā gacchatu raṇe tasya yuddhāya durmateḥ bhagadatto mahīpālaḥ puraṃdarasamo yudhi 16 etāvad uktvā rājānaṃ bhagadattam athābravīt samakṣaṃ pārthivendrasya vākyaṃ vākyaviśāradaḥ 17 gaccha śīghraṃ mahārāja haiḍimbaṃ yuddhadurmadam vārayasva raṇe yatto miṣatāṃ sarvadhanvinām rākṣasaṃ krūrakarmāṇaṃ yathendras tārakaṃ purā 18 tava divyāni cāstrāṇi vikramaś ca paraṃtapa samāgamaś ca bahubhiḥ purābhūd asuraiḥ saha 19 tvaṃ tasya rājaśārdūla pratiyoddhā mahāhave svabalena vṛto rājañ jahi rākṣasapuṃgavam 20 etac chrutvā tu vacanaṃ bhīṣmasya pṛtanā pateḥ prayayau siṃhanādena parān abhimukho drutam 21 tam ādravantaṃ saṃprekṣya garjantam iva toyadam abhyavartanta saṃkruddhāḥ pāṇḍavānāṃ mahārathāḥ 22 bhimaseno 'bhimanyuś ca rākṣasaś ca ghaṭotkacaḥ draupadeyāḥ satyadhṛtiḥ kṣatradevaś ca māriṣa 23 cedipo vasu dānaś ca daśārṇādhipatis tathā supratīkena tāṃś cāpi bhagadatto 'py upādravat 24 tataḥ samabhavad yuddhaṃ ghorarūpaṃ bhayānakam pāṇḍūnāṃ bhagadattena yama rāṣṭravivardhanam 25 pramuktā rathibhir bāṇā bhīmavegāḥ sutejanāḥ te nipetur mahārāja nāgeṣu ca ratheṣu ca 26 prabhinnāś ca mahānāgā vinītā hastisādibhiḥ parasparaṃ samāsādya saṃnipetur abhītavat 27 madāndhā roṣasaṃrabdhā viṣāṇāgrair mahāhave vibhidur dantamusalaiḥ samāsādya parasparam 28 hayāś ca cāmarāpīḍāḥ prāsapāṇibhir āsthitāḥ coditāḥ sādibhiḥ kṣipraṃ nipetur itaretaram 29 pādātāś ca padātyoghais tāḍitāḥ śaktitomaraiḥ nyapatanta tadā bhūmau śataśo 'tha sahasraśaḥ 30 rathinaś ca tathā rājan karṇinālīkasāyakaiḥ nihatya samare vīrān siṃhanādān vinedire 31 tasmiṃs tathā vartamāne saṃgrāme lomaharṣaṇe bhagadatto maheṣvāso bhīmasenam athādravat 32 kuñjareṇa prabhinnena saptadhā sravatā madam parvatena yathā toyaṃ sravamāṇena sarvataḥ 33 kirañ śarasahasrāṇi supratīka śiro gataḥ airāvatastho maghavān vāridhārā ivānagha 34 sa bhīmaṃ śaradhārābhis tāḍayām āsa pārthivaḥ parvataṃ vāridhārābhiḥ prāvṛṣīva balāhakaḥ 35 bhīmasenas tu saṃkruddhaḥ pādarakṣān paraḥśatān nijaghāna maheṣvāsaḥ saṃkruddhaḥ śaravṛṣṭibhiḥ 36 tān dṛṣṭvā nihatān kruddho bhagadattaḥ pratāpavān codayām āsa nāgendraṃ bhīmasenarathaṃ prati 37 sa nāgaḥ preṣitas tena bāṇo jyā codito yathā abhyadhāvata vegena bhīmasenam ariṃdamam 38 tam āpatantaṃ saṃkrepṣya pāṇḍavānāṃ mahārathāḥ abhyavartanta vegena bhīmasenapurogamāḥ 39 kekayāś cābhimanyuś ca draupadeyāś ca sarvaśaḥ daśārṇādhipatiḥ śūraḥ kṣatradevaś ca māriṣa cedipaś citraketuś ca saṃkruddhāḥ sarva eva te 40 uttamāstrāṇi divyāni darśayanto mahābalāḥ tam ekaṃ kuñjaraṃ kruddhāḥ samantāt paryavārayan 41 sa viddho bahubhir bāṇair vyarocata mahādvipaḥ saṃjātarudhirotpīḍo dhātucitra ivādrirāṭ 42 daśārṇādhipatiś cāpi gajaṃ bhūmidharopamam samāsthito 'bhidudrāva bhagadattasya vāraṇam 43 tam āpatantaṃ samare gajaṃ gajapatiḥ sa ca dadhāra supratīko 'pi veleva makarālayam 44 vāritaṃ prekṣya nāgendraṃ daśārṇasya mahātmanaḥ sādhu sādhv iti sainyāni pāṇḍaveyāny apūjayan 45 tataḥ prāg yotiṣaḥ kruddhas tomarān vai caturdaśa prāhiṇot tasya nāgasya pramukhe nṛpasattama 46 tasya varma mukhatrāṇaṃ śātakumbhapariṣkṛtam vidārya prāviśan kṣipraṃ valmīkam iva pannagāḥ 47 sa gāḍhaviddho vyathito nāgo bharatasattama upāvṛtta madaḥ kṣipraṃ sa nyavartata vegataḥ 48 pradudrāva ca vegena praṇadan bhairavaṃ svanam sa mardamānaḥ svabalaṃ vāyur vṛkṣān ivaujasā 49 tasmin parājite nāge pāṇḍavānāṃ mahārathāḥ siṃhanādaṃ vinadyoccair yuddhāyaivopatasthire 50 tato bhīmaṃ puraskṛtya bhagadattam upādravan kiranto vividhān bāṇāñ śastrāṇi vividhāni ca 51 teṣām āpatatāṃ rājan saṃkruddhānām amarṣiṇām śrutvā sa ninadaṃ ghoram amarṣād gatasādhvasaḥ bhagadatto maheṣvāsaḥ svanāgaṃ pratyacodayat 52 aṅkuśāṅguṣṭha nuditaḥ sa gajapravaro yudhi tasmin kṣaṇe samabhavat saṃvartaka ivānalaḥ 53 rathasaṃghāṃs tathā nāgān hayāṃś ca saha sādibhiḥ pādātāṃś ca susaṃkruddhaḥ śataśo 'tha sahasraśaḥ amṛdnāt samare rājan saṃpradhāvaṃs tatas tataḥ 54 tena saṃloḍyamānaṃ tu pāṇḍūnāṃ tad valaṃ mahat saṃcukopa mahārāja carmevāgnau samāhitam 55 bhagnaṃ tu svabalaṃ dṛṣṭvā bhagadattena dhīmatā ghaṭotkaco 'tha saṃkruddho bhagadattam upādravat 56 vikaṭaḥ puruṣo rājan dīptāsyo dīptalocanaḥ rūpaṃ vibhīṣaṇaṃ kṛtvā roṣeṇa prajvalann iva 57 jagrāha vipulaṃ śūlaṃ girīṇām api dāruṇam nāgaṃ jighāṃsuḥ sahasā cikṣepa ca mahābalaḥ saviṣphuliṅga jvālābhiḥ samantāt pariveṣṭitam 58 tam āpatantaṃ sahasā dṛṣṭvā jvālākulaṃ raṇe cikṣepa ruciraṃ tīkṣṇam ardhacandraṃ sa pārthivaḥ ciccheda sumahac chūlaṃ tena bāṇena vegavat 59 nipapāta dvidhā chinnaṃ śūlaṃ hemapariṣkṛtam mahāśanir yathā bhraṣṭā śakra muktā nabhogatā 60 śūlaṃ nipatitaṃ dṛṣṭvā dvidhākṛttaṃ sa pārthivaḥ rukmadaṇḍāṃ mahāśaktiṃ jagrāhāgniśikhopamām cikṣepa tāṃ rākṣasasya tiṣṭha tiṣṭheti cābravīt 61 tām āpatantīṃ saṃprekṣya viyatsthām aśanīm iva utpatya rākṣasat tūrṇaṃ jagrāha ca nanāda ca 62 babhañja caināṃ tvarito jānuny āropya bhārata paśyataḥ pārthivendrasya tad adbhutam ivābhavat 63 tad avekṣya kṛtaṃ karma rākṣasena balīyasā divi devāḥ sa gandharvā munayaś cāpi vismitāḥ 64 pāṇḍavāś ca maheṣvāsā bhīmasenapurogamāḥ sādhu sādhv iti nādena pṛthivīm anunādayan 65 taṃ tu śrutvā mahānādaṃ prahṛṣṭānāṃ mahātmanām nāmṛṣyata maheṣvāso bhagadattaḥ pratāpavān 66 sa visphārya mahac cāpam indrāśanisamasvanam abhidudrāva vegena pāṇḍavānāṃ mahārathān visṛjan vimalāṃs tīkṣṇān nārācāñ jvalanaprabhān 67 bhīmam ekena vivyādha rākṣasaṃ navabhiḥ śaraiḥ abhimanyuṃ tribhiś caiva kekayān pañcabhis tathā 68 pūrṇāyatavisṛṣṭena svarṇapuṅkhena patriṇā bibheda dakṣiṇaṃ bāhuṃ kṣatradevasya cāhave papāta sahasā tasya sa śaraṃ dhanur uttamam 69 draupadeyāṃs tataḥ pañca pañcabhiḥ samatāḍayat bhīmasenasya ca krodhān nijaghāna turaṃgamān 70 dhvajaṃ kesariṇaṃ cāsya ciccheda viśikhais tribhiḥ nirbibheda tribhiś cānyaiḥ sāraithiṃ cāsya patribhiḥ 71 sa gāḍhaviddho vyathito rathopastha upāviśat viśoko bharataśreṣṭha bhagadattena saṃyuge 72 tato bhīmo mahārāja viratho rathināṃ varaḥ gadāṃ pragṛhya vegena pracaskanda mahārathāt 73 tam udyatagadaṃ dṛṣṭvā sa śṛṅgam iva parvatam tāvakānāṃ bhayaṃ ghoraṃ samapadyata bhārata 74 etasminn eva kāle tu pāṇḍavaḥ kṛṣṇasārathiḥ ājagāma mahārāja nighnañ śatrūn sahasraśaḥ 75 yatra tau puruṣavyāghrau pitā putrau paraṃtapau prāgjyotiṣeṇa saṃsaktau bhīmasena ghaṭotkacau 76 dṛṣṭvā tu pāṇḍavo rājan yudhyamānān mahārathān tvarito bharataśreṣṭha tatrāyād vikirañ śarān 77 tato duryodhano rājā tvaramāṇo mahārathaḥ senām acodayat kṣipraṃ rathanāgāśvasaṃkulām 78 tām āpatantīṃ sahasā kauravāṇāṃ mahācamūm abhidudrāva vegena pāṇḍavaḥ śvetavāhanaḥ 79 bhagadatto 'pi samare tena nāgena bhārata vimṛdna pāṇḍava balaṃ yudhiṣṭhiram upādravat 80 tadāsīt tumulaṃ yuddhaṃ bhagadattasya māriṣa pāñcālaiḥ sṛñjayaiś caiva kekayaiś codyatāyudhaiḥ 81 bhīmaseno 'pi samare tāv ubhau keśavārjunau āśrāvayad yathāvṛttam irāvad vadham uttamam |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 6
Chapter 92
|
1
[स] पुत्रं तु निहतं शरुत्वा इरावन्तं धनंजयः दुःखेन महताविष्टॊ निःश्वसन पन्नगॊ यथा 2 अब्रवीत समरे राजन वासुदेवम इदं वचः इदं नूनं महाप्राज्ञॊ विदुरॊ दृष्टवान पुरा 3 कुरूणां पाण्डवानां च कषयं घॊरं महामतिः ततॊ निवारयितवान धृतराष्ट्रं जनेश्वरम 4 अवध्या बहवॊ वीराः संग्रामे मधुसूदन निहताः कौरवैः संख्ये तथास्माभिश च ते हताः 5 अर्थहेतॊर नरश्रेष्ठ करियते कर्म कुत्सितम धिग अर्थान यत्कृते हय एवं करियते जञातिसंक्षयः 6 अधनस्य मृतं शरेयॊ न च जञातिवधाद धनम किं नु पराप्स्यामहे कृष्ण हत्वा जञातीन समागतान 7 दुर्यॊधनापराधेन शकुनेः सौबलस्य च कषत्रिया निधनं यान्ति कर्ण दुर्मन्त्रितेन च 8 इदानीं च विजानामि सुकृतं मधुसूदन कृतं राज्ञा महाबाहॊ याचता सम सुयॊधनम राज्यार्धं पञ्च वा गरामान नाकार्षीत स च दुर्मतिः 9 दृष्ट्वा हि कषत्रियाञ शूराञ शयानान धरणीतले निन्दामि भृशम आत्मानं धिग अस्तु कषत्रजीविकाम 10 अशक्तम इति माम एते जञास्यन्ति कषत्रिया रणे युद्धं ममाभिरुचितं जञातिभिर मधुसूदन 11 संचॊदय हयान कषिप्रं धार्तराष्ट्रचमूं परति परतरिष्य महापारं भुजाभ्यां समरॊदधिम नायं कलीबयितुं कालॊ विद्यते माधव कव चित 12 एवम उक्तस तु पार्थेन केशवः परवीरहा चॊदयाम आस तान अश्वान पाण्डुरान वातरंहसः 13 अथ शब्दॊ महान आसीत तव सैन्यस्य भारत मारुतॊद्धूत वेगस्य सागरस्येव पर्वणि 14 अपराह्णे महाराज संग्रामः समपद्यत पर्जन्यसमनिर्घॊषॊ भीष्मस्य सह पाण्डवैः 15 ततॊ राजंस तव सुता भीमसेनम उपाद्रवन परिवार्य रणे दरॊणं वसवॊ वासवं यथा 16 ततः शांतनवॊ भीष्मः कृपश च रथिनां वरः भगदत्तः सुशर्मा च धनंजयम उपाद्रवन 17 हार्दिक्यॊ बाह्लिकश चैव सात्यकिं समभिद्रुतौ अम्बष्ठकस तु नृपतिर अभिमन्युम अवारयत 18 शेषास तव अन्ये महाराज शेषान एव महारथान ततः परववृते युद्धं घॊररूपं भयावहम 19 भीमसेनस तु संप्रेक्ष्य पुत्रांस तव जनेश्वर परजज्वाल रणे करुद्धॊ हविषा हव्यवाड इव 20 पुत्रास तु तव कौन्तेयं छादयां चक्रिरे शरैः परावृषीव महाराज जलदाः पर्वतं यथा 21 स चछाद्यमानॊ बहुधा पुत्रैस तव विशां पते सृक्किणी विलिहन वीरः शार्दूल इव दर्पितः 22 वयूढॊरस्कं ततॊ भीमः पातयाम आस पार्थिव कषुरप्रेण सुतीक्ष्णेन सॊ ऽभवद गतजीवितः 23 अपरेण तु भल्लेन पीतेन निशितेन च अपातयत कुण्डलिनं सिंहः कषुद्रमृगं यथा 24 ततः सुनिशितान पीतान समादत्त शिलीमुखान स सप्त तवरया युक्तः पुत्रांस ते पराप्य मारिष 25 परेषिता भीमसेनेन शरास ते दृढधन्वना अपातयन्त पुत्रांस ते रथेभ्यः सुमहारथान 26 अनाधृष्टिं कुण्ड भेदं वैराटं दीर्घलॊचनम दीर्घबाहुं सुबाहुं च तथैव कनकध्वजम 27 परपतन्त सम ते वीरा विरेजुर भरतर्षभ वसन्ते पुष्पशबलाश चूताः परपतिता इव 28 ततः परदुद्रुवुः शेषाः पुत्रास तव विशां पते तं कालम इव मन्यन्तॊ भीमसेनं महाबलम 29 दरॊणस तु समरे वीरं निर्दहन्तं सुतांस तव यथाद्रिं वारिधाराभिः समन्ताद वयकिरच छरैः 30 तत्राद्भुतम अपश्याम कुन्तीपुत्रस्य पौरुषम दरॊणेन वार्यमाणॊ ऽपि निजघ्ने यत सुतांस तव 31 यथा हि गॊवृषॊ वर्षं संधारयति खात पतत भीमस तथा दरॊण मुक्तं शरवर्षम अदीधरत 32 अद्भुतं च महाराज तत्र चक्रे वृकॊदरः यत पुत्रांस ते ऽवधीत संख्ये दरॊणं चैव नययॊधयत 33 पुत्रेषु तव वीरेषु चिक्रीडार्जुन पूर्वजः मृगेष्व इव महाराज चरन वयाघ्रॊ महाबलः 34 यथा वा पशुमध्यस्थॊ दरावयेत पशून वृकः वृकॊदरस तव सुतांस तथा वयद्रावयद रणे 35 गाङ्गेयॊ भगदत्तश च गौतमश च महारथः पाण्डवं रभसं युद्धे वारयाम आसुर अर्जुनम 36 अस्त्रैर अस्त्राणि संवार्य तेषां सॊ ऽतिरथॊ रणे परवीरांस तव सैन्येषु परेषयाम आस मृत्यवे 37 अभिमन्युश च राजानम अम्बष्ठं लॊकविश्रुतम विरथं रथिनां शरेष्ठं कारयाम आस सायकैः 38 विरथॊ वध्यमानः स सौभद्रेण यशस्विना अवप्लुत्य रथात तूर्णं सव्रीडॊ मनुजाधिपः 39 असिं चिक्षेप समरे सौभद्रस्य महात्मनः आरुरॊह रथं चैव हार्दिक्यस्य महात्मनः 40 आपतन्तं तु निस्त्रिंशं युद्धमार्ग विशारदः लाघवाद वयंसयाम आस सौभद्रः परवीरहा 41 वयंसितं वीक्ष्य निस्त्रिंशं सौभद्रेण रणे तदा साधु साध्व इति सैन्यानां परणादॊ ऽभूद विशां पते 42 धृष्टद्युम्नमुखास तव अन्ये तव सैन्यम अयॊधयन तथैव तावकाः सर्वे पाण्डुसैन्यम अयॊधयन 43 तत्राक्रन्दॊ महान आसीत तव तेषां च भारत निघ्नतां भृशम अन्यॊन्यं कुर्वतां कर्म दुष्करम 44 अन्यॊन्यं हि रणे शूराः केशेष्व आक्षिप्य मारिष नखैर दन्तैर अयुध्यन्त मुष्टिभिर जानुभिस तथा 45 बाहुभिश च तलैश चैव निस्त्रिंशैश च सुसंशितैः विवरं पराप्य चान्यॊन्यम अनयन यमसादनम 46 नयहनच च पिता पुत्रं पुत्रश च पितरं रणे वयाकुलीकृतसंकल्पा युयुधुस तत्र मानवाः 47 रणे चारूणि चापानि हेमपृष्ठानि भारत हतानाम अपविद्धानि कलापाश च महाधनाः 48 जातरूपमयैः पुङ्खै राजतैश च शिताः शराः तैलधौता वयराजन्त निर्मुक्तभुजगॊपमाः 49 हस्तिदन्त तसरून खड्गाञ जातरूपपरिष्कृतान चर्माणि चापविद्धानि रुक्मपृष्ठानि धन्विनाम 50 सुवर्णविकृतप्रासान पट्टिशान हेमभूषितान जातरूपमयाश चर्ष्टीः शक्त्यश च कनकॊज्ज्वलाः 51 अपकृत्ताश च पतिता मुसलानि गुरूणि च परिघान पट्टिशांश चैव भिण्डिपालांश च मारिष 52 पतितांस तॊमरांश चापि चित्रा हेमपरिष्कृताः कुथाश च बहुधाकाराश चामरव्यजनानि च 53 नानाविधानि शस्त्राणि विसृज्य पतिता नराः जीवन्त इव दृश्यन्ते गतसत्त्वा महारथाः 54 गदा विमथितैर गात्रैर मुसलैर भिन्नमस्तकाः गजवाजिरथक्षुण्णाः शेरते सम नराः कषितौ 55 तथैवाश्वनृनागानां शरीरैर आबभौ तदा संछन्ना वसुधा राजन पर्वतैर इव सर्वतः 56 समरे पतितैश चैव शक्त्यृष्टि शरतॊमरैः निस्त्रिंशैः पट्टिशैः परासैर अयः कुन्तैः परश्वधैः 57 परिघैर भिण्डिपालैश च शतघ्नीभिस तथैव च शरीरैः शस्त्रभिन्नैश च समास्तीर्यत मेदिनी 58 निःशब्दैर अल्पशब्दैश च शॊणितौघपरिप्लुतैः गतासुभिर अमित्रघ्न विबभौ संवृता मही 59 स तलत्रैः स केयूरैर बाहुभिश चन्दनॊक्षितैः हस्तिहस्तॊपमैश छिन्नैर ऊरुभिश च तरस्विनाम 60 बद्धचूडा मणिधरैः शिरॊभिश च सकुण्डलैः पतितैर वृषभाक्षाणां बभौ भारत मेदिनी 61 कवचैः शॊणितादिग्धैर विप्रकीर्णैश च काञ्चनैः रराज सुभृशं भूमिः शान्तार्चिभिर इवानलैः 62 विप्रविद्धैः कलापैश च पतितैश च शरासनैः विप्रकीर्णैः शरैश चापि रुक्मपुङ्खैः समन्ततः 63 रथैश च बहुभिर भग्नैः किङ्किणीजालमालिभिः वाजिभिश च हतैः कीर्णैः सरस्तजिह्वैः स शॊणितैः 64 अनुकर्षैः पताकाभिर उपासङ्गैर धवजैर अपि परवीराणां महाशङ्खैर विप्रकीर्णैश च पाण्डुरैः 65 सरस्तहस्तैश च मातङ्गैः शयानैर विबभौ मही नानारूपैर अलंकारैः परमदेवाभ्यलंकृता 66 दन्तिभिश चापरैस तत्र स परासैर गाढवेदनैः करैः शब्दं विमुञ्चद्भिः शीकरं च मुहुर मुहुः विबभौ तद रणस्थानं धम्यमानैर इवाचलैः 67 नाना रागैः कम्बलैश च परिस्तॊमैश च दन्तिनाम वैडूय मणिदण्डैश च पतितैर अङ्कुशैः शुभैः 68 घण्टाभिश च गजेन्द्राणां पतिताभिः समन्ततः विघाटित विचित्राभिः कुथाभी राङ्कवैस तथा 69 गरैवेयैश चित्ररूपैश च रुक्मकक्ष्याभिर एव च यन्त्रैश च बहुधा छिन्नैस तॊमरैश च स कम्पनैः 70 अश्वानां रेणुकपिलै रुक्मच छन्नैर उरश छदैः सादिनां च भुजैश छिन्नैः पतितैः साङ्गदैस तथा 71 परासैश च विमलैस तीक्ष्णैर विमलाभिस तथर्ष्टिभिः उष्णीषैश च तथा छिन्नैः परविद्धैश च ततस ततः 72 विचित्रैर अर्धचन्द्रैश च जातरूपपरिष्कृतैः अश्वास्तर परिस्तॊमै राङ्कवैर मृदितैस तथा 73 नरेन्द्र चूडामणिभिर विचित्रैश च महाधनैः छत्रैस तथापविद्धैश च चामरव्यजनैर अपि 74 पद्मेन्दु दयुतिभिश चैव वदनैश चारुकुण्डलैः कॢप्त शमश्रुभिर अत्यर्थं वीराणां समलंकृतैः 75 अपविद्धैर महाराज सुवर्णॊज्ज्वल कुण्डलैः गरहनक्षत्रशबला दयौर इवासीद वसुंधराः 76 एवम एते महासेने मृदिते तत्र भारत परस्परं समासाद्य तव तेषां च संयुगे 77 तेषु शरान्तेषु भग्नेषु मृदितेषु च भारत रात्रिः समभवद घॊरा नापश्याम ततॊ रणम 78 ततॊ ऽवहारं सैन्यानां परचक्रुः कुरुपाण्डवाः घॊरे निशामुखे रौद्रे वर्तमाने सुदारुणे 79 अवहारं ततः कृत्वा सहिताः कुरुपाण्डवाः नयविशन्त यथाकालं गत्वा सवशिबिरं तदा |
1
[s] putraṃ tu nihataṃ śrutvā irāvantaṃ dhanaṃjayaḥ duḥkhena mahatāviṣṭo niḥśvasan pannago yathā 2 abravīt samare rājan vāsudevam idaṃ vacaḥ idaṃ nūnaṃ mahāprājño viduro dṛṣṭavān purā 3 kurūṇāṃ pāṇḍavānāṃ ca kṣayaṃ ghoraṃ mahāmatiḥ tato nivārayitavān dhṛtarāṣṭraṃ janeśvaram 4 avadhyā bahavo vīrāḥ saṃgrāme madhusūdana nihatāḥ kauravaiḥ saṃkhye tathāsmābhiś ca te hatāḥ 5 arthahetor naraśreṣṭha kriyate karma kutsitam dhig arthān yatkṛte hy evaṃ kriyate jñātisaṃkṣayaḥ 6 adhanasya mṛtaṃ śreyo na ca jñātivadhād dhanam kiṃ nu prāpsyāmahe kṛṣṇa hatvā jñātīn samāgatān 7 duryodhanāparādhena śakuneḥ saubalasya ca kṣatriyā nidhanaṃ yānti karṇa durmantritena ca 8 idānīṃ ca vijānāmi sukṛtaṃ madhusūdana kṛtaṃ rājñā mahābāho yācatā sma suyodhanam rājyārdhaṃ pañca vā grāmān nākārṣīt sa ca durmatiḥ 9 dṛṣṭvā hi kṣatriyāñ śūrāñ śayānān dharaṇītale nindāmi bhṛśam ātmānaṃ dhig astu kṣatrajīvikām 10 aśaktam iti mām ete jñāsyanti kṣatriyā raṇe yuddhaṃ mamābhirucitaṃ jñātibhir madhusūdana 11 saṃcodaya hayān kṣipraṃ dhārtarāṣṭracamūṃ prati pratariṣya mahāpāraṃ bhujābhyāṃ samarodadhim nāyaṃ klībayituṃ kālo vidyate mādhava kva cit 12 evam uktas tu pārthena keśavaḥ paravīrahā codayām āsa tān aśvān pāṇḍurān vātaraṃhasaḥ 13 atha śabdo mahān āsīt tava sainyasya bhārata mārutoddhūta vegasya sāgarasyeva parvaṇi 14 aparāhṇe mahārāja saṃgrāmaḥ samapadyata parjanyasamanirghoṣo bhīṣmasya saha pāṇḍavaiḥ 15 tato rājaṃs tava sutā bhīmasenam upādravan parivārya raṇe droṇaṃ vasavo vāsavaṃ yathā 16 tataḥ śāṃtanavo bhīṣmaḥ kṛpaś ca rathināṃ varaḥ bhagadattaḥ suśarmā ca dhanaṃjayam upādravan 17 hārdikyo bāhlikaś caiva sātyakiṃ samabhidrutau ambaṣṭhakas tu nṛpatir abhimanyum avārayat 18 śeṣās tv anye mahārāja śeṣān eva mahārathān tataḥ pravavṛte yuddhaṃ ghorarūpaṃ bhayāvaham 19 bhīmasenas tu saṃprekṣya putrāṃs tava janeśvara prajajvāla raṇe kruddho haviṣā havyavāḍ iva 20 putrās tu tava kaunteyaṃ chādayāṃ cakrire śaraiḥ prāvṛṣīva mahārāja jaladāḥ parvataṃ yathā 21 sa cchādyamāno bahudhā putrais tava viśāṃ pate sṛkkiṇī vilihan vīraḥ śārdūla iva darpitaḥ 22 vyūḍhoraskaṃ tato bhīmaḥ pātayām āsa pārthiva kṣurapreṇa sutīkṣṇena so 'bhavad gatajīvitaḥ 23 apareṇa tu bhallena pītena niśitena ca apātayat kuṇḍalinaṃ siṃhaḥ kṣudramṛgaṃ yathā 24 tataḥ suniśitān pītān samādatta śilīmukhān sa sapta tvarayā yuktaḥ putrāṃs te prāpya māriṣa 25 preṣitā bhīmasenena śarās te dṛḍhadhanvanā apātayanta putrāṃs te rathebhyaḥ sumahārathān 26 anādhṛṣṭiṃ kuṇḍa bhedaṃ vairāṭaṃ dīrghalocanam dīrghabāhuṃ subāhuṃ ca tathaiva kanakadhvajam 27 prapatanta sma te vīrā virejur bharatarṣabha vasante puṣpaśabalāś cūtāḥ prapatitā iva 28 tataḥ pradudruvuḥ śeṣāḥ putrās tava viśāṃ pate taṃ kālam iva manyanto bhīmasenaṃ mahābalam 29 droṇas tu samare vīraṃ nirdahantaṃ sutāṃs tava yathādriṃ vāridhārābhiḥ samantād vyakirac charaiḥ 30 tatrādbhutam apaśyāma kuntīputrasya pauruṣam droṇena vāryamāṇo 'pi nijaghne yat sutāṃs tava 31 yathā hi govṛṣo varṣaṃ saṃdhārayati khāt patat bhīmas tathā droṇa muktaṃ śaravarṣam adīdharat 32 adbhutaṃ ca mahārāja tatra cakre vṛkodaraḥ yat putrāṃs te 'vadhīt saṃkhye droṇaṃ caiva nyayodhayat 33 putreṣu tava vīreṣu cikrīḍārjuna pūrvajaḥ mṛgeṣv iva mahārāja caran vyāghro mahābalaḥ 34 yathā vā paśumadhyastho drāvayeta paśūn vṛkaḥ vṛkodaras tava sutāṃs tathā vyadrāvayad raṇe 35 gāṅgeyo bhagadattaś ca gautamaś ca mahārathaḥ pāṇḍavaṃ rabhasaṃ yuddhe vārayām āsur arjunam 36 astrair astrāṇi saṃvārya teṣāṃ so 'tiratho raṇe pravīrāṃs tava sainyeṣu preṣayām āsa mṛtyave 37 abhimanyuś ca rājānam ambaṣṭhaṃ lokaviśrutam virathaṃ rathināṃ śreṣṭhaṃ kārayām āsa sāyakaiḥ 38 viratho vadhyamānaḥ sa saubhadreṇa yaśasvinā avaplutya rathāt tūrṇaṃ savrīḍo manujādhipaḥ 39 asiṃ cikṣepa samare saubhadrasya mahātmanaḥ āruroha rathaṃ caiva hārdikyasya mahātmanaḥ 40 āpatantaṃ tu nistriṃśaṃ yuddhamārga viśāradaḥ lāghavād vyaṃsayām āsa saubhadraḥ paravīrahā 41 vyaṃsitaṃ vīkṣya nistriṃśaṃ saubhadreṇa raṇe tadā sādhu sādhv iti sainyānāṃ praṇādo 'bhūd viśāṃ pate 42 dhṛṣṭadyumnamukhās tv anye tava sainyam ayodhayan tathaiva tāvakāḥ sarve pāṇḍusainyam ayodhayan 43 tatrākrando mahān āsīt tava teṣāṃ ca bhārata nighnatāṃ bhṛśam anyonyaṃ kurvatāṃ karma duṣkaram 44 anyonyaṃ hi raṇe śūrāḥ keśeṣv ākṣipya māriṣa nakhair dantair ayudhyanta muṣṭibhir jānubhis tathā 45 bāhubhiś ca talaiś caiva nistriṃśaiś ca susaṃśitaiḥ vivaraṃ prāpya cānyonyam anayan yamasādanam 46 nyahanac ca pitā putraṃ putraś ca pitaraṃ raṇe vyākulīkṛtasaṃkalpā yuyudhus tatra mānavāḥ 47 raṇe cārūṇi cāpāni hemapṛṣṭhāni bhārata hatānām apaviddhāni kalāpāś ca mahādhanāḥ 48 jātarūpamayaiḥ puṅkhai rājataiś ca śitāḥ śarāḥ tailadhautā vyarājanta nirmuktabhujagopamāḥ 49 hastidanta tsarūn khaḍgāñ jātarūpapariṣkṛtān carmāṇi cāpaviddhāni rukmapṛṣṭhāni dhanvinām 50 suvarṇavikṛtaprāsān paṭṭiśān hemabhūṣitān jātarūpamayāś carṣṭīḥ śaktyaś ca kanakojjvalāḥ 51 apakṛttāś ca patitā musalāni gurūṇi ca parighān paṭṭiśāṃś caiva bhiṇḍipālāṃś ca māriṣa 52 patitāṃs tomarāṃś cāpi citrā hemapariṣkṛtāḥ kuthāś ca bahudhākārāś cāmaravyajanāni ca 53 nānāvidhāni śastrāṇi visṛjya patitā narāḥ jīvanta iva dṛśyante gatasattvā mahārathāḥ 54 gadā vimathitair gātrair musalair bhinnamastakāḥ gajavājirathakṣuṇṇāḥ śerate sma narāḥ kṣitau 55 tathaivāśvanṛnāgānāṃ śarīrair ābabhau tadā saṃchannā vasudhā rājan parvatair iva sarvataḥ 56 samare patitaiś caiva śaktyṛṣṭi śaratomaraiḥ nistriṃśaiḥ paṭṭiśaiḥ prāsair ayaḥ kuntaiḥ paraśvadhaiḥ 57 parighair bhiṇḍipālaiś ca śataghnībhis tathaiva ca śarīraiḥ śastrabhinnaiś ca samāstīryata medinī 58 niḥśabdair alpaśabdaiś ca śoṇitaughapariplutaiḥ gatāsubhir amitraghna vibabhau saṃvṛtā mahī 59 sa talatraiḥ sa keyūrair bāhubhiś candanokṣitaiḥ hastihastopamaiś chinnair ūrubhiś ca tarasvinām 60 baddhacūḍā maṇidharaiḥ śirobhiś ca sakuṇḍalaiḥ patitair vṛṣabhākṣāṇāṃ babhau bhārata medinī 61 kavacaiḥ śoṇitādigdhair viprakīrṇaiś ca kāñcanaiḥ rarāja subhṛśaṃ bhūmiḥ śāntārcibhir ivānalaiḥ 62 vipraviddhaiḥ kalāpaiś ca patitaiś ca śarāsanaiḥ viprakīrṇaiḥ śaraiś cāpi rukmapuṅkhaiḥ samantataḥ 63 rathaiś ca bahubhir bhagnaiḥ kiṅkiṇījālamālibhiḥ vājibhiś ca hataiḥ kīrṇaiḥ srastajihvaiḥ sa śoṇitaiḥ 64 anukarṣaiḥ patākābhir upāsaṅgair dhvajair api pravīrāṇāṃ mahāśaṅkhair viprakīrṇaiś ca pāṇḍuraiḥ 65 srastahastaiś ca mātaṅgaiḥ śayānair vibabhau mahī nānārūpair alaṃkāraiḥ pramadevābhyalaṃkṛtā 66 dantibhiś cāparais tatra sa prāsair gāḍhavedanaiḥ karaiḥ śabdaṃ vimuñcadbhiḥ śīkaraṃ ca muhur muhuḥ vibabhau tad raṇasthānaṃ dhamyamānair ivācalaiḥ 67 nānā rāgaiḥ kambalaiś ca paristomaiś ca dantinām vaiḍūya maṇidaṇḍaiś ca patitair aṅkuśaiḥ śubhaiḥ 68 ghaṇṭābhiś ca gajendrāṇāṃ patitābhiḥ samantataḥ vighāṭita vicitrābhiḥ kuthābhī rāṅkavais tathā 69 graiveyaiś citrarūpaiś ca rukmakakṣyābhir eva ca yantraiś ca bahudhā chinnais tomaraiś ca sa kampanaiḥ 70 aśvānāṃ reṇukapilai rukmac channair uraś chadaiḥ sādināṃ ca bhujaiś chinnaiḥ patitaiḥ sāṅgadais tathā 71 prāsaiś ca vimalais tīkṣṇair vimalābhis tatharṣṭibhiḥ uṣṇīṣaiś ca tathā chinnaiḥ praviddhaiś ca tatas tataḥ 72 vicitrair ardhacandraiś ca jātarūpapariṣkṛtaiḥ aśvāstara paristomai rāṅkavair mṛditais tathā 73 narendra cūḍāmaṇibhir vicitraiś ca mahādhanaiḥ chatrais tathāpaviddhaiś ca cāmaravyajanair api 74 padmendu dyutibhiś caiva vadanaiś cārukuṇḍalaiḥ kḷpta śmaśrubhir atyarthaṃ vīrāṇāṃ samalaṃkṛtaiḥ 75 apaviddhair mahārāja suvarṇojjvala kuṇḍalaiḥ grahanakṣatraśabalā dyaur ivāsīd vasuṃdharāḥ 76 evam ete mahāsene mṛdite tatra bhārata parasparaṃ samāsādya tava teṣāṃ ca saṃyuge 77 teṣu śrānteṣu bhagneṣu mṛditeṣu ca bhārata rātriḥ samabhavad ghorā nāpaśyāma tato raṇam 78 tato 'vahāraṃ sainyānāṃ pracakruḥ kurupāṇḍavāḥ ghore niśāmukhe raudre vartamāne sudāruṇe 79 avahāraṃ tataḥ kṛtvā sahitāḥ kurupāṇḍavāḥ nyaviśanta yathākālaṃ gatvā svaśibiraṃ tadā |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 6
Chapter 93
|
1
[स] ततॊ दुर्यॊधनॊ राजा शकुनिश चापि सौबलः दुःशासनश च पुत्रस ते सूतपुत्रश च दुर्जयः 2 समागम्य महाराज मन्त्रं चक्रूर विवक्षितम कथं पाण्डुसुता युद्धे जेतव्याः सगणा इति 3 ततॊ दुर्यॊधनॊ राजा सर्वांस तान आह मन्त्रिणः सूतपुत्रं समाभाष्य सौबलं च महाबलम 4 दरॊणॊ भीष्मः कृपः शल्यः सौमदत्तिश च संयुगे न पार्थान परतिबाधन्ते न जाने तत्र कारणम 5 अवध्यमानास ते चापि कषपयन्ति बलं मम सॊ ऽसमि कषीणबलः कर्ण कषीणशस्त्रश च संयुगे 6 निकृतः पाण्डवैः शूरैर अवध्यैर दैवतैर अपि सॊ ऽहं संशयम आपन्नः परकरिष्ये कथं रणम 7 तम बरवीन महाराज सूतपुत्रॊ नराधिपम मा शुचॊ भरतश्रेष्ठ परकरिष्ये परियं तव 8 भीष्मः शांतनवस तूर्णम अपयातु महारणात निवृत्ते युधि गाङ्गेये नयस्तशस्त्रे च भारत 9 अहं पार्थान हनिष्यामि सनितान सर्वसॊमकैः पश्यतॊ युधि भीष्मस्य शपे सत्येन ते नृप 10 पाण्डवेषु दयां राजन सदा भीष्मः करॊति वै अशक्तश च रणे भीष्मॊ जेतुम एतान महारथान 11 अभिमानी रणे भीष्मॊ नित्यं चापि रणप्रियः स कथं पाण्डवान युद्धे जेष्यते तात संगतान 12 स तवं शीघ्रम इतॊ गत्वा भीष्मस्य शिबिरं परति अनुमान्य रणे भीष्मं शस्त्रं नयासय भारत 13 नयस्तशस्ते ततॊ भीष्मे निहतान पश्य पाण्डवान मयैकेन रणे राजन ससुहृद गणबान्धवान 14 एवम उक्तस तु कर्णेन पुत्रॊ दुर्यॊधनस तव अब्रवीद भरातरं तत्र दुःशासनम इदं वचः 15 अनुयात्रं यथा सज्जं सर्वं भवति सर्वतः दुःशासन तथा कषिप्रं सर्वम एवॊपपादय 16 एवम उक्त्वा ततॊ राजन कर्णम आह जनेश्वरः अनुमान्य रणे भीष्मम इतॊ ऽहं दविपदां वरम 17 आगमिष्ये ततः कषिप्रं तवत्सकाशम अरिंदम ततस तवं पुरुषव्याघ्र परकरिष्यसि संयुगम 18 निष्पपात ततस तूर्णं पुत्रस तव विशां पते सहितॊ भरातृभिः सर्वैर देवैर इव शतक्रतुः 19 ततस तं नृपशार्दूलं शार्दूलसमविक्रमम आरॊहयद धयं तूर्णं भराता दुःशासनस तदा 20 अङ्गदी बद्धमुकुटॊ हस्ताभरणवान नृपः धार्तराष्ट्रॊ महाराज विबभौ स महेन्द्रवत 21 भाण्डी पुष्पनिकाशेन तपनीयनिभेन च अनुलिप्तः परार्घ्येन चन्दनेन सुगन्धिना 22 अरजॊ ऽमबरसंवीतः सिंहखेल गतिर नृपः शुशुभे विमलार्चिष्मञ शरदीव दिवाकरः 23 तं परयान्तं नरव्याघ्रं भीष्मस्य शिबिरं परति अनुजग्मुर महेष्वासाः सर्वलॊकस्य धन्विनः भरातरश च महेष्वासास तरिदशा इव वासवम 24 हयान अन्ये समारुह्य गजान अन्ये च भारत रथैर अन्ये नरश्रेष्ठाः परिवव्रुः समन्ततः 25 आत्तशस्त्राश च सुहृदॊ रक्षणार्थं महीपतेः परादुर्बहूवुः सहिताः शक्रस्येवामरा दिवि 26 संपूज्यमानः कुरुभिः कौरवाणां महारथः परययौ सदनं राजन गाङ्गेयस्य यशस्विनः अन्वीयमानः सहितौ सॊदरैः सर्वतॊ नृपः 27 दक्षिणं दक्षिणः काले संभृत्य सवभुजं तदा हस्तिहस्तॊपमं शैक्षं सर्वशत्रुनिबर्हणम 28 परगृह्णन्न अञ्जलीन नॄणाम उद्यतान सर्वतॊदिशम शुश्राव मधुरा वाचॊ नानादेशनिवासिनाम 29 संस्तूयमानः सूतैश च मागधैश च महायशाः पूजयानश च तान सर्वान सर्वलॊकेश्वरेश्वरः 30 परदीपैः काञ्चनैस तत्र गन्धतैलावसेचनैः परिवव्रुर महात्मानं परज्वलद्भिः समन्ततः 31 स तैः परिवृतॊ राजा परदीपैः काञ्चनैः शुभैः शुशुभे चन्द्रमा युक्तॊ दीप्तैर इव महाग्रहैः 32 कञ्चुकॊष्णीषिणस तत्र वेत्रझर्झर पाणयः परॊत्सारयन्तः शनकैस तं जनं सर्वतॊदिशम 33 संप्राप्य तु ततॊ राजा भीष्मस्य सदनं शुभम अवतीर्य हयाच चापि भीष्मं पराप्य जनेश्वरः 34 अभिवाद्य ततॊ भीष्मं निषण्णः परमासने काञ्चने सर्वतॊभद्रे सपर्ध्यास्तरण संवृते उवाच पराञ्जलिर भीष्मं बाष्पकण्ठॊ ऽशरुलॊचनः 35 तवां वयं समुपाश्रित्य संयुगे शत्रुसूदन उत्सहेम रणे जेतुं सेन्द्रान अपि सुरासुरान 36 किम उ पाण्डुसुतान वीरान ससुहृद गणबान्धवान तस्माद अर्हसि गाङ्गेय कृपां कर्तुं मयि परभॊ जहि पाण्डुसुतान वीरान महेन्द्र इव दानवान 37 पूर्वम उक्तं महाबाहॊ निहनिष्यामि सॊमकान पाञ्चालान पाण्डवैः सार्धं करूषांश चेति भारत 38 तद वचः सत्यम एवास्तु जहि पार्थान समागतान सॊमकांश च महेष्वासान सत्यवाग भव भारत 39 दयया यदि वा राजन दवेष्यभावान मम परभॊ मन्दभाग्यतया वापि मम रक्षसि पाण्डवान 40 अनुजानीहि समरे कर्णम आहवशॊभिनम स जेष्यति रणे पार्थान ससुहृद गणबान्धवान 41 एतावद उक्त्वा नृपतिः पुत्रॊ दुर्यॊधनस तव नॊवाच वचनं किं चिद भीष्मं भीमपराक्रमम |
1
[s] tato duryodhano rājā śakuniś cāpi saubalaḥ duḥśāsanaś ca putras te sūtaputraś ca durjayaḥ 2 samāgamya mahārāja mantraṃ cakrūr vivakṣitam kathaṃ pāṇḍusutā yuddhe jetavyāḥ sagaṇā iti 3 tato duryodhano rājā sarvāṃs tān āha mantriṇaḥ sūtaputraṃ samābhāṣya saubalaṃ ca mahābalam 4 droṇo bhīṣmaḥ kṛpaḥ śalyaḥ saumadattiś ca saṃyuge na pārthān pratibādhante na jāne tatra kāraṇam 5 avadhyamānās te cāpi kṣapayanti balaṃ mama so 'smi kṣīṇabalaḥ karṇa kṣīṇaśastraś ca saṃyuge 6 nikṛtaḥ pāṇḍavaiḥ śūrair avadhyair daivatair api so 'haṃ saṃśayam āpannaḥ prakariṣye kathaṃ raṇam 7 tama bravīn mahārāja sūtaputro narādhipam mā śuco bharataśreṣṭha prakariṣye priyaṃ tava 8 bhīṣmaḥ śāṃtanavas tūrṇam apayātu mahāraṇāt nivṛtte yudhi gāṅgeye nyastaśastre ca bhārata 9 ahaṃ pārthān haniṣyāmi sanitān sarvasomakaiḥ paśyato yudhi bhīṣmasya śape satyena te nṛpa 10 pāṇḍaveṣu dayāṃ rājan sadā bhīṣmaḥ karoti vai aśaktaś ca raṇe bhīṣmo jetum etān mahārathān 11 abhimānī raṇe bhīṣmo nityaṃ cāpi raṇapriyaḥ sa kathaṃ pāṇḍavān yuddhe jeṣyate tāta saṃgatān 12 sa tvaṃ śīghram ito gatvā bhīṣmasya śibiraṃ prati anumānya raṇe bhīṣmaṃ śastraṃ nyāsaya bhārata 13 nyastaśaste tato bhīṣme nihatān paśya pāṇḍavān mayaikena raṇe rājan sasuhṛd gaṇabāndhavān 14 evam uktas tu karṇena putro duryodhanas tava abravīd bhrātaraṃ tatra duḥśāsanam idaṃ vacaḥ 15 anuyātraṃ yathā sajjaṃ sarvaṃ bhavati sarvataḥ duḥśāsana tathā kṣipraṃ sarvam evopapādaya 16 evam uktvā tato rājan karṇam āha janeśvaraḥ anumānya raṇe bhīṣmam ito 'haṃ dvipadāṃ varam 17 āgamiṣye tataḥ kṣipraṃ tvatsakāśam ariṃdama tatas tvaṃ puruṣavyāghra prakariṣyasi saṃyugam 18 niṣpapāta tatas tūrṇaṃ putras tava viśāṃ pate sahito bhrātṛbhiḥ sarvair devair iva śatakratuḥ 19 tatas taṃ nṛpaśārdūlaṃ śārdūlasamavikramam ārohayad dhayaṃ tūrṇaṃ bhrātā duḥśāsanas tadā 20 aṅgadī baddhamukuṭo hastābharaṇavān nṛpaḥ dhārtarāṣṭro mahārāja vibabhau sa mahendravat 21 bhāṇḍī puṣpanikāśena tapanīyanibhena ca anuliptaḥ parārghyena candanena sugandhinā 22 arajo 'mbarasaṃvītaḥ siṃhakhela gatir nṛpaḥ śuśubhe vimalārciṣmañ śaradīva divākaraḥ 23 taṃ prayāntaṃ naravyāghraṃ bhīṣmasya śibiraṃ prati anujagmur maheṣvāsāḥ sarvalokasya dhanvinaḥ bhrātaraś ca maheṣvāsās tridaśā iva vāsavam 24 hayān anye samāruhya gajān anye ca bhārata rathair anye naraśreṣṭhāḥ parivavruḥ samantataḥ 25 āttaśastrāś ca suhṛdo rakṣaṇārthaṃ mahīpateḥ prādurbahūvuḥ sahitāḥ śakrasyevāmarā divi 26 saṃpūjyamānaḥ kurubhiḥ kauravāṇāṃ mahārathaḥ prayayau sadanaṃ rājan gāṅgeyasya yaśasvinaḥ anvīyamānaḥ sahitau sodaraiḥ sarvato nṛpaḥ 27 dakṣiṇaṃ dakṣiṇaḥ kāle saṃbhṛtya svabhujaṃ tadā hastihastopamaṃ śaikṣaṃ sarvaśatrunibarhaṇam 28 pragṛhṇann añjalīn nṝṇām udyatān sarvatodiśam śuśrāva madhurā vāco nānādeśanivāsinām 29 saṃstūyamānaḥ sūtaiś ca māgadhaiś ca mahāyaśāḥ pūjayānaś ca tān sarvān sarvalokeśvareśvaraḥ 30 pradīpaiḥ kāñcanais tatra gandhatailāvasecanaiḥ parivavrur mahātmānaṃ prajvaladbhiḥ samantataḥ 31 sa taiḥ parivṛto rājā pradīpaiḥ kāñcanaiḥ śubhaiḥ śuśubhe candramā yukto dīptair iva mahāgrahaiḥ 32 kañcukoṣṇīṣiṇas tatra vetrajharjhara pāṇayaḥ protsārayantaḥ śanakais taṃ janaṃ sarvatodiśam 33 saṃprāpya tu tato rājā bhīṣmasya sadanaṃ śubham avatīrya hayāc cāpi bhīṣmaṃ prāpya janeśvaraḥ 34 abhivādya tato bhīṣmaṃ niṣaṇṇaḥ paramāsane kāñcane sarvatobhadre spardhyāstaraṇa saṃvṛte uvāca prāñjalir bhīṣmaṃ bāṣpakaṇṭho 'śrulocanaḥ 35 tvāṃ vayaṃ samupāśritya saṃyuge śatrusūdana utsahema raṇe jetuṃ sendrān api surāsurān 36 kim u pāṇḍusutān vīrān sasuhṛd gaṇabāndhavān tasmād arhasi gāṅgeya kṛpāṃ kartuṃ mayi prabho jahi pāṇḍusutān vīrān mahendra iva dānavān 37 pūrvam uktaṃ mahābāho nihaniṣyāmi somakān pāñcālān pāṇḍavaiḥ sārdhaṃ karūṣāṃś ceti bhārata 38 tad vacaḥ satyam evāstu jahi pārthān samāgatān somakāṃś ca maheṣvāsān satyavāg bhava bhārata 39 dayayā yadi vā rājan dveṣyabhāvān mama prabho mandabhāgyatayā vāpi mama rakṣasi pāṇḍavān 40 anujānīhi samare karṇam āhavaśobhinam sa jeṣyati raṇe pārthān sasuhṛd gaṇabāndhavān 41 etāvad uktvā nṛpatiḥ putro duryodhanas tava novāca vacanaṃ kiṃ cid bhīṣmaṃ bhīmaparākramam |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 6
Chapter 94
|
1
[स] वाक्शल्यैस तव पुत्रेण सॊ ऽतिविद्धः पितामहः दुःखेन महताविष्टॊ नॊवाचाप्रियम अण्व अपि 2 स धयात्वा सुचिरं कालं दुःखरॊषसमन्वितः शवसमानॊ यथा नागः परणुन्नॊ वै शलाकया 3 उद्वृत्य चक्षुषी कॊपान निर्दहन्न इव भारत स देवासुरगन्धर्वं लॊकं लॊकविदां वरः अब्रवीत तव पुत्रं तु सामपूर्वम इदं वचः 4 किं नु दुर्यॊधनैवं मां वाक्शल्यैर उपविध्यसि घटमानं यथाशक्ति कुर्वाणं च तव परियम जुह्वानं समरे पराणांस तवैव हितकाम्यया 5 यदा तु पाण्डवः शूरः खाण्डवे ऽगनिम अतर्पयत पराजित्य रणे शक्रं पर्याप्तं तन्निदर्शनम 6 यदा च तवां महाबाहॊ गन्धर्वैर हृतम ओजसा अमॊचयत पाण्डुसुतः पर्याप्तं तन्निदर्शनम 7 दरवमाणेषु शूरेषु सॊदरेषु तथाभिभॊ सूतपुत्रे च राधेये पर्याप्तं तन्निदर्शनम 8 यच च नः सहितान सर्वान विराटनगरे तदा एक एव समुद्यातः पर्याप्तं तन्निदर्शनम 9 दरॊणं च युधि संरब्धं मां च निर्जित्य संयुगे कर्णं च तवां च दरौणिं च कृपं च सुमहारथम वासांसि स समादत्त पर्याप्तं तन्निदर्शनम 10 निवातकवचान युद्धे वासवेनापि दुर्जयान जितवान समरे पार्थः पर्याप्तं तन्निदर्शनम 11 कॊ हि शक्तॊ रणे जेतुं पाण्डवं रभसं रणे तवं तु मॊहान न जानीषे वाच्यावाच्यं सुयॊधन 12 मुमूर्षुर हि नरः सर्वान वृक्षान पश्यति काञ्चनान तथा तवम अपि गान्धारे विपरीतानि पश्यसि 13 सवयं वैरं महत कृत्वा पाण्डवैः सह सृञ्जयैः युध्यस्व तान अद्य रणे पश्यामः पुरुषॊ भव 14 अहं तु सॊमकान सर्वान सपाञ्चालान समागतान निहनिष्ये नरव्याघ्र वर्जयित्वा शिखण्डिनम 15 तैर वाहं निहतः संख्ये गमिष्ये यमसादनम तान वा निहत्य संग्रामे परीतिं दास्यामि वै तव 16 पूर्वं हि सत्री समुत्पन्ना शिखण्डी राजवेश्मनि वरदानात पुमाञ जातः सैषा वै सत्री शिखण्डिनी 17 ताम अहं न हनिष्यामि पराणत्यागे ऽपि भारत यासौ पराङ निर्मिता धात्रा सैषा वै सत्री शिखण्डिनी 18 सुखं सवपिहि गान्धारे शवॊ ऽसमि कर्ता महारणम यज जनाः कथयिष्यन्ति यावत सथास्यति मेदिनी 19 एवम उक्तस तव सुतॊ निर्जगाम जनेश्वर अभिवाद्य गुरुं मूर्ध्ना परययौ सवं निवेशनम 20 आगम्य तु ततॊ राजा विसृज्य च महाजनम परविवेश ततस तूर्णं कषयं शत्रुक्षयं करः परविष्टः स निशां तां च गमयाम आस पार्थिवः |
1
[s] vākśalyais tava putreṇa so 'tividdhaḥ pitāmahaḥ duḥkhena mahatāviṣṭo novācāpriyam aṇv api 2 sa dhyātvā suciraṃ kālaṃ duḥkharoṣasamanvitaḥ śvasamāno yathā nāgaḥ praṇunno vai śalākayā 3 udvṛtya cakṣuṣī kopān nirdahann iva bhārata sa devāsuragandharvaṃ lokaṃ lokavidāṃ varaḥ abravīt tava putraṃ tu sāmapūrvam idaṃ vacaḥ 4 kiṃ nu duryodhanaivaṃ māṃ vākśalyair upavidhyasi ghaṭamānaṃ yathāśakti kurvāṇaṃ ca tava priyam juhvānaṃ samare prāṇāṃs tavaiva hitakāmyayā 5 yadā tu pāṇḍavaḥ śūraḥ khāṇḍave 'gnim atarpayat parājitya raṇe śakraṃ paryāptaṃ tannidarśanam 6 yadā ca tvāṃ mahābāho gandharvair hṛtam ojasā amocayat pāṇḍusutaḥ paryāptaṃ tannidarśanam 7 dravamāṇeṣu śūreṣu sodareṣu tathābhibho sūtaputre ca rādheye paryāptaṃ tannidarśanam 8 yac ca naḥ sahitān sarvān virāṭanagare tadā eka eva samudyātaḥ paryāptaṃ tannidarśanam 9 droṇaṃ ca yudhi saṃrabdhaṃ māṃ ca nirjitya saṃyuge karṇaṃ ca tvāṃ ca drauṇiṃ ca kṛpaṃ ca sumahāratham vāsāṃsi sa samādatta paryāptaṃ tannidarśanam 10 nivātakavacān yuddhe vāsavenāpi durjayān jitavān samare pārthaḥ paryāptaṃ tannidarśanam 11 ko hi śakto raṇe jetuṃ pāṇḍavaṃ rabhasaṃ raṇe tvaṃ tu mohān na jānīṣe vācyāvācyaṃ suyodhana 12 mumūrṣur hi naraḥ sarvān vṛkṣān paśyati kāñcanān tathā tvam api gāndhāre viparītāni paśyasi 13 svayaṃ vairaṃ mahat kṛtvā pāṇḍavaiḥ saha sṛñjayaiḥ yudhyasva tān adya raṇe paśyāmaḥ puruṣo bhava 14 ahaṃ tu somakān sarvān sapāñcālān samāgatān nihaniṣye naravyāghra varjayitvā śikhaṇḍinam 15 tair vāhaṃ nihataḥ saṃkhye gamiṣye yamasādanam tān vā nihatya saṃgrāme prītiṃ dāsyāmi vai tava 16 pūrvaṃ hi strī samutpannā śikhaṇḍī rājaveśmani varadānāt pumāñ jātaḥ saiṣā vai strī śikhaṇḍinī 17 tām ahaṃ na haniṣyāmi prāṇatyāge 'pi bhārata yāsau prāṅ nirmitā dhātrā saiṣā vai strī śikhaṇḍinī 18 sukhaṃ svapihi gāndhāre śvo 'smi kartā mahāraṇam yaj janāḥ kathayiṣyanti yāvat sthāsyati medinī 19 evam uktas tava suto nirjagāma janeśvara abhivādya guruṃ mūrdhnā prayayau svaṃ niveśanam 20 āgamya tu tato rājā visṛjya ca mahājanam praviveśa tatas tūrṇaṃ kṣayaṃ śatrukṣayaṃ karaḥ praviṣṭaḥ sa niśāṃ tāṃ ca gamayām āsa pārthivaḥ |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 6
Chapter 95
|
1
[स] परभातायां तु शर्वर्यां परातर उत्थाय वै नृपः राज्ञः समाज्ञापयत सेनां यॊजयतेति ह अद्य भीष्मॊ रणे करुद्धॊ निहनिष्यति सॊमकान 2 दुर्यॊधनस्य तच छरुत्वा रात्रौ विलपितं बहु मन्यमानः स तं राजन परत्यादेशम इवात्मनः 3 निर्वेदं परमं गत्वा विनिन्द्य परवाच्यताम दीर्घं दध्यौ शांतनवॊ यॊद्धुकामॊ ऽरजुनं रणे 4 इङ्गितेन तु तज जञात्वा गाङ्गेयेन विचिन्तितम दुर्यॊधनॊ महाराज दुःशासनम अचॊदयत 5 दुःशासन रथास तूर्णं युज्यन्तां भीष्मरक्षिणः दवात्रिंशत तवम अनीकानि सर्वाण्य एवाभिचॊदय 6 इदं हि समनुप्राप्तं वर्षपूगाभिचिन्तितम पाण्डवानां स सैन्यानां वधॊ राज्यस्य चागमः 7 तत्र कार्यम अहं मन्ये भीष्मस्यैवाभिरक्षणम सा नॊ गुप्तः सुखाय सयाद धन्यात पार्थांश च संयुगे 8 अब्रवीच च विशुद्धात्मा नाहं हन्यां शिखण्डिनम सत्रीपूर्वकॊ हय असौ जातस तस्माद वर्ज्यॊ रणे मया 9 लॊकस तद वेद यद अहं पितुः परियचिकीर्षया राज्यं सफीतं महाबाहॊ सत्रियश च तयक्तवान पुरा 10 नैव चाहं सत्रियं जातु न सत्रीपूर्वं कथं चन हन्यां युधि नरश्रेष्ठ सत्यम एतद बरवीमि ते 11 अयं सत्रीपूर्वकॊ राजञ शिखण्डी यदि ते शरुतः उद्यॊगे कथितं यत तत तथा जाता शिखण्डिनी 12 कन्या भूत्वा पुमाञ जातः स च यॊत्स्यति भारत तस्याहं परमुखे बाणान न मुञ्चेयं कथं चन 13 युद्धे तु कषत्रियांस तात पाण्डवानां जयैषिणः सर्वान अन्यान हनिष्यामि संप्राप्तान बाणगॊचरान 14 एवं मां भरतश्रेष्ठॊ गाङ्गेयः पराह शास्त्रवित तत्र सर्वात्मना मन्ये भीष्मस्यैवाभिपालनम 15 अरक्ष्यमाणं हि वृकॊ हन्यात सिंहं महावने मा वृकेणेव शार्दूलं घातयेम शिखण्डिना 16 मातुलः शकुनिः शल्यः कृपॊ दरॊणॊ विविंशतिः यत्ता रक्षन्तु गाङ्गेयं तस्मिन गुप्ते धरुवॊ जयः 17 एतच छरुत्वा तु राजानॊ दुर्यॊधन वचस तदा सर्वतॊ रथवंशेन गाङ्गेयं पर्यवारयन 18 पुत्राश च तत्र गाङ्गेयं परिवार्य ययुर मुदा कम्पयन्तॊ भुवं दयां च कषॊभयन्तश च पाण्डवान 19 तै रथैश च सुसंयुक्तैर दन्तिभिश च महारथाः परिवार्य रणे भीष्मं दंशिताः समवस्थिताः 20 यथा देवासुरे युद्धे तरिदशा वज्रधारिणम सर्वे ते सम वयतिष्ठन्त रक्षन्तस तं महारथम 21 ततॊ दुर्यॊधनॊ राजा पुनर भरातरम अब्रवीत सव्यं चक्रं युधामन्युर उत्तमौजाश च दक्षिणम गॊप्ताराव अर्जुनस्यैताव अर्जुनॊ ऽपि शिखण्डिनः 22 स रक्ष्यमाणः पार्थेन तथास्माभिर विवर्जितः यथा भीष्मं न नॊ हन्याद दुःशासन तथा कुरु 23 भरातुस तद वचनं शरुत्वा पुत्रॊ दुःशासनस तव भीष्मं परमुखतः कृत्वा परययौ सेनया सह 24 भीष्मं तु रथवंशेन दृष्ट्वा तम अभिसंवृतम अर्जुनॊ रथिनां शरेष्ठॊ धृष्टद्युम्नम उवाच ह 25 शिखण्डिनं नरव्याघ्र भीष्मस्य परमुखे ऽनघ सथापयस्वाद्य पाञ्चाल्य तस्य गॊप्ताहम अप्य उत 26 ततः शांतनवॊ भीष्मॊ निर्ययौ सेनया सह वयूहं चाव्यूहत महत सर्वतॊभद्रम आहवे 27 कृपश च कृतवर्मा च शैब्यश चैव महारथः शकुनिः सैन्धवश चैव काम्बॊजश च सुदक्षिणः 28 भीष्मेण सहिताः सर्वे पुत्रैश च तव भारत अग्रतः सर्वसैन्यानां वयूहस्य परमुखे सथिताः 29 दरॊणॊ भूरिश्रवाः शल्यॊ भगदत्तश च मारिष दक्षिणं पक्षम आश्रित्य सथिता वयूहस्य दंशिताः 30 अश्वत्थामा सॊमदत्त आवन्त्यौ च महारथौ महत्या सेनया युक्ता वामं पक्षम अपालयन 31 दुर्यॊधनॊ महाराज तरिगर्तैः सर्वतॊवृतः वयूहमध्ये सथितॊ राजन पाण्डवान परति भारत 32 अलम्बुसॊ रथश्रेष्ठः शरुतायुश च महारथः पृष्ठतः सर्वसैन्यानां सथितौ वयूहस्य दंशितौ 33 एवम एते तदा वयूहं कृत्वा भारत तावकाः संनद्धाः समदृश्यन्त परतपन्त इवाग्नयः 34 तथा युधिष्ठिरॊ राजा भीमसेनश च पाण्डवः नकुलः सहदेवश च माद्रीपुत्राव उभाव अपि अग्रतः सर्वसैन्यानां सथिता वयूहस्य दंशिताः 35 धृष्टद्युम्नॊ विराटश च सात्यकिश च महारथः सथिताः सैन्येन महता परानीक विनाशनाः 36 शिखण्डी विजयश चैव राक्षसश च घटॊत्कचः चेकितानॊ महाबाहुः कुन्तिभॊजश च वीर्यवान सथिता रणे महाराज महत्या सेनया वृताः 37 अभिमन्युर महेष्वासॊ दरुपदश च महारथः केकया भरातरः पञ्च सथिता युद्धाय दंशिताः 38 एवं ते ऽपि महाव्यूहं परतिव्यूह्य सुदुर्जयम पाण्डवाः समरे शूराः सथिता युद्धाय मारिष 39 तावकास तु रणे यत्ताः सह सेना नराधिपाः अभ्युद्ययू रणे पार्थान भीष्मं कृत्वाग्रतॊ नृप 40 तथैव पाण्डवा राजन भीमसेनपुरॊगमाः भीष्मं युद्धपरिप्रेप्सुं संग्रामे विजिगीषवः 41 कष्वेडाः किल किला शब्दान करकचान गॊविषाणिकाः भेरीमृदङ्गपणवान नादयन्तश च पुष्करान पाण्डवा अभ्यधावन्त नदन्तॊ भैरवान रवान 42 भेरीमृदङ्गशङ्खानां दुन्दुभीनां च निस्वनैः उत्क्रुष्ट सिंहनादैश च वल्गितैश च पृथग्विधैः 43 वयं परतिनदन्तस तान अभ्यगच्छाम स तवराः सहसैवाभिसंक्रुद्धास तदासीत तुमुलं महत 44 ततॊ ऽनयॊन्यं परधावन्तः संप्रहारं परचक्रिरे ततः शब्देन महता परचकम्पे वसुंधरा 45 पक्षिणश च महाघॊरं वयाहरन्तॊ विबभ्रमुः सप्रभश चॊदितः सूर्यॊ निष्प्रभः समपद्यते 46 ववुश च तुमुला वाताः शंसन्तः सुमहद भयम घॊराश च घॊरनिर्ह्रादाः शिवास तत्र ववाशिरे वेदयन्त्यॊ महाराज महद वैशसम आगतम 47 दिशः परज्वलिता राजन पांसुवर्षं पपात च रुधिरेण समुन्मिश्रम अस्थि वर्षं तथैव च 48 रुदतां वाहनानां च नेत्रेभ्यः परापतज जलम सुस्रुवुश च शकृन मूत्रं परध्यायन्तॊ विशां पते 49 अन्तर्हिता महानादाः शरूयन्ते भरतर्षभ रक्षसां पुरुषादानां नदतां भैरवान रवान 50 संपतन्तः सम दृश्यन्ते गॊमायुबकवायसाः शवानश च विविधैर नादैर भषन्तस तत्र तस्थिरे 51 जवलिताश च महॊल्का वै समाहत्य दिवाकरम निपेतुः सहसा भूमौ वेदयाना महद भयम 52 महान्त्य अनीकानि महासमुच्छ्रये; समागमे पाण्डव धार्तराष्ट्रयॊः परकाशिरे शङ्खमृदङ्ग निस्वनैः; परकम्पितानीव वनानि वायुना 53 नरेन्द्र नागाश्वसमाकुलानाम; अभ्यायतीनाम अशिवे मुहूर्ते बभूव घॊषस तुमुलश चमूनां; वातॊद्धुतानाम इव सागराणाम |
1
[s] prabhātāyāṃ tu śarvaryāṃ prātar utthāya vai nṛpaḥ rājñaḥ samājñāpayata senāṃ yojayateti ha adya bhīṣmo raṇe kruddho nihaniṣyati somakān 2 duryodhanasya tac chrutvā rātrau vilapitaṃ bahu manyamānaḥ sa taṃ rājan pratyādeśam ivātmanaḥ 3 nirvedaṃ paramaṃ gatvā vinindya paravācyatām dīrghaṃ dadhyau śāṃtanavo yoddhukāmo 'rjunaṃ raṇe 4 iṅgitena tu taj jñātvā gāṅgeyena vicintitam duryodhano mahārāja duḥśāsanam acodayat 5 duḥśāsana rathās tūrṇaṃ yujyantāṃ bhīṣmarakṣiṇaḥ dvātriṃśat tvam anīkāni sarvāṇy evābhicodaya 6 idaṃ hi samanuprāptaṃ varṣapūgābhicintitam pāṇḍavānāṃ sa sainyānāṃ vadho rājyasya cāgamaḥ 7 tatra kāryam ahaṃ manye bhīṣmasyaivābhirakṣaṇam sā no guptaḥ sukhāya syād dhanyāt pārthāṃś ca saṃyuge 8 abravīc ca viśuddhātmā nāhaṃ hanyāṃ śikhaṇḍinam strīpūrvako hy asau jātas tasmād varjyo raṇe mayā 9 lokas tad veda yad ahaṃ pituḥ priyacikīrṣayā rājyaṃ sphītaṃ mahābāho striyaś ca tyaktavān purā 10 naiva cāhaṃ striyaṃ jātu na strīpūrvaṃ kathaṃ cana hanyāṃ yudhi naraśreṣṭha satyam etad bravīmi te 11 ayaṃ strīpūrvako rājañ śikhaṇḍī yadi te śrutaḥ udyoge kathitaṃ yat tat tathā jātā śikhaṇḍinī 12 kanyā bhūtvā pumāñ jātaḥ sa ca yotsyati bhārata tasyāhaṃ pramukhe bāṇān na muñceyaṃ kathaṃ cana 13 yuddhe tu kṣatriyāṃs tāta pāṇḍavānāṃ jayaiṣiṇaḥ sarvān anyān haniṣyāmi saṃprāptān bāṇagocarān 14 evaṃ māṃ bharataśreṣṭho gāṅgeyaḥ prāha śāstravit tatra sarvātmanā manye bhīṣmasyaivābhipālanam 15 arakṣyamāṇaṃ hi vṛko hanyāt siṃhaṃ mahāvane mā vṛkeṇeva śārdūlaṃ ghātayema śikhaṇḍinā 16 mātulaḥ śakuniḥ śalyaḥ kṛpo droṇo viviṃśatiḥ yattā rakṣantu gāṅgeyaṃ tasmin gupte dhruvo jayaḥ 17 etac chrutvā tu rājāno duryodhana vacas tadā sarvato rathavaṃśena gāṅgeyaṃ paryavārayan 18 putrāś ca tatra gāṅgeyaṃ parivārya yayur mudā kampayanto bhuvaṃ dyāṃ ca kṣobhayantaś ca pāṇḍavān 19 tai rathaiś ca susaṃyuktair dantibhiś ca mahārathāḥ parivārya raṇe bhīṣmaṃ daṃśitāḥ samavasthitāḥ 20 yathā devāsure yuddhe tridaśā vajradhāriṇam sarve te sma vyatiṣṭhanta rakṣantas taṃ mahāratham 21 tato duryodhano rājā punar bhrātaram abravīt savyaṃ cakraṃ yudhāmanyur uttamaujāś ca dakṣiṇam goptārāv arjunasyaitāv arjuno 'pi śikhaṇḍinaḥ 22 sa rakṣyamāṇaḥ pārthena tathāsmābhir vivarjitaḥ yathā bhīṣmaṃ na no hanyād duḥśāsana tathā kuru 23 bhrātus tad vacanaṃ śrutvā putro duḥśāsanas tava bhīṣmaṃ pramukhataḥ kṛtvā prayayau senayā saha 24 bhīṣmaṃ tu rathavaṃśena dṛṣṭvā tam abhisaṃvṛtam arjuno rathināṃ śreṣṭho dhṛṣṭadyumnam uvāca ha 25 śikhaṇḍinaṃ naravyāghra bhīṣmasya pramukhe 'nagha sthāpayasvādya pāñcālya tasya goptāham apy uta 26 tataḥ śāṃtanavo bhīṣmo niryayau senayā saha vyūhaṃ cāvyūhata mahat sarvatobhadram āhave 27 kṛpaś ca kṛtavarmā ca śaibyaś caiva mahārathaḥ śakuniḥ saindhavaś caiva kāmbojaś ca sudakṣiṇaḥ 28 bhīṣmeṇa sahitāḥ sarve putraiś ca tava bhārata agrataḥ sarvasainyānāṃ vyūhasya pramukhe sthitāḥ 29 droṇo bhūriśravāḥ śalyo bhagadattaś ca māriṣa dakṣiṇaṃ pakṣam āśritya sthitā vyūhasya daṃśitāḥ 30 aśvatthāmā somadatta āvantyau ca mahārathau mahatyā senayā yuktā vāmaṃ pakṣam apālayan 31 duryodhano mahārāja trigartaiḥ sarvatovṛtaḥ vyūhamadhye sthito rājan pāṇḍavān prati bhārata 32 alambuso rathaśreṣṭhaḥ śrutāyuś ca mahārathaḥ pṛṣṭhataḥ sarvasainyānāṃ sthitau vyūhasya daṃśitau 33 evam ete tadā vyūhaṃ kṛtvā bhārata tāvakāḥ saṃnaddhāḥ samadṛśyanta pratapanta ivāgnayaḥ 34 tathā yudhiṣṭhiro rājā bhīmasenaś ca pāṇḍavaḥ nakulaḥ sahadevaś ca mādrīputrāv ubhāv api agrataḥ sarvasainyānāṃ sthitā vyūhasya daṃśitāḥ 35 dhṛṣṭadyumno virāṭaś ca sātyakiś ca mahārathaḥ sthitāḥ sainyena mahatā parānīka vināśanāḥ 36 śikhaṇḍī vijayaś caiva rākṣasaś ca ghaṭotkacaḥ cekitāno mahābāhuḥ kuntibhojaś ca vīryavān sthitā raṇe mahārāja mahatyā senayā vṛtāḥ 37 abhimanyur maheṣvāso drupadaś ca mahārathaḥ kekayā bhrātaraḥ pañca sthitā yuddhāya daṃśitāḥ 38 evaṃ te 'pi mahāvyūhaṃ prativyūhya sudurjayam pāṇḍavāḥ samare śūrāḥ sthitā yuddhāya māriṣa 39 tāvakās tu raṇe yattāḥ saha senā narādhipāḥ abhyudyayū raṇe pārthān bhīṣmaṃ kṛtvāgrato nṛpa 40 tathaiva pāṇḍavā rājan bhīmasenapurogamāḥ bhīṣmaṃ yuddhapariprepsuṃ saṃgrāme vijigīṣavaḥ 41 kṣveḍāḥ kila kilā śabdān krakacān goviṣāṇikāḥ bherīmṛdaṅgapaṇavān nādayantaś ca puṣkarān pāṇḍavā abhyadhāvanta nadanto bhairavān ravān 42 bherīmṛdaṅgaśaṅkhānāṃ dundubhīnāṃ ca nisvanaiḥ utkruṣṭa siṃhanādaiś ca valgitaiś ca pṛthagvidhaiḥ 43 vayaṃ pratinadantas tān abhyagacchāma sa tvarāḥ sahasaivābhisaṃkruddhās tadāsīt tumulaṃ mahat 44 tato 'nyonyaṃ pradhāvantaḥ saṃprahāraṃ pracakrire tataḥ śabdena mahatā pracakampe vasuṃdharā 45 pakṣiṇaś ca mahāghoraṃ vyāharanto vibabhramuḥ saprabhaś coditaḥ sūryo niṣprabhaḥ samapadyate 46 vavuś ca tumulā vātāḥ śaṃsantaḥ sumahad bhayam ghorāś ca ghoranirhrādāḥ śivās tatra vavāśire vedayantyo mahārāja mahad vaiśasam āgatam 47 diśaḥ prajvalitā rājan pāṃsuvarṣaṃ papāta ca rudhireṇa samunmiśram asthi varṣaṃ tathaiva ca 48 rudatāṃ vāhanānāṃ ca netrebhyaḥ prāpataj jalam susruvuś ca śakṛn mūtraṃ pradhyāyanto viśāṃ pate 49 antarhitā mahānādāḥ śrūyante bharatarṣabha rakṣasāṃ puruṣādānāṃ nadatāṃ bhairavān ravān 50 saṃpatantaḥ sma dṛśyante gomāyubakavāyasāḥ śvānaś ca vividhair nādair bhaṣantas tatra tasthire 51 jvalitāś ca maholkā vai samāhatya divākaram nipetuḥ sahasā bhūmau vedayānā mahad bhayam 52 mahānty anīkāni mahāsamucchraye; samāgame pāṇḍava dhārtarāṣṭrayoḥ prakāśire śaṅkhamṛdaṅga nisvanaiḥ; prakampitānīva vanāni vāyunā 53 narendra nāgāśvasamākulānām; abhyāyatīnām aśive muhūrte babhūva ghoṣas tumulaś camūnāṃ; vātoddhutānām iva sāgarāṇām |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 6
Chapter 96
|
1
[स] अभिमन्यू रथॊदारः पिशंगैस तुरगॊत्तमैः अभिदुद्राव तेजस्वी दुर्यॊधन बलं महत विकिरञ शरवर्षाणि वारिधारा इवाम्बुदः 2 न शेकुः समरे करुद्धं सौभद्रम अरिसूदनम शस्त्रौघिणं गाहमानं सेनासागरम अक्षयम निवारयितुम अप्य आजौ तवदीयाः कुरुपुंगवाः 3 तेन मुक्ता रणे राजञ शराः शत्रुनिवर्हणाः कषत्रियान अनयञ शूरान परेतराजनिवेशनम 4 यमदण्डॊपमान घॊराञ जवलनाशीविषॊपमान सौभद्रः समरे करुद्धः परेषयाम आस सायकान 5 रथिनं च रथात तूर्णं हयपृष्ठा च सादिनम गजारॊहांश च स गजान पातयाम आस फाल्गुनिः 6 तस्य तत कुर्वतः कर्म महत संख्ये ऽदभुतं नृपाः पूजयां चक्रिरे हृष्टाः परशशंसुश च फाल्गुनिम 7 तान्य अनीकानि सौभद्रॊ दरावयन बह्व अशॊभत तूलराशिम इवाधूय मारुतः सर्वतॊदिशम 8 तेन विद्राव्यमाणानि तव सैन्यानि भारत तरातारं नाध्यगच्छन्त पङ्के मग्ना इव दविपाः 9 विद्राव्य सर्वसैन्यानि तावकानि नरॊत्तमः अभिमन्युः सथितॊ राजन विधूमॊ ऽगनिर इव जवलन 10 न चैनं तावकाः सर्वे विषेहुर अरिघातिनम परदीप्तं पावकं यद्वत पतंगाः कालचॊदिताः 11 परहरन सर्वशत्रुभ्यः पाण्डवानां महारथः अदृश्यत महेष्वासः सवज्र इव वज्रभृत 12 हेमपृष्ठं धनुश चास्य ददृशे चरतॊ दिशः तॊयदेषु यथा राजन भराजमानाः शतह्वदाह 13 शराश च निशिताः पीता निश्चरन्ति सम संयुगे वनात फुल्लद्रुमाद राजन भरमराणाम इव वरजाः 14 तथैव चरतस तस्य सौभद्रस्य महात्मनः रथेन मेघघॊषेण ददृशुर नान्तरं जनाः 15 मॊहयित्वा कृपं दरॊणं दरौणिं च स बृहद्बलम सैन्धवं च महेष्वासं वयचरल लघु सुष्ठु च 16 मण्डलीकृतम एवास्य धनुः पश्याम मारिष सूर्यमण्डल संकाशं तपतस तव वाहिनीम 17 तं दृष्ट्वा कषत्रियाः शूराः परतपन्तं शरार्चिभिः दविफल्गुनम इमं लॊकं मेनिरे तस्य कर्मभिः 18 तेनार्दिता महाराज भारती सा महाचमूः बभ्राम तत्र तत्रैव यॊषिन मदवशाद इव 19 दरावयित्वा च तत सैन्यं कम्पयित्वा महारथान नन्दयाम आस सुहृदॊ मयं जित्वेव वासवः 20 तेन विद्राव्यमाणानि तव सैन्यानि संयुगे चक्रुर आर्तस्वरं घॊरं पर्जन्यनिनदॊपमम 21 तं शरुत्वा निनदं घॊरं तव सैन्यस्य मारिष मारुतॊद्धूत वेगस्य समुद्रस्येव पर्वणि दुर्यॊधनस तदा राजा आर्श्य शृङ्गिम अभाषत 22 एष कार्ष्णिर महेष्वासॊ दवितीय इव फल्गुनः चमूं दरावयते करॊधाद वृत्रॊ देव चमूम इव 23 तस्य नान्यं परपश्यामि संयुगे भेषजं महत ऋते तवां राक्षसश्रेष्ठ सर्वविद्यासु पारगम 24 स गत्वा तवरितं वीरं जहि सौभद्रम आहवे वयं पार्थान हनिष्यामॊ भीष्मद्रॊणपुरःसराः 25 स एवम उक्तॊ बलवान राक्षसेन्द्रः परतापवान परययौ समरे तूर्णं तव पुत्रस्य शासनात नर्दमानॊ महानादं परावृषीव बलाहकः 26 तस्य शब्देन महता पाण्डवानां महद बलम पराचलत सर्वतॊ राजन पूर्यमाण इवार्णवः 27 बहवश च नरा राजंस तस्य नादेन भीषिताः परियान पराणान परित्यज्य निपेतुर धरणीतले 28 कार्ष्णिश चापि मुदा युक्तः परगृहीतशरासनः नृत्यन्न इव रथॊपस्थे तद रक्षः समुपाद्रवत 29 ततः स राक्षसः करुद्धः संप्राप्यैवार्जुनिं रणे नातिदूरे सथितस तस्य दरावयाम आस वै चमूम 30 सा वध्यमाना समरे पाण्डवानां महाचमूः परत्युद्ययौ रणे रक्षॊ देव सेना यथाबलिम 31 विमर्दः सुमहान आसीत तस्य सैन्यस्य मारिष रक्षसा घॊररूपेण वध्यमानस्य संयुगे 32 ततः शरसहस्रैस तां पाण्डवानां महाचमूम वयद्रावयद रणे रक्षॊ दर्शयद वै पराक्रमम 33 सा वाध्यमाना च तथा पाण्डवानाम अनीकिनी रक्षसा घॊररूपेण परदुद्राव रणे भयात 34 तां परमृद्य ततः सेनां पद्मिनीं वारणॊ यथा ततॊ ऽभिदुद्राव रणे दरौपदेयान महाबलान 35 ते तु करुद्धा महेष्वासा दरौपदेयाः परहारिणः राक्षसं दुद्रुवुः सर्वे गरहाः पञ्च यथा रविम 36 वीर्यवद्भिस ततस तैस तु पीडितॊ राक्षसॊत्तमः यथा युगक्षये घॊरे चन्द्रमाः पञ्चभिर गरहैः 37 परतिविन्ध्यस ततॊ रक्षॊ बिभेद निशितैः शरैः सर्वपारशवैस तूर्णम अकुण्ठाग्रैर महाबलः 38 स तैर भिन्नतनु तराणः शुशुभे राक्षसॊत्तमः मरीचिभिर इवार्कस्य संस्यूतॊ जलदॊ महान 39 विषक्तैः स शरैश चापि तपनीयपरिच्छदैः आर्श्यशृङ्गिर बभौ राजन दीप्तशृङ्ग इवाचलः 40 ततस ते भरातरः पञ्च राक्षसेन्द्रं महाहवे विव्यधुर निशितैर बाणैस तपनीयविभूषितैः 41 स निर्भिन्नः शरैर घॊरैर भुजगैः कॊपितैर इव अलम्बुसॊ भृशं राजन नागेन्द्र इव चुक्रुधे 42 सॊ ऽतिविद्धॊ महाराज मुहूर्तम अथ मारिष परविवेश तमॊ दीर्घं पीडितस तैर महारथैः 43 परतिलभ्य ततः संज्ञां करॊधेन दविगुणीकृतः चिच्छेद सायकैस तेषां धवजांश चैव धनूंषि च 44 एकैकं च तरिभिर बाणैर आजघान समयन्न इव अलम्बुसॊ रथॊपस्थे नृत्यन्न इव महारथः 45 तवरमाणश च संक्रुद्धॊ हयांस तेषां महात्मनाम जघान राक्षसः करुद्धः सारथींश च महाबलः 46 बिभेद च सुसंहृष्टः पुनश चैनान सुसंशितैः शरैर बहुविधाकारैः शतशॊ ऽथ सहस्रशः 47 विरथांश च महेष्वासान कृत्वा तत्र स राक्षसः अभिदुद्राव वेगेन हन्तुकामॊ निशाचरः 48 तान अर्दितान रणे तेन राक्षसेन दुरात्मना दृष्ट्वार्जुन सुतः संख्ये राक्षसं समुपाद्रवत 49 तयॊः समभवद युद्धं वृत्रवासवयॊर इव ददृशुस तावकाः सर्वे पाण्डवाश च महारथाः 50 तौ समेतौ महायुद्धे करॊधदीप्तौ परस्परम महाबलौ महाराज करॊधसंरक्तलॊचनौ परस्परम अवेक्षेतां कालानलसमौ युधि 51 तयॊः समागमॊ घॊरॊ बभूव कटुकॊदयः यथा देवासुरे युद्धे शक्रशम्बरयॊर इव |
1
[s] abhimanyū rathodāraḥ piśaṃgais turagottamaiḥ abhidudrāva tejasvī duryodhana balaṃ mahat vikirañ śaravarṣāṇi vāridhārā ivāmbudaḥ 2 na śekuḥ samare kruddhaṃ saubhadram arisūdanam śastraughiṇaṃ gāhamānaṃ senāsāgaram akṣayam nivārayitum apy ājau tvadīyāḥ kurupuṃgavāḥ 3 tena muktā raṇe rājañ śarāḥ śatrunivarhaṇāḥ kṣatriyān anayañ śūrān pretarājaniveśanam 4 yamadaṇḍopamān ghorāñ jvalanāśīviṣopamān saubhadraḥ samare kruddhaḥ preṣayām āsa sāyakān 5 rathinaṃ ca rathāt tūrṇaṃ hayapṛṣṭhā ca sādinam gajārohāṃś ca sa gajān pātayām āsa phālguniḥ 6 tasya tat kurvataḥ karma mahat saṃkhye 'dbhutaṃ nṛpāḥ pūjayāṃ cakrire hṛṣṭāḥ praśaśaṃsuś ca phālgunim 7 tāny anīkāni saubhadro drāvayan bahv aśobhata tūlarāśim ivādhūya mārutaḥ sarvatodiśam 8 tena vidrāvyamāṇāni tava sainyāni bhārata trātāraṃ nādhyagacchanta paṅke magnā iva dvipāḥ 9 vidrāvya sarvasainyāni tāvakāni narottamaḥ abhimanyuḥ sthito rājan vidhūmo 'gnir iva jvalan 10 na cainaṃ tāvakāḥ sarve viṣehur arighātinam pradīptaṃ pāvakaṃ yadvat pataṃgāḥ kālacoditāḥ 11 praharan sarvaśatrubhyaḥ pāṇḍavānāṃ mahārathaḥ adṛśyata maheṣvāsaḥ savajra iva vajrabhṛt 12 hemapṛṣṭhaṃ dhanuś cāsya dadṛśe carato diśaḥ toyadeṣu yathā rājan bhrājamānāḥ śatahvadāh 13 śarāś ca niśitāḥ pītā niścaranti sma saṃyuge vanāt phulladrumād rājan bhramarāṇām iva vrajāḥ 14 tathaiva caratas tasya saubhadrasya mahātmanaḥ rathena meghaghoṣeṇa dadṛśur nāntaraṃ janāḥ 15 mohayitvā kṛpaṃ droṇaṃ drauṇiṃ ca sa bṛhadbalam saindhavaṃ ca maheṣvāsaṃ vyacaral laghu suṣṭhu ca 16 maṇḍalīkṛtam evāsya dhanuḥ paśyāma māriṣa sūryamaṇḍala saṃkāśaṃ tapatas tava vāhinīm 17 taṃ dṛṣṭvā kṣatriyāḥ śūrāḥ pratapantaṃ śarārcibhiḥ dviphalgunam imaṃ lokaṃ menire tasya karmabhiḥ 18 tenārditā mahārāja bhāratī sā mahācamūḥ babhrāma tatra tatraiva yoṣin madavaśād iva 19 drāvayitvā ca tat sainyaṃ kampayitvā mahārathān nandayām āsa suhṛdo mayaṃ jitveva vāsavaḥ 20 tena vidrāvyamāṇāni tava sainyāni saṃyuge cakrur ārtasvaraṃ ghoraṃ parjanyaninadopamam 21 taṃ śrutvā ninadaṃ ghoraṃ tava sainyasya māriṣa mārutoddhūta vegasya samudrasyeva parvaṇi duryodhanas tadā rājā ārśya śṛṅgim abhāṣata 22 eṣa kārṣṇir maheṣvāso dvitīya iva phalgunaḥ camūṃ drāvayate krodhād vṛtro deva camūm iva 23 tasya nānyaṃ prapaśyāmi saṃyuge bheṣajaṃ mahat ṛte tvāṃ rākṣasaśreṣṭha sarvavidyāsu pāragam 24 sa gatvā tvaritaṃ vīraṃ jahi saubhadram āhave vayaṃ pārthān haniṣyāmo bhīṣmadroṇapuraḥsarāḥ 25 sa evam ukto balavān rākṣasendraḥ pratāpavān prayayau samare tūrṇaṃ tava putrasya śāsanāt nardamāno mahānādaṃ prāvṛṣīva balāhakaḥ 26 tasya śabdena mahatā pāṇḍavānāṃ mahad balam prācalat sarvato rājan pūryamāṇa ivārṇavaḥ 27 bahavaś ca narā rājaṃs tasya nādena bhīṣitāḥ priyān prāṇān parityajya nipetur dharaṇītale 28 kārṣṇiś cāpi mudā yuktaḥ pragṛhītaśarāsanaḥ nṛtyann iva rathopasthe tad rakṣaḥ samupādravat 29 tataḥ sa rākṣasaḥ kruddhaḥ saṃprāpyaivārjuniṃ raṇe nātidūre sthitas tasya drāvayām āsa vai camūm 30 sā vadhyamānā samare pāṇḍavānāṃ mahācamūḥ pratyudyayau raṇe rakṣo deva senā yathābalim 31 vimardaḥ sumahān āsīt tasya sainyasya māriṣa rakṣasā ghorarūpeṇa vadhyamānasya saṃyuge 32 tataḥ śarasahasrais tāṃ pāṇḍavānāṃ mahācamūm vyadrāvayad raṇe rakṣo darśayad vai parākramam 33 sā vādhyamānā ca tathā pāṇḍavānām anīkinī rakṣasā ghorarūpeṇa pradudrāva raṇe bhayāt 34 tāṃ pramṛdya tataḥ senāṃ padminīṃ vāraṇo yathā tato 'bhidudrāva raṇe draupadeyān mahābalān 35 te tu kruddhā maheṣvāsā draupadeyāḥ prahāriṇaḥ rākṣasaṃ dudruvuḥ sarve grahāḥ pañca yathā ravim 36 vīryavadbhis tatas tais tu pīḍito rākṣasottamaḥ yathā yugakṣaye ghore candramāḥ pañcabhir grahaiḥ 37 prativindhyas tato rakṣo bibheda niśitaiḥ śaraiḥ sarvapāraśavais tūrṇam akuṇṭhāgrair mahābalaḥ 38 sa tair bhinnatanu trāṇaḥ śuśubhe rākṣasottamaḥ marīcibhir ivārkasya saṃsyūto jalado mahān 39 viṣaktaiḥ sa śaraiś cāpi tapanīyaparicchadaiḥ ārśyaśṛṅgir babhau rājan dīptaśṛṅga ivācalaḥ 40 tatas te bhrātaraḥ pañca rākṣasendraṃ mahāhave vivyadhur niśitair bāṇais tapanīyavibhūṣitaiḥ 41 sa nirbhinnaḥ śarair ghorair bhujagaiḥ kopitair iva alambuso bhṛśaṃ rājan nāgendra iva cukrudhe 42 so 'tividdho mahārāja muhūrtam atha māriṣa praviveśa tamo dīrghaṃ pīḍitas tair mahārathaiḥ 43 pratilabhya tataḥ saṃjñāṃ krodhena dviguṇīkṛtaḥ ciccheda sāyakais teṣāṃ dhvajāṃś caiva dhanūṃṣi ca 44 ekaikaṃ ca tribhir bāṇair ājaghāna smayann iva alambuso rathopasthe nṛtyann iva mahārathaḥ 45 tvaramāṇaś ca saṃkruddho hayāṃs teṣāṃ mahātmanām jaghāna rākṣasaḥ kruddhaḥ sārathīṃś ca mahābalaḥ 46 bibheda ca susaṃhṛṣṭaḥ punaś cainān susaṃśitaiḥ śarair bahuvidhākāraiḥ śataśo 'tha sahasraśaḥ 47 virathāṃś ca maheṣvāsān kṛtvā tatra sa rākṣasaḥ abhidudrāva vegena hantukāmo niśācaraḥ 48 tān arditān raṇe tena rākṣasena durātmanā dṛṣṭvārjuna sutaḥ saṃkhye rākṣasaṃ samupādravat 49 tayoḥ samabhavad yuddhaṃ vṛtravāsavayor iva dadṛśus tāvakāḥ sarve pāṇḍavāś ca mahārathāḥ 50 tau sametau mahāyuddhe krodhadīptau parasparam mahābalau mahārāja krodhasaṃraktalocanau parasparam avekṣetāṃ kālānalasamau yudhi 51 tayoḥ samāgamo ghoro babhūva kaṭukodayaḥ yathā devāsure yuddhe śakraśambarayor iva |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 6
Chapter 97
|
1
[धृ] आर्जुनिं समरे शूरं विनिघ्नन्तं महारथम अलम्बुसः कथं युद्धे परत्ययुध्यत संजय 2 आर्श्यशृङ्गिं कथं चापि सौभद्रः परवीरहा तन ममाचक्ष्व तत्त्वेन यथावृत्तं सम संयुगे 3 धनंजयश च किं चक्रे मम सैन्येषु संजय भीमॊ वा बलिनां शरेष्ठॊ राक्षसॊ वा घटॊत्कचः 4 नकुलः सहदेवॊ वा सात्यकिर वा महारथः एतद आचक्ष्व मे सर्वं कुशलॊ हय असि संजय 5 [स] हन्त ते ऽहं परवक्ष्यामि संग्रामं लॊमहर्षणम यथाभूद राक्षसेन्द्रस्य सौभद्रस्य च मारिष 6 अर्जुनश च यथा संख्ये भीमसेनश च पाण्डवः नकुलः सहदेवश च रणे चक्रुः पराक्रमम 7 तथैव तावकाः सर्वे भीष्मद्रॊणपुरॊगमाः अद्भुतानि विचित्राणि चक्रुः कर्माण्य अभीतवत 8 अलम्बुसस तु समरे अभिमन्युं महारथम विनद्य सुमहानादं तर्जयित्वा मुहुर मुहुः अभिदुद्राव वेगेन तिष्ठ तिष्ठेति चाब्रवीत 9 सौभद्रॊ ऽपि रणे राजन सिंहवद विनदन मुहुः आर्श्यशृङ्गिं महेष्वासं पितुर अत्यन्तवैरिणम 10 ततः समेयतुः संख्ये तवरितौ नरराक्षसौ रथाभ्यां रथिनां शरेष्ठौ यथा वै देवदानवौ मायावी राक्षसश्रेष्ठॊ दिव्यास्त्रज्ञश च फाल्गुनिः 11 ततः कार्ष्णिर महाराज निशितैः सायकैस तरिभिः आर्श्यशृङ्गिं रणे विद्ध्वा पुनर विव्याध पञ्चभिः 12 अलम्बुसॊ ऽपि संक्रुद्धः कार्ष्णिं नवभिर आशुगैः हृदि विव्याध वेगेन तॊत्त्रैर इव महाद्विपम 13 अतः शरसहस्रेण कषिप्रकारी निशाचरः अर्जुनस्य सुतं संख्ये पीडयाम आस भारत 14 अभिमन्युस ततः करुद्धॊ नवतिं नतपर्वणाम चिक्षेप निशितान बाणान राक्षसस्य महॊरसि 15 ते तस्य विविशुस तूर्णं कायं निर्भिद्य मर्मणि स तैर विभिन्नसर्वाङ्गः शुशुभे राक्षसॊत्तमः पुष्पितैः किंशुकै राजन संस्तीर्ण इव पर्वतः 16 स धारयञ शरान हेमपुङ्खान अपि महाबलः विबभौ राक्षसश्रेष्ठः स जवाल इव पर्वतः 17 ततः करुद्धॊ महाराज आर्श्यशृङ्गिर महाबलः महेन्द्रप्रतिमं कार्ष्णिं छादयाम आस पत्रिभिः 18 तेन ते विशिखा मुक्ता यमदण्डॊपमाः शिताः अभिमन्युं विनिर्भिद्य पराविशन धरणीतलम 19 तथैवार्जुनिनिर्मुक्ताः शराः काञ्चनभूषणाः अलम्बुसं विनिर्भिद्य पराविशन्त धरातलम 20 सौभद्रस तु रणे रक्षः शरैः संनतपर्वभिः चक्रे विमुखम आसाद्य मयं शक्र इवाहवे 21 विमुखं च ततॊ रक्षॊ वध्यमानं रणे ऽरिणा परादुश्चक्रे महामायां तामसीं परतापनः 22 अतस ते तमसा सर्वे हृता हय आसन महीतले नाभिमन्युम अपश्यन्त नैव सयान न परान रणे 23 अभिमन्युश च तद दृष्ट्वा घॊररूपं महत तमः परादुश्चक्रे ऽसत्रम अत्युग्रं भास्करं कुरुनन्दनः 24 ततः परकाशम अभवज जगत सर्वं महीपते तां चापि जघ्निवान मायां राक्षसस्य दुरात्मनः 25 संक्रुद्धश च महावीर्यॊ राक्षसेन्द्रं नरॊत्तमः छादयाम आस समरे शरैः संनतपर्वभिः 26 बह्वीस तथान्या मायाश च परयुक्तास तेन रक्षसा सर्वास्त्रविद अमेयात्मा वारयाम आस फाल्गुनिः 27 हतमायं ततॊ रक्षॊ वध्यमानं च सायकैः रथं तत्रैव संत्यज्य पराद्रवन महतॊ भयात 28 तस्मिन विनिर्जिते तूर्णं कूटयॊधिनि राक्षसे आर्जुनिः समरे सैन्यं तावकं संममर्द ह मदान्धॊ वन्यनागेन्द्रः स पद्मां पद्मिनीम इव 29 ततः शांतनवॊ भीष्मः सैन्यं दृष्ट्वाभिविद्रुतम महता रथवंशेन सौभद्रं पर्यवारयत 30 कॊष्ठकी कृत्यतं वीरं धार्तराष्ट्रा महारथाः एकं सुबहवॊ युद्धे ततक्षुः सायकैर दृढम 31 स तेषां रथिनां वीरः पितुस तुल्यपराक्रमः सदृशॊ वासुदेवस्य विक्रमेण बलेन च 32 उभयॊः सदृशं कर्म स पितुर मातुलस्य च रणे बहुविधं चक्रे सर्वशस्त्रभृतां वरः 33 ततॊ धनंजयॊ राजन विनिघ्नंस तव सैनिकान आससाद रणे भीष्मं पुत्र परेप्सुर अमर्षणः 34 तथैव समरे राजन पिता देवव्रतस तव आससाद रणे पार्थं सवर्भानुर इव भास्करम 35 ततः सरथनागाश्वाः पुत्रास तव विशां पते परिवव्रू रणे भीष्मं जुगुपुश च समन्ततः 36 तथैव पाण्डवा राजन परिवार्य धनंजयम रणाय महते युक्ता दंशिता भरतर्षभ 37 शादद्वतस ततॊ राजन भीष्मस्य परमुखे सथितम अर्जुनं पञ्चविंशत्या सायकानां समाचिनॊत 38 पत्युद्गम्याथ विव्याध सात्यकिस तं शितैः शरैः पाण्डव परियकामार्थं शार्दूल इव कुञ्जरम 39 गौतमॊ ऽपि तवरायुक्तॊ माधवं नवभिः शरैः हृदि विव्याध संक्रुद्धः कङ्कपत्र परिच्छदैः 40 शैनेयॊ ऽपि ततः करुद्धॊ भृशं विद्धॊ महारथः गौतमान्त करं घॊरं समादत्त शिलीमुखम 41 तम आपतन्तं वेगेन शक्राशनिसमद्युतिम दविधा चिच्छेद संक्रुद्धॊ दरौणिः परमकॊपनः 42 समुत्सृज्याथ शैनेयॊ गौतमं रथिनां वरम अभ्यद्रवद रणे दरौणिं राहुः खे शशिनं यथा 43 तस्य दरॊणसुतश चापं दविधा चिच्छेद भारत अथैनं छिन्नधन्वानं ताडयाम आस सायकैः 44 सॊ ऽनयत कार्मुकम आदाय शत्रुघ्नं भारसाधनम दरौणिं षष्ट्या महाराज बाह्वॊर उरसि चार्पयत 45 स विद्धॊ वयथितश चैव मुहूर्तं कश्मलायुतः निषसाद रथॊपस्थे धवजयष्टिम उपाश्रितः 46 परतिलभ्य ततः संज्ञां दरॊणपुत्रः परतापवान वार्ष्णेयं समरे करुद्धॊ नाराचेन समर्दयत 47 शैनेयं स तु निर्भिद्य पराविशद धरणीतलम वसन्त काले बलवान बिलं सर्वशिशुर यथा 48 ततॊ ऽपरेण भल्लेन माधवस्य धवजॊत्तमम चिच्छेद समरे दरौणिः सिंहनादं ननाद च 49 पुनर चैनं शरैर घॊरैश छादयाम आस भारत निदाघान्ते महाराज यथा मेघॊ दिवाकरम 50 सात्यकिश च महाराज शरजालं निहत्य तत दरौणिम अभ्यपतत तूर्णं शरजालैर अनेकधा 51 तापयाम आस च दरौणिं शैनेयः परवीरहा विमुक्तॊ मेघजालेन यथैव तपनस तथा 52 शराणां च सहस्रेण पुनर एनं समुद्यतम सात्यकिश छादयाम आस ननाद च महाबलः 53 दृष्ट्वा पुत्रं तथा गरस्तं राहुणेव निशाकरम अभ्यद्रवत शैनेयं भारद्वाजः परतापवान 54 विव्याध च पृषत्केन सुतीक्ष्णेन महामृधे परीप्सन सवसुतं राजन वार्ष्णेयेनाभितापितम 55 सात्यकिस तु रणे जित्वा गुरुपुत्रं महारथम दरॊणं विव्याध विंशत्या सर्वपारशवैः शरैः 56 तदन्तरम अमेयात्मा कौन्तेयः शवेतवाहनः अभ्यद्रवद रणे करुद्धॊ दरॊणं परति महारथः 57 ततॊ दरॊणश च पार्थश च समेयातां महामृधे यथा बुधश च शुक्रश च महाराज नभस्तले |
1
[dhṛ] ārjuniṃ samare śūraṃ vinighnantaṃ mahāratham alambusaḥ kathaṃ yuddhe pratyayudhyata saṃjaya 2 ārśyaśṛṅgiṃ kathaṃ cāpi saubhadraḥ paravīrahā tan mamācakṣva tattvena yathāvṛttaṃ sma saṃyuge 3 dhanaṃjayaś ca kiṃ cakre mama sainyeṣu saṃjaya bhīmo vā balināṃ śreṣṭho rākṣaso vā ghaṭotkacaḥ 4 nakulaḥ sahadevo vā sātyakir vā mahārathaḥ etad ācakṣva me sarvaṃ kuśalo hy asi saṃjaya 5 [s] hanta te 'haṃ pravakṣyāmi saṃgrāmaṃ lomaharṣaṇam yathābhūd rākṣasendrasya saubhadrasya ca māriṣa 6 arjunaś ca yathā saṃkhye bhīmasenaś ca pāṇḍavaḥ nakulaḥ sahadevaś ca raṇe cakruḥ parākramam 7 tathaiva tāvakāḥ sarve bhīṣmadroṇapurogamāḥ adbhutāni vicitrāṇi cakruḥ karmāṇy abhītavat 8 alambusas tu samare abhimanyuṃ mahāratham vinadya sumahānādaṃ tarjayitvā muhur muhuḥ abhidudrāva vegena tiṣṭha tiṣṭheti cābravīt 9 saubhadro 'pi raṇe rājan siṃhavad vinadan muhuḥ ārśyaśṛṅgiṃ maheṣvāsaṃ pitur atyantavairiṇam 10 tataḥ sameyatuḥ saṃkhye tvaritau nararākṣasau rathābhyāṃ rathināṃ śreṣṭhau yathā vai devadānavau māyāvī rākṣasaśreṣṭho divyāstrajñaś ca phālguniḥ 11 tataḥ kārṣṇir mahārāja niśitaiḥ sāyakais tribhiḥ ārśyaśṛṅgiṃ raṇe viddhvā punar vivyādha pañcabhiḥ 12 alambuso 'pi saṃkruddhaḥ kārṣṇiṃ navabhir āśugaiḥ hṛdi vivyādha vegena tottrair iva mahādvipam 13 ataḥ śarasahasreṇa kṣiprakārī niśācaraḥ arjunasya sutaṃ saṃkhye pīḍayām āsa bhārata 14 abhimanyus tataḥ kruddho navatiṃ nataparvaṇām cikṣepa niśitān bāṇān rākṣasasya mahorasi 15 te tasya viviśus tūrṇaṃ kāyaṃ nirbhidya marmaṇi sa tair vibhinnasarvāṅgaḥ śuśubhe rākṣasottamaḥ puṣpitaiḥ kiṃśukai rājan saṃstīrṇa iva parvataḥ 16 sa dhārayañ śarān hemapuṅkhān api mahābalaḥ vibabhau rākṣasaśreṣṭhaḥ sa jvāla iva parvataḥ 17 tataḥ kruddho mahārāja ārśyaśṛṅgir mahābalaḥ mahendrapratimaṃ kārṣṇiṃ chādayām āsa patribhiḥ 18 tena te viśikhā muktā yamadaṇḍopamāḥ śitāḥ abhimanyuṃ vinirbhidya prāviśan dharaṇītalam 19 tathaivārjuninirmuktāḥ śarāḥ kāñcanabhūṣaṇāḥ alambusaṃ vinirbhidya prāviśanta dharātalam 20 saubhadras tu raṇe rakṣaḥ śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ cakre vimukham āsādya mayaṃ śakra ivāhave 21 vimukhaṃ ca tato rakṣo vadhyamānaṃ raṇe 'riṇā prāduścakre mahāmāyāṃ tāmasīṃ paratāpanaḥ 22 atas te tamasā sarve hṛtā hy āsan mahītale nābhimanyum apaśyanta naiva syān na parān raṇe 23 abhimanyuś ca tad dṛṣṭvā ghorarūpaṃ mahat tamaḥ prāduścakre 'stram atyugraṃ bhāskaraṃ kurunandanaḥ 24 tataḥ prakāśam abhavaj jagat sarvaṃ mahīpate tāṃ cāpi jaghnivān māyāṃ rākṣasasya durātmanaḥ 25 saṃkruddhaś ca mahāvīryo rākṣasendraṃ narottamaḥ chādayām āsa samare śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ 26 bahvīs tathānyā māyāś ca prayuktās tena rakṣasā sarvāstravid ameyātmā vārayām āsa phālguniḥ 27 hatamāyaṃ tato rakṣo vadhyamānaṃ ca sāyakaiḥ rathaṃ tatraiva saṃtyajya prādravan mahato bhayāt 28 tasmin vinirjite tūrṇaṃ kūṭayodhini rākṣase ārjuniḥ samare sainyaṃ tāvakaṃ saṃmamarda ha madāndho vanyanāgendraḥ sa padmāṃ padminīm iva 29 tataḥ śāṃtanavo bhīṣmaḥ sainyaṃ dṛṣṭvābhividrutam mahatā rathavaṃśena saubhadraṃ paryavārayat 30 koṣṭhakī kṛtyataṃ vīraṃ dhārtarāṣṭrā mahārathāḥ ekaṃ subahavo yuddhe tatakṣuḥ sāyakair dṛḍham 31 sa teṣāṃ rathināṃ vīraḥ pitus tulyaparākramaḥ sadṛśo vāsudevasya vikrameṇa balena ca 32 ubhayoḥ sadṛśaṃ karma sa pitur mātulasya ca raṇe bahuvidhaṃ cakre sarvaśastrabhṛtāṃ varaḥ 33 tato dhanaṃjayo rājan vinighnaṃs tava sainikān āsasāda raṇe bhīṣmaṃ putra prepsur amarṣaṇaḥ 34 tathaiva samare rājan pitā devavratas tava āsasāda raṇe pārthaṃ svarbhānur iva bhāskaram 35 tataḥ sarathanāgāśvāḥ putrās tava viśāṃ pate parivavrū raṇe bhīṣmaṃ jugupuś ca samantataḥ 36 tathaiva pāṇḍavā rājan parivārya dhanaṃjayam raṇāya mahate yuktā daṃśitā bharatarṣabha 37 śādadvatas tato rājan bhīṣmasya pramukhe sthitam arjunaṃ pañcaviṃśatyā sāyakānāṃ samācinot 38 patyudgamyātha vivyādha sātyakis taṃ śitaiḥ śaraiḥ pāṇḍava priyakāmārthaṃ śārdūla iva kuñjaram 39 gautamo 'pi tvarāyukto mādhavaṃ navabhiḥ śaraiḥ hṛdi vivyādha saṃkruddhaḥ kaṅkapatra paricchadaiḥ 40 śaineyo 'pi tataḥ kruddho bhṛśaṃ viddho mahārathaḥ gautamānta karaṃ ghoraṃ samādatta śilīmukham 41 tam āpatantaṃ vegena śakrāśanisamadyutim dvidhā ciccheda saṃkruddho drauṇiḥ paramakopanaḥ 42 samutsṛjyātha śaineyo gautamaṃ rathināṃ varam abhyadravad raṇe drauṇiṃ rāhuḥ khe śaśinaṃ yathā 43 tasya droṇasutaś cāpaṃ dvidhā ciccheda bhārata athainaṃ chinnadhanvānaṃ tāḍayām āsa sāyakaiḥ 44 so 'nyat kārmukam ādāya śatrughnaṃ bhārasādhanam drauṇiṃ ṣaṣṭyā mahārāja bāhvor urasi cārpayat 45 sa viddho vyathitaś caiva muhūrtaṃ kaśmalāyutaḥ niṣasāda rathopasthe dhvajayaṣṭim upāśritaḥ 46 pratilabhya tataḥ saṃjñāṃ droṇaputraḥ pratāpavān vārṣṇeyaṃ samare kruddho nārācena samardayat 47 śaineyaṃ sa tu nirbhidya prāviśad dharaṇītalam vasanta kāle balavān bilaṃ sarvaśiśur yathā 48 tato 'pareṇa bhallena mādhavasya dhvajottamam ciccheda samare drauṇiḥ siṃhanādaṃ nanāda ca 49 punar cainaṃ śarair ghoraiś chādayām āsa bhārata nidāghānte mahārāja yathā megho divākaram 50 sātyakiś ca mahārāja śarajālaṃ nihatya tat drauṇim abhyapatat tūrṇaṃ śarajālair anekadhā 51 tāpayām āsa ca drauṇiṃ śaineyaḥ paravīrahā vimukto meghajālena yathaiva tapanas tathā 52 śarāṇāṃ ca sahasreṇa punar enaṃ samudyatam sātyakiś chādayām āsa nanāda ca mahābalaḥ 53 dṛṣṭvā putraṃ tathā grastaṃ rāhuṇeva niśākaram abhyadravata śaineyaṃ bhāradvājaḥ pratāpavān 54 vivyādha ca pṛṣatkena sutīkṣṇena mahāmṛdhe parīpsan svasutaṃ rājan vārṣṇeyenābhitāpitam 55 sātyakis tu raṇe jitvā guruputraṃ mahāratham droṇaṃ vivyādha viṃśatyā sarvapāraśavaiḥ śaraiḥ 56 tadantaram ameyātmā kaunteyaḥ śvetavāhanaḥ abhyadravad raṇe kruddho droṇaṃ prati mahārathaḥ 57 tato droṇaś ca pārthaś ca sameyātāṃ mahāmṛdhe yathā budhaś ca śukraś ca mahārāja nabhastale |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 6
Chapter 98
|
1
[धृ] कथं दरॊणॊ महेष्वासः पाण्डवश च धनंजयः समीयतू रणे शूरौ तन ममाचक्ष्व संजय 2 परियॊ हि पाण्डवॊ नित्यं भारद्वाजस्य धीमतः आचार्यःश च रणे नित्यं परियः पार्थस्य संजय 3 ताव उभौ रथिनौ संख्ये दृप्तौ सिंहाव इवॊत्कटौ कथं समीयतुर युद्धे भारद्वाज धनंजयौ 4 [स] न दरॊणः समरे पार्थं जानीते परियम आत्मनः कषत्रधर्मं पुरस्कृत्य पार्थॊ वा गुरुम आहवे 5 न कषत्रिया रणे राजन वर्जयन्ति परस्परम निर्मर्यादं हि युध्यन्ते पितृभिर भरातृभिः सह 6 रणे भारत पार्थेन दरॊणॊ विद्धस तरिभिः शरैः नाचिन्तयत तान बाणान पार्थ चापच्युतान युधि 7 शरवृष्ट्य पुनः पार्थश छादयाम आस तं रणे परजज्वाल च रॊषेण गहने ऽगनिर इवॊत्थितः 8 ततॊ ऽरजुनं रणे दरॊणः शरैः संनतपर्वभिः वारयाम आस राजेन्द्र नचिराद इव भारत 9 ततॊ दुर्यॊधनॊ राजा सुशर्माणम अचॊदयत दरॊणस्य समरे राजन पार्ष्णिग्रहण कारणात 10 तरिगर्तराड अपि करुद्धॊ भृशम आयम्य कार्मुकम छादयाम आस समरे पार्थं बाणैर अयॊमुखैः 11 ताभ्यां मुक्ताः शरा राजन्न अन्तरिक्षे विरेजिरे हंसा इव महाराज शरत्काले नभस्तले 12 ते शराः पराप्य कौन्तेयं समस्ता विविशुः परभॊ फलभार नतं यद्वत सवादु वृक्षं विहंगमाः 13 अर्जुनस तु रणे नादं विनद्य रथिनां वरः तरिगर्तराजं समरे सपुत्रं विव्यधे शरैः 14 ते वध्यमानाः पार्थेन कालेनेव युगक्षये पार्थम एवाभ्यवर्तन्त मरणे कृतनिश्चयाः मुमुचुः शरवृष्टिं च पाण्डवस्य रथं परति 15 शरवृष्टिं ततस तां तु शरवर्षेण पाण्डवः परतिजग्राह राजेन्द्र तॊयवृष्टिम इवाचलः 16 तत्राद्भुतम अपश्याम बीभत्सॊर हस्तलाघवम विमुक्तां बहुभिः शूरैः शस्त्रवृष्टिं दुरासदम 17 यद एकॊ वारयाम आस मारुतॊ ऽभरगणान इव कर्मणा तेन पार्थस्य तुतुषुर देवदानवाः 18 अथ करुद्धॊ रणे पार्थस तरिगर्तान परति भारत मुमॊचास्त्रं महाराज वायव्यं पृतना मुखे 19 परादुरासीत ततॊ वायुः कषॊभयाणॊ नभस्तलम पातयन वै तरुगणान विनिघ्नंश चैव सैनिकान 20 ततॊ दरॊणॊ ऽभिवीक्ष्यैव वायव्यास्त्रं सुदारुणम शैलम अन्यन महाराज घॊरम अस्त्रं मुमॊच ह 21 दरॊणेन युधि निर्मुक्ते तस्मिन्न अस्त्रे महामृधे परशशाम ततॊ वायुः परसन्नाश चाभवन दिशः 22 ततः पाण्डुसुतॊ वीरस तरिगर्तस्य रथव्रजान निरुत्साहान रणे चक्रे विमुखान विपराक्रमान 23 ततॊ दुर्यॊधनॊ राजा कृपश च रथिनां वरः अश्वत्थामा ततः शल्यः काम्बॊजश च सुदक्षिणः 24 विन्दानुविन्दाव आवन्त्यौ बाह्लिकश च स बाह्लिकः महता रथवंशेन पार्थस्यावारयन दिशः 25 तथैव भगदत्तश च शरुतायुश च महाबलः गजानीकेन भीमस्य ताव अवारयतां दिशः 26 भूरिश्रवाः शलश चैव सौबलश च विशां पते शरौघैर विविधैस तूर्णं माद्रीपुत्राव अवारयन 27 भीष्मस तु सहितः सर्वैर धार्तराष्ट्रस्य सैनिकैः युधिष्ठिरं समासाद्य सर्वतः पर्यवारयत 28 आपतन्तं गजानीकं दृष्ट्वा पार्थॊ वृकॊदरः लेलिहन सृक्किणी वीरॊ मृगराड इव कानने 29 ततस तु रथिनां शरेष्ठॊ गदां गृह्य महाहवे अवप्लुत्य रथात तूर्णं तव सैन्यम अभीषयत 30 तम उदीक्ष्य गदाहस्तं ततस ते गजसादिनः परिवव्रू रणे यत्ता भीमसेनं समन्ततः 31 गममध्यम अनुप्राप्तः पाण्डवश च वयराजत मेघजालस्य महतॊ यथा मध्यगतॊ रविः 32 वयधमत स गजानीकं गदया पाण्डवर्षभः महाभ्रजालम अतुलं मातरिश्वेव संततम 33 ते वध्यमाना बलिना भीमसेनेन दन्तिनः आर्तनादं रणे चक्रुर गर्जन्तॊ जलदा इव 34 बहुधा दारितश चैव विषाणैस तत्र दन्तिभिः फुल्लाशॊक निभः पार्थः शुशुभे रणमूर्धनि 35 विषाणे दन्तिनं गृह्य निर्विषाणम अथाकरॊत विषाणेन च तेनैव कुम्भे ऽभयाहत्य दन्तिनम पातयाम आस समरे दण्डहस्त इवान्तकः 36 शॊणिताक्तां गदां बिभ्रन मेदॊ मज्जा कृतच्छविः कृताङ्गदः शॊणितेन रुद्रवत परत्यदृश्यत 37 एवं ते वध्यमानास तु हतशेषा महागजाः पराद्रवन्त दिशॊ राजन विमृद्नन्तः सवकं बलम 38 दरवद्भिस तैर महानागैः समन्ताद भरतर्षभ दुर्यॊधन बलं सर्वं पुनर आसीत परान उखम |
1
[dhṛ] kathaṃ droṇo maheṣvāsaḥ pāṇḍavaś ca dhanaṃjayaḥ samīyatū raṇe śūrau tan mamācakṣva saṃjaya 2 priyo hi pāṇḍavo nityaṃ bhāradvājasya dhīmataḥ ācāryaḥś ca raṇe nityaṃ priyaḥ pārthasya saṃjaya 3 tāv ubhau rathinau saṃkhye dṛptau siṃhāv ivotkaṭau kathaṃ samīyatur yuddhe bhāradvāja dhanaṃjayau 4 [s] na droṇaḥ samare pārthaṃ jānīte priyam ātmanaḥ kṣatradharmaṃ puraskṛtya pārtho vā gurum āhave 5 na kṣatriyā raṇe rājan varjayanti parasparam nirmaryādaṃ hi yudhyante pitṛbhir bhrātṛbhiḥ saha 6 raṇe bhārata pārthena droṇo viddhas tribhiḥ śaraiḥ nācintayata tān bāṇān pārtha cāpacyutān yudhi 7 śaravṛṣṭya punaḥ pārthaś chādayām āsa taṃ raṇe prajajvāla ca roṣeṇa gahane 'gnir ivotthitaḥ 8 tato 'rjunaṃ raṇe droṇaḥ śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ vārayām āsa rājendra nacirād iva bhārata 9 tato duryodhano rājā suśarmāṇam acodayat droṇasya samare rājan pārṣṇigrahaṇa kāraṇāt 10 trigartarāḍ api kruddho bhṛśam āyamya kārmukam chādayām āsa samare pārthaṃ bāṇair ayomukhaiḥ 11 tābhyāṃ muktāḥ śarā rājann antarikṣe virejire haṃsā iva mahārāja śaratkāle nabhastale 12 te śarāḥ prāpya kaunteyaṃ samastā viviśuḥ prabho phalabhāra nataṃ yadvat svādu vṛkṣaṃ vihaṃgamāḥ 13 arjunas tu raṇe nādaṃ vinadya rathināṃ varaḥ trigartarājaṃ samare saputraṃ vivyadhe śaraiḥ 14 te vadhyamānāḥ pārthena kāleneva yugakṣaye pārtham evābhyavartanta maraṇe kṛtaniścayāḥ mumucuḥ śaravṛṣṭiṃ ca pāṇḍavasya rathaṃ prati 15 śaravṛṣṭiṃ tatas tāṃ tu śaravarṣeṇa pāṇḍavaḥ pratijagrāha rājendra toyavṛṣṭim ivācalaḥ 16 tatrādbhutam apaśyāma bībhatsor hastalāghavam vimuktāṃ bahubhiḥ śūraiḥ śastravṛṣṭiṃ durāsadam 17 yad eko vārayām āsa māruto 'bhragaṇān iva karmaṇā tena pārthasya tutuṣur devadānavāḥ 18 atha kruddho raṇe pārthas trigartān prati bhārata mumocāstraṃ mahārāja vāyavyaṃ pṛtanā mukhe 19 prādurāsīt tato vāyuḥ kṣobhayāṇo nabhastalam pātayan vai tarugaṇān vinighnaṃś caiva sainikān 20 tato droṇo 'bhivīkṣyaiva vāyavyāstraṃ sudāruṇam śailam anyan mahārāja ghoram astraṃ mumoca ha 21 droṇena yudhi nirmukte tasminn astre mahāmṛdhe praśaśāma tato vāyuḥ prasannāś cābhavan diśaḥ 22 tataḥ pāṇḍusuto vīras trigartasya rathavrajān nirutsāhān raṇe cakre vimukhān viparākramān 23 tato duryodhano rājā kṛpaś ca rathināṃ varaḥ aśvatthāmā tataḥ śalyaḥ kāmbojaś ca sudakṣiṇaḥ 24 vindānuvindāv āvantyau bāhlikaś ca sa bāhlikaḥ mahatā rathavaṃśena pārthasyāvārayan diśaḥ 25 tathaiva bhagadattaś ca śrutāyuś ca mahābalaḥ gajānīkena bhīmasya tāv avārayatāṃ diśaḥ 26 bhūriśravāḥ śalaś caiva saubalaś ca viśāṃ pate śaraughair vividhais tūrṇaṃ mādrīputrāv avārayan 27 bhīṣmas tu sahitaḥ sarvair dhārtarāṣṭrasya sainikaiḥ yudhiṣṭhiraṃ samāsādya sarvataḥ paryavārayat 28 āpatantaṃ gajānīkaṃ dṛṣṭvā pārtho vṛkodaraḥ lelihan sṛkkiṇī vīro mṛgarāḍ iva kānane 29 tatas tu rathināṃ śreṣṭho gadāṃ gṛhya mahāhave avaplutya rathāt tūrṇaṃ tava sainyam abhīṣayat 30 tam udīkṣya gadāhastaṃ tatas te gajasādinaḥ parivavrū raṇe yattā bhīmasenaṃ samantataḥ 31 gamamadhyam anuprāptaḥ pāṇḍavaś ca vyarājata meghajālasya mahato yathā madhyagato raviḥ 32 vyadhamat sa gajānīkaṃ gadayā pāṇḍavarṣabhaḥ mahābhrajālam atulaṃ mātariśveva saṃtatam 33 te vadhyamānā balinā bhīmasenena dantinaḥ ārtanādaṃ raṇe cakrur garjanto jaladā iva 34 bahudhā dāritaś caiva viṣāṇais tatra dantibhiḥ phullāśoka nibhaḥ pārthaḥ śuśubhe raṇamūrdhani 35 viṣāṇe dantinaṃ gṛhya nirviṣāṇam athākarot viṣāṇena ca tenaiva kumbhe 'bhyāhatya dantinam pātayām āsa samare daṇḍahasta ivāntakaḥ 36 śoṇitāktāṃ gadāṃ bibhran medo majjā kṛtacchaviḥ kṛtāṅgadaḥ śoṇitena rudravat pratyadṛśyata 37 evaṃ te vadhyamānās tu hataśeṣā mahāgajāḥ prādravanta diśo rājan vimṛdnantaḥ svakaṃ balam 38 dravadbhis tair mahānāgaiḥ samantād bharatarṣabha duryodhana balaṃ sarvaṃ punar āsīt parān ukham |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 6
Chapter 99
|
1
[स] मध्याह्ने तु महाराज संग्रामः समपद्यत लॊकक्षयकरॊ रौद्रॊ भीष्मस्य सह सॊमकैः 2 गाङ्गेयॊ रथिनां शरेष्ठः पाण्डवानाम अनीकिनीम वयधमन निशितैर बाणैः शतशॊ ऽथ सहस्रशः 3 संममर्द च तत सैन्यं पिता देवव्रतस तव धान्यानाम इव लूनानां परकरं गॊगणा इव 4 धृष्टद्युम्नः शिखण्डी च विराटॊ दरुपदस तथा भीष्मम आसाद्य समरे शरैर जघ्नुर महारथम 5 धृष्टद्युम्नं ततॊ विद्ध्वा विराटं च तरिभिः शरैः दरुपदस्य च नाराचं परेषयाम आस भारत 6 तेन विद्धा महेष्वासा भीष्मेणामित्रकर्शिना चुक्रुधुः समरे राजन पादस्पृष्टा इवॊरगाः 7 शिखण्डी तं च विव्याध भरतानां पितामहम सत्रीमयं मनसा धयात्वा नास्मै पराहरद अच्युतः 8 धृष्टद्युम्नस तु समरे करॊधाद अग्निर इव जवलन पितामहं तरिभिर बाणैर बाह्वॊर उरसि चार्पयत 9 दरुपदः पञ्चविंशत्या विराटॊ दशभिः शरैः शिखण्डी पञ्चविंशत्या भीष्मं विव्याध सायकैः 10 सॊ ऽतिविद्धॊ महाराज भीष्मः संख्ये महात्मभिः वसन्ते पुष्पशबलॊ रक्ताशॊक इवाबभौ 11 तान परत्यविध्यद गाङ्गेयस तरिभिस तरिभिर अजिह्मगैः दरुपदस्य च भल्लेन धनुश चिच्छेद मारिष 12 सॊ ऽनयत कार्मुकम आदाय भीष्मं विव्याध पञ्चभिः सारथिं च तरिभिर बाणैः सुशितै रणमूर्धनि 13 ततॊ भीमॊ महाराज दरौपद्याः पञ्च चात्मजाः केकया भरातरः पञ्च सात्यकिश चैव सात्वतः 14 अभ्यद्रवन्त गाङ्गेयं युधिष्ठिर हितेप्सया रिरक्षिषन्तः पाञ्चाल्यं धृट दयुम्न मुखन रणे 15 तथैव तावकाः सर्वे भीष्मरक्षार्थम उद्यताः परत्युद्ययुः पाण्डुसेनां सह सैन्या नराधिप 16 तत्रासीत सुमहद युद्धं तव तेषां च संकुलम नराश्वरथनागानां यम राष्ट्रविवर्धनम 17 रथी रथिनम आसाद्य पराहिणॊद यमसादनम तथेतरान समासाद्य नरनागाश्वसादिनः 18 अनयन परलॊकाय शरैः संनतपर्वभिः अस्त्रैश च विविधैर घॊरैस तत्र तत्र विशां पते 19 रथाश च रथिभिर हीना हतसारथयस तथा विप्रद्रुताश्वाः समरे दिशॊ जग्मुः समन्ततः 20 मर्दमाना नरान राजन हयांश च सुबहून रणे वातायमाना दृश्यन्ते गन्धर्वनगरॊपमाः 21 रथिनश च रथैर हीना वर्मिणस तेजसा युताः कुण्डलॊष्णीषिणः सर्वे निष्काङ्गदविभूषिताः 22 देवपुत्रसमा रूपॊ शौर्ये शक्रसमा युधि ऋद्ध्या वैश्रवणं चाति नयेन च बृहस्पतिम 23 सर्वलॊकेश्वराः शूरास तत्र तत्र विशां पते विप्रद्रुता वयदृश्यन्त पराकृता इव मानवाः 24 दन्तिनश च नरश्रेष्ठ विहीना वरसादिभिः मृद्नन्तः सवान्य अनीकानि संपेतुः सर्वशब्दगाः 25 वर्मभिश चामरैश छत्रैः पताकाभिश च मारिष कक्ष्याभिर अथ तॊत्त्रैश च घण्टाभिस तॊमरैस तथा 26 विशीर्णैर विप्रधावन्तॊ दृश्यन्ते सम दिशॊ दश नगमेघप्रतीकाशैर जलदॊदय निस्वनैः 27 तथैव दन्तिभिर हीनान गजारॊहान विशां पते परधावन्तॊ ऽनवपश्याम तव तेषां च संकुले 28 नानादेशसमुत्थांश च तुरगान हेमभूषितान वातायमानान अद्राक्षं शतशॊ ऽथ सहस्रशः 29 अश्वारॊहान हतैर अश्वैर गृहीतासीन समन्ततः दरवमाणान अपश्याम दराव्यमाणांश च संयुगे 30 गजॊ गजं समासाद्य दरवमाणं महारणे ययौ विमृद्नंस तरसा पदातीन वाजिनस तथा 31 तथैव च रथान राजन संममर्द रणे गजः रथश चैव समासाद्य पदातिं तुरगं तथा 32 वयमृद्नात समरे राजंस तुरगांश च नरान रणे एवं ते बहुधा राजन परमृद्नन्तः परस्परम 33 तस्मिन रौद्रे तथा युद्धे वर्तमाने महाभये परावर्तत नदी घॊरा शॊणितान्त्र तरङ्गिणी 34 अस्थि संचयसंघाटा केशशैवलशाद्वला रथह्रदा शरावर्ता हयमीना दुरासदा 35 शीर्षॊपल समाकीर्णा हस्तिग्राहसमाकुला कवचॊष्णीष फेनाढ्या धनुर दवीपासि कच्छपा 36 पताकाध्वजवृक्षाढ्या मर्त्यकूलापहारिणी करव्यादसंघसंकीर्णा यम राष्ट्रविवर्धिनी 37 तां नदीं कषत्रियाः शूरा हयनागरथप्लवैः परतेरुर बहवॊ राजन भयं तयक्त्वा महाहवे 38 अपॊवाह रणे भीरून कश्मलेनाभिसंवृतान यथा वैतरणी परेतान परेतराजपुरं परति 39 पराक्रॊशन कषत्रियास तत्र दृष्ट्वा तद वैशसं महत दुर्यॊधनापराधेन कषयं गच्छन्ति कौरवाः 40 गुणवत्सु कथं दवेषं धार्तराष्ट्रॊ जनेश्वरः कृतवान पाण्डुपुत्रेषु पापात्मा लॊभमॊहितः 41 एवं बहुविधा वाचः शरूयन्ते समात्र भारत पाण्डव सवत संयुक्ताः पुत्राणां ते सुदारुणाः 42 ता निशम्य तदा वाचः सर्वयॊधैर उदाहृताः आगस्कृत सर्वलॊकस्य पुत्रॊ दुर्यॊधनस तव 43 भीष्मं दरॊणं कृपं चैव शल्यं चॊवाच भारत युध्यध्वम अनहंकाराः किं चिरं कुरुथेति च 44 ततः परववृते युद्धं कुरूणां पाण्डवैः सह अक्षद्यूतकृतं राजन सुघॊरं वैशसं तदा 45 यत पुरा न निगृह्णीषे वार्यमाणॊ महात्मभिः वैचित्रवीर्य तस्येदं फलं पश्य तथाविधम 46 न हि पाण्डुसुता राजन स सैन्याः सपदानुगाः रक्षन्ति समरे पराणान कौरवा वा विशां पते 47 एतस्मात कारणाद घॊरॊ वर्तते सम जनक्षयः दैवाद वा पुरुषव्याघ्र तव चापनयान नृप |
