The Mahabharata in Sanskrit. Parallel Devanagari and Romanization.
Book 7
Chapter 40
|
1
[स] सॊ ऽभिगर्जन धनुष्पाणिर जयां विकर्षन पुनः पुनः तयॊर महात्मनॊस तूर्णं रथान्तरम अवापतत 2 सॊ ऽविध्यद दशभिर बाणैर अभिमन्युं दुरासदम सच छत्त्र धवजयन्तारं साश्वम आशु समयन्न इव 3 पितृपैतामहं कर्म कुर्वाणम अतिमानुषम दृष्ट्वार्दितं शरैः कार्ष्णिं तवदीया हृषिताभवन 4 तस्याभिमन्युर आयम्य समयन्न एकेन पत्रिणा शिरः परच्यावयाम आस स रथात परपतद भुवि 5 कर्णिकारम इवॊद्धूतं वातेन मथितं नगात भरातरं निहतं दृष्ट्वा राजन कर्णॊ वयथां ययौ 6 विमुखीकृत्य कर्णं तु सौभद्रः कङ्कपत्रिभिः अन्यान अपि महेष्वासांस तूर्णम एवाभिदुद्रुवे 7 ततस तद विततं जालं हस्त्यश्वरथपत्तिमत झषः करुद्ध इवाभिन्दद अभिमन्युर महायशाः 8 कर्णस तु बहुभिर बाणैर अर्द्यमानॊ ऽभिमन्युना अपायाज जवनैर अश्वैस ततॊ ऽनीकम अभिद्यत 9 शलभैर इव चाकाशे धाराभिर इव चावृते अभिमन्यॊः शरै राजन न पराज्ञायत किं चन 10 तावकानां तु यॊधानां वध्यतां निशितैः शरैः अन्यत्र सैन्धवाद राजन न सम कश चिद अतिष्ठत 11 सौभद्रस तु ततः शङ्खं परध्माप्य पुरुषर्षभः शीघ्रम अभ्यपतत सेनां भारतीं भरतर्षभ 12 स कक्षे ऽगनिर इवॊत्सृष्टॊ निर्दहंस तरसा रिपून मध्ये भारत सैन्यानाम आर्जुनिः पर्यवर्तत 13 रथनागाश्वमनुजान अर्दयन निशितैः शरैः स परविश्याकरॊद भूमिं कबन्ध गणसंकुलाम 14 सौभद्र चापप्रभवैर निकृत्ताः परमेषुभिः सवान एवाब्निमुखान घन्तः परद्रवज जीवितार्थिनः 15 ते घॊरा रौद्रकर्माणॊ विपाठाः पृथवः शिताः निघ्नन्तॊ रघ नागाश्वाञ जग्मुर आशु वसुंधराम 16 सायुधाः साङ्गुलि तराणाः स खड्गाः साङ्गदा रणे दृश्यन्ते बाहवश छिन्ना हेमाभरण भूषिताः 17 शराश चापानि खड्गाश च शरीराणि शिरांसि च सकुण्डलानि सरग्वीणि भूमाव आसन सहस्रशः 18 अपस्करैर अधिष्ठानैर ईषा दण्डकबन्धुरैः अक्षैर विमथितैश चक्रैर भग्नैश च बहुधा रथैः शक्तिचापायुधैश चापि पतिपैश च महाध्वजैः 19 निहतैः कषत्रियैर अश्वैर वारणैश च विशां पते अगम्यकल्पा पृथिवी कषणेनासीत सुदारुणा 20 वध्यतां राजपुत्राणां करन्दताम इतरेतरम परादुरासीन महाशब्दॊ भीरूणां भयवर्धनः स शब्दॊ भरतश्रेष्ठ दिशः सर्वा वयनादयत 21 सौभद्रश चाद्रवत सेनां निघ्नन्न अश्वरथद्विपान वयचरत स दिशः सर्वाः परदिशश चाहितान रुजन 22 तं तदा नानुपश्याम सैन्येन रजसावृतम आददानं गजाश्वानां नृणां चायूंषि भारत 23 कषणेन भूयॊ ऽपश्याम सूर्यं मध्यं दिने यथा अभिमन्युं महाराज परतपन्तं दविषद गणान 24 स वासव समः संख्ये वासवस्यात्मजात्मजः अभिमन्युर महाराज सैन्यमध्ये वयरॊचत |
1
[s] so 'bhigarjan dhanuṣpāṇir jyāṃ vikarṣan punaḥ punaḥ tayor mahātmanos tūrṇaṃ rathāntaram avāpatat 2 so 'vidhyad daśabhir bāṇair abhimanyuṃ durāsadam sac chattra dhvajayantāraṃ sāśvam āśu smayann iva 3 pitṛpaitāmahaṃ karma kurvāṇam atimānuṣam dṛṣṭvārditaṃ śaraiḥ kārṣṇiṃ tvadīyā hṛṣitābhavan 4 tasyābhimanyur āyamya smayann ekena patriṇā śiraḥ pracyāvayām āsa sa rathāt prapatad bhuvi 5 karṇikāram ivoddhūtaṃ vātena mathitaṃ nagāt bhrātaraṃ nihataṃ dṛṣṭvā rājan karṇo vyathāṃ yayau 6 vimukhīkṛtya karṇaṃ tu saubhadraḥ kaṅkapatribhiḥ anyān api maheṣvāsāṃs tūrṇam evābhidudruve 7 tatas tad vitataṃ jālaṃ hastyaśvarathapattimat jhaṣaḥ kruddha ivābhindad abhimanyur mahāyaśāḥ 8 karṇas tu bahubhir bāṇair ardyamāno 'bhimanyunā apāyāj javanair aśvais tato 'nīkam abhidyata 9 śalabhair iva cākāśe dhārābhir iva cāvṛte abhimanyoḥ śarai rājan na prājñāyata kiṃ cana 10 tāvakānāṃ tu yodhānāṃ vadhyatāṃ niśitaiḥ śaraiḥ anyatra saindhavād rājan na sma kaś cid atiṣṭhata 11 saubhadras tu tataḥ śaṅkhaṃ pradhmāpya puruṣarṣabhaḥ śīghram abhyapatat senāṃ bhāratīṃ bharatarṣabha 12 sa kakṣe 'gnir ivotsṛṣṭo nirdahaṃs tarasā ripūn madhye bhārata sainyānām ārjuniḥ paryavartata 13 rathanāgāśvamanujān ardayan niśitaiḥ śaraiḥ sa praviśyākarod bhūmiṃ kabandha gaṇasaṃkulām 14 saubhadra cāpaprabhavair nikṛttāḥ parameṣubhiḥ svān evābnimukhān ghantaḥ pradravaj jīvitārthinaḥ 15 te ghorā raudrakarmāṇo vipāṭhāḥ pṛthavaḥ śitāḥ nighnanto ragha nāgāśvāñ jagmur āśu vasuṃdharām 16 sāyudhāḥ sāṅguli trāṇāḥ sa khaḍgāḥ sāṅgadā raṇe dṛśyante bāhavaś chinnā hemābharaṇa bhūṣitāḥ 17 śarāś cāpāni khaḍgāś ca śarīrāṇi śirāṃsi ca sakuṇḍalāni sragvīṇi bhūmāv āsan sahasraśaḥ 18 apaskarair adhiṣṭhānair īṣā daṇḍakabandhuraiḥ akṣair vimathitaiś cakrair bhagnaiś ca bahudhā rathaiḥ śakticāpāyudhaiś cāpi patipaiś ca mahādhvajaiḥ 19 nihataiḥ kṣatriyair aśvair vāraṇaiś ca viśāṃ pate agamyakalpā pṛthivī kṣaṇenāsīt sudāruṇā 20 vadhyatāṃ rājaputrāṇāṃ krandatām itaretaram prādurāsīn mahāśabdo bhīrūṇāṃ bhayavardhanaḥ sa śabdo bharataśreṣṭha diśaḥ sarvā vyanādayat 21 saubhadraś cādravat senāṃ nighnann aśvarathadvipān vyacarat sa diśaḥ sarvāḥ pradiśaś cāhitān rujan 22 taṃ tadā nānupaśyāma sainyena rajasāvṛtam ādadānaṃ gajāśvānāṃ nṛṇāṃ cāyūṃṣi bhārata 23 kṣaṇena bhūyo 'paśyāma sūryaṃ madhyaṃ dine yathā abhimanyuṃ mahārāja pratapantaṃ dviṣad gaṇān 24 sa vāsava samaḥ saṃkhye vāsavasyātmajātmajaḥ abhimanyur mahārāja sainyamadhye vyarocata |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 7
Chapter 41
|
1
[धृ] बालम अत्यन्तसुहिनम अवार्य बलदर्पितम युद्धेषु कुशलं वीरं कुलपुत्रं तनुत्यजम 2 गाहमानम अनीकानि सदश्वैस तं तरिहायनैः अपि यौधिष्ठिरात सैन्यात कश चिद अन्वपतद रथी 3 [स] युधिष्ठिरॊ भीमसेनः शिखण्डी सात्यकिर यमौ धृष्टद्युम्नॊ विराटश च दरुपदश च स केकयः धृष्टकेतुश च संरब्धॊ मत्स्याश चान्वपतन रणे 4 अभ्यद्रवन परीप्सन्तॊ वयूढानीकाः परहारिणः तान दृष्ट्वा दरवतः शूरांस तवदीया विमुखाभवन 5 ततस तद विमुखं दृष्ट्वा तव सूनॊर महद बलम जामाता तव तेजस्वी विष्टम्भयिषुर आद्रवत 6 सैन्धवस्य महाराज पुत्रॊ राजा जयद्रथः स पुत्रगृद्धिनः पार्थान सह सैन्यान अवारयत 7 उग्रधन्वा महेष्वासॊ दिव्यम अस्त्रम उदीरयन वार्ध कषत्रिर उपासेधत परवणाद इव कुञ्जरान 8 [धृ] अतिभारम अहं मन्ये सैन्धवे संजयाहितम यद एकः पाण्डवान करुद्धान पुत्रगृद्धीन अवारयत 9 अत्यद्भुतम इदं मन्ये बलं शौर्यं च सैन्धवे तद अस्य बरूहि मे वीर्यं कर्म चाग्र्यं महात्मनः 10 किं दत्तं हुतम इष्टं वा सुतप्तम अथ वा तपः सिन्धुराजेन येनैकः करुद्धान पार्थान अवारयत 11 [स] दरौपदीहरणे यत तद भीमसेनेन निर्जितः मानात स तप्तवान राजा वरार्थी सुमहत तपः 12 इन्द्रयाणीन्द्रियार्थेभ्यः परियेभ्यः संनिवर्त्य सः कषुत्पिपासा तप सहः कृशॊ धमनि संततः देवम आराधयच छर्वं गृणन बरह्म सनातनम 13 भक्तानुकम्पी भगवांस तस्य चक्रे ततॊ दयाम सवप्नान्ते ऽपय अथ चैवाह हरः सिन्धुपतेः सुतम वरं वृणीष्व परीतॊ ऽसमि जयद्रथकिम इच्छसि 14 एवम उक्तस तु शर्वेण सिन्धुराजॊ जयद्रथः उवाच परणतॊ रुद्रं पराज्ञलिर नियतात्मवान 15 पाण्डवेयान अहं संख्ये भीमवीर्यपराक्रमान एकॊ रणे धारयेयं समस्तान इति भारत 16 एवम उक्तस तु देवेशॊ जयद्रथम अथाब्रवीत ददामि ते वरं सौम्य विना पार्थं धनंजयम 17 धारयिष्यसि संग्रामे चतुरः पाण्डुनन्दनान एवम अस्त्व इति देवेशम उक्त्वाबुध्यत पार्थिवः 18 स तेन वरदानेन दिव्येनास्त्र बलेन च एकः संधारयाम आस पाण्डवानाम अनीकिनीम 19 तस्य जयातलघॊषेण कषत्रियान भयम आविशत परांस तु तव सैन्यस्य हर्षः परमकॊ ऽभवत 20 दृष्ट्वा तु कषत्रिया भारं सैन्धवे सर्वम अर्पितम उत्क्रुश्याभ्यद्रवन राजन येन यौधिष्ठिरं बलम |
1
[dhṛ] bālam atyantasuhinam avārya baladarpitam yuddheṣu kuśalaṃ vīraṃ kulaputraṃ tanutyajam 2 gāhamānam anīkāni sadaśvais taṃ trihāyanaiḥ api yaudhiṣṭhirāt sainyāt kaś cid anvapatad rathī 3 [s] yudhiṣṭhiro bhīmasenaḥ śikhaṇḍī sātyakir yamau dhṛṣṭadyumno virāṭaś ca drupadaś ca sa kekayaḥ dhṛṣṭaketuś ca saṃrabdho matsyāś cānvapatan raṇe 4 abhyadravan parīpsanto vyūḍhānīkāḥ prahāriṇaḥ tān dṛṣṭvā dravataḥ śūrāṃs tvadīyā vimukhābhavan 5 tatas tad vimukhaṃ dṛṣṭvā tava sūnor mahad balam jāmātā tava tejasvī viṣṭambhayiṣur ādravat 6 saindhavasya mahārāja putro rājā jayadrathaḥ sa putragṛddhinaḥ pārthān saha sainyān avārayat 7 ugradhanvā maheṣvāso divyam astram udīrayan vārdha kṣatrir upāsedhat pravaṇād iva kuñjarān 8 [dhṛ] atibhāram ahaṃ manye saindhave saṃjayāhitam yad ekaḥ pāṇḍavān kruddhān putragṛddhīn avārayat 9 atyadbhutam idaṃ manye balaṃ śauryaṃ ca saindhave tad asya brūhi me vīryaṃ karma cāgryaṃ mahātmanaḥ 10 kiṃ dattaṃ hutam iṣṭaṃ vā sutaptam atha vā tapaḥ sindhurājena yenaikaḥ kruddhān pārthān avārayat 11 [s] draupadīharaṇe yat tad bhīmasenena nirjitaḥ mānāt sa taptavān rājā varārthī sumahat tapaḥ 12 indrayāṇīndriyārthebhyaḥ priyebhyaḥ saṃnivartya saḥ kṣutpipāsā tapa sahaḥ kṛśo dhamani saṃtataḥ devam ārādhayac charvaṃ gṛṇan brahma sanātanam 13 bhaktānukampī bhagavāṃs tasya cakre tato dayām svapnānte 'py atha caivāha haraḥ sindhupateḥ sutam varaṃ vṛṇīṣva prīto 'smi jayadrathakim icchasi 14 evam uktas tu śarveṇa sindhurājo jayadrathaḥ uvāca praṇato rudraṃ prājñalir niyatātmavān 15 pāṇḍaveyān ahaṃ saṃkhye bhīmavīryaparākramān eko raṇe dhārayeyaṃ samastān iti bhārata 16 evam uktas tu deveśo jayadratham athābravīt dadāmi te varaṃ saumya vinā pārthaṃ dhanaṃjayam 17 dhārayiṣyasi saṃgrāme caturaḥ pāṇḍunandanān evam astv iti deveśam uktvābudhyata pārthivaḥ 18 sa tena varadānena divyenāstra balena ca ekaḥ saṃdhārayām āsa pāṇḍavānām anīkinīm 19 tasya jyātalaghoṣeṇa kṣatriyān bhayam āviśat parāṃs tu tava sainyasya harṣaḥ paramako 'bhavat 20 dṛṣṭvā tu kṣatriyā bhāraṃ saindhave sarvam arpitam utkruśyābhyadravan rājan yena yaudhiṣṭhiraṃ balam |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 7
Chapter 42
|
1
[स] यन मा पृच्छसि राजेन्द्र सिन्धुराजस्य विक्रमम शृणु तत सर्वम आख्यास्ये यथा पाण्डून अयॊधयत 2 तम ऊहुः सारथेर वश्याः सैन्धवाः साधु वाहिनः विकुर्वाणा बृहन्तॊ ऽशवाः शवसनॊपम रंहसः 3 गन्धर्वनगराकारं विधिवत कल्पितं रथम तस्याभ्यशॊभयत केतुर वाराहॊ राजतॊ महान 4 शवेतच छत्रपताकाभिश चामरव्यजनेन च स बभौ राजलिङ्गैस तैस तारापतिर इवाम्बरे 5 मुक्ता वज्रमणिस्वर्णैर भूषितं तद अयस्मयम वरूथं विबभौ तस्य जयॊतिर्भिः खम इवावृतम 6 स विस्फार्य महच चापं किरन्न इषुगुणान बहून तत खण्डं पूरयाम आस यद वयादरयद आर्जुनिः 7 स सात्यकिं तरिभिर बाणैर अष्टभिश च वृकॊदरम धृष्टद्युमनं तथा षष्ट्या विराटं दशभिः शरैः 8 दरुपदं पञ्चभिस तीक्ष्णैर दशभिश च शिखण्डिनम केकयान पञ्चविंशत्या दरौपदेयांस तरिभिस तरिभिः 9 युधिष्ठिरं च सप्तत्या ततः शेनान अपानुदत इषुजालेन महता तद अद्भुतम इवाभवत 10 अथास्य शितपीतेन भल्लेनादिश्य कार्मुकम चिच्छेद परहसन राजा धर्मपुत्रः परतापवान 11 अक्ष्णॊर निमेष मात्रेण सॊ ऽनयद आदाय कार्मुकम विव्याध दशभिः पार्थ तांश चैवान्यांस तरिभिस तरिभिः 12 तस्य तल लाघवं जञात्वा भीमॊ भल्लैस तरिभिः पुनः धनुर धवजं च छत्रं च कषितौ कषिप्तम अपातयत 13 सॊ ऽनयद आदाय बलवान सज्यं कृत्वा च कार्मुकम भीमस्यापॊथयत केतुं धनुर अश्वांश च मारिष 14 स हताश्वाद अवप्लुत्य छिन्नधन्वा रथॊत्तमात सात्यकेर आप्लुतॊ यानं गिर्यग्रम इव केसरी 15 ततस तवदीयाः संहृष्टाः साधु साध्व इति चुक्रुशुः सिन्धुराजस्य तत कर्म परेक्ष्याश्रद्धेयम उत्तमम 16 संक्रुद्धान पाण्डवान एकॊ यद दधारास्त्र तेजसा तत तस्य कर्म भूतानि सर्वाण्य एवाभ्यपूजयन 17 सौभद्रेण हतैः पूर्वं सॊत्तरायुधिभिर दविपैः पाण्डूनां दर्शितः पन्थाः सैन्धवेन निवारितः 18 यतमानास तु ते वीरा मत्स्यपाञ्चाल केकयाः पाण्डवाश चान्वपद्यन्त परत्यैकश्येन सैन्धवम 19 यॊ यॊ हि यतते भेत्तुं दरॊणानीकं तवाहितः तं तं देववरप्राप्त्या सैन्धवः परत्यवारयत |
1
[s] yan mā pṛcchasi rājendra sindhurājasya vikramam śṛṇu tat sarvam ākhyāsye yathā pāṇḍūn ayodhayat 2 tam ūhuḥ sārather vaśyāḥ saindhavāḥ sādhu vāhinaḥ vikurvāṇā bṛhanto 'śvāḥ śvasanopama raṃhasaḥ 3 gandharvanagarākāraṃ vidhivat kalpitaṃ ratham tasyābhyaśobhayat ketur vārāho rājato mahān 4 śvetac chatrapatākābhiś cāmaravyajanena ca sa babhau rājaliṅgais tais tārāpatir ivāmbare 5 muktā vajramaṇisvarṇair bhūṣitaṃ tad ayasmayam varūthaṃ vibabhau tasya jyotirbhiḥ kham ivāvṛtam 6 sa visphārya mahac cāpaṃ kirann iṣuguṇān bahūn tat khaṇḍaṃ pūrayām āsa yad vyādarayad ārjuniḥ 7 sa sātyakiṃ tribhir bāṇair aṣṭabhiś ca vṛkodaram dhṛṣṭadyumanṃ tathā ṣaṣṭyā virāṭaṃ daśabhiḥ śaraiḥ 8 drupadaṃ pañcabhis tīkṣṇair daśabhiś ca śikhaṇḍinam kekayān pañcaviṃśatyā draupadeyāṃs tribhis tribhiḥ 9 yudhiṣṭhiraṃ ca saptatyā tataḥ śenān apānudat iṣujālena mahatā tad adbhutam ivābhavat 10 athāsya śitapītena bhallenādiśya kārmukam ciccheda prahasan rājā dharmaputraḥ pratāpavān 11 akṣṇor nimeṣa mātreṇa so 'nyad ādāya kārmukam vivyādha daśabhiḥ pārtha tāṃś caivānyāṃs tribhis tribhiḥ 12 tasya tal lāghavaṃ jñātvā bhīmo bhallais tribhiḥ punaḥ dhanur dhvajaṃ ca chatraṃ ca kṣitau kṣiptam apātayat 13 so 'nyad ādāya balavān sajyaṃ kṛtvā ca kārmukam bhīmasyāpothayat ketuṃ dhanur aśvāṃś ca māriṣa 14 sa hatāśvād avaplutya chinnadhanvā rathottamāt sātyaker āpluto yānaṃ giryagram iva kesarī 15 tatas tvadīyāḥ saṃhṛṣṭāḥ sādhu sādhv iti cukruśuḥ sindhurājasya tat karma prekṣyāśraddheyam uttamam 16 saṃkruddhān pāṇḍavān eko yad dadhārāstra tejasā tat tasya karma bhūtāni sarvāṇy evābhyapūjayan 17 saubhadreṇa hataiḥ pūrvaṃ sottarāyudhibhir dvipaiḥ pāṇḍūnāṃ darśitaḥ panthāḥ saindhavena nivāritaḥ 18 yatamānās tu te vīrā matsyapāñcāla kekayāḥ pāṇḍavāś cānvapadyanta pratyaikaśyena saindhavam 19 yo yo hi yatate bhettuṃ droṇānīkaṃ tavāhitaḥ taṃ taṃ devavaraprāptyā saindhavaḥ pratyavārayat |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 7
Chapter 43
|
1
[स] सैन्धवेन निरुद्धेषु जयगृद्धिषु पाण्डुषु सुघॊरम अभवद युद्धं तवदीयानां परिः सह 2 परविश्य तव आर्जुनिः सेनां सत्यसंधॊ दुरासदाम वयक्षॊभयत तेजस्वी मकरः सागरं यथा 3 तं तथा शरवर्षेण कषॊभयन्तम अरिंदमम यथा परधानाः सौभद्रम अभ्ययुः कुरुसत्तमाः 4 तेषां तस्य च सं मर्दॊ दारुणः समपद्यत सृजतां शरवर्णानि परसक्तम अमितौजसाम 5 रथव्रजेन संरुद्धस तैर अमित्रैर अथार्जुनिः वृषसेनस्य यन्तारं हत्वा चिच्छेद कार्मुकम 6 तस्य विव्याध बलवाञ शरैर अश्वान अजिह्मगैः वातायमानैर अथ तैर अश्वैर अपहृतॊ रणात 7 तेनान्तरेणाभिमन्यॊर यनापासारयद रथम रथव्रजास ततॊ हृष्टाः साधु साध्व इति चुक्रुशुः 8 तं सिंहम इव संक्रुद्धं परमथ्नन्तं शरैर अरीन आराद आयान्तम अभ्येत्य वसातीयॊ ऽभययाद दरुतम 9 सॊ ऽभिमन्युं शरैः षष्ट्या रुक्मपुङ्खैर अवाकिरत अब्रवीच च न मे जीवञ जीवतॊ युधि मॊक्ष्यसे 10 तम अयस्मय वर्माणम इषुणा आशु पातिना विव्याध हृदि सौभद्रः स पपात वयसुः कषितौ 11 वसात्यं निहतं दृष्ट्वा करुद्धाः कषत्रियपुंगवाः परिवव्रुस तदा राजंस तव पौत्रं जिघांसवः 12 विस्फारयन्तश चापानि नानारूपाण्य अनेकशः तद युद्धम अभवद रौद्रं सौभद्रस्यारिभिः सह 13 तेषां शरान सेष्व असनाञ शरीराणि शिरांसि च सकुण्डलानि सरग्वीणि करुद्धश चिच्छेद फाल्गुनिः 14 स खड्गाः साङ्गुलि तराणाः स पट्टिशपरश्वधाः अदृश्यन्त भुजाश छिन्ना हेमाभरणभूषिताः 15 सरग्भिर आभरणैर वस्त्रैः पतितैश च महाध्वजैः वर्मभिश चर्मभिर हारैर मुकुटैश छत्रचामरैः 16 अपस्करैर अधिष्ठानैर ईषादण्ड कबन्धुरैः अक्षैर विमथितैश चक्रैर भग्नैश च बहुधा युगैः 17 अनुकर्षैः पताकाभिस तथा सारथिवाजिभिः रथैश च भग्नैर नागैश च हतैः कीर्णाभवन मही 18 निहतैः कषत्रियैः शूरैर नानाजनपदेश्वरैः जय गृद्धैर वृता भूमिर दारुणा समपद्यत 19 दिशॊ विचरतस तस्य सर्वाश च परदिशस तथा रणे ऽभिमन्यॊः करुद्धस्य रूपम अन्तरधीयत 20 काञ्चनं यद यद अस्यासीद वर्म चाभरणानि च धनुषश च शराणां च तद अपश्याम केवलम 21 तं तदा नाशकत कश चिच चक्षुर्भ्याम अभिवीक्षितुम आददानं शरैर यॊधान मध्ये सूर्यम इव सथितम |
1
[s] saindhavena niruddheṣu jayagṛddhiṣu pāṇḍuṣu sughoram abhavad yuddhaṃ tvadīyānāṃ pariḥ saha 2 praviśya tv ārjuniḥ senāṃ satyasaṃdho durāsadām vyakṣobhayata tejasvī makaraḥ sāgaraṃ yathā 3 taṃ tathā śaravarṣeṇa kṣobhayantam ariṃdamam yathā pradhānāḥ saubhadram abhyayuḥ kurusattamāḥ 4 teṣāṃ tasya ca saṃ mardo dāruṇaḥ samapadyata sṛjatāṃ śaravarṇāni prasaktam amitaujasām 5 rathavrajena saṃruddhas tair amitrair athārjuniḥ vṛṣasenasya yantāraṃ hatvā ciccheda kārmukam 6 tasya vivyādha balavāñ śarair aśvān ajihmagaiḥ vātāyamānair atha tair aśvair apahṛto raṇāt 7 tenāntareṇābhimanyor yanāpāsārayad ratham rathavrajās tato hṛṣṭāḥ sādhu sādhv iti cukruśuḥ 8 taṃ siṃham iva saṃkruddhaṃ pramathnantaṃ śarair arīn ārād āyāntam abhyetya vasātīyo 'bhyayād drutam 9 so 'bhimanyuṃ śaraiḥ ṣaṣṭyā rukmapuṅkhair avākirat abravīc ca na me jīvañ jīvato yudhi mokṣyase 10 tam ayasmaya varmāṇam iṣuṇā āśu pātinā vivyādha hṛdi saubhadraḥ sa papāta vyasuḥ kṣitau 11 vasātyaṃ nihataṃ dṛṣṭvā kruddhāḥ kṣatriyapuṃgavāḥ parivavrus tadā rājaṃs tava pautraṃ jighāṃsavaḥ 12 visphārayantaś cāpāni nānārūpāṇy anekaśaḥ tad yuddham abhavad raudraṃ saubhadrasyāribhiḥ saha 13 teṣāṃ śarān seṣv asanāñ śarīrāṇi śirāṃsi ca sakuṇḍalāni sragvīṇi kruddhaś ciccheda phālguniḥ 14 sa khaḍgāḥ sāṅguli trāṇāḥ sa paṭṭiśaparaśvadhāḥ adṛśyanta bhujāś chinnā hemābharaṇabhūṣitāḥ 15 sragbhir ābharaṇair vastraiḥ patitaiś ca mahādhvajaiḥ varmabhiś carmabhir hārair mukuṭaiś chatracāmaraiḥ 16 apaskarair adhiṣṭhānair īṣādaṇḍa kabandhuraiḥ akṣair vimathitaiś cakrair bhagnaiś ca bahudhā yugaiḥ 17 anukarṣaiḥ patākābhis tathā sārathivājibhiḥ rathaiś ca bhagnair nāgaiś ca hataiḥ kīrṇābhavan mahī 18 nihataiḥ kṣatriyaiḥ śūrair nānājanapadeśvaraiḥ jaya gṛddhair vṛtā bhūmir dāruṇā samapadyata 19 diśo vicaratas tasya sarvāś ca pradiśas tathā raṇe 'bhimanyoḥ kruddhasya rūpam antaradhīyata 20 kāñcanaṃ yad yad asyāsīd varma cābharaṇāni ca dhanuṣaś ca śarāṇāṃ ca tad apaśyāma kevalam 21 taṃ tadā nāśakat kaś cic cakṣurbhyām abhivīkṣitum ādadānaṃ śarair yodhān madhye sūryam iva sthitam |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 7
Chapter 44
|
1
[स] आददानस तु शूराणाम आयूंष्य अभवद आर्जुनिः अन्तकः सर्वभूतानां पराणान काल इवागते 2 स शक्र इव विक्रान्तः शक्रसूनॊः सुतॊ बली अभिमन्युस तदानीकं लॊडयन बह्व अशॊभत 3 परविश्यैव तु राजेन्द्र कषत्रियेन्द्रान्तकॊपमः सत्यश्रवसम आदत्त वयाघ्रॊ मृगम इवॊल्बणम 4 सत्यश्रवसि चाक्षिप्ते तवरमाणा महारथाः परगृह्य विपुलं शस्त्रम अभिमन्युम उपाद्रवन 5 अहं पूर्वम अहं पूर्वम इति कषत्रिय पुंगवाः सपर्धमानाः समाजग्मुर जिघांसन्तॊ ऽरजुनात्मजम 6 कषत्रियाणाम अनीकानि परद्रुतान्य अभिधावताम जग्रास तिमिर आसाद्य कषुद्रमत्स्यान इवार्णवे 7 ये के चन गतास तस्य समीपम अपलायिनः न ते परतिन्यवर्तन्त समुद्राद इव सन्धवः 8 महाग्राहगृहीतेव वातवेगभयार्दिता समकम्पत सा सेना विभ्रष्टा नौर इवार्णवे 9 अथ रुक्मरथॊ नाम मद्रेश्वर सुतॊ बली तरस्ताम आश्वासयन सेनाम अत्रस्तॊ वाक्यम अब्रवीत 10 अलं तरासेन वः शूरा नैष कश चिन मयि सथिते अहम एनं गरहीष्यामि जीवग्राहं न संशयः 11 एवम उक्त्वा तु सौभद्रम अभिदुद्राव वीर्यवान सुकल्पितेनॊह्यमानः सयन्दनेन विराजता 12 सॊ ऽभिमन्युं तरिभिर बाणैर विद्ध्वा वक्षस्य अथानदत तरिभिश च दक्षिणे बाहौ सव्ये च निशितैस तरिभिः 13 स तस्येष्व असनं छित्त्वा फाल्गुणिः सव्यदक्षिणौ भुजौ शिरश च सवक्षिभ्रुक्षितौ कषिप्रम अपातयत 14 दृष्ट्वा रुक्मरथं रुग्णं पुत्रं शल्यस्य मानिनम जीवग्राहं जिघृक्षन्तं सौभद्रेण यशस्विना 15 संग्रामदुर्मदा राजन राजपुत्राः परहारिणः वयस्याः शल्य पुत्रस्य सुवर्णविकृतध्वजाः 16 तालमात्राणि चापानि विकर्षन्तॊ महारथाः आर्जुनिं शरवर्षेण समन्तात पर्यवारयन 17 शरैः शिक्षा बलॊपेतैस तरुणैर अत्यमर्षणैः दृष्ट्वैकं समरे शूरं सौभद्रम अपराजितम 18 छाद्यमानं शरव्रातैर हृष्टॊ दुर्यॊधनॊ ऽभवत वैवस्वतस्य भवनं गतम एनम अमन्यत 19 सुवर्णपुङ्खैर इषुभिर नाना लिङ्गैस तरिभिस तरिभिः अदृश्यम आर्जुनिं चक्रुर निमेषात ते नृपात्मजाः 20 ससूताश्वध्वजं तस्य सयन्दनं तं च मारिष आचितं समपश्याम शवाविधं शललैर इव 21 स गाढविद्धः करुद्धश च तॊत्त्रैर गज इवार्दितः गान्धर्वम अस्त्रम आयच्छद रथमायां च यॊजयत 22 अर्जुनेन तपस तप्त्वा गन्धर्वेभ्यॊ यद आहृतम तुम्बुरु परमुखेभ्यॊ वै तेनामॊहयताहितान 23 एकः स शतधा राजन दृश्यते सम सहस्रधा अलातचक्रवत संख्ये कषिप्रम अस्त्राणि दर्शयन 24 रथचर्यास्त्र मायाभिर मॊहयित्वा परंतपः बिभेद शतधा राजञ शरीराणि महीक्षिताम 25 पराणाः पराणभृतां संख्ये परेषिता निशितैः शरैः राजन परापुर अमुं लॊकं शरीराण्य अवनिं ययुः 26 धनूंष्य अश्वान नियन्तॄंश च धवजान बाहूंश च साङ्गदान शिरांसि च शितैर भल्लैस तेषां चिच्छेद फाल्गुनिः 27 चूतारामॊ यथा भग्नः पञ्चवर्षफलॊपगः राजपुत्र शतं तद्वत सौभद्रेणापतद धतम 28 करुद्धाशीविष संकाशान सुकुमारान सुखॊचितान एकेन निहतान दृष्ट्वा भीमॊ दुर्यॊधनॊ ऽभवत 29 रथिनः कुञ्जरान अश्वान पदातींश चावमर्दितान दृष्ट्वा दुर्यॊधनः कषिप्रम उपायात तम अमर्षितः 30 तयॊः कषणम इवापूर्णः संग्रामः समपद्यत अथाभवत ते विमुखः पुत्रः शरशतार्दितः |
1
[s] ādadānas tu śūrāṇām āyūṃṣy abhavad ārjuniḥ antakaḥ sarvabhūtānāṃ prāṇān kāla ivāgate 2 sa śakra iva vikrāntaḥ śakrasūnoḥ suto balī abhimanyus tadānīkaṃ loḍayan bahv aśobhata 3 praviśyaiva tu rājendra kṣatriyendrāntakopamaḥ satyaśravasam ādatta vyāghro mṛgam ivolbaṇam 4 satyaśravasi cākṣipte tvaramāṇā mahārathāḥ pragṛhya vipulaṃ śastram abhimanyum upādravan 5 ahaṃ pūrvam ahaṃ pūrvam iti kṣatriya puṃgavāḥ spardhamānāḥ samājagmur jighāṃsanto 'rjunātmajam 6 kṣatriyāṇām anīkāni pradrutāny abhidhāvatām jagrāsa timir āsādya kṣudramatsyān ivārṇave 7 ye ke cana gatās tasya samīpam apalāyinaḥ na te pratinyavartanta samudrād iva sandhavaḥ 8 mahāgrāhagṛhīteva vātavegabhayārditā samakampata sā senā vibhraṣṭā naur ivārṇave 9 atha rukmaratho nāma madreśvara suto balī trastām āśvāsayan senām atrasto vākyam abravīt 10 alaṃ trāsena vaḥ śūrā naiṣa kaś cin mayi sthite aham enaṃ grahīṣyāmi jīvagrāhaṃ na saṃśayaḥ 11 evam uktvā tu saubhadram abhidudrāva vīryavān sukalpitenohyamānaḥ syandanena virājatā 12 so 'bhimanyuṃ tribhir bāṇair viddhvā vakṣasy athānadat tribhiś ca dakṣiṇe bāhau savye ca niśitais tribhiḥ 13 sa tasyeṣv asanaṃ chittvā phālguṇiḥ savyadakṣiṇau bhujau śiraś ca svakṣibhrukṣitau kṣipram apātayat 14 dṛṣṭvā rukmarathaṃ rugṇaṃ putraṃ śalyasya māninam jīvagrāhaṃ jighṛkṣantaṃ saubhadreṇa yaśasvinā 15 saṃgrāmadurmadā rājan rājaputrāḥ prahāriṇaḥ vayasyāḥ śalya putrasya suvarṇavikṛtadhvajāḥ 16 tālamātrāṇi cāpāni vikarṣanto mahārathāḥ ārjuniṃ śaravarṣeṇa samantāt paryavārayan 17 śaraiḥ śikṣā balopetais taruṇair atyamarṣaṇaiḥ dṛṣṭvaikaṃ samare śūraṃ saubhadram aparājitam 18 chādyamānaṃ śaravrātair hṛṣṭo duryodhano 'bhavat vaivasvatasya bhavanaṃ gatam enam amanyata 19 suvarṇapuṅkhair iṣubhir nānā liṅgais tribhis tribhiḥ adṛśyam ārjuniṃ cakrur nimeṣāt te nṛpātmajāḥ 20 sasūtāśvadhvajaṃ tasya syandanaṃ taṃ ca māriṣa ācitaṃ samapaśyāma śvāvidhaṃ śalalair iva 21 sa gāḍhaviddhaḥ kruddhaś ca tottrair gaja ivārditaḥ gāndharvam astram āyacchad rathamāyāṃ ca yojayat 22 arjunena tapas taptvā gandharvebhyo yad āhṛtam tumburu pramukhebhyo vai tenāmohayatāhitān 23 ekaḥ sa śatadhā rājan dṛśyate sma sahasradhā alātacakravat saṃkhye kṣipram astrāṇi darśayan 24 rathacaryāstra māyābhir mohayitvā paraṃtapaḥ bibheda śatadhā rājañ śarīrāṇi mahīkṣitām 25 prāṇāḥ prāṇabhṛtāṃ saṃkhye preṣitā niśitaiḥ śaraiḥ rājan prāpur amuṃ lokaṃ śarīrāṇy avaniṃ yayuḥ 26 dhanūṃṣy aśvān niyantṝṃś ca dhvajān bāhūṃś ca sāṅgadān śirāṃsi ca śitair bhallais teṣāṃ ciccheda phālguniḥ 27 cūtārāmo yathā bhagnaḥ pañcavarṣaphalopagaḥ rājaputra śataṃ tadvat saubhadreṇāpatad dhatam 28 kruddhāśīviṣa saṃkāśān sukumārān sukhocitān ekena nihatān dṛṣṭvā bhīmo duryodhano 'bhavat 29 rathinaḥ kuñjarān aśvān padātīṃś cāvamarditān dṛṣṭvā duryodhanaḥ kṣipram upāyāt tam amarṣitaḥ 30 tayoḥ kṣaṇam ivāpūrṇaḥ saṃgrāmaḥ samapadyata athābhavat te vimukhaḥ putraḥ śaraśatārditaḥ |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 7
Chapter 45
|
1
[धृ] यथा वदसि मे सूत एकस्य बहुभिः सह संग्रामं तुमुलं घॊरं जयं चैव महात्मनः 2 अश्रद्धेयम इवाश्चर्यं सौभद्रस्याथ विक्रमम किं तु नात्यद्भुतं तेषां येषां धर्मॊ वयपाश्रयः 3 दुर्यॊधने ऽथ विमुखे राजपुत्र शते हते सौभद्रे परतिपत्तिं कां परत्यपद्यन्त मामकाः 4 [स] संशुष्कास्याश चलन नेत्राः परस्विन्ना लॊम हर्षिणः पलायनकृतॊत्साहा निरुत्साहा दविषज जये 5 हतान भरातॄन पितॄन पुत्रान सुहृत संबन्धिबान्धवान उत्सृज्यॊत्सृज्य समियुस तवरयन्तॊ हतद्विपान 6 तान परभग्नांस तथा दृष्ट्वा दरॊणॊ दरौणिर बृहद्बलः कृपॊ दुर्यॊधनः कर्णः कृतवर्माथ सौबलः 7 अभिद्रुताः सुसंक्रुद्धाः सौभद्रम अपराजितम ते ऽपि पौत्रेण ते राजन परायशॊ विमुखीकृताः 8 एकस तु सुखसंवृद्धॊ बाल्याद दर्पाच च निर्भयः इष्वस्त्रविन महातेजा लक्ष्मणॊ ऽऽरजुनिम अभ्ययात 9 तम अन्वग एवास्य पिता पुत्रगृद्धी नयवर्तत अनु दुर्यॊधनं चान्ये नयवर्तन्त महारथाः 10 तं ते ऽभिषिषिचुर बाणैर मेघा गिरिम इवाम्बुभिः स च तान परममाथैकॊ विष्वग वातॊ यथाम्बुदान 11 पौत्रं तु तव दुर्धर्षं लक्ष्मणं परियदर्शनम पितुः समीपे तिष्ठन्तं शूरम उद्यतकार्मुकम 12 अत्यन्तसुखसंवृद्धं धनेश्वर सुतॊपमम आससाद रणे कार्ष्णिर मत्तॊ मत्तम इव दविपम 13 लक्ष्मणेन तु संगम्य सौभद्रः परवीरहा शरैः सुनिशितैस तीक्ष्णैर बाह्वॊर उरसि चार्पितः 14 संक्रुद्धॊ वै महाबाहुर दण्डाहत इवॊरगः पौत्रस तव महाराज तव पौत्रम अभाषत 15 सुदृष्टः करियतां लॊकॊ अमुं लॊकं गमिष्यसि पश्यतां बान्धवानां तवां नयामि यमसादनम 16 एवम उक्त्वा ततॊ भल्लं सौभद्रः परवीरहा उद्बबर्ह महाबाहुर निर्मुक्तॊरग संनिभम 17 स तस्य भुजनिर्मुक्तॊ लक्ष्णमस्य सुदर्शनम सुनसं सुभ्रु केशान्तं शॊरॊ ऽहार्षीत सकुण्डलम लक्ष्मणं निहतं दृष्ट्वा हाहेत्य उच्चुक्रुशुर जनाः 18 ततॊ दुर्यॊधनः करुद्धः परिये पुत्रे निपातिते हतैनम इति चुक्रॊश कषत्रियान कषत्रियर्षभः 19 ततॊ दरॊणः कृपः कर्णॊ दरॊणपुत्रॊ बृहद्बलः कृतवर्मा च हार्दिक्यः षड रथाः पर्यवारयन 20 स तान विद्ध्वा शितैर बाणैर विमुखीकृत्य चार्जुनिः वेगेनाभ्यपतत करुद्धः सैन्धवस्य महद बलम 21 आवव्रुस तस्य पन्थानं गजानीकेन संशिताः कलिङ्गाश च निषादाश च कराथ पुत्रश च वीर्यवान तत परसक्तम इवात्यर्थं युद्धम आसीद विशां पते 22 ततस तत कुञ्जरानीकं वयधमद धृष्टम आर्जुनिः यथा विवान नित्यगतिर जलदाञ शतशॊ ऽमबरे 23 ततः कराथः शरव्रातैर आर्जुनिं समवाकिरत अथेतरे संनिवृत्ताः पुनर दरॊण मुखा रथाः परमास्त्राणि धुन्वानाः सौभद्रम अभिदुद्रुवुः 24 तान निवार्यार्जुनिर बाणैः कराथ पुत्रम अथार्दयत शरौघेणाप्रमेयेण तवरमाणॊ जिघांसया 25 सधनुर बाणकेयूरौ बाहू समुकुटं शिरः छत्रं धवजं नियन्तारम अश्वांश चास्य नयपातयत 26 कुलशीत शरुतबलैः कीर्त्या चास्त्रबलेन च युक्ते तस्मिन हते वीराः परायशॊ विमुखाभवन |
1
[dhṛ] yathā vadasi me sūta ekasya bahubhiḥ saha saṃgrāmaṃ tumulaṃ ghoraṃ jayaṃ caiva mahātmanaḥ 2 aśraddheyam ivāścaryaṃ saubhadrasyātha vikramam kiṃ tu nātyadbhutaṃ teṣāṃ yeṣāṃ dharmo vyapāśrayaḥ 3 duryodhane 'tha vimukhe rājaputra śate hate saubhadre pratipattiṃ kāṃ pratyapadyanta māmakāḥ 4 [s] saṃśuṣkāsyāś calan netrāḥ prasvinnā loma harṣiṇaḥ palāyanakṛtotsāhā nirutsāhā dviṣaj jaye 5 hatān bhrātṝn pitṝn putrān suhṛt saṃbandhibāndhavān utsṛjyotsṛjya samiyus tvarayanto hatadvipān 6 tān prabhagnāṃs tathā dṛṣṭvā droṇo drauṇir bṛhadbalaḥ kṛpo duryodhanaḥ karṇaḥ kṛtavarmātha saubalaḥ 7 abhidrutāḥ susaṃkruddhāḥ saubhadram aparājitam te 'pi pautreṇa te rājan prāyaśo vimukhīkṛtāḥ 8 ekas tu sukhasaṃvṛddho bālyād darpāc ca nirbhayaḥ iṣvastravin mahātejā lakṣmaṇo ''rjunim abhyayāt 9 tam anvag evāsya pitā putragṛddhī nyavartata anu duryodhanaṃ cānye nyavartanta mahārathāḥ 10 taṃ te 'bhiṣiṣicur bāṇair meghā girim ivāmbubhiḥ sa ca tān pramamāthaiko viṣvag vāto yathāmbudān 11 pautraṃ tu tava durdharṣaṃ lakṣmaṇaṃ priyadarśanam pituḥ samīpe tiṣṭhantaṃ śūram udyatakārmukam 12 atyantasukhasaṃvṛddhaṃ dhaneśvara sutopamam āsasāda raṇe kārṣṇir matto mattam iva dvipam 13 lakṣmaṇena tu saṃgamya saubhadraḥ paravīrahā śaraiḥ suniśitais tīkṣṇair bāhvor urasi cārpitaḥ 14 saṃkruddho vai mahābāhur daṇḍāhata ivoragaḥ pautras tava mahārāja tava pautram abhāṣata 15 sudṛṣṭaḥ kriyatāṃ loko amuṃ lokaṃ gamiṣyasi paśyatāṃ bāndhavānāṃ tvāṃ nayāmi yamasādanam 16 evam uktvā tato bhallaṃ saubhadraḥ paravīrahā udbabarha mahābāhur nirmuktoraga saṃnibham 17 sa tasya bhujanirmukto lakṣṇamasya sudarśanam sunasaṃ subhru keśāntaṃ śoro 'hārṣīt sakuṇḍalam lakṣmaṇaṃ nihataṃ dṛṣṭvā hāhety uccukruśur janāḥ 18 tato duryodhanaḥ kruddhaḥ priye putre nipātite hatainam iti cukrośa kṣatriyān kṣatriyarṣabhaḥ 19 tato droṇaḥ kṛpaḥ karṇo droṇaputro bṛhadbalaḥ kṛtavarmā ca hārdikyaḥ ṣaḍ rathāḥ paryavārayan 20 sa tān viddhvā śitair bāṇair vimukhīkṛtya cārjuniḥ vegenābhyapatat kruddhaḥ saindhavasya mahad balam 21 āvavrus tasya panthānaṃ gajānīkena saṃśitāḥ kaliṅgāś ca niṣādāś ca krātha putraś ca vīryavān tat prasaktam ivātyarthaṃ yuddham āsīd viśāṃ pate 22 tatas tat kuñjarānīkaṃ vyadhamad dhṛṣṭam ārjuniḥ yathā vivān nityagatir jaladāñ śataśo 'mbare 23 tataḥ krāthaḥ śaravrātair ārjuniṃ samavākirat athetare saṃnivṛttāḥ punar droṇa mukhā rathāḥ paramāstrāṇi dhunvānāḥ saubhadram abhidudruvuḥ 24 tān nivāryārjunir bāṇaiḥ krātha putram athārdayat śaraugheṇāprameyeṇa tvaramāṇo jighāṃsayā 25 sadhanur bāṇakeyūrau bāhū samukuṭaṃ śiraḥ chatraṃ dhvajaṃ niyantāram aśvāṃś cāsya nyapātayat 26 kulaśīta śrutabalaiḥ kīrtyā cāstrabalena ca yukte tasmin hate vīrāḥ prāyaśo vimukhābhavan |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 7
Chapter 46
|
1
[धृ] तथा परविष्टं तरुणं सौभद्रम अपराजितम कुलानुरूपं कुर्वाणं संग्रामेष्व अपलायिनम 2 आजनेयैः सुबलिभिर युक्तम अश्वैस तरिहायनैः पलवमानम इवाकाशे के शूराः समवारयन 3 [स] अभिमन्युः परविश्यैव तावकान निशितैः शरैः अकरॊद विमुखान सर्वान पार्थिवान पाण्डुनन्दनः 4 तं तु दरॊणः कृपः कर्णॊ दरौणिश च स बृहद्बलः कृतवर्मा च हार्दिक्यः षड रथाः पर्यवारयन 5 दृष्ट्वा तु सैन्धवे भारम अतिमात्रं समाहितम सैन्यं तव महाराज युधिष्ठिरम उपाद्रवत 6 सौभद्रम इतरे वीरम अभ्यवर्षञ शराम्बुभिः तालमात्राणि चापानि विकर्षन्तॊ महारथाः 7 तांस तु सर्वान महेष्वासान सर्वविद्यासु निष्ठितान वयष्टम्भयद रणे बाणैः सौभद्रः परवीरहा 8 दरॊणं परञ्चाशता विद्ध्वा विंशत्या च बृहद्बलम अशीत्या कृतवर्माणं कृपं षष्ट्या शिलीमुखैः 9 रुक्मपुङ्खैर महावेगैर आकर्णसमचॊदितैः अविध्यद दशभिर बाणैर अश्वत्थामानम आर्जुनिः 10 स कर्णं कर्णिना कर्णे पीतेन निशितेन च फाल्गुनिर दविषतां मध्ये विव्याध परमेषुणा 11 पातयित्वा कृपस्याश्वांस तथॊभौ पार्ष्णिसारथी अथैनं दशभिर बाणैः परत्यविध्यत सतनान्तरे 12 ततॊ वृन्दारकं वीरं कुरूणां कीर्तिवर्धनम पुत्राणां तव वीराणां पश्यताम अवधीद बली 13 तं दरौणिः पञ्चविंशत्या कषुद्रकाणां समर्पयत वरं वरम अमित्राणाम आरुजन्तम अभीतवत 14 स तु बाणैः शितैस तूर्णं परत्यविध्यत मारिष पश्यतां धार्तराष्ट्राणाम अश्वत्थामानम आर्जुनिः 15 षष्ट्या शराणां तं दरौणिस तिग्मधारैः सुतेजनैः उग्रैर नाकम्पयद विद्ध्वा मैनाकम इव पर्वतम 16 स तु दरौणिं तरिसप्तत्या हेमपुङ्खैर अजिह्मगैः परत्यविध्यन महातेजा बलवान अपकारिणम 17 तस्मिन दरॊणॊ बाणशतं पुत्रगृद्धी नयपातयत अश्वत्थामा तथाष्टौ च परीप्सन पितरं रणे 18 कर्णॊ दवाविंशतिं भल्लान कृतवर्मा चतुर्दश बृहद्बलस तु पञ्चाशत कृपः शारद्वतॊ दश 19 तांस तु परत्यवधीत सर्वान दशभिर दशभिः शरैः तैर अर्द्यमानः सौभद्रः सर्वतॊ निशितैः शरैः 20 तं कॊसलानाम अधिपः कर्णिनाताडयद धृदि स तस्याश्वान धवजं चापं सूतं चापातयत कषितौ 21 अथ कॊसल राजस तु विरथः खड्गचर्मधृत इयेष फाल्गुनेः कायाच छिरॊ हर्तुं सकुण्डलम 22 स कॊसलानां भर्तारं राजपुत्रं बृहद्बलम हृदि विव्याध बाणेन स भिन्नहृदयॊ ऽपतत 23 बभञ्ज च सहस्राणि दश राजन महात्मनाम सृजताम अशिवा वाचः खड्गकार्मुकधारिणाम 24 तथा बृहद्बलं हत्वा सौभद्रॊ वयचरद रणे विष्टम्भयन महेष्वासान यॊधांस तव शराम्बुभिः |
1
[dhṛ] tathā praviṣṭaṃ taruṇaṃ saubhadram aparājitam kulānurūpaṃ kurvāṇaṃ saṃgrāmeṣv apalāyinam 2 ājaneyaiḥ subalibhir yuktam aśvais trihāyanaiḥ plavamānam ivākāśe ke śūrāḥ samavārayan 3 [s] abhimanyuḥ praviśyaiva tāvakān niśitaiḥ śaraiḥ akarod vimukhān sarvān pārthivān pāṇḍunandanaḥ 4 taṃ tu droṇaḥ kṛpaḥ karṇo drauṇiś ca sa bṛhadbalaḥ kṛtavarmā ca hārdikyaḥ ṣaḍ rathāḥ paryavārayan 5 dṛṣṭvā tu saindhave bhāram atimātraṃ samāhitam sainyaṃ tava mahārāja yudhiṣṭhiram upādravat 6 saubhadram itare vīram abhyavarṣañ śarāmbubhiḥ tālamātrāṇi cāpāni vikarṣanto mahārathāḥ 7 tāṃs tu sarvān maheṣvāsān sarvavidyāsu niṣṭhitān vyaṣṭambhayad raṇe bāṇaiḥ saubhadraḥ paravīrahā 8 droṇaṃ prañcāśatā viddhvā viṃśatyā ca bṛhadbalam aśītyā kṛtavarmāṇaṃ kṛpaṃ ṣaṣṭyā śilīmukhaiḥ 9 rukmapuṅkhair mahāvegair ākarṇasamacoditaiḥ avidhyad daśabhir bāṇair aśvatthāmānam ārjuniḥ 10 sa karṇaṃ karṇinā karṇe pītena niśitena ca phālgunir dviṣatāṃ madhye vivyādha parameṣuṇā 11 pātayitvā kṛpasyāśvāṃs tathobhau pārṣṇisārathī athainaṃ daśabhir bāṇaiḥ pratyavidhyat stanāntare 12 tato vṛndārakaṃ vīraṃ kurūṇāṃ kīrtivardhanam putrāṇāṃ tava vīrāṇāṃ paśyatām avadhīd balī 13 taṃ drauṇiḥ pañcaviṃśatyā kṣudrakāṇāṃ samarpayat varaṃ varam amitrāṇām ārujantam abhītavat 14 sa tu bāṇaiḥ śitais tūrṇaṃ pratyavidhyata māriṣa paśyatāṃ dhārtarāṣṭrāṇām aśvatthāmānam ārjuniḥ 15 ṣaṣṭyā śarāṇāṃ taṃ drauṇis tigmadhāraiḥ sutejanaiḥ ugrair nākampayad viddhvā mainākam iva parvatam 16 sa tu drauṇiṃ trisaptatyā hemapuṅkhair ajihmagaiḥ pratyavidhyan mahātejā balavān apakāriṇam 17 tasmin droṇo bāṇaśataṃ putragṛddhī nyapātayat aśvatthāmā tathāṣṭau ca parīpsan pitaraṃ raṇe 18 karṇo dvāviṃśatiṃ bhallān kṛtavarmā caturdaśa bṛhadbalas tu pañcāśat kṛpaḥ śāradvato daśa 19 tāṃs tu pratyavadhīt sarvān daśabhir daśabhiḥ śaraiḥ tair ardyamānaḥ saubhadraḥ sarvato niśitaiḥ śaraiḥ 20 taṃ kosalānām adhipaḥ karṇinātāḍayad dhṛdi sa tasyāśvān dhvajaṃ cāpaṃ sūtaṃ cāpātayat kṣitau 21 atha kosala rājas tu virathaḥ khaḍgacarmadhṛt iyeṣa phālguneḥ kāyāc chiro hartuṃ sakuṇḍalam 22 sa kosalānāṃ bhartāraṃ rājaputraṃ bṛhadbalam hṛdi vivyādha bāṇena sa bhinnahṛdayo 'patat 23 babhañja ca sahasrāṇi daśa rājan mahātmanām sṛjatām aśivā vācaḥ khaḍgakārmukadhāriṇām 24 tathā bṛhadbalaṃ hatvā saubhadro vyacarad raṇe viṣṭambhayan maheṣvāsān yodhāṃs tava śarāmbubhiḥ |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 7
Chapter 47
|
1
[स] स कर्णं कर्णिना कर्णे पुनर विव्याध फाल्गुनिः शरैः पञ्चाशता चैनम अविध्यत कॊपयन भृशम 2 परतिविव्याध राधेयस तावद्भिर अथ तं पुनः स तैर आचितसर्वाङ्गॊ बह्व अशॊभत भारत 3 कर्णं चाप्य अकरॊत करुद्धॊ रुधिरॊत्पीड वाहिनम कर्णॊ ऽपि विबभौ शूरः शरैश चित्रॊ ऽसृग आप्लुतः 4 ताव उभौ शरचित्राङ्गौ रुधिरेण समुक्षितौ बभूवतुर महात्मानौ पुष्पिताव इव किंशुकौ 5 अथ कर्णस्य सचिवान षट शूरांश चित्रयॊधिनः साश्वसूत धवजरथान सौभद्रॊ निजघान ह 6 अथेतरान महेष्वासान दशभिर दशभिः शरैः परत्यविध्यद असंभ्रान्तस तद अद्भुतम इवाभवत 7 मागधस्य पुनः पुत्रं हत्वा षड्भिर अजिह्मगैः साश्वं ससूतं तरुणम अश्वकेतुम अपातयत 8 मार्तिकावतकं भॊजं ततः कुञ्जरकेतनम कषुरप्रेण समुन्मथ्य ननाद विसृजञ शरान 9 तस्य दौःशासनिर विद्ध्वा चतुर्भिश चतुरॊ हयान सूतम एकेन विव्याध दशभिश चार्जुनात्मजम 10 ततॊ दौःशासनिं कार्ष्णिर विद्ध्वा सप्तभिर आशुगैः संरम्भाद रक्तनयनॊ वाक्यम उच्चैर अथाब्रवीत 11 पिता तवाहवं तयक्त्वा गतः कापुरुषॊ यथा दिष्ट्या तवम अपि जानीषे यॊद्धुं न तव अद्य मॊक्ष्यसे 12 एतावद उक्त्वा वचनं कर्मार परिमार्जितम नाराचं विससर्जास्मै तं दरौणिस तरिभिर आच्छिनत 13 तस्यार्जुनिर धवजं छित्त्वा शल्यं तरिभिर अताडयत तं शल्यॊ नवभिर बाणैर गार्ध्रपत्रैर अताडयत 14 तस्यार्जुनिर धवजं छित्त्वा उभौ च पार्ष्णिसारथी तं विव्याधायसैः षड्भिः सॊ ऽपक्रामद रथान्तरम 15 शत्रुंजयं चन्द्रकेतुं मेघवेगं सुवर्चसम सूर्यभासं च पञ्चैतान हत्वा विव्याध सौबलम 16 तं सौबलस तरिभिर विद्ध्वा दुर्यॊधनम अथाब्रवीत सर्व एनं परमथ्नीमः पुरैकैकं हिनस्ति नः 17 अथाब्रवीत तदा दरॊणं कर्णॊ वैकर्तनॊ वृषा पुरा सर्वान परमथ्नाति बरूह्य अस्य वधम आशु नः 18 ततॊ दरॊणॊ महेष्वासः सर्वांस तान परत्यभाषत अस्तॊ वॊ ऽसयान्तरं कश चित कुमारस्य परपश्यति 19 अन्व अस्य पितरं हय अद्य चरतः सर्वतॊदिशम शीघ्रतां नरसिंहस्य पाण्डवेयस्य पश्यत 20 धनुर्मण्डलम एवास्य रथमार्गेषु दृश्यते संदधानस्य विशिखाञ शीघ्रं चैव विमुञ्चतः 21 आरुजन्न इव मे पराणान मॊहयन्न अपि सायकैः परहर्षयति मा भूयः सौभद्रः परवीरहा 22 अति मा नन्दयत्य एष सौभद्रॊ विचरन रणे अन्तरं यस्य संरब्धा न पश्यन्ति महारथाः 23 अस्यतॊ लघुहस्तस्य दिशः सर्वा महेषुभिः न विशेषं परपश्यामि रणे गाण्डीवधन्वनः 24 अथ कर्णः पुनर दरॊणम आहार्जुनिशरार्दितः सथातव्यम इति तिष्ठामि पीड्यमानॊ ऽभिमन्युना 25 तेजस्विनः कुमारस्य शराः परमदारुणाः कषिण्वन्ति हृदयं मे ऽदय घॊराः पावकतेजसः 26 तम आचार्यॊ ऽबरवीत कर्णं शनकैः परहसन्न इव अभेद्यम अस्य कवचं युवा चाशु पराक्रमः 27 उपदिष्टा मया अस्य पितुः कवचधारणा ताम एष निखिलां वेत्ति धरुवं परपुरंजयः 28 शक्यं तव अस्य धनुश छेत्तुं जयां च बाणैः समाहितैः अभीशवॊ हयाश चैव तथॊभौ पार्ष्णिसारथी 29 एतत कुरु महेष्वास राधेय यदि शक्यते अथैनं विमुखीकृत्य पश्चात परहरणं कुरु 30 सधनुष्कॊ न शक्यॊ ऽयम अपि जेतुं सुरासुरैः विरथं विधनुष्कं च कुरुष्वैनं यदीच्छसि 31 तद आचार्यवचः शरुत्वा कर्णॊ वैकर्तनस तवरन अस्यतॊ लघुहस्तस्य पृषत्कैर धनुर आच्छिनत 32 अश्वान अस्यावधीद भॊजॊ गौतमः पार्ष्णिसारथी शेषास तु छिन्नधन्वानं शरवर्षैर अवाकिरन 33 तवरमाणास तवरा काले विरथं षण महारथाः शरवर्षैर अकरुणा बालम एकम अवाकिरन 34 स छिन्नधन्वा विरथः सवधर्मम अनुपालयन खड्गचर्म धरः शरीमान उत्पपात विहायसम 35 मार्गैः स कैशिकाद्यैश च लाघवेन बलेन च आर्जुनिर वयचरद वयॊम्नि भृशं वै पक्षिराड इव 36 मय्य एव निपतत्य एष सासिर इत्य ऊर्ध्वदृष्टयः विव्यधुस तं महेष्वासाः समरे छिद्रदर्शिनः 37 तस्य दरॊणॊ ऽछिनन मुष्टौ खड्गं मणिमय तसरुम राधेयॊ निशितैर बाणैर वयधमच चर्म चॊत्तमम 38 वयसि चर्मेषु पूर्णाङ्गः सॊ ऽनतरिक्षात पुनः कषितिम आस्थितश चक्रम उद्यम्य दरॊणं करुद्धॊ ऽभयधावत 39 सचक्ररेणूज्ज्वल शॊभिताङ्गॊ; बभावति इवॊन्नत चक्रपाणिः रणे ऽभिमन्युः कषणदा सुभद्रः; स वासुभद्रानुकृतिं परकुर्वन 40 सरुत रुधिरकृतैक रागवक्त्रॊ; भरुकुटि पुटाकुटिलॊ ऽतिसिंह नादः परभुर अमितबलॊ रणे ऽभिमन्युर; नृप वरमध्य गतॊ भृशं वयराजत |
1
[s] sa karṇaṃ karṇinā karṇe punar vivyādha phālguniḥ śaraiḥ pañcāśatā cainam avidhyat kopayan bhṛśam 2 prativivyādha rādheyas tāvadbhir atha taṃ punaḥ sa tair ācitasarvāṅgo bahv aśobhata bhārata 3 karṇaṃ cāpy akarot kruddho rudhirotpīḍa vāhinam karṇo 'pi vibabhau śūraḥ śaraiś citro 'sṛg āplutaḥ 4 tāv ubhau śaracitrāṅgau rudhireṇa samukṣitau babhūvatur mahātmānau puṣpitāv iva kiṃśukau 5 atha karṇasya sacivān ṣaṭ śūrāṃś citrayodhinaḥ sāśvasūta dhvajarathān saubhadro nijaghāna ha 6 athetarān maheṣvāsān daśabhir daśabhiḥ śaraiḥ pratyavidhyad asaṃbhrāntas tad adbhutam ivābhavat 7 māgadhasya punaḥ putraṃ hatvā ṣaḍbhir ajihmagaiḥ sāśvaṃ sasūtaṃ taruṇam aśvaketum apātayat 8 mārtikāvatakaṃ bhojaṃ tataḥ kuñjaraketanam kṣurapreṇa samunmathya nanāda visṛjañ śarān 9 tasya dauḥśāsanir viddhvā caturbhiś caturo hayān sūtam ekena vivyādha daśabhiś cārjunātmajam 10 tato dauḥśāsaniṃ kārṣṇir viddhvā saptabhir āśugaiḥ saṃrambhād raktanayano vākyam uccair athābravīt 11 pitā tavāhavaṃ tyaktvā gataḥ kāpuruṣo yathā diṣṭyā tvam api jānīṣe yoddhuṃ na tv adya mokṣyase 12 etāvad uktvā vacanaṃ karmāra parimārjitam nārācaṃ visasarjāsmai taṃ drauṇis tribhir ācchinat 13 tasyārjunir dhvajaṃ chittvā śalyaṃ tribhir atāḍayat taṃ śalyo navabhir bāṇair gārdhrapatrair atāḍayat 14 tasyārjunir dhvajaṃ chittvā ubhau ca pārṣṇisārathī taṃ vivyādhāyasaiḥ ṣaḍbhiḥ so 'pakrāmad rathāntaram 15 śatruṃjayaṃ candraketuṃ meghavegaṃ suvarcasam sūryabhāsaṃ ca pañcaitān hatvā vivyādha saubalam 16 taṃ saubalas tribhir viddhvā duryodhanam athābravīt sarva enaṃ pramathnīmaḥ puraikaikaṃ hinasti naḥ 17 athābravīt tadā droṇaṃ karṇo vaikartano vṛṣā purā sarvān pramathnāti brūhy asya vadham āśu naḥ 18 tato droṇo maheṣvāsaḥ sarvāṃs tān pratyabhāṣata asto vo 'syāntaraṃ kaś cit kumārasya prapaśyati 19 anv asya pitaraṃ hy adya carataḥ sarvatodiśam śīghratāṃ narasiṃhasya pāṇḍaveyasya paśyata 20 dhanurmaṇḍalam evāsya rathamārgeṣu dṛśyate saṃdadhānasya viśikhāñ śīghraṃ caiva vimuñcataḥ 21 ārujann iva me prāṇān mohayann api sāyakaiḥ praharṣayati mā bhūyaḥ saubhadraḥ paravīrahā 22 ati mā nandayaty eṣa saubhadro vicaran raṇe antaraṃ yasya saṃrabdhā na paśyanti mahārathāḥ 23 asyato laghuhastasya diśaḥ sarvā maheṣubhiḥ na viśeṣaṃ prapaśyāmi raṇe gāṇḍīvadhanvanaḥ 24 atha karṇaḥ punar droṇam āhārjuniśarārditaḥ sthātavyam iti tiṣṭhāmi pīḍyamāno 'bhimanyunā 25 tejasvinaḥ kumārasya śarāḥ paramadāruṇāḥ kṣiṇvanti hṛdayaṃ me 'dya ghorāḥ pāvakatejasaḥ 26 tam ācāryo 'bravīt karṇaṃ śanakaiḥ prahasann iva abhedyam asya kavacaṃ yuvā cāśu parākramaḥ 27 upadiṣṭā mayā asya pituḥ kavacadhāraṇā tām eṣa nikhilāṃ vetti dhruvaṃ parapuraṃjayaḥ 28 śakyaṃ tv asya dhanuś chettuṃ jyāṃ ca bāṇaiḥ samāhitaiḥ abhīśavo hayāś caiva tathobhau pārṣṇisārathī 29 etat kuru maheṣvāsa rādheya yadi śakyate athainaṃ vimukhīkṛtya paścāt praharaṇaṃ kuru 30 sadhanuṣko na śakyo 'yam api jetuṃ surāsuraiḥ virathaṃ vidhanuṣkaṃ ca kuruṣvainaṃ yadīcchasi 31 tad ācāryavacaḥ śrutvā karṇo vaikartanas tvaran asyato laghuhastasya pṛṣatkair dhanur ācchinat 32 aśvān asyāvadhīd bhojo gautamaḥ pārṣṇisārathī śeṣās tu chinnadhanvānaṃ śaravarṣair avākiran 33 tvaramāṇās tvarā kāle virathaṃ ṣaṇ mahārathāḥ śaravarṣair akaruṇā bālam ekam avākiran 34 sa chinnadhanvā virathaḥ svadharmam anupālayan khaḍgacarma dharaḥ śrīmān utpapāta vihāyasam 35 mārgaiḥ sa kaiśikādyaiś ca lāghavena balena ca ārjunir vyacarad vyomni bhṛśaṃ vai pakṣirāḍ iva 36 mayy eva nipataty eṣa sāsir ity ūrdhvadṛṣṭayaḥ vivyadhus taṃ maheṣvāsāḥ samare chidradarśinaḥ 37 tasya droṇo 'chinan muṣṭau khaḍgaṃ maṇimaya tsarum rādheyo niśitair bāṇair vyadhamac carma cottamam 38 vyasi carmeṣu pūrṇāṅgaḥ so 'ntarikṣāt punaḥ kṣitim āsthitaś cakram udyamya droṇaṃ kruddho 'bhyadhāvata 39 sacakrareṇūjjvala śobhitāṅgo; babhāvati ivonnata cakrapāṇiḥ raṇe 'bhimanyuḥ kṣaṇadā subhadraḥ; sa vāsubhadrānukṛtiṃ prakurvan 40 sruta rudhirakṛtaika rāgavaktro; bhrukuṭi puṭākuṭilo 'tisiṃha nādaḥ prabhur amitabalo raṇe 'bhimanyur; nṛpa varamadhya gato bhṛśaṃ vyarājat |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 7
Chapter 48
|
1
[स] विष्णॊः सवसानन्दि करः स विष्ण्वायुध भीषितः रराजातिरथः संख्ये जनार्दन इवापरः 2 मारुतॊद्धूत केशान्तम उद्यतारि वरायुधम वपुः समीक्ष्य पृथ्व ईशा दुःसमीक्ष्यं सुरैर अपि 3 तच चक्रं भृशम उद्विग्नाः संचिच्छिदुर अनेकधा महारथस ततः कार्ष्णिः संजग्राह महागदाम 4 विधनुः सयन्दनासिस तैर विचक्रश चारिभिः कृतः अभिमन्युर गदापाणिर अश्वत्थामानम आद्रवत 5 सगदाम उद्यतां दृष्ट्वा जवलन्तीम अशनीम इव अपाक्रामद रथॊपस्थाद विक्रमांस तरीन नरर्षभः 6 तस्याश्वान गदया हत्वा तथॊभौ पार्ष्णिसारथी शराचिताङ्गः सौभद्रः शवाविद्वत परत्यदृश्यत 7 ततः सुबल दायादं कालकेयम अपॊथयत जघान चास्यानुचरान गान्धारान सप्त सप्ततिम 8 पुनर बरह्म वसातीयाञ जघान रथिनॊ दश केकयानां रथान सप्त हत्वा च दश कुञ्जरान दौःशासनि रथं साश्वं गदया समपॊथयत 9 ततॊ दौःशासनिः करुद्धॊ गदाम उद्यम्य मारिष अभिदुद्राव सौभद्रं तिष्ठ तिष्ठेति चाब्रवीत 10 ताव उद्यतगदौ वीराव अन्यॊन्यवधकाङ्क्षिणौ भरातृव्यौ संप्रजह्राते पुरेव तर्यम्बकान्तकौ 11 ताव अन्यॊन्यं गदाग्राभ्यां संहत्य पतितौ कषितौ इन्द्रध्वजाव इवॊत्सृष्टौ रणमध्ये परंतपौ 12 दौःशासनिर अथॊत्थाय कुरूणां कीर्तिवर्धनः परॊत्तिष्ठमानं सौभद्रं गदया मूर्ध्न्य अताडयत 13 गदा वेगेन महता वयायामेन च मॊहितः विचेता नयपतद भूमौ सौभद्रः परवीरहा एवं विनिहतॊ राजन्न एकॊ बहुभिर आहवे 14 कषॊभयित्वा चमूं सर्वां नलिनीम इव कुञ्जरः अशॊभत हतॊ वीरॊ वयाधैर वनगजॊ यथा 15 तंतथा पतितं शूरं तावकाः पर्यवारयन दावं दग्ध्वा यथा शान्तं पावकं शिशिरात्यये 16 विमृद्य तरुशृङ्गाणि संनिवृत्तम इवानिलम अस्तं गतम इवादित्यं तप्त्वा भारत वाहिनीम 17 उपप्लुतं यथा सॊमं संशुष्कम इव सागरम पूर्णचन्द्राभवदनं काकपक्ष वृताक्षकम 18 तं भूमौ पतितं दृष्ट्वा तावकास ते महारथाः मुदा परमया युक्ताश चुक्रुशुः सिंहवन मुहुः 19 आसीत परमकॊ हर्षस तावकानां विशां पते इतरेषां तु वीराणां नेत्रेभ्यः परापतज जलम 20 अभिक्रॊशन्ति भूतानि अन्तरिक्षे विशां पते दृष्ट्वा निपतितं वीरं चयुतं चन्द्रम इवाम्बरात 21 दरॊणकर्णमुखैः षड्भिर धार्तराष्ट्रैर महारथैः एकॊ ऽयं निहतः शेते नैष धर्मॊ मतॊ हि नः 22 तस्मिंस तु निहते वीरे बह्व अशॊभत मेदिनी दयौर यथा पूर्णचन्द्रेण नक्षत्रगणमालिनी 23 रुक्मपुङ्खैश च संपूर्णा रुधिरौघपरिप्लुता उत्तमाङ्गैश च वीराणां भराजमानैः सकुण्डलैः 24 विचित्रैश च परिस्तॊमैः पताकाभिश च संवृता चामरैश च कुथाभिश च परविद्धैश चाम्बरॊत्तमैः 25 रथाश्वनरनागानामालंकारैश च सुप्रभैः खड्गैश च निशितैः पीतैर निर्मुक्तैर भुजगैर इव 26 चापैश च विशिखैश छिन्नैः शक्त्यृष्टि परासकम्पनैः विविधैर आयुधैश चान्यैः संवृता भूर अशॊभत 27 वाजिभिश चापि निर्जीवैः सवपद्भिः शॊणितॊक्षितैः सारॊहैर विषमा भूमिः सौभद्रेण निपातितैः 28 साङ्कुशैः स महामात्रैः स वर्मायुधकेतुभिः पर्वतैर इव विध्वस्तैर विशिखॊन्मथितैर गजैः 29 पृथिव्याम अनुकीर्णैश च वयश्व सारथियॊधिभिः हरदैर इव परक्षुभितैर हतनागै रथॊत्तमैः 30 पदातिसंघैश च हतैर विविधायुधभूषणैः भीरूणां तरासजननी घॊररूपाभवन मही 31 तं दृष्ट्वा पतितं भूमै चन्द्रार्कसदृशद्युतिम तावकानां परा परीतिः पाण्डूनां चाभवद वयथा 32 अभिमन्यौ हते राजञ शिशुके ऽपराप्तयौवने संप्राद्रवच चमूः सर्वा धर्मराजस्य पश्यतः 33 दीर्यमाणं बलं दृष्ट्वा सौभद्रे विनिपातिते अजातशत्रुः सवान वीरान इदं वचनम अब्रवीत 34 सवर्गम एष गतः शूरॊ यॊ हतॊ न पराङ्मुखः संस्तम्भयत मा भैष्ट विजेष्यामॊ रणे रिपून 35 इत्य एवं स महातेजा दुःखितेभ्यॊ महाद्युतिः धर्मराजॊ युधां शरेष्ठॊ बरुवन दुःखम अपानुदत 36 युद्धे हय आशीविषाकारान राजपुत्रान रणे बहून पूर्वं निहत्य संग्रामे पश्चाद आर्जुनिर अन्वगात 37 हत्वा दशसहस्राणि कौसल्यं च महारथम कृष्णार्जुन समः कार्ष्णिः शक्र सद्म गतॊ धरुवम 38 रथाश्वनरमातङ्गान विनिहत्य सहस्रशः अवतृप्तः स संग्रामाद अशॊच्यः पुण्यकर्मकृत 39 वयं तु परवरं हत्वा तेषां तैः शरपीडिताः निवेशायाभ्युपायाम सायाह्ने रुधिरॊक्षिताः 40 निरीक्षमाणास तु वयं परे चायॊधनं शनैः अपयाता महाराज गलानिं पराप्ता विचेतसः 41 ततॊ निशाया दिवसस्य चाशिवः; शिवा रुतः संधिर अवर्तताद्भुतः कुशेशयापीड निभे दिवाकरे; विलम्बमाने ऽसतम उपेत्य पर्वतम 42 वरासि शक्त्यृष्टि वरूथ चर्मणां; विभूषणानां च समाक्षिपन परभाम दिवं च भूमिं च समानयन्न इव; परियां तनुं भानुर उपैति पावकम 43 महाभ्रकूटाचलशृङ्गसंनिभैर; गजैर अनेकैर इव वज्रपातितैः स वैजयन्त्य अङ्कुश वर्म यन्तृभिर; निपातितैर निष्टनतीव गौश चिता 44 हतेश्वरैश चूर्णित पत्त्युपस्करैर; हताश्वसूतैर विपताक केतुभिः महारथैर भूः शुशुभे विचूर्णितैः; पुरैर इवामित्र हतैर नराधिप 45 रथाश्ववृन्दैः सह सादिभिर हतैः; परविद्ध भाण्डाभरणैः पृथग्विधैः निरस्तजिह्वा दशनान्त्र लॊचनैर; धरा बभौ घॊरविरूप दर्शना 46 परविद्ध वर्माभरणा वरायुधा; विपन्नहस्त्यश्वरथानुगा नराः महार्हशय्यास्तरणॊचिताः सदा; कषिताव अनाथा इव शेरते हताः 47 अतीव हृष्टाः शवसृगाल वायसा; बडाः सुपर्णाश च वृकास तरक्षवः वयांस्य असृक्पान्य अथ रक्षसां गणाः; पिशाचसंघाश च सुदारुणा रणे 48 तवचॊ विनिर्भिद्य पिबन वसाम असृक; तथैव मज्जां पिशितानि चाश्नुवन वपां विलुम्पन्ति हसन्ति गान्ति च; परकर्षमाणाः कुणपान्य अनेकशः 49 शरीरसंघाट वहा असृग जला; रथॊडुपा कुञ्जरशैलसंकटा मनुष्यशीर्षॊपल मांसकर्दमा; परविद्ध नानाविध शस्त्रमालिनी 50 महाभया वैतरणीव दुस्तरा; परवर्तिता यॊधवरैस तदा नदी उवाह मध्येन रणाजिरं भृशं; भयावहा जीव मृतप्रवाहिनी 51 पिबन्ति चाश्नन्ति च यत्र दुर्दृशाः; पिशाचसंघा विविधाः सुभैरवाः सुनन्दिताः पराणभृतां भयंकराः; समानभक्षाः शवसृगाल पक्षिणः 52 तथा तद आयॊधनम उग्रदर्शनं; निशामुखे पितृपतिराष्ट्र संनिभम निरीक्षमाणाः शनकैर जहुर नराः; समुत्थितारुण्ड कुलॊपसंकुलम 53 अपेतविध्वस्तमहार्ह भूषणं; निपातितं शक्रसमं महारथम रणे ऽभिमन्युं ददृशुस तदा जना; वयपॊढ हव्यं सदसीव पावकम |
1
[s] viṣṇoḥ svasānandi karaḥ sa viṣṇvāyudha bhīṣitaḥ rarājātirathaḥ saṃkhye janārdana ivāparaḥ 2 mārutoddhūta keśāntam udyatāri varāyudham vapuḥ samīkṣya pṛthv īśā duḥsamīkṣyaṃ surair api 3 tac cakraṃ bhṛśam udvignāḥ saṃcicchidur anekadhā mahārathas tataḥ kārṣṇiḥ saṃjagrāha mahāgadām 4 vidhanuḥ syandanāsis tair vicakraś cāribhiḥ kṛtaḥ abhimanyur gadāpāṇir aśvatthāmānam ādravat 5 sagadām udyatāṃ dṛṣṭvā jvalantīm aśanīm iva apākrāmad rathopasthād vikramāṃs trīn nararṣabhaḥ 6 tasyāśvān gadayā hatvā tathobhau pārṣṇisārathī śarācitāṅgaḥ saubhadraḥ śvāvidvat pratyadṛśyata 7 tataḥ subala dāyādaṃ kālakeyam apothayat jaghāna cāsyānucarān gāndhārān sapta saptatim 8 punar brahma vasātīyāñ jaghāna rathino daśa kekayānāṃ rathān sapta hatvā ca daśa kuñjarān dauḥśāsani rathaṃ sāśvaṃ gadayā samapothayat 9 tato dauḥśāsaniḥ kruddho gadām udyamya māriṣa abhidudrāva saubhadraṃ tiṣṭha tiṣṭheti cābravīt 10 tāv udyatagadau vīrāv anyonyavadhakāṅkṣiṇau bhrātṛvyau saṃprajahrāte pureva tryambakāntakau 11 tāv anyonyaṃ gadāgrābhyāṃ saṃhatya patitau kṣitau indradhvajāv ivotsṛṣṭau raṇamadhye paraṃtapau 12 dauḥśāsanir athotthāya kurūṇāṃ kīrtivardhanaḥ prottiṣṭhamānaṃ saubhadraṃ gadayā mūrdhny atāḍayat 13 gadā vegena mahatā vyāyāmena ca mohitaḥ vicetā nyapatad bhūmau saubhadraḥ paravīrahā evaṃ vinihato rājann eko bahubhir āhave 14 kṣobhayitvā camūṃ sarvāṃ nalinīm iva kuñjaraḥ aśobhata hato vīro vyādhair vanagajo yathā 15 taṃtathā patitaṃ śūraṃ tāvakāḥ paryavārayan dāvaṃ dagdhvā yathā śāntaṃ pāvakaṃ śiśirātyaye 16 vimṛdya taruśṛṅgāṇi saṃnivṛttam ivānilam astaṃ gatam ivādityaṃ taptvā bhārata vāhinīm 17 upaplutaṃ yathā somaṃ saṃśuṣkam iva sāgaram pūrṇacandrābhavadanaṃ kākapakṣa vṛtākṣakam 18 taṃ bhūmau patitaṃ dṛṣṭvā tāvakās te mahārathāḥ mudā paramayā yuktāś cukruśuḥ siṃhavan muhuḥ 19 āsīt paramako harṣas tāvakānāṃ viśāṃ pate itareṣāṃ tu vīrāṇāṃ netrebhyaḥ prāpataj jalam 20 abhikrośanti bhūtāni antarikṣe viśāṃ pate dṛṣṭvā nipatitaṃ vīraṃ cyutaṃ candram ivāmbarāt 21 droṇakarṇamukhaiḥ ṣaḍbhir dhārtarāṣṭrair mahārathaiḥ eko 'yaṃ nihataḥ śete naiṣa dharmo mato hi naḥ 22 tasmiṃs tu nihate vīre bahv aśobhata medinī dyaur yathā pūrṇacandreṇa nakṣatragaṇamālinī 23 rukmapuṅkhaiś ca saṃpūrṇā rudhiraughapariplutā uttamāṅgaiś ca vīrāṇāṃ bhrājamānaiḥ sakuṇḍalaiḥ 24 vicitraiś ca paristomaiḥ patākābhiś ca saṃvṛtā cāmaraiś ca kuthābhiś ca praviddhaiś cāmbarottamaiḥ 25 rathāśvanaranāgānāmālaṃkāraiś ca suprabhaiḥ khaḍgaiś ca niśitaiḥ pītair nirmuktair bhujagair iva 26 cāpaiś ca viśikhaiś chinnaiḥ śaktyṛṣṭi prāsakampanaiḥ vividhair āyudhaiś cānyaiḥ saṃvṛtā bhūr aśobhata 27 vājibhiś cāpi nirjīvaiḥ svapadbhiḥ śoṇitokṣitaiḥ sārohair viṣamā bhūmiḥ saubhadreṇa nipātitaiḥ 28 sāṅkuśaiḥ sa mahāmātraiḥ sa varmāyudhaketubhiḥ parvatair iva vidhvastair viśikhonmathitair gajaiḥ 29 pṛthivyām anukīrṇaiś ca vyaśva sārathiyodhibhiḥ hradair iva prakṣubhitair hatanāgai rathottamaiḥ 30 padātisaṃghaiś ca hatair vividhāyudhabhūṣaṇaiḥ bhīrūṇāṃ trāsajananī ghorarūpābhavan mahī 31 taṃ dṛṣṭvā patitaṃ bhūmai candrārkasadṛśadyutim tāvakānāṃ parā prītiḥ pāṇḍūnāṃ cābhavad vyathā 32 abhimanyau hate rājañ śiśuke 'prāptayauvane saṃprādravac camūḥ sarvā dharmarājasya paśyataḥ 33 dīryamāṇaṃ balaṃ dṛṣṭvā saubhadre vinipātite ajātaśatruḥ svān vīrān idaṃ vacanam abravīt 34 svargam eṣa gataḥ śūro yo hato na parāṅmukhaḥ saṃstambhayata mā bhaiṣṭa vijeṣyāmo raṇe ripūn 35 ity evaṃ sa mahātejā duḥkhitebhyo mahādyutiḥ dharmarājo yudhāṃ śreṣṭho bruvan duḥkham apānudat 36 yuddhe hy āśīviṣākārān rājaputrān raṇe bahūn pūrvaṃ nihatya saṃgrāme paścād ārjunir anvagāt 37 hatvā daśasahasrāṇi kausalyaṃ ca mahāratham kṛṣṇārjuna samaḥ kārṣṇiḥ śakra sadma gato dhruvam 38 rathāśvanaramātaṅgān vinihatya sahasraśaḥ avatṛptaḥ sa saṃgrāmād aśocyaḥ puṇyakarmakṛt 39 vayaṃ tu pravaraṃ hatvā teṣāṃ taiḥ śarapīḍitāḥ niveśāyābhyupāyāma sāyāhne rudhirokṣitāḥ 40 nirīkṣamāṇās tu vayaṃ pare cāyodhanaṃ śanaiḥ apayātā mahārāja glāniṃ prāptā vicetasaḥ 41 tato niśāyā divasasya cāśivaḥ; śivā rutaḥ saṃdhir avartatādbhutaḥ kuśeśayāpīḍa nibhe divākare; vilambamāne 'stam upetya parvatam 42 varāsi śaktyṛṣṭi varūtha carmaṇāṃ; vibhūṣaṇānāṃ ca samākṣipan prabhām divaṃ ca bhūmiṃ ca samānayann iva; priyāṃ tanuṃ bhānur upaiti pāvakam 43 mahābhrakūṭācalaśṛṅgasaṃnibhair; gajair anekair iva vajrapātitaiḥ sa vaijayanty aṅkuśa varma yantṛbhir; nipātitair niṣṭanatīva gauś citā 44 hateśvaraiś cūrṇita pattyupaskarair; hatāśvasūtair vipatāka ketubhiḥ mahārathair bhūḥ śuśubhe vicūrṇitaiḥ; purair ivāmitra hatair narādhipa 45 rathāśvavṛndaiḥ saha sādibhir hataiḥ; praviddha bhāṇḍābharaṇaiḥ pṛthagvidhaiḥ nirastajihvā daśanāntra locanair; dharā babhau ghoravirūpa darśanā 46 praviddha varmābharaṇā varāyudhā; vipannahastyaśvarathānugā narāḥ mahārhaśayyāstaraṇocitāḥ sadā; kṣitāv anāthā iva śerate hatāḥ 47 atīva hṛṣṭāḥ śvasṛgāla vāyasā; baḍāḥ suparṇāś ca vṛkās tarakṣavaḥ vayāṃsy asṛkpāny atha rakṣasāṃ gaṇāḥ; piśācasaṃghāś ca sudāruṇā raṇe 48 tvaco vinirbhidya piban vasām asṛk; tathaiva majjāṃ piśitāni cāśnuvan vapāṃ vilumpanti hasanti gānti ca; prakarṣamāṇāḥ kuṇapāny anekaśaḥ 49 śarīrasaṃghāṭa vahā asṛg jalā; rathoḍupā kuñjaraśailasaṃkaṭā manuṣyaśīrṣopala māṃsakardamā; praviddha nānāvidha śastramālinī 50 mahābhayā vaitaraṇīva dustarā; pravartitā yodhavarais tadā nadī uvāha madhyena raṇājiraṃ bhṛśaṃ; bhayāvahā jīva mṛtapravāhinī 51 pibanti cāśnanti ca yatra durdṛśāḥ; piśācasaṃghā vividhāḥ subhairavāḥ sunanditāḥ prāṇabhṛtāṃ bhayaṃkarāḥ; samānabhakṣāḥ śvasṛgāla pakṣiṇaḥ 52 tathā tad āyodhanam ugradarśanaṃ; niśāmukhe pitṛpatirāṣṭra saṃnibham nirīkṣamāṇāḥ śanakair jahur narāḥ; samutthitāruṇḍa kulopasaṃkulam 53 apetavidhvastamahārha bhūṣaṇaṃ; nipātitaṃ śakrasamaṃ mahāratham raṇe 'bhimanyuṃ dadṛśus tadā janā; vyapoḍha havyaṃ sadasīva pāvakam |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 7
Chapter 49
|
1
[स] तस्मिंस तु निहते वीरे सौभद्रे रथयूथपे विमुक्तरथसंनाहाः सर्वे निक्षिप्तकार्मुकाः 2 उपॊपविष्टा राजानं परिवार्य युधिष्ठिरम तद एव दुःखं धयायन्तः सौभद्र गतमानसाः 3 ततॊ युधिष्ठिरॊ राजा विललाप सुदुःखितः अभिमन्यौ हते वीरे भरातुः पुत्रे महारथे 4 दरॊणानीकम असंबाधं मम परियचिकीर्षया भित्त्वा वयूहं परविष्टॊ ऽसौ गॊमध्यम इव केसरी 5 यस्य शूरा महेष्वासाः परत्यनीक गता रणे परभग्ना विनिवर्तन्ते कृतास्त्रा युद्धदुर्मदाः 6 अत्यन्तशत्रुर अस्माकं येन दुःशासनः शरैः कषिप्रं हय अभिमुखः संक्ये विसंज्ञॊ विमुखीकृतः 7 स तीर्त्वा दुस्तरं वीरॊ दरॊणानीक महार्णवम पराप्य दौःशासनिं कार्ष्णिर यातॊ वैवस्वतक्षयम 8 कथं दरक्ष्यामि कौन्तेयं सौभद्रे निहते ऽरजुनम सुभद्रां वा महाभागां परियं पुत्रम अपश्यतीम 9 किं सविद वयम अपेतार्थम अश्लिष्टम असमञ्जसम ताव उभौ परतिवक्ष्यामॊ हृषीकेश धनंजयौ 10 अहम एव सुभद्रायाः केशवार्जुनयॊर अपि परियकामॊ जयाकाङ्क्षी कृतवान इदम अप्रियम 11 न लुब्धॊ बुध्यते दॊषान मॊहाल लॊभः परवर्तते मधु पिप्सुर हि नापश्यं परपातम इदम ईदृशम 12 यॊ हि भॊज्ये पुरस्कार्यॊ यानेषु शयनेषु च भूषणेषु च सॊ ऽसमाभिर बालॊ युधि पुरस्कृतः 13 कथं हि बालस तरुणॊ युद्धानाम अविशारदः सदश्व इव संबाधे विषमे कषेमम अर्हति 14 यॊ चेद धि वयम अप्य एनं महीम अनुशयीमहि बीभत्सॊः कॊपदीप्तस्य दग्धाः कृपण चक्षुषा 15 अलुब्धॊ मतिमान हरीमान कषमावान रूपवान बली वपुष्मान मानकृद वीरः परियः सत्यपरायणः 16 यस्य शलाघन्ति विबुधाः कर्माण्य ऊर्जितकर्मणः निवातकवचाञ जघ्ने कालकेयांश च वीर्यवान 17 महेन्द्रशत्रवॊ येन हिरण्यपुरवासिनः अक्ष्णॊर निमेष मात्रेण पौलॊमाः सगणा हताः 18 परेभ्यॊ ऽपय अभयार्थिभ्यॊ यॊ ददात्य अभयं विभुः तस्यास्माभिर न शकितस तरातुम अद्यात्मजॊ भयात 19 भयं तु सुमहत पराप्तं धार्तराष्ट्रं महद बलम पार्थः पुत्रवधात करुद्धः कौरवाञ शॊषयिष्यति 20 कषुद्रः कषुद्रसहायश च सवपक्ष कषयम आतुरः वयक्तं दुर्यॊधनॊ दृष्ट्वा शॊचन हास्यति जीवितम 21 न मे जयः परीतिकरॊ न राज्यं; न चामरत्वं न सुरैः स लॊकता इमं समीक्ष्याप्रतिवीर्य पौरुषं; निपातितं देववरात्मजात्मजम |
1
[s] tasmiṃs tu nihate vīre saubhadre rathayūthape vimuktarathasaṃnāhāḥ sarve nikṣiptakārmukāḥ 2 upopaviṣṭā rājānaṃ parivārya yudhiṣṭhiram tad eva duḥkhaṃ dhyāyantaḥ saubhadra gatamānasāḥ 3 tato yudhiṣṭhiro rājā vilalāpa suduḥkhitaḥ abhimanyau hate vīre bhrātuḥ putre mahārathe 4 droṇānīkam asaṃbādhaṃ mama priyacikīrṣayā bhittvā vyūhaṃ praviṣṭo 'sau gomadhyam iva kesarī 5 yasya śūrā maheṣvāsāḥ pratyanīka gatā raṇe prabhagnā vinivartante kṛtāstrā yuddhadurmadāḥ 6 atyantaśatrur asmākaṃ yena duḥśāsanaḥ śaraiḥ kṣipraṃ hy abhimukhaḥ saṃkye visaṃjño vimukhīkṛtaḥ 7 sa tīrtvā dustaraṃ vīro droṇānīka mahārṇavam prāpya dauḥśāsaniṃ kārṣṇir yāto vaivasvatakṣayam 8 kathaṃ drakṣyāmi kaunteyaṃ saubhadre nihate 'rjunam subhadrāṃ vā mahābhāgāṃ priyaṃ putram apaśyatīm 9 kiṃ svid vayam apetārtham aśliṣṭam asamañjasam tāv ubhau prativakṣyāmo hṛṣīkeśa dhanaṃjayau 10 aham eva subhadrāyāḥ keśavārjunayor api priyakāmo jayākāṅkṣī kṛtavān idam apriyam 11 na lubdho budhyate doṣān mohāl lobhaḥ pravartate madhu pipsur hi nāpaśyaṃ prapātam idam īdṛśam 12 yo hi bhojye puraskāryo yāneṣu śayaneṣu ca bhūṣaṇeṣu ca so 'smābhir bālo yudhi puraskṛtaḥ 13 kathaṃ hi bālas taruṇo yuddhānām aviśāradaḥ sadaśva iva saṃbādhe viṣame kṣemam arhati 14 yo ced dhi vayam apy enaṃ mahīm anuśayīmahi bībhatsoḥ kopadīptasya dagdhāḥ kṛpaṇa cakṣuṣā 15 alubdho matimān hrīmān kṣamāvān rūpavān balī vapuṣmān mānakṛd vīraḥ priyaḥ satyaparāyaṇaḥ 16 yasya ślāghanti vibudhāḥ karmāṇy ūrjitakarmaṇaḥ nivātakavacāñ jaghne kālakeyāṃś ca vīryavān 17 mahendraśatravo yena hiraṇyapuravāsinaḥ akṣṇor nimeṣa mātreṇa paulomāḥ sagaṇā hatāḥ 18 parebhyo 'py abhayārthibhyo yo dadāty abhayaṃ vibhuḥ tasyāsmābhir na śakitas trātum adyātmajo bhayāt 19 bhayaṃ tu sumahat prāptaṃ dhārtarāṣṭraṃ mahad balam pārthaḥ putravadhāt kruddhaḥ kauravāñ śoṣayiṣyati 20 kṣudraḥ kṣudrasahāyaś ca svapakṣa kṣayam āturaḥ vyaktaṃ duryodhano dṛṣṭvā śocan hāsyati jīvitam 21 na me jayaḥ prītikaro na rājyaṃ; na cāmaratvaṃ na suraiḥ sa lokatā imaṃ samīkṣyāprativīrya pauruṣaṃ; nipātitaṃ devavarātmajātmajam |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 7
Chapter 50
|
1
[स] तस्मिन्न अहनि निर्वृत्ते घॊरे पराणभृतां कषये आदित्ये ऽसतं गते शरीमान संध्याकाल उपस्थिते 2 वयपयातेषु सैन्येषु वासाय भरतर्षभ हत्वा संशप्तकव्रातान दिव्यैर अस्त्रैः कपिध्वजः 3 परायात सवशिबिरं जिष्णुर जैत्रम आस्थाय तं रथम गच्छन्न एव च गॊविन्दं सन्नकण्ठॊ ऽभयभाषत 4 किं नु मे हृदयं तरस्तं वाक्यं सज्जति केशव सपन्दन्ति चाप्य अनिष्टानि गात्रं सीदति चाप्य उत 5 अनिष्टं चैव मे शलिष्टं हृदयान नापसर्पति भुवि यद दिक्षु चाप्य उग्रा उत्पातास तरासयन्ति माम 6 बहुप्रकारा दृश्यन्ते सर्व एवाघ शंसिनः अपि सवस्ति भवेद राज्ञः सामात्यस्य गुरॊर मम 7 [वासु] वयक्तं शिवं तव भरातुः सामात्यस्य भविष्यति मा शुचः किं चिद एवान्यत तत्रानिष्टं भविष्यति 8 [स] ततः संध्याम उपास्यैव वीरौ वीरावसादने कथयन्तौ रणे वृत्तं परयातौ रथम आस्थितौ 9 ततः सवशिबिरं पराप्तौ हतानन्दं हतत्विषम वासुदेवॊ ऽरजुनश चैव कृत्वा कर्म सुदुष्करम 10 धवस्ताकारं समालक्ष्य शिबिरं परवीरहा बीभत्सुर अब्रवीत कृष्णम अस्वस्थहृदयस ततः 11 नाद्य नन्दन्ति तूर्याणि मङ्गल्यानि जनार्दन मिश्रा दुन्दुभिनिर्घॊषः शङ्खाश चाडम्बरैः सह वीणा वा नाद्य वाद्यन्ते शम्या तालस्वनैः सह 12 मङ्गल्यानि च गीतानि न गायन्ति पठन्ति च सतुतियुक्तानि रम्याणि ममानीकेषु बन्दिनः 13 यॊधाश चापि हि मां दृष्ट्वा निवर्तन्ते हय अधॊमुखाः कर्माणि च यथापूर्वं कृत्वा नाभिवदन्ति माम 14 अपि सवस्ति भवेद अद्य भरातृभ्यॊ मम माधव न हि शुध्यति मे भावॊ दृष्ट्वा सवजनम आकुलम 15 अपि पाञ्चालराजस्य विराटस्य च मानद सर्वेषां चैव यॊधानां सामग्र्यं सयान ममाच्युत 16 न च माम अद्य सौभद्रः परहृष्टॊ भरातृभिः सह रणाद आयान्तम उचितं परत्युद्याति हसन्न इव 17 एवं संकथयन्तौ तौ परविष्टौ शिबिरं सवकम ददृशाते भृशास्वस्थान पाण्डवान नष्टचेतसः 18 दृष्ट्वा भरातॄंश च पुत्रांश च विमना वानरध्वजः अपश्यंश चैव सौभद्रम इदं वचनम अब्रवीत 19 मुखवर्णॊ ऽपरसन्नॊ वः सर्वेषाम एव लक्ष्यते न चाभिमन्युं पश्यामि न च मां परतिनन्दथ 20 मया शरुतश च दरॊणेन चक्रव्यूहॊ विनिर्मितः न च वस तस्य भेत्तास्ति ऋते सौभद्रम आहवे 21 न चॊपदिष्टस तस्यासीन मयानीक विनिर्गमः कच चिन न बालॊ युष्माभिः परानीकं परवेशितः 22 भित्त्वानीकं महेष्वासः परेषां बहुशॊ युधि कच चिन न निहतः शेते सौभद्रः परवीरहा 23 लॊहिताक्षं महाबाहुं जातं सिंहम इवाद्रिषु उपेन्द्र सदृशं बरूत कथम आयॊधने हतः 24 सुकुमारं महेष्वासं वासवस्यात्मजात्मजम सदा मम परियं बरूत कथम आयॊधने हतः 25 वार्ष्णेयी दयितं शूरं मया सततलालितम अम्बायाश च परियं नित्यं कॊ ऽवधीत कालचॊदितः 26 सदृशॊ वृष्णिसिंहस्य केशवस्य महात्मनः विक्रमश्रुतमाहात्म्यैः कथम आयॊधने हतः 27 सुभद्रायाः परियं नित्यं दरौपद्याः केशवस्य च यदि पुत्रं न पश्यामि यास्यामि यमसादनम 28 मृदु कुञ्चितकेशान्तं बालं बाल मृगेक्षणम मत्तद्विरदविक्रान्तं शालपॊतम इवॊद्गतम 29 समिताभिभाषणं दान्तं गुरुवाक्यकरं सदा बाल्ये ऽपय अबाल कर्माणं परियवाक्यम अमत्सरम 30 महॊत्साहं महाबाहुं दीर्घराजीव लॊचनम भक्तानुकम्पिनं दान्तं न च नीचानुसारिणम 31 कृतज्ञं जञानसंपन्नं कृतास्त्रम अनिवर्तिनम युद्धाभिनन्दिनं नित्यं दविषताम अघवर्धनम 32 सवेषां परियहिते युक्तं पितॄणां जय गृद्धिनम न च पूर्वप्रहर्तारं संग्रामे नष्टसंभ्रमम यदि पुत्रं न पश्यामि यास्यामि यमसादनम 33 सुललाटं सुकेशान्तं सुभ्र्व अक्षिदशनच छदम अपश्यतस तद वदनं का शान्तिर हृदयस्य मे 34 तन्त्री सवनसुखं रम्यं पुंस्कॊकॊल समध्वनिम अशृण्वतः सवनं तस्य का शान्तिर हृदयस्य मे 35 रूपं चाप्रतिरूपं तन्त्रिदशेष्व अपि दुर्लभम अपश्यतॊ ऽदय वीरस्य का शान्तिर हृदयस्य मे 36 अभिवादनदक्षं तं पितॄणां वचने रतम नाद्याहं यदि पश्यामि का शान्तिर हृदयस्य मे 37 सुकुमारः सदा वीरॊ महार्हशयनॊचितः भूमाव अनाथवच छेते नूनं नाथवतां वरः 38 शयानं समुपासन्ति यं पुरा परमस्त्रियः तम अद्य विप्रविद्धाङ्गम उपासन्त्य अशिवाः शिवाः 39 यः पुरा बॊध्यते सुप्तैः सूतमागधबन्दिभिः बॊधयन्त्य अद्य तं नूनं शवापदा विकृतैः सवरैः 40 छत्रच छाया समुचितं तस्य तद वदनं शुभम नूनम अद्य रजॊध्वस्तं रणे रेणुः करिष्यति 41 हा पुत्रकावितृप्तस्य सततं पुत्रदर्शने भाग्यहीनस्य कालेन यथा मे नीयसे बलात 42 साद्य संयमनी नूनं सदा सुकृतिनां गतिः सवभाभिर भासिता रम्या तवयात्यर्थं विराजते 43 नूनं वैवस्वतश च तवा वरुणश च परियातिथिः शतक्रतुर धनेशश च पराप्तम अर्चन्त्य अभीरुकम 44 एवं विलप्य बहुधा भीन पॊतॊ वणिग यथा दुःखेन महताविष्टॊ युधिष्ठिरम अपृच्छत 45 कच चित स कदनं कृत्वा परेषां पाण्डुनन्दन सवर्गतॊ ऽभिमुखः संख्ये युध्यमानॊ नरर्षभः 46 स नूनं बहुभिर यत्तैर युध्यमानॊ नरर्षभैः असहायः सहायार्थी माम अनुध्यातवान धरुवम 47 पीड्यमानः शरैर बालस तात साध्व अभिधाव माम इति विप्रलपन मन्ये नृशैंसैर बहुभिर हतः 48 अथ वा मत्प्रसूतश च सवस्रीयॊ माधवस्य च सुभद्रायां च संभूतॊ नैवं वक्तुम इहार्हति 49 वज्रसारमयं नूनं हृदयं सुदृढं मम अपश्यतॊ दीर्घबाहुं रक्ताक्षं यन न दीर्यते 50 कथं बाले महेष्वासे नृशंसा मर्मभेदिनः सवस्रीये वासुदेवस्य मम पुत्राक्षिपञ शरान 51 यॊ मां नित्यम अदीनात्मा परत्युद्गम्याभिनन्दति उपयान्तं रिपून हत्वा सॊ ऽदय मां किं न पश्यति 52 नूनं स पतितः शेते धरण्यां रुधिरॊक्षितः शॊभयन मेदिनीं गात्रैर आदित्य इव पातितः 53 रणे विनिहतं शरुत्वा शॊकार्ता वै विनंक्ष्यति सुभद्रा वक्ष्यते किं माम अभिमन्युम अपश्यती दरौपदी चैव दुःखार्ते ते च वक्ष्यामि किं नव अहम 54 वज्रसारमयं नूनं हृदयं यन न यास्यति सहस्रधा वधूं दृष्ट्वा रुदतीं शॊककर्शिताम 55 हृष्टानां धार्तराष्ट्राणां सिंहनादॊ मया शरुतः युयुत्सुश चापि कृष्णेन शरुतॊ वीरान उपालभन 56 अशक्नुवन्तॊ बीभत्सुं बालं हत्वा महारथाः किं नदध्वम अधर्मज्ञाः पार्थे वै दृश्यतां बलम 57 किं तयॊर विप्रियं कृत्वा केशवार्जुनयॊर मृधे सिंहवन नदत परीताः शॊककाल उपस्थिते 58 आगमिष्यति वः कषिप्रं फलं पापस्य कर्मणः अधर्मॊ हि कृतस तीव्रः कथं सयाद अफलश चिरम 59 इति तान रप्ति भाषन वै वैश्यापुत्रॊ महामतिः अपायाच छस्त्रम उत्सृज्य कॊपदुःखसमन्वितः 60 किमर्थम एतन्न आख्यातं तवया कृष्ण रणे मम अधक्ष्यं तान अहं सर्वांस तदा करूरान महारथान 61 निगृह्य वासुदेवस तं पुत्राधिभिर अभिप्लुतम मैवम इत्य अब्रवीत कृष्णस तीव्रशॊकसमन्वितम 62 सर्वेषाम एष वै पन्थाः शूराणाम अनिवर्तिनाम कषत्रियाणां विशेषेण येषां युद्धेन जीविका 63 एषा वै युध्यमानानां शूराणाम अनिवर्तिनाम विहिता धर्मशास्त्रज्ञैर गतिर गतिमतां वर 64 धरुवं युद्धे हि मरणं शूराणाम अनिवर्तिनाम गतः पुण्यकृतां लॊकान अभिमन्युर न संशयः 65 एतच च सर्ववीराणां काङ्क्षितं भरतर्षभ संग्रामे ऽभिमुखा मृत्युं परप्नुयामेति मानद 66 स च वीरान रणे हत्वा राजपुत्रान महाबलान वीरैर आकाङ्क्षितं मृत्युं संप्राप्तॊ ऽभिमुखॊ रणे 67 मा शुचः पुरुषव्याघ्र पूर्वैर एष सनातनः धर्मकृद्भिः कृतॊ धर्मः कषत्रियाणां रणे कषयः 68 इमे ते भरातरः सर्वे दीना भरतसत्तम तवयि शॊकसमाविष्टे नृपाश च सुहृदस तव 69 एतांस तवं वचसा साम्ना समाश्वासय मानद विदितं वेदितव्यं ते न शॊकं कर्तुम अर्हसि 70 एवम आश्वासितः पार्थः कृष्णेनाद्भुत कर्मणा ततॊ ऽबरवीत तदा भरातॄन सर्वान पार्थः सगद्गदान 71 स दीर्घबाहुः पृथ्व अंसॊ दीर्घराजीव लॊचनः अभिमन्युर यथावृत्तः शरॊतुम इच्छाम्य अहं तथा 72 स नागस्यन्दनहयान दरक्ष्यध्वं निहतान मया संग्रामे सानुबन्धांस तान मम पुत्रस्य वैरिणः 73 कथं च वः कृतास्त्राणां सर्वेषां शस्त्रपाणिनाम सौभद्रॊ निधनं गच्छेद वज्रिणापि समागतः 74 यद्य एवम अहम अज्ञास्यम अशक्तान रक्षणे मम पुत्रस्य पाण्डुपाञ्चालान मया गुप्तॊ भवेत ततः 75 कथं च वॊ रथस्थानां शरवर्षाणि मुञ्चताम नीतॊ ऽभिमन्युर निधनं कदर्थी कृत्यवः परैः 76 अहॊ वः पौरुषं नास्ति न च वॊ ऽसति पराक्रमः यत्राभिमन्युः समरे पश्यतां वॊ निपातितः 77 आत्मानम एव गर्हेयं यद अहं वः सुदुर्बलान युष्मान आज्ञाय निर्यातॊ भीरून अकृतनिश्रमान 78 आहॊ सविद भूषणार्थाय वर्म शस्त्रायुधानि वः वाचश च वक्तुं संसत्सु मम पुत्रम अरक्षताम 79 एवम उक्त्वा ततॊ वाक्यं तिष्ठंश चापवरासिमान न समाशक्यत बीभत्सुः केन चित परसमीक्षितुम 80 तम अन्तकम इव करुद्धं निःश्वसन्तं मुहुर मुहुः पुत्रशॊकाभिसंतप्तम अश्रुपूर्णमुखं तदा 81 नाभिभाष्टुं शक्नुवन्ति दरष्टुं वा सुहृदॊ ऽरजुनम अन्यत्र वासुदेवाद वा जयेष्टाद वा पाण्डुनन्दनात 82 सर्वास्व अवस्थासु हिताव अर्जुनस्य मनॊऽनुगौ बहुमानात परियत्वाच च ताव एनं वक्तुम अर्हतः 83 ततस तं पुत्रशॊकेन भृशं पीडित मानसम राजीवलॊचनं करुद्धं राजा वचनम अब्रवीत |
1
[s] tasminn ahani nirvṛtte ghore prāṇabhṛtāṃ kṣaye āditye 'staṃ gate śrīmān saṃdhyākāla upasthite 2 vyapayāteṣu sainyeṣu vāsāya bharatarṣabha hatvā saṃśaptakavrātān divyair astraiḥ kapidhvajaḥ 3 prāyāt svaśibiraṃ jiṣṇur jaitram āsthāya taṃ ratham gacchann eva ca govindaṃ sannakaṇṭho 'bhyabhāṣata 4 kiṃ nu me hṛdayaṃ trastaṃ vākyaṃ sajjati keśava spandanti cāpy aniṣṭāni gātraṃ sīdati cāpy uta 5 aniṣṭaṃ caiva me śliṣṭaṃ hṛdayān nāpasarpati bhuvi yad dikṣu cāpy ugrā utpātās trāsayanti mām 6 bahuprakārā dṛśyante sarva evāgha śaṃsinaḥ api svasti bhaved rājñaḥ sāmātyasya guror mama 7 [vāsu] vyaktaṃ śivaṃ tava bhrātuḥ sāmātyasya bhaviṣyati mā śucaḥ kiṃ cid evānyat tatrāniṣṭaṃ bhaviṣyati 8 [s] tataḥ saṃdhyām upāsyaiva vīrau vīrāvasādane kathayantau raṇe vṛttaṃ prayātau ratham āsthitau 9 tataḥ svaśibiraṃ prāptau hatānandaṃ hatatviṣam vāsudevo 'rjunaś caiva kṛtvā karma suduṣkaram 10 dhvastākāraṃ samālakṣya śibiraṃ paravīrahā bībhatsur abravīt kṛṣṇam asvasthahṛdayas tataḥ 11 nādya nandanti tūryāṇi maṅgalyāni janārdana miśrā dundubhinirghoṣaḥ śaṅkhāś cāḍambaraiḥ saha vīṇā vā nādya vādyante śamyā tālasvanaiḥ saha 12 maṅgalyāni ca gītāni na gāyanti paṭhanti ca stutiyuktāni ramyāṇi mamānīkeṣu bandinaḥ 13 yodhāś cāpi hi māṃ dṛṣṭvā nivartante hy adhomukhāḥ karmāṇi ca yathāpūrvaṃ kṛtvā nābhivadanti mām 14 api svasti bhaved adya bhrātṛbhyo mama mādhava na hi śudhyati me bhāvo dṛṣṭvā svajanam ākulam 15 api pāñcālarājasya virāṭasya ca mānada sarveṣāṃ caiva yodhānāṃ sāmagryaṃ syān mamācyuta 16 na ca mām adya saubhadraḥ prahṛṣṭo bhrātṛbhiḥ saha raṇād āyāntam ucitaṃ pratyudyāti hasann iva 17 evaṃ saṃkathayantau tau praviṣṭau śibiraṃ svakam dadṛśāte bhṛśāsvasthān pāṇḍavān naṣṭacetasaḥ 18 dṛṣṭvā bhrātṝṃś ca putrāṃś ca vimanā vānaradhvajaḥ apaśyaṃś caiva saubhadram idaṃ vacanam abravīt 19 mukhavarṇo 'prasanno vaḥ sarveṣām eva lakṣyate na cābhimanyuṃ paśyāmi na ca māṃ pratinandatha 20 mayā śrutaś ca droṇena cakravyūho vinirmitaḥ na ca vas tasya bhettāsti ṛte saubhadram āhave 21 na copadiṣṭas tasyāsīn mayānīka vinirgamaḥ kac cin na bālo yuṣmābhiḥ parānīkaṃ praveśitaḥ 22 bhittvānīkaṃ maheṣvāsaḥ pareṣāṃ bahuśo yudhi kac cin na nihataḥ śete saubhadraḥ paravīrahā 23 lohitākṣaṃ mahābāhuṃ jātaṃ siṃham ivādriṣu upendra sadṛśaṃ brūta katham āyodhane hataḥ 24 sukumāraṃ maheṣvāsaṃ vāsavasyātmajātmajam sadā mama priyaṃ brūta katham āyodhane hataḥ 25 vārṣṇeyī dayitaṃ śūraṃ mayā satatalālitam ambāyāś ca priyaṃ nityaṃ ko 'vadhīt kālacoditaḥ 26 sadṛśo vṛṣṇisiṃhasya keśavasya mahātmanaḥ vikramaśrutamāhātmyaiḥ katham āyodhane hataḥ 27 subhadrāyāḥ priyaṃ nityaṃ draupadyāḥ keśavasya ca yadi putraṃ na paśyāmi yāsyāmi yamasādanam 28 mṛdu kuñcitakeśāntaṃ bālaṃ bāla mṛgekṣaṇam mattadviradavikrāntaṃ śālapotam ivodgatam 29 smitābhibhāṣaṇaṃ dāntaṃ guruvākyakaraṃ sadā bālye 'py abāla karmāṇaṃ priyavākyam amatsaram 30 mahotsāhaṃ mahābāhuṃ dīrgharājīva locanam bhaktānukampinaṃ dāntaṃ na ca nīcānusāriṇam 31 kṛtajñaṃ jñānasaṃpannaṃ kṛtāstram anivartinam yuddhābhinandinaṃ nityaṃ dviṣatām aghavardhanam 32 sveṣāṃ priyahite yuktaṃ pitṝṇāṃ jaya gṛddhinam na ca pūrvaprahartāraṃ saṃgrāme naṣṭasaṃbhramam yadi putraṃ na paśyāmi yāsyāmi yamasādanam 33 sulalāṭaṃ sukeśāntaṃ subhrv akṣidaśanac chadam apaśyatas tad vadanaṃ kā śāntir hṛdayasya me 34 tantrī svanasukhaṃ ramyaṃ puṃskokola samadhvanim aśṛṇvataḥ svanaṃ tasya kā śāntir hṛdayasya me 35 rūpaṃ cāpratirūpaṃ tantridaśeṣv api durlabham apaśyato 'dya vīrasya kā śāntir hṛdayasya me 36 abhivādanadakṣaṃ taṃ pitṝṇāṃ vacane ratam nādyāhaṃ yadi paśyāmi kā śāntir hṛdayasya me 37 sukumāraḥ sadā vīro mahārhaśayanocitaḥ bhūmāv anāthavac chete nūnaṃ nāthavatāṃ varaḥ 38 śayānaṃ samupāsanti yaṃ purā paramastriyaḥ tam adya vipraviddhāṅgam upāsanty aśivāḥ śivāḥ 39 yaḥ purā bodhyate suptaiḥ sūtamāgadhabandibhiḥ bodhayanty adya taṃ nūnaṃ śvāpadā vikṛtaiḥ svaraiḥ 40 chatrac chāyā samucitaṃ tasya tad vadanaṃ śubham nūnam adya rajodhvastaṃ raṇe reṇuḥ kariṣyati 41 hā putrakāvitṛptasya satataṃ putradarśane bhāgyahīnasya kālena yathā me nīyase balāt 42 sādya saṃyamanī nūnaṃ sadā sukṛtināṃ gatiḥ svabhābhir bhāsitā ramyā tvayātyarthaṃ virājate 43 nūnaṃ vaivasvataś ca tvā varuṇaś ca priyātithiḥ śatakratur dhaneśaś ca prāptam arcanty abhīrukam 44 evaṃ vilapya bahudhā bhīna poto vaṇig yathā duḥkhena mahatāviṣṭo yudhiṣṭhiram apṛcchata 45 kac cit sa kadanaṃ kṛtvā pareṣāṃ pāṇḍunandana svargato 'bhimukhaḥ saṃkhye yudhyamāno nararṣabhaḥ 46 sa nūnaṃ bahubhir yattair yudhyamāno nararṣabhaiḥ asahāyaḥ sahāyārthī mām anudhyātavān dhruvam 47 pīḍyamānaḥ śarair bālas tāta sādhv abhidhāva mām iti vipralapan manye nṛśaiṃsair bahubhir hataḥ 48 atha vā matprasūtaś ca svasrīyo mādhavasya ca subhadrāyāṃ ca saṃbhūto naivaṃ vaktum ihārhati 49 vajrasāramayaṃ nūnaṃ hṛdayaṃ sudṛḍhaṃ mama apaśyato dīrghabāhuṃ raktākṣaṃ yan na dīryate 50 kathaṃ bāle maheṣvāse nṛśaṃsā marmabhedinaḥ svasrīye vāsudevasya mama putrākṣipañ śarān 51 yo māṃ nityam adīnātmā pratyudgamyābhinandati upayāntaṃ ripūn hatvā so 'dya māṃ kiṃ na paśyati 52 nūnaṃ sa patitaḥ śete dharaṇyāṃ rudhirokṣitaḥ śobhayan medinīṃ gātrair āditya iva pātitaḥ 53 raṇe vinihataṃ śrutvā śokārtā vai vinaṃkṣyati subhadrā vakṣyate kiṃ mām abhimanyum apaśyatī draupadī caiva duḥkhārte te ca vakṣyāmi kiṃ nv aham 54 vajrasāramayaṃ nūnaṃ hṛdayaṃ yan na yāsyati sahasradhā vadhūṃ dṛṣṭvā rudatīṃ śokakarśitām 55 hṛṣṭānāṃ dhārtarāṣṭrāṇāṃ siṃhanādo mayā śrutaḥ yuyutsuś cāpi kṛṣṇena śruto vīrān upālabhan 56 aśaknuvanto bībhatsuṃ bālaṃ hatvā mahārathāḥ kiṃ nadadhvam adharmajñāḥ pārthe vai dṛśyatāṃ balam 57 kiṃ tayor vipriyaṃ kṛtvā keśavārjunayor mṛdhe siṃhavan nadata prītāḥ śokakāla upasthite 58 āgamiṣyati vaḥ kṣipraṃ phalaṃ pāpasya karmaṇaḥ adharmo hi kṛtas tīvraḥ kathaṃ syād aphalaś ciram 59 iti tān rapti bhāṣan vai vaiśyāputro mahāmatiḥ apāyāc chastram utsṛjya kopaduḥkhasamanvitaḥ 60 kimartham etann ākhyātaṃ tvayā kṛṣṇa raṇe mama adhakṣyaṃ tān ahaṃ sarvāṃs tadā krūrān mahārathān 61 nigṛhya vāsudevas taṃ putrādhibhir abhiplutam maivam ity abravīt kṛṣṇas tīvraśokasamanvitam 62 sarveṣām eṣa vai panthāḥ śūrāṇām anivartinām kṣatriyāṇāṃ viśeṣeṇa yeṣāṃ yuddhena jīvikā 63 eṣā vai yudhyamānānāṃ śūrāṇām anivartinām vihitā dharmaśāstrajñair gatir gatimatāṃ vara 64 dhruvaṃ yuddhe hi maraṇaṃ śūrāṇām anivartinām gataḥ puṇyakṛtāṃ lokān abhimanyur na saṃśayaḥ 65 etac ca sarvavīrāṇāṃ kāṅkṣitaṃ bharatarṣabha saṃgrāme 'bhimukhā mṛtyuṃ prapnuyāmeti mānada 66 sa ca vīrān raṇe hatvā rājaputrān mahābalān vīrair ākāṅkṣitaṃ mṛtyuṃ saṃprāpto 'bhimukho raṇe 67 mā śucaḥ puruṣavyāghra pūrvair eṣa sanātanaḥ dharmakṛdbhiḥ kṛto dharmaḥ kṣatriyāṇāṃ raṇe kṣayaḥ 68 ime te bhrātaraḥ sarve dīnā bharatasattama tvayi śokasamāviṣṭe nṛpāś ca suhṛdas tava 69 etāṃs tvaṃ vacasā sāmnā samāśvāsaya mānada viditaṃ veditavyaṃ te na śokaṃ kartum arhasi 70 evam āśvāsitaḥ pārthaḥ kṛṣṇenādbhuta karmaṇā tato 'bravīt tadā bhrātṝn sarvān pārthaḥ sagadgadān 71 sa dīrghabāhuḥ pṛthv aṃso dīrgharājīva locanaḥ abhimanyur yathāvṛttaḥ śrotum icchāmy ahaṃ tathā 72 sa nāgasyandanahayān drakṣyadhvaṃ nihatān mayā saṃgrāme sānubandhāṃs tān mama putrasya vairiṇaḥ 73 kathaṃ ca vaḥ kṛtāstrāṇāṃ sarveṣāṃ śastrapāṇinām saubhadro nidhanaṃ gacched vajriṇāpi samāgataḥ 74 yady evam aham ajñāsyam aśaktān rakṣaṇe mama putrasya pāṇḍupāñcālān mayā gupto bhavet tataḥ 75 kathaṃ ca vo rathasthānāṃ śaravarṣāṇi muñcatām nīto 'bhimanyur nidhanaṃ kadarthī kṛtyavaḥ paraiḥ 76 aho vaḥ pauruṣaṃ nāsti na ca vo 'sti parākramaḥ yatrābhimanyuḥ samare paśyatāṃ vo nipātitaḥ 77 ātmānam eva garheyaṃ yad ahaṃ vaḥ sudurbalān yuṣmān ājñāya niryāto bhīrūn akṛtaniśramān 78 āho svid bhūṣaṇārthāya varma śastrāyudhāni vaḥ vācaś ca vaktuṃ saṃsatsu mama putram arakṣatām 79 evam uktvā tato vākyaṃ tiṣṭhaṃś cāpavarāsimān na smāśakyata bībhatsuḥ kena cit prasamīkṣitum 80 tam antakam iva kruddhaṃ niḥśvasantaṃ muhur muhuḥ putraśokābhisaṃtaptam aśrupūrṇamukhaṃ tadā 81 nābhibhāṣṭuṃ śaknuvanti draṣṭuṃ vā suhṛdo 'rjunam anyatra vāsudevād vā jyeṣṭād vā pāṇḍunandanāt 82 sarvāsv avasthāsu hitāv arjunasya mano'nugau bahumānāt priyatvāc ca tāv enaṃ vaktum arhataḥ 83 tatas taṃ putraśokena bhṛśaṃ pīḍita mānasam rājīvalocanaṃ kruddhaṃ rājā vacanam abravīt |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 7
Chapter 51
|
1
[य] तवयि याते महाबाहॊ संशप्तकबलं परति परयत्नम अकरॊत तीव्रम आचार्यॊ गरहणे मम 2 वयाढानीकं वयं दरॊणं वरयामः सम सर्वशः परतिव्यूह्य रथानीकं यतमानं तथा रणे 3 स वार्यमाणॊ रथिभी रक्षितेन मया तथा अस्मान अपि जघानाशु पीडयन निशितैः शरैः 4 ते पीड्यमाना दरॊणेन दरॊणानीकं न शक्नुमः परतिवीक्षितुम अप्य आजौ भेत्तुं तत कुत एव तु 5 वयं तव अप्रतिमं वीर्ये सर्वे सौभद्रम आत्मजम उक्तवन्तः सम ते तात भिन्ध्य अनीकम इति परभॊ 6 स तथा चॊदितॊ ऽसमाभिः सदश्व इव वीर्यवान असह्यम अपि तं भारं वॊढुम एवॊपचक्रमे 7 स तवास्त्रॊपदेशेन वीर्येण च समन्वितः पराविशत तद बलं बालः सुपर्ण इव सागरम 8 ते ऽनुयाता वयं वीरं सात्वती पुत्रम आहवे परवेष्टु कामास तेनैव येन स पराविशच चमूम 9 ततः सैन्धवकॊ राजा कषुद्रस तात जयद्रथः वरदानेन रुद्रस्य सर्वान नः समवारयत 10 ततॊ दरॊणः कृपः कर्णॊ दरौणिश च स बृहद्बलः कृतवर्मा च सौभद्रं षड रथाः पर्यवारयन 11 परिवार्य तु तैः सर्वैर युधि बालॊ महारथैः यतमानः परं शक्त्या बहुभिर विरथी कृतः 12 ततॊ दौःशासनिः कषिप्रं तथा तैर विरथी कृतम संशयं परमं पराप्य दिष्टान्तेनाभ्ययॊजयत 13 स तु हत्वा सहस्राणि दविपाश्वरथसादिनाम राजपुत्र शतं चाग्र्यं वीरांश चालक्षितान बहून 14 बृहद्बलं च राजानं सवर्गेणाजौ परयॊज्य ह ततः परमधर्मात्मा दिष्टान्तम उपजग्मिवान 15 एतावद एव निर्वृत्तम अस्माकं शॊकवर्धनम स चैवं पुरुषव्याघ्रः सवर्गलॊकम अवाप्तवान 16 [स] ततॊ ऽरजुनॊ वचः शरुत्वा धर्मराजेन भाषितम हा पुत्र इति निःश्वस्य वयथितॊ नयपतद भुवि 17 विषण्णवदनाः सर्वे परिगृह्य धनंजयम नेत्रैर अनिमिषैर दीनाः परत्यवेक्षन परस्परम 18 परतिलभ्य ततः संज्ञां वासविः करॊधमूर्छितः कम्पमानॊ जवरेणेव निःश्वसंश च मुहुर मुहुः 19 पाणिं पाणौ विनिष्पिष्य शवसमानॊ ऽशरुनेत्रवान उन्मत्त इव विप्रेक्षन्न इदं वचनम अब्रवीत 20 सत्यं वः परतिजानामि शवास्ति हन्ता जयद्रथम न चेद वधभयाद भीतॊ धर्तराष्ट्रान परहास्यति 21 न चास्माञ शरणं गच्छेत कृष्णं वा पुरुषॊत्तमम भवन्तं वा महाराज शवॊ ऽसमि हन्ता जयद्रथम 22 धार्तराष्ट्र परियकरं मयि विस्मृत सौहृदम पापं बालवधे हेतुं शवॊ ऽसमि हन्ता जयद्रथम 23 रक्षमाणाश च तं संख्ये ये मां यॊत्स्यन्ति के चन अपि दरॊण कृपौ वीरौ छादयिष्यामि ताञ शरैः 24 यद्य एतद एवं संग्रामे न कुर्यां पुरुषर्षभाः मा सम पुण्यकृतां लॊकान पराप्नुयां शूर संमतान 25 ये लॊका मातृहन्तॄणां ये चापि पितृघातिनाम गुरु दारगामिनां ये च पिशुनानां च ये तथा 26 साधून असूयतां ये च ये चापि परिवादिनाम ये च निक्षेप हर्तॄणां ये च विश्वासघातिनाम 27 भुक्तपूर्वां सत्रियं ये च निन्दताम अघ शंसिनाम बरह्मघ्नानां च ये लॊका ये च गॊघातिनाम अपि 28 पायसं वा यवान्नं वा शाकं कृसरम एव वा संयावापूप मांसानि ये च लॊका वृथाश्नताम तान अह्नैवाधिगच्छेयं न चेद धन्यां जयद्रथम 29 वेदाध्यायिनम अत्यर्थं संशितं वा दविजॊत्तमम अवमन्यमानॊ यान याति वृद्धान साधूंस तथा गुरून 30 सपृशतां बराह्मणं गां च पादेनाग्निं च यां लभेत याप्सु शरेष्म पुरीषं वा मूत्रं वा मुञ्चतां गतिः तां गच्छेयं गतिं घॊरां न चेद धन्यां जयद्रथम 31 नग्नस्य सनायमानस्य या च वन्ध्यातिथेर गतिः उत्कॊचिनां मृषॊक्तीनां वञ्चकानां च या गतिः आत्मापहारिणां या च या च मिथ्याभिशंसिनाम 32 भृत्यैः संदृश्यमानानां पुत्रदाराश्रितैस तथा असंविभज्य कषुद्राणां या गतिर मृष्टम अश्नताम तां गच्छेयं गतिं घॊरां न चेद धन्यां जयद्रथम 33 संश्रितं वापि यस तयक्त्वा साधुं तद वचने रतम न बिभर्ति नृशंसात्मा निन्दते चॊपकारिणम 34 अर्हते परातिवेश्याय शराद्धं यॊ न ददाति च अनर्हते च यॊ दद्याद वृषली पत्युर एव च 35 मद्यपॊ भिन्नमर्यादः कृतघ्नॊ भरातृनिन्दकः तेषां गतिम इयां कषिप्रं न चेद धन्यां जरद्रथम 36 धर्माद अपेता ये चान्ये मया नात्रानुकीर्तिताः ये चानुकीर्तिताः कषिप्रं तेषां गतिम अवाप्नुयाम यदि वयुष्टाम इमां रात्रिं शवॊ न हन्यां जयद्रथम 37 इमां चाप्य अपरां भूयः परतिज्ञां मे निबॊधत यद्य अस्मिन्न अहते पापे सूर्यॊ ऽसतम उपयास्यति इहैव संप्रवेष्टाहं जवलितं जातवेदसम 38 असुरसुरमनुष्याः पक्षिणॊ वॊरगा वा; पितृरज निचरा वा बरह्म देवर्षयॊ वा चरम अचरम अपीदं यत परं चापि तस्मात; तद अपि मम रिपुं रक्षितुं नैव शक्ताः 39 यदि विशति रसातलं तदग्र्यं; वियद अपि देवपुरं दितेः पुरं वा तद अपि शरशतैर अहं परभाते; भृशम अभिपत्य रिपॊः शिरॊ ऽभिहर्ता 40 एवम उक्त्वा विचिक्षेप गाण्डीवं सव्यदक्षिणम तस्य शब्दम अतिक्रम्य धनुः शब्दॊ ऽसपृशद दिवम 41 अर्जुनेन परतिज्ञाते पराञ्चजन्यं जनार्जनः परदध्मौ तत्र संक्रुद्धॊ देवदत्तं धनंजयः 42 स पाञ्चजन्यॊ ऽचयुतवक्त्रवायुना; भृशं सुपर्णॊदर निःसृत धवनिः जगत स पातालवियद दिग ईश्वरं; परकम्पयाम आस युगात्यये यथा 43 ततॊ वादित्रघॊषाश च परादुरासन समन्ततः सिंहनादाश च पाण्डूनां परतिज्ञाते महात्मना |
1
[y] tvayi yāte mahābāho saṃśaptakabalaṃ prati prayatnam akarot tīvram ācāryo grahaṇe mama 2 vyāḍhānīkaṃ vayaṃ droṇaṃ varayāmaḥ sma sarvaśaḥ prativyūhya rathānīkaṃ yatamānaṃ tathā raṇe 3 sa vāryamāṇo rathibhī rakṣitena mayā tathā asmān api jaghānāśu pīḍayan niśitaiḥ śaraiḥ 4 te pīḍyamānā droṇena droṇānīkaṃ na śaknumaḥ prativīkṣitum apy ājau bhettuṃ tat kuta eva tu 5 vayaṃ tv apratimaṃ vīrye sarve saubhadram ātmajam uktavantaḥ sma te tāta bhindhy anīkam iti prabho 6 sa tathā codito 'smābhiḥ sadaśva iva vīryavān asahyam api taṃ bhāraṃ voḍhum evopacakrame 7 sa tavāstropadeśena vīryeṇa ca samanvitaḥ prāviśat tad balaṃ bālaḥ suparṇa iva sāgaram 8 te 'nuyātā vayaṃ vīraṃ sātvatī putram āhave praveṣṭu kāmās tenaiva yena sa prāviśac camūm 9 tataḥ saindhavako rājā kṣudras tāta jayadrathaḥ varadānena rudrasya sarvān naḥ samavārayat 10 tato droṇaḥ kṛpaḥ karṇo drauṇiś ca sa bṛhadbalaḥ kṛtavarmā ca saubhadraṃ ṣaḍ rathāḥ paryavārayan 11 parivārya tu taiḥ sarvair yudhi bālo mahārathaiḥ yatamānaḥ paraṃ śaktyā bahubhir virathī kṛtaḥ 12 tato dauḥśāsaniḥ kṣipraṃ tathā tair virathī kṛtam saṃśayaṃ paramaṃ prāpya diṣṭāntenābhyayojayat 13 sa tu hatvā sahasrāṇi dvipāśvarathasādinām rājaputra śataṃ cāgryaṃ vīrāṃś cālakṣitān bahūn 14 bṛhadbalaṃ ca rājānaṃ svargeṇājau prayojya ha tataḥ paramadharmātmā diṣṭāntam upajagmivān 15 etāvad eva nirvṛttam asmākaṃ śokavardhanam sa caivaṃ puruṣavyāghraḥ svargalokam avāptavān 16 [s] tato 'rjuno vacaḥ śrutvā dharmarājena bhāṣitam hā putra iti niḥśvasya vyathito nyapatad bhuvi 17 viṣaṇṇavadanāḥ sarve parigṛhya dhanaṃjayam netrair animiṣair dīnāḥ pratyavekṣan parasparam 18 pratilabhya tataḥ saṃjñāṃ vāsaviḥ krodhamūrchitaḥ kampamāno jvareṇeva niḥśvasaṃś ca muhur muhuḥ 19 pāṇiṃ pāṇau viniṣpiṣya śvasamāno 'śrunetravān unmatta iva viprekṣann idaṃ vacanam abravīt 20 satyaṃ vaḥ pratijānāmi śvāsti hantā jayadratham na ced vadhabhayād bhīto dhartarāṣṭrān prahāsyati 21 na cāsmāñ śaraṇaṃ gacchet kṛṣṇaṃ vā puruṣottamam bhavantaṃ vā mahārāja śvo 'smi hantā jayadratham 22 dhārtarāṣṭra priyakaraṃ mayi vismṛta sauhṛdam pāpaṃ bālavadhe hetuṃ śvo 'smi hantā jayadratham 23 rakṣamāṇāś ca taṃ saṃkhye ye māṃ yotsyanti ke cana api droṇa kṛpau vīrau chādayiṣyāmi tāñ śaraiḥ 24 yady etad evaṃ saṃgrāme na kuryāṃ puruṣarṣabhāḥ mā sma puṇyakṛtāṃ lokān prāpnuyāṃ śūra saṃmatān 25 ye lokā mātṛhantṝṇāṃ ye cāpi pitṛghātinām guru dāragāmināṃ ye ca piśunānāṃ ca ye tathā 26 sādhūn asūyatāṃ ye ca ye cāpi parivādinām ye ca nikṣepa hartṝṇāṃ ye ca viśvāsaghātinām 27 bhuktapūrvāṃ striyaṃ ye ca nindatām agha śaṃsinām brahmaghnānāṃ ca ye lokā ye ca goghātinām api 28 pāyasaṃ vā yavānnaṃ vā śākaṃ kṛsaram eva vā saṃyāvāpūpa māṃsāni ye ca lokā vṛthāśnatām tān ahnaivādhigaccheyaṃ na ced dhanyāṃ jayadratham 29 vedādhyāyinam atyarthaṃ saṃśitaṃ vā dvijottamam avamanyamāno yān yāti vṛddhān sādhūṃs tathā gurūn 30 spṛśatāṃ brāhmaṇaṃ gāṃ ca pādenāgniṃ ca yāṃ labhet yāpsu śreṣma purīṣaṃ vā mūtraṃ vā muñcatāṃ gatiḥ tāṃ gaccheyaṃ gatiṃ ghorāṃ na ced dhanyāṃ jayadratham 31 nagnasya snāyamānasya yā ca vandhyātither gatiḥ utkocināṃ mṛṣoktīnāṃ vañcakānāṃ ca yā gatiḥ ātmāpahāriṇāṃ yā ca yā ca mithyābhiśaṃsinām 32 bhṛtyaiḥ saṃdṛśyamānānāṃ putradārāśritais tathā asaṃvibhajya kṣudrāṇāṃ yā gatir mṛṣṭam aśnatām tāṃ gaccheyaṃ gatiṃ ghorāṃ na ced dhanyāṃ jayadratham 33 saṃśritaṃ vāpi yas tyaktvā sādhuṃ tad vacane ratam na bibharti nṛśaṃsātmā nindate copakāriṇam 34 arhate prātiveśyāya śrāddhaṃ yo na dadāti ca anarhate ca yo dadyād vṛṣalī patyur eva ca 35 madyapo bhinnamaryādaḥ kṛtaghno bhrātṛnindakaḥ teṣāṃ gatim iyāṃ kṣipraṃ na ced dhanyāṃ jaradratham 36 dharmād apetā ye cānye mayā nātrānukīrtitāḥ ye cānukīrtitāḥ kṣipraṃ teṣāṃ gatim avāpnuyām yadi vyuṣṭām imāṃ rātriṃ śvo na hanyāṃ jayadratham 37 imāṃ cāpy aparāṃ bhūyaḥ pratijñāṃ me nibodhata yady asminn ahate pāpe sūryo 'stam upayāsyati ihaiva saṃpraveṣṭāhaṃ jvalitaṃ jātavedasam 38 asurasuramanuṣyāḥ pakṣiṇo voragā vā; pitṛraja nicarā vā brahma devarṣayo vā caram acaram apīdaṃ yat paraṃ cāpi tasmāt; tad api mama ripuṃ rakṣituṃ naiva śaktāḥ 39 yadi viśati rasātalaṃ tadagryaṃ; viyad api devapuraṃ diteḥ puraṃ vā tad api śaraśatair ahaṃ prabhāte; bhṛśam abhipatya ripoḥ śiro 'bhihartā 40 evam uktvā vicikṣepa gāṇḍīvaṃ savyadakṣiṇam tasya śabdam atikramya dhanuḥ śabdo 'spṛśad divam 41 arjunena pratijñāte prāñcajanyaṃ janārjanaḥ pradadhmau tatra saṃkruddho devadattaṃ dhanaṃjayaḥ 42 sa pāñcajanyo 'cyutavaktravāyunā; bhṛśaṃ suparṇodara niḥsṛta dhvaniḥ jagat sa pātālaviyad dig īśvaraṃ; prakampayām āsa yugātyaye yathā 43 tato vāditraghoṣāś ca prādurāsan samantataḥ siṃhanādāś ca pāṇḍūnāṃ pratijñāte mahātmanā |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 7
Chapter 52
|
1
[स] शरुत्वा तु तं महाशब्दं पाण्डूनां पुत्रगृद्धिनाम चारैः परवेदिते तत्र समुत्थाय जयद्रथः 2 शॊकसंमूढहृदयॊ दुःखेनाभिहतॊ भृशम मज्जमान इवागाधे विपुले शॊकसागले 3 जगाम समितिं राज्ञां सैन्धवॊ विमृशन बहु स तेषां नरदेवानां सकाशे परिदेवयन 4 अभिमन्यॊः पितुर भीतः सव्रीडॊ वाक्यम अब्रवीत यॊ ऽसौ पाण्डॊः किल कषेत्रे जातः शक्रेण कामिना 5 स निनीषति दुर्बुद्धिर मां किलैकं यमक्षयम तस तवस्ति वॊ ऽसतु यास्यामि सवगृहं जीवितेप्सया 6 अथ वा सथ परतिबलास तरातुं मां कषत्रियर्षभाः पार्थेन परार्थितं वीरास ते ददन्तु ममाभयम 7 दरॊणदुर्यॊधनकृपाः कर्णमद्रेशबाह्लिकाः दुःशासनादयः शक्तास तरातुम अप्य अन्तकाद्रितम 8 किम अङ्गपुनर एकेन फल्गुनेन जिघांसता न तरायेयुर भवन्तॊ मां समस्ताः पतयॊ कषितेः 9 परहर्षं पाण्डवेयानां शरुत्वा मम महद भयम सीदन्तीव च मे ऽङगानि मुमूर्षॊर इव पार्थिवाः 10 वधॊ नूनं परतिज्ञातॊ मम गाण्डीवधन्वना तथा हि हृष्टाः करॊशन्ति शॊककाले ऽपि पाण्डवाः 11 न देवा न च गन्धर्वा नाशुरॊरग राक्षसाः उत्सहन्ते ऽनयथा कर्तुं कुत एव नराधिपाः 12 तस्मान माम अनुजामीत भद्रं वॊ ऽसतु नरर्षभाः अदर्शनं गमिष्यामि न मां दरक्ष्यन्ति पाण्डवाः 13 एवं विलपमानं तं भयाद वयाकुलचेतसम आत्मकार्यगरीयस्त्वाद राजा दुर्यॊधनॊ ऽबरवीत 14 न भेतव्यं नरव्याघ्र कॊ हि तवा पुरुषर्षभ मध्ये कषत्रिय वीराणां तिष्ठन्तं परार्थयेद युधि 15 अहं वैकर्तनः कर्णश चित्रसेनॊ विविंशतिः भूरिश्रवाः शलः शल्यॊ वृषसेनॊ दुरासदः 16 पुरुमित्रॊ जयॊ भॊजः काम्बॊजश च सुदक्षिणः सत्यव्रतॊ महाबाहुर विकर्णॊ दुर्मुखः सहः 17 दुःशासनः सुबाहुश च कलिङ्गश चाप्य उदायुधः विन्दानुविन्दाव आवन्त्यौ दरॊणॊ दरौणिः स सौबलः 18 तवं चापि रथिनां शरेष्ठः सवयं शूरॊ ऽमितद्युतिः स कथं पाण्डवेयेभ्यॊ भयं पश्यसि सैन्धव 19 अक्षौहिण्यॊ दशैका च मदीयास तव रक्षणे यत्ता यॊत्स्यन्ति मां भैस तवं सैन्धव वयेतु ते भयम 20 एवम आश्वासितॊ राजन पुत्रेण तव सैन्धवः दुर्यॊधनेन सहितॊ दरॊणं रात्राव उपागमत 21 उपसंग्रहणं कृत्वा दरॊणाय स विशां पते उपॊपविश्य परणतः पर्यपृच्छद इदं तदा 22 निमित्ते दूरपातित्वे लघुत्वे दृढवेधने मम बरवीतु भगवान विशेषं फल्गुनस्य च 23 विद्या विशेषम इच्छामि जञातुम आचार्य तत्त्वतः ममार्जुनस्य च विभॊ यथातत्त्वं परचक्ष्व मे 24 [दर्न] समम आचार्यकं तात तव चैवार्जुनस्य च यॊगाद दुःखॊचितत्वाच च तस्मात तवत्तॊ ऽधिकॊ ऽरजुनः 25 न तु ते युधि संत्रासः कार्यः पार्थात कथं चन अहं हि रक्षिता तात भयात तवां नात्र संशयः 26 न हि मद्बाहुगुप्तस्य परभवन्त्य अमरा अपि वयूहिष्यामि च तं वयूहं यं पार्थॊ न तरिष्यति 27 तस्माद युध्यस्व मा भैस तवं सवधर्मम अनुपालय पितृपैतामहं मार्गम अनुयाहि नराधिप 28 अधीत्य विधिवद वेदान अग्नयः सुहुतास तवया इष्टं च बहुभिर यज्ञैर न ते मृत्युभयाद भयम 29 दुर्लभं मानुषैर मन्दैर महाभाग्यम अवाप्य तु भुजवीर्यार्जिताँल लॊकान दिव्यान पराप्स्यस्य अनुत्तमान 30 कुरवः पाण्डवाश चैव वृष्णयॊ ऽनये च मानवाः अहं च सह पुत्रेण अध्रुवा इति चिन्त्यताम 31 पर्यायेण वयं सर्वे कालेन बलिना हताः परलॊकं गमिष्यामः सवैः सवैः कर्मभिर अन्विताः 32 तपस तप्त्वा तु याँल लॊकान पराप्नुवन्ति तपस्विनः कषत्रधर्माश्रिताः शूराः कषत्रियाः पराप्नुवन्ति तान 33 [स] एवम आश्वासितॊ राजन भारद्वाजेन सैन्धवः अपानुदद भयं पार्थाद युद्धाय च मनॊ दधे |
1
[s] śrutvā tu taṃ mahāśabdaṃ pāṇḍūnāṃ putragṛddhinām cāraiḥ pravedite tatra samutthāya jayadrathaḥ 2 śokasaṃmūḍhahṛdayo duḥkhenābhihato bhṛśam majjamāna ivāgādhe vipule śokasāgale 3 jagāma samitiṃ rājñāṃ saindhavo vimṛśan bahu sa teṣāṃ naradevānāṃ sakāśe paridevayan 4 abhimanyoḥ pitur bhītaḥ savrīḍo vākyam abravīt yo 'sau pāṇḍoḥ kila kṣetre jātaḥ śakreṇa kāminā 5 sa ninīṣati durbuddhir māṃ kilaikaṃ yamakṣayam tas tvasti vo 'stu yāsyāmi svagṛhaṃ jīvitepsayā 6 atha vā stha pratibalās trātuṃ māṃ kṣatriyarṣabhāḥ pārthena prārthitaṃ vīrās te dadantu mamābhayam 7 droṇaduryodhanakṛpāḥ karṇamadreśabāhlikāḥ duḥśāsanādayaḥ śaktās trātum apy antakādritam 8 kim aṅgapunar ekena phalgunena jighāṃsatā na trāyeyur bhavanto māṃ samastāḥ patayo kṣiteḥ 9 praharṣaṃ pāṇḍaveyānāṃ śrutvā mama mahad bhayam sīdantīva ca me 'ṅgāni mumūrṣor iva pārthivāḥ 10 vadho nūnaṃ pratijñāto mama gāṇḍīvadhanvanā tathā hi hṛṣṭāḥ krośanti śokakāle 'pi pāṇḍavāḥ 11 na devā na ca gandharvā nāśuroraga rākṣasāḥ utsahante 'nyathā kartuṃ kuta eva narādhipāḥ 12 tasmān mām anujāmīta bhadraṃ vo 'stu nararṣabhāḥ adarśanaṃ gamiṣyāmi na māṃ drakṣyanti pāṇḍavāḥ 13 evaṃ vilapamānaṃ taṃ bhayād vyākulacetasam ātmakāryagarīyastvād rājā duryodhano 'bravīt 14 na bhetavyaṃ naravyāghra ko hi tvā puruṣarṣabha madhye kṣatriya vīrāṇāṃ tiṣṭhantaṃ prārthayed yudhi 15 ahaṃ vaikartanaḥ karṇaś citraseno viviṃśatiḥ bhūriśravāḥ śalaḥ śalyo vṛṣaseno durāsadaḥ 16 purumitro jayo bhojaḥ kāmbojaś ca sudakṣiṇaḥ satyavrato mahābāhur vikarṇo durmukhaḥ sahaḥ 17 duḥśāsanaḥ subāhuś ca kaliṅgaś cāpy udāyudhaḥ vindānuvindāv āvantyau droṇo drauṇiḥ sa saubalaḥ 18 tvaṃ cāpi rathināṃ śreṣṭhaḥ svayaṃ śūro 'mitadyutiḥ sa kathaṃ pāṇḍaveyebhyo bhayaṃ paśyasi saindhava 19 akṣauhiṇyo daśaikā ca madīyās tava rakṣaṇe yattā yotsyanti māṃ bhais tvaṃ saindhava vyetu te bhayam 20 evam āśvāsito rājan putreṇa tava saindhavaḥ duryodhanena sahito droṇaṃ rātrāv upāgamat 21 upasaṃgrahaṇaṃ kṛtvā droṇāya sa viśāṃ pate upopaviśya praṇataḥ paryapṛcchad idaṃ tadā 22 nimitte dūrapātitve laghutve dṛḍhavedhane mama bravītu bhagavān viśeṣaṃ phalgunasya ca 23 vidyā viśeṣam icchāmi jñātum ācārya tattvataḥ mamārjunasya ca vibho yathātattvaṃ pracakṣva me 24 [drn] samam ācāryakaṃ tāta tava caivārjunasya ca yogād duḥkhocitatvāc ca tasmāt tvatto 'dhiko 'rjunaḥ 25 na tu te yudhi saṃtrāsaḥ kāryaḥ pārthāt kathaṃ cana ahaṃ hi rakṣitā tāta bhayāt tvāṃ nātra saṃśayaḥ 26 na hi madbāhuguptasya prabhavanty amarā api vyūhiṣyāmi ca taṃ vyūhaṃ yaṃ pārtho na tariṣyati 27 tasmād yudhyasva mā bhais tvaṃ svadharmam anupālaya pitṛpaitāmahaṃ mārgam anuyāhi narādhipa 28 adhītya vidhivad vedān agnayaḥ suhutās tvayā iṣṭaṃ ca bahubhir yajñair na te mṛtyubhayād bhayam 29 durlabhaṃ mānuṣair mandair mahābhāgyam avāpya tu bhujavīryārjitāṁl lokān divyān prāpsyasy anuttamān 30 kuravaḥ pāṇḍavāś caiva vṛṣṇayo 'nye ca mānavāḥ ahaṃ ca saha putreṇa adhruvā iti cintyatām 31 paryāyeṇa vayaṃ sarve kālena balinā hatāḥ paralokaṃ gamiṣyāmaḥ svaiḥ svaiḥ karmabhir anvitāḥ 32 tapas taptvā tu yāṁl lokān prāpnuvanti tapasvinaḥ kṣatradharmāśritāḥ śūrāḥ kṣatriyāḥ prāpnuvanti tān 33 [s] evam āśvāsito rājan bhāradvājena saindhavaḥ apānudad bhayaṃ pārthād yuddhāya ca mano dadhe |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 7
Chapter 53
|
1
[स] परतिज्ञाते तु पार्थेन सिन्धुराजवधे तदा वासुदेवॊ महाबाहुर धनंजयम अभाषत 2 भरातॄणां मतम आज्ञाय तवया वाचा परतिश्रुतम सैन्धवं शवॊ ऽसमि हन्तेति तत साहसतमं कृतम 3 असंमन्त्र्य मया सार्धम अतिभारॊ ऽयम उद्यतः कथं नु सर्वलॊकस्य नावहास्या भवेमहि 4 धार्तराष्ट्रस्य शिबिरे मया परणिहिताश चराः त इमे शीघ्रम आगम्य परवृत्तिं वेदयन्ति नः 5 तवया वै संप्रतिज्ञाते सिन्धुराजवधे तदा सिंहनादः स वादित्रः सुमहान इह तैः शरुतः 6 तेन शब्देन वित्रस्ता धार्तराष्ट्राः स सैन्धवाः नाकस्मात सिंहनादॊ ऽयम इति मत्वा वयवस्थिताः 7 सुमहाञ शब्दसंपातः कौरवाणां महाभुज आसीन नागाश्वपत्तीनां रथघॊषश च भैरवः 8 अभिमन्युवधं शरुत्वा धरुवम आर्तॊ धनंजयः रात्रौ निर्यास्यति करॊधाद इति मत्वा वयवस्थिताः 9 तैर यतद्भिर इयं सत्या शरुता सत्यवतस तव परतिज्ञा सिन्धुराजस्य वधे राजीवलॊचन 10 ततॊ विमनसः सर्वे तरस्ताः कषुद्रमृगा इव आसन सुयॊधनामात्याः स च राजा जयद्रथः 11 अथॊत्थाय सहामात्यैर दीनः शिबिरम आत्मनः आयात सौवीरसिन्धूनाम ईश्वरॊ भृशदुःखितः 12 स मन्त्रकाले संमन्त्र्य सर्वा नैःश्रेयसीः करियाः सुयॊधनम इदं वाक्यम अब्रवीद राजसंसदि 13 माम असौ पुत्र हन्तेति शवॊ ऽभियाता धनंजयः परतिज्ञातॊ हि सेनाया मध्ये तेन वधॊ मम 14 तां न देवा न गन्धर्वा नासुरॊरग राक्षसाः उत्सहन्ते ऽनयथा कर्तुं परतिज्ञां सव्यसाचिनः 15 ते मां रक्षत संग्रामे मा वॊ मूर्ध्नि धनंजयः पदं कृत्वाप्नुयाल लक्ष्यं तस्माद अत्र विधीयताम 16 अथ रक्षा न मे संख्ये करियते कुरुनन्दन अनुजानीहि मां राजन गमिष्यामि गृहान परति 17 एवम उक्तस तव अवाक्शीर्षॊ विमनाः स सुयॊधनः शरुत्वाभिशप्तवन्तं तवां धयानम एवान्वपद्यत 18 तम आर्तम अभिसंप्रेक्ष्य राजा किल स सैन्धवः मृदु चात्महितं चैव सापेक्षम इदम उक्तवान 19 नाहं पश्यामि भवतां तथा वीर्यं धनुर्धरम यॊ ऽरजुनस्यास्त्रम अस्त्रेण परतिहन्यान महाहवे 20 वासुदेवसहायस्य गाण्डीवं धुन्वतॊ धनुः कॊ ऽरजुनस्याग्रतस तिष्ठेत साक्षाद अपि शतक्रतुः 21 महेश्वरॊ ऽपि पार्थेन शरूयते यॊधितः पुरा पदातिना महातेजा गिरौ हिमवति परभुः 22 दानवानां सहस्राणि हिरण्यपुरवासिनाम जघान एकरथेनैव देवराजप्रचॊदितः 23 समायुक्तॊ हि कौनेयॊ वासुदेवेन धीमता सामरान अपि लॊकांस तरीन निहन्याद इति मे मतिः 24 सॊ ऽहम इच्छाम्य अनुज्ञातुं रक्षितुं वा महात्मना दरॊणेन सह पुत्रेण वीरेण यदि मन्स्यसे 25 स राज्ञा सवयम आचार्यॊ भृशम आक्रन्दितॊ ऽरजुन संविधानं च विहितं रथाश च किल सज्जिताः 26 कर्णॊ भूरिश्रवा दरौणिर वृषसेनश च दुर्जयः कृपश च मद्रराजश च षड एते ऽसय पुरॊगमाः 27 शकटः पद्मपश चार्धॊ वयूहॊ दरॊणेन कल्पितः पद्मकर्णिकमध्यस्थः सूची पाशे जयद्रथः सथास्यते रक्षितॊ वीरैः सिन्धुराड युद्धदुर्मदैः 28 धनुष्य अस्त्रे च वीर्ये च पराणे चैव तथॊरसि अविषह्यतमा हय एते निश्चिताः पार्थ षड रथाः एतान अजित्वा सगणान नैव पराप्यॊ जयद्रथः 29 तेषाम एकैकशॊ वीर्यं षण्णां तवम अनुचिन्तय सहिता हि नरव्याघ्रा न शक्या जेतुम अञ्जसा 30 भूयश च चिन्तयिष्यामि नीतिम आत्महिताय वै मन्त्रज्ञैः सचिवैः सार्धं सुहृद्भिः कार्यसिद्धये 31 [अर्ज] षड रथान धार्तराष्ट्रस्य मन्यसे यान बलाधिकान तेषां वीर्यं ममार्धेन न तुल्यम इति लक्षये 32 अस्त्रम अस्त्रेण सर्वेषाम एतेषां मधुसूदन मया दरक्ष्यसि निर्भिन्नं जयद्रथवधैषिणा 33 दरॊणस्य मिषतः सॊ ऽहं सगणस्य विलप्स्यतः मूर्धानं सिन्धुराजस्य पातयिष्यामि भूतले 34 यदि साध्याश च रुद्राश च वसवश च सहाश्विनः मरुतश च सहेन्द्रेण विश्वे देवास तथासुराः 35 पितरः सह गन्धर्वाः सुपर्णाः सागराद्रयः दयौर वियत पृथिवी चेयं दिशश च स दिग ईश्वराः 36 गराम्यारण्यानि भूतानि सथावराणि चराणि च तरातारः सिन्धुराजस्य भवन्ति मधुसूदन 37 तथापि बाणैर निहतं शवॊ दरष्टासि रणे मया सत्येन ते शपे कृष्ण तथैवायुधम आलभे 38 यश च गॊप्ता महेष्वासस तस्य पापस्य दुर्मतेः तम एव परथमं दरॊणम अभियास्यामि केशव 39 तस्मिन दयूतम इदं बद्धं मन्यते सम सुयॊधनः तस्मात तस्यैव सेनाग्रं भित्त्वा यास्यामि सैन्धवम 40 दरष्टासि शवॊ महेष्वासान नाराचैस तिग्मतेजनैः शृङ्गाणीव गिरेर वर्जैर दार्यमाणान मया युधि 41 नरनागाश्वदेहेभ्यॊ विस्रविष्यति शॊणितम पतद्भ्यः पतितेभ्यश च विभिन्नेभ्यः शितैः शरैः 42 गाण्डीवप्रेषिता बाणा मनॊऽनिलसमा जवे नृनागाश्वान विदेहासून कर्तारश च सहस्रशः 43 यमात कुबेराद वरुणाद रुद्राद इन्द्राच च यन मया उपात्तम अस्त्रं घॊरं वै तद दरष्टारॊ नरा युधि 44 बराह्मेणास्त्रेण चास्त्राणि हन्यमानानि संयुगे मया दरष्टासि सर्वेषां सैन्धवस्याभिरक्षिणाम 45 शरवेगसमुत्कृत्तै राज्ञां केशव मूर्धभिः आस्तीर्यमाणां पृथिवीं दरष्टासि शवॊ मया युधि 46 करव्यादांस तर्पयिष्यामि दरावयिष्यामि शात्रवान सुहृदॊ नन्दयिष्यामि पातयिष्यामि सैन्धवम 47 बह्व आगस्कृत कुसंबन्धी पापदेशसमुद्भवः मया सैन्धवकॊ राजा हतः सवाञ शॊचयिष्यति 48 सर्वक्षीरान्न भॊक्तारः पापाचारा रणाजिरे मया सराजका बाणैर नुन्ना नंक्ष्यन्ति सैन्धवाः 49 तथा परभाते कर्तास्मि यथा कृष्ण सुयॊधनः नान्यं धनुर्धरं लॊके मंस्यते मत्समं युधि 50 गाण्डीवं च धनुर दिव्यं यॊद्धा चाहं नरर्षभ तवं च यन्ता हृषीकेश किं नु सयाद अजितं मया 51 यथा हि लक्ष्म चन्द्रे वै समुद्रे च यथा जलम एवम एतां परतिज्ञां मे सत्यां विद्धि जनार्दन 52 मावमंस्था ममास्त्राणि मावमंस्था धनुर दृढम मावमंस्था बलं बाह्वॊर मावमंस्था धनंजयम 53 यथा हि यात्वा संग्रामे न जीये विजयामि च तेन सत्येन संग्रामे हतं विद्धि जयद्रथम 54 धरुवं वै बराह्मणे सत्यं धरुवा साधुषु संनतिः शरीर धरुवा चापि दक्षेषु धरुवॊ नारायणे जयः 55 [स] एवम उक्त्वा हृषीकेशं सवयम आत्मानम आत्मना संदिदेशार्जुनॊ नर्दन वासविः केशवं परभुम 56 यथा परभातां रजनीं कल्पितः सयाद रथॊ मम तथा कार्यं तवया कृष्ण कार्यं हि महद उद्यतम |
1
[s] pratijñāte tu pārthena sindhurājavadhe tadā vāsudevo mahābāhur dhanaṃjayam abhāṣata 2 bhrātṝṇāṃ matam ājñāya tvayā vācā pratiśrutam saindhavaṃ śvo 'smi hanteti tat sāhasatamaṃ kṛtam 3 asaṃmantrya mayā sārdham atibhāro 'yam udyataḥ kathaṃ nu sarvalokasya nāvahāsyā bhavemahi 4 dhārtarāṣṭrasya śibire mayā praṇihitāś carāḥ ta ime śīghram āgamya pravṛttiṃ vedayanti naḥ 5 tvayā vai saṃpratijñāte sindhurājavadhe tadā siṃhanādaḥ sa vāditraḥ sumahān iha taiḥ śrutaḥ 6 tena śabdena vitrastā dhārtarāṣṭrāḥ sa saindhavāḥ nākasmāt siṃhanādo 'yam iti matvā vyavasthitāḥ 7 sumahāñ śabdasaṃpātaḥ kauravāṇāṃ mahābhuja āsīn nāgāśvapattīnāṃ rathaghoṣaś ca bhairavaḥ 8 abhimanyuvadhaṃ śrutvā dhruvam ārto dhanaṃjayaḥ rātrau niryāsyati krodhād iti matvā vyavasthitāḥ 9 tair yatadbhir iyaṃ satyā śrutā satyavatas tava pratijñā sindhurājasya vadhe rājīvalocana 10 tato vimanasaḥ sarve trastāḥ kṣudramṛgā iva āsan suyodhanāmātyāḥ sa ca rājā jayadrathaḥ 11 athotthāya sahāmātyair dīnaḥ śibiram ātmanaḥ āyāt sauvīrasindhūnām īśvaro bhṛśaduḥkhitaḥ 12 sa mantrakāle saṃmantrya sarvā naiḥśreyasīḥ kriyāḥ suyodhanam idaṃ vākyam abravīd rājasaṃsadi 13 mām asau putra hanteti śvo 'bhiyātā dhanaṃjayaḥ pratijñāto hi senāyā madhye tena vadho mama 14 tāṃ na devā na gandharvā nāsuroraga rākṣasāḥ utsahante 'nyathā kartuṃ pratijñāṃ savyasācinaḥ 15 te māṃ rakṣata saṃgrāme mā vo mūrdhni dhanaṃjayaḥ padaṃ kṛtvāpnuyāl lakṣyaṃ tasmād atra vidhīyatām 16 atha rakṣā na me saṃkhye kriyate kurunandana anujānīhi māṃ rājan gamiṣyāmi gṛhān prati 17 evam uktas tv avākśīrṣo vimanāḥ sa suyodhanaḥ śrutvābhiśaptavantaṃ tvāṃ dhyānam evānvapadyata 18 tam ārtam abhisaṃprekṣya rājā kila sa saindhavaḥ mṛdu cātmahitaṃ caiva sāpekṣam idam uktavān 19 nāhaṃ paśyāmi bhavatāṃ tathā vīryaṃ dhanurdharam yo 'rjunasyāstram astreṇa pratihanyān mahāhave 20 vāsudevasahāyasya gāṇḍīvaṃ dhunvato dhanuḥ ko 'rjunasyāgratas tiṣṭhet sākṣād api śatakratuḥ 21 maheśvaro 'pi pārthena śrūyate yodhitaḥ purā padātinā mahātejā girau himavati prabhuḥ 22 dānavānāṃ sahasrāṇi hiraṇyapuravāsinām jaghān ekarathenaiva devarājapracoditaḥ 23 samāyukto hi kauneyo vāsudevena dhīmatā sāmarān api lokāṃs trīn nihanyād iti me matiḥ 24 so 'ham icchāmy anujñātuṃ rakṣituṃ vā mahātmanā droṇena saha putreṇa vīreṇa yadi mansyase 25 sa rājñā svayam ācāryo bhṛśam ākrandito 'rjuna saṃvidhānaṃ ca vihitaṃ rathāś ca kila sajjitāḥ 26 karṇo bhūriśravā drauṇir vṛṣasenaś ca durjayaḥ kṛpaś ca madrarājaś ca ṣaḍ ete 'sya purogamāḥ 27 śakaṭaḥ padmapaś cārdho vyūho droṇena kalpitaḥ padmakarṇikamadhyasthaḥ sūcī pāśe jayadrathaḥ sthāsyate rakṣito vīraiḥ sindhurāḍ yuddhadurmadaiḥ 28 dhanuṣy astre ca vīrye ca prāṇe caiva tathorasi aviṣahyatamā hy ete niścitāḥ pārtha ṣaḍ rathāḥ etān ajitvā sagaṇān naiva prāpyo jayadrathaḥ 29 teṣām ekaikaśo vīryaṃ ṣaṇṇāṃ tvam anucintaya sahitā hi naravyāghrā na śakyā jetum añjasā 30 bhūyaś ca cintayiṣyāmi nītim ātmahitāya vai mantrajñaiḥ sacivaiḥ sārdhaṃ suhṛdbhiḥ kāryasiddhaye 31 [arj] ṣaḍ rathān dhārtarāṣṭrasya manyase yān balādhikān teṣāṃ vīryaṃ mamārdhena na tulyam iti lakṣaye 32 astram astreṇa sarveṣām eteṣāṃ madhusūdana mayā drakṣyasi nirbhinnaṃ jayadrathavadhaiṣiṇā 33 droṇasya miṣataḥ so 'haṃ sagaṇasya vilapsyataḥ mūrdhānaṃ sindhurājasya pātayiṣyāmi bhūtale 34 yadi sādhyāś ca rudrāś ca vasavaś ca sahāśvinaḥ marutaś ca sahendreṇa viśve devās tathāsurāḥ 35 pitaraḥ saha gandharvāḥ suparṇāḥ sāgarādrayaḥ dyaur viyat pṛthivī ceyaṃ diśaś ca sa dig īśvarāḥ 36 grāmyāraṇyāni bhūtāni sthāvarāṇi carāṇi ca trātāraḥ sindhurājasya bhavanti madhusūdana 37 tathāpi bāṇair nihataṃ śvo draṣṭāsi raṇe mayā satyena te śape kṛṣṇa tathaivāyudham ālabhe 38 yaś ca goptā maheṣvāsas tasya pāpasya durmateḥ tam eva prathamaṃ droṇam abhiyāsyāmi keśava 39 tasmin dyūtam idaṃ baddhaṃ manyate sma suyodhanaḥ tasmāt tasyaiva senāgraṃ bhittvā yāsyāmi saindhavam 40 draṣṭāsi śvo maheṣvāsān nārācais tigmatejanaiḥ śṛṅgāṇīva girer varjair dāryamāṇān mayā yudhi 41 naranāgāśvadehebhyo visraviṣyati śoṇitam patadbhyaḥ patitebhyaś ca vibhinnebhyaḥ śitaiḥ śaraiḥ 42 gāṇḍīvapreṣitā bāṇā mano'nilasamā jave nṛnāgāśvān videhāsūn kartāraś ca sahasraśaḥ 43 yamāt kuberād varuṇād rudrād indrāc ca yan mayā upāttam astraṃ ghoraṃ vai tad draṣṭāro narā yudhi 44 brāhmeṇāstreṇa cāstrāṇi hanyamānāni saṃyuge mayā draṣṭāsi sarveṣāṃ saindhavasyābhirakṣiṇām 45 śaravegasamutkṛttai rājñāṃ keśava mūrdhabhiḥ āstīryamāṇāṃ pṛthivīṃ draṣṭāsi śvo mayā yudhi 46 kravyādāṃs tarpayiṣyāmi drāvayiṣyāmi śātravān suhṛdo nandayiṣyāmi pātayiṣyāmi saindhavam 47 bahv āgaskṛt kusaṃbandhī pāpadeśasamudbhavaḥ mayā saindhavako rājā hataḥ svāñ śocayiṣyati 48 sarvakṣīrānna bhoktāraḥ pāpācārā raṇājire mayā sarājakā bāṇair nunnā naṃkṣyanti saindhavāḥ 49 tathā prabhāte kartāsmi yathā kṛṣṇa suyodhanaḥ nānyaṃ dhanurdharaṃ loke maṃsyate matsamaṃ yudhi 50 gāṇḍīvaṃ ca dhanur divyaṃ yoddhā cāhaṃ nararṣabha tvaṃ ca yantā hṛṣīkeśa kiṃ nu syād ajitaṃ mayā 51 yathā hi lakṣma candre vai samudre ca yathā jalam evam etāṃ pratijñāṃ me satyāṃ viddhi janārdana 52 māvamaṃsthā mamāstrāṇi māvamaṃsthā dhanur dṛḍham māvamaṃsthā balaṃ bāhvor māvamaṃsthā dhanaṃjayam 53 yathā hi yātvā saṃgrāme na jīye vijayāmi ca tena satyena saṃgrāme hataṃ viddhi jayadratham 54 dhruvaṃ vai brāhmaṇe satyaṃ dhruvā sādhuṣu saṃnatiḥ śrīr dhruvā cāpi dakṣeṣu dhruvo nārāyaṇe jayaḥ 55 [s] evam uktvā hṛṣīkeśaṃ svayam ātmānam ātmanā saṃdideśārjuno nardan vāsaviḥ keśavaṃ prabhum 56 yathā prabhātāṃ rajanīṃ kalpitaḥ syād ratho mama tathā kāryaṃ tvayā kṛṣṇa kāryaṃ hi mahad udyatam |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 7