1
[s] madhyāhne tu mahārāja saṃgrāmaḥ samapadyata lokakṣayakaro raudro bhīṣmasya saha somakaiḥ 2 gāṅgeyo rathināṃ śreṣṭhaḥ pāṇḍavānām anīkinīm vyadhaman niśitair bāṇaiḥ śataśo 'tha sahasraśaḥ 3 saṃmamarda ca tat sainyaṃ pitā devavratas tava dhānyānām iva lūnānāṃ prakaraṃ gogaṇā iva 4 dhṛṣṭadyumnaḥ śikhaṇḍī ca virāṭo drupadas tathā bhīṣmam āsādya samare śarair jaghnur mahāratham 5 dhṛṣṭadyumnaṃ tato viddhvā virāṭaṃ ca tribhiḥ śaraiḥ drupadasya ca nārācaṃ preṣayām āsa bhārata 6 tena viddhā maheṣvāsā bhīṣmeṇāmitrakarśinā cukrudhuḥ samare rājan pādaspṛṣṭā ivoragāḥ 7 śikhaṇḍī taṃ ca vivyādha bharatānāṃ pitāmaham strīmayaṃ manasā dhyātvā nāsmai prāharad acyutaḥ 8 dhṛṣṭadyumnas tu samare krodhād agnir iva jvalan pitāmahaṃ tribhir bāṇair bāhvor urasi cārpayat 9 drupadaḥ pañcaviṃśatyā virāṭo daśabhiḥ śaraiḥ śikhaṇḍī pañcaviṃśatyā bhīṣmaṃ vivyādha sāyakaiḥ 10 so 'tividdho mahārāja bhīṣmaḥ saṃkhye mahātmabhiḥ vasante puṣpaśabalo raktāśoka ivābabhau 11 tān pratyavidhyad gāṅgeyas tribhis tribhir ajihmagaiḥ drupadasya ca bhallena dhanuś ciccheda māriṣa 12 so 'nyat kārmukam ādāya bhīṣmaṃ vivyādha pañcabhiḥ sārathiṃ ca tribhir bāṇaiḥ suśitai raṇamūrdhani 13 tato bhīmo mahārāja draupadyāḥ pañca cātmajāḥ kekayā bhrātaraḥ pañca sātyakiś caiva sātvataḥ 14 abhyadravanta gāṅgeyaṃ yudhiṣṭhira hitepsayā rirakṣiṣantaḥ pāñcālyaṃ dhṛṭa dyumna mukhan raṇe 15 tathaiva tāvakāḥ sarve bhīṣmarakṣārtham udyatāḥ pratyudyayuḥ pāṇḍusenāṃ saha sainyā narādhipa 16 tatrāsīt sumahad yuddhaṃ tava teṣāṃ ca saṃkulam narāśvarathanāgānāṃ yama rāṣṭravivardhanam 17 rathī rathinam āsādya prāhiṇod yamasādanam tathetarān samāsādya naranāgāśvasādinaḥ 18 anayan paralokāya śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ astraiś ca vividhair ghorais tatra tatra viśāṃ pate 19 rathāś ca rathibhir hīnā hatasārathayas tathā vipradrutāśvāḥ samare diśo jagmuḥ samantataḥ 20 mardamānā narān rājan hayāṃś ca subahūn raṇe vātāyamānā dṛśyante gandharvanagaropamāḥ 21 rathinaś ca rathair hīnā varmiṇas tejasā yutāḥ kuṇḍaloṣṇīṣiṇaḥ sarve niṣkāṅgadavibhūṣitāḥ 22 devaputrasamā rūpo śaurye śakrasamā yudhi ṛddhyā vaiśravaṇaṃ cāti nayena ca bṛhaspatim 23 sarvalokeśvarāḥ śūrās tatra tatra viśāṃ pate vipradrutā vyadṛśyanta prākṛtā iva mānavāḥ 24 dantinaś ca naraśreṣṭha vihīnā varasādibhiḥ mṛdnantaḥ svāny anīkāni saṃpetuḥ sarvaśabdagāḥ 25 varmabhiś cāmaraiś chatraiḥ patākābhiś ca māriṣa kakṣyābhir atha tottraiś ca ghaṇṭābhis tomarais tathā 26 viśīrṇair vipradhāvanto dṛśyante sma diśo daśa nagameghapratīkāśair jaladodaya nisvanaiḥ 27 tathaiva dantibhir hīnān gajārohān viśāṃ pate pradhāvanto 'nvapaśyāma tava teṣāṃ ca saṃkule 28 nānādeśasamutthāṃś ca turagān hemabhūṣitān vātāyamānān adrākṣaṃ śataśo 'tha sahasraśaḥ 29 aśvārohān hatair aśvair gṛhītāsīn samantataḥ dravamāṇān apaśyāma drāvyamāṇāṃś ca saṃyuge 30 gajo gajaṃ samāsādya dravamāṇaṃ mahāraṇe yayau vimṛdnaṃs tarasā padātīn vājinas tathā 31 tathaiva ca rathān rājan saṃmamarda raṇe gajaḥ rathaś caiva samāsādya padātiṃ turagaṃ tathā 32 vyamṛdnāt samare rājaṃs turagāṃś ca narān raṇe evaṃ te bahudhā rājan pramṛdnantaḥ parasparam 33 tasmin raudre tathā yuddhe vartamāne mahābhaye prāvartata nadī ghorā śoṇitāntra taraṅgiṇī 34 asthi saṃcayasaṃghāṭā keśaśaivalaśādvalā rathahradā śarāvartā hayamīnā durāsadā 35 śīrṣopala samākīrṇā hastigrāhasamākulā kavacoṣṇīṣa phenāḍhyā dhanur dvīpāsi kacchapā 36 patākādhvajavṛkṣāḍhyā martyakūlāpahāriṇī kravyādasaṃghasaṃkīrṇā yama rāṣṭravivardhinī 37 tāṃ nadīṃ kṣatriyāḥ śūrā hayanāgarathaplavaiḥ praterur bahavo rājan bhayaṃ tyaktvā mahāhave 38 apovāha raṇe bhīrūn kaśmalenābhisaṃvṛtān yathā vaitaraṇī pretān pretarājapuraṃ prati 39 prākrośan kṣatriyās tatra dṛṣṭvā tad vaiśasaṃ mahat duryodhanāparādhena kṣayaṃ gacchanti kauravāḥ 40 guṇavatsu kathaṃ dveṣaṃ dhārtarāṣṭro janeśvaraḥ kṛtavān pāṇḍuputreṣu pāpātmā lobhamohitaḥ 41 evaṃ bahuvidhā vācaḥ śrūyante smātra bhārata pāṇḍava svata saṃyuktāḥ putrāṇāṃ te sudāruṇāḥ 42 tā niśamya tadā vācaḥ sarvayodhair udāhṛtāḥ āgaskṛt sarvalokasya putro duryodhanas tava 43 bhīṣmaṃ droṇaṃ kṛpaṃ caiva śalyaṃ covāca bhārata yudhyadhvam anahaṃkārāḥ kiṃ ciraṃ kurutheti ca 44 tataḥ pravavṛte yuddhaṃ kurūṇāṃ pāṇḍavaiḥ saha akṣadyūtakṛtaṃ rājan sughoraṃ vaiśasaṃ tadā 45 yat purā na nigṛhṇīṣe vāryamāṇo mahātmabhiḥ vaicitravīrya tasyedaṃ phalaṃ paśya tathāvidham 46 na hi pāṇḍusutā rājan sa sainyāḥ sapadānugāḥ rakṣanti samare prāṇān kauravā vā viśāṃ pate 47 etasmāt kāraṇād ghoro vartate sma janakṣayaḥ daivād vā puruṣavyāghra tava cāpanayān nṛpa |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 6
Chapter 100
|
1
[स] अर्जुनस तु नरव्याघ्र सुशर्मप्रमुखान नृपान अनयत परेतराजस्य भवनं सायकैः शितैः 2 सुशर्मापि ततॊ बाणैः पार्थं विव्याध संयुगे वासुदेवं च सप्तत्या पार्थं च नवभिः पुनः 3 तान निवार्य शरौघेण शक्रसूनुर महारथः सुशर्मणॊ रणे यॊधान पराहिणॊद यमसादनम 4 ते वध्यमानाः पार्थेन कालेनेव युगक्षये वयद्रवन्त रणे राजन भये जाते महारथाः 5 उत्सृज्य तुरगान के चिद रथान के चिच च मारिष गजान अन्ये समुत्सृज्य पराद्रवन्त दिशॊ दश 6 अपरे तुद्यमानास तु वाजिनार रथा रणात तवरया परया युक्ताः पराद्रवन्त विशां पते 7 पादाताश चापि शस्त्राणि समुत्सृज्य महारणे निरपेक्षा वयधावन्त तेन तेन सम भारत 8 वार्यमाणाः सम बहुशस तरैगर्तेन सुशर्मणा तथान्यैः पार्थिवश्रेष्ठैर न वयतिष्ठन्त संयुगे 9 तद बलं परद्रुतं दृष्ट्वा पुत्रॊ दुर्यॊधनस तव पुरस्कृत्य रणे भीष्मं सर्वसैन्यपुरस्कृतम 10 सर्वॊद्यॊगेन महता धनंजयम उपाद्रवत तरिगर्ताधिपतेर अर्थे जीवितस्य विशां पते 11 स एकः समरे तस्थौ किरन बहुविधाञ शरान भरातृभिः सहितः सर्वैः शेषा विप्रद्रुता नराः 12 तथैव पण्डवा राजन सर्वॊद्यॊगेन दंशिताः परययुः फल्गुनार्थाय यत्र भीष्मॊ वयवस्थितः 13 जानन्तॊ ऽपि रणे शौर्यं घॊरं गाण्डीवधन्वनः हाहाकारकृतॊत्साहा भीष्मं जग्मुः समन्ततः 14 ततस तालध्वजः शूरः पाण्डवानाम अनीकिनीम छादयाम आस समरे शरैः संनतपर्वभिः 15 एकीभूतास ततः सर्वे कुरवः पाण्डवैः सह अयुध्यन्त महाराज मध्यं पराप्ते दिवाकरे 16 सात्यकिः कृतवर्माणं विद्ध्वा पञ्चभिर आयसैः अतिष्ठद आहवे शूरः किरन बाणान सहस्रशः 17 तथैव दरुपदॊ राजा दरॊणं विद्ध्वा शितैः शरैः पुनर विव्याध सप्तत्या सारथिं चास्य सप्तभिः 18 भीमसेनस तु राजानं बाह्लिकं परपितामहम विद्ध्वानदन महानादं शार्दूल इव कानने 19 आर्जुनिश चित्रसेनेन विद्धॊ बहुभिर आशुगैः चित्रसेनं तरिभिर बाणैर विव्याध हृदये भृशम 20 समागतौ तौ तु रणे महामात्रौ वयरॊचताम यथा दिवि महाघॊरौ राजन बुध शनैश्चरौ 21 तस्याश्वांश चतुरॊ हत्वा सूतं च नवभिः शरैः ननाद बलवन नादं सौभद्रः परवीरहा 22 हताश्वात तु रथात तूर्णम अवप्लुत्य महारथः आरुरॊह रथं तूर्णं दुर्मुखस्य विशां पते 23 दरॊणश च दरुपदं विद्ध्वा शरैः संनतपर्वभिः सारथिं चास्य विव्याध तवरमाणः पराक्रमी 24 पीड्यमानस ततॊ राजा दरुपदॊ वाहिनीमुखे अपायाज जवनैर अश्वैः पूर्ववैरम अनुस्मरन 25 भीमसेनस तु राजानं मुहूराद इव बाह्लिकम वयश्व सूत रथं चक्रे सर्वसैन्यस्य पश्यतः 26 स संभ्रमॊ महाराज संशयं परमं गतः अवप्लुत्य ततॊ वाहाद बाह्लिकः पुरुषॊत्तमः आरुरॊह रथं तूर्णं लक्ष्मणस्य महारथः 27 सात्यकिः कृतवर्माणं वारयित्वा महारथः शारैर बहुविधै राजन्न आससाद पितामहम 28 स विद्ध्वा भारतं षष्ट्या निशितैर लॊमवाहिभिः ननर्तेव रथॊपस्थे विधुन्वानॊ महद धनुः 29 तस्यायसीं महाशक्तिं चिक्षेपाथ पितामहः हेमचित्रां महावेगां नागकन्यॊपमां शुभाम 30 ताम आपतन्तीं सहसा मृत्युकल्पां सुतेजनाम धवंसयाम आस वार्ष्णेयॊ लाघवेन महायशाः 31 अनासाद्य तु वार्ष्णेयं शक्तिः परमदारुणा नयपतद धरणी पृष्ठे महॊल्केव गतप्रभा 32 वार्ष्णेयस तु ततॊ राजन सवां शक्तिं घॊरदर्शनाम वेगवद गृह्य चिक्षेप पितामह रथं परति 33 वार्ष्णेय भुजवेगेन परणुन्ना सा महाहवे अभिदुद्राव वेगेन कालरात्रिर यथा नरम 34 ताम आपतन्तीं सहसा दविधा चिच्छेद भारत कषुरप्राभ्यां सुतीक्ष्णाभ्यां सान्वकीर्यत भूतले 35 छित्त्वा तु शक्तिं गाङ्गेयः सात्यकिं नवभिः शरैः आजघानॊरसि करुद्धः परहसञ शत्रुकर्शनः 36 ततः सरथनागाश्वाः पाण्डवाः पाण्डुपूर्वज परिवव्रू रणे भीष्मं माधवत्राणकारणात 37 ततः परववृते युद्धं तुमुलं लॊमहर्षणम पाण्डवानां कुरूणां च समरे विजयैषिणाम |
1
[s] arjunas tu naravyāghra suśarmapramukhān nṛpān anayat pretarājasya bhavanaṃ sāyakaiḥ śitaiḥ 2 suśarmāpi tato bāṇaiḥ pārthaṃ vivyādha saṃyuge vāsudevaṃ ca saptatyā pārthaṃ ca navabhiḥ punaḥ 3 tān nivārya śaraugheṇa śakrasūnur mahārathaḥ suśarmaṇo raṇe yodhān prāhiṇod yamasādanam 4 te vadhyamānāḥ pārthena kāleneva yugakṣaye vyadravanta raṇe rājan bhaye jāte mahārathāḥ 5 utsṛjya turagān ke cid rathān ke cic ca māriṣa gajān anye samutsṛjya prādravanta diśo daśa 6 apare tudyamānās tu vājināra rathā raṇāt tvarayā parayā yuktāḥ prādravanta viśāṃ pate 7 pādātāś cāpi śastrāṇi samutsṛjya mahāraṇe nirapekṣā vyadhāvanta tena tena sma bhārata 8 vāryamāṇāḥ sma bahuśas traigartena suśarmaṇā tathānyaiḥ pārthivaśreṣṭhair na vyatiṣṭhanta saṃyuge 9 tad balaṃ pradrutaṃ dṛṣṭvā putro duryodhanas tava puraskṛtya raṇe bhīṣmaṃ sarvasainyapuraskṛtam 10 sarvodyogena mahatā dhanaṃjayam upādravat trigartādhipater arthe jīvitasya viśāṃ pate 11 sa ekaḥ samare tasthau kiran bahuvidhāñ śarān bhrātṛbhiḥ sahitaḥ sarvaiḥ śeṣā vipradrutā narāḥ 12 tathaiva paṇḍavā rājan sarvodyogena daṃśitāḥ prayayuḥ phalgunārthāya yatra bhīṣmo vyavasthitaḥ 13 jānanto 'pi raṇe śauryaṃ ghoraṃ gāṇḍīvadhanvanaḥ hāhākārakṛtotsāhā bhīṣmaṃ jagmuḥ samantataḥ 14 tatas tāladhvajaḥ śūraḥ pāṇḍavānām anīkinīm chādayām āsa samare śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ 15 ekībhūtās tataḥ sarve kuravaḥ pāṇḍavaiḥ saha ayudhyanta mahārāja madhyaṃ prāpte divākare 16 sātyakiḥ kṛtavarmāṇaṃ viddhvā pañcabhir āyasaiḥ atiṣṭhad āhave śūraḥ kiran bāṇān sahasraśaḥ 17 tathaiva drupado rājā droṇaṃ viddhvā śitaiḥ śaraiḥ punar vivyādha saptatyā sārathiṃ cāsya saptabhiḥ 18 bhīmasenas tu rājānaṃ bāhlikaṃ prapitāmaham viddhvānadan mahānādaṃ śārdūla iva kānane 19 ārjuniś citrasenena viddho bahubhir āśugaiḥ citrasenaṃ tribhir bāṇair vivyādha hṛdaye bhṛśam 20 samāgatau tau tu raṇe mahāmātrau vyarocatām yathā divi mahāghorau rājan budha śanaiścarau 21 tasyāśvāṃś caturo hatvā sūtaṃ ca navabhiḥ śaraiḥ nanāda balavan nādaṃ saubhadraḥ paravīrahā 22 hatāśvāt tu rathāt tūrṇam avaplutya mahārathaḥ āruroha rathaṃ tūrṇaṃ durmukhasya viśāṃ pate 23 droṇaś ca drupadaṃ viddhvā śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ sārathiṃ cāsya vivyādha tvaramāṇaḥ parākramī 24 pīḍyamānas tato rājā drupado vāhinīmukhe apāyāj javanair aśvaiḥ pūrvavairam anusmaran 25 bhīmasenas tu rājānaṃ muhūrād iva bāhlikam vyaśva sūta rathaṃ cakre sarvasainyasya paśyataḥ 26 sa saṃbhramo mahārāja saṃśayaṃ paramaṃ gataḥ avaplutya tato vāhād bāhlikaḥ puruṣottamaḥ āruroha rathaṃ tūrṇaṃ lakṣmaṇasya mahārathaḥ 27 sātyakiḥ kṛtavarmāṇaṃ vārayitvā mahārathaḥ śārair bahuvidhai rājann āsasāda pitāmaham 28 sa viddhvā bhārataṃ ṣaṣṭyā niśitair lomavāhibhiḥ nanarteva rathopasthe vidhunvāno mahad dhanuḥ 29 tasyāyasīṃ mahāśaktiṃ cikṣepātha pitāmahaḥ hemacitrāṃ mahāvegāṃ nāgakanyopamāṃ śubhām 30 tām āpatantīṃ sahasā mṛtyukalpāṃ sutejanām dhvaṃsayām āsa vārṣṇeyo lāghavena mahāyaśāḥ 31 anāsādya tu vārṣṇeyaṃ śaktiḥ paramadāruṇā nyapatad dharaṇī pṛṣṭhe maholkeva gataprabhā 32 vārṣṇeyas tu tato rājan svāṃ śaktiṃ ghoradarśanām vegavad gṛhya cikṣepa pitāmaha rathaṃ prati 33 vārṣṇeya bhujavegena praṇunnā sā mahāhave abhidudrāva vegena kālarātrir yathā naram 34 tām āpatantīṃ sahasā dvidhā ciccheda bhārata kṣuraprābhyāṃ sutīkṣṇābhyāṃ sānvakīryata bhūtale 35 chittvā tu śaktiṃ gāṅgeyaḥ sātyakiṃ navabhiḥ śaraiḥ ājaghānorasi kruddhaḥ prahasañ śatrukarśanaḥ 36 tataḥ sarathanāgāśvāḥ pāṇḍavāḥ pāṇḍupūrvaja parivavrū raṇe bhīṣmaṃ mādhavatrāṇakāraṇāt 37 tataḥ pravavṛte yuddhaṃ tumulaṃ lomaharṣaṇam pāṇḍavānāṃ kurūṇāṃ ca samare vijayaiṣiṇām |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 6
Chapter 101
|
1
[स] दृष्ट्वा भीष्मं रणे करुद्धं पाण्डवैर अभिसंवृतम यथा मेघैर महाराज तपान्ते दिवि भास्करम 2 दुर्यॊधनॊ महाराज दुःशासनम अभाषत एष शूरॊ महेष्वासॊ भीष्मः शत्रुनिषूदनः 3 छादितः पाण्डवैः शूरैः समन्ताद भरतर्षभ तस्य कार्यं तवया वीर रक्षणं सुमहात्मनः 4 रक्ष्यमाणॊ हि समरे भीष्मॊ ऽसमाकं पितामहः निहन्यात समरे यत्तान पाञ्चालान पाण्डवैः सह 5 तत्र कार्यम अहं मन्ये भीष्मस्यैवाभिरक्षणम गॊप्ता हय एष महेष्वासॊ भीष्मॊ ऽसमाकं पितामहः 6 स भवान सर्वसैन्येन परिवार्य पितामहम समरे दुष्करं कर्म कुर्वाणं परिरक्षतु 7 एवम उक्तस तु समरे पुत्रॊ दुःशासनस तव परिवार्य सथितॊ भीष्मं सैन्येन महता वृतः 8 ततः शतसहस्रेण हयानां सुबलात्मजः विमलप्रासहस्तानाम ऋष्टितॊमरधारिणाम 9 दर्पितानां सुवेगानां बलस्थानां पताकिनाम शिक्षितैर युद्धकुशलैर उपेतानां नरॊत्तमैः 10 नकुलं सहदेवं च धर्मराजं च पाण्डवम नयवारयन नरश्रेष्ठं परिवार्य समन्ततः 11 ततॊ दुर्यॊधनॊ राजा शूराणां हयसादिनाम अयुतं परेषयाम आस पाण्डवानां निवारणे 12 तैः परविष्टैर महावेगैर गरुत्मद्भिर इवाहवे खुराहता धरा राजंश चकम्पे च ननाद च 13 खुरशब्दश च सुमहान वाजिनां शुश्रुवे तदा महावंशवनस्येव दह्यमानस्य पर्वते 14 उत्पतद्भिश च तैस तत्र समुद्धूतं महद रजः दिवाकरपथं पराप्य छादयाम आस भास्करम 15 वेगवद्भिर हयैस तैस तु कषॊभितं पाण्डवं बलम निपतद्भिर महावेगैर हंसैर इव महत सरः हेषतां चैव शब्देन न पराज्ञायत किं चन 16 ततॊ युधिष्ठिरॊ राजा माद्रीपुत्रौ च पाण्डवौ परत्यघ्नंस तरसा वेगं समरे हयसादिनाम 17 उद्वृत्तस्य महाराज परावृट्कालेन पूर्यतः पौर्णमास्याम अम्बुवेगं यथा वेला महॊदधेः 18 ततस ते रथिनॊ राजञ शरैः संनतपर्वभिः नयकृन्तन्न उत्तमाङ्गानि कायेभ्यॊ हयसादिनाम 19 ते निपेतुर महाराज निहता दृढधन्विभिः नागैर इव महानागा यथा सयुर गिरिगह्वरे 20 ते ऽपि परासैः सुनिशितैः शरैः संनतपर्वभिः नयकृन्तन्न उत्तमाङ्गानि विचरन्तॊ दिशॊ दश 21 अत्यासन्ना हयारॊहा ऋष्टिभिर भरतर्षभ अच्छिनन्न उत्तमाङ्गानि फलानीव महाद्रुमात 22 स सादिनॊ हया राजंस तत्र तत्र निषूदिताः पतिताः पात्यमानाश च शतशॊ ऽथ सहस्रशः 23 वध्यमाना हयास ते तु पराद्रवन्त भयार्दिताः यथा सिंहान समासाद्य मृगाः पराणपरायणाः 24 पाण्डवास तु महाराज जित्वा शत्रून महाहवे दध्मुः शङ्खांश च भेरीश च ताडयाम आसुर आहवे 25 ततॊ दुर्यॊधनॊ दृष्ट्वा दीनं सैन्यम अवस्थितम अब्रवीद भरतश्रेष्ठ मद्रराजम इदं वचः 26 एष पाण्डुसुतॊ जयेष्ठॊ जित्वा मातुलमामकान पश्यतां नॊ महाबाहॊ सेनां दरावयते बली 27 तं वारय महाबाहॊ वेलेव मकरालयम तवं हि संश्रूयसे ऽतयर्थम असह्य बलविक्रमः 28 पुत्रस्य तव तद वाक्यं शरुत्वा शल्यः परतापवान परययौ रथवंशेन यत्र राजा युधिष्ठिरः 29 तद आपतद वै सहसा शल्यस्य सुमहद बलम महौघवेगं समरे वारयाम आस पाण्डवः 30 मद्रराजं च समरे धर्मराजॊ महारथः दशभिः सायकैस तूर्णम आजघान सतनान्तरे नकुलः सहदेवश च तरिभिस तरिभिर अजिह्मगैः 31 मद्रराजॊ ऽपि तान सर्वान आजघान तरिभिस तरिभिः युधिष्ठिरं पुनः षष्ट्या विव्याध निशितैः शरैः माद्रीपुत्रौ च संरब्धौ दवाभ्यां दवाभ्याम अताडयत 32 ततॊ भीमॊ महाबाहुर दृष्ट्वा राजानम आहवे मद्रराजवशं पराप्तं मृत्यॊर आस्य गतं यथा अभ्यद्रवत संग्रामे युधिष्ठिरम अमित्रजित 33 ततॊ युद्धं महाघॊरं परावर्तत सुदारुणम अपरां दिशम आस्थाय दयॊतमाने दिवाकरे |
1
[s] dṛṣṭvā bhīṣmaṃ raṇe kruddhaṃ pāṇḍavair abhisaṃvṛtam yathā meghair mahārāja tapānte divi bhāskaram 2 duryodhano mahārāja duḥśāsanam abhāṣata eṣa śūro maheṣvāso bhīṣmaḥ śatruniṣūdanaḥ 3 chāditaḥ pāṇḍavaiḥ śūraiḥ samantād bharatarṣabha tasya kāryaṃ tvayā vīra rakṣaṇaṃ sumahātmanaḥ 4 rakṣyamāṇo hi samare bhīṣmo 'smākaṃ pitāmahaḥ nihanyāt samare yattān pāñcālān pāṇḍavaiḥ saha 5 tatra kāryam ahaṃ manye bhīṣmasyaivābhirakṣaṇam goptā hy eṣa maheṣvāso bhīṣmo 'smākaṃ pitāmahaḥ 6 sa bhavān sarvasainyena parivārya pitāmaham samare duṣkaraṃ karma kurvāṇaṃ parirakṣatu 7 evam uktas tu samare putro duḥśāsanas tava parivārya sthito bhīṣmaṃ sainyena mahatā vṛtaḥ 8 tataḥ śatasahasreṇa hayānāṃ subalātmajaḥ vimalaprāsahastānām ṛṣṭitomaradhāriṇām 9 darpitānāṃ suvegānāṃ balasthānāṃ patākinām śikṣitair yuddhakuśalair upetānāṃ narottamaiḥ 10 nakulaṃ sahadevaṃ ca dharmarājaṃ ca pāṇḍavam nyavārayan naraśreṣṭhaṃ parivārya samantataḥ 11 tato duryodhano rājā śūrāṇāṃ hayasādinām ayutaṃ preṣayām āsa pāṇḍavānāṃ nivāraṇe 12 taiḥ praviṣṭair mahāvegair garutmadbhir ivāhave khurāhatā dharā rājaṃś cakampe ca nanāda ca 13 khuraśabdaś ca sumahān vājināṃ śuśruve tadā mahāvaṃśavanasyeva dahyamānasya parvate 14 utpatadbhiś ca tais tatra samuddhūtaṃ mahad rajaḥ divākarapathaṃ prāpya chādayām āsa bhāskaram 15 vegavadbhir hayais tais tu kṣobhitaṃ pāṇḍavaṃ balam nipatadbhir mahāvegair haṃsair iva mahat saraḥ heṣatāṃ caiva śabdena na prājñāyata kiṃ cana 16 tato yudhiṣṭhiro rājā mādrīputrau ca pāṇḍavau pratyaghnaṃs tarasā vegaṃ samare hayasādinām 17 udvṛttasya mahārāja prāvṛṭkālena pūryataḥ paurṇamāsyām ambuvegaṃ yathā velā mahodadheḥ 18 tatas te rathino rājañ śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ nyakṛntann uttamāṅgāni kāyebhyo hayasādinām 19 te nipetur mahārāja nihatā dṛḍhadhanvibhiḥ nāgair iva mahānāgā yathā syur girigahvare 20 te 'pi prāsaiḥ suniśitaiḥ śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ nyakṛntann uttamāṅgāni vicaranto diśo daśa 21 atyāsannā hayārohā ṛṣṭibhir bharatarṣabha acchinann uttamāṅgāni phalānīva mahādrumāt 22 sa sādino hayā rājaṃs tatra tatra niṣūditāḥ patitāḥ pātyamānāś ca śataśo 'tha sahasraśaḥ 23 vadhyamānā hayās te tu prādravanta bhayārditāḥ yathā siṃhān samāsādya mṛgāḥ prāṇaparāyaṇāḥ 24 pāṇḍavās tu mahārāja jitvā śatrūn mahāhave dadhmuḥ śaṅkhāṃś ca bherīś ca tāḍayām āsur āhave 25 tato duryodhano dṛṣṭvā dīnaṃ sainyam avasthitam abravīd bharataśreṣṭha madrarājam idaṃ vacaḥ 26 eṣa pāṇḍusuto jyeṣṭho jitvā mātulamāmakān paśyatāṃ no mahābāho senāṃ drāvayate balī 27 taṃ vāraya mahābāho veleva makarālayam tvaṃ hi saṃśrūyase 'tyartham asahya balavikramaḥ 28 putrasya tava tad vākyaṃ śrutvā śalyaḥ pratāpavān prayayau rathavaṃśena yatra rājā yudhiṣṭhiraḥ 29 tad āpatad vai sahasā śalyasya sumahad balam mahaughavegaṃ samare vārayām āsa pāṇḍavaḥ 30 madrarājaṃ ca samare dharmarājo mahārathaḥ daśabhiḥ sāyakais tūrṇam ājaghāna stanāntare nakulaḥ sahadevaś ca tribhis tribhir ajihmagaiḥ 31 madrarājo 'pi tān sarvān ājaghāna tribhis tribhiḥ yudhiṣṭhiraṃ punaḥ ṣaṣṭyā vivyādha niśitaiḥ śaraiḥ mādrīputrau ca saṃrabdhau dvābhyāṃ dvābhyām atāḍayat 32 tato bhīmo mahābāhur dṛṣṭvā rājānam āhave madrarājavaśaṃ prāptaṃ mṛtyor āsya gataṃ yathā abhyadravata saṃgrāme yudhiṣṭhiram amitrajit 33 tato yuddhaṃ mahāghoraṃ prāvartata sudāruṇam aparāṃ diśam āsthāya dyotamāne divākare |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 6
Chapter 102
|
1
संजय उवाच ततः पिता तव करुद्धॊ निशितैः सायकॊत्तमैः आजघान रणे पार्थान सहसेनान समन्ततः 2 भीमं दवादशभिर विद्ध्वा सात्यकिं नवभिः शरैः नकुलं च तरिभिर बाणैः सहदेवं च सप्तभिः 3 युधिष्ठिरं दवादशभिर बाह्वॊर उरसि चार्पयत धृष्टद्युम्नं ततॊ विद्ध्वा विननाद महाबलः 4 तं दवादशार्धैर नकुलॊ माधवश च तरिभिः शरैः धृष्टद्युम्नश च सप्तत्या भीमसेनश च पञ्चभिः युधिष्ठिरॊ दवादशभिः परत्यविध्यत पितामहम 5 दरॊणस तु सात्यकिं विद्ध्वा भीमसेनम अविध्यत एकैकं पञ्चभिर बाणैर यमदण्डॊपमैः शितैः 6 तौ च तं परत्यविध्येतां तरिभिस तरिभिर अजिह्मगैः तॊत्त्रैर इव महानागं दरॊणं बराह्मणपुंगवम 7 सौवीराः कितवाः पराच्याः परतीच्यॊदीच्यमालवाः अभीषाहाः शूरसेनाः शिबयॊ ऽथ वसातयः संग्रामे नाजहुर भीष्मं वध्यमानाः शितैः शरैः 8 तथैवान्ये वध्यमानाः पाण्डवेयैर महात्मभिः पाण्डवान अभ्यवर्तन्त विविधायुधपाणयः तथैव पाण्डवा राजन परिवव्रुः पितामहम 9 स समन्तात परिवृतॊ रथौघैर अपराजितः गहने ऽगनिर इवॊत्सृष्टः परजज्वाल दहन परान 10 रथाग्न्यगारश चापार्चिर असिशक्तिगदेन्धनः शरस्फुलिङ्गॊ भीष्माग्निर ददाह कषत्रियर्षभान 11 सुवर्णपुङ्खैर इषुभिर गार्ध्रपक्षैः सुतेजनैः कर्णिनालीकनाराचैश छादयाम आस तद बलम 12 अपातयद धवजांश चैव रथिनश च शितैः शरैः मुण्डतालवनानीव चकार स रथव्रजान 13 निर्मनुष्यान रथान राजन गजान अश्वांश च संयुगे अकरॊत स महाबाहुः सर्वशस्त्रभृतां वरः 14 तस्य जयातलनिर्घॊषं विस्फूर्जितम इवाशनेः निशम्य सर्वभूतानि समकम्पन्त भारत 15 अमॊघा हय अपतन बाणाः पितुस ते भरतर्षभ नासज्जन्त तनुत्रेषु भीष्मचापच्युताः शराः 16 हतवीरान रथान राजन संयुक्ताञ जवनैर हयैः अपश्याम महाराज हरियमाणान रणाजिरे 17 चेदिकाशिकरूषाणां सहस्राणि चतुर्दश महारथाः समाख्याताः कुलपुत्रास तनुत्यजः अपरावर्तिनः सर्वे सुवर्णविकृतध्वजाः 18 संग्रामे भीष्मम आसाद्य वयादितास्यम इवान्तकम निमग्नाः परलॊकाय स वाजिरथकुञ्जराः 19 भग्नाक्षॊपस्करान कांश चिद भग्नचक्रांश च सर्वशः अपश्याम रथान राजञ शतशॊ ऽथ सहस्रशः 20 सवरूथै रथैर भग्नै रथिभिश च निपातितैः शरैः सुकवचैश छिन्नैः पट्टिशैश च विशां पते 21 गदाभिर मुसलैश चैव निस्त्रिंशैश च शिलीमुखैः अनुकर्षैर उपासङ्गैश चक्रैर भग्नैश च मारिष 22 बाहुभिः कार्मुकैः खड्गैः शिरॊभिश च सकुण्डलैः तलत्रैर अङ्गुलित्रैश च धवजैश च विनिपातितैः चापैश च बहुधा छिन्नैः समास्तीर्यत मेदिनी 23 हतारॊहा गजा राजन हयाश च हतसादिनः परिपेतुर दरुतं तत्र शतशॊ ऽथ सहस्रशः 24 यतमानाश च ते वीरा दरवमाणान महारथान नाशक्नुवन वारयितुं भीष्मबाणप्रपीडितान 25 महेन्द्रसमवीर्येण वध्यमाना महाचमूः अभज्यत महाराज न च दवौ सह धावतः 26 आविद्धरथनागाश्वं पतितध्वजकूबरम अनीकं पाण्डुपुत्राणां हाहाभूतम अचेतनम 27 जघानात्र पिता पुत्रं पुत्रश च पितरं तथा परियं सखायं चाक्रन्दे सखा दैवबलात्कृतः 28 विमुच्य कवचान अन्ये पाण्डुपुत्रस्य सैनिकाः परकीर्य केशान धावन्तः परत्यदृश्यन्त भारत 29 तद गॊकुलम इवॊद्भ्रान्तम उद्भ्रान्तरथकुञ्जरम ददृशे पाण्डुपुत्रस्य सैन्यम आर्तस्वरं तदा 30 परभज्यमानं सैन्यं तु दृष्ट्वा यादवनन्दनः उवाच पार्थं बीभत्सुं निगृह्य रथम उत्तमम 31 अयं स कालः संप्राप्तः पार्थ यः काङ्क्षितस तव परहरास्मै नरव्याघ्र न चेन मॊहात परमुह्यसे 32 यत पुरा कथितं वीर तवया राज्ञां समागमे विराटनगरे पार्थ संजयस्य समीपतः 33 भीष्मद्रॊणमुखान सर्वान धार्तराष्ट्रस्य सैनिकान सानुबन्धान हनिष्यामि ये मां यॊत्स्यन्ति संयुगे 34 इति तत कुरु कौन्तेय सत्यं वाक्यम अरिंदम कषत्रधर्मम अनुस्मृत्य युध्यस्व भरतर्षभ 35 इत्य उक्तॊ वासुदेवेन तिर्यग्दृष्टिर अधॊमुखः अकाम इव बीभत्सुर इदं वचनम अब्रवीत 36 अवध्यानां वधं कृत्वा राज्यं वा नरकॊत्तरम दुःखानि वनवासे वा किं नु मे सुकृतं भवेत 37 चॊदयाश्वान यतॊ भीष्मः करिष्ये वचनं तव पातयिष्यामि दुर्धर्षं वृद्धं कुरुपितामहम 38 ततॊ ऽशवान रजतप्रख्यांश चॊदयाम आस माधवः यतॊ भीष्मस ततॊ राजन दुष्प्रेक्ष्यॊ रश्मिवान इव 39 ततस तत पुनर आवृत्तं युधिष्ठिरबलं महत दृष्ट्वा पार्थं महाबाहुं भीष्मायॊद्यन्तम आहवे 40 ततॊ भीष्मः कुरुश्रेष्ठः सिंहवद विनदन मुहुः धनंजयरथं शीघ्रं शरवर्षैर अवाकिरत 41 कषणेन स रथस तस्य सहयः सहसारथिः शरवर्षेण महता न परज्ञायत किं चन 42 वासुदेवस तव असंभ्रान्तॊ धैर्यम आस्थाय सात्वतः चॊदयाम आस तान अश्वान वितुन्नान भीष्मसायकैः 43 ततः पार्थॊ धनुर गृह्य दिव्यं जलदनिस्वनम पातयाम आस भीष्मस्य धनुश छित्त्वा शितैः शरैः 44 स चछिन्नधन्वा कौरव्यः पुनर अन्यन महद धनुः निमेषान्तरमात्रेण सज्यं चक्रे पिता तव 45 विचकर्ष ततॊ दॊर्भ्यां धनुर जलदनिस्वनम अथास्य तद अपि करुद्धश चिच्छेद धनुर अर्जुनः 46 तस्य तत पूजयाम आस लाघवं शंतनॊः सुतः साधु पार्थ महाबाहॊ साधु कुन्तीसुतेति च 47 समाभाष्यैनम अपरं परगृह्य रुचिरं धनुः मुमॊच समरे भीष्मः शरान पार्थरथं परति 48 अदर्शयद वासुदेवॊ हययाने परं बलम मॊघान कुर्वञ शरांस तस्य मण्डलानि विदर्शयन 49 शुशुभाते नरव्याघ्रौ भीष्मपार्थौ शरक्षतौ गॊवृषाव इव संरब्धौ विषाणॊल्लिखिताङ्कितौ 50 वासुदेवस तु संप्रेक्ष्य पार्थस्य मृदुयुद्धताम भीष्मं च शरवर्षाणि सृजन्तम अनिशं युधि 51 परतपन्तम इवादित्यं मध्यम आसाद्य सेनयॊः वरान वरान विनिघ्नन्तं पाण्डुपुत्रस्य सैनिकान 52 युगान्तम इव कुर्वाणं भीष्मं यौधिष्ठिरे बले नामृष्यत महाबाहुर माधवः परवीरहा 53 उत्सृज्य रजतप्रख्यान हयान पार्थस्य मारिष करुद्धॊ नाम महायॊगी परचस्कन्द महारथात अभिदुद्राव भीष्मं स भुजप्रहरणॊ बली 54 परतॊदपाणिस तेजस्वी सिंहवद विनदन मुहुः दारयन्न इव पद्भ्यां स जगतीं जगतीश्वरः 55 करॊधताम्रेक्षणः कृष्णॊ जिघांसुर अमितद्युतिः गरसन्न इव च चेतांसि तावकानां महाहवे 56 दृष्ट्वा माधवम आक्रन्दे भीष्मायॊद्यन्तम आहवे हतॊ भीष्मॊ हतॊ भीष्म इति तत्र सम सैनिकाः करॊशन्तः पराद्रवन सर्वे वासुदेवभयान नराः 57 पीतकौशेयसंवीतॊ मणिश्यामॊ जनार्दनः शुशुभे विद्रवन भीष्मं विद्युन्माली यथाम्बुदः 58 स सिंह इव मातङ्गं यूथर्षभ इवर्षभम अभिदुद्राव तेजस्वी विनदन यादवर्षभः 59 तम आपतन्तं संप्रेक्ष्य पुण्डरीकाक्षम आहवे असंभ्रमं रणे भीष्मॊ विचकर्ष महद धनुः उवाच चैनं गॊविन्दम असंभ्रान्तेन चेतसा 60 एह्य एहि पुण्डरीकाक्ष देवदेव नमॊ ऽसतु ते माम अद्य सात्वतश्रेष्ठ पातयस्व महाहवे 61 तवया हि देव संग्रामे हतस्यापि ममानघ शरेय एव परं कृष्ण लॊके ऽमुष्मिन्न इहैव च संभावितॊ ऽसमि गॊविन्द तरैलॊक्येनाद्य संयुगे 62 अन्वग एव ततः पार्थस तम अनुद्रुत्य केशवम निजग्राह महाबाहुर बाहुभ्याम परिगृह्य वै 63 निगृह्यमाणः पार्थेन कृष्णॊ राजीवलॊचनः जगाम चैनम आदाय वेगेन पुरुषॊत्तमः 64 पार्थस तु विष्टभ्य बलाच चरणौ परवीरहा निजघ्राह हृषीकेशं कथं चिद दशमे पदे 65 तत एनम उवाचार्तः करॊधपर्याकुलेक्षणम निःश्वसन्तं यथा नागम अर्जुनः परवीरहा 66 निवर्तस्व महाबाहॊ नानृतं कर्तुम अर्हसि यत तवया कथितं पूर्वं न यॊत्स्यामीति केशव 67 मिथ्यावादीति लॊकस तवां कथयिष्यति माधव ममैष भारः सर्वॊ हि हनिष्यामि यतव्रतम 68 शपे माधव सख्येन सत्येन सुकृतेन च अन्तं यथा गमिष्यामि शत्रूणां शत्रुकर्शन 69 अद्यैव पश्य दुर्धर्षं पात्यमानं महाव्रतम तारापतिम इवापूर्णम अन्तकाले यदृच्छया 70 माधवस तु वचः शरुत्वा फल्गुनस्य महात्मनः न किं चिद उक्त्वा सक्रॊध आरुरॊह रथं पुनः 71 तौ रथस्थौ नरव्याघ्रौ भीष्मः शांतनवः पुनः ववर्ष शरवर्षेण मेघॊ वृष्ट्या यथाचलौ 72 पराणांश चादत्त यॊधानां पिता देवव्रतस तव गभस्तिभिर इवादित्यस तेजांसि शिशिरात्यये 73 यथा कुरूणां सैन्यानि बभञ्ज युधि पाण्डवः तथा पाण्डवसैन्यानि बभञ्ज युधि ते पिता 74 हतविद्रुतसैन्यास तु निरुत्साहा विचेतसः निरीक्षितुं न शेकुस ते भीष्मम अप्रतिमं रणे मध्यं गतम इवादित्यं परतपन्तं सवतेजसा 75 ते वध्यमाना भीष्मेण कालेनेव युगक्षये वीक्षां चक्रुर महाराज पाण्डवा भयपीडिताः 76 तरातारं नाध्यगच्छन्त गावः पङ्कगता इव पिपीलिका इव कषुण्णा दुर्बला बलिना रणे 77 महारथं भारत दुष्प्रधर्षं; शरौघिणं परतपन्तं नरेन्द्रान भीष्मं न शेकुः परतिवीक्षितुं ते; शरार्चिषं सूर्यम इवातपन्तम 78 विमृद्नतस तस्य तु पाण्डुसेनाम; अस्तं जगामाथ सहस्ररश्मिः ततॊ बलानां शरमकर्शितानां; मनॊ ऽवहारं परति संबभूव |
1
saṃjaya uvāca tataḥ pitā tava kruddho niśitaiḥ sāyakottamaiḥ ājaghāna raṇe pārthān sahasenān samantataḥ 2 bhīmaṃ dvādaśabhir viddhvā sātyakiṃ navabhiḥ śaraiḥ nakulaṃ ca tribhir bāṇaiḥ sahadevaṃ ca saptabhiḥ 3 yudhiṣṭhiraṃ dvādaśabhir bāhvor urasi cārpayat dhṛṣṭadyumnaṃ tato viddhvā vinanāda mahābalaḥ 4 taṃ dvādaśārdhair nakulo mādhavaś ca tribhiḥ śaraiḥ dhṛṣṭadyumnaś ca saptatyā bhīmasenaś ca pañcabhiḥ yudhiṣṭhiro dvādaśabhiḥ pratyavidhyat pitāmaham 5 droṇas tu sātyakiṃ viddhvā bhīmasenam avidhyata ekaikaṃ pañcabhir bāṇair yamadaṇḍopamaiḥ śitaiḥ 6 tau ca taṃ pratyavidhyetāṃ tribhis tribhir ajihmagaiḥ tottrair iva mahānāgaṃ droṇaṃ brāhmaṇapuṃgavam 7 sauvīrāḥ kitavāḥ prācyāḥ pratīcyodīcyamālavāḥ abhīṣāhāḥ śūrasenāḥ śibayo 'tha vasātayaḥ saṃgrāme nājahur bhīṣmaṃ vadhyamānāḥ śitaiḥ śaraiḥ 8 tathaivānye vadhyamānāḥ pāṇḍaveyair mahātmabhiḥ pāṇḍavān abhyavartanta vividhāyudhapāṇayaḥ tathaiva pāṇḍavā rājan parivavruḥ pitāmaham 9 sa samantāt parivṛto rathaughair aparājitaḥ gahane 'gnir ivotsṛṣṭaḥ prajajvāla dahan parān 10 rathāgnyagāraś cāpārcir asiśaktigadendhanaḥ śarasphuliṅgo bhīṣmāgnir dadāha kṣatriyarṣabhān 11 suvarṇapuṅkhair iṣubhir gārdhrapakṣaiḥ sutejanaiḥ karṇinālīkanārācaiś chādayām āsa tad balam 12 apātayad dhvajāṃś caiva rathinaś ca śitaiḥ śaraiḥ muṇḍatālavanānīva cakāra sa rathavrajān 13 nirmanuṣyān rathān rājan gajān aśvāṃś ca saṃyuge akarot sa mahābāhuḥ sarvaśastrabhṛtāṃ varaḥ 14 tasya jyātalanirghoṣaṃ visphūrjitam ivāśaneḥ niśamya sarvabhūtāni samakampanta bhārata 15 amoghā hy apatan bāṇāḥ pitus te bharatarṣabha nāsajjanta tanutreṣu bhīṣmacāpacyutāḥ śarāḥ 16 hatavīrān rathān rājan saṃyuktāñ javanair hayaiḥ apaśyāma mahārāja hriyamāṇān raṇājire 17 cedikāśikarūṣāṇāṃ sahasrāṇi caturdaśa mahārathāḥ samākhyātāḥ kulaputrās tanutyajaḥ aparāvartinaḥ sarve suvarṇavikṛtadhvajāḥ 18 saṃgrāme bhīṣmam āsādya vyāditāsyam ivāntakam nimagnāḥ paralokāya sa vājirathakuñjarāḥ 19 bhagnākṣopaskarān kāṃś cid bhagnacakrāṃś ca sarvaśaḥ apaśyāma rathān rājañ śataśo 'tha sahasraśaḥ 20 savarūthai rathair bhagnai rathibhiś ca nipātitaiḥ śaraiḥ sukavacaiś chinnaiḥ paṭṭiśaiś ca viśāṃ pate 21 gadābhir musalaiś caiva nistriṃśaiś ca śilīmukhaiḥ anukarṣair upāsaṅgaiś cakrair bhagnaiś ca māriṣa 22 bāhubhiḥ kārmukaiḥ khaḍgaiḥ śirobhiś ca sakuṇḍalaiḥ talatrair aṅgulitraiś ca dhvajaiś ca vinipātitaiḥ cāpaiś ca bahudhā chinnaiḥ samāstīryata medinī 23 hatārohā gajā rājan hayāś ca hatasādinaḥ paripetur drutaṃ tatra śataśo 'tha sahasraśaḥ 24 yatamānāś ca te vīrā dravamāṇān mahārathān nāśaknuvan vārayituṃ bhīṣmabāṇaprapīḍitān 25 mahendrasamavīryeṇa vadhyamānā mahācamūḥ abhajyata mahārāja na ca dvau saha dhāvataḥ 26 āviddharathanāgāśvaṃ patitadhvajakūbaram anīkaṃ pāṇḍuputrāṇāṃ hāhābhūtam acetanam 27 jaghānātra pitā putraṃ putraś ca pitaraṃ tathā priyaṃ sakhāyaṃ cākrande sakhā daivabalātkṛtaḥ 28 vimucya kavacān anye pāṇḍuputrasya sainikāḥ prakīrya keśān dhāvantaḥ pratyadṛśyanta bhārata 29 tad gokulam ivodbhrāntam udbhrāntarathakuñjaram dadṛśe pāṇḍuputrasya sainyam ārtasvaraṃ tadā 30 prabhajyamānaṃ sainyaṃ tu dṛṣṭvā yādavanandanaḥ uvāca pārthaṃ bībhatsuṃ nigṛhya ratham uttamam 31 ayaṃ sa kālaḥ saṃprāptaḥ pārtha yaḥ kāṅkṣitas tava praharāsmai naravyāghra na cen mohāt pramuhyase 32 yat purā kathitaṃ vīra tvayā rājñāṃ samāgame virāṭanagare pārtha saṃjayasya samīpataḥ 33 bhīṣmadroṇamukhān sarvān dhārtarāṣṭrasya sainikān sānubandhān haniṣyāmi ye māṃ yotsyanti saṃyuge 34 iti tat kuru kaunteya satyaṃ vākyam ariṃdama kṣatradharmam anusmṛtya yudhyasva bharatarṣabha 35 ity ukto vāsudevena tiryagdṛṣṭir adhomukhaḥ akāma iva bībhatsur idaṃ vacanam abravīt 36 avadhyānāṃ vadhaṃ kṛtvā rājyaṃ vā narakottaram duḥkhāni vanavāse vā kiṃ nu me sukṛtaṃ bhavet 37 codayāśvān yato bhīṣmaḥ kariṣye vacanaṃ tava pātayiṣyāmi durdharṣaṃ vṛddhaṃ kurupitāmaham 38 tato 'śvān rajataprakhyāṃś codayām āsa mādhavaḥ yato bhīṣmas tato rājan duṣprekṣyo raśmivān iva 39 tatas tat punar āvṛttaṃ yudhiṣṭhirabalaṃ mahat dṛṣṭvā pārthaṃ mahābāhuṃ bhīṣmāyodyantam āhave 40 tato bhīṣmaḥ kuruśreṣṭhaḥ siṃhavad vinadan muhuḥ dhanaṃjayarathaṃ śīghraṃ śaravarṣair avākirat 41 kṣaṇena sa rathas tasya sahayaḥ sahasārathiḥ śaravarṣeṇa mahatā na prajñāyata kiṃ cana 42 vāsudevas tv asaṃbhrānto dhairyam āsthāya sātvataḥ codayām āsa tān aśvān vitunnān bhīṣmasāyakaiḥ 43 tataḥ pārtho dhanur gṛhya divyaṃ jaladanisvanam pātayām āsa bhīṣmasya dhanuś chittvā śitaiḥ śaraiḥ 44 sa cchinnadhanvā kauravyaḥ punar anyan mahad dhanuḥ nimeṣāntaramātreṇa sajyaṃ cakre pitā tava 45 vicakarṣa tato dorbhyāṃ dhanur jaladanisvanam athāsya tad api kruddhaś ciccheda dhanur arjunaḥ 46 tasya tat pūjayām āsa lāghavaṃ śaṃtanoḥ sutaḥ sādhu pārtha mahābāho sādhu kuntīsuteti ca 47 samābhāṣyainam aparaṃ pragṛhya ruciraṃ dhanuḥ mumoca samare bhīṣmaḥ śarān pārtharathaṃ prati 48 adarśayad vāsudevo hayayāne paraṃ balam moghān kurvañ śarāṃs tasya maṇḍalāni vidarśayan 49 śuśubhāte naravyāghrau bhīṣmapārthau śarakṣatau govṛṣāv iva saṃrabdhau viṣāṇollikhitāṅkitau 50 vāsudevas tu saṃprekṣya pārthasya mṛduyuddhatām bhīṣmaṃ ca śaravarṣāṇi sṛjantam aniśaṃ yudhi 51 pratapantam ivādityaṃ madhyam āsādya senayoḥ varān varān vinighnantaṃ pāṇḍuputrasya sainikān 52 yugāntam iva kurvāṇaṃ bhīṣmaṃ yaudhiṣṭhire bale nāmṛṣyata mahābāhur mādhavaḥ paravīrahā 53 utsṛjya rajataprakhyān hayān pārthasya māriṣa kruddho nāma mahāyogī pracaskanda mahārathāt abhidudrāva bhīṣmaṃ sa bhujapraharaṇo balī 54 pratodapāṇis tejasvī siṃhavad vinadan muhuḥ dārayann iva padbhyāṃ sa jagatīṃ jagatīśvaraḥ 55 krodhatāmrekṣaṇaḥ kṛṣṇo jighāṃsur amitadyutiḥ grasann iva ca cetāṃsi tāvakānāṃ mahāhave 56 dṛṣṭvā mādhavam ākrande bhīṣmāyodyantam āhave hato bhīṣmo hato bhīṣma iti tatra sma sainikāḥ krośantaḥ prādravan sarve vāsudevabhayān narāḥ 57 pītakauśeyasaṃvīto maṇiśyāmo janārdanaḥ śuśubhe vidravan bhīṣmaṃ vidyunmālī yathāmbudaḥ 58 sa siṃha iva mātaṅgaṃ yūtharṣabha ivarṣabham abhidudrāva tejasvī vinadan yādavarṣabhaḥ 59 tam āpatantaṃ saṃprekṣya puṇḍarīkākṣam āhave asaṃbhramaṃ raṇe bhīṣmo vicakarṣa mahad dhanuḥ uvāca cainaṃ govindam asaṃbhrāntena cetasā 60 ehy ehi puṇḍarīkākṣa devadeva namo 'stu te mām adya sātvataśreṣṭha pātayasva mahāhave 61 tvayā hi deva saṃgrāme hatasyāpi mamānagha śreya eva paraṃ kṛṣṇa loke 'muṣminn ihaiva ca saṃbhāvito 'smi govinda trailokyenādya saṃyuge 62 anvag eva tataḥ pārthas tam anudrutya keśavam nijagrāha mahābāhur bāhubhyām parigṛhya vai 63 nigṛhyamāṇaḥ pārthena kṛṣṇo rājīvalocanaḥ jagāma cainam ādāya vegena puruṣottamaḥ 64 pārthas tu viṣṭabhya balāc caraṇau paravīrahā nijaghrāha hṛṣīkeśaṃ kathaṃ cid daśame pade 65 tata enam uvācārtaḥ krodhaparyākulekṣaṇam niḥśvasantaṃ yathā nāgam arjunaḥ paravīrahā 66 nivartasva mahābāho nānṛtaṃ kartum arhasi yat tvayā kathitaṃ pūrvaṃ na yotsyāmīti keśava 67 mithyāvādīti lokas tvāṃ kathayiṣyati mādhava mamaiṣa bhāraḥ sarvo hi haniṣyāmi yatavratam 68 śape mādhava sakhyena satyena sukṛtena ca antaṃ yathā gamiṣyāmi śatrūṇāṃ śatrukarśana 69 adyaiva paśya durdharṣaṃ pātyamānaṃ mahāvratam tārāpatim ivāpūrṇam antakāle yadṛcchayā 70 mādhavas tu vacaḥ śrutvā phalgunasya mahātmanaḥ na kiṃ cid uktvā sakrodha āruroha rathaṃ punaḥ 71 tau rathasthau naravyāghrau bhīṣmaḥ śāṃtanavaḥ punaḥ vavarṣa śaravarṣeṇa megho vṛṣṭyā yathācalau 72 prāṇāṃś cādatta yodhānāṃ pitā devavratas tava gabhastibhir ivādityas tejāṃsi śiśirātyaye 73 yathā kurūṇāṃ sainyāni babhañja yudhi pāṇḍavaḥ tathā pāṇḍavasainyāni babhañja yudhi te pitā 74 hatavidrutasainyās tu nirutsāhā vicetasaḥ nirīkṣituṃ na śekus te bhīṣmam apratimaṃ raṇe madhyaṃ gatam ivādityaṃ pratapantaṃ svatejasā 75 te vadhyamānā bhīṣmeṇa kāleneva yugakṣaye vīkṣāṃ cakrur mahārāja pāṇḍavā bhayapīḍitāḥ 76 trātāraṃ nādhyagacchanta gāvaḥ paṅkagatā iva pipīlikā iva kṣuṇṇā durbalā balinā raṇe 77 mahārathaṃ bhārata duṣpradharṣaṃ; śaraughiṇaṃ pratapantaṃ narendrān bhīṣmaṃ na śekuḥ prativīkṣituṃ te; śarārciṣaṃ sūryam ivātapantam 78 vimṛdnatas tasya tu pāṇḍusenām; astaṃ jagāmātha sahasraraśmiḥ tato balānāṃ śramakarśitānāṃ; mano 'vahāraṃ prati saṃbabhūva |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 6
Chapter 103
|
1
संजय उवाच युध्यताम एव तेषां तु भास्करे ऽसतम उपागते संध्या समभवद घॊरा नापश्याम ततॊ रणम 2 ततॊ युधिष्ठिरॊ राजा संध्यां संदृश्य भारत वध्यमानं बलं चापि भीष्मेणामित्रघातिना 3 मुक्तशस्त्रं परावृत्तं पलायनपरायणम भीष्मं च युधि संरब्धम अनुयान्तं महारथान 4 सॊमकांश च जितान दृष्ट्वा निरुत्साहान महारथान चिन्तयित्वा चिरं धयात्वा अवहारम अरॊचयत 5 ततॊ ऽवहारं सैन्यानां चक्रे राजा युधिष्ठिरः तथैव तव सैन्यानाम अवहारॊ हय अभूत तदा 6 ततॊ ऽवहारं सैन्यानां कृत्वा तत्र महारथाः नयविशन्त कुरुश्रेष्ठ संग्रामे कषतविक्षताः 7 भीष्मस्य समरे कर्म चिन्तयानास तु पाण्डवाः नालभन्त तदा शान्तिं भृशं भीष्मेण पीडिताः 8 भीष्मॊ ऽपि समरे जित्वा पाण्डवान सह सृञ्जयैः पूज्यमानस तव सुतैर वन्द्यमानश च भारत 9 नयविशत कुरुभिः सार्धं हृष्टरूपैः समन्ततः ततॊ रात्रिः समभवत सर्वभूतप्रमॊहिनी 10 तस्मिन रात्रिमुखे घॊरे पाण्डवा वृष्णिभिः सह सृञ्जयाश च दुराधर्षा मन्त्राय समुपाविशन 11 आत्मनिःश्रेयसं सर्वे पराप्तकालं महाबलाः मन्त्रयाम आसुर अव्यग्रा मन्त्रनिश्चयकॊविदाः 12 ततॊ युधिष्ठिरॊ राजा मन्त्रयित्वा चिरं नृप वासुदेवं समुद्वीक्ष्य वाक्यम एतद उवाच ह 13 पश्य कृष्ण महात्मानं भीष्मं भीमपराक्रमम गजं नलवनानीव विमृद्नन्तं बलं मम 14 न चैवैनं महात्मानम उत्सहामॊ निरीक्षितुम लेलिह्यमानं सैन्येषु परवृद्धम इव पावकम 15 यथा घॊरॊ महानागस तक्षकॊ वै विषॊल्बणः तथा भीष्मॊ रणे कृष्ण तीष्क्णशस्त्रः परतापवान 16 गृहीतचापः समरे विमुञ्चंश च शिताञ शरान शक्यॊ जेतुं यमः करुद्धॊ वज्रपाणिश च देवराट 17 वरुणः पाशभृद वापि सगदॊ वा धनेश्वरः न तु भीष्मः सुसंक्रुद्धः शक्यॊ जेतुं महाहवे 18 सॊ ऽहम एवं गते कृष्ण निमग्नः शॊकसागरे आत्मनॊ बुद्धिदौर्बल्याद भीष्मम आसाद्य संयुगे 19 वनं यास्यामि दुर्धर्ष शरेयॊ मे तत्र वै गतम न युद्धं रॊचये कृष्ण हन्ति भीष्मॊ हि नः सदा 20 यथा परज्वलितं वह्निं पतंगः समभिद्रवन एकतॊ मृत्युम अभ्येति तथाहं भीष्मम ईयिवान 21 कषयं नीतॊ ऽसमि वार्ष्णेय राज्यहेतॊः पराक्रमी भरातरश चैव मे शूराः सायकैर भृशपीडिताः 22 मत्कृते भरातृसौहार्दाद राज्यात परभ्रंशनं गताः परिक्लिष्टा यथा कृष्णा मत्कृते मधुसूदन 23 जीवितं बहु मन्ये ऽहं जीवितं हय अद्य दुर्लभम जीवितस्याद्य शेषेण चरिष्ये धर्मम उत्तमम 24 यदि ते ऽहम अनुग्राह्यॊ भरातृभिः सह केशव सवधर्मस्याविरॊधेन तद उदाहर केशव 25 एतच छरुत्वा वचस तस्य कारुण्याद बहुविस्तरम परत्युवाच ततः कृष्णः सान्त्वयानॊ युधिष्ठिरम 26 धर्मपुत्र विषादं तवं मा कृथाः सत्यसंगर यस्य ते भरातरः शूरा दुर्जयाः शत्रुसूदनाः 27 अर्जुनॊ भीमसेनश च वाय्वग्निसमतेजसौ माद्रीपुत्रौ च विक्रान्तौ तरिदशानाम इवेश्वरौ 28 मां वा नियुङ्क्ष्व सौहार्दाद यॊत्स्ये भीष्मेण पाण्डव तवत्प्रयुक्तॊ हय अहं राजन किं न कुर्यां महाहवे 29 हनिष्यामि रणे भीष्मम आहूय पुरुषर्षभम पश्यतां धार्तराष्ट्राणां यदि नेच्छति फल्गुनः 30 यदि भीष्मे हते राजञ जयं पश्यसि पाण्डव हन्तास्म्य एकरथेनाद्य कुरुवृद्धं पितामहम 31 पश्य मे विक्रमं राजन महेन्द्रस्येव संयुगे विमुञ्चन्तं महास्त्राणि पातयिष्यामि तं रथात 32 यः शत्रुः पाण्डुपुत्राणां मच्छत्रुः स न संशयः मदर्था भवदर्था ये ये मदीयास तवैव ते 33 तव भराता मम सखा संबन्धी शिष्य एव च मांसान्य उत्कृत्य वै दद्याम अर्जुनार्थे महीपते 34 एष चापि नरव्याघ्रॊ मत्कृते जीवितं तयजेत एष नः समयस तात तारयेम परस्परम स मां नियुङ्क्ष्व राजेन्द्र यावद दवीपॊ भवाम्य अहम 35 परतिज्ञातम उपप्लव्ये यत तत पार्थेन पूर्वतः घातयिष्यामि गाङ्गेयम इत्य उलूकस्य संनिधौ 36 परिरक्ष्यं च मम तद वचः पार्थस्य धीमतः अनुज्ञातं तु पार्थेन मया कार्यं न संशयः 37 अथ वा फल्गुनस्यैष भारः परिमितॊ रणे निहनिष्यति संग्रामे भीष्मं परपुरंजयम 38 अशक्यम अपि कुर्याद धि रणे पार्थः समुद्यतः तरिदशान वा समुद्युक्तान सहितान दैत्यदानवैः निहन्याद अर्जुनः संख्ये किम उ भीष्मं नराधिप 39 विपरीतॊ महावीर्यॊ गतसत्त्वॊ ऽलपजीवितः भीष्मः शांतनवॊ नूनं कर्तव्यं नावबुध्यते 40 युधिष्ठिर उवाच एवम एतन महाबाहॊ यथा वदसि माधव सर्वे हय एते न पर्याप्तास तव वेगनिवारणे 41 नियतं समवाप्स्यामि सर्वम एव यथेप्सितम यस्य मे पुरुषव्याघ्र भवान नाथॊ महाबलः 42 सेन्द्रान अपि रणे देवाञ जयेयं जयतां वर तवया नाथेन गॊविन्द किम उ भीष्मं महाहवे 43 न तु तवाम अनृतं कर्तुम उत्सहे सवार्थगौरवात अयुध्यमानः साहाय्यं यथॊक्तं कुरु माधव 44 समयस तु कृतः कश चिद भीष्मेण मम माधव मन्त्रयिष्ये तवार्थाय न तु यॊत्स्ये कथं चन दुर्यॊधनार्थे यॊत्स्यामि सत्यम एतद इति परभॊ 45 स हि राज्यस्य मे दाता मन्त्रस्यैव च माधव तस्माद देवव्रतं भूयॊ वधॊपायार्थम आत्मनः भवता सहिताः सर्वे पृच्छामॊ मधुसूदन 46 तद वयं सहिता गत्वा भीष्मम आशु नरॊत्तमम रुचिते तव वार्ष्णेय मन्त्रं पृच्छाम कौरवम 47 स वक्ष्यति हितं वाक्यं तथ्यं चैव जनार्दन यथा स वक्ष्यते कृष्ण तथा कर्तास्मि संयुगे 48 स नॊ जयस्य दाता च मन्त्रस्य च धृतव्रतः बालाः पित्रा विहीनाश च तेन संवर्धिता वयम 49 तं चेत पितामहं वृद्धं हन्तुम इच्छामि माधव पितुः पितरम इष्टं वै धिग अस्तु कषत्रजीविकाम 50 संजय उवाच ततॊ ऽबरवीन महाराज वार्ष्णेयः कुरुनन्दनम रॊचते मे महाबाहॊ सततं तव भाषितम 51 देवव्रतः कृती भीष्मः परेक्षितेनापि निर्दहेत गम्यतां स वधॊपायं परष्टुं सागरगासुतः वक्तुम अर्हति सत्यं स तवया पृष्टॊ विशेषतः 52 ते वयं तत्र गच्छामः परष्टुं कुरुपितामहम परणम्य शिरसा चैनं मन्त्रं पृच्छाम माधव स नॊ दास्यति यं मन्त्रं तेन यॊत्स्यामहे परान 53 एवं संमन्त्र्य वै वीराः पाण्डवाः पाण्डुपूर्वज जग्मुस ते सहिताः सर्वे वासुदेवश च वीर्यवान विमुक्तशस्त्रकवचा भीष्मस्य सदनं परति 54 परविश्य च तदा भीष्मं शिरॊभिः परतिपेदिरे पूजयन्तॊ महाराज पाण्डवा भरतर्षभ परणम्य शिरसा चैनं भीष्मं शरणम अन्वयुः 55 तान उवाच महाबाहुर भीष्मः कुरुपितामहः सवागतं तव वार्ष्णेय सवागतं ते धनंजय सवागतं धर्मपुत्राय भीमाय यमयॊस तथा 56 किं कार्यं वः करॊम्य अद्य युष्मत्प्रीतिविवर्धनम सर्वात्मना च कर्तास्मि यद्य अपि सयात सुदुष्करम 57 तथा बरुवाणं गाङ्गेयं परीतियुक्तं पुनः पुनः उवाच वाक्यं दीनात्मा धर्मपुत्रॊ युधिष्ठिरः 58 कथं जयेम धर्मज्ञ कथं राज्यं लभेमहि परजानां संक्षयॊ न सयात कथं तन मे वदाभिभॊ 59 भवान हि नॊ वधॊपायं बरवीतु सवयम आत्मनः भवन्तं समरे राजन विषहेम कथं वयम 60 न हि ते सूक्ष्मम अप्य अस्ति रन्ध्रं कुरुपितामह मण्डलेनैव धनुषा सदा दृश्यॊ ऽसि संयुगे 61 नाददानम संदधानं विकर्षन्तं धनुर न च पश्यामस तवा महाबाहॊ रथे सूर्यम इव सथितम 62 नराश्वरथनागानां हन्तारं परवीरहन क इवॊत्सहते हन्तुं तवां पुमान भरतर्षभ 63 वर्षता शरवर्षाणि महान्ति पुरुषॊत्तम कषयं नीता हि पृतना भवता महती मम 64 यथा युधि जयेयं तवां यथा राज्यं भवेन मम भवेत सैन्यस्य वा शान्तिस तन मे बरूहि पितामह 65 ततॊ ऽबरवीच छांतनवः पाण्डवान पाण्डुपूर्वज न कथं चन कौन्तेय मयि जीवति संयुगे युष्मासु दृश्यते वृद्धिः सत्यम एतद बरवीमि वः 66 निर्जिते मयि युद्धे तु धरुवं जेष्यथ कौरवान कषिप्रं मयि परहरत यदीच्छथ रणे जयम अनुजानामि वः पार्थाः परहरध्वं यथासुखम 67 एवं हि सुकृतं मन्ये भवतां विदितॊ हय अहम हते मयि हतं सर्वं तस्माद एवं विधीयताम 68 युधिष्ठिर उवाच बरूहि तस्माद उपायं नॊ यथा युद्धे जयेमहि भवन्तं समरे करुद्धं दण्डपाणिम इवान्तकम 69 शक्यॊ वज्रधरॊ जेतुं वरुणॊ ऽथ यमस तथा न भवान समरे शक्यः सेन्द्रैर अपि सुरासुरैः 70 भीष्म उवाच सत्यम एतन महाबाहॊ यथा वदसि पाण्डव नाहं शक्यॊ रणे जेतुं सेन्द्रैर अपि सुरासुरैः 71 आत्तशस्त्रॊ रणे यत्तॊ गृहीतवरकार्मुकः नयस्तशस्त्रं तु मां राजन हन्युर युधि महारथाः 72 निष्किप्तशस्त्रे पतिते विमुक्तकवचध्वजे दरवमाणे च भीते च तवास्मीति च वादिनि 73 सत्रियां सत्रीनामधेये च विकले चैकपुत्रके अप्रसूते च दुष्प्रेक्ष्ये न युद्धं रॊचते मम 74 इमं च शृणु मे पार्थ संकल्पं पूर्वचिन्तितम अमङ्गल्यध्वजं दृष्ट्वा न युध्येयं कथं चन 75 य एष दरौपदॊ राजंस तव सैन्ये महारथः शिखण्डी समराकाङ्क्षी शूरश च समितिंजयः 76 यथाभवच च सत्री पूर्वं पश्चात पुंस्त्वम उपागतः जानन्ति च भवन्तॊ ऽपि सर्वम एतद यथातथम 77 अर्जुनः समरे शूरः पुरस्कृत्य शिखण्डिनम माम एव विशिखैस तूर्णम अभिद्रवतु दंशितः 78 अमङ्गल्यध्वजे तस्मिन सत्रीपूर्वे च विशेषतः न परहर्तुम अभीप्सामि गृहीतेषुं कथं चन 79 तद अन्तरं समासाद्य पाण्डवॊ मां धनंजयः शरैर घातयतु कषिप्रं समन्ताद भरतर्षभ 80 न तं पश्यामि लॊकेषु यॊ मां हन्यात समुद्यतम ऋते कृष्णान महाभागात पाण्डवाद वा धनंजयात 81 एष तस्मात पुरॊधाय कं चिद अन्यं ममाग्रतः मां पातयतु बीभत्सुर एवं ते विजयॊ भवेत 82 एतत कुरुष्व कौन्तेय यथॊक्तं वचनं मम ततॊ जेष्यसि संग्रामे धार्तराष्ट्रान समागतान 83 संजय उवाच ते ऽनुज्ञातास ततः पार्था जग्मुः सवशिबिरं परति अभिवाद्य महात्मानं भीष्मं कुरुपितामहम 84 तथॊक्तवति गाङ्गेये परलॊकाय दीक्षिते अर्जुनॊ दुःखसंतप्तः सव्रीडम इदम अब्रवीत 85 गुरुणा कुलवृद्धेन कृतप्रज्ञेन धीमता पितामहेन संग्रामे कथं यॊत्स्यामि माधव 86 करीडता हि मया बाल्ये वासुदेव महामनाः पांसुरूषितगात्रेण महात्मा परुषीकृतः 87 यस्याहम अधिरुह्याङ्कं बालः किल गदाग्रज तातेत्य अवॊचं पितरं पितुः पाण्डॊर महात्मनः 88 नाहं तातस तव पितुस तातॊ ऽसमि तव भारत इति माम अब्रवीद बाल्ये यः स वध्यः कथं मया 89 कामं वध्यतु मे सैन्यं नाहं यॊत्स्ये महात्मना जयॊ वास्तु वधॊ वा मे कथं वा कृष्ण मन्यसे 90 शरीकृष्ण उवाच परतिज्ञाय वधं जिष्णॊ पुरा भीष्मस्य संयुगे कषत्रधर्मे सथितः पार्थ कथं नैनं हनिष्यसि 91 पातयैनं रथात पार्थ वज्राहतम इव दरुमम नाहत्वा युधि गाङ्गेयं विजयस ते भविष्यति 92 दिष्टम एतत पुरा देवैर भविष्यत्य अवशस्य ते हन्ता भीष्मस्य पूर्वेन्द्र इति तन न तद अन्यथा 93 न हि भीष्मं दुराधर्षं वयात्ताननम इवान्तकम तवदन्यः शक्नुयाद धन्तुम अपि वज्रधरः सवयम 94 जहि भीष्मं महाबाहॊ शृणु चेदं वचॊ मम यथॊवाच पुरा शक्रं महाबुद्धिर बृहस्पतिः 95 जयायांसम अपि चेच छक्र गुणैर अपि समन्वितम आततायिनम आमन्त्र्य हन्याद घातकम आगतम 96 शाश्वतॊ ऽयं सथितॊ धर्मः कषत्रियाणां धनंजय यॊद्धव्यं रक्षितव्यं च यष्टव्यं चानसूयुभिः 97 अर्जुन उवाच शिखण्डी निधनं कृष्ण भीष्मस्य भविता धरुवम दृष्ट्वैव हि सदा भीष्मः पाञ्चाल्यं विनिवर्तते 98 ते वयं परमुखे तस्य सथापयित्वा शिखण्डिनम गाङ्गेयं पातयिष्याम उपायेनेति मे मतिः 99 अहम अन्यान महेष्वासान वारयिष्यामि सायकैः शिखण्ड्य अपि युधां शरेष्ठॊ भीष्मम एवाभियास्यतु 100 शरुतं ते कुरुमुख्यस्य नाहं हन्यां शिखण्डिनम कन्या हय एषा पुरा जाता पुरुषः समपद्यत 101 संजय उवाच इत्य एवं निश्चयं कृत्वा पाण्डवाः सहमाधवाः शयनानि यथास्वानि भेजिरे पुरुषर्षभाः |
1
saṃjaya uvāca yudhyatām eva teṣāṃ tu bhāskare 'stam upāgate saṃdhyā samabhavad ghorā nāpaśyāma tato raṇam 2 tato yudhiṣṭhiro rājā saṃdhyāṃ saṃdṛśya bhārata vadhyamānaṃ balaṃ cāpi bhīṣmeṇāmitraghātinā 3 muktaśastraṃ parāvṛttaṃ palāyanaparāyaṇam bhīṣmaṃ ca yudhi saṃrabdham anuyāntaṃ mahārathān 4 somakāṃś ca jitān dṛṣṭvā nirutsāhān mahārathān cintayitvā ciraṃ dhyātvā avahāram arocayat 5 tato 'vahāraṃ sainyānāṃ cakre rājā yudhiṣṭhiraḥ tathaiva tava sainyānām avahāro hy abhūt tadā 6 tato 'vahāraṃ sainyānāṃ kṛtvā tatra mahārathāḥ nyaviśanta kuruśreṣṭha saṃgrāme kṣatavikṣatāḥ 7 bhīṣmasya samare karma cintayānās tu pāṇḍavāḥ nālabhanta tadā śāntiṃ bhṛśaṃ bhīṣmeṇa pīḍitāḥ 8 bhīṣmo 'pi samare jitvā pāṇḍavān saha sṛñjayaiḥ pūjyamānas tava sutair vandyamānaś ca bhārata 9 nyaviśat kurubhiḥ sārdhaṃ hṛṣṭarūpaiḥ samantataḥ tato rātriḥ samabhavat sarvabhūtapramohinī 10 tasmin rātrimukhe ghore pāṇḍavā vṛṣṇibhiḥ saha sṛñjayāś ca durādharṣā mantrāya samupāviśan 11 ātmaniḥśreyasaṃ sarve prāptakālaṃ mahābalāḥ mantrayām āsur avyagrā mantraniścayakovidāḥ 12 tato yudhiṣṭhiro rājā mantrayitvā ciraṃ nṛpa vāsudevaṃ samudvīkṣya vākyam etad uvāca ha 13 paśya kṛṣṇa mahātmānaṃ bhīṣmaṃ bhīmaparākramam gajaṃ nalavanānīva vimṛdnantaṃ balaṃ mama 14 na caivainaṃ mahātmānam utsahāmo nirīkṣitum lelihyamānaṃ sainyeṣu pravṛddham iva pāvakam 15 yathā ghoro mahānāgas takṣako vai viṣolbaṇaḥ tathā bhīṣmo raṇe kṛṣṇa tīṣkṇaśastraḥ pratāpavān 16 gṛhītacāpaḥ samare vimuñcaṃś ca śitāñ śarān śakyo jetuṃ yamaḥ kruddho vajrapāṇiś ca devarāṭ 17 varuṇaḥ pāśabhṛd vāpi sagado vā dhaneśvaraḥ na tu bhīṣmaḥ susaṃkruddhaḥ śakyo jetuṃ mahāhave 18 so 'ham evaṃ gate kṛṣṇa nimagnaḥ śokasāgare ātmano buddhidaurbalyād bhīṣmam āsādya saṃyuge 19 vanaṃ yāsyāmi durdharṣa śreyo me tatra vai gatam na yuddhaṃ rocaye kṛṣṇa hanti bhīṣmo hi naḥ sadā 20 yathā prajvalitaṃ vahniṃ pataṃgaḥ samabhidravan ekato mṛtyum abhyeti tathāhaṃ bhīṣmam īyivān 21 kṣayaṃ nīto 'smi vārṣṇeya rājyahetoḥ parākramī bhrātaraś caiva me śūrāḥ sāyakair bhṛśapīḍitāḥ 22 matkṛte bhrātṛsauhārdād rājyāt prabhraṃśanaṃ gatāḥ parikliṣṭā yathā kṛṣṇā matkṛte madhusūdana 23 jīvitaṃ bahu manye 'haṃ jīvitaṃ hy adya durlabham jīvitasyādya śeṣeṇa cariṣye dharmam uttamam 24 yadi te 'ham anugrāhyo bhrātṛbhiḥ saha keśava svadharmasyāvirodhena tad udāhara keśava 25 etac chrutvā vacas tasya kāruṇyād bahuvistaram pratyuvāca tataḥ kṛṣṇaḥ sāntvayāno yudhiṣṭhiram 26 dharmaputra viṣādaṃ tvaṃ mā kṛthāḥ satyasaṃgara yasya te bhrātaraḥ śūrā durjayāḥ śatrusūdanāḥ 27 arjuno bhīmasenaś ca vāyvagnisamatejasau mādrīputrau ca vikrāntau tridaśānām iveśvarau 28 māṃ vā niyuṅkṣva sauhārdād yotsye bhīṣmeṇa pāṇḍava tvatprayukto hy ahaṃ rājan kiṃ na kuryāṃ mahāhave 29 haniṣyāmi raṇe bhīṣmam āhūya puruṣarṣabham paśyatāṃ dhārtarāṣṭrāṇāṃ yadi necchati phalgunaḥ 30 yadi bhīṣme hate rājañ jayaṃ paśyasi pāṇḍava hantāsmy ekarathenādya kuruvṛddhaṃ pitāmaham 31 paśya me vikramaṃ rājan mahendrasyeva saṃyuge vimuñcantaṃ mahāstrāṇi pātayiṣyāmi taṃ rathāt 32 yaḥ śatruḥ pāṇḍuputrāṇāṃ macchatruḥ sa na saṃśayaḥ madarthā bhavadarthā ye ye madīyās tavaiva te 33 tava bhrātā mama sakhā saṃbandhī śiṣya eva ca māṃsāny utkṛtya vai dadyām arjunārthe mahīpate 34 eṣa cāpi naravyāghro matkṛte jīvitaṃ tyajet eṣa naḥ samayas tāta tārayema parasparam sa māṃ niyuṅkṣva rājendra yāvad dvīpo bhavāmy aham 35 pratijñātam upaplavye yat tat pārthena pūrvataḥ ghātayiṣyāmi gāṅgeyam ity ulūkasya saṃnidhau 36 parirakṣyaṃ ca mama tad vacaḥ pārthasya dhīmataḥ anujñātaṃ tu pārthena mayā kāryaṃ na saṃśayaḥ 37 atha vā phalgunasyaiṣa bhāraḥ parimito raṇe nihaniṣyati saṃgrāme bhīṣmaṃ parapuraṃjayam 38 aśakyam api kuryād dhi raṇe pārthaḥ samudyataḥ tridaśān vā samudyuktān sahitān daityadānavaiḥ nihanyād arjunaḥ saṃkhye kim u bhīṣmaṃ narādhipa 39 viparīto mahāvīryo gatasattvo 'lpajīvitaḥ bhīṣmaḥ śāṃtanavo nūnaṃ kartavyaṃ nāvabudhyate 40 yudhiṣṭhira uvāca evam etan mahābāho yathā vadasi mādhava sarve hy ete na paryāptās tava veganivāraṇe 41 niyataṃ samavāpsyāmi sarvam eva yathepsitam yasya me puruṣavyāghra bhavān nātho mahābalaḥ 42 sendrān api raṇe devāñ jayeyaṃ jayatāṃ vara tvayā nāthena govinda kim u bhīṣmaṃ mahāhave 43 na tu tvām anṛtaṃ kartum utsahe svārthagauravāt ayudhyamānaḥ sāhāyyaṃ yathoktaṃ kuru mādhava 44 samayas tu kṛtaḥ kaś cid bhīṣmeṇa mama mādhava mantrayiṣye tavārthāya na tu yotsye kathaṃ cana duryodhanārthe yotsyāmi satyam etad iti prabho 45 sa hi rājyasya me dātā mantrasyaiva ca mādhava tasmād devavrataṃ bhūyo vadhopāyārtham ātmanaḥ bhavatā sahitāḥ sarve pṛcchāmo madhusūdana 46 tad vayaṃ sahitā gatvā bhīṣmam āśu narottamam rucite tava vārṣṇeya mantraṃ pṛcchāma kauravam 47 sa vakṣyati hitaṃ vākyaṃ tathyaṃ caiva janārdana yathā sa vakṣyate kṛṣṇa tathā kartāsmi saṃyuge 48 sa no jayasya dātā ca mantrasya ca dhṛtavrataḥ bālāḥ pitrā vihīnāś ca tena saṃvardhitā vayam 49 taṃ cet pitāmahaṃ vṛddhaṃ hantum icchāmi mādhava pituḥ pitaram iṣṭaṃ vai dhig astu kṣatrajīvikām 50 saṃjaya uvāca tato 'bravīn mahārāja vārṣṇeyaḥ kurunandanam rocate me mahābāho satataṃ tava bhāṣitam 51 devavrataḥ kṛtī bhīṣmaḥ prekṣitenāpi nirdahet gamyatāṃ sa vadhopāyaṃ praṣṭuṃ sāgaragāsutaḥ vaktum arhati satyaṃ sa tvayā pṛṣṭo viśeṣataḥ 52 te vayaṃ tatra gacchāmaḥ praṣṭuṃ kurupitāmaham praṇamya śirasā cainaṃ mantraṃ pṛcchāma mādhava sa no dāsyati yaṃ mantraṃ tena yotsyāmahe parān 53 evaṃ saṃmantrya vai vīrāḥ pāṇḍavāḥ pāṇḍupūrvaja jagmus te sahitāḥ sarve vāsudevaś ca vīryavān vimuktaśastrakavacā bhīṣmasya sadanaṃ prati 54 praviśya ca tadā bhīṣmaṃ śirobhiḥ pratipedire pūjayanto mahārāja pāṇḍavā bharatarṣabha praṇamya śirasā cainaṃ bhīṣmaṃ śaraṇam anvayuḥ 55 tān uvāca mahābāhur bhīṣmaḥ kurupitāmahaḥ svāgataṃ tava vārṣṇeya svāgataṃ te dhanaṃjaya svāgataṃ dharmaputrāya bhīmāya yamayos tathā 56 kiṃ kāryaṃ vaḥ karomy adya yuṣmatprītivivardhanam sarvātmanā ca kartāsmi yady api syāt suduṣkaram 57 tathā bruvāṇaṃ gāṅgeyaṃ prītiyuktaṃ punaḥ punaḥ uvāca vākyaṃ dīnātmā dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ 58 kathaṃ jayema dharmajña kathaṃ rājyaṃ labhemahi prajānāṃ saṃkṣayo na syāt kathaṃ tan me vadābhibho 59 bhavān hi no vadhopāyaṃ bravītu svayam ātmanaḥ bhavantaṃ samare rājan viṣahema kathaṃ vayam 60 na hi te sūkṣmam apy asti randhraṃ kurupitāmaha maṇḍalenaiva dhanuṣā sadā dṛśyo 'si saṃyuge 61 nādadānam saṃdadhānaṃ vikarṣantaṃ dhanur na ca paśyāmas tvā mahābāho rathe sūryam iva sthitam 62 narāśvarathanāgānāṃ hantāraṃ paravīrahan ka ivotsahate hantuṃ tvāṃ pumān bharatarṣabha 63 varṣatā śaravarṣāṇi mahānti puruṣottama kṣayaṃ nītā hi pṛtanā bhavatā mahatī mama 64 yathā yudhi jayeyaṃ tvāṃ yathā rājyaṃ bhaven mama bhavet sainyasya vā śāntis tan me brūhi pitāmaha 65 tato 'bravīc chāṃtanavaḥ pāṇḍavān pāṇḍupūrvaja na kathaṃ cana kaunteya mayi jīvati saṃyuge yuṣmāsu dṛśyate vṛddhiḥ satyam etad bravīmi vaḥ 66 nirjite mayi yuddhe tu dhruvaṃ jeṣyatha kauravān kṣipraṃ mayi praharata yadīcchatha raṇe jayam anujānāmi vaḥ pārthāḥ praharadhvaṃ yathāsukham 67 evaṃ hi sukṛtaṃ manye bhavatāṃ vidito hy aham hate mayi hataṃ sarvaṃ tasmād evaṃ vidhīyatām 68 yudhiṣṭhira uvāca brūhi tasmād upāyaṃ no yathā yuddhe jayemahi bhavantaṃ samare kruddhaṃ daṇḍapāṇim ivāntakam 69 śakyo vajradharo jetuṃ varuṇo 'tha yamas tathā na bhavān samare śakyaḥ sendrair api surāsuraiḥ 70 bhīṣma uvāca satyam etan mahābāho yathā vadasi pāṇḍava nāhaṃ śakyo raṇe jetuṃ sendrair api surāsuraiḥ 71 āttaśastro raṇe yatto gṛhītavarakārmukaḥ nyastaśastraṃ tu māṃ rājan hanyur yudhi mahārathāḥ 72 niṣkiptaśastre patite vimuktakavacadhvaje dravamāṇe ca bhīte ca tavāsmīti ca vādini 73 striyāṃ strīnāmadheye ca vikale caikaputrake aprasūte ca duṣprekṣye na yuddhaṃ rocate mama 74 imaṃ ca śṛṇu me pārtha saṃkalpaṃ pūrvacintitam amaṅgalyadhvajaṃ dṛṣṭvā na yudhyeyaṃ kathaṃ cana 75 ya eṣa draupado rājaṃs tava sainye mahārathaḥ śikhaṇḍī samarākāṅkṣī śūraś ca samitiṃjayaḥ 76 yathābhavac ca strī pūrvaṃ paścāt puṃstvam upāgataḥ jānanti ca bhavanto 'pi sarvam etad yathātatham 77 arjunaḥ samare śūraḥ puraskṛtya śikhaṇḍinam mām eva viśikhais tūrṇam abhidravatu daṃśitaḥ 78 amaṅgalyadhvaje tasmin strīpūrve ca viśeṣataḥ na prahartum abhīpsāmi gṛhīteṣuṃ kathaṃ cana 79 tad antaraṃ samāsādya pāṇḍavo māṃ dhanaṃjayaḥ śarair ghātayatu kṣipraṃ samantād bharatarṣabha 80 na taṃ paśyāmi lokeṣu yo māṃ hanyāt samudyatam ṛte kṛṣṇān mahābhāgāt pāṇḍavād vā dhanaṃjayāt 81 eṣa tasmāt purodhāya kaṃ cid anyaṃ mamāgrataḥ māṃ pātayatu bībhatsur evaṃ te vijayo bhavet 82 etat kuruṣva kaunteya yathoktaṃ vacanaṃ mama tato jeṣyasi saṃgrāme dhārtarāṣṭrān samāgatān 83 saṃjaya uvāca te 'nujñātās tataḥ pārthā jagmuḥ svaśibiraṃ prati abhivādya mahātmānaṃ bhīṣmaṃ kurupitāmaham 84 tathoktavati gāṅgeye paralokāya dīkṣite arjuno duḥkhasaṃtaptaḥ savrīḍam idam abravīt 85 guruṇā kulavṛddhena kṛtaprajñena dhīmatā pitāmahena saṃgrāme kathaṃ yotsyāmi mādhava 86 krīḍatā hi mayā bālye vāsudeva mahāmanāḥ pāṃsurūṣitagātreṇa mahātmā paruṣīkṛtaḥ 87 yasyāham adhiruhyāṅkaṃ bālaḥ kila gadāgraja tātety avocaṃ pitaraṃ pituḥ pāṇḍor mahātmanaḥ 88 nāhaṃ tātas tava pitus tāto 'smi tava bhārata iti mām abravīd bālye yaḥ sa vadhyaḥ kathaṃ mayā 89 kāmaṃ vadhyatu me sainyaṃ nāhaṃ yotsye mahātmanā jayo vāstu vadho vā me kathaṃ vā kṛṣṇa manyase 90 śrīkṛṣṇa uvāca pratijñāya vadhaṃ jiṣṇo purā bhīṣmasya saṃyuge kṣatradharme sthitaḥ pārtha kathaṃ nainaṃ haniṣyasi 91 pātayainaṃ rathāt pārtha vajrāhatam iva drumam nāhatvā yudhi gāṅgeyaṃ vijayas te bhaviṣyati 92 diṣṭam etat purā devair bhaviṣyaty avaśasya te hantā bhīṣmasya pūrvendra iti tan na tad anyathā 93 na hi bhīṣmaṃ durādharṣaṃ vyāttānanam ivāntakam tvadanyaḥ śaknuyād dhantum api vajradharaḥ svayam 94 jahi bhīṣmaṃ mahābāho śṛṇu cedaṃ vaco mama yathovāca purā śakraṃ mahābuddhir bṛhaspatiḥ 95 jyāyāṃsam api cec chakra guṇair api samanvitam ātatāyinam āmantrya hanyād ghātakam āgatam 96 śāśvato 'yaṃ sthito dharmaḥ kṣatriyāṇāṃ dhanaṃjaya yoddhavyaṃ rakṣitavyaṃ ca yaṣṭavyaṃ cānasūyubhiḥ 97 arjuna uvāca śikhaṇḍī nidhanaṃ kṛṣṇa bhīṣmasya bhavitā dhruvam dṛṣṭvaiva hi sadā bhīṣmaḥ pāñcālyaṃ vinivartate 98 te vayaṃ pramukhe tasya sthāpayitvā śikhaṇḍinam gāṅgeyaṃ pātayiṣyāma upāyeneti me matiḥ 99 aham anyān maheṣvāsān vārayiṣyāmi sāyakaiḥ śikhaṇḍy api yudhāṃ śreṣṭho bhīṣmam evābhiyāsyatu 100 śrutaṃ te kurumukhyasya nāhaṃ hanyāṃ śikhaṇḍinam kanyā hy eṣā purā jātā puruṣaḥ samapadyata 101 saṃjaya uvāca ity evaṃ niścayaṃ kṛtvā pāṇḍavāḥ sahamādhavāḥ śayanāni yathāsvāni bhejire puruṣarṣabhāḥ |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 6
Chapter 104
|
1
[धृ] कथं शिखण्डी गाङ्गेयम अभ्यवर्तत संयुगे पाण्डवाश च तथा भीष्मं तन ममाचक्ष्व संजय 2 [स] ततः परभाते विमले सूर्यस्यॊदयनं परति वाद्यमानासु भेरीषु मृदङ्गेष्व आनकेषु च 3 धमायत्सु दधि वर्णेषु जलजेषु समन्ततः शिखण्डिनं पुरस्कृत्य निर्याताः पाण्डवा युधि 4 कृत्वा वयूहं महाराज सर्वशत्रुनिबर्हणम शिखण्डी सर्वसैन्यानाम अग्र आसीद विशां पते 5 चक्ररक्षौ ततस तस्य भिमसेन धनंजयौ पृष्ठतॊ दरौपदेयाश च सौभद्रश चैव वीर्यवान 6 सात्यकिश चेकितानश च तेषां गॊप्ता महारथः धृष्टद्युम्नस ततः पश्चात पाञ्चालैर अभिरक्षितः 7 ततॊ युधिष्ठिरॊ राजा यमाभ्यां सहितः परभुः परययौ सिंहनादेन नादयन भरतर्षभ 8 विराटस तु ततः पश्चात सवेन सैन्येन संवृतः दरुपदश च महाराज ततः पश्चाद उपाद्रवत 9 केकया भरातरः पञ्च धृष्टकेतुश च वीर्यवान जघनं पालयाम आस पाण्डुसैन्यस्य भारत 10 एवं वयूह्य महत सैन्यं पाण्डवास तव वाहिनीम अभ्यद्रवन्त संग्रामे तयक्त्वा जीवितम आत्मनः 11 तथैव कुरवॊ राजन भीष्मं कृत्वा महाबलम अग्रतः सर्वसैन्यानां परययुः पाण्डवान परति 12 पुत्रैस तव दुराधर्षै रक्षितः सुमहाबलैः ततॊ दरॊणॊ महेष्वासः पुत्रश चास्य महारथः 13 भगदत्तस ततः पश्चाद गजानीकेन संवृतः कृपश च कृप वर्मा च भगदत्तम अनुव्रतौ 14 काम्बॊजराजॊ बलवांस ततः पश्चात सुदक्षिणः मागधश च जयत्सेनः सौबलश च बृहद्बलः 15 तथेतेरे महेष्वासाः सुशर्मप्रमुखा नृपाः जघनं पालयाम आसुस तव सैन्यस्य भारत 16 दिवसे दिवसे पराप्ते भीष्मः शांतनवॊ युधि आसुरान अकरॊद वयूहान पैशाचान अथ राक्षसान 17 ततः परववृते युद्धं तव तेषां च भारत अन्यॊन्यं निघ्नतां राजन्यम अराष्ट्र विवर्धनम 18 अर्जुन परमुखाः पार्थाः पुरस्कृत्य शिखण्डिनम भीष्मं युद्धे ऽभयवर्तन्त किरन्तॊ विविधाञ शरान 19 तत्र भारत भीमेन पीडितास तावकाः शरैः रुधिरौघपरिक्लिन्नाः परलॊकं ययुस तदा 20 नकुलः सहदेवश च सात्यकिश च महारथः तव सैन्यं समासाद्य पीडयाम आसुर ओजसा 21 ते वध्यमानाः समरे तावका भरतर्षभ नाशक्नुवन वारयितुं पाण्डवानां महद बलम 22 ततस तु तावकं सैन्यं वध्यमानं समन्ततः संप्राद्रवद दिशॊ राजन काल्यमानं महारथैः 23 तरातारं नाध्यगच्छन्त तावका भरतर्षभ वध्यमानाः शितैर आणैः पाण्डवैः सह सृञ्जयैः 24 [धृ] पीड्यमानं बलं पार्थैर दृष्ट्वा भीष्मः पराक्रमी यद अकार्षीद रणे करुद्धस तन ममाचक्ष्व संजय 25 कथं वा पाण्डवान युद्धे परत्युद्यातः परंतपः विनिघ्नन सॊमकान वीरांस तन ममाचक्ष्व संजय 26 [स] आचक्षे ते महाराज यद अकार्षीत पितामहः पीडिते तव पुत्रस्य सैन्ये पाण्डव सृञ्जयैः 27 परहृष्टमनसः शूराः पाण्डवाः पाण्डुपूर्वज अभ्यवर्तन्त निघ्नन्तस तव पुत्रस्य वाहिनीम 28 तं विनाशं मनुष्येन्द्र नरवारणवाजिनाम नामृष्यत तदा भीष्मः सैन्यघातं रणे परैः 29 स पाण्डवान महेष्वासः पाञ्चालांश च स सृञ्जयान अभ्यद्रवत दुर्धर्षस तयक्त्वा जीवितम आत्मनः 30 स पाण्डवानां परवरान पञ्च राजन महारथान आत्तशस्त्रान रणे यत्तान वारयाम आस सायकैः नाराचैर वत्सदन्तैश च शितैर अञ्जलिकैस तथा 31 निजघ्ने समरे करुद्धॊ हस्त्यश्वम अमितं बहु रथिनॊ ऽपातयद राजन रथेभ्यः पुरुषर्षभः 32 सादिनश चाश्वपृष्ठेभ्यः पदातींश च समागतान गजारॊहान गजेभ्यश च परेषां विदधद भयम 33 तम एकं समरे भीष्मं तवरमाणं महारथम पाण्डवाः समवर्तन्त वज्रपाणिम इवासुराः 34 शक्राशनिसमस्पर्शान विमुञ्चन निशिकाञ शरान दिक्ष्व अदृश्यत सर्वासु घॊरं संधरयन वपुः 35 मण्डलीकृतम एवास्य नित्यं धनुर अदृश्यत संग्रामे युध्यमानस्य शक्रचापनिभं महत 36 तद दृष्ट्वा समरे कर्म तव पुत्रा विशां पते विस्मयं परमं पराप्ताः पितामहम अपूजयन 37 पार्था विमनसॊ भूत्वा परैक्षन्त पितरं तव युध्यमानं रणे शूरं विप्रचीतिम इवामराः न चैनं वारयाम आसुर वयात्ताननम इवान्तकम 38 दशमे ऽहनि संप्राप्ते रथानीकं शिखण्डिनः अदहन निशितैर बाणैः कृष्ण वर्त्मेव काननम 39 तं शिखण्डी तरिभिर बाणैर अभ्यविध्यत सतनान्तरे आशीविषम इव करुद्धं कालसृष्टम इवान्तकम 40 स तेनातिभृशं विद्धः परेक्ष्य भीष्मः शिखण्डिनम अनिच्छन्न अपि संक्रुद्धः परहसन्न इदम अब्रवीत 41 कामम अभ्यासवा मा वा न तवां यॊत्स्ये कथं चन यैव हि तवं कृता धात्रा सैव हि तवं शिखण्डिनी 42 तस्य तद वचनं शरुत्वा शिखण्डी करॊधमूर्छितः उवाच भीष्मं समरे सृक्किणी परिलेहिहन 43 जानामि तवां महाबाहॊ कषत्रियाणां कषयं करम मया शरुतं च ते युद्धं जामदग्न्येन वै सह 44 दिव्यश च ते परभावॊ ऽयं स मया बहुशः शरुतः जानन्न अपि परभावं ते यॊत्स्ये ऽदयाहं तवया सह 45 पाण्डवानां परियं कुर्वन्न आत्मनश च नरॊत्तम अद्य तवा यॊधयिष्यामि रणे पुरुषसत्तम 46 धरुवं च तवा हनिष्यामि शपे सत्येन ते ऽगरतः एतच छरुत्वा वचॊ मह्यं यत कषमं तत समाचर 47 कामम अभ्यासवा मा वा न मे जीवन विमॊक्ष्यसे सुदृष्टः करियतां भीष्म लॊकॊ ऽयं समितिंजय 48 एवम उक्त्वा ततॊ भीष्मं पञ्चभिर नतपर्वभिः अविध्यत रणे राजन परणुन्नं वाक्यसायकैः 49 तस्य तद वचनं शरुत्वा सव्यसाची परंतपः कालॊ ऽयम इति संचिन्त्य शिखण्डिनम अचॊदयत 50 अहं तवाम अनुयास्यामि परान विद्रावयञ शरैः अभिद्रव सुसंरब्धॊ भीष्मं भीमपराक्रमम 51 न हि ते संयुगे पीडां शक्तः कर्तुं महाबलः तस्माद अद्य महाबाहॊ वीर भीष्मम अभिद्रव 52 अहत्वा समरे भीष्मं यदि यास्यसि मारिष अवहास्यॊ ऽसय लॊकस्य भविष्यसि मया सह 53 नावहास्या यथा वीर भवेम परमाहवे तथा कुरु रणे यत्नं साधयस्व पितामहम 54 अहं ते रक्षणं युद्धे करिष्यामि परंतप वारयन रथिनः सर्वान साधयस्व पितामहम 55 दरॊणं च दरॊणपुत्रं च कृपं चाथ सुयॊधनम चित्रसेनं विकर्णं च सैन्धवं च जयद्रथम 56 विन्दानुविन्दाव आवन्त्यौ काम्बॊजं च सुदक्षिणम भगदत्तं तथा शूरं मागधं च महारथम 57 सौमदत्तिं रणे शूरम आर्श्यशृङ्गिं च राक्षसम तरिगर्तराजं च रणे सह सर्वैर महारथैः अहम आवारयिष्यामि वेलेव मकराकयम 58 कुरूंश च सहितान सर्वान ये चैषां सैनिकाः सथिताः निवारयिष्यामि रणे साधयस्व पितामहम |
1
[dhṛ] kathaṃ śikhaṇḍī gāṅgeyam abhyavartata saṃyuge pāṇḍavāś ca tathā bhīṣmaṃ tan mamācakṣva saṃjaya 2 [s] tataḥ prabhāte vimale sūryasyodayanaṃ prati vādyamānāsu bherīṣu mṛdaṅgeṣv ānakeṣu ca 3 dhmāyatsu dadhi varṇeṣu jalajeṣu samantataḥ śikhaṇḍinaṃ puraskṛtya niryātāḥ pāṇḍavā yudhi 4 kṛtvā vyūhaṃ mahārāja sarvaśatrunibarhaṇam śikhaṇḍī sarvasainyānām agra āsīd viśāṃ pate 5 cakrarakṣau tatas tasya bhimasena dhanaṃjayau pṛṣṭhato draupadeyāś ca saubhadraś caiva vīryavān 6 sātyakiś cekitānaś ca teṣāṃ goptā mahārathaḥ dhṛṣṭadyumnas tataḥ paścāt pāñcālair abhirakṣitaḥ 7 tato yudhiṣṭhiro rājā yamābhyāṃ sahitaḥ prabhuḥ prayayau siṃhanādena nādayan bharatarṣabha 8 virāṭas tu tataḥ paścāt svena sainyena saṃvṛtaḥ drupadaś ca mahārāja tataḥ paścād upādravat 9 kekayā bhrātaraḥ pañca dhṛṣṭaketuś ca vīryavān jaghanaṃ pālayām āsa pāṇḍusainyasya bhārata 10 evaṃ vyūhya mahat sainyaṃ pāṇḍavās tava vāhinīm abhyadravanta saṃgrāme tyaktvā jīvitam ātmanaḥ 11 tathaiva kuravo rājan bhīṣmaṃ kṛtvā mahābalam agrataḥ sarvasainyānāṃ prayayuḥ pāṇḍavān prati 12 putrais tava durādharṣai rakṣitaḥ sumahābalaiḥ tato droṇo maheṣvāsaḥ putraś cāsya mahārathaḥ 13 bhagadattas tataḥ paścād gajānīkena saṃvṛtaḥ kṛpaś ca kṛpa varmā ca bhagadattam anuvratau 14 kāmbojarājo balavāṃs tataḥ paścāt sudakṣiṇaḥ māgadhaś ca jayatsenaḥ saubalaś ca bṛhadbalaḥ 15 tathetere maheṣvāsāḥ suśarmapramukhā nṛpāḥ jaghanaṃ pālayām āsus tava sainyasya bhārata 16 divase divase prāpte bhīṣmaḥ śāṃtanavo yudhi āsurān akarod vyūhān paiśācān atha rākṣasān 17 tataḥ pravavṛte yuddhaṃ tava teṣāṃ ca bhārata anyonyaṃ nighnatāṃ rājanyam arāṣṭra vivardhanam 18 arjuna pramukhāḥ pārthāḥ puraskṛtya śikhaṇḍinam bhīṣmaṃ yuddhe 'bhyavartanta kiranto vividhāñ śarān 19 tatra bhārata bhīmena pīḍitās tāvakāḥ śaraiḥ rudhiraughapariklinnāḥ paralokaṃ yayus tadā 20 nakulaḥ sahadevaś ca sātyakiś ca mahārathaḥ tava sainyaṃ samāsādya pīḍayām āsur ojasā 21 te vadhyamānāḥ samare tāvakā bharatarṣabha nāśaknuvan vārayituṃ pāṇḍavānāṃ mahad balam 22 tatas tu tāvakaṃ sainyaṃ vadhyamānaṃ samantataḥ saṃprādravad diśo rājan kālyamānaṃ mahārathaiḥ 23 trātāraṃ nādhyagacchanta tāvakā bharatarṣabha vadhyamānāḥ śitair āṇaiḥ pāṇḍavaiḥ saha sṛñjayaiḥ 24 [dhṛ] pīḍyamānaṃ balaṃ pārthair dṛṣṭvā bhīṣmaḥ parākramī yad akārṣīd raṇe kruddhas tan mamācakṣva saṃjaya 25 kathaṃ vā pāṇḍavān yuddhe pratyudyātaḥ paraṃtapaḥ vinighnan somakān vīrāṃs tan mamācakṣva saṃjaya 26 [s] ācakṣe te mahārāja yad akārṣīt pitāmahaḥ pīḍite tava putrasya sainye pāṇḍava sṛñjayaiḥ 27 prahṛṣṭamanasaḥ śūrāḥ pāṇḍavāḥ pāṇḍupūrvaja abhyavartanta nighnantas tava putrasya vāhinīm 28 taṃ vināśaṃ manuṣyendra naravāraṇavājinām nāmṛṣyata tadā bhīṣmaḥ sainyaghātaṃ raṇe paraiḥ 29 sa pāṇḍavān maheṣvāsaḥ pāñcālāṃś ca sa sṛñjayān abhyadravata durdharṣas tyaktvā jīvitam ātmanaḥ 30 sa pāṇḍavānāṃ pravarān pañca rājan mahārathān āttaśastrān raṇe yattān vārayām āsa sāyakaiḥ nārācair vatsadantaiś ca śitair añjalikais tathā 31 nijaghne samare kruddho hastyaśvam amitaṃ bahu rathino 'pātayad rājan rathebhyaḥ puruṣarṣabhaḥ 32 sādinaś cāśvapṛṣṭhebhyaḥ padātīṃś ca samāgatān gajārohān gajebhyaś ca pareṣāṃ vidadhad bhayam 33 tam ekaṃ samare bhīṣmaṃ tvaramāṇaṃ mahāratham pāṇḍavāḥ samavartanta vajrapāṇim ivāsurāḥ 34 śakrāśanisamasparśān vimuñcan niśikāñ śarān dikṣv adṛśyata sarvāsu ghoraṃ saṃdharayan vapuḥ 35 maṇḍalīkṛtam evāsya nityaṃ dhanur adṛśyata saṃgrāme yudhyamānasya śakracāpanibhaṃ mahat 36 tad dṛṣṭvā samare karma tava putrā viśāṃ pate vismayaṃ paramaṃ prāptāḥ pitāmaham apūjayan 37 pārthā vimanaso bhūtvā praikṣanta pitaraṃ tava yudhyamānaṃ raṇe śūraṃ vipracītim ivāmarāḥ na cainaṃ vārayām āsur vyāttānanam ivāntakam 38 daśame 'hani saṃprāpte rathānīkaṃ śikhaṇḍinaḥ adahan niśitair bāṇaiḥ kṛṣṇa vartmeva kānanam 39 taṃ śikhaṇḍī tribhir bāṇair abhyavidhyat stanāntare āśīviṣam iva kruddhaṃ kālasṛṣṭam ivāntakam 40 sa tenātibhṛśaṃ viddhaḥ prekṣya bhīṣmaḥ śikhaṇḍinam anicchann api saṃkruddhaḥ prahasann idam abravīt 41 kāmam abhyāsavā mā vā na tvāṃ yotsye kathaṃ cana yaiva hi tvaṃ kṛtā dhātrā saiva hi tvaṃ śikhaṇḍinī 42 tasya tad vacanaṃ śrutvā śikhaṇḍī krodhamūrchitaḥ uvāca bhīṣmaṃ samare sṛkkiṇī parilehihan 43 jānāmi tvāṃ mahābāho kṣatriyāṇāṃ kṣayaṃ karam mayā śrutaṃ ca te yuddhaṃ jāmadagnyena vai saha 44 divyaś ca te prabhāvo 'yaṃ sa mayā bahuśaḥ śrutaḥ jānann api prabhāvaṃ te yotsye 'dyāhaṃ tvayā saha 45 pāṇḍavānāṃ priyaṃ kurvann ātmanaś ca narottama adya tvā yodhayiṣyāmi raṇe puruṣasattama 46 dhruvaṃ ca tvā haniṣyāmi śape satyena te 'grataḥ etac chrutvā vaco mahyaṃ yat kṣamaṃ tat samācara 47 kāmam abhyāsavā mā vā na me jīvan vimokṣyase sudṛṣṭaḥ kriyatāṃ bhīṣma loko 'yaṃ samitiṃjaya 48 evam uktvā tato bhīṣmaṃ pañcabhir nataparvabhiḥ avidhyata raṇe rājan praṇunnaṃ vākyasāyakaiḥ 49 tasya tad vacanaṃ śrutvā savyasācī paraṃtapaḥ kālo 'yam iti saṃcintya śikhaṇḍinam acodayat 50 ahaṃ tvām anuyāsyāmi parān vidrāvayañ śaraiḥ abhidrava susaṃrabdho bhīṣmaṃ bhīmaparākramam 51 na hi te saṃyuge pīḍāṃ śaktaḥ kartuṃ mahābalaḥ tasmād adya mahābāho vīra bhīṣmam abhidrava 52 ahatvā samare bhīṣmaṃ yadi yāsyasi māriṣa avahāsyo 'sya lokasya bhaviṣyasi mayā saha 53 nāvahāsyā yathā vīra bhavema paramāhave tathā kuru raṇe yatnaṃ sādhayasva pitāmaham 54 ahaṃ te rakṣaṇaṃ yuddhe kariṣyāmi paraṃtapa vārayan rathinaḥ sarvān sādhayasva pitāmaham 55 droṇaṃ ca droṇaputraṃ ca kṛpaṃ cātha suyodhanam citrasenaṃ vikarṇaṃ ca saindhavaṃ ca jayadratham 56 vindānuvindāv āvantyau kāmbojaṃ ca sudakṣiṇam bhagadattaṃ tathā śūraṃ māgadhaṃ ca mahāratham 57 saumadattiṃ raṇe śūram ārśyaśṛṅgiṃ ca rākṣasam trigartarājaṃ ca raṇe saha sarvair mahārathaiḥ aham āvārayiṣyāmi veleva makarākayam 58 kurūṃś ca sahitān sarvān ye caiṣāṃ sainikāḥ sthitāḥ nivārayiṣyāmi raṇe sādhayasva pitāmaham |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 6
Chapter 105
|
1
[धृ] कथं शिखण्डी गाङ्गेयम अभ्यधावत पितामहम पाञ्चाल्यः समरे करुद्धॊ धर्मात्मानं यतव्रतम 2 के ऽरक्षन पाण्डवानीके शिखण्डिनम उदायुधम तवरमाणास तवरा काले जिगीषन्तॊ महारथाः 3 कथं शांतनवॊ भीष्मः स तस्मिन दमशे ऽहनि अयुध्यत महावीर्यः पाण्डवैः सह सृञ्जयैः 4 न मृष्यामि रणे भीष्मं परत्युद्यातं शिखण्डिनम कच चिन न रथभङ्गॊ ऽसय धनुर वाशीर्यतास्यतः 5 [स] नाशीर्यत धनुस तस्य रथभङ्गॊ नचाप्य अभूत युध्यमानस्य संग्रामे भीष्मस्य भरतर्षभ निघ्नतः समरे शत्रूञ शरैः संनतपर्वभिः 6 अनेकशतसाहस्रास तावकानां महारथाः रथदन्ति गणा राजन हयाश चैव सुसज्जिताः अभ्यवर्तन्त युद्धाय पुरस्कृत्य पितामहम 7 यथाप्रतिज्ञं कौरव्य स चापि समितिंजयः पार्थानाम अकरॊद भीष्मः सततं समितिक्षयम 8 युध्यमानं महेष्वासं विनिघ्नन्तं पराञ शरैः पाञ्चालाः पाण्डवैः सार्धं सर्व एवाभ्यवारयन 9 दशमे ऽहनि संप्राप्ते तताप रिपुवाहिनीम कीर्यमाणां शितैर बाणैः शतशॊ ऽथ सहस्रशः 10 न हि भीष्मं महेष्वासं पाण्डवाः पाण्डुपूर्वज अशक्नुवन रणे जेतुं पाशहस्तम इवान्तकम 11 अथॊपायान महाराज सव्यसाची परंतपः तरासयन रथिनः सर्वान बीभत्सुर अपराजितः 12 सिन्हवद विनदन्न उच्चैर धनुर्ज्यां विक्षिपन मुहुः शरौघान विसृजन पार्थॊ वयचरत कालवद रणे 13 तस्य शब्देन वित्रस्तास तावका भरतर्षभ सिंहस्येव मृगा राजन वयद्रवन्त महाभयात 14 जयन्तं पाण्डवं दृष्ट्वा तवत सैन्यं चाभिपीडितम दुर्यॊधनस ततॊ भीष्मम अब्रवीद भृशपीडितः 15 एष पाण्डुर उतस तात शवेताश्वः कृष्णसारथिः दहते मामकान सर्वान कृष्ण वर्त्मेव काननम 16 पश्य सैन्यानि गाङ्गेय दरवमाणानि सर्वशः पाण्डवेन युधां शरेष्ठ काल्यमानानि संयुगे 17 यथा पशुगणान आलः संकालयति कानने तथेदं मामकं सैन्यं काल्यते शत्रुतापन 18 धनंजय शरैर भग्नं दरवमाणम इतस ततः भीमॊ हय एष दुराधर्षॊ विद्रावयति मे बलम 19 सात्यकिश चेकितानश च माद्रीपुत्रौ च पाण्डवौ अभिमन्युश च विक्रान्तॊ वाहिनीं दहते मम 20 धृष्टद्युम्नस तथा शूरॊ राक्षसश च घटॊत्कचः वयद्रावयेतां सहसा सैन्यं मम महाबलौ 21 वध्यमानस्य सैन्यस्य सर्वैर एतैर महाबलैः नान्यां गतिं परपश्यामि सथाने युद्धे च भारत 22 ऋते तवां पुरुषव्याघ्र देवतुल्यपराक्रम पर्याप्तश च भवान कषिप्रं पीडितानां गतिर भव 23 एवम उक्तॊ महाराज पिता देवव्रतस तव चिन्तयित्वा मुहूर्तं तु कृत्वा निश्चयम आत्मनः तव संधरयन पुत्रम अब्रवीच छंतनॊः सुतः 24 दुर्यॊधन विजानीहि सथिरॊ भव विशां पते पूर्वकालं तव मया परतिज्ञातं महाबल 25 हत्वा दशसहस्राणि कषत्रियाणां महात्मनाम संग्रामाद वयपयातव्यम एतत कर्म ममाह्निकम इति तत कृतवांश चाहं यथॊक्तं भरतर्षभ 26 अद्य चापि महत कर्म परकरिष्ये महाहवे अहं वा निहतः शिष्ये हनिष्ये वाद्य पाण्डवान 27 अद्य ते पुरुषव्याघ्र परतिमॊक्ष्ये ऋणं महत भर्तृपिण्ड कृतं राजन निहतः पृतना मुखे 28 इत्य उक्त्वा भरतश्रेष्ठः कषत्रियान परतपञ शरैः आससाद दुराधर्षः पाण्डवानाम अनीकिनीम 29 अनीकमध्ये तिष्ठन्तं गाङ्गेयं भरतर्षभ आशीविषम इव करुद्धं पाण्डवाः पर्यवारयन 30 दशमे ऽहनि तस्मिंस तु दर्शयञ शक्तिम आत्मनः राजञ शतसहस्राणि सॊ ऽवधीत कुरुनन्दन 31 पञ्चालानां च ये शरेष्ठा राजपुत्रा महाबलाः तेषाम आदत्त तेजांसि जलं सूर्य इवांशुभिः 32 हत्वा दशसहस्राणि कुञ्जराणां तरस्विनाम सारॊहणां महाराज हयानां चायुतं पुनः 33 पूर्णे शतसहस्रे दवे पदातीनां नरॊत्तमः परजज्वाल रणे भीष्मॊ विधूम इव पावकः 34 न चैनं पाण्डवेयानां के चिच छेकुर निरीक्षितुम उत्तरं मार्गम आस्थाय तपन्तम इव भास्करम 35 ते पाण्डवेयाः संरब्धा महेष्वासेन पीडिताः वधायाभ्यद्रवन भीष्मं सृञ्जयाश च महारथाः 36 स युध्यमानॊ बहुभिर भीष्मः शांतनवस तदा अवकीर्णॊ महाबाहुः शैलॊ मेघैर इवासितैः 37 पुत्रास तु तव गाङ्गेयं समन्तात पर्यवारयन महत्या सेनया सार्धं ततॊ युद्धम अवर्तत |
1
[dhṛ] kathaṃ śikhaṇḍī gāṅgeyam abhyadhāvat pitāmaham pāñcālyaḥ samare kruddho dharmātmānaṃ yatavratam 2 ke 'rakṣan pāṇḍavānīke śikhaṇḍinam udāyudham tvaramāṇās tvarā kāle jigīṣanto mahārathāḥ 3 kathaṃ śāṃtanavo bhīṣmaḥ sa tasmin damaśe 'hani ayudhyata mahāvīryaḥ pāṇḍavaiḥ saha sṛñjayaiḥ 4 na mṛṣyāmi raṇe bhīṣmaṃ pratyudyātaṃ śikhaṇḍinam kac cin na rathabhaṅgo 'sya dhanur vāśīryatāsyataḥ 5 [s] nāśīryata dhanus tasya rathabhaṅgo nacāpy abhūt yudhyamānasya saṃgrāme bhīṣmasya bharatarṣabha nighnataḥ samare śatrūñ śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ 6 anekaśatasāhasrās tāvakānāṃ mahārathāḥ rathadanti gaṇā rājan hayāś caiva susajjitāḥ abhyavartanta yuddhāya puraskṛtya pitāmaham 7 yathāpratijñaṃ kauravya sa cāpi samitiṃjayaḥ pārthānām akarod bhīṣmaḥ satataṃ samitikṣayam 8 yudhyamānaṃ maheṣvāsaṃ vinighnantaṃ parāñ śaraiḥ pāñcālāḥ pāṇḍavaiḥ sārdhaṃ sarva evābhyavārayan 9 daśame 'hani saṃprāpte tatāpa ripuvāhinīm kīryamāṇāṃ śitair bāṇaiḥ śataśo 'tha sahasraśaḥ 10 na hi bhīṣmaṃ maheṣvāsaṃ pāṇḍavāḥ pāṇḍupūrvaja aśaknuvan raṇe jetuṃ pāśahastam ivāntakam 11 athopāyān mahārāja savyasācī paraṃtapaḥ trāsayan rathinaḥ sarvān bībhatsur aparājitaḥ 12 sinhavad vinadann uccair dhanurjyāṃ vikṣipan muhuḥ śaraughān visṛjan pārtho vyacarat kālavad raṇe 13 tasya śabdena vitrastās tāvakā bharatarṣabha siṃhasyeva mṛgā rājan vyadravanta mahābhayāt 14 jayantaṃ pāṇḍavaṃ dṛṣṭvā tvat sainyaṃ cābhipīḍitam duryodhanas tato bhīṣmam abravīd bhṛśapīḍitaḥ 15 eṣa pāṇḍur utas tāta śvetāśvaḥ kṛṣṇasārathiḥ dahate māmakān sarvān kṛṣṇa vartmeva kānanam 16 paśya sainyāni gāṅgeya dravamāṇāni sarvaśaḥ pāṇḍavena yudhāṃ śreṣṭha kālyamānāni saṃyuge 17 yathā paśugaṇān ālaḥ saṃkālayati kānane tathedaṃ māmakaṃ sainyaṃ kālyate śatrutāpana 18 dhanaṃjaya śarair bhagnaṃ dravamāṇam itas tataḥ bhīmo hy eṣa durādharṣo vidrāvayati me balam 19 sātyakiś cekitānaś ca mādrīputrau ca pāṇḍavau abhimanyuś ca vikrānto vāhinīṃ dahate mama 20 dhṛṣṭadyumnas tathā śūro rākṣasaś ca ghaṭotkacaḥ vyadrāvayetāṃ sahasā sainyaṃ mama mahābalau 21 vadhyamānasya sainyasya sarvair etair mahābalaiḥ nānyāṃ gatiṃ prapaśyāmi sthāne yuddhe ca bhārata 22 ṛte tvāṃ puruṣavyāghra devatulyaparākrama paryāptaś ca bhavān kṣipraṃ pīḍitānāṃ gatir bhava 23 evam ukto mahārāja pitā devavratas tava cintayitvā muhūrtaṃ tu kṛtvā niścayam ātmanaḥ tava saṃdharayan putram abravīc chaṃtanoḥ sutaḥ 24 duryodhana vijānīhi sthiro bhava viśāṃ pate pūrvakālaṃ tava mayā pratijñātaṃ mahābala 25 hatvā daśasahasrāṇi kṣatriyāṇāṃ mahātmanām saṃgrāmād vyapayātavyam etat karma mamāhnikam iti tat kṛtavāṃś cāhaṃ yathoktaṃ bharatarṣabha 26 adya cāpi mahat karma prakariṣye mahāhave ahaṃ vā nihataḥ śiṣye haniṣye vādya pāṇḍavān 27 adya te puruṣavyāghra pratimokṣye ṛṇaṃ mahat bhartṛpiṇḍa kṛtaṃ rājan nihataḥ pṛtanā mukhe 28 ity uktvā bharataśreṣṭhaḥ kṣatriyān pratapañ śaraiḥ āsasāda durādharṣaḥ pāṇḍavānām anīkinīm 29 anīkamadhye tiṣṭhantaṃ gāṅgeyaṃ bharatarṣabha āśīviṣam iva kruddhaṃ pāṇḍavāḥ paryavārayan 30 daśame 'hani tasmiṃs tu darśayañ śaktim ātmanaḥ rājañ śatasahasrāṇi so 'vadhīt kurunandana 31 pañcālānāṃ ca ye śreṣṭhā rājaputrā mahābalāḥ teṣām ādatta tejāṃsi jalaṃ sūrya ivāṃśubhiḥ 32 hatvā daśasahasrāṇi kuñjarāṇāṃ tarasvinām sārohaṇāṃ mahārāja hayānāṃ cāyutaṃ punaḥ 33 pūrṇe śatasahasre dve padātīnāṃ narottamaḥ prajajvāla raṇe bhīṣmo vidhūma iva pāvakaḥ 34 na cainaṃ pāṇḍaveyānāṃ ke cic chekur nirīkṣitum uttaraṃ mārgam āsthāya tapantam iva bhāskaram 35 te pāṇḍaveyāḥ saṃrabdhā maheṣvāsena pīḍitāḥ vadhāyābhyadravan bhīṣmaṃ sṛñjayāś ca mahārathāḥ 36 sa yudhyamāno bahubhir bhīṣmaḥ śāṃtanavas tadā avakīrṇo mahābāhuḥ śailo meghair ivāsitaiḥ 37 putrās tu tava gāṅgeyaṃ samantāt paryavārayan mahatyā senayā sārdhaṃ tato yuddham avartata |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 6
Chapter 106
|
1