Chapter 54
|
1
[स] तां निशां दुःखशॊकार्तौ शवसन्ताव इव चॊरगौ निद्रां नैवॊपलेभाते वासुदेवधनंजयौ 2 नरनारायणौ करुद्धौ जञात्वा देवाः सवासवाः वयथिताश चिन्तयाम आसुः किं कविद एतद भविष्यति 3 ववुश च दारुणा वाता रूक्षा गॊराभिशंसिनः स कबन्धस तथादित्ये परिघः समदृश्यत 4 शुष्काशन्यश च निष्पेतुः स निर्घाताः स विद्युतः चचाल चापि पृथिवी स शैलवनकानना 5 चुक्षुभुश च महाराज सागरा मकरालयाः परतिस्रॊतः परवृत्ताश च तथा गन्तुं समुद्रगाः 6 रथाश्वनरनागानां परवृत्तम अधरॊत्तरम करव्यादानां परमॊदार्थं यम राष्ट्रविवृद्धये 7 वाहनानि शकृन मूत्रे मुमुचू रुरुदुश च ह तान दृष्ट्वा दारुणान सर्वान उत्पाताँल लॊमहर्षणान 8 सर्वे ते वयथिताः सैन्यास तवदीया भरतर्षभ शरुत्वा महाबलस्यॊग्रां परतिज्ञां सव्यसाचिनः 9 अथ कृष्णं महाबाहुर अब्रवीत पाकशासनिः आश्वासय सुभद्रां तवं भगिनीं सनुषया सह 10 सनुषा शवश्व्रानघायस्ते विशॊके कुरु माधव साम्ना सत्येन युक्तेन वचसाश्वसय परभॊ 11 ततॊ ऽरजुन गृहं गत्वा वासुदेवः सुदुर्मनाः भगिनीं पुत्रशॊकार्ताम आश्वासयत दुःखिताम 12 मां शॊकं कुरु वार्ष्णेयि कुमारं परति स सनुषा सर्वेषां पराणिनां भीरु निष्ठैषा कालनिर्मिता 13 कुले जतस्य वीरस्य कषत्रियस्य विशेषतः सदृशं मरणं हय एतत तव पुत्रस्य मा शुचः 14 दिष्ट्या महारथॊ वीरः पितुस तुल्यपराक्रमः कषात्रेण विधिना पराप्तॊ वीराभिलसितां गतिम 15 जित्वा सुबहुशः शत्रून परेषयित्वा च मृत्यवे गतः पुण्यकृतां लॊकान सर्वकामदुहॊ ऽकषयान 16 तपसा बरह्मचर्येण शरुतेन परज्ञयापि च सन्तॊ यां गतिम इच्छन्ति पराप्तस तां तव पुत्रकः 17 वीरसूर वीर पत्नी तवं वीर शवशुर बान्धवा मा शुचस तनयं भद्रे गतः स परमां गतिम 18 पराप्स्यते चाप्य असौ कषुद्रः सैन्धवॊ बाल घातकः अस्यावलेपस्य फलं ससुहृद गणबान्धवः 19 वयुष्टायां तु वरारॊहे रजन्यां पापकर्मकृत न हि मॊक्ष्यति पार्थात स परविष्टॊ ऽपय अमरावतीम 20 शवः शिरः शरॊष्यसे तस्य सैन्धवस्य रणे हृतम समन्तपञ्चकाद बाह्यं विशॊका भव मा रुदः 21 कषत्रधर्मं पुरस्कृत्य गतः शूरः सतां गतिम यां वयं पराप्नुयामेह ये चान्ये शस्त्रजीविनः 22 वयूढॊरस्कॊ महाबाहुर अनिवर्ती वरप्रणुत गतस तव वरारॊहे पुत्रः सवर्गं जवरं जहि 23 अनु जातश च पितरं मातृपक्षं च वीर्यवान सहस्रशॊ रिपून हत्वा हतः शूरॊ महारथः 24 आश्वासय सनुषां राज्ञि मा शुचः कषत्रिये भृषम शवः परियं सुमहच छरुत्वा विशॊका भव नन्दिनि 25 यत पार्थेन परतिज्ञातं तत तथा न तद अन्यथा चिकीर्षितं हि ते भर्तुर न भवेज जातु निष्फलम 26 यदि च मनुजपन्नगाः पिशाचा; रजनिचराः पतगाः सुरासुराश च रणगतम अभियान्ति सिन्धुराजं; न स भविता सह तैर अपि परभाते |
1
[s] tāṃ niśāṃ duḥkhaśokārtau śvasantāv iva coragau nidrāṃ naivopalebhāte vāsudevadhanaṃjayau 2 naranārāyaṇau kruddhau jñātvā devāḥ savāsavāḥ vyathitāś cintayām āsuḥ kiṃ kvid etad bhaviṣyati 3 vavuś ca dāruṇā vātā rūkṣā gorābhiśaṃsinaḥ sa kabandhas tathāditye parighaḥ samadṛśyata 4 śuṣkāśanyaś ca niṣpetuḥ sa nirghātāḥ sa vidyutaḥ cacāla cāpi pṛthivī sa śailavanakānanā 5 cukṣubhuś ca mahārāja sāgarā makarālayāḥ pratisrotaḥ pravṛttāś ca tathā gantuṃ samudragāḥ 6 rathāśvanaranāgānāṃ pravṛttam adharottaram kravyādānāṃ pramodārthaṃ yama rāṣṭravivṛddhaye 7 vāhanāni śakṛn mūtre mumucū ruruduś ca ha tān dṛṣṭvā dāruṇān sarvān utpātāṁl lomaharṣaṇān 8 sarve te vyathitāḥ sainyās tvadīyā bharatarṣabha śrutvā mahābalasyogrāṃ pratijñāṃ savyasācinaḥ 9 atha kṛṣṇaṃ mahābāhur abravīt pākaśāsaniḥ āśvāsaya subhadrāṃ tvaṃ bhaginīṃ snuṣayā saha 10 snuṣā śvaśvrānaghāyaste viśoke kuru mādhava sāmnā satyena yuktena vacasāśvasaya prabho 11 tato 'rjuna gṛhaṃ gatvā vāsudevaḥ sudurmanāḥ bhaginīṃ putraśokārtām āśvāsayata duḥkhitām 12 māṃ śokaṃ kuru vārṣṇeyi kumāraṃ prati sa snuṣā sarveṣāṃ prāṇināṃ bhīru niṣṭhaiṣā kālanirmitā 13 kule jatasya vīrasya kṣatriyasya viśeṣataḥ sadṛśaṃ maraṇaṃ hy etat tava putrasya mā śucaḥ 14 diṣṭyā mahāratho vīraḥ pitus tulyaparākramaḥ kṣātreṇa vidhinā prāpto vīrābhilasitāṃ gatim 15 jitvā subahuśaḥ śatrūn preṣayitvā ca mṛtyave gataḥ puṇyakṛtāṃ lokān sarvakāmaduho 'kṣayān 16 tapasā brahmacaryeṇa śrutena prajñayāpi ca santo yāṃ gatim icchanti prāptas tāṃ tava putrakaḥ 17 vīrasūr vīra patnī tvaṃ vīra śvaśura bāndhavā mā śucas tanayaṃ bhadre gataḥ sa paramāṃ gatim 18 prāpsyate cāpy asau kṣudraḥ saindhavo bāla ghātakaḥ asyāvalepasya phalaṃ sasuhṛd gaṇabāndhavaḥ 19 vyuṣṭāyāṃ tu varārohe rajanyāṃ pāpakarmakṛt na hi mokṣyati pārthāt sa praviṣṭo 'py amarāvatīm 20 śvaḥ śiraḥ śroṣyase tasya saindhavasya raṇe hṛtam samantapañcakād bāhyaṃ viśokā bhava mā rudaḥ 21 kṣatradharmaṃ puraskṛtya gataḥ śūraḥ satāṃ gatim yāṃ vayaṃ prāpnuyāmeha ye cānye śastrajīvinaḥ 22 vyūḍhorasko mahābāhur anivartī varapraṇut gatas tava varārohe putraḥ svargaṃ jvaraṃ jahi 23 anu jātaś ca pitaraṃ mātṛpakṣaṃ ca vīryavān sahasraśo ripūn hatvā hataḥ śūro mahārathaḥ 24 āśvāsaya snuṣāṃ rājñi mā śucaḥ kṣatriye bhṛṣam śvaḥ priyaṃ sumahac chrutvā viśokā bhava nandini 25 yat pārthena pratijñātaṃ tat tathā na tad anyathā cikīrṣitaṃ hi te bhartur na bhavej jātu niṣphalam 26 yadi ca manujapannagāḥ piśācā; rajanicarāḥ patagāḥ surāsurāś ca raṇagatam abhiyānti sindhurājaṃ; na sa bhavitā saha tair api prabhāte |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 7
Chapter 55
|
1
[स] एतच छरुत्वा वचस तस्य केशवस्य महात्मनः सुभद्रा पुत्रशॊकार्ता विललाप सुदुःखिता 2 हा पुत्र मम मन्दायाः कथं संयुगम एत्य ह निधनं पराप्तवांस तात पितृतुल्यपराक्रमः 3 कथम इन्दीवरश्यामं सुदंष्ट्रं चारुलॊचनम मुखं ते दृश्यते वत्स गुण्ठितं रणरेणुना 4 नूनं शूरं निपतितं तवां पश्यन्त्य अनिवर्तिनम सुशिरॊ गरीव बाह्वंसं वयूढॊरस्कं निरूदरम 5 चारूपचित सर्वाङ्गं सवक्षं शस्त्रक्षताचितम भूतानि तवा निरीक्षन्ते नूनं चन्द्रम इवॊदितम 6 शयनीयं पुरा यस्य सपर्ध्यास्तरण संवृतम भूमाव अद्य कथं शेषे विप्र विद्धः सुखॊचितः 7 यॊ ऽनवास्यत पुरा वीरॊ वरस्त्रीभिर महाभुजः कथम अन्वास्यते सॊ ऽदय शिवाभिः पतितॊ मृधे 8 यॊ ऽसतूयत पुरा हृष्टैः सूतमागधबन्दिभिः सॊ ऽदय करव्याद गणैर घॊरैर विनदद्भिर उपास्यते 9 पाण्डवेषु च नाथेषु वृष्णिवीरेषु चाभिभॊ पाञ्चालेषु च वीरेषु हतः केनास्य अनाथवत 10 अतृप्त दर्शना पुत्रदर्शनस्य तवानघ मन्दभाग्या गमिष्यामि वयक्तम अद्य यमक्षयम 11 विशालाक्षं सुकेशान्तं चारु वाक्यं सुगन्धि च तव पुत्र कदा भूयॊ मुखं दरक्ष्यामि निर्व्रणम 12 धिग बलं भीमसेनस्य धिक पार्थस्य धनुष्मताम धिग वीर्यं वृष्णिवीराणां पाञ्चालानां च धिग बलम 13 धिक केकयांस तथा चेदीन मत्स्यांश चैवाथ सृञ्जयान ये तवा रणे गतं वीरं न जानन्ति निपातितम 14 अद्य पश्यामि पृथिवीं शून्याम इव हतत्विषम अभिमन्युम अपश्यन्ती शॊकव्याकुल लॊचना 15 सवस्रीयं वासुदेवस्य पुत्रं गाण्डीवधन्वनः कथं तवा विरथं वीरं दरक्ष्याम्य अन्यैर निपातितम 16 हा वीर दृष्टॊ नष्टश च धनं सवप्न इवासि मे अहॊ हय अनित्यं मानुष्यं जलबुद्बुद चञ्चलम 17 इमां ते तरुणीं भार्यां तवद आधिभिर अभिप्लुताम कथं संधारयिष्यामि विवत्साम इव धेनुकाम 18 अहॊ हय अकाले परस्थानं कृतवान असि पुत्रक विहाय फलकाले मां सुगृद्धां तव दर्शने 19 नूनं गतिः कृतान्तस्य पराज्ञैर अपि सुदुर्विदा यत्र तवं केशवे नाथे संग्रामे ऽनाथवद धतः 20 यज्वनां दानशीलानां बराह्मणानां कृतात्मनाम चरितब्रह्म चर्याणां पुण्यतीर्थावगाहिनाम 21 कृतज्ञानां वदान्यानां गुरुशुश्रूषिणाम अपि सहस्रदक्षिणानां च या गतिस ताम अवाप्नुहि 22 या गतिर युध्यमानानां शूराणाम अनिवर्तिनाम हत्वारीन निहतानां च संग्रामे तां गतिं वरज 23 गॊसहस्रप्रदातॄणां करतुदानां च या गतिः नैवेशिकं चाभिमतं ददतां या गतिः शुभा 24 बरह्मचर्येण यां यान्ति मुनयः संशितव्रता एकपत्न्यश च यां यान्ति तां गतिं वरज पुत्रक 25 राज्ञां सुचरितैर या च गतिर भवति शाश्वती चतुराश्रमिणां पुण्यैः पावितानां सुरक्षितैः 26 दीनानुकम्पिनां या च सततं संविभागिनाम पैशुन्याच च निवृत्तानां तां गतिं वरज पुत्रक 27 वरतिनां धर्मशीलानां गुरुशुश्रूषिणाम अपि अमॊघातिथिनां या च तां गतिं वरज पुत्रक 28 ऋतुकाले सवकां पत्नीं गच्छतां या मनस्विनाम न चान्यदारसेवीनां तां गतिं वरज पुत्रक 29 साम्ना ये सर्वभूतानि गच्छन्ति गतमत्सराः नारुंतुदानां कषमिणां या गतिस ताम अवाप्नुहि 30 मधु मांसनिवृत्तानां मदाद दम्भात तथानृतात परॊपताप तयक्तानां तां गतिं वरज पुत्रक 31 हरीमन्तः सर्वशास्त्रज्ञा जञानतृप्ता जितेन्द्रियाः यां गतिं साधवॊ यान्ति तां गतिं वरज पुत्रक 32 एवं विलपतीं दीनां सुभद्रां शॊककर्शिताम अभ्यपद्यत पाञ्चाली वैराती सहिता तदा 33 ताः परकामं रुदित्वा च विपल्य च सुदुःखिताः उन्मत्तवत तदा राजन विसंज्ञा नयपतन कषितौ 34 सॊपचारस तु कृष्णस तां दुःखितां भृशदुःखितः सिक्त्वाम्भसा समाश्वास्य तत तद उक्त्वा हितं वचः 35 विसंज्ञकल्पां रुदतीम अपविद्धां परवेपतीम भगिनीं पुण्डरीकाक्ष इदं वचनम अब्रवीत 36 सुभद्रे मा शुचः पुत्रं पाञ्चाल्याश्वासयॊत्तराम गतॊ ऽभिमन्युः परथितां गतिं कषत्रिय पुंगवः 37 ये चान्ये ऽपि कुले सन्ति पुरुषा नॊ वरानने सर्वे ते वै गतिं यान्तु अभिमन्यॊर यशस्विनः 38 कुर्याम तद वयं कर्म करियासुः सुहृदश च नः कृतवान यादृग अद्यैकस तव पुत्रॊ महारथः 39 एवम आश्वास्य भगिनीं दरौपदीम अपि चॊत्तराम पार्थस्यैव महाबाहुः पार्श्वम आगाद अरिंदमः 40 ततॊ ऽभयनुज्ञाय नृपान कृष्णॊ बन्धूंस तथाभिभूः विवेशान्तःपुरं राजंस ते ऽनये जग्मुर यथालयम |
1
[s] etac chrutvā vacas tasya keśavasya mahātmanaḥ subhadrā putraśokārtā vilalāpa suduḥkhitā 2 hā putra mama mandāyāḥ kathaṃ saṃyugam etya ha nidhanaṃ prāptavāṃs tāta pitṛtulyaparākramaḥ 3 katham indīvaraśyāmaṃ sudaṃṣṭraṃ cārulocanam mukhaṃ te dṛśyate vatsa guṇṭhitaṃ raṇareṇunā 4 nūnaṃ śūraṃ nipatitaṃ tvāṃ paśyanty anivartinam suśiro grīva bāhvaṃsaṃ vyūḍhoraskaṃ nirūdaram 5 cārūpacita sarvāṅgaṃ svakṣaṃ śastrakṣatācitam bhūtāni tvā nirīkṣante nūnaṃ candram ivoditam 6 śayanīyaṃ purā yasya spardhyāstaraṇa saṃvṛtam bhūmāv adya kathaṃ śeṣe vipra viddhaḥ sukhocitaḥ 7 yo 'nvāsyata purā vīro varastrībhir mahābhujaḥ katham anvāsyate so 'dya śivābhiḥ patito mṛdhe 8 yo 'stūyata purā hṛṣṭaiḥ sūtamāgadhabandibhiḥ so 'dya kravyād gaṇair ghorair vinadadbhir upāsyate 9 pāṇḍaveṣu ca nātheṣu vṛṣṇivīreṣu cābhibho pāñcāleṣu ca vīreṣu hataḥ kenāsy anāthavat 10 atṛpta darśanā putradarśanasya tavānagha mandabhāgyā gamiṣyāmi vyaktam adya yamakṣayam 11 viśālākṣaṃ sukeśāntaṃ cāru vākyaṃ sugandhi ca tava putra kadā bhūyo mukhaṃ drakṣyāmi nirvraṇam 12 dhig balaṃ bhīmasenasya dhik pārthasya dhanuṣmatām dhig vīryaṃ vṛṣṇivīrāṇāṃ pāñcālānāṃ ca dhig balam 13 dhik kekayāṃs tathā cedīn matsyāṃś caivātha sṛñjayān ye tvā raṇe gataṃ vīraṃ na jānanti nipātitam 14 adya paśyāmi pṛthivīṃ śūnyām iva hatatviṣam abhimanyum apaśyantī śokavyākula locanā 15 svasrīyaṃ vāsudevasya putraṃ gāṇḍīvadhanvanaḥ kathaṃ tvā virathaṃ vīraṃ drakṣyāmy anyair nipātitam 16 hā vīra dṛṣṭo naṣṭaś ca dhanaṃ svapna ivāsi me aho hy anityaṃ mānuṣyaṃ jalabudbuda cañcalam 17 imāṃ te taruṇīṃ bhāryāṃ tvad ādhibhir abhiplutām kathaṃ saṃdhārayiṣyāmi vivatsām iva dhenukām 18 aho hy akāle prasthānaṃ kṛtavān asi putraka vihāya phalakāle māṃ sugṛddhāṃ tava darśane 19 nūnaṃ gatiḥ kṛtāntasya prājñair api sudurvidā yatra tvaṃ keśave nāthe saṃgrāme 'nāthavad dhataḥ 20 yajvanāṃ dānaśīlānāṃ brāhmaṇānāṃ kṛtātmanām caritabrahma caryāṇāṃ puṇyatīrthāvagāhinām 21 kṛtajñānāṃ vadānyānāṃ guruśuśrūṣiṇām api sahasradakṣiṇānāṃ ca yā gatis tām avāpnuhi 22 yā gatir yudhyamānānāṃ śūrāṇām anivartinām hatvārīn nihatānāṃ ca saṃgrāme tāṃ gatiṃ vraja 23 gosahasrapradātṝṇāṃ kratudānāṃ ca yā gatiḥ naiveśikaṃ cābhimataṃ dadatāṃ yā gatiḥ śubhā 24 brahmacaryeṇa yāṃ yānti munayaḥ saṃśitavratā ekapatnyaś ca yāṃ yānti tāṃ gatiṃ vraja putraka 25 rājñāṃ sucaritair yā ca gatir bhavati śāśvatī caturāśramiṇāṃ puṇyaiḥ pāvitānāṃ surakṣitaiḥ 26 dīnānukampināṃ yā ca satataṃ saṃvibhāginām paiśunyāc ca nivṛttānāṃ tāṃ gatiṃ vraja putraka 27 vratināṃ dharmaśīlānāṃ guruśuśrūṣiṇām api amoghātithināṃ yā ca tāṃ gatiṃ vraja putraka 28 ṛtukāle svakāṃ patnīṃ gacchatāṃ yā manasvinām na cānyadārasevīnāṃ tāṃ gatiṃ vraja putraka 29 sāmnā ye sarvabhūtāni gacchanti gatamatsarāḥ nāruṃtudānāṃ kṣamiṇāṃ yā gatis tām avāpnuhi 30 madhu māṃsanivṛttānāṃ madād dambhāt tathānṛtāt paropatāpa tyaktānāṃ tāṃ gatiṃ vraja putraka 31 hrīmantaḥ sarvaśāstrajñā jñānatṛptā jitendriyāḥ yāṃ gatiṃ sādhavo yānti tāṃ gatiṃ vraja putraka 32 evaṃ vilapatīṃ dīnāṃ subhadrāṃ śokakarśitām abhyapadyata pāñcālī vairātī sahitā tadā 33 tāḥ prakāmaṃ ruditvā ca vipalya ca suduḥkhitāḥ unmattavat tadā rājan visaṃjñā nyapatan kṣitau 34 sopacāras tu kṛṣṇas tāṃ duḥkhitāṃ bhṛśaduḥkhitaḥ siktvāmbhasā samāśvāsya tat tad uktvā hitaṃ vacaḥ 35 visaṃjñakalpāṃ rudatīm apaviddhāṃ pravepatīm bhaginīṃ puṇḍarīkākṣa idaṃ vacanam abravīt 36 subhadre mā śucaḥ putraṃ pāñcālyāśvāsayottarām gato 'bhimanyuḥ prathitāṃ gatiṃ kṣatriya puṃgavaḥ 37 ye cānye 'pi kule santi puruṣā no varānane sarve te vai gatiṃ yāntu abhimanyor yaśasvinaḥ 38 kuryāma tad vayaṃ karma kriyāsuḥ suhṛdaś ca naḥ kṛtavān yādṛg adyaikas tava putro mahārathaḥ 39 evam āśvāsya bhaginīṃ draupadīm api cottarām pārthasyaiva mahābāhuḥ pārśvam āgād ariṃdamaḥ 40 tato 'bhyanujñāya nṛpān kṛṣṇo bandhūṃs tathābhibhūḥ viveśāntaḥpuraṃ rājaṃs te 'nye jagmur yathālayam |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 7
Chapter 56
|
1
[स] ततॊ ऽरजुनस्य भवनं परविश्याप्रतिमं विभुः सपृष्ट्वाम्भः पुण्डरीकाक्षः सथण्डिले शुभलक्षणे संतस्तार शुभां शय्यां दर्भैर वैडूर्य संनिभैः 2 ततॊ माल्येन विधिवल लाजैर गन्धैः सुमङ्गलैः अलंचकार तां शय्यां परिवार्यायुधॊत्तमैः 3 ततः सपृष्टॊदकं पार्थं विनीताः परिचारकाः दर्शयां नैत्यकं चक्रुर नैशं तरैयम्बकं बलिम 4 ततः परीतमनाः पार्थॊ गन्धैर माल्यैश च माधवम अलंकृत्यॊपहारं त नैशम अस्मै नयवेदयत 5 समयमानस तु गॊविन्दः फल्गुनं परत्यभाषत सुप्यतां पार्थ भद्रं ते कल्याणाय वरजाम्य अहम 6 सथापयित्वा ततॊ दवाःस्थान गॊप्तॄंश चात्तायुधान नरान दारुकानुगतः शरीमान विवेश शिबिरं सवकम शिश्ये च शयने शुभ्रे बहु कृत्यं विचिन्तयन 7 न पाण्डवानां शिबिरे कश चित सुष्वाप तां निशाम परजागरः सर्वजनम आविवेश विशां पते 8 पुत्रशॊकाभिभूतेन परतिज्ञातॊ महात्मना सहसा सिन्धुराजस्य वधॊ गाण्डीवधन्वना 9 तत कथं नु महाबाहुर वासविः परवीरहा परतिज्ञां सफलां कुर्याद इति ते समचिन्तयन 10 कष्टं हीदं वयवसितं पाण्डवेन महामना पुत्रशॊकाभितप्तेन परतिज्ञा महती कृता 11 भरातरश चापि विक्रान्ता बहुलानि बलानि च धृतराष्ट्रस्य पुत्रेण सर्वं तस्मै निवेदितम 12 स हत्वा सैन्धवं संख्ये पुनर एतु धनंजयः जित्वा रिपुगणांश चैव पारयत्व अर्जुनॊ वरतम 13 अहत्वा सिन्धुराजं हि धूमकेतुं परवेक्ष्यति न हय एतद अनृतं कर्तुम अर्हः पार्थॊ धनंजयः 14 धर्मपुत्रः कथं राजा भविष्यति मृते ऽरजुने तस्मिन हि विजयः कृत्स्नः पाण्डवेन समाहितः 15 यदि नः सुकृतं किं चिद यदि दत्तं हुतं यदि फलेन तस्य सर्वस्य सव्यसाची जयत्व अरीन 16 एवं कथयतां तेषां जयम आशंसतां परभॊ कृच्छ्रेण महता राजन रजनी वयत्यवर्तत 17 तस्यां रजन्यां मध्ये तु परतिबुद्धॊ जनार्दनः समृत्वा परतिज्ञां पार्थस्य दारुकं परत्यभाषत 18 अर्जुनेन परतिज्ञातम आर्तेन हतबन्धुना जयद्रथं हनिष्यामि शवॊभूत इति दारुक 19 तत तु दरुयॊधनः शरुत्वा मन्त्रिभिर मन्त्रयिष्यति यथा जयद्रथं पार्थॊ न हन्याद इति संयुगे 20 अक्षौहिण्यॊ हि ताः सर्वा रक्षिष्यन्ति जयद्रथम दरॊणश च सह पुत्रेण सर्वास्त्रविधिपारगः 21 एकॊ वीरः सहस्राक्षॊ दैत्यदानव मर्दिता सॊ ऽपि तं नॊत्सहेताजौ हन्तुं दरॊणेन रक्षितम 22 सॊ ऽहं शवस तत करिष्यामि यथा कुन्तीसुतॊ ऽरजुनः अप्राप्ते ऽसतं दिनकरे हनिष्यति जयद्रथम 23 न हि दारा न मित्राणि जञातयॊ न च बान्धवाः कश चिन नान्यः परियतरः कुन्तीपुत्रान ममार्जुनात 24 अनर्जुनम इमं लॊकं मुहूर्तम अपि दारुक उदीक्षितुं न शक्तॊ ऽहं भविता न च तत तथा 25 अहं धवजिन्यः शत्रूणां सहयाः स रथद्विपाः अर्जुनार्थे हनिष्यामि स कर्णाः स सुयॊधनाः 26 शवॊ निरीक्षन्तु मे वीर्यं तरयॊ लॊका महाहवे धनंजयार्थं समरे पराक्रान्तस्य दारुक 27 शवॊ नरेन्द्र सहस्राणि राजपुत्र शतानिच साश्वद्विप रथान्य आजौ विद्रविष्यन्ति दारुक 28 शवस तां चक्रप्रमथितां दरक्ष्यसे नृप वाहिनीम मया करुद्देन समरे पाण्डवार्थे निपातिताम 29 शवः स देवाः स गन्धर्वाः पिशाचॊरगराक्षसाः जञास्यन्ति लॊकाः सर्वे मां सुहृदं सव्यसाचिनः 30 यस तं दवेष्टि स मां दवेष्टि यस तम अनु स माम अनु इति संकल्प्यतां बुद्ध्या शरीरार्धं ममार्जुनः 31 यथा तवम अप्रभातायाम अस्यां निशि रथॊत्तमम कल्पयित्वा यथाशास्त्रम आदाय वरतसंयतः 32 गदां कौमॊदकीं दिव्यां शक्तिं चक्रं धनुः शरान आरॊप्य वै रथे सूत सर्वॊपकरणानि च 33 सथानं हि कल्पयित्वा च रथॊपस्थे धवजस्य मे वैनतेयस्य वीरस्य समरे रथशॊभिनः 34 छत्रं जाम्बूनदैर जालैर अर्कज्वलन संनिभैः विश्वकर्म कृतैर दिव्यैर अश्वान अपि च भूषितान 35 बलाहकं मेघपुष्पं सैन्यं सुग्रीवम एव च युक्त्वा वाजिवरान यत्तः कवची तिष्ठ दारुक 36 पाञ्चजन्यस्य निर्घॊषम आर्षभेणैव पूरितम शरुत्वा तु भैरवं नारद्म उपयाया जवेन माम 37 एकाह्नाहम अमर्षं च सर्वदुःखानि चैव ह भरातुः पितृष्वसेयस्य वयपनेष्यामि दारुक 38 सर्वॊपायैर यतिष्यामि यथा बीभत्सुर आहवे पश्यतां धार्तराष्ट्राणां हनिष्यति जयद्रथम 39 यस्य यस्य च बीभत्सुर वधे यत्नं करिष्यति आशंसे सारथे तत्र भवितास्य धरुवॊ जयः 40 [दारुक] जय एव धरुवस तस्य कुत एव पराजयः यस्य तवं पुरुषव्याघ्र सारथ्यम उपजग्मिवान 41 एवं चैतत करिष्यामि यथा माम अनुशाससि सुप्रभाताम इमां रात्रिं जयाय विजयस्य हि |
1
[s] tato 'rjunasya bhavanaṃ praviśyāpratimaṃ vibhuḥ spṛṣṭvāmbhaḥ puṇḍarīkākṣaḥ sthaṇḍile śubhalakṣaṇe saṃtastāra śubhāṃ śayyāṃ darbhair vaiḍūrya saṃnibhaiḥ 2 tato mālyena vidhival lājair gandhaiḥ sumaṅgalaiḥ alaṃcakāra tāṃ śayyāṃ parivāryāyudhottamaiḥ 3 tataḥ spṛṣṭodakaṃ pārthaṃ vinītāḥ paricārakāḥ darśayāṃ naityakaṃ cakrur naiśaṃ traiyambakaṃ balim 4 tataḥ prītamanāḥ pārtho gandhair mālyaiś ca mādhavam alaṃkṛtyopahāraṃ ta naiśam asmai nyavedayat 5 smayamānas tu govindaḥ phalgunaṃ pratyabhāṣata supyatāṃ pārtha bhadraṃ te kalyāṇāya vrajāmy aham 6 sthāpayitvā tato dvāḥsthān goptṝṃś cāttāyudhān narān dārukānugataḥ śrīmān viveśa śibiraṃ svakam śiśye ca śayane śubhre bahu kṛtyaṃ vicintayan 7 na pāṇḍavānāṃ śibire kaś cit suṣvāpa tāṃ niśām prajāgaraḥ sarvajanam āviveśa viśāṃ pate 8 putraśokābhibhūtena pratijñāto mahātmanā sahasā sindhurājasya vadho gāṇḍīvadhanvanā 9 tat kathaṃ nu mahābāhur vāsaviḥ paravīrahā pratijñāṃ saphalāṃ kuryād iti te samacintayan 10 kaṣṭaṃ hīdaṃ vyavasitaṃ pāṇḍavena mahāmanā putraśokābhitaptena pratijñā mahatī kṛtā 11 bhrātaraś cāpi vikrāntā bahulāni balāni ca dhṛtarāṣṭrasya putreṇa sarvaṃ tasmai niveditam 12 sa hatvā saindhavaṃ saṃkhye punar etu dhanaṃjayaḥ jitvā ripugaṇāṃś caiva pārayatv arjuno vratam 13 ahatvā sindhurājaṃ hi dhūmaketuṃ pravekṣyati na hy etad anṛtaṃ kartum arhaḥ pārtho dhanaṃjayaḥ 14 dharmaputraḥ kathaṃ rājā bhaviṣyati mṛte 'rjune tasmin hi vijayaḥ kṛtsnaḥ pāṇḍavena samāhitaḥ 15 yadi naḥ sukṛtaṃ kiṃ cid yadi dattaṃ hutaṃ yadi phalena tasya sarvasya savyasācī jayatv arīn 16 evaṃ kathayatāṃ teṣāṃ jayam āśaṃsatāṃ prabho kṛcchreṇa mahatā rājan rajanī vyatyavartata 17 tasyāṃ rajanyāṃ madhye tu pratibuddho janārdanaḥ smṛtvā pratijñāṃ pārthasya dārukaṃ pratyabhāṣata 18 arjunena pratijñātam ārtena hatabandhunā jayadrathaṃ haniṣyāmi śvobhūta iti dāruka 19 tat tu druyodhanaḥ śrutvā mantribhir mantrayiṣyati yathā jayadrathaṃ pārtho na hanyād iti saṃyuge 20 akṣauhiṇyo hi tāḥ sarvā rakṣiṣyanti jayadratham droṇaś ca saha putreṇa sarvāstravidhipāragaḥ 21 eko vīraḥ sahasrākṣo daityadānava marditā so 'pi taṃ notsahetājau hantuṃ droṇena rakṣitam 22 so 'haṃ śvas tat kariṣyāmi yathā kuntīsuto 'rjunaḥ aprāpte 'staṃ dinakare haniṣyati jayadratham 23 na hi dārā na mitrāṇi jñātayo na ca bāndhavāḥ kaś cin nānyaḥ priyataraḥ kuntīputrān mamārjunāt 24 anarjunam imaṃ lokaṃ muhūrtam api dāruka udīkṣituṃ na śakto 'haṃ bhavitā na ca tat tathā 25 ahaṃ dhvajinyaḥ śatrūṇāṃ sahayāḥ sa rathadvipāḥ arjunārthe haniṣyāmi sa karṇāḥ sa suyodhanāḥ 26 śvo nirīkṣantu me vīryaṃ trayo lokā mahāhave dhanaṃjayārthaṃ samare parākrāntasya dāruka 27 śvo narendra sahasrāṇi rājaputra śatānica sāśvadvipa rathāny ājau vidraviṣyanti dāruka 28 śvas tāṃ cakrapramathitāṃ drakṣyase nṛpa vāhinīm mayā kruddena samare pāṇḍavārthe nipātitām 29 śvaḥ sa devāḥ sa gandharvāḥ piśācoragarākṣasāḥ jñāsyanti lokāḥ sarve māṃ suhṛdaṃ savyasācinaḥ 30 yas taṃ dveṣṭi sa māṃ dveṣṭi yas tam anu sa mām anu iti saṃkalpyatāṃ buddhyā śarīrārdhaṃ mamārjunaḥ 31 yathā tvam aprabhātāyām asyāṃ niśi rathottamam kalpayitvā yathāśāstram ādāya vratasaṃyataḥ 32 gadāṃ kaumodakīṃ divyāṃ śaktiṃ cakraṃ dhanuḥ śarān āropya vai rathe sūta sarvopakaraṇāni ca 33 sthānaṃ hi kalpayitvā ca rathopasthe dhvajasya me vainateyasya vīrasya samare rathaśobhinaḥ 34 chatraṃ jāmbūnadair jālair arkajvalana saṃnibhaiḥ viśvakarma kṛtair divyair aśvān api ca bhūṣitān 35 balāhakaṃ meghapuṣpaṃ sainyaṃ sugrīvam eva ca yuktvā vājivarān yattaḥ kavacī tiṣṭha dāruka 36 pāñcajanyasya nirghoṣam ārṣabheṇaiva pūritam śrutvā tu bhairavaṃ nāradm upayāyā javena mām 37 ekāhnāham amarṣaṃ ca sarvaduḥkhāni caiva ha bhrātuḥ pitṛṣvaseyasya vyapaneṣyāmi dāruka 38 sarvopāyair yatiṣyāmi yathā bībhatsur āhave paśyatāṃ dhārtarāṣṭrāṇāṃ haniṣyati jayadratham 39 yasya yasya ca bībhatsur vadhe yatnaṃ kariṣyati āśaṃse sārathe tatra bhavitāsya dhruvo jayaḥ 40 [dāruka] jaya eva dhruvas tasya kuta eva parājayaḥ yasya tvaṃ puruṣavyāghra sārathyam upajagmivān 41 evaṃ caitat kariṣyāmi yathā mām anuśāsasi suprabhātām imāṃ rātriṃ jayāya vijayasya hi |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 7
Chapter 57
|
1
[स] कुन्तीपुत्रस तु तं मन्त्रं समरन्न एव धनंजयः परतिज्ञाम आत्मनॊ रक्षन मुमॊहाचिन्त्य विक्रमः 2 तं तु शॊकेन संतप्तं सवप्ने कपिवरध्वजम आससाद महातेजा धयायन्तं गरुड धवजः 3 परत्युत्थानं तु कृष्णस्य सर्वावस्थं धनंजयः नालॊपयत धर्मात्मा भक्त्या परेम्णा च सर्वदा 4 परत्युत्थाय च गॊविन्दं स तस्माय आसनं ददौ न चासने सवयं बुद्धिं बीभत्सुर वयदधात तदा 5 ततः कृष्णॊ महातेजा जानन पार्थस्य निश्चयम कुन्तीपुत्रम इदं वाक्यम आसीनः सथितम अब्रवीत 6 मा विषादे मनः पार्थ कृथाः कालॊ हि दुर्जयः कालः सर्वाणि भूतानि नियच्छति परे विधौ 7 किमर्थं च विषादस ते तद बरूहि वदतां वर न शॊचितव्यं विदुषा शॊकः कार्यविनाशनः 8 शॊचन नन्दयते शत्रून कर्शयत्य अपि बान्धवान कशीयते च नरस तस्मान न तवं शॊचितुम अर्हसि 9 इत्य उक्तॊ वासुदेवेन बीभत्सुर अपराजितः आबभाषे तदा विद्वान इदं वचनम अर्थवत 10 मया परतिज्ञा महती जयद्रथवधे कृता शवॊ ऽसमि हन्ता दुरात्मानं पुत्रघ्नम इति केशव 11 मत्प्रतिज्ञाविघातार्थं धार्तराष्ट्रैः किलाच्युत पृष्ठतः सैन्धवः कार्यः सर्वैर गुप्तॊ महारथैः 12 दश चैका च ताः कृष्ण अक्षौहिण्यः सुदुर्जयाः परतिज्ञायां च हीनायां कथं जीवेत मद्विधः 13 दुःखॊपायस्य मे वीर विकाङ्क्षा परिवर्तते दरुतं च याति सविता तत एतद बरवीम्य अहम 14 शॊकस्थानं तु तच छरुत्वा पार्थस्य दविज केतनः संस्पृश्याम्भस ततः कृष्णः पराङ्मुखः समवस्थितः 15 इदं वाक्यं महातेजा बभाषे पुष्करेक्षणः हितार्थं पाण्डुपुत्रस्य सैन्धवस्य वधे वृतः 16 पार्थ पाशुपतं नाम परमास्त्रं सनातनम येन सर्वान मृधे दैत्याञ जघ्ने देवॊ महेश्वरः 17 यदि तद विदितं ते ऽदय शवॊ हन्तासि जयद्रथम अथ जञातुं परपद्यस्व मनसा वृषभध्वजम 18 तं देवं मनसा धयायञ जॊषम आस्स्व धनंजय ततस तस्य परसादात तवं भक्तः पराप्स्यसि तन महत 19 ततः कृष्ण वचः शरुत्वा संस्पृश्याम्भॊ धनंजयः भूमाव आसीन एकाग्रॊ जगाम मनसा भवम 20 ततः परणिहिते बराह्मे मुहूर्ते शुभलक्षणे आत्मानम अर्जुनॊ ऽपश्यद गगने सह केशवम 21 जयॊतिर्भिश च समाकीर्णं सिद्धचारणसेवितम वायुवेगगतिः पार्थः खं भेजे सह केशवः 22 केशवेन गृहीतः स दक्षिणे विभुना भुजे परेक्षमाणॊ बहून भावाञ जगामाद्भुत दर्शनान 23 उदीच्यां दिशि धर्मात्मा सॊ ऽपश्यच छवेत पर्वतम कुबेरस्य विहारे च नलिनीं पद्मभूषिताम 24 सरिच्छ्रेष्ठां च तां गङ्गां वीक्षमाणॊ बहूदकाम सदा पुष्पफलैर वृक्षैर उपेतां सफटिकॊपलाम 25 सिंहव्याघ्र समाकीर्णां नानामृगगणाकुलाम पुण्याश्रमवतीं रम्यां नानामृगगणाकुलाम 26 मन्दरस्य परदेशांश च किंनरॊद्गीत नादितान हेमरूप्यमयैः शृङ्गैर नानौषधि विदीपितान तथा मन्दारवृक्षैश च पुष्पितैर उपशॊभितान 27 सनिग्धाञ जनचयाकारं संप्राप्तः कालपर्वतम पुण्यं हिमवतः पादं मणिमन्तं च पर्वतम बरह्म तुङ्गं नदीश चान्यास तथा जनपदान अपि 28 सुशृङ्गं शतशृङ्गं च शर्याति वनम एव च पुण्यम अश्वशिरः सथानं सथानम आर्थर्वणस्य च 29 वृषदंशं च शैलेन्द्रं महामन्दरम एव च अप्सरॊभिः समाकीर्णं किंनरैश चॊपशॊभितम 30 तांश च शैलान वरजन पार्थः परेक्षते सह केशवः शुभैः परस्रवणैर जुष्टान हेमधातुविभूषितान 31 चन्द्ररश्मिप्रकाशाङ्गीं पृथिवीं पुरमालिनीम समुद्रांश चाद्भुताकारान अपश्यद बहुलाकरान 32 वियद दयां पृथिवीं चैव पश्यन विष्णुपदे वरजन विस्मितः सह कृष्णेन कषिप्तॊ बाण इवात्यगात 33 गरहनक्षत्रसॊमानां सूर्याग्न्यॊश च समत्विषम अपश्यत तदा पार्थॊ जवलन्तम इव पर्वतम 34 समासाद्य तु तं शैलं शैलाग्रे समवस्थितम तपॊनित्यं महात्मानम अपश्यद वृषभध्वजम 35 सहस्रम इव सूर्याणां दीप्यमानं सवतेजसा शूलिनं जटिलं गौरं वल्कलाजिनवाससम 36 नयानाम्नां सहस्रैश च विचित्राङ्गं महौजसम पार्तव्या सहितं देवं भूतसंघैश च भास्वरैः 37 गीतवादित्रसंह्रादैस ताललास्य समन्वितम वल्गितास्फॊटितॊत्क्रुष्टैः पुण्यगन्धैश च सेवितम 38 सतूयमानं सतवैर दिव्यैर मुनिभिर बरह्मवादिभिः गॊप्तारं सर्वभूतानाम इष्वास धरम अच्युतम 39 वासुदेवस तु तं दृष्ट्वा जगाम शिरसा कषितिम पार्थेन सहधर्मात्मा गृणन बरह्म सनातनम 40 लॊकादिं विश्वकर्माणम अजम ईशानम अव्ययम मनसः परमां यॊनिं खं वायुं जयॊतिषां निधिम 41 सरष्टारं वारिधाराणां भुवश च परकृतिं पराम देवदानव यक्षाणां मानवानां च साधनम 42 यॊगिनां परमं बरह्म वयक्तं बरह्मविदां निधिम चराचरस्य सरष्टारं परतिहर्तारम एव च 43 कालकॊपं महात्मानं शक्र सूर्यगुणॊदयम अवन्दत तदा कृष्णॊ वाङ्मनॊबुद्धिकर्मभिः 44 यं परपश्यन्ति विद्वांसः सूक्ष्माध्यात्म पदैषिणः तम अजं कारणात्मानं जग्मतुः शरणं भवम 45 अर्जुनश चापि तं देवं भूयॊ भूयॊ ऽभयवन्दत जञात्वैकं भूतभव्यादिं सर्वभूतभवॊद्भवम 46 ततस ताव आगतौ शर्वः परॊवाच परहसन्न इव सवागतं वां नरश्रेष्ठाव उत्तिष्ठेतां गतक्लमौ किं च वाम ईप्सितं वीरौ मनसः कषिप्रम उच्यताम 47 येन कार्येण संप्राप्तौ युवां तत साधयामि वाम वरियताम आत्मनः शरेयस तत सर्वं परददानि वाम 48 ततस तद वचनं शरुत्वा परत्युत्थाय कृताञ्जली वासुदेवार्जुनौ शर्वं तुष्टुवाते महामती 49 नमॊ भवाय शर्वाय रुद्राय वरदाय च पशूनां पतये नित्यम उग्राय च कपर्दिने 50 महादेवाय भीमाय तर्यम्बकाय च शम्भवे ईशानाय भगघ्नाय नमॊ ऽसत्व अन्धकघातिने 51 कुमार गुरवे नित्यं नीलग्रीवाय वेधसे विलॊहितय धूम्राय वयाधायानपराजिते 52 नित्यं नीलशिखण्डाय शूलिने दिव्यचक्षुषे हन्त्रे गॊप्त्रे तरिनेत्राय वयाधाय वसुरेतसे 53 अचिन्त्यायाम्बिका भर्त्रे सर्वदेव सतुताय च वृषध्वजाय पिङ्गाय जटिने बरह्मचारिणे 54 तप्यमानाय सलिले बरह्मण्यायाजिताय च विश्वात्मने विश्वसृजे विश्वम आवृत्य तिष्ठते 55 नमॊ नमस ते सेव्याय भूतानां परभवे सदा बरह्म वक्त्राय शर्वाय शंकराय शिवाय च 56 नमॊ ऽसतु वाचस्पतये परजानां पतये नमः नमॊ विश्वस्य पतये महतं पतये नमः 57 नमः सहस्रशिरसे सहस्रभुज मन्यवे सहस्रनेत्र पादाय नमॊ ऽसंख्येयकर्मणे 58 नमॊ हिरण्यवर्णाय हिरण्यकवचाय च भक्तानुकम्पिने नित्यं सिध्यतां नौ वरः परभॊ 59 एवं सतुत्वा महादेवं वासुदेवः सहार्जुनः परसादयाम आस भवं तदा हय अस्त्रॊपलब्धये 60 ततॊ ऽरजुनः परीतमना ववन्दे वृषभध्वजम ददर्शॊत्फुल्ल नयनः समस्तं तेजसां विधिम 61 तं चॊपहारं सवकृतं नैशं नैत्यकम आत्मनः ददर्श तर्यम्बकाभ्याशे वासुदेव निवेदितम 62 ततॊ ऽभिपूज्य मनसा शर्वं कृष्णं च पाण्डवः इच्छाम्य अहं दिव्यम अस्त्रम इत्य अभाषत शंकरम 63 ततः पार्थस्य विज्ञाय वरार्थे वचनं परभुः वासुदेवार्जुनौ देवः समयमानॊ ऽभयभाषत 64 सरॊ ऽमृतमयं दिव्यम अभ्याशे शत्रुसूदनौ तत्र मे तद धनुर दिव्यं शरश च निहितः पुरा 65 येन देवारयः सर्वे मया युधि निपातिताः तत आनीयतां कृष्णौ स शरं धनुर उत्तमम 66 तथेत्य उक्त्वा तु तौ वीरौ तं शर्वं पार्षदैः सह परस्थितौ तत सरॊ दिव्यं दिव्याश्चर्य शतैर वृतम 67 निर्दिष्टं यद वृषाङ्केन पुण्यं सर्वार्थसाधकम तज जग्मतुर असंभ्रान्तौ नरनारायणाव ऋषी 68 ततस तु तत सरॊ गत्वा सूर्यमण्डल संनिभम नागम अन्तर्जले घॊरं ददृशाते ऽरजुनाच्युतौ 69 दवितीयं चापरं नागं सहस्रशिरसं वरम वमन्तं विपुलां जवालां ददृशाते ऽगनिवर्चसम 70 ततः कृष्णश च पार्थश च संस्पृश्यापः कृताञ्जली तौ नागाव उपतस्थाते नमस्यन्तौ वृषध्वजम 71 गृणन्तौ वेदविदुषौ तद बरह्म शतरुद्रियम अप्रमेयं परणमन्तौ गत्वा सर्वात्मना भवम 72 ततस तौ रुद्र माहात्म्याद धित्वा रूपं महॊरगौ धनुर बाणश च शत्रुघ्नं तद दवंद्वं समपद्यत 73 ततॊ जगृहतुः परीतौ धनुर बाणं च सुप्रभम आजह्रतुर महात्मानौ ददतुश च महात्मने 74 ततः पार्श्वाद वृषाङ्कस्य बरह्म चारी नयवर्तत पिङ्गाक्षस तपसः कषेत्रं बलवान नीललॊहितः 75 स तद गृह्य धनुःश्रेष्ठं तस्थौ सथानं समाहितः वयकर्षच चापि विधिवत स शरं धनुर उत्तमम 76 तस्य मौर्वीं च मुष्टिं च सथानं चालक्ष्य पाण्डवः शरुत्वा मन्त्रं भव परॊक्तं जग्राहाचिन्त्य विक्रमः 77 सरस्य एव च तं बाणं मुमॊचातिबलः परभुः चकार च पुनर वीरस तस्मिन सरसि तद धनुः 78 ततः परीतं भवं जञात्वा समृतिमान अर्जुनस तदा वरम आरण्यकं दत्तं दर्शनं शंकरस्य च मनसा चिन्तयाम आस तन मे संपद्यताम इति 79 तस्य तन मतम आज्ञाय परीतः परादाद वरं भवः तच च पाशुपतं घॊरं परतिज्ञायाश च पारणम 80 संहृष्टरॊमा दुर्धर्षः कृतं कार्यम अमन्यत ववन्दतुश च संहृष्टॊ शिरॊभ्यां तौ महेश्वरम 81 अनुज्ञातौ कषणे तस्मिन भवेनार्जुन केशवौ पराप्तौ सवशिबिरं वीरौ मुदा परमया युतौ इन्द्रा विष्णू यथा परीतौ जम्भस्य वधकाङ्क्षिणौ |
1
[s] kuntīputras tu taṃ mantraṃ smarann eva dhanaṃjayaḥ pratijñām ātmano rakṣan mumohācintya vikramaḥ 2 taṃ tu śokena saṃtaptaṃ svapne kapivaradhvajam āsasāda mahātejā dhyāyantaṃ garuḍa dhvajaḥ 3 pratyutthānaṃ tu kṛṣṇasya sarvāvasthaṃ dhanaṃjayaḥ nālopayata dharmātmā bhaktyā premṇā ca sarvadā 4 pratyutthāya ca govindaṃ sa tasmāy āsanaṃ dadau na cāsane svayaṃ buddhiṃ bībhatsur vyadadhāt tadā 5 tataḥ kṛṣṇo mahātejā jānan pārthasya niścayam kuntīputram idaṃ vākyam āsīnaḥ sthitam abravīt 6 mā viṣāde manaḥ pārtha kṛthāḥ kālo hi durjayaḥ kālaḥ sarvāṇi bhūtāni niyacchati pare vidhau 7 kimarthaṃ ca viṣādas te tad brūhi vadatāṃ vara na śocitavyaṃ viduṣā śokaḥ kāryavināśanaḥ 8 śocan nandayate śatrūn karśayaty api bāndhavān kśīyate ca naras tasmān na tvaṃ śocitum arhasi 9 ity ukto vāsudevena bībhatsur aparājitaḥ ābabhāṣe tadā vidvān idaṃ vacanam arthavat 10 mayā pratijñā mahatī jayadrathavadhe kṛtā śvo 'smi hantā durātmānaṃ putraghnam iti keśava 11 matpratijñāvighātārthaṃ dhārtarāṣṭraiḥ kilācyuta pṛṣṭhataḥ saindhavaḥ kāryaḥ sarvair gupto mahārathaiḥ 12 daśa caikā ca tāḥ kṛṣṇa akṣauhiṇyaḥ sudurjayāḥ pratijñāyāṃ ca hīnāyāṃ kathaṃ jīveta madvidhaḥ 13 duḥkhopāyasya me vīra vikāṅkṣā parivartate drutaṃ ca yāti savitā tata etad bravīmy aham 14 śokasthānaṃ tu tac chrutvā pārthasya dvija ketanaḥ saṃspṛśyāmbhas tataḥ kṛṣṇaḥ prāṅmukhaḥ samavasthitaḥ 15 idaṃ vākyaṃ mahātejā babhāṣe puṣkarekṣaṇaḥ hitārthaṃ pāṇḍuputrasya saindhavasya vadhe vṛtaḥ 16 pārtha pāśupataṃ nāma paramāstraṃ sanātanam yena sarvān mṛdhe daityāñ jaghne devo maheśvaraḥ 17 yadi tad viditaṃ te 'dya śvo hantāsi jayadratham atha jñātuṃ prapadyasva manasā vṛṣabhadhvajam 18 taṃ devaṃ manasā dhyāyañ joṣam āssva dhanaṃjaya tatas tasya prasādāt tvaṃ bhaktaḥ prāpsyasi tan mahat 19 tataḥ kṛṣṇa vacaḥ śrutvā saṃspṛśyāmbho dhanaṃjayaḥ bhūmāv āsīna ekāgro jagāma manasā bhavam 20 tataḥ praṇihite brāhme muhūrte śubhalakṣaṇe ātmānam arjuno 'paśyad gagane saha keśavam 21 jyotirbhiś ca samākīrṇaṃ siddhacāraṇasevitam vāyuvegagatiḥ pārthaḥ khaṃ bheje saha keśavaḥ 22 keśavena gṛhītaḥ sa dakṣiṇe vibhunā bhuje prekṣamāṇo bahūn bhāvāñ jagāmādbhuta darśanān 23 udīcyāṃ diśi dharmātmā so 'paśyac chveta parvatam kuberasya vihāre ca nalinīṃ padmabhūṣitām 24 saricchreṣṭhāṃ ca tāṃ gaṅgāṃ vīkṣamāṇo bahūdakām sadā puṣpaphalair vṛkṣair upetāṃ sphaṭikopalām 25 siṃhavyāghra samākīrṇāṃ nānāmṛgagaṇākulām puṇyāśramavatīṃ ramyāṃ nānāmṛgagaṇākulām 26 mandarasya pradeśāṃś ca kiṃnarodgīta nāditān hemarūpyamayaiḥ śṛṅgair nānauṣadhi vidīpitān tathā mandāravṛkṣaiś ca puṣpitair upaśobhitān 27 snigdhāñ janacayākāraṃ saṃprāptaḥ kālaparvatam puṇyaṃ himavataḥ pādaṃ maṇimantaṃ ca parvatam brahma tuṅgaṃ nadīś cānyās tathā janapadān api 28 suśṛṅgaṃ śataśṛṅgaṃ ca śaryāti vanam eva ca puṇyam aśvaśiraḥ sthānaṃ sthānam ārtharvaṇasya ca 29 vṛṣadaṃśaṃ ca śailendraṃ mahāmandaram eva ca apsarobhiḥ samākīrṇaṃ kiṃnaraiś copaśobhitam 30 tāṃś ca śailān vrajan pārthaḥ prekṣate saha keśavaḥ śubhaiḥ prasravaṇair juṣṭān hemadhātuvibhūṣitān 31 candraraśmiprakāśāṅgīṃ pṛthivīṃ puramālinīm samudrāṃś cādbhutākārān apaśyad bahulākarān 32 viyad dyāṃ pṛthivīṃ caiva paśyan viṣṇupade vrajan vismitaḥ saha kṛṣṇena kṣipto bāṇa ivātyagāt 33 grahanakṣatrasomānāṃ sūryāgnyoś ca samatviṣam apaśyata tadā pārtho jvalantam iva parvatam 34 samāsādya tu taṃ śailaṃ śailāgre samavasthitam taponityaṃ mahātmānam apaśyad vṛṣabhadhvajam 35 sahasram iva sūryāṇāṃ dīpyamānaṃ svatejasā śūlinaṃ jaṭilaṃ gauraṃ valkalājinavāsasam 36 nayānāmnāṃ sahasraiś ca vicitrāṅgaṃ mahaujasam pārtavyā sahitaṃ devaṃ bhūtasaṃghaiś ca bhāsvaraiḥ 37 gītavāditrasaṃhrādais tālalāsya samanvitam valgitāsphoṭitotkruṣṭaiḥ puṇyagandhaiś ca sevitam 38 stūyamānaṃ stavair divyair munibhir brahmavādibhiḥ goptāraṃ sarvabhūtānām iṣvāsa dharam acyutam 39 vāsudevas tu taṃ dṛṣṭvā jagāma śirasā kṣitim pārthena sahadharmātmā gṛṇan brahma sanātanam 40 lokādiṃ viśvakarmāṇam ajam īśānam avyayam manasaḥ paramāṃ yoniṃ khaṃ vāyuṃ jyotiṣāṃ nidhim 41 sraṣṭāraṃ vāridhārāṇāṃ bhuvaś ca prakṛtiṃ parām devadānava yakṣāṇāṃ mānavānāṃ ca sādhanam 42 yogināṃ paramaṃ brahma vyaktaṃ brahmavidāṃ nidhim carācarasya sraṣṭāraṃ pratihartāram eva ca 43 kālakopaṃ mahātmānaṃ śakra sūryaguṇodayam avandata tadā kṛṣṇo vāṅmanobuddhikarmabhiḥ 44 yaṃ prapaśyanti vidvāṃsaḥ sūkṣmādhyātma padaiṣiṇaḥ tam ajaṃ kāraṇātmānaṃ jagmatuḥ śaraṇaṃ bhavam 45 arjunaś cāpi taṃ devaṃ bhūyo bhūyo 'bhyavandata jñātvaikaṃ bhūtabhavyādiṃ sarvabhūtabhavodbhavam 46 tatas tāv āgatau śarvaḥ provāca prahasann iva svāgataṃ vāṃ naraśreṣṭhāv uttiṣṭhetāṃ gataklamau kiṃ ca vām īpsitaṃ vīrau manasaḥ kṣipram ucyatām 47 yena kāryeṇa saṃprāptau yuvāṃ tat sādhayāmi vām vriyatām ātmanaḥ śreyas tat sarvaṃ pradadāni vām 48 tatas tad vacanaṃ śrutvā pratyutthāya kṛtāñjalī vāsudevārjunau śarvaṃ tuṣṭuvāte mahāmatī 49 namo bhavāya śarvāya rudrāya varadāya ca paśūnāṃ pataye nityam ugrāya ca kapardine 50 mahādevāya bhīmāya tryambakāya ca śambhave īśānāya bhagaghnāya namo 'stv andhakaghātine 51 kumāra gurave nityaṃ nīlagrīvāya vedhase vilohitaya dhūmrāya vyādhāyānaparājite 52 nityaṃ nīlaśikhaṇḍāya śūline divyacakṣuṣe hantre goptre trinetrāya vyādhāya vasuretase 53 acintyāyāmbikā bhartre sarvadeva stutāya ca vṛṣadhvajāya piṅgāya jaṭine brahmacāriṇe 54 tapyamānāya salile brahmaṇyāyājitāya ca viśvātmane viśvasṛje viśvam āvṛtya tiṣṭhate 55 namo namas te sevyāya bhūtānāṃ prabhave sadā brahma vaktrāya śarvāya śaṃkarāya śivāya ca 56 namo 'stu vācaspataye prajānāṃ pataye namaḥ namo viśvasya pataye mahataṃ pataye namaḥ 57 namaḥ sahasraśirase sahasrabhuja manyave sahasranetra pādāya namo 'saṃkhyeyakarmaṇe 58 namo hiraṇyavarṇāya hiraṇyakavacāya ca bhaktānukampine nityaṃ sidhyatāṃ nau varaḥ prabho 59 evaṃ stutvā mahādevaṃ vāsudevaḥ sahārjunaḥ prasādayām āsa bhavaṃ tadā hy astropalabdhaye 60 tato 'rjunaḥ prītamanā vavande vṛṣabhadhvajam dadarśotphulla nayanaḥ samastaṃ tejasāṃ vidhim 61 taṃ copahāraṃ svakṛtaṃ naiśaṃ naityakam ātmanaḥ dadarśa tryambakābhyāśe vāsudeva niveditam 62 tato 'bhipūjya manasā śarvaṃ kṛṣṇaṃ ca pāṇḍavaḥ icchāmy ahaṃ divyam astram ity abhāṣata śaṃkaram 63 tataḥ pārthasya vijñāya varārthe vacanaṃ prabhuḥ vāsudevārjunau devaḥ smayamāno 'bhyabhāṣata 64 saro 'mṛtamayaṃ divyam abhyāśe śatrusūdanau tatra me tad dhanur divyaṃ śaraś ca nihitaḥ purā 65 yena devārayaḥ sarve mayā yudhi nipātitāḥ tata ānīyatāṃ kṛṣṇau sa śaraṃ dhanur uttamam 66 tathety uktvā tu tau vīrau taṃ śarvaṃ pārṣadaiḥ saha prasthitau tat saro divyaṃ divyāścarya śatair vṛtam 67 nirdiṣṭaṃ yad vṛṣāṅkena puṇyaṃ sarvārthasādhakam taj jagmatur asaṃbhrāntau naranārāyaṇāv ṛṣī 68 tatas tu tat saro gatvā sūryamaṇḍala saṃnibham nāgam antarjale ghoraṃ dadṛśāte 'rjunācyutau 69 dvitīyaṃ cāparaṃ nāgaṃ sahasraśirasaṃ varam vamantaṃ vipulāṃ jvālāṃ dadṛśāte 'gnivarcasam 70 tataḥ kṛṣṇaś ca pārthaś ca saṃspṛśyāpaḥ kṛtāñjalī tau nāgāv upatasthāte namasyantau vṛṣadhvajam 71 gṛṇantau vedaviduṣau tad brahma śatarudriyam aprameyaṃ praṇamantau gatvā sarvātmanā bhavam 72 tatas tau rudra māhātmyād dhitvā rūpaṃ mahoragau dhanur bāṇaś ca śatrughnaṃ tad dvaṃdvaṃ samapadyata 73 tato jagṛhatuḥ prītau dhanur bāṇaṃ ca suprabham ājahratur mahātmānau dadatuś ca mahātmane 74 tataḥ pārśvād vṛṣāṅkasya brahma cārī nyavartata piṅgākṣas tapasaḥ kṣetraṃ balavān nīlalohitaḥ 75 sa tad gṛhya dhanuḥśreṣṭhaṃ tasthau sthānaṃ samāhitaḥ vyakarṣac cāpi vidhivat sa śaraṃ dhanur uttamam 76 tasya maurvīṃ ca muṣṭiṃ ca sthānaṃ cālakṣya pāṇḍavaḥ śrutvā mantraṃ bhava proktaṃ jagrāhācintya vikramaḥ 77 sarasy eva ca taṃ bāṇaṃ mumocātibalaḥ prabhuḥ cakāra ca punar vīras tasmin sarasi tad dhanuḥ 78 tataḥ prītaṃ bhavaṃ jñātvā smṛtimān arjunas tadā varam āraṇyakaṃ dattaṃ darśanaṃ śaṃkarasya ca manasā cintayām āsa tan me saṃpadyatām iti 79 tasya tan matam ājñāya prītaḥ prādād varaṃ bhavaḥ tac ca pāśupataṃ ghoraṃ pratijñāyāś ca pāraṇam 80 saṃhṛṣṭaromā durdharṣaḥ kṛtaṃ kāryam amanyata vavandatuś ca saṃhṛṣṭo śirobhyāṃ tau maheśvaram 81 anujñātau kṣaṇe tasmin bhavenārjuna keśavau prāptau svaśibiraṃ vīrau mudā paramayā yutau indrā viṣṇū yathā prītau jambhasya vadhakāṅkṣiṇau |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 7
Chapter 58
|
1
[स] तयॊः संवदतॊर एव कृष्ण दारुकयॊस तदा सात्यगाद रजनी राजन्न अथ राजान्वबुध्यत 2 पठन्ति पाणिस्वनिका मागधा मधुपर्किकाः वैलातिकाश च सूताश च तुष्टुवुः पुरुषर्षभम 3 नर्तकाश चाप्य अनृत्यन्त जगुर गीतानि गायकाः कुरुवंशस्वतार्थानि मधुरं रक्तकण्ठिनः 4 मृदङ्गा झर्झरा भेर्यः पणवानकगॊमुखाः आडम्बराश च शङ्खाश च दुन्दुभ्यश च महास्वनाः 5 एवम एतानि सर्वाणि तथान्यान्य अपि भारत वादयन्ति सम संहृष्टाः कुशलाः साधु शिक्षिताः 6 स मेघसमनिर्घॊषॊ महाञ शब्दॊ ऽसपृशद दिवम पार्थिव परवरं सुप्तं युधिष्ठिरम अबॊधयत 7 परतिबुद्धः सुखं सुप्तॊ महार्हे शयनॊत्तमे उत्थायावश्यकायार्थं ययौ सनानगृहं ततः 8 ततः शुक्लाम्बराः सनातास तरुणाष्टॊत्तरं शतम सनापकाः काञ्चनैर कुम्भैः पूर्णैः समुपतस्थिरे 9 भद्रासने सूपविष्टः परिधायाम्बरं लघु सस्नौ चन्दनसंयुक्तैः पानीयैर अभिमन्त्रितैः 10 उत्सादितः कषायेण बलवद्भिः सुशिक्षितैः आप्लुतः साधिवासेन बलेन च सुगन्धिना 11 हरिणा चन्दनेनाङ्गम अनुलिप्य महाभुजः सरग्वी चाक्लिष्टवसनः पराङ्मुखः पराञ्जलिः सथितः 12 जजाप जप्यं कौन्तेयः सतां मार्गम अनुष्ठितः ततॊ ऽगनिशरणं दीप्तं परविवेश विनीतवत 13 समिद्धं स पवित्राभिर अग्निम आहुतिभिस तथा मन्त्रपूताभिर अर्चित्वा निश्चक्राम गृहात ततः 14 दवितीयां पुरुषव्याघ्रः कक्ष्यां निष्क्रम्य पार्थिवः तत्र वेदविदॊ विप्रान अपश्यद बराह्मणर्षभान 15 दान्तान वेद वरतस्नातान सनातान अवभृथेषु च सहस्रानुचरान सौरान अष्टौ दशशतानि च 16 अक्षतैः सुमनॊभिश च वाचयित्वा महाभुजः तान दविजान मधु सर्पिर्भ्यां फलैः शरेष्ठैः सुमङ्गलैः 17 परादात काञ्चनम एकैकं निष्कं विप्राय पाण्डवः अलंकृतं चाश्वशतं वासांसीष्टाश च दक्षिणाः 18 तथा गाः कपिला दॊग्ध्रीः सर्षभाः पाण्डुनन्दनः हेमशृङ्गी रूप्यखरा दत्त्वा चक्रे परदक्षिणम 19 सवस्तिकान वर्धमानांश च नन्द्यावर्तांश च काञ्चना माल्यं च जलकुम्भांश च जवलितं च हुताशनम 20 पूर्णान्य अक्षत पात्राणि रुचकान रॊचनांस तथा सवलंकृताः शुभाः कन्या दधि सर्पिर्मधूदकम 21 पङ्गल्यान पक्षिणश चैव यच चान्यद अपि पूजितम दृष्ट्वा सपृष्ट्वा च कौन्तेयॊ बाह्यं कक्ष्याम अगात ततः 22 ततस तस्य महाबाहॊस तिष्ठतः परिचारकाः सौवर्णं सर्वतॊभद्रं मुक्ता वैडूर्य मण्डितम 23 परार्ध्यास्तरणास्तीर्णं सॊत्तरच छदम ऋद्धिमत विश्वकर्म कृतं दिव्यम उपजह्रुर वरासनम 24 तत्र तस्यॊपविष्टस्य भूषणानि महात्मनः उपजह्रुर महार्हाणि परेष्याः शुभ्राणि सर्वशः 25 युक्ताभरण वेषस्य कौन्तेयस्य महात्मनः रूपम आसीन महाराज दविषतां शॊकवर्धनम 26 पाण्डरैश चन्द्ररश्म्याभैर हेमदण्डैश च चामरैः दॊधूयमानः शुशुभे विद्युद्भिर इव तॊयदः 27 संस्तूयमानः सूतैश च वन्द्यमानश च बन्दिभिः उपगीयमानॊ गन्धर्वैर आस्ते सम कुरुनन्दनः 28 ततॊ मुहूर्ताद आसीत तु बन्धिनां निस्वनॊ महान नेमिघॊषश च रथिनां खुरघॊषश च वाजिनाम 29 हरादेन गजघण्टानां शङ्खानां निनदेन च नराणां पदशब्दैश च कम्पतीव सम मेदिनी 30 ततः शुद्धान्तम आसाद्य जानुभ्यां भूतले सथितः शिरसा वन्दनीयं तम अभिवन्द्य जगत्पतिम 31 कुण्डली बद्धनिस्त्रिंशः संनद्ध कवचॊ युवा अभिप्रणम्य शिरसा दवाःस्थॊ धर्मात्मजाय वै नयवेदयद धृषीकेशम उपयातं महात्मने 32 सॊ ऽबरवीत पुरुषव्याघ्रः सवागतेनैव माधवम अर्घ्यं चैवासनं चास्मै दीयतां परमार्चितम 33 ततः परवेश्य वार्ष्णेयम उपवेश्य वरासने सत्कृत्य सत्कृतस तेन पर्यपृच्छद युधिष्ठिरः |
1
[s] tayoḥ saṃvadator eva kṛṣṇa dārukayos tadā sātyagād rajanī rājann atha rājānvabudhyata 2 paṭhanti pāṇisvanikā māgadhā madhuparkikāḥ vailātikāś ca sūtāś ca tuṣṭuvuḥ puruṣarṣabham 3 nartakāś cāpy anṛtyanta jagur gītāni gāyakāḥ kuruvaṃśasvatārthāni madhuraṃ raktakaṇṭhinaḥ 4 mṛdaṅgā jharjharā bheryaḥ paṇavānakagomukhāḥ āḍambarāś ca śaṅkhāś ca dundubhyaś ca mahāsvanāḥ 5 evam etāni sarvāṇi tathānyāny api bhārata vādayanti sma saṃhṛṣṭāḥ kuśalāḥ sādhu śikṣitāḥ 6 sa meghasamanirghoṣo mahāñ śabdo 'spṛśad divam pārthiva pravaraṃ suptaṃ yudhiṣṭhiram abodhayat 7 pratibuddhaḥ sukhaṃ supto mahārhe śayanottame utthāyāvaśyakāyārthaṃ yayau snānagṛhaṃ tataḥ 8 tataḥ śuklāmbarāḥ snātās taruṇāṣṭottaraṃ śatam snāpakāḥ kāñcanair kumbhaiḥ pūrṇaiḥ samupatasthire 9 bhadrāsane sūpaviṣṭaḥ paridhāyāmbaraṃ laghu sasnau candanasaṃyuktaiḥ pānīyair abhimantritaiḥ 10 utsāditaḥ kaṣāyeṇa balavadbhiḥ suśikṣitaiḥ āplutaḥ sādhivāsena balena ca sugandhinā 11 hariṇā candanenāṅgam anulipya mahābhujaḥ sragvī cākliṣṭavasanaḥ prāṅmukhaḥ prāñjaliḥ sthitaḥ 12 jajāpa japyaṃ kaunteyaḥ satāṃ mārgam anuṣṭhitaḥ tato 'gniśaraṇaṃ dīptaṃ praviveśa vinītavat 13 samiddhaṃ sa pavitrābhir agnim āhutibhis tathā mantrapūtābhir arcitvā niścakrāma gṛhāt tataḥ 14 dvitīyāṃ puruṣavyāghraḥ kakṣyāṃ niṣkramya pārthivaḥ tatra vedavido viprān apaśyad brāhmaṇarṣabhān 15 dāntān veda vratasnātān snātān avabhṛtheṣu ca sahasrānucarān saurān aṣṭau daśaśatāni ca 16 akṣataiḥ sumanobhiś ca vācayitvā mahābhujaḥ tān dvijān madhu sarpirbhyāṃ phalaiḥ śreṣṭhaiḥ sumaṅgalaiḥ 17 prādāt kāñcanam ekaikaṃ niṣkaṃ viprāya pāṇḍavaḥ alaṃkṛtaṃ cāśvaśataṃ vāsāṃsīṣṭāś ca dakṣiṇāḥ 18 tathā gāḥ kapilā dogdhrīḥ sarṣabhāḥ pāṇḍunandanaḥ hemaśṛṅgī rūpyakharā dattvā cakre pradakṣiṇam 19 svastikān vardhamānāṃś ca nandyāvartāṃś ca kāñcanā mālyaṃ ca jalakumbhāṃś ca jvalitaṃ ca hutāśanam 20 pūrṇāny akṣata pātrāṇi rucakān rocanāṃs tathā svalaṃkṛtāḥ śubhāḥ kanyā dadhi sarpirmadhūdakam 21 paṅgalyān pakṣiṇaś caiva yac cānyad api pūjitam dṛṣṭvā spṛṣṭvā ca kaunteyo bāhyaṃ kakṣyām agāt tataḥ 22 tatas tasya mahābāhos tiṣṭhataḥ paricārakāḥ sauvarṇaṃ sarvatobhadraṃ muktā vaiḍūrya maṇḍitam 23 parārdhyāstaraṇāstīrṇaṃ sottarac chadam ṛddhimat viśvakarma kṛtaṃ divyam upajahrur varāsanam 24 tatra tasyopaviṣṭasya bhūṣaṇāni mahātmanaḥ upajahrur mahārhāṇi preṣyāḥ śubhrāṇi sarvaśaḥ 25 yuktābharaṇa veṣasya kaunteyasya mahātmanaḥ rūpam āsīn mahārāja dviṣatāṃ śokavardhanam 26 pāṇḍaraiś candraraśmyābhair hemadaṇḍaiś ca cāmaraiḥ dodhūyamānaḥ śuśubhe vidyudbhir iva toyadaḥ 27 saṃstūyamānaḥ sūtaiś ca vandyamānaś ca bandibhiḥ upagīyamāno gandharvair āste sma kurunandanaḥ 28 tato muhūrtād āsīt tu bandhināṃ nisvano mahān nemighoṣaś ca rathināṃ khuraghoṣaś ca vājinām 29 hrādena gajaghaṇṭānāṃ śaṅkhānāṃ ninadena ca narāṇāṃ padaśabdaiś ca kampatīva sma medinī 30 tataḥ śuddhāntam āsādya jānubhyāṃ bhūtale sthitaḥ śirasā vandanīyaṃ tam abhivandya jagatpatim 31 kuṇḍalī baddhanistriṃśaḥ saṃnaddha kavaco yuvā abhipraṇamya śirasā dvāḥstho dharmātmajāya vai nyavedayad dhṛṣīkeśam upayātaṃ mahātmane 32 so 'bravīt puruṣavyāghraḥ svāgatenaiva mādhavam arghyaṃ caivāsanaṃ cāsmai dīyatāṃ paramārcitam 33 tataḥ praveśya vārṣṇeyam upaveśya varāsane satkṛtya satkṛtas tena paryapṛcchad yudhiṣṭhiraḥ |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 7
Chapter 59
|
1
[य] मुखेन रजनी वयुष्टा कच चित ते मधुसूदन कच चिज जञानानि सर्वाणि परसन्नानि तवाच्युत 2 [स] वासुदेवॊ ऽपि तद युक्तं पर्यपृच्छद युधिष्ठिरम ततः कषत्ता परकृतयॊ नयवेदयद उपस्थिताः 3 अनुज्ञातश च राज्ञा स परावेशयत तं जनम विराटं भीमसेनं च धृष्टद्युम्नं च सात्यकिम 4 शिखण्डिनं यमौ चैव चेकितानं च केकयान युयुत्सुं चैव कौरव्यं पाञ्चाल्यं चॊत्तमौजसम 5 एते चान्ये च बहवः कषत्रियाः षत्रियर्षभम उपतस्थुर महात्मानं विविशुश चासनेषु ते 6 एकस्मिन्न आसने वीराव उपविष्टौ महाबलौ कृष्णश च युयुधानश च महात्मानौ महाद्युती 7 ततॊ युधिष्ठिरस तेषां शृण्वतां मधुसूदनम अब्रवीत पुण्डरीकाक्षम आभाष्य मधुरं वचः 8 एकं तवां वयम आश्रित्य सहस्राक्षम इवामराः परार्थयामॊ जयं युद्धे शाश्वतानि सुखानि च 9 तवं हि राज्यविनाशं च दविषद्भिश च निराक्रियाम कलेशांश च विविधान कृष्ण सर्वांस तान अपि वेत्थ नः 10 तवयि सर्वेश सर्वेषाम अस्माकं भक्त वत्सल सुखम आयत्तम अत्यर्थं यात्रा च मधुसूदन 11 स तथा कुरु वार्ष्णेय यथा तवयि मनॊ मम अर्जुनस्य यथासत्या परतिज्ञा सयाच चिकीर्षिता 12 स भवांस तारयत्व अस्माद दुःखामर्ष महार्णवात पारं तितीर्षताम अद्य फल्वॊ नॊ भव माधव 13 न हि तत कुरुते संख्ये कार्तवीर्य समस तव अपि रथी यत कुरुते कृष्णसारथिर यत्नम आस्थितः 14 [वासु] सामरेष्व अपि लॊकेषु सर्वेषु च तथाविधः शरासनधरः कश चिद यथा पार्थॊ धनंजयः 15 वीर्यवान अस्त्रसंपन्नः पराक्रानॊन महाबलः युद्धशौण्डः सदामर्षी तेजसा परमॊ नृणाम 16 स युवा वृषभस्कन्धॊ दीर्घबाहुर महाबलः सिंहर्षभ गतिः शरीमान दविषतस ते हनिष्यति 17 अहं च तत करिष्यामि यथा कुन्तीसुतॊ ऽरजुनः धार्तराष्ट्रस्य सैन्यानि धक्ष्यत्य अग्निर इवॊत्थितः 18 अद्य तं पापकर्माणं कषुद्रं सौभद्र घातिनम अपुनर्दर्शनं मार्गम इषुभिः कषेप्स्यते ऽरजुनः 19 तस्याद्य गृध्राः शयेनाश च वड गॊमायवस तथा भक्षयिष्यन्ति मांसानि ये चान्ये पुरुषादकाः 20 यद्य अस्य देवा गॊप्तारः सेन्द्राः सर्वे तथाप्य असौ राजधानीं यमस्याद्य हतः पराप्स्यति संकुले 21 निहत्य सैन्धवं जिष्णुर अद्य तवाम उपयास्यति विशॊकॊ विज्वरॊ राजन भव भूतिपुरस्कृतः |
1
[y] mukhena rajanī vyuṣṭā kac cit te madhusūdana kac cij jñānāni sarvāṇi prasannāni tavācyuta 2 [s] vāsudevo 'pi tad yuktaṃ paryapṛcchad yudhiṣṭhiram tataḥ kṣattā prakṛtayo nyavedayad upasthitāḥ 3 anujñātaś ca rājñā sa prāveśayata taṃ janam virāṭaṃ bhīmasenaṃ ca dhṛṣṭadyumnaṃ ca sātyakim 4 śikhaṇḍinaṃ yamau caiva cekitānaṃ ca kekayān yuyutsuṃ caiva kauravyaṃ pāñcālyaṃ cottamaujasam 5 ete cānye ca bahavaḥ kṣatriyāḥ ṣatriyarṣabham upatasthur mahātmānaṃ viviśuś cāsaneṣu te 6 ekasminn āsane vīrāv upaviṣṭau mahābalau kṛṣṇaś ca yuyudhānaś ca mahātmānau mahādyutī 7 tato yudhiṣṭhiras teṣāṃ śṛṇvatāṃ madhusūdanam abravīt puṇḍarīkākṣam ābhāṣya madhuraṃ vacaḥ 8 ekaṃ tvāṃ vayam āśritya sahasrākṣam ivāmarāḥ prārthayāmo jayaṃ yuddhe śāśvatāni sukhāni ca 9 tvaṃ hi rājyavināśaṃ ca dviṣadbhiś ca nirākriyām kleśāṃś ca vividhān kṛṣṇa sarvāṃs tān api vettha naḥ 10 tvayi sarveśa sarveṣām asmākaṃ bhakta vatsala sukham āyattam atyarthaṃ yātrā ca madhusūdana 11 sa tathā kuru vārṣṇeya yathā tvayi mano mama arjunasya yathāsatyā pratijñā syāc cikīrṣitā 12 sa bhavāṃs tārayatv asmād duḥkhāmarṣa mahārṇavāt pāraṃ titīrṣatām adya phalvo no bhava mādhava 13 na hi tat kurute saṃkhye kārtavīrya samas tv api rathī yat kurute kṛṣṇasārathir yatnam āsthitaḥ 14 [vāsu] sāmareṣv api lokeṣu sarveṣu ca tathāvidhaḥ śarāsanadharaḥ kaś cid yathā pārtho dhanaṃjayaḥ 15 vīryavān astrasaṃpannaḥ parākrānon mahābalaḥ yuddhaśauṇḍaḥ sadāmarṣī tejasā paramo nṛṇām 16 sa yuvā vṛṣabhaskandho dīrghabāhur mahābalaḥ siṃharṣabha gatiḥ śrīmān dviṣatas te haniṣyati 17 ahaṃ ca tat kariṣyāmi yathā kuntīsuto 'rjunaḥ dhārtarāṣṭrasya sainyāni dhakṣyaty agnir ivotthitaḥ 18 adya taṃ pāpakarmāṇaṃ kṣudraṃ saubhadra ghātinam apunardarśanaṃ mārgam iṣubhiḥ kṣepsyate 'rjunaḥ 19 tasyādya gṛdhrāḥ śyenāś ca vaḍa gomāyavas tathā bhakṣayiṣyanti māṃsāni ye cānye puruṣādakāḥ 20 yady asya devā goptāraḥ sendrāḥ sarve tathāpy asau rājadhānīṃ yamasyādya hataḥ prāpsyati saṃkule 21 nihatya saindhavaṃ jiṣṇur adya tvām upayāsyati viśoko vijvaro rājan bhava bhūtipuraskṛtaḥ |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 7
Chapter 60
|
1
[स] तथा संभाषतां तेषां परादुरासीद धनंजयः दुदृक्षुर भरतश्रेष्ठं राजानं ससुहृद गणम 2 तं परविष्टं शुभां कक्ष्याम अभिवाद्याग्रतः सथितम समुत्थायार्जुनं परेम्णा सस्वजे पाण्डवर्षभः 3 मूर्ध्नि चैनम उपाघ्राय परिष्वज्य च बाहुना आशिषः परमाः परॊच्य समयमानॊ ऽभयभाषत 4 वयक्तम अर्जुन संग्रामे धरुवस ते विजयॊ महान यादृग रूपा हि ते छाया परसन्नश च जनार्दनः 5 तम अब्रवीत ततॊ जिष्णुर महद आश्चर्यम उत्तमम दृष्टवान अस्मि भद्रं ते केशवस्य परसादजम 6 ततस तत कथयाम आस यथादृष्टं धनंजयः आश्वासनार्थं सुहृदां तर्यम्बकेनसमागमम 7 ततः शिरॊभिर अवनिं सपृष्ट्वा सर्वे च विस्मिताः नमस्कृत्य वृषाङ्काय साधु साध्व इत्य अथाब्रुवन 8 अनुज्ञातास ततः सर्वे सुहृदॊ धर्मसूनुना तवरमाणाः सुसंनद्धा हृष्टा युद्धान निर्ययुः 9 अभिवाद्य तु राजानं युयुधानाच्युतार्जुनाः हृष्टा विनिर्ययुस ते वै युधिष्ठिर निवेशनात 10 रथेनैकेन दुर्धर्षौ युयुधान जनार्दनौ जग्मतुः सहितौ वीराव अर्जुनस्य निवेशनम 11 तत्र गत्वा हृषीकेशः कल्पयाम आस सूतवत रथं रथवरस्याजौ वानरर्षभ लक्षणम 12 स मेघसमनिर्घॊषस तप्तकाञ्चनसप्रभः बभौ रथवरः कॢप्तः शिशुर दिवसकृद यथा 13 ततः पुरुषशार्दूलः सज्जः सज्जं पुरःसरः कृताह्निकाय पार्थाय नयवेदयत तं रथम 14 तं तु लॊके वरः पुंसां किरीटी हेमवर्मभृत बाणवाणासनी वाहं परदक्षिणम अवर्तत 15 ततॊ विद्या वयॊवृद्धैः करियावद्भिर जितेन्द्रियैः सतूयमानॊ जयाशीभिर आरुरॊह महारथम 16 जैत्रैः सांग्रामिकैर मन्त्रैः पूर्वम एव रथॊत्तमम अभिमन्त्रितम अर्चिष्मान उदयं भास्करॊ यथा 17 स रथे रथिनां शरेष्ठः काञ्चने काञ्चनावृतः विबभौ विमलॊ ऽरचिष्मान मेराव इव दिवाकरः 18 अन्वारुरॊहतुः पार्थं युयुधान जनार्दनौ शर्यातेर यज्ञम आयान्तं यथेन्द्रं देवम अश्विनौ 19 अथ जग्राह गॊविन्दॊ रश्मीन रश्मिवतां वरः मातलिर वासवस्येव वृत्रं हन्तुं परयास्यतः 20 स ताभ्यां सहितः पार्थॊ रथप्रवरम आस्थितः सहितौ बुभ शुक्राभ्यां तमॊ निघ्नन यथा शशी 21 सैन्धवस्य वधप्रेप्सुः परयातः शत्रुपूगहा सहाम्बुपतिमित्राभ्यां यथेन्द्रस तारकामये 22 ततॊ वादित्रनिर्घॊषैर मङ्गल्यैश च सतवैः शुभैः परयान्तम अर्जुनं सूता मागधाश चैव तुष्टुवुः 23 स जयाशीः स पुण्याहः सूतमागध निस्वनः युक्तॊ वादित्रघॊषेण तेषां रतिकरॊ ऽभवत 24 तम अनुप्रयतॊ वायुः पुण्यगन्धवहः शुचिः ववौ संहर्षयन पार्थं दविषतश चापि शॊषयन 25 परादुरासन निमित्तानि विजयाय बहूनि च पाण्डवानां तवदीयानां विपरीतानि मारिष 26 दृष्ट्वार्जुनॊ निमित्तानि विजयाय परदक्षिणम युयुधानं महेष्वासम इदं वचनम अब्रवीत 27 युयुधानाद्य युद्धे मे दृश्यते विजयॊ धरुवः यथा हीमानि लिङ्गानि दृश्यन्ते शिनिपुंगव 28 सॊ ऽहं तत्र गमिष्यामि यत्र सैन्धवकॊ नृपः यियासुर यम लॊकाय मम वीर्यं परतीक्षते 29 यथा परमकं कृत्यं सैन्धवस्य वधे मम तथैव सुमहत कृत्यं धर्मराजस्य रक्षणे 30 स तवम अद्य महाबाहॊ राजानं परिपालय यथैव हि मया गुप्तस तवया गुप्तॊ भवेत तथा 31 तवयि चाहं पराश्वस्य परद्युम्ने वा महारथे शक्नुयां सैन्धवं हन्तुम अनपेक्षॊ नरर्षभ 32 मय्य अपेक्षा न कर्तव्या कथं चिद अपि सात्वत राजन्य एव परा गुप्तिः कार्या सर्वात्मना तवया 33 न हि यत्र महाबाहुर वासुदेवॊ वयवस्थितः किं चिद वयापद्यते तत्र यत्राहम अपि च धरुवम 34 एवम उक्तस तु पार्थेन सात्यकिः परवीरहा तथेत्य उक्त्वागमत तत्र यत्र राजा युधिष्ठिरः |