[स] अर्जुनस तु रणे राजन दृष्ट्वा भीष्मस्य विक्रमम शिखण्डिनम अथॊवाच समभ्येहि पितामहम 2 न चापि भीस तवया कार्या भीष्माद अद्य कथं चन अहम एनं शरैस तीक्ष्णैः पातयिष्ये रथॊत्तमात 3 एवम उक्तस तु पार्थेन शिखण्डी भरतर्षभ अभ्यद्रवत गाङ्गेयं शरुत्वा पार्थस्य भाषितम 4 धृष्टद्युम्नस तथा राजन सौभद्रश च महारथः हृष्टाव आद्रवतां भीष्मं शरुत्वा पार्थस्य भाषितम 5 विराटद्रुपदौ वृद्धौ कुन्तिभॊजश च दंशितः अभ्यद्रवत गाङ्गेयं पुत्रस्य तव पश्यतः 6 नकुलः सहदेवश च धर्मराजश च वीर्यवान तथेतराणि सैन्यानि सर्वाण्य एव विशां पते समाद्रवन्त गाङ्गेयं शरुत्वा पार्थस्य भाषितम 7 परत्युद्ययुस तावकाश च समेतास तान महारथान यथाशक्ति यथॊत्साहं तन मे निगदतः शृणु 8 चित्रसेनॊ महाराज चेकितानं समभ्ययात भीष्म परेप्सुं रणे यान्तं वृषं वयाघ्रशिशुर यथा 9 धृष्टद्युम्नं महाराज भीष्मान्तिकम उपागमम तवरमाणॊ रणे यत्तं कृतवर्मा नयवारयत 10 भीमसेनं सुसंक्रुद्धं गाङ्गेयस्य वधैषिणम तवरमाणॊ महाराज सौमदत्तिर नयवारयत 11 तथैव नकुलं वीरं किरन्तं सायकान बहून विकर्णॊ वारयाम आस इच्छन भीष्मस्य जीवितम 12 सहदेवं तथा यान्तं यत्तं भीष्मरथं परति वारयाम आस संक्रुद्धः कृपः शारद्वतॊ युधि 13 राक्षसं करूरकर्माणं भैमसेनिं महाबलम भीष्मस्य निधनं परेप्सुं दुर्मुखॊ ऽभयद्रवद बली 14 सात्यकिं समरे करुद्धम आर्श्यशृङ्गिर अवारयत अभिमन्युं महाराज यान्तं भीष्मरथं परति सुदक्षिणॊ महाराज काम्बॊजः परत्यवारयत 15 विराटद्रुपदौ वृद्धौ समेताव अरिमर्दनौ अश्वत्थामा ततः करुद्धॊ वारयाम आस भारत 16 तथा पाण्डुसुतं जयेष्ठं भीष्मस्य वधकाङ्क्षिणम भारद्वाजॊ रणे यत्तॊ धर्मपुत्रम अवारयत 17 अर्जुनं रभसं युद्धे पुरस्कृत्य शिखण्डिनम भीष्म परेप्सुं महाराज तापयन्तं दिशॊ दश दुःशासनॊ महेष्वासॊ वारयाम आस संयुगे 18 अन्ये च तावका यॊधाः पाण्डवानां महारथान भीष्मायाभिमुखं यातान वारयाम आसुर आहवे 19 धृष्टद्युम्नस तु सैन्यानि पराक्रॊशत पुनः पुनः अभिद्रवत संरब्धा भीष्मम एकं महाबलम 20 एषॊ ऽरजुनॊ रणे भीष्मं परयाति कुरुनन्दनः अभिद्रवत मा भैष्ट भीष्मॊ न पराप्स्यते हि वः 21 अर्जुनं समरे यॊद्धुं नॊत्सहेतापि वासवः किम उ भीष्मॊ रणे वीरा गतसत्त्वॊ ऽलपजीवितः 22 इति सेनापतेः शरुत्वा पाण्डवानां महारथाः अभ्यद्रवन्त संहृष्टा गाङ्गेयस्य रथं परति 23 आगच्छतस तान समरे वार्यॊघान परबलान इव नयवारयन्त संहृष्टास तावकाः पुरुषर्षभाः 24 दुःशासनॊ महाराज भयं तयक्त्वा महारथः भीष्मस्य जीविताकाङ्क्षी धनंजयम उपाद्रवत 25 तथैव पाण्डवाः शूरा गाङ्गेयस्य रथं परति अभ्यद्रवन्त संग्रामे तव पुत्रान महारथान 26 तत्राद्भुतम अपश्याम चित्ररूपं विशां पते दुःशासन रथं पराप्तॊ यत पार्थॊ नात्यवर्तत 27 यथा वारयते वेला कषुभितं वै महार्णवम तथैव पाण्डवं करुद्धं तव पुत्रॊ नयवारयत 28 उभौ हि रथिनां शरेष्ठाव उभौ भारत दुर्जयौ उभौ चन्द्रार्कसदृशौ कान्त्या दीप्त्या च भारत 29 तौ तथा जातसंरम्भाव अन्यॊन्यवधकाङ्क्षिणौ समीयतुर महासंख्ये मय शक्रौ यथा पुरा 30 दुःशासनॊ महाराज पाण्डवं विशिखैस तरिभिः वासुदेवं च विंशत्या ताडयाम आस संयुगे 31 ततॊ ऽरजुनॊ शतेनाजौ नाराचानां समार्पयत ते तस्य कवचं भित्त्वा पपुः शॊणितम आहवे 32 दुःशासनस ततः करुद्धः पार्थं विव्याध पञ्चभिः ललाटे भरतश्रेष्ठ शरैः संनतपर्वभिः 33 ललटस्थैस तु तैर बाणैः शुशुभे पाण्डवॊत्तमः यथा मेरुर महाराज शृङ्गैर अत्यर्थम उच्छ्रितैः 34 सॊ ऽतिविद्धॊ महेष्वासः पुत्रेण तव धन्विना वयराजत रणे पार्थः किंशुकः पुष्पवान इव 35 दुःशासनं ततः करुद्धः पीडयाम आस पाण्डवः पर्वणीव सुसंक्रुद्धॊ राहुर उग्रॊ निशाकरम 36 पीड्यमानॊ बलवता पुत्रस तव विशां पते विव्याध समरे पार्थं कङ्कपत्रैः शिलाशितैः 37 तस्य पार्थॊ धनुश छित्त्वा तवरमाणः पराक्रमी आजघान ततः पश्चात पुत्रं ते नवभिः शरैः 38 सॊ ऽनयत कार्मुकम आदाय भीष्मस्य परमुखे सथितः अर्जुनं पञ्चविंशत्या बाह्वॊर उरसि चार्पयत 39 तस्य करुद्धॊ महाराज पाण्डवः शत्रुकर्शनः अप्रैषीद विशिखान घॊरान यमदण्डॊपमान बहून 40 अप्राप्तान एव तान बाणांश चिच्छेद तनयस तव यतमानस्य पार्थस्य तद अद्भुतम इवाभवत पार्थं च निशितैर बाणैर अविध्यत तनयस तव 41 ततः करुद्धॊ रणे पार्थः शरान संधाय कार्मुके परेषयाम आस समरे सवर्णपुङ्खाञ शिलाशितान 42 नयमज्जंस ते महाराज तस्य काये महात्मनः यथा हंसा महाराज तडागं पराप्य भारत 43 पीडितश चैव पुत्रस ते पाण्डवेन महात्मना हित्वा पार्थं रणे तूर्णं भीष्मस्य रथम आश्रयत अगाधे मज्जतस तस्य दवीपॊ भीष्मॊ ऽभवत तदा 44 परतिलभ्य ततः संज्ञां पुत्रस तव विशां पते अवारयत ततः शूरॊ भूय एव पराक्रमी 45 शरैः सुनिशितैः पार्थं यथा वृत्रः पुरंदरम निर्बिभेद महावीर्यॊ विव्यथे नैव चार्जुनात |
1
[s] arjunas tu raṇe rājan dṛṣṭvā bhīṣmasya vikramam śikhaṇḍinam athovāca samabhyehi pitāmaham 2 na cāpi bhīs tvayā kāryā bhīṣmād adya kathaṃ cana aham enaṃ śarais tīkṣṇaiḥ pātayiṣye rathottamāt 3 evam uktas tu pārthena śikhaṇḍī bharatarṣabha abhyadravata gāṅgeyaṃ śrutvā pārthasya bhāṣitam 4 dhṛṣṭadyumnas tathā rājan saubhadraś ca mahārathaḥ hṛṣṭāv ādravatāṃ bhīṣmaṃ śrutvā pārthasya bhāṣitam 5 virāṭadrupadau vṛddhau kuntibhojaś ca daṃśitaḥ abhyadravata gāṅgeyaṃ putrasya tava paśyataḥ 6 nakulaḥ sahadevaś ca dharmarājaś ca vīryavān tathetarāṇi sainyāni sarvāṇy eva viśāṃ pate samādravanta gāṅgeyaṃ śrutvā pārthasya bhāṣitam 7 pratyudyayus tāvakāś ca sametās tān mahārathān yathāśakti yathotsāhaṃ tan me nigadataḥ śṛṇu 8 citraseno mahārāja cekitānaṃ samabhyayāt bhīṣma prepsuṃ raṇe yāntaṃ vṛṣaṃ vyāghraśiśur yathā 9 dhṛṣṭadyumnaṃ mahārāja bhīṣmāntikam upāgamam tvaramāṇo raṇe yattaṃ kṛtavarmā nyavārayat 10 bhīmasenaṃ susaṃkruddhaṃ gāṅgeyasya vadhaiṣiṇam tvaramāṇo mahārāja saumadattir nyavārayat 11 tathaiva nakulaṃ vīraṃ kirantaṃ sāyakān bahūn vikarṇo vārayām āsa icchan bhīṣmasya jīvitam 12 sahadevaṃ tathā yāntaṃ yattaṃ bhīṣmarathaṃ prati vārayām āsa saṃkruddhaḥ kṛpaḥ śāradvato yudhi 13 rākṣasaṃ krūrakarmāṇaṃ bhaimaseniṃ mahābalam bhīṣmasya nidhanaṃ prepsuṃ durmukho 'bhyadravad balī 14 sātyakiṃ samare kruddham ārśyaśṛṅgir avārayat abhimanyuṃ mahārāja yāntaṃ bhīṣmarathaṃ prati sudakṣiṇo mahārāja kāmbojaḥ pratyavārayat 15 virāṭadrupadau vṛddhau sametāv arimardanau aśvatthāmā tataḥ kruddho vārayām āsa bhārata 16 tathā pāṇḍusutaṃ jyeṣṭhaṃ bhīṣmasya vadhakāṅkṣiṇam bhāradvājo raṇe yatto dharmaputram avārayat 17 arjunaṃ rabhasaṃ yuddhe puraskṛtya śikhaṇḍinam bhīṣma prepsuṃ mahārāja tāpayantaṃ diśo daśa duḥśāsano maheṣvāso vārayām āsa saṃyuge 18 anye ca tāvakā yodhāḥ pāṇḍavānāṃ mahārathān bhīṣmāyābhimukhaṃ yātān vārayām āsur āhave 19 dhṛṣṭadyumnas tu sainyāni prākrośata punaḥ punaḥ abhidravata saṃrabdhā bhīṣmam ekaṃ mahābalam 20 eṣo 'rjuno raṇe bhīṣmaṃ prayāti kurunandanaḥ abhidravata mā bhaiṣṭa bhīṣmo na prāpsyate hi vaḥ 21 arjunaṃ samare yoddhuṃ notsahetāpi vāsavaḥ kim u bhīṣmo raṇe vīrā gatasattvo 'lpajīvitaḥ 22 iti senāpateḥ śrutvā pāṇḍavānāṃ mahārathāḥ abhyadravanta saṃhṛṣṭā gāṅgeyasya rathaṃ prati 23 āgacchatas tān samare vāryoghān prabalān iva nyavārayanta saṃhṛṣṭās tāvakāḥ puruṣarṣabhāḥ 24 duḥśāsano mahārāja bhayaṃ tyaktvā mahārathaḥ bhīṣmasya jīvitākāṅkṣī dhanaṃjayam upādravat 25 tathaiva pāṇḍavāḥ śūrā gāṅgeyasya rathaṃ prati abhyadravanta saṃgrāme tava putrān mahārathān 26 tatrādbhutam apaśyāma citrarūpaṃ viśāṃ pate duḥśāsana rathaṃ prāpto yat pārtho nātyavartata 27 yathā vārayate velā kṣubhitaṃ vai mahārṇavam tathaiva pāṇḍavaṃ kruddhaṃ tava putro nyavārayat 28 ubhau hi rathināṃ śreṣṭhāv ubhau bhārata durjayau ubhau candrārkasadṛśau kāntyā dīptyā ca bhārata 29 tau tathā jātasaṃrambhāv anyonyavadhakāṅkṣiṇau samīyatur mahāsaṃkhye maya śakrau yathā purā 30 duḥśāsano mahārāja pāṇḍavaṃ viśikhais tribhiḥ vāsudevaṃ ca viṃśatyā tāḍayām āsa saṃyuge 31 tato 'rjuno śatenājau nārācānāṃ samārpayat te tasya kavacaṃ bhittvā papuḥ śoṇitam āhave 32 duḥśāsanas tataḥ kruddhaḥ pārthaṃ vivyādha pañcabhiḥ lalāṭe bharataśreṣṭha śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ 33 lalaṭasthais tu tair bāṇaiḥ śuśubhe pāṇḍavottamaḥ yathā merur mahārāja śṛṅgair atyartham ucchritaiḥ 34 so 'tividdho maheṣvāsaḥ putreṇa tava dhanvinā vyarājata raṇe pārthaḥ kiṃśukaḥ puṣpavān iva 35 duḥśāsanaṃ tataḥ kruddhaḥ pīḍayām āsa pāṇḍavaḥ parvaṇīva susaṃkruddho rāhur ugro niśākaram 36 pīḍyamāno balavatā putras tava viśāṃ pate vivyādha samare pārthaṃ kaṅkapatraiḥ śilāśitaiḥ 37 tasya pārtho dhanuś chittvā tvaramāṇaḥ parākramī ājaghāna tataḥ paścāt putraṃ te navabhiḥ śaraiḥ 38 so 'nyat kārmukam ādāya bhīṣmasya pramukhe sthitaḥ arjunaṃ pañcaviṃśatyā bāhvor urasi cārpayat 39 tasya kruddho mahārāja pāṇḍavaḥ śatrukarśanaḥ apraiṣīd viśikhān ghorān yamadaṇḍopamān bahūn 40 aprāptān eva tān bāṇāṃś ciccheda tanayas tava yatamānasya pārthasya tad adbhutam ivābhavat pārthaṃ ca niśitair bāṇair avidhyat tanayas tava 41 tataḥ kruddho raṇe pārthaḥ śarān saṃdhāya kārmuke preṣayām āsa samare svarṇapuṅkhāñ śilāśitān 42 nyamajjaṃs te mahārāja tasya kāye mahātmanaḥ yathā haṃsā mahārāja taḍāgaṃ prāpya bhārata 43 pīḍitaś caiva putras te pāṇḍavena mahātmanā hitvā pārthaṃ raṇe tūrṇaṃ bhīṣmasya ratham āśrayat agādhe majjatas tasya dvīpo bhīṣmo 'bhavat tadā 44 pratilabhya tataḥ saṃjñāṃ putras tava viśāṃ pate avārayat tataḥ śūro bhūya eva parākramī 45 śaraiḥ suniśitaiḥ pārthaṃ yathā vṛtraḥ puraṃdaram nirbibheda mahāvīryo vivyathe naiva cārjunāt |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 6
Chapter 107
|
1
[स] सात्यकिं दंशितं युद्धे भीष्मायाभ्युद्यतं तदा आर्श्यशृङ्गिर महेष्वासॊ वारयाम आस संयुगे 2 माधवस तु सुसंक्रुद्धॊ राक्षसं नवभिः शरैः आजघान रणे राजन परहसन्न इव भारत 3 तथैव राक्षसॊ राजन माधवं निशितैः शरैः अर्दयाम आस राजेन्द्र संक्रुद्धः शिनिपुंगवम 4 शैनेयः शरसंघं तु परेषयाम आस संयुगे राक्षसाय सुसंक्रुद्धॊ माधवः परि वीरहा 5 ततॊ रक्षॊ महाबाहुं सात्यक्तिं सत्यविक्रमम विव्याध विशिखैर तीक्ष्णैः सिंहनादं ननाद च 6 माधवस तु भृशं विद्धॊ राक्षसेन रणे तदा धैर्यम आलम्ब्य तेजस्वी जहास च ननाद च 7 भगदत्तस ततः करुद्धॊ माधवं निशितैः शरैः ताडयाम आस समरे तॊत्त्रैर इव महागजम 8 विहाय राक्षसं युद्धे शैनेयॊ रथिनां वरः पराग्ज्यॊतिषाय चिक्षेप शरान संनतपर्वणः 9 तस्य पराग्ज्यॊतिषॊ राजा माधवस्य महद धनुः चिच्छेद शितधारेण भल्लेन हृतहस्तवत 10 अथान्यद धनुर आदाय वेगवत परवीरहा भगदत्तं रणे करुद्धॊ विव्याध निशितैः शरैः 11 सॊ ऽतिविद्धॊ महेष्वासः सृक्किणी संलिहन मुहुः शक्तिं कनकवैडूर्य भूषिताम आयसी दृढाम यमदण्डॊपमां घॊरां पराहिणॊत सात्यकाय वै 12 ताम आपतन्तां सहसा तस्य बाहॊर बलेरिताम सात्यकिः समरे राजंस तरिधा चिच्छेद सायकैः सा पपात तदा भूमौ महॊल्केव हतप्रभा 13 शक्तिं विनिहतां दृष्ट्वा पुत्रस तव विशां पते महता रथवंशेन वारयाम आस माधवम 14 तथा परिवृतं दृष्ट्वा वार्ष्णेयानां महारथम दुर्यॊधनॊ भृशं हृष्टॊ भरातॄन सर्वान उवाच ह 15 तथा कुरुत कौरव्या यथा वः सात्यकॊ युधि न जीवन परतिनिर्याति महतॊ ऽसमाद रथव्रजात अस्मिन हते हतं मन्ये पाण्डवानां महद बलम 16 तत तथेति वचस तस्य परिगृह्य महारथाः शैनेयं यॊधयाम आसुर भीष्मस्य परमुखे तदा 17 अभिमन्युं तदायान्तं भीष्मायाभ्युद्यतं मृधे काम्बॊजराजॊ बलवान वारयाम आस संयुगे 18 आर्जुनिर नृपतिं विद्ध्वा शैरः संनतपर्वभिः पुनर एव चतुःषष्ट्या राजन विव्याध तं नृपम 19 सुदक्षिणस तु समरे कार्ष्णिं विव्याध पञ्चभिः सारथिं चास्य नवभिर इच्छन भीष्मस्य जीवितम 20 तद युद्धम आसीत सुमहत तयॊस तत्र पराक्रमे यद अभ्यधावद गाङ्गेयं शिखण्डी शत्रुतापनः 21 विराटद्रुपदौ वृद्धौ वारयन्तौ महाचमूम भीष्मं च युधि संरब्धाव आद्रवन्तौ महारथौ 22 अश्वत्थामा ततः करुद्धः समायाद रथसत्तमः ततः परववृते युद्धं तव तेषां च भारत 23 विराटॊ दशभिर भल्लैर आजघान परंतप यतमानं महेष्वासं दरौणिम आहवशॊभिनम 24 दरुपदश च तरिभिर बाणैर विव्याध निशितैस तथा गुरुपुत्रं समासाद्य भीष्मस्य पुरतः सथितम 25 अश्वत्थामा ततस तौ तु विव्याध दशभिः शरैः विराटद्रुपदौ वृद्धौ भीष्मं परति समुद्यतौ 26 तत्राद्भुतम अपश्याम वृद्धयॊश चरितं महत यद दरौणेः सायकान घॊरान परत्यवारयतां युधि 27 सहदेवं तथा यान्तं कृपः शारद्वतॊ ऽभययात यथा नागॊ वने नागं मत्तॊ मत्तम उपाद्रवत 28 कृपश च समरे राजन माद्रीपुत्रं महारथम आजघान शरैस तूर्णं सप्तत्या रुक्मभूषणैः 29 तस्य माद्री सुतश चापं दविधा चिच्छेद सायकैः अथैनं चिन्न धन्वानं विव्याध नवभिः शरैः 30 सॊ ऽनयत कार्मुकम आदाय समरे भारसाधनम माद्रीपुत्रं सुसंहृष्टॊ दशभिर निशितैः शरैः आजघानॊरसि करुद्ध इच्छन भीष्मस्य जीवितम 31 तथैव पाण्डवॊ राजञ शारद्वतम अमर्षणम आजघानॊरसि करुद्धॊ भीष्मस्य वधकाङ्क्षया तयॊर युद्धं समभवद घॊररूपं भयावहम 32 नकुलं तु रणे करुद्धं विकर्णः शत्रुतापनः विव्याध सायकैः षष्ट्या रक्षन भीष्मस्य जीवितम 33 नकुलॊ ऽपि भृशं विद्धस तव पुत्रेण धन्विना विकर्णं सप्त सप्तत्या निर्बिभेद शिलीमुखैः 34 तत्र तौ नरशार्दूलौ गॊष्ठे गॊवृषभाव इव अन्यॊन्यं जघ्नतुर वीरौ गॊष्ठे गॊवृषभाव इव 35 घटॊत्कचं रणे यत्तं निघ्नन्तं तव वाहिनीम दुर्मुखः समरे परायाद भीष्महेतॊः पराक्रमी 36 हैडिम्बस तु ततॊ राजन दुर्मुखं शत्रुतापनम आजघानॊरसि करुद्धॊ नवत्या निशितैः शरैः 37 भीमसेन सुतं चापि दुर्मुखः सुमुखैः शरैः षष्ट्या वीरॊ नदन हृष्टॊ विव्याध रणमूर्धनि 38 धृष्टद्युम्नं रणे यान्तं भीष्मस्य वधकाङ्क्षिणम हार्दिक्यॊ वारयाम आस रक्षन भीष्मस्य जीवितम 39 वार्ष्णेयः पार्षतं शूरं विद्ध्वा पञ्चभिर आयसैः पुनः पञ्चाशता तूर्णम आजघान सतनान्तरे 40 तथैव पार्षतॊ राजन हार्दिक्यं नवभिः शरैः विव्याध निशितैस तीक्ष्णैः कङ्कपत्र परिच्छदैः 41 तयॊः समभवद युद्धं भीष्महेतॊर महारणे अन्यॊन्यातिशयैर युक्तं यथा वृत्र महेन्द्रयॊः 42 भीमसेनम अथायान्तं भीष्मं परति महाबलम भूरिश्रवाभ्ययात तूर्णं तिष्ठ तिष्ठेति चाब्रवीत 43 सौमदत्तिर अथॊ भीमम आजघान सतनान्तरे नाराचेन सुतीक्ष्णेन रुक्मपुङ्खेन संयुगे 44 उरःस्थेन बभौ तेन भीमसेनः परतापवान सकन्द शक्त्या यथा करौञ्चः पुरा नृपतिसत्तम 45 तौ शरान सूर्यसंकाशान कर्मार परिमार्जितान अन्यॊन्यस्य रणे करुद्धौ चिक्षिपाते मुहुर मुहुः 46 भीमॊ भीष्म वधाकान्ष्की सौमदत्तिं महारथम तथा भीष्म जये गृध्नुः सौमदत्तिश च पाण्डवम कृतप्रतिकृते यत्तौ यॊधयाम आसतू रणे 47 युधिष्ठिरं महाराज महत्या सेनया वृतम भीष्मायाभिमुखं यान्तं भारद्वाजॊ नयवारयत 48 दरॊणस्य रथनिर्घॊषं पर्जन्यनिनदॊपमम शरुत्वा परभद्रका राजन समकम्पन्त मारिष 49 सा सेना महती राजन पाण्डुपुत्रस्य संयुगे दरॊणेन वारिता यत्ता न चचाल पदात पदम 50 चेकितानं रणे करुद्धं भीष्मं परति जनेश्वर चित्रसेनस तव सुतः करुद्ध रूपम अवारयत 51 भीष्महेतॊः पराक्रान्तश चित्रसेनॊ महारथः चेकितानं परं शक्त्या यॊधयाम आस भारत 52 तथैव चेकितानॊ ऽपि चित्रसेनम अयॊधयत तद युद्धम आसीत सुमहत तयॊस तत्र पराक्रमे 53 अर्जुनॊ वार्यमाणस तु बहुशस तनयेन ते विमुखीकृत्य पुत्रं ते तव सेनां ममर्द ह 54 दुःशासनॊ ऽपि परया शक्त्या पार्थम अवारयत कथं भीष्मं परॊ हन्याद इति निश्चित्य भारत 55 सा वध्यमाना समरे पुत्रस्य तव वाहिनी लॊड्यते रथिभिः शरेष्ठैस तत्र तत्रैव भारत |
1
[s] sātyakiṃ daṃśitaṃ yuddhe bhīṣmāyābhyudyataṃ tadā ārśyaśṛṅgir maheṣvāso vārayām āsa saṃyuge 2 mādhavas tu susaṃkruddho rākṣasaṃ navabhiḥ śaraiḥ ājaghāna raṇe rājan prahasann iva bhārata 3 tathaiva rākṣaso rājan mādhavaṃ niśitaiḥ śaraiḥ ardayām āsa rājendra saṃkruddhaḥ śinipuṃgavam 4 śaineyaḥ śarasaṃghaṃ tu preṣayām āsa saṃyuge rākṣasāya susaṃkruddho mādhavaḥ pari vīrahā 5 tato rakṣo mahābāhuṃ sātyaktiṃ satyavikramam vivyādha viśikhair tīkṣṇaiḥ siṃhanādaṃ nanāda ca 6 mādhavas tu bhṛśaṃ viddho rākṣasena raṇe tadā dhairyam ālambya tejasvī jahāsa ca nanāda ca 7 bhagadattas tataḥ kruddho mādhavaṃ niśitaiḥ śaraiḥ tāḍayām āsa samare tottrair iva mahāgajam 8 vihāya rākṣasaṃ yuddhe śaineyo rathināṃ varaḥ prāgjyotiṣāya cikṣepa śarān saṃnataparvaṇaḥ 9 tasya prāgjyotiṣo rājā mādhavasya mahad dhanuḥ ciccheda śitadhāreṇa bhallena hṛtahastavat 10 athānyad dhanur ādāya vegavat paravīrahā bhagadattaṃ raṇe kruddho vivyādha niśitaiḥ śaraiḥ 11 so 'tividdho maheṣvāsaḥ sṛkkiṇī saṃlihan muhuḥ śaktiṃ kanakavaiḍūrya bhūṣitām āyasī dṛḍhām yamadaṇḍopamāṃ ghorāṃ prāhiṇot sātyakāya vai 12 tām āpatantāṃ sahasā tasya bāhor baleritām sātyakiḥ samare rājaṃs tridhā ciccheda sāyakaiḥ sā papāta tadā bhūmau maholkeva hataprabhā 13 śaktiṃ vinihatāṃ dṛṣṭvā putras tava viśāṃ pate mahatā rathavaṃśena vārayām āsa mādhavam 14 tathā parivṛtaṃ dṛṣṭvā vārṣṇeyānāṃ mahāratham duryodhano bhṛśaṃ hṛṣṭo bhrātṝn sarvān uvāca ha 15 tathā kuruta kauravyā yathā vaḥ sātyako yudhi na jīvan pratiniryāti mahato 'smād rathavrajāt asmin hate hataṃ manye pāṇḍavānāṃ mahad balam 16 tat tatheti vacas tasya parigṛhya mahārathāḥ śaineyaṃ yodhayām āsur bhīṣmasya pramukhe tadā 17 abhimanyuṃ tadāyāntaṃ bhīṣmāyābhyudyataṃ mṛdhe kāmbojarājo balavān vārayām āsa saṃyuge 18 ārjunir nṛpatiṃ viddhvā śairaḥ saṃnataparvabhiḥ punar eva catuḥṣaṣṭyā rājan vivyādha taṃ nṛpam 19 sudakṣiṇas tu samare kārṣṇiṃ vivyādha pañcabhiḥ sārathiṃ cāsya navabhir icchan bhīṣmasya jīvitam 20 tad yuddham āsīt sumahat tayos tatra parākrame yad abhyadhāvad gāṅgeyaṃ śikhaṇḍī śatrutāpanaḥ 21 virāṭadrupadau vṛddhau vārayantau mahācamūm bhīṣmaṃ ca yudhi saṃrabdhāv ādravantau mahārathau 22 aśvatthāmā tataḥ kruddhaḥ samāyād rathasattamaḥ tataḥ pravavṛte yuddhaṃ tava teṣāṃ ca bhārata 23 virāṭo daśabhir bhallair ājaghāna paraṃtapa yatamānaṃ maheṣvāsaṃ drauṇim āhavaśobhinam 24 drupadaś ca tribhir bāṇair vivyādha niśitais tathā guruputraṃ samāsādya bhīṣmasya purataḥ sthitam 25 aśvatthāmā tatas tau tu vivyādha daśabhiḥ śaraiḥ virāṭadrupadau vṛddhau bhīṣmaṃ prati samudyatau 26 tatrādbhutam apaśyāma vṛddhayoś caritaṃ mahat yad drauṇeḥ sāyakān ghorān pratyavārayatāṃ yudhi 27 sahadevaṃ tathā yāntaṃ kṛpaḥ śāradvato 'bhyayāt yathā nāgo vane nāgaṃ matto mattam upādravat 28 kṛpaś ca samare rājan mādrīputraṃ mahāratham ājaghāna śarais tūrṇaṃ saptatyā rukmabhūṣaṇaiḥ 29 tasya mādrī sutaś cāpaṃ dvidhā ciccheda sāyakaiḥ athainaṃ cinna dhanvānaṃ vivyādha navabhiḥ śaraiḥ 30 so 'nyat kārmukam ādāya samare bhārasādhanam mādrīputraṃ susaṃhṛṣṭo daśabhir niśitaiḥ śaraiḥ ājaghānorasi kruddha icchan bhīṣmasya jīvitam 31 tathaiva pāṇḍavo rājañ śāradvatam amarṣaṇam ājaghānorasi kruddho bhīṣmasya vadhakāṅkṣayā tayor yuddhaṃ samabhavad ghorarūpaṃ bhayāvaham 32 nakulaṃ tu raṇe kruddhaṃ vikarṇaḥ śatrutāpanaḥ vivyādha sāyakaiḥ ṣaṣṭyā rakṣan bhīṣmasya jīvitam 33 nakulo 'pi bhṛśaṃ viddhas tava putreṇa dhanvinā vikarṇaṃ sapta saptatyā nirbibheda śilīmukhaiḥ 34 tatra tau naraśārdūlau goṣṭhe govṛṣabhāv iva anyonyaṃ jaghnatur vīrau goṣṭhe govṛṣabhāv iva 35 ghaṭotkacaṃ raṇe yattaṃ nighnantaṃ tava vāhinīm durmukhaḥ samare prāyād bhīṣmahetoḥ parākramī 36 haiḍimbas tu tato rājan durmukhaṃ śatrutāpanam ājaghānorasi kruddho navatyā niśitaiḥ śaraiḥ 37 bhīmasena sutaṃ cāpi durmukhaḥ sumukhaiḥ śaraiḥ ṣaṣṭyā vīro nadan hṛṣṭo vivyādha raṇamūrdhani 38 dhṛṣṭadyumnaṃ raṇe yāntaṃ bhīṣmasya vadhakāṅkṣiṇam hārdikyo vārayām āsa rakṣan bhīṣmasya jīvitam 39 vārṣṇeyaḥ pārṣataṃ śūraṃ viddhvā pañcabhir āyasaiḥ punaḥ pañcāśatā tūrṇam ājaghāna stanāntare 40 tathaiva pārṣato rājan hārdikyaṃ navabhiḥ śaraiḥ vivyādha niśitais tīkṣṇaiḥ kaṅkapatra paricchadaiḥ 41 tayoḥ samabhavad yuddhaṃ bhīṣmahetor mahāraṇe anyonyātiśayair yuktaṃ yathā vṛtra mahendrayoḥ 42 bhīmasenam athāyāntaṃ bhīṣmaṃ prati mahābalam bhūriśravābhyayāt tūrṇaṃ tiṣṭha tiṣṭheti cābravīt 43 saumadattir atho bhīmam ājaghāna stanāntare nārācena sutīkṣṇena rukmapuṅkhena saṃyuge 44 uraḥsthena babhau tena bhīmasenaḥ pratāpavān skanda śaktyā yathā krauñcaḥ purā nṛpatisattama 45 tau śarān sūryasaṃkāśān karmāra parimārjitān anyonyasya raṇe kruddhau cikṣipāte muhur muhuḥ 46 bhīmo bhīṣma vadhākānṣkī saumadattiṃ mahāratham tathā bhīṣma jaye gṛdhnuḥ saumadattiś ca pāṇḍavam kṛtapratikṛte yattau yodhayām āsatū raṇe 47 yudhiṣṭhiraṃ mahārāja mahatyā senayā vṛtam bhīṣmāyābhimukhaṃ yāntaṃ bhāradvājo nyavārayat 48 droṇasya rathanirghoṣaṃ parjanyaninadopamam śrutvā prabhadrakā rājan samakampanta māriṣa 49 sā senā mahatī rājan pāṇḍuputrasya saṃyuge droṇena vāritā yattā na cacāla padāt padam 50 cekitānaṃ raṇe kruddhaṃ bhīṣmaṃ prati janeśvara citrasenas tava sutaḥ kruddha rūpam avārayat 51 bhīṣmahetoḥ parākrāntaś citraseno mahārathaḥ cekitānaṃ paraṃ śaktyā yodhayām āsa bhārata 52 tathaiva cekitāno 'pi citrasenam ayodhayat tad yuddham āsīt sumahat tayos tatra parākrame 53 arjuno vāryamāṇas tu bahuśas tanayena te vimukhīkṛtya putraṃ te tava senāṃ mamarda ha 54 duḥśāsano 'pi parayā śaktyā pārtham avārayat kathaṃ bhīṣmaṃ paro hanyād iti niścitya bhārata 55 sā vadhyamānā samare putrasya tava vāhinī loḍyate rathibhiḥ śreṣṭhais tatra tatraiva bhārata |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 6
Chapter 108
|
1
[स] अथ वीरॊ महेष्वासॊ मत्तवारणविक्रमः समादाय महच चापं मत्तवारणवारणम 2 विधुन्वानॊ धनुःश्रेष्ठं दरावयाणॊ महारथान पृतनां पाण्डवेयानां पातयानॊ महारथः 3 निमित्तानि निमित्तज्ञः सर्वतॊ वीक्ष्य वीर्यवान परतपन्तम अनीकानि दरॊणः पुत्रम अभाषत 4 अयं स दिवसस तात यत्र पार्थॊ महारथः जिघांसुः समरे भीष्मं परं यत्नं करिष्यति 5 उत्पतन्ति हि मे बाणा धनुः परस्फुरतीव मे यॊगम अस्ताणि गच्छन्ति करूरे मे वर्तते मतिः 6 दिक्षु शान्तासु घॊराणि वयाहरन्ति मृगद्विजाः नीचैर गृध्रा निलीयन्ते भारतानां चमूं परति 7 नष्टप्रभ इवादित्यः सर्वतॊ लॊहिता दिशः रसते वयथते भूमिर अनुष्टनति वाहनम 8 कङ्का गृध्रा बलाकाश च वयाहरन्ति मुहुर मुहुः शिवाश चाशिव निर्घॊषा वेदयन्त्यॊ महद भयम 9 पपात महती चॊक्ला मध्येनादित्य मण्डलात स कबन्धश च परिघॊ भानुम आवृत्य तिष्ठति 10 परिवेषस तथा घॊरश चन्द्रभास्करयॊर अभूत वेदयानॊ भयं घॊरं राज्ञां देहावकर्तनम 11 देवतायतनस्थाश च कौरवेन्द्रस्य देवताः कम्पन्ते च हसन्ते च नृत्यन्ति च रुदन्ति च 12 अपसव्यं गरहाश चक्रुर अलक्ष्माणं निशाकरम अवाक्शिराश च भगवान उदतिष्ठत चन्द्रमाः 13 वपूंषि च नरेन्द्राणां विगतानीव लक्षये धार्तराष्ट्रस्य सैन्येषु न च भराजन्ति दंशितः 14 सेनयॊर उभयॊश चैव समन्ताच छरूयते महान पाञ्चजन्यस्य निर्घॊषॊ गाण्डीवस्य च निस्वनः 15 धरुवम आस्थाय बीभत्सुर उत्तमास्त्राणि संयुगे अपास्यान्यान रणे यॊधान अभ्यस्यति पितामहम 16 हृष्यन्ति रॊमकूपानि सीदतीव च मे मनः चिन्तयित्वा महाबाहॊ भीष्मार्जुनसमागमम 17 तं चैव निकृतिप्रज्ञं पाञ्चाल्यं पापचेतसम पुरस्कृत्य रणे पार्थॊ भीष्मस्यायॊधनं गतः 18 अब्रवीच च पुरा भीष्मॊ नाहं हन्यां शिखण्डिनम सत्री हय एषा विहिता धात्रा दैवाच च स पुनः पुमान 19 अमङ्गल्यध्वजश चैव याज्ञसेनिर महारथः न चामङ्गल केतॊः स परहरेद आपगा सुतः 20 एतद विचिन्तयानस्य परज्ञा सीदति मे भृशम अद्यैव तु रणे पार्थः कुरुवृद्धम उपाद्रवत 21 युधिष्ठिरस्य च करॊधॊ भीष्मार्जुनसमागमः मम चास्त्राभिसंरम्भः परजानाम अशुभं धरुवम 22 मनस्वी बलवाञ शूरः कृतास्त्रॊ दृढविक्रमः दूरपाती दृढेषुश च निमित्तज्ञश च पाण्डवः 23 अजेयः समरे चैव देवैर अपि स वासवैः बलवान बुद्धिमांश चैव जितक्लेशॊ युधां वरः 24 विजयी च रणे नित्यं भैरवास्त्रश च पाण्डवः तस्य मार्गं परिहरन दरुतं गच्छ यतव्रतम 25 पश्य चैतन महाबाहॊ वैशसं समुपस्थितम हेमचित्राणि शूराणां महान्ति च शुभानि च 26 कवचान्य अवदीर्यन्ते शरैः संनतपर्वभिः छिद्यन्ते च धवजाग्राणि तॊमराणि धनूंषि च 27 परासाश च विमलास तीक्ष्णाः शक्त्यश च कनकॊज्ज्वलाः वैजयन्त्यश च नागानां संक्रुद्धेन किरीटिना 28 नायं संरक्षितुं कालः पराणान पुत्रॊपजीविभिः याहि सवर्गं पुरस्कृत्य यशसे विजयाय च 29 हयनागरथावर्तां महाघॊरां सुदुस्तराम रथेन संग्रामनदीं तरत्य एष कपिध्वजः 30 बरह्मण्यता दमॊ दानं तपश च चरितं महत इहैव दृश्यते राज्ञॊ भराता यस्य धनंजयः 31 भीमसेनश च बलवान माद्रीपुत्रौ च पाण्डवौ वासुदेवश च वार्ष्णेयॊ यस्य नाथॊ वयवस्थितः 32 तस्यैष मन्युप्रभवॊ धार्तराष्ट्रस्य दुर्मतेः तपॊ दग्धशरीरस्य कॊपॊ दहति भारतान 33 एष संदृश्यते पार्थॊ वासुदेव वयपाश्रयः दारयन सर्वसैन्यानि धार्तराष्ट्राणि सर्वशः 34 एतद आलॊक्यते सैन्यं कषॊभ्यमाणं किरीटिना महॊर्मिनद्धं सुमहत तिमिनेव नदी मुखम 35 हाहा किल किला शब्दाः शरूयन्ते च चमूमुखे याहि पाञ्चाल दायादम अहं यास्ये युधिष्ठिरम 36 दुर्लभं हय अन्तरं राज्ञॊ वयूहस्यामित तेजसः समुद्रकुक्षिपतिमं सर्वतॊ ऽतिरथैः सथितैः 37 सात्यकिश चाभिमन्युश च धृष्टद्युम्नवृकॊदरौ परिरक्षन्ति राजानं यमौ च मनुजेश्वरम 38 उपेन्द्र सदृशः शयामॊ महाशाल इवॊद्गतः एष गच्छत्य अनीकानि दवितीय इव फल्गुनः 39 उत्तमास्त्राणि चादत्स्व गृहीत्वान्यन महद धनुः पार्श्वतॊ याहि राजानं युध्यस्व च वृकॊदरम 40 कॊ हि नेच्छेत परियं पुत्रं जीवन्तं शाश्वतीः समाः कषत्रधर्मं पुरस्कृत्य ततस तवा विनियुज्महे 41 एष चापि रणे भीष्मॊ दहते वै महाचमूम युद्धे सुसदृशस तात यमस्य वरुणस्य च |
1
[s] atha vīro maheṣvāso mattavāraṇavikramaḥ samādāya mahac cāpaṃ mattavāraṇavāraṇam 2 vidhunvāno dhanuḥśreṣṭhaṃ drāvayāṇo mahārathān pṛtanāṃ pāṇḍaveyānāṃ pātayāno mahārathaḥ 3 nimittāni nimittajñaḥ sarvato vīkṣya vīryavān pratapantam anīkāni droṇaḥ putram abhāṣata 4 ayaṃ sa divasas tāta yatra pārtho mahārathaḥ jighāṃsuḥ samare bhīṣmaṃ paraṃ yatnaṃ kariṣyati 5 utpatanti hi me bāṇā dhanuḥ prasphuratīva me yogam astāṇi gacchanti krūre me vartate matiḥ 6 dikṣu śāntāsu ghorāṇi vyāharanti mṛgadvijāḥ nīcair gṛdhrā nilīyante bhāratānāṃ camūṃ prati 7 naṣṭaprabha ivādityaḥ sarvato lohitā diśaḥ rasate vyathate bhūmir anuṣṭanati vāhanam 8 kaṅkā gṛdhrā balākāś ca vyāharanti muhur muhuḥ śivāś cāśiva nirghoṣā vedayantyo mahad bhayam 9 papāta mahatī coklā madhyenāditya maṇḍalāt sa kabandhaś ca parigho bhānum āvṛtya tiṣṭhati 10 pariveṣas tathā ghoraś candrabhāskarayor abhūt vedayāno bhayaṃ ghoraṃ rājñāṃ dehāvakartanam 11 devatāyatanasthāś ca kauravendrasya devatāḥ kampante ca hasante ca nṛtyanti ca rudanti ca 12 apasavyaṃ grahāś cakrur alakṣmāṇaṃ niśākaram avākśirāś ca bhagavān udatiṣṭhata candramāḥ 13 vapūṃṣi ca narendrāṇāṃ vigatānīva lakṣaye dhārtarāṣṭrasya sainyeṣu na ca bhrājanti daṃśitaḥ 14 senayor ubhayoś caiva samantāc chrūyate mahān pāñcajanyasya nirghoṣo gāṇḍīvasya ca nisvanaḥ 15 dhruvam āsthāya bībhatsur uttamāstrāṇi saṃyuge apāsyānyān raṇe yodhān abhyasyati pitāmaham 16 hṛṣyanti romakūpāni sīdatīva ca me manaḥ cintayitvā mahābāho bhīṣmārjunasamāgamam 17 taṃ caiva nikṛtiprajñaṃ pāñcālyaṃ pāpacetasam puraskṛtya raṇe pārtho bhīṣmasyāyodhanaṃ gataḥ 18 abravīc ca purā bhīṣmo nāhaṃ hanyāṃ śikhaṇḍinam strī hy eṣā vihitā dhātrā daivāc ca sa punaḥ pumān 19 amaṅgalyadhvajaś caiva yājñasenir mahārathaḥ na cāmaṅgala ketoḥ sa prahared āpagā sutaḥ 20 etad vicintayānasya prajñā sīdati me bhṛśam adyaiva tu raṇe pārthaḥ kuruvṛddham upādravat 21 yudhiṣṭhirasya ca krodho bhīṣmārjunasamāgamaḥ mama cāstrābhisaṃrambhaḥ prajānām aśubhaṃ dhruvam 22 manasvī balavāñ śūraḥ kṛtāstro dṛḍhavikramaḥ dūrapātī dṛḍheṣuś ca nimittajñaś ca pāṇḍavaḥ 23 ajeyaḥ samare caiva devair api sa vāsavaiḥ balavān buddhimāṃś caiva jitakleśo yudhāṃ varaḥ 24 vijayī ca raṇe nityaṃ bhairavāstraś ca pāṇḍavaḥ tasya mārgaṃ pariharan drutaṃ gaccha yatavratam 25 paśya caitan mahābāho vaiśasaṃ samupasthitam hemacitrāṇi śūrāṇāṃ mahānti ca śubhāni ca 26 kavacāny avadīryante śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ chidyante ca dhvajāgrāṇi tomarāṇi dhanūṃṣi ca 27 prāsāś ca vimalās tīkṣṇāḥ śaktyaś ca kanakojjvalāḥ vaijayantyaś ca nāgānāṃ saṃkruddhena kirīṭinā 28 nāyaṃ saṃrakṣituṃ kālaḥ prāṇān putropajīvibhiḥ yāhi svargaṃ puraskṛtya yaśase vijayāya ca 29 hayanāgarathāvartāṃ mahāghorāṃ sudustarām rathena saṃgrāmanadīṃ taraty eṣa kapidhvajaḥ 30 brahmaṇyatā damo dānaṃ tapaś ca caritaṃ mahat ihaiva dṛśyate rājño bhrātā yasya dhanaṃjayaḥ 31 bhīmasenaś ca balavān mādrīputrau ca pāṇḍavau vāsudevaś ca vārṣṇeyo yasya nātho vyavasthitaḥ 32 tasyaiṣa manyuprabhavo dhārtarāṣṭrasya durmateḥ tapo dagdhaśarīrasya kopo dahati bhāratān 33 eṣa saṃdṛśyate pārtho vāsudeva vyapāśrayaḥ dārayan sarvasainyāni dhārtarāṣṭrāṇi sarvaśaḥ 34 etad ālokyate sainyaṃ kṣobhyamāṇaṃ kirīṭinā mahorminaddhaṃ sumahat timineva nadī mukham 35 hāhā kila kilā śabdāḥ śrūyante ca camūmukhe yāhi pāñcāla dāyādam ahaṃ yāsye yudhiṣṭhiram 36 durlabhaṃ hy antaraṃ rājño vyūhasyāmita tejasaḥ samudrakukṣipatimaṃ sarvato 'tirathaiḥ sthitaiḥ 37 sātyakiś cābhimanyuś ca dhṛṣṭadyumnavṛkodarau parirakṣanti rājānaṃ yamau ca manujeśvaram 38 upendra sadṛśaḥ śyāmo mahāśāla ivodgataḥ eṣa gacchaty anīkāni dvitīya iva phalgunaḥ 39 uttamāstrāṇi cādatsva gṛhītvānyan mahad dhanuḥ pārśvato yāhi rājānaṃ yudhyasva ca vṛkodaram 40 ko hi necchet priyaṃ putraṃ jīvantaṃ śāśvatīḥ samāḥ kṣatradharmaṃ puraskṛtya tatas tvā viniyujmahe 41 eṣa cāpi raṇe bhīṣmo dahate vai mahācamūm yuddhe susadṛśas tāta yamasya varuṇasya ca |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 6
Chapter 109
|
1
[स] भगदत्तः कृपः शल्यः कृतवर्मा च सात्वतः विन्दानुविन्दाव आवन्त्यौ सैन्धवश च जयद्रथः 2 चित्रसेनॊ विकर्णश च तथा दुर्मर्षणॊ युवा दशैते तावका यॊधा भीमसेनम अयॊधयन 3 महत्या सेनया युक्ता नानादेशसमुत्थया भीष्मस्य समरे राजन परार्थयाना महद यशः 4 शल्यस तु नवभिर बाणैर भीमसेनम अताडयत कृतवर्मा तरिभिर बाणैः कृपश च नवभिः शरैः 5 चित्रसेनॊ विकर्णश च भगदत्तश च मारिष दशभिर दशभिर भल्लैर भीमसेनम अताडयन 6 सैन्धवश च तरिभिर बाणैर जत्रु देशे ऽभयतादयत विन्दानुविन्दाव आवन्त्यौ पञ्चभिः पञ्चभिः शरैः दुर्मर्षणश च विंशत्या पाण्डवं निशितैः शरैः 7 स तान सर्वान महाराज भराजमानान पृथक पृथक परवीरान सर्वलॊकस्य धार्तराष्ट्रान महारथान विव्याध बहुभिर बाणैर भीमसेनॊ महाबलः 8 शल्यं पञ्चाशता विद्ध्वा कृतवर्माणम अष्टभिः कृपस्य स शरं चापं मध्ये चिच्छेद भारत अथैनं छिन्नधन्वानं पुनर विव्याध पञ्चभिः 9 विन्दानुविन्दौ च तथा तरिभिस तरिभिर अताटयत दुर्मर्षणं च विंशत्या चित्रसेनं च पञ्चभिः 10 विकर्णं दशभिर बाणैः पञ्चभिश च जयद्रथम विद्ध्वा भीमॊ ऽनदद धृष्टः सैन्धवं च पुनस तरिभिः 11 अथान्यद धनुर आदाय गौतमॊ रथिनां वरः भीमं विव्याध संरब्धॊ दशभिर निशितैः शरैः 12 स विद्धॊ बहुभिर बाणैस तॊत्त्रैर इव महाद्विपः ततः करुद्धॊ महाबाहुर भीमसेनः परतापवान गौतमं ताडयाम आस शरैर बहुभिर आहवे 13 सैन्धवस्य तथाश्वांश च सारथिं च तरिभिः शरैः पराहिणॊन मृत्युलॊकाय कालान्तकसमद्युतिः 14 हताश्वात तु रथात तूर्णम अवप्लुत्य महारथः शरांश चिक्षेप निशितान भीमसेनस्य संयुगे 15 तस्य भीमॊ धनुर्मध्ये दवाभ्यां चिच्छेद भारत भल्लाभ्यां भरतश्रेष्ठ सैन्धवस्य महात्मनः 16 स छिन्नधन्वा विरथॊ हताश्वॊ हतसारथिः चित्रसेनरथं राजन्न आरुरॊह तवरान्वितः 17 अत्यद्भुतं रणे कर्मकृतवांस तत्र पाण्डवः महारथाञ शरैर विद्ध्वा वारयित्वा महारथः विरथं सैन्धवं चक्रे सर्वलॊकस्य पश्यतः 18 नातीव ममृषे शल्यॊ भीमसेनस्य विक्रमम स संधाय शरांस तीक्ष्णान कर्मार परिमार्जितान भीमं विव्याध सप्तत्या तिष्ठ तिष्ठेति चाब्रवीत 19 कृपश च कृतवर्मा च भगदत्तश च मारिष विन्दानुविन्दाव आवन्त्यौ चित्रसेनश च संयुगे 20 दुर्मर्षणॊ विकर्णश च सिन्धुराजश च वीर्यवान भीमं ते विव्यधुस तूर्णं शल्य हेतॊर अरिंदमाः 21 स तु तान परतिविव्याध पञ्चभिः पञ्चभिः शरैः शल्यं विव्याध सप्तत्या पुनश च दशभिः शरैः 22 तं शल्यॊ नवभिर विद्ध्वा पुनर विव्याध पञ्चभिः सारथिं चास्य भल्लेन गाढं विव्याध मर्मणि 23 विशॊकं वीक्ष्य निर्भिन्नं भीमसेनः परतापवान मद्रराजं तरिभिर बाणैर बाह्वॊर उरसि चार्पयत 24 तथेतरान महेष्वासांस तरिभिर तरिभिर अजिह्मगैः ताडयाम आस समरे सिंहवच च ननाद च 25 ते हि यत्ता महेष्वासाः पाण्डवं युद्धदुर्मदम तरिभिस तरिभिर अकुण्ठाग्रैर भृशं मर्मस्व अताडयन 26 तॊ ऽतिविद्धॊ महेष्वासॊ भीमसेनॊ न विव्यथे पर्वतॊ वारिधाराभिर वर्षमाणैर इवाम्बुदैः 27 शल्यं च नवभिर बाणैर भृशं विद्ध्वा महायशाः पराग्ज्यॊतिषं शतेनाजौ राजन विव्याध वै दृढम 28 ततस तु स शरं चापं सात्वतस्य महात्मनः कषुरप्रेण सुतीक्ष्णेन चिच्छेद हृतहस्तवत 29 अथान्यद धनुर आदाय कृतवर्मा वृकॊदरम आजघान भरुवॊर मध्ये नाराचेन परंतप 30 भीमस तु समरे विद्ध्वा शल्यं नवभिर आयसैः भगदत्तं तरिभिश चैव कृतवर्माणम अष्टभिः 31 दवाभ्यां दवाभ्यां च विव्याध गौतमप्रभृतीन रथान ते तु तं समरे राजन विव्यधुर निशितैः शरैः 32 स तथा पीड्यमानॊ ऽपि सर्वतस तैर महारथैः मत्वा तृणेन तांस तुल्यान विचचार गतव्यथः 33 ते चापि रथिनां शरेष्ठा भीमाय निशिताञ शरान परेषयाम आसुर अव्यग्राः शतशॊ ऽथ सहस्रशः 34 तस्य शक्तिं महावेगं भगदत्तॊ महारथः चिक्षेप समरे वीरः सवर्णदण्डां महाधनाम 35 तॊमरं सैन्धवॊ राजा पट्टिषं च महाभुवः शतघ्नीं च कृपॊ राजञ शरं शल्यश च संयुगे 36 अथेतरे महेष्वासाः पञ्च पञ्च शिलीमुखान भीमसेनं समुद्दिश्य परेषयाम आसुर ओजसा 37 तॊमरं स दविधा चक्रे कषुरप्रेणानिलात्मजः पट्टिशं च तरिभिर बाणैश चिच्छेद तिलकाण्डवत 38 स बिभेद शतघ्नीं च नवभिः कङ्कपत्रिभिः मद्रराजप्रयुक्तं च शरं छित्त्वा महाबलः 39 शक्तिं चिच्छेद सहसा भगदत्तेरितां रणे तथेतराञ शरान घॊराञ शरैः संनतपर्वभिः 40 भीमसेनॊ रणश्लाघी तरिधैकैकं समाच्छिनत तांश च सर्वान महेष्वासांस तरिभिस तरिभिर अताडयत 41 ततॊ धनंजयस तत्र वर्तमाने महारणे जगाम स रथेनाजौ भीमं दृष्ट्वा महारथम निघ्नन्तं समरे शत्रून यॊधयानं च सायकैः 42 तौ तु तत्र महात्मानौ समेतौ वीक्ष्य पाण्डवौ नाशशंसुर जयं तत्र तावकाः पुरुषर्षभ 43 अथार्जुनॊ रणे भीष्मं यॊधयन वै महारथम भीष्मस्य निधनाकाङ्क्षी पुरस्कृत्य शिखण्डिनम 44 आससाद रणे यॊधांस तावकान दश भारत ये सम भीमं रणे राजन यॊधयन्तॊ वयवस्थिताः बीभत्सुस तान अथाविध्यद भीमस्य परियकाम्यया 45 ततॊ दुर्यॊधनॊ राजा सुशर्माणम अचॊदयत अर्जुनस्य वधार्थाय भीमसेनस्य चॊभयॊः 46 सुशर्मन गच्छ शीघ्रं तवं बलौघैः परिवारितः जहि पाण्डुसुताव एतौ धनंजय वृकॊदरौ 47 तच छरुत्वा शासनं तस्य तरिगर्तः परस्थलाधिपः अभिद्रुत्य रणे भीमम अर्जुनं चैव धन्विनौ 48 रथैर अनेकसाहस्रैः परिवव्रे समन्ततः ततः परववृते युद्धम अर्जुनस्य परैः सह |
1
[s] bhagadattaḥ kṛpaḥ śalyaḥ kṛtavarmā ca sātvataḥ vindānuvindāv āvantyau saindhavaś ca jayadrathaḥ 2 citraseno vikarṇaś ca tathā durmarṣaṇo yuvā daśaite tāvakā yodhā bhīmasenam ayodhayan 3 mahatyā senayā yuktā nānādeśasamutthayā bhīṣmasya samare rājan prārthayānā mahad yaśaḥ 4 śalyas tu navabhir bāṇair bhīmasenam atāḍayat kṛtavarmā tribhir bāṇaiḥ kṛpaś ca navabhiḥ śaraiḥ 5 citraseno vikarṇaś ca bhagadattaś ca māriṣa daśabhir daśabhir bhallair bhīmasenam atāḍayan 6 saindhavaś ca tribhir bāṇair jatru deśe 'bhyatādayat vindānuvindāv āvantyau pañcabhiḥ pañcabhiḥ śaraiḥ durmarṣaṇaś ca viṃśatyā pāṇḍavaṃ niśitaiḥ śaraiḥ 7 sa tān sarvān mahārāja bhrājamānān pṛthak pṛthak pravīrān sarvalokasya dhārtarāṣṭrān mahārathān vivyādha bahubhir bāṇair bhīmaseno mahābalaḥ 8 śalyaṃ pañcāśatā viddhvā kṛtavarmāṇam aṣṭabhiḥ kṛpasya sa śaraṃ cāpaṃ madhye ciccheda bhārata athainaṃ chinnadhanvānaṃ punar vivyādha pañcabhiḥ 9 vindānuvindau ca tathā tribhis tribhir atāṭayat durmarṣaṇaṃ ca viṃśatyā citrasenaṃ ca pañcabhiḥ 10 vikarṇaṃ daśabhir bāṇaiḥ pañcabhiś ca jayadratham viddhvā bhīmo 'nadad dhṛṣṭaḥ saindhavaṃ ca punas tribhiḥ 11 athānyad dhanur ādāya gautamo rathināṃ varaḥ bhīmaṃ vivyādha saṃrabdho daśabhir niśitaiḥ śaraiḥ 12 sa viddho bahubhir bāṇais tottrair iva mahādvipaḥ tataḥ kruddho mahābāhur bhīmasenaḥ pratāpavān gautamaṃ tāḍayām āsa śarair bahubhir āhave 13 saindhavasya tathāśvāṃś ca sārathiṃ ca tribhiḥ śaraiḥ prāhiṇon mṛtyulokāya kālāntakasamadyutiḥ 14 hatāśvāt tu rathāt tūrṇam avaplutya mahārathaḥ śarāṃś cikṣepa niśitān bhīmasenasya saṃyuge 15 tasya bhīmo dhanurmadhye dvābhyāṃ ciccheda bhārata bhallābhyāṃ bharataśreṣṭha saindhavasya mahātmanaḥ 16 sa chinnadhanvā viratho hatāśvo hatasārathiḥ citrasenarathaṃ rājann āruroha tvarānvitaḥ 17 atyadbhutaṃ raṇe karmakṛtavāṃs tatra pāṇḍavaḥ mahārathāñ śarair viddhvā vārayitvā mahārathaḥ virathaṃ saindhavaṃ cakre sarvalokasya paśyataḥ 18 nātīva mamṛṣe śalyo bhīmasenasya vikramam sa saṃdhāya śarāṃs tīkṣṇān karmāra parimārjitān bhīmaṃ vivyādha saptatyā tiṣṭha tiṣṭheti cābravīt 19 kṛpaś ca kṛtavarmā ca bhagadattaś ca māriṣa vindānuvindāv āvantyau citrasenaś ca saṃyuge 20 durmarṣaṇo vikarṇaś ca sindhurājaś ca vīryavān bhīmaṃ te vivyadhus tūrṇaṃ śalya hetor ariṃdamāḥ 21 sa tu tān prativivyādha pañcabhiḥ pañcabhiḥ śaraiḥ śalyaṃ vivyādha saptatyā punaś ca daśabhiḥ śaraiḥ 22 taṃ śalyo navabhir viddhvā punar vivyādha pañcabhiḥ sārathiṃ cāsya bhallena gāḍhaṃ vivyādha marmaṇi 23 viśokaṃ vīkṣya nirbhinnaṃ bhīmasenaḥ pratāpavān madrarājaṃ tribhir bāṇair bāhvor urasi cārpayat 24 tathetarān maheṣvāsāṃs tribhir tribhir ajihmagaiḥ tāḍayām āsa samare siṃhavac ca nanāda ca 25 te hi yattā maheṣvāsāḥ pāṇḍavaṃ yuddhadurmadam tribhis tribhir akuṇṭhāgrair bhṛśaṃ marmasv atāḍayan 26 to 'tividdho maheṣvāso bhīmaseno na vivyathe parvato vāridhārābhir varṣamāṇair ivāmbudaiḥ 27 śalyaṃ ca navabhir bāṇair bhṛśaṃ viddhvā mahāyaśāḥ prāgjyotiṣaṃ śatenājau rājan vivyādha vai dṛḍham 28 tatas tu sa śaraṃ cāpaṃ sātvatasya mahātmanaḥ kṣurapreṇa sutīkṣṇena ciccheda hṛtahastavat 29 athānyad dhanur ādāya kṛtavarmā vṛkodaram ājaghāna bhruvor madhye nārācena paraṃtapa 30 bhīmas tu samare viddhvā śalyaṃ navabhir āyasaiḥ bhagadattaṃ tribhiś caiva kṛtavarmāṇam aṣṭabhiḥ 31 dvābhyāṃ dvābhyāṃ ca vivyādha gautamaprabhṛtīn rathān te tu taṃ samare rājan vivyadhur niśitaiḥ śaraiḥ 32 sa tathā pīḍyamāno 'pi sarvatas tair mahārathaiḥ matvā tṛṇena tāṃs tulyān vicacāra gatavyathaḥ 33 te cāpi rathināṃ śreṣṭhā bhīmāya niśitāñ śarān preṣayām āsur avyagrāḥ śataśo 'tha sahasraśaḥ 34 tasya śaktiṃ mahāvegaṃ bhagadatto mahārathaḥ cikṣepa samare vīraḥ svarṇadaṇḍāṃ mahādhanām 35 tomaraṃ saindhavo rājā paṭṭiṣaṃ ca mahābhuvaḥ śataghnīṃ ca kṛpo rājañ śaraṃ śalyaś ca saṃyuge 36 athetare maheṣvāsāḥ pañca pañca śilīmukhān bhīmasenaṃ samuddiśya preṣayām āsur ojasā 37 tomaraṃ sa dvidhā cakre kṣurapreṇānilātmajaḥ paṭṭiśaṃ ca tribhir bāṇaiś ciccheda tilakāṇḍavat 38 sa bibheda śataghnīṃ ca navabhiḥ kaṅkapatribhiḥ madrarājaprayuktaṃ ca śaraṃ chittvā mahābalaḥ 39 śaktiṃ ciccheda sahasā bhagadatteritāṃ raṇe tathetarāñ śarān ghorāñ śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ 40 bhīmaseno raṇaślāghī tridhaikaikaṃ samācchinat tāṃś ca sarvān maheṣvāsāṃs tribhis tribhir atāḍayat 41 tato dhanaṃjayas tatra vartamāne mahāraṇe jagāma sa rathenājau bhīmaṃ dṛṣṭvā mahāratham nighnantaṃ samare śatrūn yodhayānaṃ ca sāyakaiḥ 42 tau tu tatra mahātmānau sametau vīkṣya pāṇḍavau nāśaśaṃsur jayaṃ tatra tāvakāḥ puruṣarṣabha 43 athārjuno raṇe bhīṣmaṃ yodhayan vai mahāratham bhīṣmasya nidhanākāṅkṣī puraskṛtya śikhaṇḍinam 44 āsasāda raṇe yodhāṃs tāvakān daśa bhārata ye sma bhīmaṃ raṇe rājan yodhayanto vyavasthitāḥ bībhatsus tān athāvidhyad bhīmasya priyakāmyayā 45 tato duryodhano rājā suśarmāṇam acodayat arjunasya vadhārthāya bhīmasenasya cobhayoḥ 46 suśarman gaccha śīghraṃ tvaṃ balaughaiḥ parivāritaḥ jahi pāṇḍusutāv etau dhanaṃjaya vṛkodarau 47 tac chrutvā śāsanaṃ tasya trigartaḥ prasthalādhipaḥ abhidrutya raṇe bhīmam arjunaṃ caiva dhanvinau 48 rathair anekasāhasraiḥ parivavre samantataḥ tataḥ pravavṛte yuddham arjunasya paraiḥ saha |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 6
Chapter 110
|
1
[स] अर्जुनस तु रणे शल्यं यतमानं महारथम छादयाम आस समरे शरैः संनतपर्वभिः 2 सुशर्माणं कृपं चैव तरिभिस तरिभिर अविध्यत पराग्ज्यॊतिषं च समरे सैन्धवं च जयद्रथम 3 चित्रसेनं विकर्णं च कृतवर्माणम एव च दुर्मर्षणं च राजेन्द्र आवन्त्यौ च महारथौ 4 एकैकं तरिभिर आनर्छत कङ्कबर्हिण वाजितैः शरैर अतिरथॊ युद्धे पीडयन वाहिनीं तव 5 जयद्रथॊ रणे पार्थं भित्त्वा भारत सायकैः भीमं विव्याध तरसा चित्रसेन रथे सथितः 6 शल्यश च समरे जिष्णुं कृपश च रथिनां वरः विव्यधाते महाबाहुं बहुधा मर्मभेदिभिः 7 चित्रसेनादयश चैव पुत्रास तव विशां पते पञ्चभिः पञ्चभिस तूर्णं संयुगे निशितैः शरैः आजघ्नुर अर्जुनं संख्ये भीमसेनं च मारिष 8 तौ तत्र रथिनां शरेष्ठौ कौन्तेयौ भरतर्षभौ अपीडयेतां समरे तरिगर्तानां महद बलम 9 सुशर्मापि रणे पार्थं विद्ध्वा बहुभिर आयसैः ननाद बलवन नादं नादयन वै नभस्तलम 10 अन्ये च रथिनः शूरा भीमसेनधनंजयौ विव्यधुर निशितैर बाणै रुक्मपुङ्खैर अजिह्मगैः 11 तेषां तु रथिनां मध्ये कौन्तेयौ रथिनां वरौ करीडमानौ रथॊदारौ चित्ररूपौ वयरॊचताम आमिषेप्सू गवां मध्ये सिंहाव इव बलॊत्कटौ 12 छित्त्वा धनूंषि वीराणां शरांश च बहुधा रणे पातयाम आसतुर वीरौ शिरांसि शतशॊ नृणाम 13 रथाश च बहवॊ भग्ना हयाश च शतशॊ हताः गजाश च स गजारॊहाः पेतुर उर्व्यां महामृधे 14 रथिनः सादिनश चैव तत्र तत्र निसूदिताः दृश्यन्ते बहुधा राजन वेष्टमानाः समन्ततः 15 हतैर गजपदात्य ओघैर वाजिभिश च निसूदितैः रथैश च बहुधा भग्नैः समास्तीर्यत मेदिनी 16 छत्रैश च बहुधा छिन्नैर धवजैश च विनिपातितैः अङ्कुशैर अपविद्धैश च परिस्तॊमैश च भारत 17 केयूरैर अङ्गदैर हारै राङ्कवैर मृदितैस तथा उष्णीषैर अपविद्धैश च चामरव्यजनैर अपि 18 तत्र तत्रापविद्धैश च बाहुभिश चन्दनॊक्षितैः ऊरुभिश च नरेन्द्राणां समास्तीर्यत मेदिनी 19 तत्राद्भुतम अपश्याम रणे पार्थस्य विक्रमम शरैः संवार्य तान वीरान निजघान बलं तव 20 पुत्रस तु तव तं दृष्ट्वा भीमार्जुनसमागमम गाङ्गेयस्य रथाभ्याशम उपजग्मे महाभये 21 कृपश च कृतवर्मा च सैन्धवश च जयद्रथः विन्दानुविन्दाव आवन्त्याव आजग्मुः संयुगं तदा 22 ततॊ भीमॊ महेष्वासः फल्गुनश च महारथः कौरवाणां चमूं घॊरां भृशं दुद्रुवतू रणे 23 ततॊ बर्हिणवाजानाम अयुतान्य अर्बुदानि च धनंजयरथे तूर्णं पातयन्ति सम संयुगे 24 ततस ताञ शरजालेन संनिवार्य महारथान पार्थः समन्तात समरे परेषयाम आस मृत्यवे 25 शल्यस तु समरे जिष्णुं करीडन्न इव महारथः आजघानॊरसि करुद्धॊ भल्लैः संनतपर्वभिः 26 तस्य पार्थॊ धनुश छित्त्वा हस्तावापं च पञ्चभिः अथैनं सायकैस तीक्ष्णैर भृशं विव्याध मर्मणि 27 अथान्यद धनुर आदाय समरे भर साधनम मद्रेश्वरॊ रणे जिष्णुं ताडयाम आस रॊषितः 28 तरिभिः शरैर महाराज वासुदेवं च पञ्चभिः भीमसेनं च नवभिर बाह्वॊर उरसि चार्पयत 29 ततॊ दरॊणॊ महाराज मागधश च महारथः दुर्यॊधन समादिष्टौ तं देशम उपजग्मतुः 30 यत्र पार्थॊ महाराज भीमसेनश च पाण्डवः कौरव्यस्य महासेनां जघ्नतुस तौ महारथौ 31 जयत्सेनस तु समरे भीमं भीमायुधं युवा विव्याध निशितैर बाणैर अष्टभिर भरतर्षभ 32 तं भीमॊ दशभिर विद्ध्वा पुनर विव्याध सप्तभिः सारथिं चास्य भल्लेन रथनीडाद अपाहरत 33 उद्भ्रान्तैस तुरगैः सॊ ऽत दरवमाणैः समन्ततः मागधॊ ऽपहृतॊ राजा सर्वसैन्यस्य पश्यतः 34 दरॊणस तु विवरं लब्ध्वा भीमसेनं शिलीमुखैः विव्याध बाणैः सुशितैः पञ्चषष्ट्या तम आयसैः 35 तं भीमः समरश्लाघी गुरुं पितृसमं रणे विव्याध नवभिर भल्लैस तथा षष्ट्या च भारत 36 अर्जुनस तु सुशर्माणं विद्ध्वा बहुभिर आयसैः वयधमत तस्य तत सैन्यं महाभ्राणि यथानिलः 37 ततॊ भीष्मश च राजा च सौबलश च बृहद्बलः अभ्यद्रवन्त संक्रुद्धा भीमसेनधनंजयौ 38 तथैव पाण्डवाः शूरा धृष्टद्युम्नश च पार्षतः अभ्यद्रवन रणे भीष्मं वयादितास्यम इवान्तकम 39 शिखण्डी तु समासाद्य भारतानां पितामहम अभ्यद्रवत संहृष्टॊ भयं तयक्त्वा यतव्रतम 40 युधिष्ठिर मुखाः पार्थाः पुरस्कृत्य शिखण्डिनम अयॊधयन रणे भीष्मं संहता सह सृञ्जयैः 41 तथैव तावकाः सर्वे पुरस्कृत्य यतव्रतम शिखण्डिप्रमुखान पार्थान यॊधयन्ति सम संयुगे 42 ततः परववृते युद्धं कौरवाणां भयावहम तत्र पाण्डुसुतैः सार्धं भीष्मस्य विजयं परति 43 तावकानां रणे भीष्मॊ गलह आसीद विशां पते तत्र हि दयूतम आयातं विजयायेतराय वा 44 धृष्टद्युम्नॊ महाराज सर्वसैन्यान्य अचॊदयत अभिद्रवत गाङ्गेयं मा भैष्ट नरसत्तमाः 45 सेनापतिवचः शरुत्वा पाण्डवानां वरूथिनी भीष्मम एवाभ्ययात तूर्णं पराणांस तयक्त्वा महाहवे 46 भीष्मॊ ऽपि रथिनां शरेष्ठः परतिजग्राह तां चमूम आपतन्तीं महाराज वेलाम इव महॊदधिः |
1
[s] arjunas tu raṇe śalyaṃ yatamānaṃ mahāratham chādayām āsa samare śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ 2 suśarmāṇaṃ kṛpaṃ caiva tribhis tribhir avidhyata prāgjyotiṣaṃ ca samare saindhavaṃ ca jayadratham 3 citrasenaṃ vikarṇaṃ ca kṛtavarmāṇam eva ca durmarṣaṇaṃ ca rājendra āvantyau ca mahārathau 4 ekaikaṃ tribhir ānarchat kaṅkabarhiṇa vājitaiḥ śarair atiratho yuddhe pīḍayan vāhinīṃ tava 5 jayadratho raṇe pārthaṃ bhittvā bhārata sāyakaiḥ bhīmaṃ vivyādha tarasā citrasena rathe sthitaḥ 6 śalyaś ca samare jiṣṇuṃ kṛpaś ca rathināṃ varaḥ vivyadhāte mahābāhuṃ bahudhā marmabhedibhiḥ 7 citrasenādayaś caiva putrās tava viśāṃ pate pañcabhiḥ pañcabhis tūrṇaṃ saṃyuge niśitaiḥ śaraiḥ ājaghnur arjunaṃ saṃkhye bhīmasenaṃ ca māriṣa 8 tau tatra rathināṃ śreṣṭhau kaunteyau bharatarṣabhau apīḍayetāṃ samare trigartānāṃ mahad balam 9 suśarmāpi raṇe pārthaṃ viddhvā bahubhir āyasaiḥ nanāda balavan nādaṃ nādayan vai nabhastalam 10 anye ca rathinaḥ śūrā bhīmasenadhanaṃjayau vivyadhur niśitair bāṇai rukmapuṅkhair ajihmagaiḥ 11 teṣāṃ tu rathināṃ madhye kaunteyau rathināṃ varau krīḍamānau rathodārau citrarūpau vyarocatām āmiṣepsū gavāṃ madhye siṃhāv iva balotkaṭau 12 chittvā dhanūṃṣi vīrāṇāṃ śarāṃś ca bahudhā raṇe pātayām āsatur vīrau śirāṃsi śataśo nṛṇām 13 rathāś ca bahavo bhagnā hayāś ca śataśo hatāḥ gajāś ca sa gajārohāḥ petur urvyāṃ mahāmṛdhe 14 rathinaḥ sādinaś caiva tatra tatra nisūditāḥ dṛśyante bahudhā rājan veṣṭamānāḥ samantataḥ 15 hatair gajapadāty oghair vājibhiś ca nisūditaiḥ rathaiś ca bahudhā bhagnaiḥ samāstīryata medinī 16 chatraiś ca bahudhā chinnair dhvajaiś ca vinipātitaiḥ aṅkuśair apaviddhaiś ca paristomaiś ca bhārata 17 keyūrair aṅgadair hārai rāṅkavair mṛditais tathā uṣṇīṣair apaviddhaiś ca cāmaravyajanair api 18 tatra tatrāpaviddhaiś ca bāhubhiś candanokṣitaiḥ ūrubhiś ca narendrāṇāṃ samāstīryata medinī 19 tatrādbhutam apaśyāma raṇe pārthasya vikramam śaraiḥ saṃvārya tān vīrān nijaghāna balaṃ tava 20 putras tu tava taṃ dṛṣṭvā bhīmārjunasamāgamam gāṅgeyasya rathābhyāśam upajagme mahābhaye 21 kṛpaś ca kṛtavarmā ca saindhavaś ca jayadrathaḥ vindānuvindāv āvantyāv ājagmuḥ saṃyugaṃ tadā 22 tato bhīmo maheṣvāsaḥ phalgunaś ca mahārathaḥ kauravāṇāṃ camūṃ ghorāṃ bhṛśaṃ dudruvatū raṇe 23 tato barhiṇavājānām ayutāny arbudāni ca dhanaṃjayarathe tūrṇaṃ pātayanti sma saṃyuge 24 tatas tāñ śarajālena saṃnivārya mahārathān pārthaḥ samantāt samare preṣayām āsa mṛtyave 25 śalyas tu samare jiṣṇuṃ krīḍann iva mahārathaḥ ājaghānorasi kruddho bhallaiḥ saṃnataparvabhiḥ 26 tasya pārtho dhanuś chittvā hastāvāpaṃ ca pañcabhiḥ athainaṃ sāyakais tīkṣṇair bhṛśaṃ vivyādha marmaṇi 27 athānyad dhanur ādāya samare bhara sādhanam madreśvaro raṇe jiṣṇuṃ tāḍayām āsa roṣitaḥ 28 tribhiḥ śarair mahārāja vāsudevaṃ ca pañcabhiḥ bhīmasenaṃ ca navabhir bāhvor urasi cārpayat 29 tato droṇo mahārāja māgadhaś ca mahārathaḥ duryodhana samādiṣṭau taṃ deśam upajagmatuḥ 30 yatra pārtho mahārāja bhīmasenaś ca pāṇḍavaḥ kauravyasya mahāsenāṃ jaghnatus tau mahārathau 31 jayatsenas tu samare bhīmaṃ bhīmāyudhaṃ yuvā vivyādha niśitair bāṇair aṣṭabhir bharatarṣabha 32 taṃ bhīmo daśabhir viddhvā punar vivyādha saptabhiḥ sārathiṃ cāsya bhallena rathanīḍād apāharat 33 udbhrāntais turagaiḥ so 'ta dravamāṇaiḥ samantataḥ māgadho 'pahṛto rājā sarvasainyasya paśyataḥ 34 droṇas tu vivaraṃ labdhvā bhīmasenaṃ śilīmukhaiḥ vivyādha bāṇaiḥ suśitaiḥ pañcaṣaṣṭyā tam āyasaiḥ 35 taṃ bhīmaḥ samaraślāghī guruṃ pitṛsamaṃ raṇe vivyādha navabhir bhallais tathā ṣaṣṭyā ca bhārata 36 arjunas tu suśarmāṇaṃ viddhvā bahubhir āyasaiḥ vyadhamat tasya tat sainyaṃ mahābhrāṇi yathānilaḥ 37 tato bhīṣmaś ca rājā ca saubalaś ca bṛhadbalaḥ abhyadravanta saṃkruddhā bhīmasenadhanaṃjayau 38 tathaiva pāṇḍavāḥ śūrā dhṛṣṭadyumnaś ca pārṣataḥ abhyadravan raṇe bhīṣmaṃ vyāditāsyam ivāntakam 39 śikhaṇḍī tu samāsādya bhāratānāṃ pitāmaham abhyadravata saṃhṛṣṭo bhayaṃ tyaktvā yatavratam 40 yudhiṣṭhira mukhāḥ pārthāḥ puraskṛtya śikhaṇḍinam ayodhayan raṇe bhīṣmaṃ saṃhatā saha sṛñjayaiḥ 41 tathaiva tāvakāḥ sarve puraskṛtya yatavratam śikhaṇḍipramukhān pārthān yodhayanti sma saṃyuge 42 tataḥ pravavṛte yuddhaṃ kauravāṇāṃ bhayāvaham tatra pāṇḍusutaiḥ sārdhaṃ bhīṣmasya vijayaṃ prati 43 tāvakānāṃ raṇe bhīṣmo glaha āsīd viśāṃ pate tatra hi dyūtam āyātaṃ vijayāyetarāya vā 44 dhṛṣṭadyumno mahārāja sarvasainyāny acodayat abhidravata gāṅgeyaṃ mā bhaiṣṭa narasattamāḥ 45 senāpativacaḥ śrutvā pāṇḍavānāṃ varūthinī bhīṣmam evābhyayāt tūrṇaṃ prāṇāṃs tyaktvā mahāhave 46 bhīṣmo 'pi rathināṃ śreṣṭhaḥ pratijagrāha tāṃ camūm āpatantīṃ mahārāja velām iva mahodadhiḥ |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 6
Chapter 111
|
1
धृतराष्ट्र उवाच कथं शांतनवॊ भीष्मॊ दशमे ऽहनि संजय अयुध्यत महावीर्यैः पाण्डवैः सहसृञ्जयैः 2 कुरवश च कथं युद्धे पाण्डवान परत्यवारयन आचक्ष्व मे महायुद्धं भीष्मस्याहवशॊभिनः 3 संजय उवाच कुरवः पाण्डवैः सार्धं यथायुध्यन्त भारत यथा च तद अभूद युद्धं तत ते वक्ष्यामि शृण्वतः 4 परेषिताः परलॊकाय परमास्त्रैः किरीटिना अहन्य अहनि संप्राप्तास तावकानां रथव्रजाः 5 यथाप्रतिज्ञं कौरव्यः स चापि समितिंजयः पार्थानाम अकरॊद भीष्मः सततं समितिक्षयम 6 कुरुभिः सहितं भीष्मं युध्यमानं महारथम अर्जुनं च सपाञ्चाल्यं दृष्ट्वा संशयिता जनाः 7 दशमे ऽहनि तस्मिंस तु भीष्मार्जुनसमागमे अवर्तत महारौद्रः सततं समितिक्षयः 8 तस्मिन्न अयुतशॊ राजन भूयश च स परंतपः भीष्मः शांतनवॊ यॊधाञ जघान परमास्त्रवित 9 येषाम अज्ञातकल्पानि नामगॊत्राणि पार्थिव ते हतास तत्र भीष्मेण शूराः सर्वे ऽनिवर्तिनः 10 दशाहानि ततस तप्त्वा भीष्मः पाण्डववाहिनीम निरविद्यत धर्मात्मा जीवितेन परंतपः 11 स कषिप्रं वधम अन्विच्छन्न आत्मनॊ ऽभिमुखं रणे न हन्यां मानवश्रेष्ठान संग्रामे ऽभिमुखान इति 12 चिन्तयित्वा महाबाहुः पिता देवव्रतस तव अभ्याशस्थं महाराज पाण्डवं वाक्यम अब्रवीत 13 युधिष्ठिर महाप्राज्ञ सर्वशास्त्रविशारद शृणु मे वचनं तात धर्म्यं सवर्ग्यं च जल्पतः 14 निर्विण्णॊ ऽसमि भृशं तात देहेनानेन भारत घनतश च मे गतः कालः सुबहून पराणिनॊ रणे 15 तस्मात पार्थं पुरॊधाय पाञ्चालान सृञ्जयांस तथा मद्वधे करियतां यत्नॊ मम चेद इच्छसि परियम 16 तस्य तन मतम आज्ञाय पाण्डवः सत्यदर्शनः भीष्मं परतिययौ यत्तः संग्रामे सह सृञ्जयैः 17 धृष्टद्युम्नस ततॊ राजन पाण्डवश च युधिष्ठिरः शरुत्वा भीष्मस्य तां वाचं चॊदयाम आसतुर बलम 18 अभिद्रवत युध्यध्वं भीष्मं जयत संयुगे रक्षिताः सत्यसंधेन जिष्णुना रिपुजिष्णुना 19 अयं चापि महेष्वासः पार्षतॊ वाहिनीपतिः भीमसेनश च समरे पालयिष्यति वॊ धरुवम 20 न वै भीष्माद भयं किं चित कर्तव्यं युधि सृञ्जयाः धरुवं भीष्मं विजेष्यामः पुरस्कृत्य शिखण्डिनम 21 तथा तु समयं कृत्वा दशमे ऽहनि पाण्डवाः बरह्मलॊकपरा भूत्वा संजग्मुः करॊधमूर्छिताः 22 शिखण्डिनं पुरस्कृत्य पाण्डवं च धनंजयम भीष्मस्य पातने यत्नं परमं ते समास्थिताः 23 ततस तव सुतादिष्टा नानाजनपदेश्वराः दरॊणेन सहपुत्रेण सहसेना महाबलाः 24 दुःशासनश च बलवान सह सर्वैः सहॊदरैः भीष्मं समरमध्यस्थं पालयां चक्रिरे तदा 25 ततस तु तावकाः शूराः पुरस्कृत्य यतव्रतम शिखण्डिप्रमुखान पार्थान यॊधयन्ति सम संयुगे 26 चेदिभिश च सपाञ्चालैः सहितॊ वानरध्वजः ययौ शांतनवं भीष्मं पुरस्कृत्य शिखण्डिनम 27 दरॊणपुत्रं शिनेर नप्ता धृष्टकेतुस तु पौरवम युधामन्युः सहामात्यं दुर्यॊधनम अयॊधयत 28 विराटस तु सहानीकः सहसेनं जयद्रथम वृद्धक्षत्रस्य दायादम आससाद परंतपः 29 मद्रराजं महेष्वासं सहसैन्यं युधिष्ठिरः भीमसेनाभिगुप्तश च नागानीकम उपाद्रवत 30 अप्रधृष्यम अनावार्यं सर्वशस्त्रभृतां वरम दरॊणं परति ययौ यत्तः पाञ्चाल्यः सह सॊमकैः 31 कर्णिकारध्वजं चापि सिंहकेतुर अरिंदमः परत्युज्जगाम सौभद्रं राजपुत्रॊ बृहद्बलः 32 शिखण्डिनं च पुत्रास ते पाण्डवं च धनंजयम राजभिः समरे सार्धम अभिपेतुर जिघांसवः 33 तस्मिन्न अतिमहाभीमे सेनयॊर वै पराक्रमे संप्रधावत्स्व अनीकेषु मेदिनी समकम्पत 34 तान्य अनीकान्य अनीकेषु समसज्जन्त भारत तावकानां परेषां च दृष्ट्वा शांतनवं रणे 35 ततस तेषां परयतताम अन्यॊन्यम अभिधावताम परादुरासीन महाञ शब्दॊ दिक्षु सर्वासु भारत 36 शङ्खदुन्दुभिघॊषैश च वारणानां च बृंहितैः सिंहनादैश च सैन्यानां दारुणः समपद्यत 37 सा च सर्वनरेन्द्राणां चन्द्रार्कसदृशी परभा वीराङ्गदकिरीटेषु निष्प्रभा समपद्यत 38 रजॊमेघाश च संजज्ञुः शस्त्रविद्युद्भिर आवृताः धनुषां चैव निर्घॊषॊ दारुणः समपद्यत 39 बाणशङ्खप्रणादाश च भेरीणां च महास्वनाः रथगॊषश च संजग्मुः सेनयॊर उभयॊर अपि 40 परासशक्त्यृष्टिसंघैश च बाणौघैश च समाकुलम निष्प्रकाशम इवाकाशं सेनयॊः समपद्यत 41 अन्यॊन्यं रथिनः पेतुर वाजिनश च महाहवे कुञ्जराः कुञ्जराञ जघ्नुः पदातींश च पदातयः 42 तद आसीत सुमहद युद्धं कुरूणां पाण्डवैः सह भीष्महेतॊर नरव्याघ्र शयेनयॊर आमिषे यथा 43 तयॊः समागमॊ घॊरॊ बभूव युधि भारत अन्यॊन्यस्य वधार्थाय जिगीषूणां रणाजिरे |
1
dhṛtarāṣṭra uvāca kathaṃ śāṃtanavo bhīṣmo daśame 'hani saṃjaya ayudhyata mahāvīryaiḥ pāṇḍavaiḥ sahasṛñjayaiḥ 2 kuravaś ca kathaṃ yuddhe pāṇḍavān pratyavārayan ācakṣva me mahāyuddhaṃ bhīṣmasyāhavaśobhinaḥ 3 saṃjaya uvāca kuravaḥ pāṇḍavaiḥ sārdhaṃ yathāyudhyanta bhārata yathā ca tad abhūd yuddhaṃ tat te vakṣyāmi śṛṇvataḥ 4 preṣitāḥ paralokāya paramāstraiḥ kirīṭinā ahany ahani saṃprāptās tāvakānāṃ rathavrajāḥ 5 yathāpratijñaṃ kauravyaḥ sa cāpi samitiṃjayaḥ pārthānām akarod bhīṣmaḥ satataṃ samitikṣayam 6 kurubhiḥ sahitaṃ bhīṣmaṃ yudhyamānaṃ mahāratham arjunaṃ ca sapāñcālyaṃ dṛṣṭvā saṃśayitā janāḥ 7 daśame 'hani tasmiṃs tu bhīṣmārjunasamāgame avartata mahāraudraḥ satataṃ samitikṣayaḥ 8 tasminn ayutaśo rājan bhūyaś ca sa paraṃtapaḥ bhīṣmaḥ śāṃtanavo yodhāñ jaghāna paramāstravit 9 yeṣām ajñātakalpāni nāmagotrāṇi pārthiva te hatās tatra bhīṣmeṇa śūrāḥ sarve 'nivartinaḥ 10 daśāhāni tatas taptvā bhīṣmaḥ pāṇḍavavāhinīm niravidyata dharmātmā jīvitena paraṃtapaḥ 11 sa kṣipraṃ vadham anvicchann ātmano 'bhimukhaṃ raṇe na hanyāṃ mānavaśreṣṭhān saṃgrāme 'bhimukhān iti 12 cintayitvā mahābāhuḥ pitā devavratas tava abhyāśasthaṃ mahārāja pāṇḍavaṃ vākyam abravīt 13 yudhiṣṭhira mahāprājña sarvaśāstraviśārada śṛṇu me vacanaṃ tāta dharmyaṃ svargyaṃ ca jalpataḥ 14 nirviṇṇo 'smi bhṛśaṃ tāta dehenānena bhārata ghnataś ca me gataḥ kālaḥ subahūn prāṇino raṇe 15 tasmāt pārthaṃ purodhāya pāñcālān sṛñjayāṃs tathā madvadhe kriyatāṃ yatno mama ced icchasi priyam 16 tasya tan matam ājñāya pāṇḍavaḥ satyadarśanaḥ bhīṣmaṃ pratiyayau yattaḥ saṃgrāme saha sṛñjayaiḥ 17 dhṛṣṭadyumnas tato rājan pāṇḍavaś ca yudhiṣṭhiraḥ śrutvā bhīṣmasya tāṃ vācaṃ codayām āsatur balam 18 abhidravata yudhyadhvaṃ bhīṣmaṃ jayata saṃyuge rakṣitāḥ satyasaṃdhena jiṣṇunā ripujiṣṇunā 19 ayaṃ cāpi maheṣvāsaḥ pārṣato vāhinīpatiḥ bhīmasenaś ca samare pālayiṣyati vo dhruvam 20 na vai bhīṣmād bhayaṃ kiṃ cit kartavyaṃ yudhi sṛñjayāḥ dhruvaṃ bhīṣmaṃ vijeṣyāmaḥ puraskṛtya śikhaṇḍinam 21 tathā tu samayaṃ kṛtvā daśame 'hani pāṇḍavāḥ brahmalokaparā bhūtvā saṃjagmuḥ krodhamūrchitāḥ 22 śikhaṇḍinaṃ puraskṛtya pāṇḍavaṃ ca dhanaṃjayam bhīṣmasya pātane yatnaṃ paramaṃ te samāsthitāḥ 23 tatas tava sutādiṣṭā nānājanapadeśvarāḥ droṇena sahaputreṇa sahasenā mahābalāḥ 24 duḥśāsanaś ca balavān saha sarvaiḥ sahodaraiḥ bhīṣmaṃ samaramadhyasthaṃ pālayāṃ cakrire tadā 25 tatas tu tāvakāḥ śūrāḥ puraskṛtya yatavratam śikhaṇḍipramukhān pārthān yodhayanti sma saṃyuge 26 cedibhiś ca sapāñcālaiḥ sahito vānaradhvajaḥ yayau śāṃtanavaṃ bhīṣmaṃ puraskṛtya śikhaṇḍinam 27 droṇaputraṃ śiner naptā dhṛṣṭaketus tu pauravam yudhāmanyuḥ sahāmātyaṃ duryodhanam ayodhayat 28 virāṭas tu sahānīkaḥ sahasenaṃ jayadratham vṛddhakṣatrasya dāyādam āsasāda paraṃtapaḥ 29 madrarājaṃ maheṣvāsaṃ sahasainyaṃ yudhiṣṭhiraḥ bhīmasenābhiguptaś ca nāgānīkam upādravat 30 apradhṛṣyam anāvāryaṃ sarvaśastrabhṛtāṃ varam droṇaṃ prati yayau yattaḥ pāñcālyaḥ saha somakaiḥ 31 karṇikāradhvajaṃ cāpi siṃhaketur ariṃdamaḥ pratyujjagāma saubhadraṃ rājaputro bṛhadbalaḥ 32 śikhaṇḍinaṃ ca putrās te pāṇḍavaṃ ca dhanaṃjayam rājabhiḥ samare sārdham abhipetur jighāṃsavaḥ 33 tasminn atimahābhīme senayor vai parākrame saṃpradhāvatsv anīkeṣu medinī samakampata 34 tāny anīkāny anīkeṣu samasajjanta bhārata tāvakānāṃ pareṣāṃ ca dṛṣṭvā śāṃtanavaṃ raṇe 35 tatas teṣāṃ prayatatām anyonyam abhidhāvatām prādurāsīn mahāñ śabdo dikṣu sarvāsu bhārata 36 śaṅkhadundubhighoṣaiś ca vāraṇānāṃ ca bṛṃhitaiḥ siṃhanādaiś ca sainyānāṃ dāruṇaḥ samapadyata 37 sā ca sarvanarendrāṇāṃ candrārkasadṛśī prabhā vīrāṅgadakirīṭeṣu niṣprabhā samapadyata 38 rajomeghāś ca saṃjajñuḥ śastravidyudbhir āvṛtāḥ dhanuṣāṃ caiva nirghoṣo dāruṇaḥ samapadyata 39 bāṇaśaṅkhapraṇādāś ca bherīṇāṃ ca mahāsvanāḥ rathagoṣaś ca saṃjagmuḥ senayor ubhayor api 40 prāsaśaktyṛṣṭisaṃghaiś ca bāṇaughaiś ca samākulam niṣprakāśam ivākāśaṃ senayoḥ samapadyata 41 anyonyaṃ rathinaḥ petur vājinaś ca mahāhave kuñjarāḥ kuñjarāñ jaghnuḥ padātīṃś ca padātayaḥ 42 tad āsīt sumahad yuddhaṃ kurūṇāṃ pāṇḍavaiḥ saha bhīṣmahetor naravyāghra śyenayor āmiṣe yathā 43 tayoḥ samāgamo ghoro babhūva yudhi bhārata anyonyasya vadhārthāya jigīṣūṇāṃ raṇājire |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 6
Chapter 112
|
1
[स] अभिमन्युर महाराज तव पुत्रम अयॊधयत महत्या सेनया युक्तॊ भीष्महेतॊः पराक्रमी 2 दुर्यॊधनॊ रणे कार्ष्णिं नवभिर नव पर्वभिः आजघान रणे करुद्धः पुनश चैनं तरिभिः शरैः 3 तस्य शक्तिं रणे कार्ष्णिर मृत्यॊर घॊराम इव सवसाम परेषयाम आस संक्रुद्धॊ दुर्यॊधन रथं परति 4 ताम आपतन्तीं सहसा घॊररूपां विशां पते दविधा चिच्छेद ते पुत्रः कषुरप्रेण महारथः 5 तां शक्तिं पतितां दृष्ट्वा कार्ष्णिः परमकॊपनः दुर्यॊधनं तरिभिर बाणैर बाह्वॊर उरसि चार्पयत 6 पुनश चैनं शरैर घॊरैर आजघान सतनान्तरे दशभिर भरतश्रेष्ठ दुर्यॊधनम अमर्षणम 7 तद युद्धम अभवद घॊरं चित्ररूपं च भारत ईक्षितृप्रीतिजननं सर्वपार्थिवपूजितम 8 भीष्मस्य निधनार्थाय पार्थस्य विजयाय च युयुधाते रणे वीरौ सौभद्र कुरुपुंगवौ 9 सात्यकिं रभसं युद्धे दरौणिर बराह्मणपुंगवः आजघानॊरसि करुद्धॊ नाराचेन परंतपः 10 शैनेयॊ ऽपि गुरॊः पुत्रं सर्वमर्मसु भारत अताडयद अमेयात्मा नवभिः कङ्कपत्रिभिः 11 अश्वत्थामा तु समरे सात्यकिं नवभिः शरैः तरिंशता च पुनस तूर्णं बाह्वॊर उरसि चार्पयत 12 सॊ ऽतिविद्धॊ महेष्वासॊ दरॊणपुत्रेण सात्वतः दरॊणपुत्रं तरिभिर बाणैर आजघान महायशाः 13 पौरवॊ धृष्टकेतुं च शरैर आसाद्य संयुगे बहुधा दारयां चक्रे महेष्वासं महारथम 14 तथैव पौरवं युद्धे धृष्टकेतुर महारथः तरिंशता निशितैर बाणैर विव्याध सुमहाबलः 15 पौरवस तु धनुश छित्त्वा धृष्टकेतॊर महारथः ननाद बलवन नादं विव्याध दशभिः शरैः 16 सॊ ऽनयत कार्मुकम आदाय पौरवं निशितैः शरैः आजघान महाराज तरिसप्तत्या शिलीमुखैः 17 तौ तु तत्र महेष्वासौ महामात्रौ महारथौ महता शरवर्षेण परस्परम अवर्षताम 18 अन्यॊन्यस्य धनुश छित्त्वा हयान हत्वा च भारत विरथाव असियुद्धाय संगतौ तौ महारथौ 19 आर्षभे चर्मणी चित्रे शतचन्द्र परिष्कृते तारका शतचित्रौ च निस्त्रिंशौ सुमहाप्रभौ 20 परगृह्य विमलौ राजंस ताव अन्यॊन्यम अभिद्रुतौ वाशिता संगमे यत्तौ सिंहाव इव महावने 21 मण्डलानि विचित्राणि गतप्रत्यागतानि च चेरतुर दर्शयन्तौ च परार्थयन्तौ परस्परम 22 पौरवॊ धृष्टकेतुं तु शङ्खदेशे महासिना ताडयाम आस संक्रुद्धस तिष्ठ तिष्ठेति चाब्रवीत 23 चेदिराजॊ ऽपि समरे पौरवं पुरुषर्षभम आजघान शिताग्रेण जत्रु देशे महासिना 24 ताव अन्यॊन्यं महाराज समासाद्य महाहवे अन्यॊन्यवेगाभिहतौ निपेततुर अरिंदमौ 25 ततः सवरथम आरॊप्य पौरवं तनयस तव जयत्सेनॊ रथे राजन्न अपॊवाह रणाजिरात 26 धृष्टकेतुं च समरे माद्रीपुत्रः परंतपः अपॊवाह रणे राजन सहदेवः परतापवान 27 चित्रसेनः सुशर्माणं विद्ध्वा नवभिर आशुगैः पुनर विव्याध तं षष्ट्या पुनश च नवभिः शरैः 28 सुशर्मा तु रणे करुद्धस तव पुत्रं विशां पते दशभिर दशभिश चैव विव्याध निशितैः शरैः 29 चित्रसेनश च तं राजंस तरिंशता नतपर्वणाम आजघान रणे करुद्धः स च तं परत्यविध्यत भीष्मस्य समरे राजन यशॊ मानं च वर्धयन 30 सौभद्रॊ राजपुत्रं तु बृहद्बलम अयॊधयत आर्जुनिं कॊसलेन्द्रस तु विद्ध्वा पञ्चभिर आयसैः पुनर विव्याध विंशत्या शरैः संनतपर्वभिः 31 बृहद्बलं च सौभद्रॊ विद्ध्वा नवभिर आयसैः नाकम्पयत संग्रामे विव्याध च पुनः पुनः 32 कौसल्यस्य पुनश चापि धनुश चिच्छेद फाल्गुणिः आजघान शरैश चैव तरिंशता कङ्कपत्रिभिः 33 सॊ ऽनयत कार्मुकम आदाय राजपुत्रॊ बृहद्बलः फाल्गुणिं समरे करुद्धॊ विव्याधबहुभिः शरैः 34 तयॊर युद्धं समभवद भीष्महेतॊः परंतप संरब्धयॊर महाराज समरे चित्रयॊधिनॊः यथा देवासुरे युद्धे मय वासवयॊर अभूत 35 भीमसेनॊ गजानीकं यॊधयन बह्व अशॊभत यथा शक्रॊ वज्रपाणिर दारयन पर्वतॊत्तमान 36 ते वध्यमाना भीमेन मातङ्गा गिरिसंनिभाः निपेतुर उर्व्यां सहिता नादयन्तॊ वसुंधराम 37 गिरिमात्रा हि ते नागा भिन्नाञ्जनचयॊपमाः विरेजुर वसुधां पराप्य विकीर्णा इव पर्वतः 38 युधिष्ठिरॊ महेष्वासॊ मद्रराजानम आहवे महत्या सेनया गुप्तं पीडयाम आस संगतः 39 मद्रेश्वरश च समरे धर्मपुत्रं महारथम पीडयाम आस संरब्धॊ भीष्महेतॊः पराक्रमी 40 विराटं सैन्धवॊ राजा विद्ध्वा संनतपर्वभिः नवभिः सायकैस तीक्ष्णैस तरिंशता पुनर अर्दयत 41 विराटश च महाराज सैन्धवं वाहिनीमुखे तरिंशता निशितैर बाणैर आजघान सतनान्तरे 42 चित्रकार्मुकनिस्त्रिंशौ चित्रवर्मायुध धवजौ रेजतुश चित्ररूपौ तौ संग्रामे मत्स्यसैन्धवौ 43 दरॊणः पाञ्चाल पुत्रेण समागम्य महारणे महासमुदयं चक्रे शरैः संनतपर्वभिः 44 ततॊ दरॊणॊ महाराज पार्षतस्य महद धनुः छित्त्वा पञ्चाशतेषूणां पार्षतं समविध्यत 45 सॊ ऽनयत कार्मुकम आदाय पार्षतः परवीरहा दरॊणस्य मिषतॊ युद्धे परेषयाम आस सायकान 46 ताञ शराञ शरसंघैस तु संनिवार्य महारथः दरॊणॊ दरुपदपुत्राय पराहिणॊत पञ्च सायकान 47 तस्य करुद्धॊ महाराज पार्षतः परवीरहा दरॊणाय चिक्षेप गदां यमदण्डॊपमं रणे 48 ताम आपतन्तीं सहसा हेमपट्ट विभूषिताम शरैः पञ्चाशता दरॊणॊ वारयाम आस संयुगे 49 सा छिन्ना बहुधा राजन दरॊण चापच्युतैः शरैः चूर्णीकृता विशीर्यन्ती पपात वसुधातले 50 गदां विनिहतां दृष्ट्वा पार्षतः शत्रुसूदनः दरॊणाय शक्तिं चिक्षेप सर्वपारशवीं शुभाम 51 तां दरॊणॊ नवभिर बाणैश चिच्छेद युधि भारत पार्षतं च महेष्वासं पीडयाम आस संयुगे 52 एवम एतन महद युद्धं दरॊण पार्षतयॊर अभूत भीष्मं परति महाराज घॊररूपां भयानकम 53 अर्जुनः पराप्य गाङ्गेयं पीडयन निशितैः शरैः अभ्यद्रवत संयत्तं वने मत्तम इव दविपम 54 परत्युद्ययौ च तं पार्थं भगदत्तः परतापवान तरिधा भिन्नेन नागेन मदान्धेन महाबलः 55 तम आपतन्तं सहसा महेन्द्र गजसंनिभम परं यत्नं समास्थाय बीभत्सुः परत्यपद्यत 56 ततॊ गजगतॊ राजा भगदत्तः परतापवान अर्जुनं शरवर्षेण वारयाम आस संयुगे 57 अर्जुनस तु रणे नागम आयान्तं रजतॊपमम विमलैर आयसैस तीक्ष्णैर अविध्यत महारणे 58 शिखण्डिनं च कौन्तेयॊ याहि याहीत्य अचॊदयत भीष्मं परति महाराज जह्य एनम इति चाब्रवीत 59 पराग्ज्यॊतिषस ततॊ हित्वा पाण्डवं पाण्डुपूर्वज परययौ तवरितॊ राजन दरुपदस्य रथं परति 60 ततॊ ऽरजुनॊ महाराज भीष्मम अभ्यद्रवद दरुतम शिखण्डिनं पुरस्कृत्य ततॊ युद्धम अवर्तत 61 ततस ते तावकाः शूराः पाण्डवं रभसं रणे सर्वे ऽभयधावन करॊशन्तस तद अद्भुतम इवाभवत 62 नानाविधान्य अनीकानि पुत्राणां ते जनाधिप अर्जुनॊ वयधमत काले दिवीवाभ्राणि मारुतः 63 शिखण्डी तु समासाद्य भरतानां पितामहम इषुभिस तूर्णम अव्यग्रॊ बहुभिः स समाचिनॊत 64 सॊमकांश च रणे भीष्मॊ जघ्ने पार्थ पदानुगान नयवारयत सैन्यं च पाण्डवानां महारथः 65 रथाग्न्यगारश चापार्चिर असिशक्तिगदेन्धनः शरसंघ महाज्वालः कषत्रियान समरे ऽदहत 66 यथा हि सुमहान अग्निः कक्षे चरति सानिलः तथा जज्वाल भीष्मॊ ऽपि दिव्यान्य अस्त्राण्य उदीरयन 67 सुवर्णपुङ्खैर इषुभिः शितैः संनतपर्वभिः नादयन स दिशॊ भीष्मः परदिशश च महायशाः 68 पातयन रथिनॊ राजन गजांश च सह सादिभिः मुण्डतालवनानीव चकार स रथव्रजान 69 निर्मनुष्यान रथान राजन गजान अश्वांश च संयुगे चकार स तदा भीष्मः सर्वशस्त्रभृतां वरः 70 तस्य जयातलनिर्घॊषं विस्फूर्जितम इवाशनेः निशम्य सर्वतॊ राजन समकम्पन्त सैनिकाः 71 अमॊघा हय अपतन बाणाः पितुस ते मनुजेश्वर नासज्जन्त शरीरेषु भीष्मचापच्युताः शराः 72 निर्मनुष्यान रथान राजन सुयुक्ताञ जवनैर हयैः वातायमानान पश्याम हरियमाणान विशां पते 73 चेदिकाशिकरूषाणां सहस्राणि चतुर्दश महारथाः समाख्याताः कुलु पुत्रास तनुत्यजः 74 अपरावर्तिनः शूराः सुवर्णविकृतध्वजाः संग्रामे भीष्मम आसाद्य स वाजिरथकुञ्जराः जग्मुस ते परलॊकाय वयादितास्यम इवान्तकम 75 न तत्रासीन महाराज सॊमकानां महारथः यः संप्राप्य रणे भीष्मं जीविते सम मनॊ दधे 76 तांश च सर्वान रणे यॊधान परेतराजपुरं परति नीतान अमन्यन्त जना दृष्ट्वा भीष्मस्य विक्रमम 77 न कश चिद एनं समरे परत्युद्याति महारथः ऋते पाण्डुसुतं वीरं शवेताश्वं कृष्णसारथिम शिखण्डिनं च समरे पाञ्चाल्यम अमितौजसम 78 शिखण्डी तु रणे भीष्मम आसाद्य भरतर्षभ दशभिर दशभिर बाणैर आजघान महाहवे 79 शिखण्डिनं तु गाङ्गेयः करॊधदीप्तेन चक्षुषा अवैक्षत कटाक्षेण निर्दहन्न इव भारत 80 सत्रीत्वं तत संस्मरन राजन सर्वलॊकस्य पश्यतः न जघान रणे भीष्मः स च तं नावबुद्धवान 81 अर्जुनस तु महाराज शिखण्डिनम अभाषत अभित्वरस्व तवरितॊ जहि चैनं पितामहम 82 किं ते विवक्षया वीर जहि भीष्मं महारथम न हय अन्यम अनुपश्यामि कं चिद यौधिष्ठिरे बले 83 यः शक्तः समरे भीष्मं यॊधयेत पितामहम ऋते तवां पुरुषव्याघ्र सत्यम एतद बरवीमि ते 84 एवम उक्तस तु पार्थेन शिखण्डी भरतर्षभ शनैर नानाविधैस तूर्णं पितामहम उपाद्रवत 85 अचिन्तयित्वा तान बाणान पिता देवव्रतस तव अर्जुनं समरे करुद्धं वारयाम आस सायकैः 86 तथैव च चमूं सर्वां पाण्डवानां महारथः अप्रैषीत समरे तीक्ष्णैः परलॊकाय मारिष 87 तथैव पाण्डवा राजन सैन्येन महता वृताः भीष्मं परच्छादयाम आसुर मेघा इव दिवाकरम 88 स समन्तात परिवृतॊ भारतॊ भरतर्षभ निर्ददाह रणे शूरान वनं वह्निर इव जवलन 89 तताद्भुतम अपश्याम तव पुत्रस्य पौरुषम अयॊधयत यत पार्थं जुगॊप च यतव्रतम 90 कर्मणा तेन समरे तव पुत्रस्य धन्विनः दुःशासनस्य तुतुषुः सर्वे लॊका महात्मनः 91 यद एकः समरे पार्थान सानुगान समयॊधयत न चैनं पाण्डवा युद्धे वायराम आसुर उल्बणम 92 दुःशासनेन समरे रथिनॊ विरथी कृताः सादिनश च महाराज दन्तिनश च महाबलाः 93 विनिर्भिन्नाः शरैस तीक्ष्णैर निपेतुर धरणीतले शरातुरास तथैवान्ये दन्तिनॊ विद्रुता दिशः 94 यथाग्निर इन्धनं पराप्य जवलेद दीप्तार्चिर उल्बणः तथा जज्वाल पुत्रस ते पाण्डवान वै विनिर्दहन 95 तं भारत महामात्रं पाण्डवानां महारथः जेतुं नॊत्सहते कश चिन नाप्य उद्यातुं कथं चन ऋते महेन्द्र तनयं शवेताश्वं कृष्णसारथिम 96 स हि तं समरे राजन विजित्य विजयॊ ऽरजुनः भीष्मम एवाभिदुद्राव सर्वसैन्यस्य पश्यतः 97 विजितस तव पुत्रॊ ऽपि भीष्म बाहुव्यपाश्रयः पुनः पुनः समाश्वस्य परायुध्यत रणॊत्कटः अर्जुनं च रणे राजन यॊधयन स वयराजत 98 शिखण्डी तु रणे राजन विव्याधैव पितामहम शरैर अशनिसंस्पर्शैस तथा सर्पविषॊपमैः 99 न च ते ऽसय रुजं चक्रुः पितुस तव जनेश्वर समयमानश च गाङ्गेयस तान बाणाञ जगृहे तदा 100 उष्णार्थॊ हि नरॊ यद्वज जलधाराः पतीच्छति तथा जग्राह गाङ्गेयः शरधाराः शिखण्डिनः 101 तं कषत्रिया महाराज ददृशुर घॊरम आहवे भीष्मं दहन्तं सैन्यानि पाण्डवानां महात्मनाम 102 ततॊ ऽबरवीत तव सुतः सर्वसैन्यानि मारिष अभिद्रवत संग्रामे फल्गुनं सर्वतॊ रथैः 103 भीष्मॊ वः समरे सर्वान पलयिष्यति धर्मवित ते भयं सुमहत तवक्त्वा पाण्डवान परतियुध्यत 104 एष तालेन दीप्तेन भीष्मस तिष्ठति पालयन सर्वेषां धार्तराष्ट्राणां रणे शर्म च वर्म च 105 तरिदशापि समुद्युक्ता नालं भीष्मं समासितुम किम उ पार्था महात्मानं मर्त्यभूतास तथाबलाः तस्माद दरवत हे यॊधाः फल्गुनं पराप्य संयुगे 106 अहम अद्य रणे यत्तॊ यॊधयिष्यामि फल्गुनम सहितः सर्वतॊ यत्तैर भवद्भिर वसुधाधिपाः 107 तच छरुत्वा तु वचॊ राजंस तव पुत्रस्य धन्विनः अर्जुनं परति संयत्ता बलवन्ति महारथाः 108 ते विदेहाः कलिङ्गाश च दाशेरक गणैः सह अभिपेतुर निषादाश च सौवीराश च महारणे 109 बाह्लिका दरदाश चैव पराच्यॊदीच्याश च मालवाः अभीषाहाः शूरसेनाः शिबयॊ ऽथ वसातयः 110 शाल्वाश्रयास तरिगर्ताश च अम्बष्ठाः केकयैः सह अभिपेतू रणे पार्थं पतंगा इव पावकम 111 स तान सर्वान सहानीकान महाराज महारथान दिव्यान्य अस्त्राणि संचिन्त्य परसंधाय धनंजयः 112 स तैर अस्त्रैर महावेगैर ददाहाशु महाबलः शरप्रतापैर बीभत्सुः पतंगान इव पावकः 113 तस्य बाणसहस्राणि सृजतॊ दृढधन्विनः दीप्यमानम इवाकाशे गाण्डीवं समदृश्यत 114 ते शरार्ता महाराज विप्रकीर्णरथध्वजाः नाब्यवर्तन्त राजानः सहिता वानरध्वजम 115 स धवजा रथिनः पेतुर हयारॊहा हयैः सह गजाः सह गजारॊहैः किरीटिशरताडिताः 116 ततॊ ऽरजुन भुजॊत्सृष्टैर आवृतासीद वसुंधरा विद्रवद्भिश च बहुधा बलै राज्ञां समन्ततः 117 अथ पार्थॊ महाबाहुर दरावयित्वा वरूथिनीम दुःशासनाय समरे परेषयाम आस सायकान 118 ते तु भित्त्वा तव सुतं दुःषासनम अयॊमुखाः धरणीं विविशुः सर्वे वल्मीकम इव पन्नगाः हयांश चास्य ततॊ जघ्ने सारथिं चन्यपातयत 119 विविंशतिं च विंशत्या विरथं कृतवान परभॊ आजघान भृशं चैव पञ्चभिर नतपर्वभिः 120 कृपं शल्यं विकर्णं च विद्ध्वा बहुभिर आयसैः चकार विरथांश चैव कौन्तेयः शवेतवाहनः 121 एवं ते विरथाः पञ्च कृपः शल्यश च मारिष दुःशासनॊ विकर्णश च तथैव च विविंशतिः संप्राद्रवन्त समरे निर्जिताः सव्यसाचिना 122 पूर्वाह्णे तु तथा राजन पराजित्य महारथान परजज्वाल रणे पार्थॊ विधूम इव पावकः 123 तथैव शरवर्षेण भास्करॊ रश्मिवान इव अन्यान अपि महाराज पातयाम आस पार्थिवान 124 पराङ्मुखी कृत्यतदा शरवर्षैर महारथान परावर्तयत संग्रामे शॊणितॊदां महानदीम मध्येन कुरुसैन्यानां पाण्डवानां च भारत 125 गजाश च रथसंघाश च बहुधा रथिभिर हताः रथाश च निहता नागैर नागा हयपदातिभिः 126 अन्तरा छिध्यमानानि शरीराणि शिरांसि च निपेतुर दिक्षु सर्वासु गजाश्वरथयॊधिनाम 127 छन्नम आयॊधनं रेजे कुण्डलाङ्गद धारिभिः पतितैः पात्यमानैश च राजपुत्रैर महारथैः 128 रथनेमि निकृत्ताश च गजैश चैवावपॊथिताः पादाताश चाप्य अदृश्यन्त साश्वाः सहयसादिनः 129 गजाश्वरथसंघाश च परिपेतुः समन्ततः विशीर्णाश च रथा भूमौ भग्नचक्रयुगध्वजाः 130 तद गजाश्वरथौघानां रुधिरेण समुक्षितम छन्नम आयॊधनं रेजे रक्ताभ्रम इव शारदम 131 शवानः काकाश च गृध्राश च वृका गॊमायुभिः सह परणेदुर भक्ष्यम आसाद्य विकृताश च मृगद्विजाः 132 ववुर बहुविधाश चैव दिक्षु सर्वासु मारुताः दृश्यमानेषु रक्षःसु भूतेषु विनदत्सु च 133 काञ्चनानि च दामानि पताकाश च महाधनाः धूमायमाना दृश्यन्ते सहसा मारुतेरिताः 134 शवेतच छत्रसहस्राणि स धवजाश च महारथाः विनिकीर्णाः सम दृश्यन्ते शतशॊ ऽथ सहस्रशः स पताकाश च मातङ्गा दिशॊ जग्मुः शरातुराः 135 कषत्रियाश च मनुष्येन्द्र गदा शक्तिधनुर्धराः समन्ततॊ वयदृश्यन्त पतिता धरणीतले 136 ततॊ भीष्मॊ महाराज दिव्यम अस्त्रम उदीरयन अभ्यधावत कौन्तेयं मिषतां सर्वधन्विनाम 137 तं शिखण्डी रणे यत्तम अभ्यधावत दंशितः संजहार ततॊ भीष्मस तद अस्त्रं पावकॊपमम 138 एतस्मिन्न एव काले तु कौन्तेयः शवेतवाहनः निजघ्ने तावकं सैन्यं मॊहयित्वा पितामहम |
1
[s] abhimanyur mahārāja tava putram ayodhayat mahatyā senayā yukto bhīṣmahetoḥ parākramī 2 duryodhano raṇe kārṣṇiṃ navabhir nava parvabhiḥ ājaghāna raṇe kruddhaḥ punaś cainaṃ tribhiḥ śaraiḥ 3 tasya śaktiṃ raṇe kārṣṇir mṛtyor ghorām iva svasām preṣayām āsa saṃkruddho duryodhana rathaṃ prati 4 tām āpatantīṃ sahasā ghorarūpāṃ viśāṃ pate dvidhā ciccheda te putraḥ kṣurapreṇa mahārathaḥ 5 tāṃ śaktiṃ patitāṃ dṛṣṭvā kārṣṇiḥ paramakopanaḥ duryodhanaṃ tribhir bāṇair bāhvor urasi cārpayat 6 punaś cainaṃ śarair ghorair ājaghāna stanāntare daśabhir bharataśreṣṭha duryodhanam amarṣaṇam 7 tad yuddham abhavad ghoraṃ citrarūpaṃ ca bhārata īkṣitṛprītijananaṃ sarvapārthivapūjitam 8 bhīṣmasya nidhanārthāya pārthasya vijayāya ca yuyudhāte raṇe vīrau saubhadra kurupuṃgavau 9 sātyakiṃ rabhasaṃ yuddhe drauṇir brāhmaṇapuṃgavaḥ ājaghānorasi kruddho nārācena paraṃtapaḥ 10 śaineyo 'pi guroḥ putraṃ sarvamarmasu bhārata atāḍayad ameyātmā navabhiḥ kaṅkapatribhiḥ 11 aśvatthāmā tu samare sātyakiṃ navabhiḥ śaraiḥ triṃśatā ca punas tūrṇaṃ bāhvor urasi cārpayat 12 so 'tividdho maheṣvāso droṇaputreṇa sātvataḥ droṇaputraṃ tribhir bāṇair ājaghāna mahāyaśāḥ 13 pauravo dhṛṣṭaketuṃ ca śarair āsādya saṃyuge bahudhā dārayāṃ cakre maheṣvāsaṃ mahāratham 14 tathaiva pauravaṃ yuddhe dhṛṣṭaketur mahārathaḥ triṃśatā niśitair bāṇair vivyādha sumahābalaḥ 15 pauravas tu dhanuś chittvā dhṛṣṭaketor mahārathaḥ nanāda balavan nādaṃ vivyādha daśabhiḥ śaraiḥ 16 so 'nyat kārmukam ādāya pauravaṃ niśitaiḥ śaraiḥ ājaghāna mahārāja trisaptatyā śilīmukhaiḥ 17 tau tu tatra maheṣvāsau mahāmātrau mahārathau mahatā śaravarṣeṇa parasparam avarṣatām 18 anyonyasya dhanuś chittvā hayān hatvā ca bhārata virathāv asiyuddhāya saṃgatau tau mahārathau 19 ārṣabhe carmaṇī citre śatacandra pariṣkṛte tārakā śatacitrau ca nistriṃśau sumahāprabhau 20 pragṛhya vimalau rājaṃs tāv anyonyam abhidrutau vāśitā saṃgame yattau siṃhāv iva mahāvane 21 maṇḍalāni vicitrāṇi gatapratyāgatāni ca ceratur darśayantau ca prārthayantau parasparam 22 pauravo dhṛṣṭaketuṃ tu śaṅkhadeśe mahāsinā tāḍayām āsa saṃkruddhas tiṣṭha tiṣṭheti cābravīt 23 cedirājo 'pi samare pauravaṃ puruṣarṣabham ājaghāna śitāgreṇa jatru deśe mahāsinā 24 tāv anyonyaṃ mahārāja samāsādya mahāhave anyonyavegābhihatau nipetatur ariṃdamau 25 tataḥ svaratham āropya pauravaṃ tanayas tava jayatseno rathe rājann apovāha raṇājirāt 26 dhṛṣṭaketuṃ ca samare mādrīputraḥ paraṃtapaḥ apovāha raṇe rājan sahadevaḥ pratāpavān 27 citrasenaḥ suśarmāṇaṃ viddhvā navabhir āśugaiḥ punar vivyādha taṃ ṣaṣṭyā punaś ca navabhiḥ śaraiḥ 28 suśarmā tu raṇe kruddhas tava putraṃ viśāṃ pate daśabhir daśabhiś caiva vivyādha niśitaiḥ śaraiḥ 29 citrasenaś ca taṃ rājaṃs triṃśatā nataparvaṇām ājaghāna raṇe kruddhaḥ sa ca taṃ pratyavidhyata bhīṣmasya samare rājan yaśo mānaṃ ca vardhayan 30 saubhadro rājaputraṃ tu bṛhadbalam ayodhayat ārjuniṃ kosalendras tu viddhvā pañcabhir āyasaiḥ punar vivyādha viṃśatyā śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ 31 bṛhadbalaṃ ca saubhadro viddhvā navabhir āyasaiḥ nākampayata saṃgrāme vivyādha ca punaḥ punaḥ 32 kausalyasya punaś cāpi dhanuś ciccheda phālguṇiḥ ājaghāna śaraiś caiva triṃśatā kaṅkapatribhiḥ 33 so 'nyat kārmukam ādāya rājaputro bṛhadbalaḥ phālguṇiṃ samare kruddho vivyādhabahubhiḥ śaraiḥ 34 tayor yuddhaṃ samabhavad bhīṣmahetoḥ paraṃtapa saṃrabdhayor mahārāja samare citrayodhinoḥ yathā devāsure yuddhe maya vāsavayor abhūt 35 bhīmaseno gajānīkaṃ yodhayan bahv aśobhata yathā śakro vajrapāṇir dārayan parvatottamān 36 te vadhyamānā bhīmena mātaṅgā girisaṃnibhāḥ nipetur urvyāṃ sahitā nādayanto vasuṃdharām 37 girimātrā hi te nāgā bhinnāñjanacayopamāḥ virejur vasudhāṃ prāpya vikīrṇā iva parvataḥ 38 yudhiṣṭhiro maheṣvāso madrarājānam āhave mahatyā senayā guptaṃ pīḍayām āsa saṃgataḥ 39 madreśvaraś ca samare dharmaputraṃ mahāratham pīḍayām āsa saṃrabdho bhīṣmahetoḥ parākramī 40 virāṭaṃ saindhavo rājā viddhvā saṃnataparvabhiḥ navabhiḥ sāyakais tīkṣṇais triṃśatā punar ardayat 41 virāṭaś ca mahārāja saindhavaṃ vāhinīmukhe triṃśatā niśitair bāṇair ājaghāna stanāntare 42 citrakārmukanistriṃśau citravarmāyudha dhvajau rejatuś citrarūpau tau saṃgrāme matsyasaindhavau 43 droṇaḥ pāñcāla putreṇa samāgamya mahāraṇe mahāsamudayaṃ cakre śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ 44 tato droṇo mahārāja pārṣatasya mahad dhanuḥ chittvā pañcāśateṣūṇāṃ pārṣataṃ samavidhyata 45 so 'nyat kārmukam ādāya pārṣataḥ paravīrahā droṇasya miṣato yuddhe preṣayām āsa sāyakān 46 tāñ śarāñ śarasaṃghais tu saṃnivārya mahārathaḥ droṇo drupadaputrāya prāhiṇot pañca sāyakān 47 tasya kruddho mahārāja pārṣataḥ paravīrahā droṇāya cikṣepa gadāṃ yamadaṇḍopamaṃ raṇe 48 tām āpatantīṃ sahasā hemapaṭṭa vibhūṣitām śaraiḥ pañcāśatā droṇo vārayām āsa saṃyuge 49 sā chinnā bahudhā rājan droṇa cāpacyutaiḥ śaraiḥ cūrṇīkṛtā viśīryantī papāta vasudhātale 50 gadāṃ vinihatāṃ dṛṣṭvā pārṣataḥ śatrusūdanaḥ droṇāya śaktiṃ cikṣepa sarvapāraśavīṃ śubhām 51 tāṃ droṇo navabhir bāṇaiś ciccheda yudhi bhārata pārṣataṃ ca maheṣvāsaṃ pīḍayām āsa saṃyuge 52 evam etan mahad yuddhaṃ droṇa pārṣatayor abhūt bhīṣmaṃ prati mahārāja ghorarūpāṃ bhayānakam 53 arjunaḥ prāpya gāṅgeyaṃ pīḍayan niśitaiḥ śaraiḥ abhyadravata saṃyattaṃ vane mattam iva dvipam 54 pratyudyayau ca taṃ pārthaṃ bhagadattaḥ pratāpavān tridhā bhinnena nāgena madāndhena mahābalaḥ 55 tam āpatantaṃ sahasā mahendra gajasaṃnibham paraṃ yatnaṃ samāsthāya bībhatsuḥ pratyapadyata 56 tato gajagato rājā bhagadattaḥ pratāpavān arjunaṃ śaravarṣeṇa vārayām āsa saṃyuge 57 arjunas tu raṇe nāgam āyāntaṃ rajatopamam vimalair āyasais tīkṣṇair avidhyata mahāraṇe 58 śikhaṇḍinaṃ ca kaunteyo yāhi yāhīty acodayat bhīṣmaṃ prati mahārāja jahy enam iti cābravīt 59 prāgjyotiṣas tato hitvā pāṇḍavaṃ pāṇḍupūrvaja prayayau tvarito rājan drupadasya rathaṃ prati 60 tato 'rjuno mahārāja bhīṣmam abhyadravad drutam śikhaṇḍinaṃ puraskṛtya tato yuddham avartata 61 tatas te tāvakāḥ śūrāḥ pāṇḍavaṃ rabhasaṃ raṇe sarve 'bhyadhāvan krośantas tad adbhutam ivābhavat 62 nānāvidhāny anīkāni putrāṇāṃ te janādhipa arjuno vyadhamat kāle divīvābhrāṇi mārutaḥ 63 śikhaṇḍī tu samāsādya bharatānāṃ pitāmaham iṣubhis tūrṇam avyagro bahubhiḥ sa samācinot 64 somakāṃś ca raṇe bhīṣmo jaghne pārtha padānugān nyavārayata sainyaṃ ca pāṇḍavānāṃ mahārathaḥ 65 rathāgnyagāraś cāpārcir asiśaktigadendhanaḥ śarasaṃgha mahājvālaḥ kṣatriyān samare 'dahat 66 yathā hi sumahān agniḥ kakṣe carati sānilaḥ tathā jajvāla bhīṣmo 'pi divyāny astrāṇy udīrayan 67 suvarṇapuṅkhair iṣubhiḥ śitaiḥ saṃnataparvabhiḥ nādayan sa diśo bhīṣmaḥ pradiśaś ca mahāyaśāḥ 68 pātayan rathino rājan gajāṃś ca saha sādibhiḥ muṇḍatālavanānīva cakāra sa rathavrajān 69 nirmanuṣyān rathān rājan gajān aśvāṃś ca saṃyuge cakāra sa tadā bhīṣmaḥ sarvaśastrabhṛtāṃ varaḥ 70 tasya jyātalanirghoṣaṃ visphūrjitam ivāśaneḥ niśamya sarvato rājan samakampanta sainikāḥ 71 amoghā hy apatan bāṇāḥ pitus te manujeśvara nāsajjanta śarīreṣu bhīṣmacāpacyutāḥ śarāḥ 72 nirmanuṣyān rathān rājan suyuktāñ javanair hayaiḥ vātāyamānān paśyāma hriyamāṇān viśāṃ pate 73 cedikāśikarūṣāṇāṃ sahasrāṇi caturdaśa mahārathāḥ samākhyātāḥ kulu putrās tanutyajaḥ 74 aparāvartinaḥ śūrāḥ suvarṇavikṛtadhvajāḥ saṃgrāme bhīṣmam āsādya sa vājirathakuñjarāḥ jagmus te paralokāya vyāditāsyam ivāntakam 75 na tatrāsīn mahārāja somakānāṃ mahārathaḥ yaḥ saṃprāpya raṇe bhīṣmaṃ jīvite sma mano dadhe 76 tāṃś ca sarvān raṇe yodhān pretarājapuraṃ prati nītān amanyanta janā dṛṣṭvā bhīṣmasya vikramam 77 na kaś cid enaṃ samare pratyudyāti mahārathaḥ ṛte pāṇḍusutaṃ vīraṃ śvetāśvaṃ kṛṣṇasārathim śikhaṇḍinaṃ ca samare pāñcālyam amitaujasam 78 śikhaṇḍī tu raṇe bhīṣmam āsādya bharatarṣabha daśabhir daśabhir bāṇair ājaghāna mahāhave 79 śikhaṇḍinaṃ tu gāṅgeyaḥ krodhadīptena cakṣuṣā avaikṣata kaṭākṣeṇa nirdahann iva bhārata 80 strītvaṃ tat saṃsmaran rājan sarvalokasya paśyataḥ na jaghāna raṇe bhīṣmaḥ sa ca taṃ nāvabuddhavān 81 arjunas tu mahārāja śikhaṇḍinam abhāṣata abhitvarasva tvarito jahi cainaṃ pitāmaham 82 kiṃ te vivakṣayā vīra jahi bhīṣmaṃ mahāratham na hy anyam anupaśyāmi kaṃ cid yaudhiṣṭhire bale 83 yaḥ śaktaḥ samare bhīṣmaṃ yodhayeta pitāmaham ṛte tvāṃ puruṣavyāghra satyam etad bravīmi te 84 evam uktas tu pārthena śikhaṇḍī bharatarṣabha śanair nānāvidhais tūrṇaṃ pitāmaham upādravat 85 acintayitvā tān bāṇān pitā devavratas tava arjunaṃ samare kruddhaṃ vārayām āsa sāyakaiḥ 86 tathaiva ca camūṃ sarvāṃ pāṇḍavānāṃ mahārathaḥ apraiṣīt samare tīkṣṇaiḥ paralokāya māriṣa 87 tathaiva pāṇḍavā rājan sainyena mahatā vṛtāḥ bhīṣmaṃ pracchādayām āsur meghā iva divākaram 88 sa samantāt parivṛto bhārato bharatarṣabha nirdadāha raṇe śūrān vanaṃ vahnir iva jvalan 89 tatādbhutam apaśyāma tava putrasya pauruṣam ayodhayata yat pārthaṃ jugopa ca yatavratam 90 karmaṇā tena samare tava putrasya dhanvinaḥ duḥśāsanasya tutuṣuḥ sarve lokā mahātmanaḥ 91 yad ekaḥ samare pārthān sānugān samayodhayat na cainaṃ pāṇḍavā yuddhe vāyarām āsur ulbaṇam 92 duḥśāsanena samare rathino virathī kṛtāḥ sādinaś ca mahārāja dantinaś ca mahābalāḥ 93 vinirbhinnāḥ śarais tīkṣṇair nipetur dharaṇītale śarāturās tathaivānye dantino vidrutā diśaḥ 94 yathāgnir indhanaṃ prāpya jvaled dīptārcir ulbaṇaḥ tathā jajvāla putras te pāṇḍavān vai vinirdahan 95 taṃ bhārata mahāmātraṃ pāṇḍavānāṃ mahārathaḥ jetuṃ notsahate kaś cin nāpy udyātuṃ kathaṃ cana ṛte mahendra tanayaṃ śvetāśvaṃ kṛṣṇasārathim 96 sa hi taṃ samare rājan vijitya vijayo 'rjunaḥ bhīṣmam evābhidudrāva sarvasainyasya paśyataḥ 97 vijitas tava putro 'pi bhīṣma bāhuvyapāśrayaḥ punaḥ punaḥ samāśvasya prāyudhyata raṇotkaṭaḥ arjunaṃ ca raṇe rājan yodhayan sa vyarājata 98 śikhaṇḍī tu raṇe rājan vivyādhaiva pitāmaham śarair aśanisaṃsparśais tathā sarpaviṣopamaiḥ 99 na ca te 'sya rujaṃ cakruḥ pitus tava janeśvara smayamānaś ca gāṅgeyas tān bāṇāñ jagṛhe tadā 100 uṣṇārtho hi naro yadvaj jaladhārāḥ patīcchati tathā jagrāha gāṅgeyaḥ śaradhārāḥ śikhaṇḍinaḥ 101 taṃ kṣatriyā mahārāja dadṛśur ghoram āhave bhīṣmaṃ dahantaṃ sainyāni pāṇḍavānāṃ mahātmanām 102 tato 'bravīt tava sutaḥ sarvasainyāni māriṣa abhidravata saṃgrāme phalgunaṃ sarvato rathaiḥ 103 bhīṣmo vaḥ samare sarvān palayiṣyati dharmavit te bhayaṃ sumahat tvaktvā pāṇḍavān pratiyudhyata 104 eṣa tālena dīptena bhīṣmas tiṣṭhati pālayan sarveṣāṃ dhārtarāṣṭrāṇāṃ raṇe śarma ca varma ca 105 tridaśāpi samudyuktā nālaṃ bhīṣmaṃ samāsitum kim u pārthā mahātmānaṃ martyabhūtās tathābalāḥ tasmād dravata he yodhāḥ phalgunaṃ prāpya saṃyuge 106 aham adya raṇe yatto yodhayiṣyāmi phalgunam sahitaḥ sarvato yattair bhavadbhir vasudhādhipāḥ 107 tac chrutvā tu vaco rājaṃs tava putrasya dhanvinaḥ arjunaṃ prati saṃyattā balavanti mahārathāḥ 108 te videhāḥ kaliṅgāś ca dāśeraka gaṇaiḥ saha abhipetur niṣādāś ca sauvīrāś ca mahāraṇe 109 bāhlikā daradāś caiva prācyodīcyāś ca mālavāḥ abhīṣāhāḥ śūrasenāḥ śibayo 'tha vasātayaḥ 110 śālvāśrayās trigartāś ca ambaṣṭhāḥ kekayaiḥ saha abhipetū raṇe pārthaṃ pataṃgā iva pāvakam 111 sa tān sarvān sahānīkān mahārāja mahārathān divyāny astrāṇi saṃcintya prasaṃdhāya dhanaṃjayaḥ 112 sa tair astrair mahāvegair dadāhāśu mahābalaḥ śarapratāpair bībhatsuḥ pataṃgān iva pāvakaḥ 113 tasya bāṇasahasrāṇi sṛjato dṛḍhadhanvinaḥ dīpyamānam ivākāśe gāṇḍīvaṃ samadṛśyata 114 te śarārtā mahārāja viprakīrṇarathadhvajāḥ nābyavartanta rājānaḥ sahitā vānaradhvajam 115 sa dhvajā rathinaḥ petur hayārohā hayaiḥ saha gajāḥ saha gajārohaiḥ kirīṭiśaratāḍitāḥ 116 tato 'rjuna bhujotsṛṣṭair āvṛtāsīd vasuṃdharā vidravadbhiś ca bahudhā balai rājñāṃ samantataḥ 117 atha pārtho mahābāhur drāvayitvā varūthinīm duḥśāsanāya samare preṣayām āsa sāyakān 118 te tu bhittvā tava sutaṃ duḥṣāsanam ayomukhāḥ dharaṇīṃ viviśuḥ sarve valmīkam iva pannagāḥ hayāṃś cāsya tato jaghne sārathiṃ canyapātayat 119 viviṃśatiṃ ca viṃśatyā virathaṃ kṛtavān prabho ājaghāna bhṛśaṃ caiva pañcabhir nataparvabhiḥ 120 kṛpaṃ śalyaṃ vikarṇaṃ ca viddhvā bahubhir āyasaiḥ cakāra virathāṃś caiva kaunteyaḥ śvetavāhanaḥ 121 evaṃ te virathāḥ pañca kṛpaḥ śalyaś ca māriṣa duḥśāsano vikarṇaś ca tathaiva ca viviṃśatiḥ saṃprādravanta samare nirjitāḥ savyasācinā 122 pūrvāhṇe tu tathā rājan parājitya mahārathān prajajvāla raṇe pārtho vidhūma iva pāvakaḥ 123 tathaiva śaravarṣeṇa bhāskaro raśmivān iva anyān api mahārāja pātayām āsa pārthivān 124 parāṅmukhī kṛtyatadā śaravarṣair mahārathān prāvartayata saṃgrāme śoṇitodāṃ mahānadīm madhyena kurusainyānāṃ pāṇḍavānāṃ ca bhārata 125 gajāś ca rathasaṃghāś ca bahudhā rathibhir hatāḥ rathāś ca nihatā nāgair nāgā hayapadātibhiḥ 126 antarā chidhyamānāni śarīrāṇi śirāṃsi ca nipetur dikṣu sarvāsu gajāśvarathayodhinām 127 channam āyodhanaṃ reje kuṇḍalāṅgada dhāribhiḥ patitaiḥ pātyamānaiś ca rājaputrair mahārathaiḥ 128 rathanemi nikṛttāś ca gajaiś caivāvapothitāḥ pādātāś cāpy adṛśyanta sāśvāḥ sahayasādinaḥ 129 gajāśvarathasaṃghāś ca paripetuḥ samantataḥ viśīrṇāś ca rathā bhūmau bhagnacakrayugadhvajāḥ 130 tad gajāśvarathaughānāṃ rudhireṇa samukṣitam channam āyodhanaṃ reje raktābhram iva śāradam 131 śvānaḥ kākāś ca gṛdhrāś ca vṛkā gomāyubhiḥ saha praṇedur bhakṣyam āsādya vikṛtāś ca mṛgadvijāḥ 132 vavur bahuvidhāś caiva dikṣu sarvāsu mārutāḥ dṛśyamāneṣu rakṣaḥsu bhūteṣu vinadatsu ca 133 kāñcanāni ca dāmāni patākāś ca mahādhanāḥ dhūmāyamānā dṛśyante sahasā māruteritāḥ 134 śvetac chatrasahasrāṇi sa dhvajāś ca mahārathāḥ vinikīrṇāḥ sma dṛśyante śataśo 'tha sahasraśaḥ sa patākāś ca mātaṅgā diśo jagmuḥ śarāturāḥ 135 kṣatriyāś ca manuṣyendra gadā śaktidhanurdharāḥ samantato vyadṛśyanta patitā dharaṇītale 136 tato bhīṣmo mahārāja divyam astram udīrayan abhyadhāvata kaunteyaṃ miṣatāṃ sarvadhanvinām 137 taṃ śikhaṇḍī raṇe yattam abhyadhāvata daṃśitaḥ saṃjahāra tato bhīṣmas tad astraṃ pāvakopamam 138 etasminn eva kāle tu kaunteyaḥ śvetavāhanaḥ nijaghne tāvakaṃ sainyaṃ mohayitvā pitāmaham |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 6