1
[s] tathā saṃbhāṣatāṃ teṣāṃ prādurāsīd dhanaṃjayaḥ dudṛkṣur bharataśreṣṭhaṃ rājānaṃ sasuhṛd gaṇam 2 taṃ praviṣṭaṃ śubhāṃ kakṣyām abhivādyāgrataḥ sthitam samutthāyārjunaṃ premṇā sasvaje pāṇḍavarṣabhaḥ 3 mūrdhni cainam upāghrāya pariṣvajya ca bāhunā āśiṣaḥ paramāḥ procya smayamāno 'bhyabhāṣata 4 vyaktam arjuna saṃgrāme dhruvas te vijayo mahān yādṛg rūpā hi te chāyā prasannaś ca janārdanaḥ 5 tam abravīt tato jiṣṇur mahad āścaryam uttamam dṛṣṭavān asmi bhadraṃ te keśavasya prasādajam 6 tatas tat kathayām āsa yathādṛṣṭaṃ dhanaṃjayaḥ āśvāsanārthaṃ suhṛdāṃ tryambakenasamāgamam 7 tataḥ śirobhir avaniṃ spṛṣṭvā sarve ca vismitāḥ namaskṛtya vṛṣāṅkāya sādhu sādhv ity athābruvan 8 anujñātās tataḥ sarve suhṛdo dharmasūnunā tvaramāṇāḥ susaṃnaddhā hṛṣṭā yuddhāna niryayuḥ 9 abhivādya tu rājānaṃ yuyudhānācyutārjunāḥ hṛṣṭā viniryayus te vai yudhiṣṭhira niveśanāt 10 rathenaikena durdharṣau yuyudhāna janārdanau jagmatuḥ sahitau vīrāv arjunasya niveśanam 11 tatra gatvā hṛṣīkeśaḥ kalpayām āsa sūtavat rathaṃ rathavarasyājau vānararṣabha lakṣaṇam 12 sa meghasamanirghoṣas taptakāñcanasaprabhaḥ babhau rathavaraḥ kḷptaḥ śiśur divasakṛd yathā 13 tataḥ puruṣaśārdūlaḥ sajjaḥ sajjaṃ puraḥsaraḥ kṛtāhnikāya pārthāya nyavedayata taṃ ratham 14 taṃ tu loke varaḥ puṃsāṃ kirīṭī hemavarmabhṛt bāṇavāṇāsanī vāhaṃ pradakṣiṇam avartata 15 tato vidyā vayovṛddhaiḥ kriyāvadbhir jitendriyaiḥ stūyamāno jayāśībhir āruroha mahāratham 16 jaitraiḥ sāṃgrāmikair mantraiḥ pūrvam eva rathottamam abhimantritam arciṣmān udayaṃ bhāskaro yathā 17 sa rathe rathināṃ śreṣṭhaḥ kāñcane kāñcanāvṛtaḥ vibabhau vimalo 'rciṣmān merāv iva divākaraḥ 18 anvārurohatuḥ pārthaṃ yuyudhāna janārdanau śaryāter yajñam āyāntaṃ yathendraṃ devam aśvinau 19 atha jagrāha govindo raśmīn raśmivatāṃ varaḥ mātalir vāsavasyeva vṛtraṃ hantuṃ prayāsyataḥ 20 sa tābhyāṃ sahitaḥ pārtho rathapravaram āsthitaḥ sahitau bubha śukrābhyāṃ tamo nighnan yathā śaśī 21 saindhavasya vadhaprepsuḥ prayātaḥ śatrupūgahā sahāmbupatimitrābhyāṃ yathendras tārakāmaye 22 tato vāditranirghoṣair maṅgalyaiś ca stavaiḥ śubhaiḥ prayāntam arjunaṃ sūtā māgadhāś caiva tuṣṭuvuḥ 23 sa jayāśīḥ sa puṇyāhaḥ sūtamāgadha nisvanaḥ yukto vāditraghoṣeṇa teṣāṃ ratikaro 'bhavat 24 tam anuprayato vāyuḥ puṇyagandhavahaḥ śuciḥ vavau saṃharṣayan pārthaṃ dviṣataś cāpi śoṣayan 25 prādurāsan nimittāni vijayāya bahūni ca pāṇḍavānāṃ tvadīyānāṃ viparītāni māriṣa 26 dṛṣṭvārjuno nimittāni vijayāya pradakṣiṇam yuyudhānaṃ maheṣvāsam idaṃ vacanam abravīt 27 yuyudhānādya yuddhe me dṛśyate vijayo dhruvaḥ yathā hīmāni liṅgāni dṛśyante śinipuṃgava 28 so 'haṃ tatra gamiṣyāmi yatra saindhavako nṛpaḥ yiyāsur yama lokāya mama vīryaṃ pratīkṣate 29 yathā paramakaṃ kṛtyaṃ saindhavasya vadhe mama tathaiva sumahat kṛtyaṃ dharmarājasya rakṣaṇe 30 sa tvam adya mahābāho rājānaṃ paripālaya yathaiva hi mayā guptas tvayā gupto bhavet tathā 31 tvayi cāhaṃ parāśvasya pradyumne vā mahārathe śaknuyāṃ saindhavaṃ hantum anapekṣo nararṣabha 32 mayy apekṣā na kartavyā kathaṃ cid api sātvata rājany eva parā guptiḥ kāryā sarvātmanā tvayā 33 na hi yatra mahābāhur vāsudevo vyavasthitaḥ kiṃ cid vyāpadyate tatra yatrāham api ca dhruvam 34 evam uktas tu pārthena sātyakiḥ paravīrahā tathety uktvāgamat tatra yatra rājā yudhiṣṭhiraḥ |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 7
Chapter 61
|
1
[धृ] शवॊभूते किम अकार्षुस ते दुःखशॊकसमन्विताः अभिमन्यौ हते तत्र के वायुध्यन्त मामकाः 2 जानन्तस तस्य कर्माणि कुरवः सव्यसाचिनः कथं तत किल्बिषं कृत्वा निर्भया बरूहि मामकाः 3 पुत्रशॊकाभिसंतप्तं करुद्धं मृत्युम इवान्तकम आयान्तं पुरुषव्याघ्रं कथं ददृशुर आहवे 4 कपिराजध्वजं संख्ये विधुन्वानं महद धनुः दृष्ट्वा पुत्र परिद्यूनं किम अकुर्वन्त मामकाः 5 किं नु संजय संग्रामे वृत्तं दुर्यॊधनं परति परिदेवॊ महान अत्र शरुतॊ मे नाभिनन्दनम 6 बभूवुर ये मनॊग्राह्याः शब्दाः शरुतिसुखावहाः न शरूयन्ते ऽदय ते सर्वे सैन्धवस्य निवेशने 7 सतुवतां नाद्य शरूयन्ते पुत्राणां शिबिरे मम सूतमागध संघानां नर्तकानां च सर्वशः 8 शब्देन नादिताभीक्ष्णम अभवद यत्र मे शरुतिः दीनानाम अद्य तं शब्दं न शृणॊमि समीरितम 9 निवेशने सत्यधृतेः सॊमदत्तस्य संजय आसीनॊ ऽहं पुरा तात शब्दम अश्रौषम उत्तमम 10 तद अद्य हीनपुण्यॊ ऽहम आर्तस्वरनिनादितम निवेशनं हतॊत्साहं पुत्राणां मम लक्षये 11 विविंशतेर दुर्मुखस्य चित्रसेनविकर्णयॊः अन्येषां च सुतानां मे न तथा शरूयते धवनिः 12 बराह्मणाः कषत्रिया वैश्या यं शिष्याः पर्युपासते दरॊणपुत्रं महेष्वासं पुत्राणां मे परायणम 13 वितण्डालाप संलापैर हुतयाचित वन्दितैः गीतैश्च विविधैर इष्टै रमये यॊ दिवानिशम 14 उपास्यमानॊ बहुभिः कुरुपाण्डवसात्वतैः सूत तस्य गृहे शब्धॊ नाद्य दरौणेर यथा पुरा 15 दरॊणपुत्रं महेष्वासं गायना नर्तकाश च ये अत्यर्थम उपतिष्ठन्ति तेषां न शरूयते धवनिः 16 विन्दानुविन्दयॊः सायं शिबिरे यॊ महाध्वनिः शरूयते सॊ ऽदय न तथा केकयानां च वेश्मसु 17 नित्यप्रमुदितानां च तालगीत सवनॊ महान नृत्यतां शरूयते तात गणानां सॊ ऽदय न धवनिः 18 सप्त तन्तून वितन्वाना यम उपासन्ति याजकाः सौमदत्तिं शरुतनिधिं तेषां न शरूयते धवनिः 19 जयाघॊषॊ बरह्मघॊषश च तॊरमासि रथध्वनिः दरॊणस्यासीद अविरतॊ गृहे तन न शृणॊम्य अहम 20 नानादेशसमुत्थानां गीतानां यॊ ऽभवत सवनः वादित्रनादितानां च सॊ ऽदय न शरूयते महान 21 यदा परभृत्य उपप्लव्याच छान्तिम इच्छञ जनार्दनः आगतः सर्वभूतानाम अनुकम्पार्थम अच्युतः 22 ततॊ ऽहम अब्रुवं सूत मन्दं दुर्यॊधनं तदा वासुदेवेन तीर्थेन पुत्र संशाम्य पाण्डवैः 23 कालप्राप्र्तम अहं मन्ये मा तवं दुर्यॊधनातिगाः शमे चेद याचमानं तवं परत्याख्यास्यसि केशवम हितार्थम अभिजल्पन्तं न तथास्त्य अपराजयः 24 परत्याचष्ट स दाशार्हम ऋषभं सर्वधन्विनाम अनुनेयानि जल्पन्तम अनयान नान्वपद्यत 25 ततॊ दुःशासनस्यैव कर्णस्य च मतं दवयॊः अन्ववर्तत हित्वा मां कृष्टः कालेन दुर्मतिः 26 न हय अहं दयूतम इच्छामि विदुरॊ न परशंसति सैन्धवॊ नेच्छते दयूतं भीष्मॊ न दयूतम इच्छति 27 शल्यॊ भूरिश्रवाश चैव पुरुमित्रॊ जयस तथा अश्वत्थामा कृपॊ दरॊणॊ दयूतं नेच्छन्ति संजय 28 एतेषां मतम आज्ञाय यदि वर्तेत पुत्रकः स जञातिमित्रः स सुहृच चिरं जीवेद अनामयः 29 शलक्ष्णा मधुरसंभाषा जञातिमध्ये परियंवदाः कुलीनाः समताः पराज्ञाः सुखं पराप्स्यन्ति पाण्डवाः 30 धर्मापेक्षॊ नरॊ नित्यं सर्वत्र लभते सुखम परेत्य भावे च कल्याणं परसादं परतिपद्यते 31 अर्हन्त्य अर्धं पृथिव्यास ते भॊक्तुं सामर्थ्य साधनाः तेषाम अपि समुद्रान्ता पितृपैतामही मही 32 नियुज्यमानाः सथास्यन्ति पाण्डवा धर्मवर्त्मनि सन्ति नॊ जञातयस तात येषां शरॊष्यन्ति पाण्डवाः 33 शल्यस्य सॊमदत्तस्य भीष्मस्य च महात्मनः दरॊणस्याथ विकर्णस्य बाह्लिकस्य कृपस्य च 34 अन्येषां चैव वृद्धानां भरतानां महात्मनाम तवदर्थं बरुवतां तातः करिष्यन्ति वचॊ हितम 35 कं वा तवं मन्यसे तेषां यस तवा बरूयाद अतॊ ऽनयथा कृष्णॊ न धर्मं संजह्यात सर्वे ते च तवद अन्वयाः 36 मयापि चॊक्तास ते वीरा वचनं धर्मसंहितम नान्यथा परकरिष्यन्ति धर्मात्मानॊ हि पाण्डवाः 37 इत्य अहं विलपन सूत बहुशः पुत्रम उक्तवान न च मे शरुतवान मूढॊ मन्ये कालस्य पर्ययम 38 वृकॊदरार्जुनौ यत्र वृष्णिवीरश च सात्यकिः उत्तमौजाश च पाञ्चाल्यॊ युधामन्युश च दुर्जयः 39 धृष्टद्युम्नश च दुर्धर्षः शिखण्डी चापराजितः अश्मकाः केकयाश चैव कषत्रधर्मा च सौमकिः 40 चैद्यश च चेकितानश च पुत्रः पाश्यस्य चाभिभुः दरौपदेया विराटश च दरुपदश च महारथः यमौ च पुरुषव्याघ्रौ मन्त्री च मधुसूदनः 41 क एताञ जातु युध्येत लॊके ऽसमिन वै जिजीविषुः दिव्यम अस्त्रं विकुर्वाणान संहरेयुर अरिंदमाः 42 अन्यॊ दुर्यॊधनात कर्णाच छकुनेश चापि सौबलात दुःशासनचतुर्थानां नान्यं पश्यामि पञ्चमम 43 येषाम अभीशु हस्तः सयाद विष्वक्सेनॊ रथे सथितः संनद्धश चार्जुनॊ यॊधा तेषां नास्ति पराजयः 44 तेषां मम विलापानां न हि दुर्यॊधनः समरेत हतौ हि पुरुषव्याघ्रौ भीष्मद्रॊणौ तवम आत्थ मे 45 तेषां विदुर वाक्यानाम उक्तानां दीर्घदर्शिनाम दृष्ट्वेमां फलनिर्वृत्तिं मन्ये शॊचन्ति पुत्रकाः 46 हिमात्यये यथा कक्षं शुष्कं वातेरितॊ महान अग्निर दहेत तथा सेनां मामिकां सधनंजयः 47 आचक्ष्व तद धि नः सर्वं कुशलॊ हय असि संजय यद उपायात तु सायाह्ने कृत्वा पार्थस्य किल्बिषम अभिमन्यौ हते तात कथम आसीन मनॊ हि वः 48 न जातु तस्य कर्माणि युधि गाण्डीवधन्वनः अपकृत्वा महत तात सॊढुं शक्ष्यन्ति मामकाः 49 किं नु दुर्यॊधनः कृत्यं कर्णः कृत्यं किम अब्रवीत दुःशासनः सौबलश च तेषाम एवंगते अपि सर्वेषां समवेतानां पुत्राणां मम संजय 50 यद्वृत्तं तात संग्रामे मन्दस्यापनयैर भृशम लॊभानुगत दुर्बुद्धेः करॊधेन विकृतात्मनः 51 राज्यकामस्य मूढस्य रागॊपहत चेतसः दुर्नीतं वा सुनीतं वा तन ममाचक्ष्व संजय |
1
[dhṛ] śvobhūte kim akārṣus te duḥkhaśokasamanvitāḥ abhimanyau hate tatra ke vāyudhyanta māmakāḥ 2 jānantas tasya karmāṇi kuravaḥ savyasācinaḥ kathaṃ tat kilbiṣaṃ kṛtvā nirbhayā brūhi māmakāḥ 3 putraśokābhisaṃtaptaṃ kruddhaṃ mṛtyum ivāntakam āyāntaṃ puruṣavyāghraṃ kathaṃ dadṛśur āhave 4 kapirājadhvajaṃ saṃkhye vidhunvānaṃ mahad dhanuḥ dṛṣṭvā putra paridyūnaṃ kim akurvanta māmakāḥ 5 kiṃ nu saṃjaya saṃgrāme vṛttaṃ duryodhanaṃ prati paridevo mahān atra śruto me nābhinandanam 6 babhūvur ye manogrāhyāḥ śabdāḥ śrutisukhāvahāḥ na śrūyante 'dya te sarve saindhavasya niveśane 7 stuvatāṃ nādya śrūyante putrāṇāṃ śibire mama sūtamāgadha saṃghānāṃ nartakānāṃ ca sarvaśaḥ 8 śabdena nāditābhīkṣṇam abhavad yatra me śrutiḥ dīnānām adya taṃ śabdaṃ na śṛṇomi samīritam 9 niveśane satyadhṛteḥ somadattasya saṃjaya āsīno 'haṃ purā tāta śabdam aśrauṣam uttamam 10 tad adya hīnapuṇyo 'ham ārtasvaranināditam niveśanaṃ hatotsāhaṃ putrāṇāṃ mama lakṣaye 11 viviṃśater durmukhasya citrasenavikarṇayoḥ anyeṣāṃ ca sutānāṃ me na tathā śrūyate dhvaniḥ 12 brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyā yaṃ śiṣyāḥ paryupāsate droṇaputraṃ maheṣvāsaṃ putrāṇāṃ me parāyaṇam 13 vitaṇḍālāpa saṃlāpair hutayācita vanditaiḥ gītaiśca vividhair iṣṭai ramaye yo divāniśam 14 upāsyamāno bahubhiḥ kurupāṇḍavasātvataiḥ sūta tasya gṛhe śabdho nādya drauṇer yathā purā 15 droṇaputraṃ maheṣvāsaṃ gāyanā nartakāś ca ye atyartham upatiṣṭhanti teṣāṃ na śrūyate dhvaniḥ 16 vindānuvindayoḥ sāyaṃ śibire yo mahādhvaniḥ śrūyate so 'dya na tathā kekayānāṃ ca veśmasu 17 nityapramuditānāṃ ca tālagīta svano mahān nṛtyatāṃ śrūyate tāta gaṇānāṃ so 'dya na dhvaniḥ 18 sapta tantūn vitanvānā yam upāsanti yājakāḥ saumadattiṃ śrutanidhiṃ teṣāṃ na śrūyate dhvaniḥ 19 jyāghoṣo brahmaghoṣaś ca toramāsi rathadhvaniḥ droṇasyāsīd avirato gṛhe tan na śṛṇomy aham 20 nānādeśasamutthānāṃ gītānāṃ yo 'bhavat svanaḥ vāditranāditānāṃ ca so 'dya na śrūyate mahān 21 yadā prabhṛty upaplavyāc chāntim icchañ janārdanaḥ āgataḥ sarvabhūtānām anukampārtham acyutaḥ 22 tato 'ham abruvaṃ sūta mandaṃ duryodhanaṃ tadā vāsudevena tīrthena putra saṃśāmya pāṇḍavaiḥ 23 kālaprāprtam ahaṃ manye mā tvaṃ duryodhanātigāḥ śame ced yācamānaṃ tvaṃ pratyākhyāsyasi keśavam hitārtham abhijalpantaṃ na tathāsty aparājayaḥ 24 pratyācaṣṭa sa dāśārham ṛṣabhaṃ sarvadhanvinām anuneyāni jalpantam anayān nānvapadyata 25 tato duḥśāsanasyaiva karṇasya ca mataṃ dvayoḥ anvavartata hitvā māṃ kṛṣṭaḥ kālena durmatiḥ 26 na hy ahaṃ dyūtam icchāmi viduro na praśaṃsati saindhavo necchate dyūtaṃ bhīṣmo na dyūtam icchati 27 śalyo bhūriśravāś caiva purumitro jayas tathā aśvatthāmā kṛpo droṇo dyūtaṃ necchanti saṃjaya 28 eteṣāṃ matam ājñāya yadi varteta putrakaḥ sa jñātimitraḥ sa suhṛc ciraṃ jīved anāmayaḥ 29 ślakṣṇā madhurasaṃbhāṣā jñātimadhye priyaṃvadāḥ kulīnāḥ samatāḥ prājñāḥ sukhaṃ prāpsyanti pāṇḍavāḥ 30 dharmāpekṣo naro nityaṃ sarvatra labhate sukham pretya bhāve ca kalyāṇaṃ prasādaṃ pratipadyate 31 arhanty ardhaṃ pṛthivyās te bhoktuṃ sāmarthya sādhanāḥ teṣām api samudrāntā pitṛpaitāmahī mahī 32 niyujyamānāḥ sthāsyanti pāṇḍavā dharmavartmani santi no jñātayas tāta yeṣāṃ śroṣyanti pāṇḍavāḥ 33 śalyasya somadattasya bhīṣmasya ca mahātmanaḥ droṇasyātha vikarṇasya bāhlikasya kṛpasya ca 34 anyeṣāṃ caiva vṛddhānāṃ bharatānāṃ mahātmanām tvadarthaṃ bruvatāṃ tātaḥ kariṣyanti vaco hitam 35 kaṃ vā tvaṃ manyase teṣāṃ yas tvā brūyād ato 'nyathā kṛṣṇo na dharmaṃ saṃjahyāt sarve te ca tvad anvayāḥ 36 mayāpi coktās te vīrā vacanaṃ dharmasaṃhitam nānyathā prakariṣyanti dharmātmāno hi pāṇḍavāḥ 37 ity ahaṃ vilapan sūta bahuśaḥ putram uktavān na ca me śrutavān mūḍho manye kālasya paryayam 38 vṛkodarārjunau yatra vṛṣṇivīraś ca sātyakiḥ uttamaujāś ca pāñcālyo yudhāmanyuś ca durjayaḥ 39 dhṛṣṭadyumnaś ca durdharṣaḥ śikhaṇḍī cāparājitaḥ aśmakāḥ kekayāś caiva kṣatradharmā ca saumakiḥ 40 caidyaś ca cekitānaś ca putraḥ pāśyasya cābhibhuḥ draupadeyā virāṭaś ca drupadaś ca mahārathaḥ yamau ca puruṣavyāghrau mantrī ca madhusūdanaḥ 41 ka etāñ jātu yudhyeta loke 'smin vai jijīviṣuḥ divyam astraṃ vikurvāṇān saṃhareyur ariṃdamāḥ 42 anyo duryodhanāt karṇāc chakuneś cāpi saubalāt duḥśāsanacaturthānāṃ nānyaṃ paśyāmi pañcamam 43 yeṣām abhīśu hastaḥ syād viṣvakseno rathe sthitaḥ saṃnaddhaś cārjuno yodhā teṣāṃ nāsti parājayaḥ 44 teṣāṃ mama vilāpānāṃ na hi duryodhanaḥ smaret hatau hi puruṣavyāghrau bhīṣmadroṇau tvam āttha me 45 teṣāṃ vidura vākyānām uktānāṃ dīrghadarśinām dṛṣṭvemāṃ phalanirvṛttiṃ manye śocanti putrakāḥ 46 himātyaye yathā kakṣaṃ śuṣkaṃ vāterito mahān agnir dahet tathā senāṃ māmikāṃ sadhanaṃjayaḥ 47 ācakṣva tad dhi naḥ sarvaṃ kuśalo hy asi saṃjaya yad upāyāt tu sāyāhne kṛtvā pārthasya kilbiṣam abhimanyau hate tāta katham āsīn mano hi vaḥ 48 na jātu tasya karmāṇi yudhi gāṇḍīvadhanvanaḥ apakṛtvā mahat tāta soḍhuṃ śakṣyanti māmakāḥ 49 kiṃ nu duryodhanaḥ kṛtyaṃ karṇaḥ kṛtyaṃ kim abravīt duḥśāsanaḥ saubalaś ca teṣām evaṃgate api sarveṣāṃ samavetānāṃ putrāṇāṃ mama saṃjaya 50 yadvṛttaṃ tāta saṃgrāme mandasyāpanayair bhṛśam lobhānugata durbuddheḥ krodhena vikṛtātmanaḥ 51 rājyakāmasya mūḍhasya rāgopahata cetasaḥ durnītaṃ vā sunītaṃ vā tan mamācakṣva saṃjaya |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 7
Chapter 62
|
1
[स] हन्त ते संप्रवक्ष्यामि सर्वं परत्यक्षदर्शिवान शुश्रूषस्व सथिरॊ भूत्वा तव हय अपनयॊ महान 2 गतॊदके सेतुबन्धॊ यादृक तादृग अयं तव विलापॊ निष्फलॊ राजन मा शुचॊ भरतर्षभ 3 अनतिक्रमणीयॊ ऽयं कृतान्तस्याद्भुतॊ विधिः मा शुचॊ भरतश्रेष्ठ दिष्टम एतत पुरातनम 4 यदि हि तवं पुरा दयूतात कुन्ति पुत्रं युधिष्ठिरम निवर्तयेथाः पुत्रांश च न तवां वयसनम आव्रजेत 5 युद्धकाले पुनः पराप्ते तदैव भवता यदि निवर्तिताः सयुः संरब्धा न तवां वयसनम आव्रजेत 6 दुर्यॊधनं चाविधेय्यं बध्नीतेति पुरा यदि कुरून अचॊदयिष्यस तवं न तवां वयसनम आव्रजेत 7 तत ते बुद्धिव्यभीचारम उपलप्स्यन्ति पाण्डवाः पाञ्चाला वृष्णयः सर्वे ये चान्ये ऽपि महाजनाः 8 स कृत्वा पितृकर्म तवं पुत्रं संस्थाप्य सत्पथे वर्तेथा यदि धर्मेण न तवां वयसनम आव्रजेत 9 तवं तु पराज्ञतमॊ लॊके हित्वा धर्मं सनातनम दुर्यॊधनस्य कर्णस्य शकुनेश चान्वगा मतम 10 तत ते विलपितं सर्वं मया राजन निशामितम अर्थे निविशमानस्य विषमिश्रं यथा मधु 11 न तथा मन्यते कृष्णॊ राजानं पाण्डवं पुरा न भीष्मं नैव च दरॊणं यथा तवाम मन्यते नृप 12 वयाजानत यदा तु तवां राजधर्माद अधश चयुतम तदा परभृति कृष्णस तवां न तथा बहु मन्यते 13 परुषाण्य उच्यमानांश च यथा पार्थान उपेक्षसे तस्यानुबन्धः पराप्तस तवां पुत्राणां राज्यकामुकम 14 पितृपैतामहं राज्यम अपवृत्तं तदानघ अथ पार्थैर जितां कृत्स्नां पृथिवीं परत्यपद्यथाः 15 पाण्डुनावर्जितं राज्यं कौरवाणां यशस तथा ततश चाभ्यधिकं भूयः पाण्डवैर धर्मचारिभिः 16 तेषां तत तादृशं कर्म तवाम आसाद्य सुनिष्फलम यत पित्र्याद भरंशिता राज्यात तवयेहामिष गृद्धिना 17 यत पुनर युद्धकाले तवं पुत्रान गर्हयसे नृप बहुधा वयाहरन दॊषान न तद अद्यॊपपद्यते 18 न हि रक्षन्ति राजानॊ युध्यन्तॊ जीवितं रणे चमूं विगाह्य पार्थानां युध्यन्ते कषत्रियर्षभाः 19 यां तु कृष्णार्जुनौ सेनां यां सात्यकिवृकॊदरौ रक्षेरन कॊ नु तां युध्येच चमूम अन्यत्र कौरवैः 20 येषां यॊधा गुडाकेशॊ येषां मन्त्री जनार्दनः येषां च सात्यकिर गॊप्ता येषां गॊप्ता वृकॊदरः 21 कॊ हि तान विषहेद यॊद्धुं मर्त्यधर्मा धनुर्धरः अन्यत्र कौरवेयेभ्यॊ ये वा तेषां पदानुगाः 22 यावत तु शक्यते कर्तुम अनुरक्तैर जनाधिपैः कषत्रधर्मरतैः शूरैस तावत कुर्वन्ति कौरवाः 23 यथा तु पुरुषव्याघ्रैर युद्धं परमसङ्कटम कुरूणां पाण्डवैः सार्धं तत सर्वं शृणु तत्त्वतः |
1
[s] hanta te saṃpravakṣyāmi sarvaṃ pratyakṣadarśivān śuśrūṣasva sthiro bhūtvā tava hy apanayo mahān 2 gatodake setubandho yādṛk tādṛg ayaṃ tava vilāpo niṣphalo rājan mā śuco bharatarṣabha 3 anatikramaṇīyo 'yaṃ kṛtāntasyādbhuto vidhiḥ mā śuco bharataśreṣṭha diṣṭam etat purātanam 4 yadi hi tvaṃ purā dyūtāt kunti putraṃ yudhiṣṭhiram nivartayethāḥ putrāṃś ca na tvāṃ vyasanam āvrajet 5 yuddhakāle punaḥ prāpte tadaiva bhavatā yadi nivartitāḥ syuḥ saṃrabdhā na tvāṃ vyasanam āvrajet 6 duryodhanaṃ cāvidheyyaṃ badhnīteti purā yadi kurūn acodayiṣyas tvaṃ na tvāṃ vyasanam āvrajet 7 tat te buddhivyabhīcāram upalapsyanti pāṇḍavāḥ pāñcālā vṛṣṇayaḥ sarve ye cānye 'pi mahājanāḥ 8 sa kṛtvā pitṛkarma tvaṃ putraṃ saṃsthāpya satpathe vartethā yadi dharmeṇa na tvāṃ vyasanam āvrajet 9 tvaṃ tu prājñatamo loke hitvā dharmaṃ sanātanam duryodhanasya karṇasya śakuneś cānvagā matam 10 tat te vilapitaṃ sarvaṃ mayā rājan niśāmitam arthe niviśamānasya viṣamiśraṃ yathā madhu 11 na tathā manyate kṛṣṇo rājānaṃ pāṇḍavaṃ purā na bhīṣmaṃ naiva ca droṇaṃ yathā tvām manyate nṛpa 12 vyājānata yadā tu tvāṃ rājadharmād adhaś cyutam tadā prabhṛti kṛṣṇas tvāṃ na tathā bahu manyate 13 paruṣāṇy ucyamānāṃś ca yathā pārthān upekṣase tasyānubandhaḥ prāptas tvāṃ putrāṇāṃ rājyakāmukam 14 pitṛpaitāmahaṃ rājyam apavṛttaṃ tadānagha atha pārthair jitāṃ kṛtsnāṃ pṛthivīṃ pratyapadyathāḥ 15 pāṇḍunāvarjitaṃ rājyaṃ kauravāṇāṃ yaśas tathā tataś cābhyadhikaṃ bhūyaḥ pāṇḍavair dharmacāribhiḥ 16 teṣāṃ tat tādṛśaṃ karma tvām āsādya suniṣphalam yat pitryād bhraṃśitā rājyāt tvayehāmiṣa gṛddhinā 17 yat punar yuddhakāle tvaṃ putrān garhayase nṛpa bahudhā vyāharan doṣān na tad adyopapadyate 18 na hi rakṣanti rājāno yudhyanto jīvitaṃ raṇe camūṃ vigāhya pārthānāṃ yudhyante kṣatriyarṣabhāḥ 19 yāṃ tu kṛṣṇārjunau senāṃ yāṃ sātyakivṛkodarau rakṣeran ko nu tāṃ yudhyec camūm anyatra kauravaiḥ 20 yeṣāṃ yodhā guḍākeśo yeṣāṃ mantrī janārdanaḥ yeṣāṃ ca sātyakir goptā yeṣāṃ goptā vṛkodaraḥ 21 ko hi tān viṣahed yoddhuṃ martyadharmā dhanurdharaḥ anyatra kauraveyebhyo ye vā teṣāṃ padānugāḥ 22 yāvat tu śakyate kartum anuraktair janādhipaiḥ kṣatradharmarataiḥ śūrais tāvat kurvanti kauravāḥ 23 yathā tu puruṣavyāghrair yuddhaṃ paramasaṅkaṭam kurūṇāṃ pāṇḍavaiḥ sārdhaṃ tat sarvaṃ śṛṇu tattvataḥ |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 7
Chapter 63
|
1
[स] तस्यां निशायां वयुष्टायां दरॊणः शस्त्रभृतां वरः सवान्य अनीकानि सर्वाणि पराक्रामद वयूहितुं तथ 2 शूराणां गर्जतां राजन संक्रुद्धानाम अमर्षिणाम शरूयन्ते सम गिरिश चित्राः परस्परवधैषिणाम 3 विस्फार्य च धनूंष्य आजौ जयाः करैः परिमृज्य च विनिःश्वसन्तः पराक्रॊशन कवेदानीं सधनंजयः 4 विकॊशान सुत्सरून अन्ये कृतधारान समाहितान पीतान आकाशसंकाशान असीन के चिच च चिक्षिपुः 5 चरन्तस तव असि मार्गांश च धनुर मार्गांश च शिक्षया संग्राममनसः शूरा दृश्यन्ते सम सहस्रशः 6 स घण्टाश चन्दनादिग्धाः सवर्णवर्ज विभूषिताः समुत्क्षिप्य गदाश चान्ये पर्यपृच्छन्त पाण्डवम 7 अन्ये बलमदॊन्मत्ताः परिघैर बाहुशालिनः चक्रुः सबाधम आकाशम उच्छ्रितेन्द्र धवजॊपमैः 8 नानाप्रहरणैश चान्ये विचित्रस्रग अलंकृताः संग्राममनसः शूरास तत्र तत्र वयवस्थिताः 9 कवार्जुनः कव च गॊविन्दः कव च मानी वृकॊदरय कव च ते सुहृदस तेषाम आह्वयन्तॊ रणे तदा 10 ततः शङ्खम उपाध्माय तवरयन वाजिनः सवयम इतस ततस तान रचयन दरॊणश च रतिवेगितः 11 तेष्व अनीकेषु सर्वेषु सथितेष्व आहवनन्दिषु भारद्वाजॊ महाराज जयद्रथम अथाब्रवीत 12 तवं चैव सौमदत्तिश च कर्णश चैव महारथः अश्वत्थामा च शल्यश च वृषसेनः कृपस तथा 13 शतं चाश्वसहस्राणां रथानाम अयुतानि षट दविरदानां परभिन्नानां सहस्राणि चतुर्दश 14 पदातीनां सहस्राणि दंशितान्य एकविंशतिः गव्यूतिषु तरिमात्रेषु माम अनासाद्य तिष्ठत 15 तत्रस्थं तवां न संसॊढुं शक्ता देवाः स वासवाः किं पुनः पाण्डवाः सर्वे समाश्वसिहि सैन्धव 16 एवम उक्तः समाश्वस्तः सिन्धुराजॊ जयद्रथः संप्रायात सह गान्धारैर वृतस तैश च महारथैः वर्मिभिः सादिभिर यत्तैः परासपाणिभिर आस्थितैः 17 चामरापीडिनः सर्वे जाम्बूनदविभूषिताः जयद्रथस्य राजेन्द्र हयाः साधु परवाहिनः ते चैव सप्त साहस्रा दविसाहस्राश च सैन्धवाः 18 मत्तानाम अधिरूढानां हस्त्यारॊहैर विशारदैः नागानां भीमरूपाणां वर्मिणां रौद्रकर्मिणाम 19 अध्यर्धेन सहस्रेण पुत्रॊ दुर्मर्षणस तव अग्रतः सर्वसैन्यानां यॊत्स्यमानॊ वयवस्थितः 20 ततॊ दुःशासनश चैव विकर्णश च तवात्मजौ सिन्धुराजार्थ सिद्ध्यर्थम अग्रानीके वयवस्थितौ 21 दीर्घॊ दवादश गव्यूतिः पञ्चार्धे पञ्च विस्तृतः वयूहः सचक्रशकटॊ भारद्वाजेन निर्मितः 22 नाना नृपतिभिर वीरैस तत्र तत्र वयवस्थितैः रथाश्वगजपत्त्यॊघैर दरॊणेन विहितः सवयम 23 पश्चार्दे तस्य पद्मस तु गर्भव्यूहः सुदुर्भिदः सूची पद्मस्य मध्यस्थॊ गूढॊ वयूहः पुनः कृतः 24 एवम एतं महाव्यूहं वयूह्य दरॊणॊ वयवस्थितः सूचीमुखे महेष्वासः कृतवर्मा वयवस्थितः 25 अनन्तरं च काम्बॊजॊ जलसंधश च मारिष दुर्यॊधनः सहामात्यस तदनन्तरम एव च 26 ततः शतसहस्राणि यॊधानाम अनिवर्तिनाम वयवस्थितानि सर्वाणि शकटे सूचि रक्षिणः 27 तेषां च पृष्ठतॊ राजबलेन महता वृतः जयद्रथस ततॊ राजन सूचि पाशे वयवस्थितः 28 शकटस्य तु राजेन्द्र अभारद्वाजॊ मुखे सथितः अनु तस्याभवद भॊजॊ जुगॊपैनं ततः सवयम 29 शवेतवर्माम्बरॊष्णीषॊ वयूढॊरस्कॊ महाभुजः धनुर विस्फारयन दरॊणस तस्थौ करुद्ध इवान्तकः 30 पताकिनं शॊण हयं वेदी कृष्णाजिनध्वजम दरॊणस्य रथम आलॊक्य परहृष्टाः कुरवॊ ऽभवन 31 सिद्धचारणसंघानां विस्मयः सुमहान अभूत दरॊणेन विहितं दृष्ट्वा वयूहं कषुब्धार्णवॊपम 32 स शैलसागर वनां नानाजनपदाकुलाम गरसेद वयूहः कषितिं सर्वाम इति भूतानि मेनिरे 33 बहु रथमनुजाश्वपत्तिनागं; परतिभय निस्वनम अद्भुताभ रूपम अहितहृदयभेदनं महद वै; शकटम अवेक्ष्य कृतं ननन्द राजा |
1
[s] tasyāṃ niśāyāṃ vyuṣṭāyāṃ droṇaḥ śastrabhṛtāṃ varaḥ svāny anīkāni sarvāṇi prākrāmad vyūhituṃ tatha 2 śūrāṇāṃ garjatāṃ rājan saṃkruddhānām amarṣiṇām śrūyante sma giriś citrāḥ parasparavadhaiṣiṇām 3 visphārya ca dhanūṃṣy ājau jyāḥ karaiḥ parimṛjya ca viniḥśvasantaḥ prākrośan kvedānīṃ sadhanaṃjayaḥ 4 vikośān sutsarūn anye kṛtadhārān samāhitān pītān ākāśasaṃkāśān asīn ke cic ca cikṣipuḥ 5 carantas tv asi mārgāṃś ca dhanur mārgāṃś ca śikṣayā saṃgrāmamanasaḥ śūrā dṛśyante sma sahasraśaḥ 6 sa ghaṇṭāś candanādigdhāḥ svarṇavarja vibhūṣitāḥ samutkṣipya gadāś cānye paryapṛcchanta pāṇḍavam 7 anye balamadonmattāḥ parighair bāhuśālinaḥ cakruḥ sabādham ākāśam ucchritendra dhvajopamaiḥ 8 nānāpraharaṇaiś cānye vicitrasrag alaṃkṛtāḥ saṃgrāmamanasaḥ śūrās tatra tatra vyavasthitāḥ 9 kvārjunaḥ kva ca govindaḥ kva ca mānī vṛkodaray kva ca te suhṛdas teṣām āhvayanto raṇe tadā 10 tataḥ śaṅkham upādhmāya tvarayan vājinaḥ svayam itas tatas tān racayan droṇaś ca rativegitaḥ 11 teṣv anīkeṣu sarveṣu sthiteṣv āhavanandiṣu bhāradvājo mahārāja jayadratham athābravīt 12 tvaṃ caiva saumadattiś ca karṇaś caiva mahārathaḥ aśvatthāmā ca śalyaś ca vṛṣasenaḥ kṛpas tathā 13 śataṃ cāśvasahasrāṇāṃ rathānām ayutāni ṣaṭ dviradānāṃ prabhinnānāṃ sahasrāṇi caturdaśa 14 padātīnāṃ sahasrāṇi daṃśitāny ekaviṃśatiḥ gavyūtiṣu trimātreṣu mām anāsādya tiṣṭhata 15 tatrasthaṃ tvāṃ na saṃsoḍhuṃ śaktā devāḥ sa vāsavāḥ kiṃ punaḥ pāṇḍavāḥ sarve samāśvasihi saindhava 16 evam uktaḥ samāśvastaḥ sindhurājo jayadrathaḥ saṃprāyāt saha gāndhārair vṛtas taiś ca mahārathaiḥ varmibhiḥ sādibhir yattaiḥ prāsapāṇibhir āsthitaiḥ 17 cāmarāpīḍinaḥ sarve jāmbūnadavibhūṣitāḥ jayadrathasya rājendra hayāḥ sādhu pravāhinaḥ te caiva sapta sāhasrā dvisāhasrāś ca saindhavāḥ 18 mattānām adhirūḍhānāṃ hastyārohair viśāradaiḥ nāgānāṃ bhīmarūpāṇāṃ varmiṇāṃ raudrakarmiṇām 19 adhyardhena sahasreṇa putro durmarṣaṇas tava agrataḥ sarvasainyānāṃ yotsyamāno vyavasthitaḥ 20 tato duḥśāsanaś caiva vikarṇaś ca tavātmajau sindhurājārtha siddhyartham agrānīke vyavasthitau 21 dīrgho dvādaśa gavyūtiḥ pañcārdhe pañca vistṛtaḥ vyūhaḥ sacakraśakaṭo bhāradvājena nirmitaḥ 22 nānā nṛpatibhir vīrais tatra tatra vyavasthitaiḥ rathāśvagajapattyoghair droṇena vihitaḥ svayam 23 paścārde tasya padmas tu garbhavyūhaḥ sudurbhidaḥ sūcī padmasya madhyastho gūḍho vyūhaḥ punaḥ kṛtaḥ 24 evam etaṃ mahāvyūhaṃ vyūhya droṇo vyavasthitaḥ sūcīmukhe maheṣvāsaḥ kṛtavarmā vyavasthitaḥ 25 anantaraṃ ca kāmbojo jalasaṃdhaś ca māriṣa duryodhanaḥ sahāmātyas tadanantaram eva ca 26 tataḥ śatasahasrāṇi yodhānām anivartinām vyavasthitāni sarvāṇi śakaṭe sūci rakṣiṇaḥ 27 teṣāṃ ca pṛṣṭhato rājabalena mahatā vṛtaḥ jayadrathas tato rājan sūci pāśe vyavasthitaḥ 28 śakaṭasya tu rājendr abhāradvājo mukhe sthitaḥ anu tasyābhavad bhojo jugopainaṃ tataḥ svayam 29 śvetavarmāmbaroṣṇīṣo vyūḍhorasko mahābhujaḥ dhanur visphārayan droṇas tasthau kruddha ivāntakaḥ 30 patākinaṃ śoṇa hayaṃ vedī kṛṣṇājinadhvajam droṇasya ratham ālokya prahṛṣṭāḥ kuravo 'bhavan 31 siddhacāraṇasaṃghānāṃ vismayaḥ sumahān abhūt droṇena vihitaṃ dṛṣṭvā vyūhaṃ kṣubdhārṇavopama 32 sa śailasāgara vanāṃ nānājanapadākulām grased vyūhaḥ kṣitiṃ sarvām iti bhūtāni menire 33 bahu rathamanujāśvapattināgaṃ; pratibhaya nisvanam adbhutābha rūpam ahitahṛdayabhedanaṃ mahad vai; śakaṭam avekṣya kṛtaṃ nananda rājā |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 7
Chapter 64
|
1
[स] ततॊ वयूढेष्व अनीकेषु समुत्क्रुष्टेषु मारिष ताड्यमानासु भेरीषु मृदङ्गेषु नदत्सु च 2 अनीकानां च संह्रादे वादित्राणां च निस्वने परध्मापितेषु शङ्खेषु संनादे लॊमहर्षणे 3 अभिहारयत्सु शनकैर भरतेषु युयुत्सुषु रौद्रे मुहूर्ते संप्राप्ते सव्यसाची वयदृश्यत 4 वडानां वायसानां च पुरस्तात सव्यसाचिनः बहुलानि सहस्राणि पराक्रीडंस तत्र भारत 5 बृगाश च घॊरसंनादाः शिवाश चाशिव दर्शनाः दक्षिणेन परयातानाम अस्माकं पराणदंस तथा 6 स निर्घाता जवलन्त्यश च पेतुर उल्काः समन्ततः चचाल च महीकृत्स्ना भये घॊरे समुत्थिते 7 विष्वग वाताः स निर्घाता रूक्षाः शर्कर वर्षिणः वव्युर आयाति कौनेये संग्रामे समुपस्थिते 8 नाकुलिस तु शतानीकॊ धृष्टद्युम्नश च पार्षतः पाण्डवानाम अनीकानि पराज्ञौ तौ वयूहतुस तदा 9 ततॊ रथसहस्रेण दविरदानां शतेन च तरिभिर अश्वसहस्रैश च पदातीनां शतैः शरैः 10 अध्यर्धमात्रे धनुषां सहस्रे तनयस तव अग्रतः सर्वसैन्यानां सथित्वा दुर्मर्षणॊ ऽबरवीत 11 अद्य गाण्डीवधन्वानं तपन्तं युद्धदुर्मदम अहम आवारयिष्यामि वेलेव मकरालयम 12 अद्य पश्यन्तु संग्रामे धनंजयम अमर्षणम विषक्तं मयि दुर्धर्षम अश्मकूटम इवाश्मनि 13 एवं बरुवन महाराज महात्मा स महामतिः महेष्वासैर वृतॊ राजन महेष्वासॊ वयवस्थितः 14 ततॊ ऽनतक इव करुद्धः स वर्ज इव वासवः दण्डपाणिर इवासह्यॊ मृत्युः कालेन चॊदितः 15 शूलपाणिर इवाक्षॊभ्यॊ वरुणः पाशवान इव युगान्ताग्निर इवार्चिष्मान परधक्ष्यन वै पुनः परजाः 16 करॊधामर्षबलॊद्धूतॊ निवातकवचान्तकः जयॊ जेता सथितः सत्ये पारयिष्यन महाव्रतम 17 आमुक्तकवचः खड्गी जाम्बूनदकिरीटभृत शुभ्र वर्माम्बर धरः सवङ्गदी चारुकुण्डली 18 रथप्रवरम आस्थाय नरॊ नारायणानुगः विधुन्वन गाण्डिवं संख्ये बभौ सूर्य इवॊदितः 19 सॊ ऽगरानीकस्य महत इषुपाते धनंजयः वयवस्थाप्य रथं सज्जं शङ्खं दध्मौ परतापवान 20 अथ कृष्णॊ ऽपय असंभ्रान्तः पार्थेन सह मारिष पराध्मापयत पाञ्चजन्यं शङ्खप्रवरम ओजसा 21 तयॊः शङ्खप्रणादेन तव सैन्ये विशां पते आसन संहृष्टरॊमाणः कम्पिता गतचेतसः 22 यथा तरसन्ति भूतानि सर्वाण्य अशनिनिस्वनात तथा शङ्खप्रणादेन वित्रेसुस तव सैनिकाः 23 परसुस्रुवुः शकृन मूत्रं वाहनानि च सर्वशः एवं स वाहनं सर्वम आविग्नम अभवद बलम 24 वयषीदन्त नरा राजञ शङ्खशब्देन मारिष विसंज्ञाश चाभवन के चित के चिद राजन वितत्रसुः 25 ततः कपिर्महा नादं सह भूतैर धवजालयैः अकरॊद वयादितास्यश च भीषयंस तव सैनिकान 26 तथ शङ्खाश च भेर्यश च मृदङ्गाश चानकैः सह पुनर एवाभ्यहन्यन्त तव सैन्यप्रहर्षणाः 27 नाना वादित्रसंह्रादैः कष्वेडितास्फॊटिताकुलैः सिंहनादैः स वादित्रैः समाहूतैर महारथैः 28 तस्मिन सुतुमुले शब्दे भीरूणां भयवर्धने अतीव हृष्टॊ दाशार्हम अब्रवीत पाकशासनिः 29 चॊदयाश्वान हृषीकेश यत्र दुर्मर्षणः सथितः एतद भित्त्वा गजानीकं परवेक्ष्याम्य अरिवाहिनीम 30 एवम उक्तॊ महाबाहुः केशवः सव्यसाचिना अचॊदयद धयांस तत्र यत्र दुर्मर्षणः सथितः 31 स संप्रहारस तुमुलः संप्रवृत्तः सुदारुणः एकस्य च बहूनां च रथनागनरक्षयः 32 ततः सायकवर्षेण पर्जन्य इव वृष्टिमान परान अवाकिरत पार्थः पर्वतान इव नीरदः 33 ते चापि रथिनः सर्वे तवरिताः कृतहस्तवत अवाकिरन बाणजालैस ततः कृष्ण धनंजयौ 34 ततः करुद्धॊ महाबाहुर वार्यमाणः परैर युधि शिरांसि रथिनां पार्थः कायेभ्यॊ ऽपाहरच छरैः 35 उद्भ्रान्तनयनैर वक्त्रैः संदष्टौष्ठ पुटैः शुभैः सकुण्डलशिरस तराणैर वसुधासमकीर्यत 36 पुण्डरीकवनानीव विध्वस्तानि समन्ततः विनिकीर्णानि यॊधानां वदनानि चकाशिरे 37 तपनीयविचित्राणि सिक्तानि रुधिरेण च अदृश्यन्त यथा राजन मेघसंघाः स विद्युतः 38 शिरसां पततां राजञ शब्दॊ ऽभूत पृथिवीतले कालेन परिपक्वानां तालानां पतताम इव 39 ततः कबन्धः कश चित तु धनुर आलम्ब्य तिष्ठति कश चित खड्गं विनिष्कृष्य भुजेनॊद्यम्य तिष्ठति 40 नानानन्त शिरांस्य उर्व्यां पतितानि नरर्षभाः अमृष्यमाणाः कौन्तेयं संग्रामे जय गृद्धिनः 41 हयानाम उत्तमाङ्गैश च हस्तिहस्तैश च मेदिनी बाहुभिश च शिरॊभिश च वीराणां समकीर्यत 42 अयं पार्थः कुतः पार्थ एष पार्थ इति परभॊ तव सैन्येषु यॊधानां पार्थ भूतम इवाभवत 43 अन्यॊन्यम अपि चाजघ्नुर आत्मानम अपि चापरे पार्थ भूतम अमन्यन्त जगत कालेन मॊहिताः 44 निष्टनन्तः स रुधिरा विसंज्ञा गाढवेदनाः शयाना बहवॊ वीराः कीर्तयन्तः सुहृज्जनम 45 स भिण्डिपालाः स परासाः स शक्त्यृष्टि परश्वधाः स निर्यूहाः सनिस्त्रिंशाः स शरासनतॊमराः 46 स बाणवर्माभरणाः सगदाः साङ्गदा रणे महाभुजग संकाशा बाहवः परिघॊपमाः 47 उद्वेष्टन्ति विचेष्टन्ति संवेष्टन्ति च सर्वशः वेगं कुर्वन्ति संरब्धा निकृत्ताः परमेषुभिः 48 यॊ यः सम समरे पार्थं परतिसंरभते नरः तस्य तस्याङ्कतॊ बाणः शरीरम उपसर्पति 49 नृत्यतॊ रथमार्गेषु धनुर वयायच्छतस तथा न कश चित तत्र पार्थस्य ददर्शान्तरम अण्व अपि 50 यत तस्य घटमानस्य कषिप्रं विक्षिपतः शरान लाघवात पाण्डुपुत्रस्य वयस्मयन्त परे जनाः 51 हस्तिनं हस्तियन्तारम अश्वम आश्विकम एव च अभिनत फल्गुनॊ बाणै रथिनं च स सारथिम 52 आवर्तमानम आवृत्तं युध्यमानं च पाण्डवः परमुखे तिष्ठमानं च न कं चिन न निहन्ति सः 53 यथॊदयन वै गगने सूर्यॊ हन्ति महत तमः तथार्जुनॊ गजानीकम अवधीत कङ्कपत्रिभिः 54 हस्तिभिः पतितैर भिन्नैस तव सैन्यम अदृश्यत अन्तकाले यथा भूमिर विनिकीर्णैर महीधरैः 55 यथा मध्यं दिने सूर्यॊ दुष्प्रेक्ष्यः पराणिभिः सदा तथा धनंजयः करुद्धॊ दुष्प्रेक्ष्यॊ युधि शत्रुभिः 56 तत तथा तव पुत्रस्य सैन्यं युधि परंतप परभग्नं दरुतम आविग्नम अतीव शरपीडितम 57 मारुतेनेव महता मेघानीकं विधूयता परकाल्यमानं तत सैन्यं नाशकत परतिवीक्षितुम 58 परतॊदैश चापकॊटीभिर हुंकारैः साधुव आहितैः कशा पार्ष्ण्यभिघातैश च वाग्भिर उग्राभिर एव च 59 चॊदयन्तॊ हयांस तूर्णं पलायन्ते सम तावकाः सादिनॊ रथिनश चैव पत्तयश चार्जुनार्दिताः 60 पार्ष्ण्यङ्गुण्ठाङ्कुशैर नागांश चॊदयन्तस तथापरे शरैः संमॊहिताश चान्ये तम एवाभिमुखा ययौ तव यॊधा हतॊत्साहा विभ्रान्त मनसस तदा |
1
[s] tato vyūḍheṣv anīkeṣu samutkruṣṭeṣu māriṣa tāḍyamānāsu bherīṣu mṛdaṅgeṣu nadatsu ca 2 anīkānāṃ ca saṃhrāde vāditrāṇāṃ ca nisvane pradhmāpiteṣu śaṅkheṣu saṃnāde lomaharṣaṇe 3 abhihārayatsu śanakair bharateṣu yuyutsuṣu raudre muhūrte saṃprāpte savyasācī vyadṛśyata 4 vaḍānāṃ vāyasānāṃ ca purastāt savyasācinaḥ bahulāni sahasrāṇi prākrīḍaṃs tatra bhārata 5 bṛgāś ca ghorasaṃnādāḥ śivāś cāśiva darśanāḥ dakṣiṇena prayātānām asmākaṃ prāṇadaṃs tathā 6 sa nirghātā jvalantyaś ca petur ulkāḥ samantataḥ cacāla ca mahīkṛtsnā bhaye ghore samutthite 7 viṣvag vātāḥ sa nirghātā rūkṣāḥ śarkara varṣiṇaḥ vavyur āyāti kauneye saṃgrāme samupasthite 8 nākulis tu śatānīko dhṛṣṭadyumnaś ca pārṣataḥ pāṇḍavānām anīkāni prājñau tau vyūhatus tadā 9 tato rathasahasreṇa dviradānāṃ śatena ca tribhir aśvasahasraiś ca padātīnāṃ śataiḥ śaraiḥ 10 adhyardhamātre dhanuṣāṃ sahasre tanayas tava agrataḥ sarvasainyānāṃ sthitvā durmarṣaṇo 'bravīt 11 adya gāṇḍīvadhanvānaṃ tapantaṃ yuddhadurmadam aham āvārayiṣyāmi veleva makarālayam 12 adya paśyantu saṃgrāme dhanaṃjayam amarṣaṇam viṣaktaṃ mayi durdharṣam aśmakūṭam ivāśmani 13 evaṃ bruvan mahārāja mahātmā sa mahāmatiḥ maheṣvāsair vṛto rājan maheṣvāso vyavasthitaḥ 14 tato 'ntaka iva kruddhaḥ sa varja iva vāsavaḥ daṇḍapāṇir ivāsahyo mṛtyuḥ kālena coditaḥ 15 śūlapāṇir ivākṣobhyo varuṇaḥ pāśavān iva yugāntāgnir ivārciṣmān pradhakṣyan vai punaḥ prajāḥ 16 krodhāmarṣabaloddhūto nivātakavacāntakaḥ jayo jetā sthitaḥ satye pārayiṣyan mahāvratam 17 āmuktakavacaḥ khaḍgī jāmbūnadakirīṭabhṛt śubhra varmāmbara dharaḥ svaṅgadī cārukuṇḍalī 18 rathapravaram āsthāya naro nārāyaṇānugaḥ vidhunvan gāṇḍivaṃ saṃkhye babhau sūrya ivoditaḥ 19 so 'grānīkasya mahata iṣupāte dhanaṃjayaḥ vyavasthāpya rathaṃ sajjaṃ śaṅkhaṃ dadhmau pratāpavān 20 atha kṛṣṇo 'py asaṃbhrāntaḥ pārthena saha māriṣa prādhmāpayat pāñcajanyaṃ śaṅkhapravaram ojasā 21 tayoḥ śaṅkhapraṇādena tava sainye viśāṃ pate āsan saṃhṛṣṭaromāṇaḥ kampitā gatacetasaḥ 22 yathā trasanti bhūtāni sarvāṇy aśaninisvanāt tathā śaṅkhapraṇādena vitresus tava sainikāḥ 23 prasusruvuḥ śakṛn mūtraṃ vāhanāni ca sarvaśaḥ evaṃ sa vāhanaṃ sarvam āvignam abhavad balam 24 vyaṣīdanta narā rājañ śaṅkhaśabdena māriṣa visaṃjñāś cābhavan ke cit ke cid rājan vitatrasuḥ 25 tataḥ kapirmahā nādaṃ saha bhūtair dhvajālayaiḥ akarod vyāditāsyaś ca bhīṣayaṃs tava sainikān 26 tatha śaṅkhāś ca bheryaś ca mṛdaṅgāś cānakaiḥ saha punar evābhyahanyanta tava sainyapraharṣaṇāḥ 27 nānā vāditrasaṃhrādaiḥ kṣveḍitāsphoṭitākulaiḥ siṃhanādaiḥ sa vāditraiḥ samāhūtair mahārathaiḥ 28 tasmin sutumule śabde bhīrūṇāṃ bhayavardhane atīva hṛṣṭo dāśārham abravīt pākaśāsaniḥ 29 codayāśvān hṛṣīkeśa yatra durmarṣaṇaḥ sthitaḥ etad bhittvā gajānīkaṃ pravekṣyāmy arivāhinīm 30 evam ukto mahābāhuḥ keśavaḥ savyasācinā acodayad dhayāṃs tatra yatra durmarṣaṇaḥ sthitaḥ 31 sa saṃprahāras tumulaḥ saṃpravṛttaḥ sudāruṇaḥ ekasya ca bahūnāṃ ca rathanāganarakṣayaḥ 32 tataḥ sāyakavarṣeṇa parjanya iva vṛṣṭimān parān avākirat pārthaḥ parvatān iva nīradaḥ 33 te cāpi rathinaḥ sarve tvaritāḥ kṛtahastavat avākiran bāṇajālais tataḥ kṛṣṇa dhanaṃjayau 34 tataḥ kruddho mahābāhur vāryamāṇaḥ parair yudhi śirāṃsi rathināṃ pārthaḥ kāyebhyo 'pāharac charaiḥ 35 udbhrāntanayanair vaktraiḥ saṃdaṣṭauṣṭha puṭaiḥ śubhaiḥ sakuṇḍalaśiras trāṇair vasudhāsamakīryata 36 puṇḍarīkavanānīva vidhvastāni samantataḥ vinikīrṇāni yodhānāṃ vadanāni cakāśire 37 tapanīyavicitrāṇi siktāni rudhireṇa ca adṛśyanta yathā rājan meghasaṃghāḥ sa vidyutaḥ 38 śirasāṃ patatāṃ rājañ śabdo 'bhūt pṛthivītale kālena paripakvānāṃ tālānāṃ patatām iva 39 tataḥ kabandhaḥ kaś cit tu dhanur ālambya tiṣṭhati kaś cit khaḍgaṃ viniṣkṛṣya bhujenodyamya tiṣṭhati 40 nānānanta śirāṃsy urvyāṃ patitāni nararṣabhāḥ amṛṣyamāṇāḥ kaunteyaṃ saṃgrāme jaya gṛddhinaḥ 41 hayānām uttamāṅgaiś ca hastihastaiś ca medinī bāhubhiś ca śirobhiś ca vīrāṇāṃ samakīryata 42 ayaṃ pārthaḥ kutaḥ pārtha eṣa pārtha iti prabho tava sainyeṣu yodhānāṃ pārtha bhūtam ivābhavat 43 anyonyam api cājaghnur ātmānam api cāpare pārtha bhūtam amanyanta jagat kālena mohitāḥ 44 niṣṭanantaḥ sa rudhirā visaṃjñā gāḍhavedanāḥ śayānā bahavo vīrāḥ kīrtayantaḥ suhṛjjanam 45 sa bhiṇḍipālāḥ sa prāsāḥ sa śaktyṛṣṭi paraśvadhāḥ sa niryūhāḥ sanistriṃśāḥ sa śarāsanatomarāḥ 46 sa bāṇavarmābharaṇāḥ sagadāḥ sāṅgadā raṇe mahābhujaga saṃkāśā bāhavaḥ parighopamāḥ 47 udveṣṭanti viceṣṭanti saṃveṣṭanti ca sarvaśaḥ vegaṃ kurvanti saṃrabdhā nikṛttāḥ parameṣubhiḥ 48 yo yaḥ sma samare pārthaṃ pratisaṃrabhate naraḥ tasya tasyāṅkato bāṇaḥ śarīram upasarpati 49 nṛtyato rathamārgeṣu dhanur vyāyacchatas tathā na kaś cit tatra pārthasya dadarśāntaram aṇv api 50 yat tasya ghaṭamānasya kṣipraṃ vikṣipataḥ śarān lāghavāt pāṇḍuputrasya vyasmayanta pare janāḥ 51 hastinaṃ hastiyantāram aśvam āśvikam eva ca abhinat phalguno bāṇai rathinaṃ ca sa sārathim 52 āvartamānam āvṛttaṃ yudhyamānaṃ ca pāṇḍavaḥ pramukhe tiṣṭhamānaṃ ca na kaṃ cin na nihanti saḥ 53 yathodayan vai gagane sūryo hanti mahat tamaḥ tathārjuno gajānīkam avadhīt kaṅkapatribhiḥ 54 hastibhiḥ patitair bhinnais tava sainyam adṛśyata antakāle yathā bhūmir vinikīrṇair mahīdharaiḥ 55 yathā madhyaṃ dine sūryo duṣprekṣyaḥ prāṇibhiḥ sadā tathā dhanaṃjayaḥ kruddho duṣprekṣyo yudhi śatrubhiḥ 56 tat tathā tava putrasya sainyaṃ yudhi paraṃtapa prabhagnaṃ drutam āvignam atīva śarapīḍitam 57 māruteneva mahatā meghānīkaṃ vidhūyatā prakālyamānaṃ tat sainyaṃ nāśakat prativīkṣitum 58 pratodaiś cāpakoṭībhir huṃkāraiḥ sādhuv āhitaiḥ kaśā pārṣṇyabhighātaiś ca vāgbhir ugrābhir eva ca 59 codayanto hayāṃs tūrṇaṃ palāyante sma tāvakāḥ sādino rathinaś caiva pattayaś cārjunārditāḥ 60 pārṣṇyaṅguṇṭhāṅkuśair nāgāṃś codayantas tathāpare śaraiḥ saṃmohitāś cānye tam evābhimukhā yayau tava yodhā hatotsāhā vibhrānta manasas tadā |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 7
Chapter 65
|
1
[धृ] तस्मिन परभग्ने सैन्याग्रे वध्यमाने किरीटिना के नु तत्र रणे वीराः परत्युदीयुर धनंजयम 2 आहॊ सविच छकट वयूहं परविष्टा मॊघनिश्चयाः दरॊणम आश्रित्य तिष्ठन्तः पराकारम अकुतॊभयाः 3 [स] तथार्जुनेन संभग्ने तस्मिंस तव बले तदा हतवीरे हतॊत्साहे पलायनकृतक्षणे 4 पाकशासनिनाभीक्ष्णं वध्यमाने शरॊत्तमैः न तत्र कश चित संग्रामे शशाकार्जुनम ईक्षितुम 5 ततस तव सुतॊ राजन दृष्ट्वा सैन्यं तथागतम दुःशासनॊ भृशं करुद्धॊ युद्धायार्जुनम अभ्ययात 6 स काञ्चनविचित्रेण कवचेन समावृतः जाम्बूनदशिरस तराणः शूरस तीव्रपराक्रमः 7 नागानीकेन महता गरसन्न इव महीम इमाम दुःशासनॊ महाराज सव्यसाचिनम आवृणॊत 8 हरादेन गजघण्टानां शङ्खानां निनदेन च जया कषेप निनदैश चैव विरावेण च दन्तिनाम 9 भूर दिशश चान्तरिक्षं च शब्देनासीत समावृतम स मुहूर्तं परतिभयॊ दारुणः समपद्यत 10 तान दृष्ट्वा पततस तूर्णम अङ्कुशैर अभिचॊदितान वयालम्ब हस्तान संरब्धान सपक्षान इव पर्वतान 11 सिंहनादेन महता नरसिंहॊ धनंजयः गजानीकम अमित्राणाम अभितॊ वयधमच छरैः 12 महॊर्मिणम इवॊद्धूतं शवसनेन महार्णवम किरीटी तद गजानीकं पराविशन मकरॊ यथा 13 काष्ठातीत इवादित्यः परतपन युगसंक्षये ददृशे दिक्षु सर्वासु पार्थः परपुरंजयः 14 खुरशब्देन चाश्वानां नेमिघॊषेण तेन च तेन चॊत्क्रुष्ट शब्देन जया निनादेन तेन च देवदत्तस्य घॊषेण गाण्डीवनिनदेन च 15 मन्दवेगतरा नागा बभूवुस ते विचेतसः शरैर आशीविषस्पर्शैर निभिन्नाः सव्यसाचिना 16 ते गजा विशिखैस तीक्ष्णैर युधि गाण्डीवचॊदितैः अनेकशतसाहस्रैः सर्वाङ्गेषु समर्पिताः 17 आरावं परमं कृत्वा वध्यमानाः किरीटिना निपेतुर अनिशं भूमौ छिन्नपक्षा इवाद्रयः 18 अपरे दन्तवेष्टेषु कम्भेषु च कटेषु च शरैः समर्पिता नागाः करौञ्चवद वयनदन मुहुः 19 गजस्कन्धगताना च पुरुषाणां किरीटिना आच्छिद्यन्तॊत्तमाङ्गानि भल्लैः संनतपर्वभिः 20 सकुण्डलानां पततां शिरसां धरणीतले पद्मानाम इव संघातैः पार्थश चक्रे निवेदनम 21 यन्त्रबद्धा विकवचा वरणार्ता रुधिरॊक्षिताः भरमत्सु युधि नागेषु मनुष्या विललम्बिरे 22 के चिद एकेन बाणेन सुमुक्तेन पतत्रिणा दवौ तरयश च विनिर्भिन्ना निपेतुर धरणीतले 23 मौर्वीं धनुर धवजं चैव युगानीषास तथैव च रथिनां कुट्टयाम आस भल्लैः संनतपर्वभिः 24 न संदधन न चाप्य अस्यन न विमुञ्चन न चॊद्धरन मण्डलेनैव धनुषा नृत्यन पार्थः सम दृश्यते 25 अतिविद्धाश च नाराचैर वमन्तॊ रुधिरं मुखैः मुहूर्तान निपतन्त्य अन्ये वारणा वसुधातले 26 उथितान्य अगणेयानि कबन्धानि समन्ततः अदृश्यन्त महाराज तस्मिन परमसंकुले 27 स चापाः साङ्गुलित्राणाः स खड्गाः साङ्गदा रणे अदृश्यन्त भुजाश छिन्ना हेमाभरण भूषिताः 28 सूपस्करैर अधिष्ठानैर ईषा दण्डकबन्धुरैः चक्रैर विमथितैर अक्षै भग्नैश च बहुधा युगैः 29 वर्म चापशरैश चैव वयवकीर्णैर ततस ततः सरग्भिर आभरणैर वस्त्रैः पतितैश च महाध्वजैः 30 निहतैर वारणैर अश्वैः कषत्रियैश च निपातितैः अदृश्यत मही तत्र दारुणप्रतिदर्शनाः 31 एवं दुःशासन बलं वध्यमानं किरीटिना संप्राद्रवन महाराज वयथितं वै सनायकम 32 ततॊ दुःशासनस तरस्तः सहानीकः शरार्दितः दरॊणं तरातारम आकाङ्क्षञ शकटव्यूहम अभ्यगात |
1
[dhṛ] tasmin prabhagne sainyāgre vadhyamāne kirīṭinā ke nu tatra raṇe vīrāḥ pratyudīyur dhanaṃjayam 2 āho svic chakaṭa vyūhaṃ praviṣṭā moghaniścayāḥ droṇam āśritya tiṣṭhantaḥ prākāram akutobhayāḥ 3 [s] tathārjunena saṃbhagne tasmiṃs tava bale tadā hatavīre hatotsāhe palāyanakṛtakṣaṇe 4 pākaśāsaninābhīkṣṇaṃ vadhyamāne śarottamaiḥ na tatra kaś cit saṃgrāme śaśākārjunam īkṣitum 5 tatas tava suto rājan dṛṣṭvā sainyaṃ tathāgatam duḥśāsano bhṛśaṃ kruddho yuddhāyārjunam abhyayāt 6 sa kāñcanavicitreṇa kavacena samāvṛtaḥ jāmbūnadaśiras trāṇaḥ śūras tīvraparākramaḥ 7 nāgānīkena mahatā grasann iva mahīm imām duḥśāsano mahārāja savyasācinam āvṛṇot 8 hrādena gajaghaṇṭānāṃ śaṅkhānāṃ ninadena ca jyā kṣepa ninadaiś caiva virāveṇa ca dantinām 9 bhūr diśaś cāntarikṣaṃ ca śabdenāsīt samāvṛtam sa muhūrtaṃ pratibhayo dāruṇaḥ samapadyata 10 tān dṛṣṭvā patatas tūrṇam aṅkuśair abhicoditān vyālamba hastān saṃrabdhān sapakṣān iva parvatān 11 siṃhanādena mahatā narasiṃho dhanaṃjayaḥ gajānīkam amitrāṇām abhito vyadhamac charaiḥ 12 mahormiṇam ivoddhūtaṃ śvasanena mahārṇavam kirīṭī tad gajānīkaṃ prāviśan makaro yathā 13 kāṣṭhātīta ivādityaḥ pratapan yugasaṃkṣaye dadṛśe dikṣu sarvāsu pārthaḥ parapuraṃjayaḥ 14 khuraśabdena cāśvānāṃ nemighoṣeṇa tena ca tena cotkruṣṭa śabdena jyā ninādena tena ca devadattasya ghoṣeṇa gāṇḍīvaninadena ca 15 mandavegatarā nāgā babhūvus te vicetasaḥ śarair āśīviṣasparśair nibhinnāḥ savyasācinā 16 te gajā viśikhais tīkṣṇair yudhi gāṇḍīvacoditaiḥ anekaśatasāhasraiḥ sarvāṅgeṣu samarpitāḥ 17 ārāvaṃ paramaṃ kṛtvā vadhyamānāḥ kirīṭinā nipetur aniśaṃ bhūmau chinnapakṣā ivādrayaḥ 18 apare dantaveṣṭeṣu kambheṣu ca kaṭeṣu ca śaraiḥ samarpitā nāgāḥ krauñcavad vyanadan muhuḥ 19 gajaskandhagatānā ca puruṣāṇāṃ kirīṭinā ācchidyantottamāṅgāni bhallaiḥ saṃnataparvabhiḥ 20 sakuṇḍalānāṃ patatāṃ śirasāṃ dharaṇītale padmānām iva saṃghātaiḥ pārthaś cakre nivedanam 21 yantrabaddhā vikavacā vraṇārtā rudhirokṣitāḥ bhramatsu yudhi nāgeṣu manuṣyā vilalambire 22 ke cid ekena bāṇena sumuktena patatriṇā dvau trayaś ca vinirbhinnā nipetur dharaṇītale 23 maurvīṃ dhanur dhvajaṃ caiva yugānīṣās tathaiva ca rathināṃ kuṭṭayām āsa bhallaiḥ saṃnataparvabhiḥ 24 na saṃdadhan na cāpy asyan na vimuñcan na coddharan maṇḍalenaiva dhanuṣā nṛtyan pārthaḥ sma dṛśyate 25 atividdhāś ca nārācair vamanto rudhiraṃ mukhaiḥ muhūrtān nipatanty anye vāraṇā vasudhātale 26 uthitāny agaṇeyāni kabandhāni samantataḥ adṛśyanta mahārāja tasmin paramasaṃkule 27 sa cāpāḥ sāṅgulitrāṇāḥ sa khaḍgāḥ sāṅgadā raṇe adṛśyanta bhujāś chinnā hemābharaṇa bhūṣitāḥ 28 sūpaskarair adhiṣṭhānair īṣā daṇḍakabandhuraiḥ cakrair vimathitair akṣai bhagnaiś ca bahudhā yugaiḥ 29 varma cāpaśaraiś caiva vyavakīrṇair tatas tataḥ sragbhir ābharaṇair vastraiḥ patitaiś ca mahādhvajaiḥ 30 nihatair vāraṇair aśvaiḥ kṣatriyaiś ca nipātitaiḥ adṛśyata mahī tatra dāruṇapratidarśanāḥ 31 evaṃ duḥśāsana balaṃ vadhyamānaṃ kirīṭinā saṃprādravan mahārāja vyathitaṃ vai sanāyakam 32 tato duḥśāsanas trastaḥ sahānīkaḥ śarārditaḥ droṇaṃ trātāram ākāṅkṣañ śakaṭavyūham abhyagāt |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 7
Chapter 66
|
1
[स] दुःशासन बलं हत्वा सव्यसाची धनंजयः सिन्धुराजं परीप्सन वै दरॊणानीकम उपाद्रवत 2 स तु दरॊणं समासाद्य वयूहस्य परमुखे सथितम कृताञ्जलिर इदं वाक्यं कृष्णस्यानुमते ऽबरवीत 3 शिवेन धयाहि मां बरह्म सवस्ति चैव वदस्व मे भवत्प्रसादाद इच्छामि परवेष्टुं दुर्भिदां चमूम 4 भवान पितृसमॊ मह्यं धर्मराज समॊ ऽपि च तथा कृष्ण समश चैव सत्यम एतद बरवीमि ते 5 अश्वत्थामा यथा तात रक्षणीयस तवानघ तथाहम अपि ते रक्ष्यः सदैव दविजसत्तम 6 तव परसादाद इच्छामि सिन्धुराजानम आहवे निहन्तुं दविपदां शरेष्ठ परतिज्ञां रक्ष मे विभॊ 7 एवम उक्तस तदाचार्यः परत्युवाच समयन्न इव माम अजित्वा न बीभत्सॊ शक्यॊ जेतुं जयद्रथः 8 एतावद उक्त्वा तं दरॊणः शरव्रातैर अवाकिरत स रथाश्वध्वजं तीक्ष्णैः परहसन वै स सारथिम 9 ततॊ ऽरजुनः शरव्रातान दरॊणस्यावार्य सायकैः दरॊणम अभ्यर्दयद बाणघॊररूपैर महत्तरैः 10 विव्याध च रणे दरॊणम अनुमान्य विशां पते कषत्रधर्मं समास्थाय नवभिः सायकैः पुनः 11 तस्येषून इषुभिश छित्त्वा दरॊणॊ विव्याध ताव उभौ विषाग्निज्वलनप्रख्यैर इषुभिः कृष्ण पाण्डवौ 12 इयेष पाण्डवस तस्य बाणैश छेत्तुं शरासनम तस्य चिन्तयतस तव एवं फल्गुनस्य महात्मनः दरॊणः शरैर असंभ्रान्तॊ जयां चिच्छेदाशु वीर्यवान 13 विव्याध च हयान अस्य धवजं सारथिम एव च अर्जुनं च शरैर वीरं समयमानॊ ऽभयवाकिरत 14 एतस्मिन्न अन्तरे पार्थः सज्जं कृत्वा महद धनुः विशेषयिष्यन्न आचार्यं सर्वास्त्रविदुषां वरम मुमॊच षट्शतान बाणान गृहीत्वैकम इव दरुतम 15 पुनः सप्तशतान अन्यान सहस्रं चानिवर्तिनाम चिक्षेपायुतशश चान्यांस ते ऽघनन दरॊणस्य तां चमूम 16 तैः सम्यग अस्तैर बलिना कृतिना चित्रयॊधिना मनुष्यवाजि मातङ्गा विद्धाः पेतुर गतासवः 17 विद्रुताश च रणे पेतुः संछिन्नायुध जीविताः रथिनॊ रथमुख्येभ्यः सहयाः शरपीडिताः 18 चूर्णिताक्षिप्त दग्धानां वज्रानिलहुताशनैः तुल्यरूपा गजाः पेतुर गिर्यग्राम्बुद वेश्मनाम 19 पेतुर अश्वसहस्राणि परहतान्य अर्जुनेषुभिः हंसा हिमवतः पृष्ठे वारि विप्रहता इव 20 रथाश्वद्विपपत्त्यॊघाः सलिलौघा इवाद्भुताः युगान्तादित्यरश्म्याभः पाण्डवास्त शरैर हताः 21 तं पाण्डवादित्य शरांशु जालं; कुरुप्रवीरान युधि निष्टपन्तम स दरॊण मेघः शरवर्ष वेगैः; पराच्छादयन मेघ इवार्क रश्मीन 22 अथात्यर्थ विषृष्ट्तेन दविषताम असु भॊजिना आजघ्ने वक्षसि दरॊणॊ नाराचेन धनंजयम 23 स वह्वलित सर्वाङ्गः कषितिकम्पे यथाचलः धैर्यम आलम्ब्य बीभत्सुर दरॊणं विव्याध पत्रिभिः 24 दरॊणस तु पञ्चभिर बाणैर वासुदेवम अताडयत अर्जुनं च तरिसप्तत्या धवजं चास्य तरिभिः शरैः 25 विशेषयिष्यञ शिष्यं च दरॊमॊ राजन पराक्रमी अदृश्यम अर्जुनं चक्रे निमेषाच छरवृष्टिभिः 26 परसक्तान अप्ततॊ ऽदराक्ष्म भारद्वाजस्य सायकान मण्डलीकृतम एवास्य धनुश चादृश्यताद्भुतम 27 ते ऽभययुः समरे राजन वासुदेवधनंजयौ दरॊण सृष्टाः सुबहवः कङ्कपत्र परिच्छदाः 28 तद दृष्ट्वा तादृशं युद्धं दरॊण पाण्डवयॊस तदा वासुदेवॊ महाबुद्धिः कार्यवत्ताम अचिन्तयत 29 ततॊ ऽबरवीद वासुदेवॊ धनंजयम इदं वचः पार्थ पार्थ महाबाहॊ न नः कालात्ययॊ भवेत 30 दरॊणम उत्सृज्य गच्छामः कृत्यम एतन महत्तरम पार्थश चाप्य अब्रवीत कृष्णं यथेष्टम इति केशव 31 ततः परदक्षिणं कृत्वा दरॊणं परायान महाभुजः परिवृत्तश च बीभत्सुर अगच्छद विसृजञ शरान 32 ततॊ ऽबरवीत समयन दरॊणः कवेदं पाण्डव गम्यते ननु नाम रणे शत्रुम अजित्वा न निवर्तसे 33 [अर्ज] गुरुर भवान अन मे शत्रुः शिष्यः पुत्रसमॊ ऽसमि ते न चास्मि स पुमाँल लॊके यस तवां युधि पराजयेत 34 [स] एवं बरुवाणॊ बीभत्सुर जयद्रथवधॊत्सुकः तवरायुक्तॊ महाबाहुस तत सैन्यं समुपाद्रवत 35 तं चक्ररक्षौ पाञ्चाल्यौ युधामन्यूत्तमौजसौ अन्वयातां महात्मानौ विशन्तं तावकं बलम 36 ततॊ जयॊ महाराज कृतवर्मा च सात्त्वतः काम्बॊजश च शरुतायुश च धनंजयम अवारयन 37 तेषां दशसहस्राणि रथानाम अनुयायिनाम अभीषाहाः शूरसेनाः शिबयॊ ऽथ वसातयः 38 माचेल्लका ललित्थाश च केकया मद्रकास तथा नारायणाश च गॊपालाः काम्बॊजानां च ये गणाः 39 कर्णेन विजिताः पूर्वं संग्रामे शूर संमताः भारद्वाजं पुरस्कृत्य तयक्तात्मानॊ ऽरजुनं परति 40 पुत्रशॊकाभिसंतप्तं करुद्धं मृत्युम इवान्तकम तयजन्तं तुमुले पराणान संनद्धं चित्रयॊधिनम 41 गाहमानम अनीकानि मातङ्गम इव यूथपम महेष्वासं पराक्रान्तं नरव्याघ्रम अवारयन 42 ततः परववृते युद्धं तुमुलं लॊमहर्षणम अन्यॊन्यं वै परार्थयतां यॊधानाम अर्जुनस्य च 43 जयद्रथ वधप्रेप्सुम आयान्तं पुरुषर्षभम नयवारयन्त सहिताः करिया वयाधिम इवॊत्थितम |
1
[s] duḥśāsana balaṃ hatvā savyasācī dhanaṃjayaḥ sindhurājaṃ parīpsan vai droṇānīkam upādravat 2 sa tu droṇaṃ samāsādya vyūhasya pramukhe sthitam kṛtāñjalir idaṃ vākyaṃ kṛṣṇasyānumate 'bravīt 3 śivena dhyāhi māṃ brahma svasti caiva vadasva me bhavatprasādād icchāmi praveṣṭuṃ durbhidāṃ camūm 4 bhavān pitṛsamo mahyaṃ dharmarāja samo 'pi ca tathā kṛṣṇa samaś caiva satyam etad bravīmi te 5 aśvatthāmā yathā tāta rakṣaṇīyas tavānagha tathāham api te rakṣyaḥ sadaiva dvijasattama 6 tava prasādād icchāmi sindhurājānam āhave nihantuṃ dvipadāṃ śreṣṭha pratijñāṃ rakṣa me vibho 7 evam uktas tadācāryaḥ pratyuvāca smayann iva mām ajitvā na bībhatso śakyo jetuṃ jayadrathaḥ 8 etāvad uktvā taṃ droṇaḥ śaravrātair avākirat sa rathāśvadhvajaṃ tīkṣṇaiḥ prahasan vai sa sārathim 9 tato 'rjunaḥ śaravrātān droṇasyāvārya sāyakaiḥ droṇam abhyardayad bāṇaghorarūpair mahattaraiḥ 10 vivyādha ca raṇe droṇam anumānya viśāṃ pate kṣatradharmaṃ samāsthāya navabhiḥ sāyakaiḥ punaḥ 11 tasyeṣūn iṣubhiś chittvā droṇo vivyādha tāv ubhau viṣāgnijvalanaprakhyair iṣubhiḥ kṛṣṇa pāṇḍavau 12 iyeṣa pāṇḍavas tasya bāṇaiś chettuṃ śarāsanam tasya cintayatas tv evaṃ phalgunasya mahātmanaḥ droṇaḥ śarair asaṃbhrānto jyāṃ cicchedāśu vīryavān 13 vivyādha ca hayān asya dhvajaṃ sārathim eva ca arjunaṃ ca śarair vīraṃ smayamāno 'bhyavākirat 14 etasminn antare pārthaḥ sajjaṃ kṛtvā mahad dhanuḥ viśeṣayiṣyann ācāryaṃ sarvāstraviduṣāṃ varam mumoca ṣaṭśatān bāṇān gṛhītvaikam iva drutam 15 punaḥ saptaśatān anyān sahasraṃ cānivartinām cikṣepāyutaśaś cānyāṃs te 'ghnan droṇasya tāṃ camūm 16 taiḥ samyag astair balinā kṛtinā citrayodhinā manuṣyavāji mātaṅgā viddhāḥ petur gatāsavaḥ 17 vidrutāś ca raṇe petuḥ saṃchinnāyudha jīvitāḥ rathino rathamukhyebhyaḥ sahayāḥ śarapīḍitāḥ 18 cūrṇitākṣipta dagdhānāṃ vajrānilahutāśanaiḥ tulyarūpā gajāḥ petur giryagrāmbuda veśmanām 19 petur aśvasahasrāṇi prahatāny arjuneṣubhiḥ haṃsā himavataḥ pṛṣṭhe vāri viprahatā iva 20 rathāśvadvipapattyoghāḥ salilaughā ivādbhutāḥ yugāntādityaraśmyābhaḥ pāṇḍavāsta śarair hatāḥ 21 taṃ pāṇḍavāditya śarāṃśu jālaṃ; kurupravīrān yudhi niṣṭapantam sa droṇa meghaḥ śaravarṣa vegaiḥ; prācchādayan megha ivārka raśmīn 22 athātyartha viṣṛṣṭtena dviṣatām asu bhojinā ājaghne vakṣasi droṇo nārācena dhanaṃjayam 23 sa vahvalita sarvāṅgaḥ kṣitikampe yathācalaḥ dhairyam ālambya bībhatsur droṇaṃ vivyādha patribhiḥ 24 droṇas tu pañcabhir bāṇair vāsudevam atāḍayat arjunaṃ ca trisaptatyā dhvajaṃ cāsya tribhiḥ śaraiḥ 25 viśeṣayiṣyañ śiṣyaṃ ca dromo rājan parākramī adṛśyam arjunaṃ cakre nimeṣāc charavṛṣṭibhiḥ 26 prasaktān aptato 'drākṣma bhāradvājasya sāyakān maṇḍalīkṛtam evāsya dhanuś cādṛśyatādbhutam 27 te 'bhyayuḥ samare rājan vāsudevadhanaṃjayau droṇa sṛṣṭāḥ subahavaḥ kaṅkapatra paricchadāḥ 28 tad dṛṣṭvā tādṛśaṃ yuddhaṃ droṇa pāṇḍavayos tadā vāsudevo mahābuddhiḥ kāryavattām acintayat 29 tato 'bravīd vāsudevo dhanaṃjayam idaṃ vacaḥ pārtha pārtha mahābāho na naḥ kālātyayo bhavet 30 droṇam utsṛjya gacchāmaḥ kṛtyam etan mahattaram pārthaś cāpy abravīt kṛṣṇaṃ yatheṣṭam iti keśava 31 tataḥ pradakṣiṇaṃ kṛtvā droṇaṃ prāyān mahābhujaḥ parivṛttaś ca bībhatsur agacchad visṛjañ śarān 32 tato 'bravīt smayan droṇaḥ kvedaṃ pāṇḍava gamyate nanu nāma raṇe śatrum ajitvā na nivartase 33 [arj] gurur bhavān an me śatruḥ śiṣyaḥ putrasamo 'smi te na cāsmi sa pumāṁl loke yas tvāṃ yudhi parājayet 34 [s] evaṃ bruvāṇo bībhatsur jayadrathavadhotsukaḥ tvarāyukto mahābāhus tat sainyaṃ samupādravat 35 taṃ cakrarakṣau pāñcālyau yudhāmanyūttamaujasau anvayātāṃ mahātmānau viśantaṃ tāvakaṃ balam 36 tato jayo mahārāja kṛtavarmā ca sāttvataḥ kāmbojaś ca śrutāyuś ca dhanaṃjayam avārayan 37 teṣāṃ daśasahasrāṇi rathānām anuyāyinām abhīṣāhāḥ śūrasenāḥ śibayo 'tha vasātayaḥ 38 mācellakā lalitthāś ca kekayā madrakās tathā nārāyaṇāś ca gopālāḥ kāmbojānāṃ ca ye gaṇāḥ 39 karṇena vijitāḥ pūrvaṃ saṃgrāme śūra saṃmatāḥ bhāradvājaṃ puraskṛtya tyaktātmāno 'rjunaṃ prati 40 putraśokābhisaṃtaptaṃ kruddhaṃ mṛtyum ivāntakam tyajantaṃ tumule prāṇān saṃnaddhaṃ citrayodhinam 41 gāhamānam anīkāni mātaṅgam iva yūthapam maheṣvāsaṃ parākrāntaṃ naravyāghram avārayan 42 tataḥ pravavṛte yuddhaṃ tumulaṃ lomaharṣaṇam anyonyaṃ vai prārthayatāṃ yodhānām arjunasya ca 43 jayadratha vadhaprepsum āyāntaṃ puruṣarṣabham nyavārayanta sahitāḥ kriyā vyādhim ivotthitam |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 7
Chapter 67
|
1
[स] संनिरुद्धस तु तैः पार्थॊ महाबलपराक्रमः दरुतं समनुयातश च दरॊणेन रथिनां वरः 2 किरन्न इषुगणांस तिक्ष्णान सवरश्मीन इव भास्करः तापयाम आस तत सैन्यं देहं वयाधिगणॊ यथा 3 अश्वॊ विद्धॊ धवजश छिन्नः सारॊहः पतितॊ गजः छत्राणि चापविद्धानि रथाश चक्रैर विनाकृताः 4 विद्रुतानि च सैन्यानि शरार्तानि समन्ततः इत्य आसीत तुमुलं युद्धं न पराज्ञायत किं चन 5 तेषाम आयच्छतां संख्ये परस्परम अजिह्मगैः अर्जुनॊ धवजिनीं राजन्न अभीक्ष्णं समकम्पयत 6 सत्यां चिकीर्षमाणस तु परतिज्ञां सत्यसंगरः अभ्यद्रवद रथश्रेष्ठं शॊणाश्वं शवेतवाहनः 7 तं दरॊणः पञ्चविंशत्या मर्मभिद्भिर अजिह्मगैः अन्तेवासिनम आचार्यॊ महेष्वासं समर्दयत 8 तं तूर्णम इव बीभत्सुः सर्वशस्त्रभृतां वरः अभ्यधावद इषून अस्यन्न इषुवेगविघातकान 9 तस्याशु कषिपतॊ भल्लान भल्लैः संनतपर्वभिः परत्यविध्यद अमेयात्मा बरह्मास्त्रं समुदीरयन 10 तद अद्भुतम अपश्याम दरॊणस्याचार्यकं युधि यतमानॊ युवा नैनं परत्यविध्यद यद अर्जुनः 11 कषरन्न इव महामेघॊ वारिधाराः सहस्रशः दरॊण मेघः पार्थ शैलं ववर्ष शरवृष्टिभिः 12 अर्जुनः शरवर्षं तद बरह्मास्त्रेणैव मारिष परतिजग्राह तेजस्वी बाणैर बाणान विशातयन 13 दरॊणस तु पञ्चविंशत्या शवेतवाहनम आर्दयत वासुदेवं च सप्तत्या बाह्वॊर उरसि चाशुगैः 14 पार्थस तु परहसन धीमान आचार्यं स शरौघिणम विसृजन्तं शितान बाणान अवारयत तं युधि 15 अथ तौ वध्यमानौ तु दरॊणेन रथसत्तमौ आवर्जयेतां दुर्धर्षं युगान्ताग्निम इवॊत्थितम 16 वर्जयन निशितान बाणान दरॊण चापविनिःसृतान किरीटमाली कौन्तेयॊ भॊजानीकं नयपातयत 17 सॊ ऽनतरा कृतवर्माणं काम्बॊजं च सुदक्षिणम अभ्ययाद वर्जयन दरॊणं मैनाकम इव पर्वतम 18 ततॊ भॊजॊ नरव्याघ्रं दुःसहः कुरुसत्तम अविध्यत तूर्णम अव्यग्रॊ दशभिः कङ्कपत्रिभिः 19 तम अर्जुनः शितेनाजौ राजन विव्याध पत्रिणा पुनश चान्यैस तरिभिर बाणैर मॊहयन्न इव सात्वतम 20 भॊजस तु परहसन पार्थं वासुदेवं च माधवम एकैकं पञ्चविंशत्या सायकानां समार्पयत 21 तस्यार्जुनॊ धनुश छित्त्वा विव्याधैनं तरिसप्तभिः शरैर अग्निशिखाकारैः करुद्धाशीविष संनिभैः 22 अथान्यद धनुर आदाय कृतवर्मा महारथः पञ्चभिः सायकैस तूर्णं विव्याधॊरसि भारत 23 पुनश च निशितैर बाणैः पार्थं विव्याध पञ्चभिः तं पार्थॊ नवभिर बाणैर आजघान सतनान्तरे 24 विषक्तं दृश्यकौनेयं कृतवर्म रथं परति चिन्तयाम आस वार्ष्णेयॊ न नः कालात्ययॊ भवेत 25 ततः कृष्णॊ ऽबरवीत पार्थं कृतवर्मणि मा दयाम कुरु साम्बन्धिकं कृत्वा परमथ्यैनं विशातय 26 ततः स कृतवर्माणं मॊहयित्वार्जुनः शरैः अभ्यगाज जवनैर अश्वैः काम्बॊजानाम अनीकिनीम 27 अमर्षितस तु हार्दिख्यः परविष्टे शवेतवाहने विधुन्वन स शरं चापं पाञ्चाल्याभ्यां समागतः 28 चक्ररक्षौ तु पाञ्चाल्याव अर्जुनस्य पदानुगौ पर्यवारयद आयान्तौ कृतवर्मा रथेषुभिः 29 ताव अविध्यत ततॊ भॊजः सर्वपारशवैः शरैः तरिभिर एव युधामन्युं चतुर्भिश चॊत्तमौजसम 30 ताव अप्य एनं विव्यधतुर दशभिर दशभिः शरैः संचिच्छिदतुर अप्य अस्य धवजं कार्मुकम एव च 31 अथान्यद धनुर आदाय हार्दिक्यः करॊधमूर्छितः कृत्वा विधनुषौ वीरौ शरवर्षैर अवाकिरत 32 ताव अन्ये धनुषी सज्ये कृत्वा भॊजं विजघ्नतुः तेनान्तरेण बीभत्सुर विवेशामित्र वाहिनीम 33 न लेभाते तु तौ दवारं वारितौ कृतवर्मणा धार्तराष्ट्रेष्व अनीकेषु यतमानौ नरर्षभौ 34 अनीकान्य अर्दयन युद्धे तवरितः शवेतवाहनः नावधीत कृतवर्माणं पराप्तम अप्य अरिसूदनः 35 तं दृष्ट्वा तु तथायान्तं शूरॊ राजा शरुतायुधः अभ्यद्रवत सुसंक्रुद्धॊ विधुन्वानॊ महद धनुः 36 स पार्थं तरिभिर आनर्छत सप्तत्या च जनार्दनम कषुरप्रेण सुतीक्ष्णेन पार्थ केतुम अताडयत 37 तम अर्जुनॊ नवत्या तु शराणां नतपर्वणाम आजघान भृशं करुद्धस तॊत्त्रैर इव महाद्विपम 38 स तन न ममृषे राजन पाण्डवेयस्य विक्रमम अथैनं सप्त सप्तत्या नाराचानां समार्पयत 39 तस्यार्जुनॊ धनुश छित्त्वा शरावापं निकृत्य च आजघान उरसि करुद्धः सप्तभिर नतपर्वभिः 40 अथान्यद धनुर आदाय स राजा करॊधमूर्हितः वासविं नवभिर बाणैर बाह्वॊर उरसि चार्पयत 41 ततॊ ऽरजुनः समयन्न एव शरुतायुधम अरिंदमः शरैर अनेकसाहस्रैः पीडयाम आस भारत 42 अश्वांश चास्यावधीत तूर्णं सारथिं च महारथः विव्याध चैनं सप्तत्या नाराचानां महाबलः 43 हताश्वं रथम उत्सृज्य स तु राजा शरुतायुधः अभ्यद्रवद रणे पार्थं गदाम उद्यम्य वीर्यवान 44 वरुणस्यात्मजॊ वीरः स तु राजा शरुतायुधः पर्णाशा जननी यस्य शीततॊया महानदी 45 तस्य माताब्रवीद वाक्यं वरुणं पुत्रकारणात अवध्यॊ ऽयं भवेल्लॊके शत्रूणां तनयॊ मम 46 वरुणस तव अब्रवीत परीतॊ ददाम्य अस्मै वरं हितम दिव्यम अस्त्रं सुतस ते ऽयं यनावध्यॊ भविष्यति 47 नास्ति चाप्य अमरत्वं वै मनुष्यस्य कथं चन सर्वेणावश्य मर्तव्यं जातेन सरितां वरे 48 दुर्धर्षस तव एष शत्रूणां रणेषु भविता सदा अस्त्रस्यास्य परभावाद वै वयेतु ते मानसॊ जवरः 49 इत्य उक्त्वा वरुणः परादाद गदां मन्त्रपुरस्कृताम याम आसाद्य दुराधर्षः सर्वलॊके शरुतायुधः 50 उवाच चैनं भगवान पुनर एव जलेश्वरः अयुध्यति न भॊक्तव्या स तवय्य एव पतेद इति 51 स तया वीर घातिन्या जनार्दनम अताडयत परतिजग्राह तां कृष्णः पीनेनांसेन वीर्यवान 52 नाकम्पयत शौरिं सा विन्ध्यं गिरिम इवानिलः परत्यभ्ययात तं विप्रॊढा कृत्येव दुरधिष्ठिता 53 जघान चास्थितं वीरं शरुतायुधम अमर्षणम हत्वा शरुतायुधं वीरं जगतीम अन्वपद्यत 54 हाहाकारॊ महांस तत्र सैन्यानां समजायत सवेनास्त्रेण हतं दृष्ट्वा शरुतायुधम अरिंदमम 55 अयुध्यमानाय हि सा केशवाय नराधिप कषिप्ता शरुतायुधेनाथ तस्मात तम अवधीद गदा 56 यथॊक्तं वरुणेनाजौ तथा स निधनं गतः वयसुश चाप्य अपतद भूमौ परेक्षतां सर्वधन्विनाम 57 पतमानस तु स बभौ पर्णाशायाः परियः सुतः संभग्न इव वातेन बहुशाखॊ वनस्पतिः 58 ततः सर्वाणि सैन्यानि सेनामुख्याश च सर्वशः पराद्रवन्त हतं दृष्ट्वा शरुतायुधम अरिंदमम 59 तथ काम्बॊजराजस्य पुत्रः शूरः सुदक्षिणः अभ्ययाज जवनैर अश्वैः फल्गुनं शत्रुसूदनम 60 तस्य पार्थः शरान सप्त परेषयाम आस भारत ते तं शूरं विनिर्भिद्य पराविशन धरणीतलम 61 सॊ ऽतिविद्धः शरैस तीक्ष्णैर गाण्डीवप्रेषितैर मृधे अर्जुनं परतिविव्याध दशभिर कङ्कपत्रिभिः 62 वासुदेवं तरिभिर विद्ध्वा पुनः पार्थं च पञ्चभिः तस्य पार्थॊ धनुश छित्त्वा केतुं चिच्छेद मारिष 63 भल्लाभ्यां भृशतीक्ष्णाभ्यां तं च विव्याध पाण्डवः स तु पार्थं तरिभिर विद्ध्वा सिंहनादम अथानदत 64 सर्वपारशवीं चैव शक्तिं शूरः सुदक्षिणः स घण्टां पराहिणॊद घॊरां करुद्धॊ गाण्डीवधन्वने 65 सा जवलन्ती महॊल्केव तम आसाद्य महारथम स विस्फुलिङ्गा निर्भिद्य निपपात महीतले 66 तं चतुर्दशभिः पार्थॊ नाराचैः कङ्कपत्रिभिः साश्वध्वजधनुः सूतं विव्याधाचिन्त्य विक्रमः रथं चान्यैः सुबहुभिश चक्रे विशकलं शरैः 67 सुदक्षिणं तु काम्बॊजं मॊघसंकल्पविक्रमम बिभेद हृदि बाणेन पृथु धारेण पाण्डवः 68 स भिन्नमर्मा सरस्ताङ्गः परभ्रष्ट मुकुटाङ्गदः पपाताभिमुखः शूरॊ यन्त्रमुक्त इव धवजः 69 गिरेः शिख रजः शरीमान सुशाखः सुप्रतिष्ठितः निर्भग्न इव वातेन कर्णिकारॊ हिमात्यये 70 शेते सम निहतॊ भूमौ काम्बॊजास्तरणॊचितः सुदर्शनीयस ताम्राक्षः कर्णिना स सुदक्षिणः पुत्रः काम्बॊजराजस्य पार्थेन विनिपातितः 71 ततः सर्वाणि सैन्यानि वयद्रवन्त सुतस्य ते हतं शरुतायुधं दृष्ट्वा काम्बॊजं च सुदक्षिणम |
1
[s] saṃniruddhas tu taiḥ pārtho mahābalaparākramaḥ drutaṃ samanuyātaś ca droṇena rathināṃ varaḥ 2 kirann iṣugaṇāṃs tikṣṇān svaraśmīn iva bhāskaraḥ tāpayām āsa tat sainyaṃ dehaṃ vyādhigaṇo yathā 3 aśvo viddho dhvajaś chinnaḥ sārohaḥ patito gajaḥ chatrāṇi cāpaviddhāni rathāś cakrair vinākṛtāḥ 4 vidrutāni ca sainyāni śarārtāni samantataḥ ity āsīt tumulaṃ yuddhaṃ na prājñāyata kiṃ cana 5 teṣām āyacchatāṃ saṃkhye parasparam ajihmagaiḥ arjuno dhvajinīṃ rājann abhīkṣṇaṃ samakampayat 6 satyāṃ cikīrṣamāṇas tu pratijñāṃ satyasaṃgaraḥ abhyadravad rathaśreṣṭhaṃ śoṇāśvaṃ śvetavāhanaḥ 7 taṃ droṇaḥ pañcaviṃśatyā marmabhidbhir ajihmagaiḥ antevāsinam ācāryo maheṣvāsaṃ samardayat 8 taṃ tūrṇam iva bībhatsuḥ sarvaśastrabhṛtāṃ varaḥ abhyadhāvad iṣūn asyann iṣuvegavighātakān 9 tasyāśu kṣipato bhallān bhallaiḥ saṃnataparvabhiḥ pratyavidhyad ameyātmā brahmāstraṃ samudīrayan 10 tad adbhutam apaśyāma droṇasyācāryakaṃ yudhi yatamāno yuvā nainaṃ pratyavidhyad yad arjunaḥ 11 kṣarann iva mahāmegho vāridhārāḥ sahasraśaḥ droṇa meghaḥ pārtha śailaṃ vavarṣa śaravṛṣṭibhiḥ 12 arjunaḥ śaravarṣaṃ tad brahmāstreṇaiva māriṣa pratijagrāha tejasvī bāṇair bāṇān viśātayan 13 droṇas tu pañcaviṃśatyā śvetavāhanam ārdayat vāsudevaṃ ca saptatyā bāhvor urasi cāśugaiḥ 14 pārthas tu prahasan dhīmān ācāryaṃ sa śaraughiṇam visṛjantaṃ śitān bāṇān avārayata taṃ yudhi 15 atha tau vadhyamānau tu droṇena rathasattamau āvarjayetāṃ durdharṣaṃ yugāntāgnim ivotthitam 16 varjayan niśitān bāṇān droṇa cāpaviniḥsṛtān kirīṭamālī kaunteyo bhojānīkaṃ nyapātayat 17 so 'ntarā kṛtavarmāṇaṃ kāmbojaṃ ca sudakṣiṇam abhyayād varjayan droṇaṃ mainākam iva parvatam 18 tato bhojo naravyāghraṃ duḥsahaḥ kurusattama avidhyat tūrṇam avyagro daśabhiḥ kaṅkapatribhiḥ 19 tam arjunaḥ śitenājau rājan vivyādha patriṇā punaś cānyais tribhir bāṇair mohayann iva sātvatam 20 bhojas tu prahasan pārthaṃ vāsudevaṃ ca mādhavam ekaikaṃ pañcaviṃśatyā sāyakānāṃ samārpayat 21 tasyārjuno dhanuś chittvā vivyādhainaṃ trisaptabhiḥ śarair agniśikhākāraiḥ kruddhāśīviṣa saṃnibhaiḥ 22 athānyad dhanur ādāya kṛtavarmā mahārathaḥ pañcabhiḥ sāyakais tūrṇaṃ vivyādhorasi bhārata 23 punaś ca niśitair bāṇaiḥ pārthaṃ vivyādha pañcabhiḥ taṃ pārtho navabhir bāṇair ājaghāna stanāntare 24 viṣaktaṃ dṛśyakauneyaṃ kṛtavarma rathaṃ prati cintayām āsa vārṣṇeyo na naḥ kālātyayo bhavet 25 tataḥ kṛṣṇo 'bravīt pārthaṃ kṛtavarmaṇi mā dayām kuru sāmbandhikaṃ kṛtvā pramathyainaṃ viśātaya 26 tataḥ sa kṛtavarmāṇaṃ mohayitvārjunaḥ śaraiḥ abhyagāj javanair aśvaiḥ kāmbojānām anīkinīm 27 amarṣitas tu hārdikhyaḥ praviṣṭe śvetavāhane vidhunvan sa śaraṃ cāpaṃ pāñcālyābhyāṃ samāgataḥ 28 cakrarakṣau tu pāñcālyāv arjunasya padānugau paryavārayad āyāntau kṛtavarmā ratheṣubhiḥ 29 tāv avidhyat tato bhojaḥ sarvapāraśavaiḥ śaraiḥ tribhir eva yudhāmanyuṃ caturbhiś cottamaujasam 30 tāv apy enaṃ vivyadhatur daśabhir daśabhiḥ śaraiḥ saṃcicchidatur apy asya dhvajaṃ kārmukam eva ca 31 athānyad dhanur ādāya hārdikyaḥ krodhamūrchitaḥ kṛtvā vidhanuṣau vīrau śaravarṣair avākirat 32 tāv anye dhanuṣī sajye kṛtvā bhojaṃ vijaghnatuḥ tenāntareṇa bībhatsur viveśāmitra vāhinīm 33 na lebhāte tu tau dvāraṃ vāritau kṛtavarmaṇā dhārtarāṣṭreṣv anīkeṣu yatamānau nararṣabhau 34 anīkāny ardayan yuddhe tvaritaḥ śvetavāhanaḥ nāvadhīt kṛtavarmāṇaṃ prāptam apy arisūdanaḥ 35 taṃ dṛṣṭvā tu tathāyāntaṃ śūro rājā śrutāyudhaḥ abhyadravat susaṃkruddho vidhunvāno mahad dhanuḥ 36 sa pārthaṃ tribhir ānarchat saptatyā ca janārdanam kṣurapreṇa sutīkṣṇena pārtha ketum atāḍayat 37 tam arjuno navatyā tu śarāṇāṃ nataparvaṇām ājaghāna bhṛśaṃ kruddhas tottrair iva mahādvipam 38 sa tan na mamṛṣe rājan pāṇḍaveyasya vikramam athainaṃ sapta saptatyā nārācānāṃ samārpayat 39 tasyārjuno dhanuś chittvā śarāvāpaṃ nikṛtya ca ājaghān urasi kruddhaḥ saptabhir nataparvabhiḥ 40 athānyad dhanur ādāya sa rājā krodhamūrhitaḥ vāsaviṃ navabhir bāṇair bāhvor urasi cārpayat 41 tato 'rjunaḥ smayann eva śrutāyudham ariṃdamaḥ śarair anekasāhasraiḥ pīḍayām āsa bhārata 42 aśvāṃś cāsyāvadhīt tūrṇaṃ sārathiṃ ca mahārathaḥ vivyādha cainaṃ saptatyā nārācānāṃ mahābalaḥ 43 hatāśvaṃ ratham utsṛjya sa tu rājā śrutāyudhaḥ abhyadravad raṇe pārthaṃ gadām udyamya vīryavān 44 varuṇasyātmajo vīraḥ sa tu rājā śrutāyudhaḥ parṇāśā jananī yasya śītatoyā mahānadī 45 tasya mātābravīd vākyaṃ varuṇaṃ putrakāraṇāt avadhyo 'yaṃ bhavelloke śatrūṇāṃ tanayo mama 46 varuṇas tv abravīt prīto dadāmy asmai varaṃ hitam divyam astraṃ sutas te 'yaṃ yanāvadhyo bhaviṣyati 47 nāsti cāpy amaratvaṃ vai manuṣyasya kathaṃ cana sarveṇāvaśya martavyaṃ jātena saritāṃ vare 48 durdharṣas tv eṣa śatrūṇāṃ raṇeṣu bhavitā sadā astrasyāsya prabhāvād vai vyetu te mānaso jvaraḥ 49 ity uktvā varuṇaḥ prādād gadāṃ mantrapuraskṛtām yām āsādya durādharṣaḥ sarvaloke śrutāyudhaḥ 50 uvāca cainaṃ bhagavān punar eva jaleśvaraḥ ayudhyati na bhoktavyā sa tvayy eva pated iti 51 sa tayā vīra ghātinyā janārdanam atāḍayat pratijagrāha tāṃ kṛṣṇaḥ pīnenāṃsena vīryavān 52 nākampayata śauriṃ sā vindhyaṃ girim ivānilaḥ pratyabhyayāt taṃ viproḍhā kṛtyeva duradhiṣṭhitā 53 jaghāna cāsthitaṃ vīraṃ śrutāyudham amarṣaṇam hatvā śrutāyudhaṃ vīraṃ jagatīm anvapadyata 54 hāhākāro mahāṃs tatra sainyānāṃ samajāyata svenāstreṇa hataṃ dṛṣṭvā śrutāyudham ariṃdamam 55 ayudhyamānāya hi sā keśavāya narādhipa kṣiptā śrutāyudhenātha tasmāt tam avadhīd gadā 56 yathoktaṃ varuṇenājau tathā sa nidhanaṃ gataḥ vyasuś cāpy apatad bhūmau prekṣatāṃ sarvadhanvinām 57 patamānas tu sa babhau parṇāśāyāḥ priyaḥ sutaḥ saṃbhagna iva vātena bahuśākho vanaspatiḥ 58 tataḥ sarvāṇi sainyāni senāmukhyāś ca sarvaśaḥ prādravanta hataṃ dṛṣṭvā śrutāyudham ariṃdamam 59 tatha kāmbojarājasya putraḥ śūraḥ sudakṣiṇaḥ abhyayāj javanair aśvaiḥ phalgunaṃ śatrusūdanam 60 tasya pārthaḥ śarān sapta preṣayām āsa bhārata te taṃ śūraṃ vinirbhidya prāviśan dharaṇītalam 61 so 'tividdhaḥ śarais tīkṣṇair gāṇḍīvapreṣitair mṛdhe arjunaṃ prativivyādha daśabhir kaṅkapatribhiḥ 62 vāsudevaṃ tribhir viddhvā punaḥ pārthaṃ ca pañcabhiḥ tasya pārtho dhanuś chittvā ketuṃ ciccheda māriṣa 63 bhallābhyāṃ bhṛśatīkṣṇābhyāṃ taṃ ca vivyādha pāṇḍavaḥ sa tu pārthaṃ tribhir viddhvā siṃhanādam athānadat 64 sarvapāraśavīṃ caiva śaktiṃ śūraḥ sudakṣiṇaḥ sa ghaṇṭāṃ prāhiṇod ghorāṃ kruddho gāṇḍīvadhanvane 65 sā jvalantī maholkeva tam āsādya mahāratham sa visphuliṅgā nirbhidya nipapāta mahītale 66 taṃ caturdaśabhiḥ pārtho nārācaiḥ kaṅkapatribhiḥ sāśvadhvajadhanuḥ sūtaṃ vivyādhācintya vikramaḥ rathaṃ cānyaiḥ subahubhiś cakre viśakalaṃ śaraiḥ 67 sudakṣiṇaṃ tu kāmbojaṃ moghasaṃkalpavikramam bibheda hṛdi bāṇena pṛthu dhāreṇa pāṇḍavaḥ 68 sa bhinnamarmā srastāṅgaḥ prabhraṣṭa mukuṭāṅgadaḥ papātābhimukhaḥ śūro yantramukta iva dhvajaḥ 69 gireḥ śikha rajaḥ śrīmān suśākhaḥ supratiṣṭhitaḥ nirbhagna iva vātena karṇikāro himātyaye 70 śete sma nihato bhūmau kāmbojāstaraṇocitaḥ sudarśanīyas tāmrākṣaḥ karṇinā sa sudakṣiṇaḥ putraḥ kāmbojarājasya pārthena vinipātitaḥ 71 tataḥ sarvāṇi sainyāni vyadravanta sutasya te hataṃ śrutāyudhaṃ dṛṣṭvā kāmbojaṃ ca sudakṣiṇam |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 7
Chapter 68
|
1
[स] हते सुदक्षिणे राजन वीरे चैव शरुतायुधे जवेनाभ्यद्रवन पार्थं कुपिताः सैनिकास तव 2 अभीषाहा शूरसेनाः शिबयॊ ऽथ वसातयः अभ्यवर्षंस ततॊ राजञ शरवर्षैर धनंजयम 3 तेषां षष्टिशतानार्यान परामथ्नत पाण्डवैः शरैः ते सम भीताः पलायन्त वयाघ्रात कषुद्रमृगा इव 4 ते निवृत्य पुनः पार्थं सरतः पर्यवारयन रणे सपत्नान निघ्नन्तं जिगीषंतन परान युधि 5 तेषाम आपततां तूर्णं गाण्डीवप्रेषितैः शरैः शिरांसि पातयाम आस बाहूंश चैव धनंजयः 6 शिरॊभिः पतितैस तत्र भूमिर आसीन निरन्तरा अभ्रच छायेव चैवासीद धवाङ्क्ष गृध्रवडैर युधि 7 तेषु तूत्साद्यमानेषु करॊधामर्षसमन्वितौ शरुतायुश चाच्युतायुश च धनंजयम अयुध्यताम 8 बलिनौ सपर्थिनौ वीरौ कुलजौ बाहुशालिनौ ताव एनं शरवर्षाणि सव्यदक्षिणम अस्यताम 9 तवरायुक्तौ महाराज परार्थयानौ महद यशः अर्जुनस्य वधप्रेप्सू पुत्रार्थे तव धन्विनौ 10 ताव अर्जुनं सहस्रेण पत्रिणां नतपर्वणाम पूरयाम आसतुः करुद्धौ तडागं जलदौ यथा 11 शरुतायुश च ततः करुद्धस तॊमरेण धनंजयम आजघान रथश्रेष्ठः पीतेन निशितेन च 12 सॊ ऽतिविद्धॊ बलवता शत्रुणा शत्रुकर्शनः आजगाम परं मॊहं मॊहयन केशवं रणे 13 एतस्मिन्न एव काले तु सॊ ऽचयुतायुर महारथः शूलेन भृशतीक्ष्णेन ताडयाम आस पाण्डवम 14 कषते कषारं स हि ददौ पाण्डवस्य महात्मनः पार्थॊ ऽपि भृशसंविद्धॊ धवजयष्टिं समाश्रितः 15 ततः सर्वस्य सैन्यस्य तावकस्य विशां पते सिंहनादॊ महान आसीद धतं मत्वा धनंजयम 16 कृष्णश च भृशसंतप्तॊ दृष्ट्वा पार्थं विचेतसम आश्वासयत सुहृद्याभिर वाग्भिस तत्र धनंजयम 17 ततस तौ रथिनां शरेष्ठौ लब्धलक्षौ धनंजयम वासुदेवं च वार्ष्णेयं शरवर्षैः समन्ततः 18 सचक्रकूबर रथं साश्वध्वजपताकिनम अदृश्यं चक्रतुर युद्धे तद अद्भुतम इवाभवत 19 परत्याश्वस्तस तु बीभत्सुः शनकैर इव भारत परेतराजपुरं पराप्य पुनः परत्यागतॊ यथा 20 संछन्नं शरजालेन रथं दृष्ट्वा स केशवम शत्रू चाभिमुखौ दृष्ट्वा दीप्यमानाव इवानलौ 21 परादुश्चक्रे ततः पार्थः शाक्रम अस्त्रं महारथः तस्माद आसन सहस्राणि शराणां नतपर्वणाम 22 ते जघ्नुस तौ महेष्वासौ ताभ्यां सृष्टांश च सायकान विचेरुर आकाशगताः पार्थ बाणविदारिताः 23 परतिहत्य शरांस तूर्णं शरवेगेन पाण्डवः परतस्थे तत्र तत्रैव यॊधयन वै महारथान 24 तौ च फल्गुन बाणौघैर विबाहु शिरसौ कृतौ वसुधाम अन्वपद्येतां वातनुन्नाव इव दरुमौ 25 शरुतायुषश च निधनं वधश चैवाच्युतायुषः लॊकविस्मापनम अभूत समुद्रस्येव शॊषणम 26 तयॊः पदानुगान हत्वा पुनः पञ्चशतान रथान अभ्यगाद भारतीं सेनां निघ्नन पार्थॊ वरान वरान 27 शरुतायुषं च निहतं परेक्ष्य चैवाच्युतायुषम अयुतायुश च संक्रुद्धॊ दीर्घायुश चैव भारत 28 पुत्रौ तयॊर नरश्रेष्ठौ कौन्तेयं परतिजग्मतुः किरन्तौ विविधान बाणान पितृव्यसनकर्शितौ 29 ताव अर्जुनॊ मुहूर्तेन शरैः संनतपर्वभिः परेषयत परमक्रुद्धॊ यमस्य सदनं परति 30 लॊडयन्तम अनीकानि दविपं पद्मसरॊ यथा नाशक्नुवन वारयितुं पार्थं कषत्रिय पुंगवाः 31 अग्नास तु गजवारेण पाण्डवं पर्यवारयन करुद्धाः सहस्रशॊ राजञ शिखिता हस्तिसादिनः 32 दुर्यॊधन समादिष्टाः कुञ्जरैः पर्वतॊपमैः पराच्याश च दाक्षिणात्याश च कलिङ्ग परमुखा नृपाः 33 तेषाम आपततां शीघ्रं गाण्डीवप्रेषितैः शरैः निचकर्त शिरांस्य उग्रौ बाहून अपि सुभूषणान 34 तैः शिरॊभिर मही कीर्णा बाहुभिश च सहाङ्गदैः बभौ कनकपाषाणा भुजगैर इव संवृता 35 बाहवॊ विशिखैश छिन्नाः शिरांस्य उन्मथितानि च चयवमानान्य अदृश्यन्त दरुमेभ्य इव पक्षिणः 36 शरैः सहस्रशॊ विद्धा दविपाः परस्रुत शॊणिताः वयदृश्यन्ताद्रयः काले गैरिकाम्बुस्रवा इव 37 निहताः शेरते समान्ये बीभत्सॊर निशितैः शरैः गजपृष्ठ गता मलेच्छा नाना विकृतदर्शनाः 38 नानावेषधरा राजन नानाशस्त्रौघसंवृताः रुधिरेणानुलिप्ताङ्गा भान्ति चित्रैः शरैर हताः 39 शॊणितं निर्वमन्ति सम दविपाः पार्थ शराहताः सहस्रशश छिन्नगात्राः सारॊहाः सपदानुगाः 40 चुक्रुशुश च निपेतुश च बभ्रमुश चापरे दिशः भृशं तरसाश च बहुधा सवानेन ममृदुर गजाः सान्तरायुधिका मत्ता दविपास तीक्ष्णविषॊपमाः 41 विदन्त्य असुरमायां ये सुघॊरा घॊरचक्षुषः यवनाः पारदाश चैव शकाश च सुनिकैः सह 42 यॊ यॊनिप्रभवा मलेच्छाः कालकल्पाः परहारिणः दार्वाभिसारा दरदाः पुण्ड्राश च सह बाह्लिकैः 43 न ते सम शक्याः संख्यातुं वराताः शतसहस्रशः वृष्टिस तथाविधा हय आसीच छलभानाम इवायतिः 44 अभ्रच छायाम इव शरैः सैन्ये कृत्वा धनंजयः मुण्डार्ध मुण्डजटिलान अशुचीञ जटिलाननान मलेच्छान अशातयत सर्वान समेतान अस्त्रमायया 45 शरैश च शतशॊ विद्धास ते संघाः संघचारिणः पराद्रवन्त रणे भीता गिरिगह्वरवासिनः 46 गजाश्वसादि मलेच्छानां पतितानां शतैः शरैः वडाः कङ्का वृका भूमाव अपिवन रुधिरं मुदा 47 पत्त्यश्वरथनागैश च परच्छन्नकृतसंक्रमाम शरवर्ष पलवां घॊरां केशशैवलशाड्वलाम परावर्तयन नदीम उग्रां शॊणितौघतरङ्गिणीम 48 शिरस तराणक्षुद्रमत्स्यां युगान्ते कालसंभृताम अकरॊद गजसंबाधां नदीम उत्तरशॊणिताम देहेभ्यॊ राजपुत्राणां नागाश्वरथसादिनाम 49 यथा सथलं च निम्नं च न सयाद वर्षति वासवे तथासीत पृथिवी सर्वा शॊणितेन परिप्लुता 50 षट सहस्रान वरान वीरान पुनर दशशतान वरान पराहिणॊन मृत्युलॊकाय कषत्रियान कषत्रियर्षभः 51 शरैः सहस्रशॊ विद्धा विधिवत कल्पिता दविपाः शेरते भूमिम आसाद्य शैला वज्रहता इव 52 स वाजिरथमातङ्गान निघ्नन वयचरद अर्जुनः परभिन्न इव मातङ्गॊ मृद्नन नड वनम यथा 53 भूरि दरुमलता गुल्मं शुष्केन्धनतृणॊलपम निर्दहेद अनलॊ ऽरण्यं यथा वायुसमीरितः 54 सैन्यारण्यं तव तथा कृष्णानिल समीरितः शरार्चिर अदहत करुद्धः पाण्डवाग्निर धनंजयः 55 शून्यान कुर्वन रथॊपस्थान मानवैः संस्तरन महीम परानृत्यद इव संबाधे चापहस्तॊ धनंजयः 56 वज्रकल्पैः शरैर भूमिं कुर्वन्न उत्तरशॊणिताम पराविशद भारतीं सेनां संक्रुद्धॊ वै धनंजयः तं शरुतायुस तथाम्बष्ठॊ वरजमानं नयवारयत 57 तस्यार्जुनः शरैस तीक्ष्णैः कङ्कपत्र परिच्छदैः नयपातयद धयाञ शीघ्रं यतमानस्य मारिष धनुश चास्यापरैश छित्त्वा शरैः पार्थॊ विचक्रमे 58 अम्बष्ठस तु गदां गृह्य करॊधपर्याकुलेक्षणः आससाद रणे पार्थं केशवं च महारथम 59 ततः स परहसन वीरॊ गदाम उद्यम्य भारत रथम आवार्य गदया केशवं समताडयत 60 गदया ताडितं दृष्ट्वा केशवं परवीरहा अर्जुनॊ भृशसंक्रुद्धः सॊ ऽमबष्ठं परति भारत 61 ततः शरैर हेमपुङ्खैः सगदं रथिनां वरम छादयाम आस समरे मेघः सूर्यम इवॊदितम 62 ततॊ ऽपरैः शरैश चापि गदां तस्य महात्मनः अचूर्णयत तदा पार्थस तद अद्भुतम इवाभवत 63 अथ तां पतितां दृष्ट्वा गृह्यान्यां महतीं गदाम अर्जुनं वासुदेवं च पुनः पुनर अताडयत 64 तस्यार्जुनः कषुरप्राभ्यां सगदाव उद्यतौ भुजौ चिच्छेदेन्द्र धवजाकारौ शिरश चान्येन पत्रिणा 65 स पपात हतॊ राजन वसुधाम अनुनादयन इन्द्रध्वज इवॊत्सृष्टॊ यन्त्रनिर्मुक्त बन्धनः 66 रथानीकावगाढश च वारणाश्वशतैर वृतः सॊ ऽदृश्यत तदा पार्थॊ घनैः सूर्य इवावृतः |
1
[s] hate sudakṣiṇe rājan vīre caiva śrutāyudhe javenābhyadravan pārthaṃ kupitāḥ sainikās tava 2 abhīṣāhā śūrasenāḥ śibayo 'tha vasātayaḥ abhyavarṣaṃs tato rājañ śaravarṣair dhanaṃjayam 3 teṣāṃ ṣaṣṭiśatānāryān prāmathnat pāṇḍavaiḥ śaraiḥ te sma bhītāḥ palāyanta vyāghrāt kṣudramṛgā iva 4 te nivṛtya punaḥ pārthaṃ sarataḥ paryavārayan raṇe sapatnān nighnantaṃ jigīṣaṃtan parān yudhi 5 teṣām āpatatāṃ tūrṇaṃ gāṇḍīvapreṣitaiḥ śaraiḥ śirāṃsi pātayām āsa bāhūṃś caiva dhanaṃjayaḥ 6 śirobhiḥ patitais tatra bhūmir āsīn nirantarā abhrac chāyeva caivāsīd dhvāṅkṣa gṛdhravaḍair yudhi 7 teṣu tūtsādyamāneṣu krodhāmarṣasamanvitau śrutāyuś cācyutāyuś ca dhanaṃjayam ayudhyatām 8 balinau sparthinau vīrau kulajau bāhuśālinau tāv enaṃ śaravarṣāṇi savyadakṣiṇam asyatām 9 tvarāyuktau mahārāja prārthayānau mahad yaśaḥ arjunasya vadhaprepsū putrārthe tava dhanvinau 10 tāv arjunaṃ sahasreṇa patriṇāṃ nataparvaṇām pūrayām āsatuḥ kruddhau taḍāgaṃ jaladau yathā 11 śrutāyuś ca tataḥ kruddhas tomareṇa dhanaṃjayam ājaghāna rathaśreṣṭhaḥ pītena niśitena ca 12 so 'tividdho balavatā śatruṇā śatrukarśanaḥ ājagāma paraṃ mohaṃ mohayan keśavaṃ raṇe 13 etasminn eva kāle tu so 'cyutāyur mahārathaḥ śūlena bhṛśatīkṣṇena tāḍayām āsa pāṇḍavam 14 kṣate kṣāraṃ sa hi dadau pāṇḍavasya mahātmanaḥ pārtho 'pi bhṛśasaṃviddho dhvajayaṣṭiṃ samāśritaḥ 15 tataḥ sarvasya sainyasya tāvakasya viśāṃ pate siṃhanādo mahān āsīd dhataṃ matvā dhanaṃjayam 16 kṛṣṇaś ca bhṛśasaṃtapto dṛṣṭvā pārthaṃ vicetasam āśvāsayat suhṛdyābhir vāgbhis tatra dhanaṃjayam 17 tatas tau rathināṃ śreṣṭhau labdhalakṣau dhanaṃjayam vāsudevaṃ ca vārṣṇeyaṃ śaravarṣaiḥ samantataḥ 18 sacakrakūbara rathaṃ sāśvadhvajapatākinam adṛśyaṃ cakratur yuddhe tad adbhutam ivābhavat 19 pratyāśvastas tu bībhatsuḥ śanakair iva bhārata pretarājapuraṃ prāpya punaḥ pratyāgato yathā 20 saṃchannaṃ śarajālena rathaṃ dṛṣṭvā sa keśavam śatrū cābhimukhau dṛṣṭvā dīpyamānāv ivānalau 21 prāduścakre tataḥ pārthaḥ śākram astraṃ mahārathaḥ tasmād āsan sahasrāṇi śarāṇāṃ nataparvaṇām 22 te jaghnus tau maheṣvāsau tābhyāṃ sṛṣṭāṃś ca sāyakān vicerur ākāśagatāḥ pārtha bāṇavidāritāḥ 23 pratihatya śarāṃs tūrṇaṃ śaravegena pāṇḍavaḥ pratasthe tatra tatraiva yodhayan vai mahārathān 24 tau ca phalguna bāṇaughair vibāhu śirasau kṛtau vasudhām anvapadyetāṃ vātanunnāv iva drumau 25 śrutāyuṣaś ca nidhanaṃ vadhaś caivācyutāyuṣaḥ lokavismāpanam abhūt samudrasyeva śoṣaṇam 26 tayoḥ padānugān hatvā punaḥ pañcaśatān rathān abhyagād bhāratīṃ senāṃ nighnan pārtho varān varān 27 śrutāyuṣaṃ ca nihataṃ prekṣya caivācyutāyuṣam ayutāyuś ca saṃkruddho dīrghāyuś caiva bhārata 28 putrau tayor naraśreṣṭhau kaunteyaṃ pratijagmatuḥ kirantau vividhān bāṇān pitṛvyasanakarśitau 29 tāv arjuno muhūrtena śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ preṣayat paramakruddho yamasya sadanaṃ prati 30 loḍayantam anīkāni dvipaṃ padmasaro yathā nāśaknuvan vārayituṃ pārthaṃ kṣatriya puṃgavāḥ 31 agnās tu gajavāreṇa pāṇḍavaṃ paryavārayan kruddhāḥ sahasraśo rājañ śikhitā hastisādinaḥ 32 duryodhana samādiṣṭāḥ kuñjaraiḥ parvatopamaiḥ prācyāś ca dākṣiṇātyāś ca kaliṅga pramukhā nṛpāḥ 33 teṣām āpatatāṃ śīghraṃ gāṇḍīvapreṣitaiḥ śaraiḥ nicakarta śirāṃsy ugrau bāhūn api subhūṣaṇān 34 taiḥ śirobhir mahī kīrṇā bāhubhiś ca sahāṅgadaiḥ babhau kanakapāṣāṇā bhujagair iva saṃvṛtā 35 bāhavo viśikhaiś chinnāḥ śirāṃsy unmathitāni ca cyavamānāny adṛśyanta drumebhya iva pakṣiṇaḥ 36 śaraiḥ sahasraśo viddhā dvipāḥ prasruta śoṇitāḥ vyadṛśyantādrayaḥ kāle gairikāmbusravā iva 37 nihatāḥ śerate smānye bībhatsor niśitaiḥ śaraiḥ gajapṛṣṭha gatā mlecchā nānā vikṛtadarśanāḥ 38 nānāveṣadharā rājan nānāśastraughasaṃvṛtāḥ rudhireṇānuliptāṅgā bhānti citraiḥ śarair hatāḥ 39 śoṇitaṃ nirvamanti sma dvipāḥ pārtha śarāhatāḥ sahasraśaś chinnagātrāḥ sārohāḥ sapadānugāḥ 40 cukruśuś ca nipetuś ca babhramuś cāpare diśaḥ bhṛśaṃ trasāś ca bahudhā svānena mamṛdur gajāḥ sāntarāyudhikā mattā dvipās tīkṣṇaviṣopamāḥ 41 vidanty asuramāyāṃ ye sughorā ghoracakṣuṣaḥ yavanāḥ pāradāś caiva śakāś ca sunikaiḥ saha 42 yo yoniprabhavā mlecchāḥ kālakalpāḥ prahāriṇaḥ dārvābhisārā daradāḥ puṇḍrāś ca saha bāhlikaiḥ 43 na te sma śakyāḥ saṃkhyātuṃ vrātāḥ śatasahasraśaḥ vṛṣṭis tathāvidhā hy āsīc chalabhānām ivāyatiḥ 44 abhrac chāyām iva śaraiḥ sainye kṛtvā dhanaṃjayaḥ muṇḍārdha muṇḍajaṭilān aśucīñ jaṭilānanān mlecchān aśātayat sarvān sametān astramāyayā 45 śaraiś ca śataśo viddhās te saṃghāḥ saṃghacāriṇaḥ prādravanta raṇe bhītā girigahvaravāsinaḥ 46 gajāśvasādi mlecchānāṃ patitānāṃ śataiḥ śaraiḥ vaḍāḥ kaṅkā vṛkā bhūmāv apivan rudhiraṃ mudā 47 pattyaśvarathanāgaiś ca pracchannakṛtasaṃkramām śaravarṣa plavāṃ ghorāṃ keśaśaivalaśāḍvalām prāvartayan nadīm ugrāṃ śoṇitaughataraṅgiṇīm 48 śiras trāṇakṣudramatsyāṃ yugānte kālasaṃbhṛtām akarod gajasaṃbādhāṃ nadīm uttaraśoṇitām dehebhyo rājaputrāṇāṃ nāgāśvarathasādinām 49 yathā sthalaṃ ca nimnaṃ ca na syād varṣati vāsave tathāsīt pṛthivī sarvā śoṇitena pariplutā 50 ṣaṭ sahasrān varān vīrān punar daśaśatān varān prāhiṇon mṛtyulokāya kṣatriyān kṣatriyarṣabhaḥ 51 śaraiḥ sahasraśo viddhā vidhivat kalpitā dvipāḥ śerate bhūmim āsādya śailā vajrahatā iva 52 sa vājirathamātaṅgān nighnan vyacarad arjunaḥ prabhinna iva mātaṅgo mṛdnan naḍa vanam yathā 53 bhūri drumalatā gulmaṃ śuṣkendhanatṛṇolapam nirdahed analo 'raṇyaṃ yathā vāyusamīritaḥ 54 sainyāraṇyaṃ tava tathā kṛṣṇānila samīritaḥ śarārcir adahat kruddhaḥ pāṇḍavāgnir dhanaṃjayaḥ 55 śūnyān kurvan rathopasthān mānavaiḥ saṃstaran mahīm prānṛtyad iva saṃbādhe cāpahasto dhanaṃjayaḥ 56 vajrakalpaiḥ śarair bhūmiṃ kurvann uttaraśoṇitām prāviśad bhāratīṃ senāṃ saṃkruddho vai dhanaṃjayaḥ taṃ śrutāyus tathāmbaṣṭho vrajamānaṃ nyavārayat 57 tasyārjunaḥ śarais tīkṣṇaiḥ kaṅkapatra paricchadaiḥ nyapātayad dhayāñ śīghraṃ yatamānasya māriṣa dhanuś cāsyāparaiś chittvā śaraiḥ pārtho vicakrame 58 ambaṣṭhas tu gadāṃ gṛhya krodhaparyākulekṣaṇaḥ āsasāda raṇe pārthaṃ keśavaṃ ca mahāratham 59 tataḥ sa prahasan vīro gadām udyamya bhārata ratham āvārya gadayā keśavaṃ samatāḍayat 60 gadayā tāḍitaṃ dṛṣṭvā keśavaṃ paravīrahā arjuno bhṛśasaṃkruddhaḥ so 'mbaṣṭhaṃ prati bhārata 61 tataḥ śarair hemapuṅkhaiḥ sagadaṃ rathināṃ varam chādayām āsa samare meghaḥ sūryam ivoditam 62 tato 'paraiḥ śaraiś cāpi gadāṃ tasya mahātmanaḥ acūrṇayat tadā pārthas tad adbhutam ivābhavat 63 atha tāṃ patitāṃ dṛṣṭvā gṛhyānyāṃ mahatīṃ gadām arjunaṃ vāsudevaṃ ca punaḥ punar atāḍayat 64 tasyārjunaḥ kṣuraprābhyāṃ sagadāv udyatau bhujau cicchedendra dhvajākārau śiraś cānyena patriṇā 65 sa papāta hato rājan vasudhām anunādayan indradhvaja ivotsṛṣṭo yantranirmukta bandhanaḥ 66 rathānīkāvagāḍhaś ca vāraṇāśvaśatair vṛtaḥ so 'dṛśyata tadā pārtho ghanaiḥ sūrya ivāvṛtaḥ |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 7
Chapter 69
|
1
[स] ततः परविष्टे कौन्तेये सिन्धुराजजिघांसया दरॊणानीकं विनिर्भिद्य भॊजानीकं च दुस्तरम 2 काम्बॊजस्य च दायादे हते राजन सुदक्षिणे शरुतायुधे च विक्रान्ते निहते सव्यसाचिना 3 विप्रद्रुतेष्व अनीकेषु विध्वस्तेषु समन्ततः परभग्नं सवबलं दृष्ट्वा पुत्रस ते दरॊणम अभ्ययात 4 तवरन्न एकरथेनैव समेत्य दरॊणम अब्रवीत गतः स पुरुषव्याघ्रः परमथ्येमां महाचमूम 5 अत्र बुद्ध्या समीक्षस्व किं नु कार्यम अनन्तरम अर्जुनस्य विघाताय दारुणे ऽसमिञ जनक्षये 6 यथा स पुरुषव्याघ्रॊ न हन्येत जयद्रथः तथाविधत्स्व भद्रं ते तवं हि नः परमा गतिः 7 असौ धनंजयाग्निर हि कॊपमारुत चॊदितः सेना कक्षं दहति मे वह्निः कक्षम इवॊत्थितः 8 अतिक्रान्ते हि कौन्तेये भित्त्वा सैन्यं परंतप जयद्रथस्य गॊप्तारः संशयं परमं गताः 9 सथिरा बुद्दिह्र नरेन्द्राणाम आसीद बरह्मविदां वर नातिक्रमिष्यति दरॊणं जातु जीवन धनंजयः 10 सॊ ऽसौ पाथॊ वयतिक्रान्तॊ मिषतस ते महाद्युते सर्वं हय अद्यातुरं मन्ये नैतद अस्ति बलं मम 11 जानामि तवां महाभाग पाण्डवानां हिते रतम तथा मुह्यामि च बरह्मन कार्यवत्तां विचिन्तयन 12 यथाशक्ति च ते बरह्मन वर्तये वृत्तिम उत्तमाम परीणामि च यथाशक्ति तच च तवं नावबुध्यसे 13 अस्मान न तवं सदा भक्तान इच्छस्य अमितविक्रम पाण्डवान सततं परीणास्य अस्माकं विप्रिये रतान 14 अस्मान एवॊपजीवंस तवम अस्माकं विप्रिये रतः न हय अहं तवां विजानामि मधु दिग्धम इव कषुरम 15 नादास्यच चेद वरं मह्यं भवान पाण्डव निग्रहे नावारयिष्यं गच्छन्तम अहं सिन्धुपतिं गृहान 16 मया तव आशंसमानेन तवत्तस तराणम अबुद्धिना आश्वासितः सिन्धुपतिर मॊहाद दत्तश च मृत्यवे 17 यम दंष्ट्रान्तरं पराप्तॊ मुच्येतापि हि मानवः नार्जुनस्य वशं पराप्तॊ मुच्येताजौ जयद्रथः 18 स तथा कुरु शॊणाश्व यथा रक्ष्येत सैन्धवः मम चार्तप्रलापानां मा करुधः पाहि सैन्धवम 19 [दर्न] नाभ्यसूयामि ते वाचम अश्वत्थाम्नासि मे समः सत्यं तु ते परवक्ष्यामि तज जुषस्व विशां पते 20 सारथिः परवरः कृष्णः शीघ्राश चास्य हयॊत्तमाः अल्पं च विवरं कृत्वा तूर्णं याति धनंजयः 21 किं नु पश्यसि बाणौघान करॊशमात्रे किरीटिनः पश्चाद रथस्य पतितान कषिप्ताञ शीघ्रं हि गच्छतः 22 न चाहं शीघ्रयाने ऽदय समर्थॊ वयसान्वितः सेनामुखे च पार्थानाम एतद बलम उपस्थितम 23 युधिष्ठिरश च मे गराह्यॊ मिषतां सर्वधन्विनाम एवं मया परतिज्ञातं कषत्रमध्ये महाभुज 24 धनंजयेन चॊत्सृष्टॊ वर्तते परमुखे मम तस्माद वयूह मुखं हित्वा नाहं यास्यामि फल्गुनम 25 तुल्याभिजनकर्माणं शत्रुम एकं सहायवान गत्वा यॊधय मा भैस तवं तवं हय अस्य जगतः पतिः 26 राजा शूरः कृती दक्षौ वैरम उत्पाद्य पाण्डवैः वीर सवयं परयाह्य आशु यत्र यातॊ धनंजयः 27 [दुर] कथं तवाम अप्य अतिक्रान्तः सर्वशस्त्रभृतां वरः धनंजयॊ मया शक्य आचार्य परतिबाधितुम 28 अपि शक्यॊ रणे जेतुं वज्रहस्तः पुरंदरः नार्जुनः समरे शक्यॊ जेतुं परपुरंजयः 29 येन भॊजश च हार्दिक्यॊ भवांश च तरिदशॊपमः अस्त्रप्रतापेन जितौ शरुतायुश च निबर्हितः 30 सुदक्षिणश च निहतः स च राजा शरुतायुधः शरुतायुश चाच्युतायुश च मलेच्छाश च शतशॊ हताः 31 तं कथं पाण्डवं युद्धे दहन्तम अहितान बहून परतियॊत्स्यामि दुर्धर्षं तन मे शंसास्त्र कॊविद 32 कषमं चेन मन्यसे युद्धं मम तेनाद्य शाधि माम परवान अस्मि भवति परेष्यकृद रक्ष मे यशः 33 [दर्न] सत्यं वदसि कौरव्य कुराधर्षॊ धनंजयः अहं तु तत करिष्यामि यथैनं परसहिष्यसि 34 अद्भुतं चाद्य पश्यन्तु लॊके सर्वधनुर्धराः विषक्तं तवयि कौन्तेयं वासुदेवस्य पश्यतः 35 एष ते कवचं राजंस तथा बध्नामि काञ्चनम यथा न बाणा नास्त्राणि विषहिष्यन्ति ते रणे 36 यदि तवां सासुरसुराः स यक्षॊरग राक्षसाः यॊधयन्ति तरयॊ लॊकाः स नरा नास्ति ते भयम 37 न कृष्णॊ न च कौनेयॊ न चान्यः शस्त्रभृद रणे शरानर्पयितुं कश चित कवचे तव शक्ष्यति 38 स तवं कवचम आस्थाय करुद्धम अद्य रणे ऽरजुनम तवरमाणः सवयं याहि न चासौ तवां सहिष्यते 39 [स] एवम उक्त्वा तवरन दरॊणः सपृष्ट्वाम्भॊ वर्म भास्वरम आबबन्धाद्भुततमं जपन मन्त्रं यथाविधि 40 रणे तस्मिन सुमहति विजयाय सुतस्य ते विसिस्मापयिषुर लॊकं विद्यया बरह्मवित्तमः 41 [दर्न] करॊतु सवस्ति ते बरह्मा सवस्ति चापि दविजातयः सरीसृपाश च ये शरेष्ठास तेभ्यस ते सवस्ति भारत 42 ययातिर नहुषश चैव धुन्धुमारॊ भगीरथः तुभ्यं राजर्षयः सर्वे सवस्ति कुर्वन्तु सर्वशः 43 सवस्ति ते ऽसत्व एकपादेभ्यॊ बहु पादेभ्य एव च सवस्त्य अस्त्व अपादकेभ्यश च नित्यं तव महारणे 44 सवाहा सवधा शची चैव सवस्ति कुर्वन्तु ते सदा लक्ष्णीर अरुन्धती चैव कुरौतां सवस्ति ते ऽनघ 45 असितॊ देवलश चैव विश्वामित्रस तथाङ्गिराः वसिष्ठः कश्यपश चैव सवस्ति कुर्वन्तु ते नृप 46 धाता विधाता लॊकेशॊ दिशश च स दिग ईश्वराः सवस्ति ते ऽदय परयच्छन्तु कार्त्तिकेयश च षण मुखः 47 विवस्वान भगवान सवस्ति करॊतु तव सर्वशः दिग गजाश चैव चत्वारः कषितिः खं गगनं गरहाः 48 अधस्ताद धरणीं यॊ ऽसौ सदा धारयते नृप स शेषः पन्नगश्रेष्ठः सवस्ति तुभ्यं परयच्छतु 49 गान्धारे युधि विक्रम्य निर्जिताः सुरसत्तमाः पुरा वृत्रेण दैत्येन भिन्नदेहाः सहस्रशः 50 हृततेजॊबलाः सर्वे तदा सेन्द्रा दिवौकसः बरह्माणं शरणं जग्मुर वृत्राद भीता महासुरात 51 [देवाह] परमर्दितानां वृत्रेण देवानां देव सत्तम गतिर भव सुर शरेष्ठ तराहि नॊ महतॊ भयात 52 [दर्न] अथ पार्श्वे सथितं विष्णुं शक्रादींश च सुरॊत्तमान पराह तथ्यम इदं वाक्यं विषण्णान सुरसत्तमान 53 रक्ष्या मे सततं देवाः सहेन्द्राः स दविजातयः तवष्टुः सुदुर्धरं तेजॊ यन वृत्रॊ विनिर्मितः 54 तवष्ट्रा पुरा तपस तप्त्वा वर्षायुतशतं तदा वृत्रॊ विनिर्मितॊ देवाः पराप्यानुज्ञां महेश्वरात 55 स तस्यैव परसादाद वै हन्याद एव रिपुर बली नागत्वा शंकर सथानं भगवान दृश्यते हरः 56 दृष्ट्वा हनिष्यथ रिपुं कषिप्रं गच्छत मन्दरम यत्रास्ते तपसां यॊनिर दक्षयज्ञविनाशनः पिनाकी सर्वभूतेशॊ भग नेत्रनिपातनः 57 ते गत्वा सहिता देवा बरह्मणा सह मन्दरम अपश्यंस तेजसां राशिं सूर्यकॊटि समप्रभम 58 सॊ ऽबरवीत सवागतं देवा बरूत किं करवाण्य अहम अमॊघं दर्शनं मह्यम आमप्राप्तिर अतॊ ऽसतु वः 59 एवम उक्तास तु ते सर्वे परत्यूचुस तं दिवौकसः तेजॊ हृतं नॊवृत्रेण गतिर भव दिवौकसाम 60 मूर्तीर ईक्षष्व नॊ देव परहारैर जर्जरीकृताः शरणं तवां परपन्नाः सम गतिर भव महेश्वर 61 [महेष्वर] विदितं मे यथा देवाः कृत्येयं सुमहाबला तवष्टुस तेजॊ भवा घॊरा दुर्निवार्याकृतात्मभिः 62 अवश्यं तु मया कार्यं साह्यं सर्वदिवौकसाम ममेदं गात्रजं शक्र कवचं गृह्य भास्वरम बधानानेन मन्त्रेण मानसेन सुरेश्वर 63 [दर्न] इत्य उक्त्वा वरदः परादाद वर्मतन मन्त्रम एव च स तेन वर्मणा गुप्तः परायाद वृत्र चमूं परति 64 नानाविधैश च शस्त्रौघैः पात्यमानैर महारणे न संधिः शक्यते भेत्तुं वर्म बन्धस्य तस्य तु 65 ततॊ जघान समरे वृत्रं देवपतिः सवयम तं च मत्रमयं बन्धं वर्म चाङ्गिरसे ददौ 66 अङ्गिराः पराह पुत्रस्य मन्त्रज्ञस्य बृहस्पतेः बृहस्पतिर अथॊवाच अग्निवेश्याय धीमते 67 अग्निवेश्यॊ मम परादात तेन बध्नामि वर्म ते तवाद्य देहरक्षार्थं मन्त्रेण नृपसत्तम 68 एवम उक्त्वा ततॊ दरॊणस तव पुत्रं महाद्युतिः पुनर एव वचः पराह शनैर आचार्य पुंगवः 69 बरह्मसूत्रेण बध्नामि कवचं तव पार्थिव हिरण्यगर्भेण यथा यद्धं विष्णॊः पुरा रणे 70 यथा च बरह्मणा बद्धं संग्रामे तारकामये शक्रस्य कवचं दिव्यं तथा बध्नाम्य अहं तव 71 बद्ध्वा तु कवचं तस्य मन्त्रेण विधिपूर्वकम परेषयाम आस राजानं युद्धाय महते दविजः 72 स संनद्धॊ महाबाहुर आचार्येण महात्मना रथानां च सहस्रेण तरिगर्तानां परहारिणाम 73 तथा दन्ति सहस्रेण मत्तानां वीर्यशालिनाम अश्वानाम अयुतेनैव तथान्यैश च महारथैः 74 वृतः परायान महाबाहुर अर्जुनस्य रथं परति नाना वादित्रघॊषेण यथा वैरॊचनिस तथा 75 ततः शब्दॊ महान आसीत सैन्यानां तव भारत अगाधं परस्थितं दृट्ष्ट्वा समुद्रम इव कौरवम |
1
[s] tataḥ praviṣṭe kaunteye sindhurājajighāṃsayā droṇānīkaṃ vinirbhidya bhojānīkaṃ ca dustaram 2 kāmbojasya ca dāyāde hate rājan sudakṣiṇe śrutāyudhe ca vikrānte nihate savyasācinā 3 vipradruteṣv anīkeṣu vidhvasteṣu samantataḥ prabhagnaṃ svabalaṃ dṛṣṭvā putras te droṇam abhyayāt 4 tvarann ekarathenaiva sametya droṇam abravīt gataḥ sa puruṣavyāghraḥ pramathyemāṃ mahācamūm 5 atra buddhyā samīkṣasva kiṃ nu kāryam anantaram arjunasya vighātāya dāruṇe 'smiñ janakṣaye 6 yathā sa puruṣavyāghro na hanyeta jayadrathaḥ tathāvidhatsva bhadraṃ te tvaṃ hi naḥ paramā gatiḥ 7 asau dhanaṃjayāgnir hi kopamāruta coditaḥ senā kakṣaṃ dahati me vahniḥ kakṣam ivotthitaḥ 8 atikrānte hi kaunteye bhittvā sainyaṃ paraṃtapa jayadrathasya goptāraḥ saṃśayaṃ paramaṃ gatāḥ 9 sthirā buddihr narendrāṇām āsīd brahmavidāṃ vara nātikramiṣyati droṇaṃ jātu jīvan dhanaṃjayaḥ 10 so 'sau pātho vyatikrānto miṣatas te mahādyute sarvaṃ hy adyāturaṃ manye naitad asti balaṃ mama 11 jānāmi tvāṃ mahābhāga pāṇḍavānāṃ hite ratam tathā muhyāmi ca brahman kāryavattāṃ vicintayan 12 yathāśakti ca te brahman vartaye vṛttim uttamām prīṇāmi ca yathāśakti tac ca tvaṃ nāvabudhyase 13 asmān na tvaṃ sadā bhaktān icchasy amitavikrama pāṇḍavān satataṃ prīṇāsy asmākaṃ vipriye ratān 14 asmān evopajīvaṃs tvam asmākaṃ vipriye rataḥ na hy ahaṃ tvāṃ vijānāmi madhu digdham iva kṣuram 15 nādāsyac ced varaṃ mahyaṃ bhavān pāṇḍava nigrahe nāvārayiṣyaṃ gacchantam ahaṃ sindhupatiṃ gṛhān 16 mayā tv āśaṃsamānena tvattas trāṇam abuddhinā āśvāsitaḥ sindhupatir mohād dattaś ca mṛtyave 17 yama daṃṣṭrāntaraṃ prāpto mucyetāpi hi mānavaḥ nārjunasya vaśaṃ prāpto mucyetājau jayadrathaḥ 18 sa tathā kuru śoṇāśva yathā rakṣyeta saindhavaḥ mama cārtapralāpānāṃ mā krudhaḥ pāhi saindhavam 19 [drn] nābhyasūyāmi te vācam aśvatthāmnāsi me samaḥ satyaṃ tu te pravakṣyāmi taj juṣasva viśāṃ pate 20 sārathiḥ pravaraḥ kṛṣṇaḥ śīghrāś cāsya hayottamāḥ alpaṃ ca vivaraṃ kṛtvā tūrṇaṃ yāti dhanaṃjayaḥ 21 kiṃ nu paśyasi bāṇaughān krośamātre kirīṭinaḥ paścād rathasya patitān kṣiptāñ śīghraṃ hi gacchataḥ 22 na cāhaṃ śīghrayāne 'dya samartho vayasānvitaḥ senāmukhe ca pārthānām etad balam upasthitam 23 yudhiṣṭhiraś ca me grāhyo miṣatāṃ sarvadhanvinām evaṃ mayā pratijñātaṃ kṣatramadhye mahābhuja 24 dhanaṃjayena cotsṛṣṭo vartate pramukhe mama tasmād vyūha mukhaṃ hitvā nāhaṃ yāsyāmi phalgunam 25 tulyābhijanakarmāṇaṃ śatrum ekaṃ sahāyavān gatvā yodhaya mā bhais tvaṃ tvaṃ hy asya jagataḥ patiḥ 26 rājā śūraḥ kṛtī dakṣau vairam utpādya pāṇḍavaiḥ vīra svayaṃ prayāhy āśu yatra yāto dhanaṃjayaḥ 27 [dur] kathaṃ tvām apy atikrāntaḥ sarvaśastrabhṛtāṃ varaḥ dhanaṃjayo mayā śakya ācārya pratibādhitum 28 api śakyo raṇe jetuṃ vajrahastaḥ puraṃdaraḥ nārjunaḥ samare śakyo jetuṃ parapuraṃjayaḥ 29 yena bhojaś ca hārdikyo bhavāṃś ca tridaśopamaḥ astrapratāpena jitau śrutāyuś ca nibarhitaḥ 30 sudakṣiṇaś ca nihataḥ sa ca rājā śrutāyudhaḥ śrutāyuś cācyutāyuś ca mlecchāś ca śataśo hatāḥ 31 taṃ kathaṃ pāṇḍavaṃ yuddhe dahantam ahitān bahūn pratiyotsyāmi durdharṣaṃ tan me śaṃsāstra kovida 32 kṣamaṃ cen manyase yuddhaṃ mama tenādya śādhi mām paravān asmi bhavati preṣyakṛd rakṣa me yaśaḥ 33 [drn] satyaṃ vadasi kauravya kurādharṣo dhanaṃjayaḥ ahaṃ tu tat kariṣyāmi yathainaṃ prasahiṣyasi 34 adbhutaṃ cādya paśyantu loke sarvadhanurdharāḥ viṣaktaṃ tvayi kaunteyaṃ vāsudevasya paśyataḥ 35 eṣa te kavacaṃ rājaṃs tathā badhnāmi kāñcanam yathā na bāṇā nāstrāṇi viṣahiṣyanti te raṇe 36 yadi tvāṃ sāsurasurāḥ sa yakṣoraga rākṣasāḥ yodhayanti trayo lokāḥ sa narā nāsti te bhayam 37 na kṛṣṇo na ca kauneyo na cānyaḥ śastrabhṛd raṇe śarānarpayituṃ kaś cit kavace tava śakṣyati 38 sa tvaṃ kavacam āsthāya kruddham adya raṇe 'rjunam tvaramāṇaḥ svayaṃ yāhi na cāsau tvāṃ sahiṣyate 39 [s] evam uktvā tvaran droṇaḥ spṛṣṭvāmbho varma bhāsvaram ābabandhādbhutatamaṃ japan mantraṃ yathāvidhi 40 raṇe tasmin sumahati vijayāya sutasya te visismāpayiṣur lokaṃ vidyayā brahmavittamaḥ 41 [drn] karotu svasti te brahmā svasti cāpi dvijātayaḥ sarīsṛpāś ca ye śreṣṭhās tebhyas te svasti bhārata 42 yayātir nahuṣaś caiva dhundhumāro bhagīrathaḥ tubhyaṃ rājarṣayaḥ sarve svasti kurvantu sarvaśaḥ 43 svasti te 'stv ekapādebhyo bahu pādebhya eva ca svasty astv apādakebhyaś ca nityaṃ tava mahāraṇe 44 svāhā svadhā śacī caiva svasti kurvantu te sadā lakṣṇīr arundhatī caiva kurautāṃ svasti te 'nagha 45 asito devalaś caiva viśvāmitras tathāṅgirāḥ vasiṣṭhaḥ kaśyapaś caiva svasti kurvantu te nṛpa 46 dhātā vidhātā lokeśo diśaś ca sa dig īśvarāḥ svasti te 'dya prayacchantu kārttikeyaś ca ṣaṇ mukhaḥ 47 vivasvān bhagavān svasti karotu tava sarvaśaḥ dig gajāś caiva catvāraḥ kṣitiḥ khaṃ gaganaṃ grahāḥ 48 adhastād dharaṇīṃ yo 'sau sadā dhārayate nṛpa sa śeṣaḥ pannagaśreṣṭhaḥ svasti tubhyaṃ prayacchatu 49 gāndhāre yudhi vikramya nirjitāḥ surasattamāḥ purā vṛtreṇa daityena bhinnadehāḥ sahasraśaḥ 50 hṛtatejobalāḥ sarve tadā sendrā divaukasaḥ brahmāṇaṃ śaraṇaṃ jagmur vṛtrād bhītā mahāsurāt 51 [devāh] pramarditānāṃ vṛtreṇa devānāṃ deva sattama gatir bhava sura śreṣṭha trāhi no mahato bhayāt 52 [drn] atha pārśve sthitaṃ viṣṇuṃ śakrādīṃś ca surottamān prāha tathyam idaṃ vākyaṃ viṣaṇṇān surasattamān 53 rakṣyā me satataṃ devāḥ sahendrāḥ sa dvijātayaḥ tvaṣṭuḥ sudurdharaṃ tejo yana vṛtro vinirmitaḥ 54 tvaṣṭrā purā tapas taptvā varṣāyutaśataṃ tadā vṛtro vinirmito devāḥ prāpyānujñāṃ maheśvarāt 55 sa tasyaiva prasādād vai hanyād eva ripur balī nāgatvā śaṃkara sthānaṃ bhagavān dṛśyate haraḥ 56 dṛṣṭvā haniṣyatha ripuṃ kṣipraṃ gacchata mandaram yatrāste tapasāṃ yonir dakṣayajñavināśanaḥ pinākī sarvabhūteśo bhaga netranipātanaḥ 57 te gatvā sahitā devā brahmaṇā saha mandaram apaśyaṃs tejasāṃ rāśiṃ sūryakoṭi samaprabham 58 so 'bravīt svāgataṃ devā brūta kiṃ karavāṇy aham amoghaṃ darśanaṃ mahyam āmaprāptir ato 'stu vaḥ 59 evam uktās tu te sarve pratyūcus taṃ divaukasaḥ tejo hṛtaṃ novṛtreṇa gatir bhava divaukasām 60 mūrtīr īkṣaṣva no deva prahārair jarjarīkṛtāḥ śaraṇaṃ tvāṃ prapannāḥ sma gatir bhava maheśvara 61 [maheṣvara] viditaṃ me yathā devāḥ kṛtyeyaṃ sumahābalā tvaṣṭus tejo bhavā ghorā durnivāryākṛtātmabhiḥ 62 avaśyaṃ tu mayā kāryaṃ sāhyaṃ sarvadivaukasām mamedaṃ gātrajaṃ śakra kavacaṃ gṛhya bhāsvaram badhānānena mantreṇa mānasena sureśvara 63 [drn] ity uktvā varadaḥ prādād varmatan mantram eva ca sa tena varmaṇā guptaḥ prāyād vṛtra camūṃ prati 64 nānāvidhaiś ca śastraughaiḥ pātyamānair mahāraṇe na saṃdhiḥ śakyate bhettuṃ varma bandhasya tasya tu 65 tato jaghāna samare vṛtraṃ devapatiḥ svayam taṃ ca matramayaṃ bandhaṃ varma cāṅgirase dadau 66 aṅgirāḥ prāha putrasya mantrajñasya bṛhaspateḥ bṛhaspatir athovāca agniveśyāya dhīmate 67 agniveśyo mama prādāt tena badhnāmi varma te tavādya deharakṣārthaṃ mantreṇa nṛpasattama 68 evam uktvā tato droṇas tava putraṃ mahādyutiḥ punar eva vacaḥ prāha śanair ācārya puṃgavaḥ 69 brahmasūtreṇa badhnāmi kavacaṃ tava pārthiva hiraṇyagarbheṇa yathā yaddhaṃ viṣṇoḥ purā raṇe 70 yathā ca brahmaṇā baddhaṃ saṃgrāme tārakāmaye śakrasya kavacaṃ divyaṃ tathā badhnāmy ahaṃ tava 71 baddhvā tu kavacaṃ tasya mantreṇa vidhipūrvakam preṣayām āsa rājānaṃ yuddhāya mahate dvijaḥ 72 sa saṃnaddho mahābāhur ācāryeṇa mahātmanā rathānāṃ ca sahasreṇa trigartānāṃ prahāriṇām 73 tathā danti sahasreṇa mattānāṃ vīryaśālinām aśvānām ayutenaiva tathānyaiś ca mahārathaiḥ 74 vṛtaḥ prāyān mahābāhur arjunasya rathaṃ prati nānā vāditraghoṣeṇa yathā vairocanis tathā 75 tataḥ śabdo mahān āsīt sainyānāṃ tava bhārata agādhaṃ prasthitaṃ dṛṭṣṭvā samudram iva kauravam |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 7
Chapter 70
|
1
[स] परविष्टयॊर महाराज पार्थ वार्ष्णेययॊस तदा दुर्यॊधने परयाते च पृष्ठतः पुरुषर्षभे 2 जवेनाभ्यद्रवन दरॊणं महता निस्वनेन च पाण्डवाः सॊमकैः सार्धं ततॊ युद्धम अवर्तत 3 तद युद्धम अभवद घॊरं तुमुलं लॊमहर्षणम पाञ्चालानां कुरूणां च वयूहस्य पुरतॊ ऽदभुतम 4 राजन कदा चिन नास्माभिर दृष्टं तादृङ न च शरुतम यादृङ मध्यगते सूर्ये युद्धम आसीद विशां पते 5 धृष्टद्युम्नमुखाः पार्था वयूढानीकाः परहारिणः दरॊणस्य सैन्यं ते सर्वे शरवर्षैर अवाकिरन 6 वयं दरॊणं पुरस्कृत्य सर्वशस्त्रभृतां वरम पार्षत परमुखान पार्थान अभ्यवर्षाम सायकैः 7 महामेघाव इवॊदीर्णौ मिश्रवातौ हिमात्यये सेनाग्रे विप्रकाशेते रुचिरे रथभूषिते 8 समेत्य तु महासेने चक्रतुर वेगम उत्तमम जाह्नवी यमुने नद्यौ परावृषीवॊल्बणॊदके 9 नानाशस्त्रपुरॊ वातॊ दविपाश्वरथसंवृतः गदा विद्युन महारौद्रः संग्रामजलदॊ महान 10 भारद्वाजानिलॊद्धूतः शरधारा सहस्रवान अभ्यवर्षन महारौद्रः पाण्डुसेनाग्निम उद्धतम 11 समुद्रम इव घर्मान्ते विवान घॊरॊ महानिलः वयक्षॊभयद अनीकानि पाण्डवानां दविजॊत्तमः 12 ते ऽपि सर्वप्रयत्नेन दरॊणम एव समाद्रवन बिभित्सन्तॊ महासेनं वार्यौघाः परबला इव 13 वारयाम आस तान दरॊणॊ जलौघान अचलॊ यथा पाण्डवान समरे करुद्धान पाञ्चालांश च स केकयान 14 अथापरे ऽपि राजानः परावृत्य समन्ततः महाबाला रणे शूराः पाञ्चालान अन्ववारयन 15 ततॊ रणे नरव्याघ्रः पार्षतः पाण्डवैः सह संजघानासकृद दरॊणं बिभित्सुर अरिवाहिनीम 16 यथैव शरवर्षाणि दरॊणॊ वर्षति पार्षते तथैव शरवर्षाणि धृष्टद्युम्नॊ ऽभयवर्षत 17 सनिस्त्रिंशपुरॊ वातः शक्तिप्रासर्ष्टि संवृतः जया विद्युच चापसंह्रादॊ धृष्टद्युम्न बलाहकः 18 शरधाराश्म वर्षाणि वयसृजत सर्वतॊदिशम निघ्नन रथवराश्वौघांश छादयाम आस वाहिनीम 19 यं यम आर्छच छरैर दरॊणः पाण्डवानां रथव्रजम ततस ततः शरैर दरॊणम अपाकर्षत पार्षतः 20 तथा तु यतमानस्य दरॊणस्य युधि भारत धृष्टद्युम्नं समासाद्य तरिधा सैन्यम अभिद्यत 21 भॊजम एके नयवर्तन्त जलसंधम अथापरे पाण्डवैर हन्यमानाश च दरॊणम एवापरे ऽवरजन 22 सैन्यान्य अघटयद यानि दरॊणस तु रथिनां वरः वयधमच चापि तान्य अस्य घृष्टद्युम्नॊ महारथः 23 धार्तराष्टास तरिधा भूता वध्यन्ते पाण्डुसृञ्जयैः अगॊपाः पशवॊ ऽरण्ये बहुभिः शवापदैर इव 24 कालः संग्रसते यॊधान धृष्टद्युम्नेन मॊहितान संग्रामे तुमुले तस्मिन्न इति संमेनिरे जनाः 25 कुनृपस्य यथा राष्ट्रं दुर्भिक्षव्याधितस्करैः दराव्यते तद्वद आपन्ना पाण्डवैस तव वाहिनी 26 अर्करश्मि परभिन्नेषु शस्त्रेषु कवचेषु च चक्षूंषि परतिहन्यन्ते सैन्येन रजसा तथा 27 तरिधा भूतेषु सैन्येषु वध्यमानेषु पाण्डवैः अमर्षितस ततॊ दरॊणः पाञ्चालान वयधमच छरैः 28 मृद्नतस तान्य अनीकानि निघ्नतश चापि सायकैः बभूव रूपं दरॊणस्य कालाग्नेर इव दीप्यतः 29 रथं नागं हयं चापि पत्तिनश च विशां पते एकैकेनेषुणा संख्ये निर्बिभेद महारथः 30 पाण्डवानां तु सैन्येषु नास्ति कश चित स भारत दधार यॊ रणे बाणान दरॊण चापच्युताञ शितान 31 तत पच्यमानम अर्केण दरॊण सायकतापितम बभ्राम पार्षतं सैन्यं तत्र तत्रैव भारत 32 तथैव पार्षतेनापि काल्यमानं बलं तव अभवत सर्वतॊ दीप्तं शुष्कं वनम इवाग्निना 33 वध्यमानेषु सैन्येषु दरॊण पार्षत सायकैः तयक्त्वा पराणान परं शक्त्या परायुध्यन्त सम सैनिकाः 34 तावकानां परेषां च युध्यतां भरतर्षभ नासीत कश चिन महाराज यॊ ऽतयाक्षीत संयुगं भयात 35 भीमसेनं तु कौन्तेयं सॊदर्याः पर्यवारयन विविंशतिश चित्रसेनॊ विकर्णश च महारथः 36 विन्दानुविन्दाव आवन्त्यौ कषेमधूर्तिश च वीर्यवान तरयाणां तव पुत्राणां तरय एवानुयायिनः 37 बाह्लीक राजस तेजस्वी कुलपुत्रॊ महारथः सह सेनः सहामात्यॊ दरापदेयान अवारयत 38 शब्यॊ गॊवासनॊ राजा यॊधैर दशशतावरैः काश्यस्याभिभुवः पुत्रं पराक्रान्तम अवारयत 39 अजातशत्रुं कौन्तेयं जवलन्तम इव पावकम मद्राणमेश्वरः शल्यॊ राजा राजानम आवृणॊत 40 दुःशासनस तव अवस्थाप्य सवम अनीकम अमर्षणः सात्यकिं परययौ करुद्धः शूरॊ रथवरं युधि 41 सवकेनाहम अनीकेन संनद्ध कवचावृतः चतुःशतैर महेष्वासैश चेकितानम अवारयम 42 शकुनिस तु सहानीकॊ माद्रीपुत्रम अवारयत गान्धारकैः सप्तशतैश चापशक्तिशरासिभिः 43 विन्दानुविन्दाव आवन्त्यौ विराटं मत्स्यम आर्छताम पराणांस तयक्त्वा महेष्वासौ मित्रार्थे ऽभयुद्यतौ युधि 44 शिखण्डिनं याज्ञसेनिं रुन्धानम अपराजितम बाह्लिकः परतिसंयत्तः पराक्रानम अवारयत 45 धृष्टद्युम्नं च पाञ्चाल्यं करूरैः सार्धं परभद्रकैः आवन्त्यः सह सौवीरैः करुद्ध रूपम अवारयत 46 घटॊत्कचं तथा शूरं राक्षसं करूर यॊधिनम अलायुधॊ ऽदरवत तूर्णं करुद्धम आयान्तम आहवे 47 अलम्बुसं राक्षसेन्द्रं कुन्तिभॊजॊ महारथः सैन्येन महता युक्तः करुद्ध रूपम अवारयत 48 सैन्धवः पृष्ठतस तव आसीत सर्वसैन्यस्य भारत रक्षितः परमेष्वासैः कृपप्रभृतिभी रथैः 49 तस्यास्तां चक्ररक्षौ दवौ सैन्धवस्य बृहत्तमौ दरौणिर दक्षिणतॊ राजन सूतपुत्रश च वामतः 50 पृष्ठगॊपास तु तस्यासन सौमदत्ति पुरॊगमाः कृपश च वृषसेनश च शलः शल्यश च दुर्जयः 51 नीतिमन्तॊ महेष्वासाः सर्वे युद्धविशारदाः सैन्धवस्य विधायैवं रक्षां युयुधिरे तदा |
1