Chapter 113
|
1
[स] एवं वयूढेष्व अनीकेषु भूयिष्ठम अनुवर्तिषु बरह्मलॊकपराः सर्वे समपद्यन्त भारत 2 न हय अनीकम अनीकेन समसज्जत संकुले न रथा रथिभिः सार्धं न पदाताः पदातिभिः 3 अश्वा नाश्वैर अयुध्यन्त न गजा गजयॊधिभिः महान वयतिकरॊ रौद्रः सेनयॊः समपद्यत 4 नरनागरथेष्व एवं वयवकीर्णेषु सर्वशः कषये तस्मिन महारौद्रे निर्विशेषम अजायत 5 ततः शल्यः कृपश चैव चित्रसेनश च भारत दुःशासनॊ विकर्णश च रथान आस्थाय स तवराः पाण्डवानां रणे शूरा धवजिनीं समकम्पयन 6 सा वध्यमाना समरे पाण्डुसेना महात्मभिः तरातारं नाध्यगच्छद वै मज्जमानेव नैर जले 7 यथा हि शैशिरः कालॊ गवां मर्माणि कृन्तति तथा पाण्डुसुतानां वै भीष्मॊ मर्माण्य अकृन्तत 8 अतीव तव सैन्यस्य पार्थेन च महात्मना नगमेघप्रतीकाशाः पतिता बहुधा गजाः 9 मृद्यमानाश च दृश्यन्ते पार्थेन नरयूथपाः इषुभिस ताड्यमानाश च नाराचैश च सहस्रशः 10 पेतुर आर्तस्वरं कृत्वा तत्र तत्र महागजाः आबद्धाभरणैः कायैर निहतानां महात्मनाम 11 छन्नम आयॊधनं रेजे शिरॊभिश च सकुण्डलैः तस्मिन्न अतिमहाभीमे राजन वीरवरक्षये भीष्मे च युधि विक्रान्ते पाण्डवे च धनंजये 12 ते पराक्रान्तम आलॊक्य राजन युधि पितामहम न नयवर्तन्त कौरव्या बरह्मलॊकपुरस्कृताः 13 इच्छन्तॊ निधनं युद्धे सवर्गं कृत्वा परायणम पाण्डवान अभ्यवर्तन्त तस्मिन वीरवरक्षये 14 पाण्डवापि महाराज समरन्तॊ विविधान बहून कलेशान कृतान सपुत्रेण तवया पूर्वं नराधिप 15 भयं तयक्त्वा रणे शूरा बरह्मलॊकपुरस्कृताः तावकांस तव पुत्रांश च यॊधयन्ति सम हृष्टवत 16 सेनापतिस तु समरे पराह सेनां महारथः अभिद्रवत गाङ्गेयं सॊमकाः सृञ्जयैः सह 17 सेनापतिवचः शरुत्वा सॊमकाः सह सृञ्जयैः अभ्यद्रवन्त गाङ्गेयं शस्त्रवृष्ट्या समन्ततः 18 वध्यमानस ततॊ राजन पिता शांतनवस तव अमर्षवशम आपन्नॊ यॊधयाम आस सृञ्जयान 19 तस्य कीर्तिमतस तात पुरा राणेम धीमता संप्रदत्तास्त्र शिक्षा वै परानीक विनाशिनी 20 स तां शिक्षाम अधिष्ठाय कृत्वा परबलक्षयम अहन्य अहनि पार्थानां वृद्धः कुरुपितामहः भीष्मॊ दशसहस्राणि जघान परवीरहा 21 तस्मिंस तु दिवसे पराप्ते दशमे भरतर्षभ भीष्मेणैकेन मत्स्येषु पाञ्चालेषु च संयुगे गजाश्वम अमितं हत्वा हताः सप्त महारथाः 22 हत्वा पञ्च सहस्राणि रथिनां परपितामहः नराणां च महायुद्धे सहस्राणि चतुर्दश 23 तथा दन्ति सहस्रं च हयानाम अयुतं पुनः शिक्षा बलेन निहतं पित्रा तव विशां पते 24 ततः सर्वमहीपानां कषॊभयित्वा वरूथिनीम विराटस्य परियॊ भराता शतानीकॊ निपातितः 25 शतानीकं च समरे हत्वा भीष्मः परतापवान सहस्राणि महाराज राज्ञां भल्लैर नयपातयत 26 ये च के चन पार्थानाम अभियाता धनंजयम राजानॊ भीष्मम आसाद्य गतास ते यमसादनम 27 एवं दश दिशॊ भीष्मः शरजालैः समन्ततः अतीत्य सेनां पार्थानाम अवतस्थे चमूमुखे 28 स कृता सुमहत कर्म तस्मिन वै दशमे ऽहनि सेनयॊर अन्तरे तिष्ठन परगृहीतशरासनः 29 न चैनं पाथिवा राजञ शेकुः के चिन निरीक्षितुम मध्यं पराप्तं यथा गरीष्मे तपन्तं भास्करं दिवि 30 यथा दैत्य चमूं शक्रस तापयाम आस संयुगे तथा भीष्मः पाण्डवेयांस तापयाम आस भारत 31 तथा च तं पराक्रान्तम आलॊक्य मधुसूदनः उवाच देवकीपुत्रः परीयमाणॊ धनंजयम 32 एष शांतनवॊ भीष्मः सेनयॊर अन्तरे सथितः नानिहत्य बलाद एनं विजयस ते भविष्यति 33 यत्तः संस्तम्भयस्वैनं यत्रैषा भिद्यते चमूः न हि भीष्म शरान अन्यः सॊढुम उत्सहते विभॊ 34 ततस तस्मिन कषणे राजंश चॊदितॊ वानरध्वजः स धवजं स रथं साश्वं भीष्मम अन्तर्दधे शरैः 35 स चापि कुरुमुख्यानाम ऋषभः पाण्डवेरितान शरव्रातैः शरव्रातान बहुधा विदुधाव तान 36 तेन पाञ्चालराजश च धृष्टकेतुश च वीर्यवान पाण्डवॊ भीमसेनश च धृष्टद्युम्नश च पार्षतः 37 यमौ च चेकितानश च केकयाः पञ्च चैव ह सात्यकिश च महाराज सौभद्रॊ ऽथ घटॊत्कचः 38 दरौपदेयाः शिखण्डी च कुन्तिभॊजश च वीर्यवान सुशर्मा च विराटश च पाण्डवेया महाबलाः 39 एत चान्ये च बहवः पीडिता भीष्मसायकैः समुद्धृताः फल्गुनेन निमग्नाः शॊकसागरे 40 ततः शिखण्डी वेगेन परगृह्य परमायुधम भीष्मम एवाभिदुद्राव रक्ष्यमाणः किरीटिना 41 ततॊ ऽसयानुचरान हत्व सर्वान रणविभागवित भीष्मम एवाभिदुद्राव बीभत्सुर अपराजितः 42 सात्यकिश चेकितानश च धृष्टद्युम्नश च पार्षतः विराटॊ दरुपदश चैव माद्रीपुत्रौ च पाण्डवौ दुद्रुवुर भीष्मम एवाजौ रक्षिता दृढधन्वना 43 अभिमन्युश च समरे दरौपद्याः पञ्च चात्मजाः दुद्रुवुः समरे भीष्मं समुद्यतमहायुधाः 44 ते सर्वे दृढधन्वानः संयुगेष्व अपलायिनः बहुधा भीष्मम आनर्छन मार्गणैः कृतमार्गणाः 45 विधूय तान बाणगणान ये मुक्ताः पार्थिवॊत्तमैः पाण्डवानाम अदीनात्मा वयगाहत वरूथिनीम कृत्वा शरविघातं च करीडन्न इव पितामहः 46 नाभिसंधत्त पाञ्चाल्यं समयमानॊ मुहुर मुहुः सत्रीत्वं तस्यानुसंस्मृत्य भीष्मॊ बाणाञ शिखण्डिनः जघान दरुपदानीके रथान सप्त महारथः 47 ततः किल किला शब्दः कषणेन समपद्यत मत्स्यपाञ्चाल चेदीनां तम एकम अभिधावताम 48 ते वराश्वरथव्रातैर वारणैः स पदातिभिः तम एकं छादयाम आसुर मेघा इव दिवाकरम भीष्मं भागिरथी पुत्रं परतपन्तं रणे रिपून 49 ततस तस्य च तेषां च युद्धे देवासुरॊपमे किरीटी भीष्मम आनर्छत पुरस्कृत्य शिखण्डिनम |
1
[s] evaṃ vyūḍheṣv anīkeṣu bhūyiṣṭham anuvartiṣu brahmalokaparāḥ sarve samapadyanta bhārata 2 na hy anīkam anīkena samasajjata saṃkule na rathā rathibhiḥ sārdhaṃ na padātāḥ padātibhiḥ 3 aśvā nāśvair ayudhyanta na gajā gajayodhibhiḥ mahān vyatikaro raudraḥ senayoḥ samapadyata 4 naranāgaratheṣv evaṃ vyavakīrṇeṣu sarvaśaḥ kṣaye tasmin mahāraudre nirviśeṣam ajāyata 5 tataḥ śalyaḥ kṛpaś caiva citrasenaś ca bhārata duḥśāsano vikarṇaś ca rathān āsthāya sa tvarāḥ pāṇḍavānāṃ raṇe śūrā dhvajinīṃ samakampayan 6 sā vadhyamānā samare pāṇḍusenā mahātmabhiḥ trātāraṃ nādhyagacchad vai majjamāneva nair jale 7 yathā hi śaiśiraḥ kālo gavāṃ marmāṇi kṛntati tathā pāṇḍusutānāṃ vai bhīṣmo marmāṇy akṛntata 8 atīva tava sainyasya pārthena ca mahātmanā nagameghapratīkāśāḥ patitā bahudhā gajāḥ 9 mṛdyamānāś ca dṛśyante pārthena narayūthapāḥ iṣubhis tāḍyamānāś ca nārācaiś ca sahasraśaḥ 10 petur ārtasvaraṃ kṛtvā tatra tatra mahāgajāḥ ābaddhābharaṇaiḥ kāyair nihatānāṃ mahātmanām 11 channam āyodhanaṃ reje śirobhiś ca sakuṇḍalaiḥ tasminn atimahābhīme rājan vīravarakṣaye bhīṣme ca yudhi vikrānte pāṇḍave ca dhanaṃjaye 12 te parākrāntam ālokya rājan yudhi pitāmaham na nyavartanta kauravyā brahmalokapuraskṛtāḥ 13 icchanto nidhanaṃ yuddhe svargaṃ kṛtvā parāyaṇam pāṇḍavān abhyavartanta tasmin vīravarakṣaye 14 pāṇḍavāpi mahārāja smaranto vividhān bahūn kleśān kṛtān saputreṇa tvayā pūrvaṃ narādhipa 15 bhayaṃ tyaktvā raṇe śūrā brahmalokapuraskṛtāḥ tāvakāṃs tava putrāṃś ca yodhayanti sma hṛṣṭavat 16 senāpatis tu samare prāha senāṃ mahārathaḥ abhidravata gāṅgeyaṃ somakāḥ sṛñjayaiḥ saha 17 senāpativacaḥ śrutvā somakāḥ saha sṛñjayaiḥ abhyadravanta gāṅgeyaṃ śastravṛṣṭyā samantataḥ 18 vadhyamānas tato rājan pitā śāṃtanavas tava amarṣavaśam āpanno yodhayām āsa sṛñjayān 19 tasya kīrtimatas tāta purā rāṇema dhīmatā saṃpradattāstra śikṣā vai parānīka vināśinī 20 sa tāṃ śikṣām adhiṣṭhāya kṛtvā parabalakṣayam ahany ahani pārthānāṃ vṛddhaḥ kurupitāmahaḥ bhīṣmo daśasahasrāṇi jaghāna paravīrahā 21 tasmiṃs tu divase prāpte daśame bharatarṣabha bhīṣmeṇaikena matsyeṣu pāñcāleṣu ca saṃyuge gajāśvam amitaṃ hatvā hatāḥ sapta mahārathāḥ 22 hatvā pañca sahasrāṇi rathināṃ prapitāmahaḥ narāṇāṃ ca mahāyuddhe sahasrāṇi caturdaśa 23 tathā danti sahasraṃ ca hayānām ayutaṃ punaḥ śikṣā balena nihataṃ pitrā tava viśāṃ pate 24 tataḥ sarvamahīpānāṃ kṣobhayitvā varūthinīm virāṭasya priyo bhrātā śatānīko nipātitaḥ 25 śatānīkaṃ ca samare hatvā bhīṣmaḥ pratāpavān sahasrāṇi mahārāja rājñāṃ bhallair nyapātayat 26 ye ca ke cana pārthānām abhiyātā dhanaṃjayam rājāno bhīṣmam āsādya gatās te yamasādanam 27 evaṃ daśa diśo bhīṣmaḥ śarajālaiḥ samantataḥ atītya senāṃ pārthānām avatasthe camūmukhe 28 sa kṛtā sumahat karma tasmin vai daśame 'hani senayor antare tiṣṭhan pragṛhītaśarāsanaḥ 29 na cainaṃ pāthivā rājañ śekuḥ ke cin nirīkṣitum madhyaṃ prāptaṃ yathā grīṣme tapantaṃ bhāskaraṃ divi 30 yathā daitya camūṃ śakras tāpayām āsa saṃyuge tathā bhīṣmaḥ pāṇḍaveyāṃs tāpayām āsa bhārata 31 tathā ca taṃ parākrāntam ālokya madhusūdanaḥ uvāca devakīputraḥ prīyamāṇo dhanaṃjayam 32 eṣa śāṃtanavo bhīṣmaḥ senayor antare sthitaḥ nānihatya balād enaṃ vijayas te bhaviṣyati 33 yattaḥ saṃstambhayasvainaṃ yatraiṣā bhidyate camūḥ na hi bhīṣma śarān anyaḥ soḍhum utsahate vibho 34 tatas tasmin kṣaṇe rājaṃś codito vānaradhvajaḥ sa dhvajaṃ sa rathaṃ sāśvaṃ bhīṣmam antardadhe śaraiḥ 35 sa cāpi kurumukhyānām ṛṣabhaḥ pāṇḍaveritān śaravrātaiḥ śaravrātān bahudhā vidudhāva tān 36 tena pāñcālarājaś ca dhṛṣṭaketuś ca vīryavān pāṇḍavo bhīmasenaś ca dhṛṣṭadyumnaś ca pārṣataḥ 37 yamau ca cekitānaś ca kekayāḥ pañca caiva ha sātyakiś ca mahārāja saubhadro 'tha ghaṭotkacaḥ 38 draupadeyāḥ śikhaṇḍī ca kuntibhojaś ca vīryavān suśarmā ca virāṭaś ca pāṇḍaveyā mahābalāḥ 39 eta cānye ca bahavaḥ pīḍitā bhīṣmasāyakaiḥ samuddhṛtāḥ phalgunena nimagnāḥ śokasāgare 40 tataḥ śikhaṇḍī vegena pragṛhya paramāyudham bhīṣmam evābhidudrāva rakṣyamāṇaḥ kirīṭinā 41 tato 'syānucarān hatva sarvān raṇavibhāgavit bhīṣmam evābhidudrāva bībhatsur aparājitaḥ 42 sātyakiś cekitānaś ca dhṛṣṭadyumnaś ca pārṣataḥ virāṭo drupadaś caiva mādrīputrau ca pāṇḍavau dudruvur bhīṣmam evājau rakṣitā dṛḍhadhanvanā 43 abhimanyuś ca samare draupadyāḥ pañca cātmajāḥ dudruvuḥ samare bhīṣmaṃ samudyatamahāyudhāḥ 44 te sarve dṛḍhadhanvānaḥ saṃyugeṣv apalāyinaḥ bahudhā bhīṣmam ānarchan mārgaṇaiḥ kṛtamārgaṇāḥ 45 vidhūya tān bāṇagaṇān ye muktāḥ pārthivottamaiḥ pāṇḍavānām adīnātmā vyagāhata varūthinīm kṛtvā śaravighātaṃ ca krīḍann iva pitāmahaḥ 46 nābhisaṃdhatta pāñcālyaṃ smayamāno muhur muhuḥ strītvaṃ tasyānusaṃsmṛtya bhīṣmo bāṇāñ śikhaṇḍinaḥ jaghāna drupadānīke rathān sapta mahārathaḥ 47 tataḥ kila kilā śabdaḥ kṣaṇena samapadyata matsyapāñcāla cedīnāṃ tam ekam abhidhāvatām 48 te varāśvarathavrātair vāraṇaiḥ sa padātibhiḥ tam ekaṃ chādayām āsur meghā iva divākaram bhīṣmaṃ bhāgirathī putraṃ pratapantaṃ raṇe ripūn 49 tatas tasya ca teṣāṃ ca yuddhe devāsuropame kirīṭī bhīṣmam ānarchat puraskṛtya śikhaṇḍinam |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 6
Chapter 114
|
1
संजय उवाच एवं ते पण्डवाः सर्वे पुरस्कृत्य शिखण्डिनम विव्यधुः समरे भीष्मं परिवार्य समन्ततः 2 शतघ्नीभिः सुघॊराभिः पट्टिशैः सपरश्वधैः मुद्गरैर मुसलैः परासैः कषेपणीभिश च सर्वशः 3 शरैः कनकपुङ्खैश च शक्तितॊमरकम्पनैः नाराचैर वत्सदन्तैश च भुशुण्डीभिश च भारत अताडयन रणे भीष्मे सहिताः सर्वसृञ्जयाः 4 स विशीर्णातनुत्राणः पीडितॊ बहुभिस तदा विव्यथे नैव गाङ्गेयॊ भिद्यमानेषु मर्मसु 5 स दीप्तशरचापार्चिर अस्त्रप्रसृतमारुतः नेमिनिर्ह्रादसंनादॊ महास्त्रॊदयपावकः 6 चित्रचापमहाज्वालॊ वीरक्षयमहेन्धनः युगान्ताग्निसमॊ भीष्मः परेषां समपद्यत 7 निपत्य रथसंघानाम अन्तरेण विनिःसृतः दृश्यते सम नरेन्द्राणां पुनर मध्यगतश चरन 8 ततः पाञ्चालराजं च धृष्टकेतुम अतीत्य च पाण्डवानीकिनीमध्यम आससाद स वेगितः 9 ततः सात्यकिभीमौ च पाण्डवं च धनंजयम दरुपदं च विराटं च धृष्टद्युम्नं च पार्षतम 10 भीमघॊषैर महावेगैर वैरिवारणभेदिभिः षड एतान षड्भिर आनर्छद भास्करप्रतिमैः शरैः 11 तस्य ते निशितान बाणान संनिवार्य महारथाः दशभिर दशभिर भीष्मम अर्दयाम आसुर ओजसा 12 शिखण्डी तु रणे बाणान यान मुमॊच महाव्रते ते भीष्मं विविशुस तूर्णं सवर्णपुङ्खाः शिलाशिताः 13 ततः किरीटी संरब्धॊ भीष्मम एवाभ्यवर्तत शिखण्डिनं पुरस्कृत्य धनुश चास्य समाच्छिनत 14 भीष्मस्य धनुषश छेदं नामृष्यन्त महारथाः दरॊणश च कृतवर्मा च सैन्धवश च जयद्रथः 15 भूरिश्रवाः शलः शल्यॊ भगदत्तस तथैव च सप्तैते परमक्रुद्धाः किरीटिनम अभिद्रुताः 16 उत्तमास्त्राणि दिव्यानि दर्शयन्तॊ महारथाः अभिपेतुर भृशं करुद्धाश छादयन्त सम पाण्डवान 17 तेषाम आपततां शब्दः शुश्रुवे फल्गुनं परति उद्वृत्तानां यथा शब्दः समुद्राणां युगक्षये 18 हतानयत गृह्णीत युध्यतापि च कृन्तत इत्य आसीत तुमुलः शब्दः फल्गुनस्य रथं परति 19 तं शब्दं तुमुलं शरुत्वा पाण्डवानां महारथाः अभ्यधावन परीप्सन्तः फल्गुनं भरतर्षभ 20 सात्यकिर भीमसेनश च धृष्टद्युम्नश च पार्षतः विराटद्रुपदौ चॊभौ राक्षसश च घटॊत्कचः 21 अभिमन्युश च संक्रुद्धः सप्तैते करॊधमूर्छिताः समभ्यधावंस तवरिताश चित्रकार्मुकधारिणः 22 तेषां समभवद युद्धं तुमुलं लॊमहर्षणम संग्रामे भरतश्रेष्ठ देवानां दानवैर इव 23 शिखण्डी तु रथश्रेष्ठॊ रक्ष्यमाणः किरीटिना अविध्यद दशभिर भीष्मं छिन्नधन्वानम आहवे सारथिं दशभिश चास्य धवजं चैकेन चिच्छिदे 24 सॊ ऽनयत कार्मुकम आदाय गाङ्गेयॊ वेगवत्तरम तद अप्य अस्य शितैर भल्लैस तरिभिश चिच्छेद फल्गुनः 25 एवं स पाण्डवः करुद्ध आत्तम आत्तं पुनः पुनः धनुर भीष्मस्य चिच्छेद सव्यसाची परंतपः 26 स चछिन्नधन्वा संक्रुद्धः सृक्किणी परिसंलिहन शक्तिं जग्राह संक्रुद्धॊ गिरीणाम अपि दारणीम तां च चिक्षेप संक्रुद्धः फल्गुनस्य रथं परति 27 ताम आपतन्तीं संप्रेक्ष्य जवलन्तीम अशनीम इव समादत्त शितान भल्लान पञ्च पाण्डवनन्दनः 28 तस्य चिच्छेद तां शक्तिं पञ्चधा पञ्चभिः शरैः संक्रुद्धॊ भरतश्रेष्ठ भीष्मबाहुबलेरिताम 29 सा पपात परिच्छिन्ना संक्रुद्धेन किरीटिना मेघवृन्दपरिभ्रष्टा विच्छिन्नेव शतह्रदा 30 छिन्नां तां शक्तिम आलॊक्य भीष्मः करॊधसमन्वितः अचिन्तयद रणे वीरॊ बुद्ध्या परपुरंजयः 31 शक्तॊ ऽहं धनुषैकेन निहन्तुं सर्वपाण्डवान यद्य एषां न भवेद गॊप्ता विष्वक्सेनॊ महाबलः 32 कारणद्वयम आस्थाय नाहं यॊत्स्यामि पाण्डवैः अवध्यत्वाच च पाण्डूनां सत्रीभावाच च शिखण्डिनः 33 पित्रा तुष्टेन मे पूर्वं यदा कालीम उदावहत सवच्छन्दमरणं दत्तम अवध्यत्वं रणे तथा तस्मान मृत्युम अहं मन्ये पराप्तकालम इवात्मनः 34 एवं जञात्वा वयवसितं भीष्मस्यामिततेजसः ऋषयॊ वसवश चैव वियत्स्था भीष्मम अब्रुवन 35 यत ते वयवसितं वीर अस्माकं सुमहत परियम तत कुरुष्व महेष्वास युद्धाद बुद्धिं निवर्तय 36 तस्य वाक्यस्य निधने परादुर आसीच छिवॊ ऽनिलः अनुलॊमः सुगन्धी च पृषतैश च समन्वितः 37 देवदुन्दुभयश चैव संप्रणेदुर महास्वनाः पपात पुष्पवृष्टिश च भीष्मस्यॊपरि पार्थिव 38 न च तच छुश्रुवे कश चित तेषां संवदतां नृप ऋते भीष्मं महाबाहुं मां चापि मुनितेजसा 39 संभ्रमश च महान आसीत तरिदशानां विशां पते पतिष्यति रथाद भीष्मे सर्वलॊकप्रिये तदा 40 इति देवगणानां च शरुत्वा वाक्यं महामनाः ततः शांतनवॊ भीष्मॊ बीभत्सुं नाभ्यवर्तत भिद्यमानः शितैर बाणैः सर्वावरणभेदिभिः 41 शिखण्डी तु महाराज भरतानां पितामहम आजघानॊरसि करुद्धॊ नवभिर निशितैः शरैः 42 स तेनाभिहतः संख्ये भीष्मः कुरुपितामहः नाकम्पत महाराज कषितिकम्पे यथाचलः 43 ततः परहस्य बीभत्सुर वयाक्षिपन गाण्डिवं धनुः गाङ्गेयं पञ्चविंशत्या कषुद्रकाणां समर्पयत 44 पुनः शरशतेनैवं तवरमाणॊ धनंजयः सर्वगात्रेषु संक्रुद्धः सर्वमर्मस्व अताडयत 45 एवम अन्यैर अपि भृशं वध्यमानॊ महारणे न चक्रुस ते रुजं तस्य रुक्मपुङ्खाः शिलाशिताः 46 ततः किरीटी संरब्धॊ भीष्मम एवाभ्यवर्तत शिखण्डिनं पुरस्कृत्य धनुश चास्य समाच्छिनत 47 अथैनं दशभिर विद्ध्वा धवजम एकेन चिच्छिदे सारथिं विशिखैश चास्य दशभिः समकम्पयत 48 सॊ ऽनयत कार्मुकम आदत्त गाङ्गेयॊ बलवत्तरम तद अप्य अस्य शितैर भल्लैस तरिधा तरिभिर उपानुदत निमेषान्तरमात्रेण आत्तम आत्तं महारणे 49 एवम अस्य धनूंष्य आजौ चिच्छेद सुबहून्य अपि ततः शांतनवॊ भीष्मॊ बीभत्सुं नाभ्यवर्तत 50 अथैनं पञ्चविंशत्या कषुद्रकाणां समर्दयत सॊ ऽतिविद्धॊ महेष्वासॊ दुःशासनम अभाषत 51 एष पार्थॊ रणे करुद्धः पाण्डवानां महारथः शरैर अनेकसाहस्रैर माम एवाभ्यसते रणे 52 न चैष शक्यः समरे जेतुं वज्रभृता अपि न चापि सहिता वीरा देवदानवराक्षसाः मां चैव शक्ता निर्जेतुं किम उ मर्त्याः सुदुर्बलाः 53 एवं तयॊः संवदतॊः फल्गुनॊ निशितैः शरैः शिखण्डिनं पुरस्कृत्य भीष्मं विव्याध संयुगे 54 ततॊ दुःशासनं भूयः समयमानॊ ऽभयभाषत अतिविद्धः शितैर बाणैर भृशं गाण्डीवधन्वना 55 वज्राशनिसमस्पर्शाः शिताग्राः संप्रवेशिताः विमुक्ता अव्यवच्छिन्ना नेमे बाणाः शिखण्डिनः 56 निकृन्तमाना मर्माणि दृढावरणभेदिनः मुसलानीव मे घनन्ति नेमे बाणाः शिखण्डिनः 57 बरह्मदण्डसमस्पर्शा वज्रवेगा दुरासदाः मम पराणान आरुजन्ति नेमे बाणाः शिखण्डिनः 58 भुजगा इव संक्रुद्धा लेलिहाना विषॊल्बणाः ममाविशन्ति मर्माणि नेमे बाणाः शिखण्डिनः 59 नाशयन्तीव मे पराणान यमदूता इवाहिताः गदापरिघसंस्पर्शा नेमे बाणाः शिखण्डिनः 60 कृन्तन्ति मम गात्राणि माघमासे गवाम इव अर्जुनस्य इमे बाणा नेमे बाणाः शिखण्डिनः 61 सर्वे हय अपि न मे दुःखं कुर्युर अन्ये नराधिपाः वीरं गण्डीवधन्वानम ऋते जिष्णुं कपिध्वजम 62 इति बरुवञ शांतनवॊ दिधक्षुर इव पाण्डवम सविष्फुलिङ्गां दीप्ताग्रां शक्तिं चिक्षेप भारत 63 ताम अस्य विशिखैश छित्त्वा तरिधा तरिभिर अपातयत पश्यतां कुरुवीराणां सर्वेषां तत्र भारत 64 चर्माथादत्त गाङ्गेयॊ जातरूपपरिष्कृतम खड्गं चान्यतरं परेप्सुर मृत्यॊर अग्रे जयाय वा 65 तस्य तच छतधा चर्म वयधमद दंशितात्मनः रथाद अनवरूढस्य तद अद्भुतम इवाभवत 66 विनद्यॊच्चैः सिंह इव सवान्य अनीकान्य अचॊदयत अभिद्रवत गाङ्गेयं मां वॊ ऽसतु भयम अण्व अपि 67 अथ ते तॊमरैः परासैर बाणौघैश च समन्ततः पट्टिशैश च सनिस्त्रिंशैर नानाप्रहरणैस तथा 68 वत्सदन्तैश च भल्लैश च तम एकम अभिदुद्रुवुः सिंहनादस ततॊ घॊरः पाण्डवानाम अजायत 69 तथैव तव पुत्राश च राजन भीष्मजयैषिणः तम एकम अभ्यवर्तन्त सिंहनादांश च नेदिरे 70 तत्रासीत तुमुलं युद्धं तावकानां परैः सह दशमे ऽहनि राजेन्द्र भीष्मार्जुनसमागमे 71 आसीद गाङ्ग इवावर्तॊ मुहूर्तम उदधेर इव सैन्यानां युध्यमानानां निघ्नताम इतरेतरम 72 अगम्यरूपा पृथिवी शॊणिताक्ता तदाभवत समं च विषमं चैव न पराज्ञायत किं चन 73 यॊधानाम अयुतं हत्वा तस्मिन स दशमे ऽहनि अतिष्ठद आहवे भीष्मॊ भिद्यमानेषु मर्मसु 74 ततः सेनामुखे तस्मिन सथितः पार्थॊ धनंजयः मध्येन कुरुसैन्यानां दरावयाम आस वाहिनीम 75 वयं शवेतहयाद भीताः कुन्तीपुत्राद धनंजयात पीड्यमानाः शितैः शस्त्रैः परद्रवाम महारणात 76 सौवीराः कितवाः पराच्याः परतीच्यॊदीच्यमालवाः अभीषाहाः शूरसेनाः शिबयॊ ऽथ वसातयः 77 शाल्वाश्रयास तरिगर्ताश च अम्बष्ठाः केकयैः सह दवादशैते जनपदाः शरार्ता वरणपीडिताः संग्रामे न जहुर भीष्मं युध्यमानं किरीटिना 78 ततस तम एकं बहवः परिवार्य समन्ततः परिकाल्य कुरून सर्वाञ शरवर्षैर अवाकिरन 79 निपातयत गृह्णीत विध्यताथ च कर्षत इत्य आसीत तुमुलः शब्दॊ राजन भीष्मरथं परति 80 अभिहत्य शरौघैस तं शतशॊ ऽथ सहस्रशः न तस्यासीद अनिर्भिन्नं गात्रेष्व अङ्गुलमात्रकम 81 एवंविभॊ तव पिता शरैर विशकली कृतः शिताग्रैः फल्गुनेनाजौ पराक्शिराः परापतद रथात किंचिच्छेषे दिनकरे पुत्राणां तव पश्यताम 82 हाहेति दिवि देवानां पार्थिवानां च सर्वशः पतमाने रथाद भीष्मे बभूव सुमहान सवनः 83 तं पतन्तम अभिप्रेक्ष्य महात्मानं पितामहम सह भीष्मेण सर्वेषां परापतन हृदयानि नः 84 स पपात महाबाहुर वसुधाम अनुनादयन इन्द्रध्वज इवॊत्सृष्टः केतुः सर्वधनुष्मताम धरणीं नास्पृशच चापि शरसंघैः समाचितः 85 शरतल्पे महेष्वासं शयानं पुरुषर्षभम रथात परपतितं चैनं दिव्यॊ भावः समाविशत 86 अभ्यवर्षत पर्जन्यः पराकम्पत च मेदिनी पतन स ददृशे चापि खर्वितं च दिवाकरम 87 संज्ञां चैवालभद वीरः कालं संचिन्त्य भारत अन्तरिक्षे च शुश्राव दिव्यां वाचं समन्ततः 88 कथं महात्मा गाङ्गेयः सर्वशस्त्रभृतां वरः कालं कर्ता नरव्याघ्रः संप्राप्ते दक्षिणायने 89 सथितॊ ऽसमीति च गाङ्गेयस तच छरुत्वा वाक्यम अब्रवीत धारयाम आस च पराणान पतितॊ ऽपि हि भूतले उत्तरायणम अन्विच्छन भीष्मः कुरुपितामहः 90 तस्य तन मतम आज्ञाय गङ्गा हिमवतः सुता महर्षीन हंसरूपेण परेषयाम आस तत्र वै 91 ततः संपातिनॊ हंसास तवरिता मानसौकसः आजग्मुः सहिता दरष्टुं भीष्मं कुरुपितामहम यत्र शेते नरश्रेष्ठः शरतल्पे पितामहः 92 ते तु भीष्मं समासाद्य मुनयॊ हंसरूपिणः अपश्यञ शरतल्पस्थं भीष्मं कुरुपितामहम 93 ते तं दृष्ट्वा महात्मानं कृत्वा चापि परदक्षिणम गाङ्गेयं भरतश्रेष्ठं दक्षिणेन च भास्करम 94 इतरेतरम आमन्त्र्य पराहुस तत्र मनीषिणः भीष्म एव महात्मा सन संस्थाता दक्षिणायने 95 इत्य उक्त्वा परस्थितान हंसान दक्षिणाम अभितॊ दिशम संप्रेक्ष्य वै महाबुद्धिश चिन्तयित्वा च भारत 96 तान अब्रवीच छांतनवॊ नाहं गन्ता कथं चन दक्षिणावृत्त आदित्य एतन मम मनैः सथितम 97 गमिष्यामि सवकं सथानम आसीद यन मे पुरातनम उदगावृत्त आदित्ये हंसाः सत्यं बरवीमि वः 98 धारयिष्याम्य अहं पराणान उत्तरायणकाङ्क्षया ऐश्वर्यभूतः पराणानाम उत्सर्गे नियतॊ हय अहम तस्मात पराणान धारयिष्ये मुमूर्षुर उदगायने 99 यश च दत्तॊ वरॊ मह्यं पित्रा तेन महात्मना छन्दतॊ मृत्युर इत्य एवं तस्य चास्तु वरस तथा 100 धारयिष्ये ततः पराणान उत्सर्गे नियते सति इत्य उक्त्वा तांस तदा हंसान अशेत शरतल्पगः 101 एवं कुरूणां पतिते शृङ्गे भीष्मे महौजसि पाण्डवाः सृञ्जयाश चैव सिंहनादं परचक्रिरे 102 तस्मिन हते महासत्त्वे भरतानाम अमध्यमे न किं चित परत्यपद्यन्त पुत्रास ते भरतर्षभ संमॊहश चैव तुमुलः कुरूणाम अभवत तदा 103 नृपा दुर्यॊधनमुखा निःश्वस्य रुरुदुस ततः विषादाच च चिरं कालम अतिष्ठन विगतेन्द्रियाः 104 दध्युश चैव महाराज न युद्धे दधिरे मनः ऊरुग्राहगृहीताश च नाभ्यधावन्त पाण्डवान 105 अवध्ये शंतनॊः पुत्रे हते भीष्मे महौजसि अभावः सुमहान राजन कुरून आगाद अतन्द्रितः 106 हतप्रवीराश च वयं निकृत्ताश च शितैः शरैः कर्तव्यं नाभिजानीमॊ निर्जिताः सव्यसाचिना 107 पाण्डवास तु जयं लब्ध्वा परत्र च परां गतिम सर्वे दध्मुर महाशङ्खाञ शूराः परिघबाहवः सॊमकाश च सपञ्चालाः पराहृष्यन्त जनेश्वर 108 ततस तूर्यसहस्रेषु नदत्सु सुमहाबलः आस्फॊटयाम आस भृशं भीमसेनॊ ननर्त च 109 सेनयॊर उभयॊश चापि गाङ्गेये विनिपातिते संन्यस्य वीराः शस्त्राणि पराध्यायन्त समन्ततः 110 पराक्रॊशन परापतंश चान्ये जग्मुर मॊहं तथापरे कषत्रं चान्ये ऽभयनिन्दन्त भीष्मं चैके ऽभयपूजयन 111 ऋषयः पितरश चैव परशशंसुर महाव्रतम भरतानां च ये पूर्वे ते चैनं परशशंसिरे 112 महॊपनिषदं चैव यॊगम आस्थाय वीर्यवान जपञ शांतनवॊ धीमान कालाकाङ्क्षी सथितॊ ऽभवत |
1
saṃjaya uvāca evaṃ te paṇḍavāḥ sarve puraskṛtya śikhaṇḍinam vivyadhuḥ samare bhīṣmaṃ parivārya samantataḥ 2 śataghnībhiḥ sughorābhiḥ paṭṭiśaiḥ saparaśvadhaiḥ mudgarair musalaiḥ prāsaiḥ kṣepaṇībhiś ca sarvaśaḥ 3 śaraiḥ kanakapuṅkhaiś ca śaktitomarakampanaiḥ nārācair vatsadantaiś ca bhuśuṇḍībhiś ca bhārata atāḍayan raṇe bhīṣme sahitāḥ sarvasṛñjayāḥ 4 sa viśīrṇātanutrāṇaḥ pīḍito bahubhis tadā vivyathe naiva gāṅgeyo bhidyamāneṣu marmasu 5 sa dīptaśaracāpārcir astraprasṛtamārutaḥ neminirhrādasaṃnādo mahāstrodayapāvakaḥ 6 citracāpamahājvālo vīrakṣayamahendhanaḥ yugāntāgnisamo bhīṣmaḥ pareṣāṃ samapadyata 7 nipatya rathasaṃghānām antareṇa viniḥsṛtaḥ dṛśyate sma narendrāṇāṃ punar madhyagataś caran 8 tataḥ pāñcālarājaṃ ca dhṛṣṭaketum atītya ca pāṇḍavānīkinīmadhyam āsasāda sa vegitaḥ 9 tataḥ sātyakibhīmau ca pāṇḍavaṃ ca dhanaṃjayam drupadaṃ ca virāṭaṃ ca dhṛṣṭadyumnaṃ ca pārṣatam 10 bhīmaghoṣair mahāvegair vairivāraṇabhedibhiḥ ṣaḍ etān ṣaḍbhir ānarchad bhāskarapratimaiḥ śaraiḥ 11 tasya te niśitān bāṇān saṃnivārya mahārathāḥ daśabhir daśabhir bhīṣmam ardayām āsur ojasā 12 śikhaṇḍī tu raṇe bāṇān yān mumoca mahāvrate te bhīṣmaṃ viviśus tūrṇaṃ svarṇapuṅkhāḥ śilāśitāḥ 13 tataḥ kirīṭī saṃrabdho bhīṣmam evābhyavartata śikhaṇḍinaṃ puraskṛtya dhanuś cāsya samācchinat 14 bhīṣmasya dhanuṣaś chedaṃ nāmṛṣyanta mahārathāḥ droṇaś ca kṛtavarmā ca saindhavaś ca jayadrathaḥ 15 bhūriśravāḥ śalaḥ śalyo bhagadattas tathaiva ca saptaite paramakruddhāḥ kirīṭinam abhidrutāḥ 16 uttamāstrāṇi divyāni darśayanto mahārathāḥ abhipetur bhṛśaṃ kruddhāś chādayanta sma pāṇḍavān 17 teṣām āpatatāṃ śabdaḥ śuśruve phalgunaṃ prati udvṛttānāṃ yathā śabdaḥ samudrāṇāṃ yugakṣaye 18 hatānayata gṛhṇīta yudhyatāpi ca kṛntata ity āsīt tumulaḥ śabdaḥ phalgunasya rathaṃ prati 19 taṃ śabdaṃ tumulaṃ śrutvā pāṇḍavānāṃ mahārathāḥ abhyadhāvan parīpsantaḥ phalgunaṃ bharatarṣabha 20 sātyakir bhīmasenaś ca dhṛṣṭadyumnaś ca pārṣataḥ virāṭadrupadau cobhau rākṣasaś ca ghaṭotkacaḥ 21 abhimanyuś ca saṃkruddhaḥ saptaite krodhamūrchitāḥ samabhyadhāvaṃs tvaritāś citrakārmukadhāriṇaḥ 22 teṣāṃ samabhavad yuddhaṃ tumulaṃ lomaharṣaṇam saṃgrāme bharataśreṣṭha devānāṃ dānavair iva 23 śikhaṇḍī tu rathaśreṣṭho rakṣyamāṇaḥ kirīṭinā avidhyad daśabhir bhīṣmaṃ chinnadhanvānam āhave sārathiṃ daśabhiś cāsya dhvajaṃ caikena cicchide 24 so 'nyat kārmukam ādāya gāṅgeyo vegavattaram tad apy asya śitair bhallais tribhiś ciccheda phalgunaḥ 25 evaṃ sa pāṇḍavaḥ kruddha āttam āttaṃ punaḥ punaḥ dhanur bhīṣmasya ciccheda savyasācī paraṃtapaḥ 26 sa cchinnadhanvā saṃkruddhaḥ sṛkkiṇī parisaṃlihan śaktiṃ jagrāha saṃkruddho girīṇām api dāraṇīm tāṃ ca cikṣepa saṃkruddhaḥ phalgunasya rathaṃ prati 27 tām āpatantīṃ saṃprekṣya jvalantīm aśanīm iva samādatta śitān bhallān pañca pāṇḍavanandanaḥ 28 tasya ciccheda tāṃ śaktiṃ pañcadhā pañcabhiḥ śaraiḥ saṃkruddho bharataśreṣṭha bhīṣmabāhubaleritām 29 sā papāta paricchinnā saṃkruddhena kirīṭinā meghavṛndaparibhraṣṭā vicchinneva śatahradā 30 chinnāṃ tāṃ śaktim ālokya bhīṣmaḥ krodhasamanvitaḥ acintayad raṇe vīro buddhyā parapuraṃjayaḥ 31 śakto 'haṃ dhanuṣaikena nihantuṃ sarvapāṇḍavān yady eṣāṃ na bhaved goptā viṣvakseno mahābalaḥ 32 kāraṇadvayam āsthāya nāhaṃ yotsyāmi pāṇḍavaiḥ avadhyatvāc ca pāṇḍūnāṃ strībhāvāc ca śikhaṇḍinaḥ 33 pitrā tuṣṭena me pūrvaṃ yadā kālīm udāvahat svacchandamaraṇaṃ dattam avadhyatvaṃ raṇe tathā tasmān mṛtyum ahaṃ manye prāptakālam ivātmanaḥ 34 evaṃ jñātvā vyavasitaṃ bhīṣmasyāmitatejasaḥ ṛṣayo vasavaś caiva viyatsthā bhīṣmam abruvan 35 yat te vyavasitaṃ vīra asmākaṃ sumahat priyam tat kuruṣva maheṣvāsa yuddhād buddhiṃ nivartaya 36 tasya vākyasya nidhane prādur āsīc chivo 'nilaḥ anulomaḥ sugandhī ca pṛṣataiś ca samanvitaḥ 37 devadundubhayaś caiva saṃpraṇedur mahāsvanāḥ papāta puṣpavṛṣṭiś ca bhīṣmasyopari pārthiva 38 na ca tac chuśruve kaś cit teṣāṃ saṃvadatāṃ nṛpa ṛte bhīṣmaṃ mahābāhuṃ māṃ cāpi munitejasā 39 saṃbhramaś ca mahān āsīt tridaśānāṃ viśāṃ pate patiṣyati rathād bhīṣme sarvalokapriye tadā 40 iti devagaṇānāṃ ca śrutvā vākyaṃ mahāmanāḥ tataḥ śāṃtanavo bhīṣmo bībhatsuṃ nābhyavartata bhidyamānaḥ śitair bāṇaiḥ sarvāvaraṇabhedibhiḥ 41 śikhaṇḍī tu mahārāja bharatānāṃ pitāmaham ājaghānorasi kruddho navabhir niśitaiḥ śaraiḥ 42 sa tenābhihataḥ saṃkhye bhīṣmaḥ kurupitāmahaḥ nākampata mahārāja kṣitikampe yathācalaḥ 43 tataḥ prahasya bībhatsur vyākṣipan gāṇḍivaṃ dhanuḥ gāṅgeyaṃ pañcaviṃśatyā kṣudrakāṇāṃ samarpayat 44 punaḥ śaraśatenaivaṃ tvaramāṇo dhanaṃjayaḥ sarvagātreṣu saṃkruddhaḥ sarvamarmasv atāḍayat 45 evam anyair api bhṛśaṃ vadhyamāno mahāraṇe na cakrus te rujaṃ tasya rukmapuṅkhāḥ śilāśitāḥ 46 tataḥ kirīṭī saṃrabdho bhīṣmam evābhyavartata śikhaṇḍinaṃ puraskṛtya dhanuś cāsya samācchinat 47 athainaṃ daśabhir viddhvā dhvajam ekena cicchide sārathiṃ viśikhaiś cāsya daśabhiḥ samakampayat 48 so 'nyat kārmukam ādatta gāṅgeyo balavattaram tad apy asya śitair bhallais tridhā tribhir upānudat nimeṣāntaramātreṇa āttam āttaṃ mahāraṇe 49 evam asya dhanūṃṣy ājau ciccheda subahūny api tataḥ śāṃtanavo bhīṣmo bībhatsuṃ nābhyavartata 50 athainaṃ pañcaviṃśatyā kṣudrakāṇāṃ samardayat so 'tividdho maheṣvāso duḥśāsanam abhāṣata 51 eṣa pārtho raṇe kruddhaḥ pāṇḍavānāṃ mahārathaḥ śarair anekasāhasrair mām evābhyasate raṇe 52 na caiṣa śakyaḥ samare jetuṃ vajrabhṛtā api na cāpi sahitā vīrā devadānavarākṣasāḥ māṃ caiva śaktā nirjetuṃ kim u martyāḥ sudurbalāḥ 53 evaṃ tayoḥ saṃvadatoḥ phalguno niśitaiḥ śaraiḥ śikhaṇḍinaṃ puraskṛtya bhīṣmaṃ vivyādha saṃyuge 54 tato duḥśāsanaṃ bhūyaḥ smayamāno 'bhyabhāṣata atividdhaḥ śitair bāṇair bhṛśaṃ gāṇḍīvadhanvanā 55 vajrāśanisamasparśāḥ śitāgrāḥ saṃpraveśitāḥ vimuktā avyavacchinnā neme bāṇāḥ śikhaṇḍinaḥ 56 nikṛntamānā marmāṇi dṛḍhāvaraṇabhedinaḥ musalānīva me ghnanti neme bāṇāḥ śikhaṇḍinaḥ 57 brahmadaṇḍasamasparśā vajravegā durāsadāḥ mama prāṇān ārujanti neme bāṇāḥ śikhaṇḍinaḥ 58 bhujagā iva saṃkruddhā lelihānā viṣolbaṇāḥ mamāviśanti marmāṇi neme bāṇāḥ śikhaṇḍinaḥ 59 nāśayantīva me prāṇān yamadūtā ivāhitāḥ gadāparighasaṃsparśā neme bāṇāḥ śikhaṇḍinaḥ 60 kṛntanti mama gātrāṇi māghamāse gavām iva arjunasya ime bāṇā neme bāṇāḥ śikhaṇḍinaḥ 61 sarve hy api na me duḥkhaṃ kuryur anye narādhipāḥ vīraṃ gaṇḍīvadhanvānam ṛte jiṣṇuṃ kapidhvajam 62 iti bruvañ śāṃtanavo didhakṣur iva pāṇḍavam saviṣphuliṅgāṃ dīptāgrāṃ śaktiṃ cikṣepa bhārata 63 tām asya viśikhaiś chittvā tridhā tribhir apātayat paśyatāṃ kuruvīrāṇāṃ sarveṣāṃ tatra bhārata 64 carmāthādatta gāṅgeyo jātarūpapariṣkṛtam khaḍgaṃ cānyataraṃ prepsur mṛtyor agre jayāya vā 65 tasya tac chatadhā carma vyadhamad daṃśitātmanaḥ rathād anavarūḍhasya tad adbhutam ivābhavat 66 vinadyoccaiḥ siṃha iva svāny anīkāny acodayat abhidravata gāṅgeyaṃ māṃ vo 'stu bhayam aṇv api 67 atha te tomaraiḥ prāsair bāṇaughaiś ca samantataḥ paṭṭiśaiś ca sanistriṃśair nānāpraharaṇais tathā 68 vatsadantaiś ca bhallaiś ca tam ekam abhidudruvuḥ siṃhanādas tato ghoraḥ pāṇḍavānām ajāyata 69 tathaiva tava putrāś ca rājan bhīṣmajayaiṣiṇaḥ tam ekam abhyavartanta siṃhanādāṃś ca nedire 70 tatrāsīt tumulaṃ yuddhaṃ tāvakānāṃ paraiḥ saha daśame 'hani rājendra bhīṣmārjunasamāgame 71 āsīd gāṅga ivāvarto muhūrtam udadher iva sainyānāṃ yudhyamānānāṃ nighnatām itaretaram 72 agamyarūpā pṛthivī śoṇitāktā tadābhavat samaṃ ca viṣamaṃ caiva na prājñāyata kiṃ cana 73 yodhānām ayutaṃ hatvā tasmin sa daśame 'hani atiṣṭhad āhave bhīṣmo bhidyamāneṣu marmasu 74 tataḥ senāmukhe tasmin sthitaḥ pārtho dhanaṃjayaḥ madhyena kurusainyānāṃ drāvayām āsa vāhinīm 75 vayaṃ śvetahayād bhītāḥ kuntīputrād dhanaṃjayāt pīḍyamānāḥ śitaiḥ śastraiḥ pradravāma mahāraṇāt 76 sauvīrāḥ kitavāḥ prācyāḥ pratīcyodīcyamālavāḥ abhīṣāhāḥ śūrasenāḥ śibayo 'tha vasātayaḥ 77 śālvāśrayās trigartāś ca ambaṣṭhāḥ kekayaiḥ saha dvādaśaite janapadāḥ śarārtā vraṇapīḍitāḥ saṃgrāme na jahur bhīṣmaṃ yudhyamānaṃ kirīṭinā 78 tatas tam ekaṃ bahavaḥ parivārya samantataḥ parikālya kurūn sarvāñ śaravarṣair avākiran 79 nipātayata gṛhṇīta vidhyatātha ca karṣata ity āsīt tumulaḥ śabdo rājan bhīṣmarathaṃ prati 80 abhihatya śaraughais taṃ śataśo 'tha sahasraśaḥ na tasyāsīd anirbhinnaṃ gātreṣv aṅgulamātrakam 81 evaṃvibho tava pitā śarair viśakalī kṛtaḥ śitāgraiḥ phalgunenājau prākśirāḥ prāpatad rathāt kiṃciccheṣe dinakare putrāṇāṃ tava paśyatām 82 hāheti divi devānāṃ pārthivānāṃ ca sarvaśaḥ patamāne rathād bhīṣme babhūva sumahān svanaḥ 83 taṃ patantam abhiprekṣya mahātmānaṃ pitāmaham saha bhīṣmeṇa sarveṣāṃ prāpatan hṛdayāni naḥ 84 sa papāta mahābāhur vasudhām anunādayan indradhvaja ivotsṛṣṭaḥ ketuḥ sarvadhanuṣmatām dharaṇīṃ nāspṛśac cāpi śarasaṃghaiḥ samācitaḥ 85 śaratalpe maheṣvāsaṃ śayānaṃ puruṣarṣabham rathāt prapatitaṃ cainaṃ divyo bhāvaḥ samāviśat 86 abhyavarṣata parjanyaḥ prākampata ca medinī patan sa dadṛśe cāpi kharvitaṃ ca divākaram 87 saṃjñāṃ caivālabhad vīraḥ kālaṃ saṃcintya bhārata antarikṣe ca śuśrāva divyāṃ vācaṃ samantataḥ 88 kathaṃ mahātmā gāṅgeyaḥ sarvaśastrabhṛtāṃ varaḥ kālaṃ kartā naravyāghraḥ saṃprāpte dakṣiṇāyane 89 sthito 'smīti ca gāṅgeyas tac chrutvā vākyam abravīt dhārayām āsa ca prāṇān patito 'pi hi bhūtale uttarāyaṇam anvicchan bhīṣmaḥ kurupitāmahaḥ 90 tasya tan matam ājñāya gaṅgā himavataḥ sutā maharṣīn haṃsarūpeṇa preṣayām āsa tatra vai 91 tataḥ saṃpātino haṃsās tvaritā mānasaukasaḥ ājagmuḥ sahitā draṣṭuṃ bhīṣmaṃ kurupitāmaham yatra śete naraśreṣṭhaḥ śaratalpe pitāmahaḥ 92 te tu bhīṣmaṃ samāsādya munayo haṃsarūpiṇaḥ apaśyañ śaratalpasthaṃ bhīṣmaṃ kurupitāmaham 93 te taṃ dṛṣṭvā mahātmānaṃ kṛtvā cāpi pradakṣiṇam gāṅgeyaṃ bharataśreṣṭhaṃ dakṣiṇena ca bhāskaram 94 itaretaram āmantrya prāhus tatra manīṣiṇaḥ bhīṣma eva mahātmā san saṃsthātā dakṣiṇāyane 95 ity uktvā prasthitān haṃsān dakṣiṇām abhito diśam saṃprekṣya vai mahābuddhiś cintayitvā ca bhārata 96 tān abravīc chāṃtanavo nāhaṃ gantā kathaṃ cana dakṣiṇāvṛtta āditya etan mama manaiḥ sthitam 97 gamiṣyāmi svakaṃ sthānam āsīd yan me purātanam udagāvṛtta āditye haṃsāḥ satyaṃ bravīmi vaḥ 98 dhārayiṣyāmy ahaṃ prāṇān uttarāyaṇakāṅkṣayā aiśvaryabhūtaḥ prāṇānām utsarge niyato hy aham tasmāt prāṇān dhārayiṣye mumūrṣur udagāyane 99 yaś ca datto varo mahyaṃ pitrā tena mahātmanā chandato mṛtyur ity evaṃ tasya cāstu varas tathā 100 dhārayiṣye tataḥ prāṇān utsarge niyate sati ity uktvā tāṃs tadā haṃsān aśeta śaratalpagaḥ 101 evaṃ kurūṇāṃ patite śṛṅge bhīṣme mahaujasi pāṇḍavāḥ sṛñjayāś caiva siṃhanādaṃ pracakrire 102 tasmin hate mahāsattve bharatānām amadhyame na kiṃ cit pratyapadyanta putrās te bharatarṣabha saṃmohaś caiva tumulaḥ kurūṇām abhavat tadā 103 nṛpā duryodhanamukhā niḥśvasya rurudus tataḥ viṣādāc ca ciraṃ kālam atiṣṭhan vigatendriyāḥ 104 dadhyuś caiva mahārāja na yuddhe dadhire manaḥ ūrugrāhagṛhītāś ca nābhyadhāvanta pāṇḍavān 105 avadhye śaṃtanoḥ putre hate bhīṣme mahaujasi abhāvaḥ sumahān rājan kurūn āgād atandritaḥ 106 hatapravīrāś ca vayaṃ nikṛttāś ca śitaiḥ śaraiḥ kartavyaṃ nābhijānīmo nirjitāḥ savyasācinā 107 pāṇḍavās tu jayaṃ labdhvā paratra ca parāṃ gatim sarve dadhmur mahāśaṅkhāñ śūrāḥ parighabāhavaḥ somakāś ca sapañcālāḥ prāhṛṣyanta janeśvara 108 tatas tūryasahasreṣu nadatsu sumahābalaḥ āsphoṭayām āsa bhṛśaṃ bhīmaseno nanarta ca 109 senayor ubhayoś cāpi gāṅgeye vinipātite saṃnyasya vīrāḥ śastrāṇi prādhyāyanta samantataḥ 110 prākrośan prāpataṃś cānye jagmur mohaṃ tathāpare kṣatraṃ cānye 'bhyanindanta bhīṣmaṃ caike 'bhyapūjayan 111 ṛṣayaḥ pitaraś caiva praśaśaṃsur mahāvratam bharatānāṃ ca ye pūrve te cainaṃ praśaśaṃsire 112 mahopaniṣadaṃ caiva yogam āsthāya vīryavān japañ śāṃtanavo dhīmān kālākāṅkṣī sthito 'bhavat |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 6
Chapter 115
|
1
धृतराष्ट्र उवाच कथम आसंस तदा यॊधा हीना भीष्मेण संजय बलिना देवकल्पेन गुर्वर्थे बरह्मचारिणा 2 तदैव निहतान मन्ये कुरून अन्यांश च पार्थिवान न पराहरद यदा भीष्मॊ घृणित्वाद दरुपदात्मजे 3 ततॊ दुःखतरं मन्ये किम अन्यत परभविष्यति यद अद्य पितरं शरुत्वा निहतं मम दुर्मतेः 4 अश्मसारमयं नूनं हृदयं मम संजय शरुत्वा विनिहतं भीष्मं शतधा यन न दीर्यते 5 पुनः पुनर न मृष्यामि हतं देवव्रतं रणे न हतॊ जामदग्न्येन दिव्यैर अस्त्रैः सम यः पुरा 6 यद अद्य निहतेनाजौ भीष्मेण जयम इच्छता चेष्टितं नरसिंहेन तन मे कथय संजय 7 संजय उवाच सायाह्ने नयपतद भूमौ धार्तराष्ट्रान विषादयन पाञ्चालानां ददद धर्षं कुरुवृद्धः पितामहः 8 स शेते शरतल्पस्थॊ मेदिनीम अस्पृशंस तदा भीष्मॊ रथात परपतितः परच्युतॊ धरणीतले 9 हाहेति तुमुलः शब्दॊ भूतानां समपद्यत सीमावृक्षे निपतिते कुरूणां समितिक्षये 10 उभयॊः सेनयॊ राजन कषत्रियान भयम आविशत भीष्मं शंतनवं दृष्ट्वा विशीर्णकवचध्वजम कुरवः पर्यवर्तन्त पाण्डवाश च विशां पते 11 खं तमॊवृतम आसीच च नासीद भानुमतः परभा ररास पृथिवी चैव भीष्मे शांतनवे हते 12 अयं बरह्मविदां शरेष्ठॊ अयं बरह्मविदां गतिः इत्य अभाषन्त भूतानि शयानं भरतर्षभम 13 अयं पितरम आज्ञाय कामार्तं शंतनुं पुरा ऊर्ध्वरेतसम आत्मानं चकार पुरुषर्षभः 14 इति सम शरतल्पस्थं भरतानाम अमध्यमम ऋषयः पर्यधावन्त सहिताः सिद्धचारणैः 15 हते शांतनवे भीष्मे भरतानां पितामहे न किं चित परत्यपद्यन्त पुत्रास तव च भारत 16 विवर्णवदनाश चासन गतश्रीकाश च भारत अतिष्ठन वरीडिताश चैव हरिया युक्ता हय अधॊमुखाः 17 पाण्डवाश च जयं लब्ध्वा संग्रामशिरसि सथिताः सर्वे दध्मुर महाशङ्खान हेमजालपरिष्कृतान 18 भृशं तूर्यनिनादेषु वाद्यमानेषु चानघ अपश्याम रणे राजन भीमसेनं महाबलम आक्रीडमानं कौन्तेयं हर्षेण महता युतम 19 निहत्य समरे शत्रून महाबलसमन्वितान संमॊहश चापि तुमुलः कुरूणाम अभवत तदा 20 कर्णदुर्यॊधनौ चापि निःश्वसेतां मुहुर मुहुः तथा निपतिते भीष्मे कौरवाणां धुरंधरे हाहाकारम अभूत सर्वं निर्मर्यादम अवर्तत 21 दृष्ट्वा च पतितं भीष्मं पुत्रॊ दुःशासनस तव उत्तमं जवम आस्थाय दरॊणानीकं समाद्रवत 22 भरात्रा परस्थापितॊ वीरः सवेनानीकेन दंशितः परययौ पुरुषव्याघ्रः सवसैन्यम अभिचॊदयन 23 तम आयान्तम अभिप्रेक्ष्य कुरवः पर्यवारयन दुःशासनं महाराज किम अयं वक्ष्यतीति वै 24 ततॊ दरॊणाय निहतं भीष्मम आचष्ट कौरवः दरॊणस तद अप्रियं शरुत्वा सहसा नयपतद रथात 25 स संज्ञाम उपलभ्याथ भारद्वाजः परतापवान निवारयाम आस तदा सवान्य अनीकानि मारिष 26 विनिवृत्तान कुरून दृष्ट्वा पाण्डवापि सवसैनिकान दूतैः शीघ्राश्वसंयुक्तैर अवहारम अकारयन 27 विनिवृत्तेषु सैन्येषु पारम्पर्येण सर्वशः विमुक्तकवचाः सर्वे भीष्मम ईयुर नराधिपाः 28 वयुपारम्य ततॊ युद्धाद यॊधाः शतसहस्रशः उपतस्थुर महात्मानं परजापतिम इवामराः 29 ते तु भीष्मं समासाद्य शयानं भरतर्षभम अभिवाद्य वयतिष्ठन्त पाण्डवाः कुरुभिः सह 30 अथ पाण्डून कुरूंश चैव परणिपत्याग्रतः सथितान अभ्यभाषत धर्मात्मा भीष्मः शांतनवस तदा 31 सवागतं वॊ महाभागाः सवागतं वॊ महारथाः तुष्यामि दर्शनाच चाहं युष्माकम अमरॊपमाः 32 अभिनन्द्य स तान एवं शिरसा लम्बताब्रवीत शिरॊ मे लम्बते ऽतयर्थम उपधानं परदीयताम 33 ततॊ नृपाः समाजह्रुस तनूनि च मृदूनि च उपधानानि मुख्यानि नैच्छत तानि पितामहः 34 अब्रवीच च नरव्याघ्रः परहसन्न इव तान नृपान नैतानि वीरशय्यासु युक्तरूपाणि पार्थिवाः 35 ततॊ वीक्ष्य नरश्रेष्ठम अभ्यभाषत पाण्डवम धनंजयं दीर्घबाहुं सर्वलॊकमहारथम 36 धनंजय महाबाहॊ शिरसॊ मे ऽसय लम्बतः दीयताम उपधानं वै यद युक्तम इह मन्यसे 37 स संन्यस्य महच चापम अभिवाद्य पितामहम नेत्राभ्याम अश्रुपूर्णाभ्याम इदं वचनम अब्रवीत 38 आज्ञापय कुरुश्रेष्ठ सर्वशस्त्रभृतां वर परेष्यॊ ऽहं तव दुर्धर्ष करियतां किं पितामह 39 तम अब्रवीच छांतनवः शिरॊ मे तात लम्बते उपधानं कुरुश्रेष्ठ फल्गुनॊपनयस्व मे शयनस्यानुरूपं हि शीघ्रं वीर परयच्छ मे 40 तवं हि पार्थ महाबाहॊ शरेष्ठः सर्वधनुष्मताम कषत्रधर्मस्य वेत्ता च बुद्धिसत्त्वगुणान्वितः 41 फल्गुनस तु तथेत्य उक्त्वा वयवसायपुरॊजवः परगृह्यामन्त्र्य गाण्डीवं शरांश च नतपर्वणः 42 अनुमान्य महात्मानं भरतानाम अमध्यमम तरिभिस तीक्ष्णैर महावेगैर उदगृह्णाच छिरः शरैः 43 अभिप्राये तु विदिते धर्मात्मा सव्यसाचिना अतुष्यद भरतश्रेष्ठॊ भीष्मॊ धर्मार्थतत्त्ववित 44 उपधानेन दत्तेन परत्यनन्दद धनंजयम कुन्तीपुत्रं युधां शरेष्ठं सुहृदां परीतिवर्धनम 45 अनुरूपं शयानस्य पाण्डवॊपहितं तवया यद्य अन्यथा परवर्तेथाः शपेयं तवाम अहं रुषा 46 एवम एतन महाबाहॊ धर्मेषु परिनिष्ठितम सवप्तव्यं कषत्रियेणाजौ शरतल्पगतेन वै 47 एवम उक्त्वा तु बीभत्सुं सर्वांस तान अब्रवीद वचः राज्ञश च राजपुत्रांश च पाण्डवेनाभि संस्थितान 48 शयेयम अस्यां शय्यायां यावद आवर्तनं रवेः ये तदा पारयिष्यन्ति ते मां दरक्ष्यन्ति वै नृपाः 49 दिशं वैश्रवणाक्रान्तां यदा गन्ता दिवाकरः अर्चिष्मान परतपँल लॊकान रथेनॊत्तमतेजसा विमॊष्क्ये ऽहं तदा पराणान सुहृदः सुप्रियान अपि 50 परिखा खन्यताम अत्र ममावसदने नृपाः उपासिष्ये विवस्वन्तम एवं शरशताचितः उपारमध्वं संग्रामाद वैराण्य उत्सृज्य पार्थिवाः 51 उपातिष्ठन्न अथॊ वैद्याः शल्यॊद्धरणकॊविदाः सर्वॊपकरणैर युक्ताः कुशलास ते सुशिक्षिताः 52 तान दृष्ट्वा जाह्नवीपुत्रः परॊवाच वचनं तदा दत्तदेया विसृज्यन्तां पूजयित्वा चिकित्सकाः 53 एवंगते न हीदानीं वैद्यैः कार्यम इहास्ति मे कषत्रधर्मप्रशस्तां हि पराप्तॊ ऽसमि परमां गतिम 54 नैष धर्मॊ महीपालाः शरतल्पगतस्य मे एतैर एव शरैश चाहं दग्धव्यॊ ऽनते नराधिपाः 55 तच छरुत्वा वचनं तस्य पुत्रॊ दुर्यॊधनस तव वैद्यान विसर्जयाम आस पूजयित्वा यथार्हतः 56 ततस ते विस्मयं जग्मुर नानाजनपदेश्वराः सथितिं धर्मे परां दृष्ट्वा भीष्मस्यामिततेजसः 57 उपधानं ततॊ दत्त्वा पितुस तव जनेश्वर सहिताः पाण्डवाः सर्वे कुरवश च महारथाः 58 उपगम्य महात्मानं शयानं शयने शुभे ते ऽभिवाद्य ततॊ भीष्मं कृत्वा चाभिप्रदक्षिणम 59 विधाय रक्षां भीष्मस्य सर्व एव समन्ततः वीराः सवशिबिराण्य एव धयायन्तः परमातुराः निवेशायाभ्युपागच्छन सायाह्ने रुधिरॊक्षिताः 60 निविष्टान पाण्डवांश चापि परीयमाणान महारथान भीष्मस्य पतनाद धृष्टान उपगम्य महारथान उवाच यादवः काले धर्मपुत्रं युधिष्ठिरम 61 दिष्ट्या जयसि कौरव्य दिष्ट्या भीष्मॊ निपातितः अवध्यॊ मानुषैर एष सत्यसंधॊ महारथः 62 अथ वा दैवतैः पार्थ सर्वशस्त्रास्त्रपारगः तवां तु चक्षुर्हणं पराप्य दग्धॊ घॊरेण चक्षुषा 63 एवम उक्तॊ धर्मराजः परत्युवाच जनार्दनम तव परसादाद विजयः करॊधात तव पराजयः तवं हि नः शरणं कृष्ण भक्तानाम अभयंकरः 64 अनाश्चर्यॊ जयस तेषां येषां तवम असि केशव रष्किता समरे नित्यं नित्यं चापि हिते रतः सर्वथा तवां समासाद्य नाश्चर्यम इति मे मतिः 65 एवम उक्तः परत्युवाच समयमानॊ जनार्दनः तवय्य एवैतद युक्तरूपं वचनं पार्थिवॊत्तम |
1
dhṛtarāṣṭra uvāca katham āsaṃs tadā yodhā hīnā bhīṣmeṇa saṃjaya balinā devakalpena gurvarthe brahmacāriṇā 2 tadaiva nihatān manye kurūn anyāṃś ca pārthivān na prāharad yadā bhīṣmo ghṛṇitvād drupadātmaje 3 tato duḥkhataraṃ manye kim anyat prabhaviṣyati yad adya pitaraṃ śrutvā nihataṃ mama durmateḥ 4 aśmasāramayaṃ nūnaṃ hṛdayaṃ mama saṃjaya śrutvā vinihataṃ bhīṣmaṃ śatadhā yan na dīryate 5 punaḥ punar na mṛṣyāmi hataṃ devavrataṃ raṇe na hato jāmadagnyena divyair astraiḥ sma yaḥ purā 6 yad adya nihatenājau bhīṣmeṇa jayam icchatā ceṣṭitaṃ narasiṃhena tan me kathaya saṃjaya 7 saṃjaya uvāca sāyāhne nyapatad bhūmau dhārtarāṣṭrān viṣādayan pāñcālānāṃ dadad dharṣaṃ kuruvṛddhaḥ pitāmahaḥ 8 sa śete śaratalpastho medinīm aspṛśaṃs tadā bhīṣmo rathāt prapatitaḥ pracyuto dharaṇītale 9 hāheti tumulaḥ śabdo bhūtānāṃ samapadyata sīmāvṛkṣe nipatite kurūṇāṃ samitikṣaye 10 ubhayoḥ senayo rājan kṣatriyān bhayam āviśat bhīṣmaṃ śaṃtanavaṃ dṛṣṭvā viśīrṇakavacadhvajam kuravaḥ paryavartanta pāṇḍavāś ca viśāṃ pate 11 khaṃ tamovṛtam āsīc ca nāsīd bhānumataḥ prabhā rarāsa pṛthivī caiva bhīṣme śāṃtanave hate 12 ayaṃ brahmavidāṃ śreṣṭho ayaṃ brahmavidāṃ gatiḥ ity abhāṣanta bhūtāni śayānaṃ bharatarṣabham 13 ayaṃ pitaram ājñāya kāmārtaṃ śaṃtanuṃ purā ūrdhvaretasam ātmānaṃ cakāra puruṣarṣabhaḥ 14 iti sma śaratalpasthaṃ bharatānām amadhyamam ṛṣayaḥ paryadhāvanta sahitāḥ siddhacāraṇaiḥ 15 hate śāṃtanave bhīṣme bharatānāṃ pitāmahe na kiṃ cit pratyapadyanta putrās tava ca bhārata 16 vivarṇavadanāś cāsan gataśrīkāś ca bhārata atiṣṭhan vrīḍitāś caiva hriyā yuktā hy adhomukhāḥ 17 pāṇḍavāś ca jayaṃ labdhvā saṃgrāmaśirasi sthitāḥ sarve dadhmur mahāśaṅkhān hemajālapariṣkṛtān 18 bhṛśaṃ tūryaninādeṣu vādyamāneṣu cānagha apaśyāma raṇe rājan bhīmasenaṃ mahābalam ākrīḍamānaṃ kaunteyaṃ harṣeṇa mahatā yutam 19 nihatya samare śatrūn mahābalasamanvitān saṃmohaś cāpi tumulaḥ kurūṇām abhavat tadā 20 karṇaduryodhanau cāpi niḥśvasetāṃ muhur muhuḥ tathā nipatite bhīṣme kauravāṇāṃ dhuraṃdhare hāhākāram abhūt sarvaṃ nirmaryādam avartata 21 dṛṣṭvā ca patitaṃ bhīṣmaṃ putro duḥśāsanas tava uttamaṃ javam āsthāya droṇānīkaṃ samādravat 22 bhrātrā prasthāpito vīraḥ svenānīkena daṃśitaḥ prayayau puruṣavyāghraḥ svasainyam abhicodayan 23 tam āyāntam abhiprekṣya kuravaḥ paryavārayan duḥśāsanaṃ mahārāja kim ayaṃ vakṣyatīti vai 24 tato droṇāya nihataṃ bhīṣmam ācaṣṭa kauravaḥ droṇas tad apriyaṃ śrutvā sahasā nyapatad rathāt 25 sa saṃjñām upalabhyātha bhāradvājaḥ pratāpavān nivārayām āsa tadā svāny anīkāni māriṣa 26 vinivṛttān kurūn dṛṣṭvā pāṇḍavāpi svasainikān dūtaiḥ śīghrāśvasaṃyuktair avahāram akārayan 27 vinivṛtteṣu sainyeṣu pāramparyeṇa sarvaśaḥ vimuktakavacāḥ sarve bhīṣmam īyur narādhipāḥ 28 vyupāramya tato yuddhād yodhāḥ śatasahasraśaḥ upatasthur mahātmānaṃ prajāpatim ivāmarāḥ 29 te tu bhīṣmaṃ samāsādya śayānaṃ bharatarṣabham abhivādya vyatiṣṭhanta pāṇḍavāḥ kurubhiḥ saha 30 atha pāṇḍūn kurūṃś caiva praṇipatyāgrataḥ sthitān abhyabhāṣata dharmātmā bhīṣmaḥ śāṃtanavas tadā 31 svāgataṃ vo mahābhāgāḥ svāgataṃ vo mahārathāḥ tuṣyāmi darśanāc cāhaṃ yuṣmākam amaropamāḥ 32 abhinandya sa tān evaṃ śirasā lambatābravīt śiro me lambate 'tyartham upadhānaṃ pradīyatām 33 tato nṛpāḥ samājahrus tanūni ca mṛdūni ca upadhānāni mukhyāni naicchat tāni pitāmahaḥ 34 abravīc ca naravyāghraḥ prahasann iva tān nṛpān naitāni vīraśayyāsu yuktarūpāṇi pārthivāḥ 35 tato vīkṣya naraśreṣṭham abhyabhāṣata pāṇḍavam dhanaṃjayaṃ dīrghabāhuṃ sarvalokamahāratham 36 dhanaṃjaya mahābāho śiraso me 'sya lambataḥ dīyatām upadhānaṃ vai yad yuktam iha manyase 37 sa saṃnyasya mahac cāpam abhivādya pitāmaham netrābhyām aśrupūrṇābhyām idaṃ vacanam abravīt 38 ājñāpaya kuruśreṣṭha sarvaśastrabhṛtāṃ vara preṣyo 'haṃ tava durdharṣa kriyatāṃ kiṃ pitāmaha 39 tam abravīc chāṃtanavaḥ śiro me tāta lambate upadhānaṃ kuruśreṣṭha phalgunopanayasva me śayanasyānurūpaṃ hi śīghraṃ vīra prayaccha me 40 tvaṃ hi pārtha mahābāho śreṣṭhaḥ sarvadhanuṣmatām kṣatradharmasya vettā ca buddhisattvaguṇānvitaḥ 41 phalgunas tu tathety uktvā vyavasāyapurojavaḥ pragṛhyāmantrya gāṇḍīvaṃ śarāṃś ca nataparvaṇaḥ 42 anumānya mahātmānaṃ bharatānām amadhyamam tribhis tīkṣṇair mahāvegair udagṛhṇāc chiraḥ śaraiḥ 43 abhiprāye tu vidite dharmātmā savyasācinā atuṣyad bharataśreṣṭho bhīṣmo dharmārthatattvavit 44 upadhānena dattena pratyanandad dhanaṃjayam kuntīputraṃ yudhāṃ śreṣṭhaṃ suhṛdāṃ prītivardhanam 45 anurūpaṃ śayānasya pāṇḍavopahitaṃ tvayā yady anyathā pravartethāḥ śapeyaṃ tvām ahaṃ ruṣā 46 evam etan mahābāho dharmeṣu pariniṣṭhitam svaptavyaṃ kṣatriyeṇājau śaratalpagatena vai 47 evam uktvā tu bībhatsuṃ sarvāṃs tān abravīd vacaḥ rājñaś ca rājaputrāṃś ca pāṇḍavenābhi saṃsthitān 48 śayeyam asyāṃ śayyāyāṃ yāvad āvartanaṃ raveḥ ye tadā pārayiṣyanti te māṃ drakṣyanti vai nṛpāḥ 49 diśaṃ vaiśravaṇākrāntāṃ yadā gantā divākaraḥ arciṣmān pratapaṁl lokān rathenottamatejasā vimoṣkye 'haṃ tadā prāṇān suhṛdaḥ supriyān api 50 parikhā khanyatām atra mamāvasadane nṛpāḥ upāsiṣye vivasvantam evaṃ śaraśatācitaḥ upāramadhvaṃ saṃgrāmād vairāṇy utsṛjya pārthivāḥ 51 upātiṣṭhann atho vaidyāḥ śalyoddharaṇakovidāḥ sarvopakaraṇair yuktāḥ kuśalās te suśikṣitāḥ 52 tān dṛṣṭvā jāhnavīputraḥ provāca vacanaṃ tadā dattadeyā visṛjyantāṃ pūjayitvā cikitsakāḥ 53 evaṃgate na hīdānīṃ vaidyaiḥ kāryam ihāsti me kṣatradharmapraśastāṃ hi prāpto 'smi paramāṃ gatim 54 naiṣa dharmo mahīpālāḥ śaratalpagatasya me etair eva śaraiś cāhaṃ dagdhavyo 'nte narādhipāḥ 55 tac chrutvā vacanaṃ tasya putro duryodhanas tava vaidyān visarjayām āsa pūjayitvā yathārhataḥ 56 tatas te vismayaṃ jagmur nānājanapadeśvarāḥ sthitiṃ dharme parāṃ dṛṣṭvā bhīṣmasyāmitatejasaḥ 57 upadhānaṃ tato dattvā pitus tava janeśvara sahitāḥ pāṇḍavāḥ sarve kuravaś ca mahārathāḥ 58 upagamya mahātmānaṃ śayānaṃ śayane śubhe te 'bhivādya tato bhīṣmaṃ kṛtvā cābhipradakṣiṇam 59 vidhāya rakṣāṃ bhīṣmasya sarva eva samantataḥ vīrāḥ svaśibirāṇy eva dhyāyantaḥ paramāturāḥ niveśāyābhyupāgacchan sāyāhne rudhirokṣitāḥ 60 niviṣṭān pāṇḍavāṃś cāpi prīyamāṇān mahārathān bhīṣmasya patanād dhṛṣṭān upagamya mahārathān uvāca yādavaḥ kāle dharmaputraṃ yudhiṣṭhiram 61 diṣṭyā jayasi kauravya diṣṭyā bhīṣmo nipātitaḥ avadhyo mānuṣair eṣa satyasaṃdho mahārathaḥ 62 atha vā daivataiḥ pārtha sarvaśastrāstrapāragaḥ tvāṃ tu cakṣurhaṇaṃ prāpya dagdho ghoreṇa cakṣuṣā 63 evam ukto dharmarājaḥ pratyuvāca janārdanam tava prasādād vijayaḥ krodhāt tava parājayaḥ tvaṃ hi naḥ śaraṇaṃ kṛṣṇa bhaktānām abhayaṃkaraḥ 64 anāścaryo jayas teṣāṃ yeṣāṃ tvam asi keśava raṣkitā samare nityaṃ nityaṃ cāpi hite rataḥ sarvathā tvāṃ samāsādya nāścaryam iti me matiḥ 65 evam uktaḥ pratyuvāca smayamāno janārdanaḥ tvayy evaitad yuktarūpaṃ vacanaṃ pārthivottama |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 6
Chapter 116
|
1
संजय उवाच वयुष्टायां तु महाराज रजन्यां सर्वपार्थिवाः पाण्डवा धार्तराष्ट्राश च अभिजग्मुः पितामहम 2 तं वीरशयने वीरं शयानं कुरुसत्तमम अभिवाद्यॊपतस्थुर वै कषत्रियाः कषत्रियर्षभम 3 कन्याश चन्दनचूर्णैश च लाजैर माल्यैश च सर्वशः सत्रियॊ बालास तथा वृद्धाः परेक्षकाश च पृथग्जनाः समभ्ययुः शांतनवं भूतानीव तमॊनुदम 4 तूर्याणि गणिका वारास तथैव नटनर्तकाः उपानृत्यञ जगुश चैव वृद्धं कुरुपितामहम 5 उपारम्य च युद्धेभ्यः संनाहान विप्रमुच्य च आयुधानि च निक्षिप्य सहिताः कुरुपाण्डवाः 6 अन्वासत दुराधर्षं देवव्रतम अरिंदमम अन्यॊन्यं परीतिमन्तस ते यथापूर्वं यथावयः 7 सा पार्थिवशताकीर्णा समितिर भीष्मशॊभिता शुशुभे भारती दीप्ता दिवीवादित्यमण्डलम 8 विबभौ च नृपाणां सा पितामहम उपासताम देवानाम इव देवेशं पितामहम उपासताम 9 भीष्मस तु वेदनां धैर्यान निगृह्य भरतर्षभ अभितप्तः शरैश चैव नातिहृष्टमनाब्रवीत 10 शराभितप्तकायॊ ऽहं शरसंतापमूर्छितः पानीयम अभिकाङ्क्षे ऽहं राज्ञस तान परत्यभाषत 11 ततस ते कषत्रिया राजन समाजह्रुः समन्ततः भक्ष्यान उच्चावचांस तत्र वारिकुम्भांश च शीतलान 12 उपनीतं च तद दृष्ट्वा भीष्मः शांतनवॊ ऽबरवीत नाद्य तात मया शक्यं भॊगान कांश चन मानुषान 13 उपभॊक्तुं मनुष्येभ्यः शरशय्यागते हय अहम परतीक्षमाणस तिष्ठामि निवृत्तिं शशिसूर्ययॊः 14 एवम उक्त्वा शांतनवॊ दीनवाक सर्वपार्थिवान धनंजयं महाबाहुम अभ्यभाषत भारत 15 अथॊपेत्य महाबाहुर अभिवाद्य पितामहम अतिष्ठत पराञ्जलिः परह्वः किं करॊमीति चाब्रवीत 16 तं दृष्ट्वा पाण्डवं राजन्न अभिवाद्याग्रतः सथितम अभ्यभाषत धर्मात्मा भीष्मः परीतॊ धनंजयम 17 दह्यते ऽदः शरीरं मे संस्यूतॊ ऽसमि महेषुभिः मर्माणि परिदूयन्ते वदनं मम शुष्यति 18 हलादनार्थं शरीरस्य परयच्छापॊ ममार्जुन तवं हि शक्तॊ महेष्वास दातुम अम्भॊ यथाविधि 19 अर्जुनस तु तथेत्य उक्त्वा रथम आरुह्य वीर्यवान अधिज्यं बलवत कृत्वा गाण्डीवं वयाक्षिपद धनुः 20 तस्य जयातलनिर्घॊषं विस्फूर्जितम इवाशनेः वित्रेसुः सर्वभूतानि शरुत्वा सर्वे च पार्थिवाः 21 ततः परदक्षिणं कृत्वा रथेन रथिनां वरः शयानं भरतश्रेष्ठं सर्वशस्त्रभृतां वरम 22 संधाय च शरं दीप्तम अभिमन्त्र्य महायशाः पर्जन्यास्त्रेण संयॊज्य सर्वलॊकस्य पश्यतः अविध्यत पृथिवीं पार्थः पार्श्वे भीष्मस्य दक्षिणे 23 उत्पपात ततॊ धारा विमला वारिणः शिवा शीतस्यामृतकल्पस्य दिव्यगन्धरसस्य च 24 अतर्पयत ततः पार्थः शीतया वारिधारया भीष्मं कुरूणाम ऋषभं दिव्यकर्मपराक्रमः 25 कर्मणा तेन पार्थस्य शक्रष्येव विकुर्वतः विस्मयं परमं जग्मुस ततस ते वसुधाधिपाः 26 तत कर्म परेक्ष्य बीभत्सॊर अतिमानुषम अद्भुतम संप्रावेपन्त कुरवॊ गावः शीतार्दिता इव 27 विस्मयाच चॊत्तरीयाणि वयाविध्यन सर्वतॊ नृपाः शङ्खदुन्दुभिनिर्घॊषैस तुमुलं सर्वतॊ ऽभवत 28 तृप्तं शांतनवश चापि राजन बीभत्सुम अब्रवीत सर्वपार्थिववीराणां संनिधौ पूजयन्न इव 29 नैतच चित्रं महाबाहॊ तवयि कौरवनन्दन कथितॊ नारदेनासि पूर्वर्षिर अमितद्युतिः 30 वासुदेवसहायस तवं महत कर्म करिष्यसि यन नॊत्सहति देवेन्द्रः सह देवैर अपि धरुवम 31 विदुस तवां निधनं पार्थ सर्वक्षत्रस्य तद्विदः धनुर्धराणाम एकस तवं पृथिव्यां परवरॊ नृषु 32 मनुष्या जगति शरेष्ठाः पक्षिणां गरुडॊ वरः सरसां सागरः शरेष्ठॊ गौर वरिष्ठा चतुष्पदाम 33 आदित्यस तेजसां शरेष्ठॊ गिरीणां हिमवान वरः जातीनां बराह्मणः शरेष्ठः शरेष्ठस तवम असि धन्विनाम 34 न वै शरुतं धार्तराष्ट्रेण वाक्यं; संबॊध्यमानं विदुरेण चैव दरॊणेन रामेण जनार्दनेन; मुहुर मुहुः संजयेनापि चॊक्तम 35 परीतबुद्धिर हि विसंज्ञकल्पॊ; दुर्यॊधनॊ नाभ्यनन्दद वचॊ मे स शेष्यते वै निहतश चिराय; शास्तातिगॊ भीमबलाभिभूतः 36 ततः शरुत्वा तद वचः कौरवेन्द्रॊ; दुर्यॊधनॊ दीनमना बभूव तम अब्रवीच छांतनवॊ ऽभिवीक्ष्य; निबॊध राजन भव वीतमन्युः 37 दृष्टं दुर्यॊधनेदं ते यथा पार्थेन धीमता जलस्य धारा जनिता शीतस्यामृतगन्धिनः एतस्य कर्ता लॊके ऽसमिन नान्यः कश चन विद्यते 38 आग्नेयं वारुणं सौम्यं वायव्यम अथ वैष्णवम ऐन्द्रं पाशुपतं बराह्मं पारमेष्ठ्यं परजापतेः धातुस तवष्टुश च सवितुर दिव्यान्य अस्त्राणि सर्वशः 39 सर्वस्मिन मानुषे लॊके वेत्त्य एकॊ हि धनंजयः कृष्णॊ वा देवकीपुत्रॊ नान्यॊ वै वेद कश चन न शक्याः पाण्डवास तात युद्धे जेतुं कथं चन 40 अमानुषाणि कर्माणि यस्यैतानि महात्मनः तेन सत्त्ववता संख्ये शूरेणाहवशॊभिना कृतिना समरे राजन संधिस ते तात युज्यताम 41 यावत कृष्णॊ महाबाहुः सवाधीनः कुरुसंसदि तावत पार्थेन शूरेण संधिस ते तात युज्यताम 42 यावच चमूं न ते शेषां शरैः संनतपर्वभिः नाशयत्य अर्जुनस तावत संधिस ते तात युज्यताम 43 यावत तिष्ठन्ति समरे हतशेषाः सहॊदराः नृपाश च बहवॊ राजंस तावत संधिः परयुज्यताम 44 न निर्दहति ते यावत करॊधदीप्तेक्षणश चमूम युधिष्ठिरॊ हि तावद वै संधिस ते तात युज्यताम 45 नकुलः सहदेवश च भीमसेनश च पाण्डवः यावच चमूं महाराज नाशयन्ति न सर्वशः तावत ते पाण्डवैः सार्धं सौभ्रात्रं तात रॊचताम 46 युद्धं मदन्तम एवास्तु तात संशाम्य पाण्डवैः एतत ते रॊचतां वाक्यं यद उक्तॊ ऽसि मयानघ एतत कषेमम अहं मन्ये तव चैव कुलस्य च 47 तयक्त्वा मन्युम उपशाम्यस्व पार्थैः; पर्याप्तम एतद यत कृतं फल्गुनेन भीष्मस्यान्ताद अस्तु वः सौहृदं वा; संप्रश्लेषः साधु राजन परसीद 48 राज्यस्यार्धं दीयतां पाण्डवानाम; इन्द्रप्रस्थं धर्मराजॊ ऽनुशास्तु मा मित्रध्रुक पार्थिवानां जघन्यः; पापां कीर्तिं पराप्स्यसे कौरवेन्द्र 49 ममावसानाच छान्तिर अस्तु परजानां; संगच्छन्तां पार्थिवाः परीतिमन्तः पिता पुत्रं मातुलं भागिनेयॊ; भराता चैव भरातरं परैतु राजन 50 न चेद एवं पराप्तकालं वचॊ मे; मॊहाविष्टः परतिपत्स्यस्य अबुद्ध्या भीष्मस्यान्ताद एतदन्ताः सथ सर्वे; सत्याम एतां भारतीम ईरयामि 51 एतद वाक्यं सौहृदाद आपगेयॊ; मध्ये राज्ञां भारतं शरावयित्वा तूष्णीम आसीच छल्यसंतप्तमर्मा; यत्वात्मानं वेदनां संनिगृह्य |
1
saṃjaya uvāca vyuṣṭāyāṃ tu mahārāja rajanyāṃ sarvapārthivāḥ pāṇḍavā dhārtarāṣṭrāś ca abhijagmuḥ pitāmaham 2 taṃ vīraśayane vīraṃ śayānaṃ kurusattamam abhivādyopatasthur vai kṣatriyāḥ kṣatriyarṣabham 3 kanyāś candanacūrṇaiś ca lājair mālyaiś ca sarvaśaḥ striyo bālās tathā vṛddhāḥ prekṣakāś ca pṛthagjanāḥ samabhyayuḥ śāṃtanavaṃ bhūtānīva tamonudam 4 tūryāṇi gaṇikā vārās tathaiva naṭanartakāḥ upānṛtyañ jaguś caiva vṛddhaṃ kurupitāmaham 5 upāramya ca yuddhebhyaḥ saṃnāhān vipramucya ca āyudhāni ca nikṣipya sahitāḥ kurupāṇḍavāḥ 6 anvāsata durādharṣaṃ devavratam ariṃdamam anyonyaṃ prītimantas te yathāpūrvaṃ yathāvayaḥ 7 sā pārthivaśatākīrṇā samitir bhīṣmaśobhitā śuśubhe bhāratī dīptā divīvādityamaṇḍalam 8 vibabhau ca nṛpāṇāṃ sā pitāmaham upāsatām devānām iva deveśaṃ pitāmaham upāsatām 9 bhīṣmas tu vedanāṃ dhairyān nigṛhya bharatarṣabha abhitaptaḥ śaraiś caiva nātihṛṣṭamanābravīt 10 śarābhitaptakāyo 'haṃ śarasaṃtāpamūrchitaḥ pānīyam abhikāṅkṣe 'haṃ rājñas tān pratyabhāṣata 11 tatas te kṣatriyā rājan samājahruḥ samantataḥ bhakṣyān uccāvacāṃs tatra vārikumbhāṃś ca śītalān 12 upanītaṃ ca tad dṛṣṭvā bhīṣmaḥ śāṃtanavo 'bravīt nādya tāta mayā śakyaṃ bhogān kāṃś cana mānuṣān 13 upabhoktuṃ manuṣyebhyaḥ śaraśayyāgate hy aham pratīkṣamāṇas tiṣṭhāmi nivṛttiṃ śaśisūryayoḥ 14 evam uktvā śāṃtanavo dīnavāk sarvapārthivān dhanaṃjayaṃ mahābāhum abhyabhāṣata bhārata 15 athopetya mahābāhur abhivādya pitāmaham atiṣṭhat prāñjaliḥ prahvaḥ kiṃ karomīti cābravīt 16 taṃ dṛṣṭvā pāṇḍavaṃ rājann abhivādyāgrataḥ sthitam abhyabhāṣata dharmātmā bhīṣmaḥ prīto dhanaṃjayam 17 dahyate 'daḥ śarīraṃ me saṃsyūto 'smi maheṣubhiḥ marmāṇi paridūyante vadanaṃ mama śuṣyati 18 hlādanārthaṃ śarīrasya prayacchāpo mamārjuna tvaṃ hi śakto maheṣvāsa dātum ambho yathāvidhi 19 arjunas tu tathety uktvā ratham āruhya vīryavān adhijyaṃ balavat kṛtvā gāṇḍīvaṃ vyākṣipad dhanuḥ 20 tasya jyātalanirghoṣaṃ visphūrjitam ivāśaneḥ vitresuḥ sarvabhūtāni śrutvā sarve ca pārthivāḥ 21 tataḥ pradakṣiṇaṃ kṛtvā rathena rathināṃ varaḥ śayānaṃ bharataśreṣṭhaṃ sarvaśastrabhṛtāṃ varam 22 saṃdhāya ca śaraṃ dīptam abhimantrya mahāyaśāḥ parjanyāstreṇa saṃyojya sarvalokasya paśyataḥ avidhyat pṛthivīṃ pārthaḥ pārśve bhīṣmasya dakṣiṇe 23 utpapāta tato dhārā vimalā vāriṇaḥ śivā śītasyāmṛtakalpasya divyagandharasasya ca 24 atarpayat tataḥ pārthaḥ śītayā vāridhārayā bhīṣmaṃ kurūṇām ṛṣabhaṃ divyakarmaparākramaḥ 25 karmaṇā tena pārthasya śakraṣyeva vikurvataḥ vismayaṃ paramaṃ jagmus tatas te vasudhādhipāḥ 26 tat karma prekṣya bībhatsor atimānuṣam adbhutam saṃprāvepanta kuravo gāvaḥ śītārditā iva 27 vismayāc cottarīyāṇi vyāvidhyan sarvato nṛpāḥ śaṅkhadundubhinirghoṣais tumulaṃ sarvato 'bhavat 28 tṛptaṃ śāṃtanavaś cāpi rājan bībhatsum abravīt sarvapārthivavīrāṇāṃ saṃnidhau pūjayann iva 29 naitac citraṃ mahābāho tvayi kauravanandana kathito nāradenāsi pūrvarṣir amitadyutiḥ 30 vāsudevasahāyas tvaṃ mahat karma kariṣyasi yan notsahati devendraḥ saha devair api dhruvam 31 vidus tvāṃ nidhanaṃ pārtha sarvakṣatrasya tadvidaḥ dhanurdharāṇām ekas tvaṃ pṛthivyāṃ pravaro nṛṣu 32 manuṣyā jagati śreṣṭhāḥ pakṣiṇāṃ garuḍo varaḥ sarasāṃ sāgaraḥ śreṣṭho gaur variṣṭhā catuṣpadām 33 ādityas tejasāṃ śreṣṭho girīṇāṃ himavān varaḥ jātīnāṃ brāhmaṇaḥ śreṣṭhaḥ śreṣṭhas tvam asi dhanvinām 34 na vai śrutaṃ dhārtarāṣṭreṇa vākyaṃ; saṃbodhyamānaṃ vidureṇa caiva droṇena rāmeṇa janārdanena; muhur muhuḥ saṃjayenāpi coktam 35 parītabuddhir hi visaṃjñakalpo; duryodhano nābhyanandad vaco me sa śeṣyate vai nihataś cirāya; śāstātigo bhīmabalābhibhūtaḥ 36 tataḥ śrutvā tad vacaḥ kauravendro; duryodhano dīnamanā babhūva tam abravīc chāṃtanavo 'bhivīkṣya; nibodha rājan bhava vītamanyuḥ 37 dṛṣṭaṃ duryodhanedaṃ te yathā pārthena dhīmatā jalasya dhārā janitā śītasyāmṛtagandhinaḥ etasya kartā loke 'smin nānyaḥ kaś cana vidyate 38 āgneyaṃ vāruṇaṃ saumyaṃ vāyavyam atha vaiṣṇavam aindraṃ pāśupataṃ brāhmaṃ pārameṣṭhyaṃ prajāpateḥ dhātus tvaṣṭuś ca savitur divyāny astrāṇi sarvaśaḥ 39 sarvasmin mānuṣe loke vetty eko hi dhanaṃjayaḥ kṛṣṇo vā devakīputro nānyo vai veda kaś cana na śakyāḥ pāṇḍavās tāta yuddhe jetuṃ kathaṃ cana 40 amānuṣāṇi karmāṇi yasyaitāni mahātmanaḥ tena sattvavatā saṃkhye śūreṇāhavaśobhinā kṛtinā samare rājan saṃdhis te tāta yujyatām 41 yāvat kṛṣṇo mahābāhuḥ svādhīnaḥ kurusaṃsadi tāvat pārthena śūreṇa saṃdhis te tāta yujyatām 42 yāvac camūṃ na te śeṣāṃ śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ nāśayaty arjunas tāvat saṃdhis te tāta yujyatām 43 yāvat tiṣṭhanti samare hataśeṣāḥ sahodarāḥ nṛpāś ca bahavo rājaṃs tāvat saṃdhiḥ prayujyatām 44 na nirdahati te yāvat krodhadīptekṣaṇaś camūm yudhiṣṭhiro hi tāvad vai saṃdhis te tāta yujyatām 45 nakulaḥ sahadevaś ca bhīmasenaś ca pāṇḍavaḥ yāvac camūṃ mahārāja nāśayanti na sarvaśaḥ tāvat te pāṇḍavaiḥ sārdhaṃ saubhrātraṃ tāta rocatām 46 yuddhaṃ madantam evāstu tāta saṃśāmya pāṇḍavaiḥ etat te rocatāṃ vākyaṃ yad ukto 'si mayānagha etat kṣemam ahaṃ manye tava caiva kulasya ca 47 tyaktvā manyum upaśāmyasva pārthaiḥ; paryāptam etad yat kṛtaṃ phalgunena bhīṣmasyāntād astu vaḥ sauhṛdaṃ vā; saṃpraśleṣaḥ sādhu rājan prasīda 48 rājyasyārdhaṃ dīyatāṃ pāṇḍavānām; indraprasthaṃ dharmarājo 'nuśāstu mā mitradhruk pārthivānāṃ jaghanyaḥ; pāpāṃ kīrtiṃ prāpsyase kauravendra 49 mamāvasānāc chāntir astu prajānāṃ; saṃgacchantāṃ pārthivāḥ prītimantaḥ pitā putraṃ mātulaṃ bhāgineyo; bhrātā caiva bhrātaraṃ praitu rājan 50 na ced evaṃ prāptakālaṃ vaco me; mohāviṣṭaḥ pratipatsyasy abuddhyā bhīṣmasyāntād etadantāḥ stha sarve; satyām etāṃ bhāratīm īrayāmi 51 etad vākyaṃ sauhṛdād āpageyo; madhye rājñāṃ bhārataṃ śrāvayitvā tūṣṇīm āsīc chalyasaṃtaptamarmā; yatvātmānaṃ vedanāṃ saṃnigṛhya |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 6
Chapter 117
|
1
[स] ततस ते पार्थिवाः सर्वे जग्मुः सवान आलयान पुनः तूष्णींभूते महाराजे भीष्मे शंतनुनन्दने 2 शरुत्वा तु निहतं भीष्मं राधेयः पुरुषर्षभः ईषद आगतसंत्रासस तवरयॊपजगाम ह 3 स ददर्श महात्मानं शरतल्पगतं तदा जन्म शय्या गतं देवं कार्त्तिकेयम इव परभुम 4 निमीलिताक्षं तं वीरं साश्रुकण्ठस तदा वृषः अभ्येत्य पादयॊस तस्य निपपात महाद्युतिः 5 राधेयॊ ऽहं कुरुश्रेष्ठ नित्यं चाष्कि गतस तव दवेष्यॊ ऽतयन्तम अनागाः सन्न इति चैनम उवाच ह 6 तच छरुत्वा कुरुवृद्धः सबलात संवृत्त लॊचनः शनैर उद्वीक्ष्य स सनेहम इदं वचनम अब्रवीत 7 रहितं धिष्ण्यम आलॊक्य समुत्सार्य च रक्षिणः पितेव पुत्रं गाङ्गेयः परिष्वज्यैक बाहुना 8 एह्य एहि मे विप्रतीप सपर्धसे तवं मया सह यदि मां नाभिगच्छेथा न ते शरेयॊ भवेद धरुवम 9 कौन्तेयस तवं न राधेयॊ विदितॊ नारदान मम कृष्णद्वैपायनाच चैव केशवाच च न संशयः 10 न च दवेषॊ ऽसति मे तात तवयि सत्यं बरवीमि ते तेजॊवधनिमित्तं तु परुषाण्य अहम उक्तवान 11 अकस्मात पाण्डवान हि तवं दविषसीति मतिर मम येनासि बहुषॊ रूक्षं चॊदितः सूर्यनन्दन 12 जानामि समरे वीर्यं शत्रुभिर दुःसहं तव बरह्मण्यतां च शौर्यं च दाने च परमां गतिम 13 न तवया सदृशः कश चित पुरुषेष्व अमरॊपम कुलभेदं च मत्वाहं सदा परुषम उक्तवान 14 इष्वस्ते भारसंधाने लाघवे ऽसत्रबले तथा सदृशः फल्गुनेनासि कृष्णेन च महात्मना 15 कर्ण राजपुरं गत्वा तवयैकेन धनुष्मता तस्यार्थे कुरुराजस्य राजानॊ मृदिता युधि 16 तथा च बलवान राजा जला संधॊ दुरासदः समरे समरश्लाघी तवया न सदृशॊ ऽभवत 17 बरह्मण्यः सत्यवादी च तेजसार्क इवापरः देवगर्भॊ ऽजितः संख्ये मनुष्यैर अधिकॊ भुवि 18 वयपनीतॊ ऽदय मन्युर मे यस तवां परति पुरा कृतः दैवं पुरुषकारेण न शक्यम अतिवर्तितुम 19 सॊदर्याः पाण्डवा वीरा भरातरस ते ऽरिसूदन संगच्छ तैर महाबाहॊ मम चेद इच्छसि परियम 20 मया भवतु निर्वृत्तं वैरम आदित्यनन्दन पृथिव्यां सर्वराजानॊ भवन्त्व अद्य निरामयाः 21 [कर्ण] जानाम्य अहं महाप्राज्ञ सर्वम एतन न संशयः यथा वदसि दुर्धर्ष कौन्तेयॊ ऽहं न सूतजः 22 अवकीर्णस तव अहं कुन्त्या सूतेन च विवर्धितः भुक्त्वा दुर्यॊधनैश्वर्यं न मिथ्या कर्तुम उत्सहे 23 वसु चैव शरीरं च यद उदारं तथा यशः सर्वं दुर्यॊधनस्यार्थे तयक्तं मे भूरिदक्षिण कॊपिताः पाण्डवा नित्यं मयाश्रित्य सुयॊधनम 24 अवश्य भावी वै यॊ ऽरथॊ न स शक्यॊनिवर्तितुम दैवं पुरुषकारेण कॊ निवर्तितुम उत्सहेत 25 पृथिवी कषयशंसीनि निमित्तानि पितामह भवद्भिर उपलब्धानि कथितानि च संसदि 26 पाण्डवा वासुदेवश च विदिता मम सर्वशः अजेयाः पुरुषैर अन्यैर इति तांश चॊत्सहामहे 27 अनुजानीष्व मां तात युद्धे परीतमनाः सदा अनुज्ञातस तवया वीर युध्येयम इति मे मतिः 28 दुरुक्तं विप्रतीपं वा संरम्भाच चापलात तथा यन मयापकृतं किं चित तद अनुक्षन्तुम अर्हसि 29 [भस] न चेच छक्यम अथॊत्स्रष्टुं वैरम एतत सुदारुणम अनुजानामि कर्ण तवां युध्यस्व सवर्गकाम्यया 30 विमन्युर गतसंरम्भः कुरु कर्म नृपस्य हि यथाशक्ति यथॊत्साहं सतां वृत्तेषु वृत्तवान 31 अहं तवाम अनुजानामि यद इच्छसि तद आप्नुहि कषत्रधर्मजिताँल लॊकान संप्राप्स्यसि न संशयः 32 युध्यस्व निरहंकारॊ बलवीर्य वयपाश्रयः धर्मॊ हि युद्धाच छरेयॊ ऽनयत कषत्रियस्य न विद्यते 33 परशमे हि कृतॊ यत्नः सुचिरात सुचिरं मया न चैव शकितः कर्तुं यतॊ धर्मस ततॊ जयः 34 [स] एवं बरुवन्तं गाङ्गेयम अभिवाद्य परसाद्य च राधेयॊ रथम आरुह्य परायात तव सुतं परति |
1
[s] tatas te pārthivāḥ sarve jagmuḥ svān ālayān punaḥ tūṣṇīṃbhūte mahārāje bhīṣme śaṃtanunandane 2 śrutvā tu nihataṃ bhīṣmaṃ rādheyaḥ puruṣarṣabhaḥ īṣad āgatasaṃtrāsas tvarayopajagāma ha 3 sa dadarśa mahātmānaṃ śaratalpagataṃ tadā janma śayyā gataṃ devaṃ kārttikeyam iva prabhum 4 nimīlitākṣaṃ taṃ vīraṃ sāśrukaṇṭhas tadā vṛṣaḥ abhyetya pādayos tasya nipapāta mahādyutiḥ 5 rādheyo 'haṃ kuruśreṣṭha nityaṃ cāṣki gatas tava dveṣyo 'tyantam anāgāḥ sann iti cainam uvāca ha 6 tac chrutvā kuruvṛddhaḥ sabalāt saṃvṛtta locanaḥ śanair udvīkṣya sa sneham idaṃ vacanam abravīt 7 rahitaṃ dhiṣṇyam ālokya samutsārya ca rakṣiṇaḥ piteva putraṃ gāṅgeyaḥ pariṣvajyaika bāhunā 8 ehy ehi me vipratīpa spardhase tvaṃ mayā saha yadi māṃ nābhigacchethā na te śreyo bhaved dhruvam 9 kaunteyas tvaṃ na rādheyo vidito nāradān mama kṛṣṇadvaipāyanāc caiva keśavāc ca na saṃśayaḥ 10 na ca dveṣo 'sti me tāta tvayi satyaṃ bravīmi te tejovadhanimittaṃ tu paruṣāṇy aham uktavān 11 akasmāt pāṇḍavān hi tvaṃ dviṣasīti matir mama yenāsi bahuṣo rūkṣaṃ coditaḥ sūryanandana 12 jānāmi samare vīryaṃ śatrubhir duḥsahaṃ tava brahmaṇyatāṃ ca śauryaṃ ca dāne ca paramāṃ gatim 13 na tvayā sadṛśaḥ kaś cit puruṣeṣv amaropama kulabhedaṃ ca matvāhaṃ sadā paruṣam uktavān 14 iṣvaste bhārasaṃdhāne lāghave 'strabale tathā sadṛśaḥ phalgunenāsi kṛṣṇena ca mahātmanā 15 karṇa rājapuraṃ gatvā tvayaikena dhanuṣmatā tasyārthe kururājasya rājāno mṛditā yudhi 16 tathā ca balavān rājā jalā saṃdho durāsadaḥ samare samaraślāghī tvayā na sadṛśo 'bhavat 17 brahmaṇyaḥ satyavādī ca tejasārka ivāparaḥ devagarbho 'jitaḥ saṃkhye manuṣyair adhiko bhuvi 18 vyapanīto 'dya manyur me yas tvāṃ prati purā kṛtaḥ daivaṃ puruṣakāreṇa na śakyam ativartitum 19 sodaryāḥ pāṇḍavā vīrā bhrātaras te 'risūdana saṃgaccha tair mahābāho mama ced icchasi priyam 20 mayā bhavatu nirvṛttaṃ vairam ādityanandana pṛthivyāṃ sarvarājāno bhavantv adya nirāmayāḥ 21 [karṇa] jānāmy ahaṃ mahāprājña sarvam etan na saṃśayaḥ yathā vadasi durdharṣa kaunteyo 'haṃ na sūtajaḥ 22 avakīrṇas tv ahaṃ kuntyā sūtena ca vivardhitaḥ bhuktvā duryodhanaiśvaryaṃ na mithyā kartum utsahe 23 vasu caiva śarīraṃ ca yad udāraṃ tathā yaśaḥ sarvaṃ duryodhanasyārthe tyaktaṃ me bhūridakṣiṇa kopitāḥ pāṇḍavā nityaṃ mayāśritya suyodhanam 24 avaśya bhāvī vai yo 'rtho na sa śakyonivartitum daivaṃ puruṣakāreṇa ko nivartitum utsahet 25 pṛthivī kṣayaśaṃsīni nimittāni pitāmaha bhavadbhir upalabdhāni kathitāni ca saṃsadi 26 pāṇḍavā vāsudevaś ca viditā mama sarvaśaḥ ajeyāḥ puruṣair anyair iti tāṃś cotsahāmahe 27 anujānīṣva māṃ tāta yuddhe prītamanāḥ sadā anujñātas tvayā vīra yudhyeyam iti me matiḥ 28 duruktaṃ vipratīpaṃ vā saṃrambhāc cāpalāt tathā yan mayāpakṛtaṃ kiṃ cit tad anukṣantum arhasi 29 [bhs] na cec chakyam athotsraṣṭuṃ vairam etat sudāruṇam anujānāmi karṇa tvāṃ yudhyasva svargakāmyayā 30 vimanyur gatasaṃrambhaḥ kuru karma nṛpasya hi yathāśakti yathotsāhaṃ satāṃ vṛtteṣu vṛttavān 31 ahaṃ tvām anujānāmi yad icchasi tad āpnuhi kṣatradharmajitāṁl lokān saṃprāpsyasi na saṃśayaḥ 32 yudhyasva nirahaṃkāro balavīrya vyapāśrayaḥ dharmo hi yuddhāc chreyo 'nyat kṣatriyasya na vidyate 33 praśame hi kṛto yatnaḥ sucirāt suciraṃ mayā na caiva śakitaḥ kartuṃ yato dharmas tato jayaḥ 34 [s] evaṃ bruvantaṃ gāṅgeyam abhivādya prasādya ca rādheyo ratham āruhya prāyāt tava sutaṃ prati |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 7
Chapter 1
|
1
[ज] तम अप्रतिमसत्त्वौजॊ बलवीर्यपराक्रमम हतं देवव्रतं शरुत्वा पाञ्चाल्येन शिखण्डिना 2 धृतराष्ट्रस तदा राजा शॊकव्याकुल चेतनः किम अचेष्टत विप्रर्षे हते पितरि वीर्यवान 3 तस्य पुत्रॊ हि भगवन भीष्मद्रॊणमुखै रथैः पराजित्य महेष्वासान पाण्डवान राज्यम इच्छति 4 तस्मिन हते तु भगवन केतौ सर्वधनुष्मता यद अचेष्टत कौरव्यस तन मे बरूहि दविजॊत्तम 5 [व] निहतं पितरं शरुत्वा धृतराष्ट्रॊ जनाधिपः लेभे न शान्तिं कौरव्यश चिन्ताशॊकपरायणः 6 तस्य चिन्तयतॊ दुःखम अनिशं पार्थिवस्य तत आजगाम विशुद्धात्मा पुनर गावल्गणिस तदा 7 शिबिरात संजयं पराप्तं निशि गानाह्वयं पुरम आम्बिकेयॊ महाराज धृतराष्ट्रॊ ऽनवपृच्छत 8 शरुवा भीष्मस्य निधनम अप्रहृष्टमना भृशम पुत्राणां जयम आकाङ्क्षन विललापातुरॊ यथा 9 [धृ] संसाध्य तु महात्मानं भीष्मं भीमपराक्रमम किम अकार्षुः परं तात कुरवः कालचॊदिताः 10 तस्मिन विनिहते शूरे दुराधर्षे महौजसि किं नु सवित कुरवॊ ऽकार्षुर निमग्नाः शॊकसागरे 11 तद उदीर्णं महत सैन्यं तरैलॊक्यस्यापि संजय भयम उत्पादयेत तीव्रं पाण्डवानां महात्मनाम 12 देवव्रते तु निहते कुरूणाम ऋषभे तदा यद अकार्षुर नृपतयस तन ममाचक्ष्व संजय 13 [स] शृणु राजन्न एकमना वचनं बरुवतॊ मम यत ते पुत्रास तदाकार्षुर हते देवव्रते मृधे 14 निहते तु तदा भीष्मे राजन सत्यपराक्रमे तावकाः पाण्डवेयाश च पराध्यायन्त पृथक पृथक 15 विस्मिताश च परहृष्टाश च कषत्रधर्मं निशाम्य ते सवधर्मं निन्दमानाश च परणिपत्य महात्मने 16 शयनं कल्पयाम आसुर भीष्मायामित तेजसे सॊपधानं नरव्याघ्र शरैः संनतपर्वभिः 17 विधाय रक्षां भीष्माय समाभाष्य परस्परम अनुमान्य च गाङ्गेयं कृत्वा चापि परदक्षिणम 18 करॊधसंरक्तनयनाः समवेक्ष्य परस्परम पुनर युद्धाय निर्जग्मुः कषत्रियाः कालचॊदिताः 19 ततस तूर्यनिनादैश च भेरीणां च महास्वनैः तावकानाम अनीकानि परेषां चापि निर्ययुः 20 वयावृत्ते ऽहनि राजेन्द्र पतिते जाह्नवीसुते अमर्षवशम आपन्नाः कालॊपहतचेतसः 21 अनादृत्य वचः पथ्यं गाङ्गेयस्य महात्मनः निर्ययुर भरतश्रेष्ठः शस्त्राण्य आदाय सर्वशः 22 मॊहात तव सपुत्रस्य वधाच छांतनवस्य च कौरव्या मृत्युसाद भूताः सहिताः सर्वजारभिः 23 अजावय इवागॊपा वने शवापद संकुले भृशम उद्विग्नमनसॊ हीना देवव्रतेन ते 24 पतिते भरतश्रेष्ठे बभूव कुरु वाहिनी दयौर इवापेत नक्षत्रा हीनं खम इव वायुना 25 विपन्नसस्येव मही वाक चैवासंस्कृता यथा आसुरीव यथा सेना निगृहीते पुरा बलौ 26 विधवेव वरारॊहा शुष्कतॊयेव निम्नगा वृकैर इव वने रुद्धा पृषती हतयूथपा 27 सवाधर्ष हतसिंहेव महती गिरिकन्दरा भारती भरतश्रेष्ठ पतिते जाह्नवीसुते 28 विष्वग वातहता रुग्णा नौर इवासीन महार्णवे बलिभिः पाण्डवैर वीरैर लब्धलक्षैर भृशार्दिता 29 सा तदासीद भृशं सेना वयाकुलाश्वरथद्विपा विषण्णभूयिष्ठ नरा कृपणा दरष्टुम आबभौ 30 तस्यां तरस्ता नृपतयः सैनिकाश च पृथग्विधाः पाताल इव मज्जन्तॊ हीना देव वतेन ते कर्णं हि कुरवॊ ऽसमार्षुः स हि देवव्रतॊपमः 31 सर्वशस्त्रभृतां शरेष्ठं रॊचमानम इवातिथिम बन्धुम आपद गतस्येव तम एवॊपागमन मनः 32 चुक्रुशुः कर्ण कर्णेति तत्र भारत पार्थिवाः राधेयं हितम अस्माकं सूतपुत्रं तनुत्यजम 33 स हि नायुध्यत तदा दशाहानि महायशाः सामात्यबन्धुः कर्णॊ वै तम आह्वयत माचिरम 34 भीष्मेण हि महाबाहुः सर्वक्षत्रस्य पश्यतः रथेषु गण्यमानेषु बलविक्रम शालिषु संख्यातॊ ऽरधरथः कर्णॊ दविगुणः सन नरर्षभः 35 रथातिरथ संखायां यॊ ऽगरणीः शूर संमतः पितृवित्ताम्बुदेवेषान अपि यॊ यॊद्धुम उत्सहेत 36 स तु तेनैव कॊपेन राजन गाङ्गेयम उक्तवान तवयि जीवति कौरव्य नाहं यॊत्स्ये कथं चन 37 तवया तु पाण्डवेयेषु निहतेषु महामृधे दुर्यॊधनम अनुज्ञाप्य वनं यास्यामि कौरव 38 पाण्डवैर वा हते भीष्मे तवयि सवर्गम उपेयुषि हन्तास्म्य एकरथेनैव कृत्स्नान यान मन्यसे रथान 39 एवम उक्त्वा महाराज दशाहानि महायशाः नायुध्यत ततः कर्णः पुत्रस्य तव संमते 40 भीष्मः समरविक्रान्तः पाण्डवेयस्य पार्थिव जघान समरे यॊधान असंख्येयपराक्रमः 41 तस्मिंस तु निहते शूरे सत्यसंधे महौजसि तवत्सुताः कर्णम अस्मार्षुस तर्तुकामा इव पलवम 42 तावकास तव पुत्राश च सहिताः सर्वराजभिः का कर्ण इति चाक्रन्दन कालॊ ऽयम इति चाब्रुवन 43 जामदग्न्याभ्यनुज्ञातम अस्त्रे दुर्वार पौरुषम अगमन नॊ मनःकर्णं बन्धुम आत्ययिकेष्व इव 44 स हि शक्तॊ रणे राजंस तरातुम अस्मान महाभयात तरिदशान इव गॊविन्दः सततं सुमहाभयात 45 [व] तथा कर्णं युधि वरं कीर्तयन्तं पुनः पुनः आशीविषवद उच्छ्वस्य धृतराष्ट्रॊ ऽबरवीद इदम 46 यत तद वैकर्तनं कर्णम अगमद वॊ मनस तदा अप्य अपश्यत राधेयं सूतपुत्रं तनुत्यजम 47 अपि तन न मृषाकार्षीद युधि सत्यपराक्रमः संभ्रान्तानां तदार्तानां तरस्तानां तराणम इच्छताम 48 अपि तत पूरयां चक्रे धनुर्धर वरॊ युधि यत तद विनिहते भीष्मे कौरवाणाम अपावृतम 49 तत खण्डं पूरयाम आस परेषाम आदधद भयम कृतवान मम पुत्राणां जयाशां सफलाम अपि |
1
[j] tam apratimasattvaujo balavīryaparākramam hataṃ devavrataṃ śrutvā pāñcālyena śikhaṇḍinā 2 dhṛtarāṣṭras tadā rājā śokavyākula cetanaḥ kim aceṣṭata viprarṣe hate pitari vīryavān 3 tasya putro hi bhagavan bhīṣmadroṇamukhai rathaiḥ parājitya maheṣvāsān pāṇḍavān rājyam icchati 4 tasmin hate tu bhagavan ketau sarvadhanuṣmatā yad aceṣṭata kauravyas tan me brūhi dvijottama 5 [v] nihataṃ pitaraṃ śrutvā dhṛtarāṣṭro janādhipaḥ lebhe na śāntiṃ kauravyaś cintāśokaparāyaṇaḥ 6 tasya cintayato duḥkham aniśaṃ pārthivasya tat ājagāma viśuddhātmā punar gāvalgaṇis tadā 7 śibirāt saṃjayaṃ prāptaṃ niśi gānāhvayaṃ puram āmbikeyo mahārāja dhṛtarāṣṭro 'nvapṛcchata 8 śruvā bhīṣmasya nidhanam aprahṛṣṭamanā bhṛśam putrāṇāṃ jayam ākāṅkṣan vilalāpāturo yathā 9 [dhṛ] saṃsādhya tu mahātmānaṃ bhīṣmaṃ bhīmaparākramam kim akārṣuḥ paraṃ tāta kuravaḥ kālacoditāḥ 10 tasmin vinihate śūre durādharṣe mahaujasi kiṃ nu svit kuravo 'kārṣur nimagnāḥ śokasāgare 11 tad udīrṇaṃ mahat sainyaṃ trailokyasyāpi saṃjaya bhayam utpādayet tīvraṃ pāṇḍavānāṃ mahātmanām 12 devavrate tu nihate kurūṇām ṛṣabhe tadā yad akārṣur nṛpatayas tan mamācakṣva saṃjaya 13 [s] śṛṇu rājann ekamanā vacanaṃ bruvato mama yat te putrās tadākārṣur hate devavrate mṛdhe 14 nihate tu tadā bhīṣme rājan satyaparākrame tāvakāḥ pāṇḍaveyāś ca prādhyāyanta pṛthak pṛthak 15 vismitāś ca prahṛṣṭāś ca kṣatradharmaṃ niśāmya te svadharmaṃ nindamānāś ca praṇipatya mahātmane 16 śayanaṃ kalpayām āsur bhīṣmāyāmita tejase sopadhānaṃ naravyāghra śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ 17 vidhāya rakṣāṃ bhīṣmāya samābhāṣya parasparam anumānya ca gāṅgeyaṃ kṛtvā cāpi pradakṣiṇam 18 krodhasaṃraktanayanāḥ samavekṣya parasparam punar yuddhāya nirjagmuḥ kṣatriyāḥ kālacoditāḥ 19 tatas tūryaninādaiś ca bherīṇāṃ ca mahāsvanaiḥ tāvakānām anīkāni pareṣāṃ cāpi niryayuḥ 20 vyāvṛtte 'hani rājendra patite jāhnavīsute amarṣavaśam āpannāḥ kālopahatacetasaḥ 21 anādṛtya vacaḥ pathyaṃ gāṅgeyasya mahātmanaḥ niryayur bharataśreṣṭhaḥ śastrāṇy ādāya sarvaśaḥ 22 mohāt tava saputrasya vadhāc chāṃtanavasya ca kauravyā mṛtyusād bhūtāḥ sahitāḥ sarvajārabhiḥ 23 ajāvaya ivāgopā vane śvāpada saṃkule bhṛśam udvignamanaso hīnā devavratena te 24 patite bharataśreṣṭhe babhūva kuru vāhinī dyaur ivāpeta nakṣatrā hīnaṃ kham iva vāyunā 25 vipannasasyeva mahī vāk caivāsaṃskṛtā yathā āsurīva yathā senā nigṛhīte purā balau 26 vidhaveva varārohā śuṣkatoyeva nimnagā vṛkair iva vane ruddhā pṛṣatī hatayūthapā 27 svādharṣa hatasiṃheva mahatī girikandarā bhāratī bharataśreṣṭha patite jāhnavīsute 28 viṣvag vātahatā rugṇā naur ivāsīn mahārṇave balibhiḥ pāṇḍavair vīrair labdhalakṣair bhṛśārditā 29 sā tadāsīd bhṛśaṃ senā vyākulāśvarathadvipā viṣaṇṇabhūyiṣṭha narā kṛpaṇā draṣṭum ābabhau 30 tasyāṃ trastā nṛpatayaḥ sainikāś ca pṛthagvidhāḥ pātāla iva majjanto hīnā deva vatena te karṇaṃ hi kuravo 'smārṣuḥ sa hi devavratopamaḥ 31 sarvaśastrabhṛtāṃ śreṣṭhaṃ rocamānam ivātithim bandhum āpad gatasyeva tam evopāgaman manaḥ 32 cukruśuḥ karṇa karṇeti tatra bhārata pārthivāḥ rādheyaṃ hitam asmākaṃ sūtaputraṃ tanutyajam 33 sa hi nāyudhyata tadā daśāhāni mahāyaśāḥ sāmātyabandhuḥ karṇo vai tam āhvayata māciram 34 bhīṣmeṇa hi mahābāhuḥ sarvakṣatrasya paśyataḥ ratheṣu gaṇyamāneṣu balavikrama śāliṣu saṃkhyāto 'rdharathaḥ karṇo dviguṇaḥ san nararṣabhaḥ 35 rathātiratha saṃkhāyāṃ yo 'graṇīḥ śūra saṃmataḥ pitṛvittāmbudeveṣān api yo yoddhum utsahet 36 sa tu tenaiva kopena rājan gāṅgeyam uktavān tvayi jīvati kauravya nāhaṃ yotsye kathaṃ cana 37 tvayā tu pāṇḍaveyeṣu nihateṣu mahāmṛdhe duryodhanam anujñāpya vanaṃ yāsyāmi kaurava 38 pāṇḍavair vā hate bhīṣme tvayi svargam upeyuṣi hantāsmy ekarathenaiva kṛtsnān yān manyase rathān 39 evam uktvā mahārāja daśāhāni mahāyaśāḥ nāyudhyata tataḥ karṇaḥ putrasya tava saṃmate 40 bhīṣmaḥ samaravikrāntaḥ pāṇḍaveyasya pārthiva jaghāna samare yodhān asaṃkhyeyaparākramaḥ 41 tasmiṃs tu nihate śūre satyasaṃdhe mahaujasi tvatsutāḥ karṇam asmārṣus tartukāmā iva plavam 42 tāvakās tava putrāś ca sahitāḥ sarvarājabhiḥ kā karṇa iti cākrandan kālo 'yam iti cābruvan 43 jāmadagnyābhyanujñātam astre durvāra pauruṣam agaman no manaḥkarṇaṃ bandhum ātyayikeṣv iva 44 sa hi śakto raṇe rājaṃs trātum asmān mahābhayāt tridaśān iva govindaḥ satataṃ sumahābhayāt 45 [v] tathā karṇaṃ yudhi varaṃ kīrtayantaṃ punaḥ punaḥ āśīviṣavad ucchvasya dhṛtarāṣṭro 'bravīd idam 46 yat tad vaikartanaṃ karṇam agamad vo manas tadā apy apaśyata rādheyaṃ sūtaputraṃ tanutyajam 47 api tan na mṛṣākārṣīd yudhi satyaparākramaḥ saṃbhrāntānāṃ tadārtānāṃ trastānāṃ trāṇam icchatām 48 api tat pūrayāṃ cakre dhanurdhara varo yudhi yat tad vinihate bhīṣme kauravāṇām apāvṛtam 49 tat khaṇḍaṃ pūrayām āsa pareṣām ādadhad bhayam kṛtavān mama putrāṇāṃ jayāśāṃ saphalām api |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 7