[s] praviṣṭayor mahārāja pārtha vārṣṇeyayos tadā duryodhane prayāte ca pṛṣṭhataḥ puruṣarṣabhe 2 javenābhyadravan droṇaṃ mahatā nisvanena ca pāṇḍavāḥ somakaiḥ sārdhaṃ tato yuddham avartata 3 tad yuddham abhavad ghoraṃ tumulaṃ lomaharṣaṇam pāñcālānāṃ kurūṇāṃ ca vyūhasya purato 'dbhutam 4 rājan kadā cin nāsmābhir dṛṣṭaṃ tādṛṅ na ca śrutam yādṛṅ madhyagate sūrye yuddham āsīd viśāṃ pate 5 dhṛṣṭadyumnamukhāḥ pārthā vyūḍhānīkāḥ prahāriṇaḥ droṇasya sainyaṃ te sarve śaravarṣair avākiran 6 vayaṃ droṇaṃ puraskṛtya sarvaśastrabhṛtāṃ varam pārṣata pramukhān pārthān abhyavarṣāma sāyakaiḥ 7 mahāmeghāv ivodīrṇau miśravātau himātyaye senāgre viprakāśete rucire rathabhūṣite 8 sametya tu mahāsene cakratur vegam uttamam jāhnavī yamune nadyau prāvṛṣīvolbaṇodake 9 nānāśastrapuro vāto dvipāśvarathasaṃvṛtaḥ gadā vidyun mahāraudraḥ saṃgrāmajalado mahān 10 bhāradvājāniloddhūtaḥ śaradhārā sahasravān abhyavarṣan mahāraudraḥ pāṇḍusenāgnim uddhatam 11 samudram iva gharmānte vivān ghoro mahānilaḥ vyakṣobhayad anīkāni pāṇḍavānāṃ dvijottamaḥ 12 te 'pi sarvaprayatnena droṇam eva samādravan bibhitsanto mahāsenaṃ vāryaughāḥ prabalā iva 13 vārayām āsa tān droṇo jalaughān acalo yathā pāṇḍavān samare kruddhān pāñcālāṃś ca sa kekayān 14 athāpare 'pi rājānaḥ parāvṛtya samantataḥ mahābālā raṇe śūrāḥ pāñcālān anvavārayan 15 tato raṇe naravyāghraḥ pārṣataḥ pāṇḍavaiḥ saha saṃjaghānāsakṛd droṇaṃ bibhitsur arivāhinīm 16 yathaiva śaravarṣāṇi droṇo varṣati pārṣate tathaiva śaravarṣāṇi dhṛṣṭadyumno 'bhyavarṣata 17 sanistriṃśapuro vātaḥ śaktiprāsarṣṭi saṃvṛtaḥ jyā vidyuc cāpasaṃhrādo dhṛṣṭadyumna balāhakaḥ 18 śaradhārāśma varṣāṇi vyasṛjat sarvatodiśam nighnan rathavarāśvaughāṃś chādayām āsa vāhinīm 19 yaṃ yam ārchac charair droṇaḥ pāṇḍavānāṃ rathavrajam tatas tataḥ śarair droṇam apākarṣata pārṣataḥ 20 tathā tu yatamānasya droṇasya yudhi bhārata dhṛṣṭadyumnaṃ samāsādya tridhā sainyam abhidyata 21 bhojam eke nyavartanta jalasaṃdham athāpare pāṇḍavair hanyamānāś ca droṇam evāpare 'vrajan 22 sainyāny aghaṭayad yāni droṇas tu rathināṃ varaḥ vyadhamac cāpi tāny asya ghṛṣṭadyumno mahārathaḥ 23 dhārtarāṣṭās tridhā bhūtā vadhyante pāṇḍusṛñjayaiḥ agopāḥ paśavo 'raṇye bahubhiḥ śvāpadair iva 24 kālaḥ saṃgrasate yodhān dhṛṣṭadyumnena mohitān saṃgrāme tumule tasminn iti saṃmenire janāḥ 25 kunṛpasya yathā rāṣṭraṃ durbhikṣavyādhitaskaraiḥ drāvyate tadvad āpannā pāṇḍavais tava vāhinī 26 arkaraśmi prabhinneṣu śastreṣu kavaceṣu ca cakṣūṃṣi pratihanyante sainyena rajasā tathā 27 tridhā bhūteṣu sainyeṣu vadhyamāneṣu pāṇḍavaiḥ amarṣitas tato droṇaḥ pāñcālān vyadhamac charaiḥ 28 mṛdnatas tāny anīkāni nighnataś cāpi sāyakaiḥ babhūva rūpaṃ droṇasya kālāgner iva dīpyataḥ 29 rathaṃ nāgaṃ hayaṃ cāpi pattinaś ca viśāṃ pate ekaikeneṣuṇā saṃkhye nirbibheda mahārathaḥ 30 pāṇḍavānāṃ tu sainyeṣu nāsti kaś cit sa bhārata dadhāra yo raṇe bāṇān droṇa cāpacyutāñ śitān 31 tat pacyamānam arkeṇa droṇa sāyakatāpitam babhrāma pārṣataṃ sainyaṃ tatra tatraiva bhārata 32 tathaiva pārṣatenāpi kālyamānaṃ balaṃ tava abhavat sarvato dīptaṃ śuṣkaṃ vanam ivāgninā 33 vadhyamāneṣu sainyeṣu droṇa pārṣata sāyakaiḥ tyaktvā prāṇān paraṃ śaktyā prāyudhyanta sma sainikāḥ 34 tāvakānāṃ pareṣāṃ ca yudhyatāṃ bharatarṣabha nāsīt kaś cin mahārāja yo 'tyākṣīt saṃyugaṃ bhayāt 35 bhīmasenaṃ tu kaunteyaṃ sodaryāḥ paryavārayan viviṃśatiś citraseno vikarṇaś ca mahārathaḥ 36 vindānuvindāv āvantyau kṣemadhūrtiś ca vīryavān trayāṇāṃ tava putrāṇāṃ traya evānuyāyinaḥ 37 bāhlīka rājas tejasvī kulaputro mahārathaḥ saha senaḥ sahāmātyo drāpadeyān avārayat 38 śabyo govāsano rājā yodhair daśaśatāvaraiḥ kāśyasyābhibhuvaḥ putraṃ parākrāntam avārayat 39 ajātaśatruṃ kaunteyaṃ jvalantam iva pāvakam madrāṇameśvaraḥ śalyo rājā rājānam āvṛṇot 40 duḥśāsanas tv avasthāpya svam anīkam amarṣaṇaḥ sātyakiṃ prayayau kruddhaḥ śūro rathavaraṃ yudhi 41 svakenāham anīkena saṃnaddha kavacāvṛtaḥ catuḥśatair maheṣvāsaiś cekitānam avārayam 42 śakunis tu sahānīko mādrīputram avārayat gāndhārakaiḥ saptaśataiś cāpaśaktiśarāsibhiḥ 43 vindānuvindāv āvantyau virāṭaṃ matsyam ārchatām prāṇāṃs tyaktvā maheṣvāsau mitrārthe 'bhyudyatau yudhi 44 śikhaṇḍinaṃ yājñaseniṃ rundhānam aparājitam bāhlikaḥ pratisaṃyattaḥ parākrānam avārayat 45 dhṛṣṭadyumnaṃ ca pāñcālyaṃ krūraiḥ sārdhaṃ prabhadrakaiḥ āvantyaḥ saha sauvīraiḥ kruddha rūpam avārayat 46 ghaṭotkacaṃ tathā śūraṃ rākṣasaṃ krūra yodhinam alāyudho 'dravat tūrṇaṃ kruddham āyāntam āhave 47 alambusaṃ rākṣasendraṃ kuntibhojo mahārathaḥ sainyena mahatā yuktaḥ kruddha rūpam avārayat 48 saindhavaḥ pṛṣṭhatas tv āsīt sarvasainyasya bhārata rakṣitaḥ parameṣvāsaiḥ kṛpaprabhṛtibhī rathaiḥ 49 tasyāstāṃ cakrarakṣau dvau saindhavasya bṛhattamau drauṇir dakṣiṇato rājan sūtaputraś ca vāmataḥ 50 pṛṣṭhagopās tu tasyāsan saumadatti purogamāḥ kṛpaś ca vṛṣasenaś ca śalaḥ śalyaś ca durjayaḥ 51 nītimanto maheṣvāsāḥ sarve yuddhaviśāradāḥ saindhavasya vidhāyaivaṃ rakṣāṃ yuyudhire tadā |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 7
Chapter 71
|
1
[स] राजन संग्रामम आश्चर्यं शृणु कीर्तयतॊ मम कुरूणां पाण्डवानां च यथा युद्धम अवर्तत 2 भारद्वाजं समासाद्य वयूहस्य परमुखे सथितम अयॊधयन रणे पार्था दरॊणानीकं बिभित्सवः 3 रक्षमाणाः सवकं वयूहं दरॊणस्यापि च सैनिकाः अयॊधयन रणे पार्थान परार्थयन्तॊ महद यशः 4 विन्दानुविन्दाव आवन्त्यौ विराटं दशभिः शरैः आजघ्नतुः सुसंक्रुद्धौ तव पुत्रहितैषिणौ 5 विराटश च महाराज ताव उभौ समरे सथितौ पराक्रान्तम पराक्रम्य यॊधयाम आस सानुगौ 6 तेषां युद्धं समभवद दारुणं शॊणितॊदकम सिंहस्य दविपमुख्याभ्यां परभिन्नाभ्यां यथा वने 7 बाह्लीकं रभसं युद्धे याज्ञसेनिर महाबलः आजघ्ने विशिखैस तीक्ष्णैर घॊरैर मर्मास्थि भेदिभिः 8 बाह्लीकॊ याज्ञसेनिं तु हेमपुङ्खैः शिलाशितैः आजघान भृशं करुद्धॊ नवभिर नतपर्वभिः 9 तद युद्धम अभवद घॊरं शरशक्तिसमाकुलम भीरूणां तरासजननं शूराणां हर्षवर्धनम 10 ताभ्यां तत्र शरैर मुक्तैर अन्तरिक्षं दिशस तथा अभवत संवृतं सर्वं न पराज्ञायत किं चन 11 शैब्यॊ गॊवासनॊ युद्धे काश्य पुत्रं महारथम स सैन्यॊ यॊधयाम आस गजः परतिगजं यथा 12 बाह्लीक राजः संरब्धॊ दरौपदेयान महारथान मनः पञ्चेन्द्रियाणीव शुशुभे यॊधयन रणे 13 अयॊधयंस ते च भृशं तं शरौघैः समन्ततः इन्द्रियार्था यथा देहं शश्वद देहभृतां वर 14 वार्ष्णेयं सात्यकिं युद्धे पुत्रॊ दुःशासनस तव आजघ्ने सायकैस तीक्ष्णैर नवभिर नतपर्वभिः 15 सॊ ऽतिविद्धॊ बलवता महेष्वासेन धन्विना ईषन मूर्छां जगामाशु सात्यकिः सत्यविक्रमः 16 समाश्वस्तस तु वार्ष्णेयस तव पुत्रं महारथम विव्याध दशभिस तूर्णं सायकैः कङ्कपत्रिभिः 17 ताव अन्यॊन्यं दृढं विद्धाव अन्यॊन्यशरविक्षतौ रेजतुः समरे राजन पुष्पिताव इव किंशुकौ 18 अलम्बुसस तु संक्रुद्धः कुन्तिभॊजशरार्दितः अशॊभत परं लक्ष्म्या पुष्पाढ्य इव किंशुकः 19 कुन्तिभॊजं ततॊ रक्षॊ विद्ध्वा बहुभिर आयसैः अनदद भैरवं नादं वाहिन्याः परमुखे तव 20 ततस तौ समरे शूरौ यॊधयन्तौ परस्परम ददृशुः सर्वभूतानि शक्र जम्भौ यथा पुरा 21 शकुनिं रभसं युद्धे कृतवैरं च भारत माद्रीपुत्रौ च संरब्धौ शरैर अर्दयतां मृधे 22 तन मूलः स महाराज परावर्तत जनक्षयः तवया संजनितॊ ऽतयर्थं कर्णेन च विवर्धितः 23 उद्धुक्षितश च पुत्रेण तव करॊधहुताशनः य इमां पृथिवीं राजन दग्धुं सर्वां समुद्यतः 24 शकुनिः पाण्डुपुत्राभ्यां कृतः स विमुखः शरैः नाभ्यजानत कर्तव्यं युधि किं चित पराक्रमम 25 विमुखं चैनम आलॊक्य माद्रीपुत्रौ महारथौ ववर्षतुः पुनर बाणैर यथा मेघौ महागिरिम 26 स वध्यमानॊ बहुभिः शरैः संनतपर्वभिः संप्रायाज जवनैर अश्वैर दरॊणानीकाय सौबलः 27 घटॊत्कचस तथा शूरं राक्षस्म तम अलायुधम अभ्ययाद रभसं युद्धे वेगम आस्थाय मध्यमम 28 तयॊर युद्धं महाराज चित्ररूपम इवाभवत यादृशं हि पुरावृत्तं रामरावणयॊर मृधे 29 ततॊ युधिष्ठिरॊ राजा मद्रराजानम आहवे विद्ध्वा पञ्चाशता बाणैः पुनर विव्याध सप्तभिः 30 ततः परववृते युद्धं तयॊर अत्यद्भुतं नृप यथापूर्वं महद युद्धं शम्बरामर राजयॊः 31 विविंशतिश चित्रसेनॊ विकर्णश च तवात्मजः अयॊधयन भीमसेनं महत्या सेनया वृताः |
1
[s] rājan saṃgrāmam āścaryaṃ śṛṇu kīrtayato mama kurūṇāṃ pāṇḍavānāṃ ca yathā yuddham avartata 2 bhāradvājaṃ samāsādya vyūhasya pramukhe sthitam ayodhayan raṇe pārthā droṇānīkaṃ bibhitsavaḥ 3 rakṣamāṇāḥ svakaṃ vyūhaṃ droṇasyāpi ca sainikāḥ ayodhayan raṇe pārthān prārthayanto mahad yaśaḥ 4 vindānuvindāv āvantyau virāṭaṃ daśabhiḥ śaraiḥ ājaghnatuḥ susaṃkruddhau tava putrahitaiṣiṇau 5 virāṭaś ca mahārāja tāv ubhau samare sthitau parākrāntam parākramya yodhayām āsa sānugau 6 teṣāṃ yuddhaṃ samabhavad dāruṇaṃ śoṇitodakam siṃhasya dvipamukhyābhyāṃ prabhinnābhyāṃ yathā vane 7 bāhlīkaṃ rabhasaṃ yuddhe yājñasenir mahābalaḥ ājaghne viśikhais tīkṣṇair ghorair marmāsthi bhedibhiḥ 8 bāhlīko yājñaseniṃ tu hemapuṅkhaiḥ śilāśitaiḥ ājaghāna bhṛśaṃ kruddho navabhir nataparvabhiḥ 9 tad yuddham abhavad ghoraṃ śaraśaktisamākulam bhīrūṇāṃ trāsajananaṃ śūrāṇāṃ harṣavardhanam 10 tābhyāṃ tatra śarair muktair antarikṣaṃ diśas tathā abhavat saṃvṛtaṃ sarvaṃ na prājñāyata kiṃ cana 11 śaibyo govāsano yuddhe kāśya putraṃ mahāratham sa sainyo yodhayām āsa gajaḥ pratigajaṃ yathā 12 bāhlīka rājaḥ saṃrabdho draupadeyān mahārathān manaḥ pañcendriyāṇīva śuśubhe yodhayan raṇe 13 ayodhayaṃs te ca bhṛśaṃ taṃ śaraughaiḥ samantataḥ indriyārthā yathā dehaṃ śaśvad dehabhṛtāṃ vara 14 vārṣṇeyaṃ sātyakiṃ yuddhe putro duḥśāsanas tava ājaghne sāyakais tīkṣṇair navabhir nataparvabhiḥ 15 so 'tividdho balavatā maheṣvāsena dhanvinā īṣan mūrchāṃ jagāmāśu sātyakiḥ satyavikramaḥ 16 samāśvastas tu vārṣṇeyas tava putraṃ mahāratham vivyādha daśabhis tūrṇaṃ sāyakaiḥ kaṅkapatribhiḥ 17 tāv anyonyaṃ dṛḍhaṃ viddhāv anyonyaśaravikṣatau rejatuḥ samare rājan puṣpitāv iva kiṃśukau 18 alambusas tu saṃkruddhaḥ kuntibhojaśarārditaḥ aśobhata paraṃ lakṣmyā puṣpāḍhya iva kiṃśukaḥ 19 kuntibhojaṃ tato rakṣo viddhvā bahubhir āyasaiḥ anadad bhairavaṃ nādaṃ vāhinyāḥ pramukhe tava 20 tatas tau samare śūrau yodhayantau parasparam dadṛśuḥ sarvabhūtāni śakra jambhau yathā purā 21 śakuniṃ rabhasaṃ yuddhe kṛtavairaṃ ca bhārata mādrīputrau ca saṃrabdhau śarair ardayatāṃ mṛdhe 22 tan mūlaḥ sa mahārāja prāvartata janakṣayaḥ tvayā saṃjanito 'tyarthaṃ karṇena ca vivardhitaḥ 23 uddhukṣitaś ca putreṇa tava krodhahutāśanaḥ ya imāṃ pṛthivīṃ rājan dagdhuṃ sarvāṃ samudyataḥ 24 śakuniḥ pāṇḍuputrābhyāṃ kṛtaḥ sa vimukhaḥ śaraiḥ nābhyajānata kartavyaṃ yudhi kiṃ cit parākramam 25 vimukhaṃ cainam ālokya mādrīputrau mahārathau vavarṣatuḥ punar bāṇair yathā meghau mahāgirim 26 sa vadhyamāno bahubhiḥ śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ saṃprāyāj javanair aśvair droṇānīkāya saubalaḥ 27 ghaṭotkacas tathā śūraṃ rākṣasma tam alāyudham abhyayād rabhasaṃ yuddhe vegam āsthāya madhyamam 28 tayor yuddhaṃ mahārāja citrarūpam ivābhavat yādṛśaṃ hi purāvṛttaṃ rāmarāvaṇayor mṛdhe 29 tato yudhiṣṭhiro rājā madrarājānam āhave viddhvā pañcāśatā bāṇaiḥ punar vivyādha saptabhiḥ 30 tataḥ pravavṛte yuddhaṃ tayor atyadbhutaṃ nṛpa yathāpūrvaṃ mahad yuddhaṃ śambarāmara rājayoḥ 31 viviṃśatiś citraseno vikarṇaś ca tavātmajaḥ ayodhayan bhīmasenaṃ mahatyā senayā vṛtāḥ |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 7
Chapter 72
|
1
[स] तथा तस्मिन परवृत्ते तु संग्रामे लॊमहर्षणे कौरवेयांस तरिधा भूतान पाण्डवाः समुपाद्रवन 2 जलसंधं महाबाहुर भीमसेनॊ नयवारयत युधिष्ठिरः सहानीकः कृतवर्माणम आहवे 3 किरन्तं शरवर्षाणि रॊचमान इवांशुमान धृष्टद्युम्नॊ महाराज दरॊणम अभ्यद्रवद रणे 4 ततः परववृते युद्धं तवरतां सर्वधन्विनाम कुरूणां सॊमकानां च संक्रुद्धानां परस्परम 5 संक्षये तु तथा भूते वर्तमाने महाभये दवंद्वी भूतेषु सैन्येषु युध्यमानेष्व अभीतवत 6 दरॊणः पाञ्चाल पुत्रेण बली बलवता सह विचिक्षेप पृषत्कौघांस तद अद्भुतम इवाभवत 7 पुण्डरीकवनानीव विध्वस्तानि समन्ततः चक्राते दरॊण पाञ्चाल्यौ नृणां शीर्षाण्य अनेकशः 8 विनिकीर्णानि वीराणाम अनीकेषु समन्ततः वस्त्राभरण शस्त्राणि धवजवर्मायुधानि च 9 तपनीयविचित्राङ्गाः संसिक्ता रुधिरेण च संसक्ता इव दृश्यन्ते मेघसंघाः स विद्युतः 10 कुञ्जराश्वनरान संख्ये पातयन्तः पतत्रिभिः तालमात्राणि चापानि विकर्षन्तॊ महारथाः 11 असि चर्माणि चापानि शिरांसि कवचानि च विप्रकीर्यन्त शूराणां संप्रहारे महात्मनाम 12 उत्थितान्य अगणेयानि कबन्धानि समन्ततः अदृश्यन्त महाराज तस्मिन परमसंकुले 13 गृध्राः कङ्का वडाः शयेना वायसा जम्बुकास तथा बहवः पिशिताशाश च तत्रादृश्यन्त मारिष 14 भक्षयन्तः सम मांसानि पिबन्तश चापि शॊणितम विलुम्पन्तः सम केशांश च मज्जाश च बहुधा नृप 15 आकर्षन्तः शरीराणि शरीरावयवांस तथा नराश्वगजसंघानां शिरांसि च ततस ततः 16 कृतास्त्रा रणदीक्षाभिर दीक्षिताः शरधारिणः रणे जयं परार्थयन्तॊ भृशं युयुधिरे तदा 17 असि मार्गान बहुविधान विचेरुस तावका रणे ऋष्टिभिः शक्तिभिः परासैः शूलतॊमर पट्टिशैः 18 गदाभिः परिघैश चान्ये वयायुधाश च भुजैर अपि अन्यॊन्यं जघ्निरे करुद्धा युद्धरङ्ग गता नराः 19 रथिनॊ रथिभिः सार्धम अश्वारॊहाश च सादिभिः मातङ्गा वरमातङ्गैः पदाताश च पदातिभिः 20 कषीबा इवान्ये चॊन्मत्ता रङ्गेष्व इव च चारणाः उच्चुक्रुशुस तथान्यॊन्यं जघ्नुर अन्यॊन्यम आहवे 21 वर्तमाने तथा युद्धे निर्मर्यादे विशां पते धृष्टद्युम्नॊ हयान अश्वैर दरॊणस्य वयत्यमिश्रयत 22 ते हया साध्व अशॊभन्त विमिश्रा वातरंहसः पारावत सवर्णाश च रक्तशॊणाश च संयुगे हयाः शुशुभिरे राजन मेघा इव स विद्युतः 23 धृष्टद्युम्नश च संप्रेक्ष्य दरॊणम अभ्याशम आगतम असि चर्माददे वीरॊ धनुर उत्सृज्य भारत 24 चिकीर्षुर दुष्करं कर्म पार्षतः परवीरहा ईषया समतिक्रम्य दरॊणस्य रथम आविशत 25 अतिष्ठद युगमध्ये स युगसंनहनेषु च जघानार्धेषु चाश्वानां तत सैन्यान्य अभ्यपूजयन 26 खड्गेन चरतस तस्य शॊणाश्वान अधितिष्ठतः न ददर्शान्तरं दरॊणस तद अद्भुतम इवाभवत 27 यथा शयेनस्य पतनं वनेष्व आमिष गृद्धिनः तथैवासीद अभीसारस तस्य दरॊणं जिघांसतः 28 ततः शरशतेनास्य शतचन्द्रं समाक्षिपत दरॊणॊ दरुपदपुत्रस्य खड्गं च दशभिः शरैः 29 हयांश चैव चतुःषष्ट्या शराणां जघ्निवान बली धवजं छत्रं च भल्लाभ्यां तथॊभौ पार्ष्णिसारथी 30 अथास्मै तवरितॊ बाणम अपरं जीवितान्तकम आकर्णपूर्णं चिक्षेप वज्रं वज्रधरॊ यथा 31 तं चतुर्दशभिर बाणैर बाणं चिच्छेद सात्यकिः परस्तम आचार्य मुख्येन धृष्टद्युम्नम अमॊचयत 32 सिंहेनेव मृगं गरस्तं नरसिंहेन मारिष दरॊणेन मॊचयाम आस पाञ्चाल्यं शिनिपुंगवः 33 सात्यकिं परेक्ष्य गॊप्तारं पाञ्चाल्यस्य महाहवे शराणां तवरितॊ दरॊणः षड्विंशत्या समर्पयत 34 ततॊ दरॊणं शिनेः पौत्रॊ गरसन्तम इव सृञ्जयान परत्यविध्यच छितैर बाणैः षड्विंशत्या सतनानरे 35 ततः सर्वे रथास तूर्णं पाञ्चाला जय गृद्धिनः सात्वताभिसृते दरॊणे धृष्टद्युम्नम अमॊचयन |
1
[s] tathā tasmin pravṛtte tu saṃgrāme lomaharṣaṇe kauraveyāṃs tridhā bhūtān pāṇḍavāḥ samupādravan 2 jalasaṃdhaṃ mahābāhur bhīmaseno nyavārayat yudhiṣṭhiraḥ sahānīkaḥ kṛtavarmāṇam āhave 3 kirantaṃ śaravarṣāṇi rocamāna ivāṃśumān dhṛṣṭadyumno mahārāja droṇam abhyadravad raṇe 4 tataḥ pravavṛte yuddhaṃ tvaratāṃ sarvadhanvinām kurūṇāṃ somakānāṃ ca saṃkruddhānāṃ parasparam 5 saṃkṣaye tu tathā bhūte vartamāne mahābhaye dvaṃdvī bhūteṣu sainyeṣu yudhyamāneṣv abhītavat 6 droṇaḥ pāñcāla putreṇa balī balavatā saha vicikṣepa pṛṣatkaughāṃs tad adbhutam ivābhavat 7 puṇḍarīkavanānīva vidhvastāni samantataḥ cakrāte droṇa pāñcālyau nṛṇāṃ śīrṣāṇy anekaśaḥ 8 vinikīrṇāni vīrāṇām anīkeṣu samantataḥ vastrābharaṇa śastrāṇi dhvajavarmāyudhāni ca 9 tapanīyavicitrāṅgāḥ saṃsiktā rudhireṇa ca saṃsaktā iva dṛśyante meghasaṃghāḥ sa vidyutaḥ 10 kuñjarāśvanarān saṃkhye pātayantaḥ patatribhiḥ tālamātrāṇi cāpāni vikarṣanto mahārathāḥ 11 asi carmāṇi cāpāni śirāṃsi kavacāni ca viprakīryanta śūrāṇāṃ saṃprahāre mahātmanām 12 utthitāny agaṇeyāni kabandhāni samantataḥ adṛśyanta mahārāja tasmin paramasaṃkule 13 gṛdhrāḥ kaṅkā vaḍāḥ śyenā vāyasā jambukās tathā bahavaḥ piśitāśāś ca tatrādṛśyanta māriṣa 14 bhakṣayantaḥ sma māṃsāni pibantaś cāpi śoṇitam vilumpantaḥ sma keśāṃś ca majjāś ca bahudhā nṛpa 15 ākarṣantaḥ śarīrāṇi śarīrāvayavāṃs tathā narāśvagajasaṃghānāṃ śirāṃsi ca tatas tataḥ 16 kṛtāstrā raṇadīkṣābhir dīkṣitāḥ śaradhāriṇaḥ raṇe jayaṃ prārthayanto bhṛśaṃ yuyudhire tadā 17 asi mārgān bahuvidhān vicerus tāvakā raṇe ṛṣṭibhiḥ śaktibhiḥ prāsaiḥ śūlatomara paṭṭiśaiḥ 18 gadābhiḥ parighaiś cānye vyāyudhāś ca bhujair api anyonyaṃ jaghnire kruddhā yuddharaṅga gatā narāḥ 19 rathino rathibhiḥ sārdham aśvārohāś ca sādibhiḥ mātaṅgā varamātaṅgaiḥ padātāś ca padātibhiḥ 20 kṣībā ivānye conmattā raṅgeṣv iva ca cāraṇāḥ uccukruśus tathānyonyaṃ jaghnur anyonyam āhave 21 vartamāne tathā yuddhe nirmaryāde viśāṃ pate dhṛṣṭadyumno hayān aśvair droṇasya vyatyamiśrayat 22 te hayā sādhv aśobhanta vimiśrā vātaraṃhasaḥ pārāvata savarṇāś ca raktaśoṇāś ca saṃyuge hayāḥ śuśubhire rājan meghā iva sa vidyutaḥ 23 dhṛṣṭadyumnaś ca saṃprekṣya droṇam abhyāśam āgatam asi carmādade vīro dhanur utsṛjya bhārata 24 cikīrṣur duṣkaraṃ karma pārṣataḥ paravīrahā īṣayā samatikramya droṇasya ratham āviśat 25 atiṣṭhad yugamadhye sa yugasaṃnahaneṣu ca jaghānārdheṣu cāśvānāṃ tat sainyāny abhyapūjayan 26 khaḍgena caratas tasya śoṇāśvān adhitiṣṭhataḥ na dadarśāntaraṃ droṇas tad adbhutam ivābhavat 27 yathā śyenasya patanaṃ vaneṣv āmiṣa gṛddhinaḥ tathaivāsīd abhīsāras tasya droṇaṃ jighāṃsataḥ 28 tataḥ śaraśatenāsya śatacandraṃ samākṣipat droṇo drupadaputrasya khaḍgaṃ ca daśabhiḥ śaraiḥ 29 hayāṃś caiva catuḥṣaṣṭyā śarāṇāṃ jaghnivān balī dhvajaṃ chatraṃ ca bhallābhyāṃ tathobhau pārṣṇisārathī 30 athāsmai tvarito bāṇam aparaṃ jīvitāntakam ākarṇapūrṇaṃ cikṣepa vajraṃ vajradharo yathā 31 taṃ caturdaśabhir bāṇair bāṇaṃ ciccheda sātyakiḥ prastam ācārya mukhyena dhṛṣṭadyumnam amocayat 32 siṃheneva mṛgaṃ grastaṃ narasiṃhena māriṣa droṇena mocayām āsa pāñcālyaṃ śinipuṃgavaḥ 33 sātyakiṃ prekṣya goptāraṃ pāñcālyasya mahāhave śarāṇāṃ tvarito droṇaḥ ṣaḍviṃśatyā samarpayat 34 tato droṇaṃ śineḥ pautro grasantam iva sṛñjayān pratyavidhyac chitair bāṇaiḥ ṣaḍviṃśatyā stanānare 35 tataḥ sarve rathās tūrṇaṃ pāñcālā jaya gṛddhinaḥ sātvatābhisṛte droṇe dhṛṣṭadyumnam amocayan |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 7
Chapter 73
|
1
[धृ] बाणे तस्मिन निकृत्ते तु धृष्टद्युम्ने च मॊक्षिते तेन वृष्णिप्रवीरेण युयुधानेन संजय 2 अमर्षितॊ महेष्वासः सर्वशस्त्रभृतां वरः नरव्याघ्रः शिनेः पौत्रे दरॊणः किम अकरॊद युधि 3 [स] संप्रद्रुतः करॊधविषॊ वयादितास्य शरासनः तीक्ष्णधारेषु दशनः शितनाराच दंष्ट्रवान 4 संरम्भामर्ष ताम्राक्षॊ महाहिर इव निःश्वसन नरवीर परमुदितैः शॊणैर अश्वैर महाजवैः 5 उत्पतद्भिर इवाकाशं करमद्भिर इव सर्वतः रुक्मपुङ्खाञ शरान अस्यन युयुधानम उपाद्रवत 6 शरपात महावर्षं रथघॊषबलाहकम कार्मुकाकर्ष विक्षिप्तं नाराचबहु विद्युतम 7 शक्तिखड्गाशनि धरं करॊधवेगसमुत्थितम दरॊण मेघम अनावार्यं हयमारुत चॊदितम 8 दृष्ट्वैवाभिपतन्तं तं शूरः परपुरंजयः उवाच सूतं शैनेयः परहसन युद्धदुर्मदः 9 एतं वै बराह्मणं करूरं सवकर्मण्य अनवस्थितम आश्रयं धार्तराष्ट्रस्य राज्ञॊ दुःखभयावहम 10 शीघ्रं परजवितैर अश्वैः परत्युद्याहि परहृष्टवत आचार्यं राजपुत्राणां सततं शूरमानिनम 11 ततॊ रजतसंकाशा माधवस्य हयॊत्तमाः दरॊणस्याभिमुखाः शीघ्रम अगच्छन वातरंहसः 12 इषुजालावृतं घॊरम अन्धकारम अनन्तरम अनाधृष्यम इवान्येषां शूराणाम अभवत तदा 13 ततः शीघ्रास्त्र विदुषॊर दरॊण सात्वतयॊस तदा नान्तर्म शरवृष्टीनां दृश्यते नरसिंहयॊः 14 इषूणां संनिपातेन शब्दॊ धाराभिघातजः शुश्रुवे शक्रम उक्तानाम अशनीनाम इव सवनः 15 नाराचैर अतिविद्धानां शराणां रूपम आबभौ आशीविषविदष्टानां सर्पाणाम इव भारत 16 तयॊर जयातलनिर्घॊषॊ वयश्रूयत सुदारुणः अजस्रं शैलशृङ्गाणां वज्रेणाहन्यताम इव 17 उभयॊस तौ रथौ राजंस ते चाश्वास्तौ च सारथी रुक्मपुङ्खैः शरैश छन्नाश चित्ररूपा बभुस तदा 18 निर्मलानाम अजिह्मानां नाराचानां विशां पते निर्मुक्ताशीविषाभानां संपातॊ ऽभूत सुदारुणः 19 उभयॊः पतिते छत्त्रं तथैव पतितौ धवजौ उभौ रुधिरसिक्ताङ्गाव उभौ च विजयैषिणौ 20 सरवद्भिः शॊणितं गात्रैः परस्रुताव इव वारणौ अन्यॊन्यम अभिविध्येतां जीवितान्तकरैः शरैः 21 गर्जितॊत्क्रुष्ट संनादाः शङ्खदुन्दुभिनिस्वनाः उपारमन महाराज वयाजहार न कश चन 22 तूष्णींभूतान्य अनीकानि यॊधा युद्धाद उपारमन ददृशे दवैरथं ताभ्यां जातकौतूहलॊ जनः 23 रथिनॊ हस्तियन्तारॊ हयारॊहाः पदातयः अवैक्षन्ताचलैर नेत्रैः परिवार्य रथर्षभौ 24 हस्त्यनीकान्य अतिष्ठन्त तहानीकानि वाजिनाम तथैव रथवाहिन्यः परतिव्यूह्य वयवस्थिताः 25 मुक्ता विद्रुमचित्रैश च मणिकाञ्चनभूषितैः धवजैर आभरणैश चित्रैः कवचैश च हिरण्मयैः 26 वैजयन्ती पताकाभिः परिस्तॊमाङ्गकम्बलैः विमलैर निशितैः शस्त्रैर हयानां च परकीर्णकैः 27 जातरूपमयीभिश च राजतीभिश च मूर्धसु गजानां कुम्भमालाभिर दन्तवेष्टैश च भारत 28 सबलाकाः स खद्यॊताः सैरावत शतह्रदाः अदृश्यन्तॊष्ण पर्याये मेघानाम इव वागुराः 29 अपश्यन्न अस्मदीयाश च ते च यौधिष्ठिराः सथिताः तद युद्धं युयुधानस्य दरॊणस्य च महात्मनः 30 विमानाग्रगता देवा बरह्म शक्रपुरॊगमाः सिद्धचारणसंघाश च विद्याधरमहॊरगाः 31 गतप्रत्यागताक्षेपैश चित्रैः शस्त्रविघातिभिः विविधैर विस्मयं जग्मुस तयॊः पुरुषसिंहयॊः 32 हस्तलाघवम अस्त्रेषु दर्शयन्तौ महाबलौ अन्यॊन्यं समविध्येतां शरैस तौ दरॊण सात्यकी 33 ततॊ दरॊणस्य दाशार्हः शरांश चिच्छेद संयुगे पत्रिभिः सुदृढैर आशु धनुश चैव महाद्युते 34 निमेषान्तरमात्रेण भारद्वाजॊ ऽपरं धनुः सज्यं चकार तच चाशु चिच्छेदास्य स सात्यकिः 35 ततस तवरन पुनर दरॊणॊ धनुर हस्तॊ वयतिष्ठत सज्यं सज्यं पुनश चास्य चिच्छेद निशितैः शरैः 36 ततॊ ऽसय संयुगे दरॊणॊ दृष्ट्वा कर्मातिमानुषम युयुधानस्य राजेन्द्र मनसेदम अचिन्तयत 37 एतद अस्त्रबलं रामे कार्तवीर्ये धनंजये भीष्मे च पुरुषव्याघ्रे यद इदं सात्वतां वरे 38 तं चास्य मनसा दरॊणः पूजयाम आस विक्रमम लाघवं वासवस्येव संप्रेक्ष्य दविजसत्तमः 39 तुतॊषास्त्रविदां शरेष्ठस तथा देवाः स वासवाः न ताम आलक्षयाम आसुर लघुतां शीघ्रकारिणः 40 देवाश च युयुधानस्य गन्धर्वाश च विशां पते सिद्धचारणसंघाश च विदुर दरॊणस्य कर्म तत 41 ततॊ ऽनयद धनुर आदाय दरॊणः कषत्रिय मर्दनः अस्त्रैर अस्त्रविदां शरेष्ठॊ यॊधयाम आस भारत 42 तस्यास्त्राण्य अस्त्रमायाभिः परतिहन्य स सात्यकिः जघान निशितैर बाणैस तद अद्भुतम इवाभवत 43 तस्यातिमानुषं कर्म दृष्ट्वान्यैर असमं रणे युक्तं यॊगेन यॊगज्ञास तावकाः समपूजयन 44 यद अस्त्रम अस्यति दरॊणस तद एवास्यति सात्यकिः तम आचार्यॊ ऽपय असंभ्रान्तॊ ऽयॊधयत्ल्शत्रु तापनः 45 ततः करुद्धॊ महाराज धनुर्वेदस्य पारगः वधाय युयुधानस्य दिव्यम अस्त्रम उदैरयत 46 तद आग्नेयं महाघॊरं विपुघ्नम उपलक्ष्य सः अस्त्रं दिव्यं महेष्वासॊ वारुणं समुदैरयत 47 हाहाकारॊ महान आसीद दृष्ट्वा दिव्यास्त्रधारिणौ न विचेरुस तदाकाशे भूतान्य आकाशगान्य अपि 48 अस्त्रे ते वारुणाग्नेये ताभ्यां बाणसमाहिते न तावद अभिषज्येते वयावर्तद अथ भास्करः 49 ततॊ युधिष्ठिरॊ राजा भीमसेनश च पाण्डवः नकुलः सहदेवश च पर्यरक्षन्त सात्यकिम 50 धृष्ट्वद्युम्न मुखैः सार्धं विराटश च स केकयः मत्स्याः शाल्वेय सेनाश च दरॊणम आजग्मुर अञ्जसा 51 दुःशासनं पुरस्कृत्य राजपुत्रः सहस्रशः दरॊणम अभ्युपपद्यन्त सपत्नैः परिवारितम 52 ततॊ युद्धम अभूद राजंस तव तेषां च धन्विनाम रजसा संवृते लॊके शरजालसमावृते 53 सर्वम आविग्नम अभवन न पराज्ञायत किं चन सैन्येन रजसा धवस्ते निर्मर्यादम अवर्तत |
1
[dhṛ] bāṇe tasmin nikṛtte tu dhṛṣṭadyumne ca mokṣite tena vṛṣṇipravīreṇa yuyudhānena saṃjaya 2 amarṣito maheṣvāsaḥ sarvaśastrabhṛtāṃ varaḥ naravyāghraḥ śineḥ pautre droṇaḥ kim akarod yudhi 3 [s] saṃpradrutaḥ krodhaviṣo vyāditāsya śarāsanaḥ tīkṣṇadhāreṣu daśanaḥ śitanārāca daṃṣṭravān 4 saṃrambhāmarṣa tāmrākṣo mahāhir iva niḥśvasan naravīra pramuditaiḥ śoṇair aśvair mahājavaiḥ 5 utpatadbhir ivākāśaṃ kramadbhir iva sarvataḥ rukmapuṅkhāñ śarān asyan yuyudhānam upādravat 6 śarapāta mahāvarṣaṃ rathaghoṣabalāhakam kārmukākarṣa vikṣiptaṃ nārācabahu vidyutam 7 śaktikhaḍgāśani dharaṃ krodhavegasamutthitam droṇa megham anāvāryaṃ hayamāruta coditam 8 dṛṣṭvaivābhipatantaṃ taṃ śūraḥ parapuraṃjayaḥ uvāca sūtaṃ śaineyaḥ prahasan yuddhadurmadaḥ 9 etaṃ vai brāhmaṇaṃ krūraṃ svakarmaṇy anavasthitam āśrayaṃ dhārtarāṣṭrasya rājño duḥkhabhayāvaham 10 śīghraṃ prajavitair aśvaiḥ pratyudyāhi prahṛṣṭavat ācāryaṃ rājaputrāṇāṃ satataṃ śūramāninam 11 tato rajatasaṃkāśā mādhavasya hayottamāḥ droṇasyābhimukhāḥ śīghram agacchan vātaraṃhasaḥ 12 iṣujālāvṛtaṃ ghoram andhakāram anantaram anādhṛṣyam ivānyeṣāṃ śūrāṇām abhavat tadā 13 tataḥ śīghrāstra viduṣor droṇa sātvatayos tadā nāntarma śaravṛṣṭīnāṃ dṛśyate narasiṃhayoḥ 14 iṣūṇāṃ saṃnipātena śabdo dhārābhighātajaḥ śuśruve śakram uktānām aśanīnām iva svanaḥ 15 nārācair atividdhānāṃ śarāṇāṃ rūpam ābabhau āśīviṣavidaṣṭānāṃ sarpāṇām iva bhārata 16 tayor jyātalanirghoṣo vyaśrūyata sudāruṇaḥ ajasraṃ śailaśṛṅgāṇāṃ vajreṇāhanyatām iva 17 ubhayos tau rathau rājaṃs te cāśvāstau ca sārathī rukmapuṅkhaiḥ śaraiś channāś citrarūpā babhus tadā 18 nirmalānām ajihmānāṃ nārācānāṃ viśāṃ pate nirmuktāśīviṣābhānāṃ saṃpāto 'bhūt sudāruṇaḥ 19 ubhayoḥ patite chattraṃ tathaiva patitau dhvajau ubhau rudhirasiktāṅgāv ubhau ca vijayaiṣiṇau 20 sravadbhiḥ śoṇitaṃ gātraiḥ prasrutāv iva vāraṇau anyonyam abhividhyetāṃ jīvitāntakaraiḥ śaraiḥ 21 garjitotkruṣṭa saṃnādāḥ śaṅkhadundubhinisvanāḥ upāraman mahārāja vyājahāra na kaś cana 22 tūṣṇīṃbhūtāny anīkāni yodhā yuddhād upāraman dadṛśe dvairathaṃ tābhyāṃ jātakautūhalo janaḥ 23 rathino hastiyantāro hayārohāḥ padātayaḥ avaikṣantācalair netraiḥ parivārya ratharṣabhau 24 hastyanīkāny atiṣṭhanta tahānīkāni vājinām tathaiva rathavāhinyaḥ prativyūhya vyavasthitāḥ 25 muktā vidrumacitraiś ca maṇikāñcanabhūṣitaiḥ dhvajair ābharaṇaiś citraiḥ kavacaiś ca hiraṇmayaiḥ 26 vaijayantī patākābhiḥ paristomāṅgakambalaiḥ vimalair niśitaiḥ śastrair hayānāṃ ca prakīrṇakaiḥ 27 jātarūpamayībhiś ca rājatībhiś ca mūrdhasu gajānāṃ kumbhamālābhir dantaveṣṭaiś ca bhārata 28 sabalākāḥ sa khadyotāḥ sairāvata śatahradāḥ adṛśyantoṣṇa paryāye meghānām iva vāgurāḥ 29 apaśyann asmadīyāś ca te ca yaudhiṣṭhirāḥ sthitāḥ tad yuddhaṃ yuyudhānasya droṇasya ca mahātmanaḥ 30 vimānāgragatā devā brahma śakrapurogamāḥ siddhacāraṇasaṃghāś ca vidyādharamahoragāḥ 31 gatapratyāgatākṣepaiś citraiḥ śastravighātibhiḥ vividhair vismayaṃ jagmus tayoḥ puruṣasiṃhayoḥ 32 hastalāghavam astreṣu darśayantau mahābalau anyonyaṃ samavidhyetāṃ śarais tau droṇa sātyakī 33 tato droṇasya dāśārhaḥ śarāṃś ciccheda saṃyuge patribhiḥ sudṛḍhair āśu dhanuś caiva mahādyute 34 nimeṣāntaramātreṇa bhāradvājo 'paraṃ dhanuḥ sajyaṃ cakāra tac cāśu cicchedāsya sa sātyakiḥ 35 tatas tvaran punar droṇo dhanur hasto vyatiṣṭhata sajyaṃ sajyaṃ punaś cāsya ciccheda niśitaiḥ śaraiḥ 36 tato 'sya saṃyuge droṇo dṛṣṭvā karmātimānuṣam yuyudhānasya rājendra manasedam acintayat 37 etad astrabalaṃ rāme kārtavīrye dhanaṃjaye bhīṣme ca puruṣavyāghre yad idaṃ sātvatāṃ vare 38 taṃ cāsya manasā droṇaḥ pūjayām āsa vikramam lāghavaṃ vāsavasyeva saṃprekṣya dvijasattamaḥ 39 tutoṣāstravidāṃ śreṣṭhas tathā devāḥ sa vāsavāḥ na tām ālakṣayām āsur laghutāṃ śīghrakāriṇaḥ 40 devāś ca yuyudhānasya gandharvāś ca viśāṃ pate siddhacāraṇasaṃghāś ca vidur droṇasya karma tat 41 tato 'nyad dhanur ādāya droṇaḥ kṣatriya mardanaḥ astrair astravidāṃ śreṣṭho yodhayām āsa bhārata 42 tasyāstrāṇy astramāyābhiḥ pratihanya sa sātyakiḥ jaghāna niśitair bāṇais tad adbhutam ivābhavat 43 tasyātimānuṣaṃ karma dṛṣṭvānyair asamaṃ raṇe yuktaṃ yogena yogajñās tāvakāḥ samapūjayan 44 yad astram asyati droṇas tad evāsyati sātyakiḥ tam ācāryo 'py asaṃbhrānto 'yodhayatlśatru tāpanaḥ 45 tataḥ kruddho mahārāja dhanurvedasya pāragaḥ vadhāya yuyudhānasya divyam astram udairayat 46 tad āgneyaṃ mahāghoraṃ vipughnam upalakṣya saḥ astraṃ divyaṃ maheṣvāso vāruṇaṃ samudairayat 47 hāhākāro mahān āsīd dṛṣṭvā divyāstradhāriṇau na vicerus tadākāśe bhūtāny ākāśagāny api 48 astre te vāruṇāgneye tābhyāṃ bāṇasamāhite na tāvad abhiṣajyete vyāvartad atha bhāskaraḥ 49 tato yudhiṣṭhiro rājā bhīmasenaś ca pāṇḍavaḥ nakulaḥ sahadevaś ca paryarakṣanta sātyakim 50 dhṛṣṭvadyumna mukhaiḥ sārdhaṃ virāṭaś ca sa kekayaḥ matsyāḥ śālveya senāś ca droṇam ājagmur añjasā 51 duḥśāsanaṃ puraskṛtya rājaputraḥ sahasraśaḥ droṇam abhyupapadyanta sapatnaiḥ parivāritam 52 tato yuddham abhūd rājaṃs tava teṣāṃ ca dhanvinām rajasā saṃvṛte loke śarajālasamāvṛte 53 sarvam āvignam abhavan na prājñāyata kiṃ cana sainyena rajasā dhvaste nirmaryādam avartata |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 7
Chapter 74
|
1
[स] परिवर्तमाने तव आदित्ये तत्र सूर्यस्य रश्मिभिः रजसा कीर्यमाणाश च मन्दी भूताश च सैनिकाः 2 तिष्ठतां युध्यमानानां पुनरावर्तताम अपि भज्यतां जयतां चैव जगाम तद अहः शनैः 3 तथा तेषु विषक्तेषु सैन्येषु जय गृद्धिषु अर्जुनॊ वासुदेवश च सैन्धवायैव जग्मतुः 4 रथमार्ग परमाणं तु कौन्तेयॊ निशितैः शरैः चकार तत्र पन्थानं ययौ येन जनार्दनः 5 यत्र यत्र रथॊ याति पाण्डवस्य महात्मनः तत्र तत्रैव दीर्यन्ते सेनास तव विशां पते 6 रथशिक्षां तु दाशार्हॊ दर्शयाम आस वीर्यवान उत्तमाधममध्यानि मण्डलानि विदर्शयन 7 ते तु नामाङ्किताः पीताः कालज्वलन संनिभाः सनायु नद्धाः सुपर्वाणः पृथवॊ दीर्घगामिनः 8 वैणवायस्मय शराः सवायता विविधाननाः रुधिरं पतगैः सार्धं पराणिनां पपुर आहवे 9 रथस्थिरः करॊशमात्रे यान अस्यत्य अर्जुनः शरान रथे करॊशम अतिक्रान्ते तस्य ते घनन्ति शात्रवान 10 तार्क्ष्य मारुत रंहॊभिर वाजिभिः साधु वाहिभिः तथागच्छद धृषीकेशः कृत्स्नं विस्मापयञ जगत 11 न तथा गच्छति रथस तपनस्य विशां पते नेन्द्रस्य न च रुद्रस्य नापि वैश्रवणस्य च 12 नान्यस्य समरे राजन गतपूर्वस तथा रथः यथा ययाव अर्जुनस्य मनॊ ऽभिप्राय शीघ्रगः 13 परविश्य तु रणे राजन केशवः परवीरहा सेना मध्ये हयांस तूर्णं चॊदयाम आस भारत 14 ततस तस्य रथौघस्य मध्यं पराप्य हयॊत्तमाः कृच्छ्रेण रथम ऊहुस तं कषुत्पिपासाश्रमान्विताः 15 कषताश च बहुभिः शस्त्रैर युद्धशौण्डैर अनेकशः मण्डलानि विचित्राणि विचेरुस ते मुहुर मुहुः 16 हतानां वाजिनागानां रथानां च नरैः सह उपरिष्टाद अतिक्रान्ताः शैलाभानां सहस्रशः 17 एतस्मिन्न अन्तरे वीराव आवन्त्यौ भरातरौ नृप सहसेनौ समार्छेतां पाण्डवं कलान्तवाहनम 18 ताव अर्जुनं चतुःषष्ट्या सप्तत्या च जनार्दनम शराणां च शतेनाश्वान अविध्येतां मुदान्वितौ 19 ताव अर्जुनॊ महाराज नवभिर नतपर्वभिः आजघान रणे करुद्धॊ मर्मज्ञॊ मर्मभेदिभिः 20 ततस तौ तु शरौघेण बीभत्सुं सह केशवम आच्छादयेतां संरब्धौ सिंहनादं च नेदतुः 21 तयॊस तु धनुषी चित्रे भल्लाभ्यां शवेतवाहनः चिच्छेद समरे तूर्णं धवजौ च कनकॊज्ज्वलौ 22 अथान्ये धनुषी राजन परगृह्य समरे तदा पाण्डवं भृशसंक्रुद्धाव अर्दयाम आसतुः शरैः 23 तयॊस तु भृशसंक्रुद्धः शराभ्यां पाण्डुनन्दनः चिच्छेद धनुषी तूर्णं भूय एव धनंजयः 24 तथान्यैर विशिखैस तूर्णं हेमपुङ्खैः शिलाशितैः जघानाश्वान सपदातांस तथॊभौ पार्ष्णिसारथी 25 जयेष्ठस्य च शिरः कायात कषुरप्रेण नयकृन्तत स पपात हतः पृथ्व्यां वातरुग्ण इव दरुमः 26 विन्दं तु निहतं दृष्ट्वा अनुविन्दः परतापवान हताश्वं रथम उत्सृज्य गदां गृह्य महाबलः 27 अभ्यद्रवत संग्रामे भरातुर वधम अनुस्मरन गदया गदिनां शरेष्ठॊ नृत्यन्न इव महारथः 28 अनुविन्दस तु दगया ललाटे मधुसूदनम सपृष्ट्वा नाकम्पयत करुद्धॊ मैनाकम इव पर्वतम 29 तस्यार्जुनः शरिः षड्भिर गरीवां पादौ भुजौ शिरः निचकर्त स संछिन्नः पपाताद्रिचयॊ यथा 30 ततस तौ निहतौ दृष्ट्वा तयॊ राजन पदानुगाः अभ्यद्रवन्त संक्रुद्धाः किरन्तः शतशः शरान 31 तान अर्जुनः शरैस तूर्णं निहत्य भरतर्षभ वयरॊचत यथा वह्निर दावं दग्ध्वा हिमात्यये 32 तयॊः सेनाम अतिक्रम्य कृच्छ्रान निर्याद धनंजयः विबभौ जलदान भित्त्वा दिवाकर इवॊदितः 33 तं दृष्ट्वा कुरवस तरस्ताः परहृष्टाश चाभवन पुनः अभ्यवर्षंस तदा पार्थं समन्ताद भरतर्षभ 34 शरान्तं चैनं समालक्ष्य जञात्वा दूरे च सैन्धवम सिंहनादेन महता सर्वतः पर्यवारयन 35 तांस तु दृष्ट्वा सुसंरब्धान उत्स्मयन पुरुषर्षभः शनकैर इव दाशार्हम अर्जुनॊ वाक्यम अब्रवीत 36 शरार्दिताश च गलानाश च हया दूरे च सैन्धवः किम इहानन्तरं कार्यं जयायिष्ठं तव रॊचते 37 बरूहि कृष्ण यथातत्त्वं तवं हि पराज्ञतमः सदा भवन नेत्रा रणे शत्रून विजेष्यन्तीह पाण्डवाः 38 मम तव अनन्तर्म कृत्यं यद वै तत संनिबॊध मे हयान विमुच्य हि सुखं विशल्यान कुरु माघव 39 एवम उक्तस तु पार्थेन केशवः परत्युवाच तम ममाप्य एतन मतं पाथ यद इदं ते परभाषितम 40 [अर्ज] अहम आवारयिष्यामि सर्वसैन्यानि केशव तवम अप्य अत्र यथान्यायं कुरु कायम अनन्तरम 41 [स] सॊ ऽवतीर्य रथॊपस्थाद असंभ्रान्तॊ धनंजयः गाण्डीवं धनुर आदाय तस्थौ गिरिर इवाचलः 42 तम अभ्यधावन करॊशन्तः कषत्रिया जयकाङ्क्षिणः इदं छिद्रम इति जञात्वा धरणीस्थं धनंजयम 43 तम एकं रथवंशेन महता पर्यवारयन विकर्षन्तश च चापानि विसृजन्तश च सायकान 44 अस्त्राणि च विचित्राणि करुद्धास तत्र वयदर्शयन छादयन्तः शरैः पार्थं मेघा इव दिवाकरम 45 अभ्यद्रवन्त वेगेन कषत्रियाः कषत्रियर्षभम रथसिंहं रथॊदाराः सिंहं मत्ता इव दविपाः 46 तत्र पार्थस्य भुजयॊर महद बलम अदृश्यत यत करुद्धॊ बहुलाः सेनाः सर्वतः समवारयत 47 अस्त्रैर अस्त्राणि संवार्य दविषतां सर्वतॊ विभुः इषुभिर बहुभिस तूर्णं सर्वान एव समावृणॊत 48 तत्रान्तरिक्षे बाणानां परगाढानां विशां पते संघर्षेण महार्चिष्मान पावकः समजायत 49 तत्र तत्र महेष्वासैः शवसद्भिः शॊणिद उक्षितैः हयैर नागैश च संभिन्नैर नदद्भिश चारि कर्शनैः 50 संरब्धैश चारिभिर वीरैः परार्थयद्भिर जयं मृधे एकस्थैर बहुभिः करुद्धैर ऊष्मा व समजायत 51 शरॊर्मिणं धवजावर्तं नागनक्रं दुरत्ययम पदातिमत्स्य कलिलं शङ्खदुन्दुभिनिस्वनम 52 असंख्येयम अपारं च रजॊ ऽऽभीलम अतीव च उष्णीष कमठच छन्नं पताकाफेन मालिनम 53 रथसागरम अक्षॊभ्यं मातङ्गाङ्गशिला चितम वेला भूतास तदा पार्थः पत्रिभिः समवारयत 54 ततॊ जनार्दनः संख्ये परियं पुरुषसत्तमम असंभ्रान्तॊ महाबाहुर अर्जुनं वाक्यम अब्रवीत 55 उदपानम इहाश्वानां नालम अस्ति रणे ऽरजुने परीप्सन्ते जलं चेमे पेयं च तव अवगाहनम 56 इदम अस्तीत्य असंभ्रान्तॊ बरुवन्न अस्त्रेण मेदिनीम अभिहत्यार्जुनश चक्रे वाजिपानं सरः शुभम 57 शरवंशं शरस्थूणं शराच्छादनम अद्भुतम शरवेश्माकरॊत पार्थस तवष्टेवाद्भुत कर्मकृत 58 ततः परहस्य गॊविन्दः साधु साध्व इत्य अथाब्रवीत शरवेश्मनि पार्थेन कृते तस्मिन महारणे |
1
[s] parivartamāne tv āditye tatra sūryasya raśmibhiḥ rajasā kīryamāṇāś ca mandī bhūtāś ca sainikāḥ 2 tiṣṭhatāṃ yudhyamānānāṃ punarāvartatām api bhajyatāṃ jayatāṃ caiva jagāma tad ahaḥ śanaiḥ 3 tathā teṣu viṣakteṣu sainyeṣu jaya gṛddhiṣu arjuno vāsudevaś ca saindhavāyaiva jagmatuḥ 4 rathamārga pramāṇaṃ tu kaunteyo niśitaiḥ śaraiḥ cakāra tatra panthānaṃ yayau yena janārdanaḥ 5 yatra yatra ratho yāti pāṇḍavasya mahātmanaḥ tatra tatraiva dīryante senās tava viśāṃ pate 6 rathaśikṣāṃ tu dāśārho darśayām āsa vīryavān uttamādhamamadhyāni maṇḍalāni vidarśayan 7 te tu nāmāṅkitāḥ pītāḥ kālajvalana saṃnibhāḥ snāyu naddhāḥ suparvāṇaḥ pṛthavo dīrghagāminaḥ 8 vaiṇavāyasmaya śarāḥ svāyatā vividhānanāḥ rudhiraṃ patagaiḥ sārdhaṃ prāṇināṃ papur āhave 9 rathasthiraḥ krośamātre yān asyaty arjunaḥ śarān rathe krośam atikrānte tasya te ghnanti śātravān 10 tārkṣya māruta raṃhobhir vājibhiḥ sādhu vāhibhiḥ tathāgacchad dhṛṣīkeśaḥ kṛtsnaṃ vismāpayañ jagat 11 na tathā gacchati rathas tapanasya viśāṃ pate nendrasya na ca rudrasya nāpi vaiśravaṇasya ca 12 nānyasya samare rājan gatapūrvas tathā rathaḥ yathā yayāv arjunasya mano 'bhiprāya śīghragaḥ 13 praviśya tu raṇe rājan keśavaḥ paravīrahā senā madhye hayāṃs tūrṇaṃ codayām āsa bhārata 14 tatas tasya rathaughasya madhyaṃ prāpya hayottamāḥ kṛcchreṇa ratham ūhus taṃ kṣutpipāsāśramānvitāḥ 15 kṣatāś ca bahubhiḥ śastrair yuddhaśauṇḍair anekaśaḥ maṇḍalāni vicitrāṇi vicerus te muhur muhuḥ 16 hatānāṃ vājināgānāṃ rathānāṃ ca naraiḥ saha upariṣṭād atikrāntāḥ śailābhānāṃ sahasraśaḥ 17 etasminn antare vīrāv āvantyau bhrātarau nṛpa sahasenau samārchetāṃ pāṇḍavaṃ klāntavāhanam 18 tāv arjunaṃ catuḥṣaṣṭyā saptatyā ca janārdanam śarāṇāṃ ca śatenāśvān avidhyetāṃ mudānvitau 19 tāv arjuno mahārāja navabhir nataparvabhiḥ ājaghāna raṇe kruddho marmajño marmabhedibhiḥ 20 tatas tau tu śaraugheṇa bībhatsuṃ saha keśavam ācchādayetāṃ saṃrabdhau siṃhanādaṃ ca nedatuḥ 21 tayos tu dhanuṣī citre bhallābhyāṃ śvetavāhanaḥ ciccheda samare tūrṇaṃ dhvajau ca kanakojjvalau 22 athānye dhanuṣī rājan pragṛhya samare tadā pāṇḍavaṃ bhṛśasaṃkruddhāv ardayām āsatuḥ śaraiḥ 23 tayos tu bhṛśasaṃkruddhaḥ śarābhyāṃ pāṇḍunandanaḥ ciccheda dhanuṣī tūrṇaṃ bhūya eva dhanaṃjayaḥ 24 tathānyair viśikhais tūrṇaṃ hemapuṅkhaiḥ śilāśitaiḥ jaghānāśvān sapadātāṃs tathobhau pārṣṇisārathī 25 jyeṣṭhasya ca śiraḥ kāyāt kṣurapreṇa nyakṛntata sa papāta hataḥ pṛthvyāṃ vātarugṇa iva drumaḥ 26 vindaṃ tu nihataṃ dṛṣṭvā anuvindaḥ pratāpavān hatāśvaṃ ratham utsṛjya gadāṃ gṛhya mahābalaḥ 27 abhyadravata saṃgrāme bhrātur vadham anusmaran gadayā gadināṃ śreṣṭho nṛtyann iva mahārathaḥ 28 anuvindas tu dagayā lalāṭe madhusūdanam spṛṣṭvā nākampayat kruddho mainākam iva parvatam 29 tasyārjunaḥ śariḥ ṣaḍbhir grīvāṃ pādau bhujau śiraḥ nicakarta sa saṃchinnaḥ papātādricayo yathā 30 tatas tau nihatau dṛṣṭvā tayo rājan padānugāḥ abhyadravanta saṃkruddhāḥ kirantaḥ śataśaḥ śarān 31 tān arjunaḥ śarais tūrṇaṃ nihatya bharatarṣabha vyarocata yathā vahnir dāvaṃ dagdhvā himātyaye 32 tayoḥ senām atikramya kṛcchrān niryād dhanaṃjayaḥ vibabhau jaladān bhittvā divākara ivoditaḥ 33 taṃ dṛṣṭvā kuravas trastāḥ prahṛṣṭāś cābhavan punaḥ abhyavarṣaṃs tadā pārthaṃ samantād bharatarṣabha 34 śrāntaṃ cainaṃ samālakṣya jñātvā dūre ca saindhavam siṃhanādena mahatā sarvataḥ paryavārayan 35 tāṃs tu dṛṣṭvā susaṃrabdhān utsmayan puruṣarṣabhaḥ śanakair iva dāśārham arjuno vākyam abravīt 36 śarārditāś ca glānāś ca hayā dūre ca saindhavaḥ kim ihānantaraṃ kāryaṃ jyāyiṣṭhaṃ tava rocate 37 brūhi kṛṣṇa yathātattvaṃ tvaṃ hi prājñatamaḥ sadā bhavan netrā raṇe śatrūn vijeṣyantīha pāṇḍavāḥ 38 mama tv anantarma kṛtyaṃ yad vai tat saṃnibodha me hayān vimucya hi sukhaṃ viśalyān kuru māghava 39 evam uktas tu pārthena keśavaḥ pratyuvāca tam mamāpy etan mataṃ pātha yad idaṃ te prabhāṣitam 40 [arj] aham āvārayiṣyāmi sarvasainyāni keśava tvam apy atra yathānyāyaṃ kuru kāyam anantaram 41 [s] so 'vatīrya rathopasthād asaṃbhrānto dhanaṃjayaḥ gāṇḍīvaṃ dhanur ādāya tasthau girir ivācalaḥ 42 tam abhyadhāvan krośantaḥ kṣatriyā jayakāṅkṣiṇaḥ idaṃ chidram iti jñātvā dharaṇīsthaṃ dhanaṃjayam 43 tam ekaṃ rathavaṃśena mahatā paryavārayan vikarṣantaś ca cāpāni visṛjantaś ca sāyakān 44 astrāṇi ca vicitrāṇi kruddhās tatra vyadarśayan chādayantaḥ śaraiḥ pārthaṃ meghā iva divākaram 45 abhyadravanta vegena kṣatriyāḥ kṣatriyarṣabham rathasiṃhaṃ rathodārāḥ siṃhaṃ mattā iva dvipāḥ 46 tatra pārthasya bhujayor mahad balam adṛśyata yat kruddho bahulāḥ senāḥ sarvataḥ samavārayat 47 astrair astrāṇi saṃvārya dviṣatāṃ sarvato vibhuḥ iṣubhir bahubhis tūrṇaṃ sarvān eva samāvṛṇot 48 tatrāntarikṣe bāṇānāṃ pragāḍhānāṃ viśāṃ pate saṃgharṣeṇa mahārciṣmān pāvakaḥ samajāyata 49 tatra tatra maheṣvāsaiḥ śvasadbhiḥ śoṇid ukṣitaiḥ hayair nāgaiś ca saṃbhinnair nadadbhiś cāri karśanaiḥ 50 saṃrabdhaiś cāribhir vīraiḥ prārthayadbhir jayaṃ mṛdhe ekasthair bahubhiḥ kruddhair ūṣmā va samajāyata 51 śarormiṇaṃ dhvajāvartaṃ nāganakraṃ duratyayam padātimatsya kalilaṃ śaṅkhadundubhinisvanam 52 asaṃkhyeyam apāraṃ ca rajo ''bhīlam atīva ca uṣṇīṣa kamaṭhac channaṃ patākāphena mālinam 53 rathasāgaram akṣobhyaṃ mātaṅgāṅgaśilā citam velā bhūtās tadā pārthaḥ patribhiḥ samavārayat 54 tato janārdanaḥ saṃkhye priyaṃ puruṣasattamam asaṃbhrānto mahābāhur arjunaṃ vākyam abravīt 55 udapānam ihāśvānāṃ nālam asti raṇe 'rjune parīpsante jalaṃ ceme peyaṃ ca tv avagāhanam 56 idam astīty asaṃbhrānto bruvann astreṇa medinīm abhihatyārjunaś cakre vājipānaṃ saraḥ śubham 57 śaravaṃśaṃ śarasthūṇaṃ śarācchādanam adbhutam śaraveśmākarot pārthas tvaṣṭevādbhuta karmakṛt 58 tataḥ prahasya govindaḥ sādhu sādhv ity athābravīt śaraveśmani pārthena kṛte tasmin mahāraṇe |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 7
Chapter 75
|
1
[स] सलिले जनिते तस्मिन कौन्तेयेन महात्मना निवारिते दविषत सैन्ये कृते च शरवेश्मनि 2 वासुदेवॊ रथात तूर्णम अवतीर्य महाद्युतिः मॊचयाम आस तुरगान वितुन्नान कङ्कपत्रिभिः 3 अदृष्टपूर्वं तद दृष्ट्वा सिंहनादॊ महान अभूत सिद्धचारणसंघानां सैनिकानां च सर्वशः 4 पदातिनं तु कौन्तेयं युध्यमानं नरर्षभाः नाशक्नुवन वारयितुं तद अद्भुतम इवाभवत 5 आपतत्सु रथौघेषु परभूतगजवाजिषु नासंभ्रमत तदा पार्थस तद अस्य पुरुषान अति 6 वयसृजन्त शरौघांस ते पाण्डवं परति पार्थिवाः न चाव्यथत धर्मात्मा वासविः परवीरहा 7 स तानि शरजालानि गदाः परासांश च वीर्यवान आगतान अग्रसत पार्थः सरितः सागतॊ यथा 8 अस्त्रवेगेन महता पार्थॊ बाहुबलेन च सर्वेषां पार्थिवेन्द्राणाम अग्रसत ताञ शरॊत्तमान 9 तत तु पार्थस्य विक्रान्तं वासुदेवस्य चॊभयॊः अपूजयन महाराज कौरवाः परमाद्भुतम 10 किम अद्भुततरं लॊके भविताप्य अथ वाप्य अभूत यद अश्वान पार्थ गॊविन्दौ मॊचयाम आसतू रणे 11 भयं विपुलम अस्मासु ताव अधत्तां नरॊत्तमौ तेजॊ विदधतुश चॊग्रं विस्रब्धौ रणमूर्धनि 12 अथॊत्स्मयन हृषीकेशः सत्रीमध्य इव भारत अर्जुनेन कृते संख्ये शरगर्भगृहे तदा 13 उपावर्तयद अव्यग्रस तान अश्वान पुष्करेक्षणः मिषतां सर्वसैन्यानां तवदीयानां विशां पते 14 तेषां शरमं च गलानिं च वेपथुं वमथुं वरणान सर्वं वयपानुदत कृष्णः कुशलॊ हय अश्वकर्मणि 15 शल्यान उद्धृत्य पाणिभ्यां परिमृज्य च तान हयान उपावृत्य यथान्यायं पाययाम आस वारि सः 16 स ताँल लब्धॊदकान सनाताञ जग्धान्नान विगतक्लमान यॊजयाम आस संहृष्टः पुनर एव रथॊत्तमे 17 स तं रथवरं शौरिः सर्वशस्त्रभृतां वरः समास्थाय महातेजाः सार्जुनः परययौ दरुतम 18 रथं रथवरस्याजौ युक्तं लब्धॊदकैर हयैः दृष्ट्वा कुरु बलश्रेष्ठाः पुनर विमनसॊ ऽभवन 19 विनिःश्वसन्तस ते राजन भग्नदंष्ट्रा इवॊरगाः धिग अहॊ धिग गतः पार्थः कृष्णश चेत्य अब्रुवन पृथक 20 सर्वक्षत्रस्य मिषतॊ रथेनैकेन दंशितौ बाल करीडनकेनेव कदर्थी कृत्यनॊ बलम 21 करॊशतां यतमानानाम असंसक्तौ परंतपौ दर्शयित्वात्मनॊ वीर्यं परयातौ सर्वराजसु 22 तौ परयातौ पुनर दृष्ट्वा तदान्ये सैनिकाब्रुवन तवरध्वं कुरवः सर्वे वधे कृष्ण किरीटिनॊः 23 रथं युक्त्वा हि दाशार्हॊ मिषतां सर्वधन्विनाम जयद्रथाय यात्य एष कदर्थी कृत्यनॊ रणे 24 तत्र के चिन मिथॊ राजन समभाषन्त भूमिपाः अदृष्टपूर्वं संग्रामे तद दृष्ट्वा महद अद्भुतम 25 सर्वसैन्यानि राजा च धृतरष्ट्रॊ ऽतययं गतः दुर्यॊधनापराधेन कषत्रं कृत्स्ना च मेदिनी 26 विलयं समनुप्राप्ता तच च राजा न बुध्यते इत्य एवं कषत्रियास तत्र बरुवन्त्य अन्ये च भारत 27 सिन्धुराजस्य यत्कृत्यं गतस्य यमसादनम तत करॊतु वृथा दृष्टिर धार्तराष्ट्रॊ ऽनुपायवित 28 ततः शीघ्रतरं परायात पाण्डवः सैन्धवं परति निवर्तमाने तिग्मांशौ हृष्टैः पीतॊदकैर हयैः 29 तं परयान्तं महाबाहुं सर्वशस्त्रभृतां वरम नाशक्नुवन वारयितुं यॊधाः करुद्धम इवान्तकम 30 विद्राव्य तु ततः सैन्यं पाण्डवः शत्रुतापनः यथा मृगगणान सिंहः सैन्धवार्थे वयलॊडयत 31 गाहमानस तव अनीकानि तूर्णम अश्वान अचॊदयत बलाक वर्णान दाशार्हः पाचजन्यं वयनादयत 32 कौन्तेयेनाग्रतः सृष्टा नयपतन पृष्ठतः शराः तूर्णात तूर्णतरं हय अश्वास ते ऽवहन वातरंहसः 33 वातॊद्धूत पताकान्तं रथं जलदनिस्वनम घॊरं कपिध्वजं दृष्ट्वा विषण्णा रथिनॊ ऽभवन 34 दिवाकरे ऽथ रजसा सर्वतः संवृते भृशम शरार्ताश च रणे यॊधा न कृष्णौ शेकुर ईक्षितुम 35 ततॊ नृपतयः कुर्द्धाः परिवव्रुर धनंजयम कषत्रिया बहवश चान्ये जयद्रथवधैषिणम 36 अपनीयत्सु शल्येषु धिष्ठितं पुरुषर्षभम दुर्यॊधनस तव अगात पार्थं तवरमाणॊ महाहवे |
1
[s] salile janite tasmin kaunteyena mahātmanā nivārite dviṣat sainye kṛte ca śaraveśmani 2 vāsudevo rathāt tūrṇam avatīrya mahādyutiḥ mocayām āsa turagān vitunnān kaṅkapatribhiḥ 3 adṛṣṭapūrvaṃ tad dṛṣṭvā siṃhanādo mahān abhūt siddhacāraṇasaṃghānāṃ sainikānāṃ ca sarvaśaḥ 4 padātinaṃ tu kaunteyaṃ yudhyamānaṃ nararṣabhāḥ nāśaknuvan vārayituṃ tad adbhutam ivābhavat 5 āpatatsu rathaugheṣu prabhūtagajavājiṣu nāsaṃbhramat tadā pārthas tad asya puruṣān ati 6 vyasṛjanta śaraughāṃs te pāṇḍavaṃ prati pārthivāḥ na cāvyathata dharmātmā vāsaviḥ paravīrahā 7 sa tāni śarajālāni gadāḥ prāsāṃś ca vīryavān āgatān agrasat pārthaḥ saritaḥ sāgato yathā 8 astravegena mahatā pārtho bāhubalena ca sarveṣāṃ pārthivendrāṇām agrasat tāñ śarottamān 9 tat tu pārthasya vikrāntaṃ vāsudevasya cobhayoḥ apūjayan mahārāja kauravāḥ paramādbhutam 10 kim adbhutataraṃ loke bhavitāpy atha vāpy abhūt yad aśvān pārtha govindau mocayām āsatū raṇe 11 bhayaṃ vipulam asmāsu tāv adhattāṃ narottamau tejo vidadhatuś cograṃ visrabdhau raṇamūrdhani 12 athotsmayan hṛṣīkeśaḥ strīmadhya iva bhārata arjunena kṛte saṃkhye śaragarbhagṛhe tadā 13 upāvartayad avyagras tān aśvān puṣkarekṣaṇaḥ miṣatāṃ sarvasainyānāṃ tvadīyānāṃ viśāṃ pate 14 teṣāṃ śramaṃ ca glāniṃ ca vepathuṃ vamathuṃ vraṇān sarvaṃ vyapānudat kṛṣṇaḥ kuśalo hy aśvakarmaṇi 15 śalyān uddhṛtya pāṇibhyāṃ parimṛjya ca tān hayān upāvṛtya yathānyāyaṃ pāyayām āsa vāri saḥ 16 sa tāṁl labdhodakān snātāñ jagdhānnān vigataklamān yojayām āsa saṃhṛṣṭaḥ punar eva rathottame 17 sa taṃ rathavaraṃ śauriḥ sarvaśastrabhṛtāṃ varaḥ samāsthāya mahātejāḥ sārjunaḥ prayayau drutam 18 rathaṃ rathavarasyājau yuktaṃ labdhodakair hayaiḥ dṛṣṭvā kuru balaśreṣṭhāḥ punar vimanaso 'bhavan 19 viniḥśvasantas te rājan bhagnadaṃṣṭrā ivoragāḥ dhig aho dhig gataḥ pārthaḥ kṛṣṇaś cety abruvan pṛthak 20 sarvakṣatrasya miṣato rathenaikena daṃśitau bāla krīḍanakeneva kadarthī kṛtyano balam 21 krośatāṃ yatamānānām asaṃsaktau paraṃtapau darśayitvātmano vīryaṃ prayātau sarvarājasu 22 tau prayātau punar dṛṣṭvā tadānye sainikābruvan tvaradhvaṃ kuravaḥ sarve vadhe kṛṣṇa kirīṭinoḥ 23 rathaṃ yuktvā hi dāśārho miṣatāṃ sarvadhanvinām jayadrathāya yāty eṣa kadarthī kṛtyano raṇe 24 tatra ke cin mitho rājan samabhāṣanta bhūmipāḥ adṛṣṭapūrvaṃ saṃgrāme tad dṛṣṭvā mahad adbhutam 25 sarvasainyāni rājā ca dhṛtaraṣṭro 'tyayaṃ gataḥ duryodhanāparādhena kṣatraṃ kṛtsnā ca medinī 26 vilayaṃ samanuprāptā tac ca rājā na budhyate ity evaṃ kṣatriyās tatra bruvanty anye ca bhārata 27 sindhurājasya yatkṛtyaṃ gatasya yamasādanam tat karotu vṛthā dṛṣṭir dhārtarāṣṭro 'nupāyavit 28 tataḥ śīghrataraṃ prāyāt pāṇḍavaḥ saindhavaṃ prati nivartamāne tigmāṃśau hṛṣṭaiḥ pītodakair hayaiḥ 29 taṃ prayāntaṃ mahābāhuṃ sarvaśastrabhṛtāṃ varam nāśaknuvan vārayituṃ yodhāḥ kruddham ivāntakam 30 vidrāvya tu tataḥ sainyaṃ pāṇḍavaḥ śatrutāpanaḥ yathā mṛgagaṇān siṃhaḥ saindhavārthe vyaloḍayat 31 gāhamānas tv anīkāni tūrṇam aśvān acodayat balāka varṇān dāśārhaḥ pācajanyaṃ vyanādayat 32 kaunteyenāgrataḥ sṛṣṭā nyapatan pṛṣṭhataḥ śarāḥ tūrṇāt tūrṇataraṃ hy aśvās te 'vahan vātaraṃhasaḥ 33 vātoddhūta patākāntaṃ rathaṃ jaladanisvanam ghoraṃ kapidhvajaṃ dṛṣṭvā viṣaṇṇā rathino 'bhavan 34 divākare 'tha rajasā sarvataḥ saṃvṛte bhṛśam śarārtāś ca raṇe yodhā na kṛṣṇau śekur īkṣitum 35 tato nṛpatayaḥ kurddhāḥ parivavrur dhanaṃjayam kṣatriyā bahavaś cānye jayadrathavadhaiṣiṇam 36 apanīyatsu śalyeṣu dhiṣṭhitaṃ puruṣarṣabham duryodhanas tv agāt pārthaṃ tvaramāṇo mahāhave |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 7
Chapter 76
|
1
[स] सरंसन्त इव मज्जानस तावकानां भयान नृप तौ दृष्ट्वा समतिक्रान्तौ वासुदेवधनंजयौ 2 सर्वे तु परतिसंरब्धा हरीमन्तः सत्त्वचॊदिताः सथिरी बूता महात्मानः परत्यगच्छन धनंजयम 3 ये गताः पाण्डवं युद्धे करॊधामर्षसमन्विताः ते ऽदयापि न निवर्तन्ते सिन्धवः सागराद इव 4 असन्तस तु नयवर्तन्त वेदेभ्य इव नास्तिकाः नरकं भजमानास ते परत्यपद्यन्त किल्बिषम 5 ताव अतीत्य रथानीकं विमुक्तौ पुरुषर्षभौ ददृशाते यथा राहॊर आस्यान मुक्तौ परभा करौ 6 मत्स्याव इव महाजालं विदार्य विगतज्वरौ तथा कृष्णाव अदृश्येतां सेना जालं विदार्य तत 7 विमुक्तौ शस्त्रसंबाधाद दरॊणानीकात सुदुर्भिदात अदृश्येतां महात्मानौ कालसूर्याव इवॊदितौ 8 अस्त्रसंबाध निर्मुक्तौ विमुक्तौ शस्त्रसंकटात अदृश्येतां महात्मानौ शत्रुसंबाध कारिणौ 9 विमुक्तौ जवलनस्पर्शान मकरास्याज झषाव इव वयक्षॊभयेतां सेनां तौ समुद्रं मकराव इव 10 तावकास तव पुत्राश च दरॊणानीकस्थयॊस तयॊः नैतौ तरिष्यतॊ दरॊणम इति चक्रुस तदा मतिम 11 तौ तु दृष्ट्वा वयतिक्रान्तौ दरॊणानीकं महाद्युती नाशशंसुर महाराज सिन्धुराजस्य जीवितम 12 आशा बलवती राजन पुत्राणाम अभवत तव दरॊण हार्दिक्ययॊः कृष्णौ न मॊक्ष्येते इति परभॊ 13 ताम आशां विफलां कृत्वा निस्तीर्णौ तौ परंतपौ दरॊणानीकं महाराज भॊजानीकं च दुस्तरम 14 अथ दृष्ट्वा वयतिक्रान्तौ जवलिताव इव पावकौ निराशाः सिन्धुराजस्य जीवितं नाशशंसिरे 15 मिथश च समभाषेताम अभीतौ भयवर्धनौ जयद्रथ वदे वाचस तास ताः कृष्ण धनंजयौ 16 असौ मध्ये कृतः षड्भिर धार्तराष्ट्रैर महारथैः चक्षुर्विषयसंप्राप्तॊ न नौ मॊक्ष्यति सैन्धवः 17 यद्य अस्य समरे गॊप्ता शक्रॊ देवगणैः सह तथाप्य एनं हनिष्याव इति कृष्णाव अभाषताम 18 इति कृष्णौ महाबाहू मिथः कथयतां तदा सिन्धुराजम अवेक्षन्तौ तत पुत्रास तव शुश्रुवुः 19 अतीत्य मरु धन्वेव परयान्तौ तृषितौ गजौ पीत्वा वारि समाश्वस्तौ तथैवास्ताम अरिंदमौ 20 वयाघ्रसिंहगजाकीर्णान अतिक्रम्येव पर्वतान अदृश्येतां महाबाहू यथा मृत्युजरातिगौ 21 तथा हि मुखवर्णॊ ऽयम अनयॊर इति मेनिरे तावका दृश्यमुक्तौ तौ विक्रॊशन्ति सम सर्वतः 22 दॊणाद आशीविषाकाराज जवलिताद इव पावकात अन्येभ्यः पार्थिवेभ्यश च भास्वन्ताव इव भास्करौ 23 तौ मुक्तौ सागरप्रख्याद दरॊणानीकाद अरिंदमौ अदृश्येतां मुदा युक्तौ समुत्तीर्यार्णवं यथा 24 शस्त्रौघान महतॊ मुक्तौ दरॊण हार्दिक्य रक्षितान रॊचमानाव अदृश्येताम इन्द्राग्न्यॊः सदृशौ रणे 25 उद्भिन्न रुधिरौ कृष्णौ भारद्वाजस्य सायकैः शितैश चितौ वयरॊचेतां कर्णिकारैर इवाचलौ 26 दरॊण गराहह्रदान मुक्तौ शक्त्याशीविषसंकटात अयः शरॊग्रम अकरॊत कषत्रिय परवराम्भसः 27 जयाघॊषतलनिर्ह्रादाद गदा निस्त्रिंशविद्युतः दरॊणास्त्र मेघान निर्मुक्तौ सूर्येन्दू तिमिराद इव 28 बाहुभ्याम इव संतीर्णौ सिन्धुषष्ठाः समुद्रगाः तपान्ते सरितः पूर्णा महाग्राहसमाकुलाः 29 इति कृष्णा महेष्वासौ यशसा लॊकविश्रुतौ सर्वभूतान्य अमन्यन्त दरॊणास्त्र बलविस्मयात 30 जयद्रथं समीपस्थम अवेक्षन्तौ जिघांसया रुरुं निपाने लिप्सन्तौ वयाघ्रवत ताव अतिष्ठताम 31 यथा हि मुखवर्णॊ ऽयम अनयॊर इति मेनिरे तव यॊधा महाराज हतम एव जयद्रथम 32 लॊहिताक्षौ महाबाहू संयत्तौ कृष्ण पाण्डवौ सिन्धुराजम अभिप्रेक्ष्य हृष्टौ वयनदतां मुहुः 33 शौरेर अभीशु हस्तस्य पार्थस्य च धनुष्मतः तयॊर आसीत परतिभ्राजः सूर्यपावकयॊर इव 34 हर्ष एव तयॊर आसीद दरॊणानीक परमुक्तयॊः समीपे सैन्धवं दृष्ट्वा शयेनयॊर आमिषं यथा 35 तौ तु सैन्धवम आलॊक्य वर्तमानम इवान्तिके सहसा पेततुः करुद्धौ कषिप्रं शयेनाव इवामिषे 36 तौ तु दृष्ट्वा वयतिक्रान्तौ हृषीकेश धनंजयौ सिन्धुराजस्य रक्षार्थं पराक्रान्तः सुतस तव 37 दरॊणेनाबद्ध कवचॊ राजा दुर्यॊधनस तदा ययाव एकरथेनाजौ हयसंस्कारवित परभॊ 38 कृष्ण पार्थौ महेष्वासौ वयतिक्रम्याथ ते सुतः अग्रतः पुण्डरीकाक्षं परतीयाय नराधिप 39 ततः सर्वेषु सैन्येषु वादित्राणि परहृष्टवत परावाद्यन समतिक्रान्ते तव पुत्रे धनंजयम 40 सिंहनाद रवाश चासञ शङ्खदुन्दुभिमिश्रिताः दृष्ट्वा दुर्यॊधनं तत्र कृष्णयॊः परमुखे सथितम 41 ये च ते सिन्धुराजस्य गॊप्तारः पावकॊपमाः ते परहृष्यन्त समरे दृष्ट्वा पुत्रं तवाभिभॊ 42 दृष्ट्वा दुर्यॊधनं कृष्णस तव अतिक्रान्तं सहानुगम अब्रवीद अर्जुनं राजन पराप्तकालम इदं वचः |
1
[s] sraṃsanta iva majjānas tāvakānāṃ bhayān nṛpa tau dṛṣṭvā samatikrāntau vāsudevadhanaṃjayau 2 sarve tu pratisaṃrabdhā hrīmantaḥ sattvacoditāḥ sthirī būtā mahātmānaḥ pratyagacchan dhanaṃjayam 3 ye gatāḥ pāṇḍavaṃ yuddhe krodhāmarṣasamanvitāḥ te 'dyāpi na nivartante sindhavaḥ sāgarād iva 4 asantas tu nyavartanta vedebhya iva nāstikāḥ narakaṃ bhajamānās te pratyapadyanta kilbiṣam 5 tāv atītya rathānīkaṃ vimuktau puruṣarṣabhau dadṛśāte yathā rāhor āsyān muktau prabhā karau 6 matsyāv iva mahājālaṃ vidārya vigatajvarau tathā kṛṣṇāv adṛśyetāṃ senā jālaṃ vidārya tat 7 vimuktau śastrasaṃbādhād droṇānīkāt sudurbhidāt adṛśyetāṃ mahātmānau kālasūryāv ivoditau 8 astrasaṃbādha nirmuktau vimuktau śastrasaṃkaṭāt adṛśyetāṃ mahātmānau śatrusaṃbādha kāriṇau 9 vimuktau jvalanasparśān makarāsyāj jhaṣāv iva vyakṣobhayetāṃ senāṃ tau samudraṃ makarāv iva 10 tāvakās tava putrāś ca droṇānīkasthayos tayoḥ naitau tariṣyato droṇam iti cakrus tadā matim 11 tau tu dṛṣṭvā vyatikrāntau droṇānīkaṃ mahādyutī nāśaśaṃsur mahārāja sindhurājasya jīvitam 12 āśā balavatī rājan putrāṇām abhavat tava droṇa hārdikyayoḥ kṛṣṇau na mokṣyete iti prabho 13 tām āśāṃ viphalāṃ kṛtvā nistīrṇau tau paraṃtapau droṇānīkaṃ mahārāja bhojānīkaṃ ca dustaram 14 atha dṛṣṭvā vyatikrāntau jvalitāv iva pāvakau nirāśāḥ sindhurājasya jīvitaṃ nāśaśaṃsire 15 mithaś ca samabhāṣetām abhītau bhayavardhanau jayadratha vade vācas tās tāḥ kṛṣṇa dhanaṃjayau 16 asau madhye kṛtaḥ ṣaḍbhir dhārtarāṣṭrair mahārathaiḥ cakṣurviṣayasaṃprāpto na nau mokṣyati saindhavaḥ 17 yady asya samare goptā śakro devagaṇaiḥ saha tathāpy enaṃ haniṣyāva iti kṛṣṇāv abhāṣatām 18 iti kṛṣṇau mahābāhū mithaḥ kathayatāṃ tadā sindhurājam avekṣantau tat putrās tava śuśruvuḥ 19 atītya maru dhanveva prayāntau tṛṣitau gajau pītvā vāri samāśvastau tathaivāstām ariṃdamau 20 vyāghrasiṃhagajākīrṇān atikramyeva parvatān adṛśyetāṃ mahābāhū yathā mṛtyujarātigau 21 tathā hi mukhavarṇo 'yam anayor iti menire tāvakā dṛśyamuktau tau vikrośanti sma sarvataḥ 22 doṇād āśīviṣākārāj jvalitād iva pāvakāt anyebhyaḥ pārthivebhyaś ca bhāsvantāv iva bhāskarau 23 tau muktau sāgaraprakhyād droṇānīkād ariṃdamau adṛśyetāṃ mudā yuktau samuttīryārṇavaṃ yathā 24 śastraughān mahato muktau droṇa hārdikya rakṣitān rocamānāv adṛśyetām indrāgnyoḥ sadṛśau raṇe 25 udbhinna rudhirau kṛṣṇau bhāradvājasya sāyakaiḥ śitaiś citau vyarocetāṃ karṇikārair ivācalau 26 droṇa grāhahradān muktau śaktyāśīviṣasaṃkaṭāt ayaḥ śarogram akarot kṣatriya pravarāmbhasaḥ 27 jyāghoṣatalanirhrādād gadā nistriṃśavidyutaḥ droṇāstra meghān nirmuktau sūryendū timirād iva 28 bāhubhyām iva saṃtīrṇau sindhuṣaṣṭhāḥ samudragāḥ tapānte saritaḥ pūrṇā mahāgrāhasamākulāḥ 29 iti kṛṣṇā maheṣvāsau yaśasā lokaviśrutau sarvabhūtāny amanyanta droṇāstra balavismayāt 30 jayadrathaṃ samīpastham avekṣantau jighāṃsayā ruruṃ nipāne lipsantau vyāghravat tāv atiṣṭhatām 31 yathā hi mukhavarṇo 'yam anayor iti menire tava yodhā mahārāja hatam eva jayadratham 32 lohitākṣau mahābāhū saṃyattau kṛṣṇa pāṇḍavau sindhurājam abhiprekṣya hṛṣṭau vyanadatāṃ muhuḥ 33 śaurer abhīśu hastasya pārthasya ca dhanuṣmataḥ tayor āsīt pratibhrājaḥ sūryapāvakayor iva 34 harṣa eva tayor āsīd droṇānīka pramuktayoḥ samīpe saindhavaṃ dṛṣṭvā śyenayor āmiṣaṃ yathā 35 tau tu saindhavam ālokya vartamānam ivāntike sahasā petatuḥ kruddhau kṣipraṃ śyenāv ivāmiṣe 36 tau tu dṛṣṭvā vyatikrāntau hṛṣīkeśa dhanaṃjayau sindhurājasya rakṣārthaṃ parākrāntaḥ sutas tava 37 droṇenābaddha kavaco rājā duryodhanas tadā yayāv ekarathenājau hayasaṃskāravit prabho 38 kṛṣṇa pārthau maheṣvāsau vyatikramyātha te sutaḥ agrataḥ puṇḍarīkākṣaṃ pratīyāya narādhipa 39 tataḥ sarveṣu sainyeṣu vāditrāṇi prahṛṣṭavat prāvādyan samatikrānte tava putre dhanaṃjayam 40 siṃhanāda ravāś cāsañ śaṅkhadundubhimiśritāḥ dṛṣṭvā duryodhanaṃ tatra kṛṣṇayoḥ pramukhe sthitam 41 ye ca te sindhurājasya goptāraḥ pāvakopamāḥ te prahṛṣyanta samare dṛṣṭvā putraṃ tavābhibho 42 dṛṣṭvā duryodhanaṃ kṛṣṇas tv atikrāntaṃ sahānugam abravīd arjunaṃ rājan prāptakālam idaṃ vacaḥ |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 7
Chapter 77
|
1
[वासु] सुयॊधनम अतिक्रान्तम एनं पश्य धनंजय आपद गतम इमं मन्ये नास्त्य अस्य सदृशॊ रथः 2 दूरपाती महेष्वासः कृतास्त्रॊ युद्धदुर्मदः दृढास्त्रश चित्रयॊधी च धार्तराष्ट्रॊ महाबलः 3 अत्यन्तसुखसंवृद्दॊ मानितश च महारथैः कृती च सततं पार्थ नित्यं दवेष्टि च पाण्डवान 4 तेन युद्धम अहं मन्ये पराप्तकालं तवानघ अत्र वॊ दयूतम आयातं विजयायेतराय वा 5 अत्र करॊधविषं पार्थ विमुञ्च चिरसंभृतम एष मूलम अनर्थानां पाण्डवानां महारथः 6 सॊ ऽयं पराप्तस तवाक्षेपं पश्य साफल्यम आत्मनः कथं हि राजा राज्यार्थी तवया गच्छेत संयुगम 7 दिष्ट्या तव इदानीं संप्राप्त एष ते बाणगॊचरम स यथा जीवितं जह्यात तथा कुरु धनंजय 8 ऐश्वर्यमदसंमूढॊ नैष दुःखम उपेयिवान न च ते संयुगे वीर्यं जानाति पुरुषर्षभ 9 तवां हि लॊकास तरयः पार्थ स सुरासुरमानुषाः नॊत्सहन्ते रणे जेतुं किम उतैकः सुयॊधनः 10 स दिष्ट्या समनुप्राप्तस तव पार्थरथान्तिकम जह्य एनं वै महाबाहॊ यथा वृत्रं पुरंदरः 11 एष हय अनर्थे सततं पराक्रान्तस तवानघ निकृत्या धर्मराजं च दयूते वञ्चितवान अयम 12 बहूनि सुनृशंसानि कृतान्य एतेन मानद युष्मासु पापमतिना अपापेष्व एव नित्यदा 13 तम अनार्यं सदा कषुद्रं पुरुषं कामचारिणम आर्यां युद्धे मतिं कृत्वा जहि पार्थाविचारयन 14 निकृत्या राज्यहरणं वनवासं च पाण्डव परिक्लेशं च कृष्णाया हृदि कृत्वा पराक्रम 15 दिष्ट्यैष तव बाणानां गॊचरे परिवर्तते परतिघाताय कार्यस्य दिष्ट्या च यतते ऽगरतः 16 दिष्ट्या जानाति संग्रामे यॊद्धव्यं हि तवया सह दिष्ट्या च सफलाः पार्थ सर्वे कामा हि कामिताः 17 तस्माज जहि रणे पार्थ धार्तराष्ट्रं कुलाधमम यथेन्द्रेण हतः पूर्वं जम्भॊ देवासुरे मृधे 18 अस्मिन हते तवया सैन्यम अनाथं भिद्यताम इदम वैरस्यास्यास तव अवभृथॊ मूलं छिन्धि दुरात्मनाम 19 [स] तं तथेत्य अब्रवीत पार्थः कृत्यरूपम इदं मम सर्वम अन्यद अनादृत्य गच्छ यत्र सुयॊधनः 20 येनैतद दीर्घकालं नॊ भुक्तं राज्यम अकण्टकम अप्य अस्य युधि विक्रम्य छिन्द्यां मूर्धानम आहवे 21 अपि तस्या अनर्हायाः परिक्लेशस्य माधव कृष्णायाः शक्नुयां गन्तुं पदं केशप्रधर्षणे 22 इत्य एवं वादिनौ हृष्टौ हृष्णौ शवेतान हयॊत्तमान परेषयाम आसतुः संख्ये परेप्सन्तौ तं नराधिपम 23 तयॊः समीपं संप्राप्य पुत्रस ते भरतर्षभ न चकार भयं पराप्ते भये महति मारिष 24 तद अस्य कषत्रियास तत्र सर्व एवाभ्यपूजयन यद अर्जुन हृषीकेशौ परत्युद्यातॊ ऽविचारयन 25 ततः सर्वस्य सैन्यस्य तावकस्य विशां पते महान नादॊ हय अभूत तत्र दृष्ट्वा राजानम आहवे 26 तस्मिञ जनसमुन्नादे परवृत्ते भैरवे सति कदर्थी कृत्यते पुत्रः परत्यमित्रम अवारयत 27 आवारितस तु कौन्तेयस तव पुत्रेण धन्विना संरम्भम अगमद भूयः स च तस्मिन परंतपः 28 तौ दृष्ट्वा परतिसंरब्धौ दुर्यॊधन धनंजयौ अभ्यवैक्षन्त राजानॊ भीमरूपाः समन्ततः 29 दृष्ट्वा तु पार्थं संरब्धं वासुदेवं च मारिष परहसन्न इव पुत्रस ते यॊद्धुकामः समाह्वयत 30 ततः परहृष्टॊ दाशार्हः पाण्डवश च धनंजयः वयाक्रॊशेतां महानादं दध्मतुश चाम्बुजॊत्तमौ 31 तौ हृष्टरूपौ संप्रेक्ष्य कौरवेयाश च सर्वशः निराशाः समपद्यन्त पुत्रस्य तव जीविते 32 शॊकम ईयुः परं चैव कुरवः सर्व एव ते अमन्यन्त च पुत्रं ते वैश्वानर मुखे हुतम 33 तथा तु दृष्ट्वा यॊधास ते परहृष्टौ कृष्ण पाण्डवौ हतॊ राजा हतॊ राजेत्य ऊचुर एवं भयार्दिताः 34 जनस्य संनिनादं तु शरुत्वा दुर्यॊधनॊ ऽबरवीत वयेतु वॊ भीर अहं कृष्णौ परेषयिष्यामि मृत्यवे 35 इत्य उक्त्वा सैनिकान सर्वाञ जयापेक्षी नराधिपः पार्थम आभाष्य संरम्भाद इदं वचनम अब्रवीत 36 पार्थ यच छिक्षितं ते ऽसत्रं दिव्यं मानुषम एव च तद दर्शय मयि कषिप्रं यदि जातॊ ऽसि पाण्डुना 37 यद बलं तव वीर्यं च केशवस्य तथैव च तत कुरुष्व मयि कषिप्रं पश्यामस तव पौरुषम 38 अस्मत परॊक्षं कर्माणि परवदन्ति कृतानि ते सवामिसत्कारयुक्तानि यानि तानीह दर्शय |
1
[vāsu] suyodhanam atikrāntam enaṃ paśya dhanaṃjaya āpad gatam imaṃ manye nāsty asya sadṛśo rathaḥ 2 dūrapātī maheṣvāsaḥ kṛtāstro yuddhadurmadaḥ dṛḍhāstraś citrayodhī ca dhārtarāṣṭro mahābalaḥ 3 atyantasukhasaṃvṛddo mānitaś ca mahārathaiḥ kṛtī ca satataṃ pārtha nityaṃ dveṣṭi ca pāṇḍavān 4 tena yuddham ahaṃ manye prāptakālaṃ tavānagha atra vo dyūtam āyātaṃ vijayāyetarāya vā 5 atra krodhaviṣaṃ pārtha vimuñca cirasaṃbhṛtam eṣa mūlam anarthānāṃ pāṇḍavānāṃ mahārathaḥ 6 so 'yaṃ prāptas tavākṣepaṃ paśya sāphalyam ātmanaḥ kathaṃ hi rājā rājyārthī tvayā gaccheta saṃyugam 7 diṣṭyā tv idānīṃ saṃprāpta eṣa te bāṇagocaram sa yathā jīvitaṃ jahyāt tathā kuru dhanaṃjaya 8 aiśvaryamadasaṃmūḍho naiṣa duḥkham upeyivān na ca te saṃyuge vīryaṃ jānāti puruṣarṣabha 9 tvāṃ hi lokās trayaḥ pārtha sa surāsuramānuṣāḥ notsahante raṇe jetuṃ kim utaikaḥ suyodhanaḥ 10 sa diṣṭyā samanuprāptas tava pārtharathāntikam jahy enaṃ vai mahābāho yathā vṛtraṃ puraṃdaraḥ 11 eṣa hy anarthe satataṃ parākrāntas tavānagha nikṛtyā dharmarājaṃ ca dyūte vañcitavān ayam 12 bahūni sunṛśaṃsāni kṛtāny etena mānada yuṣmāsu pāpamatinā apāpeṣv eva nityadā 13 tam anāryaṃ sadā kṣudraṃ puruṣaṃ kāmacāriṇam āryāṃ yuddhe matiṃ kṛtvā jahi pārthāvicārayan 14 nikṛtyā rājyaharaṇaṃ vanavāsaṃ ca pāṇḍava parikleśaṃ ca kṛṣṇāyā hṛdi kṛtvā parākrama 15 diṣṭyaiṣa tava bāṇānāṃ gocare parivartate pratighātāya kāryasya diṣṭyā ca yatate 'grataḥ 16 diṣṭyā jānāti saṃgrāme yoddhavyaṃ hi tvayā saha diṣṭyā ca saphalāḥ pārtha sarve kāmā hi kāmitāḥ 17 tasmāj jahi raṇe pārtha dhārtarāṣṭraṃ kulādhamam yathendreṇa hataḥ pūrvaṃ jambho devāsure mṛdhe 18 asmin hate tvayā sainyam anāthaṃ bhidyatām idam vairasyāsyās tv avabhṛtho mūlaṃ chindhi durātmanām 19 [s] taṃ tathety abravīt pārthaḥ kṛtyarūpam idaṃ mama sarvam anyad anādṛtya gaccha yatra suyodhanaḥ 20 yenaitad dīrghakālaṃ no bhuktaṃ rājyam akaṇṭakam apy asya yudhi vikramya chindyāṃ mūrdhānam āhave 21 api tasyā anarhāyāḥ parikleśasya mādhava kṛṣṇāyāḥ śaknuyāṃ gantuṃ padaṃ keśapradharṣaṇe 22 ity evaṃ vādinau hṛṣṭau hṛṣṇau śvetān hayottamān preṣayām āsatuḥ saṃkhye prepsantau taṃ narādhipam 23 tayoḥ samīpaṃ saṃprāpya putras te bharatarṣabha na cakāra bhayaṃ prāpte bhaye mahati māriṣa 24 tad asya kṣatriyās tatra sarva evābhyapūjayan yad arjuna hṛṣīkeśau pratyudyāto 'vicārayan 25 tataḥ sarvasya sainyasya tāvakasya viśāṃ pate mahān nādo hy abhūt tatra dṛṣṭvā rājānam āhave 26 tasmiñ janasamunnāde pravṛtte bhairave sati kadarthī kṛtyate putraḥ pratyamitram avārayat 27 āvāritas tu kaunteyas tava putreṇa dhanvinā saṃrambham agamad bhūyaḥ sa ca tasmin paraṃtapaḥ 28 tau dṛṣṭvā pratisaṃrabdhau duryodhana dhanaṃjayau abhyavaikṣanta rājāno bhīmarūpāḥ samantataḥ 29 dṛṣṭvā tu pārthaṃ saṃrabdhaṃ vāsudevaṃ ca māriṣa prahasann iva putras te yoddhukāmaḥ samāhvayat 30 tataḥ prahṛṣṭo dāśārhaḥ pāṇḍavaś ca dhanaṃjayaḥ vyākrośetāṃ mahānādaṃ dadhmatuś cāmbujottamau 31 tau hṛṣṭarūpau saṃprekṣya kauraveyāś ca sarvaśaḥ nirāśāḥ samapadyanta putrasya tava jīvite 32 śokam īyuḥ paraṃ caiva kuravaḥ sarva eva te amanyanta ca putraṃ te vaiśvānara mukhe hutam 33 tathā tu dṛṣṭvā yodhās te prahṛṣṭau kṛṣṇa pāṇḍavau hato rājā hato rājety ūcur evaṃ bhayārditāḥ 34 janasya saṃninādaṃ tu śrutvā duryodhano 'bravīt vyetu vo bhīr ahaṃ kṛṣṇau preṣayiṣyāmi mṛtyave 35 ity uktvā sainikān sarvāñ jayāpekṣī narādhipaḥ pārtham ābhāṣya saṃrambhād idaṃ vacanam abravīt 36 pārtha yac chikṣitaṃ te 'straṃ divyaṃ mānuṣam eva ca tad darśaya mayi kṣipraṃ yadi jāto 'si pāṇḍunā 37 yad balaṃ tava vīryaṃ ca keśavasya tathaiva ca tat kuruṣva mayi kṣipraṃ paśyāmas tava pauruṣam 38 asmat parokṣaṃ karmāṇi pravadanti kṛtāni te svāmisatkārayuktāni yāni tānīha darśaya |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 7
Chapter 78
|
1
[स] एवम उक्त्वार्जुनं राजा तरिभिर मर्मातिगैः शरैः परत्यविध्यन महावेगैश चतुर्भिश अतुरॊ हयान 2 वासुदेवं च दशभिः परत्यविध्यत सतनान्तरे पतॊदं चास्य भल्लेन छित्त्वा भूमाव अपातयत 3 तं चतुर्दशभिः पार्थश चित्रपुङ्खैः शिलाशितैः अविध्यत तूर्णम अव्यग्रस ते ऽसयाभ्रश्यन्त वर्मणः 4 तेषां वैफल्यम आलॊक्य पुनर नव च पञ्च च पराहिणॊन निशितान बाणांस ते चाभ्रश्यन्त वर्मणः 5 अष्टाविंशत तु तान बाणान अस्तान विप्रेक्ष्य निष्फलान अब्रवीत परवीरघ्नः कृष्णॊ ऽरजुनम इदं वचः 6 अदृष्टपूर्वं पश्यामि शिलानाम इव सर्पणम तवया संप्रेषिताः पार्थ नार्थं कुर्वन्ति पत्रिणः 7 कच चिद गाण्डीवतः पराणास तथैव भरतर्षभ मुष्टिश च ते यथापूर्वं भुजयॊश च बलं तव 8 न चेद विधेर अयं कालः पराप्तः सयाद अद्य पश्चिमः तव चैवास्य शत्रॊश च तन ममाचक्ष्व पृच्छतः 9 विस्मयॊ मे महान पार्थ तव दृष्ट्वा शरान इमान वयर्थान निपततः संख्ये दुर्यॊधन रथं परति 10 वज्राशनिसमा घॊराः परकायावभेदिनः शराः कुर्वन्ति ते नार्थं पार्थ काद्य विडन्बना 11 [अर्ज] दरॊणेनैषा मतिः कृष्ण धार्तराष्ट्रे निवेशिताः अन्ते विहितम अस्त्राणाम एतत कवचधारणम 12 अस्मिन्न अन्तर्हितं कृष्ण तरैलॊक्यम अपि वर्मणि एकॊ दरॊणॊ हि वेदैतद अहं तस्माच च सत्तमात 13 न शक्यम एतत कवचं बाणैर भेत्तुं कथं चन अपि वज्रेण गॊविन्द सवयं मघवता युधि 14 जानंस तवम अपि वै कृष्ण मां विमॊहयसे कथम यद्वृत्तं तरिषु लॊकेषु यच च केशव वर्तते 15 तथा भविष्यद यच चैव तत सर्वं विदितं तव न तव एवं वेद वै कश चिद यथा तवं मधुसूदन 16 एष दुर्यॊधनः कृष्ण दरॊणेन विहिताम इमाम तिष्ठत्य अभीतवत संख्ये बिभ्रत कवचधारणाम 17 यत तव अत्र विहितं कार्यं नैष तद वेत्ति माधव सत्रीवद एष बिभर्त्य एतां युक्तां कवचधारणाम 18 पश्य बाह्वॊश च मे वीर्यं धनुषश च जनार्दन पराजयिष्ये कौरव्यं कवचेनापि रक्षितम 19 इदम अङ्गिरसे परादाद देवेशॊ वर्म भास्वरम पुनर ददौ सुरपतिर मह्यं वर्म स संग्रहम 20 दैवं यद्य अस्य वर्मैतद बरह्मणा वा सवयं कृतम नैतद गॊप्स्यति दुर्बुद्धिम अद्य बाणहतं मया 21 [स] एवम उक्त्वार्जुनॊ बाणान अभिमन्त्र्य वयकर्षयत विकृष्यमाणांस तेनैवं धनुर्मध्य गताञ शरान तान अस्यास्त्रेण चिच्छेद दरौणिः सर्वास्त्रघातिना 22 तान निकृत्तान इषून दृष्ट्वा दूरतॊ बरह्मवादिना नयवेदयत केशवाय विस्मितः शवेतवाहनः 23 नैतद अस्त्रं मया शक्यं दविः परयॊक्तुं जनार्दन अस्त्रं माम एव हन्याद धि पश्य तव अद्य बलं मम 24 ततॊ दुर्यॊधनः कृष्णौ नवभिर नतपर्वभिः अविध्यत रणे राजञ शरैर आशीविषॊपमैः भूय एवाभ्यवर्षच च समरे कृष्ण पाण्डवौ 25 शरवर्षेण महता ततॊ ऽहृष्यन्त तावकाः चक्रुर वादित्रनिनदान सिंहनाद रवांस तथा 26 तथ करुद्धॊ रणे पार्थः सृक्कणी परिसंहिहन नापश्यत ततॊ ऽसयाङ्गं यन न सयाद वर्म रक्षितम 27 ततॊ ऽसय निशितैर बाणैः सुमुक्तैर अन्तकॊपमैः हयांश चकार निर्देहान उभौ च पार्ष्णिसारथी 28 धनुर अस्याच्छिनच चित्रं हस्तावापं च वीर्यवान रथं च शकलीकर्तुं सव्यसाची परचक्रमे 29 दुर्यॊधनं च बाणाभ्यां तिक्ष्णाभ्यां विरथी कृतम अविध्यद धस्त तलयॊर उभयॊर अर्जुनस तदा 30 तं कृच्छ्राम आपदं पराप्तं दृष्ट्वा परमधन्विनः समापेतुः परीप्सन्तॊ धनंजय शरार्दितम 31 ते रथैर बहुसाहस्रैः कल्पितैः कुञ्जरैर हयैः पदात्यॊघैश च संरब्धैः परिवव्रुर धनंजयम 32 अथ नार्जुन गॊविन्दौ रथौ वापि वयदृश्यत अस्त्रवर्षेण महता जनौघैश चापि संवृतौ 33 ततॊ ऽरजुनॊ ऽसत्रवीर्येण निजघ्ने तां वरूथिनीम तत्र वयङ्गी कृताः पेतुः शतशॊ ऽथ रथद्विपाः 34 ते हता हन्यमानाश च नयगृह्णंस तं रथॊत्तमम स रथस्तम्भितस तस्थौ करॊशमात्रं समन्ततः 35 ततॊ ऽरजुनं वृष्णिवीरस तवरितॊ वाक्यम अब्रवीत धनुर विस्फारयात्यर्थम अहं धमास्यामि चाम्बुजम 36 ततॊ विस्फार्य बलवद गाण्डीवं जघ्निवान रिपून महता शरवर्षेण तलशब्देन चार्जुनः 37 पाञ्चजन्यं च बलवद दध्मौ तारेण केशवः रजसा धवस्तपक्ष्मान्तः परस्विन्नवदनॊ भृशम 38 तस्य शङ्खस्य नादेन धनुषॊ निस्वनेन च निःसत्त्वाश च स सत्ताश च कषितौ पेतुर तदा जनाः 39 तैर विमुक्तॊ रथॊ रेजे वाय्वीरित इवाम्बुदः जयद्रथस्य गॊप्तारस ततः कषुब्धाः सहानुगाः 40 ते दृष्ट्वा सहसा पार्थं गॊप्तारः सैन्धवस्य तु चक्रुर नादान बहुविधान कम्पयन्तॊ वसुंधराम 41 बाणशब्दरवांश चॊग्रान विमिश्राञ शङ्खनिस्वनैः परादुश्चक्रुर महात्मानः सिंहनाद रवान अपि 42 तं शरुत्वा निनदं घॊरं तावकानां समुत्थितम परदध्मतुस तदा शङ्खौ वासुदेवधनंजयौ 43 तेन शब्देन महता पूरितेयं वसुंधरा स शैला सार्णव दवीपा स पाताला विशां पते 44 स शब्दॊ भरतश्रेष्ठ वयाप्य सर्वा दिशॊ दश परतिसस्वान तत्रैव कुरुपाण्डवयॊर बले 45 तावका रथिनस तत्र दृष्ट्वा कृष्ण धनंजयौ संरम्भं परमं पराप्तास तवरमाणा महारथाः 46 अथ कृष्णौ महाभागौ तावका दृश्यदंशितौ अभ्यद्रवन्त संक्रुद्धास तद अद्भुतम इवाभवत |
1
[s] evam uktvārjunaṃ rājā tribhir marmātigaiḥ śaraiḥ pratyavidhyan mahāvegaiś caturbhiś aturo hayān 2 vāsudevaṃ ca daśabhiḥ pratyavidhyat stanāntare patodaṃ cāsya bhallena chittvā bhūmāv apātayat 3 taṃ caturdaśabhiḥ pārthaś citrapuṅkhaiḥ śilāśitaiḥ avidhyat tūrṇam avyagras te 'syābhraśyanta varmaṇaḥ 4 teṣāṃ vaiphalyam ālokya punar nava ca pañca ca prāhiṇon niśitān bāṇāṃs te cābhraśyanta varmaṇaḥ 5 aṣṭāviṃśat tu tān bāṇān astān viprekṣya niṣphalān abravīt paravīraghnaḥ kṛṣṇo 'rjunam idaṃ vacaḥ 6 adṛṣṭapūrvaṃ paśyāmi śilānām iva sarpaṇam tvayā saṃpreṣitāḥ pārtha nārthaṃ kurvanti patriṇaḥ 7 kac cid gāṇḍīvataḥ prāṇās tathaiva bharatarṣabha muṣṭiś ca te yathāpūrvaṃ bhujayoś ca balaṃ tava 8 na ced vidher ayaṃ kālaḥ prāptaḥ syād adya paścimaḥ tava caivāsya śatroś ca tan mamācakṣva pṛcchataḥ 9 vismayo me mahān pārtha tava dṛṣṭvā śarān imān vyarthān nipatataḥ saṃkhye duryodhana rathaṃ prati 10 vajrāśanisamā ghorāḥ parakāyāvabhedinaḥ śarāḥ kurvanti te nārthaṃ pārtha kādya viḍanbanā 11 [arj] droṇenaiṣā matiḥ kṛṣṇa dhārtarāṣṭre niveśitāḥ ante vihitam astrāṇām etat kavacadhāraṇam 12 asminn antarhitaṃ kṛṣṇa trailokyam api varmaṇi eko droṇo hi vedaitad ahaṃ tasmāc ca sattamāt 13 na śakyam etat kavacaṃ bāṇair bhettuṃ kathaṃ cana api vajreṇa govinda svayaṃ maghavatā yudhi 14 jānaṃs tvam api vai kṛṣṇa māṃ vimohayase katham yadvṛttaṃ triṣu lokeṣu yac ca keśava vartate 15 tathā bhaviṣyad yac caiva tat sarvaṃ viditaṃ tava na tv evaṃ veda vai kaś cid yathā tvaṃ madhusūdana 16 eṣa duryodhanaḥ kṛṣṇa droṇena vihitām imām tiṣṭhaty abhītavat saṃkhye bibhrat kavacadhāraṇām 17 yat tv atra vihitaṃ kāryaṃ naiṣa tad vetti mādhava strīvad eṣa bibharty etāṃ yuktāṃ kavacadhāraṇām 18 paśya bāhvoś ca me vīryaṃ dhanuṣaś ca janārdana parājayiṣye kauravyaṃ kavacenāpi rakṣitam 19 idam aṅgirase prādād deveśo varma bhāsvaram punar dadau surapatir mahyaṃ varma sa saṃgraham 20 daivaṃ yady asya varmaitad brahmaṇā vā svayaṃ kṛtam naitad gopsyati durbuddhim adya bāṇahataṃ mayā 21 [s] evam uktvārjuno bāṇān abhimantrya vyakarṣayat vikṛṣyamāṇāṃs tenaivaṃ dhanurmadhya gatāñ śarān tān asyāstreṇa ciccheda drauṇiḥ sarvāstraghātinā 22 tān nikṛttān iṣūn dṛṣṭvā dūrato brahmavādinā nyavedayat keśavāya vismitaḥ śvetavāhanaḥ 23 naitad astraṃ mayā śakyaṃ dviḥ prayoktuṃ janārdana astraṃ mām eva hanyād dhi paśya tv adya balaṃ mama 24 tato duryodhanaḥ kṛṣṇau navabhir nataparvabhiḥ avidhyata raṇe rājañ śarair āśīviṣopamaiḥ bhūya evābhyavarṣac ca samare kṛṣṇa pāṇḍavau 25 śaravarṣeṇa mahatā tato 'hṛṣyanta tāvakāḥ cakrur vāditraninadān siṃhanāda ravāṃs tathā 26 tatha kruddho raṇe pārthaḥ sṛkkaṇī parisaṃhihan nāpaśyata tato 'syāṅgaṃ yan na syād varma rakṣitam 27 tato 'sya niśitair bāṇaiḥ sumuktair antakopamaiḥ hayāṃś cakāra nirdehān ubhau ca pārṣṇisārathī 28 dhanur asyācchinac citraṃ hastāvāpaṃ ca vīryavān rathaṃ ca śakalīkartuṃ savyasācī pracakrame 29 duryodhanaṃ ca bāṇābhyāṃ tikṣṇābhyāṃ virathī kṛtam avidhyad dhasta talayor ubhayor arjunas tadā 30 taṃ kṛcchrām āpadaṃ prāptaṃ dṛṣṭvā paramadhanvinaḥ samāpetuḥ parīpsanto dhanaṃjaya śarārditam 31 te rathair bahusāhasraiḥ kalpitaiḥ kuñjarair hayaiḥ padātyoghaiś ca saṃrabdhaiḥ parivavrur dhanaṃjayam 32 atha nārjuna govindau rathau vāpi vyadṛśyata astravarṣeṇa mahatā janaughaiś cāpi saṃvṛtau 33 tato 'rjuno 'stravīryeṇa nijaghne tāṃ varūthinīm tatra vyaṅgī kṛtāḥ petuḥ śataśo 'tha rathadvipāḥ 34 te hatā hanyamānāś ca nyagṛhṇaṃs taṃ rathottamam sa rathastambhitas tasthau krośamātraṃ samantataḥ 35 tato 'rjunaṃ vṛṣṇivīras tvarito vākyam abravīt dhanur visphārayātyartham ahaṃ dhmāsyāmi cāmbujam 36 tato visphārya balavad gāṇḍīvaṃ jaghnivān ripūn mahatā śaravarṣeṇa talaśabdena cārjunaḥ 37 pāñcajanyaṃ ca balavad dadhmau tāreṇa keśavaḥ rajasā dhvastapakṣmāntaḥ prasvinnavadano bhṛśam 38 tasya śaṅkhasya nādena dhanuṣo nisvanena ca niḥsattvāś ca sa sattāś ca kṣitau petur tadā janāḥ 39 tair vimukto ratho reje vāyvīrita ivāmbudaḥ jayadrathasya goptāras tataḥ kṣubdhāḥ sahānugāḥ 40 te dṛṣṭvā sahasā pārthaṃ goptāraḥ saindhavasya tu cakrur nādān bahuvidhān kampayanto vasuṃdharām 41 bāṇaśabdaravāṃś cogrān vimiśrāñ śaṅkhanisvanaiḥ prāduścakrur mahātmānaḥ siṃhanāda ravān api 42 taṃ śrutvā ninadaṃ ghoraṃ tāvakānāṃ samutthitam pradadhmatus tadā śaṅkhau vāsudevadhanaṃjayau 43 tena śabdena mahatā pūriteyaṃ vasuṃdharā sa śailā sārṇava dvīpā sa pātālā viśāṃ pate 44 sa śabdo bharataśreṣṭha vyāpya sarvā diśo daśa pratisasvāna tatraiva kurupāṇḍavayor bale 45 tāvakā rathinas tatra dṛṣṭvā kṛṣṇa dhanaṃjayau saṃrambhaṃ paramaṃ prāptās tvaramāṇā mahārathāḥ 46 atha kṛṣṇau mahābhāgau tāvakā dṛśyadaṃśitau abhyadravanta saṃkruddhās tad adbhutam ivābhavat |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 7
Chapter 79
|
1
[स] तावकास तु समीक्ष्यैव वृष्ण्यन्धककुरूत्तमौ पराग अत्वरञ जिघांसन्तस तथैव विजयः परान 2 सुवर्णचित्रैर वैयाघ्रैः सवनवद्भिर महारथैः दीपयन्तॊ दिशः सर्वा जवलद्भिर इव पावकैः 3 रुक्मपृष्ठैश च दुष्प्रेक्ष्यैः कार्मुकैः पृथिवीपते कूजद्भिर अतुलान नादान रॊषितैर उरगैर इव 4 भूरिश्रवाः शलः कर्णॊ वृषसेनॊ जयद्रथः कृपश च मद्रराजश च दरौणिश च रथिनां वरः 5 ते पिबन्त इवाकाशम अश्वैर अष्टौ महारथाः वयराजयन दश दिशॊ वैयाघ्रैर हेमचन्द्रकैः 6 ते दंशिताः सुसंरब्धा रथैर मेघौघनिस्वनैः समावृण्वन दिशः सर्वाः पार्थं च विशिखैः शितैः 7 कौलूतका हयाश चित्रा वहन्तस तान महारथान वयशॊभन्त तदा शीघ्रा दीपयन्तॊ दिशॊ दश 8 आजानेयैर महावेगैर नानादेशसमुत्थितैः पार्वतीयैर नदीजैश च सैन्धवैश च हयॊत्तमैः 9 कुरु यॊधवरा राजंस तव पुत्रं परीप्सवः धनंजयरथं शीघ्रं सर्वतः समुपाद्रवन 10 ते परगृह्य महाशङ्खान दध्मुः पुरुषसत्तमाः पूरयन्तॊ दिवं राजन पृथिवीं च स सारगाम 11 तथैव दध्मतुः शङ्खौ वासुदेवधनंजयौ परवरौ सर्वभूतानां सर्वशङ्खवरौ भुवि देवदत्तं च कौन्तेयः पाञ्चजन्यं च केशवः 12 शब्दस तु देवदत्तस्य धनंजय समीरितः पृथिवीं चान्तरिक्षं च दिशश चैव समावृणॊत 13 तथैव पाञ्चजन्यॊ ऽपि वासुदेव समीरितः सर्वशब्दान अतिक्रम्य पूरयाम आस रॊदसी 14 तस्मिंस तथा वर्तमाने दारुणे नादसंकुले भीरूणां तरासजनने शूराणां हर्षवर्धने 15 परवादितासु भेरीषु झर्झरेष्व आनकेषु च मृदङ्गेषु च राजेन्द्र वाद्यमानेष्व अनेकशः 16 महारथसमाख्यात दुर्यॊधनहितैषिणः अमृष्यमाणास तं शब्दं करुद्धाः परमधन्विनः नानादेश्या महीपालाः सवसैन्यपरिरक्षिणः 17 अमर्षिता महाशङ्खान दध्मुर वीरा महारथाः कृते परतिकरिष्यन्तः केशवस्यार्जुनस्य च 18 बभूव तव तत सैन्यं शङ्खशब्दसमीरितम उद्विग्नरथनागाश्वम अस्वस्थम इव चाभिभॊ 19 तत परयुक्तम इवाकाशं शूरैः शङ्खनिनादितम बभूव भृशम उद्विग्नं निर्घातैर इव नादितम 20 स शब्दः सुमहान राजन दिशः सर्वा वयनादयत तरासयाम आस तत सैन्यं युगान्त इव संभृतः 21 ततॊ दुर्यॊधनॊ ऽषटौ च राजानस ते महारथाः जयद्रथस्य रक्षार्थं पाण्डवं पर्यवारयन 22 ततॊ दरौणिस तरिसप्तत्या वासुदेवम अताडयत अर्जुनं च तरिभिर भल्लैर धवजम अश्वांश च पञ्चभिः 23 तम अर्जुनः पृषत्कानां शतैः षड्भिर अताडयत अत्यर्थम इव संक्रुद्धः परतिविद्धे जनार्दने 24 कर्णं दवादशभिर विद्ध्वा वृषसेनं तरिभिस तथा शल्यस्य स शरं चापं मुष्टौ चिच्छेद वीर्यवान 25 गृहीत्वा धनुर अन्यत तु शल्यॊ विव्याध पाण्डवम भूरिश्रवास तरिभिर बाणैर हेमपुङ्खैः शिलाशितैः 26 कर्णॊ दवात्रिशता चैव वृषसेनश च पञ्चभिः जयद्रथस तरिसप्तत्या कृपश च दशभिः शरैः मद्रराजश च दशभिर विव्यधुः फल्गुनं रणे 27 ततः शराणां षष्ट्या तु दरौणिः पार्थम अवाकिरत वासुदेवं च सप्तत्या पुनः पार्थं च पञ्चभिः 28 परहसंस तु नरव्याघ्रः शवेताश्वः कृष्णसारथिः परत्यविध्यत स तान सर्वान दर्शयन पाणिलाघवम 29 कर्णं दवादशभिर विद्ध्वा वृषसेनं तरिभिः शरैः शल्यस्य समरे चापं मुष्टिदेशे नयकृन्तत 30 सौमदत्तिं तरिभिर विद्ध्वा शल्यं च दशभिः शरैः शितैर अग्निशिखाकारैर दरौणिं विव्याध चाषभिः 31 गौतमं पञ्चविंशत्या शैन्धवं च शतेन ह पुनर दरौणिं च सप्तत्या शराणां सॊ ऽभयताडयत 32 भूरि शवरास तु संक्रुद्धः परतॊदं चिच्छिदे हरेः अर्जुनं च तरिसप्तत्या बाणानाम आजघान ह 33 ततः शरशतैस तीक्ष्णैस तान अरीञ शवेतवाहनः परत्यषेधद दरुतं करुद्धॊ महावातॊ घनान इव |
1
[s] tāvakās tu samīkṣyaiva vṛṣṇyandhakakurūttamau prāg atvarañ jighāṃsantas tathaiva vijayaḥ parān 2 suvarṇacitrair vaiyāghraiḥ svanavadbhir mahārathaiḥ dīpayanto diśaḥ sarvā jvaladbhir iva pāvakaiḥ 3 rukmapṛṣṭhaiś ca duṣprekṣyaiḥ kārmukaiḥ pṛthivīpate kūjadbhir atulān nādān roṣitair uragair iva 4 bhūriśravāḥ śalaḥ karṇo vṛṣaseno jayadrathaḥ kṛpaś ca madrarājaś ca drauṇiś ca rathināṃ varaḥ 5 te pibanta ivākāśam aśvair aṣṭau mahārathāḥ vyarājayan daśa diśo vaiyāghrair hemacandrakaiḥ 6 te daṃśitāḥ susaṃrabdhā rathair meghaughanisvanaiḥ samāvṛṇvan diśaḥ sarvāḥ pārthaṃ ca viśikhaiḥ śitaiḥ 7 kaulūtakā hayāś citrā vahantas tān mahārathān vyaśobhanta tadā śīghrā dīpayanto diśo daśa 8 ājāneyair mahāvegair nānādeśasamutthitaiḥ pārvatīyair nadījaiś ca saindhavaiś ca hayottamaiḥ 9 kuru yodhavarā rājaṃs tava putraṃ parīpsavaḥ dhanaṃjayarathaṃ śīghraṃ sarvataḥ samupādravan 10 te pragṛhya mahāśaṅkhān dadhmuḥ puruṣasattamāḥ pūrayanto divaṃ rājan pṛthivīṃ ca sa sāragām 11 tathaiva dadhmatuḥ śaṅkhau vāsudevadhanaṃjayau pravarau sarvabhūtānāṃ sarvaśaṅkhavarau bhuvi devadattaṃ ca kaunteyaḥ pāñcajanyaṃ ca keśavaḥ 12 śabdas tu devadattasya dhanaṃjaya samīritaḥ pṛthivīṃ cāntarikṣaṃ ca diśaś caiva samāvṛṇot 13 tathaiva pāñcajanyo 'pi vāsudeva samīritaḥ sarvaśabdān atikramya pūrayām āsa rodasī 14 tasmiṃs tathā vartamāne dāruṇe nādasaṃkule bhīrūṇāṃ trāsajanane śūrāṇāṃ harṣavardhane 15 pravāditāsu bherīṣu jharjhareṣv ānakeṣu ca mṛdaṅgeṣu ca rājendra vādyamāneṣv anekaśaḥ 16 mahārathasamākhyāta duryodhanahitaiṣiṇaḥ amṛṣyamāṇās taṃ śabdaṃ kruddhāḥ paramadhanvinaḥ nānādeśyā mahīpālāḥ svasainyaparirakṣiṇaḥ 17 amarṣitā mahāśaṅkhān dadhmur vīrā mahārathāḥ kṛte pratikariṣyantaḥ keśavasyārjunasya ca 18 babhūva tava tat sainyaṃ śaṅkhaśabdasamīritam udvignarathanāgāśvam asvastham iva cābhibho 19 tat prayuktam ivākāśaṃ śūraiḥ śaṅkhanināditam babhūva bhṛśam udvignaṃ nirghātair iva nāditam 20 sa śabdaḥ sumahān rājan diśaḥ sarvā vyanādayat trāsayām āsa tat sainyaṃ yugānta iva saṃbhṛtaḥ 21 tato duryodhano 'ṣṭau ca rājānas te mahārathāḥ jayadrathasya rakṣārthaṃ pāṇḍavaṃ paryavārayan 22 tato drauṇis trisaptatyā vāsudevam atāḍayat arjunaṃ ca tribhir bhallair dhvajam aśvāṃś ca pañcabhiḥ 23 tam arjunaḥ pṛṣatkānāṃ śataiḥ ṣaḍbhir atāḍayat atyartham iva saṃkruddhaḥ pratividdhe janārdane 24 karṇaṃ dvādaśabhir viddhvā vṛṣasenaṃ tribhis tathā śalyasya sa śaraṃ cāpaṃ muṣṭau ciccheda vīryavān 25 gṛhītvā dhanur anyat tu śalyo vivyādha pāṇḍavam bhūriśravās tribhir bāṇair hemapuṅkhaiḥ śilāśitaiḥ 26 karṇo dvātriśatā caiva vṛṣasenaś ca pañcabhiḥ jayadrathas trisaptatyā kṛpaś ca daśabhiḥ śaraiḥ madrarājaś ca daśabhir vivyadhuḥ phalgunaṃ raṇe 27 tataḥ śarāṇāṃ ṣaṣṭyā tu drauṇiḥ pārtham avākirat vāsudevaṃ ca saptatyā punaḥ pārthaṃ ca pañcabhiḥ 28 prahasaṃs tu naravyāghraḥ śvetāśvaḥ kṛṣṇasārathiḥ pratyavidhyat sa tān sarvān darśayan pāṇilāghavam 29 karṇaṃ dvādaśabhir viddhvā vṛṣasenaṃ tribhiḥ śaraiḥ śalyasya samare cāpaṃ muṣṭideśe nyakṛntata 30 saumadattiṃ tribhir viddhvā śalyaṃ ca daśabhiḥ śaraiḥ śitair agniśikhākārair drauṇiṃ vivyādha cāṣabhiḥ 31 gautamaṃ pañcaviṃśatyā śaindhavaṃ ca śatena ha punar drauṇiṃ ca saptatyā śarāṇāṃ so 'bhyatāḍayat 32 bhūri śvarās tu saṃkruddhaḥ pratodaṃ cicchide hareḥ arjunaṃ ca trisaptatyā bāṇānām ājaghāna ha 33 tataḥ śaraśatais tīkṣṇais tān arīñ śvetavāhanaḥ pratyaṣedhad drutaṃ kruddho mahāvāto ghanān iva |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 7
Chapter 80
|
1
[धृ] धवजान बहुविधाकारान भराजमानान अतिश्रिया पार्थानां मामकानां च तान ममाचक्ष्व संजय 2 [स] धवजान बहुविधाकाराञ शृणु तेषां महात्मनाम रूपतॊ वर्णतश चैव नामतश च निबॊध मे 3 तेषां तु रथमुह्यानां रथेषु विविधा धवजाः परत्यदृश्यन्त राजेन्द्र जवलिता इव पावलाः 4 काञ्चनाः काञ्चनापीडाः काञ्चनस्रग अलंकृताः काञ्चनानीव शृङ्गाणि काञ्चनस्य महागिरेः 5 ते धवजाः संवृतास तेषां पताकाभिः समन्ततः नानावर्णविरागाभिर विबभुः सर्वतॊवृताः 6 पताकाश च ततस तास तु शवसनेन समीरिताः नृत्यमाना वयदृश्यन्त रङ्गमध्ये विलासिकाः 7 इन्द्रायुधसवर्णाभाः पताका भरतर्षभ दॊधूयमाना रथिनां शॊभयन्ति महारथान 8 सिन्ह लाङ्गूलम उग्रास्यं धजं वानरलक्षणम धनंजयस्य संग्रामे परत्यपश्यम भैरवम 9 स वानरवरॊ राजन पताकाभिर अलंकृतः तरासयाम आस तत सैन्यम धवजॊ गाण्डीवधन्वनः 10 तथैव सिंहलाङ्गूलं दरॊणपुत्रस्य भारत धवजाग्रं समपश्याम बालसूर्यसमप्रभम 11 काञ्चनं पवनॊद्धूतं शक्रध्वजसमप्रभम नन्दनं कौरवेन्द्राणां दरौणेर लक्षणम उच्छ्रितम 12 हस्तिकक्ष्या पुनर हैमी बभूवाधिरथेर धवजे आहवे खं महाराज ददृशे पूरयन्न इव 13 पताकी काञ्चनस्रग्वी धवजः कर्णस्य संयुगे नृत्यतीव रथॊपस्थे शवसनेन समीरितः 14 आचार्यस्य च पाण्डूनां बराह्मणस्य यशस्विनः गॊवृषॊ गौतमस्यासीत कृपस्य सुपरिष्कृतः 15 स तेन भराजते राजन गॊवृषेण महारथः तरिपुरघ्न रथॊ यद्वद गॊवृषेण विराजते 16 मयूरॊ वृषसेनस्य काञ्चनॊ मणिरत्नवान वयाहरिष्यन्न इवातिष्ठत सेनाग्रम अपि शॊभयन 17 तेन तस्य रथॊ भाति मयूरेण महात्मनः यथा सथन्दस्य राजेन्द्र मयूरेण विराजता 18 मद्रराजस्य शल्यस्य धवजाग्रे ऽगनिशिखाम इव सौवर्णीं परतिपश्याम सीताम अप्रतिमां शुभाम 19 सा सीता भराजते तस्य रथम आस्थाय मारिष सर्वबीजविरूढेव यथा सीता शरिया वृता 20 वराहः सिन्धुराजस्य राजतॊ ऽभिविराजते धवजाग्रे ऽलॊहितार्काभॊ हेमजालपरिष्कृतः 21 शुशुभे केतुना तेन राजतेन जयद्रथः यथा देवासुरे युद्धे पुरा पूषा सम शॊभते 22 सौमदत्तेः पुनर यूपॊ यज्ञशीलस्य धीमतः धवजः सूर्य इवाभाति सॊमश चात्र परदृश्यते 23 स यूपः काञ्चनॊ राजन सौमदत्तेर विराजते राजसूये मखश्रेष्ठे यथा यूपः समुच्छ्रितः 24 शलस्य तु महाराज राजतॊ दविरदॊ महान केतुः काञ्चनचित्राङ्गैर मयूरैर उपशॊभितः 25 स केतुः शॊभयाम आस सैन्यं ते भरतर्षभ यथा शवेतॊ महानागॊ देवराजचमूं तथा 26 नागॊ मणिमयॊ राज्ञॊ धवजः कनकसंवृतः किङ्किणीशतसंह्रादॊ भराजंश चित्रे रथॊत्तमे 27 वयभ्राजत भृशं राजन पुत्रस तव विशां पते धवजेन महता संख्ये कुरूणाम ऋषभस तदा 28 नवैते तव वाहिन्याम उच्छ्रिताः परमध्वजाः वयदीपयंस ते पृतनां युगान्तादित्यसंनिभाः 29 दशमस तव अर्जुनस्यासीद एक एव महाकपिः अदीप्यतार्जुनॊ येन हिमवान इव वह्निना 30 ततश चित्राणि शुभ्राणि सुमहान्ति महारथाः कार्मुकाण्य आददुस तूर्णम अर्जुनार्थे परंतपाः 31 तथैव धनुर आयच्छत पार्थः शत्रुविनाशनः गाण्डीवं दिव्यकर्मा तद राजन दुर्मन्त्रिते तव 32 तवापराधाद धि नरा निहता बहुधा युधि नानादिग्भ्यः समाहूताः सहयाः स रथद्विपाः 33 तेषाम आसीद वयतिक्षेपॊ गर्जताम इतरेतरम दुर्यॊधनमुखानां च पाण्डूनाम ऋषभस्य च 34 तत्राद्भुतं परं चक्र्जे कौन्तेयः कृष्णसारथिः यद एकॊ बहुभिः सार्धं समागच्छद अभीतवत 35 अशॊभत महाबाहुर गाण्डीवं विक्षिपन धनुः जिगीषुस तान नरव्याघ्राञ जिघांसुश च जयद्रथम 36 तत्रार्जुनॊ महाराज शरैर मुक्तैः सहस्रशः अदृश्यान अकरॊद यॊधांस तावकाञ शत्रुतापनः 37 ततस ते ऽपि नरव्याघ्राः पार्थं सर्वे महारथाः अदृश्यं समरे चक्रुः सायकौघैः समन्ततः 38 संवृते नरसिंहैस तैः कुरूणाम ऋषभे ऽरजुने महान आसीत समुद्धूतस तस्य सैन्यस्य निस्वनः |
1
[dhṛ] dhvajān bahuvidhākārān bhrājamānān atiśriyā pārthānāṃ māmakānāṃ ca tān mamācakṣva saṃjaya 2 [s] dhvajān bahuvidhākārāñ śṛṇu teṣāṃ mahātmanām rūpato varṇataś caiva nāmataś ca nibodha me 3 teṣāṃ tu rathamuhyānāṃ ratheṣu vividhā dhvajāḥ pratyadṛśyanta rājendra jvalitā iva pāvalāḥ 4 kāñcanāḥ kāñcanāpīḍāḥ kāñcanasrag alaṃkṛtāḥ kāñcanānīva śṛṅgāṇi kāñcanasya mahāgireḥ 5 te dhvajāḥ saṃvṛtās teṣāṃ patākābhiḥ samantataḥ nānāvarṇavirāgābhir vibabhuḥ sarvatovṛtāḥ 6 patākāś ca tatas tās tu śvasanena samīritāḥ nṛtyamānā vyadṛśyanta raṅgamadhye vilāsikāḥ 7 indrāyudhasavarṇābhāḥ patākā bharatarṣabha dodhūyamānā rathināṃ śobhayanti mahārathān 8 sinha lāṅgūlam ugrāsyaṃ dhajaṃ vānaralakṣaṇam dhanaṃjayasya saṃgrāme pratyapaśyama bhairavam 9 sa vānaravaro rājan patākābhir alaṃkṛtaḥ trāsayām āsa tat sainyam dhvajo gāṇḍīvadhanvanaḥ 10 tathaiva siṃhalāṅgūlaṃ droṇaputrasya bhārata dhvajāgraṃ samapaśyāma bālasūryasamaprabham 11 kāñcanaṃ pavanoddhūtaṃ śakradhvajasamaprabham nandanaṃ kauravendrāṇāṃ drauṇer lakṣaṇam ucchritam 12 hastikakṣyā punar haimī babhūvādhirather dhvaje āhave khaṃ mahārāja dadṛśe pūrayann iva 13 patākī kāñcanasragvī dhvajaḥ karṇasya saṃyuge nṛtyatīva rathopasthe śvasanena samīritaḥ 14 ācāryasya ca pāṇḍūnāṃ brāhmaṇasya yaśasvinaḥ govṛṣo gautamasyāsīt kṛpasya supariṣkṛtaḥ 15 sa tena bhrājate rājan govṛṣeṇa mahārathaḥ tripuraghna ratho yadvad govṛṣeṇa virājate 16 mayūro vṛṣasenasya kāñcano maṇiratnavān vyāhariṣyann ivātiṣṭhat senāgram api śobhayan 17 tena tasya ratho bhāti mayūreṇa mahātmanaḥ yathā sthandasya rājendra mayūreṇa virājatā 18 madrarājasya śalyasya dhvajāgre 'gniśikhām iva sauvarṇīṃ pratipaśyāma sītām apratimāṃ śubhām 19 sā sītā bhrājate tasya ratham āsthāya māriṣa sarvabījavirūḍheva yathā sītā śriyā vṛtā 20 varāhaḥ sindhurājasya rājato 'bhivirājate dhvajāgre 'lohitārkābho hemajālapariṣkṛtaḥ 21 śuśubhe ketunā tena rājatena jayadrathaḥ yathā devāsure yuddhe purā pūṣā sma śobhate 22 saumadatteḥ punar yūpo yajñaśīlasya dhīmataḥ dhvajaḥ sūrya ivābhāti somaś cātra pradṛśyate 23 sa yūpaḥ kāñcano rājan saumadatter virājate rājasūye makhaśreṣṭhe yathā yūpaḥ samucchritaḥ 24 śalasya tu mahārāja rājato dvirado mahān ketuḥ kāñcanacitrāṅgair mayūrair upaśobhitaḥ 25 sa ketuḥ śobhayām āsa sainyaṃ te bharatarṣabha yathā śveto mahānāgo devarājacamūṃ tathā 26 nāgo maṇimayo rājño dhvajaḥ kanakasaṃvṛtaḥ kiṅkiṇīśatasaṃhrādo bhrājaṃś citre rathottame 27 vyabhrājata bhṛśaṃ rājan putras tava viśāṃ pate dhvajena mahatā saṃkhye kurūṇām ṛṣabhas tadā 28 navaite tava vāhinyām ucchritāḥ paramadhvajāḥ vyadīpayaṃs te pṛtanāṃ yugāntādityasaṃnibhāḥ 29 daśamas tv arjunasyāsīd eka eva mahākapiḥ adīpyatārjuno yena himavān iva vahninā 30 tataś citrāṇi śubhrāṇi sumahānti mahārathāḥ kārmukāṇy ādadus tūrṇam arjunārthe paraṃtapāḥ 31 tathaiva dhanur āyacchat pārthaḥ śatruvināśanaḥ gāṇḍīvaṃ divyakarmā tad rājan durmantrite tava 32 tavāparādhād dhi narā nihatā bahudhā yudhi nānādigbhyaḥ samāhūtāḥ sahayāḥ sa rathadvipāḥ 33 teṣām āsīd vyatikṣepo garjatām itaretaram duryodhanamukhānāṃ ca pāṇḍūnām ṛṣabhasya ca 34 tatrādbhutaṃ paraṃ cakrje kaunteyaḥ kṛṣṇasārathiḥ yad eko bahubhiḥ sārdhaṃ samāgacchad abhītavat 35 aśobhata mahābāhur gāṇḍīvaṃ vikṣipan dhanuḥ jigīṣus tān naravyāghrāñ jighāṃsuś ca jayadratham 36 tatrārjuno mahārāja śarair muktaiḥ sahasraśaḥ adṛśyān akarod yodhāṃs tāvakāñ śatrutāpanaḥ 37 tatas te 'pi naravyāghrāḥ pārthaṃ sarve mahārathāḥ adṛśyaṃ samare cakruḥ sāyakaughaiḥ samantataḥ 38 saṃvṛte narasiṃhais taiḥ kurūṇām ṛṣabhe 'rjune mahān āsīt samuddhūtas tasya sainyasya nisvanaḥ |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 7
Chapter 81
|
1
[धृ] अर्जुने सैधवं पराप्ते भारद्वाजेन संवृताः पाञ्चालाः कुरुभिः सार्धं किम अकुर्वत संजय 2 [स] अपराह्णे महाराज संग्रामे लॊमहर्षणे पाञ्चालानां कुरूणां च दरॊणे दयूतम अवर्तत 3 पाञ्चाला हि जिघांसन्तॊ दरॊणं संहृष्टचेतसः अभ्यवर्षन्त गर्जन्तः शरवर्षाणि मारिष 4 ततः सुतुमुलस तेषां संग्रामॊ ऽवर्तताद्भुतः पाञ्चालानां कुरूणां च घॊरॊ देवासुरॊपमः 5 सर्वे दरॊण रथं पराप्य पाञ्चालाः पण्डवैः सह तद अनीकं बिभित्सन्तॊ महास्त्राणि वयदर्शयन 6 दरॊणस्य रथपर्यन्तं रथिनॊ रथम आस्थिताः कम्पयन्तॊ ऽभयवर्तन्त वेगम आस्थाय मध्यमम 7 तम अभ्यगाद बृहत कषत्रः केकयानां महारथः परवपन निशितान बाणान महेन्द्राशनिसंनिभान 8 तं तु परत्युदियाच छीघ्रं कषेमधूर्तिर महायशाः विमुञ्चन निशितान बाणाञ शतशॊ ऽथ सहस्रशः 9 धृष्टकेतुश च चेदीनाम ऋषभॊ ऽतिबलॊदितः तवरितॊ ऽभयद्रवद दरॊणं महेन्द्र इव शम्बरम 10 तम आपतन्तं सहसा वयादितास्यम इवान्तकम वीर धन्वा महेष्वासस तवरमाणः समभ्ययात 11 युधिष्ठिरं महाराज जिगीषुं समवस्थितम सहानीकं ततॊ दरॊणॊ नयवारयत वीर्यवान 12 नकुलं कुशलं युद्धे पराक्रान्तं पराक्रमी अभ्यगच्छत समायान्तं विकर्णस ते सुतः परभॊ 13 सहदेवं तथायान्तं दुर्मुखः शत्रुकर्शनः शनैर अनेकसाहस्रैः समवाकिरद आशुगैः 14 सात्यकिं तु नरव्याघ्रं वयाघ्रदत्तस तव अवारयत शरैः सुनिशितैस तीक्ष्णैः कम्पयन वै मुहुर मुहुः 15 दरौपदेयान नरव्याघ्रान मुञ्चतः सायकॊत्तमान संरब्धान रथिनां शरेष्ठान सौमदत्तिर अवारयत 16 भीमसेनं तथा करुद्धं भीमरूपॊ भयानकम परत्यवारयद आयान्तम आर्ष्यशृङ्गिर महारथः 17 तयॊः समभवद युद्धं नरराक्षसयॊर मृधे यादृग एव पुरावृत्तं रामरावणयॊर नृप 18 ततॊ युधिष्ठिरॊ दरॊणं नवत्या नतपर्वणाम आजघ्ने भरतश्रेष्ठ सर्वमर्मसु भारत 19 तं दरॊणः पञ्चविंशत्या निजघान सतनान्तरे रॊषितॊ भरतश्रेष्ठ कौन्तेयेन यशस्विना 20 भूय एव तु विंशत्या सायकानां समाचिनॊत साश्वसूत धवजं दरॊणः पश्यतां सर्वधन्विनाम 21 ताञ शरान दरॊण मुक्तांस तु शरवर्षेण पाण्डवः अवारयत धर्मात्मा दर्शयन पाणिलाघवम 22 ततॊ दरॊणॊ भृशं करुद्धॊ धर्मराजस्य संयुगे चिच्छेद सहसा धन्वी धनुस तस्य महात्मनः 23 अथैनं छिन्नधन्वानं तवरमाणॊ महारथः शरैर अनेकसाहस्रैः पुरयाम आस सर्वतः 24 अदृश्यं दृश्यराजानं भारद्वाजस्य सायकैः सर्वभूतान्य अमन्यन्त हतम एव युधिष्ठिरम 25 के चिच चैनम अमन्यन्त तथा वै विमुखीकृतम हृतॊ राजेति राजेन्द्र बराह्मणेन यशस्विना 26 स कृच्छ्रं परमं पराप्तॊ धर्मराजॊ युधिष्ठिरः तयक्त्वा तत कार्मुकं छिन्नं भारद्वाजेन संयुगे आददे ऽनयद धनुर दिव्यं भारघ्नं वेगवत्तरम 27 ततस तान सायकान सर्वान दरॊण मुक्तान सहस्रशः चिच्छेद समरे वीरस तद अद्भुतम इवाभवत 28 छित्त्वा च ताञ शरान राजा करॊधसंरक्तलॊचनः शक्तिं जग्राह समरे गिरीणाम अपि दारणीम सवर्णदण्डां महाघॊराम अष्टघण्टां भयावहाम 29 समुत्क्षिप्य च तां हृष्टॊ ननाद बलवद बली नादेन सर्वभूतानि तरासयन्न इव भारत 30 शक्तिं समुद्यतां दृष्ट्वा धर्मराजेन संयुगे सवस्ति दरॊणाय सहसा सर्वभूतान्य अथाब्रुवन 31 सा राजभुज निर्मुक्ता निर्मुक्तरग संनिभा परज्वालयन्ती गगनं दिशश च विदिशस तथा दरॊणान्तिकम अनुप्राप्ता दीप्तास्या पन्नगी यथा 32 ताम आपतन्तीं सहसा परेक्ष्य दरॊणॊ विशां पते परादुश्चक्रे ततॊ बराह्मम अस्त्रम अस्त्रविदां वरः 33 तद अस्त्रं भस्मसात कृत्वा तां शक्तिं घॊरदर्शनाम जगाम सयन्दनं तूर्णं पाण्डवस्य यशस्विनः 34 ततॊ युधिष्ठिरॊ राजा दरॊणास्त्रं तत समुद्यतम अशामयन महाप्राज्ञॊ बरह्मास्त्रेणैव भारत 35 विव्याध च रणे दरॊणं पञ्चभिर नतपर्वभिः कषुरप्रेण च तीक्ष्णेन चिच्छेदास्य महद धनुः 36 तद अपास्य धनुश छिन्नं दरॊणः कषत्रिय मर्दनः गदां चिक्षेप सहसा धर्मपुत्राय मारिष 37 ताम आपतन्तीं सहसा गदां दृष्ट्वा युधिष्ठिरः गदाम एवाग्रहीत करुद्धश चिक्षेप च परंतपः 38 ते गदे सहसा मुक्ते समासाद्य परस्परम संघर्षात पावकं मुक्त्वा समेयातां महीतले 39 ततॊ दरॊणॊ भृशं करुद्धॊ धर्मराजस्य मारिष चतुर्भिर निशितैस तीक्ष्णैर हयाञ जघ्ने शरॊत्तमैः 40 धनुश चैकेन बाणेन चिच्छेदेन्द्र धवजॊपमम केतुम एकेन चिच्छेद पाण्डवं चार्दयत तरिभिः 41 हयाश्वत तु रथात तूर्णम अवप्लुत्य युधिष्ठिरः तस्थाव ऊर्ध्वभुजॊ राजा वयायुधॊ भरतर्षभ 42 विरथं तं समालॊक्य वयायुधं च विशेषतः दरॊणॊ वयमॊहयच छत्रून सर्वसैन्यानि चाभिभॊ 43 मुञ्चन्न इषुगणांस तीक्ष्णाँल लघुहस्तॊ दृढव्रतः अभिदुद्राव राजानं सिंहॊ मृगम इवॊल्बणः 44 तम अभिद्रुतम आलॊक्य दरॊणेनामित्र घातिना हाहेति सहसा शब्दः पाण्डूनां समजायत 45 हृतॊ राजा हृतॊ राजा भारद्वाजेन मारिष इत्य आसीत सुमहाञ शब्दः पाण्डुसैन्यस्य सर्वतः 46 ततस तवरितम आरुह्य सहदेव रथं नृपः अपायाज जवनैर अश्वैः कुन्तीपुत्रॊ युधिष्ठिरः |
1
[dhṛ] arjune saidhavaṃ prāpte bhāradvājena saṃvṛtāḥ pāñcālāḥ kurubhiḥ sārdhaṃ kim akurvata saṃjaya 2 [s] aparāhṇe mahārāja saṃgrāme lomaharṣaṇe pāñcālānāṃ kurūṇāṃ ca droṇe dyūtam avartata 3 pāñcālā hi jighāṃsanto droṇaṃ saṃhṛṣṭacetasaḥ abhyavarṣanta garjantaḥ śaravarṣāṇi māriṣa 4 tataḥ sutumulas teṣāṃ saṃgrāmo 'vartatādbhutaḥ pāñcālānāṃ kurūṇāṃ ca ghoro devāsuropamaḥ 5 sarve droṇa rathaṃ prāpya pāñcālāḥ paṇḍavaiḥ saha tad anīkaṃ bibhitsanto mahāstrāṇi vyadarśayan 6 droṇasya rathaparyantaṃ rathino ratham āsthitāḥ kampayanto 'bhyavartanta vegam āsthāya madhyamam 7 tam abhyagād bṛhat kṣatraḥ kekayānāṃ mahārathaḥ pravapan niśitān bāṇān mahendrāśanisaṃnibhān 8 taṃ tu pratyudiyāc chīghraṃ kṣemadhūrtir mahāyaśāḥ vimuñcan niśitān bāṇāñ śataśo 'tha sahasraśaḥ 9 dhṛṣṭaketuś ca cedīnām ṛṣabho 'tibaloditaḥ tvarito 'bhyadravad droṇaṃ mahendra iva śambaram 10 tam āpatantaṃ sahasā vyāditāsyam ivāntakam vīra dhanvā maheṣvāsas tvaramāṇaḥ samabhyayāt 11 yudhiṣṭhiraṃ mahārāja jigīṣuṃ samavasthitam sahānīkaṃ tato droṇo nyavārayata vīryavān 12 nakulaṃ kuśalaṃ yuddhe parākrāntaṃ parākramī abhyagacchat samāyāntaṃ vikarṇas te sutaḥ prabho 13 sahadevaṃ tathāyāntaṃ durmukhaḥ śatrukarśanaḥ śanair anekasāhasraiḥ samavākirad āśugaiḥ 14 sātyakiṃ tu naravyāghraṃ vyāghradattas tv avārayat śaraiḥ suniśitais tīkṣṇaiḥ kampayan vai muhur muhuḥ 15 draupadeyān naravyāghrān muñcataḥ sāyakottamān saṃrabdhān rathināṃ śreṣṭhān saumadattir avārayat 16 bhīmasenaṃ tathā kruddhaṃ bhīmarūpo bhayānakam pratyavārayad āyāntam ārṣyaśṛṅgir mahārathaḥ 17 tayoḥ samabhavad yuddhaṃ nararākṣasayor mṛdhe yādṛg eva purāvṛttaṃ rāmarāvaṇayor nṛpa 18 tato yudhiṣṭhiro droṇaṃ navatyā nataparvaṇām ājaghne bharataśreṣṭha sarvamarmasu bhārata 19 taṃ droṇaḥ pañcaviṃśatyā nijaghāna stanāntare roṣito bharataśreṣṭha kaunteyena yaśasvinā 20 bhūya eva tu viṃśatyā sāyakānāṃ samācinot sāśvasūta dhvajaṃ droṇaḥ paśyatāṃ sarvadhanvinām 21 tāñ śarān droṇa muktāṃs tu śaravarṣeṇa pāṇḍavaḥ avārayata dharmātmā darśayan pāṇilāghavam 22 tato droṇo bhṛśaṃ kruddho dharmarājasya saṃyuge ciccheda sahasā dhanvī dhanus tasya mahātmanaḥ 23 athainaṃ chinnadhanvānaṃ tvaramāṇo mahārathaḥ śarair anekasāhasraiḥ purayām āsa sarvataḥ 24 adṛśyaṃ dṛśyarājānaṃ bhāradvājasya sāyakaiḥ sarvabhūtāny amanyanta hatam eva yudhiṣṭhiram 25 ke cic cainam amanyanta tathā vai vimukhīkṛtam hṛto rājeti rājendra brāhmaṇena yaśasvinā 26 sa kṛcchraṃ paramaṃ prāpto dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ tyaktvā tat kārmukaṃ chinnaṃ bhāradvājena saṃyuge ādade 'nyad dhanur divyaṃ bhāraghnaṃ vegavattaram 27 tatas tān sāyakān sarvān droṇa muktān sahasraśaḥ ciccheda samare vīras tad adbhutam ivābhavat 28 chittvā ca tāñ śarān rājā krodhasaṃraktalocanaḥ śaktiṃ jagrāha samare girīṇām api dāraṇīm svarṇadaṇḍāṃ mahāghorām aṣṭaghaṇṭāṃ bhayāvahām 29 samutkṣipya ca tāṃ hṛṣṭo nanāda balavad balī nādena sarvabhūtāni trāsayann iva bhārata 30 śaktiṃ samudyatāṃ dṛṣṭvā dharmarājena saṃyuge svasti droṇāya sahasā sarvabhūtāny athābruvan 31 sā rājabhuja nirmuktā nirmuktaraga saṃnibhā prajvālayantī gaganaṃ diśaś ca vidiśas tathā droṇāntikam anuprāptā dīptāsyā pannagī yathā 32 tām āpatantīṃ sahasā prekṣya droṇo viśāṃ pate prāduścakre tato brāhmam astram astravidāṃ varaḥ 33 tad astraṃ bhasmasāt kṛtvā tāṃ śaktiṃ ghoradarśanām jagāma syandanaṃ tūrṇaṃ pāṇḍavasya yaśasvinaḥ 34 tato yudhiṣṭhiro rājā droṇāstraṃ tat samudyatam aśāmayan mahāprājño brahmāstreṇaiva bhārata 35 vivyādha ca raṇe droṇaṃ pañcabhir nataparvabhiḥ kṣurapreṇa ca tīkṣṇena cicchedāsya mahad dhanuḥ 36 tad apāsya dhanuś chinnaṃ droṇaḥ kṣatriya mardanaḥ gadāṃ cikṣepa sahasā dharmaputrāya māriṣa 37 tām āpatantīṃ sahasā gadāṃ dṛṣṭvā yudhiṣṭhiraḥ gadām evāgrahīt kruddhaś cikṣepa ca paraṃtapaḥ 38 te gade sahasā mukte samāsādya parasparam saṃgharṣāt pāvakaṃ muktvā sameyātāṃ mahītale 39 tato droṇo bhṛśaṃ kruddho dharmarājasya māriṣa caturbhir niśitais tīkṣṇair hayāñ jaghne śarottamaiḥ 40 dhanuś caikena bāṇena cicchedendra dhvajopamam ketum ekena ciccheda pāṇḍavaṃ cārdayat tribhiḥ 41 hayāśvat tu rathāt tūrṇam avaplutya yudhiṣṭhiraḥ tasthāv ūrdhvabhujo rājā vyāyudho bharatarṣabha 42 virathaṃ taṃ samālokya vyāyudhaṃ ca viśeṣataḥ droṇo vyamohayac chatrūn sarvasainyāni cābhibho 43 muñcann iṣugaṇāṃs tīkṣṇāṁl laghuhasto dṛḍhavrataḥ abhidudrāva rājānaṃ siṃho mṛgam ivolbaṇaḥ 44 tam abhidrutam ālokya droṇenāmitra ghātinā hāheti sahasā śabdaḥ pāṇḍūnāṃ samajāyata 45 hṛto rājā hṛto rājā bhāradvājena māriṣa ity āsīt sumahāñ śabdaḥ pāṇḍusainyasya sarvataḥ 46 tatas tvaritam āruhya sahadeva rathaṃ nṛpaḥ apāyāj javanair aśvaiḥ kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 7
Chapter 82
|
1
[स] बृहत कषत्रम अथायान्तं केकयं दृढविक्रमम कषेमधूर्तिर महाराज विव्याधॊरसि मार्गणैः 2 बृहत कषत्रस तु तं राजा नवत्या नतपर्वणाम आजघ्ने तवरितॊ युद्धे दरॊणानीक बिभित्सया 3 कषेमधूर्तिस तु संक्रुद्धः केकयस्य महात्मनः धनुश चिच्छेद भल्लेन पीतेन निशितेन च 4 अथैनं छिन्नधन्वानं शरेण नतपर्वणा विव्याध हृदये तूर्णं परवरं सर्वधन्विनाम 5 अथान्यद धनुर आदाय बृहत कषत्रॊ हसन्न इव वयश्व सूत धवजं चक्रे कषेमधूर्तिं महारथम 6 ततॊ ऽपरेण भल्लेन पीतेन निशितेन च जहार नृपतेः कायाच छिरॊ जवलितकुण्डलम 7 त छिन्नं सहसा तस्य शिरः कुञ्चितमूर्धजम स किरीटं महीं पराप्य बभौ जयॊतिर इवाम्बरात 8 तं निहत्य रणे हृष्टॊ बृहत कषत्रॊ महारथः सहसाभ्यपतत सैन्यं तावकं पार्थ कारणात 9 धृष्टकेतुम अथायान्तं दरॊण हेतॊः पराक्रमी वीर धन्वा महेष्वासॊ वारयाम आस भारत 10 तौ परस्परम आसाद्य शरदंष्ट्रौ तरस्विनौ शरैर अनेकसाहस्रैर अन्यॊन्यम अभिजघ्नतुः 11 ताव उभौ नरशार्दूलौ युयुधाते परस्परम महावने तीव्रमदौ वारणाव इव यूथपौ 12 गिरिगह्वरम आसाद्य शार्दूलाव इव रॊषितौ युयुधाते महावीर्यौ परस्परजिघांसया 13 तद युद्धम आसीत तुमुलं परेक्षणीयं विशां पते सिद्धचारणसंघानां विस्मयाद्भुत दर्शनम 14 वीर धन्वा ततः करुद्धॊ धृष्टकेतॊः शरासनम दविधा चिच्छेद भल्लेन परहसन्न इव भारत 15 तद उत्सृज्य धनुश छिन्नं चेदिराजॊ महारथः शक्तिं जग्राह विपुलां रुक्मदण्डाम अयस्मयीम 16 तां तु शक्तिं महावीर्यां दॊर्भ्याम आयम्य भारत चिक्षेप सहसा यत्तॊ वीर धन्व रथं परति 17 स तया वीर घातिन्या शक्त्या तव अभिहतॊ भृशम निर्भिन्नहृदयस तूर्णं निपपात रथान महीम 18 तस्मिन विनिहते शूरे तरिगर्तानां महारथे बलं ते ऽभज्यत विभॊ पाण्डवेयैः समन्ततः 19 सहदेवे ततः षष्टिं सायकान दुर्मुखॊ ऽकषिपत ननाद च महानादं तर्जयन पाण्डवं रणे 20 मद्रेयस तु ततः करुद्धॊ दुर्मुखं दशभिः शरैः भराता भरातरम आयान्तं विव्याध परहसन्न इव 21 तं रणे रभसं दृष्ट्वा सहदेवं महाबलम दुर्मुखॊ नवभिर बाणैस ताडयाम आस भारत 22 दुर्मुखस्य तु भल्लेन छित्वा केतुं महाबलः जघान चतुरॊ वाहांश चतुर्भिर निशितैः शरैः 23 अथापरेण भल्लेन पीतेन निशितेन च चिच्छेद सारथेः कायाच छिरॊ जवलितकुण्डलम 24 कषुरप्रेण च तीक्ष्णेन कौरव्यस्य महद धनुः सहदेवॊ रणे छित्त्वा तं च विव्याध पञ्चभिः 25 हताश्वं तु रथं तयक्त्वा दुर्मुखॊ विमनास तदा आरुरॊह रथं राजन निरमित्रस्य भारत 26 सहदेवस ततः करुद्धॊ निरमित्रं महाहवे जघान पृतना मध्ये भल्लेन परवीरहा 27 स पपात रथॊपस्थन निरमित्रॊ जनेश्वरः तरिगर्तराजस्य सुतॊ वयथयंस तव वाहिनीम 28 तं तु हत्वा महाबाहुः सहदेवॊ वयरॊचत यथा दाशरथी रामः खरं हत्वा महाबलम 29 हाहाकारॊ महान आसीत तरिगर्तानां जनेश्वर राजपुत्रं हतं दृष्ट्वा निरमित्रं महाबलम 30 नकुलस ते सुतं राजन विकर्णं पृथुलॊचनम मुहूर्ताज जितवान संख्ये तद अद्भुतम इवाभवत 31 सात्यकिं वयाघ्रदत्तस तु शरैः संनतपर्वभिः चक्रे ऽदृश्यं साश्वसूतं स धवजं पृतनान्तरे 32 तान निवार्य शराञ शूरः शैनेयः कृतहस्तवत साश्वसूत धवजं बाणैर वयाघ्रदत्तम अपातयत 33 कुमारे निहते तस्मिन मगधस्य सुते परभॊ मागधाः सर्वतॊ यत्ता युयुधानम उपाद्रवन 34 विसृजन्तः शरांश चैव तॊमरांश च सहस्रशः भिण्डिपालांस तथा परासान मुद्गरान मुसलान अपि 35 अयॊधयन रणे शूराः सात्वतं युद्धदुर्मदम तांस तु सर्वान सबलवान सात्यक्तिर युद्धदुर्मदः नातिकृच्छ्राद धसन्न एव विजिग्ये पुरुषर्षभ 36 मागधन दरवतॊ दृष्ट्वा हतशेषान समन्ततः बलं ते ऽभज्यत विभॊ युयुधान शरार्दितम 37 नाशयित्वा रणे सैन्यं तवदीयं माधवॊत्तमः विधुन्वानॊ धनुःश्रेष्ठं वयभ्राजत महायशाः 38 भज्यमानं बलं राजन सात्वतेन महात्मना नाभ्यवर्तत युद्धाय तरासितं दीर्घबाहुना 39 ततॊ दरॊणॊ भृशं करुद्धः सहसॊद्वृत्य चक्षुषी सात्यकिं सत्यकर्माणं सवयम एवाभिदुद्रुवे |
1
[s] bṛhat kṣatram athāyāntaṃ kekayaṃ dṛḍhavikramam kṣemadhūrtir mahārāja vivyādhorasi mārgaṇaiḥ 2 bṛhat kṣatras tu taṃ rājā navatyā nataparvaṇām ājaghne tvarito yuddhe droṇānīka bibhitsayā 3 kṣemadhūrtis tu saṃkruddhaḥ kekayasya mahātmanaḥ dhanuś ciccheda bhallena pītena niśitena ca 4 athainaṃ chinnadhanvānaṃ śareṇa nataparvaṇā vivyādha hṛdaye tūrṇaṃ pravaraṃ sarvadhanvinām 5 athānyad dhanur ādāya bṛhat kṣatro hasann iva vyaśva sūta dhvajaṃ cakre kṣemadhūrtiṃ mahāratham 6 tato 'pareṇa bhallena pītena niśitena ca jahāra nṛpateḥ kāyāc chiro jvalitakuṇḍalam 7 ta chinnaṃ sahasā tasya śiraḥ kuñcitamūrdhajam sa kirīṭaṃ mahīṃ prāpya babhau jyotir ivāmbarāt 8 taṃ nihatya raṇe hṛṣṭo bṛhat kṣatro mahārathaḥ sahasābhyapatat sainyaṃ tāvakaṃ pārtha kāraṇāt 9 dhṛṣṭaketum athāyāntaṃ droṇa hetoḥ parākramī vīra dhanvā maheṣvāso vārayām āsa bhārata 10 tau parasparam āsādya śaradaṃṣṭrau tarasvinau śarair anekasāhasrair anyonyam abhijaghnatuḥ 11 tāv ubhau naraśārdūlau yuyudhāte parasparam mahāvane tīvramadau vāraṇāv iva yūthapau 12 girigahvaram āsādya śārdūlāv iva roṣitau yuyudhāte mahāvīryau parasparajighāṃsayā 13 tad yuddham āsīt tumulaṃ prekṣaṇīyaṃ viśāṃ pate siddhacāraṇasaṃghānāṃ vismayādbhuta darśanam 14 vīra dhanvā tataḥ kruddho dhṛṣṭaketoḥ śarāsanam dvidhā ciccheda bhallena prahasann iva bhārata 15 tad utsṛjya dhanuś chinnaṃ cedirājo mahārathaḥ śaktiṃ jagrāha vipulāṃ rukmadaṇḍām ayasmayīm 16 tāṃ tu śaktiṃ mahāvīryāṃ dorbhyām āyamya bhārata cikṣepa sahasā yatto vīra dhanva rathaṃ prati 17 sa tayā vīra ghātinyā śaktyā tv abhihato bhṛśam nirbhinnahṛdayas tūrṇaṃ nipapāta rathān mahīm 18 tasmin vinihate śūre trigartānāṃ mahārathe balaṃ te 'bhajyata vibho pāṇḍaveyaiḥ samantataḥ 19 sahadeve tataḥ ṣaṣṭiṃ sāyakān durmukho 'kṣipat nanāda ca mahānādaṃ tarjayan pāṇḍavaṃ raṇe 20 madreyas tu tataḥ kruddho durmukhaṃ daśabhiḥ śaraiḥ bhrātā bhrātaram āyāntaṃ vivyādha prahasann iva 21 taṃ raṇe rabhasaṃ dṛṣṭvā sahadevaṃ mahābalam durmukho navabhir bāṇais tāḍayām āsa bhārata 22 durmukhasya tu bhallena chitvā ketuṃ mahābalaḥ jaghāna caturo vāhāṃś caturbhir niśitaiḥ śaraiḥ 23 athāpareṇa bhallena pītena niśitena ca ciccheda sāratheḥ kāyāc chiro jvalitakuṇḍalam 24 kṣurapreṇa ca tīkṣṇena kauravyasya mahad dhanuḥ sahadevo raṇe chittvā taṃ ca vivyādha pañcabhiḥ 25 hatāśvaṃ tu rathaṃ tyaktvā durmukho vimanās tadā āruroha rathaṃ rājan niramitrasya bhārata 26 sahadevas tataḥ kruddho niramitraṃ mahāhave jaghāna pṛtanā madhye bhallena paravīrahā 27 sa papāta rathopasthan niramitro janeśvaraḥ trigartarājasya suto vyathayaṃs tava vāhinīm 28 taṃ tu hatvā mahābāhuḥ sahadevo vyarocata yathā dāśarathī rāmaḥ kharaṃ hatvā mahābalam 29 hāhākāro mahān āsīt trigartānāṃ janeśvara rājaputraṃ hataṃ dṛṣṭvā niramitraṃ mahābalam 30 nakulas te sutaṃ rājan vikarṇaṃ pṛthulocanam muhūrtāj jitavān saṃkhye tad adbhutam ivābhavat 31 sātyakiṃ vyāghradattas tu śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ cakre 'dṛśyaṃ sāśvasūtaṃ sa dhvajaṃ pṛtanāntare 32 tān nivārya śarāñ śūraḥ śaineyaḥ kṛtahastavat sāśvasūta dhvajaṃ bāṇair vyāghradattam apātayat 33 kumāre nihate tasmin magadhasya sute prabho māgadhāḥ sarvato yattā yuyudhānam upādravan 34 visṛjantaḥ śarāṃś caiva tomarāṃś ca sahasraśaḥ bhiṇḍipālāṃs tathā prāsān mudgarān musalān api 35 ayodhayan raṇe śūrāḥ sātvataṃ yuddhadurmadam tāṃs tu sarvān sabalavān sātyaktir yuddhadurmadaḥ nātikṛcchrād dhasann eva vijigye puruṣarṣabha 36 māgadhan dravato dṛṣṭvā hataśeṣān samantataḥ balaṃ te 'bhajyata vibho yuyudhāna śarārditam 37 nāśayitvā raṇe sainyaṃ tvadīyaṃ mādhavottamaḥ vidhunvāno dhanuḥśreṣṭhaṃ vyabhrājata mahāyaśāḥ 38 bhajyamānaṃ balaṃ rājan sātvatena mahātmanā nābhyavartata yuddhāya trāsitaṃ dīrghabāhunā 39 tato droṇo bhṛśaṃ kruddhaḥ sahasodvṛtya cakṣuṣī sātyakiṃ satyakarmāṇaṃ svayam evābhidudruve |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 7