Chapter 2
|
1
[स] हतं भीष्मम आधिरथिर विदित्वा; भिन्नां नावम इवात्यगाधे कुरूणाम सॊदर्यवद वयसनात सूतपुत्रः; संतारयिष्यंस तव पुत्रस्य सेनाम 2 शरुत्वा तु कर्णः पुरुषेन्द्रम अच्युतं; निपातितं शांतनवं महारथम अथॊपायात तूर्णम अमित्रकर्शनॊ; धनुर्धराणां परवरस तदा वृषः 3 हते तु भीष्मे रथसत्तमे परैर; निमज्जतीं नावम इवार्णवे कुरून पितेव पुत्रांस तवरितॊ ऽभययात ततः; संतारयिष्यंस तव पुत्रस्य सेनाम 4 [कर्ण] यस्मिन धृतिर बुद्धिपराक्रमौजॊ; दमः सत्यं वीर गणाश च सर्वे अस्त्राणि दिव्यान्य अथ संनतिर हरीर; परिया च वाग अनपायीनि भीष्मे 5 बरह्म दविषघ्ने सततं कृतज्ञे; सनातनं चन्द्रमसीव लक्ष्म स चेत परशान्तः परवीर हन्ता; मन्ये हतान एव हि सर्वयॊधान 6 नेह धरुवं किं चन जातु विद्यते; अस्मिँल लॊके कर्मणॊ ऽनित्य यॊगात सूर्यॊदये कॊ हि विमुक्तसंशयॊ; भावं कुर्वीताद्य महाव्रते हते 7 वसु परभावे वसु वीर्यसंभवे; गते वसून एव वसुंधराधिपे वसूनि पुत्रांश च वसुंधरां तथा; कुरूंश च शॊचध्वम इमां च वाहिनीम 8 [स] महाप्रभावे वरदे निपातिते; लॊकश्रेष्ठे शांतनवे महौजसि पराजितेषु भरतेषु दुर्मनाः; कर्णॊ भृशं नयश्वसद अश्रुवर्तयन 9 इदं तु राधेय वचॊ निशम्य ते; सुताश च राजंस तव सैनिकाश च ह परस्परं चुक्रुशुर आर्तिजं भृशं; तदाश्रु नेत्रैर मुमुचुर हि शब्दवत 10 परवर्तमाने तु पुनर महाहवे; विगाह्यमानासु चमूषु पार्थिवैः अथाब्रवीद धर्ष करं वचस तदा; रथर्षभान सर्वमहारथर्षभः 11 [क] जगत्य अनित्ये सततं परधावति; परचिन्तयन्न अस्थिरम अद्य लक्षये भवत्सु तिष्ठत्स्व इह पातितॊ रणे; गिरिप्रकाशः कुरुपुंगवः कथम 12 निपातिते शांतनवे महारथे; दिवाकरे भूतलम आस्थिते यथा न पार्थिवाः सॊढुम अलं धनंजयं; गिरिप्रवॊढारम इवानिलं दरुमाः 13 हतप्रधानं तव इदम आर्तरूपं; परैर हतॊत्साहम अनाथम अद्य वै मया कुरूणां परिपाल्यम आहवे; बलं यथा तेन महात्मना तथा 14 समाहितं चात्मनि भारम ईदृशं; जगत तथानित्यम इदं च लक्षये निपातितं चाहवशौण्डम आहवे; कथं नु कुर्याम अहम आहवे भयम 15 अहं तु तान कुरु वृषभान अजिह्मगैः; परवेरयन यम सदनं रणे चरन यशः परं जगति विभाव्य वर्तिता; परैर हतॊ युधि शयिताथ वा पुनः 16 युधिष्ठिरॊ धृतिमतिधर्मतत्त्ववान; वृकॊदरॊ गजशततुल्यविक्रमः तथार्जुनस तरिदशवरात्मजॊ यतॊ; न तद बलं सुजयम अथामरैर अपि 17 यमौ रणे यत्र यमॊपमौ बले; स सात्यकिर यत्र च देवकी सुतः न तद बलं कापुरुषॊ ऽभयुपेयिवान; निवर्तते मृत्युमुखाद इवासकृत 18 तपॊ ऽभयुदीर्णं तपसैव गम्यते; बलं बलेनापि तथा मनस्विभिः मनश च मे शत्रुनिवारणे धरुवं; सवरक्षणे चाचलवद वयवस्थितम 19 एवं चैषां बुध्यमानः परभावं; गत्वैवाहं ताञ जयाम्य अद्य सूत मित्रद्रॊहॊ मर्षणीयॊ न मे ऽयं; भग्ने सैन्ये यः सहायः स मित्रम 20 कर्तास्म्य एतत सत्पुरुषार्य कर्म; तयक्त्वा पराणान अनुयास्यामि भीष्मम सर्वान संख्ये शत्रुसंघान हनिष्ये; हतस तैर वा वीरलॊकं गमिष्ये 21 संप्राक्रुष्टे रुदितस्त्री कुमारे; पराभूते पौरुषे धार्तराष्ट्रे मया कृत्यम इति जानामि सूत; तस्माच छत्रून धार्तराष्ट्रस्य जेष्ये 22 कुरून रक्षन पाण्डुपुत्राञ जिघांसंस; तयक्त्वा पराणान गॊर रूपे रणे ऽसमिन सर्वान संख्ये शत्रुसंघान निहत्य; दास्याम्य अहं धार्तराष्ट्राय राज्यम 23 निबध्यतां मे कवचं विचित्रं; हैमं शुभ्रं मणिरत्नावभासि शिरस तराणं चार्कसमानभासं; धनुः शरांश चापि विषाहि कल्पान 24 उपासन गान षॊडश यॊजयन्तु; धनूंषि दिव्यानि तथाहरन्तु असींश च शक्तीश च गदाश च गुर्वीः; शङ्खं च जाम्बूनदचित्रभासम 25 एतां रौक्मीं नागकक्ष्यां च जैत्रीं; जैत्रं च मे धवजम इन्दीवराभम शलक्ष्णैर वस्त्रैर विप्रमृज्यानयस्व; चित्रां मालां चात्र बद्ध्वा स जालाम 26 अश्वान अग्र्यान पाण्डुराभ्रप्रकाशान; पुष्टान सनातान मन्त्रपूताभिर अद्भिः तप्तैर भाण्डैः काञ्चनैर अभ्युपेताञ; शीघ्राञ शीघ्रं सूतपुत्रानयस्व 27 रथं चाग्र्यं हेमजालावनद्धं; रत्रैश चित्रं चन्द्रसूर्यप्रकाशैः दरव्यैर युक्तं संप्रहारॊपपन्नैर; वाहैर युक्तं तूर्णम आवर्तयस्व 28 चित्राणि चापानि च वेगवन्ति; जयाश चॊत्तमाः संहननॊपपन्नाः तूर्णांश च पूर्णान महतः शराणाम; आसज्य गात्रावरणानि चैव 29 परायात्रिकं चानयताशु सर्वं; कन्याः पूर्णं वीर कांस्यं च हैमम आनीय मालाम अवबध्य चाङ्के; परवादयन्त्व आशु जयाय भेरीः 30 परयाहि सूताशु यतः किरीटी; वृकॊदरॊ धर्मसुतॊ यमौ च तान वा हनिष्यामि समेत्य संख्ये; भीष्माय वैष्यामि हतॊ दविषद्भिः 31 यस्मिन राजा सत्यधृतिर युधिष्ठिरः; समास्थितॊ भीमसेनार्जुनौ च वासुदेवः सात्यकिः सृञ्जयाश च; मन्ये बलं तद अजय्यं महीपैः 32 तं चेन मृत्युः सर्वहरॊ ऽभिरक्षेत; सदा परमत्तः समरे किरीटिनम तथापि हन्तास्मि समेत्य संख्ये; यास्यामि वा भीष्म पथा यमाय 33 न तव एवाहं न गमिष्यामि तेषां; मध्ये शूराणां तत तथाहं बरवीमि मित्र दरुहॊ दुर्बलभक्तयॊ ये; पापात्मानॊ न ममैते सहायाः 34 [स] स सिद्धिमन्तं रथम उत्तमं दृढं; स कूबरं हेमपरिष्कृतं शुभम पताकिनं वातजवैर हयॊत्तमैर; युक्तं समास्थाय ययौ जयाय 35 संपूज्यमानः कुरुभिर महात्मा; रथर्षभः पाण्डुरवाजियाता ययौ तदायॊधनम उग्रधन्वा; यत्रावसानं भरतर्षभस्य 36 वरूथिना महता स धवजेन; सुवर्णमुक्ता मणिवज्र शालिना सदश्वयुक्तेन रथेन कर्णॊ; मेघस्वनेनार्क इवामितौजाः 37 हुताशनाभः स हुताशनप्रभे; शुभः शुभे वै सवरथे धनुर्धरः सथितॊ रराजाधिरथिर महारथः; सवयं विमाने सुरराड इव सथितः |
1
[s] hataṃ bhīṣmam ādhirathir viditvā; bhinnāṃ nāvam ivātyagādhe kurūṇām sodaryavad vyasanāt sūtaputraḥ; saṃtārayiṣyaṃs tava putrasya senām 2 śrutvā tu karṇaḥ puruṣendram acyutaṃ; nipātitaṃ śāṃtanavaṃ mahāratham athopāyāt tūrṇam amitrakarśano; dhanurdharāṇāṃ pravaras tadā vṛṣaḥ 3 hate tu bhīṣme rathasattame parair; nimajjatīṃ nāvam ivārṇave kurūn piteva putrāṃs tvarito 'bhyayāt tataḥ; saṃtārayiṣyaṃs tava putrasya senām 4 [karṇa] yasmin dhṛtir buddhiparākramaujo; damaḥ satyaṃ vīra gaṇāś ca sarve astrāṇi divyāny atha saṃnatir hrīr; priyā ca vāg anapāyīni bhīṣme 5 brahma dviṣaghne satataṃ kṛtajñe; sanātanaṃ candramasīva lakṣma sa cet praśāntaḥ paravīra hantā; manye hatān eva hi sarvayodhān 6 neha dhruvaṃ kiṃ cana jātu vidyate; asmiṁl loke karmaṇo 'nitya yogāt sūryodaye ko hi vimuktasaṃśayo; bhāvaṃ kurvītādya mahāvrate hate 7 vasu prabhāve vasu vīryasaṃbhave; gate vasūn eva vasuṃdharādhipe vasūni putrāṃś ca vasuṃdharāṃ tathā; kurūṃś ca śocadhvam imāṃ ca vāhinīm 8 [s] mahāprabhāve varade nipātite; lokaśreṣṭhe śāṃtanave mahaujasi parājiteṣu bharateṣu durmanāḥ; karṇo bhṛśaṃ nyaśvasad aśruvartayan 9 idaṃ tu rādheya vaco niśamya te; sutāś ca rājaṃs tava sainikāś ca ha parasparaṃ cukruśur ārtijaṃ bhṛśaṃ; tadāśru netrair mumucur hi śabdavat 10 pravartamāne tu punar mahāhave; vigāhyamānāsu camūṣu pārthivaiḥ athābravīd dharṣa karaṃ vacas tadā; ratharṣabhān sarvamahāratharṣabhaḥ 11 [k] jagaty anitye satataṃ pradhāvati; pracintayann asthiram adya lakṣaye bhavatsu tiṣṭhatsv iha pātito raṇe; giriprakāśaḥ kurupuṃgavaḥ katham 12 nipātite śāṃtanave mahārathe; divākare bhūtalam āsthite yathā na pārthivāḥ soḍhum alaṃ dhanaṃjayaṃ; giripravoḍhāram ivānilaṃ drumāḥ 13 hatapradhānaṃ tv idam ārtarūpaṃ; parair hatotsāham anātham adya vai mayā kurūṇāṃ paripālyam āhave; balaṃ yathā tena mahātmanā tathā 14 samāhitaṃ cātmani bhāram īdṛśaṃ; jagat tathānityam idaṃ ca lakṣaye nipātitaṃ cāhavaśauṇḍam āhave; kathaṃ nu kuryām aham āhave bhayam 15 ahaṃ tu tān kuru vṛṣabhān ajihmagaiḥ; praverayan yama sadanaṃ raṇe caran yaśaḥ paraṃ jagati vibhāvya vartitā; parair hato yudhi śayitātha vā punaḥ 16 yudhiṣṭhiro dhṛtimatidharmatattvavān; vṛkodaro gajaśatatulyavikramaḥ tathārjunas tridaśavarātmajo yato; na tad balaṃ sujayam athāmarair api 17 yamau raṇe yatra yamopamau bale; sa sātyakir yatra ca devakī sutaḥ na tad balaṃ kāpuruṣo 'bhyupeyivān; nivartate mṛtyumukhād ivāsakṛt 18 tapo 'bhyudīrṇaṃ tapasaiva gamyate; balaṃ balenāpi tathā manasvibhiḥ manaś ca me śatrunivāraṇe dhruvaṃ; svarakṣaṇe cācalavad vyavasthitam 19 evaṃ caiṣāṃ budhyamānaḥ prabhāvaṃ; gatvaivāhaṃ tāñ jayāmy adya sūta mitradroho marṣaṇīyo na me 'yaṃ; bhagne sainye yaḥ sahāyaḥ sa mitram 20 kartāsmy etat satpuruṣārya karma; tyaktvā prāṇān anuyāsyāmi bhīṣmam sarvān saṃkhye śatrusaṃghān haniṣye; hatas tair vā vīralokaṃ gamiṣye 21 saṃprākruṣṭe ruditastrī kumāre; parābhūte pauruṣe dhārtarāṣṭre mayā kṛtyam iti jānāmi sūta; tasmāc chatrūn dhārtarāṣṭrasya jeṣye 22 kurūn rakṣan pāṇḍuputrāñ jighāṃsaṃs; tyaktvā prāṇān gora rūpe raṇe 'smin sarvān saṃkhye śatrusaṃghān nihatya; dāsyāmy ahaṃ dhārtarāṣṭrāya rājyam 23 nibadhyatāṃ me kavacaṃ vicitraṃ; haimaṃ śubhraṃ maṇiratnāvabhāsi śiras trāṇaṃ cārkasamānabhāsaṃ; dhanuḥ śarāṃś cāpi viṣāhi kalpān 24 upāsan gān ṣoḍaśa yojayantu; dhanūṃṣi divyāni tathāharantu asīṃś ca śaktīś ca gadāś ca gurvīḥ; śaṅkhaṃ ca jāmbūnadacitrabhāsam 25 etāṃ raukmīṃ nāgakakṣyāṃ ca jaitrīṃ; jaitraṃ ca me dhvajam indīvarābham ślakṣṇair vastrair vipramṛjyānayasva; citrāṃ mālāṃ cātra baddhvā sa jālām 26 aśvān agryān pāṇḍurābhraprakāśān; puṣṭān snātān mantrapūtābhir adbhiḥ taptair bhāṇḍaiḥ kāñcanair abhyupetāñ; śīghrāñ śīghraṃ sūtaputrānayasva 27 rathaṃ cāgryaṃ hemajālāvanaddhaṃ; ratraiś citraṃ candrasūryaprakāśaiḥ dravyair yuktaṃ saṃprahāropapannair; vāhair yuktaṃ tūrṇam āvartayasva 28 citrāṇi cāpāni ca vegavanti; jyāś cottamāḥ saṃhananopapannāḥ tūrṇāṃś ca pūrṇān mahataḥ śarāṇām; āsajya gātrāvaraṇāni caiva 29 prāyātrikaṃ cānayatāśu sarvaṃ; kanyāḥ pūrṇaṃ vīra kāṃsyaṃ ca haimam ānīya mālām avabadhya cāṅke; pravādayantv āśu jayāya bherīḥ 30 prayāhi sūtāśu yataḥ kirīṭī; vṛkodaro dharmasuto yamau ca tān vā haniṣyāmi sametya saṃkhye; bhīṣmāya vaiṣyāmi hato dviṣadbhiḥ 31 yasmin rājā satyadhṛtir yudhiṣṭhiraḥ; samāsthito bhīmasenārjunau ca vāsudevaḥ sātyakiḥ sṛñjayāś ca; manye balaṃ tad ajayyaṃ mahīpaiḥ 32 taṃ cen mṛtyuḥ sarvaharo 'bhirakṣet; sadā pramattaḥ samare kirīṭinam tathāpi hantāsmi sametya saṃkhye; yāsyāmi vā bhīṣma pathā yamāya 33 na tv evāhaṃ na gamiṣyāmi teṣāṃ; madhye śūrāṇāṃ tat tathāhaṃ bravīmi mitra druho durbalabhaktayo ye; pāpātmāno na mamaite sahāyāḥ 34 [s] sa siddhimantaṃ ratham uttamaṃ dṛḍhaṃ; sa kūbaraṃ hemapariṣkṛtaṃ śubham patākinaṃ vātajavair hayottamair; yuktaṃ samāsthāya yayau jayāya 35 saṃpūjyamānaḥ kurubhir mahātmā; ratharṣabhaḥ pāṇḍuravājiyātā yayau tadāyodhanam ugradhanvā; yatrāvasānaṃ bharatarṣabhasya 36 varūthinā mahatā sa dhvajena; suvarṇamuktā maṇivajra śālinā sadaśvayuktena rathena karṇo; meghasvanenārka ivāmitaujāḥ 37 hutāśanābhaḥ sa hutāśanaprabhe; śubhaḥ śubhe vai svarathe dhanurdharaḥ sthito rarājādhirathir mahārathaḥ; svayaṃ vimāne surarāḍ iva sthitaḥ |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 7
Chapter 3
|
1
[स] शरतल्पे महात्मानं शयानम अमितौजसम महावातसमूहेन समुद्रम इव शॊषितम 2 दिव्यैर अस्त्रैर महेष्वासं पातितं सव्यसाचिना जयाशां तव पुत्राणां संभग्नां शर्म वर्म च 3 अपाराणाम इव दवीपम अगाधे गाधम इच्छताम सरॊतसा यामुनेनेव शरौघेण परिप्लुतम 4 महान्तम इव मैनाकम असह्यं भुवि पातितम नभश चयुतम इवादित्यं पतितं धरणीतले 5 शतक्रतॊर इवाचिन्त्यं पुरा वृत्रेण निर्जयम मॊहनं सर्वसैन्यस्य युधि भीष्मस्य पातनम 6 ककुदं सर्वसैन्यानां लक्ष्म सर्वधनुष्मताम धनंजय शरव्याप्तं पितरं ते महाव्रतम 7 तं वीरशयने वीरं शयानं पुरुषर्षभम भीष्मम आधिरथिर दृष्ट्वा भरतानाम अमध्यमम 8 अवतीर्य रथाद अर्तॊ बाष्पव्याकुलिताक्षरम अभिवाद्याञ्जलिं बद्ध्वा वन्दमानॊ ऽभयभाषत 9 कर्णॊ ऽहम अस्मि भद्रं ते अद्य मा वद भारत पुण्यया कषेमया वाचा चक्षुषा चावलॊकय 10 न नूनं सुकृतस्येह फलं कश चित समश्नुते यत्र धर्मपरॊ वृद्धः शेते भुवि भवान इह 11 कॊशसंजनने मन्त्रे वयूह परहरणेषु च नाथम अन्यं न पश्यामि कुरूणां कुरुसत्तम 12 बुद्ध्या विशुद्धया युक्तॊ यः कुरूंस तारयेद भयात यॊधांस तवम अप्लवे हित्वा पितृलॊकं गमिष्यसि 13 अद्य परभृति संक्रुद्धा वयाघ्रा इव मृगक्षयम पाण्डवा भरतश्रेष्ठ करिष्यन्ति कुरु कषयम 14 अद्य गाण्डीवघॊषस्य वीर्यज्ञाः सव्यसाचिनः कुरवः संत्रसिष्यन्ति वज्रपाणेर इवासुराः 15 अद्य गाण्डीवमुक्तानाम अशनीनाम इव सवनः तरासयिष्यति संग्रामे कुरून अन्यांश च पार्थिवान 16 समिद्धॊ ऽगनिर यथा वीर महाज्वालॊ दरुमान दहेत धार्तराष्ट्रान परधक्ष्यन्ति तथा बाणाः किरीटिनः 17 येन येन परसरतॊ वाय्वग्नी सहितौ वने तेन तेन परदहतॊ भगवन्तौ यद इच्छतः 18 यादृशॊ ऽगनिः समिद्धॊ हि तादृक पार्थॊ न संशयः यथा वायुर नरव्याघ्र तथा कृष्णॊ न संशयः 19 नदतः पाञ्चजन्यस्य रसतॊ गाण्डिवस्य च शरुत्वा सर्वाणि सैन्यानि तरासं यास्यन्ति भारत 20 कपिध्वजस्य चॊत्पाते रथस्यामित्र कर्शिनः शब्दं सॊढुं न शक्ष्यन्ति तवाम ऋते वीरपार्थिवाः 21 कॊ हय अर्जुनं रणे यॊद्धुं तवदन्यः पार्थिवॊ ऽरहति यस्य दिव्यानि कर्माणि परवदन्ति मनीषिणः 22 अमानुषश च संग्रामस तर्यम्बकेन च धीमतः तस्माच चैव वरः पराप्तॊ दुष्प्रापश चाकृतात्मभिः 23 तम अद्याहं पाण्डवं युद्धशौण्डम; अमृष्यमाणॊ भवतानुशिष्टः आशीविषं दृष्टिहरं सुघॊरम; इयां पुरस्कृत्य वधं जयं वा |
1
[s] śaratalpe mahātmānaṃ śayānam amitaujasam mahāvātasamūhena samudram iva śoṣitam 2 divyair astrair maheṣvāsaṃ pātitaṃ savyasācinā jayāśāṃ tava putrāṇāṃ saṃbhagnāṃ śarma varma ca 3 apārāṇām iva dvīpam agādhe gādham icchatām srotasā yāmuneneva śaraugheṇa pariplutam 4 mahāntam iva mainākam asahyaṃ bhuvi pātitam nabhaś cyutam ivādityaṃ patitaṃ dharaṇītale 5 śatakrator ivācintyaṃ purā vṛtreṇa nirjayam mohanaṃ sarvasainyasya yudhi bhīṣmasya pātanam 6 kakudaṃ sarvasainyānāṃ lakṣma sarvadhanuṣmatām dhanaṃjaya śaravyāptaṃ pitaraṃ te mahāvratam 7 taṃ vīraśayane vīraṃ śayānaṃ puruṣarṣabham bhīṣmam ādhirathir dṛṣṭvā bharatānām amadhyamam 8 avatīrya rathād arto bāṣpavyākulitākṣaram abhivādyāñjaliṃ baddhvā vandamāno 'bhyabhāṣata 9 karṇo 'ham asmi bhadraṃ te adya mā vada bhārata puṇyayā kṣemayā vācā cakṣuṣā cāvalokaya 10 na nūnaṃ sukṛtasyeha phalaṃ kaś cit samaśnute yatra dharmaparo vṛddhaḥ śete bhuvi bhavān iha 11 kośasaṃjanane mantre vyūha praharaṇeṣu ca nātham anyaṃ na paśyāmi kurūṇāṃ kurusattama 12 buddhyā viśuddhayā yukto yaḥ kurūṃs tārayed bhayāt yodhāṃs tvam aplave hitvā pitṛlokaṃ gamiṣyasi 13 adya prabhṛti saṃkruddhā vyāghrā iva mṛgakṣayam pāṇḍavā bharataśreṣṭha kariṣyanti kuru kṣayam 14 adya gāṇḍīvaghoṣasya vīryajñāḥ savyasācinaḥ kuravaḥ saṃtrasiṣyanti vajrapāṇer ivāsurāḥ 15 adya gāṇḍīvamuktānām aśanīnām iva svanaḥ trāsayiṣyati saṃgrāme kurūn anyāṃś ca pārthivān 16 samiddho 'gnir yathā vīra mahājvālo drumān dahet dhārtarāṣṭrān pradhakṣyanti tathā bāṇāḥ kirīṭinaḥ 17 yena yena prasarato vāyvagnī sahitau vane tena tena pradahato bhagavantau yad icchataḥ 18 yādṛśo 'gniḥ samiddho hi tādṛk pārtho na saṃśayaḥ yathā vāyur naravyāghra tathā kṛṣṇo na saṃśayaḥ 19 nadataḥ pāñcajanyasya rasato gāṇḍivasya ca śrutvā sarvāṇi sainyāni trāsaṃ yāsyanti bhārata 20 kapidhvajasya cotpāte rathasyāmitra karśinaḥ śabdaṃ soḍhuṃ na śakṣyanti tvām ṛte vīrapārthivāḥ 21 ko hy arjunaṃ raṇe yoddhuṃ tvadanyaḥ pārthivo 'rhati yasya divyāni karmāṇi pravadanti manīṣiṇaḥ 22 amānuṣaś ca saṃgrāmas tryambakena ca dhīmataḥ tasmāc caiva varaḥ prāpto duṣprāpaś cākṛtātmabhiḥ 23 tam adyāhaṃ pāṇḍavaṃ yuddhaśauṇḍam; amṛṣyamāṇo bhavatānuśiṣṭaḥ āśīviṣaṃ dṛṣṭiharaṃ sughoram; iyāṃ puraskṛtya vadhaṃ jayaṃ vā |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 7
Chapter 4
|
1
[स] तस्य लालप्यतः शरुत्वा वृद्धः कुरुपितामहः देशकालॊचितं वाक्यम अब्रवीत परीतिमानसः 2 समुद्र इव सुन्धूनां जयॊतिषाम इव भास्करः सत्यस्य च यथा सन्तॊ बीजानाम इव चॊर्वरा 3 पर्जन्य इव भूतानां परतिष्ठा सुहृदां भव बान्धवास तवानुजीवन्तु सहस्राक्षम इवामराः 4 सवबाहुबलवीर्येण धार्तराष्ट्र परियैषिणा कर्ण राजपुरं गत्वा काम्पॊजा निहतास तवया 5 गिरिव्रज गताश चापि नग्नजित परमुखा नृपाः अम्बष्ठाश च विदेहाश च गान्धाराश च जितास तवया 6 हिमवद दुर्ग निलयाः किराता रणकर्कशाः दुर्यॊधनस्य वशगाः कृताः कर्ण तवया पुरा 7 तत्र तत्र च संग्रामे दुर्यॊधनहितैषिणा बहवश च जिता वीरास तवया कर्म महौजसा 8 यथा दुर्यॊधनस तात स जञातिकुलबान्धवः तथा तवम अपि सर्वेषां कौरवाणां गतिर भव 9 शिवेनाभिवदामि तवां गच्छ युध्यस्व शत्रुभिः अनुशाधि कुरून संख्ये धत्स्व दुर्यॊद्नने जयम 10 भवान पौत्र समॊ ऽसमाकं यथा दुर्यॊधनस तथा तवापि धर्मतः सर्वे यथा तस्य वयं तथा 11 यौनात संबन्धकाल लॊके विशिष्टं संगतं सताम सद्भिः सह नरश्रेष्ठ परवदन्ति मनीषिणः 12 स सत्यसंगरॊ भूत्वा ममेदम इति निश्चितम कुरूणां पालय बलं यथा दुर्यॊधनस तथा 13 इति शरुत्वा वचः सॊ ऽथ चरणाव अभिवाद्य च ययौ वैकर्तनः कर्णस तूर्णम आयॊधनं परति 14 सॊ ऽभिवीक्ष्य नरौघाणां सथानम अप्रतिमं महत वयूढप्रहरणॊरस्कं सैन्यं तत समबृंहयत 15 कर्णं दृष्ट्वा महेष्वासं युद्धाय समवस्थितम कष्वेडितास्फॊटित रवैः सिंहनाद रवैर अपि धनुः शब्दैश च विविधैः कुरवः समपूजयन |
1
[s] tasya lālapyataḥ śrutvā vṛddhaḥ kurupitāmahaḥ deśakālocitaṃ vākyam abravīt prītimānasaḥ 2 samudra iva sundhūnāṃ jyotiṣām iva bhāskaraḥ satyasya ca yathā santo bījānām iva corvarā 3 parjanya iva bhūtānāṃ pratiṣṭhā suhṛdāṃ bhava bāndhavās tvānujīvantu sahasrākṣam ivāmarāḥ 4 svabāhubalavīryeṇa dhārtarāṣṭra priyaiṣiṇā karṇa rājapuraṃ gatvā kāmpojā nihatās tvayā 5 girivraja gatāś cāpi nagnajit pramukhā nṛpāḥ ambaṣṭhāś ca videhāś ca gāndhārāś ca jitās tvayā 6 himavad durga nilayāḥ kirātā raṇakarkaśāḥ duryodhanasya vaśagāḥ kṛtāḥ karṇa tvayā purā 7 tatra tatra ca saṃgrāme duryodhanahitaiṣiṇā bahavaś ca jitā vīrās tvayā karma mahaujasā 8 yathā duryodhanas tāta sa jñātikulabāndhavaḥ tathā tvam api sarveṣāṃ kauravāṇāṃ gatir bhava 9 śivenābhivadāmi tvāṃ gaccha yudhyasva śatrubhiḥ anuśādhi kurūn saṃkhye dhatsva duryodnane jayam 10 bhavān pautra samo 'smākaṃ yathā duryodhanas tathā tavāpi dharmataḥ sarve yathā tasya vayaṃ tathā 11 yaunāt saṃbandhakāl loke viśiṣṭaṃ saṃgataṃ satām sadbhiḥ saha naraśreṣṭha pravadanti manīṣiṇaḥ 12 sa satyasaṃgaro bhūtvā mamedam iti niścitam kurūṇāṃ pālaya balaṃ yathā duryodhanas tathā 13 iti śrutvā vacaḥ so 'tha caraṇāv abhivādya ca yayau vaikartanaḥ karṇas tūrṇam āyodhanaṃ prati 14 so 'bhivīkṣya naraughāṇāṃ sthānam apratimaṃ mahat vyūḍhapraharaṇoraskaṃ sainyaṃ tat samabṛṃhayat 15 karṇaṃ dṛṣṭvā maheṣvāsaṃ yuddhāya samavasthitam kṣveḍitāsphoṭita ravaiḥ siṃhanāda ravair api dhanuḥ śabdaiś ca vividhaiḥ kuravaḥ samapūjayan |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 7
Chapter 5
|
1
[स] रथस्थं पुरुषव्याघ्रं दृष्ट्वा कर्णम अवस्थितम हृष्टॊ दुर्यॊधनॊ राजन्न इदं वचनम अब्रवीत 2 स नाथम इदम अत्यर्थं भवता पालितं बलम मन्ये किं तु समर्थं यद धितं तत संप्रधार्यताम 3 [क] बरूहि तत पुरुषव्याघ्र तवं हि पराज्ञतमॊ नृप यथा चार्थपतिः कृत्यं पश्यते न तथेतरः 4 ते सम सर्वे तव वचः शरॊतुकामा नरेश्वर नान्याय्यं हि भवान वाक्यं बरूयाद इति मतिर मम 5 [दुर] भीष्मः सेना परणेतासीद वयसा विक्रमेण च शरुतेन च सुसंपन्नः सर्वैर यॊधगुणैस तथा 6 तेनातियशसा कर्ण घनता शत्रुगणान मम सुयुद्धेन दशाहानि पालिताः समॊ महात्मना 7 तस्मिन्न असुकरं कर्मकृतवत्य आस्थिते दिवम कं नु सेना परणेतारं मन्यसे तदनन्तरम 8 न ऋते नायकं सेना मुहूर्तम अपि तिष्ठति आहवेष्व आहवश्रेष्ठ नेतृहीनेव नौर जले 9 यथा हय अकर्णधारा नौ रथश चासारथिर यथा दरवेद यथेष्टं तद्वत सयाद ऋते सेनापतिं बलम 10 स भवान वीक्ष्य सर्वेषु मामकेषु महात्मसु पश्य सेनापतिं युक्तम अनु शांतनवाद इह 11 यं हि सेना परणेतारं भवान वक्ष्यति संयुगे तं वयं सहिताः सर्वे परकरिष्याम मारिष 12 [क] सर्व एव महात्मान इमे पुरुषसत्तमाः सेनापतित्वम अर्हन्ति नात्र कार्या विचारणा 13 कुलसंहनन जञानैर बलविक्रम बुद्धिभिः युक्ताः कृतज्ञा हरीमन्त आहवेष्व अनिवर्तिनः 14 युगपन न तु ते शक्याः कर्तुं सर्वे पुरःसराः एक एवात्र कर्तव्यं यस्मिन वैशेकिका गुणाः 15 अन्यॊन्यस्पर्थिनां तेषां यद्य एकं सत करिष्यसि शेषा विमनसॊ वयक्तं न यॊत्स्यन्ते हि भारत 16 अयं तु सर्वयॊधानाम आचार्यः सथविरॊ गुरुः युक्तः सेनापतिः कर्तुं दरॊणः शस्त्रभृतां वरः 17 कॊ हि तिष्ठति दुर्धर्षे दरॊणे बरह्मविद उत्तमे सेनापतिः सयाद अन्यॊ ऽसमाच छुक्राङ्गिरस दर्शनात 18 न च स हय अस्ति ते यॊधः सर्वराजसु भारत यॊ दरॊणं समरे यान्तं नानुयास्यति संयुगे 19 एष सेना परणेतॄणाम एष शस्त्रभृताम अपि एष बुद्धिमतां चैव शरेष्ठॊ राजन गुरुश च ते 20 एवं दुर्यॊधनाचार्यम आशु सेनापतिं कुरु जिगीषन्तॊ ऽसुरान संख्ये कार्त्तिकेयम इवामराः 21 [स] कर्णस्य वचनं शरुत्वा राजा दुर्यॊधनस तदा सेना मध्यगतं दरॊणम इदं वचनम अब्रवीत 22 वर्णश्रैष्ठ्यात कुलॊत्पत्त्या शरुतेन वयसा धिया वीर्याद दाक्ष्याद अधृष्यत्वाद अर्थज्ञानान नयाज जयात 23 तपसा च कृतज्ञत्वाद वृद्धः सर्वगुणैर अपि युक्तॊ भवत समॊ गॊप्ता राज्ञाम अन्यॊ न विद्यते 24 स भवान पातु नः सर्वान विबुधान इव वासवः भवन नेत्राः पराञ जेतुम इच्छामॊ दविजसत्तम 25 रुद्राणाम इव कापाली वसूनाम इव पावकः कुबेर इव यक्षाणां मरुताम इव वासवः 26 वषिष्ठ इव विप्राणां तेजसाम इव भास्करः पितॄणाम इव धर्मॊ ऽथ आदित्यानाम इवाम्बुराट 27 नक्षत्राणाम इव शशी दिजितानाम इवॊशनः शरेष्ठः सेना परणेतॄणां स नः सेनापतिर भव 28 अक्षौहिण्यॊ दशैका च वशगाः सन्तु ते ऽनघ ताभिः शत्रून परतिव्यूह्य जहीन्द्रॊ दानवान इव 29 परयातु नॊ भवान अग्रे देवानाम इव पावकिः अनुयास्यामहे तव आजौ सौरभेया इवर्षभम 30 उग्रधन्वा महेष्वासॊ दिव्यं विस्फारयन धनुः अग्रे भवन्तं दृष्ट्वा नॊ नार्जुहः परसहिष्यते 31 धरुवं युधिष्ठिरं संख्ये सानुबन्धं स बान्धवम जेष्यामि पुरुषव्याघ्र भवान सेनापतिर यदि 32 एवम उक्ते ततॊ दरॊणे जयेत्य ऊचुर नराधिपाः सिंहनादेन महता हर्षयन्तस तवात्मजम 33 सैनिकाश च मुदा युक्ता वर्धयन्ति दविजॊत्तमम दुर्यॊधनं पुरस्कृत्य परार्थयन्तॊ महद यशः 34 [दर्न] वेदं षडङ्गं वेदाहम अर्थविद्यां च मानवीम तरैय्य अम्बकम अथेष्व अस्त्रम अस्त्राणि विविधानि च 35 ये चाप्य उक्ता मयि गुणा भवद्भिर जयकाङ्क्षिभिः चिकीर्षुर तान अहं सत्यान यॊधयिष्यामि पाण्डवान 36 [स] स एवम अभ्यनुज्ञातश चक्रे सेनापतिं ततः दरॊणं तव सुतॊ राजन विधिदृष्ट्तेन कर्मणा 37 अथाभिषिषिचुर दरॊणं दुर्यॊधनमुखा नृपाः सेनापत्ये यथा सकन्दं पुरा शक्र मुखाः सुराः 38 ततॊ वादित्रघॊषेण सह पुंसां महास्वनैः परादुरासीत कृते दरॊणे हर्षः सेनापतौ तदा 39 ततः पुण्याहघॊषेण सवस्ति वादस्वनेन च संस्तवैर गीतशब्दैश च सूतमागधबन्दिनाम 40 जयशब्दैर दविजाग्र्याणां सुभगानर्तितैर तथा सत्कृत्य विधिवद दरॊणं जितान मन्यन्त पाण्डवान |
1
[s] rathasthaṃ puruṣavyāghraṃ dṛṣṭvā karṇam avasthitam hṛṣṭo duryodhano rājann idaṃ vacanam abravīt 2 sa nātham idam atyarthaṃ bhavatā pālitaṃ balam manye kiṃ tu samarthaṃ yad dhitaṃ tat saṃpradhāryatām 3 [k] brūhi tat puruṣavyāghra tvaṃ hi prājñatamo nṛpa yathā cārthapatiḥ kṛtyaṃ paśyate na tathetaraḥ 4 te sma sarve tava vacaḥ śrotukāmā nareśvara nānyāyyaṃ hi bhavān vākyaṃ brūyād iti matir mama 5 [dur] bhīṣmaḥ senā praṇetāsīd vayasā vikrameṇa ca śrutena ca susaṃpannaḥ sarvair yodhaguṇais tathā 6 tenātiyaśasā karṇa ghnatā śatrugaṇān mama suyuddhena daśāhāni pālitāḥ smo mahātmanā 7 tasminn asukaraṃ karmakṛtavaty āsthite divam kaṃ nu senā praṇetāraṃ manyase tadanantaram 8 na ṛte nāyakaṃ senā muhūrtam api tiṣṭhati āhaveṣv āhavaśreṣṭha netṛhīneva naur jale 9 yathā hy akarṇadhārā nau rathaś cāsārathir yathā draved yatheṣṭaṃ tadvat syād ṛte senāpatiṃ balam 10 sa bhavān vīkṣya sarveṣu māmakeṣu mahātmasu paśya senāpatiṃ yuktam anu śāṃtanavād iha 11 yaṃ hi senā praṇetāraṃ bhavān vakṣyati saṃyuge taṃ vayaṃ sahitāḥ sarve prakariṣyāma māriṣa 12 [k] sarva eva mahātmāna ime puruṣasattamāḥ senāpatitvam arhanti nātra kāryā vicāraṇā 13 kulasaṃhanana jñānair balavikrama buddhibhiḥ yuktāḥ kṛtajñā hrīmanta āhaveṣv anivartinaḥ 14 yugapan na tu te śakyāḥ kartuṃ sarve puraḥsarāḥ eka evātra kartavyaṃ yasmin vaiśekikā guṇāḥ 15 anyonyasparthināṃ teṣāṃ yady ekaṃ sat kariṣyasi śeṣā vimanaso vyaktaṃ na yotsyante hi bhārata 16 ayaṃ tu sarvayodhānām ācāryaḥ sthaviro guruḥ yuktaḥ senāpatiḥ kartuṃ droṇaḥ śastrabhṛtāṃ varaḥ 17 ko hi tiṣṭhati durdharṣe droṇe brahmavid uttame senāpatiḥ syād anyo 'smāc chukrāṅgirasa darśanāt 18 na ca sa hy asti te yodhaḥ sarvarājasu bhārata yo droṇaṃ samare yāntaṃ nānuyāsyati saṃyuge 19 eṣa senā praṇetṝṇām eṣa śastrabhṛtām api eṣa buddhimatāṃ caiva śreṣṭho rājan guruś ca te 20 evaṃ duryodhanācāryam āśu senāpatiṃ kuru jigīṣanto 'surān saṃkhye kārttikeyam ivāmarāḥ 21 [s] karṇasya vacanaṃ śrutvā rājā duryodhanas tadā senā madhyagataṃ droṇam idaṃ vacanam abravīt 22 varṇaśraiṣṭhyāt kulotpattyā śrutena vayasā dhiyā vīryād dākṣyād adhṛṣyatvād arthajñānān nayāj jayāt 23 tapasā ca kṛtajñatvād vṛddhaḥ sarvaguṇair api yukto bhavat samo goptā rājñām anyo na vidyate 24 sa bhavān pātu naḥ sarvān vibudhān iva vāsavaḥ bhavan netrāḥ parāñ jetum icchāmo dvijasattama 25 rudrāṇām iva kāpālī vasūnām iva pāvakaḥ kubera iva yakṣāṇāṃ marutām iva vāsavaḥ 26 vaṣiṣṭha iva viprāṇāṃ tejasām iva bhāskaraḥ pitṝṇām iva dharmo 'tha ādityānām ivāmburāṭ 27 nakṣatrāṇām iva śaśī dijitānām ivośanaḥ śreṣṭhaḥ senā praṇetṝṇāṃ sa naḥ senāpatir bhava 28 akṣauhiṇyo daśaikā ca vaśagāḥ santu te 'nagha tābhiḥ śatrūn prativyūhya jahīndro dānavān iva 29 prayātu no bhavān agre devānām iva pāvakiḥ anuyāsyāmahe tv ājau saurabheyā ivarṣabham 30 ugradhanvā maheṣvāso divyaṃ visphārayan dhanuḥ agre bhavantaṃ dṛṣṭvā no nārjuhaḥ prasahiṣyate 31 dhruvaṃ yudhiṣṭhiraṃ saṃkhye sānubandhaṃ sa bāndhavam jeṣyāmi puruṣavyāghra bhavān senāpatir yadi 32 evam ukte tato droṇe jayety ūcur narādhipāḥ siṃhanādena mahatā harṣayantas tavātmajam 33 sainikāś ca mudā yuktā vardhayanti dvijottamam duryodhanaṃ puraskṛtya prārthayanto mahad yaśaḥ 34 [drn] vedaṃ ṣaḍaṅgaṃ vedāham arthavidyāṃ ca mānavīm traiyy ambakam atheṣv astram astrāṇi vividhāni ca 35 ye cāpy uktā mayi guṇā bhavadbhir jayakāṅkṣibhiḥ cikīrṣur tān ahaṃ satyān yodhayiṣyāmi pāṇḍavān 36 [s] sa evam abhyanujñātaś cakre senāpatiṃ tataḥ droṇaṃ tava suto rājan vidhidṛṣṭtena karmaṇā 37 athābhiṣiṣicur droṇaṃ duryodhanamukhā nṛpāḥ senāpatye yathā skandaṃ purā śakra mukhāḥ surāḥ 38 tato vāditraghoṣeṇa saha puṃsāṃ mahāsvanaiḥ prādurāsīt kṛte droṇe harṣaḥ senāpatau tadā 39 tataḥ puṇyāhaghoṣeṇa svasti vādasvanena ca saṃstavair gītaśabdaiś ca sūtamāgadhabandinām 40 jayaśabdair dvijāgryāṇāṃ subhagānartitair tathā satkṛtya vidhivad droṇaṃ jitān manyanta pāṇḍavān |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 7
Chapter 6
|
1
[स] सेनापत्यं तु संप्राप्य भारद्वाजॊ महारथः युयुत्सुर वयूह्य सैन्यानि परायात तव सुतैः सह 2 सैन्धवश च कलिङ्गश च विकर्णश च तवात्मजः दक्षिणं पर्श्वम अस्थाय समतिष्ठन्त दंशिताः 3 परपक्षः शकुनिस तेषां परवरैर हयसादिभिः ययौ गान्धारकैः सार्धं विमलप्रासयॊधिभिः 4 कृपश च कृतवर्मा च चित्रसेनॊ विविंशतिः दुःशासन मुखा यत्ताः सव्यं पार्श्वम अपालयन 5 तेषां परपक्षाः काम्बॊजाः सुदक्षिण पुरःसराः ययुर अश्वैर महावेगैः शकाश च यवनैः सह 6 मद्रास तरिगर्ताः साम्बष्ठाः परतीच्यॊचीद्यवासिनः शिबयः शूरसेनाश च शूद्राश च मलदैः सह 7 सौवीराः कितवाः पराच्या दाक्षिणात्याश च सर्वशः तवात्मजं पुरस्कृत्य सूतपुत्रस्य पृष्ठतः 8 हर्षयन सर्वसैन्यानि बलेषु बलम आदधत ययौ वैकर्तनः कर्णः परमुखे सर्वधन्विनाम 9 तस्य दीप्तॊ महाकायः सवान्य अनीकानि हर्षयन हस्तिकक्ष्या महाकेतुर बभौ सूर्यसमद्युतिः 10 न भीष्म वयसनं कश चिद दृष्ट्वा कर्णम अमन्यत विशॊकाश चाभवन सर्वे राजानः कुरुभिः सह 11 हृष्टाश च बहवॊ यॊधास तत्राजल्पन्त संगताः न हि कर्णं रणे दृष्ट्वा युधि सथास्यन्ति पाण्डवाः 12 कर्णॊ हि समरे शक्तॊ जेतुं देवान स वासवान किम उ पाण्डुसुतान युद्धे हीनवीर्यपराक्रमान 13 भीष्मेण तु रणे पार्थाः पालिता बाहुशालिना तांस तु कर्णः शरैस तीक्ष्णैर नाशयिष्यत्य असंशयम 14 एवं बरुवन्तस ते ऽनयॊन्यं हृष्टरूपा विशां पते राधेयं पूजयन्तश च परशंसन्तश च निर्ययुः 15 अस्माकं शकटव्यूहॊ दरॊणेन विहितॊ ऽभवत परेषां करौञ्च एवासीद वयूहॊ राजन महात्मनाम परीयमाणेन विहितॊ धर्मराजेन भारत 16 वयूह परमुखतस तेषां तस्थतुः पुरुषर्षभौ वानरध्वजम उच्छ्रित्य विष्वक्सेनधनंजयौ 17 ककुदं सर्वसैन्यानां लक्ष्म सर्वधनुष्मताम आदित्यपथगः केतुः पार्थस्यामित तेजसः 18 दीपयाम आस तत सैन्यं पाण्डवस्य महात्मनः यथा परज्वलितः सूर्यॊ युगान्ते वै वसुंधराम 19 अस्यताम अर्जुनः शरेष्ठॊ गाण्डीवं धनुषां वरम वासुदेवश च भूतानां चक्राणां च सुदर्शनम 20 चत्वार्य एतानि तेजांसि वहञ शवेतहयॊ रथः परेषाम अग्रतस तस्थौ कालचक्रम इवॊद्यतम 21 एवम एतौ महात्मानौ बलसेनाग्रगाव उभौ तावकानां मुखं कर्णः परेषां च धनंजयः 22 ततॊ जाताभिसंरम्भौ परस्परवधैषिणौ अवेक्षेतां तदान्यॊन्यं समरे कर्ण पाण्डवौ 23 ततः परयाते सहसा भादर्वाजे महारथे अन्तर नादेन घॊरेण वसुधासमकम्पत 24 ततस तुमुलम आकाशम आवृणॊत स दिवाकरम वातॊद्धूतं रजस तीव्रं कौशेयनिकरॊपमम 25 अनभ्रे परववर्ष दयौर मांसास्थि रुधिराण्य उत गृध्राः शयेना बडाः कङ्का वायसाश च सहस्रशः उपर्य उपरि सेनां ते तदा पर्यपतन नृपः 26 गॊमायवश च पराक्रॊशन भयदान दारुणान रवान अकार्षुर अपसव्यं च बहुशः पृतनां तव चिखादिषन्तॊ मांसानि पिपासन्तश च शॊणितम 27 अपतद दीप्यमाना च स निर्घाता स कम्पना उज्ला जवलन्ती संग्रामे पुच्छेनावृत्य सर्वशः 28 परिवेषॊ महांश चापि स विद्युत सतनयित्नुमान भास्करस्याभवद राजन परयाते वाहिनीपतौ 29 एते चान्ये च बहवः परादुरासन सुदारुणाः उत्पाता युधि वीराणां जीवितक्षयकारकाः 30 ततः परववृते युद्धं परस्परवधैषिणाम कुरुपाण्डवसैन्यानां शब्देनानादयज जगत 31 ते तव अन्यॊन्यं सुसंरब्धाः पाण्डवाः कौरवैः सह परत्यघ्नन निशितैर बाणैर जय गृद्धाः परहारिणः 32 स पाण्डवानां महतीं महेष्वासॊ महाद्युतिः वेगेनाभ्यद्रवत सेनां किरञ शरशतैः शितैः 33 दरॊणम अभ्युद्यतं दृष्ट्वा पाण्डवाः सह सृञ्जयैः परत्यगृह्णंस तदा राजञ शरवर्षैः पृथक पृथक 34 संक्षॊभ्यमाणा दरॊणेन भिद्यमाना महाचमूः वयशीर्यत सपाञ्चाला वातेनेव बलाहकाः 35 बहूनीह विकुर्वाणॊ दिव्यान्य अस्त्राणि संयुगे अपीडयत कषणेनैव दरॊणः पाण्डव सृञ्जयान 36 ते वध्यमाना दरॊणेन वासवेनेव दानवाः पाञ्चालाः समकम्पन्त धृष्टद्युम्नपुरॊगमाः 37 ततॊ दिव्यास्त्रविच छूरॊ याज्ञसेनिर महारथः अभिनच छरवर्षेण दरॊणानीकम अनेकधा 38 दरॊणस्य शरवर्षैस तु शरवर्षाणि भागशः संनिवार्य ततः सेनां कुरून अप्य अवधीद बली 39 संहृत्य तु ततॊ दरॊणः समवस्थाप्य चाहवे सवम अनीकं महाबाहुः पार्षतं समुपाद्रवत 40 स बाणवर्षं सुमहद असृजत पार्षतं परति मघवान समभिक्रुद्धः सहसा दानवेष्व इव 41 ते कम्प्यमाना दरॊणेन बाणैः पाण्डव सृञ्जयाः पुनः पुनर अभज्यन्त सिंहेनेवेतरे मृगाः 42 अथ पर्यपतद दरॊणः पाण्डवानां बलं बली अलातचक्रवद राजंस तद अद्भुतम इवाभवत 43 खचर नगरकल्पं कल्पितं शास्त्रदृष्ट्या; चलद अनिलपताकं हरादिनं वल्गिताश्वम सफटिकविमलकेतुं तापनं शात्रवाणां; रथवरम अधिरूढः संजहारारि सेनाम |
1
[s] senāpatyaṃ tu saṃprāpya bhāradvājo mahārathaḥ yuyutsur vyūhya sainyāni prāyāt tava sutaiḥ saha 2 saindhavaś ca kaliṅgaś ca vikarṇaś ca tavātmajaḥ dakṣiṇaṃ parśvam asthāya samatiṣṭhanta daṃśitāḥ 3 prapakṣaḥ śakunis teṣāṃ pravarair hayasādibhiḥ yayau gāndhārakaiḥ sārdhaṃ vimalaprāsayodhibhiḥ 4 kṛpaś ca kṛtavarmā ca citraseno viviṃśatiḥ duḥśāsana mukhā yattāḥ savyaṃ pārśvam apālayan 5 teṣāṃ prapakṣāḥ kāmbojāḥ sudakṣiṇa puraḥsarāḥ yayur aśvair mahāvegaiḥ śakāś ca yavanaiḥ saha 6 madrās trigartāḥ sāmbaṣṭhāḥ pratīcyocīdyavāsinaḥ śibayaḥ śūrasenāś ca śūdrāś ca maladaiḥ saha 7 sauvīrāḥ kitavāḥ prācyā dākṣiṇātyāś ca sarvaśaḥ tavātmajaṃ puraskṛtya sūtaputrasya pṛṣṭhataḥ 8 harṣayan sarvasainyāni baleṣu balam ādadhat yayau vaikartanaḥ karṇaḥ pramukhe sarvadhanvinām 9 tasya dīpto mahākāyaḥ svāny anīkāni harṣayan hastikakṣyā mahāketur babhau sūryasamadyutiḥ 10 na bhīṣma vyasanaṃ kaś cid dṛṣṭvā karṇam amanyata viśokāś cābhavan sarve rājānaḥ kurubhiḥ saha 11 hṛṣṭāś ca bahavo yodhās tatrājalpanta saṃgatāḥ na hi karṇaṃ raṇe dṛṣṭvā yudhi sthāsyanti pāṇḍavāḥ 12 karṇo hi samare śakto jetuṃ devān sa vāsavān kim u pāṇḍusutān yuddhe hīnavīryaparākramān 13 bhīṣmeṇa tu raṇe pārthāḥ pālitā bāhuśālinā tāṃs tu karṇaḥ śarais tīkṣṇair nāśayiṣyaty asaṃśayam 14 evaṃ bruvantas te 'nyonyaṃ hṛṣṭarūpā viśāṃ pate rādheyaṃ pūjayantaś ca praśaṃsantaś ca niryayuḥ 15 asmākaṃ śakaṭavyūho droṇena vihito 'bhavat pareṣāṃ krauñca evāsīd vyūho rājan mahātmanām prīyamāṇena vihito dharmarājena bhārata 16 vyūha pramukhatas teṣāṃ tasthatuḥ puruṣarṣabhau vānaradhvajam ucchritya viṣvaksenadhanaṃjayau 17 kakudaṃ sarvasainyānāṃ lakṣma sarvadhanuṣmatām ādityapathagaḥ ketuḥ pārthasyāmita tejasaḥ 18 dīpayām āsa tat sainyaṃ pāṇḍavasya mahātmanaḥ yathā prajvalitaḥ sūryo yugānte vai vasuṃdharām 19 asyatām arjunaḥ śreṣṭho gāṇḍīvaṃ dhanuṣāṃ varam vāsudevaś ca bhūtānāṃ cakrāṇāṃ ca sudarśanam 20 catvāry etāni tejāṃsi vahañ śvetahayo rathaḥ pareṣām agratas tasthau kālacakram ivodyatam 21 evam etau mahātmānau balasenāgragāv ubhau tāvakānāṃ mukhaṃ karṇaḥ pareṣāṃ ca dhanaṃjayaḥ 22 tato jātābhisaṃrambhau parasparavadhaiṣiṇau avekṣetāṃ tadānyonyaṃ samare karṇa pāṇḍavau 23 tataḥ prayāte sahasā bhādarvāje mahārathe antar nādena ghoreṇa vasudhāsamakampata 24 tatas tumulam ākāśam āvṛṇot sa divākaram vātoddhūtaṃ rajas tīvraṃ kauśeyanikaropamam 25 anabhre pravavarṣa dyaur māṃsāsthi rudhirāṇy uta gṛdhrāḥ śyenā baḍāḥ kaṅkā vāyasāś ca sahasraśaḥ upary upari senāṃ te tadā paryapatan nṛpaḥ 26 gomāyavaś ca prākrośan bhayadān dāruṇān ravān akārṣur apasavyaṃ ca bahuśaḥ pṛtanāṃ tava cikhādiṣanto māṃsāni pipāsantaś ca śoṇitam 27 apatad dīpyamānā ca sa nirghātā sa kampanā ujlā jvalantī saṃgrāme pucchenāvṛtya sarvaśaḥ 28 pariveṣo mahāṃś cāpi sa vidyut stanayitnumān bhāskarasyābhavad rājan prayāte vāhinīpatau 29 ete cānye ca bahavaḥ prādurāsan sudāruṇāḥ utpātā yudhi vīrāṇāṃ jīvitakṣayakārakāḥ 30 tataḥ pravavṛte yuddhaṃ parasparavadhaiṣiṇām kurupāṇḍavasainyānāṃ śabdenānādayaj jagat 31 te tv anyonyaṃ susaṃrabdhāḥ pāṇḍavāḥ kauravaiḥ saha pratyaghnan niśitair bāṇair jaya gṛddhāḥ prahāriṇaḥ 32 sa pāṇḍavānāṃ mahatīṃ maheṣvāso mahādyutiḥ vegenābhyadravat senāṃ kirañ śaraśataiḥ śitaiḥ 33 droṇam abhyudyataṃ dṛṣṭvā pāṇḍavāḥ saha sṛñjayaiḥ pratyagṛhṇaṃs tadā rājañ śaravarṣaiḥ pṛthak pṛthak 34 saṃkṣobhyamāṇā droṇena bhidyamānā mahācamūḥ vyaśīryata sapāñcālā vāteneva balāhakāḥ 35 bahūnīha vikurvāṇo divyāny astrāṇi saṃyuge apīḍayat kṣaṇenaiva droṇaḥ pāṇḍava sṛñjayān 36 te vadhyamānā droṇena vāsaveneva dānavāḥ pāñcālāḥ samakampanta dhṛṣṭadyumnapurogamāḥ 37 tato divyāstravic chūro yājñasenir mahārathaḥ abhinac charavarṣeṇa droṇānīkam anekadhā 38 droṇasya śaravarṣais tu śaravarṣāṇi bhāgaśaḥ saṃnivārya tataḥ senāṃ kurūn apy avadhīd balī 39 saṃhṛtya tu tato droṇaḥ samavasthāpya cāhave svam anīkaṃ mahābāhuḥ pārṣataṃ samupādravat 40 sa bāṇavarṣaṃ sumahad asṛjat pārṣataṃ prati maghavān samabhikruddhaḥ sahasā dānaveṣv iva 41 te kampyamānā droṇena bāṇaiḥ pāṇḍava sṛñjayāḥ punaḥ punar abhajyanta siṃhenevetare mṛgāḥ 42 atha paryapatad droṇaḥ pāṇḍavānāṃ balaṃ balī alātacakravad rājaṃs tad adbhutam ivābhavat 43 khacara nagarakalpaṃ kalpitaṃ śāstradṛṣṭyā; calad anilapatākaṃ hrādinaṃ valgitāśvam sphaṭikavimalaketuṃ tāpanaṃ śātravāṇāṃ; rathavaram adhirūḍhaḥ saṃjahārāri senām |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 7
Chapter 7
|
1
[स] तथा दरॊणम अभिघ्नन्तं स शवसूत रथद्विपान वयथिताः पाण्डवा दृष्ट्वा न चैनं पर्यवारयन 2 ततॊ युधिष्ठिरॊ राजा धृष्टद्युम्न धनंजयौ अब्रवीत सर्वतॊ यत्तैः कुम्भयॊनिर निवार्यताम 3 तत्रैनम अर्जुनश चैव पार्षतश च सहानुगः पर्यगृह्णंस ततः सर्वे समायान्तं महारथाः 4 केकया भिमसेनश च सौभद्रॊ ऽथ घटॊत्कचः युधिष्ठिरॊ यमौ मत्स्या दरुपदस्यात्मजास तथा 5 दरौपदेयाश च संहृष्टा धृष्टकेतुः स सात्यकिः चेकितानश च संक्रुद्धॊ युयुत्सुश च महारथः 6 ये चान्ये पार्थिवा राजन पाण्डवस्यानुयायिनः कुलवीर्यानुरूपाणि चक्रुः कर्माण्य अनेकशः 7 संगृह्यमाणां तां दृष्ट्वा पाण्डवैर वाहिनीं रणे वयावृत्य चक्षुषी कॊपाद भारद्वाजॊ ऽनववैक्षत 8 स तीव्रं कॊपम आस्थाय रथे समरदुर्मदः वयधमत पाण्डवानीकम अभ्राणीव सदागतिः 9 रथान अश्वान नरान नागान अभिधावंस ततस ततः चचारॊन्मत्तवद दरॊणॊ वृद्धॊ ऽपि तरुणॊ यथा 10 तस्य शॊणितदिग्धाङ्गाः शॊणास ते वातरंहसः आजानेया हया राजन्न अविभ्रान्ताः शरियं दधुः 11 तम अन्तकम इव करुद्धम आपतन्तं यतव्रतम दृष्ट्वा संप्राद्रवन यॊधाः पाण्डवस्य ततस ततः 12 तेषां परद्रवतां भीमः पुनरावर्तताम अपि वीक्षतां तिष्ठतां चासीच छब्दः परमदारुणः 13 शूराणां हर्षजननॊ भीरूणां भयवर्धनः दयावापृथिव्यॊर विवरं पूरयाम आस सर्वतः 14 ततः पुनर अपि दरॊणॊ नाम विश्रावयन युधि अकरॊद रौद्रम आत्मानं किरञ शरशतैः परान 15 स तथा तान्य अनीकानि पाण्डवेयस्य धीमतः कालवन नयवधीद दरॊणॊ युवेव सथविरॊ बली 16 उत्कृत्य च शिरांस्य उग्रॊ बाहून अपि सुभूषणान कृत्वा शून्यान रथॊपस्थान उदक्रॊशन महारथः 17 तस्य हर्षप्रणादेन बाणवेगेन चाभिभॊ पराकम्पन्त रणे यॊधा गावः शीतार्दिता इव 18 दरॊणस्य रथघॊषेण मौर्वी निष्पेषणेन च धनुः शब्देन चाकाशे शब्दः समभवन महान 19 अथास्य बहुशॊ बाणा निश्चरन्तः सहस्रशः वयाप्य सर्वा दिशः पेतुर गजाश्वरथपत्तिषु 20 तं कार्मुकमहावेगम अस्त्रज्वलित पावकम दरॊणम आदासयां चक्रुः पाञ्चालाः पाण्डवैः सह 21 तान वै स रथहस्त्यश्वान पराहिणॊद यमसादनम दरॊणॊ ऽचिरेणाकरॊच च महीं शॊणितकर्दमाम 22 तन्वता परमास्त्राणि शरान सततम अस्यता दरॊणेन विहितं दिक्षु बाणजालम अदृश्यत 23 पदातिषु रथाश्वेषु वारणेषु च सर्वशः तस्य विद्युद इवाभ्रेषु चरन केतुर अदृश्यत 24 स केकयानां परवरांश च पञ्च; पाञ्चालराजं च शरैः परमृद्य युधिष्ठिरानीकम अदीनयॊधी; दरॊणॊ ऽभययात कार्मुकबाणपाणिः 25 तं भीमसेनश च धनंजयश च; शिनेश च नप्ता दरुपदात्मजश च शैब्यात्मजः काशिपतिः शिबिश च; हृष्टा नदन्तॊ वयकिरञ शरौघैः 26 तेषाम अथॊ दरॊण धनुर विमुक्ताः; पतत्रिणः काञ्चनचित्रपुङ्खाः भित्त्वा शरीराणि गजाश्वयूनां; जग्मुर महीं शॊणितदिग्ध वाजाः 27 सा यॊधसंघैश च रथैश च भूमिः; शरैर विभिन्नैर गजवाजिभिश च परच्छाद्यमाना पतितैर बभूव; समन्ततॊ दयौर इव कालमेघैः 28 शैनेय भीमार्जुनवाहिनीपाञ; शैब्याभिमन्यू सह काशिराज्ञा अन्यांश च वीरान समरे परमृद्नाद; दरॊणः सुतानां तव भूतिकामः 29 एतानि चान्यानि च कौरवेन्द्र; कर्माणि कृत्वा समरे महात्मा परताप्य लॊकान इव कालसूर्यॊ; दरॊणॊ गतः सवर्गम इतॊ हि राजन 30 एवं रुक्मरथः शूरॊ हत्वा शतसहस्रशः पाण्डवानां रणे यॊधान पार्षतेन निपातितः 31 अक्षौहिणीम अभ्यधिकां शूराणाम अनिवर्तिनाम निहत्य पश्चाद धृतिमान अगच्छत परमं गतिम 32 पाण्डवैः सह पाञ्चालैर अशिवैः करूरकर्मभिः हतॊ रुक्मरथॊ राजन कृत्वा कर्म सुदुष्करम 33 ततॊ निनादॊ भूतानाम आकाशे समजायत सैन्यानां च ततॊ राजन्न आचार्ये निहते युधि 34 दयां धरां खं दिशॊ वारि परदिशश चानुनादयन अहॊ धिग इति भूतानां शब्दः समभवन महान 35 देवताः पितरश चैव पूर्वे ये चास्य बान्धवाः ददृशुर निहतं तत्र भारद्वाजं महारथम 36 पाण्डवास तु जयं लब्ध्वा सिंहनादान परचक्रिरे तेन नादेन महता समकम्पत मेदिनी |
1
[s] tathā droṇam abhighnantaṃ sa śvasūta rathadvipān vyathitāḥ pāṇḍavā dṛṣṭvā na cainaṃ paryavārayan 2 tato yudhiṣṭhiro rājā dhṛṣṭadyumna dhanaṃjayau abravīt sarvato yattaiḥ kumbhayonir nivāryatām 3 tatrainam arjunaś caiva pārṣataś ca sahānugaḥ paryagṛhṇaṃs tataḥ sarve samāyāntaṃ mahārathāḥ 4 kekayā bhimasenaś ca saubhadro 'tha ghaṭotkacaḥ yudhiṣṭhiro yamau matsyā drupadasyātmajās tathā 5 draupadeyāś ca saṃhṛṣṭā dhṛṣṭaketuḥ sa sātyakiḥ cekitānaś ca saṃkruddho yuyutsuś ca mahārathaḥ 6 ye cānye pārthivā rājan pāṇḍavasyānuyāyinaḥ kulavīryānurūpāṇi cakruḥ karmāṇy anekaśaḥ 7 saṃgṛhyamāṇāṃ tāṃ dṛṣṭvā pāṇḍavair vāhinīṃ raṇe vyāvṛtya cakṣuṣī kopād bhāradvājo 'nvavaikṣata 8 sa tīvraṃ kopam āsthāya rathe samaradurmadaḥ vyadhamat pāṇḍavānīkam abhrāṇīva sadāgatiḥ 9 rathān aśvān narān nāgān abhidhāvaṃs tatas tataḥ cacāronmattavad droṇo vṛddho 'pi taruṇo yathā 10 tasya śoṇitadigdhāṅgāḥ śoṇās te vātaraṃhasaḥ ājāneyā hayā rājann avibhrāntāḥ śriyaṃ dadhuḥ 11 tam antakam iva kruddham āpatantaṃ yatavratam dṛṣṭvā saṃprādravan yodhāḥ pāṇḍavasya tatas tataḥ 12 teṣāṃ pradravatāṃ bhīmaḥ punarāvartatām api vīkṣatāṃ tiṣṭhatāṃ cāsīc chabdaḥ paramadāruṇaḥ 13 śūrāṇāṃ harṣajanano bhīrūṇāṃ bhayavardhanaḥ dyāvāpṛthivyor vivaraṃ pūrayām āsa sarvataḥ 14 tataḥ punar api droṇo nāma viśrāvayan yudhi akarod raudram ātmānaṃ kirañ śaraśataiḥ parān 15 sa tathā tāny anīkāni pāṇḍaveyasya dhīmataḥ kālavan nyavadhīd droṇo yuveva sthaviro balī 16 utkṛtya ca śirāṃsy ugro bāhūn api subhūṣaṇān kṛtvā śūnyān rathopasthān udakrośan mahārathaḥ 17 tasya harṣapraṇādena bāṇavegena cābhibho prākampanta raṇe yodhā gāvaḥ śītārditā iva 18 droṇasya rathaghoṣeṇa maurvī niṣpeṣaṇena ca dhanuḥ śabdena cākāśe śabdaḥ samabhavan mahān 19 athāsya bahuśo bāṇā niścarantaḥ sahasraśaḥ vyāpya sarvā diśaḥ petur gajāśvarathapattiṣu 20 taṃ kārmukamahāvegam astrajvalita pāvakam droṇam ādāsayāṃ cakruḥ pāñcālāḥ pāṇḍavaiḥ saha 21 tān vai sa rathahastyaśvān prāhiṇod yamasādanam droṇo 'cireṇākaroc ca mahīṃ śoṇitakardamām 22 tanvatā paramāstrāṇi śarān satatam asyatā droṇena vihitaṃ dikṣu bāṇajālam adṛśyata 23 padātiṣu rathāśveṣu vāraṇeṣu ca sarvaśaḥ tasya vidyud ivābhreṣu caran ketur adṛśyata 24 sa kekayānāṃ pravarāṃś ca pañca; pāñcālarājaṃ ca śaraiḥ pramṛdya yudhiṣṭhirānīkam adīnayodhī; droṇo 'bhyayāt kārmukabāṇapāṇiḥ 25 taṃ bhīmasenaś ca dhanaṃjayaś ca; śineś ca naptā drupadātmajaś ca śaibyātmajaḥ kāśipatiḥ śibiś ca; hṛṣṭā nadanto vyakirañ śaraughaiḥ 26 teṣām atho droṇa dhanur vimuktāḥ; patatriṇaḥ kāñcanacitrapuṅkhāḥ bhittvā śarīrāṇi gajāśvayūnāṃ; jagmur mahīṃ śoṇitadigdha vājāḥ 27 sā yodhasaṃghaiś ca rathaiś ca bhūmiḥ; śarair vibhinnair gajavājibhiś ca pracchādyamānā patitair babhūva; samantato dyaur iva kālameghaiḥ 28 śaineya bhīmārjunavāhinīpāñ; śaibyābhimanyū saha kāśirājñā anyāṃś ca vīrān samare pramṛdnād; droṇaḥ sutānāṃ tava bhūtikāmaḥ 29 etāni cānyāni ca kauravendra; karmāṇi kṛtvā samare mahātmā pratāpya lokān iva kālasūryo; droṇo gataḥ svargam ito hi rājan 30 evaṃ rukmarathaḥ śūro hatvā śatasahasraśaḥ pāṇḍavānāṃ raṇe yodhān pārṣatena nipātitaḥ 31 akṣauhiṇīm abhyadhikāṃ śūrāṇām anivartinām nihatya paścād dhṛtimān agacchat paramaṃ gatim 32 pāṇḍavaiḥ saha pāñcālair aśivaiḥ krūrakarmabhiḥ hato rukmaratho rājan kṛtvā karma suduṣkaram 33 tato ninādo bhūtānām ākāśe samajāyata sainyānāṃ ca tato rājann ācārye nihate yudhi 34 dyāṃ dharāṃ khaṃ diśo vāri pradiśaś cānunādayan aho dhig iti bhūtānāṃ śabdaḥ samabhavan mahān 35 devatāḥ pitaraś caiva pūrve ye cāsya bāndhavāḥ dadṛśur nihataṃ tatra bhāradvājaṃ mahāratham 36 pāṇḍavās tu jayaṃ labdhvā siṃhanādān pracakrire tena nādena mahatā samakampata medinī |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 7
Chapter 8
|
1
[धृ] किं कुर्वाणं रणे दरॊणं जघ्नुः पाण्डव सृञ्जयाः तथा निपुणम अस्त्रेषु सर्वशस्त्रभृताम अपि 2 रथभङ्गॊ बभूवास्य धनुर वाशीर्यतास्यतः परमत्तॊ वाभवद दरॊणस ततॊ मृत्युम उपेयिवान 3 कथं नु पार्षतस तात शत्रुभिर दुष्प्रधर्षणम किरन्तम इषुसंघातान रुक्मपुङ्खान अनेकशः 4 कषिप्रहस्तं दविजश्रेष्ठं कृतिनं चित्रयॊधिनम दूरेषु पातिनं दान्तम अस्त्रयुद्धे च पारगम 5 पाञ्चाल पुत्रॊ नयवधीद दिष्ट्या स वरम अच्युतम कुर्वाणं दारुणं कर्म रणे यत्तं महारथम 6 वयक्तं दिष्टं हि बलवत पौरुषाद इति मे मतिः यद दरुणॊ निहतः शूरः पार्षतेन महात्मना 7 अस्त्रं चतुर्विधं वीरे यस्मिन्न आसीत परतिष्ठितम तम इष्वस्त्रवराचार्यं दरॊणं शंससि मे हत 8 शरुत्वा हतं रुक्मरथं वैयाघ्रपरिवारणम जातरूपपरिष्कारं नाद्य शॊकम अपानुदे 9 न नूनं परदुःखेन कश चिन मरियति संजय यत्र दरॊणम अहं शरुत्वा हतं जीवामि न मरिये 10 अश्मसारमयं नूनं हृदयं सुदृढं मम यच छरुत्वा निहतं दरॊणं शतधा न विदीर्यते 11 बराह्मे वेदे तथेष्व अस्त्रे यम उपासन गुणार्थिनः बराह्मणा राजपुत्राश च स कथं मृत्युना हतः 12 शॊषणं सागरस्येव मेरॊर इव विसर्पणम पतनं भास्करस्येव न मृष्ये दरॊण पातनम 13 दृप्तानां परतिषेद्धासीद धार्मिकानां च रक्षिता यॊ ऽतयाक्षीत कृपणस्यार्थे पराणान अपि परंतपः 14 मन्दानां मम पुत्राणां जयाशा यस्य विक्रमे बृहस्पत्युशनस तुल्यॊ बुद्ध्या स निहतः कथम 15 ते च शॊणा बृहन्तॊ ऽशवाः सैन्धवा हेममालिनः रथे वातजया युक्ताः सर्वशब्दातिगा रणे 16 बलिनॊ घॊषिणॊ दान्ताः सैन्धवाः साधु वाहिनः दृढाः संग्राममध्येषु कच चिद आसन न विह्वलाः 17 करिणां बृंहतां युद्धे शङ्खदुन्दुभिनिस्वनम जया कषेप शरवर्षाणां शस्त्राणां च सहिष्णवः 18 आशंसन्तः पराञ जेतुं जितश्वासा जितव्यथाः हयाः परजविताः शीघ्रा भारद्वाज रथॊद्वहाः 19 ते सम रुक्मरथे युक्ता नरवीर समाहिताः कथं नाभ्यतरंस तात पाण्डवानाम अनीकिनीम 20 जातरूपपरिष्कारम आस्थाय रथम उत्तमम भारद्वाजः किम अकरॊच छूरः संक्रन्दनॊ युधि 21 विद्यां यस्यॊपजीवन्ति सर्वलॊकधनुर्भृतः स सत्यसंधॊ बलवान दरॊणः किम अकरॊद युधि 22 दिवि शक्रम इव शरेष्ठं महामात्रं धनुर्भृताम के नु तं रौद्रकर्माणं युद्धे परत्युद्ययू रथाः 23 ननु रुक्मरथं दृष्ट्वा परद्रवन्ति सम पाण्डवाः दिव्यम अस्त्रं विकुर्वाणं सेनां कषिण्वन्तम अव्ययम 24 उताहॊ सर्वसैन्येन धर्मराजः सहानुजः पाञ्चाल्य परग्रहॊ दरॊणं सर्वतः समवारयत 25 नूनम आवरयत पार्थॊ रथिनॊ ऽनयान अजिह्मगैः ततॊ दरॊणं समारॊहत पार्षतः पापकर्मकृत 26 न हय अन्यं परिपश्यामि वधे कं चन शुष्मिणः धृष्टद्युम्नाद ऋते रौद्रात पाल्यमानात किरीटिना 27 तैर वृतः सर्वतः शूरैः पाञ्चाल्यापसदस ततः केकयैर्श चेदिकारूषैर मत्स्यैर अन्यैश च भूमिपैः 28 वयाकुलीकृतम आचार्यं पिपीलैर उरगं यथा कर्मण्य सुकरे सक्तं जघानेति मतिर मम 29 यॊ ऽधीत्य चतुरॊ वेदान सर्वान आख्यान पञ्चमान बराह्मणानां परतिष्ठासीत सरॊतसाम इव सागरः स कथं बराह्मणॊ वृद्धः शस्त्रेण वधम आप्तवान 30 अमर्षणॊ मर्षितवान कलिश्यमानः सदा मया अनर्हमाणः कौन्तेयः कर्मणस तस्य तत फलम 31 यस्य कर्मानुजीवन्ति लॊके सर्वधनुर्भृतः स सत्यसंधः सुकृती शरीकामैर निहतः कथम 32 दिवि शक्र इव शरेष्ठॊ महासत्त्वॊ महाबलः स कथं निहतः पार्थैः कषुद्रमत्स्यैर यथा तिमिः 33 कषिप्रहस्तश च बलवान दृढधन्वारि मर्दनः न यस्य जीविताकाङ्क्षी विषयं पराप्य जीवति 34 यं दवौ न जहतः शब्दौ जीवमानं कदा चन बराह्मश च वेद कामानां जयाघॊषश च धनुर्भृताम 35 नाहं मृष्ये हतं दरॊणं सिंहद्विरदविक्रमम कथं संजय दुर्धर्षम अनाधृष्य यशॊबलम 36 के ऽरक्षन दक्षिणं चक्रं सव्यं के च महात्मनः पुरस्तात के च वीरस्य युध्यमानस्य संयुगे 37 के च तत्र तनुं तयक्त्वा परतीपं मृत्युम आव्रजन दरॊणस्य समरे वीराः के ऽकुर्वन्त परां धृतिम 38 एतद आर्येण कर्तव्यं कृच्छ्रास्व आपत्सु संजय पराक्रमेद यथाशक्थ्या तच च तस्मिन परतिष्ठितम 39 मुह्यते मे मनस तात कथा तावन निवर्त्यताम भूयस तु लब्धसंज्ञस तवा परिप्रक्ष्यामि संजय |
1
[dhṛ] kiṃ kurvāṇaṃ raṇe droṇaṃ jaghnuḥ pāṇḍava sṛñjayāḥ tathā nipuṇam astreṣu sarvaśastrabhṛtām api 2 rathabhaṅgo babhūvāsya dhanur vāśīryatāsyataḥ pramatto vābhavad droṇas tato mṛtyum upeyivān 3 kathaṃ nu pārṣatas tāta śatrubhir duṣpradharṣaṇam kirantam iṣusaṃghātān rukmapuṅkhān anekaśaḥ 4 kṣiprahastaṃ dvijaśreṣṭhaṃ kṛtinaṃ citrayodhinam dūreṣu pātinaṃ dāntam astrayuddhe ca pāragam 5 pāñcāla putro nyavadhīd diṣṭyā sa varam acyutam kurvāṇaṃ dāruṇaṃ karma raṇe yattaṃ mahāratham 6 vyaktaṃ diṣṭaṃ hi balavat pauruṣād iti me matiḥ yad druṇo nihataḥ śūraḥ pārṣatena mahātmanā 7 astraṃ caturvidhaṃ vīre yasminn āsīt pratiṣṭhitam tam iṣvastravarācāryaṃ droṇaṃ śaṃsasi me hata 8 śrutvā hataṃ rukmarathaṃ vaiyāghraparivāraṇam jātarūpapariṣkāraṃ nādya śokam apānude 9 na nūnaṃ paraduḥkhena kaś cin mriyati saṃjaya yatra droṇam ahaṃ śrutvā hataṃ jīvāmi na mriye 10 aśmasāramayaṃ nūnaṃ hṛdayaṃ sudṛḍhaṃ mama yac chrutvā nihataṃ droṇaṃ śatadhā na vidīryate 11 brāhme vede tatheṣv astre yam upāsan guṇārthinaḥ brāhmaṇā rājaputrāś ca sa kathaṃ mṛtyunā hataḥ 12 śoṣaṇaṃ sāgarasyeva meror iva visarpaṇam patanaṃ bhāskarasyeva na mṛṣye droṇa pātanam 13 dṛptānāṃ pratiṣeddhāsīd dhārmikānāṃ ca rakṣitā yo 'tyākṣīt kṛpaṇasyārthe prāṇān api paraṃtapaḥ 14 mandānāṃ mama putrāṇāṃ jayāśā yasya vikrame bṛhaspatyuśanas tulyo buddhyā sa nihataḥ katham 15 te ca śoṇā bṛhanto 'śvāḥ saindhavā hemamālinaḥ rathe vātajayā yuktāḥ sarvaśabdātigā raṇe 16 balino ghoṣiṇo dāntāḥ saindhavāḥ sādhu vāhinaḥ dṛḍhāḥ saṃgrāmamadhyeṣu kac cid āsan na vihvalāḥ 17 kariṇāṃ bṛṃhatāṃ yuddhe śaṅkhadundubhinisvanam jyā kṣepa śaravarṣāṇāṃ śastrāṇāṃ ca sahiṣṇavaḥ 18 āśaṃsantaḥ parāñ jetuṃ jitaśvāsā jitavyathāḥ hayāḥ prajavitāḥ śīghrā bhāradvāja rathodvahāḥ 19 te sma rukmarathe yuktā naravīra samāhitāḥ kathaṃ nābhyataraṃs tāta pāṇḍavānām anīkinīm 20 jātarūpapariṣkāram āsthāya ratham uttamam bhāradvājaḥ kim akaroc chūraḥ saṃkrandano yudhi 21 vidyāṃ yasyopajīvanti sarvalokadhanurbhṛtaḥ sa satyasaṃdho balavān droṇaḥ kim akarod yudhi 22 divi śakram iva śreṣṭhaṃ mahāmātraṃ dhanurbhṛtām ke nu taṃ raudrakarmāṇaṃ yuddhe pratyudyayū rathāḥ 23 nanu rukmarathaṃ dṛṣṭvā pradravanti sma pāṇḍavāḥ divyam astraṃ vikurvāṇaṃ senāṃ kṣiṇvantam avyayam 24 utāho sarvasainyena dharmarājaḥ sahānujaḥ pāñcālya pragraho droṇaṃ sarvataḥ samavārayat 25 nūnam āvarayat pārtho rathino 'nyān ajihmagaiḥ tato droṇaṃ samārohat pārṣataḥ pāpakarmakṛt 26 na hy anyaṃ paripaśyāmi vadhe kaṃ cana śuṣmiṇaḥ dhṛṣṭadyumnād ṛte raudrāt pālyamānāt kirīṭinā 27 tair vṛtaḥ sarvataḥ śūraiḥ pāñcālyāpasadas tataḥ kekayairś cedikārūṣair matsyair anyaiś ca bhūmipaiḥ 28 vyākulīkṛtam ācāryaṃ pipīlair uragaṃ yathā karmaṇya sukare saktaṃ jaghāneti matir mama 29 yo 'dhītya caturo vedān sarvān ākhyāna pañcamān brāhmaṇānāṃ pratiṣṭhāsīt srotasām iva sāgaraḥ sa kathaṃ brāhmaṇo vṛddhaḥ śastreṇa vadham āptavān 30 amarṣaṇo marṣitavān kliśyamānaḥ sadā mayā anarhamāṇaḥ kaunteyaḥ karmaṇas tasya tat phalam 31 yasya karmānujīvanti loke sarvadhanurbhṛtaḥ sa satyasaṃdhaḥ sukṛtī śrīkāmair nihataḥ katham 32 divi śakra iva śreṣṭho mahāsattvo mahābalaḥ sa kathaṃ nihataḥ pārthaiḥ kṣudramatsyair yathā timiḥ 33 kṣiprahastaś ca balavān dṛḍhadhanvāri mardanaḥ na yasya jīvitākāṅkṣī viṣayaṃ prāpya jīvati 34 yaṃ dvau na jahataḥ śabdau jīvamānaṃ kadā cana brāhmaś ca veda kāmānāṃ jyāghoṣaś ca dhanurbhṛtām 35 nāhaṃ mṛṣye hataṃ droṇaṃ siṃhadviradavikramam kathaṃ saṃjaya durdharṣam anādhṛṣya yaśobalam 36 ke 'rakṣan dakṣiṇaṃ cakraṃ savyaṃ ke ca mahātmanaḥ purastāt ke ca vīrasya yudhyamānasya saṃyuge 37 ke ca tatra tanuṃ tyaktvā pratīpaṃ mṛtyum āvrajan droṇasya samare vīrāḥ ke 'kurvanta parāṃ dhṛtim 38 etad āryeṇa kartavyaṃ kṛcchrāsv āpatsu saṃjaya parākramed yathāśakthyā tac ca tasmin pratiṣṭhitam 39 muhyate me manas tāta kathā tāvan nivartyatām bhūyas tu labdhasaṃjñas tvā pariprakṣyāmi saṃjaya |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 7
Chapter 9
|
1
[व] एवं पृष्ट्वा सूतपुत्रं हृच छॊकेनार्दितॊ भृशम जये निराशः पुत्राणां धृतराष्ट्रॊ ऽपतत कषितौ 2 तं विसंज्ञं निपतितं सिषुचुः परिचारकाः जलेनात्यर्थ शीतेन वीजन्तः पुण्यगन्धिना 3 पतितं चैनम आज्ञाय समन्ताद भरत सत्रियः परिवव्रुर महाराजम अस्पृशंश चैव पाणिभिः 4 उत्थाप्य चैनं शनकै राजानं पृथिवीतलात आसनं परापयाम आसुर बाष्पकण्ठ्यॊ वराङ्गनाः 5 आसनं पराप्य राजा तु मूर्छयाभिपरिप्लुतः निश्चेष्टॊ ऽतिष्ठत तदा वीज्यमानः समन्ततः 6 स लब्ध्वा शनकैः संज्ञां वेपमानॊ महीपतिः पुनर गावल्गणिं सूतं पर्यपृच्छद यथातथम 7 यत तद उद्यन्न इवादित्यॊ जयॊतिषा परणुदंस तमः आयाद अजातशत्रुर वै कस तं दरॊणाद अवारयत 8 परभिन्नम इव मातङ्गं तथ करुद्धं तरस्विनम आसक्तमनसं दीप्तं परति दविरदघातिनम वाशिता संगमे यद्वद अजय्यं परतियूथपैः 9 अति चान्यान रणे यॊधान वीरः पुरुषसत्तमः यॊ हय एकॊ हि महाबाहुर निर्दहेद घॊरचक्षुषा कृत्स्नं दुर्यॊधन बलं धृतिमान सत्यसंगरः 10 चक्षुर्हणं जये सक्तम इष्वास वररक्षितम दान्तं बहुमतं लॊके के शूराः पर्यवारयन 11 के दुष्प्रधर्षं राजानम इष्वास वरम अच्युतम समासेदुर नरव्याघ्रं कौन्तेयं तत्र मामकाः 12 तरसैवाभिपत्याथ यॊ वै दरॊणम उपाद्रवत तं भीमसेनम आयान्तं के शूराः पर्यवारयन 13 यद आयाज जलदप्रख्यॊ रथः परमवीर्यवान पर्जन्य इव बीभत्सुस तुमुलाम अशनिं सृजन 14 ववर्ष शरवर्षाणि वर्षाणि मघवान इव इषुसंबाधम आकाशं कुर्वन कपिवरध्वजः अवस्फूर्जन दिशः सर्वास तलनेमि सवनेन च 15 चापविद्युत परभॊ घॊरॊ रथगुल्म बलाहकः रथनेमि घॊषस्तनितः शरशब्दातिबन्धुरः 16 रॊषनिर्जित जीमूतॊ मनॊ ऽभिप्राय शीघ्रगः मर्मातिगॊ बाणधारस तुमुलः शॊणितॊदकः 17 संफाल्वयन महीं वर्षां मानवैर आस्तरंस तदा गना निष्टनितॊ रौद्रॊ दुर्यॊधनकृतॊद्यमः 18 युद्धे ऽभयषिञ्चद विजयॊ गार्ध्रपत्रिः शिलाशितैः गाण्डीवं धारयन धीमान कीदृशं वॊ मनस तदा 19 कच चिद गाण्डीवशब्देन न परणश्यत वै बलम यद वः स भैरवं कुर्वन्न अर्जुनॊ भृशम अभ्यगात 20 कच चिन नापानुदद दरॊणाद इषुभिर वॊ धनंजयः वातॊ मेघान इवाविध्यन परवाञ शरवनानिलह कॊ हि गाण्डीवधन्वानं नरः सॊढुं रणे ऽरहति 21 यत सेनाः समकम्पन्त यद वीरान अस्पृशद भयम के तत्र नाजहुर दरॊणं के कषुद्राः पराद्रवन भयात 22 के वा तत्र तनूस तयक्त्वा परतीपं मृत्युम आव्रजन अमानुषाणां जेतारं युद्धेष्व अपि धनंजयम 23 न च वेगं सिताश्वस्य विशक्ष्यन्तीह मामकाः गाण्डीवस्य च निर्घॊषं परावृड जलदनिस्वनम 24 विष्वक्सेनॊ यस्य यन्ता यॊद्धा चैव धनंजयः अशक्यः स रथॊ जेतुं मन्ये देवासुरैर अपि 25 सुकुमारॊ युवा शूरॊ दर्शनीयश च पाण्डवः मेधावी निपुणॊ धीमान युधि सत्यपराक्रमः 26 आरावं विपुलं कुर्वन वयथयन सर्वकौरवान यदायान नकुलॊ धीमान के शूराः पर्यवारयन 27 आशीविष इव करुद्धः सहदेवॊ यदाभ्ययात शत्रूणां कदनं जुर्वञ जेतासौ दुर्जयॊ युधि 28 आर्य वरतम अमॊघेषुं हरीमन्तम अपराजितम दरॊणायाभिमुखं यान्तं के शूराः पर्यवारयन 29 यः स सौवीरराजस्य परमथ्य महतीं चमूम आदत्त महिषीं भॊज्यां काम्यां सर्वाङ्गशॊभनाम 30 सत्यं धृतिश च शौर्यं च बरह्मचर्यं च केवलम सर्वाणि युयुधाने ऽसमिन नित्यानि पुरुषर्षभे 31 बलिनं सत्यकर्माणम अदीनम अपराजितम वासुदेव समं युद्धे वासुदेवाद अनन्तरम 32 युक्तं धनंजय परेष्ये शूरम आचार्य कर्मणि पार्थेन समम अस्त्रेषु कस तं दरॊणाद अवारयत 33 वृष्णीनां परवरं वीरं शूरं सर्वधनुष्मताम रामेण समम अस्त्रेषु यशसा विक्रमेण च 34 सत्यं धृतिर दमः शौर्यं बरह्मचर्यम अनुत्तमम सात्वते तानि सर्वाणि तरैलॊक्यम इव केशवे 35 तम एवं गुन संपन्नं दुर्वारम अपि दैवतैः समासाद्य महेष्वासं के वीराः पर्यवारयन 36 पाञ्चालेषूत्तमं शूरम उत्तमाभिजन परियम नित्यम उत्तमकर्माणम उत्तमौजसम आहवे 37 युक्तं धनंजय हिते ममानर्थाय चॊत्तमम यम वैश्रवणादित्य महेन्द्रवरुणॊपमम 38 महारथसमाख्यातं दरॊणायॊद्यन्तम आहवे तयजन्तं तुमुले पराणान के शूराः पर्यवारयन 39 एकॊ ऽपसृत्य चेदिभ्यः पाण्डवान यः समाश्रितः धृष्टकेतुं तमायान्तं दरॊणात कः समवारयत 40 यॊ ऽवधीत केतुमाञ शूरॊ राजपुत्रं सुदर्शनम अपरान्त गिरिद्वारे कस तं दरॊणाद अवारयत 41 सत्रीपूर्वॊ यॊ नरव्याघ्रॊ यः स वेद गुणागुणान शिखण्डिनं याज्ञसेनिम अम्लान मनसं युधि 42 देवव्रतस्य समरे हेतुं मृत्यॊर महात्मनः दरॊणायाभिमुखं यान्तं के वीराः पर्यवारयन 43 यस्मिन्न अभ्यधिका वीरे गुणाः सर्वे धनंजयात यस्मिन्न अस्त्राणि सत्यं च बरह्मचर्यं च नित्यदा 44 वासुदेव समं वीर्ये धनंजय समं बले तेजसादित्यसदृशं बृहस्पतिसमं मतौ 45 अभिमन्युं महात्मानं वयात्ताननम इवान्तकम दरॊणायाभिमुखं यान्तं के वीराः पर्यवारयन 46 तरुणस तव अरुणप्रख्यः सौभद्रः परवीरहा यदाभ्याद्रवत दरॊणं तदासीद वॊ मनः कथम 47 दरौपदेया नरव्याघ्राः समुद्रम इव सिन्धवः यद दरॊणम आद्रवन संख्ये के वीरास तान अवारयन 48 ये ते दवादश वर्षाणि करीडाम उत्सृज्य बालकाः अस्त्रार्थम अवसन भीष्मे बिभ्रतॊ वरतम उत्तमम 49 कषत्रं जयः कषत्रदेवः कषत्रधर्मा च मानिनः धृष्टद्युम्नात्मजा वीराः के तान दरॊणाद अवारयन 50 शताद विशिष्टं यं युद्धे समपश्यन्त वृष्णयः चेकितानं महेष्वासं कस तं दरॊणाद अवारयत 51 वार्धक्षेमिः कलिङ्गानां यः कन्याम आहरद युधि अनाधृष्टिर अदीनात्मा कस तं दरॊणाद अवारयत 52 भरातरः पञ्च कैकेया धार्मिकाः सत्यविक्रमाः इन्द्र गॊपक वर्णाश च रक्तवर्मायुध धवजाः 53 मातृष्वसुः सुता वीराः पाण्डवानां जयार्थिनः तान दरॊणं हन्तुम आयातान के वीराः पर्यवारयन 54 यं यॊधयन्तॊ राजानॊ नाजयन वारणावते षण मासान अभिसंरब्धा जिघांसन्तॊ युधां पतिम 55 धनुष्मतां वरं शूरं सत्यसंधं महाबलम दरॊणात कस तं नरव्याघ्रं युयुत्सुं परत्यवारयत 56 यः पुत्रं काशिराजस्य वाराणस्यां महारथम समरे सत्रीषु गृध्यन्तं भल्लेनापहरद रथात 57 धृष्टद्युम्नं महेष्वासं पार्थानां मन्त्रधारिणम युक्तं दुर्यॊधनानर्थे सृष्टं दरॊण वधाय च 58 निर्दहन्तं रणे यॊधान दारयन्तं च सर्वशः दरॊणायाभिमुखं यान्तं के वीराः पर्यवारयन 59 उत्सङ्ग इव संवृद्धं दरुपदस्यास्त्रवित्तमम शैखण्डिनं कषत्रदेवं के तं दरॊणाद अवारयन 60 य इमां पृथिवीं कृत्स्नां चर्म वत्सम अवेष्टयत महता रथवंशेन मुख्यारिघ्नॊ महारथः 61 दशाश्वमेघान आजह्रे सवन्नपानाप्त दक्षिणान निरर्गलान सर्वमेधान पुत्रवत पालयन परजाः 62 पिबन्त्यॊ दक्षिणां यस्य गङ्गा सरॊतः समापिबन तावतीर गा ददौ वीर उशीनर सुतॊ ऽधवरे 63 न पूर्वे नापरे चक्रुर इदं के चन मानवाः इति संचुक्रुशुर देवाः कृते कर्मणि दुष्करे 64 पश्यामस तरिषु लॊकेषु न तं संस्थास्नुचारिषु जातं वापि जनिष्यं वा दवितीयं वापि संप्रति 65 अन्यम औशीनराच छैब्याद धुरॊ वॊढारम इत्य उत गतिं यस्य न यास्यन्ति मानुषा लॊकवासिनः 66 तस्य नप्तारम आयान्तं शैब्यं कः समवारयत दरॊणायाभिमुखं यान्तं वयात्ताननम इवान्तकम 67 विराटस्य रथानीकं मत्स्यस्यामित्र धातिनः परेप्सन्तं समरे दरॊणं के वीराः पर्यवारयन 68 सद्यॊ वृकॊदराज जातॊ महाबलपराक्रमः मायावी राक्षसॊ घॊरॊ यस्मान मम महद भयम 69 पार्थानां जय कामं तं पुत्राणां मम कण्टकम घटॊत्कचं महाबाहुं कस तं दरॊणाद अवारयत 70 एते चान्ये च बहवॊ येषाम अर्थाय संजय तयक्तारः संयुगे पराणान किं तेषाम अजितं युधि 71 येषां च पुरुषव्याघ्रः शार्ङ्गधन्वा वयपाश्रयः हितार्थी चापि पार्थानां कथं तेषां पराजयः 72 लॊकानां गुरुर अत्यन्तं लॊकनाथः सनातनः नारायणॊ रणे नाथॊ दिव्यॊ दिव्यात्मवान परभुः 73 यस्य दिव्यानि कर्माणि परवदन्ति मनीषिणः तान्य अहं कीर्तयिष्यामि भक्त्या सथैर्यार्थम आत्मनः |
1
[v] evaṃ pṛṣṭvā sūtaputraṃ hṛc chokenārdito bhṛśam jaye nirāśaḥ putrāṇāṃ dhṛtarāṣṭro 'patat kṣitau 2 taṃ visaṃjñaṃ nipatitaṃ siṣucuḥ paricārakāḥ jalenātyartha śītena vījantaḥ puṇyagandhinā 3 patitaṃ cainam ājñāya samantād bharata striyaḥ parivavrur mahārājam aspṛśaṃś caiva pāṇibhiḥ 4 utthāpya cainaṃ śanakai rājānaṃ pṛthivītalāt āsanaṃ prāpayām āsur bāṣpakaṇṭhyo varāṅganāḥ 5 āsanaṃ prāpya rājā tu mūrchayābhipariplutaḥ niśceṣṭo 'tiṣṭhata tadā vījyamānaḥ samantataḥ 6 sa labdhvā śanakaiḥ saṃjñāṃ vepamāno mahīpatiḥ punar gāvalgaṇiṃ sūtaṃ paryapṛcchad yathātatham 7 yat tad udyann ivādityo jyotiṣā praṇudaṃs tamaḥ āyād ajātaśatrur vai kas taṃ droṇād avārayat 8 prabhinnam iva mātaṅgaṃ tatha kruddhaṃ tarasvinam āsaktamanasaṃ dīptaṃ prati dviradaghātinam vāśitā saṃgame yadvad ajayyaṃ pratiyūthapaiḥ 9 ati cānyān raṇe yodhān vīraḥ puruṣasattamaḥ yo hy eko hi mahābāhur nirdahed ghoracakṣuṣā kṛtsnaṃ duryodhana balaṃ dhṛtimān satyasaṃgaraḥ 10 cakṣurhaṇaṃ jaye saktam iṣvāsa vararakṣitam dāntaṃ bahumataṃ loke ke śūrāḥ paryavārayan 11 ke duṣpradharṣaṃ rājānam iṣvāsa varam acyutam samāsedur naravyāghraṃ kaunteyaṃ tatra māmakāḥ 12 tarasaivābhipatyātha yo vai droṇam upādravat taṃ bhīmasenam āyāntaṃ ke śūrāḥ paryavārayan 13 yad āyāj jaladaprakhyo rathaḥ paramavīryavān parjanya iva bībhatsus tumulām aśaniṃ sṛjan 14 vavarṣa śaravarṣāṇi varṣāṇi maghavān iva iṣusaṃbādham ākāśaṃ kurvan kapivaradhvajaḥ avasphūrjan diśaḥ sarvās talanemi svanena ca 15 cāpavidyut prabho ghoro rathagulma balāhakaḥ rathanemi ghoṣastanitaḥ śaraśabdātibandhuraḥ 16 roṣanirjita jīmūto mano 'bhiprāya śīghragaḥ marmātigo bāṇadhāras tumulaḥ śoṇitodakaḥ 17 saṃphālvayan mahīṃ varṣāṃ mānavair āstaraṃs tadā ganā niṣṭanito raudro duryodhanakṛtodyamaḥ 18 yuddhe 'bhyaṣiñcad vijayo gārdhrapatriḥ śilāśitaiḥ gāṇḍīvaṃ dhārayan dhīmān kīdṛśaṃ vo manas tadā 19 kac cid gāṇḍīvaśabdena na praṇaśyata vai balam yad vaḥ sa bhairavaṃ kurvann arjuno bhṛśam abhyagāt 20 kac cin nāpānudad droṇād iṣubhir vo dhanaṃjayaḥ vāto meghān ivāvidhyan pravāñ śaravanānilah ko hi gāṇḍīvadhanvānaṃ naraḥ soḍhuṃ raṇe 'rhati 21 yat senāḥ samakampanta yad vīrān aspṛśad bhayam ke tatra nājahur droṇaṃ ke kṣudrāḥ prādravan bhayāt 22 ke vā tatra tanūs tyaktvā pratīpaṃ mṛtyum āvrajan amānuṣāṇāṃ jetāraṃ yuddheṣv api dhanaṃjayam 23 na ca vegaṃ sitāśvasya viśakṣyantīha māmakāḥ gāṇḍīvasya ca nirghoṣaṃ prāvṛḍ jaladanisvanam 24 viṣvakseno yasya yantā yoddhā caiva dhanaṃjayaḥ aśakyaḥ sa ratho jetuṃ manye devāsurair api 25 sukumāro yuvā śūro darśanīyaś ca pāṇḍavaḥ medhāvī nipuṇo dhīmān yudhi satyaparākramaḥ 26 ārāvaṃ vipulaṃ kurvan vyathayan sarvakauravān yadāyān nakulo dhīmān ke śūrāḥ paryavārayan 27 āśīviṣa iva kruddhaḥ sahadevo yadābhyayāt śatrūṇāṃ kadanaṃ jurvañ jetāsau durjayo yudhi 28 ārya vratam amogheṣuṃ hrīmantam aparājitam droṇāyābhimukhaṃ yāntaṃ ke śūrāḥ paryavārayan 29 yaḥ sa sauvīrarājasya pramathya mahatīṃ camūm ādatta mahiṣīṃ bhojyāṃ kāmyāṃ sarvāṅgaśobhanām 30 satyaṃ dhṛtiś ca śauryaṃ ca brahmacaryaṃ ca kevalam sarvāṇi yuyudhāne 'smin nityāni puruṣarṣabhe 31 balinaṃ satyakarmāṇam adīnam aparājitam vāsudeva samaṃ yuddhe vāsudevād anantaram 32 yuktaṃ dhanaṃjaya preṣye śūram ācārya karmaṇi pārthena samam astreṣu kas taṃ droṇād avārayat 33 vṛṣṇīnāṃ pravaraṃ vīraṃ śūraṃ sarvadhanuṣmatām rāmeṇa samam astreṣu yaśasā vikrameṇa ca 34 satyaṃ dhṛtir damaḥ śauryaṃ brahmacaryam anuttamam sātvate tāni sarvāṇi trailokyam iva keśave 35 tam evaṃ guna saṃpannaṃ durvāram api daivataiḥ samāsādya maheṣvāsaṃ ke vīrāḥ paryavārayan 36 pāñcāleṣūttamaṃ śūram uttamābhijana priyam nityam uttamakarmāṇam uttamaujasam āhave 37 yuktaṃ dhanaṃjaya hite mamānarthāya cottamam yama vaiśravaṇāditya mahendravaruṇopamam 38 mahārathasamākhyātaṃ droṇāyodyantam āhave tyajantaṃ tumule prāṇān ke śūrāḥ paryavārayan 39 eko 'pasṛtya cedibhyaḥ pāṇḍavān yaḥ samāśritaḥ dhṛṣṭaketuṃ tamāyāntaṃ droṇāt kaḥ samavārayat 40 yo 'vadhīt ketumāñ śūro rājaputraṃ sudarśanam aparānta giridvāre kas taṃ droṇād avārayat 41 strīpūrvo yo naravyāghro yaḥ sa veda guṇāguṇān śikhaṇḍinaṃ yājñasenim amlāna manasaṃ yudhi 42 devavratasya samare hetuṃ mṛtyor mahātmanaḥ droṇāyābhimukhaṃ yāntaṃ ke vīrāḥ paryavārayan 43 yasminn abhyadhikā vīre guṇāḥ sarve dhanaṃjayāt yasminn astrāṇi satyaṃ ca brahmacaryaṃ ca nityadā 44 vāsudeva samaṃ vīrye dhanaṃjaya samaṃ bale tejasādityasadṛśaṃ bṛhaspatisamaṃ matau 45 abhimanyuṃ mahātmānaṃ vyāttānanam ivāntakam droṇāyābhimukhaṃ yāntaṃ ke vīrāḥ paryavārayan 46 taruṇas tv aruṇaprakhyaḥ saubhadraḥ paravīrahā yadābhyādravata droṇaṃ tadāsīd vo manaḥ katham 47 draupadeyā naravyāghrāḥ samudram iva sindhavaḥ yad droṇam ādravan saṃkhye ke vīrās tān avārayan 48 ye te dvādaśa varṣāṇi krīḍām utsṛjya bālakāḥ astrārtham avasan bhīṣme bibhrato vratam uttamam 49 kṣatraṃ jayaḥ kṣatradevaḥ kṣatradharmā ca māninaḥ dhṛṣṭadyumnātmajā vīrāḥ ke tān droṇād avārayan 50 śatād viśiṣṭaṃ yaṃ yuddhe samapaśyanta vṛṣṇayaḥ cekitānaṃ maheṣvāsaṃ kas taṃ droṇād avārayat 51 vārdhakṣemiḥ kaliṅgānāṃ yaḥ kanyām āharad yudhi anādhṛṣṭir adīnātmā kas taṃ droṇād avārayat 52 bhrātaraḥ pañca kaikeyā dhārmikāḥ satyavikramāḥ indra gopaka varṇāś ca raktavarmāyudha dhvajāḥ 53 mātṛṣvasuḥ sutā vīrāḥ pāṇḍavānāṃ jayārthinaḥ tān droṇaṃ hantum āyātān ke vīrāḥ paryavārayan 54 yaṃ yodhayanto rājāno nājayan vāraṇāvate ṣaṇ māsān abhisaṃrabdhā jighāṃsanto yudhāṃ patim 55 dhanuṣmatāṃ varaṃ śūraṃ satyasaṃdhaṃ mahābalam droṇāt kas taṃ naravyāghraṃ yuyutsuṃ pratyavārayat 56 yaḥ putraṃ kāśirājasya vārāṇasyāṃ mahāratham samare strīṣu gṛdhyantaṃ bhallenāpaharad rathāt 57 dhṛṣṭadyumnaṃ maheṣvāsaṃ pārthānāṃ mantradhāriṇam yuktaṃ duryodhanānarthe sṛṣṭaṃ droṇa vadhāya ca 58 nirdahantaṃ raṇe yodhān dārayantaṃ ca sarvaśaḥ droṇāyābhimukhaṃ yāntaṃ ke vīrāḥ paryavārayan 59 utsaṅga iva saṃvṛddhaṃ drupadasyāstravittamam śaikhaṇḍinaṃ kṣatradevaṃ ke taṃ droṇād avārayan 60 ya imāṃ pṛthivīṃ kṛtsnāṃ carma vatsam aveṣṭayat mahatā rathavaṃśena mukhyārighno mahārathaḥ 61 daśāśvameghān ājahre svannapānāpta dakṣiṇān nirargalān sarvamedhān putravat pālayan prajāḥ 62 pibantyo dakṣiṇāṃ yasya gaṅgā srotaḥ samāpiban tāvatīr gā dadau vīra uśīnara suto 'dhvare 63 na pūrve nāpare cakrur idaṃ ke cana mānavāḥ iti saṃcukruśur devāḥ kṛte karmaṇi duṣkare 64 paśyāmas triṣu lokeṣu na taṃ saṃsthāsnucāriṣu jātaṃ vāpi janiṣyaṃ vā dvitīyaṃ vāpi saṃprati 65 anyam auśīnarāc chaibyād dhuro voḍhāram ity uta gatiṃ yasya na yāsyanti mānuṣā lokavāsinaḥ 66 tasya naptāram āyāntaṃ śaibyaṃ kaḥ samavārayat droṇāyābhimukhaṃ yāntaṃ vyāttānanam ivāntakam 67 virāṭasya rathānīkaṃ matsyasyāmitra dhātinaḥ prepsantaṃ samare droṇaṃ ke vīrāḥ paryavārayan 68 sadyo vṛkodarāj jāto mahābalaparākramaḥ māyāvī rākṣaso ghoro yasmān mama mahad bhayam 69 pārthānāṃ jaya kāmaṃ taṃ putrāṇāṃ mama kaṇṭakam ghaṭotkacaṃ mahābāhuṃ kas taṃ droṇād avārayat 70 ete cānye ca bahavo yeṣām arthāya saṃjaya tyaktāraḥ saṃyuge prāṇān kiṃ teṣām ajitaṃ yudhi 71 yeṣāṃ ca puruṣavyāghraḥ śārṅgadhanvā vyapāśrayaḥ hitārthī cāpi pārthānāṃ kathaṃ teṣāṃ parājayaḥ 72 lokānāṃ gurur atyantaṃ lokanāthaḥ sanātanaḥ nārāyaṇo raṇe nātho divyo divyātmavān prabhuḥ 73 yasya divyāni karmāṇi pravadanti manīṣiṇaḥ tāny ahaṃ kīrtayiṣyāmi bhaktyā sthairyārtham ātmanaḥ |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 7
Chapter 10
|
1
[धृ] शृणु दिव्यानि कर्माणि वासुदेवस्य संजय कृतवान यानि गॊविन्दॊ यथा नान्यः पुमान कव चित 2 संवर्धता गॊप कुले बालेनैव महात्मना विख्यापितं बलं बाह्वॊस तरिषु लॊकेषु संजय 3 उच्छैः शरवस तुल्यबलं वायुवेगसमं जवे जघान हयराजं यॊ यमुनावनवासिनम 4 दानवं घॊरकर्माणं गवां मृत्युम इवॊत्थितम वृषरूपधरं बाल्ये भुजाभ्यां निजघान ह 5 परलम्बं नरकं जम्भं पीठं चापि महासुरम मुरुं चाचलसंकाशम अवधीत पुष्करेक्षणः 6 तथा कंसॊ महातेजा जरासंधेन पालितः विक्रमेणैव कृष्णेन सगणः शातितॊ रणे 7 सुनामा नाम विक्रान्तः समग्राक्षौहिणी पतिः भॊजराजस्य मध्यस्थॊ भराता कंसस्य वीर्यवान 8 बलदेव दवितीयेन कृष्णेनामित्र घातिना तरस्वी समरे दग्धः स सैन्यः शूरसेनराट 9 दुर्वासा नाम विप्रर्षिस तथा परमकॊपनः आराधितः सदारेण स चास्मै परददौ वरान 10 तथा गान्धारराजस्य सुतां वीरः सवयंवरे निर्जित्य पृथिवीपालान अवहत पुष्करेक्षणः 11 अमृष्यमाणा राजानॊ यस्य जात्या हया इव रथे वैवाहिके युक्ताः परतॊदेन कृतव्रणाः 12 जरासंधं महाबाहुम उपायेन जनार्दनः परेण घातयाम आस पृथग अक्षौहिणीपतिम 13 चेदिराजं च विक्रान्तं राजसेनापतिं बली अर्घे विवदमानं च जघान पशुवत तदा 14 सौभं दैत्य पुरं सवस्थं शाल्व गुप्तं दुरासदम समुद्रकुक्षौ विक्रम्य पातयाम आस माधवः 15 अङ्गान वङ्गान कलिङ्गांश च मागधान काशिकॊसलान वत्स गर्ग करूषांश च पुण्ड्रांश चाप्य अजयद रणे 16 आवन्त्यान दाक्षिणात्यांश च पार्वतीयान दशेरकान काश्मीरकान औरसकान पिशाचांश च स मन्दरान 17 काम्बॊजान वाटधानांश च चॊलान पाण्ड्यांश च संजय तरिगर्तान मालवांश चैव दरदांश च सुदुर्जयान 18 नानादिग्भ्यश च संप्राप्तान वरातान अश्वशकान परति जितवान पुण्डरीकाक्षॊ यवनांश च सहानुगान 19 परविश्य मकरावासं यादॊभिर अभिसंवृतम जिगाय वरुणं युद्धे सलिलान्तर गतं पुरा 20 युधि पञ्चजनं हत्वा पातालतलवासिनम पाञ्चजन्यं हृषीकेशॊ दिव्यं शङ्खम अवाप्तवान 21 खाण्डवे पार्थ सहितस तॊषयित्वा हुताशनम आग्नेयम अस्त्रं दुर्धर्षं चक्रं लेभे महाबलः 22 वैनतेयं समारुह्य तरासयित्वामरावतीम महेन्द्रभवनाद वीरः पारिजातम उपानयत 23 तच च मर्षितवाञ शक्रॊ जानंस तस्य पराक्रमम राज्ञां चाप्य अजितं कं चित कृष्णेनेह न शुश्रुम 24 यच च तन महद आश्चर्यं सभायां मम संजय कृतवान पुण्डरीकाक्षः कस तद अन्य इहार्हति 25 यच च भक्त्या परपन्नॊ ऽहम अद्राक्षं कृष्णम ईश्वरम तन मे सुविदितं सर्वं परत्यक्षम इव चागमत 26 नान्तॊ विक्रमयुक्तस्य बुद्ध्या युक्तस्य वा पुनः कर्मणः शक्यते गन्तुं हृषीकेशस्य संजय 27 तथा गदश च साम्बश च परद्युम्नॊ ऽथ विदूरथः आगावहॊ ऽनिरुद्धश च चारुदेष्णश च सारणः 28 उल्मुकॊ निशठश चैव झल्ली बभ्रुश च वीर्यवान पृथुश च विपृथुश चैव समीकॊ ऽथारिमेजयः 29 एते वै बलवन्तश च वृणि वीराः परहारिणः कथं चित पाण्डवानीकं शरयेयुः समरे सथिताः 30 आहूता वृष्णिवीरेण केशवेन महात्मना ततः संशयितं सर्वं भवेद इति मतिर मम 31 नागायुत बलॊ वीरः कैलासशिखरॊपमः वनमाली हली रामस तत्र यत्र जनार्दनः 32 यम आहुः सर्वपितरं वासुदेवं दविजातयः अपि वा हय एष पाण्डूनां यॊत्स्यते ऽरथाय संजय 33 स यदा तात संनह्येत पाण्डवार्थाय केशवः न तदा परत्यनीकेषु भविता तस्य कश चन 34 यदि सम कुरवः सर्वे जयेयुः सर्वपाण्डवान वार्ष्णेयॊ ऽरथाय तेषां वै गृह्णीयाच छस्त्रम उत्तमम 35 ततः सर्वान नरव्याघ्रॊ हत्वा नरपतीन रणे कौरवांश च महाबाहुः कुन्त्यै दद्यात स मेदिनीम 36 यस्य यन्ता हृषीकेशॊ यॊद्धा यस्य धनंजयः रथस्य तस्य कः संख्ये परत्यनीकॊ भवेद रथः 37 न केन चिद उपायेन कुरूणां दृश्यते जयः तस्मान मे सर्वम आचक्ष्व यथा युद्धम अवर्तत 38 अर्जुनः केशवस्यात्मा कृष्णॊ ऽपय आत्मा किरीटिनः अर्जुने विजयॊ नित्यं कृष्णे कीर्तिश च शाश्वती 39 पराधान्येन हि भूयिष्ठम अमेयाः केशवे गुणाः मॊहाद दुर्यॊधनः कृष्णं यन न वेत्तीह माधवम 40 मॊहितॊ दैवयॊगेन मृत्युपाशपुरस्कृतः न वेद कृष्णं दाशार्हम अर्जुनं चैव पाण्डवम 41 पूर्वदेवौ महात्मानौ नरनारायणाव उभौ एकात्मानौ दविधा भूतौ दृश्येते मानवैर भुवि 42 मनसापि हि दुर्धर्षौ सेनाम एतां यशस्विनौ नाशयेताम इहेच्छन्तौ मानुषत्वात तु नेच्छतः 43 युगस्येव विपर्यासॊ लॊकानाम इव मॊहनम भीष्मस्य च वधस तात दरॊणस्य च महात्मनः 44 न हय एव बरह्मचर्येण न वेदाध्ययनेन च न करियाभिर न शस्त्रेण मृत्यॊः कश चिद विमुच्यते 45 लॊकसंभावितौ वीरौ कृतास्त्रौ युद्धदुर्मदौ भीष्मद्रॊणौ हतौ शरुत्वा किं नु जीवामि संजय 46 यां तां शरियम असूयामः पुरा यातां युधिष्ठिरे अद्य ताम अनुजानीमॊ भीष्मद्रॊणवधेन च 47 तथा च मत्कृते पराप्तः कुरूणाम एष संक्षयः पक्वानां हि वधे सूत वज्रायन्ते तृणान्य अपि 48 अनन्यम इदम ऐश्वर्यं लॊके पराप्तॊ युधिष्ठिरः यस्य कॊपान महेष्वासौ भीष्मद्रॊणौ निपातितौ 49 पराप्तः परकृतितॊ धर्मॊ नाधर्मॊ मानवान परति करूरः सर्वविनाशाय कालः समतिवर्तते 50 अन्यथा चिन्तिता हय अर्था नरैस तात मनस्विभिः अन्यथैव हि गच्छन्ति दैवाद इति मतिर मम 51 तस्माद अपरिहार्ये ऽरथे संप्राप्ते कृच्छ्र उत्तमे अपारणीये दुश्चिन्त्ये यथा भूतं परचक्ष्व मे |
1
[dhṛ] śṛṇu divyāni karmāṇi vāsudevasya saṃjaya kṛtavān yāni govindo yathā nānyaḥ pumān kva cit 2 saṃvardhatā gopa kule bālenaiva mahātmanā vikhyāpitaṃ balaṃ bāhvos triṣu lokeṣu saṃjaya 3 ucchaiḥ śravas tulyabalaṃ vāyuvegasamaṃ jave jaghāna hayarājaṃ yo yamunāvanavāsinam 4 dānavaṃ ghorakarmāṇaṃ gavāṃ mṛtyum ivotthitam vṛṣarūpadharaṃ bālye bhujābhyāṃ nijaghāna ha 5 pralambaṃ narakaṃ jambhaṃ pīṭhaṃ cāpi mahāsuram muruṃ cācalasaṃkāśam avadhīt puṣkarekṣaṇaḥ 6 tathā kaṃso mahātejā jarāsaṃdhena pālitaḥ vikrameṇaiva kṛṣṇena sagaṇaḥ śātito raṇe 7 sunāmā nāma vikrāntaḥ samagrākṣauhiṇī patiḥ bhojarājasya madhyastho bhrātā kaṃsasya vīryavān 8 baladeva dvitīyena kṛṣṇenāmitra ghātinā tarasvī samare dagdhaḥ sa sainyaḥ śūrasenarāṭ 9 durvāsā nāma viprarṣis tathā paramakopanaḥ ārādhitaḥ sadāreṇa sa cāsmai pradadau varān 10 tathā gāndhārarājasya sutāṃ vīraḥ svayaṃvare nirjitya pṛthivīpālān avahat puṣkarekṣaṇaḥ 11 amṛṣyamāṇā rājāno yasya jātyā hayā iva rathe vaivāhike yuktāḥ pratodena kṛtavraṇāḥ 12 jarāsaṃdhaṃ mahābāhum upāyena janārdanaḥ pareṇa ghātayām āsa pṛthag akṣauhiṇīpatim 13 cedirājaṃ ca vikrāntaṃ rājasenāpatiṃ balī arghe vivadamānaṃ ca jaghāna paśuvat tadā 14 saubhaṃ daitya puraṃ svasthaṃ śālva guptaṃ durāsadam samudrakukṣau vikramya pātayām āsa mādhavaḥ 15 aṅgān vaṅgān kaliṅgāṃś ca māgadhān kāśikosalān vatsa garga karūṣāṃś ca puṇḍrāṃś cāpy ajayad raṇe 16 āvantyān dākṣiṇātyāṃś ca pārvatīyān daśerakān kāśmīrakān aurasakān piśācāṃś ca sa mandarān 17 kāmbojān vāṭadhānāṃś ca colān pāṇḍyāṃś ca saṃjaya trigartān mālavāṃś caiva daradāṃś ca sudurjayān 18 nānādigbhyaś ca saṃprāptān vrātān aśvaśakān prati jitavān puṇḍarīkākṣo yavanāṃś ca sahānugān 19 praviśya makarāvāsaṃ yādobhir abhisaṃvṛtam jigāya varuṇaṃ yuddhe salilāntar gataṃ purā 20 yudhi pañcajanaṃ hatvā pātālatalavāsinam pāñcajanyaṃ hṛṣīkeśo divyaṃ śaṅkham avāptavān 21 khāṇḍave pārtha sahitas toṣayitvā hutāśanam āgneyam astraṃ durdharṣaṃ cakraṃ lebhe mahābalaḥ 22 vainateyaṃ samāruhya trāsayitvāmarāvatīm mahendrabhavanād vīraḥ pārijātam upānayat 23 tac ca marṣitavāñ śakro jānaṃs tasya parākramam rājñāṃ cāpy ajitaṃ kaṃ cit kṛṣṇeneha na śuśruma 24 yac ca tan mahad āścaryaṃ sabhāyāṃ mama saṃjaya kṛtavān puṇḍarīkākṣaḥ kas tad anya ihārhati 25 yac ca bhaktyā prapanno 'ham adrākṣaṃ kṛṣṇam īśvaram tan me suviditaṃ sarvaṃ pratyakṣam iva cāgamat 26 nānto vikramayuktasya buddhyā yuktasya vā punaḥ karmaṇaḥ śakyate gantuṃ hṛṣīkeśasya saṃjaya 27 tathā gadaś ca sāmbaś ca pradyumno 'tha vidūrathaḥ āgāvaho 'niruddhaś ca cārudeṣṇaś ca sāraṇaḥ 28 ulmuko niśaṭhaś caiva jhallī babhruś ca vīryavān pṛthuś ca vipṛthuś caiva samīko 'thārimejayaḥ 29 ete vai balavantaś ca vṛṇi vīrāḥ prahāriṇaḥ kathaṃ cit pāṇḍavānīkaṃ śrayeyuḥ samare sthitāḥ 30 āhūtā vṛṣṇivīreṇa keśavena mahātmanā tataḥ saṃśayitaṃ sarvaṃ bhaved iti matir mama 31 nāgāyuta balo vīraḥ kailāsaśikharopamaḥ vanamālī halī rāmas tatra yatra janārdanaḥ 32 yam āhuḥ sarvapitaraṃ vāsudevaṃ dvijātayaḥ api vā hy eṣa pāṇḍūnāṃ yotsyate 'rthāya saṃjaya 33 sa yadā tāta saṃnahyet pāṇḍavārthāya keśavaḥ na tadā pratyanīkeṣu bhavitā tasya kaś cana 34 yadi sma kuravaḥ sarve jayeyuḥ sarvapāṇḍavān vārṣṇeyo 'rthāya teṣāṃ vai gṛhṇīyāc chastram uttamam 35 tataḥ sarvān naravyāghro hatvā narapatīn raṇe kauravāṃś ca mahābāhuḥ kuntyai dadyāt sa medinīm 36 yasya yantā hṛṣīkeśo yoddhā yasya dhanaṃjayaḥ rathasya tasya kaḥ saṃkhye pratyanīko bhaved rathaḥ 37 na kena cid upāyena kurūṇāṃ dṛśyate jayaḥ tasmān me sarvam ācakṣva yathā yuddham avartata 38 arjunaḥ keśavasyātmā kṛṣṇo 'py ātmā kirīṭinaḥ arjune vijayo nityaṃ kṛṣṇe kīrtiś ca śāśvatī 39 prādhānyena hi bhūyiṣṭham ameyāḥ keśave guṇāḥ mohād duryodhanaḥ kṛṣṇaṃ yan na vettīha mādhavam 40 mohito daivayogena mṛtyupāśapuraskṛtaḥ na veda kṛṣṇaṃ dāśārham arjunaṃ caiva pāṇḍavam 41 pūrvadevau mahātmānau naranārāyaṇāv ubhau ekātmānau dvidhā bhūtau dṛśyete mānavair bhuvi 42 manasāpi hi durdharṣau senām etāṃ yaśasvinau nāśayetām ihecchantau mānuṣatvāt tu necchataḥ 43 yugasyeva viparyāso lokānām iva mohanam bhīṣmasya ca vadhas tāta droṇasya ca mahātmanaḥ 44 na hy eva brahmacaryeṇa na vedādhyayanena ca na kriyābhir na śastreṇa mṛtyoḥ kaś cid vimucyate 45 lokasaṃbhāvitau vīrau kṛtāstrau yuddhadurmadau bhīṣmadroṇau hatau śrutvā kiṃ nu jīvāmi saṃjaya 46 yāṃ tāṃ śriyam asūyāmaḥ purā yātāṃ yudhiṣṭhire adya tām anujānīmo bhīṣmadroṇavadhena ca 47 tathā ca matkṛte prāptaḥ kurūṇām eṣa saṃkṣayaḥ pakvānāṃ hi vadhe sūta vajrāyante tṛṇāny api 48 ananyam idam aiśvaryaṃ loke prāpto yudhiṣṭhiraḥ yasya kopān maheṣvāsau bhīṣmadroṇau nipātitau 49 prāptaḥ prakṛtito dharmo nādharmo mānavān prati krūraḥ sarvavināśāya kālaḥ samativartate 50 anyathā cintitā hy arthā narais tāta manasvibhiḥ anyathaiva hi gacchanti daivād iti matir mama 51 tasmād aparihārye 'rthe saṃprāpte kṛcchra uttame apāraṇīye duścintye yathā bhūtaṃ pracakṣva me |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 7
Chapter 11
|
1
[स] हन्त ते वर्णयिष्यामि सर्वं परत्यक्षदर्शिवान यथा स नयपतद दरॊणः सादितः पाण्डुसृञ्जयैः 2 सेनापतित्वं संप्राप्य भारद्वाजॊ महारथः मध्ये सर्वस्य सैन्यस्य पुत्रं ते वाक्यम अब्रवीत 3 यत कौरवाणाम ऋषभाद आपगेयाद अनन्तरम सेनापत्येन मां राजन्न अद्य सत्कृतवान असि 4 सदृशं कर्मणस तस्य फलं पराप्नुहि पार्थिव करॊमि कामं कं ते ऽदय परवृणीष्व यम इच्छसि 5 ततॊ दुर्यॊधनश चिन्त्य कर्ण दुःशासनादिभिः तम अथॊवाच दुर्धर्षम आचार्यं जयतां वरम 6 ददासि चेद वरं मह्यं जीवग्राहं युधिष्ठिरम गृहीत्वा रथिनां शरेष्ठं मत्समीपम इहानय 7 ततः कुरूणाम आचार्यः शरुत्वा पुत्रस्य ते वचः सेनां परहर्षयन सर्वाम इदं वचनम अब्रवीत 8 धन्यः कुन्तीसुतॊ राजा यस्य गरहणम इच्छसि न वधार्थं सुदुर्धर्ष वरम अद्य परयाचसि 9 किमर्थं च नरव्याघ्र न वधं तस्य काङ्क्षसि नाशंससि करियाम एतां मत्तॊ दुर्यॊधन धरुवम 10 आहॊ सविद धर्मपुत्रस्य दवेष्टा तस्य न विद्यते यद इच्छसि तवं जीवन्तं कुलं रक्षसि चात्मनि 11 अथ वा भरतश्रेष्ठ निर्जित्य युधि पाण्डवान राज्यांशं परतिदत्त्वा च सौभ्रात्रं कर्तुम इच्छसि 12 धन्यः कुन्तीसुतॊ राजा सुजाता चास्य धीमतः अजातशत्रुता सत्या तस्य यत सनिह्यते भवान 13 दरॊणेन तव एवम उक्तस्य तव पुत्रस्य भारत सहसा निःसृतॊ भावॊ यॊ ऽसय नित्यं परवर्तते 14 नाकारॊ गूहितं शक्यॊ बृहस्पतिसमैर अपि तस्मात तव सुतॊ राजन परहृष्टॊ वाक्यम अब्रवीत 15 वधे कुन्तीसुतस्याजौ नाचार्य विजयॊ मम हते युधिष्ठिरे पार्थॊ हन्यात सर्वान हि नॊ धरुवम 16 न च शक्यॊ रणे सर्वैर निहन्तुम अमरैर अपि य एव चैषां शेषः सयात स एवास्मान न शेषयेत 17 सत्यप्रतिज्ञे तव आनीते पुनर्द्यूतेन निर्जिते पुनर यास्यन्त्य अरण्याय कौन्तेयास तम अनुव्रताः 18 सॊ ऽयं मम जयॊ वयक्तं दीर्घकालं भविष्यति अतॊ न वधम इच्छामि धर्मराजस्य कर्हि चित 19 तस्य जिह्मम अभिप्रायं जञात्वा दरॊणॊ ऽरथतत्त्ववित तं वरं सान्तरं तस्मै ददौ संचिन्त्य बुद्धिमान 20 [दर्न] न चेद युधिष्ठिरं वीर पालयेद अर्जुनॊ युधि मन्यस्व पाण्डवं जयेष्ठम आनीतं वशम आत्मनः 21 न हि पार्थॊ रणे शक्यः सेन्द्रैर देवासुरैर अपि परत्युद्यातुम अतस तात नैतद आमर्षयाम्य अहम 22 असंशयं स शिष्यॊ मे मत पूर्वश चास्त्रकर्मणि तरुणः कीर्तियुक्तश च एकायनगतश च सः 23 अस्त्राणीन्द्राच च रुद्राच च भूयांसि समवाप्तवान अमर्षितश च ते राजंस तेन नामर्षयाम्य अहम 24 स चापक्रम्यतां युद्धाद येनॊपायेन शक्यते अपनीते ततः पार्थे धर्मराजॊ जितस तवया 25 गरहणं चेज जयं तस्य मन्यसे पुरुषर्षभ एतेन चाभ्युपायेन धरुवं गरहणम एष्यति 26 अहं गृहीत्वा राजानं सत्यधर्मपरायणम आनयिष्यामि ते राजन वशम अद्य न संशयः 27 यदि सथास्यति संग्रामे मुहूर्तम अपि मे ऽगरतः अपनीते नरव्याघ्रे कुन्तीपुत्रे धनंजये 28 फल्गुनस्य समक्षं तु न हि पार्थॊ युधिष्ठिरः गरहीतुं समरे शक्यः सेन्द्रैर अपि सुरासुरैः 29 [स] सान्तरं तु परतिज्ञाते राज्ञॊ दरॊणेन निग्रहे गृहीतं तम अमन्यन्त तव पुत्राः सुबालिशाः 30 पाण्डवेषु हि सापेक्षं दरॊणं जानाति ते सुतः ततः परतिज्ञा सथैर्यार्थं स मन्त्रॊ बहुलीकृतः 31 ततॊ दुर्यॊधनेनापि गरहणं पाण्डवस्य तत सैन्यस्थानेषु सर्वेषु वयाघॊषितम अरिंदम |
1
[s] hanta te varṇayiṣyāmi sarvaṃ pratyakṣadarśivān yathā sa nyapatad droṇaḥ sāditaḥ pāṇḍusṛñjayaiḥ 2 senāpatitvaṃ saṃprāpya bhāradvājo mahārathaḥ madhye sarvasya sainyasya putraṃ te vākyam abravīt 3 yat kauravāṇām ṛṣabhād āpageyād anantaram senāpatyena māṃ rājann adya satkṛtavān asi 4 sadṛśaṃ karmaṇas tasya phalaṃ prāpnuhi pārthiva karomi kāmaṃ kaṃ te 'dya pravṛṇīṣva yam icchasi 5 tato duryodhanaś cintya karṇa duḥśāsanādibhiḥ tam athovāca durdharṣam ācāryaṃ jayatāṃ varam 6 dadāsi ced varaṃ mahyaṃ jīvagrāhaṃ yudhiṣṭhiram gṛhītvā rathināṃ śreṣṭhaṃ matsamīpam ihānaya 7 tataḥ kurūṇām ācāryaḥ śrutvā putrasya te vacaḥ senāṃ praharṣayan sarvām idaṃ vacanam abravīt 8 dhanyaḥ kuntīsuto rājā yasya grahaṇam icchasi na vadhārthaṃ sudurdharṣa varam adya prayācasi 9 kimarthaṃ ca naravyāghra na vadhaṃ tasya kāṅkṣasi nāśaṃsasi kriyām etāṃ matto duryodhana dhruvam 10 āho svid dharmaputrasya dveṣṭā tasya na vidyate yad icchasi tvaṃ jīvantaṃ kulaṃ rakṣasi cātmani 11 atha vā bharataśreṣṭha nirjitya yudhi pāṇḍavān rājyāṃśaṃ pratidattvā ca saubhrātraṃ kartum icchasi 12 dhanyaḥ kuntīsuto rājā sujātā cāsya dhīmataḥ ajātaśatrutā satyā tasya yat snihyate bhavān 13 droṇena tv evam uktasya tava putrasya bhārata sahasā niḥsṛto bhāvo yo 'sya nityaṃ pravartate 14 nākāro gūhitaṃ śakyo bṛhaspatisamair api tasmāt tava suto rājan prahṛṣṭo vākyam abravīt 15 vadhe kuntīsutasyājau nācārya vijayo mama hate yudhiṣṭhire pārtho hanyāt sarvān hi no dhruvam 16 na ca śakyo raṇe sarvair nihantum amarair api ya eva caiṣāṃ śeṣaḥ syāt sa evāsmān na śeṣayet 17 satyapratijñe tv ānīte punardyūtena nirjite punar yāsyanty araṇyāya kaunteyās tam anuvratāḥ 18 so 'yaṃ mama jayo vyaktaṃ dīrghakālaṃ bhaviṣyati ato na vadham icchāmi dharmarājasya karhi cit 19 tasya jihmam abhiprāyaṃ jñātvā droṇo 'rthatattvavit taṃ varaṃ sāntaraṃ tasmai dadau saṃcintya buddhimān 20 [drn] na ced yudhiṣṭhiraṃ vīra pālayed arjuno yudhi manyasva pāṇḍavaṃ jyeṣṭham ānītaṃ vaśam ātmanaḥ 21 na hi pārtho raṇe śakyaḥ sendrair devāsurair api pratyudyātum atas tāta naitad āmarṣayāmy aham 22 asaṃśayaṃ sa śiṣyo me mat pūrvaś cāstrakarmaṇi taruṇaḥ kīrtiyuktaś ca ekāyanagataś ca saḥ 23 astrāṇīndrāc ca rudrāc ca bhūyāṃsi samavāptavān amarṣitaś ca te rājaṃs tena nāmarṣayāmy aham 24 sa cāpakramyatāṃ yuddhād yenopāyena śakyate apanīte tataḥ pārthe dharmarājo jitas tvayā 25 grahaṇaṃ cej jayaṃ tasya manyase puruṣarṣabha etena cābhyupāyena dhruvaṃ grahaṇam eṣyati 26 ahaṃ gṛhītvā rājānaṃ satyadharmaparāyaṇam ānayiṣyāmi te rājan vaśam adya na saṃśayaḥ 27 yadi sthāsyati saṃgrāme muhūrtam api me 'grataḥ apanīte naravyāghre kuntīputre dhanaṃjaye 28 phalgunasya samakṣaṃ tu na hi pārtho yudhiṣṭhiraḥ grahītuṃ samare śakyaḥ sendrair api surāsuraiḥ 29 [s] sāntaraṃ tu pratijñāte rājño droṇena nigrahe gṛhītaṃ tam amanyanta tava putrāḥ subāliśāḥ 30 pāṇḍaveṣu hi sāpekṣaṃ droṇaṃ jānāti te sutaḥ tataḥ pratijñā sthairyārthaṃ sa mantro bahulīkṛtaḥ 31 tato duryodhanenāpi grahaṇaṃ pāṇḍavasya tat sainyasthāneṣu sarveṣu vyāghoṣitam ariṃdama |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 7
Chapter 12
|
1
[स] ततस ते सैनिकाः शरुत्वा तं युधिष्ठिर निग्रहम सिन्ह नादरवांश चक्रुर बाणशङ्खरवैः सह 2 तत तु सर्वं यथावृत्तं धर्मराजेन भारत आप्तैर आशु परिज्ञातं भारद्वाज चिकीर्षितम 3 ततः सर्वान समानाय्य भरातॄन सैन्यांश च सर्वशः अब्रवीद धर्मराजस तु धनंजयम इदं वचः 4 शरुतं ते पुरुषव्याघ्र दरॊणस्याद्य चिकीर्षितम यथा तन न भवेत सत्यं तथा नीतिर विधीयताम 5 सान्तरं हि परतिज्ञातं दरॊणेनामित्रकर्शन तच चान्तरम अमॊघेषौ तवयि तेन समाहितम 6 स तवम अद्य महाबाहॊ युध्यस्व मद अनन्तरम यथा दुर्यॊधनः कामं नेमं दरॊणाद अवाप्नुयात 7 [अर्ज] यथा मे न वधः कर्य आचार्यस्य कथं चन तथा तव परित्यागॊ न मे राजंश चिकीर्षितः 8 अप्य एवं पाण्डव पराणान उत्सृजेयम अहं युधि परतीयां नाहम आचार्य तवां न जह्यां कथं चन 9 तवां निगृह्याहवे राजन धार्तराष्ट्रॊ यम इच्छति न स तं जीवलॊके ऽसमिन कामं पराप्तः कथं चन 10 परपतेद दयौः स नक्षत्रा पृथिवी शकलीभवेत न तवां दरॊणॊ निगृह्णीयाज जीवमाने मयि धरुवम 11 यदि तस्य रणे साह्यं कुरुते वज्रभृत सवयम देवैर वा सहितॊ दैत्यैर न तवां पराप्स्यत्य असौ मृधे 12 मयि जीवति राजेन्द्र न भयंकर्तुम अर्हसि दरॊणाद अस्त्रभृतां शरेष्ठात सर्वशस्त्रभृताम अपि 13 न समराम्य अनृतां वाचं न समरामि पराजयम न समरामि परतिश्रुत्य किं चिद अप्य अनपाकृतम 14 [स] ततः शङ्खाश च भेर्यश च मृदङ्गाश चानकैः सह परावाद्यन्त महाराज पाडवानां निवेशने 15 सिंहनादश च संजज्ञे पाण्डवानां महात्मनाम धनुर्ज्यातलशब्दश च गगनस्पृक सुभैरवः 16 तं शरुत्वा शङ्खनिर्घॊषं पाण्डवस्य महात्मनः तवदीयेष्व अप्य अनीकेषु वादित्राण्य अभिजघ्निरे 17 ततॊ वयूढान्य अनीकानि तव तेषां च भारत शनैर उपेयुर अन्यॊन्यं यॊत्स्यमानानि संयुगे 18 ततः परववृते युद्धं तुमुलं लॊमहर्षणम पाण्डवानां कुरूणां च दरॊण पाञ्चाल्ययॊर अपि 19 यतमानाः परयत्नेन दरॊणानीक विशातने न शेकुः सृञ्जया राजंस तद धि दरॊणेन पालितम 20 तथैव तव पुत्रस्य रथॊदाराः परहारिणः न शेकुः पाण्डवीं सेनां पाल्यमानां किरीटिना 21 आस्तां ते सतिमिते सेने रक्ष्यमाणे परस्परम संप्रसुप्ते यथा नक्तं वरराज्यौ सुपुष्पिते 22 ततॊ रुक रथॊ राजन्न अर्केणेव विराजता वरूथिना विनिष्पत्य वयचरत पृतनान्तरे 23 तम उद्यतं रथेनैकम आशु कारिणम आहवे अनेकम इव संत्रासान मेनिरे पाण्डुसृञ्जयाः 24 तेन मुक्ताः शरा घॊरा विचेरुः सर्वतॊदिशम तरासयन्तॊ महाराज पाण्डवेयस्य वाहिनीम 25 मध्यं दिनम अनुप्राप्तॊ गभस्तिशतसंवृतः यथादृश्यत घर्मांशुस तथा दरॊणॊ ऽपय अदृश्यत 26 न चैनं पाण्डवेयानां कश चिच छक्नॊति मारिष वीक्षितुं समरे करुद्धं महेन्द्रम इव दानवाः 27 मॊहयित्वा ततः सैन्यं भारद्वाजः परतापवान धृष्टद्युम्न बलं तूर्णं वयधमन निशितैः शरैः 28 स दिशः सर्वतॊ रुद्ध्वा संवृत्य खम अजिह्मगैः पार्षतॊ यत्र तत्रैव ममृदे पाण्डुवाहिनीम |
1
[s] tatas te sainikāḥ śrutvā taṃ yudhiṣṭhira nigraham sinha nādaravāṃś cakrur bāṇaśaṅkharavaiḥ saha 2 tat tu sarvaṃ yathāvṛttaṃ dharmarājena bhārata āptair āśu parijñātaṃ bhāradvāja cikīrṣitam 3 tataḥ sarvān samānāyya bhrātṝn sainyāṃś ca sarvaśaḥ abravīd dharmarājas tu dhanaṃjayam idaṃ vacaḥ 4 śrutaṃ te puruṣavyāghra droṇasyādya cikīrṣitam yathā tan na bhavet satyaṃ tathā nītir vidhīyatām 5 sāntaraṃ hi pratijñātaṃ droṇenāmitrakarśana tac cāntaram amogheṣau tvayi tena samāhitam 6 sa tvam adya mahābāho yudhyasva mad anantaram yathā duryodhanaḥ kāmaṃ nemaṃ droṇād avāpnuyāt 7 [arj] yathā me na vadhaḥ karya ācāryasya kathaṃ cana tathā tava parityāgo na me rājaṃś cikīrṣitaḥ 8 apy evaṃ pāṇḍava prāṇān utsṛjeyam ahaṃ yudhi pratīyāṃ nāham ācārya tvāṃ na jahyāṃ kathaṃ cana 9 tvāṃ nigṛhyāhave rājan dhārtarāṣṭro yam icchati na sa taṃ jīvaloke 'smin kāmaṃ prāptaḥ kathaṃ cana 10 prapated dyauḥ sa nakṣatrā pṛthivī śakalībhavet na tvāṃ droṇo nigṛhṇīyāj jīvamāne mayi dhruvam 11 yadi tasya raṇe sāhyaṃ kurute vajrabhṛt svayam devair vā sahito daityair na tvāṃ prāpsyaty asau mṛdhe 12 mayi jīvati rājendra na bhayaṃkartum arhasi droṇād astrabhṛtāṃ śreṣṭhāt sarvaśastrabhṛtām api 13 na smarāmy anṛtāṃ vācaṃ na smarāmi parājayam na smarāmi pratiśrutya kiṃ cid apy anapākṛtam 14 [s] tataḥ śaṅkhāś ca bheryaś ca mṛdaṅgāś cānakaiḥ saha prāvādyanta mahārāja pāḍavānāṃ niveśane 15 siṃhanādaś ca saṃjajñe pāṇḍavānāṃ mahātmanām dhanurjyātalaśabdaś ca gaganaspṛk subhairavaḥ 16 taṃ śrutvā śaṅkhanirghoṣaṃ pāṇḍavasya mahātmanaḥ tvadīyeṣv apy anīkeṣu vāditrāṇy abhijaghnire 17 tato vyūḍhāny anīkāni tava teṣāṃ ca bhārata śanair upeyur anyonyaṃ yotsyamānāni saṃyuge 18 tataḥ pravavṛte yuddhaṃ tumulaṃ lomaharṣaṇam pāṇḍavānāṃ kurūṇāṃ ca droṇa pāñcālyayor api 19 yatamānāḥ prayatnena droṇānīka viśātane na śekuḥ sṛñjayā rājaṃs tad dhi droṇena pālitam 20 tathaiva tava putrasya rathodārāḥ prahāriṇaḥ na śekuḥ pāṇḍavīṃ senāṃ pālyamānāṃ kirīṭinā 21 āstāṃ te stimite sene rakṣyamāṇe parasparam saṃprasupte yathā naktaṃ vararājyau supuṣpite 22 tato ruka ratho rājann arkeṇeva virājatā varūthinā viniṣpatya vyacarat pṛtanāntare 23 tam udyataṃ rathenaikam āśu kāriṇam āhave anekam iva saṃtrāsān menire pāṇḍusṛñjayāḥ 24 tena muktāḥ śarā ghorā viceruḥ sarvatodiśam trāsayanto mahārāja pāṇḍaveyasya vāhinīm 25 madhyaṃ dinam anuprāpto gabhastiśatasaṃvṛtaḥ yathādṛśyata gharmāṃśus tathā droṇo 'py adṛśyata 26 na cainaṃ pāṇḍaveyānāṃ kaś cic chaknoti māriṣa vīkṣituṃ samare kruddhaṃ mahendram iva dānavāḥ 27 mohayitvā tataḥ sainyaṃ bhāradvājaḥ pratāpavān dhṛṣṭadyumna balaṃ tūrṇaṃ vyadhaman niśitaiḥ śaraiḥ 28 sa diśaḥ sarvato ruddhvā saṃvṛtya kham ajihmagaiḥ pārṣato yatra tatraiva mamṛde pāṇḍuvāhinīm |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 7
Chapter 13
|
1
[स] ततः स पाण्डवानीके जनयंस तुमुलं महत वयचरत पाण्डवान दरॊणॊ दहन कक्षम इवानलः 2 निर्दहन्तम अनीकानि साक्षाद अग्निम इवॊत्थितम दृष्ट्वा रुक्मरथं युद्धे समकम्पन्त सृञ्जयाः 3 परततं चास्यमानस्य धनुषॊ ऽसयाशु कारिणः जयाघॊषः शरूयते ऽतयर्थं विस्फूर्जितम इवाशनेः 4 रथिनः सादिनश चैव नागान अश्वान पदातिनः रौद्रा हस्तवता मुक्ताः परमथ्नन्ति सम सायकाः 5 नानद्यमानः पर्जन्यः सानिलः शुचि संक्षये अश्मवर्षम इवावर्षत परेषाम आवहद भयम 6 वयचरत स तदा राजन सेनां विक्षॊभयन परभुः वर्धयाम आस संत्रासं शात्रवाणाम अमानुषम 7 तस्य विद्युद इवाभ्रेषु चापं हेमपरिष्कृतम भरमद रथाम्बुदे तस्मिन दृश्यते सम पुनः पुनः 8 स वीरः सत्यवान पराज्ञॊ धर्मनित्यः सुदारुणः युगान्तकाले यन्तेव रौद्रां परास्कन्दयन नदीम 9 अमर्षवेगप्रभवां करव्यादगणसंकुलाम बलौघैः सर्वतः पूर्णां वीर वृक्षापहारिणीम 10 शॊणितॊदां रथावर्तां हस्त्यश्वकृतरॊधसम कवचॊडुप संयुक्तां मांसपङ्क समाकुलाम 11 मॊदॊ मज्जास्थि सिकताम उष्णीष वरफेनिलाम संग्रामजलदापूर्णां परासमत्स्यसमाकुलाम 12 नरनागाश्वसंभूतां शरवेगौघवाहिनीम शरीरदारु शृङ्गाटां भुजनागसमाकुलाम 13 उत्तमाङ्गॊपल तलां निस्त्रिंशझषसेविताम रथनागह्रदॊपेतां नानाभरणनीरजाम 14 महारथशतावर्तां भूमिरेणूर्मि मालिनीम महावीर्यवतां संख्ये सुतरां भीरु दुस्तराम 15 शूर वयालसमाकीर्णां पराणिवाणिज सेविताम छिन्नच छत्रमहाहंसां मुकुटाण्डज संकुलाम 16 चक्रकूर्मां गदा नक्रां शरक्षुद्र झषाकुलाम बड गृध्रसृगालानां घॊरसंघैर निषेविताम 17 निहतान पराणिनः संख्ये दरॊणेन बलिना शरैः वहन्तीं पितृलॊकाय शतशॊ राजसत्तम 18 शरीरशतसंबाधां केशशैवलशाद्वलाम नदीं परावर्तयद राजन भीरूणां भयवर्धिनीम 19 तं जयन्तम अनीकानि तानि तान्य एव भारत सरतॊ ऽभयद्रवन दरॊणं युधिष्ठिरपुरॊगमाः 20 तान अभिद्रवतः शूरांस तावका दृढकार्मुकाः सर्वतः परत्यगृह्णन्त तद अभूल लॊमहर्षणम 21 शतम आयुस तु शकुनिः सहदेवं समाद्रवत स नियन्तृध्वजरथं विव्याध निशितैः शरैः 22 तस्य माद्री सुतः केतुं धनुः सूतं हयान अपि नातिक्रुद्धः शरैश छित्त्वा षष्ट्या विव्याध मातुलम 23 सौबलस तु गदां गृह्य परचस्कन्द रथॊत्तमात स तस्य गदया राजन रथात सूतम अपातयत 24 ततस तौ विरथौ राजन गदाहस्तौ महाबलौ चिक्रीडतू रणे शूरौ स शृङ्गाव इव पर्वतौ 25 दरॊणः पाञ्चालराजानं विद्ध्वा दशभिर आशुगैः बहुभिस तेन चाभ्यस्तस तं विव्याध शताधिकैः 26 विविंशतिं भीमसेनॊ विंशत्या निशितैः शरैः विद्ध्वा नाकम्पयद वीरस तद अद्भुतम इवाभवत 27 विविंशतिस तु सहसा वयश्व केतुशरासनम बीमं चक्रे महाराज ततः सैन्यान्य पूजयन 28 स तन न ममृषे वीरः शत्रॊर विजयम आहवे ततॊ ऽसय गदया दान्तान हयान सर्वान अपातयत 29 शल्यस तु नकुलं वीरः सवस्रीयं परियम आत्मनः विव्याध परहसन बाणैर लाडयन कॊपयन्न इव 30 तस्याश्वान आतपत्रं च धवजं सूतम अथॊ धनुः निपात्य नकुलः संख्ये शङ्खं दध्मौ परतापवान 31 धृष्टकेतुः कृपेनास्तांश छित्त्वा बहुविधाञ शरान कृपं विव्याध सप्तत्या लक्ष्म चास्याहरत तरिभिः 32 तं कृपः शरवर्षेण महता समवाकिरत निवार्य च रणे विप्रॊ धृष्टकेतुम अयॊधयत 33 सात्यकिः कृतवर्माणं नाराचेन सतनान्तरे विद्ध्वा विव्याध सप्तत्या पुनर अन्यैः समयन्न इव 34 सप्त सप्ततिभिर भॊजस तं विद्ध्वा निशितैः शरैः नाकम्पयत शैनेयं शीघ्रॊ वायुर इवाचलम 35 सेनापतिः सुशर्माणं शीघ्रं मर्मस्व अताडयत स चापि तं तॊमरेण जत्रु देशे अताडयत 36 वैकर्तनं तु समरे विराटः परत्यवारयत सह मत्स्यैर महावीर्यैस तद अद्भुतम इवाभवत 37 तत पौरुषम अभूत तत्र सूतपुत्रस्य दारुणम यत सैन्यं वारयाम आस शरैः संनतपर्वभिः 38 दरुपदस तु सवयं राजा भगदत्तेन संगतः तयॊर युद्धं महाराज चित्ररूपम इवाभवत भूतानां तरासजननं चक्राते ऽसत्रविशारदौ 39 भूरिश्रवा रणे राजन याज्ञसेनिं महारथम महता सायकौघेन छादयाम आस वीर्यवान 40 शिखण्डी तु ततः करुद्धः सौमदत्तिं विशां पते नवत्या सायकानां तु कम्पयाम आस भारत 41 राक्षसौ भीमकर्माणौ हैडिम्बालम्बुसाव उभौ चक्राते ऽतयद्भुतं युद्धं परस्परवधैषिणौ 42 माया शतसृजौ दृप्तौ मायाभिर इतरेतरम अन्तर्हितौ चेरतुस तौ भृशं विस्मयकारिणौ 43 चेकितानॊ ऽनुविन्देन युयुधे तव अतिभैरवम यथा देवासुरे युद्धे बलशक्रौ महाबलौ 44 लक्ष्मणः कषत्रदेवेन विमर्दम अकरॊद भृशम यथा विष्णुः पुरा राजन हिरण्याक्षेण संयुगे 45 ततः परजविताश्वेन विधिवत कल्पितेन च रथेनाभ्यपतद राजन सौभद्रं पौरवॊ नदन 46 ततॊ ऽभियाय तवरितॊ युद्धाकाङ्क्षी महाबलः तेन चक्रे महद युद्धम अभिमन्युर अरिंदमः 47 पौरवस तव अथ सौभद्रं शरव्रातैर अवाकिरत तस्यार्जुनिर धवजं छत्रं धनुश चॊर्व्याम अपातयत 48 सौभद्रः पौरवं तव अन्यैर विद्ध्वा सप्तभिर आशुगैः पञ्चभिस तस्य विव्याध हयान सूतं च सायकैः 49 ततः संहर्षयन सेनां सिंहवद विनदन मुहुः समादत्तार्जुनिस तूर्णं पौरवान्त करं शरम 50 दवाभ्यां शराभ्यां हार्दिक्यश चकर्त स शरं धनुः तद उत्सृज्य धनुश छिन्नं सौभद्रः परवीरहा उद्बबर्ह सितं खड्गम आददानः शरावरम 51 स तेनानेक तारेण चर्मणा कृतहस्तवत भरान्तासिर अचरन मार्गान दर्शयन वीर्यम आत्मनः 52 भरामितं पुनर उद्भ्रान्तम आधूतं पुनर उच्छ्रितम चर्म निस्त्रिंशयॊ राजन निर्विशेषम अदृश्यत 53 स पौरव रथस्येषाम आप्लुत्य सहसा नदन पौरवं रथम अस्थाय केशपक्षे परामृशत 54 जघानास्य पदा सूतम असिनापातयद धवजम विक्षॊभ्याम्भॊ निधिं तार्क्ष्यस तं नागम इव चाक्षिपत 55 तम आकलितकेशान्तं ददृशुः सर्वपार्थिवाः उक्षाणम इव सिंहेन पात्यमानम अचेतनम 56 तम आर्जुनिवशं पराप्तं कृष्यमाणम अनाथवत पौरवं पतितं दृष्ट्वा नामृष्यत जयद्रथः 57 स बर्हिणमहावाजं किङ्किणीशतजालवत चर्म चादाय खड्गं च नद्न पर्यपतद रथात 58 ततः सैन्धवम आलॊक्य कार्ष्णिर उत्सृज्य पौरवम उत्पपात रथात तूर्णं शयेनवन निपपात च 59 परासपट्टिशनिस्त्रिंशाञ शत्रुभिः संप्रवेरितान चिच्छेदाथासिना कार्ष्णिश चर्मणा संरुरॊध च 60 स दर्शयित्वा सैन्यानां सवबाहुल्बलम आत्मनः तम उद्यम्य महाखड्गं चर्म चाथ पुनर बली 61 वृद्धक्षत्रस्य दायादं पितुर अत्यन्तवैरिणम ससाराभिमुखः शूरः शार्दूल इव कुञ्जरम 62 तौ परस्परम आसाद्य खड्गदन्त नखायुधौ हृष्टवत संप्रजह्राते वयाघ्रकेसरिणाव इव 63 संपातेष्व अभिपातेषु निपातेष्व असि चर्मणॊः न तयॊर अन्तरं कश चिद ददर्श नरसिंहयॊः 64 अवक्षेपॊ ऽसि निर्ह्रादः शस्त्रान्तर निदर्शनम बाह्यान्तर निपातश च निर्विशेषम अदृश्यत 65 बाह्यम आभ्यन्तरं चैव चरन्तौ मार्गम उत्तमम ददृशाते महात्मानौ स पक्षाव इव पर्वतौ 66 ततॊ विक्षिपतः खड्गं सौभद्रस्य यशस्विनः शरावरण पक्षान्ते परजहार जयद्रथः 67 रुक्मपक्षान्तरे सक्तस तस्मिंश चर्मणि भास्वरे सिन्धुराजबलॊधूतः सॊ ऽभज्यत महान असिः 68 भग्नम आज्ञाय निस्त्रिंशम अवप्लुत्य पडानि षट सॊ ऽदृश्यत निमेषेण सवरथं पुनर आस्थितः 69 तं कार्ष्णिं समरान मुक्तम आस्थितं रथम उत्तमम सहिताः सर्वराजानः परिवव्रुः समन्ततः 70 ततश चर्म च खड्गं च समुत्क्षिप्य महाबलः ननादार्जुन दायादः परेक्षमाणॊ जयद्रथम 71 सिन्धुराजं परित्यज्य सौभद्रः परवीरहा तापयाम आस तत सैन्यं भुवनं भास्करॊ यथा 72 तस्य सर्वायसीं शक्तिं शल्यः कनकभूषणाम चिक्षेप समरे घॊरां दीप्ताम अग्निशिखाम इव 73 ताम अवप्लुत्य जग्राह स कॊशं चारदॊरसिम वैनतेयॊ यथा कार्ष्णिः पतन्तम उरगॊत्तमम 74 तस्य लाघवम आज्ञाय सत्तं चामिततेजसः सहिताः सर्वराजानः सिंहनादम अथानदन 75 ततस ताम एव शल्यस्य सौभद्रः परवीरहा मुमॊच भुजवीर्येण वैडूर्य विकृताजिराम 76 सा तस्य रथम आसाद्य निर्मुक्तभुजगॊपमा जघान सूतं शल्यस्य रथाच चैनम अपातयत 77 ततॊ विराटद्रुपदौ धृष्टकेतुर युधिष्ठिरः सात्यकिः केकया भीमॊ धृष्टद्युम्न शिखण्डिनौ यमौ च दरौपदेयाश च साधु साध्व इति चुक्रुशुः 78 बाणशब्दाश च विविधाः सिंहनादाश च पुष्कलाः परादुरासन हर्षयन्तः सौभद्रम अपलायिनम तन नामृष्यन्त पुत्रास ते शत्रॊर विजयलक्षणम 79 अथैनं सहसा सर्वे समन्तान निशितैः शरैः अभ्याकिरन महाराज जलदा इव पर्वतम 80 तेषां च परियम अन्विच्छन सूतस्य च पराभवात आर्तायनिर अमित्रघ्नः करुद्धः सौभद्रमाभ्ययात |
1
[s] tataḥ sa pāṇḍavānīke janayaṃs tumulaṃ mahat vyacarat pāṇḍavān droṇo dahan kakṣam ivānalaḥ 2 nirdahantam anīkāni sākṣād agnim ivotthitam dṛṣṭvā rukmarathaṃ yuddhe samakampanta sṛñjayāḥ 3 pratataṃ cāsyamānasya dhanuṣo 'syāśu kāriṇaḥ jyāghoṣaḥ śrūyate 'tyarthaṃ visphūrjitam ivāśaneḥ 4 rathinaḥ sādinaś caiva nāgān aśvān padātinaḥ raudrā hastavatā muktāḥ pramathnanti sma sāyakāḥ 5 nānadyamānaḥ parjanyaḥ sānilaḥ śuci saṃkṣaye aśmavarṣam ivāvarṣat pareṣām āvahad bhayam 6 vyacarat sa tadā rājan senāṃ vikṣobhayan prabhuḥ vardhayām āsa saṃtrāsaṃ śātravāṇām amānuṣam 7 tasya vidyud ivābhreṣu cāpaṃ hemapariṣkṛtam bhramad rathāmbude tasmin dṛśyate sma punaḥ punaḥ 8 sa vīraḥ satyavān prājño dharmanityaḥ sudāruṇaḥ yugāntakāle yanteva raudrāṃ prāskandayan nadīm 9 amarṣavegaprabhavāṃ kravyādagaṇasaṃkulām balaughaiḥ sarvataḥ pūrṇāṃ vīra vṛkṣāpahāriṇīm 10 śoṇitodāṃ rathāvartāṃ hastyaśvakṛtarodhasam kavacoḍupa saṃyuktāṃ māṃsapaṅka samākulām 11 modo majjāsthi sikatām uṣṇīṣa varaphenilām saṃgrāmajaladāpūrṇāṃ prāsamatsyasamākulām 12 naranāgāśvasaṃbhūtāṃ śaravegaughavāhinīm śarīradāru śṛṅgāṭāṃ bhujanāgasamākulām 13 uttamāṅgopala talāṃ nistriṃśajhaṣasevitām rathanāgahradopetāṃ nānābharaṇanīrajām 14 mahārathaśatāvartāṃ bhūmireṇūrmi mālinīm mahāvīryavatāṃ saṃkhye sutarāṃ bhīru dustarām 15 śūra vyālasamākīrṇāṃ prāṇivāṇija sevitām chinnac chatramahāhaṃsāṃ mukuṭāṇḍaja saṃkulām 16 cakrakūrmāṃ gadā nakrāṃ śarakṣudra jhaṣākulām baḍa gṛdhrasṛgālānāṃ ghorasaṃghair niṣevitām 17 nihatān prāṇinaḥ saṃkhye droṇena balinā śaraiḥ vahantīṃ pitṛlokāya śataśo rājasattama 18 śarīraśatasaṃbādhāṃ keśaśaivalaśādvalām nadīṃ prāvartayad rājan bhīrūṇāṃ bhayavardhinīm 19 taṃ jayantam anīkāni tāni tāny eva bhārata sarato 'bhyadravan droṇaṃ yudhiṣṭhirapurogamāḥ 20 tān abhidravataḥ śūrāṃs tāvakā dṛḍhakārmukāḥ sarvataḥ pratyagṛhṇanta tad abhūl lomaharṣaṇam 21 śatam āyus tu śakuniḥ sahadevaṃ samādravat sa niyantṛdhvajarathaṃ vivyādha niśitaiḥ śaraiḥ 22 tasya mādrī sutaḥ ketuṃ dhanuḥ sūtaṃ hayān api nātikruddhaḥ śaraiś chittvā ṣaṣṭyā vivyādha mātulam 23 saubalas tu gadāṃ gṛhya pracaskanda rathottamāt sa tasya gadayā rājan rathāt sūtam apātayat 24 tatas tau virathau rājan gadāhastau mahābalau cikrīḍatū raṇe śūrau sa śṛṅgāv iva parvatau 25 droṇaḥ pāñcālarājānaṃ viddhvā daśabhir āśugaiḥ bahubhis tena cābhyastas taṃ vivyādha śatādhikaiḥ 26 viviṃśatiṃ bhīmaseno viṃśatyā niśitaiḥ śaraiḥ viddhvā nākampayad vīras tad adbhutam ivābhavat 27 viviṃśatis tu sahasā vyaśva ketuśarāsanam bīmaṃ cakre mahārāja tataḥ sainyānya pūjayan 28 sa tan na mamṛṣe vīraḥ śatror vijayam āhave tato 'sya gadayā dāntān hayān sarvān apātayat 29 śalyas tu nakulaṃ vīraḥ svasrīyaṃ priyam ātmanaḥ vivyādha prahasan bāṇair lāḍayan kopayann iva 30 tasyāśvān ātapatraṃ ca dhvajaṃ sūtam atho dhanuḥ nipātya nakulaḥ saṃkhye śaṅkhaṃ dadhmau pratāpavān 31 dhṛṣṭaketuḥ kṛpenāstāṃś chittvā bahuvidhāñ śarān kṛpaṃ vivyādha saptatyā lakṣma cāsyāharat tribhiḥ 32 taṃ kṛpaḥ śaravarṣeṇa mahatā samavākirat nivārya ca raṇe vipro dhṛṣṭaketum ayodhayat 33 sātyakiḥ kṛtavarmāṇaṃ nārācena stanāntare viddhvā vivyādha saptatyā punar anyaiḥ smayann iva 34 sapta saptatibhir bhojas taṃ viddhvā niśitaiḥ śaraiḥ nākampayata śaineyaṃ śīghro vāyur ivācalam 35 senāpatiḥ suśarmāṇaṃ śīghraṃ marmasv atāḍayat sa cāpi taṃ tomareṇa jatru deśe atāḍayat 36 vaikartanaṃ tu samare virāṭaḥ pratyavārayat saha matsyair mahāvīryais tad adbhutam ivābhavat 37 tat pauruṣam abhūt tatra sūtaputrasya dāruṇam yat sainyaṃ vārayām āsa śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ 38 drupadas tu svayaṃ rājā bhagadattena saṃgataḥ tayor yuddhaṃ mahārāja citrarūpam ivābhavat bhūtānāṃ trāsajananaṃ cakrāte 'straviśāradau 39 bhūriśravā raṇe rājan yājñaseniṃ mahāratham mahatā sāyakaughena chādayām āsa vīryavān 40 śikhaṇḍī tu tataḥ kruddhaḥ saumadattiṃ viśāṃ pate navatyā sāyakānāṃ tu kampayām āsa bhārata 41 rākṣasau bhīmakarmāṇau haiḍimbālambusāv ubhau cakrāte 'tyadbhutaṃ yuddhaṃ parasparavadhaiṣiṇau 42 māyā śatasṛjau dṛptau māyābhir itaretaram antarhitau ceratus tau bhṛśaṃ vismayakāriṇau 43 cekitāno 'nuvindena yuyudhe tv atibhairavam yathā devāsure yuddhe balaśakrau mahābalau 44 lakṣmaṇaḥ kṣatradevena vimardam akarod bhṛśam yathā viṣṇuḥ purā rājan hiraṇyākṣeṇa saṃyuge 45 tataḥ prajavitāśvena vidhivat kalpitena ca rathenābhyapatad rājan saubhadraṃ pauravo nadan 46 tato 'bhiyāya tvarito yuddhākāṅkṣī mahābalaḥ tena cakre mahad yuddham abhimanyur ariṃdamaḥ 47 pauravas tv atha saubhadraṃ śaravrātair avākirat tasyārjunir dhvajaṃ chatraṃ dhanuś corvyām apātayat 48 saubhadraḥ pauravaṃ tv anyair viddhvā saptabhir āśugaiḥ pañcabhis tasya vivyādha hayān sūtaṃ ca sāyakaiḥ 49 tataḥ saṃharṣayan senāṃ siṃhavad vinadan muhuḥ samādattārjunis tūrṇaṃ pauravānta karaṃ śaram 50 dvābhyāṃ śarābhyāṃ hārdikyaś cakarta sa śaraṃ dhanuḥ tad utsṛjya dhanuś chinnaṃ saubhadraḥ paravīrahā udbabarha sitaṃ khaḍgam ādadānaḥ śarāvaram 51 sa tenāneka tāreṇa carmaṇā kṛtahastavat bhrāntāsir acaran mārgān darśayan vīryam ātmanaḥ 52 bhrāmitaṃ punar udbhrāntam ādhūtaṃ punar ucchritam carma nistriṃśayo rājan nirviśeṣam adṛśyata 53 sa paurava rathasyeṣām āplutya sahasā nadan pauravaṃ ratham asthāya keśapakṣe parāmṛśat 54 jaghānāsya padā sūtam asināpātayad dhvajam vikṣobhyāmbho nidhiṃ tārkṣyas taṃ nāgam iva cākṣipat 55 tam ākalitakeśāntaṃ dadṛśuḥ sarvapārthivāḥ ukṣāṇam iva siṃhena pātyamānam acetanam 56 tam ārjunivaśaṃ prāptaṃ kṛṣyamāṇam anāthavat pauravaṃ patitaṃ dṛṣṭvā nāmṛṣyata jayadrathaḥ 57 sa barhiṇamahāvājaṃ kiṅkiṇīśatajālavat carma cādāya khaḍgaṃ ca nadna paryapatad rathāt 58 tataḥ saindhavam ālokya kārṣṇir utsṛjya pauravam utpapāta rathāt tūrṇaṃ śyenavan nipapāta ca 59 prāsapaṭṭiśanistriṃśāñ śatrubhiḥ saṃpraveritān cicchedāthāsinā kārṣṇiś carmaṇā saṃrurodha ca 60 sa darśayitvā sainyānāṃ svabāhulbalam ātmanaḥ tam udyamya mahākhaḍgaṃ carma cātha punar balī 61 vṛddhakṣatrasya dāyādaṃ pitur atyantavairiṇam sasārābhimukhaḥ śūraḥ śārdūla iva kuñjaram 62 tau parasparam āsādya khaḍgadanta nakhāyudhau hṛṣṭavat saṃprajahrāte vyāghrakesariṇāv iva 63 saṃpāteṣv abhipāteṣu nipāteṣv asi carmaṇoḥ na tayor antaraṃ kaś cid dadarśa narasiṃhayoḥ 64 avakṣepo 'si nirhrādaḥ śastrāntara nidarśanam bāhyāntara nipātaś ca nirviśeṣam adṛśyata 65 bāhyam ābhyantaraṃ caiva carantau mārgam uttamam dadṛśāte mahātmānau sa pakṣāv iva parvatau 66 tato vikṣipataḥ khaḍgaṃ saubhadrasya yaśasvinaḥ śarāvaraṇa pakṣānte prajahāra jayadrathaḥ 67 rukmapakṣāntare saktas tasmiṃś carmaṇi bhāsvare sindhurājabalodhūtaḥ so 'bhajyata mahān asiḥ 68 bhagnam ājñāya nistriṃśam avaplutya paḍāni ṣaṭ so 'dṛśyata nimeṣeṇa svarathaṃ punar āsthitaḥ 69 taṃ kārṣṇiṃ samarān muktam āsthitaṃ ratham uttamam sahitāḥ sarvarājānaḥ parivavruḥ samantataḥ 70 tataś carma ca khaḍgaṃ ca samutkṣipya mahābalaḥ nanādārjuna dāyādaḥ prekṣamāṇo jayadratham 71 sindhurājaṃ parityajya saubhadraḥ paravīrahā tāpayām āsa tat sainyaṃ bhuvanaṃ bhāskaro yathā 72 tasya sarvāyasīṃ śaktiṃ śalyaḥ kanakabhūṣaṇām cikṣepa samare ghorāṃ dīptām agniśikhām iva 73 tām avaplutya jagrāha sa kośaṃ cāradorasim vainateyo yathā kārṣṇiḥ patantam uragottamam 74 tasya lāghavam ājñāya sattaṃ cāmitatejasaḥ sahitāḥ sarvarājānaḥ siṃhanādam athānadan 75 tatas tām eva śalyasya saubhadraḥ paravīrahā mumoca bhujavīryeṇa vaiḍūrya vikṛtājirām 76 sā tasya ratham āsādya nirmuktabhujagopamā jaghāna sūtaṃ śalyasya rathāc cainam apātayat 77 tato virāṭadrupadau dhṛṣṭaketur yudhiṣṭhiraḥ sātyakiḥ kekayā bhīmo dhṛṣṭadyumna śikhaṇḍinau yamau ca draupadeyāś ca sādhu sādhv iti cukruśuḥ 78 bāṇaśabdāś ca vividhāḥ siṃhanādāś ca puṣkalāḥ prādurāsan harṣayantaḥ saubhadram apalāyinam tan nāmṛṣyanta putrās te śatror vijayalakṣaṇam 79 athainaṃ sahasā sarve samantān niśitaiḥ śaraiḥ abhyākiran mahārāja jaladā iva parvatam 80 teṣāṃ ca priyam anvicchan sūtasya ca parābhavāt ārtāyanir amitraghnaḥ kruddhaḥ saubhadramābhyayāt |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 7
Chapter 14
|
1
[धृ] बहूनि सुविचित्राणि दवंद्व युद्धानि संजय तवयॊक्तानि निशम्याहं सपृहयामि स चक्षुषाम 2 आश्चर्यभूतं लॊकेषु कथयिष्यन्ति मानवाः कुरूणां पाण्डवानां च युद्धं देवासुरॊपमम 3 न हि मे तृप्तिर अस्तीह शृण्वतॊ युद्धम उत्तमम तस्माद आर्तायनेर युद्धं सौभद्रस्य च शंस मे 4 [स] सादितं परेक्ष्य यन्तारं शल्यः सर्वायषीं गदाम समुत्क्षिप्य नदन करुद्धः परचस्कन्द रथॊत्तमात 5 तं दीप्तम इव कालाग्निं दण्डहस्तम इवान्तकम जवेनाभ्यपतद भीमः परगृह्य महतीं गदाम 6 सौभद्रॊ ऽपय अशनिप्रख्यां परगृह्य महतीं गदाम एह्य एहीत्य अब्रवीच छल्यं यत्नाद भीमेन वारितः 7 वारयित्वा तु सौभद्रं भीमसेनः परतापवान शल्यम आसाद्य समरे तस्थौ गिरिर इवाचलः 8 तथैव मद्रराजॊ ऽपि भीमं दृष्ट्वा महाबलम ससाराभिमुखस तूर्णं शार्दूल इव कुञ्जरम 9 ततस तूर्यनिनादाश च शङ्खानां च सहस्रशः सिंहनादाश च संजज्ञुर भेरीणां च महास्वनाः 10 पश्यतां शतशॊ हय आसीद अन्यॊन्यसमचेतसाम पाण्डवानां कुरूणां च साधु साध्व इति निस्वनः 11 न हि मद्राधिपाद अन्यः सर्वराजसु भारत सॊढुम उत्सहते वेगं भीमसेनस्य संयुगे 12 तथा मद्राधिपस्यापि गदा वेगं महात्मनः सॊढुम उत्सहते लॊके कॊ ऽनयॊ युधि वृकॊदरात 13 पट्टैर जाम्बूनदैर बद्धा बभूव जनहर्षिणी परजज्वाल तथा विद्धा भीमेन महती गदा 14 तथैव चरतॊ मार्गान मण्डलानि विचेरतुः महाविद्युत परतीकाशा शल्यस्य शुशुभे गदा 15 तौ वृषाव इव नर्दन्तौ मण्डलानि विचेरतुः आवर्जितगदा शृङ्गाव उभौ शल्य वृकॊदरौ 16 मण्डलावर्त मार्गेषु गदा विहरणेषु च निर्विशेषम अभूद युद्धं तयॊः पुरुषसिंहयॊः 17 ताडिता भीमसेनेन शल्यस्य महती गदा साग्निज्वाला महारौद्रा गदा चूर्णम अशीर्यत 18 तथैव भीमसेनस्य दविषताभिहता गदा वर्षा परदॊषे खद्यॊतैर वृतॊ वृक्ष इवाबभौ 19 गदा कषिप्ता तु समरे मद्रराजेन भारत वयॊम संदीपयाना सा ससृजे पावकं बहु 20 तथैव भीमसेनेन दविषते परेषिता गदा तापयाम आस तत सैन्यं महॊल्का पतती यथा 21 ते चैवॊभे गदे शरेष्ठे समासाद्य परस्परम शवसन्त्यौ नागकन्येव ससृजाते विभावसुम 22 नखैर इव महाव्याघ्रौ दन्तैर इव महागजौ तौ विचेरतुर आसाद्य गदाभ्यां च परस्परम 23 ततॊ गदाग्राभिहतौ कषणेन रुधिरॊक्षितौ ददृशाते महात्मानौ पुष्पिताव इव किंशुकौ 24 शुश्रुवे दिक्षु सर्वासु तयॊः पुरुषसिंहयॊः गदाभिघात संह्रादः शक्राशनिर इवॊपमः 25 गदया मद्रराजेन सव्यदक्षिणमाहतः नाकम्पत तदा भीमॊ भिद्यमान इवाचलः 26 तथा भीम गदा वेगैस ताड्यमानॊ महाबलः धैर्यान मद्राधिपस तस्थौ वज्रैर गिरिर इवाहतः 27 आपेततुर महावेगौ समुच्छ्रितमहागदौ पुनर अन्तरमार्गस्थौ मण्डलानि विचेरतुः 28 अथाप्लुत्य पदान्य अष्टौ संनिपत्य गजाव इव सहसा लॊहदण्डाभ्याम अन्यॊन्यम अभिजघ्नतुः 29 तौ परस्परवेगाच च गदाभ्यां च भृशाहतौ युगपत पेततुर वीरौ कषिताव इन्द्रध्वजाव इव 30 ततॊ विह्वलमानं तं निःश्वसन्तं पुनः पुनः शल्यम अभ्यपतत तूर्णं कृतवर्मा महारथः 31 दृष्ट्वा चैनं महाराज गदयाभिनिपीडितम विचेष्टन्तं यथा नागं मूर्छयाभिपरिप्लुतम 32 ततः सगदम आरॊप्य मद्राणाम अधिपं रथम अपॊवाह रणात तूर्णं कृतवर्मा महारथः 33 कषीबवद विह्वलॊ वीरॊ निमेषात पुनर उत्थितः भीमॊ ऽपि सुमहाबाहुर गदापाणिर अदृश्यत 34 ततॊ मद्राधिपं दृष्ट्वा तव पुत्राः पराङ्मुखम स नागरथपत्त्यश्वाः समकम्पन्त मारिष 35 ते पाण्डवैर अर्द्यमानास तावका जितकाशिभिः भीता दिशॊ ऽनवपद्यन्त वातनुन्ना धना इव 36 निर्जित्य धार्तराष्ट्रांस तु पाण्डवेया महारथाः वयरॊचन्त रणे राजन दीप्यमाना यशस्विनः 37 सिंहनादान भृशं चक्रुः शङ्खान दध्मुश च हर्षिताः भेरीश च वारयाम आसुर मृदङ्गांश चानकैः सह |
1
[dhṛ] bahūni suvicitrāṇi dvaṃdva yuddhāni saṃjaya tvayoktāni niśamyāhaṃ spṛhayāmi sa cakṣuṣām 2 āścaryabhūtaṃ lokeṣu kathayiṣyanti mānavāḥ kurūṇāṃ pāṇḍavānāṃ ca yuddhaṃ devāsuropamam 3 na hi me tṛptir astīha śṛṇvato yuddham uttamam tasmād ārtāyaner yuddhaṃ saubhadrasya ca śaṃsa me 4 [s] sāditaṃ prekṣya yantāraṃ śalyaḥ sarvāyaṣīṃ gadām samutkṣipya nadan kruddhaḥ pracaskanda rathottamāt 5 taṃ dīptam iva kālāgniṃ daṇḍahastam ivāntakam javenābhyapatad bhīmaḥ pragṛhya mahatīṃ gadām 6 saubhadro 'py aśaniprakhyāṃ pragṛhya mahatīṃ gadām ehy ehīty abravīc chalyaṃ yatnād bhīmena vāritaḥ 7 vārayitvā tu saubhadraṃ bhīmasenaḥ pratāpavān śalyam āsādya samare tasthau girir ivācalaḥ 8 tathaiva madrarājo 'pi bhīmaṃ dṛṣṭvā mahābalam sasārābhimukhas tūrṇaṃ śārdūla iva kuñjaram 9 tatas tūryaninādāś ca śaṅkhānāṃ ca sahasraśaḥ siṃhanādāś ca saṃjajñur bherīṇāṃ ca mahāsvanāḥ 10 paśyatāṃ śataśo hy āsīd anyonyasamacetasām pāṇḍavānāṃ kurūṇāṃ ca sādhu sādhv iti nisvanaḥ 11 na hi madrādhipād anyaḥ sarvarājasu bhārata soḍhum utsahate vegaṃ bhīmasenasya saṃyuge 12 tathā madrādhipasyāpi gadā vegaṃ mahātmanaḥ soḍhum utsahate loke ko 'nyo yudhi vṛkodarāt 13 paṭṭair jāmbūnadair baddhā babhūva janaharṣiṇī prajajvāla tathā viddhā bhīmena mahatī gadā 14 tathaiva carato mārgān maṇḍalāni viceratuḥ mahāvidyut pratīkāśā śalyasya śuśubhe gadā 15 tau vṛṣāv iva nardantau maṇḍalāni viceratuḥ āvarjitagadā śṛṅgāv ubhau śalya vṛkodarau 16 maṇḍalāvarta mārgeṣu gadā viharaṇeṣu ca nirviśeṣam abhūd yuddhaṃ tayoḥ puruṣasiṃhayoḥ 17 tāḍitā bhīmasenena śalyasya mahatī gadā sāgnijvālā mahāraudrā gadā cūrṇam aśīryata 18 tathaiva bhīmasenasya dviṣatābhihatā gadā varṣā pradoṣe khadyotair vṛto vṛkṣa ivābabhau 19 gadā kṣiptā tu samare madrarājena bhārata vyoma saṃdīpayānā sā sasṛje pāvakaṃ bahu 20 tathaiva bhīmasenena dviṣate preṣitā gadā tāpayām āsa tat sainyaṃ maholkā patatī yathā 21 te caivobhe gade śreṣṭhe samāsādya parasparam śvasantyau nāgakanyeva sasṛjāte vibhāvasum 22 nakhair iva mahāvyāghrau dantair iva mahāgajau tau viceratur āsādya gadābhyāṃ ca parasparam 23 tato gadāgrābhihatau kṣaṇena rudhirokṣitau dadṛśāte mahātmānau puṣpitāv iva kiṃśukau 24 śuśruve dikṣu sarvāsu tayoḥ puruṣasiṃhayoḥ gadābhighāta saṃhrādaḥ śakrāśanir ivopamaḥ 25 gadayā madrarājena savyadakṣiṇamāhataḥ nākampata tadā bhīmo bhidyamāna ivācalaḥ 26 tathā bhīma gadā vegais tāḍyamāno mahābalaḥ dhairyān madrādhipas tasthau vajrair girir ivāhataḥ 27 āpetatur mahāvegau samucchritamahāgadau punar antaramārgasthau maṇḍalāni viceratuḥ 28 athāplutya padāny aṣṭau saṃnipatya gajāv iva sahasā lohadaṇḍābhyām anyonyam abhijaghnatuḥ 29 tau parasparavegāc ca gadābhyāṃ ca bhṛśāhatau yugapat petatur vīrau kṣitāv indradhvajāv iva 30 tato vihvalamānaṃ taṃ niḥśvasantaṃ punaḥ punaḥ śalyam abhyapatat tūrṇaṃ kṛtavarmā mahārathaḥ 31 dṛṣṭvā cainaṃ mahārāja gadayābhinipīḍitam viceṣṭantaṃ yathā nāgaṃ mūrchayābhipariplutam 32 tataḥ sagadam āropya madrāṇām adhipaṃ ratham apovāha raṇāt tūrṇaṃ kṛtavarmā mahārathaḥ 33 kṣībavad vihvalo vīro nimeṣāt punar utthitaḥ bhīmo 'pi sumahābāhur gadāpāṇir adṛśyata 34 tato madrādhipaṃ dṛṣṭvā tava putrāḥ parāṅmukham sa nāgarathapattyaśvāḥ samakampanta māriṣa 35 te pāṇḍavair ardyamānās tāvakā jitakāśibhiḥ bhītā diśo 'nvapadyanta vātanunnā dhanā iva 36 nirjitya dhārtarāṣṭrāṃs tu pāṇḍaveyā mahārathāḥ vyarocanta raṇe rājan dīpyamānā yaśasvinaḥ 37 siṃhanādān bhṛśaṃ cakruḥ śaṅkhān dadhmuś ca harṣitāḥ bherīś ca vārayām āsur mṛdaṅgāṃś cānakaiḥ saha |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 7
Chapter 15
|
1
[स] तद बलं सुमहद दीर्णं तवदीयं परेक्ष्य वीर्यवान दधारैकॊ रणे पाण्डून वृषसेनॊ ऽसत्रमायया 2 शरा दश दिशॊ मुक्ता वृषसेनेन मारिष विचेरुस ते विनिर्भिद्यनर वाजिरथद्विपान 3 तस्य दीप्ता महाबाणा विनिश्चेरुः सहस्रशः भानॊर इव महाबाहॊ गरीष्म काले मरीचयः 4 तेनार्दिता महाराज रथिनः साधिनस तथा निपेतुर उर्व्यां सहसा वातनुन्ना इव दरुमाः 5 हयौघांश च रथौघांश च गजौघांश च समन्ततः अपातयद रणे राजञ शतशॊ ऽथ सहस्रशः 6 दृष्ट्वा तम एवं समरे विचरन्तम अभीतवत सहिताः सर्वराजानः परिवव्रुः समन्ततः 7 नाकुलिस तु शतानीकॊ वृषसेनं समभ्ययात विव्याध चैनं दशभिर नाराचैर मर्मभेदिभिः 8 तस्य कर्णात्मजश चापं छित्त्वा केतुम अपातयत तं भरातरं परीप्सन्तॊ दरौपदेयाः समभ्ययुः 9 कर्णात्मजं शरव्रातैश चक्रुश चादृश्यम अञ्जसा तान नदन्तॊ ऽभयधावन्त दरॊणपुत्र मुखा रथाः 10 छादयन्तॊ महाराज दरौपदेयान महारथान शरैर नानाविधैस तूर्णं पर्वताञ जलदा इव 11 तान पाण्डवाः परत्यगृह्णंस तवरिताः पुत्रगृद्धिनः पाञ्चालाः केकया मत्स्याः सृञ्जयांश चॊद्यतायुधाः 12 तद युद्धम अभवद घॊरं तुमुलं लॊमहर्षणम तवदीयैः पाण्डुपुत्राणां देवानाम इव दानवैः 13 एवम उत्तमसंरम्भा युयुधुः कुरुपाण्डवाः परस्परम उदीक्षन्तः परस्परकृतागसः 14 तेषां ददृशिरे कॊपाद वपूंष्य अमिततेजसाम युयुत्सूनाम इवाकाशे पतत्रिवरभॊगिनाम 15 भीमकर्ण कृप दरॊण दरौणिपार्षत सात्यकैः बभासे स रणॊद्देशः कालसूर्यैर इवॊदितैः 16 तदासीत तुमुलं युद्धं निघ्नताम इतरेतरम महाबलानां बलिभिर दानवानां यथा सुरैः 17 ततॊ युधिष्ठिरानीकम उद्धूतार्णव निस्वनम तवदीयम अवधीत सैन्यं संप्रद्रुत महारथम 18 तत परभग्नं बलं दृष्ट्वा शत्रुभिर भृशम अर्दितम अलं दरुतेन वः शूरा इति दरॊणॊ ऽभयभाषत 19 ततः शॊण हयः करुद्धश चतुर्दन्त इव दविपः परविश्य पाण्डवानीकं युधिष्ठिरम उपाद्रवत 20 तम अविध्यच छितैर बाणैः कङ्कपत्रैर युधिष्ठिरः तस्य दरॊणॊ धनुश छित्त्वा तं दरुतं समुपाद्रवत 21 चक्ररक्षः कुमारस तु पाञ्चालानां यशः करः दधार दरॊणम आयान्तं वेलेव सरितां पतिम 22 दरॊणं निवारितं दृष्ट्वा कुमारेण दविजर्षभम सिंहनाद रवॊ हय आसीत साधु साध्व इति भाषताम 23 कुमारस तु ततॊ दरॊणं सायकेन महाहवे विव्याधॊरसि संक्रुद्धः सिंहवच चानदन मुहुः 24 संवार्य तु रणे दरॊणः कुमारं वै महाबलः शरैर अनेकसाहस्रैः कृतहस्तॊ जितक्लमः 25 तं शूरम आर्य वरतिनम अस्त्रार्थ कृतनिश्रमम चक्ररक्षम अपामृद्नात कुमारं दविजसत्तमः 26 स मध्यं पराप्य सेनायाः सर्वाः परिचरन दिशः तव सैन्यस्य गॊप्तासीद भारद्वाजॊ रथर्षभः 27 शिखण्डिनं दवादशभिर विंशत्या चॊत्तमौजसम नकुलं पञ्चभिर विद्ध्वा सहदेवं च सप्तभिः 28 युधिष्ठिरं दवादशभिर दरौपदेयांस तरिभिस तरिभिः सात्यकिं पञ्चभिर विद्ध्वा मत्स्यं च दशभिः शरैः 29 वयक्षॊभयद रणे यॊधान यथामुख्यान अभिद्रवन अभ्यवर्तत संप्रेप्सुः कुन्तीपुत्रं युधिष्ठिरम 30 युगंधरस ततॊ राजन भारद्वाजं महारथम वारयाम आस संक्रुद्धं वातॊद्धूतम इवार्णवम 31 युधिष्ठिरं स विद्ध्वा तु शरैः संनतपर्वभिः युगंधरं च भल्लेन रथनीडाद अपाहरत 32 ततॊ विराटद्रुपदौ केकयाः सात्यकिः शिबिः वयाघ्रदत्तश च पाञ्चाल्यः सिंहसेनश च वीर्यवान 33 एते चान्ये च बहवः परीप्सन्तॊ युधिष्ठिरम आवव्रुस तस्य पन्थानं किरन्तः सायकान बहून 34 वयाघ्रदत्तश च पाञ्चाल्यॊ दरॊणं विव्याध मार्गणैः पञ्चाशद्भिः शितै राजंस तत उच्चुक्रुशुर जनाः 35 तवरितं सिंहसेनस तु दरॊणं विद्ध्वा महारथम पराहसत सहसा हृष्टस तरासयन वै यतव्रतम 36 ततॊ विस्फार्य नयने धनुर्ज्याम अवमृज्य च तलशब्दं महत कृत्वा दरॊणस तं समुपाद्रवत 37 ततस तु सिंहसेनस्य शिरः कायात सकुण्डलम वयाघ्रदत्तस्य चाक्रम्य भल्लाभ्याम अहरद बली 38 तान परमृद्य शरव्रातैः पाण्डवानां महारथान युधिष्ठिर समभ्याशे तस्थौ मृत्युर इवान्तकः 39 ततॊ ऽभवन महाशब्दॊ राजन यौधिष्ठिरे बले हृतॊ राजेति यॊधानां समीपस्थे यतव्रते 40 अब्रुवन सैनिकास तत्र दृष्ट्वा दरॊणस्य विक्रमम अद्य राजा धार्तराष्ट्रः कृतार्थॊ वै भविष्यति आगमिष्यति नॊ नूनं धार्तराष्ट्रस्य संयुगे 41 एवं संजल्पतां तेषां तावकानां महारथः आयाज जवेन कौनेयॊ रथघॊषेण नादयन 42 शॊणितॊदां रथावर्तां कृत्वा विशसने नदीम शूरास्थि चयसंकीर्णां परेतकूलापहारिणीम 43 तां शरौघमहाफेनां परासमत्स्यसमाकुलाम नदीम उत्तीर्य वेगेन कुरून विद्राव्य पाण्डवः 44 ततः किरीटी सहसा दरॊणानीकम उपाद्रवत छादयन्न इषुजालेन महता मॊहयन्न इव 45 शीघ्रम अभ्यस्यतॊ बाणान संदधानस्य चानिशम नान्तरं ददृशे कश चित कौन्तेयस्य यशस्विनः 46 न दिशॊ नान्तरिक्षं च न दयौर नैव च मेदिनी अदृश्यत महाराज बाणभूतम इवाभवत 47 नादृश्यत तदा राजंस तत्र किं चन संयुगे बाणान्ध कारे महति कृते गाण्डीवधन्वना 48 सूर्ये चास्तम अनुप्राप्ते रजसा चाभिसंवृते नाज्ञायत तदा शत्रुर न सुहृन न च किं चन 49 ततॊ ऽवहारं चक्रुस ते दरॊणदुर्यॊधनादयः तान विदित्वा भृशं तरस्तान अयुद्धमनसः परान 50 सवान्य अनीकानि बीभत्सुः शनकैर अवहारयत ततॊ ऽभितुष्टुवुः पार्थं परहृष्टाः पाण्डुसृञ्जयाः पाञ्चालाश च मनॊज्ञाभिर वाग्भिः सूर्यम इवर्षयः 51 एवं सवशिबिरं परायाज जित्वा शत्रून धनंजयः पृष्ठतः सर्वसैन्यानां मुदितॊ वै स केशवः 52 मसारगल्वर्कसुवर्णरूप्यैर; वज्रप्रवाल सफटिकैश च मुख्यैः चित्रे रथे पाण्डुसुतॊ बभासे; नक्षत्रचिरे वियतीव चन्द्रः |
1
[s] tad balaṃ sumahad dīrṇaṃ tvadīyaṃ prekṣya vīryavān dadhāraiko raṇe pāṇḍūn vṛṣaseno 'stramāyayā 2 śarā daśa diśo muktā vṛṣasenena māriṣa vicerus te vinirbhidyanara vājirathadvipān 3 tasya dīptā mahābāṇā viniśceruḥ sahasraśaḥ bhānor iva mahābāho grīṣma kāle marīcayaḥ 4 tenārditā mahārāja rathinaḥ sādhinas tathā nipetur urvyāṃ sahasā vātanunnā iva drumāḥ 5 hayaughāṃś ca rathaughāṃś ca gajaughāṃś ca samantataḥ apātayad raṇe rājañ śataśo 'tha sahasraśaḥ 6 dṛṣṭvā tam evaṃ samare vicarantam abhītavat sahitāḥ sarvarājānaḥ parivavruḥ samantataḥ 7 nākulis tu śatānīko vṛṣasenaṃ samabhyayāt vivyādha cainaṃ daśabhir nārācair marmabhedibhiḥ 8 tasya karṇātmajaś cāpaṃ chittvā ketum apātayat taṃ bhrātaraṃ parīpsanto draupadeyāḥ samabhyayuḥ 9 karṇātmajaṃ śaravrātaiś cakruś cādṛśyam añjasā tān nadanto 'bhyadhāvanta droṇaputra mukhā rathāḥ 10 chādayanto mahārāja draupadeyān mahārathān śarair nānāvidhais tūrṇaṃ parvatāñ jaladā iva 11 tān pāṇḍavāḥ pratyagṛhṇaṃs tvaritāḥ putragṛddhinaḥ pāñcālāḥ kekayā matsyāḥ sṛñjayāṃś codyatāyudhāḥ 12 tad yuddham abhavad ghoraṃ tumulaṃ lomaharṣaṇam tvadīyaiḥ pāṇḍuputrāṇāṃ devānām iva dānavaiḥ 13 evam uttamasaṃrambhā yuyudhuḥ kurupāṇḍavāḥ parasparam udīkṣantaḥ parasparakṛtāgasaḥ 14 teṣāṃ dadṛśire kopād vapūṃṣy amitatejasām yuyutsūnām ivākāśe patatrivarabhoginām 15 bhīmakarṇa kṛpa droṇa drauṇipārṣata sātyakaiḥ babhāse sa raṇoddeśaḥ kālasūryair ivoditaiḥ 16 tadāsīt tumulaṃ yuddhaṃ nighnatām itaretaram mahābalānāṃ balibhir dānavānāṃ yathā suraiḥ 17 tato yudhiṣṭhirānīkam uddhūtārṇava nisvanam tvadīyam avadhīt sainyaṃ saṃpradruta mahāratham 18 tat prabhagnaṃ balaṃ dṛṣṭvā śatrubhir bhṛśam arditam alaṃ drutena vaḥ śūrā iti droṇo 'bhyabhāṣata 19 tataḥ śoṇa hayaḥ kruddhaś caturdanta iva dvipaḥ praviśya pāṇḍavānīkaṃ yudhiṣṭhiram upādravat 20 tam avidhyac chitair bāṇaiḥ kaṅkapatrair yudhiṣṭhiraḥ tasya droṇo dhanuś chittvā taṃ drutaṃ samupādravat 21 cakrarakṣaḥ kumāras tu pāñcālānāṃ yaśaḥ karaḥ dadhāra droṇam āyāntaṃ veleva saritāṃ patim 22 droṇaṃ nivāritaṃ dṛṣṭvā kumāreṇa dvijarṣabham siṃhanāda ravo hy āsīt sādhu sādhv iti bhāṣatām 23 kumāras tu tato droṇaṃ sāyakena mahāhave vivyādhorasi saṃkruddhaḥ siṃhavac cānadan muhuḥ 24 saṃvārya tu raṇe droṇaḥ kumāraṃ vai mahābalaḥ śarair anekasāhasraiḥ kṛtahasto jitaklamaḥ 25 taṃ śūram ārya vratinam astrārtha kṛtaniśramam cakrarakṣam apāmṛdnāt kumāraṃ dvijasattamaḥ 26 sa madhyaṃ prāpya senāyāḥ sarvāḥ paricaran diśaḥ tava sainyasya goptāsīd bhāradvājo ratharṣabhaḥ 27 śikhaṇḍinaṃ dvādaśabhir viṃśatyā cottamaujasam nakulaṃ pañcabhir viddhvā sahadevaṃ ca saptabhiḥ 28 yudhiṣṭhiraṃ dvādaśabhir draupadeyāṃs tribhis tribhiḥ sātyakiṃ pañcabhir viddhvā matsyaṃ ca daśabhiḥ śaraiḥ 29 vyakṣobhayad raṇe yodhān yathāmukhyān abhidravan abhyavartata saṃprepsuḥ kuntīputraṃ yudhiṣṭhiram 30 yugaṃdharas tato rājan bhāradvājaṃ mahāratham vārayām āsa saṃkruddhaṃ vātoddhūtam ivārṇavam 31 yudhiṣṭhiraṃ sa viddhvā tu śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ yugaṃdharaṃ ca bhallena rathanīḍād apāharat 32 tato virāṭadrupadau kekayāḥ sātyakiḥ śibiḥ vyāghradattaś ca pāñcālyaḥ siṃhasenaś ca vīryavān 33 ete cānye ca bahavaḥ parīpsanto yudhiṣṭhiram āvavrus tasya panthānaṃ kirantaḥ sāyakān bahūn 34 vyāghradattaś ca pāñcālyo droṇaṃ vivyādha mārgaṇaiḥ pañcāśadbhiḥ śitai rājaṃs tata uccukruśur janāḥ 35 tvaritaṃ siṃhasenas tu droṇaṃ viddhvā mahāratham prāhasat sahasā hṛṣṭas trāsayan vai yatavratam 36 tato visphārya nayane dhanurjyām avamṛjya ca talaśabdaṃ mahat kṛtvā droṇas taṃ samupādravat 37 tatas tu siṃhasenasya śiraḥ kāyāt sakuṇḍalam vyāghradattasya cākramya bhallābhyām aharad balī 38 tān pramṛdya śaravrātaiḥ pāṇḍavānāṃ mahārathān yudhiṣṭhira samabhyāśe tasthau mṛtyur ivāntakaḥ 39 tato 'bhavan mahāśabdo rājan yaudhiṣṭhire bale hṛto rājeti yodhānāṃ samīpasthe yatavrate 40 abruvan sainikās tatra dṛṣṭvā droṇasya vikramam adya rājā dhārtarāṣṭraḥ kṛtārtho vai bhaviṣyati āgamiṣyati no nūnaṃ dhārtarāṣṭrasya saṃyuge 41 evaṃ saṃjalpatāṃ teṣāṃ tāvakānāṃ mahārathaḥ āyāj javena kauneyo rathaghoṣeṇa nādayan 42 śoṇitodāṃ rathāvartāṃ kṛtvā viśasane nadīm śūrāsthi cayasaṃkīrṇāṃ pretakūlāpahāriṇīm 43 tāṃ śaraughamahāphenāṃ prāsamatsyasamākulām nadīm uttīrya vegena kurūn vidrāvya pāṇḍavaḥ 44 tataḥ kirīṭī sahasā droṇānīkam upādravat chādayann iṣujālena mahatā mohayann iva 45 śīghram abhyasyato bāṇān saṃdadhānasya cāniśam nāntaraṃ dadṛśe kaś cit kaunteyasya yaśasvinaḥ 46 na diśo nāntarikṣaṃ ca na dyaur naiva ca medinī adṛśyata mahārāja bāṇabhūtam ivābhavat 47 nādṛśyata tadā rājaṃs tatra kiṃ cana saṃyuge bāṇāndha kāre mahati kṛte gāṇḍīvadhanvanā 48 sūrye cāstam anuprāpte rajasā cābhisaṃvṛte nājñāyata tadā śatrur na suhṛn na ca kiṃ cana 49 tato 'vahāraṃ cakrus te droṇaduryodhanādayaḥ tān viditvā bhṛśaṃ trastān ayuddhamanasaḥ parān 50 svāny anīkāni bībhatsuḥ śanakair avahārayat tato 'bhituṣṭuvuḥ pārthaṃ prahṛṣṭāḥ pāṇḍusṛñjayāḥ pāñcālāś ca manojñābhir vāgbhiḥ sūryam ivarṣayaḥ 51 evaṃ svaśibiraṃ prāyāj jitvā śatrūn dhanaṃjayaḥ pṛṣṭhataḥ sarvasainyānāṃ mudito vai sa keśavaḥ 52 masāragalvarkasuvarṇarūpyair; vajrapravāla sphaṭikaiś ca mukhyaiḥ citre rathe pāṇḍusuto babhāse; nakṣatracire viyatīva candraḥ |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 7
Chapter 16
|
1
[स] ते सेने शिबिरं गत्वा नयविशेतां विशां पते यथाभागं यथान्यायं यथा गुल्मं च सर्वशः 2 कृत्वावहारं सैन्यानां दरॊणः परमदुर्मनाः दुर्यॊधनम अभिप्रेक्ष्य सव्रीडम इदम अब्रवीत 3 उक्तम एतन मया पूर्वं न तिष्ठति धनंजये शक्यॊ गरहीतुं संग्रामे देवैर अपि युधिष्ठिरः 4 इति तद वः परयततां कृतं पार्थेन संयुगे मातिशङ्कीर वचॊ मह्यम अजेयौ कृष्ण पाण्डवौ 5 अपनीते तु यॊगेन केन चिच छवेत वाहने तत एष्यति ते राजन वशम अद्य युधिष्ठिरः 6 कश चिद आह्वयतां संख्ये देशम अन्यं परकर्षतु तम अजित्वा तु कौन्तेयॊ न निवर्तेत कथंचनन 7 एतस्मिन्न अन्तरे शून्ये धर्मराजम अहं नृप गरहीष्यामि चमूं भित्त्वा धृष्टद्युम्नस्य पश्यतः 8 अर्जुनेन विहीनस तु यदि नॊत्सृजते रणम माम उपायान्तम आलॊक्य गृहीतम इति विद्धि तम 9 एवं ते सहसा राजन धर्मपुत्रं युधिष्ठिरम समानेष्यामि सगणं वशम अद्य न संशयः 10 यदि तिष्ठति संग्रामे मुहूर्तम अपि पाण्डवः अथापयाति संग्रामाद विजयात तद विशिष्यते 11 दरॊणस्य तु वचः शरुत्वा तरिगर्ताधिपतिस ततः भरातृभिः सहितॊ राजन्न इदं वचनम अब्रवीत 12 वयं विनिकृता राजन सदा गाण्डीवधन्वना अनागःस्व अपि चागस्कृद अस्मासु भरतर्षभ 13 ते वयं समरमाणास तान विनिकारान पृथग्विधान करॊधाग्निना दह्यमाना न शेमहि सदा निशाः 14 स नॊ दिव्यास्त्रसंपन्नश चक्षुर्विषयम आगतः कर्तारः सम वयं सर्वं यच चिकीर्षाम हृद्गतम 15 भवतश च परियं यत सयाद अस्माकं च यशः करम वयम एनं हनिष्यामॊ निकृष्यायॊधनाद बहिः 16 अद्यास्त्व अनर्जुना भूमिर अत्रिगर्ताथ वा पुनः सत्यं ते परतिजानीमॊ नैतन मिथ्या भविष्यति 17 एवं सत्यरथश चॊक्त्वा सत्यधर्मा च भारत सत्यवर्मा च सत्येषुः सत्यकर्मा तथैव च 18 सहिता भरातरः पञ्च रथानाम अयुतेन च नयवर्तन्त महाराज कृत्वा शपथम आहवे 19 मालवास तुण्डिकेराश च रथानाम अयुतैस तरिभिः सुशर्मा च नरव्याघ्रस तरिगर्तः परस्थलाधिपः 20 माचेल्लकैर ललित्थैश च सहितॊ मद्रकैर अपि रथानाम अयुतेनैव सॊ ऽशपद भरातृभिः सह 21 नानाजनपदेभ्यश च रथानाम अयुतं पुनः समुत्थितं विशिष्टानां संशपार्थम उपागतम 22 ततॊ जवलनम आदाय हुत्वा सर्वे पृथक पृथक जगृहुः कुशचीराणि चित्राणि कवचानि च 23 ते च बद्धतनु तराणा घृताक्ताः कुशचीरिणः मौर्वी मेखलिनॊ वीराः सहस्रशतदक्षिणाः 24 यज्वानः पुत्रिणॊ लॊक्याः कृतकृत्यास तनुत्यजः यॊक्ष्यमाणास तदात्मानं यशसा विजयेन च 25 बरह्मचर्य शरुतिमुखैः करतुभिश चाप्तदक्षिणैः पराप्य लॊकान सुयुद्धेन कषिप्रम एव यियासवः 26 बराह्मणांस तर्पयित्वा च निष्कान दत्त्वा पृथक पृथक गाश च वासांसि च पुनः समाभाष्य परस्परम 27 परज्वाल्य कृष्ण वर्त्मानम उपागम्य रणे वरतम तस्मिन्न अग्नौ तदा चक्रुः परतिज्ञां दृढनिश्चयाः 28 शृण्वतां सर्वभूतानाम उच्चैर वाचः सम मेनिरे धृत्वा धनंजय वधे परतिज्ञां चापि चक्रिरे 29 ये वै लॊकाश चानृतानां य चैव बरह्म घातिनाम पनपस्य च ये लॊका गुरु दाररतस्य च 30 बरह्म सवहारिणश चैव राजपिण्डापहारिणः शरणागतं च तयजतॊ याचमानं तथा घनतः 31 अगार दाहिनां ये च ये च गां निघ्नताम अपि अपचारिणां च ये लॊका ये च बरह्म दविषाम अपि 32 जायां च ऋतुकाले वै ये मॊहाद अभिगच्छताम शराद्धसंगतिकानां च ये चाप्य आत्मापहारिणाम 33 नयासापहारिणां ये च शरुतं नाशयतां च ये कॊपेन युध्यमानानां ये च नीचानुसारिणाम 34 नास्तिकानां च ये लॊका ये ऽगनिहॊरा पितृत्यजाम तान आप्नुयामहे लॊकान ये च पापकृताम अपि 35 यद्य अहत्वा वयं युद्धे निवर्तेम धनंजयम तेन चाभ्यर्दितास तरासाद भवेम हि पराङ्मुखाः 36 यदि तव असुकरं लॊके कर्म कुर्याम संयुगे इष्टान पुण्यकृतां लॊकान पराप्नुयाम न संशयः 37 एवम उक्त्वा ततॊ राजंस ते ऽभयवर्तन्त संयुगे आह्वयन्तॊ ऽरजुनं वीराः पितृजुष्टां दिशं परति 38 आहूतस तैर नरव्याघ्रैः पार्थः परपुरंजयः धर्मराजम इदं वाक्यम अपदान्तरम अब्रवीत 39 आहूतॊ न निवर्तेयम इति मे वरतम आहितम संशप्तकाश च मां राजन्न आह्वयन्ति पुनः पुनः 40 एष च भरातृभिः सार्धं सुशर्माह्वयते रणे वधाय सगणस्यास्य माम अनुज्ञातुम अर्हसि 41 नैतच छक्नॊमि संसॊढुम आह्वानं पुरुषर्षभ सत्यं ते परतिजानामि हतान विद्धि परान युधि 42 [य] शरुतम एतत तवया तात यद दरॊणस्य चिकीर्षितम यथा तद अनृतं तस्य भवेत तद्वत समाचर 43 दरॊणॊ हि बलवाञ शूरः कृतास्त्रश च जितश्रमः परतिज्ञातं च तेनैतद गरहणं मे महारथ 44 [अर्ज] अयं वै सत्यजिद राजन्न अद्य ते रक्षिता युधि धरियमाणे हि पाञ्चाल्ये नाचार्यः कामम आप्स्यति 45 हते तु पुरुषव्याघ्रे रणे सत्यजिति परभॊ सर्वैर अपि समेतैर वा न सथातव्यं कथं चन 46 [स] अनुज्ञातस ततॊ राज्ञा परिष्वक्तश च फल्गुनः परेम्णा दृष्टश च बहुधा आशिषा च परयॊजितः 47 विहायैनं ततः पार्थस तरिगर्तान परत्ययाद बली कषुधितः कषुद विघातार्थं सिंहॊ मृगगणान इव 48 ततॊ दौर्यॊधनं सैन्यं मुदा परमया युतम गते ऽरजुने भृशं करुद्धं कर्म राजस्य निग्रहे 49 ततॊ ऽनयॊन्येन ते सेने समाजग्मतुर ओजसा गङ्गा सरय्वॊर वेगेन परावृषीवॊल्बणॊदके |
1
[s] te sene śibiraṃ gatvā nyaviśetāṃ viśāṃ pate yathābhāgaṃ yathānyāyaṃ yathā gulmaṃ ca sarvaśaḥ 2 kṛtvāvahāraṃ sainyānāṃ droṇaḥ paramadurmanāḥ duryodhanam abhiprekṣya savrīḍam idam abravīt 3 uktam etan mayā pūrvaṃ na tiṣṭhati dhanaṃjaye śakyo grahītuṃ saṃgrāme devair api yudhiṣṭhiraḥ 4 iti tad vaḥ prayatatāṃ kṛtaṃ pārthena saṃyuge mātiśaṅkīr vaco mahyam ajeyau kṛṣṇa pāṇḍavau 5 apanīte tu yogena kena cic chveta vāhane tata eṣyati te rājan vaśam adya yudhiṣṭhiraḥ 6 kaś cid āhvayatāṃ saṃkhye deśam anyaṃ prakarṣatu tam ajitvā tu kaunteyo na nivartet kathaṃcanan 7 etasminn antare śūnye dharmarājam ahaṃ nṛpa grahīṣyāmi camūṃ bhittvā dhṛṣṭadyumnasya paśyataḥ 8 arjunena vihīnas tu yadi notsṛjate raṇam mām upāyāntam ālokya gṛhītam iti viddhi tam 9 evaṃ te sahasā rājan dharmaputraṃ yudhiṣṭhiram samāneṣyāmi sagaṇaṃ vaśam adya na saṃśayaḥ 10 yadi tiṣṭhati saṃgrāme muhūrtam api pāṇḍavaḥ athāpayāti saṃgrāmād vijayāt tad viśiṣyate 11 droṇasya tu vacaḥ śrutvā trigartādhipatis tataḥ bhrātṛbhiḥ sahito rājann idaṃ vacanam abravīt 12 vayaṃ vinikṛtā rājan sadā gāṇḍīvadhanvanā anāgaḥsv api cāgaskṛd asmāsu bharatarṣabha 13 te vayaṃ smaramāṇās tān vinikārān pṛthagvidhān krodhāgninā dahyamānā na śemahi sadā niśāḥ 14 sa no divyāstrasaṃpannaś cakṣurviṣayam āgataḥ kartāraḥ sma vayaṃ sarvaṃ yac cikīrṣāma hṛdgatam 15 bhavataś ca priyaṃ yat syād asmākaṃ ca yaśaḥ karam vayam enaṃ haniṣyāmo nikṛṣyāyodhanād bahiḥ 16 adyāstv anarjunā bhūmir atrigartātha vā punaḥ satyaṃ te pratijānīmo naitan mithyā bhaviṣyati 17 evaṃ satyarathaś coktvā satyadharmā ca bhārata satyavarmā ca satyeṣuḥ satyakarmā tathaiva ca 18 sahitā bhrātaraḥ pañca rathānām ayutena ca nyavartanta mahārāja kṛtvā śapatham āhave 19 mālavās tuṇḍikerāś ca rathānām ayutais tribhiḥ suśarmā ca naravyāghras trigartaḥ prasthalādhipaḥ 20 mācellakair lalitthaiś ca sahito madrakair api rathānām ayutenaiva so 'śapad bhrātṛbhiḥ saha 21 nānājanapadebhyaś ca rathānām ayutaṃ punaḥ samutthitaṃ viśiṣṭānāṃ saṃśapārtham upāgatam 22 tato jvalanam ādāya hutvā sarve pṛthak pṛthak jagṛhuḥ kuśacīrāṇi citrāṇi kavacāni ca 23 te ca baddhatanu trāṇā ghṛtāktāḥ kuśacīriṇaḥ maurvī mekhalino vīrāḥ sahasraśatadakṣiṇāḥ 24 yajvānaḥ putriṇo lokyāḥ kṛtakṛtyās tanutyajaḥ yokṣyamāṇās tadātmānaṃ yaśasā vijayena ca 25 brahmacarya śrutimukhaiḥ kratubhiś cāptadakṣiṇaiḥ prāpya lokān suyuddhena kṣipram eva yiyāsavaḥ 26 brāhmaṇāṃs tarpayitvā ca niṣkān dattvā pṛthak pṛthak gāś ca vāsāṃsi ca punaḥ samābhāṣya parasparam 27 prajvālya kṛṣṇa vartmānam upāgamya raṇe vratam tasminn agnau tadā cakruḥ pratijñāṃ dṛḍhaniścayāḥ 28 śṛṇvatāṃ sarvabhūtānām uccair vācaḥ sma menire dhṛtvā dhanaṃjaya vadhe pratijñāṃ cāpi cakrire 29 ye vai lokāś cānṛtānāṃ ya caiva brahma ghātinām panapasya ca ye lokā guru dāraratasya ca 30 brahma svahāriṇaś caiva rājapiṇḍāpahāriṇaḥ śaraṇāgataṃ ca tyajato yācamānaṃ tathā ghnataḥ 31 agāra dāhināṃ ye ca ye ca gāṃ nighnatām api apacāriṇāṃ ca ye lokā ye ca brahma dviṣām api 32 jāyāṃ ca ṛtukāle vai ye mohād abhigacchatām śrāddhasaṃgatikānāṃ ca ye cāpy ātmāpahāriṇām 33 nyāsāpahāriṇāṃ ye ca śrutaṃ nāśayatāṃ ca ye kopena yudhyamānānāṃ ye ca nīcānusāriṇām 34 nāstikānāṃ ca ye lokā ye 'gnihorā pitṛtyajām tān āpnuyāmahe lokān ye ca pāpakṛtām api 35 yady ahatvā vayaṃ yuddhe nivartema dhanaṃjayam tena cābhyarditās trāsād bhavema hi parāṅmukhāḥ 36 yadi tv asukaraṃ loke karma kuryāma saṃyuge iṣṭān puṇyakṛtāṃ lokān prāpnuyāma na saṃśayaḥ 37 evam uktvā tato rājaṃs te 'bhyavartanta saṃyuge āhvayanto 'rjunaṃ vīrāḥ pitṛjuṣṭāṃ diśaṃ prati 38 āhūtas tair naravyāghraiḥ pārthaḥ parapuraṃjayaḥ dharmarājam idaṃ vākyam apadāntaram abravīt 39 āhūto na nivarteyam iti me vratam āhitam saṃśaptakāś ca māṃ rājann āhvayanti punaḥ punaḥ 40 eṣa ca bhrātṛbhiḥ sārdhaṃ suśarmāhvayate raṇe vadhāya sagaṇasyāsya mām anujñātum arhasi 41 naitac chaknomi saṃsoḍhum āhvānaṃ puruṣarṣabha satyaṃ te pratijānāmi hatān viddhi parān yudhi 42 [y] śrutam etat tvayā tāta yad droṇasya cikīrṣitam yathā tad anṛtaṃ tasya bhavet tadvat samācara 43 droṇo hi balavāñ śūraḥ kṛtāstraś ca jitaśramaḥ pratijñātaṃ ca tenaitad grahaṇaṃ me mahāratha 44 [arj] ayaṃ vai satyajid rājann adya te rakṣitā yudhi dhriyamāṇe hi pāñcālye nācāryaḥ kāmam āpsyati 45 hate tu puruṣavyāghre raṇe satyajiti prabho sarvair api sametair vā na sthātavyaṃ kathaṃ cana 46 [s] anujñātas tato rājñā pariṣvaktaś ca phalgunaḥ premṇā dṛṣṭaś ca bahudhā āśiṣā ca prayojitaḥ 47 vihāyainaṃ tataḥ pārthas trigartān pratyayād balī kṣudhitaḥ kṣud vighātārthaṃ siṃho mṛgagaṇān iva 48 tato dauryodhanaṃ sainyaṃ mudā paramayā yutam gate 'rjune bhṛśaṃ kruddhaṃ karma rājasya nigrahe 49 tato 'nyonyena te sene samājagmatur ojasā gaṅgā sarayvor vegena prāvṛṣīvolbaṇodake |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 7
Chapter 17
|
1
[स] ततः संशप्तका राजन समे देशे वयवस्थिताः वयूह्यानीकं रथैर एव चन्द्रार्धाख्यं मुदान्विताः 2 ते किरीटिनम आयान्तं दृष्ट्वा हर्षेण मारिष उदक्रॊशन नरव्याघ्राः शब्देन महता तदा 3 स शब्दः परदिशः सर्वा दिशः खंच समावृणॊत आवृतत्वाच च लॊकस्य नासीत तत्र परतिस्वनः 4 अतीव संप्रहृष्टांस तान उपलभ्य धनंजयः किं चिद अभ्युत्स्मयन कृष्णम इदं वचनम अब्रवीत 5 पश्यैतान देवकी मातुर मुमूर्षून अद्य संयुगे भरातॄंस तरैगर्तकान एवं रॊदितव्ये परहर्षितान 6 अथ वा हर्षकालॊ ऽयं तरैगर्तानाम असंशयम कुनरैर दुरवापान हि लॊकान पराप्स्यन्त्य अनुत्तमान 7 एवम उक्त्वा महाबाहुर हृषीकेशं ततॊ ऽरजुनः आससाद रणे वयूढां तरैगर्तानाम अनीकिनीम 8 स देवदत्तम आदाय शङ्खं हेमपरिष्कृतम दध्मौ वेगेन महता फल्गुनः पूरयन दिशः 9 तेन शब्देन वित्रस्ता संशप्तकवरूथिनी निश्चेष्टावस्थिता संक्ये अश्मसारमयी यथा 10 वाहास तेषां विवृत्ताक्षाः सतब्धकर्ण शिरॊधराः विष्टब्ध चरणा मूत्रं रुधिरं च परसुस्रुवुः 11 उपलभ्य च ते संज्ञाम अवस्थाप्य च वाहिनीम युगपत पाण्डुपुत्राय चिक्षिपुः कङ्कपत्रिणः 12 तान्य अर्जुनः सहस्राणि दश पञ्चैव चाशुगैः अनागतान्य एव शरैश चिच्छेदाशु पराक्रमः 13 ततॊ ऽरजुनं शितैर बाणैर दशभिर दशभिः पुनः परत्यविध्यंस ततः पार्थस तान अविध्यत तरिभिस तरिभिः 14 एकैकस तु ततः पार्थं राजन विव्याध पञ्चभिः स च तान परतिविव्याध दवाभ्यां दवाभ्यां पराक्रमी 15 भूय एव तु संरब्धास ते ऽरजुनं सह केशवम आपूरयञ शरैस तीक्ष्णैस तटाकम इव वृष्टिभिः 16 ततः शरसहस्राणि परापतन्न अर्जुनं परति भरमराणाम इव वराताः फुल्लद्रुमगणे वने 17 ततः सुबाहुस तरिंशद्भिर अद्रिसारमयैर दृढैः अविध्यद इषुभिर गाढं किरीटे सव्यसाचिनम 18 तैः किरीटी किरीटस्थैर हेमपुङ्खैर अजिह्मगैः शातकुम्भमयापीडॊ बभौ यूप इवॊच्छ्रितः 19 हस्तावापं सुबाहॊस तु भल्लेन युधि पाण्डवः चिच्छेद तं चैव पुनः शरवर्षैर अवाकिरत 20 ततः सुशर्मा दशभिः सुरथश च किरीटिनम सुधर्मा सुधनुश चैव सुबाहुश च समर्पयन 21 तांस तु सर्वान पृथग बाणैर वानरप्रवर धवजः परत्यविध्यद धवजांश चैषां भल्लैश चिच्छेद काञ्चनान 22 सुधन्वनॊ धनुश छित्त्वा हयान वै नयवधीच छरैः अत्रास्य सशिरस्त्राणं शिरः कायाद अपाहरत 23 तस्मिंस तु पतिते वीरे तरस्तास तस्य पदानुगाः वयद्रवन्त भयाद भीता येन दौर्यॊधनं बलम 24 ततॊ जघान संक्रुद्धॊ वासविस तां महाचमूम शरजालैर अविच्छिन्नैस तमः सूर्य इवांशुभिः 25 ततॊ भग्ने बले तस्मिन विप्रयाते समन्ततः सव्यसाचिनि संक्रुद्धे तरैगर्तान भयम आविशत 26 ते वध्यमानाः पार्थेन शरैः संनतपर्वभिः अमुह्यंस तत्र तत्रैव तरस्ता मृगगणा इव 27 ततस तरिगर्तराट करुद्धस तान उवाच महारथान अलं दरुतेन वः शूरा न भयंकर्तुम अर्हथ 28 शप्त्वा तु शपथान घॊरान सर्वसैन्यस्य पश्यतः गत्वा दौर्यॊघनं सैन्यं किं वा वक्ष्यथ मुख्यगाः 29 नावहास्याः कथं लॊके कर्मणानेन संयुगे भवेम सहिताः सर्वे निवर्तध्वं यथाबलम 30 एवम उक्तास तु ते राजन्न उदक्रॊशन मुहुर मुहुः शङ्खांश च दध्मिरे वीरा हर्षयन्तः परस्परम 31 ततस ते संन्यवर्तन्त संशप्तकगणाः पुनः नारायणाश च गॊपालाः कृत्वा मृत्युं निवर्तनम |
1
[s] tataḥ saṃśaptakā rājan same deśe vyavasthitāḥ vyūhyānīkaṃ rathair eva candrārdhākhyaṃ mudānvitāḥ 2 te kirīṭinam āyāntaṃ dṛṣṭvā harṣeṇa māriṣa udakrośan naravyāghrāḥ śabdena mahatā tadā 3 sa śabdaḥ pradiśaḥ sarvā diśaḥ khaṃca samāvṛṇot āvṛtatvāc ca lokasya nāsīt tatra pratisvanaḥ 4 atīva saṃprahṛṣṭāṃs tān upalabhya dhanaṃjayaḥ kiṃ cid abhyutsmayan kṛṣṇam idaṃ vacanam abravīt 5 paśyaitān devakī mātur mumūrṣūn adya saṃyuge bhrātṝṃs traigartakān evaṃ roditavye praharṣitān 6 atha vā harṣakālo 'yaṃ traigartānām asaṃśayam kunarair duravāpān hi lokān prāpsyanty anuttamān 7 evam uktvā mahābāhur hṛṣīkeśaṃ tato 'rjunaḥ āsasāda raṇe vyūḍhāṃ traigartānām anīkinīm 8 sa devadattam ādāya śaṅkhaṃ hemapariṣkṛtam dadhmau vegena mahatā phalgunaḥ pūrayan diśaḥ 9 tena śabdena vitrastā saṃśaptakavarūthinī niśceṣṭāvasthitā saṃkye aśmasāramayī yathā 10 vāhās teṣāṃ vivṛttākṣāḥ stabdhakarṇa śirodharāḥ viṣṭabdha caraṇā mūtraṃ rudhiraṃ ca prasusruvuḥ 11 upalabhya ca te saṃjñām avasthāpya ca vāhinīm yugapat pāṇḍuputrāya cikṣipuḥ kaṅkapatriṇaḥ 12 tāny arjunaḥ sahasrāṇi daśa pañcaiva cāśugaiḥ anāgatāny eva śaraiś cicchedāśu parākramaḥ 13 tato 'rjunaṃ śitair bāṇair daśabhir daśabhiḥ punaḥ pratyavidhyaṃs tataḥ pārthas tān avidhyat tribhis tribhiḥ 14 ekaikas tu tataḥ pārthaṃ rājan vivyādha pañcabhiḥ sa ca tān prativivyādha dvābhyāṃ dvābhyāṃ parākramī 15 bhūya eva tu saṃrabdhās te 'rjunaṃ saha keśavam āpūrayañ śarais tīkṣṇais taṭākam iva vṛṣṭibhiḥ 16 tataḥ śarasahasrāṇi prāpatann arjunaṃ prati bhramarāṇām iva vrātāḥ phulladrumagaṇe vane 17 tataḥ subāhus triṃśadbhir adrisāramayair dṛḍhaiḥ avidhyad iṣubhir gāḍhaṃ kirīṭe savyasācinam 18 taiḥ kirīṭī kirīṭasthair hemapuṅkhair ajihmagaiḥ śātakumbhamayāpīḍo babhau yūpa ivocchritaḥ 19 hastāvāpaṃ subāhos tu bhallena yudhi pāṇḍavaḥ ciccheda taṃ caiva punaḥ śaravarṣair avākirat 20 tataḥ suśarmā daśabhiḥ surathaś ca kirīṭinam sudharmā sudhanuś caiva subāhuś ca samarpayan 21 tāṃs tu sarvān pṛthag bāṇair vānarapravara dhvajaḥ pratyavidhyad dhvajāṃś caiṣāṃ bhallaiś ciccheda kāñcanān 22 sudhanvano dhanuś chittvā hayān vai nyavadhīc charaiḥ atrāsya saśirastrāṇaṃ śiraḥ kāyād apāharat 23 tasmiṃs tu patite vīre trastās tasya padānugāḥ vyadravanta bhayād bhītā yena dauryodhanaṃ balam 24 tato jaghāna saṃkruddho vāsavis tāṃ mahācamūm śarajālair avicchinnais tamaḥ sūrya ivāṃśubhiḥ 25 tato bhagne bale tasmin viprayāte samantataḥ savyasācini saṃkruddhe traigartān bhayam āviśat 26 te vadhyamānāḥ pārthena śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ amuhyaṃs tatra tatraiva trastā mṛgagaṇā iva 27 tatas trigartarāṭ kruddhas tān uvāca mahārathān alaṃ drutena vaḥ śūrā na bhayaṃkartum arhatha 28 śaptvā tu śapathān ghorān sarvasainyasya paśyataḥ gatvā dauryoghanaṃ sainyaṃ kiṃ vā vakṣyatha mukhyagāḥ 29 nāvahāsyāḥ kathaṃ loke karmaṇānena saṃyuge bhavema sahitāḥ sarve nivartadhvaṃ yathābalam 30 evam uktās tu te rājann udakrośan muhur muhuḥ śaṅkhāṃś ca dadhmire vīrā harṣayantaḥ parasparam 31 tatas te saṃnyavartanta saṃśaptakagaṇāḥ punaḥ nārāyaṇāś ca gopālāḥ kṛtvā mṛtyuṃ nivartanam |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 7
Chapter 18
|
1
[स] दृष्ट्वा तु संनिवृत्तांस तान संशप्तकगणान पुनः वासुदेवं महात्मानम अर्जुनः समभाषत 2 चॊदयाश्वान हृषीकेश संशप्तकगणान परति नैते हास्यन्ति संग्रामं जीवन्त इति मे मतिः 3 पश्य मे ऽसत्रबलं घॊरं बाह्वॊर इष्वसनस्य च अद्यैतान पातयिष्यामि करुद्धॊ रुद्रः पशून इव 4 ततः कृष्णः समितं कृत्वा परिणन्द्य शिवेन तम परावेशयत दुर्धर्षॊ यत्र यत्रैच्छद अर्जुनः 5 बभ्राजे स रथॊ ऽतयर्थम उह्यमानॊ रणे तदा उह्यमानम इवाकाशे विमानं पाण्डुरैर हयैः 6 मण्डलानि ततश चक्रे गतप्रत्यागतानि च यथा शक्र रथॊ राजन युद्धे देवासुरे पुरा 7 अथ नारायणाः करुद्धा विविधायुधपाणयः छादयन्तः शरव्रातैः परिवव्रुर धनंजयम 8 अदृश्यं च मुहूर्तेन चक्रुस ते भरतर्षभ कृणेन सहितं युद्धे कुन्तीपुत्रं धनंजयम 9 करुद्धस तु फल्गुनः संख्ये दविगुणीकृतविक्रमः गाण्डीवम उपसंमृज्य तूर्णं जग्राह संयुगे 10 बद्ध्वा च भृकुटीं वक्त्रे करॊधस्य परतिलक्षणम देवदत्तं महाशङ्खं पूरयाम आस पाण्डवः 11 अथास्त्रम अरिसंघघ्नं तवाष्ट्रम अभ्यस्यद अर्जुनः ततॊ रूपसहस्राणि परादुरासन पृथक पृथक 12 आत्मनः परतिरूपैस तैर नानारूपैर विमॊहिताः अन्यॊन्यम अर्जुनं मत्वा सवम आत्मानं च जघ्निरे 13 अयम अर्जुनॊ ऽयं गॊविन्देमौ यादव पाण्डवौ इति बरुवाणाः संमूधा जघ्नुर अन्यॊन्यम आहवे 14 मॊहिताः परमास्त्रेण कषयं जग्मुः परस्परम अशॊभन्त रणे यॊधाः पुष्पिता इव किंशुकाः 15 ततः शरसहस्राणि तैर विमुक्तानि भस्मसात कृत्वा तद अस्त्रं तान वीरान अनयद यमसादनम 16 अथ परहस्य बीभत्सुर ललित्थान मालवान अपि माचेल्लकांस तरिगर्तांश्च च यौधेयांश चार्दयच छरैः 17 ते वध्यमाना वीरेण कषत्रियाः कालचॊदिताः वयसृजञ शरवर्षाणि पार्थे नानाविधानि च 18 ततॊ नैवार्जुनस तत्र न रथॊ न च केशवः परत्यदृश्यत घॊरेण शरवर्षेण संवृतः 19 ततस ते लब्धलक्ष्यत्वाद अन्यॊन्यम अभिचुक्रुशुः हतौ कृष्णाव इति परीता वासांस्य आदुधुवुस तदा 20 भेरीमृदङ्गशङ्खांश च दध्मुर वीराः सहस्रशः सिंहनाद रवांश चॊग्रांश चक्रिरे तत्र मारिष 21 ततः परसिष्विदे कृष्णः खिन्नश चार्जुनम अब्रवीत कवासि पार्थ न पश्ये तवां कच चिज जीवसि शत्रुहन 22 तस्य तं मानुषं भावं भावज्ञॊ ऽऽजञाय पाण्डवः वायव्यास्त्रेण तैर अस्तां शरवृष्टिम अपाहरत 23 ततः संशप्तकव्रातान साश्वद्विप रथायुधान उवाह भगवान वायुः शुष्कपर्णचयान इव 24 उह्यमानास तु ते राजन बह्व अशॊभन्त वायुना परडीनाः पक्षिणः काले वृक्षेभ्य इव मारिष 25 तांस तथा वयाकुलीकृत्य तवरमाणॊ धनंजयः जघान निशितैर बाणैः सहस्राणि शतानि च 26 शिरांसि भल्लैर अहरद बाहून अपि च सायुधान हस्तिहस्तॊपमांश चॊरूञ शरैर उर्व्याम अपातयत 27 पृष्ठच छिन्नान विचरणान विमस्तिष्केषणाङ्गुलीन नानाङ्गावयवैर हीनांश चकारारीन धनंजयः 28 गन्धर्वनगराकारान विधिवत कल्पितान रथान शरैर विशकलीकुर्वंश चक्रे वयश्व रथद्विपान 29 मुण्डतालवनानीव तत्र तत्र चकाशिरे छिन्नध्वजरथव्राताः के चित के चित कव चित कव चित 30 सॊत्तरायुधिनॊ नागाः स पताकाङ्कुशायुधाः पेतुः शक्राशनिहता दरुमवन्त इवाचलाः 31 चामरापीड कवचाः सरस्तान्त्र नयनासवः सारॊहास तुरगाः पेतुः पार्थ बाणहताः कषितौ 32 विप्रविद्धासि नखराश छिन्नवर्मर्ष्टि शक्तयः पत्तयश छिन्नवर्माणः कृपणं शेरते हताः 33 तैर हतैर हन्यमानैश च पतद्भिः पतितैर अपि भरमद्भिर निष्टनद्भिश च घॊरम आयॊधनं बभौ 34 रजश च महद उद्भूतं शान्तं रुधिरवृष्टिभिः महीं चाप्य अभवद दुर्गा कबन्ध शतसंकुला 35 तद बभौ रौद्रबीभत्सं बीभत्सॊर यानम आहवे आक्रीड इव रुद्रस्य घनतः कालात्यये पशून 36 ते वध्यमानाः पार्थेन वयाकुलाश्वरथद्विपाः तम एवाभिमुखाः कषीणाः शक्रस्यातिथितां गताः 37 सा भूमिर भरतश्रेष्ठ निहतैस तैर महारथैः आस्तीर्णा संबभौ सर्वा परेती भूतैः समन्ततः 38 एतस्मिन्न अन्तरे चैव परमत्ते सव्यसाचिनि वयूढानीकस ततॊ दरॊणॊ युधिष्ठिरम उपाद्रवत 39 तं परत्यगृह्णंस तवरितॊ वयूढानीकाः परहारिणः युधिष्ठिरं परीप्सन्तस तदासीत तुमुलं महत |
1
[s] dṛṣṭvā tu saṃnivṛttāṃs tān saṃśaptakagaṇān punaḥ vāsudevaṃ mahātmānam arjunaḥ samabhāṣata 2 codayāśvān hṛṣīkeśa saṃśaptakagaṇān prati naite hāsyanti saṃgrāmaṃ jīvanta iti me matiḥ 3 paśya me 'strabalaṃ ghoraṃ bāhvor iṣvasanasya ca adyaitān pātayiṣyāmi kruddho rudraḥ paśūn iva 4 tataḥ kṛṣṇaḥ smitaṃ kṛtvā pariṇandya śivena tam prāveśayata durdharṣo yatra yatraicchad arjunaḥ 5 babhrāje sa ratho 'tyartham uhyamāno raṇe tadā uhyamānam ivākāśe vimānaṃ pāṇḍurair hayaiḥ 6 maṇḍalāni tataś cakre gatapratyāgatāni ca yathā śakra ratho rājan yuddhe devāsure purā 7 atha nārāyaṇāḥ kruddhā vividhāyudhapāṇayaḥ chādayantaḥ śaravrātaiḥ parivavrur dhanaṃjayam 8 adṛśyaṃ ca muhūrtena cakrus te bharatarṣabha kṛṇena sahitaṃ yuddhe kuntīputraṃ dhanaṃjayam 9 kruddhas tu phalgunaḥ saṃkhye dviguṇīkṛtavikramaḥ gāṇḍīvam upasaṃmṛjya tūrṇaṃ jagrāha saṃyuge 10 baddhvā ca bhṛkuṭīṃ vaktre krodhasya pratilakṣaṇam devadattaṃ mahāśaṅkhaṃ pūrayām āsa pāṇḍavaḥ 11 athāstram arisaṃghaghnaṃ tvāṣṭram abhyasyad arjunaḥ tato rūpasahasrāṇi prādurāsan pṛthak pṛthak 12 ātmanaḥ pratirūpais tair nānārūpair vimohitāḥ anyonyam arjunaṃ matvā svam ātmānaṃ ca jaghnire 13 ayam arjuno 'yaṃ govindemau yādava pāṇḍavau iti bruvāṇāḥ saṃmūdhā jaghnur anyonyam āhave 14 mohitāḥ paramāstreṇa kṣayaṃ jagmuḥ parasparam aśobhanta raṇe yodhāḥ puṣpitā iva kiṃśukāḥ 15 tataḥ śarasahasrāṇi tair vimuktāni bhasmasāt kṛtvā tad astraṃ tān vīrān anayad yamasādanam 16 atha prahasya bībhatsur lalitthān mālavān api mācellakāṃs trigartāṃśc ca yaudheyāṃś cārdayac charaiḥ 17 te vadhyamānā vīreṇa kṣatriyāḥ kālacoditāḥ vyasṛjañ śaravarṣāṇi pārthe nānāvidhāni ca 18 tato naivārjunas tatra na ratho na ca keśavaḥ pratyadṛśyata ghoreṇa śaravarṣeṇa saṃvṛtaḥ 19 tatas te labdhalakṣyatvād anyonyam abhicukruśuḥ hatau kṛṣṇāv iti prītā vāsāṃsy ādudhuvus tadā 20 bherīmṛdaṅgaśaṅkhāṃś ca dadhmur vīrāḥ sahasraśaḥ siṃhanāda ravāṃś cogrāṃś cakrire tatra māriṣa 21 tataḥ prasiṣvide kṛṣṇaḥ khinnaś cārjunam abravīt kvāsi pārtha na paśye tvāṃ kac cij jīvasi śatruhan 22 tasya taṃ mānuṣaṃ bhāvaṃ bhāvajño ''jñāya pāṇḍavaḥ vāyavyāstreṇa tair astāṃ śaravṛṣṭim apāharat 23 tataḥ saṃśaptakavrātān sāśvadvipa rathāyudhān uvāha bhagavān vāyuḥ śuṣkaparṇacayān iva 24 uhyamānās tu te rājan bahv aśobhanta vāyunā praḍīnāḥ pakṣiṇaḥ kāle vṛkṣebhya iva māriṣa 25 tāṃs tathā vyākulīkṛtya tvaramāṇo dhanaṃjayaḥ jaghāna niśitair bāṇaiḥ sahasrāṇi śatāni ca 26 śirāṃsi bhallair aharad bāhūn api ca sāyudhān hastihastopamāṃś corūñ śarair urvyām apātayat 27 pṛṣṭhac chinnān vicaraṇān vimastiṣkeṣaṇāṅgulīn nānāṅgāvayavair hīnāṃś cakārārīn dhanaṃjayaḥ 28 gandharvanagarākārān vidhivat kalpitān rathān śarair viśakalīkurvaṃś cakre vyaśva rathadvipān 29 muṇḍatālavanānīva tatra tatra cakāśire chinnadhvajarathavrātāḥ ke cit ke cit kva cit kva cit 30 sottarāyudhino nāgāḥ sa patākāṅkuśāyudhāḥ petuḥ śakrāśanihatā drumavanta ivācalāḥ 31 cāmarāpīḍa kavacāḥ srastāntra nayanāsavaḥ sārohās turagāḥ petuḥ pārtha bāṇahatāḥ kṣitau 32 vipraviddhāsi nakharāś chinnavarmarṣṭi śaktayaḥ pattayaś chinnavarmāṇaḥ kṛpaṇaṃ śerate hatāḥ 33 tair hatair hanyamānaiś ca patadbhiḥ patitair api bhramadbhir niṣṭanadbhiś ca ghoram āyodhanaṃ babhau 34 rajaś ca mahad udbhūtaṃ śāntaṃ rudhiravṛṣṭibhiḥ mahīṃ cāpy abhavad durgā kabandha śatasaṃkulā 35 tad babhau raudrabībhatsaṃ bībhatsor yānam āhave ākrīḍa iva rudrasya ghnataḥ kālātyaye paśūn 36 te vadhyamānāḥ pārthena vyākulāśvarathadvipāḥ tam evābhimukhāḥ kṣīṇāḥ śakrasyātithitāṃ gatāḥ 37 sā bhūmir bharataśreṣṭha nihatais tair mahārathaiḥ āstīrṇā saṃbabhau sarvā pretī bhūtaiḥ samantataḥ 38 etasminn antare caiva pramatte savyasācini vyūḍhānīkas tato droṇo yudhiṣṭhiram upādravat 39 taṃ pratyagṛhṇaṃs tvarito vyūḍhānīkāḥ prahāriṇaḥ yudhiṣṭhiraṃ parīpsantas tadāsīt tumulaṃ mahat |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 7
Chapter 19
|
1
[स] परिणाम्य निशां तां तु भारद्वाजॊ महारथः बहूक्त्वा च ततॊ राजन राजानं च सुयॊधनम 2 विधाय यॊगं पार्थेन संशप्तकगणैः सह निष्क्रान्ते च रणात पार्थे संशप्तकवधं परति 3 वयूढानीकस ततॊ दरॊणः पाण्डवानां महाचमूम अभ्ययाद भरतश्रेष्ठ धर्मराज जिघृक्षया 4 वयूहं दृष्ट्वा सुपर्णं तु भारद्वाज कृतं तदा वयूहेन मडलार्धेन परत्यव्यूहद युधिष्ठिरः 5 मुखम आसीत सुपर्णस्य भारद्वाजॊ महारथः शिरॊ दुर्यॊधनॊ राजा सॊदर्यैः सानुगैः सह 6 चक्षुषी कृतवर्मा च गौतमश चास्यताम वरः भूतवर्मा कषेमशर्मा करकर्षश च वीर्यवान 7 कलिङ्गाः सिंहलाः पराच्याः शूराभीरा दशेरकाः शका यवनकाम्बॊजास तथा हंसपदाश च ये 8 गरीवायां शूरसेनाश च दरदा मद्रकेकयाः गजाश्वरथपत्त्यौघास तस्थुः शतसहस्रशः 9 भूरिश्रवाः शलः शल्यः सॊमदत्तश च बाह्लिकः अक्षौहिण्या वृता वीरा दक्ष्णिणं पक्षम आश्रिताः 10 विन्दानुविन्दाव आवन्त्यौ काम्बॊजश च सुदक्षिणः वामं पक्षं समाश्रित्य दरॊणपुत्राग्रगाः सथिताः 11 पृष्ठे कलिङ्गाः साम्बष्ठा मागधाः पौन्द्र मद्रकाः गान्धाराः शकुनिप्राग्याः पार्वतीया वसातयः 12 पुच्छे वैकर्तनः कर्णः सपुत्रज्ञाति बान्धनः महत्या सेनया तस्थौ नाना धवजसमुत्थया 13 जयद्रथॊ भीमरथः साम्यात्रिक सभॊ जयः भूमिं जयॊ वृषक्राथॊ नैषधश च महाबलः 14 वृता बलेन महता बरह्मलॊकपुरस्कृताः वयूहस्यॊपरि ते राजन सथिता युद्धविशारदाः 15 दरॊणेन विहितॊ वयूहः पदात्यश्वरथद्विपैः वातॊद्धूतार्णवाकारः परवृत्त इव लक्ष्यते 16 तस्य पक्षप्रपक्षेभ्यॊ निष्पतन्ति युयुत्सवः स विद्युत सतनिता मेघाः सर्वदिग्भ्य इवॊष्णगे 17 तस्य पराग्ज्यॊतिषॊ मध्ये विधिवत कल्पितं गजम आस्थितः शुशुभे राजन्न अंशुमान उदये यथा 18 माल्यदामवता राजा शवेतच छत्रेण धार्यता कृत्तिका यॊगयुक्तेन पौर्णमास्याम इवेन्दुना 19 नीलाञ्जनचय परख्यॊ मदान्धॊ दविरदॊ बभौ अभिवृष्टॊ महामेघैर यथा सयात पर्वतॊ महान 20 नाना नृपतिभिर वीरैर विविधायुधभूषणैः समन्वितः पार्वतीयैः शक्रॊ देवगणैर इव 21 ततॊ युधिष्ठिरः परेक्ष्य वयूहं तम अतिमानुषम अजय्यम अरिभिः संख्ये पार्षतं वाक्यम अब्रवीत 22 बराह्मणस्य वशं नाहम इयाम अद्य यथा परभॊ पारावत सवर्णाश्व तथा नीतिर विधीयताम 23 [धृस्ट] दरॊणस्य यतमानस्य वशं नैष्यसि सुव्रत अहम आवारयिष्यामि दरॊणम अद्य सहानुगम 24 मयि जीवति कौरव्य नॊद्वेगं कर्तुम अर्हसि न हि शक्तॊ रणे दरॊणॊ विजेतुं मां कथं चन 25 [स] एवम उक्त्वा किरन बाणान दरुपदस्य सुतॊ बली पारावत सवर्षाश्वः सवयं दरॊणम उपाद्रवत 26 अनिष्ट दर्शनं दृष्ट्वा धृष्टद्युम्नम अवस्थितम कषणेनैवाभवद दरॊणॊ नातिहृष्टमना इव 27 तं तु संप्रेक्ष्य पुत्रस ते दुर्मुखः शत्रुकर्शनः परियं चिकीर्षन दरॊणस्य धृष्टद्युम्नम अवारयत 28 स संप्रहारस तुमुलः समरूप इवाभवत पार्षतस्य च शूरस्य दुर्मुखस्य च भारत 29 पार्षतः शरजालेन कषिप्रं परच्छाद्य दुर्मुखम भारद्वाजं शरौघेण महता समवारयत 30 दरॊणम आवारितं दृष्ट्वा भृशायस्तस तवात्मजः नाना लिङ्गैः शरव्रातैः पार्षतं सममॊहयत 31 तयॊर विषक्तयॊर संख्ये पाञ्चाल्य कुरुमुख्ययॊः दरॊणॊ यौधिष्ठिरं सैन्यं बहुधा वयधमच छरैः 32 अनिलेन यथाभ्राणि विच्छिन्नानि समन्ततः तथा पार्थस्य सैन्यानि विच्छिन्नानि कव चित कव चित 33 मुहूर्तम इव तद युद्धम आसीन मधुरदर्शनम तत उन्मत्तवद राजन निर्मर्यादम अवर्तत 34 नैव सवे न परे राजन्न अज्ञायन्त परस्परम अनुमानेन संज्ञाभिर युद्धं तत समवर्तत 35 चूडामणिषु निष्केषु भूषणेष्व असि चर्मसु तेषाम आदित्यवर्णाभा मरीच्यः परचकाशिरे 36 तत परकीर्णपताकानां रथवारणवाजिनाम बलाका शबलाभ्राभं ददृशे रूपम आहवे 37 नरान एव नरा जघ्नुर उदग्राश च हया हयान रथांश च रथिनॊ जघ्नुर वारणा वरवारणान 38 समुच्छ्रितपताकानां गजानां परमद्विपैः कषणेन तुमुलॊ घॊरः संग्राहः समवर्तत 39 तेषां संसक्तगात्राणां कर्षताम इतरेतरम दन्तसंघात संघर्षात स धूमॊ ऽगनिर अजायत 40 विप्रकीर्णपताकास ते विषाण जनिताग्नयः बभूवुः खं समासाद्य स विद्युत इवाम्बुदाः 41 विक्षरद्भिर नदद्भिश च निपतद्भिश च वारणैः संबभूव मही कीर्णा मेघैर दयौर इव शारदी 42 तेषाम आहन्यमानानां बाणतॊमर वृष्टिभिः वारणानां रवॊ जज्ञे मेघानाम इव संप्लवे 43 तॊमराभिहताः के चिद बाणैश च परमद्विपाः वित्रेसुः सर्वभूतानां शब्दम एवापरे ऽवरजन 44 विषाणाभिहताश चापि के चित तत्र गजा गजैः चक्रुर आर्तस्वरं घॊरम उत्पातजलदा इव 45 परतीपं हरियमाणाश च वारणा वरवारणैः उन्मथ्य पुनर आजह्रुः परेरिताः परमाङ्कुशैः 46 महामात्रा महामात्रैस ताडिताः शरतॊमरैः गजेभ्यः पृथिवीं जग्मुर मुक्तप्रहरणाङ्कुशाः 47 निर्मनुष्याश च मातङ्गा विनदन्तस ततस ततः छिन्नाभ्राणीव संपेतुः संप्रविश्य परस्परम 48 हतान परिवहन्तश च यन्त्रिताः परमायुधैः दिशॊ जग्मुर महानागाः के चिद एकचरा इव 49 ताडितास ताड्यमानाश च तॊमरर्ष्टि परश्वधैः पेतुर आर्तस्वरं कृत्वा तदा विशसने गजाः 50 तेषां शैलॊपमैः कार्यैर निपतद्भिः समन्ततः आहता सहसा भूमिश चकम्पे च ननाद च 51 सादितैः स गजारॊहैः स पताकैः समन्ततः मातङ्गैः शुशुभे भूमिर विकीर्णैर इव पर्वतैः 52 गजस्थाश च महामात्रा निर्भिन्नहृदया रणे रथिभिः पातिता बल्लैर विकीर्णाङ्कुश तॊमराः 53 करौञ्चवद विनदन्तॊ ऽनयनाराचाभिहता गजाः परान सवांश चापि मृद्नन्तः परिपेतुर दिशॊ दश 54 गजाश्वरथसंघानां शरीरौघसमावृता बभूव पृथिवी राजन मांर अशॊणित कर्दमा 55 परमथ्य च विषाणाग्रैः समुत्क्षिप्य च वारणैः सचक्राश च विचक्राश च रथैर एव महारथाः 56 रथाश च रथिभिर हीना निर्मनुष्याश च वाजिनः हतारॊहाश च मातङ्गा दिशॊ जग्मुः शरातुराः 57 जघानात्र पिता पुत्रं पुत्रश च पितरं तथा इत्य आसीत तुमुलं युद्धं न परज्ञायत किं चन 58 आ गुल्फेभ्यॊ ऽवसीदन्त नराः शॊणितकर्दमे दीप्यमानैः परिक्षिप्ता दावैर इव महाद्रुमाः 59 शॊणितैः सिच्यमानानि वस्त्राणि कवचानि च छत्राणि च पताकाश च सर्वं रक्तम अदृश्यत 60 हयौघाश च रथौघाश च नरौघाश च निपातिताः संवृत्ताः पुनर आवृत्ता बहुधा रथनेमिभिः 61 स गजौघमहावेगः परासु नरशैवलः रथौघतुमुलावर्तः परबभौ सैन्यसागरः 62 तं वाहन महानौभिर यॊधा जय धनैषिणः अवगाह्यावमज्जन्ते नैव मॊहं परचक्रिरे 63 शरवर्षाभिवृष्टेषु यॊधेष्व अजित लक्ष्मसु न हि सवचित्ततां लेभे कश चिद आहत लक्षणः 64 वर्तमाने तथा युद्धे घॊररूपे भयंकरे मॊहयित्वा परान दरॊणॊ युधिष्ठिरम उपाद्रवन |
1
[s] pariṇāmya niśāṃ tāṃ tu bhāradvājo mahārathaḥ bahūktvā ca tato rājan rājānaṃ ca suyodhanam 2 vidhāya yogaṃ pārthena saṃśaptakagaṇaiḥ saha niṣkrānte ca raṇāt pārthe saṃśaptakavadhaṃ prati 3 vyūḍhānīkas tato droṇaḥ pāṇḍavānāṃ mahācamūm abhyayād bharataśreṣṭha dharmarāja jighṛkṣayā 4 vyūhaṃ dṛṣṭvā suparṇaṃ tu bhāradvāja kṛtaṃ tadā vyūhena maḍalārdhena pratyavyūhad yudhiṣṭhiraḥ 5 mukham āsīt suparṇasya bhāradvājo mahārathaḥ śiro duryodhano rājā sodaryaiḥ sānugaiḥ saha 6 cakṣuṣī kṛtavarmā ca gautamaś cāsyatām varaḥ bhūtavarmā kṣemaśarmā karakarṣaś ca vīryavān 7 kaliṅgāḥ siṃhalāḥ prācyāḥ śūrābhīrā daśerakāḥ śakā yavanakāmbojās tathā haṃsapadāś ca ye 8 grīvāyāṃ śūrasenāś ca daradā madrakekayāḥ gajāśvarathapattyaughās tasthuḥ śatasahasraśaḥ 9 bhūriśravāḥ śalaḥ śalyaḥ somadattaś ca bāhlikaḥ akṣauhiṇyā vṛtā vīrā dakṣṇiṇaṃ pakṣam āśritāḥ 10 vindānuvindāv āvantyau kāmbojaś ca sudakṣiṇaḥ vāmaṃ pakṣaṃ samāśritya droṇaputrāgragāḥ sthitāḥ 11 pṛṣṭhe kaliṅgāḥ sāmbaṣṭhā māgadhāḥ paundra madrakāḥ gāndhārāḥ śakuniprāgyāḥ pārvatīyā vasātayaḥ 12 pucche vaikartanaḥ karṇaḥ saputrajñāti bāndhanaḥ mahatyā senayā tasthau nānā dhvajasamutthayā 13 jayadratho bhīmarathaḥ sāmyātrika sabho jayaḥ bhūmiṃ jayo vṛṣakrātho naiṣadhaś ca mahābalaḥ 14 vṛtā balena mahatā brahmalokapuraskṛtāḥ vyūhasyopari te rājan sthitā yuddhaviśāradāḥ 15 droṇena vihito vyūhaḥ padātyaśvarathadvipaiḥ vātoddhūtārṇavākāraḥ pravṛtta iva lakṣyate 16 tasya pakṣaprapakṣebhyo niṣpatanti yuyutsavaḥ sa vidyut stanitā meghāḥ sarvadigbhya ivoṣṇage 17 tasya prāgjyotiṣo madhye vidhivat kalpitaṃ gajam āsthitaḥ śuśubhe rājann aṃśumān udaye yathā 18 mālyadāmavatā rājā śvetac chatreṇa dhāryatā kṛttikā yogayuktena paurṇamāsyām ivendunā 19 nīlāñjanacaya prakhyo madāndho dvirado babhau abhivṛṣṭo mahāmeghair yathā syāt parvato mahān 20 nānā nṛpatibhir vīrair vividhāyudhabhūṣaṇaiḥ samanvitaḥ pārvatīyaiḥ śakro devagaṇair iva 21 tato yudhiṣṭhiraḥ prekṣya vyūhaṃ tam atimānuṣam ajayyam aribhiḥ saṃkhye pārṣataṃ vākyam abravīt 22 brāhmaṇasya vaśaṃ nāham iyām adya yathā prabho pārāvata savarṇāśva tathā nītir vidhīyatām 23 [dhṛsṭa] droṇasya yatamānasya vaśaṃ naiṣyasi suvrata aham āvārayiṣyāmi droṇam adya sahānugam 24 mayi jīvati kauravya nodvegaṃ kartum arhasi na hi śakto raṇe droṇo vijetuṃ māṃ kathaṃ cana 25 [s] evam uktvā kiran bāṇān drupadasya suto balī pārāvata savarṣāśvaḥ svayaṃ droṇam upādravat 26 aniṣṭa darśanaṃ dṛṣṭvā dhṛṣṭadyumnam avasthitam kṣaṇenaivābhavad droṇo nātihṛṣṭamanā iva 27 taṃ tu saṃprekṣya putras te durmukhaḥ śatrukarśanaḥ priyaṃ cikīrṣan droṇasya dhṛṣṭadyumnam avārayat 28 sa saṃprahāras tumulaḥ samarūpa ivābhavat pārṣatasya ca śūrasya durmukhasya ca bhārata 29 pārṣataḥ śarajālena kṣipraṃ pracchādya durmukham bhāradvājaṃ śaraugheṇa mahatā samavārayat 30 droṇam āvāritaṃ dṛṣṭvā bhṛśāyastas tavātmajaḥ nānā liṅgaiḥ śaravrātaiḥ pārṣataṃ samamohayat 31 tayor viṣaktayor saṃkhye pāñcālya kurumukhyayoḥ droṇo yaudhiṣṭhiraṃ sainyaṃ bahudhā vyadhamac charaiḥ 32 anilena yathābhrāṇi vicchinnāni samantataḥ tathā pārthasya sainyāni vicchinnāni kva cit kva cit 33 muhūrtam iva tad yuddham āsīn madhuradarśanam tata unmattavad rājan nirmaryādam avartata 34 naiva sve na pare rājann ajñāyanta parasparam anumānena saṃjñābhir yuddhaṃ tat samavartata 35 cūḍāmaṇiṣu niṣkeṣu bhūṣaṇeṣv asi carmasu teṣām ādityavarṇābhā marīcyaḥ pracakāśire 36 tat prakīrṇapatākānāṃ rathavāraṇavājinām balākā śabalābhrābhaṃ dadṛśe rūpam āhave 37 narān eva narā jaghnur udagrāś ca hayā hayān rathāṃś ca rathino jaghnur vāraṇā varavāraṇān 38 samucchritapatākānāṃ gajānāṃ paramadvipaiḥ kṣaṇena tumulo ghoraḥ saṃgrāhaḥ samavartata 39 teṣāṃ saṃsaktagātrāṇāṃ karṣatām itaretaram dantasaṃghāta saṃgharṣāt sa dhūmo 'gnir ajāyata 40 viprakīrṇapatākās te viṣāṇa janitāgnayaḥ babhūvuḥ khaṃ samāsādya sa vidyuta ivāmbudāḥ 41 vikṣaradbhir nadadbhiś ca nipatadbhiś ca vāraṇaiḥ saṃbabhūva mahī kīrṇā meghair dyaur iva śāradī 42 teṣām āhanyamānānāṃ bāṇatomara vṛṣṭibhiḥ vāraṇānāṃ ravo jajñe meghānām iva saṃplave 43 tomarābhihatāḥ ke cid bāṇaiś ca paramadvipāḥ vitresuḥ sarvabhūtānāṃ śabdam evāpare 'vrajan 44 viṣāṇābhihatāś cāpi ke cit tatra gajā gajaiḥ cakrur ārtasvaraṃ ghoram utpātajaladā iva 45 pratīpaṃ hriyamāṇāś ca vāraṇā varavāraṇaiḥ unmathya punar ājahruḥ preritāḥ paramāṅkuśaiḥ 46 mahāmātrā mahāmātrais tāḍitāḥ śaratomaraiḥ gajebhyaḥ pṛthivīṃ jagmur muktapraharaṇāṅkuśāḥ 47 nirmanuṣyāś ca mātaṅgā vinadantas tatas tataḥ chinnābhrāṇīva saṃpetuḥ saṃpraviśya parasparam 48 hatān parivahantaś ca yantritāḥ paramāyudhaiḥ diśo jagmur mahānāgāḥ ke cid ekacarā iva 49 tāḍitās tāḍyamānāś ca tomararṣṭi paraśvadhaiḥ petur ārtasvaraṃ kṛtvā tadā viśasane gajāḥ 50 teṣāṃ śailopamaiḥ kāryair nipatadbhiḥ samantataḥ āhatā sahasā bhūmiś cakampe ca nanāda ca 51 sāditaiḥ sa gajārohaiḥ sa patākaiḥ samantataḥ mātaṅgaiḥ śuśubhe bhūmir vikīrṇair iva parvataiḥ 52 gajasthāś ca mahāmātrā nirbhinnahṛdayā raṇe rathibhiḥ pātitā ballair vikīrṇāṅkuśa tomarāḥ 53 krauñcavad vinadanto 'nyanārācābhihatā gajāḥ parān svāṃś cāpi mṛdnantaḥ paripetur diśo daśa 54 gajāśvarathasaṃghānāṃ śarīraughasamāvṛtā babhūva pṛthivī rājan māṃr aśoṇita kardamā 55 pramathya ca viṣāṇāgraiḥ samutkṣipya ca vāraṇaiḥ sacakrāś ca vicakrāś ca rathair eva mahārathāḥ 56 rathāś ca rathibhir hīnā nirmanuṣyāś ca vājinaḥ hatārohāś ca mātaṅgā diśo jagmuḥ śarāturāḥ 57 jaghānātra pitā putraṃ putraś ca pitaraṃ tathā ity āsīt tumulaṃ yuddhaṃ na prajñāyata kiṃ cana 58 ā gulphebhyo 'vasīdanta narāḥ śoṇitakardame dīpyamānaiḥ parikṣiptā dāvair iva mahādrumāḥ 59 śoṇitaiḥ sicyamānāni vastrāṇi kavacāni ca chatrāṇi ca patākāś ca sarvaṃ raktam adṛśyata 60 hayaughāś ca rathaughāś ca naraughāś ca nipātitāḥ saṃvṛttāḥ punar āvṛttā bahudhā rathanemibhiḥ 61 sa gajaughamahāvegaḥ parāsu naraśaivalaḥ rathaughatumulāvartaḥ prababhau sainyasāgaraḥ 62 taṃ vāhana mahānaubhir yodhā jaya dhanaiṣiṇaḥ avagāhyāvamajjante naiva mohaṃ pracakrire 63 śaravarṣābhivṛṣṭeṣu yodheṣv ajita lakṣmasu na hi svacittatāṃ lebhe kaś cid āhata lakṣaṇaḥ 64 vartamāne tathā yuddhe ghorarūpe bhayaṃkare mohayitvā parān droṇo yudhiṣṭhiram upādravan |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 7
Chapter 20
|
1
[स] ततॊ युधिष्ठिरॊ दरॊणं दृष्ट्वान्तिकम उपागतम महता शरवर्षेण परत्यगृह्णाद अभीतवत 2 ततॊ हलहलाशब्द आसीद यौधिष्ठिरे बले जिघृक्षति महासिंहे गजानाम इव यूथपम 3 दृष्ट्वा दरॊणं ततः शूरः सत्यजित सत्यविक्रमः युधिष्ठिरं परिप्रेप्सुम आचार्यं समुपाद्रवत 4 तत आचार्य पाञ्चाल्यौ युयुधाते परस्परम विक्षॊभयन्तौ तत सैन्यम इन्द्र वैरॊचनाव इव 5 ततः सत्यजितं तीक्ष्णैर दशभिर मर्मभेदिभिः अविध्यच छीघ्रम आचार्यश छित्त्वास्य स शरं धनुः 6 स शीघ्रतरम आदाय धनुर अन्यत परतापवान दरॊणं सॊ ऽभिजघानाशु विंशद्भिः कङ्कपत्रिभिः 7 जञात्वा सत्यजिता दरॊणं गरस्यमानम इवाहवे वृकः शरशतैर तीक्ष्णैः पाञ्चाल्यॊ दरॊणम अर्दयत 8 संछाद्यमानं समरे दरॊणं दृष्ट्वा महारथम चुक्रुशुः पाण्डवा राजन वस्त्राणि दुधुवुश च ह 9 वृकस तु परमक्रुद्धॊ दरॊणं षष्ट्या सतनान्तरे विव्याध बलवान राजंस तद अद्भुतम इवाभवत 10 दरॊणस तु शरवर्षेण छाद्यमानॊ महारथः वेगं चक्रे महावेगः करॊधाद उद्वृत्य चक्षुषी 11 ततः सत्यजितश चापं छित्त्वा दरॊणॊ वृकस्य च षड्भिः ससूतं सहयं शरैर दरॊणॊ ऽवधीद वृकम 12 अथान्यद धनुर आदाय सत्यजिद वेगवत्तरम साश्वं ससूतं विशिखैर दरॊणं विव्याध स धवजम 13 स तन न ममृषे दरॊणः पाञ्चाल्येनार्दनं मृधे ततस तस्य विनाशाय स तवरं वयसृजच छरान 14 हयान धवजं धनुर मुष्टिम उभौ च पार्ष्णिसारथी अवाकिरत ततॊ दरॊणः शरवर्षैः सहस्रशः 15 तथा संछिद्यमानेषु कार्मुकेषु पुनः पुनः पाञ्चाल्यः परमास्त्रज्ञः शॊणाश्वं समयॊधयत 16 स सत्यजितम आलक्ष्य तथॊदीर्णं महाहवे अर्धचन्द्रेण चिच्छेद शिरस तस्य महात्मनः 17 तस्मिन हते महामात्रे पाञ्चालानां रथर्षभे अपायाज जवनैर अश्वैर दरॊणात तरस्तॊ युधिष्ठिरः 18 पाञ्चालाः केकया मत्स्याश चेदिकारूष कॊसलाः युधिष्ठिरम उदीक्षन्तॊ हृष्टा दरॊणम उपाद्रवन 19 ततॊ युधिष्ठिरा परेप्सुर आचार्यः शत्रुपूगहा वयधमत तान्य अनीकानि तूलराशिम इवानिलः 20 निर्हदन्तम अनीकानि तानि तानि पुनः पुनः दरॊणं मत्स्याद अवरजः शतानीकॊ ऽभयवर्तत 21 सूर्यरश्मि परतीकाशैः कर्मार परिजार्जितैः षड्भिः समूतं सहयं दरॊणं विद्ध्वानदद भृशम 22 तस्य नानदतॊ दरॊणः शिरः कायात सकुण्डलम कषुरेणापाहरत तूर्णं ततॊ मत्स्याः परदुद्रुवुः 23 मत्स्याञ जित्वाजयच चेदीन कारूषान केकयान अपि पाञ्चालान सृञ्जयान पाण्डून भारद्वाजः पुनः पुनः 24 तं दहन्तम अनीकानि करुद्धम अग्निं यथा वनम दृष्ट्वा रुक्मरथं करुद्धं समकम्पन्त सृञ्जयाः 25 उत्तमं हय आदधानस्य धनुर अस्याशु कारिणः जयाघॊषॊ निघ्नतॊ ऽमित्रान दिक्षु सर्वासु शुश्रुवे 26 नागान अश्वान पदातींश च रथिनॊ गजसादिनः रौद्रा हस्तवता मुक्ताः परमथ्नन्ति सम सायकाः 27 नानद्यमानः पर्जन्यॊ मिश्रवातॊ हिमात्यये अश्मवर्षम इवावर्षत परेषां भयम आदधत 28 सर्वा दिशः समचरत सैन्यं विक्षॊभयन्न इव बली शूरॊ महेष्वासॊ मित्राणाम अभयंकरः 29 तस्य विद्युद इवाभ्रेषु चापं हेमपरिष्कृतम दिक्षु सर्वास्व अपश्याम दरॊणस्यामित तेजसः 30 दरॊणस तु पाण्डवानीके चकार कदनं महत यथा दैत्य गणे विष्णुः सुरासुरनमस्कृतः 31 स शूर सत्यवाक पराज्ञॊ बलवान सत्यविक्रमः महानुभावः कालान्ते रौद्रीं भीरु विभीषणाम 32 कवचॊर्मिध्वजावर्तां मर्त्यकूलापहारिणीम गजवाजिमहाग्राहाम असि मीनां दुरासदा 33 वीरास्थि शर्करां रौद्रां भेरी मुरजकच्छपाम चर्म वर्म पलवां घॊरां केशशैवलशाड्वलाम 34 शरौघिणीं धनुः सरॊतां बाहुपन्नग संकुलाम रणभूमिवहां घॊरां कुरुसृञ्जय वाहिनीम मनुष्यशीर्ष पाषाणां शक्तिमीनां गदॊडुपाम 35 उष्णीष फेनवसनां निष्कीर्णान्त्र सरीसृपाम वीरापहारिणीम उग्रां मांसशॊणितकर्दमाम 36 हस्तिग्राहां केतुवृक्षां कषत्रियाणां निमज्जनीम करूरां शरीरसंघाटां सादिनक्रां दुरत्ययाम दरॊणः परावर्तयत तत्र नदीम अन्तकगामिनीम 37 करव्यादगणसंघुष्टां शवशृगाल गणायुताम निषेवितां महारौद्रैः पिशिताशैः समन्ततः 38 तं दहन्तम अनीकानि रथॊदारं कृतान्तवत सर्वतॊ ऽभयद्रवन दरॊणं कुन्तीपुत्र पुरॊगमाः 39 तांस तु शूरान महेष्वासांस तावकाभ्युद्यतायुधाः राजानॊ राजपुत्राश च समन्तात पर्यवारयन 40 ततॊ दरॊणः सत्यसंधः परभिन्न इव कुञ्जरः अभ्यतीत्य रथानीकं दृढसेनम अपातयत 41 ततॊ राजानम आसाद्य परहरन्तम अभीतवत अविध्यन नवभिः कषेमं स हतः परापतद रथात 42 स मध्यं पराप्य सैन्यानां सर्वाः परविचरन दिशः तराता हय अभवद अन्येषां न तरातव्यः कथं चन 43 शिखण्डिनं दवादशभिर विंशत्या चॊत्तमौजसा वसु दानं च भल्लेन परेषयद यमसादनम 44 अशीत्या कषत्रवर्माणं षड्विंशत्या सुदक्षिणम कषत्रदेवं तु भल्लेन रथनीडाद अपाहरत 45 युधामन्युं चतुःषष्ट्या तरिंशता चैव सात्यकिम विद्ध्वा रुक्मरथस तूर्णं युधिष्ठिरम उपाद्रवत 46 ततॊ युधिष्ठिरः कषिप्रं कितवॊ राजसत्तमः अपायाज जवनैर अश्वैः पाञ्चाल्यॊ दरॊणम अभ्ययात 47 तं दरॊणं सधनुष्कं तु साश्वयन्तारम अक्षिणॊत स हतः परापतद भूमौ रथाज जयॊतिर इवाम्बरात 48 तस्मिन हते राजपुत्रे पाञ्चालानां यशः करे हतद्रॊणं हतद्रॊणम इत्य आसीत तुमुलं महत 49 तांस तथा भृशसंक्रुद्धान पाञ्चालान मत्स्यकेकयान सृञ्जयान पाण्डवांश चैव दरॊणॊ वयक्षॊभयद बली 50 सात्यकिं चेकितानं च धृष्टद्युम्न विखण्डिनौ वार्धक्षेमिं चित्रसेनं सेना बिन्दुं सुवर्चसम 51 एतांश चान्यांश च सुबहून नानाजनपदेश्वरान सर्वान दरॊणॊ ऽजयद युद्धे कुरुभिः परिवारितः 52 तावकास तु महाराज जयं लब्ध्वा महाहवे पाण्डवेयान रणे जग्नुर दरवमाणान समन्ततः 53 ते दानवा इवेन्द्रेण वध्यमाना महात्मना पाञ्चालाः केकया मत्स्याः समकम्पन्त भारत |
1
[s] tato yudhiṣṭhiro droṇaṃ dṛṣṭvāntikam upāgatam mahatā śaravarṣeṇa pratyagṛhṇād abhītavat 2 tato halahalāśabda āsīd yaudhiṣṭhire bale jighṛkṣati mahāsiṃhe gajānām iva yūthapam 3 dṛṣṭvā droṇaṃ tataḥ śūraḥ satyajit satyavikramaḥ yudhiṣṭhiraṃ pariprepsum ācāryaṃ samupādravat 4 tata ācārya pāñcālyau yuyudhāte parasparam vikṣobhayantau tat sainyam indra vairocanāv iva 5 tataḥ satyajitaṃ tīkṣṇair daśabhir marmabhedibhiḥ avidhyac chīghram ācāryaś chittvāsya sa śaraṃ dhanuḥ 6 sa śīghrataram ādāya dhanur anyat pratāpavān droṇaṃ so 'bhijaghānāśu viṃśadbhiḥ kaṅkapatribhiḥ 7 jñātvā satyajitā droṇaṃ grasyamānam ivāhave vṛkaḥ śaraśatair tīkṣṇaiḥ pāñcālyo droṇam ardayat 8 saṃchādyamānaṃ samare droṇaṃ dṛṣṭvā mahāratham cukruśuḥ pāṇḍavā rājan vastrāṇi dudhuvuś ca ha 9 vṛkas tu paramakruddho droṇaṃ ṣaṣṭyā stanāntare vivyādha balavān rājaṃs tad adbhutam ivābhavat 10 droṇas tu śaravarṣeṇa chādyamāno mahārathaḥ vegaṃ cakre mahāvegaḥ krodhād udvṛtya cakṣuṣī 11 tataḥ satyajitaś cāpaṃ chittvā droṇo vṛkasya ca ṣaḍbhiḥ sasūtaṃ sahayaṃ śarair droṇo 'vadhīd vṛkam 12 athānyad dhanur ādāya satyajid vegavattaram sāśvaṃ sasūtaṃ viśikhair droṇaṃ vivyādha sa dhvajam 13 sa tan na mamṛṣe droṇaḥ pāñcālyenārdanaṃ mṛdhe tatas tasya vināśāya sa tvaraṃ vyasṛjac charān 14 hayān dhvajaṃ dhanur muṣṭim ubhau ca pārṣṇisārathī avākirat tato droṇaḥ śaravarṣaiḥ sahasraśaḥ 15 tathā saṃchidyamāneṣu kārmukeṣu punaḥ punaḥ pāñcālyaḥ paramāstrajñaḥ śoṇāśvaṃ samayodhayat 16 sa satyajitam ālakṣya tathodīrṇaṃ mahāhave ardhacandreṇa ciccheda śiras tasya mahātmanaḥ 17 tasmin hate mahāmātre pāñcālānāṃ ratharṣabhe apāyāj javanair aśvair droṇāt trasto yudhiṣṭhiraḥ 18 pāñcālāḥ kekayā matsyāś cedikārūṣa kosalāḥ yudhiṣṭhiram udīkṣanto hṛṣṭā droṇam upādravan 19 tato yudhiṣṭhirā prepsur ācāryaḥ śatrupūgahā vyadhamat tāny anīkāni tūlarāśim ivānilaḥ 20 nirhadantam anīkāni tāni tāni punaḥ punaḥ droṇaṃ matsyād avarajaḥ śatānīko 'bhyavartata 21 sūryaraśmi pratīkāśaiḥ karmāra parijārjitaiḥ ṣaḍbhiḥ samūtaṃ sahayaṃ droṇaṃ viddhvānadad bhṛśam 22 tasya nānadato droṇaḥ śiraḥ kāyāt sakuṇḍalam kṣureṇāpāharat tūrṇaṃ tato matsyāḥ pradudruvuḥ 23 matsyāñ jitvājayac cedīn kārūṣān kekayān api pāñcālān sṛñjayān pāṇḍūn bhāradvājaḥ punaḥ punaḥ 24 taṃ dahantam anīkāni kruddham agniṃ yathā vanam dṛṣṭvā rukmarathaṃ kruddhaṃ samakampanta sṛñjayāḥ 25 uttamaṃ hy ādadhānasya dhanur asyāśu kāriṇaḥ jyāghoṣo nighnato 'mitrān dikṣu sarvāsu śuśruve 26 nāgān aśvān padātīṃś ca rathino gajasādinaḥ raudrā hastavatā muktāḥ pramathnanti sma sāyakāḥ 27 nānadyamānaḥ parjanyo miśravāto himātyaye aśmavarṣam ivāvarṣat pareṣāṃ bhayam ādadhat 28 sarvā diśaḥ samacarat sainyaṃ vikṣobhayann iva balī śūro maheṣvāso mitrāṇām abhayaṃkaraḥ 29 tasya vidyud ivābhreṣu cāpaṃ hemapariṣkṛtam dikṣu sarvāsv apaśyāma droṇasyāmita tejasaḥ 30 droṇas tu pāṇḍavānīke cakāra kadanaṃ mahat yathā daitya gaṇe viṣṇuḥ surāsuranamaskṛtaḥ 31 sa śūra satyavāk prājño balavān satyavikramaḥ mahānubhāvaḥ kālānte raudrīṃ bhīru vibhīṣaṇām 32 kavacormidhvajāvartāṃ martyakūlāpahāriṇīm gajavājimahāgrāhām asi mīnāṃ durāsadā 33 vīrāsthi śarkarāṃ raudrāṃ bherī murajakacchapām carma varma plavāṃ ghorāṃ keśaśaivalaśāḍvalām 34 śaraughiṇīṃ dhanuḥ srotāṃ bāhupannaga saṃkulām raṇabhūmivahāṃ ghorāṃ kurusṛñjaya vāhinīm manuṣyaśīrṣa pāṣāṇāṃ śaktimīnāṃ gadoḍupām 35 uṣṇīṣa phenavasanāṃ niṣkīrṇāntra sarīsṛpām vīrāpahāriṇīm ugrāṃ māṃsaśoṇitakardamām 36 hastigrāhāṃ ketuvṛkṣāṃ kṣatriyāṇāṃ nimajjanīm krūrāṃ śarīrasaṃghāṭāṃ sādinakrāṃ duratyayām droṇaḥ prāvartayat tatra nadīm antakagāminīm 37 kravyādagaṇasaṃghuṣṭāṃ śvaśṛgāla gaṇāyutām niṣevitāṃ mahāraudraiḥ piśitāśaiḥ samantataḥ 38 taṃ dahantam anīkāni rathodāraṃ kṛtāntavat sarvato 'bhyadravan droṇaṃ kuntīputra purogamāḥ 39 tāṃs tu śūrān maheṣvāsāṃs tāvakābhyudyatāyudhāḥ rājāno rājaputrāś ca samantāt paryavārayan 40 tato droṇaḥ satyasaṃdhaḥ prabhinna iva kuñjaraḥ abhyatītya rathānīkaṃ dṛḍhasenam apātayat 41 tato rājānam āsādya praharantam abhītavat avidhyan navabhiḥ kṣemaṃ sa hataḥ prāpatad rathāt 42 sa madhyaṃ prāpya sainyānāṃ sarvāḥ pravicaran diśaḥ trātā hy abhavad anyeṣāṃ na trātavyaḥ kathaṃ cana 43 śikhaṇḍinaṃ dvādaśabhir viṃśatyā cottamaujasā vasu dānaṃ ca bhallena preṣayad yamasādanam 44 aśītyā kṣatravarmāṇaṃ ṣaḍviṃśatyā sudakṣiṇam kṣatradevaṃ tu bhallena rathanīḍād apāharat 45 yudhāmanyuṃ catuḥṣaṣṭyā triṃśatā caiva sātyakim viddhvā rukmarathas tūrṇaṃ yudhiṣṭhiram upādravat 46 tato yudhiṣṭhiraḥ kṣipraṃ kitavo rājasattamaḥ apāyāj javanair aśvaiḥ pāñcālyo droṇam abhyayāt 47 taṃ droṇaṃ sadhanuṣkaṃ tu sāśvayantāram akṣiṇot sa hataḥ prāpatad bhūmau rathāj jyotir ivāmbarāt 48 tasmin hate rājaputre pāñcālānāṃ yaśaḥ kare hatadroṇaṃ hatadroṇam ity āsīt tumulaṃ mahat 49 tāṃs tathā bhṛśasaṃkruddhān pāñcālān matsyakekayān sṛñjayān pāṇḍavāṃś caiva droṇo vyakṣobhayad balī 50 sātyakiṃ cekitānaṃ ca dhṛṣṭadyumna vikhaṇḍinau vārdhakṣemiṃ citrasenaṃ senā binduṃ suvarcasam 51 etāṃś cānyāṃś ca subahūn nānājanapadeśvarān sarvān droṇo 'jayad yuddhe kurubhiḥ parivāritaḥ 52 tāvakās tu mahārāja jayaṃ labdhvā mahāhave pāṇḍaveyān raṇe jagnur dravamāṇān samantataḥ 53 te dānavā ivendreṇa vadhyamānā mahātmanā pāñcālāḥ kekayā matsyāḥ samakampanta bhārata |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 7
Chapter 21
|
1
[धृ] भारद्वाजेन भग्नेषु पाण्डवेषु महामृधे पाञ्चालेषु च सर्वेषु कश चिद अन्यॊ ऽभयवर्तत 2 आर्यां युद्धे मतिं कृत्वा कषत्रियाणां यशस्करीम असेवितां कापुरुषैः सेवितां पुरुषर्षभैः 3 स हि वीरॊ नरः सूत यॊ भग्नेषु निवर्तते अहॊ नासीत पुमान कश चिद दृष्ट्वा दरॊणं वयवस्थितम 4 जृम्भमाणम इव वयाघ्रं परभिन्नम इव कुञ्जरम तयजन्तम आहवे पराणान संनद्धं चित्रयॊधिनम 5 महेष्वासं नरव्याघ्रं दविषताम अघवर्धनम कृतज्ञं सत्यनिरतं दुर्यॊधनहितैषिणम 6 भारद्वाजं तथानीके दृष्ट्वा शूरम अवस्थितम के वीराः संन्यवर्तन्त तन ममाचक्ष्व संजय 7 [स] तान दृष्ट्वा चलितान संख्ये परणुन्नान दरॊण सायकैः पाञ्चालान पाण्डवान मत्स्यान सृञ्जयांश चेदिकेकयान 8 दरॊण चापविमुक्तेन शरौघेणासु हारिणा सिन्धॊर इव महौघेन हरियमाणान यथा पलवान 9 कौरवाः सिंहनादेन नानावाद्य सवनेन च रथद्विप नराशैश च सर्वतः पर्यवारयन 10 तान पश्यन सैन्यमध्यस्थॊ राजा सवजनसंवृतः दुर्यॊधनॊ ऽबरवीत कर्णं परहृष्टः परहसन्न इव 11 पश्य राधेय पाञ्चालान परणुन्नान दरॊण सायकैः सिंहेनेव मृगान वन्यांस तरासितान दृढधन्वना 12 नैते जातु पुनर युद्धम ईहेयुर इति मे मतिः यथा तु भग्ना दरॊणेन वातेनेव महाद्रुमाः 13 अर्द्यमानाः शरैर एते रुक्मपुङ्खैर महात्मना पथा नैकेन गच्छन्ति घूर्णमानास ततस ततः 14 संनिरुद्धाश च कौरव्यैर दरॊणेन च महात्मना एते ऽनये मण्डलीभूताः पावकेनेव कुञ्जराः 15 भरमरैर इव चाविष्टा दरॊणस्य निशितैः शरैः अन्यॊन्यं समलीयन्त पलायनपरायणाः 16 एष भीमॊ दृढक्रॊधॊ हीनः पाण्डव सृञ्जयैः मदीयैर आवृतॊ यॊधैः कर्ण तर्जयतीव माम 17 वयक्तं दरॊणमयं लॊकम अद्य पश्यति दुर्मतिः निराशॊ जीवितान नूनम अद्य राज्याच च पाण्डवः 18 [कर्ण] नैष जातु महाबाहुर जीवन नाहवम उत्सृजेत न चेमान पुरुषव्याघ्र सिंहनादान विशक्ष्यते 19 न चापि पाण्डवा युद्धे भज्येरन्न इति मे मतिः शूराश च बलवन्तश च कृतास्त्रा युद्धदुर्मदाः 20 विषाग्निद्यूतसंक्लेशान वनवासं च पाण्डवाः समरमाणा न हास्यन्ति संग्रामम इति मे मतिः 21 निकृतॊ हि महाबाहुर अमितौजा वृकॊदरः वरान वरान हि कौन्तेयॊ रथॊदारान हनिष्यति 22 असिना धनुषा शक्त्या हयैर नागैर नरै रथैः आयसेन च दण्डेन वरातान वरातान हनिष्यति 23 तम एते चानुवर्तन्ते सात्यकिप्रमुखा रथाः पाञ्चालाः केकया मत्स्याः पाण्डवाश च विशेषतः 24 शूराश च बलवन्तश च विक्रान्ताश च महारथाः विशेषतश च भीमेन संरब्धेनाभिचॊदिताः 25 ते दरॊणम अभिवर्तन्ते सर्वतः कुरुपुंगवाः वृकॊदरं परीप्सन्तः सूर्यम अभ्रगणा इव 26 एकायनगता हय एते पीडयेयुर यतव्रतम अरक्ष्यमाणं शलभा यथा दीपं मुमूर्षवः असंशयं कृतास्त्राश च पर्याप्ताश चापि वारणे 27 अतिभारं तव अहं मन्ये भारद्वाजे समाहितम ते शीघ्रम अनुगच्छामॊ यत्र दरॊणॊ वयवस्थितः काका इव महानागं मा वै हन्युर यतव्रतम 28 [स] राधेयस्य वचः शरुत्वा राजा दुर्यॊधनस तदा भरातृभिः सहितॊ राजन परायाद दरॊण रथं परति 29 तत्रारावॊ महान आसीद एकं दरॊणं जिघांसताम पाण्डवानां निवृत्तानां नानावर्णैर हयॊत्तमैः |
1
[dhṛ] bhāradvājena bhagneṣu pāṇḍaveṣu mahāmṛdhe pāñcāleṣu ca sarveṣu kaś cid anyo 'bhyavartata 2 āryāṃ yuddhe matiṃ kṛtvā kṣatriyāṇāṃ yaśaskarīm asevitāṃ kāpuruṣaiḥ sevitāṃ puruṣarṣabhaiḥ 3 sa hi vīro naraḥ sūta yo bhagneṣu nivartate aho nāsīt pumān kaś cid dṛṣṭvā droṇaṃ vyavasthitam 4 jṛmbhamāṇam iva vyāghraṃ prabhinnam iva kuñjaram tyajantam āhave prāṇān saṃnaddhaṃ citrayodhinam 5 maheṣvāsaṃ naravyāghraṃ dviṣatām aghavardhanam kṛtajñaṃ satyanirataṃ duryodhanahitaiṣiṇam 6 bhāradvājaṃ tathānīke dṛṣṭvā śūram avasthitam ke vīrāḥ saṃnyavartanta tan mamācakṣva saṃjaya 7 [s] tān dṛṣṭvā calitān saṃkhye praṇunnān droṇa sāyakaiḥ pāñcālān pāṇḍavān matsyān sṛñjayāṃś cedikekayān 8 droṇa cāpavimuktena śaraugheṇāsu hāriṇā sindhor iva mahaughena hriyamāṇān yathā plavān 9 kauravāḥ siṃhanādena nānāvādya svanena ca rathadvipa narāśaiś ca sarvataḥ paryavārayan 10 tān paśyan sainyamadhyastho rājā svajanasaṃvṛtaḥ duryodhano 'bravīt karṇaṃ prahṛṣṭaḥ prahasann iva 11 paśya rādheya pāñcālān praṇunnān droṇa sāyakaiḥ siṃheneva mṛgān vanyāṃs trāsitān dṛḍhadhanvanā 12 naite jātu punar yuddham īheyur iti me matiḥ yathā tu bhagnā droṇena vāteneva mahādrumāḥ 13 ardyamānāḥ śarair ete rukmapuṅkhair mahātmanā pathā naikena gacchanti ghūrṇamānās tatas tataḥ 14 saṃniruddhāś ca kauravyair droṇena ca mahātmanā ete 'nye maṇḍalībhūtāḥ pāvakeneva kuñjarāḥ 15 bhramarair iva cāviṣṭā droṇasya niśitaiḥ śaraiḥ anyonyaṃ samalīyanta palāyanaparāyaṇāḥ 16 eṣa bhīmo dṛḍhakrodho hīnaḥ pāṇḍava sṛñjayaiḥ madīyair āvṛto yodhaiḥ karṇa tarjayatīva mām 17 vyaktaṃ droṇamayaṃ lokam adya paśyati durmatiḥ nirāśo jīvitān nūnam adya rājyāc ca pāṇḍavaḥ 18 [karṇa] naiṣa jātu mahābāhur jīvan nāhavam utsṛjet na cemān puruṣavyāghra siṃhanādān viśakṣyate 19 na cāpi pāṇḍavā yuddhe bhajyerann iti me matiḥ śūrāś ca balavantaś ca kṛtāstrā yuddhadurmadāḥ 20 viṣāgnidyūtasaṃkleśān vanavāsaṃ ca pāṇḍavāḥ smaramāṇā na hāsyanti saṃgrāmam iti me matiḥ 21 nikṛto hi mahābāhur amitaujā vṛkodaraḥ varān varān hi kaunteyo rathodārān haniṣyati 22 asinā dhanuṣā śaktyā hayair nāgair narai rathaiḥ āyasena ca daṇḍena vrātān vrātān haniṣyati 23 tam ete cānuvartante sātyakipramukhā rathāḥ pāñcālāḥ kekayā matsyāḥ pāṇḍavāś ca viśeṣataḥ 24 śūrāś ca balavantaś ca vikrāntāś ca mahārathāḥ viśeṣataś ca bhīmena saṃrabdhenābhicoditāḥ 25 te droṇam abhivartante sarvataḥ kurupuṃgavāḥ vṛkodaraṃ parīpsantaḥ sūryam abhragaṇā iva 26 ekāyanagatā hy ete pīḍayeyur yatavratam arakṣyamāṇaṃ śalabhā yathā dīpaṃ mumūrṣavaḥ asaṃśayaṃ kṛtāstrāś ca paryāptāś cāpi vāraṇe 27 atibhāraṃ tv ahaṃ manye bhāradvāje samāhitam te śīghram anugacchāmo yatra droṇo vyavasthitaḥ kākā iva mahānāgaṃ mā vai hanyur yatavratam 28 [s] rādheyasya vacaḥ śrutvā rājā duryodhanas tadā bhrātṛbhiḥ sahito rājan prāyād droṇa rathaṃ prati 29 tatrārāvo mahān āsīd ekaṃ droṇaṃ jighāṃsatām pāṇḍavānāṃ nivṛttānāṃ nānāvarṇair hayottamaiḥ |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 7
Chapter 22
|
1
[धृ] सर्वेषाम एव मे बरूहि रथचिह्नानि संशय ये दरॊणम अभ्यवर्तन्त करुद्धा भीम पुरॊगमाः 2 [स] ऋश्य वर्णैर हयैर दृष्ट्वा वयायच्छन्तं वृकॊदरम रजताश्वस ततः शूरः शैनेयः संन्यवर्तत 3 दर्शनीयास तु काम्बॊजाः शुकपत्रपरिच्छदाः वहन्तॊ नकुलं शीघ्रं तावकान अभिदुद्रुवुः 4 कृष्णास तु मेघसंकाशाः सहदेवम उदायुधम भीमवेगा नरव्याघ्रम अवहन वातरंहसः 5 हेमॊत्तम परतिच्छन्नैर हयैर वातसमैर जवे अभ्यवर्तन्त सैन्यानि सर्वाण्य एव युधिष्ठिरम 6 राज्ञस तव अनन्तरं राजा पाञ्चाल्यॊ दरुपदॊ ऽभवत जातरूपमयच छत्रः सर्वैः सवैर अभिरक्षितः 7 ललामैर हरिभिर युक्तैः सर्वशब्दक्षमैर युधि राज्ञां मध्ये महेष्वासः शान्तभीर अभ्यवर्तत 8 तं विराटॊ ऽनवयात पश्चात सह शूरैर महारथैः केकयाश च शिखण्डी च धृष्टकेतुस तथैव च सवैः सवैः सैन्यैः परिवृता मत्स्यराजानम अन्वयुः 9 ते तु पाटल पुष्पाणां समवर्णा हयॊत्तमाः वहमाना वयराजन्त मत्स्यस्यामित्र घातिनः 10 हारिद्र समवर्षास तु जवना हेममालिनः पुत्रं विराट राजस्य स तवराः समुदावहन 11 इन्द्रगॊपक वर्णैस तु भरातरः पञ्च केकयाः जातरूपसमाभासः सेवे लॊहितक धवजाः 12 ते हेममालिनः शूराः सर्वे युद्धविशारदाः वर्षन्त इव जीमूताः परत्यदृश्यन्त दंशिताः 13 आमपात्रनिभाकाराः पाञ्चाल्यम अमितौजसम दान्तास ताम्रारुणा युक्ताः शिखण्डिनम उदावहन 14 तथा दवादश साहस्राः पाञ्चालानां महारथाः तेषां तु षट सहस्राणि ये शिखण्डिनम अन्वयुः 15 पुत्रं तु शिशुपालस्य नरसिंहस्य मारिष आक्रीडन्तॊ वहन्ति सम सारङ्गशबला हयाः 16 धृष्टकेतुश च चेदीनाम ऋषभॊ ऽतिबलॊदितः काम्बॊजैः शबलैर अश्वैर अभ्यवर्तत दुर्जयः 17 बृहत कषत्रं तु कैकेयं सुकुमारं हयॊत्तमाः पलाल धूमवर्णाभाः सैन्धवाः शीघ्रम आवहन 18 मल्लिकाक्षाः पद्मवर्णा बाह्लिजाताः सवलंकृताः शूरं शिखण्डिनः पुत्रं कषत्रदेवम उदावहन 19 युवानम अवहन युद्धे करौञ्चवर्णा हयॊत्तमाः काश्यस्याभिभुवः पुत्रं सुकुमारं महारथम 20 शवेतास तु परतिविन्ध्यं तं कृष्ण गरीवा मनॊजवाः यन्तुः परेष्यकरा राजन राजपुत्रम उदावहन 21 सुत सॊमं तु यं धौम्यात पार्थः पुत्रम अयाचत माषपुष्पसवर्णास तम अवहन वाजिनॊ रणे 22 सहस्रसॊमप्रतिमा बभूवुः; पुरे कुरूणाम उदयेन्दु नाम्नि तस्मिञ जातः सॊमसंक्रन्दमध्ये; यस्मात तस्मात सुत सॊमॊ ऽभवत सः 23 नाकुलिं तु शतानीकं शालपुष्पनिभा हयाः आदित्यतरुण परख्याः शलाघनीयम उदावहन 24 काञ्चनप्रतिमैर यॊक्त्रैर मयूरग्रीव संनिभाः दरौपदेयं नरव्याघ्रं शरुतकर्माणम आवहन 25 शरुतकीर्तिं शरुतनिधिं दरौपदेयं हयॊत्तमाः ऊहुः पार्थ समं युद्धे चाष पत्रनिभा हयाः 26 यम आहुर अध्यर्धगुणं कृष्णात पार्थाच च संयुगे अभिमन्युं पिशङ्गास तं कुमारम अवहन रणे 27 एकस तु धार्तराष्ट्रेभ्यः पाण्डवान यः समाश्रितः तं बृहन्तॊ महाकाया युयुत्सुम अवहन रणे 28 पलाल काण्डवर्णास तु बार्धक्षेमिं तरस्विनम ऊहुः सुतुमुले युद्धे हया हृष्टाः सवलंकृताः 29 कुमारं शिति पादास तु रुक्मपत्रैर उरश छदैः सौचित्तिम अवहन युद्धे यन्तुः परेष्यकरा हयाः 30 रुक्मपृष्ठावकीर्णास तु कौशेयसदृशा हयाः सुवर्णमालिनः कषान्ताः शरेणिमन्तम उदावहन 31 रुक्ममाला धराः शूरा हेमवर्णाः सवलंकृताः काशिराजं हयश्रेष्ठाः शलाघनीयम उदावहन 32 अस्त्राणां च धनुर्वेदे बराह्म वेदे च पारगम तं सत्यधृतिम आयान्तम अरुणाः समुदावहन 33 यः सपाञ्चाल सेनानीर दरॊणम अंशम अकल्पयत पारावत सवर्णाश्वा धृष्टद्युम्नम उदावहन 34 तम अन्वयात सत्यधृतिः सौचित्तिर युद्धदुर्मदः शरेणिमान वसु दानश च पुत्रः काश्यस्य चाभिभॊ 35 युक्तैः परमकाम्बॊजैर जवनैर हेममालिभिः भीषयन्तॊ दविषत सैन्यं यम वैश्रवणॊपमाः 36 परभद्रकास तु पाञ्चालाः षट सहस्राण्य उदायुधाः नानावर्णैर हयश्रेष्ठैर हेमचित्ररथध्वजाः 37 शरव्रातैर विधुन्वन्तः शत्रून विततकार्मुकाः समानमृत्यवॊ भूत्वा धृष्टद्युम्नं समन्वयुः 38 बभ्रु कौशेयवर्णास तु सुवर्णवरमालिनः ऊहुर अग्लान मनसश चेकितानं हयॊत्तमाः 39 इन्द्रायुधसवर्णैस तु कुन्तिभॊजॊ हयॊत्तमैः आया सुवश्यैः पुरुजिन मातुलः सव्यसाचिनः 40 अन्तरिक्षसवर्णास तु तारका चित्रिता इव राजानं रॊचमानं ते हयाः संख्ये समावहन 41 कर्बुराः शिति पादास तु सवर्णजालपरिच्छदाः जारा संधिं हयश्रेष्ठाः सहदेवम उदावहन 42 ये तु पुष्कर नालस्य समवर्णा हयॊत्तमाः जवे शयेनसमाश चित्राः सुदामानम उदावहन 43 शशलॊहित वर्म्णास तु पाण्डुरॊद्गत राजयः पाञ्चाल्यं गॊपतेः पुत्रं सिंहसेनम उदावहन 44 पाञ्चालानां नरव्याघ्रॊ यः खयातॊ जनमेजयः तस्य सर्षप पुष्पाणां तुल्यवर्णा हयॊत्तमाः 45 माषवर्णास तु जवना बृहन्तॊ हेममालिनः दधि पृष्ठाश चन्द्र मुखाः पाञ्चाल्यम अवहन दरुतम 46 शूराश चभद्रकाश चैव शरकाण्डनिभा हयाः पद्मकिञ्जल्क वर्णाभा दण्डधारम उदावहन 47 बिभ्रतॊ हेममालाश च चक्रवाकॊदरा हयाः कॊसलाधिपतेः पुत्रं सुक्षत्रं वाजिनॊ ऽवहन 48 शबलास तु बृहन्तॊ ऽशवा दान्ता जाम्बूनदस्रजः युद्धे सत्यधृतिं कषौमिम अवहन परांशवः शुभाः 49 एकवर्णेन सर्वेण धवजेन कवचेन च अश्वैश च धनुषा चैव शुक्लैः शुक्लॊ नयवर्तत 50 समुद्रसेनपुत्रं तु सामुद्रा रुद्र तेजसम अश्वाः शशाङ्कसदृशाश चन्द्र देवम उदावहन 51 नीलॊत्पलसवर्णास तु तपनीयविभूषिताः शैब्यं चित्ररथं युद्धे चित्रमाल्यावहन हयाः 52 कलाय पुष्पवर्णास तु शवेतलॊहित राजयः रथसेनं हयश्रेष्ठाः समूहुर युद्धदुर्मदम 53 यं तु सर्वमनुष्येभ्यः पराहुः शूरतरं नृपम तं पटच चर हन्तारं शुकवर्णावहन हयाः 54 चित्रायुधं चित्रमाल्यं चित्रवर्मायुध धवजम ऊहुः किंशुकपुष्पाणां तुक्य वर्णा हयॊत्तमाः 55 एकवर्णेन सर्वेण धवजेन कवचेन च धनुषा रथवाहैश च नीलैर नीलॊ ऽभयवर्तत 56 नानारूपै रत्नचित्रैर वरूथ धवजकार्मुकैः वाजिध्वजपताकाभिश चित्रैश चित्रॊ ऽभयवर्तत 57 ये तु पुष्कर पत्रस्य तुल्यवर्णा हयॊत्तमाः ते रॊचमानस्य सुतं हेमवर्णम उदावहन 58 यॊधाश च भद्रकाराश च शरद अण्डान उदन्डजाः शवेताण्डाः कुक्कुटाण्डाभा दण्डकेतुम उदावहन 59 आट रूषक पुष्पाभा हयाः पाण्ड्यानुयायिनाम अवहन रथमुख्यानाम अयुतानि चतुर्दश 60 नानारूपेण वर्णेन नानाकृति मुखा हयाः रथचक्रध्वजं वीरं घटॊत्कचम उदावहन 61 सुवर्णवर्णा धर्मज्ञम अनीकस्थं युधिष्ठिरम राजश्रेष्ठं हयश्रेष्ठाः सर्वतः पृष्ठतॊ ऽनवयुः वर्णैश चॊच्चावचैर दिव्यैः सदश्वानां परभद्रकाः 62 ते यत्ता भीमसेनेन सहिताः काञ्चनध्वजाः परत्यदृश्यन्त राजेन्द्र सेन्द्रा इव दिवौकसः 63 अत्यरॊचत तान सर्वान धृष्टद्युम्नः समागतान सर्वाण्य अपि च सैन्यानि भारद्वाजॊ ऽतयरॊचत |
1
[dhṛ] sarveṣām eva me brūhi rathacihnāni saṃśaya ye droṇam abhyavartanta kruddhā bhīma purogamāḥ 2 [s] ṛśya varṇair hayair dṛṣṭvā vyāyacchantaṃ vṛkodaram rajatāśvas tataḥ śūraḥ śaineyaḥ saṃnyavartata 3 darśanīyās tu kāmbojāḥ śukapatraparicchadāḥ vahanto nakulaṃ śīghraṃ tāvakān abhidudruvuḥ 4 kṛṣṇās tu meghasaṃkāśāḥ sahadevam udāyudham bhīmavegā naravyāghram avahan vātaraṃhasaḥ 5 hemottama praticchannair hayair vātasamair jave abhyavartanta sainyāni sarvāṇy eva yudhiṣṭhiram 6 rājñas tv anantaraṃ rājā pāñcālyo drupado 'bhavat jātarūpamayac chatraḥ sarvaiḥ svair abhirakṣitaḥ 7 lalāmair haribhir yuktaiḥ sarvaśabdakṣamair yudhi rājñāṃ madhye maheṣvāsaḥ śāntabhīr abhyavartata 8 taṃ virāṭo 'nvayāt paścāt saha śūrair mahārathaiḥ kekayāś ca śikhaṇḍī ca dhṛṣṭaketus tathaiva ca svaiḥ svaiḥ sainyaiḥ parivṛtā matsyarājānam anvayuḥ 9 te tu pāṭala puṣpāṇāṃ samavarṇā hayottamāḥ vahamānā vyarājanta matsyasyāmitra ghātinaḥ 10 hāridra samavarṣās tu javanā hemamālinaḥ putraṃ virāṭa rājasya sa tvarāḥ samudāvahan 11 indragopaka varṇais tu bhrātaraḥ pañca kekayāḥ jātarūpasamābhāsaḥ seve lohitaka dhvajāḥ 12 te hemamālinaḥ śūrāḥ sarve yuddhaviśāradāḥ varṣanta iva jīmūtāḥ pratyadṛśyanta daṃśitāḥ 13 āmapātranibhākārāḥ pāñcālyam amitaujasam dāntās tāmrāruṇā yuktāḥ śikhaṇḍinam udāvahan 14 tathā dvādaśa sāhasrāḥ pāñcālānāṃ mahārathāḥ teṣāṃ tu ṣaṭ sahasrāṇi ye śikhaṇḍinam anvayuḥ 15 putraṃ tu śiśupālasya narasiṃhasya māriṣa ākrīḍanto vahanti sma sāraṅgaśabalā hayāḥ 16 dhṛṣṭaketuś ca cedīnām ṛṣabho 'tibaloditaḥ kāmbojaiḥ śabalair aśvair abhyavartata durjayaḥ 17 bṛhat kṣatraṃ tu kaikeyaṃ sukumāraṃ hayottamāḥ palāla dhūmavarṇābhāḥ saindhavāḥ śīghram āvahan 18 mallikākṣāḥ padmavarṇā bāhlijātāḥ svalaṃkṛtāḥ śūraṃ śikhaṇḍinaḥ putraṃ kṣatradevam udāvahan 19 yuvānam avahan yuddhe krauñcavarṇā hayottamāḥ kāśyasyābhibhuvaḥ putraṃ sukumāraṃ mahāratham 20 śvetās tu prativindhyaṃ taṃ kṛṣṇa grīvā manojavāḥ yantuḥ preṣyakarā rājan rājaputram udāvahan 21 suta somaṃ tu yaṃ dhaumyāt pārthaḥ putram ayācata māṣapuṣpasavarṇās tam avahan vājino raṇe 22 sahasrasomapratimā babhūvuḥ; pure kurūṇām udayendu nāmni tasmiñ jātaḥ somasaṃkrandamadhye; yasmāt tasmāt suta somo 'bhavat saḥ 23 nākuliṃ tu śatānīkaṃ śālapuṣpanibhā hayāḥ ādityataruṇa prakhyāḥ ślāghanīyam udāvahan 24 kāñcanapratimair yoktrair mayūragrīva saṃnibhāḥ draupadeyaṃ naravyāghraṃ śrutakarmāṇam āvahan 25 śrutakīrtiṃ śrutanidhiṃ draupadeyaṃ hayottamāḥ ūhuḥ pārtha samaṃ yuddhe cāṣa patranibhā hayāḥ 26 yam āhur adhyardhaguṇaṃ kṛṣṇāt pārthāc ca saṃyuge abhimanyuṃ piśaṅgās taṃ kumāram avahan raṇe 27 ekas tu dhārtarāṣṭrebhyaḥ pāṇḍavān yaḥ samāśritaḥ taṃ bṛhanto mahākāyā yuyutsum avahan raṇe 28 palāla kāṇḍavarṇās tu bārdhakṣemiṃ tarasvinam ūhuḥ sutumule yuddhe hayā hṛṣṭāḥ svalaṃkṛtāḥ 29 kumāraṃ śiti pādās tu rukmapatrair uraś chadaiḥ saucittim avahan yuddhe yantuḥ preṣyakarā hayāḥ 30 rukmapṛṣṭhāvakīrṇās tu kauśeyasadṛśā hayāḥ suvarṇamālinaḥ kṣāntāḥ śreṇimantam udāvahan 31 rukmamālā dharāḥ śūrā hemavarṇāḥ svalaṃkṛtāḥ kāśirājaṃ hayaśreṣṭhāḥ ślāghanīyam udāvahan 32 astrāṇāṃ ca dhanurvede brāhma vede ca pāragam taṃ satyadhṛtim āyāntam aruṇāḥ samudāvahan 33 yaḥ sapāñcāla senānīr droṇam aṃśam akalpayat pārāvata savarṇāśvā dhṛṣṭadyumnam udāvahan 34 tam anvayāt satyadhṛtiḥ saucittir yuddhadurmadaḥ śreṇimān vasu dānaś ca putraḥ kāśyasya cābhibho 35 yuktaiḥ paramakāmbojair javanair hemamālibhiḥ bhīṣayanto dviṣat sainyaṃ yama vaiśravaṇopamāḥ 36 prabhadrakās tu pāñcālāḥ ṣaṭ sahasrāṇy udāyudhāḥ nānāvarṇair hayaśreṣṭhair hemacitrarathadhvajāḥ 37 śaravrātair vidhunvantaḥ śatrūn vitatakārmukāḥ samānamṛtyavo bhūtvā dhṛṣṭadyumnaṃ samanvayuḥ 38 babhru kauśeyavarṇās tu suvarṇavaramālinaḥ ūhur aglāna manasaś cekitānaṃ hayottamāḥ 39 indrāyudhasavarṇais tu kuntibhojo hayottamaiḥ āyā suvaśyaiḥ purujin mātulaḥ savyasācinaḥ 40 antarikṣasavarṇās tu tārakā citritā iva rājānaṃ rocamānaṃ te hayāḥ saṃkhye samāvahan 41 karburāḥ śiti pādās tu svarṇajālaparicchadāḥ jārā saṃdhiṃ hayaśreṣṭhāḥ sahadevam udāvahan 42 ye tu puṣkara nālasya samavarṇā hayottamāḥ jave śyenasamāś citrāḥ sudāmānam udāvahan 43 śaśalohita varmṇās tu pāṇḍurodgata rājayaḥ pāñcālyaṃ gopateḥ putraṃ siṃhasenam udāvahan 44 pāñcālānāṃ naravyāghro yaḥ khyāto janamejayaḥ tasya sarṣapa puṣpāṇāṃ tulyavarṇā hayottamāḥ 45 māṣavarṇās tu javanā bṛhanto hemamālinaḥ dadhi pṛṣṭhāś candra mukhāḥ pāñcālyam avahan drutam 46 śūrāś cabhadrakāś caiva śarakāṇḍanibhā hayāḥ padmakiñjalka varṇābhā daṇḍadhāram udāvahan 47 bibhrato hemamālāś ca cakravākodarā hayāḥ kosalādhipateḥ putraṃ sukṣatraṃ vājino 'vahan 48 śabalās tu bṛhanto 'śvā dāntā jāmbūnadasrajaḥ yuddhe satyadhṛtiṃ kṣaumim avahan prāṃśavaḥ śubhāḥ 49 ekavarṇena sarveṇa dhvajena kavacena ca aśvaiś ca dhanuṣā caiva śuklaiḥ śuklo nyavartata 50 samudrasenaputraṃ tu sāmudrā rudra tejasam aśvāḥ śaśāṅkasadṛśāś candra devam udāvahan 51 nīlotpalasavarṇās tu tapanīyavibhūṣitāḥ śaibyaṃ citrarathaṃ yuddhe citramālyāvahan hayāḥ 52 kalāya puṣpavarṇās tu śvetalohita rājayaḥ rathasenaṃ hayaśreṣṭhāḥ samūhur yuddhadurmadam 53 yaṃ tu sarvamanuṣyebhyaḥ prāhuḥ śūrataraṃ nṛpam taṃ paṭac cara hantāraṃ śukavarṇāvahan hayāḥ 54 citrāyudhaṃ citramālyaṃ citravarmāyudha dhvajam ūhuḥ kiṃśukapuṣpāṇāṃ tukya varṇā hayottamāḥ 55 ekavarṇena sarveṇa dhvajena kavacena ca dhanuṣā rathavāhaiś ca nīlair nīlo 'bhyavartata 56 nānārūpai ratnacitrair varūtha dhvajakārmukaiḥ vājidhvajapatākābhiś citraiś citro 'bhyavartata 57 ye tu puṣkara patrasya tulyavarṇā hayottamāḥ te rocamānasya sutaṃ hemavarṇam udāvahan 58 yodhāś ca bhadrakārāś ca śarad aṇḍān udanḍajāḥ śvetāṇḍāḥ kukkuṭāṇḍābhā daṇḍaketum udāvahan 59 āṭa rūṣaka puṣpābhā hayāḥ pāṇḍyānuyāyinām avahan rathamukhyānām ayutāni caturdaśa 60 nānārūpeṇa varṇena nānākṛti mukhā hayāḥ rathacakradhvajaṃ vīraṃ ghaṭotkacam udāvahan 61 suvarṇavarṇā dharmajñam anīkasthaṃ yudhiṣṭhiram rājaśreṣṭhaṃ hayaśreṣṭhāḥ sarvataḥ pṛṣṭhato 'nvayuḥ varṇaiś coccāvacair divyaiḥ sadaśvānāṃ prabhadrakāḥ 62 te yattā bhīmasenena sahitāḥ kāñcanadhvajāḥ pratyadṛśyanta rājendra sendrā iva divaukasaḥ 63 atyarocata tān sarvān dhṛṣṭadyumnaḥ samāgatān sarvāṇy api ca sainyāni bhāradvājo 'tyarocata |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 7
Chapter 23
|
1
[धृ] वयथयेयुर इमे सेनां देवानाम अपि संयुगे आहवे ये नयवर्तन्त वृकॊदर मुखा रथाः 2 संप्रयुक्तः किलैवायं दिष्टैर भवति पूरुषः तस्मिन्न एव तु सर्वार्था दृश्यन्ते वै पृथग्विधाः 3 दीर्घं विप्रॊषितः कालम अरण्ये जटिलॊ ऽजनी अज्ञातश चैव लॊकस्य विजहार युधिष्ठिरः 4 स एव महतीं सेनां समावर्तयद आहवे किम अन्यद दैवसंयॊगान मम पुत्रस्य चाभवत 5 युक्त एव हि भाग्येन धरुवम उत्पद्यते नरः स तथाकृष्यते तेन न यथा सवयम इच्छति 6 दयूतव्यसनम आसाद्य कलेशितॊ हि युधिष्ठिरः स पुनर भागधेयेन सहायान उपलब्धवान 7 अर्धं मे केकया लब्धाः काशिकाः कॊसलाश च ये चेदयश चापरे वङ्गा माम एव समुपाश्रिताः 8 पृथिवी भूयसी तात मम पार्थस्य नॊ तथा इति माम अब्रवीत सूत मन्दॊ दुर्यॊधनस तदा 9 तस्य सेना समूहस्य मध्ये दरॊणः सुरक्षितः निहतः पार्षतेनाजौ किम अन्यद भागधेयतः 10 मध्ये राज्ञां महाबाहुं सदा युद्धाभिनन्दिनम सर्वास्त्रपारगं दरॊणं कथं मृत्युर उपेयिवान 11 समनुप्राप्त कृच्छ्रॊ ऽहं संमॊहं परमं गतः भीष्मद्रॊणौ हतौ शरुत्वा नाहं जीवितुम उत्सहे 12 यन मा कषत्ताभ्रवीत तात परपश्यन पुत्रगृद्धिनम दुर्यॊधनेन तत सर्वं पराप्तं सूत मया सह 13 नृशंसं तु परं तत सयात तयक्त्वा दुर्यॊधनं यदि पुत्र शेषं चिकीर्षेयं कृच्छ्रं न मरणं भवेत 14 यॊ हि धर्मं परित्यज्य भवत्य अर्थपरॊ नरः सॊ ऽसमाच च हीयते लॊकात कषुद्रभावं च गच्छति 15 अद्य चाप्य अस्य राष्ट्रस्य हतॊत्साहस्य संजय अवशेषं न पश्यामि ककुदे मृदिते सति 16 कथं सयाद अवशेषं हि धुर्ययॊर अभ्यतीतयॊः यौ नित्यम अनुजीवामः कषमिणौ पुरुषर्षभौ 17 वयक्तम एव च मे शंस यथा युद्धम अवर्तत के ऽयुध्यन के वयपाकर्षन के कषुद्राः पराद्रवन भयात 18 धनंजयं च मे शंस यद यच चक्रे रथर्षभः तस्माद भयं नॊ भूयिष्ठं भरातृव्याच च विशेषतः 19 यथासीच च निवृत्तेषु पाण्डवेषु च संजय मम सैन्यावशेषस्य संनिपातः सुदारुणः मामकानां च ये शूराः कांस तत्र समवारयन |
1
[dhṛ] vyathayeyur ime senāṃ devānām api saṃyuge āhave ye nyavartanta vṛkodara mukhā rathāḥ 2 saṃprayuktaḥ kilaivāyaṃ diṣṭair bhavati pūruṣaḥ tasminn eva tu sarvārthā dṛśyante vai pṛthagvidhāḥ 3 dīrghaṃ viproṣitaḥ kālam araṇye jaṭilo 'janī ajñātaś caiva lokasya vijahāra yudhiṣṭhiraḥ 4 sa eva mahatīṃ senāṃ samāvartayad āhave kim anyad daivasaṃyogān mama putrasya cābhavat 5 yukta eva hi bhāgyena dhruvam utpadyate naraḥ sa tathākṛṣyate tena na yathā svayam icchati 6 dyūtavyasanam āsādya kleśito hi yudhiṣṭhiraḥ sa punar bhāgadheyena sahāyān upalabdhavān 7 ardhaṃ me kekayā labdhāḥ kāśikāḥ kosalāś ca ye cedayaś cāpare vaṅgā mām eva samupāśritāḥ 8 pṛthivī bhūyasī tāta mama pārthasya no tathā iti mām abravīt sūta mando duryodhanas tadā 9 tasya senā samūhasya madhye droṇaḥ surakṣitaḥ nihataḥ pārṣatenājau kim anyad bhāgadheyataḥ 10 madhye rājñāṃ mahābāhuṃ sadā yuddhābhinandinam sarvāstrapāragaṃ droṇaṃ kathaṃ mṛtyur upeyivān 11 samanuprāpta kṛcchro 'haṃ saṃmohaṃ paramaṃ gataḥ bhīṣmadroṇau hatau śrutvā nāhaṃ jīvitum utsahe 12 yan mā kṣattābhravīt tāta prapaśyan putragṛddhinam duryodhanena tat sarvaṃ prāptaṃ sūta mayā saha 13 nṛśaṃsaṃ tu paraṃ tat syāt tyaktvā duryodhanaṃ yadi putra śeṣaṃ cikīrṣeyaṃ kṛcchraṃ na maraṇaṃ bhavet 14 yo hi dharmaṃ parityajya bhavaty arthaparo naraḥ so 'smāc ca hīyate lokāt kṣudrabhāvaṃ ca gacchati 15 adya cāpy asya rāṣṭrasya hatotsāhasya saṃjaya avaśeṣaṃ na paśyāmi kakude mṛdite sati 16 kathaṃ syād avaśeṣaṃ hi dhuryayor abhyatītayoḥ yau nityam anujīvāmaḥ kṣamiṇau puruṣarṣabhau 17 vyaktam eva ca me śaṃsa yathā yuddham avartata ke 'yudhyan ke vyapākarṣan ke kṣudrāḥ prādravan bhayāt 18 dhanaṃjayaṃ ca me śaṃsa yad yac cakre ratharṣabhaḥ tasmād bhayaṃ no bhūyiṣṭhaṃ bhrātṛvyāc ca viśeṣataḥ 19 yathāsīc ca nivṛtteṣu pāṇḍaveṣu ca saṃjaya mama sainyāvaśeṣasya saṃnipātaḥ sudāruṇaḥ māmakānāṃ ca ye śūrāḥ kāṃs tatra samavārayan |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 7
Chapter 24
|
1
[स] महद भैरवम आसीन नः संनिवृत्तेषु पाण्डुषु दृष्ट्वा दरॊणं छाद्यमानं तैर भास्करम इवाम्बुदैः 2 तैश चॊद्धूतं रजस तीव्रम अवचक्रे चमूं तव ततॊ हतम अमन्याम दरॊणं दृष्टिपथे हते 3 तांस तु शूरान महेष्वासान करूरं कर्म चिकीर्षतः दृष्ट्वा दुर्यॊधनस तूर्णं सवसैन्यं समचूचुदत 4 यथाशक्ति यथॊत्साहं यथा सत्त्वं नराधिपाः वारयध्वं यथायॊगं पाण्डवानाम अनीकिनीम 5 ततॊ दुर्मर्षणॊ भीमम अभ्यगच्छत सुतस तव आराद दृष्ट्वा किरन बाणैर इच्छन दरॊणस्य जीवितम 6 तं बाणैर अवतस्तार करुद्धॊ मृत्युम इवाहवे तं च भीमॊ ऽतुदद बाणैस तद आसीत तुमुलं महत 7 त ईश्वर समादिष्टाः पराज्ञाः शूराः परहारिणः बाह्यं मृत्युभयं कृत्वा परत्यतिष्ठन परान युधि 8 कृतवर्मा शिनेः पुत्रं दरॊण परेप्सुं विशां पते पर्यवारयद आयान्तं शूरं समितिशॊभनम 9 तं शैनेयः शरव्रातैः करुद्धः करुद्धम अवारयत कृतवर्मा च शैनेयं मत्तॊ मत्तम इव दविपम 10 सैन्धवः कषत्रधर्माणम आपतन्तं शरौघिणम उग्रधन्वा महेष्वासं यत्तॊ दरॊणाद अवारयत 11 कषत्रधर्मा सिन्धुपतेश छित्त्वा केतन कार्मुके नाराचैर बहुभिः करुद्धः सर्वमर्मस्व अताडयत 12 अथान्यद धनुर आदाय सैन्धवः कृतहस्तवत विव्याध कषत्रधर्माणं रणे सर्वायसैः शरैः 13 युयुत्सुं पाण्डवार्थाय यतमानं महारथम सुबाहुर भरातरं शूरं यत्तॊ दरॊणाद अवारयत 14 सुबाहॊः सधनुर्बाणाव अस्यतः परिघॊपमौ युयुत्सुः शितपीताभ्यां कषुराभ्याम अच्छिनद भुजौ 15 राजानं पाण्डवश्रेष्ठं धर्मात्मानं युधिष्ठिरम वेलेव सागरं कषुब्धं मद्रराट समवारयत 16 तं धर्मराजॊ बहुभिर मर्मभिद्भिर अवाकिरत मद्रेशस तं चतुःषष्ट्या शरैर विद्ध्वानदद भृशम 17 तस्य नानदतः केतुम उच्चकर्त स कार्मुकम कषुराभ्यां पाण्डवश्रेष्ठस तत उच्चुक्रुशुर जनाः 18 तथैव राजा बाह्लीकॊ राजानं दरुपदं शरैः आद्रवन्तं सहानीकं सहानीकॊ नयवारयत 19 तद युद्धम अभवद घॊरं वृद्धयॊः सह सेनयॊः यथा महायूथपयॊर दविपयॊः संप्रभिन्नयॊः 20 विन्दानुविन्दाव आवन्त्यौ विराटं मत्यम आर्च्छताम सह सैन्यौ सहानीकं यथेन्द्राग्नी पुरा बलिम 21 तद उत्पिञ्जलकं युद्धम आसीद देवासुरॊपमम मत्स्यानां केकयैः सार्धम अभीताश्वरथद्विपम 22 नाकुलिं तु शतानीकं भूतकर्मा सभा पतिः अस्यन्तम इषुजालानि यान्तं दरॊणाद अवारयत 23 ततॊ नकुल दायादस तरिभिर भल्लैः सुसंशितैः चक्रे विबाहु शिरसं भूतकर्माणम आहवे 24 सुत सॊमं तु विक्रान्तम आपतन्तं शरौघिणम दरॊणायाभिमुखं वीरं विविंशतिर अवारयत 25 सुत सॊमस तु संक्रुद्धः सवपितृव्यम अजिह्मगैः विविंशतिं शरैर विद्ध्वा नाभ्यवर्तत दंशितः 26 अथ भीम रथः शाल्वम आशुगैर आयसैः शितैः षड्भिः साश्वनियन्तारम अनयद यमसादनम 27 शरुतकर्माणम आयान्तं मयूरसदृशैर हयैः चैत्रसेनिर महाराज तव पौत्रॊ नयवारयत 28 तौ पौत्रौ तव दुर्धर्षौ परस्परवधैषिणौ पितॄणाम अर्थसिद्ध्यर्थं चक्रतुर युद्धम उत्तमम 29 तिष्ठन्तम अग्रतॊ दृष्ट्वा परतिविन्ध्यं तम आहवे दरुणिर मानं पितुः कुर्वन मार्गणैः समवारयत 30 तं करुद्धः परतिविव्याध परतिविन्ध्यः शितैः शरैः सिंहलाङ्गूल लक्ष्माणं पितुर अर्थे वयवस्थितम 31 परवपन्न इव बीजानि बीजकाले नरर्षभ दरौणायनिर दरौपदेयं शरवर्षैर अवाकिरत 32 यस तु शूरतमॊ राजन सेनयॊर उभयॊर मतः तं पटच चर हन्तारं लक्ष्मणः समवारयत 33 स लक्ष्मणस्येष्व असनं छित्त्वा लक्ष्म च भारत लक्ष्मणे शरजालानि विसृजन बह्व अशॊभत 34 विकर्णस तु महाप्राज्ञॊ याज्ञसेनिं शिखण्डिनम पर्यवारयद आयान्तं युवानं समरे युवा 35 ततस तम इषुजालेन याज्ञसेनिः समावृणॊत विधूय तद बाणजालं बभौ तव सुतॊ बली 36 अङ्गदॊ ऽभिमुखः शूरम उत्तमौजसम आहवे दरॊणायाभिमुखं यान्तं वत्सदन्तैर अवारयत 37 स संप्रहारस तुमुलस तयॊः पुरुषसिंहयॊः सैनिकानां च सर्वेषां तयॊश च परीतिवर्धनः 38 दुर्मुखस तु महेष्वासॊ वीरं पुरु जितं बली दरॊणायाभिमुखं यान्तं कुन्तिभॊजम अवारयत 39 स दुर्मुखं भरुवॊर मध्ये नाराचेन वयताडयत तस्य तद विबभौ वक्त्रं स नालम इव पङ्कजम 40 कर्णस तु केकयान भरातॄन पञ्च लॊहितक धवजान दरॊणायाभिमुखं याताञ शरवर्षैर अवारयत 41 ते चैनं भृशसंक्रुद्धाः शरव्रातैर अवाकिरन स च तांश छादयाम आस शरजालैः पुनः पुनः 42 नैव कर्णॊ न ते पञ्च ददृशुर बाणसंवृताः साश्वसूत धवजरथाः परस्परशराचिताः 43 पुत्रस ते दुर्जयश चैव जयश च विजयश च ह नीलं काश्यं जयं शूरास तरयस तरीन परत्यवारयन 44 तद युद्धम अभवद घॊरम ईक्षितृप्रीतिवर्धनम सिंहव्याघ्र तरक्षूणां यथेभ महिषर्षभैः 45 कषेमधूर्ति बृहन्तौ तौ भरातरौ सात्वतं युधि दरॊणायाभिमुखं यान्तं शरैस तीक्ष्णैस ततक्षतुः 46 तयॊस तस्य च तद युद्धम अत्यद्भुतम इवाभवत सिंहस्य दविपमुख्याभ्यां परभिन्नाभ्यां यथा वने 47 राजानं तु तथाम्बष्ठम एकं युद्धाभिनन्दिनम चेदिराजः शरान अस्यन करुद्धॊ दरॊणाद अवारयत 48 तम अम्बष्ठॊ ऽसथि भेदिन्या निरविध्यच छलाकया स तयक्त्वा स शरं चापं रथाद भूमिम अथापतत 49 वार्धक्षेमिं तु वार्ष्णेयं कृपः शारद्वतः शरैः अक्षुद्रः कषुद्रकैर दरॊणात करुद्ध रूपम अवारयत 50 युध्यन्तौ कृप वार्ष्णेयौ ये ऽपश्यंश चित्रयॊधिनौ ते युद्धसक्तमनसॊ नान्या बुबुधिरे करियाः 51 सौमदत्त्तिस तु राजानं मणिमन्तम अतन्द्रितम पर्यवारयद आयान्तं यशॊ दरॊणस्य वर्धयन 52 स सौमदत्तेस तवरितश छित्त्वेष्व असन केतने पुनः पताकां सूतं च छत्त्रं चापातयद रथात 53 अथाप्लुत्य रथात तूर्णं यूपकेतुर अमित्रहा साश्वसूत धवजरथं तं चकर्त वरासिना 54 रथं च सवं समास्थाय धनुर आदाय चापरम सवयं यच्छन हयान राजन वयधमत पाण्डवीं चमूम 55 मुसलैर मुद्गरैश चक्रैर भिण्डिपालैः परश्वधैः पांसुवाताग्निसलिलैर भस्म लॊष्ठ तृणद्रुमैः 56 आरुजन पररुजन भञ्जन निघ्नन विद्रावयन कषिपन सेनां विभीषयन्न आयाद दरॊण परेप्सुर घटॊत्चकः 57 तं तु नानाप्रहरणैर नाना युद्धविशेषणैः राक्षसं राक्षसः करुद्ध समाजघ्ने हय अलम्बुसः 58 तयॊर तद अभवद युद्धं रक्षॊ गरामणि मुख्ययॊः तादृग यादृक पुरावृत्तं शम्बरामर राजयॊः 59 एवं दवंद्व शतान्य आसन रथवारणवाजिनाम पदातीनां च भद्रंते तव तेषां च संकुलम 60 नैतादृशॊ दृष्टपूर्वः संग्रामॊ नैव च शरुतः दरॊणस्याभाव भावेषु परसक्तानां यथाभवत 61 इदं घॊरम इदं चित्रम इदं रौद्रम इति परभॊ तत्र युद्धान्य अदृश्यन्त परततानि बहूनि च |
1
[s] mahad bhairavam āsīn naḥ saṃnivṛtteṣu pāṇḍuṣu dṛṣṭvā droṇaṃ chādyamānaṃ tair bhāskaram ivāmbudaiḥ 2 taiś coddhūtaṃ rajas tīvram avacakre camūṃ tava tato hatam amanyāma droṇaṃ dṛṣṭipathe hate 3 tāṃs tu śūrān maheṣvāsān krūraṃ karma cikīrṣataḥ dṛṣṭvā duryodhanas tūrṇaṃ svasainyaṃ samacūcudat 4 yathāśakti yathotsāhaṃ yathā sattvaṃ narādhipāḥ vārayadhvaṃ yathāyogaṃ pāṇḍavānām anīkinīm 5 tato durmarṣaṇo bhīmam abhyagacchat sutas tava ārād dṛṣṭvā kiran bāṇair icchan droṇasya jīvitam 6 taṃ bāṇair avatastāra kruddho mṛtyum ivāhave taṃ ca bhīmo 'tudad bāṇais tad āsīt tumulaṃ mahat 7 ta īśvara samādiṣṭāḥ prājñāḥ śūrāḥ prahāriṇaḥ bāhyaṃ mṛtyubhayaṃ kṛtvā pratyatiṣṭhan parān yudhi 8 kṛtavarmā śineḥ putraṃ droṇa prepsuṃ viśāṃ pate paryavārayad āyāntaṃ śūraṃ samitiśobhanam 9 taṃ śaineyaḥ śaravrātaiḥ kruddhaḥ kruddham avārayat kṛtavarmā ca śaineyaṃ matto mattam iva dvipam 10 saindhavaḥ kṣatradharmāṇam āpatantaṃ śaraughiṇam ugradhanvā maheṣvāsaṃ yatto droṇād avārayat 11 kṣatradharmā sindhupateś chittvā ketana kārmuke nārācair bahubhiḥ kruddhaḥ sarvamarmasv atāḍayat 12 athānyad dhanur ādāya saindhavaḥ kṛtahastavat vivyādha kṣatradharmāṇaṃ raṇe sarvāyasaiḥ śaraiḥ 13 yuyutsuṃ pāṇḍavārthāya yatamānaṃ mahāratham subāhur bhrātaraṃ śūraṃ yatto droṇād avārayat 14 subāhoḥ sadhanurbāṇāv asyataḥ parighopamau yuyutsuḥ śitapītābhyāṃ kṣurābhyām acchinad bhujau 15 rājānaṃ pāṇḍavaśreṣṭhaṃ dharmātmānaṃ yudhiṣṭhiram veleva sāgaraṃ kṣubdhaṃ madrarāṭ samavārayat 16 taṃ dharmarājo bahubhir marmabhidbhir avākirat madreśas taṃ catuḥṣaṣṭyā śarair viddhvānadad bhṛśam 17 tasya nānadataḥ ketum uccakarta sa kārmukam kṣurābhyāṃ pāṇḍavaśreṣṭhas tata uccukruśur janāḥ 18 tathaiva rājā bāhlīko rājānaṃ drupadaṃ śaraiḥ ādravantaṃ sahānīkaṃ sahānīko nyavārayat 19 tad yuddham abhavad ghoraṃ vṛddhayoḥ saha senayoḥ yathā mahāyūthapayor dvipayoḥ saṃprabhinnayoḥ 20 vindānuvindāv āvantyau virāṭaṃ matyam ārcchatām saha sainyau sahānīkaṃ yathendrāgnī purā balim 21 tad utpiñjalakaṃ yuddham āsīd devāsuropamam matsyānāṃ kekayaiḥ sārdham abhītāśvarathadvipam 22 nākuliṃ tu śatānīkaṃ bhūtakarmā sabhā patiḥ asyantam iṣujālāni yāntaṃ droṇād avārayat 23 tato nakula dāyādas tribhir bhallaiḥ susaṃśitaiḥ cakre vibāhu śirasaṃ bhūtakarmāṇam āhave 24 suta somaṃ tu vikrāntam āpatantaṃ śaraughiṇam droṇāyābhimukhaṃ vīraṃ viviṃśatir avārayat 25 suta somas tu saṃkruddhaḥ svapitṛvyam ajihmagaiḥ viviṃśatiṃ śarair viddhvā nābhyavartata daṃśitaḥ 26 atha bhīma rathaḥ śālvam āśugair āyasaiḥ śitaiḥ ṣaḍbhiḥ sāśvaniyantāram anayad yamasādanam 27 śrutakarmāṇam āyāntaṃ mayūrasadṛśair hayaiḥ caitrasenir mahārāja tava pautro nyavārayat 28 tau pautrau tava durdharṣau parasparavadhaiṣiṇau pitṝṇām arthasiddhyarthaṃ cakratur yuddham uttamam 29 tiṣṭhantam agrato dṛṣṭvā prativindhyaṃ tam āhave druṇir mānaṃ pituḥ kurvan mārgaṇaiḥ samavārayat 30 taṃ kruddhaḥ prativivyādha prativindhyaḥ śitaiḥ śaraiḥ siṃhalāṅgūla lakṣmāṇaṃ pitur arthe vyavasthitam 31 pravapann iva bījāni bījakāle nararṣabha drauṇāyanir draupadeyaṃ śaravarṣair avākirat 32 yas tu śūratamo rājan senayor ubhayor mataḥ taṃ paṭac cara hantāraṃ lakṣmaṇaḥ samavārayat 33 sa lakṣmaṇasyeṣv asanaṃ chittvā lakṣma ca bhārata lakṣmaṇe śarajālāni visṛjan bahv aśobhata 34 vikarṇas tu mahāprājño yājñaseniṃ śikhaṇḍinam paryavārayad āyāntaṃ yuvānaṃ samare yuvā 35 tatas tam iṣujālena yājñaseniḥ samāvṛṇot vidhūya tad bāṇajālaṃ babhau tava suto balī 36 aṅgado 'bhimukhaḥ śūram uttamaujasam āhave droṇāyābhimukhaṃ yāntaṃ vatsadantair avārayat 37 sa saṃprahāras tumulas tayoḥ puruṣasiṃhayoḥ sainikānāṃ ca sarveṣāṃ tayoś ca prītivardhanaḥ 38 durmukhas tu maheṣvāso vīraṃ puru jitaṃ balī droṇāyābhimukhaṃ yāntaṃ kuntibhojam avārayat 39 sa durmukhaṃ bhruvor madhye nārācena vyatāḍayat tasya tad vibabhau vaktraṃ sa nālam iva paṅkajam 40 karṇas tu kekayān bhrātṝn pañca lohitaka dhvajān droṇāyābhimukhaṃ yātāñ śaravarṣair avārayat 41 te cainaṃ bhṛśasaṃkruddhāḥ śaravrātair avākiran sa ca tāṃś chādayām āsa śarajālaiḥ punaḥ punaḥ 42 naiva karṇo na te pañca dadṛśur bāṇasaṃvṛtāḥ sāśvasūta dhvajarathāḥ parasparaśarācitāḥ 43 putras te durjayaś caiva jayaś ca vijayaś ca ha nīlaṃ kāśyaṃ jayaṃ śūrās trayas trīn pratyavārayan 44 tad yuddham abhavad ghoram īkṣitṛprītivardhanam siṃhavyāghra tarakṣūṇāṃ yathebha mahiṣarṣabhaiḥ 45 kṣemadhūrti bṛhantau tau bhrātarau sātvataṃ yudhi droṇāyābhimukhaṃ yāntaṃ śarais tīkṣṇais tatakṣatuḥ 46 tayos tasya ca tad yuddham atyadbhutam ivābhavat siṃhasya dvipamukhyābhyāṃ prabhinnābhyāṃ yathā vane 47 rājānaṃ tu tathāmbaṣṭham ekaṃ yuddhābhinandinam cedirājaḥ śarān asyan kruddho droṇād avārayat 48 tam ambaṣṭho 'sthi bhedinyā niravidhyac chalākayā sa tyaktvā sa śaraṃ cāpaṃ rathād bhūmim athāpatat 49 vārdhakṣemiṃ tu vārṣṇeyaṃ kṛpaḥ śāradvataḥ śaraiḥ akṣudraḥ kṣudrakair droṇāt kruddha rūpam avārayat 50 yudhyantau kṛpa vārṣṇeyau ye 'paśyaṃś citrayodhinau te yuddhasaktamanaso nānyā bubudhire kriyāḥ 51 saumadatttis tu rājānaṃ maṇimantam atandritam paryavārayad āyāntaṃ yaśo droṇasya vardhayan 52 sa saumadattes tvaritaś chittveṣv asana ketane punaḥ patākāṃ sūtaṃ ca chattraṃ cāpātayad rathāt 53 athāplutya rathāt tūrṇaṃ yūpaketur amitrahā sāśvasūta dhvajarathaṃ taṃ cakarta varāsinā 54 rathaṃ ca svaṃ samāsthāya dhanur ādāya cāparam svayaṃ yacchan hayān rājan vyadhamat pāṇḍavīṃ camūm 55 musalair mudgaraiś cakrair bhiṇḍipālaiḥ paraśvadhaiḥ pāṃsuvātāgnisalilair bhasma loṣṭha tṛṇadrumaiḥ 56 ārujan prarujan bhañjan nighnan vidrāvayan kṣipan senāṃ vibhīṣayann āyād droṇa prepsur ghaṭotcakaḥ 57 taṃ tu nānāpraharaṇair nānā yuddhaviśeṣaṇaiḥ rākṣasaṃ rākṣasaḥ kruddha samājaghne hy alambusaḥ 58 tayor tad abhavad yuddhaṃ rakṣo grāmaṇi mukhyayoḥ tādṛg yādṛk purāvṛttaṃ śambarāmara rājayoḥ 59 evaṃ dvaṃdva śatāny āsan rathavāraṇavājinām padātīnāṃ ca bhadraṃte tava teṣāṃ ca saṃkulam 60 naitādṛśo dṛṣṭapūrvaḥ saṃgrāmo naiva ca śrutaḥ droṇasyābhāva bhāveṣu prasaktānāṃ yathābhavat 61 idaṃ ghoram idaṃ citram idaṃ raudram iti prabho tatra yuddhāny adṛśyanta pratatāni bahūni ca |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 7
Chapter 25
|
1
[धृ] तेष्व एवं संनिवृत्तेषु परत्युद्यातेषु भागशः कथं युयुधिरे पार्था मामकाश च तरस्विनः 2 किम अर्जुनश चाप्य अकरॊत संशप्तकबलं परति संशप्तका वा पार्थस्य किम अकुर्वत संजय 3 [स] तथा तेषु निवृत्तेषु परत्युद्यातेषु भागशः सवयम अभ्यद्रवद भीमं नागानीकेन ते सुतः 4 स नाग इव नागेन गॊवृषेणेव गॊवृषः समाहूतः सवयं राज्ञा नागानीकम उपाद्रवत 5 स युद्धकुशलः पार्थॊ बाहुवीर्येण चान्वितः अभिनत कुञ्जरानीकम अचिरेणैव मारिष 6 ते गजा गिरिसंकाशाः कषरन्तः सर्वतॊ मदम भीमसेनस्य नाराचैर विमुखा विमदी कृताः 7 विधमेद अभ्रजालानि यथा वायुः समन्ततः वयधमत तान्य अनीकानि तथैव पवनात्मजः 8 स तेषु विसृजन बाणान भीमॊ नागेष्व अशॊभत भुवनेष्व इव सर्वेषु गभस्तीन उदितॊ रविः 9 ते भीम बाणैः शतशः संस्यूता विबभुर गजाः गभस्तिभिर इवार्कस्य वयॊम्नि नाना बलाहकाः 10 तथा गजानां कदनं कुर्वाणम अनिलात्मजम करुद्धॊ दुर्यॊधनॊ ऽभयेत्य परत्यविध्यच छितैः शरैः 11 ततः कषणेन कषितिपं कषतजप्रतिमेक्षणः कषयं निनीषुर निशितैर भीमॊ विव्याध पत्रिभिः 12 स शरार्पित सर्वाङ्गः करुद्धॊ विव्याध पाण्डवम नाराचैर अर्करश्म्य आभैर भीमसेनं समयन्न इव 13 तस्य नागं मणिमयं रत्नचित्रं धवजे सथितम भल्लाभ्यां कार्मुकं चैव कषिप्रं चिच्छेद पाण्डवः 14 दुर्यॊधनं पीड्यमानं दृष्ट्वा भीमेन मारिष चुक्षॊभयिषुर अभ्यागाद अङ्गॊ मातङ्गम आस्थितः 15 तम आपतन्तं मातङ्गम अम्बुदप्रतिमस्वनम कुम्भान्तरे भीमसेनॊ नाराचेनार्दयद भृशम 16 तस्य कायं विनिर्भिद्य ममज्ज धरणीतले ततः पपात दविरदॊ वज्राहत इवाचलः 17 तस्यावर्जितनागस्य मेच्छस्यावपतिष्यतः शिरश चिच्छेद भल्लेन कषिप्रकारी वृकॊदरः 18 तस्मिन निपतिते वीरे संप्राद्रवत सा चमूः संभ्रांताश्वद्विपरथा पदातीन अवमृद्नती 19 तेष्व अनीकेषु सर्वेषु विद्रवत्सु समन्ततः पराग्ज्यॊतिषस ततॊ भीमं कुञ्जरेण समाद्रवत 20 येन नागेन मघवान अजयद दैत्यदानवान स नागप्रवरॊ भीमं सहसा समुपाद्रवत 21 शरवणाभ्याम अथॊ पद्भ्यां संहतेन करेण च वयावृत्तनयनः करुद्धः परदहन्न इव पाण्डवम 22 ततः सर्वस्य सैन्यस्य नादः समभवन महान हाहा विनिहतॊ भीमः कुञ्जरेणेति मारिष 23 तेन नादेन वित्रस्ता पाण्डवानाम अनीकिनी समहाभ्यद्रवद राजन यत्र तस्थौ वृकॊदरः 24 ततॊ युधिष्ठिरॊ राजा हतं मत्वा वृकॊदरम भगदत्तं सपाञ्चालः सर्वतः समवारयत 25 तं रथै रथिनां शरेष्ठाः परिवार्य समन्ततः अवाकिरञ शैरस तीक्ष्णैः शतशॊ ऽथ सहस्रशः 26 स विघातं पृषत्कानाम अङ्कुशेन समाचरन गजेन पाण्डुपाञ्चालान वयधमत पर्वतेश्वरः 27 तद अद्भुतम अपश्याम भगदत्तस्य संयुगे तथा वृद्धस्य चरितं कुञ्जरेण विशां पते 28 ततॊ राजा दशार्णानां पराग्ज्यॊतिषम उपाद्रवत तिर्यग यातेन नागेन स मदेनाशु गामिना 29 तयॊर युद्धं समभवन नागयॊर भीमरूपयॊः स पक्षयॊः पर्वतयॊर यथा स दरुमयॊः पुरा 30 पराग्ज्यॊतिषपतेर नागः संनिपत्यापवृत्य च पार्श्वे दशार्णाधिपतेर भित्त्वा नागम अपातयत 31 तॊमरैः सूर्यरश्म्य आभैर भगदत्तॊ ऽथ संपभिः जघान दविरदस्थं तं शत्रुं परचलितासनम 32 उपसृत्य तु राजानं भगदत्तं युधिष्ठिरः रथानीकेन महता सर्वतः पर्यवारयत 33 स कुञ्जरस्थॊ रथिभिः शुशुभे सर्वतॊवृतः पर्वते वनमध्यस्थॊ जवलन्न इव हुताशनः 34 मण्डलं सर्वतः शलिष्टं रथिनाम उग्रधन्विनाम किरतां शरवर्षाणि स नागः पर्यवर्तत 35 ततः पराग्ज्यॊतिषॊ राजा परिगृह्य दविपर्षभम परेषयाम आस सहसा युयुधानरथं परति 36 शिनेः पौत्रस्य तु रथं परिगृह्य महाद्विपः अभिचिक्षेप वेगेन युयुधानस तव अपाक्रमत 37 बृहतः सैन्धवान अश्वान समुत्थाप्य तु सारथिः तस्थौ सात्यकिम आसाद्य संप्लुतस तं रथं पुनः 38 स तु लब्ध्वान्तरं नागस तवरितॊ रथमण्डलात निश्चक्राम ततः सर्वान परिचिक्षेप पार्थिवान 39 ते तव आशुगतिना तेन तरास्यमाना नरर्षभाः तम एकं दविरदं संख्ये मेनिरे शतशॊ नृपाः 40 ते जगस्थेन काल्यन्ते भगदत्तेन पाण्डवाः ऐरावतस्थेन यथा देवराजेन दानवाः 41 तेषां परद्रवतां भीमः पाञ्चालानाम इतस ततः गजवाजिकृतः शब्दः सुमहान समजायत 42 भगदत्तेन समरे काल्यमानेषु पाण्डुषु पराग्ज्यॊतिषम अभिक्रुद्धः पुनर भीमः समभ्ययात 43 तस्याभिद्रवतॊ वाहान हस्तमुक्तेन वारिणा सिक्त्वा वयत्रासयन नागस ते पार्थम अहरंस ततः 44 ततस तम अभ्ययात तूर्णं रुचि पर्वाकृती सुतः समुक्षञ शरवर्षेण रथस्थॊ ऽनतकसंनिभः 45 ततॊ रुचिरपर्वाणं शरेण नतपर्वणा सुपर्वा पर्वत पतिर निन्ये वैवस्वतक्षयम 46 तस्मिन निपतिते वीरे सौभद्रॊ दरौपदी सुताः चेकितानॊ धृष्टकेतुर युयुत्सुश चार्दयन दविपम 47 त एनं शरधाराभिर धाराभिर इव तॊयदाः सिषिचुर भैरवान नादान विनदन्तॊ जिघांसवः 48 ततः पार्ष्ण्यङ्कुशाङ्गुष्ठैः कृतिना चॊदितॊ दविपः परसारित करः परायात सतब्धकर्णेक्षणॊ दरुतम 49 सॊ ऽधिष्ठाय पदा वाहान युयुत्सॊः सूतम आरुजत पुत्रस तु तव संभ्रान्तः सौभद्रस्याप्लुतॊ रथम 50 स कुञ्जरस्थॊ विसृजन्न इषून अरिषु पार्थिवः बभौ रश्मीन इवादित्यॊ भुवनेषु समुत्सृजन 51 तम आर्जुनिर दवादशभिर युयुत्सुर दशभिः शरैः तरिभिस तरिभिर दरौपदेया धृष्टकेतुश च विव्यधुः 52 सॊ ऽरियत्नार्पितैर बाणैर आचितॊ दविरदॊ बभौ संस्यूत इव सूर्यस्य रश्मिभिर जलदॊ महान 53 नियन्तुः शिल्पयत्नाभ्यां परेषितॊ ऽरिशरार्दितः परिचिक्षेप तान नागः स रिपून सव्यदक्षिणम 54 गॊपाल इव दण्डेन यथा पशुगणान वने आवेष्टयत तां सेनां भगदत्तस तथा मुहुः 55 कषिप्रं शयेनाभिपन्नानां वायसानाम इव सवनः बभूव पाण्डवेयानां भृशं विद्रवतां सवनः 56 स नागराजः परवराङ्कुशाहतः; पुरा स पक्षॊ ऽदरिवरॊ यथा नृप भयं तथा रिपुषु समादधद भृशं; वणिग गणानां कषुभितॊ यथार्णवः 57 ततॊ धवनिर दविरदरथाश्वपार्थिवैर; भयाद दरवद्भिर जनितॊ ऽतिभैरवः कषितिं वियद दयां विदिशॊ दिशस तथा; समावृणॊत पार्थिवसंयुगे तदा 58 स तेन नागप्रवरेण पार्थिवॊ; भृशं जगाहे दविषताम अनीकिनीम पुरा सुगुप्तां विबुधैर इवाहवे; विरॊचनॊ देववरूथिनीम इव 59 भृशं ववौ जवलनसखॊ वियद रजः; समावृणॊन मुहुर अपि चैव सैनिकान तम एकनागं गणशॊ यथा गजाः; समन्ततॊ दरुतम इव मेनिरे जनाः |
1
[dhṛ] teṣv evaṃ saṃnivṛtteṣu pratyudyāteṣu bhāgaśaḥ kathaṃ yuyudhire pārthā māmakāś ca tarasvinaḥ 2 kim arjunaś cāpy akarot saṃśaptakabalaṃ prati saṃśaptakā vā pārthasya kim akurvata saṃjaya 3 [s] tathā teṣu nivṛtteṣu pratyudyāteṣu bhāgaśaḥ svayam abhyadravad bhīmaṃ nāgānīkena te sutaḥ 4 sa nāga iva nāgena govṛṣeṇeva govṛṣaḥ samāhūtaḥ svayaṃ rājñā nāgānīkam upādravat 5 sa yuddhakuśalaḥ pārtho bāhuvīryeṇa cānvitaḥ abhinat kuñjarānīkam acireṇaiva māriṣa 6 te gajā girisaṃkāśāḥ kṣarantaḥ sarvato madam bhīmasenasya nārācair vimukhā vimadī kṛtāḥ 7 vidhamed abhrajālāni yathā vāyuḥ samantataḥ vyadhamat tāny anīkāni tathaiva pavanātmajaḥ 8 sa teṣu visṛjan bāṇān bhīmo nāgeṣv aśobhata bhuvaneṣv iva sarveṣu gabhastīn udito raviḥ 9 te bhīma bāṇaiḥ śataśaḥ saṃsyūtā vibabhur gajāḥ gabhastibhir ivārkasya vyomni nānā balāhakāḥ 10 tathā gajānāṃ kadanaṃ kurvāṇam anilātmajam kruddho duryodhano 'bhyetya pratyavidhyac chitaiḥ śaraiḥ 11 tataḥ kṣaṇena kṣitipaṃ kṣatajapratimekṣaṇaḥ kṣayaṃ ninīṣur niśitair bhīmo vivyādha patribhiḥ 12 sa śarārpita sarvāṅgaḥ kruddho vivyādha pāṇḍavam nārācair arkaraśmy ābhair bhīmasenaṃ smayann iva 13 tasya nāgaṃ maṇimayaṃ ratnacitraṃ dhvaje sthitam bhallābhyāṃ kārmukaṃ caiva kṣipraṃ ciccheda pāṇḍavaḥ 14 duryodhanaṃ pīḍyamānaṃ dṛṣṭvā bhīmena māriṣa cukṣobhayiṣur abhyāgād aṅgo mātaṅgam āsthitaḥ 15 tam āpatantaṃ mātaṅgam ambudapratimasvanam kumbhāntare bhīmaseno nārācenārdayad bhṛśam 16 tasya kāyaṃ vinirbhidya mamajja dharaṇītale tataḥ papāta dvirado vajrāhata ivācalaḥ 17 tasyāvarjitanāgasya mecchasyāvapatiṣyataḥ śiraś ciccheda bhallena kṣiprakārī vṛkodaraḥ 18 tasmin nipatite vīre saṃprādravata sā camūḥ saṃbhrāṃtāśvadviparathā padātīn avamṛdnatī 19 teṣv anīkeṣu sarveṣu vidravatsu samantataḥ prāgjyotiṣas tato bhīmaṃ kuñjareṇa samādravat 20 yena nāgena maghavān ajayad daityadānavān sa nāgapravaro bhīmaṃ sahasā samupādravat 21 śravaṇābhyām atho padbhyāṃ saṃhatena kareṇa ca vyāvṛttanayanaḥ kruddhaḥ pradahann iva pāṇḍavam 22 tataḥ sarvasya sainyasya nādaḥ samabhavan mahān hāhā vinihato bhīmaḥ kuñjareṇeti māriṣa 23 tena nādena vitrastā pāṇḍavānām anīkinī samahābhyadravad rājan yatra tasthau vṛkodaraḥ 24 tato yudhiṣṭhiro rājā hataṃ matvā vṛkodaram bhagadattaṃ sapāñcālaḥ sarvataḥ samavārayat 25 taṃ rathai rathināṃ śreṣṭhāḥ parivārya samantataḥ avākirañ śairas tīkṣṇaiḥ śataśo 'tha sahasraśaḥ 26 sa vighātaṃ pṛṣatkānām aṅkuśena samācaran gajena pāṇḍupāñcālān vyadhamat parvateśvaraḥ 27 tad adbhutam apaśyāma bhagadattasya saṃyuge tathā vṛddhasya caritaṃ kuñjareṇa viśāṃ pate 28 tato rājā daśārṇānāṃ prāgjyotiṣam upādravat tiryag yātena nāgena sa madenāśu gāminā 29 tayor yuddhaṃ samabhavan nāgayor bhīmarūpayoḥ sa pakṣayoḥ parvatayor yathā sa drumayoḥ purā 30 prāgjyotiṣapater nāgaḥ saṃnipatyāpavṛtya ca pārśve daśārṇādhipater bhittvā nāgam apātayat 31 tomaraiḥ sūryaraśmy ābhair bhagadatto 'tha saṃpabhiḥ jaghāna dviradasthaṃ taṃ śatruṃ pracalitāsanam 32 upasṛtya tu rājānaṃ bhagadattaṃ yudhiṣṭhiraḥ rathānīkena mahatā sarvataḥ paryavārayat 33 sa kuñjarastho rathibhiḥ śuśubhe sarvatovṛtaḥ parvate vanamadhyastho jvalann iva hutāśanaḥ 34 maṇḍalaṃ sarvataḥ śliṣṭaṃ rathinām ugradhanvinām kiratāṃ śaravarṣāṇi sa nāgaḥ paryavartata 35 tataḥ prāgjyotiṣo rājā parigṛhya dviparṣabham preṣayām āsa sahasā yuyudhānarathaṃ prati 36 śineḥ pautrasya tu rathaṃ parigṛhya mahādvipaḥ abhicikṣepa vegena yuyudhānas tv apākramat 37 bṛhataḥ saindhavān aśvān samutthāpya tu sārathiḥ tasthau sātyakim āsādya saṃplutas taṃ rathaṃ punaḥ 38 sa tu labdhvāntaraṃ nāgas tvarito rathamaṇḍalāt niścakrāma tataḥ sarvān paricikṣepa pārthivān 39 te tv āśugatinā tena trāsyamānā nararṣabhāḥ tam ekaṃ dviradaṃ saṃkhye menire śataśo nṛpāḥ 40 te jagasthena kālyante bhagadattena pāṇḍavāḥ airāvatasthena yathā devarājena dānavāḥ 41 teṣāṃ pradravatāṃ bhīmaḥ pāñcālānām itas tataḥ gajavājikṛtaḥ śabdaḥ sumahān samajāyata 42 bhagadattena samare kālyamāneṣu pāṇḍuṣu prāgjyotiṣam abhikruddhaḥ punar bhīmaḥ samabhyayāt 43 tasyābhidravato vāhān hastamuktena vāriṇā siktvā vyatrāsayan nāgas te pārtham aharaṃs tataḥ 44 tatas tam abhyayāt tūrṇaṃ ruci parvākṛtī sutaḥ samukṣañ śaravarṣeṇa rathastho 'ntakasaṃnibhaḥ 45 tato ruciraparvāṇaṃ śareṇa nataparvaṇā suparvā parvata patir ninye vaivasvatakṣayam 46 tasmin nipatite vīre saubhadro draupadī sutāḥ cekitāno dhṛṣṭaketur yuyutsuś cārdayan dvipam 47 ta enaṃ śaradhārābhir dhārābhir iva toyadāḥ siṣicur bhairavān nādān vinadanto jighāṃsavaḥ 48 tataḥ pārṣṇyaṅkuśāṅguṣṭhaiḥ kṛtinā codito dvipaḥ prasārita karaḥ prāyāt stabdhakarṇekṣaṇo drutam 49 so 'dhiṣṭhāya padā vāhān yuyutsoḥ sūtam ārujat putras tu tava saṃbhrāntaḥ saubhadrasyāpluto ratham 50 sa kuñjarastho visṛjann iṣūn ariṣu pārthivaḥ babhau raśmīn ivādityo bhuvaneṣu samutsṛjan 51 tam ārjunir dvādaśabhir yuyutsur daśabhiḥ śaraiḥ tribhis tribhir draupadeyā dhṛṣṭaketuś ca vivyadhuḥ 52 so 'riyatnārpitair bāṇair ācito dvirado babhau saṃsyūta iva sūryasya raśmibhir jalado mahān 53 niyantuḥ śilpayatnābhyāṃ preṣito 'riśarārditaḥ paricikṣepa tān nāgaḥ sa ripūn savyadakṣiṇam 54 gopāla iva daṇḍena yathā paśugaṇān vane āveṣṭayata tāṃ senāṃ bhagadattas tathā muhuḥ 55 kṣipraṃ śyenābhipannānāṃ vāyasānām iva svanaḥ babhūva pāṇḍaveyānāṃ bhṛśaṃ vidravatāṃ svanaḥ 56 sa nāgarājaḥ pravarāṅkuśāhataḥ; purā sa pakṣo 'drivaro yathā nṛpa bhayaṃ tathā ripuṣu samādadhad bhṛśaṃ; vaṇig gaṇānāṃ kṣubhito yathārṇavaḥ 57 tato dhvanir dviradarathāśvapārthivair; bhayād dravadbhir janito 'tibhairavaḥ kṣitiṃ viyad dyāṃ vidiśo diśas tathā; samāvṛṇot pārthivasaṃyuge tadā 58 sa tena nāgapravareṇa pārthivo; bhṛśaṃ jagāhe dviṣatām anīkinīm purā suguptāṃ vibudhair ivāhave; virocano devavarūthinīm iva 59 bhṛśaṃ vavau jvalanasakho viyad rajaḥ; samāvṛṇon muhur api caiva sainikān tam ekanāgaṃ gaṇaśo yathā gajāḥ; samantato drutam iva menire janāḥ |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 7
Chapter 26
|
1
[स] यन मां पार्थस्य संग्रामे कर्माणि परिपृच्छसि तच छृणुष्व महाराज पार्थॊ यद अकरॊन मृधे 2 रजॊ दृष्ट्वा समुद्भूतं शरुत्वा च गजनिस्वनम भज्यतां भगदत्तेन कौन्तेयः कृष्णम अब्रवीत 3 यथा पराग्ज्यॊतिषॊ राजा गजेन मधुसूदन तवरमाणॊ ऽभयतिक्रान्तॊ धरुवं तस्यैष निस्वनः 4 इन्द्राद अनवरः संख्ये गजयानविशारदः परथमॊ वा दवितीयॊ वा पृथिव्याम इति मे मतिः 5 स चापि दविरदश्रेष्ठः सदा परतिगजॊ युधि सर्वशब्दातिगः संख्ये कृतकर्मा जितक्लमः 6 सहः शस्त्रनिपातानाम अग्निस्पर्शस्य चानघ स पाण्डव बलं वयक्तम अद्यैकॊ नाशयिष्यति 7 न चावाभ्याम ऋते ऽनयॊ ऽसति शक्तस तं परतिबाधितुम तवरमाणस ततॊ याहि यतः पराग्ज्यॊतिषाधिपः 8 शक्र सख्याद दविपबलैर वयसा चापि विस्मितम अद्यैनं परेषयिष्यामि बलहन्तुः परियातिथिम 9 वचनाद अथ कृष्णस तु परययौ सव्यसाचिनः दार्यते भगदत्तेन यत्र पाण्डव वाहिनी 10 तं परयान्तं ततः पश्चाद आह्वयन्तॊ महारथाः संशप्तकाः समारॊहन सहस्राणि चतुर्दश 11 दशैव तु सहस्राणि तरिगर्तानां नराधिप चत्वारि तु सहस्राणि वासुदेवस्य ये ऽनुगाः 12 दार्यमाणां चमूं दृष्ट्वा भगदत्तेन मारिष आहूयमानस्य च तैर अभवद धृदयं दविधा 13 किं नु शरेयः करं कर्म भवेद इति विचिन्तयन इतॊ वा विनिवर्तेयं गच्छेयं वा युधिष्ठिरम 14 तस्य बुद्ध्या विचार्यैतद अर्जुनस्य कुरूद्वह अभवद भूयसी बुद्धिः संशप्तकवधे सथिरा 15 स संनिवृत्तः सहसा कपिप्रवर केतनः एकॊ रथसहस्राणि निहन्तुं वासवी रणे 16 सा हि दुर्यॊधनस्यासीन मतिः कर्णस्य चॊभयॊः अर्जुनस्य वधॊपाये तेन दवैधम अकल्पयत 17 स तु संवर्तयाम आस दवैधी भावेन पाण्डवः रथेन तु रथाग्र्याणाम अकरॊत तां मृषा तदा 18 ततः शतसहस्राणि शराणां नतपर्वणाम वयसृजन्न अर्जुने राजन संशप्तकमहारथाः 19 नैव कुन्तीसुतः पार्थॊ नैव कृष्णॊ जनार्दनः न हया न रथॊ राजन दृश्यन्ते सम शरैश चिताः 20 यदा मॊहम अनुप्राप्तः स सवेदश च जनार्दनः ततस तान परायशः पार्थॊ वज्रास्त्रेण निजघ्निवान 21 शतशः पाणयश छिन्नाः सेषु जयातलकार्मुकाः केतवॊ वाजिनः सूता रथिनश चापतन कषितौ 22 दरुमाचलाग्राम्बुधरैः समरूपाः सुकल्पिताः हतारॊहाः कषितौ पेतुर दविपाः पार्थ शराहताः 23 विप्र विद्ध कुथा वल्गाश छिन्नभाण्डाः परासवः सारॊहास तुरगाः पेतुर मथिताः पार्थ मार्गणैः 24 सर्ष्टि चर्मासि नखराः स मुद्गरपरश्वधाः संछिन्ना बाहवः पेतुर नृणां भल्लैः किरीटिना 25 बालादित्याम्बुजेन्दूनां तुल्यरूपाणि मारिष संछिन्नान्य अर्जुन शरैः शिरांस्य उर्वीं परपेदिरे 26 जज्वालालंकृतैः सेनापत्रिभिः पराणभॊजनैः नाना लिङ्गैर अदामित्रान करुद्धे निघ्नति फल्गुने 27 कषॊभयन्तं तदा सेनां दविरदं नलिनीम इव धनंजयं भूतगणाः साधु साध्व इत्य अपूजयन 28 दृष्ट्वा तत कर्म पार्थस्य वासवस्येव माधवः विस्मयं परमं गत्वा तलम आहत्य पूजयत 29 ततः संशप्तकान हत्वा भूयिष्ठं ये वयवस्थिताः भगदत्ताय याहीति पार्थः कृष्णम अचॊदयत |
1
[s] yan māṃ pārthasya saṃgrāme karmāṇi paripṛcchasi tac chṛṇuṣva mahārāja pārtho yad akaron mṛdhe 2 rajo dṛṣṭvā samudbhūtaṃ śrutvā ca gajanisvanam bhajyatāṃ bhagadattena kaunteyaḥ kṛṣṇam abravīt 3 yathā prāgjyotiṣo rājā gajena madhusūdana tvaramāṇo 'bhyatikrānto dhruvaṃ tasyaiṣa nisvanaḥ 4 indrād anavaraḥ saṃkhye gajayānaviśāradaḥ prathamo vā dvitīyo vā pṛthivyām iti me matiḥ 5 sa cāpi dviradaśreṣṭhaḥ sadā pratigajo yudhi sarvaśabdātigaḥ saṃkhye kṛtakarmā jitaklamaḥ 6 sahaḥ śastranipātānām agnisparśasya cānagha sa pāṇḍava balaṃ vyaktam adyaiko nāśayiṣyati 7 na cāvābhyām ṛte 'nyo 'sti śaktas taṃ pratibādhitum tvaramāṇas tato yāhi yataḥ prāgjyotiṣādhipaḥ 8 śakra sakhyād dvipabalair vayasā cāpi vismitam adyainaṃ preṣayiṣyāmi balahantuḥ priyātithim 9 vacanād atha kṛṣṇas tu prayayau savyasācinaḥ dāryate bhagadattena yatra pāṇḍava vāhinī 10 taṃ prayāntaṃ tataḥ paścād āhvayanto mahārathāḥ saṃśaptakāḥ samārohan sahasrāṇi caturdaśa 11 daśaiva tu sahasrāṇi trigartānāṃ narādhipa catvāri tu sahasrāṇi vāsudevasya ye 'nugāḥ 12 dāryamāṇāṃ camūṃ dṛṣṭvā bhagadattena māriṣa āhūyamānasya ca tair abhavad dhṛdayaṃ dvidhā 13 kiṃ nu śreyaḥ karaṃ karma bhaved iti vicintayan ito vā vinivarteyaṃ gaccheyaṃ vā yudhiṣṭhiram 14 tasya buddhyā vicāryaitad arjunasya kurūdvaha abhavad bhūyasī buddhiḥ saṃśaptakavadhe sthirā 15 sa saṃnivṛttaḥ sahasā kapipravara ketanaḥ eko rathasahasrāṇi nihantuṃ vāsavī raṇe 16 sā hi duryodhanasyāsīn matiḥ karṇasya cobhayoḥ arjunasya vadhopāye tena dvaidham akalpayat 17 sa tu saṃvartayām āsa dvaidhī bhāvena pāṇḍavaḥ rathena tu rathāgryāṇām akarot tāṃ mṛṣā tadā 18 tataḥ śatasahasrāṇi śarāṇāṃ nataparvaṇām vyasṛjann arjune rājan saṃśaptakamahārathāḥ 19 naiva kuntīsutaḥ pārtho naiva kṛṣṇo janārdanaḥ na hayā na ratho rājan dṛśyante sma śaraiś citāḥ 20 yadā moham anuprāptaḥ sa svedaś ca janārdanaḥ tatas tān prāyaśaḥ pārtho vajrāstreṇa nijaghnivān 21 śataśaḥ pāṇayaś chinnāḥ seṣu jyātalakārmukāḥ ketavo vājinaḥ sūtā rathinaś cāpatan kṣitau 22 drumācalāgrāmbudharaiḥ samarūpāḥ sukalpitāḥ hatārohāḥ kṣitau petur dvipāḥ pārtha śarāhatāḥ 23 vipra viddha kuthā valgāś chinnabhāṇḍāḥ parāsavaḥ sārohās turagāḥ petur mathitāḥ pārtha mārgaṇaiḥ 24 sarṣṭi carmāsi nakharāḥ sa mudgaraparaśvadhāḥ saṃchinnā bāhavaḥ petur nṛṇāṃ bhallaiḥ kirīṭinā 25 bālādityāmbujendūnāṃ tulyarūpāṇi māriṣa saṃchinnāny arjuna śaraiḥ śirāṃsy urvīṃ prapedire 26 jajvālālaṃkṛtaiḥ senāpatribhiḥ prāṇabhojanaiḥ nānā liṅgair adāmitrān kruddhe nighnati phalgune 27 kṣobhayantaṃ tadā senāṃ dviradaṃ nalinīm iva dhanaṃjayaṃ bhūtagaṇāḥ sādhu sādhv ity apūjayan 28 dṛṣṭvā tat karma pārthasya vāsavasyeva mādhavaḥ vismayaṃ paramaṃ gatvā talam āhatya pūjayat 29 tataḥ saṃśaptakān hatvā bhūyiṣṭhaṃ ye vyavasthitāḥ bhagadattāya yāhīti pārthaḥ kṛṣṇam acodayat |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 7
Chapter 27
|
1
[स] यियासतस ततः कृष्णः पार्थस्याश्वान मनॊजवान अप्रैषीद धेमसंछन्नान दरॊणानीकाय पाण्डुरान 2 तं परयान्तं कुरुश्रेष्ठं सवांस तरातुं दरॊण तापितान सुशर्मा भरातृभिः सार्धं युद्धार्थी पृष्ठतॊ ऽनवयात 3 ततः शवेतहयः कृष्णम अब्रवीद अजितं जयः एष मां भरातृभिः सार्धं सुशर्माह्वयते ऽचयुत 4 दीर्यते चॊत्तरेणैतत सैन्यं नः शत्रुसूदन दवैधी भूतं मनॊ मे ऽदय कृतं संशप्तकैर इदम 5 किं नु संशप्तकान हन्मि सवान रक्षाम्य अहितार्दितान इति मे तवं मतं वेत्थ तत्र किं सुकृतं भवेत 6 एवम उक्तस तु दाशार्हः सयन्दनं परत्यवर्तयत येन तरिगर्ताधिपतिः पाण्डवं समुपाह्वयत 7 ततॊ ऽरजुनः सुशर्माणं विद्ध्वा सप्तभिर आशुगैः धवजं धनुश चास्य तथा कषुराभ्यां समकृन्तत 8 तरिगर्ताधिपतेश चापि भरातरं षड्भिर आयसैः साश्वं ससूतं तवरितः पार्थः परैषीद यमक्षयम 9 ततॊ भुजग संकाशां सुशर्मा शक्तिम आयसीम चिक्षेपार्जुनम आदिश्य वासुदेवाय तॊमरम 10 शक्तिं तरिभिः शरैश छित्त्वा तॊमरं तरिभिर अर्जुनः सुशर्माणं शरव्रातैर मॊहयित्वा नयवर्तत 11 तं वासवम इवायान्तं भूरि वर्षशरौघिणम राजंस तावक सैन्यानां नॊग्रं कश चिद अवारयत 12 ततॊ धनंजयॊ बाणैस तत एव महारथान आयाद विनिघ्नन कौरव्यान दहन कक्षम इवानलः 13 तस्य वेगम असह्यं तु कुन्तीपुत्रस्य धीमतः नाशक्नुवंस ते संसॊढुं सपर्शम अग्नेर इव परजाः 14 संवेष्टयन्न अनीकानि शरवर्षेण पाण्डवः सुपर्णपातवद राजन्न आयात पराग्ज्यॊतिषं परति 15 यत तदानामयञ जिष्णुर भरतानाम अपायिनाम धनुः कषेमकरं संख्ये दविषताम अश्रुवर्धनम 16 तद एव तव पुत्रस्य राजन दुर्द्यूत देविनः कृते कषत्रविनाशाय धनुर आयच्छद अर्जुनः 17 तथा विक्षॊभ्यमाणा सा पार्थेन तव वाहिनी वयदीर्यत महाराज नौर इवासाद्य पर्वतम 18 ततॊ दशसहस्राणि नयवर्तन्त धनुष्मताम मतिं कृत्वा रणे करुद्धा वीरा जयपराजये 19 वयपेतहृदयत्रास आपद धर्मातिगॊ रथः आर्छत पार्थॊ गुरुं भारं सर्वभार सहॊ युधि 20 यथा नड वनं करुद्धः परभिन्नः षष्टिहायनः मृद्नीयात तद्वद आयस्तः पार्थॊ ऽमृद्नाच चमूं तव 21 तस्मिन परमथिते सैन्ये भगदत्तॊ नराधिपः तेन नागेन सहस धनंजयम उपाद्रवत 22 तं रथेन नरव्याघ्रः परत्यगृह्णाद अभीतवत स संनिपातस तुमुलॊ बभूव रथनागयॊः 23 कल्पिताभ्यां यथाशास्त्रं रथेन च गजेन च संग्रामे चेरतुर वीरौ भगदत्त धनंजयौ 24 ततॊ जीमूतसंशाकान नागाद इन्द्र इवाभिभूः अभ्यवर्षच छरौघेण भगदत्तॊ धनंजयम 25 स चापि शरवर्षं तच छरवर्षेण वासविः अप्राप्तम एव चिच्छेद भगदत्तस्य वीर्यवान 26 ततः पराग्ज्यॊतिषॊ राजा शरवर्षं निवार्य तत शरैर जघ्ने महाबाहुं पार्थं कृष्णं च भारत 27 ततः स शरजालेन महताभ्यवकीर्य तौ चॊदयाम आस तं नागं वधायाच्युतपार्थयॊः 28 तम आपतन्तं दविरदं दृष्ट्वा करुद्धम इवान्तकम चक्रे ऽपसव्यं तवरितः सयन्दनेन जनार्दनः 29 संप्राप्तम अपि नेयेष परावृत्तं महाद्विपम सारॊहं मृत्युसात्कर्तुं समरन धर्मं धनंजयः 30 स तु नागॊ दविपरथान हयांश चारुज्य मारिष पराहिणॊन मृत्युलॊकाय ततॊ ऽकरुध्यद धनंजयः |
1
[s] yiyāsatas tataḥ kṛṣṇaḥ pārthasyāśvān manojavān apraiṣīd dhemasaṃchannān droṇānīkāya pāṇḍurān 2 taṃ prayāntaṃ kuruśreṣṭhaṃ svāṃs trātuṃ droṇa tāpitān suśarmā bhrātṛbhiḥ sārdhaṃ yuddhārthī pṛṣṭhato 'nvayāt 3 tataḥ śvetahayaḥ kṛṣṇam abravīd ajitaṃ jayaḥ eṣa māṃ bhrātṛbhiḥ sārdhaṃ suśarmāhvayate 'cyuta 4 dīryate cottareṇaitat sainyaṃ naḥ śatrusūdana dvaidhī bhūtaṃ mano me 'dya kṛtaṃ saṃśaptakair idam 5 kiṃ nu saṃśaptakān hanmi svān rakṣāmy ahitārditān iti me tvaṃ mataṃ vettha tatra kiṃ sukṛtaṃ bhavet 6 evam uktas tu dāśārhaḥ syandanaṃ pratyavartayat yena trigartādhipatiḥ pāṇḍavaṃ samupāhvayat 7 tato 'rjunaḥ suśarmāṇaṃ viddhvā saptabhir āśugaiḥ dhvajaṃ dhanuś cāsya tathā kṣurābhyāṃ samakṛntata 8 trigartādhipateś cāpi bhrātaraṃ ṣaḍbhir āyasaiḥ sāśvaṃ sasūtaṃ tvaritaḥ pārthaḥ praiṣīd yamakṣayam 9 tato bhujaga saṃkāśāṃ suśarmā śaktim āyasīm cikṣepārjunam ādiśya vāsudevāya tomaram 10 śaktiṃ tribhiḥ śaraiś chittvā tomaraṃ tribhir arjunaḥ suśarmāṇaṃ śaravrātair mohayitvā nyavartata 11 taṃ vāsavam ivāyāntaṃ bhūri varṣaśaraughiṇam rājaṃs tāvaka sainyānāṃ nograṃ kaś cid avārayat 12 tato dhanaṃjayo bāṇais tata eva mahārathān āyād vinighnan kauravyān dahan kakṣam ivānalaḥ 13 tasya vegam asahyaṃ tu kuntīputrasya dhīmataḥ nāśaknuvaṃs te saṃsoḍhuṃ sparśam agner iva prajāḥ 14 saṃveṣṭayann anīkāni śaravarṣeṇa pāṇḍavaḥ suparṇapātavad rājann āyāt prāgjyotiṣaṃ prati 15 yat tadānāmayañ jiṣṇur bharatānām apāyinām dhanuḥ kṣemakaraṃ saṃkhye dviṣatām aśruvardhanam 16 tad eva tava putrasya rājan durdyūta devinaḥ kṛte kṣatravināśāya dhanur āyacchad arjunaḥ 17 tathā vikṣobhyamāṇā sā pārthena tava vāhinī vyadīryata mahārāja naur ivāsādya parvatam 18 tato daśasahasrāṇi nyavartanta dhanuṣmatām matiṃ kṛtvā raṇe kruddhā vīrā jayaparājaye 19 vyapetahṛdayatrāsa āpad dharmātigo rathaḥ ārchat pārtho guruṃ bhāraṃ sarvabhāra saho yudhi 20 yathā naḍa vanaṃ kruddhaḥ prabhinnaḥ ṣaṣṭihāyanaḥ mṛdnīyāt tadvad āyastaḥ pārtho 'mṛdnāc camūṃ tava 21 tasmin pramathite sainye bhagadatto narādhipaḥ tena nāgena sahasa dhanaṃjayam upādravat 22 taṃ rathena naravyāghraḥ pratyagṛhṇād abhītavat sa saṃnipātas tumulo babhūva rathanāgayoḥ 23 kalpitābhyāṃ yathāśāstraṃ rathena ca gajena ca saṃgrāme ceratur vīrau bhagadatta dhanaṃjayau 24 tato jīmūtasaṃśākān nāgād indra ivābhibhūḥ abhyavarṣac charaugheṇa bhagadatto dhanaṃjayam 25 sa cāpi śaravarṣaṃ tac charavarṣeṇa vāsaviḥ aprāptam eva ciccheda bhagadattasya vīryavān 26 tataḥ prāgjyotiṣo rājā śaravarṣaṃ nivārya tat śarair jaghne mahābāhuṃ pārthaṃ kṛṣṇaṃ ca bhārata 27 tataḥ sa śarajālena mahatābhyavakīrya tau codayām āsa taṃ nāgaṃ vadhāyācyutapārthayoḥ 28 tam āpatantaṃ dviradaṃ dṛṣṭvā kruddham ivāntakam cakre 'pasavyaṃ tvaritaḥ syandanena janārdanaḥ 29 saṃprāptam api neyeṣa parāvṛttaṃ mahādvipam sārohaṃ mṛtyusātkartuṃ smaran dharmaṃ dhanaṃjayaḥ 30 sa tu nāgo dviparathān hayāṃś cārujya māriṣa prāhiṇon mṛtyulokāya tato 'krudhyad dhanaṃjayaḥ |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 7
Chapter 28
|
1
[धृ] तथा करुद्धः किम अकरॊद भगदत्तस्य पाण्डवः पराग्ज्यॊतिषॊ वा पार्थस्य तन मे शंस यथातथम 2 [स] पराग्ज्यॊतिषेण संसक्ताव उभौ दाशार्ह पाण्डवौ मृत्यॊर इवान्तिकं पराप्तौ सर्वभूतानि मेनिरे 3 तथा हि शरवर्षाणि पातयत्य अनिशं परभॊ भगदत्तॊ गजस्कन्धात कृष्णयॊः सयन्दनस्थयॊः 4 अथ कार्ष्णायसैर बाणैः पूर्णकार्मुकनिःसृतैः अविध्यद देवकीपुत्रं हेमपुङ्खैः शिलाशितैः 5 अग्निस्पर्श समास तीक्ष्णा भगदत्तेन चॊदिताः निर्भिद्य देवकीपुत्रं कषितिं जग्मुः शरास ततः 6 तस्य पार्थॊ धनुश छित्त्वा शरावापं निहत्य च लाडयन्न इव राजानं भगदत्तम अयॊधयत 7 सॊ ऽरकरश्मि निभांस तीक्ष्णांस तॊमरान वै चतुर्दश परेरयत सव्यसाची तांस तरिधैकैकम अथाच्छिनत 8 ततॊ नागस्य तद वर्म वयधमत पाकशासनिः शरजालेन स बभौ वयभ्रः पर्वतराड इव 9 ततः पराग्ज्यॊतिषः शक्तिं हेमदण्डाम अयस्मयीम वयसृजद वासुदेवाय दविधा ताम अर्जुनॊ ऽचछिनत 10 ततश छत्रं धवजं चैव छित्त्वा राज्ञॊ ऽरजुनः शरैः विव्याध दशभिस तूर्णम उत्स्मयन पर्वताधिपम 11 सॊ ऽतिविद्धॊ ऽरजुन शरैः सुपुङ्खैः कङ्कपत्रिभिः भगदत्तस ततः करुद्धः पाण्डवस्य महात्मनः 12 वयसृजत तॊमरान मूर्ध्नि शवेताश्वस्यॊन्ननाद च तैर अर्जुनस्य समरे किरीटं परिवर्तितम 13 परिवृत्तं किरीटं तं यमयन्न एव फल्गुनः सुदृष्टः करियतां लॊक इति राजानम अब्रवीत 14 एवम उक्तस तु संक्रुद्धः शरवर्षेण पाण्डवम अभ्यवर्षत स गॊविन्दं धनुर आदाय भस्वरम 15 तस्य पार्थॊ धनुश छित्त्वा तूणीरान संनिकृत्य च तवरमाणॊ दविसप्तत्या सर्वमर्मस्व अताडयत 16 विद्धस तथाप्य अव्यथितॊ वैष्णवास्त्रम उदीरयन अभिमन्त्र्याङ्कुशं करुद्धॊ वयसृजत पाण्डवॊरसि 17 विसृष्टं भगदत्तेन तद अस्त्रं सर्वघातकम उरसा परतिजग्राह पार्थं संछाद्य केशवः 18 वैजयन्त्य अभवन माला तद अस्त्रं केशवॊरसि ततॊ ऽरजुनः कलान्तमनाः केशवं परत्यभाषत 19 अयुध्यमानस तुरगान संयन्तास्मि जनार्दन इत्य उक्त्वा पुण्डरीकाक्ष परतिज्ञां सवां न रक्षसि 20 यद्याहं वयसनी वा सयाम अशक्तॊ वा निवारणे ततस तवयैवं कार्यं सयान न तु कार्यं मयि सथिते 21 स बाणः सधनुश चाहं स सुरासुरमानवान शक्तॊ लॊकान इमाञ जेतुं तच चापि विदितं तव 22 ततॊ ऽरजुनं वासुदेवः परत्युवाचार्थवद वचः शृणु गुह्यम इदं पार्थ यथावृत्तं पुरानघ 23 चतुर्मूर्तिर अहं शश्वल लॊकत्राणार्थम उद्यतः आत्मानं परविभज्येह लॊकानां हितम आदधे 24 एका मूर्तिस तपश्चर्यां कुरुते मे भुवि सथिता अपरा पश्यति जगत कुर्वाणं साध्वसाधुनी 25 अपरा कुरुते कर्म मानुषं लॊकम आश्रिता शेते चतुर्थी तव अपरा निद्रां वर्षसहस्रिकाम 26 यासौ वर्षसहस्रान्ते मूर्तिर उत्तिष्ठते मम वरार्हेभ्यॊ वराञ शरेष्ठांस तस्मिन काले ददाति सा 27 तं तु कालम अनुप्राप्तं विदित्वा पृथिवी तदा परायाचत वरं यं मां नरकार्थाय तं शृणु 28 देवानाम असुराणां च अवध्यस तनयॊ ऽसतु मे उपेतॊ वैष्णवास्त्रेण तन मे तवं दातुम अर्हसि 29 एवं वरम अहं शरुत्वा जगत्यास तनये तदा अमॊघम अस्त्रम अददं वैष्णवं तद अहं पुरा 30 अवॊचं चैतद अस्त्रं वै हय अमॊघं भवतु कषमे नरकस्याभिरक्षार्थं नैनं कश चिद वधिष्यति 31 अनेनास्त्रेण ते गुप्तः सुतः परबलार्दनः भविष्यति दुराधर्षः सर्वलॊकेषु सर्वदा 32 तथेत्य उक्त्वा गता देवी कृतकामा मनस्विनी स चाप्य आसीद दुराधर्षॊ नरकः शत्रुतापनः 33 तस्मात पराग्ज्यॊतिषं पराप्तं तद अस्त्रं पार्थ मामकम नास्यावध्यॊ ऽसति लॊकेषु सेन्द्ररुद्रेषु मारिष 34 तन मया तवत्कृतेनैतद अन्यथा वयपनाशितम वियुक्तं परमास्त्रेण जहि पार्थ महासुरम 35 वैरिणं युधि दुर्धर्षं भगदत्तं सुरद्विषम यथाहं जघ्निवान पूर्वं हितार्थं नरकं तथा 36 एवम उक्तस ततः पार्थः केशवेन महात्मना भगदत्तं शितैर बाणैः सहसा समवाकिरत 37 ततः पार्थॊ महाबाहुर असंभ्रान्तॊ महामनाः कुम्भयॊर अन्तरे नागं नाराचेन समार्पयत 38 समासाद्य तु तं नागं बाणॊ वज्र इवाचलम अभ्यगात सह पुङ्खेन वल्मीकम इव पन्नगः 39 स तु विष्टभ्य गात्राणि दन्ताभ्याम अवनिं ययौ नदन्न आर्तस्वरं पराणान उत्ससर्ज महाद्विपः 40 ततश चन्द्रार्धबिम्बेन शरेण नतपर्वणा बिभेद हृदयं राज्ञॊ भगदत्तस्य पाण्डवः 41 स भिन्नहृदयॊ राजा भगदत्तः किरीटिना शरासनं शरांश चैव गतासुः परमुमॊच ह 42 शिरसस तस्य विभ्रष्टः पपात च वराङ्कुशः नालताडन विभ्रष्टं पलाशं नलिनाद इव 43 स हेममाली तपनीयभाण्डात; पपात नागाद गिरिसंनिकाशात सुपुष्पितॊ मारुतवेगरुग्णॊ; महीधराग्राद इव कर्णिकारः 44 निहत्य तं नरपतिम इन्द्र विक्रमं; सखायम इन्द्रस्य तथैन्द्रिर आहवे ततॊ ऽपरांस तव जयकाङ्क्षिणॊ नरान; बभञ्ज वायुर बलवान दरुमान इव |
1
[dhṛ] tathā kruddhaḥ kim akarod bhagadattasya pāṇḍavaḥ prāgjyotiṣo vā pārthasya tan me śaṃsa yathātatham 2 [s] prāgjyotiṣeṇa saṃsaktāv ubhau dāśārha pāṇḍavau mṛtyor ivāntikaṃ prāptau sarvabhūtāni menire 3 tathā hi śaravarṣāṇi pātayaty aniśaṃ prabho bhagadatto gajaskandhāt kṛṣṇayoḥ syandanasthayoḥ 4 atha kārṣṇāyasair bāṇaiḥ pūrṇakārmukaniḥsṛtaiḥ avidhyad devakīputraṃ hemapuṅkhaiḥ śilāśitaiḥ 5 agnisparśa samās tīkṣṇā bhagadattena coditāḥ nirbhidya devakīputraṃ kṣitiṃ jagmuḥ śarās tataḥ 6 tasya pārtho dhanuś chittvā śarāvāpaṃ nihatya ca lāḍayann iva rājānaṃ bhagadattam ayodhayat 7 so 'rkaraśmi nibhāṃs tīkṣṇāṃs tomarān vai caturdaśa prerayat savyasācī tāṃs tridhaikaikam athācchinat 8 tato nāgasya tad varma vyadhamat pākaśāsaniḥ śarajālena sa babhau vyabhraḥ parvatarāḍ iva 9 tataḥ prāgjyotiṣaḥ śaktiṃ hemadaṇḍām ayasmayīm vyasṛjad vāsudevāya dvidhā tām arjuno 'cchinat 10 tataś chatraṃ dhvajaṃ caiva chittvā rājño 'rjunaḥ śaraiḥ vivyādha daśabhis tūrṇam utsmayan parvatādhipam 11 so 'tividdho 'rjuna śaraiḥ supuṅkhaiḥ kaṅkapatribhiḥ bhagadattas tataḥ kruddhaḥ pāṇḍavasya mahātmanaḥ 12 vyasṛjat tomarān mūrdhni śvetāśvasyonnanāda ca tair arjunasya samare kirīṭaṃ parivartitam 13 parivṛttaṃ kirīṭaṃ taṃ yamayann eva phalgunaḥ sudṛṣṭaḥ kriyatāṃ loka iti rājānam abravīt 14 evam uktas tu saṃkruddhaḥ śaravarṣeṇa pāṇḍavam abhyavarṣat sa govindaṃ dhanur ādāya bhasvaram 15 tasya pārtho dhanuś chittvā tūṇīrān saṃnikṛtya ca tvaramāṇo dvisaptatyā sarvamarmasv atāḍayat 16 viddhas tathāpy avyathito vaiṣṇavāstram udīrayan abhimantryāṅkuśaṃ kruddho vyasṛjat pāṇḍavorasi 17 visṛṣṭaṃ bhagadattena tad astraṃ sarvaghātakam urasā pratijagrāha pārthaṃ saṃchādya keśavaḥ 18 vaijayanty abhavan mālā tad astraṃ keśavorasi tato 'rjunaḥ klāntamanāḥ keśavaṃ pratyabhāṣata 19 ayudhyamānas turagān saṃyantāsmi janārdana ity uktvā puṇḍarīkākṣa pratijñāṃ svāṃ na rakṣasi 20 yadyāhaṃ vyasanī vā syām aśakto vā nivāraṇe tatas tvayaivaṃ kāryaṃ syān na tu kāryaṃ mayi sthite 21 sa bāṇaḥ sadhanuś cāhaṃ sa surāsuramānavān śakto lokān imāñ jetuṃ tac cāpi viditaṃ tava 22 tato 'rjunaṃ vāsudevaḥ pratyuvācārthavad vacaḥ śṛṇu guhyam idaṃ pārtha yathāvṛttaṃ purānagha 23 caturmūrtir ahaṃ śaśval lokatrāṇārtham udyataḥ ātmānaṃ pravibhajyeha lokānāṃ hitam ādadhe 24 ekā mūrtis tapaścaryāṃ kurute me bhuvi sthitā aparā paśyati jagat kurvāṇaṃ sādhvasādhunī 25 aparā kurute karma mānuṣaṃ lokam āśritā śete caturthī tv aparā nidrāṃ varṣasahasrikām 26 yāsau varṣasahasrānte mūrtir uttiṣṭhate mama varārhebhyo varāñ śreṣṭhāṃs tasmin kāle dadāti sā 27 taṃ tu kālam anuprāptaṃ viditvā pṛthivī tadā prāyācata varaṃ yaṃ māṃ narakārthāya taṃ śṛṇu 28 devānām asurāṇāṃ ca avadhyas tanayo 'stu me upeto vaiṣṇavāstreṇa tan me tvaṃ dātum arhasi 29 evaṃ varam ahaṃ śrutvā jagatyās tanaye tadā amogham astram adadaṃ vaiṣṇavaṃ tad ahaṃ purā 30 avocaṃ caitad astraṃ vai hy amoghaṃ bhavatu kṣame narakasyābhirakṣārthaṃ nainaṃ kaś cid vadhiṣyati 31 anenāstreṇa te guptaḥ sutaḥ parabalārdanaḥ bhaviṣyati durādharṣaḥ sarvalokeṣu sarvadā 32 tathety uktvā gatā devī kṛtakāmā manasvinī sa cāpy āsīd durādharṣo narakaḥ śatrutāpanaḥ 33 tasmāt prāgjyotiṣaṃ prāptaṃ tad astraṃ pārtha māmakam nāsyāvadhyo 'sti lokeṣu sendrarudreṣu māriṣa 34 tan mayā tvatkṛtenaitad anyathā vyapanāśitam viyuktaṃ paramāstreṇa jahi pārtha mahāsuram 35 vairiṇaṃ yudhi durdharṣaṃ bhagadattaṃ suradviṣam yathāhaṃ jaghnivān pūrvaṃ hitārthaṃ narakaṃ tathā 36 evam uktas tataḥ pārthaḥ keśavena mahātmanā bhagadattaṃ śitair bāṇaiḥ sahasā samavākirat 37 tataḥ pārtho mahābāhur asaṃbhrānto mahāmanāḥ kumbhayor antare nāgaṃ nārācena samārpayat 38 samāsādya tu taṃ nāgaṃ bāṇo vajra ivācalam abhyagāt saha puṅkhena valmīkam iva pannagaḥ 39 sa tu viṣṭabhya gātrāṇi dantābhyām avaniṃ yayau nadann ārtasvaraṃ prāṇān utsasarja mahādvipaḥ 40 tataś candrārdhabimbena śareṇa nataparvaṇā bibheda hṛdayaṃ rājño bhagadattasya pāṇḍavaḥ 41 sa bhinnahṛdayo rājā bhagadattaḥ kirīṭinā śarāsanaṃ śarāṃś caiva gatāsuḥ pramumoca ha 42 śirasas tasya vibhraṣṭaḥ papāta ca varāṅkuśaḥ nālatāḍana vibhraṣṭaṃ palāśaṃ nalinād iva 43 sa hemamālī tapanīyabhāṇḍāt; papāta nāgād girisaṃnikāśāt supuṣpito mārutavegarugṇo; mahīdharāgrād iva karṇikāraḥ 44 nihatya taṃ narapatim indra vikramaṃ; sakhāyam indrasya tathaindrir āhave tato 'parāṃs tava jayakāṅkṣiṇo narān; babhañja vāyur balavān drumān iva |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 7
Chapter 29
|
1
[स] परियम इन्द्रस्य सततं सखायम अमितौजसम हत्वा पराग्ज्यॊतिषं पार्थः परदक्षिणम अवर्तत 2 ततॊ गान्धारराजस्य सुतौ परपुरंजयौ आर्छेताम अर्जुनं सख्ये भरातरौ वृषकाचलौ 3 तौ समेत्यार्जुनं वीरौ पुरः पश्चाच च धन्विनौ अविध्येतां महावेगैर निशितैर आशुगैर भृशम 4 वृषकस्य हयान सूतं धनुश छत्रं रथं धवजम तिलशॊ वयधमत पार्थः सौबलस्य शितैः शरैः 5 ततॊ ऽरजुनः शरव्रातैर नानाप्रहरणैर अपि गान्धारान वयाकुलांश चक्रे सौबल परमुखान पुनः 6 ततः पञ्चशतान वीरान गान्धारान उद्यतायुधान पराहिणॊन मृत्युलॊकाय करुद्धॊ बाणैर धनंजयः 7 हताश्वात तु रथात तूर्णम अवतीर्य महाभुजः आरुरॊह रथं भरातुर अन्यच च धनुर आददे 8 ताव एकरथम आरूढौ भरातरौ वृषकाचलौ शरवर्षेण बीभत्सुम अविध्येतां पुनः पुनः 9 सयालौ तव महात्मानौ राजानौ वृषकाचलौ भृशं निजघ्नतुः पार्थम इन्द्रं वृत्रबलाव इव 10 लब्धलक्ष्यौ तु गान्धाराव अहतां पाण्डवं पुनः निदाघवार्षिकौ मासौ लॊकं घर्माम्बुभिर यथा 11 तौ रथस्थौ नरव्याघ्रौ राजानौ वृषकाचलौ संश्लिष्टाङ्गौ सथितौ राजञ जघानैकेषुणार्जुनः 12 तौ रथात समिह संकाशौ लॊहिताक्षौ महाभुजौ गतासू पेततुर वीरौ सॊदर्याव एकलक्षणौ 13 तयॊर देहौ रथाद भूमिं गतौ बन्धुजनप्रियौ यशॊ दश दिशः पुण्यं गमयित्वा वयवस्थितौ 14 दृष्ट्वा विनिहतौ संख्ये मातुलाव अपलायिनौ भृशं मुमुचुर अश्रूणि पुत्रास तव विशां पते 15 निहतौ भरातरौ दृष्ट्वा माया शतविशारदः कृष्णौ संमॊहयन मायां विदधे शकुनिस ततः 16 लगुणायॊ गुडाश्मानः शतघ्न्यश च स शक्तयः गदापरिघनिस्त्रिंश शूलमुद्गर पाट्टिशाः 17 स कम्पनर्ष्टि नखरा मुसलानि परश्वधाः कषुराः कषुर परनालीका वत्सदन्तास तरिसंधिनः 18 चक्राणि विशिखाः परासा विविधान्य आयुधानि च परपेतुः सर्वतॊ दिग्भ्यः परदिग्भ्यश चार्जुनं परति 19 खरॊष्ट्रमहिषाः सिंहा वयाघ्राः सृमर चिल्लिकाः ऋक्षाः सालावृका गृध्राः कपयॊ ऽथ सरीसृपाः 20 विविधानि च रक्षांसि कषुधितान्य अर्जुनं परति संक्रुद्धान्य अभ्यधावन्त विविधानि वयांसि च 21 ततॊ दिव्यास्त्रविच छूरः कुन्तीपुत्रॊ धनंजयः विसृजन्न इषुजालानि सहसा तान्य अताडयत 22 ते हन्यमानाः शूरेण परवरैः सायकैर दृढैः विरुवन्तॊ महारावान विनेशुः सर्वतॊ हताः 23 ततस तमः परादुरभूद अर्जुनस्य रथं परति तस्माच च तमसॊ वाचः करूराः पार्थम अभर्त्सयन 24 तत तमॊ ऽसत्रेण महता जयॊतिषेणार्जुनॊ ऽवधीत हते तस्मिञ जलौघास तु परादुरासन भयानकाः 25 अम्भसस तस्य नाशार्थम आदित्यास्त्रम अथार्जुनः परायुङ्क्ताम्भस ततस तेन परायशॊ ऽसत्रेण शॊषितम 26 एवं बहुविधा मायाः सौबलस्य कृताः कृताः जघानास्त्र बलेनाशु परहसन्न अर्जुनस तदा 27 तथा हतासु मायासु तरस्तॊ ऽरजुन शराहतः अपायाज जवनैर अश्वैः शकुनिः पराकृतॊ यथा 28 ततॊ ऽरजुनॊ ऽसत्रविच छरैष्ठ्यं दर्शयन्न आत्मनॊ ऽरिषु अभ्यवर्षच छरौघेण कौरवाणाम अनीकिनीम 29 सा हन्यमाना पार्थेन पुत्रस्य तव वाहिनी दवैधी भूता महाराज गङ्गेवासाद्य पर्वतम 30 दरॊणम एवान्वपद्यन्त के चित तत्र महारथाः के चिद दुर्यॊधनं राजन्न अर्द्यमानाः किरीटिना 31 नापश्याम ततस तव एतत सैन्यं वै तमसावृतम गाण्डीवस्य च निर्घॊषः शरुतॊ दक्षिणतॊ मया 32 शङ्खदुन्दुभिनिर्घॊषं वादित्राणां च निस्वनम गाण्डीवस्य च निर्घॊषॊ वयतिक्रम्यास्पृशद दिवम 33 ततः पुनर दक्षिणतः संग्रामश चित्रयॊधिनाम सुयुद्धम अर्जुनस्यासीद अहं तु दरॊणम अन्वगाम 34 नानाविधान्य अनीकानि पुत्राणां तव भारत अर्जुनॊ वयधमत काले दिवीवाभ्राणि मारुतः 35 तं वासवम इवायान्तं भूरिवर्षशरौघिणम महेष्वासं नरव्याघ्रं नॊग्रं कश चिद अवारयत 36 ते हन्यमानाः पार्थेन तवदीया वयथिता भृशम सवान एव बहवॊ जघ्नुर विद्रवन्तस ततस ततः 37 ते ऽरजुनेन शरा मुक्ताः कङ्कपत्रास तनुच्छिदः शलभा इव संपेतुः संवृण्वाना दिशॊ दश 38 तुरगं रथिनं नागं पदातिम अपि मारिष विनिर्भिद्य कषितिं जग्मुर वल्मीकम इव पन्नगाः 39 न च दवितीयं वयसृजत कुञ्जराश्वनरेषु सः पृथग एकशरारुग्णा निपेतुस ते गतासवः 40 हतैर मनुष्यैस तुरगैश च सर्वतः; शराभिवृष्टैर दविरदैश च पातितैः तदा शवगॊमायु बडाभिनादितं; विचित्रम आयॊध शिरॊ बभूव ह 41 पिता सुतं तयजति सुहृद वरं सुहृत; तथैव पुत्रः पितरं शरातुरः सवरक्षणे कृतमतयस तदा जनास; तयजन्ति वाहान अपि पार्थ पीडिताः |
1
[s] priyam indrasya satataṃ sakhāyam amitaujasam hatvā prāgjyotiṣaṃ pārthaḥ pradakṣiṇam avartata 2 tato gāndhārarājasya sutau parapuraṃjayau ārchetām arjunaṃ sakhye bhrātarau vṛṣakācalau 3 tau sametyārjunaṃ vīrau puraḥ paścāc ca dhanvinau avidhyetāṃ mahāvegair niśitair āśugair bhṛśam 4 vṛṣakasya hayān sūtaṃ dhanuś chatraṃ rathaṃ dhvajam tilaśo vyadhamat pārthaḥ saubalasya śitaiḥ śaraiḥ 5 tato 'rjunaḥ śaravrātair nānāpraharaṇair api gāndhārān vyākulāṃś cakre saubala pramukhān punaḥ 6 tataḥ pañcaśatān vīrān gāndhārān udyatāyudhān prāhiṇon mṛtyulokāya kruddho bāṇair dhanaṃjayaḥ 7 hatāśvāt tu rathāt tūrṇam avatīrya mahābhujaḥ āruroha rathaṃ bhrātur anyac ca dhanur ādade 8 tāv ekaratham ārūḍhau bhrātarau vṛṣakācalau śaravarṣeṇa bībhatsum avidhyetāṃ punaḥ punaḥ 9 syālau tava mahātmānau rājānau vṛṣakācalau bhṛśaṃ nijaghnatuḥ pārtham indraṃ vṛtrabalāv iva 10 labdhalakṣyau tu gāndhārāv ahatāṃ pāṇḍavaṃ punaḥ nidāghavārṣikau māsau lokaṃ gharmāmbubhir yathā 11 tau rathasthau naravyāghrau rājānau vṛṣakācalau saṃśliṣṭāṅgau sthitau rājañ jaghānaikeṣuṇārjunaḥ 12 tau rathāt smiha saṃkāśau lohitākṣau mahābhujau gatāsū petatur vīrau sodaryāv ekalakṣaṇau 13 tayor dehau rathād bhūmiṃ gatau bandhujanapriyau yaśo daśa diśaḥ puṇyaṃ gamayitvā vyavasthitau 14 dṛṣṭvā vinihatau saṃkhye mātulāv apalāyinau bhṛśaṃ mumucur aśrūṇi putrās tava viśāṃ pate 15 nihatau bhrātarau dṛṣṭvā māyā śataviśāradaḥ kṛṣṇau saṃmohayan māyāṃ vidadhe śakunis tataḥ 16 laguṇāyo guḍāśmānaḥ śataghnyaś ca sa śaktayaḥ gadāparighanistriṃśa śūlamudgara pāṭṭiśāḥ 17 sa kampanarṣṭi nakharā musalāni paraśvadhāḥ kṣurāḥ kṣura pranālīkā vatsadantās trisaṃdhinaḥ 18 cakrāṇi viśikhāḥ prāsā vividhāny āyudhāni ca prapetuḥ sarvato digbhyaḥ pradigbhyaś cārjunaṃ prati 19 kharoṣṭramahiṣāḥ siṃhā vyāghrāḥ sṛmara cillikāḥ ṛkṣāḥ sālāvṛkā gṛdhrāḥ kapayo 'tha sarīsṛpāḥ 20 vividhāni ca rakṣāṃsi kṣudhitāny arjunaṃ prati saṃkruddhāny abhyadhāvanta vividhāni vayāṃsi ca 21 tato divyāstravic chūraḥ kuntīputro dhanaṃjayaḥ visṛjann iṣujālāni sahasā tāny atāḍayat 22 te hanyamānāḥ śūreṇa pravaraiḥ sāyakair dṛḍhaiḥ viruvanto mahārāvān vineśuḥ sarvato hatāḥ 23 tatas tamaḥ prādurabhūd arjunasya rathaṃ prati tasmāc ca tamaso vācaḥ krūrāḥ pārtham abhartsayan 24 tat tamo 'streṇa mahatā jyotiṣeṇārjuno 'vadhīt hate tasmiñ jalaughās tu prādurāsan bhayānakāḥ 25 ambhasas tasya nāśārtham ādityāstram athārjunaḥ prāyuṅktāmbhas tatas tena prāyaśo 'streṇa śoṣitam 26 evaṃ bahuvidhā māyāḥ saubalasya kṛtāḥ kṛtāḥ jaghānāstra balenāśu prahasann arjunas tadā 27 tathā hatāsu māyāsu trasto 'rjuna śarāhataḥ apāyāj javanair aśvaiḥ śakuniḥ prākṛto yathā 28 tato 'rjuno 'stravic chraiṣṭhyaṃ darśayann ātmano 'riṣu abhyavarṣac charaugheṇa kauravāṇām anīkinīm 29 sā hanyamānā pārthena putrasya tava vāhinī dvaidhī bhūtā mahārāja gaṅgevāsādya parvatam 30 droṇam evānvapadyanta ke cit tatra mahārathāḥ ke cid duryodhanaṃ rājann ardyamānāḥ kirīṭinā 31 nāpaśyāma tatas tv etat sainyaṃ vai tamasāvṛtam gāṇḍīvasya ca nirghoṣaḥ śruto dakṣiṇato mayā 32 śaṅkhadundubhinirghoṣaṃ vāditrāṇāṃ ca nisvanam gāṇḍīvasya ca nirghoṣo vyatikramyāspṛśad divam 33 tataḥ punar dakṣiṇataḥ saṃgrāmaś citrayodhinām suyuddham arjunasyāsīd ahaṃ tu droṇam anvagām 34 nānāvidhāny anīkāni putrāṇāṃ tava bhārata arjuno vyadhamat kāle divīvābhrāṇi mārutaḥ 35 taṃ vāsavam ivāyāntaṃ bhūrivarṣaśaraughiṇam maheṣvāsaṃ naravyāghraṃ nograṃ kaś cid avārayat 36 te hanyamānāḥ pārthena tvadīyā vyathitā bhṛśam svān eva bahavo jaghnur vidravantas tatas tataḥ 37 te 'rjunena śarā muktāḥ kaṅkapatrās tanucchidaḥ śalabhā iva saṃpetuḥ saṃvṛṇvānā diśo daśa 38 turagaṃ rathinaṃ nāgaṃ padātim api māriṣa vinirbhidya kṣitiṃ jagmur valmīkam iva pannagāḥ 39 na ca dvitīyaṃ vyasṛjat kuñjarāśvanareṣu saḥ pṛthag ekaśarārugṇā nipetus te gatāsavaḥ 40 hatair manuṣyais turagaiś ca sarvataḥ; śarābhivṛṣṭair dviradaiś ca pātitaiḥ tadā śvagomāyu baḍābhināditaṃ; vicitram āyodha śiro babhūva ha 41 pitā sutaṃ tyajati suhṛd varaṃ suhṛt; tathaiva putraḥ pitaraṃ śarāturaḥ svarakṣaṇe kṛtamatayas tadā janās; tyajanti vāhān api pārtha pīḍitāḥ |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 7
Chapter 30
|
1
[धृ] तेष्व अनीकेषु भग्नेषु पाण्डुपुत्रेण संजय चलितानां दरुतानां च कथम आसीन मनॊ हि वः 2 अनीकानां परभग्नानां वयवस्थानम अपश्यताम दुष्करं पतिसंधानं तन ममाचक्ष्व संजय 3 [स] तथापि तव पुत्रस्य परियकामा विशां पते यशः परवीरा लॊकेषु रक्षन्तॊ दरॊणम अन्वयुः 4 समुद्यतेषु शस्त्रेषु संप्राप्ते च युधिष्ठिरे अकुर्वन्न आर्य कर्माणि भैरवे सत्यभीतवत 5 अन्तरं भीमसेनस्य परापतन्न अमितौजसः सात्यकेश चैव शूरस्य धृष्टद्युम्नस्य चाभिभॊ 6 दरॊणं दरॊणम इति करूराः पाञ्चालाः समचॊदयन मा दरॊणम इति पुत्रास ते कुरून सर्वान अचॊदयन 7 दरॊणं दरॊणम इति हय एके मा दरॊणम इति चापरे कुरूणां पाण्डवानां च दरॊण दयूतम अवर्तत 8 यं यं सम भजते दरॊणः पाञ्चालानां रथव्रजम तत्र तत्र सम पाञ्चाल्यॊ धृष्टद्युम्नॊ ऽथ धीयते 9 यथाभागविपर्यासे संग्रामे भैरवे सति वीराः समासदन वीरान अगच्छन भीरवः परान 10 अकम्पनीयाः शत्रूणां बभूवुस तत्र पाण्डवाः अकम्पयंस तव अनीकानि समरन्तः कलेशम आत्मनः 11 ते तव अमर्षवशं पराप्ता हरीमन्तः सवत्त्व चॊदिताः तयक्त्वा पराणान नयवर्तन्त घनन्तॊ दरॊणं महाहवे 12 अयसाम इव संपातः शिलानाम इव चाभवत दीव्यतां तुमुले युद्धे पराणैर अमिततेजसाम 13 न तु समरन्ति संग्रामम अपि वृद्धास तथाविधम दृष्टपूर्वं महाराज शरुतपूर्वम अथापि वा 14 पराकम्पतेव पृथिवी तस्मिन वीरावसादने परवर्तता बलौघेन महता भारपीडिता 15 घूर्णतॊ हि बलौघस्य दिवं सतब्ध्वेव निस्वनः अजातशत्रॊः करुद्धस्य पुत्रस्य तव चाभवत 16 समासाद्य तु पाण्डूनाम अनीकानि सहस्रशः दरॊणेन चरता संख्ये परभग्नानि शितैः शरैः 17 तेषु परमथ्यमानेषु दरॊणेनाद्भुत कर्मणा पर्यवारयद आसाद्य दरॊणं सेनापतिः सवयम 18 तद अद्भुतम अभूद युद्धं दरॊण पाञ्चाल्ययॊस तदा नैव तस्यॊपमा का चित संभवेद इति मे मतिः 19 ततॊ नीलॊ ऽनलप्रख्यॊ ददाह कुरु वाहिनीम शरस्फुलिङ्गश चापार्चिर दहन कक्षम इवानलः 20 तं दहन्तम अनीकानि दरॊणपुत्रः परतापवान पूर्वाभिभाषी सुश्लक्ष्णं समयमानॊ ऽभयभाषत 21 नीलकिं बहुभिर दग्धैस तव यॊधैः शरार्चिषा मयैकेन हि युध्यस्व करुद्धः परहरचाशुगैः 22 तं पद्मनिकराकारं पद्मपत्र निभेक्षणम वयाकॊशपद्माभ मुखं नीलॊ विव्याध सायकैः 23 तेनातिविद्धः सहसा दरौणिर भल्लैः शितैस तरिभिः धनुर धवजं च छत्रं च दविषतः स नयकृन्तत 24 सॊत्प्लुत्य सयन्दनात तस्मान नीलश चर्म वरासिधृक दरॊणायनेः शिरः कायाद धर्तुम ऐच्छत पतत्रिवत 25 तस्यॊद्यतासेः सुनसं शिरः कायात सकुण्डलम भल्लेनापाहरद दरौणिः समयमान इवानघ 26 संपूर्णचन्द्राभमुखः पद्मपत्र निभेक्षणः परांशुर उत्पलगर्भाभॊ निहतॊ नयपतत कषितौ 27 ततः परविव्यथे सेना पाण्डवी भृशम आकुला आचार्य पुत्रेण हते नीले जवलिततेजसि 28 अचिन्तयंश च ते सर्वे पाण्डवानां महारथाः कथं नॊ वासविस तरायाच छत्रुभ्य इति मारिष 29 दक्षिणेन तु सेनायाः कुरुते कदनं बली संशप्तकावशेषस्य नारायण बलस्य च |
1
[dhṛ] teṣv anīkeṣu bhagneṣu pāṇḍuputreṇa saṃjaya calitānāṃ drutānāṃ ca katham āsīn mano hi vaḥ 2 anīkānāṃ prabhagnānāṃ vyavasthānam apaśyatām duṣkaraṃ patisaṃdhānaṃ tan mamācakṣva saṃjaya 3 [s] tathāpi tava putrasya priyakāmā viśāṃ pate yaśaḥ pravīrā lokeṣu rakṣanto droṇam anvayuḥ 4 samudyateṣu śastreṣu saṃprāpte ca yudhiṣṭhire akurvann ārya karmāṇi bhairave satyabhītavat 5 antaraṃ bhīmasenasya prāpatann amitaujasaḥ sātyakeś caiva śūrasya dhṛṣṭadyumnasya cābhibho 6 droṇaṃ droṇam iti krūrāḥ pāñcālāḥ samacodayan mā droṇam iti putrās te kurūn sarvān acodayan 7 droṇaṃ droṇam iti hy eke mā droṇam iti cāpare kurūṇāṃ pāṇḍavānāṃ ca droṇa dyūtam avartata 8 yaṃ yaṃ sma bhajate droṇaḥ pāñcālānāṃ rathavrajam tatra tatra sma pāñcālyo dhṛṣṭadyumno 'tha dhīyate 9 yathābhāgaviparyāse saṃgrāme bhairave sati vīrāḥ samāsadan vīrān agacchan bhīravaḥ parān 10 akampanīyāḥ śatrūṇāṃ babhūvus tatra pāṇḍavāḥ akampayaṃs tv anīkāni smarantaḥ kleśam ātmanaḥ 11 te tv amarṣavaśaṃ prāptā hrīmantaḥ svattva coditāḥ tyaktvā prāṇān nyavartanta ghnanto droṇaṃ mahāhave 12 ayasām iva saṃpātaḥ śilānām iva cābhavat dīvyatāṃ tumule yuddhe prāṇair amitatejasām 13 na tu smaranti saṃgrāmam api vṛddhās tathāvidham dṛṣṭapūrvaṃ mahārāja śrutapūrvam athāpi vā 14 prākampateva pṛthivī tasmin vīrāvasādane pravartatā balaughena mahatā bhārapīḍitā 15 ghūrṇato hi balaughasya divaṃ stabdhveva nisvanaḥ ajātaśatroḥ kruddhasya putrasya tava cābhavat 16 samāsādya tu pāṇḍūnām anīkāni sahasraśaḥ droṇena caratā saṃkhye prabhagnāni śitaiḥ śaraiḥ 17 teṣu pramathyamāneṣu droṇenādbhuta karmaṇā paryavārayad āsādya droṇaṃ senāpatiḥ svayam 18 tad adbhutam abhūd yuddhaṃ droṇa pāñcālyayos tadā naiva tasyopamā kā cit saṃbhaved iti me matiḥ 19 tato nīlo 'nalaprakhyo dadāha kuru vāhinīm śarasphuliṅgaś cāpārcir dahan kakṣam ivānalaḥ 20 taṃ dahantam anīkāni droṇaputraḥ pratāpavān pūrvābhibhāṣī suślakṣṇaṃ smayamāno 'bhyabhāṣata 21 nīlakiṃ bahubhir dagdhais tava yodhaiḥ śarārciṣā mayaikena hi yudhyasva kruddhaḥ praharacāśugaiḥ 22 taṃ padmanikarākāraṃ padmapatra nibhekṣaṇam vyākośapadmābha mukhaṃ nīlo vivyādha sāyakaiḥ 23 tenātividdhaḥ sahasā drauṇir bhallaiḥ śitais tribhiḥ dhanur dhvajaṃ ca chatraṃ ca dviṣataḥ sa nyakṛntata 24 sotplutya syandanāt tasmān nīlaś carma varāsidhṛk droṇāyaneḥ śiraḥ kāyād dhartum aicchat patatrivat 25 tasyodyatāseḥ sunasaṃ śiraḥ kāyāt sakuṇḍalam bhallenāpāharad drauṇiḥ smayamāna ivānagha 26 saṃpūrṇacandrābhamukhaḥ padmapatra nibhekṣaṇaḥ prāṃśur utpalagarbhābho nihato nyapatat kṣitau 27 tataḥ pravivyathe senā pāṇḍavī bhṛśam ākulā ācārya putreṇa hate nīle jvalitatejasi 28 acintayaṃś ca te sarve pāṇḍavānāṃ mahārathāḥ kathaṃ no vāsavis trāyāc chatrubhya iti māriṣa 29 dakṣiṇena tu senāyāḥ kurute kadanaṃ balī saṃśaptakāvaśeṣasya nārāyaṇa balasya ca |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 7
Chapter 31
|
1
[स] परतिघातं तु सैन्यस्य नामृष्यत वृकॊदरः सॊ ऽभिनद बाह्लिकं षष्ट्या कर्णं च दशभिः शरैः 2 तस्य दरॊणः शितैर बाणैस तीक्ष्णधारैर अयस्मयैः जीवितान्तम अभिप्रेप्सुर मर्मण्य आशु जघान ह 3 कर्णॊ दवादशभिर बाणैर अश्वत्थामा च सप्तभिः षड्भिर दुर्यॊधनॊ राजा तत एनम अवाकिरत 4 भीमसेनॊ ऽपि तान सर्वान परत्यविध्यन महाबलः दरॊणं पञ्चाशतेषूणां कर्मं च दशभिः शरैः 5 दुर्यॊधनं दवादशभिर दरौणिं चाष्टाभिर आशुगैः आरावं तुमुलं कुर्वन्न अभ्यवर्तत तान रणे 6 तस्मिन संत्यजति पराणान मृत्युसाधारणी कृते अजातशत्रुस तान यॊधान भीमं तरातेत्य अचॊदयत 7 ते ययुर भीमसेनस्य समीपम अमितौजसः युयुधानप्रभृतयॊ माद्रीपुत्रौ च पाण्डवौ 8 ते समेत्य सुसंरब्धाः सहिताः पुरुषर्षभाः महेष्वास वरैर गुप्तं दरॊणानीकं बिभित्सवः 9 समापेतुर महावीर्या भीमप्रभृतयॊ रथाः तान पर्त्यगृह्णाद अव्यग्रॊ दरॊणॊ ऽपि रथिनां वरः 10 महाबलान अतिरथान वीरान समरशॊभिनः बाह्यं मृत्युभयं कृत्वा तावकाः पाण्डवान ययुः 11 सादिनः सादिनॊ ऽभयघ्नंस तथैव रथिनॊ रथान आसीच छक्त्य असि संपातॊ युद्धम आसीत परश्वधैः 12 निकृष्टम असियुद्धं च बभूव कटुकॊदयम कुञ्जराणांच संघातैर युद्धम आसीत सुदारुणम 13 अपतत कुञ्जराद अन्यॊ हयाद अन्यस तव अवाक्शिराः नरॊ बाणेन निर्भिन्नॊ रथाद अन्यश च मारिष 14 तत्रान्यस्य च संमर्दे पतितस्य विवर्मणः शिरः परध्वंसयाम आस वक्षस्य आक्रम्य कुञ्जरः 15 अपरे ऽपय अपराञ जघ्नुर वारणाः पतितान नरान विषाणैश चावनिं गत्वा वयभिन्दन रथिनॊ बहून 16 नरान्त्रैः के चिद अपरे विषाणालग्न संस्रवैः बभ्रमुः शतशॊ नागा मृद्नन्तः शतशॊ नरान 17 कांस्यायस तनुत्राणान नराश्वरथकुञ्जरान पतितान पॊथयां चक्रुर दविपाः सथूलनडान इव 18 गृध्रपत्राधिवासांसि शयनानि नराधिपाः हरीमन्तः कालसंपक्वाः सुदुःखान्य अधिशेरते 19 हन्ति समात्र पिता पुत्रं रथेनाभ्यतिवर्तते पुत्रश च पितरं मॊहान निर्मर्यादम अवर्तत 20 अक्षॊ भग्नॊ धवजश छिन्नश छत्रम उर्व्यां निपातितम युगार्धं छिन्नम आदाय परदुद्राव तथा हयः 21 सासिर बाहुर निपतितः शिरश छिन्नं सकुण्डलम गजेनाक्षिप्य बलिना रथः संचूर्णितः कषितौ 22 रथिना ताडितॊ नागॊ नाराचेनापतद वयसुः सारॊहश चापतद वाजी गजेनाताडितॊ भृशम 23 निर्मर्यादं महद युद्धम अवर्तत सुदारुणम हा तात हा पुत्र सखे कवासि तिष्ठ कव धावसि 24 परहराहर जह्य एनं समितक्ष्वेडित गर्जितैः इत्य एवम उच्चरन्त्यः सम शरूयन्ते विविधा गिरः 25 नरस्याश्वस्य नागस्य समसज्जत शॊणितम उपाशाम्यद रजॊ भौमं भीरून कश्मलम आविशत 26 आसीत केशपरामर्शॊ मुष्टियुद्धं च दारुणम नखैर दन्तैश च शूराणमाद्वीपे दवीपम इच्छताम 27 तत्राच्छिद्यत वीरस्य स खड्गॊ बाहुर उद्यतः सधनुश चापरस्यापि स शरः साङ्कुशस तथा 28 पराक्रॊशद अन्यम अन्यॊ ऽतर तथान्यॊ विमुखॊ ऽदरवत अन्यः पराप्तस्य चान्यस्य शिरः कायाद अपाहरत 29 शब्दम अभ्यद्रवच चान्यः शब्दाद अन्यॊ ऽदरवद भृशम सवान अन्यॊ ऽथ परान अन्यॊ जघान निशितैः शरैः 30 गिरिशृङ्गॊपमश चात्र नाराचेन निपातितः मातङ्गॊ नयपतद भूमौ नदी रॊध इवॊष्णगे 31 तथैव रथिनं नागः कषरन गिरिर इवारुजत अध्यतिष्ठत पदा भूमौ सहाश्वं सह सारथिम 32 शूरान परहरतॊ दृष्ट्वा कृतास्त्रान रुधिरॊक्षितान बहून अप्य आविशन मॊहॊ भीरून हृदयदुर्बलान 33 सर्वम आविग्नम अभवन न पराज्ञायत किं चन सैन्ये च रजसा धवस्ते निर्मर्यादम अवर्तत 34 ततः सेनापतिः शीघ्रम अयं काल इति बरुवन नित्याभित्वरितान एव तवरयाम आस पाण्डवान 35 कुर्वन्तः शासनं तस्य पाण्डवेया यशस्विनः सरॊ हंसा इवापेतुर घनन्तॊ दरॊण रथं परति 36 गृह्णीताद्रवतान्यॊन्यं विभीता विनिकृन्तत इत्य आसीत तुमुलः शब्दॊ दुर्धर्षस्य रथं परति 37 ततॊ दरॊणः कृपः कर्णॊ दरौणी राजा जयद्रथः विन्दानुविन्दाव अवन्त्यौ शल्यश चैनान अवारयत 38 ते तव आर्य धर्मसंरब्धा दुर्निवार्या दुरासदाः शरार्ता न जुहुर दरॊणं पाञ्चालाः पाण्डवैः सह 39 ततॊ दरॊणॊ ऽभिसंक्रुद्धॊ विसृजञ शतशः शरान चेदिपाञ्चालपाण्डूनाम अकरॊत कदनं महत 40 तस्य जयातलनिर्घॊषः शुश्रुवे दिक्षु मारिष वज्रसंघात संकाशस तरासयन पाण्डवान बहून 41 एतस्मिन्न अन्तरे जिष्णुर हत्वा संशप्तकान बली अब्ययात तत्र यत्र सम दरॊणः पाण्डुन परमर्दति 42 तं शरौघमहावर्तं शॊणितॊदं महाह्रदम तीर्णः संशप्तकान हत्वा परत्यदृश्यत फल्गुनः 43 तस्य कीर्तिमतॊ लक्ष्म सूर्यप्रतिम तेजसः दीप्यमानम अपश्याम तेजसा वानरध्वजम 44 संशप्तकसमुद्रं तम उच्छॊष्यास्त्र गभस्तिभिः स पाण्डव युगान्तार्कः कुरून अप्य अभ्यतीतपत 45 परददाह कुरून सर्वान अर्जुनः शस्र तेजसा युगान्ते सर्वभूतानि धूमकेतुर इवॊत्थितः 46 तेन बाणसहस्रौघैर गजाश्वरथयॊधिनः ताड्यमानाः कषितिं जग्मुर मुक्तशस्त्राः शरार्दिताः 47 के चिद आर्तस्वरं चक्रुर विनेदुर अपरे पुनः पार्थ बाणहता एक्चिन निपेतुर विगतासवः 48 तेषाम उत्पततां कांश चित पतितांश च पराङ्मुखान न जघानार्जुनॊ यॊधान यॊधव्रतम अनुस्मरन 49 ते विशीर्णरथाश्वेभाः परायशश च पराङ्मुखाः कुरवः कर्ण कर्णेति हाहेति च विचुक्रुशुः 50 तम आधिरथिर आक्रन्दं विज्ञाय शरणैषिणाम मा भैष्टेति परतिश्रुत्य ययाव अभिमुखॊ ऽरजुनम 51 स भारत रथश्रेष्ठः सर्वभारत हर्षणः परादुश्चक्रे तद आग्नेयम अस्त्रम अस्त्रविदां वरः 52 तस्य दीप्तशरौघस्य दीपचाप धरस्य च शरौघाञ शरजालेन विदुधाव धनंजयः अस्त्रम अस्त्रेण संवार्य पराणदद विसृजञ शरान 53 धृष्टद्युम्नश च भीमश च सात्यकिश च महारथः विव्यधुः कर्णम आसाद्य तरिभिस तरिभिर अजिह्मगैः 54 अर्जुनास्त्रं तु राधेयः संवार्य शरवृष्टिभिः तेषां तरयाणां चापानि चिच्छेद विशिखैस तरिभिः 55 ते निकृत्तायुधाः शूरा निर्विषा भुजगा इव रथशक्तीः समुत्क्षिप्य भृशं सिंहा इवानदन 56 ता भुजाग्रैर महावेगा विसृष्टा भुजगॊपमाः दीप्यमाना महाशक्त्यॊ जग्मुर आधिरथिं परति 57 ता निकृत्य शितैर बाणैस तरिभिस तरिभिर अजिह्मगैः ननाद बलवान कर्णः पार्थाय विसृजञ शरान 58 अर्जुनश चापि राधेयं विद्ध्वा सप्तभिर आशुगैः कर्णाद अवरजं बाणैर जघान निशितैस तरिभिः 59 ततः शत्रुंजयं हत्वा पार्थः षड्भिर अजिह्मगैः जहार सद्यॊ भल्लेन विपाटस्य शिरॊ रथात 60 पश्यतां धार्तराष्ट्राणाम एकेनैव किरीटिना परमुखे सूतपुत्रस्य सॊदर्या निहतास तरयः 61 ततॊ भीमः समुत्पत्य सवरथाद वैनतेयवत वरासिना कर्ण पक्षाञ जघान दश पञ्च च 62 पुनः सवरथम आस्थाय धनुर आदाय चापरम विव्याध दशभिः कर्णं सूतम अश्वांश च पञ्चभिः 63 धृष्टद्युम्नॊ ऽय असि वरं कर्म चादाय भास्वरम जघान चन्द्र वर्माणं बृहत कषत्रं च पौरवम 64 ततः सवरथम आस्थाय पाञ्चाल्यॊ ऽनयच च कार्मुकम आदाय कर्णं विव्याध तरिसप्तत्या नदन रणे 65 शैनेयॊ ऽपय अन्यद आदाय धनुर इन्द्रायुधद्युति सूतपुत्रं चतुःषष्ट्या विद्ध्वा सिंह इवानदत 66 भल्लभ्यां साधु मुक्ताभ्यां छित्त्वा कर्णस्य कार्मुकम पुनः कर्णं तरिभिर बाणैर बाह्वॊर उरसि चार्पयत 67 ततॊ दुर्यॊघनॊ दरॊणॊ राजा चैव जयद्रथः निमज्जमानं राधेयम उज्जह्रुः सात्यकार्णवात 68 धृष्टद्युम्नश च भीमश च सौभद्रॊ ऽरजुन एव च नकुलः सहदेवश च सात्यकिं जुगुपू रणे 69 एवम एष महारौद्रः कषयार्थं सर्वधन्विनाम तावकानां परेषां च तयक्त्वा पराणान अभूद रणः 70 पदातिरथनागाश्वैर गजाश्वरथपत्तयः रथिनॊ नागपत्त्यश्वै रथपत्ती रथद्विपैः 71 अश्वैर अश्वा गजैर नागा रथिनॊ रथिभिः सह संसक्ताः समदृश्यन्त पत्तयश चापि पत्तिभिः 72 एवं सुकलिलं युद्धम आसीत करव्यादहर्षणम महद्भिस तैर अभीतानां यम राष्ट्रविवर्धनम 73 ततॊ हता नररथवाजि कुञ्जरैर; अनेकशॊ दविपरथवाजि पत्तयः गजैर गजा रथिभिर उदायुधा रथा; हयैर हयाः पत्तिगणैश च पत्तयः 74 रथैर दविपा दविरदवरैर महाहया; हयैर नरा वररथिभिश च वाजिनः निरस्तजिह्वा दशनेक्षणाः कषितौ; कषयं गताः परमथित वर्म भूषणाः 75 तथा परैर बहु करणैर वरायुधैर; हता गताः परतिभय दर्शनाः कषितिम विपॊथिता हयगजपादताडिता; भृशाकुला रथखुर नेमिभिर हताः 76 परमॊदने शवापद पक्षिरक्षसां; जनक्षये वर्तति तत्र दारुणे महाबलास ते कुपिताः परस्परं; निषूदयन्तः परविचेरुर ओजसा 77 ततॊ बले भृशलुलिते परस्परं; निरीक्षमाणे रुधिरौघसंप्लुते दिवाकरे ऽसतं गिरिम आस्थिते शनैर; उभे परयाते शिबिराय भारत |
1
[s] pratighātaṃ tu sainyasya nāmṛṣyata vṛkodaraḥ so 'bhinad bāhlikaṃ ṣaṣṭyā karṇaṃ ca daśabhiḥ śaraiḥ 2 tasya droṇaḥ śitair bāṇais tīkṣṇadhārair ayasmayaiḥ jīvitāntam abhiprepsur marmaṇy āśu jaghāna ha 3 karṇo dvādaśabhir bāṇair aśvatthāmā ca saptabhiḥ ṣaḍbhir duryodhano rājā tata enam avākirat 4 bhīmaseno 'pi tān sarvān pratyavidhyan mahābalaḥ droṇaṃ pañcāśateṣūṇāṃ karmaṃ ca daśabhiḥ śaraiḥ 5 duryodhanaṃ dvādaśabhir drauṇiṃ cāṣṭābhir āśugaiḥ ārāvaṃ tumulaṃ kurvann abhyavartata tān raṇe 6 tasmin saṃtyajati prāṇān mṛtyusādhāraṇī kṛte ajātaśatrus tān yodhān bhīmaṃ trātety acodayat 7 te yayur bhīmasenasya samīpam amitaujasaḥ yuyudhānaprabhṛtayo mādrīputrau ca pāṇḍavau 8 te sametya susaṃrabdhāḥ sahitāḥ puruṣarṣabhāḥ maheṣvāsa varair guptaṃ droṇānīkaṃ bibhitsavaḥ 9 samāpetur mahāvīryā bhīmaprabhṛtayo rathāḥ tān partyagṛhṇād avyagro droṇo 'pi rathināṃ varaḥ 10 mahābalān atirathān vīrān samaraśobhinaḥ bāhyaṃ mṛtyubhayaṃ kṛtvā tāvakāḥ pāṇḍavān yayuḥ 11 sādinaḥ sādino 'bhyaghnaṃs tathaiva rathino rathān āsīc chakty asi saṃpāto yuddham āsīt paraśvadhaiḥ 12 nikṛṣṭam asiyuddhaṃ ca babhūva kaṭukodayam kuñjarāṇāṃca saṃghātair yuddham āsīt sudāruṇam 13 apatat kuñjarād anyo hayād anyas tv avākśirāḥ naro bāṇena nirbhinno rathād anyaś ca māriṣa 14 tatrānyasya ca saṃmarde patitasya vivarmaṇaḥ śiraḥ pradhvaṃsayām āsa vakṣasy ākramya kuñjaraḥ 15 apare 'py aparāñ jaghnur vāraṇāḥ patitān narān viṣāṇaiś cāvaniṃ gatvā vyabhindan rathino bahūn 16 narāntraiḥ ke cid apare viṣāṇālagna saṃsravaiḥ babhramuḥ śataśo nāgā mṛdnantaḥ śataśo narān 17 kāṃsyāyasa tanutrāṇān narāśvarathakuñjarān patitān pothayāṃ cakrur dvipāḥ sthūlanaḍān iva 18 gṛdhrapatrādhivāsāṃsi śayanāni narādhipāḥ hrīmantaḥ kālasaṃpakvāḥ suduḥkhāny adhiśerate 19 hanti smātra pitā putraṃ rathenābhyativartate putraś ca pitaraṃ mohān nirmaryādam avartata 20 akṣo bhagno dhvajaś chinnaś chatram urvyāṃ nipātitam yugārdhaṃ chinnam ādāya pradudrāva tathā hayaḥ 21 sāsir bāhur nipatitaḥ śiraś chinnaṃ sakuṇḍalam gajenākṣipya balinā rathaḥ saṃcūrṇitaḥ kṣitau 22 rathinā tāḍito nāgo nārācenāpatad vyasuḥ sārohaś cāpatad vājī gajenātāḍito bhṛśam 23 nirmaryādaṃ mahad yuddham avartata sudāruṇam hā tāta hā putra sakhe kvāsi tiṣṭha kva dhāvasi 24 praharāhara jahy enaṃ smitakṣveḍita garjitaiḥ ity evam uccarantyaḥ sma śrūyante vividhā giraḥ 25 narasyāśvasya nāgasya samasajjata śoṇitam upāśāmyad rajo bhaumaṃ bhīrūn kaśmalam āviśat 26 āsīt keśaparāmarśo muṣṭiyuddhaṃ ca dāruṇam nakhair dantaiś ca śūrāṇamādvīpe dvīpam icchatām 27 tatrācchidyata vīrasya sa khaḍgo bāhur udyataḥ sadhanuś cāparasyāpi sa śaraḥ sāṅkuśas tathā 28 prākrośad anyam anyo 'tra tathānyo vimukho 'dravat anyaḥ prāptasya cānyasya śiraḥ kāyād apāharat 29 śabdam abhyadravac cānyaḥ śabdād anyo 'dravad bhṛśam svān anyo 'tha parān anyo jaghāna niśitaiḥ śaraiḥ 30 giriśṛṅgopamaś cātra nārācena nipātitaḥ mātaṅgo nyapatad bhūmau nadī rodha ivoṣṇage 31 tathaiva rathinaṃ nāgaḥ kṣaran girir ivārujat adhyatiṣṭhat padā bhūmau sahāśvaṃ saha sārathim 32 śūrān praharato dṛṣṭvā kṛtāstrān rudhirokṣitān bahūn apy āviśan moho bhīrūn hṛdayadurbalān 33 sarvam āvignam abhavan na prājñāyata kiṃ cana sainye ca rajasā dhvaste nirmaryādam avartata 34 tataḥ senāpatiḥ śīghram ayaṃ kāla iti bruvan nityābhitvaritān eva tvarayām āsa pāṇḍavān 35 kurvantaḥ śāsanaṃ tasya pāṇḍaveyā yaśasvinaḥ saro haṃsā ivāpetur ghnanto droṇa rathaṃ prati 36 gṛhṇītādravatānyonyaṃ vibhītā vinikṛntata ity āsīt tumulaḥ śabdo durdharṣasya rathaṃ prati 37 tato droṇaḥ kṛpaḥ karṇo drauṇī rājā jayadrathaḥ vindānuvindāv avantyau śalyaś cainān avārayat 38 te tv ārya dharmasaṃrabdhā durnivāryā durāsadāḥ śarārtā na juhur droṇaṃ pāñcālāḥ pāṇḍavaiḥ saha 39 tato droṇo 'bhisaṃkruddho visṛjañ śataśaḥ śarān cedipāñcālapāṇḍūnām akarot kadanaṃ mahat 40 tasya jyātalanirghoṣaḥ śuśruve dikṣu māriṣa vajrasaṃghāta saṃkāśas trāsayan pāṇḍavān bahūn 41 etasminn antare jiṣṇur hatvā saṃśaptakān balī abyayāt tatra yatra sma droṇaḥ pāṇḍun pramardati 42 taṃ śaraughamahāvartaṃ śoṇitodaṃ mahāhradam tīrṇaḥ saṃśaptakān hatvā pratyadṛśyata phalgunaḥ 43 tasya kīrtimato lakṣma sūryapratima tejasaḥ dīpyamānam apaśyāma tejasā vānaradhvajam 44 saṃśaptakasamudraṃ tam ucchoṣyāstra gabhastibhiḥ sa pāṇḍava yugāntārkaḥ kurūn apy abhyatītapat 45 pradadāha kurūn sarvān arjunaḥ śasra tejasā yugānte sarvabhūtāni dhūmaketur ivotthitaḥ 46 tena bāṇasahasraughair gajāśvarathayodhinaḥ tāḍyamānāḥ kṣitiṃ jagmur muktaśastrāḥ śarārditāḥ 47 ke cid ārtasvaraṃ cakrur vinedur apare punaḥ pārtha bāṇahatā ekcin nipetur vigatāsavaḥ 48 teṣām utpatatāṃ kāṃś cit patitāṃś ca parāṅmukhān na jaghānārjuno yodhān yodhavratam anusmaran 49 te viśīrṇarathāśvebhāḥ prāyaśaś ca parāṅmukhāḥ kuravaḥ karṇa karṇeti hāheti ca vicukruśuḥ 50 tam ādhirathir ākrandaṃ vijñāya śaraṇaiṣiṇām mā bhaiṣṭeti pratiśrutya yayāv abhimukho 'rjunam 51 sa bhārata rathaśreṣṭhaḥ sarvabhārata harṣaṇaḥ prāduścakre tad āgneyam astram astravidāṃ varaḥ 52 tasya dīptaśaraughasya dīpacāpa dharasya ca śaraughāñ śarajālena vidudhāva dhanaṃjayaḥ astram astreṇa saṃvārya prāṇadad visṛjañ śarān 53 dhṛṣṭadyumnaś ca bhīmaś ca sātyakiś ca mahārathaḥ vivyadhuḥ karṇam āsādya tribhis tribhir ajihmagaiḥ 54 arjunāstraṃ tu rādheyaḥ saṃvārya śaravṛṣṭibhiḥ teṣāṃ trayāṇāṃ cāpāni ciccheda viśikhais tribhiḥ 55 te nikṛttāyudhāḥ śūrā nirviṣā bhujagā iva rathaśaktīḥ samutkṣipya bhṛśaṃ siṃhā ivānadan 56 tā bhujāgrair mahāvegā visṛṣṭā bhujagopamāḥ dīpyamānā mahāśaktyo jagmur ādhirathiṃ prati 57 tā nikṛtya śitair bāṇais tribhis tribhir ajihmagaiḥ nanāda balavān karṇaḥ pārthāya visṛjañ śarān 58 arjunaś cāpi rādheyaṃ viddhvā saptabhir āśugaiḥ karṇād avarajaṃ bāṇair jaghāna niśitais tribhiḥ 59 tataḥ śatruṃjayaṃ hatvā pārthaḥ ṣaḍbhir ajihmagaiḥ jahāra sadyo bhallena vipāṭasya śiro rathāt 60 paśyatāṃ dhārtarāṣṭrāṇām ekenaiva kirīṭinā pramukhe sūtaputrasya sodaryā nihatās trayaḥ 61 tato bhīmaḥ samutpatya svarathād vainateyavat varāsinā karṇa pakṣāñ jaghāna daśa pañca ca 62 punaḥ svaratham āsthāya dhanur ādāya cāparam vivyādha daśabhiḥ karṇaṃ sūtam aśvāṃś ca pañcabhiḥ 63 dhṛṣṭadyumno 'y asi varaṃ karma cādāya bhāsvaram jaghāna candra varmāṇaṃ bṛhat kṣatraṃ ca pauravam 64 tataḥ svaratham āsthāya pāñcālyo 'nyac ca kārmukam ādāya karṇaṃ vivyādha trisaptatyā nadan raṇe 65 śaineyo 'py anyad ādāya dhanur indrāyudhadyuti sūtaputraṃ catuḥṣaṣṭyā viddhvā siṃha ivānadat 66 bhallabhyāṃ sādhu muktābhyāṃ chittvā karṇasya kārmukam punaḥ karṇaṃ tribhir bāṇair bāhvor urasi cārpayat 67 tato duryoghano droṇo rājā caiva jayadrathaḥ nimajjamānaṃ rādheyam ujjahruḥ sātyakārṇavāt 68 dhṛṣṭadyumnaś ca bhīmaś ca saubhadro 'rjuna eva ca nakulaḥ sahadevaś ca sātyakiṃ jugupū raṇe 69 evam eṣa mahāraudraḥ kṣayārthaṃ sarvadhanvinām tāvakānāṃ pareṣāṃ ca tyaktvā prāṇān abhūd raṇaḥ 70 padātirathanāgāśvair gajāśvarathapattayaḥ rathino nāgapattyaśvai rathapattī rathadvipaiḥ 71 aśvair aśvā gajair nāgā rathino rathibhiḥ saha saṃsaktāḥ samadṛśyanta pattayaś cāpi pattibhiḥ 72 evaṃ sukalilaṃ yuddham āsīt kravyādaharṣaṇam mahadbhis tair abhītānāṃ yama rāṣṭravivardhanam 73 tato hatā nararathavāji kuñjarair; anekaśo dviparathavāji pattayaḥ gajair gajā rathibhir udāyudhā rathā; hayair hayāḥ pattigaṇaiś ca pattayaḥ 74 rathair dvipā dviradavarair mahāhayā; hayair narā vararathibhiś ca vājinaḥ nirastajihvā daśanekṣaṇāḥ kṣitau; kṣayaṃ gatāḥ pramathita varma bhūṣaṇāḥ 75 tathā parair bahu karaṇair varāyudhair; hatā gatāḥ pratibhaya darśanāḥ kṣitim vipothitā hayagajapādatāḍitā; bhṛśākulā rathakhura nemibhir hatāḥ 76 pramodane śvāpada pakṣirakṣasāṃ; janakṣaye vartati tatra dāruṇe mahābalās te kupitāḥ parasparaṃ; niṣūdayantaḥ pravicerur ojasā 77 tato bale bhṛśalulite parasparaṃ; nirīkṣamāṇe rudhiraughasaṃplute divākare 'staṃ girim āsthite śanair; ubhe prayāte śibirāya bhārata |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 7
Chapter 32
|
1
[स] पूर्वम अस्मासु भग्नेषु फल्गुनेनामितौजसा दरॊणे च मॊघसंकल्पे रक्षिते च युधिष्ठिरे 2 सर्वे विध्वस्तकवचास तावका युधि निर्जिताः रजस्वला भृशॊद्विग्ना वीक्षमाणा दिशॊ दश 3 अवहारं ततः कृत्वा भारद्वाजस्य संमते लब्धलक्ष्यैः परैर दीना भृशावहसिता रणे 4 शलाघमानेषु भूतेषु फल्गुनस्यामितान गुणान केशवस्य च सौहार्दे कीर्त्यमाने ऽरजुनं परति अभिशस्ता इवाभूवन धयानमूकत्वम आस्थिताः 5 ततः परभातसमये दरॊणं दुर्यॊधनॊ ऽबरवीत परणयाद अभिमानाच च दविषद वृद्ध्या च दुर्मनाः शृण्वतां सर्वभूतानां संरब्धॊ वाक्यकॊविदः 6 नूनं वयं वध्य पक्षे भवतॊ बरह्मवित्तम तथा हि नाग्रहीः पराप्तं समीपे ऽदय युधिष्ठिरम 7 इच्छतस ते न मुच्येत चक्षुः पराप्तॊ रणे रिपुः जिघृक्षतॊ रक्ष्यमाणः सामरैर अपि पाण्डवैः 8 वरं दत्त्वा मम परीतः पश्चाद विकृतवान असि आशा भङ्गं न कुर्वन्ति भक्तस्यार्याः कथं चन 9 ततॊ ऽपरीतिस तथॊक्तः स भारद्वाजॊ ऽबरवीन नृपम नार्हसे मान्यथा जञातुं घटमानं तव परिये 10 स सुरासुरगन्धर्वाः स यक्षॊरग राक्षसाः नालं लॊका रणे जेतुं पाल्यमानं किरीटिना 11 विश्वसृग यत्र गॊविन्दः पृतनारिस तहार्जुनः तत्र कस्य बलं करामेद अन्यत्र तर्यम्बकात परभॊः 12 सत्यं तु ते बरवीम्य अद्य नैतज जात्व अन्यथा भवेत अद्यैषां परवरं वीरं पातयिष्ये महारथम 13 तं च वयूहं विधास्यामि यॊ ऽभेद्यस तरिदशैर अपि यॊगेन केन चिद राजन्न अर्जुनस तव अपनीयताम 14 न हय अज्ञातम असाध्यं वा तस्य संख्ये ऽसति किं चन तेन हय उपात्तं बलवत सर्वज्ञानम इतस ततः 15 दरॊणेन वयाहृते तव एवं संशप्तकगणाः पुनः आह्वयन्न अर्जुनं संख्ये दक्षिणाम अभितॊ दिशम 16 तत्रार्जुनस्याथ परैः सार्धं समभवद रणः तादृशॊ यादृशॊ नान्यः शरुतॊ दृष्टॊ ऽपि वा कव चित 17 ततॊ दरॊणेन विहितॊ राजन वयूहॊ वयरॊचत चरन मध्यं दिने सूर्यः परतपन्न इव दुर्दृशः 18 तं चाभिमन्युर वचनात पितुर जयेष्ठस्य भारत बिभेद दुर्भिदं संख्ये चक्रव्यूहम अनेकधा 19 स कृत्वा दुष्करं कर्महत्वा वीरान सहस्रशः षट्सु वीरेषु संसक्तॊ दौःशासनि वशंगतः 20 वयं परमसंहृष्टाः पाण्टवाः शॊककर्शिताः सौभद्रे निहते राजन्न अवहारम अकुर्वत 21 [धृ] पुत्रं पुरुषसिंहस्य संजयाप्राप्त यौवनम रणे विनिहतं शरुत्वा भृशं मे दीर्यते मनः 22 दारुणः कषत्रधर्मॊ ऽयं विहितॊ धर्मकर्तृभिः यत्र राज्येप्सवः शूरा बाले शस्त्रम अपातयन 23 बालम अत्यन्तसुखिनं विचरन्तम अभीतवत कृतास्त्रा बहवॊ जघ्नुर बरूहि गावल्गणे कथम 24 बिभित्सता रथानीकं सौभद्रेणामितौजसा विक्रीडितं यथा संख्ये तन ममाचक्ष्व संजय 25 [स] यन मां पृच्छसि राजेन्द्र सौभद्रस्य निपातनम तत ते कार्त्स्न्येन वक्ष्यामि शृणु राजन समाहितः विक्रीडितं कुमारेण यथानीकं बिभित्सता 26 दावाग्न्यभिपरीतानां भूरि गुल्मतृणद्रुमे वनौकसाम इवारण्ये तवदीयानाम अभूद भयम |
1
[s] pūrvam asmāsu bhagneṣu phalgunenāmitaujasā droṇe ca moghasaṃkalpe rakṣite ca yudhiṣṭhire 2 sarve vidhvastakavacās tāvakā yudhi nirjitāḥ rajasvalā bhṛśodvignā vīkṣamāṇā diśo daśa 3 avahāraṃ tataḥ kṛtvā bhāradvājasya saṃmate labdhalakṣyaiḥ parair dīnā bhṛśāvahasitā raṇe 4 ślāghamāneṣu bhūteṣu phalgunasyāmitān guṇān keśavasya ca sauhārde kīrtyamāne 'rjunaṃ prati abhiśastā ivābhūvan dhyānamūkatvam āsthitāḥ 5 tataḥ prabhātasamaye droṇaṃ duryodhano 'bravīt praṇayād abhimānāc ca dviṣad vṛddhyā ca durmanāḥ śṛṇvatāṃ sarvabhūtānāṃ saṃrabdho vākyakovidaḥ 6 nūnaṃ vayaṃ vadhya pakṣe bhavato brahmavittama tathā hi nāgrahīḥ prāptaṃ samīpe 'dya yudhiṣṭhiram 7 icchatas te na mucyeta cakṣuḥ prāpto raṇe ripuḥ jighṛkṣato rakṣyamāṇaḥ sāmarair api pāṇḍavaiḥ 8 varaṃ dattvā mama prītaḥ paścād vikṛtavān asi āśā bhaṅgaṃ na kurvanti bhaktasyāryāḥ kathaṃ cana 9 tato 'prītis tathoktaḥ sa bhāradvājo 'bravīn nṛpam nārhase mānyathā jñātuṃ ghaṭamānaṃ tava priye 10 sa surāsuragandharvāḥ sa yakṣoraga rākṣasāḥ nālaṃ lokā raṇe jetuṃ pālyamānaṃ kirīṭinā 11 viśvasṛg yatra govindaḥ pṛtanāris tahārjunaḥ tatra kasya balaṃ krāmed anyatra tryambakāt prabhoḥ 12 satyaṃ tu te bravīmy adya naitaj jātv anyathā bhavet adyaiṣāṃ pravaraṃ vīraṃ pātayiṣye mahāratham 13 taṃ ca vyūhaṃ vidhāsyāmi yo 'bhedyas tridaśair api yogena kena cid rājann arjunas tv apanīyatām 14 na hy ajñātam asādhyaṃ vā tasya saṃkhye 'sti kiṃ cana tena hy upāttaṃ balavat sarvajñānam itas tataḥ 15 droṇena vyāhṛte tv evaṃ saṃśaptakagaṇāḥ punaḥ āhvayann arjunaṃ saṃkhye dakṣiṇām abhito diśam 16 tatrārjunasyātha paraiḥ sārdhaṃ samabhavad raṇaḥ tādṛśo yādṛśo nānyaḥ śruto dṛṣṭo 'pi vā kva cit 17 tato droṇena vihito rājan vyūho vyarocata caran madhyaṃ dine sūryaḥ pratapann iva durdṛśaḥ 18 taṃ cābhimanyur vacanāt pitur jyeṣṭhasya bhārata bibheda durbhidaṃ saṃkhye cakravyūham anekadhā 19 sa kṛtvā duṣkaraṃ karmahatvā vīrān sahasraśaḥ ṣaṭsu vīreṣu saṃsakto dauḥśāsani vaśaṃgataḥ 20 vayaṃ paramasaṃhṛṣṭāḥ pāṇṭavāḥ śokakarśitāḥ saubhadre nihate rājann avahāram akurvata 21 [dhṛ] putraṃ puruṣasiṃhasya saṃjayāprāpta yauvanam raṇe vinihataṃ śrutvā bhṛśaṃ me dīryate manaḥ 22 dāruṇaḥ kṣatradharmo 'yaṃ vihito dharmakartṛbhiḥ yatra rājyepsavaḥ śūrā bāle śastram apātayan 23 bālam atyantasukhinaṃ vicarantam abhītavat kṛtāstrā bahavo jaghnur brūhi gāvalgaṇe katham 24 bibhitsatā rathānīkaṃ saubhadreṇāmitaujasā vikrīḍitaṃ yathā saṃkhye tan mamācakṣva saṃjaya 25 [s] yan māṃ pṛcchasi rājendra saubhadrasya nipātanam tat te kārtsnyena vakṣyāmi śṛṇu rājan samāhitaḥ vikrīḍitaṃ kumāreṇa yathānīkaṃ bibhitsatā 26 dāvāgnyabhiparītānāṃ bhūri gulmatṛṇadrume vanaukasām ivāraṇye tvadīyānām abhūd bhayam |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 7
Chapter 33
|
1
[स] समरे ऽतयुग्र कर्माणः कर्मभिर वयञ्जित शरमाः स कृष्णाः पाण्डवाः पञ्च देवैर अपि दुरासदाः 2 सत्त्वकर्मान्वयैर बुद्ध्या परकृत्या यशसा शरिया नैव भूतॊ न भविता कृष्ण तुल्यगुणः पुमान 3 सत्यधर्मपरॊ दाता विप्र पूजादिभिर गुणैः सदैव तरिदिवं पराप्तॊ राजा किल युधिष्ठिरः 4 युगान्ते चान्तकॊ राजञ जामदग्न्यश च वीर्यवान रणस्थॊ भीमसेनश च कथ्यन्ते सदृशास तरयः 5 परतिज्ञा कर्म दक्षस्य रणे गाण्डीवधन्वनः उपमां नाधिगच्छामि पार्थस्य सदृशीं कषितौ 6 गुरु वात्सल्यम अत्यन्तं नैभृत्यं विनयॊ दमः नकुले ऽपरातिरूप्यं च शौल्यं च नियतानि षट 7 शरुतगाम्भीर्यमाधुर्यसत्त्ववीर्यपराक्रमैः सदृशॊ देवयॊर वीरः सहदेवः किलाश्विनॊः 8 ये च कृष्णे गुणाः सफीताः पाण्डवेषु च ये गुणाः अभिमन्यौ किलैकस्था दृश्यन्ते गुणसंचयाः 9 युधिष्ठिरस्य धैर्येण कृष्णस्य चरितेन च कर्मभिर भीमसेनस्य सदृशॊ भीमकर्मणः 10 धनंजयस्य रूपेण विक्रमेण शरुतेन च विनयात सहदेवस्य सदृशॊ नकुलस्य च 11 [धृ] अभिमन्युम अहं सूत सौभद्रम अपराजितम शरॊतुम इच्छामि कार्त्स्न्येन कथम आयॊधने हतः 12 [स] चक्रव्यूहॊ महाराज आचार्येणाभिकल्पितः तत्र शक्रॊपमाः सर्वे राजानॊ विनिवेशिताः 13 संघातॊ राजपुत्राणां सर्वेषाम अभवत तदा कृताभिसमयाः सर्वे सुवर्णविकृतध्वजाः 14 रक्ताम्बरधराः सर्वे सर्वे रक्तविभूषणाः सर्वे रक्तपताकाश च सर्वे वै हेममालिनः 15 तेषां दशसहस्राणि बभूवुर दृढधन्विनाम पौत्रं तव पुरस्कृत्य लक्ष्मणं परियदर्शनम 16 अन्यॊन्यसमदुःखास ते अन्यॊन्यसमसाहसाः अन्यॊन्यं सपर्धमानाश च अन्यॊन्यस्य हिते रताः 17 कर्ण दुःशासन कृपैर वृतॊ राजा महारथैः देवराजॊपमः शरीमाञ शवेतच छत्राभिसंवृतः चामरव्यजनाक्षेपैर उदयन्न इव भास्करः 18 परमुखे तस्य सैन्यस्य दरॊणॊ ऽवस्थित नायके सिन्धुराजस तथातिष्ठच छरीमान मेरुर इवाचलः 19 सिन्धुराजस्य पार्श्वस्था अश्वथाम पुरॊगमाः सुतास तव महाराज तरिंशत तरिदशसंनिभाः 20 गान्धारराजः कितवः शल्यॊ भूरिश्रवास तथा पार्श्वतः सिन्धुराजस्य वयराजन्त महारथाः |
1
[s] samare 'tyugra karmāṇaḥ karmabhir vyañjita śramāḥ sa kṛṣṇāḥ pāṇḍavāḥ pañca devair api durāsadāḥ 2 sattvakarmānvayair buddhyā prakṛtyā yaśasā śriyā naiva bhūto na bhavitā kṛṣṇa tulyaguṇaḥ pumān 3 satyadharmaparo dātā vipra pūjādibhir guṇaiḥ sadaiva tridivaṃ prāpto rājā kila yudhiṣṭhiraḥ 4 yugānte cāntako rājañ jāmadagnyaś ca vīryavān raṇastho bhīmasenaś ca kathyante sadṛśās trayaḥ 5 pratijñā karma dakṣasya raṇe gāṇḍīvadhanvanaḥ upamāṃ nādhigacchāmi pārthasya sadṛśīṃ kṣitau 6 guru vātsalyam atyantaṃ naibhṛtyaṃ vinayo damaḥ nakule 'prātirūpyaṃ ca śaulyaṃ ca niyatāni ṣaṭ 7 śrutagāmbhīryamādhuryasattvavīryaparākramaiḥ sadṛśo devayor vīraḥ sahadevaḥ kilāśvinoḥ 8 ye ca kṛṣṇe guṇāḥ sphītāḥ pāṇḍaveṣu ca ye guṇāḥ abhimanyau kilaikasthā dṛśyante guṇasaṃcayāḥ 9 yudhiṣṭhirasya dhairyeṇa kṛṣṇasya caritena ca karmabhir bhīmasenasya sadṛśo bhīmakarmaṇaḥ 10 dhanaṃjayasya rūpeṇa vikrameṇa śrutena ca vinayāt sahadevasya sadṛśo nakulasya ca 11 [dhṛ] abhimanyum ahaṃ sūta saubhadram aparājitam śrotum icchāmi kārtsnyena katham āyodhane hataḥ 12 [s] cakravyūho mahārāja ācāryeṇābhikalpitaḥ tatra śakropamāḥ sarve rājāno viniveśitāḥ 13 saṃghāto rājaputrāṇāṃ sarveṣām abhavat tadā kṛtābhisamayāḥ sarve suvarṇavikṛtadhvajāḥ 14 raktāmbaradharāḥ sarve sarve raktavibhūṣaṇāḥ sarve raktapatākāś ca sarve vai hemamālinaḥ 15 teṣāṃ daśasahasrāṇi babhūvur dṛḍhadhanvinām pautraṃ tava puraskṛtya lakṣmaṇaṃ priyadarśanam 16 anyonyasamaduḥkhās te anyonyasamasāhasāḥ anyonyaṃ spardhamānāś ca anyonyasya hite ratāḥ 17 karṇa duḥśāsana kṛpair vṛto rājā mahārathaiḥ devarājopamaḥ śrīmāñ śvetac chatrābhisaṃvṛtaḥ cāmaravyajanākṣepair udayann iva bhāskaraḥ 18 pramukhe tasya sainyasya droṇo 'vasthita nāyake sindhurājas tathātiṣṭhac chrīmān merur ivācalaḥ 19 sindhurājasya pārśvasthā aśvathāma purogamāḥ sutās tava mahārāja triṃśat tridaśasaṃnibhāḥ 20 gāndhārarājaḥ kitavaḥ śalyo bhūriśravās tathā pārśvataḥ sindhurājasya vyarājanta mahārathāḥ |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 7
Chapter 34
|
1
[स] तद अनीकम अनाधृष्यं भारद्वाजेन रक्षितम पार्थाः समभ्यवर्तन्त भीमसेनपुरॊगमाः 2 सात्यकिश चेकितानश च धृष्टद्युम्नश च पार्षतः कुन्तिभॊजश च विक्रान्तॊ दरुपदश च महारथः 3 आर्जुनिः कषत्रधर्मा च बृहत कषत्रश च वीर्यवान चेदिपॊ धृष्टकेतुश च माद्रीपुत्रौ घटॊत्कचः 4 युधामन्युश च विक्रान्तः शिखण्डी चापराजितः उत्तमौजाश च दुर्धर्षॊ विराटश च महारथः 5 दरौपदेयाश च संरब्धाः शैशुपालिश च वीर्यवान केकयाश च महावीर्याः सृञ्जयाश च सहस्रशः 6 एते चान्ये च सगणाः कृतास्त्रा युद्धदुर्मदाः समभ्यधावन सहसा भारद्वाजं युयुत्सवः 7 समवेतांस तु तान सर्वान भारद्वाजॊ ऽपि वीर्यवान असंभ्रान्तः शरौघेण महता समवारयत 8 महौघाः सलिलस्येव गिरिम आसाद्य दुर्भिदम दरॊणं ते नाभ्यवर्तन्त वेलाम इव जलाशयाः 9 पीड्यमानाः शरै राजन दरॊण चापविनिःसृतैः न शेकुः परमुहे सथातुं भारद्वाजस्य पाण्डवाः 10 तद अद्भुतम अपश्याम दरॊणस्य भुजयॊर बलम यद एनं नाभ्यवर्तन्त पाञ्चालाः सृञ्जयैः सह 11 तम आयान्तम अभिक्रुद्धं दरॊणं दृष्ट्वा युधिष्ठिरः बहुधा चिन्तयाम आस दरॊणस्य परतिवारणम 12 अशक्यं तु तम अन्येन दरॊणं मत्वा युधिष्ठिरः अविषह्य गुरुं भारं सौभद्रे समवासृजत 13 वासुदेवाद अनवरं फल्गुनाच चामितौजसम अब्रवीत परवीरघ्नम अभिमन्युम इदं वचः 14 एत्य नॊ नार्जुनॊ गर्हेद यथा तात तथा कुरु चक्रव्यूहस्य न वयं विद्म भेदं कथं चन 15 तवं वार्जुनॊ वा कृष्णॊ वा भिन्द्यात परद्युम्न एव वा चक्रव्यूहं महाबाहॊ पञ्चमॊ ऽनयॊ न विद्यते 16 अभिमन्यॊ वरं तात याचतां दातुम अर्हसि पितॄणां मातुलानां च सैन्यानां चैव सर्वशः 17 धनंजयॊ हि नस तात गर्हयेद एत्य संयुगात कषिप्रम अस्त्रं समादाय दरॊणानीकं विशातय 18 [अभि] दरॊणस्य दृढम अव्यग्रम अनीक परवरं युधि पितॄणां जयम आकाङ्क्षन्न अवगाहे भिनद्मि च 19 उपदिष्टॊ हि मे पित्रा यॊगॊ ऽनीकस्य भेदने नॊत्सहे तु विनिर्गन्तुम अहं कस्यां चिद आपदि 20 [य] भिन्ध्य अनीकं युधा शरेष्ठ दवारं संजनयस्व नः वयं तवानुगमिष्यामॊ येन तवं तात यास्यसि 21 धनंजय समं युद्धे तवां वयं तात संयुगे परणिधायानुयास्यामॊ रक्षन्तः सर्वतॊ मुखाः 22 [भम] अहं तवानुगमिष्यामि धृष्टद्युम्नॊ ऽथ सात्यकिः पाञ्चालाः केकया मत्स्यास तथा सर्वे परभद्रकाः 23 सकृद भिन्नं तवया वयूहं तत्र तत्र पुनः पुनः वयं परध्वंसयिष्यामॊ निघ्नमाना वरान वरान 24 [अभि] अहम एतत परवेक्ष्यामि दरॊणानीकं दुरासदम पतंग इव संक्रुद्धॊ जवलितं जातवेदसम 25 तत कर्माद्य करिष्यामि हितं यद वंशयॊर दवयॊः मातुलस्य च या परीतिर भविष्यति पितुश च मे 26 शिशुनैकेन संग्रामे काल्यमानानि संघशः अद्य दरक्ष्यन्ति भूतानि दविषत सैन्यानि वै मया 27 [य] एवं ते भाषमाणस्य बलं सौभद्र वर्धताम यस तवम उत्सहसे भेत्तुं दरॊणानीकं सुदुर्भिदम 28 रक्षितं पुरुषव्याघ्रैर महेष्वासैः परहारिभिः साध्य रुद्र मरुत कल्पैर वस्व अग्न्यादित्यविक्रमैः 29 [स] तस्य तद वचनं शरुत्वा स यन्तारम अचॊदयत सुमित्र अश्वान रणे कषिप्रं दरॊणानीकाय चॊदय |
1
[s] tad anīkam anādhṛṣyaṃ bhāradvājena rakṣitam pārthāḥ samabhyavartanta bhīmasenapurogamāḥ 2 sātyakiś cekitānaś ca dhṛṣṭadyumnaś ca pārṣataḥ kuntibhojaś ca vikrānto drupadaś ca mahārathaḥ 3 ārjuniḥ kṣatradharmā ca bṛhat kṣatraś ca vīryavān cedipo dhṛṣṭaketuś ca mādrīputrau ghaṭotkacaḥ 4 yudhāmanyuś ca vikrāntaḥ śikhaṇḍī cāparājitaḥ uttamaujāś ca durdharṣo virāṭaś ca mahārathaḥ 5 draupadeyāś ca saṃrabdhāḥ śaiśupāliś ca vīryavān kekayāś ca mahāvīryāḥ sṛñjayāś ca sahasraśaḥ 6 ete cānye ca sagaṇāḥ kṛtāstrā yuddhadurmadāḥ samabhyadhāvan sahasā bhāradvājaṃ yuyutsavaḥ 7 samavetāṃs tu tān sarvān bhāradvājo 'pi vīryavān asaṃbhrāntaḥ śaraugheṇa mahatā samavārayat 8 mahaughāḥ salilasyeva girim āsādya durbhidam droṇaṃ te nābhyavartanta velām iva jalāśayāḥ 9 pīḍyamānāḥ śarai rājan droṇa cāpaviniḥsṛtaiḥ na śekuḥ pramuhe sthātuṃ bhāradvājasya pāṇḍavāḥ 10 tad adbhutam apaśyāma droṇasya bhujayor balam yad enaṃ nābhyavartanta pāñcālāḥ sṛñjayaiḥ saha 11 tam āyāntam abhikruddhaṃ droṇaṃ dṛṣṭvā yudhiṣṭhiraḥ bahudhā cintayām āsa droṇasya prativāraṇam 12 aśakyaṃ tu tam anyena droṇaṃ matvā yudhiṣṭhiraḥ aviṣahya guruṃ bhāraṃ saubhadre samavāsṛjat 13 vāsudevād anavaraṃ phalgunāc cāmitaujasam abravīt paravīraghnam abhimanyum idaṃ vacaḥ 14 etya no nārjuno garhed yathā tāta tathā kuru cakravyūhasya na vayaṃ vidma bhedaṃ kathaṃ cana 15 tvaṃ vārjuno vā kṛṣṇo vā bhindyāt pradyumna eva vā cakravyūhaṃ mahābāho pañcamo 'nyo na vidyate 16 abhimanyo varaṃ tāta yācatāṃ dātum arhasi pitṝṇāṃ mātulānāṃ ca sainyānāṃ caiva sarvaśaḥ 17 dhanaṃjayo hi nas tāta garhayed etya saṃyugāt kṣipram astraṃ samādāya droṇānīkaṃ viśātaya 18 [abhi] droṇasya dṛḍham avyagram anīka pravaraṃ yudhi pitṝṇāṃ jayam ākāṅkṣann avagāhe bhinadmi ca 19 upadiṣṭo hi me pitrā yogo 'nīkasya bhedane notsahe tu vinirgantum ahaṃ kasyāṃ cid āpadi 20 [y] bhindhy anīkaṃ yudhā śreṣṭha dvāraṃ saṃjanayasva naḥ vayaṃ tvānugamiṣyāmo yena tvaṃ tāta yāsyasi 21 dhanaṃjaya samaṃ yuddhe tvāṃ vayaṃ tāta saṃyuge praṇidhāyānuyāsyāmo rakṣantaḥ sarvato mukhāḥ 22 [bhm] ahaṃ tvānugamiṣyāmi dhṛṣṭadyumno 'tha sātyakiḥ pāñcālāḥ kekayā matsyās tathā sarve prabhadrakāḥ 23 sakṛd bhinnaṃ tvayā vyūhaṃ tatra tatra punaḥ punaḥ vayaṃ pradhvaṃsayiṣyāmo nighnamānā varān varān 24 [abhi] aham etat pravekṣyāmi droṇānīkaṃ durāsadam pataṃga iva saṃkruddho jvalitaṃ jātavedasam 25 tat karmādya kariṣyāmi hitaṃ yad vaṃśayor dvayoḥ mātulasya ca yā prītir bhaviṣyati pituś ca me 26 śiśunaikena saṃgrāme kālyamānāni saṃghaśaḥ adya drakṣyanti bhūtāni dviṣat sainyāni vai mayā 27 [y] evaṃ te bhāṣamāṇasya balaṃ saubhadra vardhatām yas tvam utsahase bhettuṃ droṇānīkaṃ sudurbhidam 28 rakṣitaṃ puruṣavyāghrair maheṣvāsaiḥ prahāribhiḥ sādhya rudra marut kalpair vasv agnyādityavikramaiḥ 29 [s] tasya tad vacanaṃ śrutvā sa yantāram acodayat sumitr aśvān raṇe kṣipraṃ droṇānīkāya codaya |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 7
Chapter 35
|
1
[स] सौभद्रस तु वचः शरुत्वा धर्मराजस्य धीमतः अचॊदयत यन्तारं दरॊणानीकाय भारत 2 तेन संचॊद्यमानस तु याहि याहीति सारथिः परत्युवाच ततॊ राजन्न अभिमन्युम इदं वचः 3 अतिभारॊ ऽयम आयुष्मन्न आहितस तवयि पाण्डवैः संप्रधार्य कषमं बुद्ध्या ततस तवं यॊद्धुम अर्हसि 4 आचार्य हि कृती दरॊणः परमास्त्रे कृतश्रमः अत्यन्तसुखसंवृद्धस तवं च युद्धविशारदः 5 ततॊ ऽभिमन्युः परहसन सारथिं वाक्यम अब्रवीत सारथे कॊ नव अयं दरॊणः समग्रं कषत्रम एव वा 6 ऐरावत गतं शक्रं सहामर गणैर अहम यॊधयेयं रणमुखे न मे कषत्रे ऽदय विस्मयः न ममैतद दविषत सैन्यं कलाम अर्हति षॊडशीम 7 अपि विश्वजितं विष्णुं मातुलं पराप्य सूतज पितरं चार्जुनं संख्ये न भीर माम उपयास्यति 8 ततॊ ऽभिमन्युस तां वाचं कदर्थी कृत्यसारथेः याहीत्य एवाब्रवीद एनं दरॊणानीकाय माचिरम 9 ततः संचॊदयाम आस हयान अस्य तरिहायनान नातिहृष्ट्त मनाः सूतॊ हेमभाण्ड परिच्छदान 10 ते परेषिताः सुमित्रेण दरॊणानीकाय वाजिनः दरॊणम अभ्यद्रवन राजन महावेगपराक्रमाः 11 तम उदीक्ष्य तथा यानं सर्वे दरॊण पुरॊगमाः अभ्यवर्तन्त कौरव्याः पाण्डवाश च तम अन्वयुः 12 स कर्णिकारप्रवरॊच्छ्रितध्वजः; सुवर्णवर्मार्जुनिर अर्जुनाद वरः युयुत्सया दरॊण मुखान महारथान; समासदत सिंहशिशुर यथा गजान 13 ते विंशतिपदे यत्ताः संप्रहारं परचक्रिरे आसीद गाङ्ग इवावर्तॊ मुहूर्तम उदधेर इव 14 शूराणां युध्यमानानां निघ्नताम इतरेतरम संग्रामस तुमुलॊ राजन परावर्तत सुदारुणः 15 परवर्तमाने संग्रामे तस्मिन्न अतिभयं करे दरॊणस्य मिषतॊ वयूहं भित्त्वा पराविशद आर्जुनिः 16 तं परविष्टं परान घनन्तं शत्रुमध्ये महाबलम हस्त्यश्वरथपत्त्यौघाः परिवव्रुर उदायुधाः 17 नाना वादित्रनिनदैः कष्वेडितॊत्क्रुष्ट गर्जितैः हुंकारैः सिंहनादैश च तिष्ठ तिष्ठेति निस्वनैः 18 घॊरैर हलहलाशब्दैर मा गास तिष्ठैहि माम इति असाव अहम अमुत्रेति परवदन्तॊ मुहुर मुहुः 19 बृंहितैः शिञ्जितैर हासैः खुरनेमिस्वनैर अपि संनादयन्तॊ वसुधाम अभिदुद्रुवुर आर्जुनिम 20 तेषाम आपततां वीरः पूर्वं शीघ्रम अथॊ दृढम कषिप्रास्त्रॊ नयवधीद वरातान मर्मज्ञॊ मर्मभेदिभिः 21 ते हन्यमानाश च तथा नाना लिङ्गैः शितैः शरैः अभिपेतुस तम एवाजौ शलभा इव पावकम 22 ततस तेषां शरीरैश च शरीरावयवैश च सः संतस्तार कषितिं कषिप्रं कुशैर वेदिम इवाध्वरे 23 बद्धगॊधाङ्गुलित्राणान स शरावर कार्मुकान सासि चर्माङ्कुशाभीशून स तॊमरपरश्वधान 24 स गुडायॊ मुखप्रासान सर्ष्टि तॊमरपट्टिशान स भिण्डिपाल परिघान स शक्तिवरकम्पनान 25 स परतॊदमहाशङ्खान स कुन्तान स कच गरहान स मुद्गरक्षेपणीयान स पाशपरिघॊपलान 26 स केयूराङ्गदान बाहून हृद्य गन्धानुलेपनान संचिच्छेदार्जुनिर वृत्तांस तवदीयानां सहस्रशः 27 तैः सफुरद्भिर महाराज शुशुभे लॊहितॊक्षितैः पञ्चास्यैः पन्नगैश छिन्नैर गरुडेनेव मारिष 28 सुनासानन केशान्तैर अव्रणैश चारुकुण्डलैः संदष्टौष्ठ पुटैः करॊधात कषरद्भिः शॊणितं बहु 29 चारुस्रङ्मुकुटॊष्णीषैर मणिरत्नविराजितैः विनाल नलिनाकारैर दिवाकरशशिप्रभैः 30 हितप्रियंवदैः काले बहुभिः पुण्यगन्धिभिः दविषच छिरॊभिः पृथिवीम अवतस्तार फाल्गुणिः 31 गन्धर्वनगराकारान विधिवत कल्पितान रथान वीषा मुखान वित्रिवेणून वयस्तदण्डकबन्धुरान 32 विजङ्घ कूबराक्षांश च विनेमीननरान अपि विचक्रॊपस्करॊपस्थान भग्नॊपकरणान अपि 33 परशातितॊपकरणान हतयॊधान सहस्रशः शरैर विशकलीकुर्वन दिक्षु सर्वास्व अदृश्यत 34 पुनर दविपान दविपारॊहान वैजयन्त्य अङ्कुश धवजान तूणान वर्माण्य अथॊ कक्ष्याग्रैवेयान अथ कम्बलान 35 घण्टाः शुण्डान विषाणाग्रान कषुर पालान पदानुगान शरैर निशितधाराग्रैः शात्रवाणाम अशातयत 36 वनायुजान पार्वतीयान काम्बॊजारट्ट बाह्लिकान सथिरवालधि कर्णाक्षाञ जनवान साधु वाहिनः 37 सवारूढाञ शिखितैर यॊधैः शक्त्यृष्टि परासयॊधिभिः विध्वस्तचामर कुथान विप्रकीर्णप्रकीर्णकान 38 निरस्तजिह्वा नयनान निष्कीर्णान तरयकृद धनान हतारॊहान भिन्नभाण्डान करव्यादगणमॊदनान 39 निकृत्तवर्म कवचाञ शकृन मूत्रासृग आप्लुतान निपातयन्न अश्ववरांस तावकान सॊ ऽभयरॊचत 40 एकॊ विष्णुर इवाचिन्त्यः कृत्वा पराक कर्म दुष्करम तथा विमथितं तेन तर्यङ्गं तव बलं महत वयहनत स पदात्यॊघांस तवदीयान एव भारत 41 एवम एकेन तां सेनां सौभद्रेण शितैः शरैः भृशं विप्रहतां दृष्ट्वास्कन्देनेवासुरीं चमूम 42 तवदीयास तव पुत्राश च वीक्षमाणा दिशॊ दश संशुष्कास्याश चलन नेत्राः परस्विन्ना लॊमहर्षणाः 43 पलायनकृतॊत्साहा निरुत्साहा दविषज जवे गॊत्र नामभिर अन्यॊन्यं करन्दन्तौ जीवितैषिणः 44 हतान पुत्रांस तथा पितॄन सुहृत संबन्धिबान्धवान परातिष्ठन्त समुत्सृज्य तवरयन्तॊ हयद्विपान |
1
[s] saubhadras tu vacaḥ śrutvā dharmarājasya dhīmataḥ acodayata yantāraṃ droṇānīkāya bhārata 2 tena saṃcodyamānas tu yāhi yāhīti sārathiḥ pratyuvāca tato rājann abhimanyum idaṃ vacaḥ 3 atibhāro 'yam āyuṣmann āhitas tvayi pāṇḍavaiḥ saṃpradhārya kṣamaṃ buddhyā tatas tvaṃ yoddhum arhasi 4 ācārya hi kṛtī droṇaḥ paramāstre kṛtaśramaḥ atyantasukhasaṃvṛddhas tvaṃ ca yuddhaviśāradaḥ 5 tato 'bhimanyuḥ prahasan sārathiṃ vākyam abravīt sārathe ko nv ayaṃ droṇaḥ samagraṃ kṣatram eva vā 6 airāvata gataṃ śakraṃ sahāmara gaṇair aham yodhayeyaṃ raṇamukhe na me kṣatre 'dya vismayaḥ na mamaitad dviṣat sainyaṃ kalām arhati ṣoḍaśīm 7 api viśvajitaṃ viṣṇuṃ mātulaṃ prāpya sūtaja pitaraṃ cārjunaṃ saṃkhye na bhīr mām upayāsyati 8 tato 'bhimanyus tāṃ vācaṃ kadarthī kṛtyasāratheḥ yāhīty evābravīd enaṃ droṇānīkāya māciram 9 tataḥ saṃcodayām āsa hayān asya trihāyanān nātihṛṣṭta manāḥ sūto hemabhāṇḍa paricchadān 10 te preṣitāḥ sumitreṇa droṇānīkāya vājinaḥ droṇam abhyadravan rājan mahāvegaparākramāḥ 11 tam udīkṣya tathā yānaṃ sarve droṇa purogamāḥ abhyavartanta kauravyāḥ pāṇḍavāś ca tam anvayuḥ 12 sa karṇikārapravarocchritadhvajaḥ; suvarṇavarmārjunir arjunād varaḥ yuyutsayā droṇa mukhān mahārathān; samāsadat siṃhaśiśur yathā gajān 13 te viṃśatipade yattāḥ saṃprahāraṃ pracakrire āsīd gāṅga ivāvarto muhūrtam udadher iva 14 śūrāṇāṃ yudhyamānānāṃ nighnatām itaretaram saṃgrāmas tumulo rājan prāvartata sudāruṇaḥ 15 pravartamāne saṃgrāme tasminn atibhayaṃ kare droṇasya miṣato vyūhaṃ bhittvā prāviśad ārjuniḥ 16 taṃ praviṣṭaṃ parān ghnantaṃ śatrumadhye mahābalam hastyaśvarathapattyaughāḥ parivavrur udāyudhāḥ 17 nānā vāditraninadaiḥ kṣveḍitotkruṣṭa garjitaiḥ huṃkāraiḥ siṃhanādaiś ca tiṣṭha tiṣṭheti nisvanaiḥ 18 ghorair halahalāśabdair mā gās tiṣṭhaihi mām iti asāv aham amutreti pravadanto muhur muhuḥ 19 bṛṃhitaiḥ śiñjitair hāsaiḥ khuranemisvanair api saṃnādayanto vasudhām abhidudruvur ārjunim 20 teṣām āpatatāṃ vīraḥ pūrvaṃ śīghram atho dṛḍham kṣiprāstro nyavadhīd vrātān marmajño marmabhedibhiḥ 21 te hanyamānāś ca tathā nānā liṅgaiḥ śitaiḥ śaraiḥ abhipetus tam evājau śalabhā iva pāvakam 22 tatas teṣāṃ śarīraiś ca śarīrāvayavaiś ca saḥ saṃtastāra kṣitiṃ kṣipraṃ kuśair vedim ivādhvare 23 baddhagodhāṅgulitrāṇān sa śarāvara kārmukān sāsi carmāṅkuśābhīśūn sa tomaraparaśvadhān 24 sa guḍāyo mukhaprāsān sarṣṭi tomarapaṭṭiśān sa bhiṇḍipāla parighān sa śaktivarakampanān 25 sa pratodamahāśaṅkhān sa kuntān sa kaca grahān sa mudgarakṣepaṇīyān sa pāśaparighopalān 26 sa keyūrāṅgadān bāhūn hṛdya gandhānulepanān saṃcicchedārjunir vṛttāṃs tvadīyānāṃ sahasraśaḥ 27 taiḥ sphuradbhir mahārāja śuśubhe lohitokṣitaiḥ pañcāsyaiḥ pannagaiś chinnair garuḍeneva māriṣa 28 sunāsānana keśāntair avraṇaiś cārukuṇḍalaiḥ saṃdaṣṭauṣṭha puṭaiḥ krodhāt kṣaradbhiḥ śoṇitaṃ bahu 29 cārusraṅmukuṭoṣṇīṣair maṇiratnavirājitaiḥ vināla nalinākārair divākaraśaśiprabhaiḥ 30 hitapriyaṃvadaiḥ kāle bahubhiḥ puṇyagandhibhiḥ dviṣac chirobhiḥ pṛthivīm avatastāra phālguṇiḥ 31 gandharvanagarākārān vidhivat kalpitān rathān vīṣā mukhān vitriveṇūn vyastadaṇḍakabandhurān 32 vijaṅgha kūbarākṣāṃś ca vinemīnanarān api vicakropaskaropasthān bhagnopakaraṇān api 33 praśātitopakaraṇān hatayodhān sahasraśaḥ śarair viśakalīkurvan dikṣu sarvāsv adṛśyata 34 punar dvipān dvipārohān vaijayanty aṅkuśa dhvajān tūṇān varmāṇy atho kakṣyāgraiveyān atha kambalān 35 ghaṇṭāḥ śuṇḍān viṣāṇāgrān kṣura pālān padānugān śarair niśitadhārāgraiḥ śātravāṇām aśātayat 36 vanāyujān pārvatīyān kāmbojāraṭṭa bāhlikān sthiravāladhi karṇākṣāñ janavān sādhu vāhinaḥ 37 svārūḍhāñ śikhitair yodhaiḥ śaktyṛṣṭi prāsayodhibhiḥ vidhvastacāmara kuthān viprakīrṇaprakīrṇakān 38 nirastajihvā nayanān niṣkīrṇān trayakṛd dhanān hatārohān bhinnabhāṇḍān kravyādagaṇamodanān 39 nikṛttavarma kavacāñ śakṛn mūtrāsṛg āplutān nipātayann aśvavarāṃs tāvakān so 'bhyarocata 40 eko viṣṇur ivācintyaḥ kṛtvā prāk karma duṣkaram tathā vimathitaṃ tena tryaṅgaṃ tava balaṃ mahat vyahanat sa padātyoghāṃs tvadīyān eva bhārata 41 evam ekena tāṃ senāṃ saubhadreṇa śitaiḥ śaraiḥ bhṛśaṃ viprahatāṃ dṛṣṭvāskandenevāsurīṃ camūm 42 tvadīyās tava putrāś ca vīkṣamāṇā diśo daśa saṃśuṣkāsyāś calan netrāḥ prasvinnā lomaharṣaṇāḥ 43 palāyanakṛtotsāhā nirutsāhā dviṣaj jave gotra nāmabhir anyonyaṃ krandantau jīvitaiṣiṇaḥ 44 hatān putrāṃs tathā pitṝn suhṛt saṃbandhibāndhavān prātiṣṭhanta samutsṛjya tvarayanto hayadvipān |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 7
Chapter 36
|
1
[स] तां परभग्नां चमूं दृष्ट्वा सौभद्रेणामितौजसा दुर्यॊधनॊ भृशं करुद्धः सवयं सौभद्रम अभ्ययात 2 ततॊ राजानम आवृत्तं सौभद्रं परति संयुगे दृष्ट्वा दरॊणॊ ऽबरवीद यॊधान पर्याप्नुत नराधिपम 3 पुराभिमन्युर लक्ष्यं नः पश्यतां हन्ति वीर्यवान तम आद्रवत मा भैष्ट कषिप्रं रक्षत कौरवम 4 ततः कृतज्ञा बलिनः सुहृदॊ जितकाशिनः तरास्यमाना भयाद वीरं परिवव्रुस तवात्मजम 5 दरॊमॊ दरौणिः कृपः कर्णः कृतवर्मा च सौबलः बृहद्बलॊ मद्रराजॊ भूरिर भूरिश्रवाः शलः 6 पौरवॊ वृषसेनश च विसृजन्तः शिताञ शरान सौभ्रद्रं शरवर्षेण महता समवाकिरन 7 संमॊहयित्वा तम अथ दुर्यॊधनम अमॊचयन आस्याद गरासम इवाक्षिप्तम अमृषे नार्जुनात्मजः 8 ताञ शरौघेण महता साश्वसूतान महारथान विमुखीकृत्य सौभद्रः सिंहनादम अथानदत 9 तस्य नादं ततः शरुत्वा सिंहस्येवामिषैषिणः नामृष्यन्त सुसंरब्धाः पुनर दरॊण मुखा रथाः 10 त एनं कॊष्ठकी कृत्यरथवंशेन मारिष वयसृजन्न इषुजालानि नाना लिङ्गानि संघशः 11 तान्य अन्तरिक्षे चिच्छेद पौत्रस तव शितैः शरैः तांश चैव परतिविव्याध तद अद्भुतम इवाभवत 12 ततस ते कॊपितास तेन शरैर आशीविषॊपमैः परिवव्रुर जिघांसन्तः सौभद्रम अपलायिनम 13 समुद्रम इव पर्यस्तं तवदीयं तद बलार्णवम अभिमन्युर दधारैकॊ वेलेव मकरालयम 14 शूराणां युध्यमानानां निघ्नताम इतरेतरम अभिमन्यॊः परेषां च नासीत कश चित पराङ्मुखः 15 तस्मिंस तु घॊरे संग्रामे वर्तमाने भयंकरे दुःसहॊ नवभिर बाणैर अभिमन्युम अविध्यत 16 दुःशासनॊ दवादशभिः कृपः शारद्वतस तरिभिः दरॊणस तु सप्त दशभिः शरैर आशीविषॊपमैः 17 विविंशतिस तु विंशत्या कृतवर्मा च सप्तभिः बृहद्बलस तथाष्टाभिर अश्वत्थामा च सप्तभिः 18 भूरिश्रवास तरिभिर बाणैर मद्रेशः षड्भिर आशुगैः दवाभ्यां शराभ्यां शकुनिस तरिभिर दुर्यॊधनॊ नृपः 19 स तु तान परतिविव्याध तरिभिस तरिभिर अजिह्मगैः नृत्यन्न इव महाराज चापहस्तः परतापवान 20 ततॊ ऽभिमन्युः संक्रुद्धस ताप्यमानस तवात्मजैः विदर्शयन वै सुमहच छिक्षौरस कृतं बलम 21 गरुडानिलरंहॊभिर यन्तुर वाक्यकरैर हयैः दान्तैर अश्मक दायादं तवरमाणॊ ऽभयहारयत विव्याध चैनं दशभिर बाणैस तिष्ठेति चाब्रवीत 22 तस्याभिमन्युर दशभिर बाणैः सूतं हयान धवजम बाहू धनुः शिरश चॊर्व्यां समयमानॊ ऽभयपातयत 23 ततस तस्मिन हते वीरे सौभद्रेणाश्मकेश्वरे संचचाल बलं सर्वं पलायनपरायणम 24 ततः कर्णः कृपॊ दरॊणॊ दरौणिर गान्धारराट शलः शल्यॊ भूरिश्रवाः कराथः सॊमदत्तॊ विविंशतिः 25 वृषसेनः सुषेणश च कुण्ड भेदी परतर्दनः वृन्दारकॊ ललित्थश च परबाहुर दीर्घलॊचनः दुर्यॊधनश च संक्रुद्धः शरवर्षैर अवाकिरन 26 सॊ ऽतिक्रुद्धॊ महेष्वासैर अभिमन्युर अजिह्मगैः शरम आदत्त कर्णाय परकायावभेदनम 27 तस्य भित्त्वा तनुत्राणं देहं निर्भिद्य चाशुगः पराविशद धरणीं राजन वल्मीकम इव पन्नगः 28 स तेनातिप्रहारेण वयथितॊ विह्वलन्न इव संचचाल रणे कर्णः कषितिकम्पे यथाचलः 29 अथान्यैर निशितैर बाणैः सुषेणं दीर्घलॊचनम कुण्ड भेदिं च संक्रुद्धस तरिभिस तरीन अवधीद बली 30 कर्णस तं पञ्चविंशत्या नाराचानां समर्पयत अश्वत्थामा च विंशत्या कृतवर्मा च सप्तभिः 31 स शरार्दित सर्वाङ्गः करुद्धः शक्रात्मजात्मजः विचरन दृश्यते सैन्ये पाशहस्त इवान्तकः 32 शल्यं च बाणवर्षेण समीपस्थम अवाकिरत उदक्रॊशन महाबाहुस तव सैन्यानि भीषयन 33 ततः स विद्धॊ ऽसत्रविदा मर्मभिद्भिर अजिह्मगैः शल्यॊ राजन रथॊपस्थे निषसाद मुमॊह च 34 तं हि विद्धं तथा दृष्ट्वा सौभद्रेण यशस्विना संप्राद्रवच चमूः सर्वा भारद्वाजस्य पश्यतः 35 परेक्षन्तस तं महाबाहुं रुक्मपुङ्खैः समावृतम तवदीयाश च पलायन्ते मृगाः सिंहार्दिता इव 36 स तु रणयशसाभिपूज्यमानः; पितृसुरचारण सिद्धयक्षसंघैः अवनि तलगतैश च भूतसंघैर; अतिविबभौ हुतभुग यथाज्य सिक्तः |
1
[s] tāṃ prabhagnāṃ camūṃ dṛṣṭvā saubhadreṇāmitaujasā duryodhano bhṛśaṃ kruddhaḥ svayaṃ saubhadram abhyayāt 2 tato rājānam āvṛttaṃ saubhadraṃ prati saṃyuge dṛṣṭvā droṇo 'bravīd yodhān paryāpnuta narādhipam 3 purābhimanyur lakṣyaṃ naḥ paśyatāṃ hanti vīryavān tam ādravata mā bhaiṣṭa kṣipraṃ rakṣata kauravam 4 tataḥ kṛtajñā balinaḥ suhṛdo jitakāśinaḥ trāsyamānā bhayād vīraṃ parivavrus tavātmajam 5 dromo drauṇiḥ kṛpaḥ karṇaḥ kṛtavarmā ca saubalaḥ bṛhadbalo madrarājo bhūrir bhūriśravāḥ śalaḥ 6 pauravo vṛṣasenaś ca visṛjantaḥ śitāñ śarān saubhradraṃ śaravarṣeṇa mahatā samavākiran 7 saṃmohayitvā tam atha duryodhanam amocayan āsyād grāsam ivākṣiptam amṛṣe nārjunātmajaḥ 8 tāñ śaraugheṇa mahatā sāśvasūtān mahārathān vimukhīkṛtya saubhadraḥ siṃhanādam athānadat 9 tasya nādaṃ tataḥ śrutvā siṃhasyevāmiṣaiṣiṇaḥ nāmṛṣyanta susaṃrabdhāḥ punar droṇa mukhā rathāḥ 10 ta enaṃ koṣṭhakī kṛtyarathavaṃśena māriṣa vyasṛjann iṣujālāni nānā liṅgāni saṃghaśaḥ 11 tāny antarikṣe ciccheda pautras tava śitaiḥ śaraiḥ tāṃś caiva prativivyādha tad adbhutam ivābhavat 12 tatas te kopitās tena śarair āśīviṣopamaiḥ parivavrur jighāṃsantaḥ saubhadram apalāyinam 13 samudram iva paryastaṃ tvadīyaṃ tad balārṇavam abhimanyur dadhāraiko veleva makarālayam 14 śūrāṇāṃ yudhyamānānāṃ nighnatām itaretaram abhimanyoḥ pareṣāṃ ca nāsīt kaś cit parāṅmukhaḥ 15 tasmiṃs tu ghore saṃgrāme vartamāne bhayaṃkare duḥsaho navabhir bāṇair abhimanyum avidhyata 16 duḥśāsano dvādaśabhiḥ kṛpaḥ śāradvatas tribhiḥ droṇas tu sapta daśabhiḥ śarair āśīviṣopamaiḥ 17 viviṃśatis tu viṃśatyā kṛtavarmā ca saptabhiḥ bṛhadbalas tathāṣṭābhir aśvatthāmā ca saptabhiḥ 18 bhūriśravās tribhir bāṇair madreśaḥ ṣaḍbhir āśugaiḥ dvābhyāṃ śarābhyāṃ śakunis tribhir duryodhano nṛpaḥ 19 sa tu tān prativivyādha tribhis tribhir ajihmagaiḥ nṛtyann iva mahārāja cāpahastaḥ pratāpavān 20 tato 'bhimanyuḥ saṃkruddhas tāpyamānas tavātmajaiḥ vidarśayan vai sumahac chikṣaurasa kṛtaṃ balam 21 garuḍānilaraṃhobhir yantur vākyakarair hayaiḥ dāntair aśmaka dāyādaṃ tvaramāṇo 'bhyahārayat vivyādha cainaṃ daśabhir bāṇais tiṣṭheti cābravīt 22 tasyābhimanyur daśabhir bāṇaiḥ sūtaṃ hayān dhvajam bāhū dhanuḥ śiraś corvyāṃ smayamāno 'bhyapātayat 23 tatas tasmin hate vīre saubhadreṇāśmakeśvare saṃcacāla balaṃ sarvaṃ palāyanaparāyaṇam 24 tataḥ karṇaḥ kṛpo droṇo drauṇir gāndhārarāṭ śalaḥ śalyo bhūriśravāḥ krāthaḥ somadatto viviṃśatiḥ 25 vṛṣasenaḥ suṣeṇaś ca kuṇḍa bhedī pratardanaḥ vṛndārako lalitthaś ca prabāhur dīrghalocanaḥ duryodhanaś ca saṃkruddhaḥ śaravarṣair avākiran 26 so 'tikruddho maheṣvāsair abhimanyur ajihmagaiḥ śaram ādatta karṇāya parakāyāvabhedanam 27 tasya bhittvā tanutrāṇaṃ dehaṃ nirbhidya cāśugaḥ prāviśad dharaṇīṃ rājan valmīkam iva pannagaḥ 28 sa tenātiprahāreṇa vyathito vihvalann iva saṃcacāla raṇe karṇaḥ kṣitikampe yathācalaḥ 29 athānyair niśitair bāṇaiḥ suṣeṇaṃ dīrghalocanam kuṇḍa bhediṃ ca saṃkruddhas tribhis trīn avadhīd balī 30 karṇas taṃ pañcaviṃśatyā nārācānāṃ samarpayat aśvatthāmā ca viṃśatyā kṛtavarmā ca saptabhiḥ 31 sa śarārdita sarvāṅgaḥ kruddhaḥ śakrātmajātmajaḥ vicaran dṛśyate sainye pāśahasta ivāntakaḥ 32 śalyaṃ ca bāṇavarṣeṇa samīpastham avākirat udakrośan mahābāhus tava sainyāni bhīṣayan 33 tataḥ sa viddho 'stravidā marmabhidbhir ajihmagaiḥ śalyo rājan rathopasthe niṣasāda mumoha ca 34 taṃ hi viddhaṃ tathā dṛṣṭvā saubhadreṇa yaśasvinā saṃprādravac camūḥ sarvā bhāradvājasya paśyataḥ 35 prekṣantas taṃ mahābāhuṃ rukmapuṅkhaiḥ samāvṛtam tvadīyāś ca palāyante mṛgāḥ siṃhārditā iva 36 sa tu raṇayaśasābhipūjyamānaḥ; pitṛsuracāraṇa siddhayakṣasaṃghaiḥ avani talagataiś ca bhūtasaṃghair; ativibabhau hutabhug yathājya siktaḥ |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 7
Chapter 37
|
1
[धृ] तथा परमथमानं तं महेष्वासम अजिह्मगैः आर्जुनिं मामकाः सर्वे के तव एनं समवाकिरन 2 [स] शृणु राजन कुमारस्य रणे विक्रीडितं महत बिभित्सयॊ रथानीकं भारद्वाजेन रक्षितम 3 मद्रेशं सादितं दृष्ट्वा सौभाद्रेणाशुगै रणे शल्याद अवरजः करुद्धः किरन बाणान समभ्ययात 4 स विद्ध्वा दशभिर बाणैः साश्वयन्तारम आर्जुनिम उदक्रॊशन महाशब्दं तिष्ठ तिष्ठेति चाब्रवीत 5 तस्यार्जुनिः शिरॊग्रीवं पाणिपादं धनुर हयान छत्रं धवजं नियन्तारं तरिवेणुं शम्यु पस्करम 6 चक्रे युगेषां तूणीरान अनुकर्षं च सायकैः पताकां चक्रगॊप्तारौ सर्वॊपकरणानि च वयधमल लाघवात तच च ददृशे नास्य कश चन 7 स पपात कषितौ कषीणः परविद्धाभरणाम्बरः वायुनेव महाचैत्यः संभग्नॊ ऽमिततेजसा अनुगाश चास्य वित्रस्ताः पराद्रवन सर्वतॊदिशम 8 आर्जुनेः कर्म तद दृष्ट्व परणेदुश च समन्ततः नादेन सर्वभूतानि साधु साध्व इति भारत 9 शल्य भरातर्य अथारुग्णे बहुशस तस्य सैनिकाः कुलाधिवासनामानि शरावयन्तॊ ऽरजुनात्मजम 10 अभ्यवर्तन्त संक्रुद्धा विविधायुधपाणयः रथैर अश्वैर गजैश चान्ये पादातैश च बलॊत्कटाः 11 बाणशब्देन महता खुरनेमिस्वनेन च हुंकारैः कष्वेडितॊत्क्रुष्टैः सिंहनादैः स गर्जितैः 12 जयातलत्र सवनैर अन्ये गर्जन्तॊ ऽरजुननन्दनम बरुवन्तश च न नॊ जीवन मॊक्ष्यसे जीविताम इति 13 तांस तथा बरुवतॊ दृष्ट्वा सौभद्रः परहसन्न इव यॊ यः सम पराहरत पूर्वं तं तं विव्याध पत्रिभिः 14 संदर्शयिष्यन्न अस्त्राणि चित्राणि च लघूनि च आर्जुनिः समरे शूरॊ मृदुपूर्वम अयुध्यत 15 वासुदेवाद उपात्तं यद यद अस्त्रं च धनंजयात अदर्शयत तत कार्ष्णिः कृष्णाभ्याम अविशेषयन 16 दूरमास्यन गुरुं भारं साधयंश च पुनः पुनः संदधद विसृजंश चेषून निर्विशेषम अदृश्यत 17 चापमण्डलम एवास्य विस्फुरद दिक्ष्व अदृश्यत तमॊ घनतः सुदीप्तस्य सवितुर मण्डलं यथा 18 जयाशब्दः शुश्रुवे तस्य तलशब्दश च दारुणः महाशनिमुचः काले पयॊदस्येव निस्वनः 19 हरीमान अमर्षी सौभद्रॊ मानकृत परियदर्शनः संमिनामयिषुर वीरान इष्वासांश चाप्य अयुध्यत 20 मृदुर भूत्वा महाराज दारुणः समपद्यत वर्षाभ्यतीतॊ भगवाञ शरदीव दिवाकरः 21 शरान विचित्रान महतॊ रुक्मपुङ्खाञ शिलाशितान मुमॊच शतशः करुद्धॊ गभस्तीन इव भास्करः 22 कषुरप्रैर वत्सदन्तैश च विपाठैश च महायशाः नाराचैर धननाराचैर भल्लैर अज्ञलिकैर अपि 23 अवाकिरद रथानीकं भारद्वाजस्य पश्यतः ततस तत सैन्यम अभवद विमुखं शरपीडितम |
1
[dhṛ] tathā pramathamānaṃ taṃ maheṣvāsam ajihmagaiḥ ārjuniṃ māmakāḥ sarve ke tv enaṃ samavākiran 2 [s] śṛṇu rājan kumārasya raṇe vikrīḍitaṃ mahat bibhitsayo rathānīkaṃ bhāradvājena rakṣitam 3 madreśaṃ sāditaṃ dṛṣṭvā saubhādreṇāśugai raṇe śalyād avarajaḥ kruddhaḥ kiran bāṇān samabhyayāt 4 sa viddhvā daśabhir bāṇaiḥ sāśvayantāram ārjunim udakrośan mahāśabdaṃ tiṣṭha tiṣṭheti cābravīt 5 tasyārjuniḥ śirogrīvaṃ pāṇipādaṃ dhanur hayān chatraṃ dhvajaṃ niyantāraṃ triveṇuṃ śamyu paskaram 6 cakre yugeṣāṃ tūṇīrān anukarṣaṃ ca sāyakaiḥ patākāṃ cakragoptārau sarvopakaraṇāni ca vyadhamal lāghavāt tac ca dadṛśe nāsya kaś cana 7 sa papāta kṣitau kṣīṇaḥ praviddhābharaṇāmbaraḥ vāyuneva mahācaityaḥ saṃbhagno 'mitatejasā anugāś cāsya vitrastāḥ prādravan sarvatodiśam 8 ārjuneḥ karma tad dṛṣṭva praṇeduś ca samantataḥ nādena sarvabhūtāni sādhu sādhv iti bhārata 9 śalya bhrātary athārugṇe bahuśas tasya sainikāḥ kulādhivāsanāmāni śrāvayanto 'rjunātmajam 10 abhyavartanta saṃkruddhā vividhāyudhapāṇayaḥ rathair aśvair gajaiś cānye pādātaiś ca balotkaṭāḥ 11 bāṇaśabdena mahatā khuranemisvanena ca huṃkāraiḥ kṣveḍitotkruṣṭaiḥ siṃhanādaiḥ sa garjitaiḥ 12 jyātalatra svanair anye garjanto 'rjunanandanam bruvantaś ca na no jīvan mokṣyase jīvitām iti 13 tāṃs tathā bruvato dṛṣṭvā saubhadraḥ prahasann iva yo yaḥ sma prāharat pūrvaṃ taṃ taṃ vivyādha patribhiḥ 14 saṃdarśayiṣyann astrāṇi citrāṇi ca laghūni ca ārjuniḥ samare śūro mṛdupūrvam ayudhyata 15 vāsudevād upāttaṃ yad yad astraṃ ca dhanaṃjayāt adarśayata tat kārṣṇiḥ kṛṣṇābhyām aviśeṣayan 16 dūramāsyan guruṃ bhāraṃ sādhayaṃś ca punaḥ punaḥ saṃdadhad visṛjaṃś ceṣūn nirviśeṣam adṛśyata 17 cāpamaṇḍalam evāsya visphurad dikṣv adṛśyata tamo ghnataḥ sudīptasya savitur maṇḍalaṃ yathā 18 jyāśabdaḥ śuśruve tasya talaśabdaś ca dāruṇaḥ mahāśanimucaḥ kāle payodasyeva nisvanaḥ 19 hrīmān amarṣī saubhadro mānakṛt priyadarśanaḥ saṃmināmayiṣur vīrān iṣvāsāṃś cāpy ayudhyata 20 mṛdur bhūtvā mahārāja dāruṇaḥ samapadyata varṣābhyatīto bhagavāñ śaradīva divākaraḥ 21 śarān vicitrān mahato rukmapuṅkhāñ śilāśitān mumoca śataśaḥ kruddho gabhastīn iva bhāskaraḥ 22 kṣuraprair vatsadantaiś ca vipāṭhaiś ca mahāyaśāḥ nārācair dhananārācair bhallair ajñalikair api 23 avākirad rathānīkaṃ bhāradvājasya paśyataḥ tatas tat sainyam abhavad vimukhaṃ śarapīḍitam |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 7
Chapter 38
|
1
[धृ] दवैधीभवति मे चित्तं हरिया तुष्ट्या च संजय मम पुत्रस्य यत सैन्यं सौभद्रः समवारयत 2 विस्तरेणैव मे शंस सर्वं गावल्गणे पुनः विक्रीडितं कुमारस्य सकन्दस्येवासुरैः सह 3 [स] हन्त ते संप्रवक्ष्यामि विमर्दम अतिदारुणम एकस्य च बहूनां च यथासीत तुमुलॊ रणः 4 अभिमन्युः कृतॊत्साहः कृतॊत्साहान अरिंदमान रथस्थॊ रथिनः सर्वांस तावकान अप्य अहर्षयत 5 दरॊणं कर्णं कृपं शल्यं दरौणिं भॊजं बृहद्बलम दुर्यॊधनं सौमदत्तिं शकुनिं च महाबलम 6 नाना नृपान नृपसुतान सैन्यानि विविधानि च अलातचक्रवत सर्वांश चरन बाणैः समभ्ययात 7 निघ्नन्न अमित्रान सौभद्रः परमास्त्रः परतापवान अदर्शयत तेजस्वी दिक्षु सर्वासु भारत 8 तद दृष्ट्वा चरितं तस्य सौभद्रस्यामितौजसः समकम्पन्त सैन्यानि तवदीयानि पुनः पुनः 9 अथाब्रवीन महाप्राज्ञॊ भारद्वाजः परतापवान हर्षेणॊत्फुल्ल नयनः कृपम आभाष्य स तवरम 10 घट्टयन्न इव मर्माणि तव पुत्रस्य मारिष अभिमन्युं रणे दृष्ट्वा तदा रणविशारदम 11 एष गच्छति सौभद्रः पार्थानाम अग्रतॊ युवा नन्दयन सुहृदः सर्वान राजानं च युधिष्ठिरम 12 नकुलं सहदेवं च भीमसेनं च पाण्डवम बन्धून संबन्धिनश चान्यान मध्यस्थान सुहृदस तथा 13 नास्य युद्धे समं मन्ये कं चिद अन्यं धनुर्धरम इच्छन हन्याद इमां सेनां किमर्थम अपि नेच्छति 14 दरॊणस्य परीतिसंयुक्तं शरुत्वा वाक्यं तवात्मजः आर्जुनिं परति संक्रुद्धॊ दरॊणं दृष्ट्वा समयन्न इव 15 अथ दुर्यॊधनः कर्णम अब्रवीद बाह्लिकं कृपम दुःसासनं मद्रराजं तांस तांश चान्यान महारथान 16 सर्वमूर्धावसिक्तानाम आचार्यॊ बरह्मचित्तमः अर्जुनस्य सुतं मूढं नाभिहन्तुम इहेच्छति 17 न हय अस्य समरे मुच्येद अन्तकॊ ऽपय आततायिनः किम अङ्गपुनर एवान्यॊ मर्त्यः सत्यं बरवीमि वः 18 अर्जुनस्य सुतं तव एष शिष्यत्वाद अभिरक्षति पुत्राः शिष्याश च दयितास तद अपत्यं च धर्मिणाम 19 संरक्ष्यमाणॊ दरॊणेन मन्यते वीर्यम आत्मनः आत्मसंभावितॊ मूढस तं परमथ्नीत माचिरम 20 एवम उक्तास तु ते राज्ञा सात्वती पुत्रम अभ्ययुः संरब्धास तं जिघांसन्तॊ भारद्वाजस्य पश्यतः 21 दुःशासनस तु तच छरुत्वा दुर्यॊधन वचस तदा अब्रवीत कुरुशार्दूलॊ दुर्यॊधनम इदं वचः 22 अहम एनं हनिष्यामि महाराज बरवीमि ते मिषतां पाण्डुपुत्राणां पाञ्चालानां च पश्यताम परसिष्याम्य अथ सौभद्रं यथा राहुर दिवाकरम 23 उत्क्रुश्य चाब्रवीद वाक्यं कुरुराजम इदं पुनः शरुत्वा कृष्णौ मया गरस्तं सौभद्रम अतिमानिनौ गमिष्यतः परेतलॊकं जीवलॊकान न संशयः 24 तौ च शरुत्वा मृतौ वयक्तं पाण्डॊः कषेत्रॊद्भवाः सुताः एकाह्ना ससुहृद वर्गाः कलैब्याद धास्यन्ति जीवितम 25 तस्माद अस्मिन हते शत्रौ हताः सर्वे ऽहितास तव शिवेन धयाहि मा राजन्न एष हन्मि रिपुं तव 26 एवम उक्त्वा नदन राजन पुत्रॊ दुःशासनस तव सौभद्रम अभ्ययात करुद्धः शरवर्षैर अवाकिरन 27 तम अभिक्रुद्धम आयान्तं तव पुत्रम अरिंदमः अभिमन्युः शरैस तिक्ष्णैः षट्विंशत्या समर्पयत 28 दुःशासनस तु संक्रुद्धः परभिन्न इव कुञ्जरः अयॊधयत सौभद्रम अभिमन्युश च तं रणे 29 तौ मण्डलानि चित्राणि रथाभ्यां सव्यदक्षिणम चरमाणाव अयुध्येतां रथशिक्षा विशारदौ 30 अथ पणवमृदङ्गदुन्दुभीनां; कृकर महानक भेरि झर्झराणाम निनदम अतिभृशं नराः परचक्रुर; लवणजलॊद्भव सिंहनाद मिश्रम |
1
[dhṛ] dvaidhībhavati me cittaṃ hriyā tuṣṭyā ca saṃjaya mama putrasya yat sainyaṃ saubhadraḥ samavārayat 2 vistareṇaiva me śaṃsa sarvaṃ gāvalgaṇe punaḥ vikrīḍitaṃ kumārasya skandasyevāsuraiḥ saha 3 [s] hanta te saṃpravakṣyāmi vimardam atidāruṇam ekasya ca bahūnāṃ ca yathāsīt tumulo raṇaḥ 4 abhimanyuḥ kṛtotsāhaḥ kṛtotsāhān ariṃdamān rathastho rathinaḥ sarvāṃs tāvakān apy aharṣayat 5 droṇaṃ karṇaṃ kṛpaṃ śalyaṃ drauṇiṃ bhojaṃ bṛhadbalam duryodhanaṃ saumadattiṃ śakuniṃ ca mahābalam 6 nānā nṛpān nṛpasutān sainyāni vividhāni ca alātacakravat sarvāṃś caran bāṇaiḥ samabhyayāt 7 nighnann amitrān saubhadraḥ paramāstraḥ pratāpavān adarśayata tejasvī dikṣu sarvāsu bhārata 8 tad dṛṣṭvā caritaṃ tasya saubhadrasyāmitaujasaḥ samakampanta sainyāni tvadīyāni punaḥ punaḥ 9 athābravīn mahāprājño bhāradvājaḥ pratāpavān harṣeṇotphulla nayanaḥ kṛpam ābhāṣya sa tvaram 10 ghaṭṭayann iva marmāṇi tava putrasya māriṣa abhimanyuṃ raṇe dṛṣṭvā tadā raṇaviśāradam 11 eṣa gacchati saubhadraḥ pārthānām agrato yuvā nandayan suhṛdaḥ sarvān rājānaṃ ca yudhiṣṭhiram 12 nakulaṃ sahadevaṃ ca bhīmasenaṃ ca pāṇḍavam bandhūn saṃbandhinaś cānyān madhyasthān suhṛdas tathā 13 nāsya yuddhe samaṃ manye kaṃ cid anyaṃ dhanurdharam icchan hanyād imāṃ senāṃ kimartham api necchati 14 droṇasya prītisaṃyuktaṃ śrutvā vākyaṃ tavātmajaḥ ārjuniṃ prati saṃkruddho droṇaṃ dṛṣṭvā smayann iva 15 atha duryodhanaḥ karṇam abravīd bāhlikaṃ kṛpam duḥsāsanaṃ madrarājaṃ tāṃs tāṃś cānyān mahārathān 16 sarvamūrdhāvasiktānām ācāryo brahmacittamaḥ arjunasya sutaṃ mūḍhaṃ nābhihantum ihecchati 17 na hy asya samare mucyed antako 'py ātatāyinaḥ kim aṅgapunar evānyo martyaḥ satyaṃ bravīmi vaḥ 18 arjunasya sutaṃ tv eṣa śiṣyatvād abhirakṣati putrāḥ śiṣyāś ca dayitās tad apatyaṃ ca dharmiṇām 19 saṃrakṣyamāṇo droṇena manyate vīryam ātmanaḥ ātmasaṃbhāvito mūḍhas taṃ pramathnīta māciram 20 evam uktās tu te rājñā sātvatī putram abhyayuḥ saṃrabdhās taṃ jighāṃsanto bhāradvājasya paśyataḥ 21 duḥśāsanas tu tac chrutvā duryodhana vacas tadā abravīt kuruśārdūlo duryodhanam idaṃ vacaḥ 22 aham enaṃ haniṣyāmi mahārāja bravīmi te miṣatāṃ pāṇḍuputrāṇāṃ pāñcālānāṃ ca paśyatām prasiṣyāmy atha saubhadraṃ yathā rāhur divākaram 23 utkruśya cābravīd vākyaṃ kururājam idaṃ punaḥ śrutvā kṛṣṇau mayā grastaṃ saubhadram atimāninau gamiṣyataḥ pretalokaṃ jīvalokān na saṃśayaḥ 24 tau ca śrutvā mṛtau vyaktaṃ pāṇḍoḥ kṣetrodbhavāḥ sutāḥ ekāhnā sasuhṛd vargāḥ klaibyād dhāsyanti jīvitam 25 tasmād asmin hate śatrau hatāḥ sarve 'hitās tava śivena dhyāhi mā rājann eṣa hanmi ripuṃ tava 26 evam uktvā nadan rājan putro duḥśāsanas tava saubhadram abhyayāt kruddhaḥ śaravarṣair avākiran 27 tam abhikruddham āyāntaṃ tava putram ariṃdamaḥ abhimanyuḥ śarais tikṣṇaiḥ ṣaṭviṃśatyā samarpayat 28 duḥśāsanas tu saṃkruddhaḥ prabhinna iva kuñjaraḥ ayodhayata saubhadram abhimanyuś ca taṃ raṇe 29 tau maṇḍalāni citrāṇi rathābhyāṃ savyadakṣiṇam caramāṇāv ayudhyetāṃ rathaśikṣā viśāradau 30 atha paṇavamṛdaṅgadundubhīnāṃ; kṛkara mahānaka bheri jharjharāṇām ninadam atibhṛśaṃ narāḥ pracakrur; lavaṇajalodbhava siṃhanāda miśram |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 7
Chapter 39
|
1
[स] शरविक्षतगात्रस तु परत्यमित्रम अवस्थितम अभिमन्युः समयन धीमान दुःशासनम अथाब्रवीत 2 दिष्ट्या पश्यामि संग्रामे मानिनं शत्रुम आगतम निष्ठुरं तयक्तधर्माणम आक्रॊशनपरायणम 3 यत सभायां तवया राज्ञॊ धृतराष्ट्रस्य शृण्वतः कॊपितः परुषैर वाक्यैर धर्मराजॊ युधिष्ठिरः जयॊन्मत्तेन भीमश च बह्वबद्धं परभाषता 4 परवित्तापहारस्य करॊधस्याप्रशमस्य च लॊभस्य जञाननाशस्य दरॊहस्यात्याहितस्य च 5 पितॄणां मम राज्यस्य हरणस्यॊग्र धन्विनाम तत तवाम इदम अनुप्राप्तं तत कॊपाद वै महात्मनाम 6 सद्यश चॊग्रम अधर्मस्य फलं पराफ्नुहि दुर्मते शासितास्म्य अद्य ते बाणैः सर्वसैन्यस्य पश्यतः 7 अद्याहम अनृणस तस्य कॊपस्य भविता रणे अमर्षितायाः कृष्णायाः काङ्क्षितस्य च मे पितुः 8 अद्य कौरव्य भीमस्य भवितास्म्य अनृणॊ युधि न हि मे मॊक्ष्यसे जीवन यदि नॊत्सृजसे रणम 9 एवम उक्त्वा महाबाहुर बाणं दुःशासनान्तकम संदधे परवीरघ्नः कालाग्न्यनिल वर्चसम 10 तस्यॊरस तूर्णम आसाद्य जत्रु देशे विभिद्य तम अथैनं पञ्चविंशत्या पुनश चैव समर्पयत 11 स गाढविद्धॊ वयथितॊ रथॊपस्थ उपाविशत दुःशासनॊ महाराज कश्मलं चाविशन महत 12 सारथिस तवरमाणस तु दुःशासनम अचेतसम रणमध्याद अपॊवाह सौभद्रशरपीडितम 13 पाण्डवा दरौपदेयाश च विराटश च समीक्ष्य तम पाञ्चालाः केकयाश चैव सिंहनादम अथानदन 14 वादित्राणि च सर्वाणि नाना लिङ्गनि सर्वशः परावादयन्त संहृष्टाः पाण्डूनां तत्र सैनिकाः 15 पश्यन्तः समयमानाश च सौभद्रस्य विचेष्टितम अत्यन्तविरिणं दृप्तं दृष्ट्वा शत्रुं पराजितम 16 धर्ममारुत शक्राणाम आश्विनॊः परतिमास तथा धारयन्तॊ धवजाग्रेषु दरौपदेया महारथाः 17 सात्यकिश चेकितानश च धृष्टद्युम्नशिखण्डिनौ केकया धृष्टकेतुश च मत्स्यपाञ्चाल सृंजयाः 18 पाण्डवाश च मुदा युक्ता युधिष्ठिर पुरॊगमाः अभ्यवर्तन्त सहिता दरॊणानीकं बिभित्सवः 19 ततॊ ऽभवन महद युद्धं तवदीयानां परैः सह जयम आकाङ्क्षमाणानां शूराणाम अनिवर्तिनाम 20 दुर्यॊधनॊ महाराज राधेयम इदम अब्रवीत पश्य दुःशासनं वीरम अभिमन्युवशंगतम 21 परतपन्तम इवादित्यं निघ्नन्तं शात्रवान रणे सौभद्रम उद्यतास तरातुम अभिधावन्ति पाण्डवाः 22 ततः कर्णः शरैस तीक्ष्णैर अभिमन्युं दुरासदम अभ्यवर्षत संक्रुद्धः पुत्रस्य हितकृत तवम 23 तस्य चानुचरांस तीक्ष्णैर विव्याध परमेषुभिः अवज्ञा पूर्वकं वीरः सौभद्रस्य रणाजिरे 24 अभिमन्युस तु राधेयं तरिसप्तत्या शिलीमुखैः अविध्यत तवरितॊ राजन दरॊणं परेप्सुर महामनाः 25 तं तदा नाशकत कश चिद दरॊणाद वारयितुं रणे आरुजन्तं रथश्रेष्ठान वज्रहस्तम इवासुरान 26 ततः कर्णॊ जय परेप्सुर मानी सर्वधनुर्भृताम सौभद्रं शतशॊ ऽविध्यद उत्तमास्त्राणि दर्शयन 27 सॊ ऽसत्रैर अस्त्रविदां शरेष्ठॊ राम शिष्यः परतापवान समरे शत्रुदुर्धर्षम अभिमन्युम अपीडयत 28 स तथा पीड्यमानास तु राधेयेनास्त्र वृष्टिभिः समरे ऽमरसंकाशः सौभद्रॊ न वयषीदत 29 ततः शिलाशितैस तीक्ष्णैर भल्लैः संनतपर्वभिः छित्त्वा धनूंषि शूराणाम आर्जुनिः कर्णम आर्दयत 30 ततः कृच्छ्रगतं कर्णं दृष्ट्वा कर्णाद अनन्तरः सौभद्रम अभ्ययात तूर्णं दृढम उद्यम्य कार्मुकम 31 तत उच्चुक्रुशुः पार्थास तेषां चानुचरा जनाः वादित्राणि च संजघ्नुः सौभद्रं चापि तुष्टुवुः |
1
[s] śaravikṣatagātras tu pratyamitram avasthitam abhimanyuḥ smayan dhīmān duḥśāsanam athābravīt 2 diṣṭyā paśyāmi saṃgrāme māninaṃ śatrum āgatam niṣṭhuraṃ tyaktadharmāṇam ākrośanaparāyaṇam 3 yat sabhāyāṃ tvayā rājño dhṛtarāṣṭrasya śṛṇvataḥ kopitaḥ paruṣair vākyair dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ jayonmattena bhīmaś ca bahvabaddhaṃ prabhāṣatā 4 paravittāpahārasya krodhasyāpraśamasya ca lobhasya jñānanāśasya drohasyātyāhitasya ca 5 pitṝṇāṃ mama rājyasya haraṇasyogra dhanvinām tat tvām idam anuprāptaṃ tat kopād vai mahātmanām 6 sadyaś cogram adharmasya phalaṃ prāphnuhi durmate śāsitāsmy adya te bāṇaiḥ sarvasainyasya paśyataḥ 7 adyāham anṛṇas tasya kopasya bhavitā raṇe amarṣitāyāḥ kṛṣṇāyāḥ kāṅkṣitasya ca me pituḥ 8 adya kauravya bhīmasya bhavitāsmy anṛṇo yudhi na hi me mokṣyase jīvan yadi notsṛjase raṇam 9 evam uktvā mahābāhur bāṇaṃ duḥśāsanāntakam saṃdadhe paravīraghnaḥ kālāgnyanila varcasam 10 tasyoras tūrṇam āsādya jatru deśe vibhidya tam athainaṃ pañcaviṃśatyā punaś caiva samarpayat 11 sa gāḍhaviddho vyathito rathopastha upāviśat duḥśāsano mahārāja kaśmalaṃ cāviśan mahat 12 sārathis tvaramāṇas tu duḥśāsanam acetasam raṇamadhyād apovāha saubhadraśarapīḍitam 13 pāṇḍavā draupadeyāś ca virāṭaś ca samīkṣya tam pāñcālāḥ kekayāś caiva siṃhanādam athānadan 14 vāditrāṇi ca sarvāṇi nānā liṅgani sarvaśaḥ prāvādayanta saṃhṛṣṭāḥ pāṇḍūnāṃ tatra sainikāḥ 15 paśyantaḥ smayamānāś ca saubhadrasya viceṣṭitam atyantaviriṇaṃ dṛptaṃ dṛṣṭvā śatruṃ parājitam 16 dharmamāruta śakrāṇām āśvinoḥ pratimās tathā dhārayanto dhvajāgreṣu draupadeyā mahārathāḥ 17 sātyakiś cekitānaś ca dhṛṣṭadyumnaśikhaṇḍinau kekayā dhṛṣṭaketuś ca matsyapāñcāla sṛṃjayāḥ 18 pāṇḍavāś ca mudā yuktā yudhiṣṭhira purogamāḥ abhyavartanta sahitā droṇānīkaṃ bibhitsavaḥ 19 tato 'bhavan mahad yuddhaṃ tvadīyānāṃ paraiḥ saha jayam ākāṅkṣamāṇānāṃ śūrāṇām anivartinām 20 duryodhano mahārāja rādheyam idam abravīt paśya duḥśāsanaṃ vīram abhimanyuvaśaṃgatam 21 pratapantam ivādityaṃ nighnantaṃ śātravān raṇe saubhadram udyatās trātum abhidhāvanti pāṇḍavāḥ 22 tataḥ karṇaḥ śarais tīkṣṇair abhimanyuṃ durāsadam abhyavarṣata saṃkruddhaḥ putrasya hitakṛt tavam 23 tasya cānucarāṃs tīkṣṇair vivyādha parameṣubhiḥ avajñā pūrvakaṃ vīraḥ saubhadrasya raṇājire 24 abhimanyus tu rādheyaṃ trisaptatyā śilīmukhaiḥ avidhyat tvarito rājan droṇaṃ prepsur mahāmanāḥ 25 taṃ tadā nāśakat kaś cid droṇād vārayituṃ raṇe ārujantaṃ rathaśreṣṭhān vajrahastam ivāsurān 26 tataḥ karṇo jaya prepsur mānī sarvadhanurbhṛtām saubhadraṃ śataśo 'vidhyad uttamāstrāṇi darśayan 27 so 'strair astravidāṃ śreṣṭho rāma śiṣyaḥ pratāpavān samare śatrudurdharṣam abhimanyum apīḍayat 28 sa tathā pīḍyamānās tu rādheyenāstra vṛṣṭibhiḥ samare 'marasaṃkāśaḥ saubhadro na vyaṣīdata 29 tataḥ śilāśitais tīkṣṇair bhallaiḥ saṃnataparvabhiḥ chittvā dhanūṃṣi śūrāṇām ārjuniḥ karṇam ārdayat 30 tataḥ kṛcchragataṃ karṇaṃ dṛṣṭvā karṇād anantaraḥ saubhadram abhyayāt tūrṇaṃ dṛḍham udyamya kārmukam 31 tata uccukruśuḥ pārthās teṣāṃ cānucarā janāḥ vāditrāṇi ca saṃjaghnuḥ saubhadraṃ cāpi tuṣṭuvuḥ |
The Mahabharata in Sanskrit
Cite this text
The Mahabharata in Sanskrit, part 5 of 12. . Hermetic Cloud, https://hermeticcloud.com/library/the-mahabharata-in-sanskrit-part-5/. Public-domain text reproduced in full; markup only.