Chapter 83
|
1
[स] दरौपदेयान महेष्वासान सौमदत्तिर महायशाः एकैकं पञ्चभिर विद्ध्वा पुनर विव्याध सप्तभिः 2 ते पीडिता भृशं तेन रौद्रेण सहसा विभॊ परमूढा नैव विविदुर मृधे कृत्यं सम किं चन 3 नाकुलिस तु शतानीकः सौमदत्तिं नरर्षभम दवाभ्यां विद्ध्वानदद धृष्टः शराभ्यां शत्रुतापनः 4 तथेतरे रणे यत्तस तरिभिस तरिभिर अजिह्मगैः विव्यधुः समरे तूर्णं सौमदत्तिम अमर्षणम 5 स तान परति महाराज चिक्षिपे पञ्च सायकान एकैकं हृदि चाजघ्ने एकैकेन महायशाः 6 ततस ते भरातरः पञ्च शरैर विद्धा महात्मना परिवार्य रथैर वीरैं विव्यधुः सायकैर भृशम 7 आर्जुनिस तु हयांस तस्य चतुर्भिर निशितैः शरैः परेषयाम आस संक्रुद्धॊ यमस्य सदनं परति 8 भैमसेनिर धनुश छित्त्वा सौमदत्तेर महात्मनः ननाद बलवन नादं विव्याध च शितैः शरैः 9 यौधिष्ठिरॊ धवजं तस्य छित्त्वा भूमाव अपातयत नाकुलिश चाश्वयन्तारमं रथनीडाद अपाहरत 10 साहदेविस तु तं जञात्वा भरातृभिर विमुखीकृतम कषुरप्रेण शिरॊ राजन निचकर्त महामनाः 11 तच्छिरॊ नयपतद भूमौ तपनीयविभूषितम भराजयन्तं रणॊद्देशं बालसूर्यसमप्रभम 12 सौमदत्तेः शिरॊ दृष्ट्वा निपतत तन महात्मनः वित्रस्तास तावका राजन परदुद्रुवुर अनेकधा 13 अलम्बुसस तु समरे भीमसेनं महाबलम यॊधयाम आस संक्रुद्धॊ लक्ष्मणं रावणिर यथा 14 संप्रयुद्धौ रणे दृष्ट्वा ताव उभौ नरराक्षसौ विस्मयः सर्वभूतानां परहर्षश चाभवत तदा 15 आर्ष्यशृङ्गिं ततॊ भीमॊ नवभिर निशितैः शरैः विव्याध परहसन राजन राक्षसेन्द्रम अमर्षणम 16 तद रक्षः समरे विद्धं कृत्वा नादं भयावहम अभ्यद्रवत ततॊ भीमं ये च तस्य पदानुगाः 17 स भीमं पञ्चभिर विद्ध्वा शरैः संनतपर्वभिः भीमानुगाञ जघानाशु रथांस तरिंशद अरिंदमः पुनश चतुःशतान हत्वा भीमं विव्याध पत्रिणा 18 सॊ ऽतिविद्धस तदा भीमॊ राक्षसेन महाबलः निषसाद रथॊपस्थे मूर्छयाभिपरिप्लुतः 19 परतिलभ्य ततः संज्ञां मारुतिः करॊधमूर्छितः विकृष्य कार्मुकं घॊरं भारसाधनम उत्तमम अलम्बुसं शरैस तीक्ष्णैर अर्दयाम आस सर्वतः 20 स विद्धॊ बहुभिर बाणैर नीलाञ्जनचयॊपमः शुशुभे सर्वतॊ राजन परदीप्त इव किंशुकः 21 स वध्यमानः समरे भीमचापच्युतैः शरैः समरन भरातृवधं चैव पाण्डवेन महात्मना 22 घॊरं रूपम अथॊ कृत्वा भीमसेनम अभाषत तिष्ठेदानीं रणे पार्थ पश्य मे ऽदय पराक्रमम 23 बकॊ नाम सुदुर्बुद्धे राक्षस परवरॊ बली परॊक्षं मम तद्वृत्तं यद भराता मे हतस तवया 24 एवम उक्त्वा ततॊ भीमम अन्तर्धानगतस तदा महाता शरवर्षेण भृशं तं समवाकिरत 25 भीमस तु समरे राजन्न अदृश्ये राक्षसे तदा आकाशं पूरयाम आस शरैः संनतपर्वभिः 26 स वध्यमानॊ भीमेन निमेषाद रथम आस्थितः जगाम धरणीं कषुद्रः खं चैव सहसागमत 27 उच्चावचानि रूपाणि चकार सुबहूनि च उच्चावचास तथा वाचॊ वयाजहार समन्ततः 28 तेन पाण्डवसैन्यानां मृदिता युधि वारणाः हयाश च बहवॊ राजन पत्तयश च तथा पुनः रथेभ्यॊ रथिनः पेतुस तस्य नुन्नाः सम सायकैः 29 शॊणितॊदां रथावर्तां हस्तिग्राहसमाकुलाम छत्रहंसां कर्दमिनीं बाहुपन्नग संकुलाम 30 नदीं परवर्तयाम आस रक्षॊगणसमाकुलाम वहन्तीं बहुधा राजंश चेदिपाञ्चालसृञ्जयान 31 तं तथा समरे राजन विचरन्तम अभीतवत पाण्डवा भृशसंविग्नाः परापश्यंस तत्स्य विक्रमम 32 तावकानां तु सैन्यानां परहर्षः समजायत वादित्रनिनदश चॊग्रः सुमहाँल लॊमहर्षणः 33 तं शरुत्वा निनदंघॊरं तव सैन्यस्य पाण्डवः नामृष्यत यथा नागस तलशब्दं समीरितम 34 ततः करॊधाभिताम्राक्षॊ निर्दहन्न इव पावकः संदधे तवाष्ट्रम अस्त्रं स सवयं तवष्टेव मारिष 35 ततः शरसहस्राणि परादुरासन समन्ततः तैः शरैस तव सैन्यस्य विद्रावः सुमहान अभूत 36 तद अस्त्रं परेषितं तेन भीमसेनेन संयुगे राक्षसस्य महामायां हत्वा राक्षसम आर्दयत 37 स वध्यमानॊ बहुधा भीमसेनेन राक्षसः संत्यज्य संयुगे भीमं दरॊणानीकम उपाद्रवत 38 तस्मिंस तु निर्जिते राजन राक्षसेन्द्रे महात्मना अनादयन सिंहनादैः पाण्डवाः सर्वतॊदिशम 39 अपूजयन मारुतिंच संहृष्टास ते महाबलम परह्रादं समरे जित्वा यथा शक्रं मरुद्गणाः |
1
[s] draupadeyān maheṣvāsān saumadattir mahāyaśāḥ ekaikaṃ pañcabhir viddhvā punar vivyādha saptabhiḥ 2 te pīḍitā bhṛśaṃ tena raudreṇa sahasā vibho pramūḍhā naiva vividur mṛdhe kṛtyaṃ sma kiṃ cana 3 nākulis tu śatānīkaḥ saumadattiṃ nararṣabham dvābhyāṃ viddhvānadad dhṛṣṭaḥ śarābhyāṃ śatrutāpanaḥ 4 tathetare raṇe yattas tribhis tribhir ajihmagaiḥ vivyadhuḥ samare tūrṇaṃ saumadattim amarṣaṇam 5 sa tān prati mahārāja cikṣipe pañca sāyakān ekaikaṃ hṛdi cājaghne ekaikena mahāyaśāḥ 6 tatas te bhrātaraḥ pañca śarair viddhā mahātmanā parivārya rathair vīraiṃ vivyadhuḥ sāyakair bhṛśam 7 ārjunis tu hayāṃs tasya caturbhir niśitaiḥ śaraiḥ preṣayām āsa saṃkruddho yamasya sadanaṃ prati 8 bhaimasenir dhanuś chittvā saumadatter mahātmanaḥ nanāda balavan nādaṃ vivyādha ca śitaiḥ śaraiḥ 9 yaudhiṣṭhiro dhvajaṃ tasya chittvā bhūmāv apātayat nākuliś cāśvayantāramṃ rathanīḍād apāharat 10 sāhadevis tu taṃ jñātvā bhrātṛbhir vimukhīkṛtam kṣurapreṇa śiro rājan nicakarta mahāmanāḥ 11 tacchiro nyapatad bhūmau tapanīyavibhūṣitam bhrājayantaṃ raṇoddeśaṃ bālasūryasamaprabham 12 saumadatteḥ śiro dṛṣṭvā nipatat tan mahātmanaḥ vitrastās tāvakā rājan pradudruvur anekadhā 13 alambusas tu samare bhīmasenaṃ mahābalam yodhayām āsa saṃkruddho lakṣmaṇaṃ rāvaṇir yathā 14 saṃprayuddhau raṇe dṛṣṭvā tāv ubhau nararākṣasau vismayaḥ sarvabhūtānāṃ praharṣaś cābhavat tadā 15 ārṣyaśṛṅgiṃ tato bhīmo navabhir niśitaiḥ śaraiḥ vivyādha prahasan rājan rākṣasendram amarṣaṇam 16 tad rakṣaḥ samare viddhaṃ kṛtvā nādaṃ bhayāvaham abhyadravat tato bhīmaṃ ye ca tasya padānugāḥ 17 sa bhīmaṃ pañcabhir viddhvā śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ bhīmānugāñ jaghānāśu rathāṃs triṃśad ariṃdamaḥ punaś catuḥśatān hatvā bhīmaṃ vivyādha patriṇā 18 so 'tividdhas tadā bhīmo rākṣasena mahābalaḥ niṣasāda rathopasthe mūrchayābhipariplutaḥ 19 pratilabhya tataḥ saṃjñāṃ mārutiḥ krodhamūrchitaḥ vikṛṣya kārmukaṃ ghoraṃ bhārasādhanam uttamam alambusaṃ śarais tīkṣṇair ardayām āsa sarvataḥ 20 sa viddho bahubhir bāṇair nīlāñjanacayopamaḥ śuśubhe sarvato rājan pradīpta iva kiṃśukaḥ 21 sa vadhyamānaḥ samare bhīmacāpacyutaiḥ śaraiḥ smaran bhrātṛvadhaṃ caiva pāṇḍavena mahātmanā 22 ghoraṃ rūpam atho kṛtvā bhīmasenam abhāṣata tiṣṭhedānīṃ raṇe pārtha paśya me 'dya parākramam 23 bako nāma sudurbuddhe rākṣasa pravaro balī parokṣaṃ mama tadvṛttaṃ yad bhrātā me hatas tvayā 24 evam uktvā tato bhīmam antardhānagatas tadā mahātā śaravarṣeṇa bhṛśaṃ taṃ samavākirat 25 bhīmas tu samare rājann adṛśye rākṣase tadā ākāśaṃ pūrayām āsa śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ 26 sa vadhyamāno bhīmena nimeṣād ratham āsthitaḥ jagāma dharaṇīṃ kṣudraḥ khaṃ caiva sahasāgamat 27 uccāvacāni rūpāṇi cakāra subahūni ca uccāvacās tathā vāco vyājahāra samantataḥ 28 tena pāṇḍavasainyānāṃ mṛditā yudhi vāraṇāḥ hayāś ca bahavo rājan pattayaś ca tathā punaḥ rathebhyo rathinaḥ petus tasya nunnāḥ sma sāyakaiḥ 29 śoṇitodāṃ rathāvartāṃ hastigrāhasamākulām chatrahaṃsāṃ kardaminīṃ bāhupannaga saṃkulām 30 nadīṃ pravartayām āsa rakṣogaṇasamākulām vahantīṃ bahudhā rājaṃś cedipāñcālasṛñjayān 31 taṃ tathā samare rājan vicarantam abhītavat pāṇḍavā bhṛśasaṃvignāḥ prāpaśyaṃs tatsya vikramam 32 tāvakānāṃ tu sainyānāṃ praharṣaḥ samajāyata vāditraninadaś cograḥ sumahāṁl lomaharṣaṇaḥ 33 taṃ śrutvā ninadaṃghoraṃ tava sainyasya pāṇḍavaḥ nāmṛṣyata yathā nāgas talaśabdaṃ samīritam 34 tataḥ krodhābhitāmrākṣo nirdahann iva pāvakaḥ saṃdadhe tvāṣṭram astraṃ sa svayaṃ tvaṣṭeva māriṣa 35 tataḥ śarasahasrāṇi prādurāsan samantataḥ taiḥ śarais tava sainyasya vidrāvaḥ sumahān abhūt 36 tad astraṃ preṣitaṃ tena bhīmasenena saṃyuge rākṣasasya mahāmāyāṃ hatvā rākṣasam ārdayat 37 sa vadhyamāno bahudhā bhīmasenena rākṣasaḥ saṃtyajya saṃyuge bhīmaṃ droṇānīkam upādravat 38 tasmiṃs tu nirjite rājan rākṣasendre mahātmanā anādayan siṃhanādaiḥ pāṇḍavāḥ sarvatodiśam 39 apūjayan mārutiṃca saṃhṛṣṭās te mahābalam prahrādaṃ samare jitvā yathā śakraṃ marudgaṇāḥ |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 7
Chapter 84
|
1
[स] अलम्बुसं तथा युद्धे विचरन्तम अभीतवत हैडिम्बः परययौ तूर्णं विव्याध च शितैः शरैः 2 तयॊः परतिभयं युद्धम आसीद राक्षससिंहयॊः कुर्वतॊर विविधा मायाः शक्रशम्बरयॊर इव 3 अलम्बुसॊ भृशं करुद्धॊ घटॊत्कचम अताडयत घटॊत्कचस तु विंशत्या नाराचानां सतनान्तरे अलम्बुसम अथॊ विद्ध्वा सिंहा वद वयनदन मुहुः 4 तथैवालम्बुसॊ राजन हैडिम्बं युद्धदुर्मदम विद्ध्वा विद्ध्वानदद धृष्टः पूरयन खं समन्ततः 5 तथा तौ भृशसंक्रुद्धौ राक्षसेन्द्रौ महाबलौ निर्विशेषम अयुध्येतां मायाभिर इतरेतरम 6 माया शतसृजौ दृप्तौ मॊहयन्तौ परस्परम मायायुद्धे सुकुशलौ मायायुद्धम अयुध्यताम 7 यां यां घटॊत्कचॊ युद्धे मायां दर्शयते नृप तां ताम अलम्बुसॊ राजन माययैव निजघ्निवान 8 तं तथा युध्यमानं तु मायायुद्धविशारदम अलम्बुसं राक्षसेन्द्रं दृष्ट्वाक्रुध्यन्त पाण्डवाः 9 त एनं भृशसंक्रुद्धाः सर्वतः परवरा रथैः अभ्यद्रवन्त संक्रुद्धा भीमसेनादयॊ नृप 10 त एनं कॊष्ठकी कृत्यरथवंशेन मारिष सर्वतॊ वयकिरन बाणैर उल्काभिर इव कुञ्जरम 11 स तेषाम अस्त्रवेगं तं परतिहत्यास्त्र मायया तस्माद रथव्रजान मुक्तॊ वनदाहाद इव दविपः 12 स विस्फार्य धनुर घॊरम इन्द्राशनिसमस्वनम मारुतिं पञ्चविंशत्या भैमसेनिं च पञ्चभिः युधिष्ठिरं तरिभिर विद्ध्वा सहदेवं च सप्तभिः 13 नकुलं च तरिसप्तत्या दरुपदेयांश च मारिष पञ्चभिः पञ्चभिर विद्ध्वा घॊरं नादं ननाद ह 14 तं भीमसेनॊ नवभिः सहदेवश च पञ्चभिः युधिष्ठिरः शतेनैव राक्षसं परत्यविध्यत नकुलश च चतुःषष्ट्या दरौपदेयास तरिभिस तरिभिः 15 हैडिम्बॊ राक्षसं विद्ध्वा युद्धे पञ्चाशता शरैः पुनर विव्याध सप्तत्या ननाद च महाबलः 16 सॊऽअतिविद्धॊ महेष्वासः सर्वतस तैर महारथैः परतिविव्याध तान सर्वान पञ्चभिः पञ्चभिः शरैः 17 तं करुद्धं राक्षसं युद्धे परतिक्रुद्धस तु राक्षसः हैडिम्बॊ भरतश्रेष्ठ शरैर विव्याध सप्तभिः 18 सॊ तिविद्धॊ बलवता राक्षसेन्द्रॊ महाबलः वयसृजत सायकांस तूर्णं सवर्णपुङ्खाञ शिलाशितान 19 ते शरा नतपर्वाणॊ विविशू राक्षसं तदा रुषिताः पन्नगा यद्वद गिरिम उग्रा महाबलाः 20 ततस ते पाण्डवा राजन समन्तान निशिताञ शरान परेषयाम आसुर उद्विग्ना हैडिम्बश च घटॊत्कचः 21 स वध्यमानः समरे पाडवैर जितकाशिभिः दग्धाद्रिकूटशृङ्गाभं भिन्नाञ्जनचयॊपमम 22 समुत्क्षिप्य च बाहुभ्याम आविध्य च पुनः पुनः निष्पिपेष कषितौ कषिप्रं पूर्णकुम्भम इवाश्मनि 23 बललाघव संपन्नः संपन्नॊ विरमेण च भैमसेनी रणे करुद्ध सर्वसैन्यान्य अभीषयत 24 स विस्फुटित सर्वाङ्गश चूर्णितास्थि विभूषणः घटॊत्कचेन वीरेण हतः सालकटङ्कटह 25 ततः सुमनसः पार्था हते तस्मिन निशाचरे चुक्रुशुः सिंहनादांश च वासांस्य आदुधुवुश च ह 26 तावकाश च हतं दृष्ट्वा राक्षसेन्द्रं महाबलम अलम्बुसं भीमरूपं विशीर्णम इव पर्वतम हाहाकारम अकुर्वन्त सैन्यानि भरतर्षभ 27 जनाश च तद ददृशिरे रक्षः कौतूहलान्विताः यदृच्छया निपतितं भूमाव अङ्गारकं यथा 28 घटॊत्कचस तु तद धत्वा रक्षॊबलवतां वरम मुमॊच बलवन नादं बलं हत्वेव वासवः 29 स पूज्यमानः पितृभिः स बान्हवैर; घटॊत्कचः कर्णमि दुष्करे कृते रिपुं निहत्याभिननन्द वै तदा; अलम्बुसं पक्वम अलम्बुसं यथा 30 ततॊ निनादः सुमहान समुत्थितः; स शङ्खनानाविध बाणघॊषवान निशम्य तं परत्यनदंस तु कौरवास; ततॊ धवनिर भुवनम अथास्पृशद भृशम |
1
[s] alambusaṃ tathā yuddhe vicarantam abhītavat haiḍimbaḥ prayayau tūrṇaṃ vivyādha ca śitaiḥ śaraiḥ 2 tayoḥ pratibhayaṃ yuddham āsīd rākṣasasiṃhayoḥ kurvator vividhā māyāḥ śakraśambarayor iva 3 alambuso bhṛśaṃ kruddho ghaṭotkacam atāḍayat ghaṭotkacas tu viṃśatyā nārācānāṃ stanāntare alambusam atho viddhvā siṃhā vad vyanadan muhuḥ 4 tathaivālambuso rājan haiḍimbaṃ yuddhadurmadam viddhvā viddhvānadad dhṛṣṭaḥ pūrayan khaṃ samantataḥ 5 tathā tau bhṛśasaṃkruddhau rākṣasendrau mahābalau nirviśeṣam ayudhyetāṃ māyābhir itaretaram 6 māyā śatasṛjau dṛptau mohayantau parasparam māyāyuddhe sukuśalau māyāyuddham ayudhyatām 7 yāṃ yāṃ ghaṭotkaco yuddhe māyāṃ darśayate nṛpa tāṃ tām alambuso rājan māyayaiva nijaghnivān 8 taṃ tathā yudhyamānaṃ tu māyāyuddhaviśāradam alambusaṃ rākṣasendraṃ dṛṣṭvākrudhyanta pāṇḍavāḥ 9 ta enaṃ bhṛśasaṃkruddhāḥ sarvataḥ pravarā rathaiḥ abhyadravanta saṃkruddhā bhīmasenādayo nṛpa 10 ta enaṃ koṣṭhakī kṛtyarathavaṃśena māriṣa sarvato vyakiran bāṇair ulkābhir iva kuñjaram 11 sa teṣām astravegaṃ taṃ pratihatyāstra māyayā tasmād rathavrajān mukto vanadāhād iva dvipaḥ 12 sa visphārya dhanur ghoram indrāśanisamasvanam mārutiṃ pañcaviṃśatyā bhaimaseniṃ ca pañcabhiḥ yudhiṣṭhiraṃ tribhir viddhvā sahadevaṃ ca saptabhiḥ 13 nakulaṃ ca trisaptatyā drupadeyāṃś ca māriṣa pañcabhiḥ pañcabhir viddhvā ghoraṃ nādaṃ nanāda ha 14 taṃ bhīmaseno navabhiḥ sahadevaś ca pañcabhiḥ yudhiṣṭhiraḥ śatenaiva rākṣasaṃ pratyavidhyata nakulaś ca catuḥṣaṣṭyā draupadeyās tribhis tribhiḥ 15 haiḍimbo rākṣasaṃ viddhvā yuddhe pañcāśatā śaraiḥ punar vivyādha saptatyā nanāda ca mahābalaḥ 16 so'atividdho maheṣvāsaḥ sarvatas tair mahārathaiḥ prativivyādha tān sarvān pañcabhiḥ pañcabhiḥ śaraiḥ 17 taṃ kruddhaṃ rākṣasaṃ yuddhe pratikruddhas tu rākṣasaḥ haiḍimbo bharataśreṣṭha śarair vivyādha saptabhiḥ 18 so tividdho balavatā rākṣasendro mahābalaḥ vyasṛjat sāyakāṃs tūrṇaṃ svarṇapuṅkhāñ śilāśitān 19 te śarā nataparvāṇo viviśū rākṣasaṃ tadā ruṣitāḥ pannagā yadvad girim ugrā mahābalāḥ 20 tatas te pāṇḍavā rājan samantān niśitāñ śarān preṣayām āsur udvignā haiḍimbaś ca ghaṭotkacaḥ 21 sa vadhyamānaḥ samare pāḍavair jitakāśibhiḥ dagdhādrikūṭaśṛṅgābhaṃ bhinnāñjanacayopamam 22 samutkṣipya ca bāhubhyām āvidhya ca punaḥ punaḥ niṣpipeṣa kṣitau kṣipraṃ pūrṇakumbham ivāśmani 23 balalāghava saṃpannaḥ saṃpanno virameṇa ca bhaimasenī raṇe kruddha sarvasainyāny abhīṣayat 24 sa visphuṭita sarvāṅgaś cūrṇitāsthi vibhūṣaṇaḥ ghaṭotkacena vīreṇa hataḥ sālakaṭaṅkaṭah 25 tataḥ sumanasaḥ pārthā hate tasmin niśācare cukruśuḥ siṃhanādāṃś ca vāsāṃsy ādudhuvuś ca ha 26 tāvakāś ca hataṃ dṛṣṭvā rākṣasendraṃ mahābalam alambusaṃ bhīmarūpaṃ viśīrṇam iva parvatam hāhākāram akurvanta sainyāni bharatarṣabha 27 janāś ca tad dadṛśire rakṣaḥ kautūhalānvitāḥ yadṛcchayā nipatitaṃ bhūmāv aṅgārakaṃ yathā 28 ghaṭotkacas tu tad dhatvā rakṣobalavatāṃ varam mumoca balavan nādaṃ balaṃ hatveva vāsavaḥ 29 sa pūjyamānaḥ pitṛbhiḥ sa bānhavair; ghaṭotkacaḥ karṇami duṣkare kṛte ripuṃ nihatyābhinananda vai tadā; alambusaṃ pakvam alambusaṃ yathā 30 tato ninādaḥ sumahān samutthitaḥ; sa śaṅkhanānāvidha bāṇaghoṣavān niśamya taṃ pratyanadaṃs tu kauravās; tato dhvanir bhuvanam athāspṛśad bhṛśam |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 7
Chapter 85
|
1
[धृ] भारद्वाजं कथें युद्धे युयुधानॊ ऽभयवारयत संजयाचक्ष्व तत्त्वेन परं कौतूहलं हि मे 2 [स] शृणु राजन महाप्राज्ञ संग्रामं लॊमहर्षणम दरॊणस्य पाण्डवैः सार्धं युयुधान पुरॊगमैः 3 वध्यमानं बलं दृष्ट्वा युयुधानेन मारिष अभ्यद्रवत सवयं दरॊणः सात्यकिं सत्यविक्रमम 4 तम आपतन्तं सहसा भारद्वाजं महारथम सात्यकिः पञ्चविंशत्या कषुद्रकाणां समार्पयत 5 दरॊणॊ ऽपि युधि विक्रान्तॊ युयुधानं समाहितः अविध्यत पञ्चभिस तूर्णंहेम पुङ्खैः शिलाशितैः 6 ते वर्म भित्त्वा सुदृढं दविषत पिशित भॊजनाः अभ्यगुर धरणीं राजञ शवसन्त इव पन्नगाः 7 दीर्घबाहुर अभिक्रुद्धस तॊत्त्रार्दित इव दविपः दरॊणं पञ्चाशताविध्यन नाराचैर अग्निसंनिभैः 8 भारद्वाजॊ रणे विद्धॊ युयुधानेन स तवरम सात्यकिं बहुभिर बाणैर यतमानम अविध्यत 9 ततः करुद्धॊ महेष्वासॊ भूय एव महाबलः सात्वतं पीडयाम आस शतेन नतपर्वणा 10 स वध्यमानः समरे भारद्वाजेन सात्यकिः नाभ्यपद्यत कर्तव्यं किं चिद एव विशां पते 11 विषण्णवदनश चापि युयुधानॊ ऽभवन नृप भारद्वाजं रणे दृष्ट्वा विसृजन्तं शिताञ शरान 12 तं तु संप्रेक्ष्य ते पुत्राः सैनिकाश च विशां पते परहृष्टमनसॊ भूत्वा सिंहवद वयनदन मुहुः 13 तं शरुत्वा निनदं घॊरं पीड्यमानं च माधवम युधिष्टिरॊ ऽबरवीद राजन सर्वसैन्यानि भारत 14 एष वृष्णिवरॊ वीरः सात्यकिः सत्यकर्मकृत गरस्यते युधि वीरेण भानुमान इव राहुणा अभिद्रवत गच्छध्वं सात्यकिर यत्र युध्यते 15 धृष्टद्युम्नं च पाञ्चाल्यम इदम आह जनाधिप अभिद्रव दरुतं दरॊणं किं नु तिष्ठसि पार्षत न पश्यसि भयं घॊरं दरॊणान नः समुपस्थितम 16 असौ दरॊणॊ महेष्वासॊ युयुधानेन संयुगे करीडते सूत्रबद्धेन पक्षिणा बालकॊ यथा 17 तत्रैव सर्वे गच्छन्तु भीमसेनमुखा रथाः तवयैव सहिता यत्ता युयुधान रथं परति 18 पृष्ठतॊ ऽनुगमिष्यामि तवाम अहं सह सैनिकः सात्यकिं मॊक्षयस्वाद्य यम दंष्ट्रान्तरं गतम 19 एवम उक्त्वा ततॊ राजा सर्वसैन्येन पाण्डवः अभ्यद्रवद रणे दरॊणं युयुधानस्य कारणात 20 तत्रारावॊ महान आसीद दरॊणम एकं युयुत्सताम पाण्डवानां च भद्रं ते सृञ्जयानां च सर्वशः 21 ते समेत्य नरव्याघ्रा भारद्वाजं महारथम अभ्यवर्षञ शरैस तीक्ष्णैः कङ्कबर्हिण वाजितः 22 समयन्न एव तु तान वीरान दरॊणः परत्यग्रहीत सवयम अतिथीन आगतान यद्वत सलिलेनासनेन च 23 तर्पितास ते शरैस तस्य भारद्वाजस्य धन्विनः आतिथेय गृहं पराप्य नृपते ऽतिथयॊ यथा 24 भारद्वाजं च ते सर्वे न शेकुः परतिवीक्षितुम मध्यं दिनम अनुप्राप्तं सहस्रांशुम इव परभॊ 25 तांस तु सर्वान महेष्वासान दरॊणः शस्त्रभृतां वरः अतापयच छरव्रातैर गभस्तिभिर इवांशुमान 26 वध्यमाना रणे राजन पाण्डवाः सृञ्जयास तथा तरातारं नाध्यगच्छन्त पङ्कमग्ना इव दविपाः 27 दरॊणस्य च वयदृश्यन्त विसर्पन्तॊ महाशराः घभस्तय इवार्कस्य परतपन्तः समन्ततः 28 तस्मिन दरॊणेन निहताः पाञ्चालाः पञ्चविंशतिः महारथसमाख्याता धृष्टद्युम्नस्य संमताः 29 पाण्डूनां सर्वसैन्येषु पाञ्चालानां तथैव च दरॊणं सम ददृशुः शूरं विनिघ्नन्तं वरान वरान 30 केकयानां शतं हत्वा विद्राव्य च समन्ततः दरॊणस तस्थौ महाराज वयादितास्य इवान्तकः 31 पाञ्चालान सृञ्जयान मत्स्यान केकयान पाण्डवान अपि दरॊणॊ ऽजयन महाबाहुः शतशॊ ऽथ सहस्रशः 32 तेषां समभवच छब्दॊ वध्यतां दरॊण सायकैः वनौकसाम इवारण्ये दह्यतां धूमकेतुना 33 तत्र देवाः स गन्धर्वाः पितरश चाब्रुवन नृप एते दरवन्ति पाञ्चालाः पाण्डवाश च स सैनिकाः 34 तं तथा समरे दरॊणं निघ्नन्तं सॊमकान रणे न चाप्य अभिययुः के चिद अपरे नैव विव्यधुः 35 वर्तमाने तथा रौद्रे तस्मिन वीरवरक्षये अशृणॊत सहसा पार्थः पाञ्चजन्यस्य निस्वनम 36 पूरितॊ वासुदेवेन शङ्खराट सवनते भृशम युध्यमानेषु वीरेषु सैन्धवस्याभिरक्षिषु नदत्सु धार्तराष्ट्रेषु विजयस्य रथं परति 37 गाण्डीवस्य च निर्घॊषे विप्रनष्टे समन्ततः कश्मलाभिहतॊ राजा चिन्तयाम आस पाण्डवः 38 न नूनं सवस्ति पार्थस्य यथा नदति शङ्खराट कौरवाश च यथा हृष्टा विनदन्ति मुहुर मुहुः 39 एवं संचिन्तयित्वा तु वयाकुलेनान्तर आत्मना अजातशत्रुः कौन्तेयः सात्वतं परत्यभाषत 40 बाष्पगद्गदया वाचा मुह्यमानॊ मुहुर मुहुः कृत्यस्यानन्तरापेक्षी शैनेयं शिनिपुंगवम 41 यः स धर्मः पुरा दृष्टः सद्भिः शैनेय शाश्वतः साम्पराये सुहृत कृत्ये तस्य कालॊ ऽयम आगतः 42 सर्वेष्व अपि च यॊधेषु चिन्तयञ शिनिपुंगव तवत्तः सुहृत्तमं कं चिन नाभिजानामि सात्यके 43 यॊ हि परीतमना नित्यं यश च नित्यम अनुव्रतः स कार्ये साम्पराये तु नियॊज्य इति मे मतिः 44 यथा च केशवॊ नित्यं पाण्डवानां परायणम तथा तवम अपि वार्ष्णेय कृष्ण तुल्यपराक्रमः 45 सॊ ऽहं भारं समाधास्ये तवयि तं वॊढुम अर्हसि अभिप्रायं च मे नित्यं न वृथा कर्तुम अर्हसि 46 स तवं भरातुर वयस्यस्य गुरॊर अपि च संयुगे कुरु कृच्छ्रसहायार्थम अर्जुनस्य नरर्षभ 47 तवं हि सत्यव्रतः शूरॊ मित्राणाम अभयंकरः लॊके विख्यायसे वीरकर्मभिः सत्यवाग इति 48 यॊ हि शैनेय मित्रार्थे युध्यमानस तयजेत तनुम पृथिवीं वा दविजातिभ्यॊ यॊ दद्यात समम एव तत 49 शरुताश च बहवॊ ऽसमाभी राजानॊ ये दिवं गताः दत्त्वेमां पृथिवीं कृत्स्नां बराह्मणेभ्यॊ यथाविधि 50 एवं तवाम अपि धर्मात्मन परयाचे ऽहं कृताञ्जलिः पृथिवी दानतुल्यं सयाद अधिकं वा फलं विभॊ 51 एक एव सदा कृष्णॊ मित्राणाम अभयंकरः रणे संत्यजति पराणान दवितीयस तवं च सात्यके 52 विक्रान्तस्य च वीरस्य युद्धे परार्थयते यशः शूर एव सहायः सयान नेतरः पराकृतॊ जनः 53 ईदृशे तु परामर्दे वर्तमानस्य माधव तवदन्यॊ हि रणे गॊप्ता विजयस्य न विद्यते 54 शलाघन्न एव हि कर्माणि शतशस तव पाण्डवः मम संजनयन हर्षं पुनः पुनर अकीर्तयत 55 लघ्व अस्त्रश चित्रयॊधी च तथा लघुपराक्रमः पराज्ञः सर्वास्त्रविच छूरॊ मुह्यते न च संयुगे 56 महास्कन्धॊ महॊरस्कॊ महाबाहुर महाधनुः महाबलॊ महावीर्यः स महात्मा महारथः 57 शिष्यॊ मम सखा चैव परियॊ ऽसयाहं परियश च मे युयुधानः सहायॊ मे परमथिष्यति कौरवान 58 अस्मदर्थं च राजेन्द्र संनह्येद यदि केशवः रामॊ वाप्य अनिरुद्धॊ वा परद्युम्नॊ वा महारथः 59 गदॊ वा सारणॊ वापि साम्बॊ वा सह वृष्णिभिः सहायार्थं महाराज संग्रामॊत्तम मूर्धनि 60 तथाप्य अहं नरव्याघ्रं शैनेयं सत्यविक्रमम साहाय्ये विनियॊक्ष्यामि नासिन मे ऽनयॊ हि तत समः 61 इति दवैतवने तात माम उवाच धनंजयः परॊक्षं तवद गुणांस तथ्यान कथयन्न आर्य संसदि 62 तस्य तवम एवं संकल्पं न वृथा कर्तुम अर्हसि धनंजयस्य वार्ष्णेय मम भीमस्य चॊभयॊः 63 यच चापि तीर्थानि चरन्न अगच्छं दवारकां परति तत्राहम अपि ते भक्तिम अर्जुनं परति दृष्टवान 64 न तत सौहृदम अन्येषु मया शैनेय लक्षितम यथा तम अस्मान भजसे वर्तमानान उपप्लवे 65 सॊ ऽभिजात्या च भक्त्या च सख्यस्याचार्यकस्य च सौहृदस्य च वीर्यस्य कुलीनत्वस्य माधव 66 सत्यस्य च महाबाहॊ अनुकम्पार्थम एव च अनुरूपं महेष्वास कर्म तवं कर्तुम अर्हसि 67 सॊयॊधनॊ हि सहसा गतॊ दरॊणेन दंशितः पूर्वम एव तु यातास ते कौरवाणां महारथाः 68 सुमहान निनदंश चैव शरूयते विजयं परति स शैनेय जवेनात्र गन्तुम अर्हसि माधव 69 भीमसेनॊ वयं चैव संयत्ताः सह सैनिकाः दरॊणम आवारयिष्यामॊ यदि तवां परति यास्यति 70 पश्य शैनेय सैन्यानि दरवमाणानि संयुगे महान्तं च रणे शब्दं दीर्यमाणां च भारतीम 71 महामारुत वेगेन समुद्रम इव पर्वसु धार्तराष्ट्र बलं तात विक्षिप्तं सव्यसाचिना 72 रथैर विपरिधावद्भिर मनुष्यैश च हयैश च ह सैन्यं रजः समुद्धूतम एत संपरिवर्तते 73 संवृतः सिन्धुसौवीरैर नखरप्रासयॊधिभि अत्यन्तापचितैः शूरैः फल्गुनः परवीरहा 74 नैतद बलम असंवार्य शक्यॊ हन्तुं जयद्रथः एते हि सैन्धवस्यार्थे सर्वे संत्यक्तजीविताः 75 शरशक्तिध्वजवनं हयनागसमाकुलम पश्यैतद धार्तराष्ट्राणाम अनीकं सुदुरासदम 76 शृणु दुन्दुभिनिर्घॊषं शङ्खशब्दांश च पुष्कलान सिंहनाद रवांश चैव रथनेमि सवनांस तथा 77 नागानां शृणु शब्दं च पत्तीनां च सहस्रशः सादिनां दरवतां चैव शृणु कम्पयतां महीम 78 पुरस्तात सौन्धवानीकं दरॊणानीकस्य पृष्ठतः बहुत्वाद धि नरव्याघ्र देवेन्द्रम अपि पीडयेत 79 अपर्यन्ते बले मग्नॊ जह्याद अपि च जीवितम तस्मिंश च निहते युद्धे कथं जीवेत मादृशः सर्वथाहम अनुप्राप्तः सुकृच्छ्रं बलजीवितम 80 शयामॊ युवा गुडाकेशॊ दर्शनीयश च पाण्डवः लघ्व अस्त्रश चित्रयॊधी च परविष्टस तात भारतीम 81 सूर्यॊदये महाबाहुर दिवसश चातिवर्तते तन्न जानामि वार्ष्णेय यदि जीवति वा न वा कुरूणां चापि तत सैन्यं सागरप्रतिमं महत 82 एक एव च बीभत्सुः परविष्टस तात भारतीम अविषह्यां महाबाहुः सुरैर अपि महामृधे 83 न च मे वर्तते बुद्धिर अद्य युद्धे कथं चन दरॊणॊ ऽपि रभसॊ युद्धे मम पीडयते बलम परत्यक्षं ते महाबाहॊ यथासौ चरति दविजः 84 युगपच च समेतानां कार्याणां तवं विचक्षणः महार्थं लघु संयुक्तं कर्तुम अर्हसि माधव 85 तस्य मे सर्वकार्येषु कार्यम एतन मतं सदा अर्जुनस्य परित्राणं कर्तव्यम इति संयुगे 86 नाहं शॊचामि दाशार्हं गॊप्तारं जगतः परभुम स हि शक्तॊ रणे तात तरीँल लॊकान अपि संगतान 87 विजेतुं पुरुषव्याघ्र सत्यम एतद बरवीमि ते किं पुनर धार्तराष्ट्रस्य बलम एतत सुदुर्बलम 88 अर्जुनस तव एव बार्ष्णेय पीडितॊ बहुभिर युधि परजह्यात समरे पराणांस तस्माद विन्दामि कश्मलम 89 तस्य तवं पदवीं गच्छ गच्छेयुस तवादृशा यथा तवादृशस्येदृशे काले मादृशेनाभिचॊदितः 90 रणे वृष्णिप्रवीराणां दवाव एवातिरथौ समृतौ परद्युम्नश च महाबाहुस तवं च सात्वत विश्रुतः 91 अस्त्रे नारायण समः संकर्षण समॊ बले वीरतायां नरव्याघ्र धनंजय समॊ हय असि 92 भीष्मद्रॊणाव अतिक्रम्य सर्वयुद्धविशारदम तवाम अद्य पुरुषव्याघ्रं लॊके सन्तः परचक्षते 93 नासाध्यं विद्यते लॊके सात्यकेर इति माधव तत तवां यद अभिवक्ष्यामि तत कुरुष्व महाबल 94 संभावना हि लॊकस्य तव पार्थस्य चॊभयॊः नान्यथा तां महाबाहॊ संप्रकर्तुम इहार्हसि 95 परित्यज्य परियान पराणान रणे विचर वीरवत न हि शैनेय दाशार्हा रणे रक्षन्ति जीवितम 96 अयुद्धम अनवस्थानं संग्रामे च पलायनम भीरूणाम असतां मार्गॊ नैष दाशार्ह सेवितः 97 तवार्जुनॊ गुरुस तात धर्मात्मा शिनिपुंगव वासुदेवॊ गुरुश चापि तव पार्थस्य धीमतः 98 कारणद्वयम एतद धि जानानस तवाहम अब्रुवम मावमंस्था वचॊ मह्यं गुरुस तव गुरॊर हय अहम 99 वासुदेव मतं चैतन मम चैवार्जुनस्य च सत्यम एतन मयॊक्तं ते याहि यत्र धनंजयः 100 एतद वचनम आज्ञाय मम सत्यपराक्रम परविशैतद बलं तात धार्तराष्ट्रस्य दुर्मतेः 101 परविश्य च यथान्यायं संगम्य च महारथैः यथार्हम आत्मनः कर्म रणे सात्वत दर्शय |
1
[dhṛ] bhāradvājaṃ katheṃ yuddhe yuyudhāno 'bhyavārayat saṃjayācakṣva tattvena paraṃ kautūhalaṃ hi me 2 [s] śṛṇu rājan mahāprājña saṃgrāmaṃ lomaharṣaṇam droṇasya pāṇḍavaiḥ sārdhaṃ yuyudhāna purogamaiḥ 3 vadhyamānaṃ balaṃ dṛṣṭvā yuyudhānena māriṣa abhyadravat svayaṃ droṇaḥ sātyakiṃ satyavikramam 4 tam āpatantaṃ sahasā bhāradvājaṃ mahāratham sātyakiḥ pañcaviṃśatyā kṣudrakāṇāṃ samārpayat 5 droṇo 'pi yudhi vikrānto yuyudhānaṃ samāhitaḥ avidhyat pañcabhis tūrṇaṃhema puṅkhaiḥ śilāśitaiḥ 6 te varma bhittvā sudṛḍhaṃ dviṣat piśita bhojanāḥ abhyagur dharaṇīṃ rājañ śvasanta iva pannagāḥ 7 dīrghabāhur abhikruddhas tottrārdita iva dvipaḥ droṇaṃ pañcāśatāvidhyan nārācair agnisaṃnibhaiḥ 8 bhāradvājo raṇe viddho yuyudhānena sa tvaram sātyakiṃ bahubhir bāṇair yatamānam avidhyata 9 tataḥ kruddho maheṣvāso bhūya eva mahābalaḥ sātvataṃ pīḍayām āsa śatena nataparvaṇā 10 sa vadhyamānaḥ samare bhāradvājena sātyakiḥ nābhyapadyata kartavyaṃ kiṃ cid eva viśāṃ pate 11 viṣaṇṇavadanaś cāpi yuyudhāno 'bhavan nṛpa bhāradvājaṃ raṇe dṛṣṭvā visṛjantaṃ śitāñ śarān 12 taṃ tu saṃprekṣya te putrāḥ sainikāś ca viśāṃ pate prahṛṣṭamanaso bhūtvā siṃhavad vyanadan muhuḥ 13 taṃ śrutvā ninadaṃ ghoraṃ pīḍyamānaṃ ca mādhavam yudhiṣṭiro 'bravīd rājan sarvasainyāni bhārata 14 eṣa vṛṣṇivaro vīraḥ sātyakiḥ satyakarmakṛt grasyate yudhi vīreṇa bhānumān iva rāhuṇā abhidravata gacchadhvaṃ sātyakir yatra yudhyate 15 dhṛṣṭadyumnaṃ ca pāñcālyam idam āha janādhipa abhidrava drutaṃ droṇaṃ kiṃ nu tiṣṭhasi pārṣata na paśyasi bhayaṃ ghoraṃ droṇān naḥ samupasthitam 16 asau droṇo maheṣvāso yuyudhānena saṃyuge krīḍate sūtrabaddhena pakṣiṇā bālako yathā 17 tatraiva sarve gacchantu bhīmasenamukhā rathāḥ tvayaiva sahitā yattā yuyudhāna rathaṃ prati 18 pṛṣṭhato 'nugamiṣyāmi tvām ahaṃ saha sainikaḥ sātyakiṃ mokṣayasvādya yama daṃṣṭrāntaraṃ gatam 19 evam uktvā tato rājā sarvasainyena pāṇḍavaḥ abhyadravad raṇe droṇaṃ yuyudhānasya kāraṇāt 20 tatrārāvo mahān āsīd droṇam ekaṃ yuyutsatām pāṇḍavānāṃ ca bhadraṃ te sṛñjayānāṃ ca sarvaśaḥ 21 te sametya naravyāghrā bhāradvājaṃ mahāratham abhyavarṣañ śarais tīkṣṇaiḥ kaṅkabarhiṇa vājitaḥ 22 smayann eva tu tān vīrān droṇaḥ pratyagrahīt svayam atithīn āgatān yadvat salilenāsanena ca 23 tarpitās te śarais tasya bhāradvājasya dhanvinaḥ ātitheya gṛhaṃ prāpya nṛpate 'tithayo yathā 24 bhāradvājaṃ ca te sarve na śekuḥ prativīkṣitum madhyaṃ dinam anuprāptaṃ sahasrāṃśum iva prabho 25 tāṃs tu sarvān maheṣvāsān droṇaḥ śastrabhṛtāṃ varaḥ atāpayac charavrātair gabhastibhir ivāṃśumān 26 vadhyamānā raṇe rājan pāṇḍavāḥ sṛñjayās tathā trātāraṃ nādhyagacchanta paṅkamagnā iva dvipāḥ 27 droṇasya ca vyadṛśyanta visarpanto mahāśarāḥ ghabhastaya ivārkasya pratapantaḥ samantataḥ 28 tasmin droṇena nihatāḥ pāñcālāḥ pañcaviṃśatiḥ mahārathasamākhyātā dhṛṣṭadyumnasya saṃmatāḥ 29 pāṇḍūnāṃ sarvasainyeṣu pāñcālānāṃ tathaiva ca droṇaṃ sma dadṛśuḥ śūraṃ vinighnantaṃ varān varān 30 kekayānāṃ śataṃ hatvā vidrāvya ca samantataḥ droṇas tasthau mahārāja vyāditāsya ivāntakaḥ 31 pāñcālān sṛñjayān matsyān kekayān pāṇḍavān api droṇo 'jayan mahābāhuḥ śataśo 'tha sahasraśaḥ 32 teṣāṃ samabhavac chabdo vadhyatāṃ droṇa sāyakaiḥ vanaukasām ivāraṇye dahyatāṃ dhūmaketunā 33 tatra devāḥ sa gandharvāḥ pitaraś cābruvan nṛpa ete dravanti pāñcālāḥ pāṇḍavāś ca sa sainikāḥ 34 taṃ tathā samare droṇaṃ nighnantaṃ somakān raṇe na cāpy abhiyayuḥ ke cid apare naiva vivyadhuḥ 35 vartamāne tathā raudre tasmin vīravarakṣaye aśṛṇot sahasā pārthaḥ pāñcajanyasya nisvanam 36 pūrito vāsudevena śaṅkharāṭ svanate bhṛśam yudhyamāneṣu vīreṣu saindhavasyābhirakṣiṣu nadatsu dhārtarāṣṭreṣu vijayasya rathaṃ prati 37 gāṇḍīvasya ca nirghoṣe vipranaṣṭe samantataḥ kaśmalābhihato rājā cintayām āsa pāṇḍavaḥ 38 na nūnaṃ svasti pārthasya yathā nadati śaṅkharāṭ kauravāś ca yathā hṛṣṭā vinadanti muhur muhuḥ 39 evaṃ saṃcintayitvā tu vyākulenāntar ātmanā ajātaśatruḥ kaunteyaḥ sātvataṃ pratyabhāṣata 40 bāṣpagadgadayā vācā muhyamāno muhur muhuḥ kṛtyasyānantarāpekṣī śaineyaṃ śinipuṃgavam 41 yaḥ sa dharmaḥ purā dṛṣṭaḥ sadbhiḥ śaineya śāśvataḥ sāmparāye suhṛt kṛtye tasya kālo 'yam āgataḥ 42 sarveṣv api ca yodheṣu cintayañ śinipuṃgava tvattaḥ suhṛttamaṃ kaṃ cin nābhijānāmi sātyake 43 yo hi prītamanā nityaṃ yaś ca nityam anuvrataḥ sa kārye sāmparāye tu niyojya iti me matiḥ 44 yathā ca keśavo nityaṃ pāṇḍavānāṃ parāyaṇam tathā tvam api vārṣṇeya kṛṣṇa tulyaparākramaḥ 45 so 'haṃ bhāraṃ samādhāsye tvayi taṃ voḍhum arhasi abhiprāyaṃ ca me nityaṃ na vṛthā kartum arhasi 46 sa tvaṃ bhrātur vayasyasya guror api ca saṃyuge kuru kṛcchrasahāyārtham arjunasya nararṣabha 47 tvaṃ hi satyavrataḥ śūro mitrāṇām abhayaṃkaraḥ loke vikhyāyase vīrakarmabhiḥ satyavāg iti 48 yo hi śaineya mitrārthe yudhyamānas tyajet tanum pṛthivīṃ vā dvijātibhyo yo dadyāt samam eva tat 49 śrutāś ca bahavo 'smābhī rājāno ye divaṃ gatāḥ dattvemāṃ pṛthivīṃ kṛtsnāṃ brāhmaṇebhyo yathāvidhi 50 evaṃ tvām api dharmātman prayāce 'haṃ kṛtāñjaliḥ pṛthivī dānatulyaṃ syād adhikaṃ vā phalaṃ vibho 51 eka eva sadā kṛṣṇo mitrāṇām abhayaṃkaraḥ raṇe saṃtyajati prāṇān dvitīyas tvaṃ ca sātyake 52 vikrāntasya ca vīrasya yuddhe prārthayate yaśaḥ śūra eva sahāyaḥ syān netaraḥ prākṛto janaḥ 53 īdṛśe tu parāmarde vartamānasya mādhava tvadanyo hi raṇe goptā vijayasya na vidyate 54 ślāghann eva hi karmāṇi śataśas tava pāṇḍavaḥ mama saṃjanayan harṣaṃ punaḥ punar akīrtayat 55 laghv astraś citrayodhī ca tathā laghuparākramaḥ prājñaḥ sarvāstravic chūro muhyate na ca saṃyuge 56 mahāskandho mahorasko mahābāhur mahādhanuḥ mahābalo mahāvīryaḥ sa mahātmā mahārathaḥ 57 śiṣyo mama sakhā caiva priyo 'syāhaṃ priyaś ca me yuyudhānaḥ sahāyo me pramathiṣyati kauravān 58 asmadarthaṃ ca rājendra saṃnahyed yadi keśavaḥ rāmo vāpy aniruddho vā pradyumno vā mahārathaḥ 59 gado vā sāraṇo vāpi sāmbo vā saha vṛṣṇibhiḥ sahāyārthaṃ mahārāja saṃgrāmottama mūrdhani 60 tathāpy ahaṃ naravyāghraṃ śaineyaṃ satyavikramam sāhāyye viniyokṣyāmi nāsin me 'nyo hi tat samaḥ 61 iti dvaitavane tāta mām uvāca dhanaṃjayaḥ parokṣaṃ tvad guṇāṃs tathyān kathayann ārya saṃsadi 62 tasya tvam evaṃ saṃkalpaṃ na vṛthā kartum arhasi dhanaṃjayasya vārṣṇeya mama bhīmasya cobhayoḥ 63 yac cāpi tīrthāni carann agacchaṃ dvārakāṃ prati tatrāham api te bhaktim arjunaṃ prati dṛṣṭavān 64 na tat sauhṛdam anyeṣu mayā śaineya lakṣitam yathā tam asmān bhajase vartamānān upaplave 65 so 'bhijātyā ca bhaktyā ca sakhyasyācāryakasya ca sauhṛdasya ca vīryasya kulīnatvasya mādhava 66 satyasya ca mahābāho anukampārtham eva ca anurūpaṃ maheṣvāsa karma tvaṃ kartum arhasi 67 soyodhano hi sahasā gato droṇena daṃśitaḥ pūrvam eva tu yātās te kauravāṇāṃ mahārathāḥ 68 sumahān ninadaṃś caiva śrūyate vijayaṃ prati sa śaineya javenātra gantum arhasi mādhava 69 bhīmaseno vayaṃ caiva saṃyattāḥ saha sainikāḥ droṇam āvārayiṣyāmo yadi tvāṃ prati yāsyati 70 paśya śaineya sainyāni dravamāṇāni saṃyuge mahāntaṃ ca raṇe śabdaṃ dīryamāṇāṃ ca bhāratīm 71 mahāmāruta vegena samudram iva parvasu dhārtarāṣṭra balaṃ tāta vikṣiptaṃ savyasācinā 72 rathair viparidhāvadbhir manuṣyaiś ca hayaiś ca ha sainyaṃ rajaḥ samuddhūtam eta saṃparivartate 73 saṃvṛtaḥ sindhusauvīrair nakharaprāsayodhibhi atyantāpacitaiḥ śūraiḥ phalgunaḥ paravīrahā 74 naitad balam asaṃvārya śakyo hantuṃ jayadrathaḥ ete hi saindhavasyārthe sarve saṃtyaktajīvitāḥ 75 śaraśaktidhvajavanaṃ hayanāgasamākulam paśyaitad dhārtarāṣṭrāṇām anīkaṃ sudurāsadam 76 śṛṇu dundubhinirghoṣaṃ śaṅkhaśabdāṃś ca puṣkalān siṃhanāda ravāṃś caiva rathanemi svanāṃs tathā 77 nāgānāṃ śṛṇu śabdaṃ ca pattīnāṃ ca sahasraśaḥ sādināṃ dravatāṃ caiva śṛṇu kampayatāṃ mahīm 78 purastāt saundhavānīkaṃ droṇānīkasya pṛṣṭhataḥ bahutvād dhi naravyāghra devendram api pīḍayet 79 aparyante bale magno jahyād api ca jīvitam tasmiṃś ca nihate yuddhe kathaṃ jīveta mādṛśaḥ sarvathāham anuprāptaḥ sukṛcchraṃ balajīvitam 80 śyāmo yuvā guḍākeśo darśanīyaś ca pāṇḍavaḥ laghv astraś citrayodhī ca praviṣṭas tāta bhāratīm 81 sūryodaye mahābāhur divasaś cātivartate tanna jānāmi vārṣṇeya yadi jīvati vā na vā kurūṇāṃ cāpi tat sainyaṃ sāgarapratimaṃ mahat 82 eka eva ca bībhatsuḥ praviṣṭas tāta bhāratīm aviṣahyāṃ mahābāhuḥ surair api mahāmṛdhe 83 na ca me vartate buddhir adya yuddhe kathaṃ cana droṇo 'pi rabhaso yuddhe mama pīḍayate balam pratyakṣaṃ te mahābāho yathāsau carati dvijaḥ 84 yugapac ca sametānāṃ kāryāṇāṃ tvaṃ vicakṣaṇaḥ mahārthaṃ laghu saṃyuktaṃ kartum arhasi mādhava 85 tasya me sarvakāryeṣu kāryam etan mataṃ sadā arjunasya paritrāṇaṃ kartavyam iti saṃyuge 86 nāhaṃ śocāmi dāśārhaṃ goptāraṃ jagataḥ prabhum sa hi śakto raṇe tāta trīṁl lokān api saṃgatān 87 vijetuṃ puruṣavyāghra satyam etad bravīmi te kiṃ punar dhārtarāṣṭrasya balam etat sudurbalam 88 arjunas tv eva bārṣṇeya pīḍito bahubhir yudhi prajahyāt samare prāṇāṃs tasmād vindāmi kaśmalam 89 tasya tvaṃ padavīṃ gaccha gaccheyus tvādṛśā yathā tvādṛśasyedṛśe kāle mādṛśenābhicoditaḥ 90 raṇe vṛṣṇipravīrāṇāṃ dvāv evātirathau smṛtau pradyumnaś ca mahābāhus tvaṃ ca sātvata viśrutaḥ 91 astre nārāyaṇa samaḥ saṃkarṣaṇa samo bale vīratāyāṃ naravyāghra dhanaṃjaya samo hy asi 92 bhīṣmadroṇāv atikramya sarvayuddhaviśāradam tvām adya puruṣavyāghraṃ loke santaḥ pracakṣate 93 nāsādhyaṃ vidyate loke sātyaker iti mādhava tat tvāṃ yad abhivakṣyāmi tat kuruṣva mahābala 94 saṃbhāvanā hi lokasya tava pārthasya cobhayoḥ nānyathā tāṃ mahābāho saṃprakartum ihārhasi 95 parityajya priyān prāṇān raṇe vicara vīravat na hi śaineya dāśārhā raṇe rakṣanti jīvitam 96 ayuddham anavasthānaṃ saṃgrāme ca palāyanam bhīrūṇām asatāṃ mārgo naiṣa dāśārha sevitaḥ 97 tavārjuno gurus tāta dharmātmā śinipuṃgava vāsudevo guruś cāpi tava pārthasya dhīmataḥ 98 kāraṇadvayam etad dhi jānānas tvāham abruvam māvamaṃsthā vaco mahyaṃ gurus tava guror hy aham 99 vāsudeva mataṃ caitan mama caivārjunasya ca satyam etan mayoktaṃ te yāhi yatra dhanaṃjayaḥ 100 etad vacanam ājñāya mama satyaparākrama praviśaitad balaṃ tāta dhārtarāṣṭrasya durmateḥ 101 praviśya ca yathānyāyaṃ saṃgamya ca mahārathaiḥ yathārham ātmanaḥ karma raṇe sātvata darśaya |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 7
Chapter 86
|
1
[स] परीतियुक्तं च हृद्यं च मधुराक्षरम एव च कालयुक्तं च चित्रं च सवतया चाभिभाषितम 2 धर्मराजस्य तद वाक्यं निशम्य शिनिपुंगवः सात्यकिर भरतश्रेष्ठ परत्युवाच युधिष्ठिरम 3 शरुतं ते गदतॊ वाक्यं सर्वम एतन मयाच्युत नयाययुक्तं च चित्रं च फल्गुनार्थे यशः करम 4 एवंविधे तथा काले मदृशं परेक्ष्य संमतम वक्तुम अर्हसि राजेन्द्र यथा पार्थं तथैव माम 5 न मे धनंजयस्यार्थे पराणा रक्ष्याः कथं चन तवत्प्रयुक्तः पुनर अहं किं न कुर्यां महाहवे 6 लॊकत्रयं यॊधयेयं स देवासुरमानुषम तवत्प्रयुक्तॊ नरेन्द्रेह किम उतैतत सुदुर्बलम 7 सुयॊधन बलं तव अद्य यॊधयिष्ये समन्ततः विजेष्ये च रणे राजन सत्यम एतद बरवीमि ते 8 कुशल्य अहं कुशलिनं समासाद्य धनंजयम हते जयद्रथे राजन पुनर एष्यामि ते ऽनतिकम 9 अवश्यं तु मया सर्वं विज्ञाप्यस तवं नराधिप वासुदेवस्य यद वाक्यं फल्गुनस्य च धीमतः 10 दृढं तव अभिपरीतॊ ऽहम अर्जुनेन पुनः पुनः मध्ये सर्वस्य सैन्यस्य वासुदेवस्य शृण्वतः 11 अद्य माधव राजानम अप्रमत्तॊ ऽनुपालय आर्यां युद्धे मतिं कृत्वा यावद धन्मि जयद्रथम 12 तवयि वाहं महाबाहॊ परद्युम्ने वा महारथे नृपं निक्षिप्य गच्छेयं निरपेक्षॊ जयद्रथम 13 जानीषे हि रणे दरॊणं रभसं शरेष्ठ संमतम परतिज्ञा चापि ते नित्यं शरुता दरॊणस्य माधव 14 गरहणं धर्मराजस्य भारद्वाजॊ ऽनुगृध्यति शक्तश चापि रणे दरॊणॊ निगृहीतुं युधिष्ठिरम 15 एवं तवयि समाधाय धर्मराजं नरॊत्तमम अहम अद्य गमिष्यामि सैन्धवस्य वधाय हि 16 जयद्रथम अहं हत्वा धरुवम एष्यामि माधव धर्मराजं यथा दरॊणॊ निगृह्णीयाद रणे बलात 17 निगृहीते नरश्रेष्ठे भारद्वाजेन माधव सैन्धवस्य वधॊ न सयान मनाप्रीतिस तथा भवेत 18 एवंगते नरश्रेष्ठ पाण्डवे सत्यवादिनि अस्माकं गमनं वयक्तं वनं परति भवेत पुनः 19 सॊ ऽयं मम जयॊ वयक्तं वयर्थ एव भविष्यति यदि दरॊणॊ रणे करुद्धॊ निगृह्णीयाद युधिष्ठिरम 20 स तवम अद्य महाबाहॊ परियार्थं मम माधव जयार्थं च यशॊऽरथं च रक्ष राजानम आहवे 21 स भवान मयि निक्षेपॊ निक्षिप्तः सव्यसाचिना भारद्वाजाद भयं नित्यं पश्यमानेन ते परभॊ 22 तस्यापि च महाबाहॊ नित्यं पश्यति संयुगे नान्यं हि परतियॊद्धारं रौक्मिणेयाद ऋते परभॊ मां वापि मन्यते युद्धे भारद्वाजस्य धीमतः 23 सॊ ऽहं संभावनां चैताम आचार्य वचनं च तत पृष्ठतॊ नॊत्सहे कर्तुं तवां वा तयक्तुं महीपते 24 आचार्यॊ लघुहस्तत्वाद अभेद्यकवचावृतः उपलभ्य रणे करीडेद यथा शकुनिना शिशुः 25 यदि कार्ष्णिर धनुष्पाणिर इह सयान मकरध्वजः तस्मै तवां विसृजेयं वै स तवां रक्षेद यथार्जुनः 26 कुरु तवम आत्मनॊ गुप्तिं कस ते गॊप्ता गते मयि यः परतीयाद रणे दरॊणं यावद गच्छामि पाण्डवम 27 मा च ते भयम अद्यास्तु राजन्न अर्जुन संभवम न स जातु महाबाहुर भारम उद्यम्य सीदति 28 ये च सौवीरका यॊधास तथा सैन्धव पौरवाः उदीच्या दाक्षिणात्याश च ये चान्ये ऽपि महारथाः 29 ये च कर्ण मुखा राजन रथॊदाराः परकीर्तिताः एते ऽरजुनस्य करुद्धस्य कलां नार्हन्ति षॊडशीम 30 उद्युक्ता पृथिवी सर्वा स सुरासुरमानुषा स राक्षसगणा राजन स किंनरमहॊरगा 31 जङ्गमाः सथावरैः सार्धं नालं पार्थस्य संयुगे एवं जञात्वा महाराज वयेतु ते भीर धनंजये 32 यत्र वीरौ महेष्वासौ कृष्णौ सत्यपराक्रमौ न तत्र कर्मणॊ वयापत कथं चिद अपि विद्यते 33 दैवं कृतास्त्रतां यॊगम अमर्षम अपि चाहवे कृतज्ञतां दयां चैव भरातुस तवम अनुचिन्तय 34 यमि चाप्य अपयाते वै गच्छमाने ऽरजुनं परति दरॊणे चित्रास्त्रतां संख्ये राजंस तवम अनुचिन्तय 35 आचार्यॊ हि भृशं राजन निग्रहे तव गृध्यति परतिज्ञाम आत्मनॊ रक्षन सत्यां कर्तुं च भारत 36 कुरुष्वाद्यात्मनॊ गुप्तिं कस ते गॊप्ता गते मयि यस्याहं पर्ययात पार्थ गच्छेयं फल्गुनं परति 37 न हय अहं तवा महाराज अनिक्षिप्य महाहवे कव चिद यास्यामि कौरव्य सत्यम एतद बरवीमि ते 38 एतद विचार्य बहुशॊ बुद्ध्या बुद्धिमतां वर दृष्ट्वा शरेयः परं बुद्ध्या ततॊ राजन परशाधि माम 39 [य] एवम एतन महाबाहॊ यथा वदसि माधव न तु मे शुध्यते भावः शवेताश्वं परति मारिष 40 करिष्ये परमं यत्नम आत्मनॊ रक्षणं परति गच्छ तवं समनुज्ञातॊ यत्र यातॊ धनंजयः 41 आत्मसंरक्षणं संख्ये गमनं चार्जुनं परति विचार्यैतद दवयं बुद्ध्या गमनं तत्र रॊचये 42 स वम आतिष्ठ यानाय यत्र यातॊ धनंजयः ममापि रक्षणं भीमः करिष्यति महाबलः 43 पार्षतश च ससॊदर्यः पार्थिवाश च महाबलाः दरौपदेयाश च मां तात रक्षिष्यन्ति न संशयः 44 केकया भरातरः पञ्च राक्षसश च घटॊत्कचः विराटॊ दरुपदश चैव शिखण्डी च महारथः 45 धृष्टकेतुश च बलवान कुन्तिभॊजश च मारिष नकुलः सहदेवश च पाञ्चालाः सृञ्जयास तथा एते समाहितास तात रक्षिष्यन्ति न संशयः 46 न दरॊणः सह सैन्येन कृतवर्मा च संयुगे समासादयितुं शक्तॊ न च मां धर्षयिष्यति 47 धृष्टद्युम्नश च समरे दरॊणं करुद्धं परंतपः वारयिष्यति विक्रम्य वेलेव मकरालयम 48 यत्र सथास्यति संग्रामे पार्षतः परवीरहा न दरॊण सैन्यं बलवत करामेत तत्र कथं चन 49 एष दरॊण विनाशाय समुत्पन्नॊ हुताशनात कवची स शरी खड्गी धन्वी च वरभूषणः 50 विश्रब्धॊ गच्छ शैनेय मा कार्षीर मयि संभ्रमम धृष्टद्युम्नॊ रणे करुद्धॊ दरॊणम आवारयिष्यति |
1
[s] prītiyuktaṃ ca hṛdyaṃ ca madhurākṣaram eva ca kālayuktaṃ ca citraṃ ca svatayā cābhibhāṣitam 2 dharmarājasya tad vākyaṃ niśamya śinipuṃgavaḥ sātyakir bharataśreṣṭha pratyuvāca yudhiṣṭhiram 3 śrutaṃ te gadato vākyaṃ sarvam etan mayācyuta nyāyayuktaṃ ca citraṃ ca phalgunārthe yaśaḥ karam 4 evaṃvidhe tathā kāle madṛśaṃ prekṣya saṃmatam vaktum arhasi rājendra yathā pārthaṃ tathaiva mām 5 na me dhanaṃjayasyārthe prāṇā rakṣyāḥ kathaṃ cana tvatprayuktaḥ punar ahaṃ kiṃ na kuryāṃ mahāhave 6 lokatrayaṃ yodhayeyaṃ sa devāsuramānuṣam tvatprayukto narendreha kim utaitat sudurbalam 7 suyodhana balaṃ tv adya yodhayiṣye samantataḥ vijeṣye ca raṇe rājan satyam etad bravīmi te 8 kuśaly ahaṃ kuśalinaṃ samāsādya dhanaṃjayam hate jayadrathe rājan punar eṣyāmi te 'ntikam 9 avaśyaṃ tu mayā sarvaṃ vijñāpyas tvaṃ narādhipa vāsudevasya yad vākyaṃ phalgunasya ca dhīmataḥ 10 dṛḍhaṃ tv abhiparīto 'ham arjunena punaḥ punaḥ madhye sarvasya sainyasya vāsudevasya śṛṇvataḥ 11 adya mādhava rājānam apramatto 'nupālaya āryāṃ yuddhe matiṃ kṛtvā yāvad dhanmi jayadratham 12 tvayi vāhaṃ mahābāho pradyumne vā mahārathe nṛpaṃ nikṣipya gaccheyaṃ nirapekṣo jayadratham 13 jānīṣe hi raṇe droṇaṃ rabhasaṃ śreṣṭha saṃmatam pratijñā cāpi te nityaṃ śrutā droṇasya mādhava 14 grahaṇaṃ dharmarājasya bhāradvājo 'nugṛdhyati śaktaś cāpi raṇe droṇo nigṛhītuṃ yudhiṣṭhiram 15 evaṃ tvayi samādhāya dharmarājaṃ narottamam aham adya gamiṣyāmi saindhavasya vadhāya hi 16 jayadratham ahaṃ hatvā dhruvam eṣyāmi mādhava dharmarājaṃ yathā droṇo nigṛhṇīyād raṇe balāt 17 nigṛhīte naraśreṣṭhe bhāradvājena mādhava saindhavasya vadho na syān manāprītis tathā bhavet 18 evaṃgate naraśreṣṭha pāṇḍave satyavādini asmākaṃ gamanaṃ vyaktaṃ vanaṃ prati bhavet punaḥ 19 so 'yaṃ mama jayo vyaktaṃ vyartha eva bhaviṣyati yadi droṇo raṇe kruddho nigṛhṇīyād yudhiṣṭhiram 20 sa tvam adya mahābāho priyārthaṃ mama mādhava jayārthaṃ ca yaśo'rthaṃ ca rakṣa rājānam āhave 21 sa bhavān mayi nikṣepo nikṣiptaḥ savyasācinā bhāradvājād bhayaṃ nityaṃ paśyamānena te prabho 22 tasyāpi ca mahābāho nityaṃ paśyati saṃyuge nānyaṃ hi pratiyoddhāraṃ raukmiṇeyād ṛte prabho māṃ vāpi manyate yuddhe bhāradvājasya dhīmataḥ 23 so 'haṃ saṃbhāvanāṃ caitām ācārya vacanaṃ ca tat pṛṣṭhato notsahe kartuṃ tvāṃ vā tyaktuṃ mahīpate 24 ācāryo laghuhastatvād abhedyakavacāvṛtaḥ upalabhya raṇe krīḍed yathā śakuninā śiśuḥ 25 yadi kārṣṇir dhanuṣpāṇir iha syān makaradhvajaḥ tasmai tvāṃ visṛjeyaṃ vai sa tvāṃ rakṣed yathārjunaḥ 26 kuru tvam ātmano guptiṃ kas te goptā gate mayi yaḥ pratīyād raṇe droṇaṃ yāvad gacchāmi pāṇḍavam 27 mā ca te bhayam adyāstu rājann arjuna saṃbhavam na sa jātu mahābāhur bhāram udyamya sīdati 28 ye ca sauvīrakā yodhās tathā saindhava pauravāḥ udīcyā dākṣiṇātyāś ca ye cānye 'pi mahārathāḥ 29 ye ca karṇa mukhā rājan rathodārāḥ prakīrtitāḥ ete 'rjunasya kruddhasya kalāṃ nārhanti ṣoḍaśīm 30 udyuktā pṛthivī sarvā sa surāsuramānuṣā sa rākṣasagaṇā rājan sa kiṃnaramahoragā 31 jaṅgamāḥ sthāvaraiḥ sārdhaṃ nālaṃ pārthasya saṃyuge evaṃ jñātvā mahārāja vyetu te bhīr dhanaṃjaye 32 yatra vīrau maheṣvāsau kṛṣṇau satyaparākramau na tatra karmaṇo vyāpat kathaṃ cid api vidyate 33 daivaṃ kṛtāstratāṃ yogam amarṣam api cāhave kṛtajñatāṃ dayāṃ caiva bhrātus tvam anucintaya 34 yami cāpy apayāte vai gacchamāne 'rjunaṃ prati droṇe citrāstratāṃ saṃkhye rājaṃs tvam anucintaya 35 ācāryo hi bhṛśaṃ rājan nigrahe tava gṛdhyati pratijñām ātmano rakṣan satyāṃ kartuṃ ca bhārata 36 kuruṣvādyātmano guptiṃ kas te goptā gate mayi yasyāhaṃ paryayāt pārtha gaccheyaṃ phalgunaṃ prati 37 na hy ahaṃ tvā mahārāja anikṣipya mahāhave kva cid yāsyāmi kauravya satyam etad bravīmi te 38 etad vicārya bahuśo buddhyā buddhimatāṃ vara dṛṣṭvā śreyaḥ paraṃ buddhyā tato rājan praśādhi mām 39 [y] evam etan mahābāho yathā vadasi mādhava na tu me śudhyate bhāvaḥ śvetāśvaṃ prati māriṣa 40 kariṣye paramaṃ yatnam ātmano rakṣaṇaṃ prati gaccha tvaṃ samanujñāto yatra yāto dhanaṃjayaḥ 41 ātmasaṃrakṣaṇaṃ saṃkhye gamanaṃ cārjunaṃ prati vicāryaitad dvayaṃ buddhyā gamanaṃ tatra rocaye 42 sa vam ātiṣṭha yānāya yatra yāto dhanaṃjayaḥ mamāpi rakṣaṇaṃ bhīmaḥ kariṣyati mahābalaḥ 43 pārṣataś ca sasodaryaḥ pārthivāś ca mahābalāḥ draupadeyāś ca māṃ tāta rakṣiṣyanti na saṃśayaḥ 44 kekayā bhrātaraḥ pañca rākṣasaś ca ghaṭotkacaḥ virāṭo drupadaś caiva śikhaṇḍī ca mahārathaḥ 45 dhṛṣṭaketuś ca balavān kuntibhojaś ca māriṣa nakulaḥ sahadevaś ca pāñcālāḥ sṛñjayās tathā ete samāhitās tāta rakṣiṣyanti na saṃśayaḥ 46 na droṇaḥ saha sainyena kṛtavarmā ca saṃyuge samāsādayituṃ śakto na ca māṃ dharṣayiṣyati 47 dhṛṣṭadyumnaś ca samare droṇaṃ kruddhaṃ paraṃtapaḥ vārayiṣyati vikramya veleva makarālayam 48 yatra sthāsyati saṃgrāme pārṣataḥ paravīrahā na droṇa sainyaṃ balavat krāmet tatra kathaṃ cana 49 eṣa droṇa vināśāya samutpanno hutāśanāt kavacī sa śarī khaḍgī dhanvī ca varabhūṣaṇaḥ 50 viśrabdho gaccha śaineya mā kārṣīr mayi saṃbhramam dhṛṣṭadyumno raṇe kruddho droṇam āvārayiṣyati |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 7
Chapter 87
|
1
[स] धर्मराजस्य तद वाक्यं निशम्य शिनिपुंगवः पार्थाच च भयम आशङ्कन परित्यागान महीपतेः 2 अपवादं हय आत्मनश च लॊकाद रक्षन विशेषतः न मां भीत इति बरूयुर आयान्तं फल्गुनं परति 3 निश्चित्य बहुधैवं स सात्यकिर युद्धदुर्मदः धर्मराजम इदं वाक्यम अब्रवीत पुरुषर्षभ 4 कृतां चेन मन्यसे रक्षां सवस्ति ते ऽसतु विशां पते अनुयास्यामि बीभत्सुं करिष्ये वचनं तव 5 न हि मे पाण्डवात कश चित तरिषु लॊकेषु विद्यते यॊ वै परियतरॊ राजन सत्यम एतद बरवीमि ते 6 तस्याहं पदवीं यास्ये संदेशात तव मानद तवत्कृते न च मे किं चिद अकर्तव्यं कथं चन 7 यथा हि मे गुरॊर वाक्यं विशिष्टं दविपदां वर तथा तवापि वचनं विशिष्टतरम एव मे 8 परिये हि तव वर्तेते भरातरौ कृष्ण पाण्डवौ तयॊः परिये सथितं चैव विद्धि मां राजपुंगव 9 तवाज्ञां शिरसा गृह्य पाण्डवार्थम अहं परभॊ भित्त्वेदं दुर्भिदं सैन्यं परयास्ये नरसत्तम 10 दरॊणानीकं विशाम्य एष करुद्धॊ झष इवार्णवम तत्र यास्यामि यत्रासौ राजन राजा जयद्रथः 11 यत्र सेनां समाश्रित्य भीतस तिष्ठति पाण्डवात गुप्तौ रथवरश्रेष्ठैर दरौणिकर्ण कृपादिभिः 12 इतस तरियॊजनं मन्ये तम अध्वानं विशां पते यत्र तिष्ठति पार्थॊ ऽसौ जयद्रथवधॊद्यतः 13 तरियॊजनगतस्यापि तस्य यास्याम्य अहं पदम आसैन्धव वधाद राजन सुदृढेनान्तर आत्मना 14 अनादिष्टस तु गुरुणा कॊ नु युध्येत मानवः आदिष्टस तु तवया राजन कॊ नु युध्येत मादृशः अभिजानामि तं देशं यत्र यास्याम्य अहं परभॊ 15 हुड शक्तिगडा परासखड्गचर्मर्ष्टि तॊमरम इष्वस्त्रवरसंबाधं कषॊभयिष्ये बलार्णवम 16 यद एतत कुञ्जरानीकं साहस्रम अनुपश्यसि कुलम अञ्जनकं नाम यत्रैते वीर्यशालिनः 17 आस्थिता बहुभिर मलेच्छैर युद्धशौण्डैः परहारिभिः नागा मेघनिभा राजन कषरन्त इव तॊयदाः 18 नैते जातु निवर्तेरन परेषिता हस्तिसादिभिः अन्यत्र हि वधाद एषां नास्ति राजन पराजयः 19 अथ यान रथिनॊ राजन समन्ताद अनुपश्यसि एते रुक्मरथा नाम राजपुत्रा महारथाः 20 रथेष्व अस्त्रेषु निपुणा नागेषु च विशां पते धनुर्वेदे गताः पारं मुष्टियुद्धे च कॊविदाः 21 गदायुद्धविशेषज्ञा नियुद्ध कुशलास तथा खड्गप्रहरणे युक्ताः संपाते चासि चर्मणॊः 22 शूराश च कृतविद्याश च सपर्धन्ते च परस्परम नित्यं च समरे राजन विजिगीषन्ति मानवान 23 कर्णेन विजिता राजन दुःशासनम अनुव्रताः एतांस तु वासुदेवॊ ऽपि रथॊदारान परशंसति 24 सततं परियकामाश च कर्णस्यैते वशे सथिताः तस्यैव वचनाद राजन निवृत्ताः शवेतवाहनात 25 ते न कषता न च शरान्ता दृढावरणकार्मुकाः मदर्थं विष्ठिता नूनं धार्तराष्ट्रस्य शासनात 26 एतान परमर्थ्य संग्रामे परियार्थं तव कौरव परयास्यामि ततः पश्चात पदवीं सव्यसाचिनः 27 यांस तव एतान अपरान राजन नागान सप्तशतानि च परेक्षसे वर्म संछन्नान किरातैः समधिष्ठितान 28 किरात राजॊ यान परादाद गृहीतः सव्यसाचिना सवलंकृतांस तथा परेष्यान इच्छञ जीवितम आत्मनः 29 आसन्न एते पुरा राजंस तव कर्म करा दृढम तवाम एवाद्य युयुत्सन्ते पश्य कालस्य पर्ययम 30 तेषाम एते महामात्राः किराता युद्धदुर्मदाः हस्तिशिक्षाविदश चैव सर्वे चैवाग्नियॊनयः 31 एते विनिर्जिताः सर्वे संग्रामे सव्यसाचिना मदर्थम अद्य संयत्ता दुर्यॊधन वशानुगाः 32 एतान भित्त्वा शरै राजन किरातान युद्धदुर्मदान सैन्धवस्य वधे युक्तम अनुयास्यामि पाण्डवम 33 ये तव एते सुमहानागा अञ्जनस्य कुलॊद्भवाः कर्कशाश च विनीताश च परभिन्नकरटा मुखाः 34 जाम्बूनदमयैः सर्वैर वर्मभिः सुविभूषिताः लब्धलक्ष्म्या रणे राजन्न ऐरावण समा युधि 35 उत्तरात पर्वताद एते तीक्ष्णैर दस्युभिर आस्थिताः कर्कशैः परवरैर यॊधैः कार्ष्णायस तनुच छदैः 36 सन्ति गॊयॊनयश चात्र सन्ति वानरयॊनयः अनेकयॊनयश चान्ये तथा मानुषयॊनयः 37 अनीकम असताम एतद धूमवर्णम उदीर्यते मलेच्छानां पापकर्तॄणां हिमवद दुर्गवासिनाम 38 एतद दुर्यॊधनॊ लब्ध्वा समग्रं नागमण्डलम कृपं च सौमदत्तिं च दरॊणं च रथिनां वरम 39 सिन्धुराजं तथा कर्णम अवमन्यत पाण्डवान कृतार्थम अथ चात्मानं मन्यते कालचॊदितः 40 ते च सर्वे ऽनुसंप्राप्ता मम नाराचगॊचरम न विमॊक्ष्यन्ति कौन्तेय यद्य अपि सयुर मनॊजवाः 41 तेन संभाविता नित्यं परवीर्यॊपजीविना विनाशम उपयास्यन्ति मच्छरौघनिपीडिताः 42 ये तव एते रथिनॊ राजन दृश्यन्ते काञ्चनध्वजाः एते दुर्वारणा नाम काम्बॊजा यदि ते शरुताः 43 शूराश च कृतविद्याश च धनुर्वेदे च निष्ठिताः संहताश च भृशं हय एते अन्यॊन्यस्य हितैषिणः 44 अक्षौहिण्यश च संरब्धा धार्तराष्ट्रस्य भारत यत्ता मदर्थं तिष्ठन्ति कुरुवीराभिरक्षिताः 45 अप्रमत्ता महाराज माम एव परत्युपस्थिताः तांस तव अहं परमथिष्यामि तृणानीव हुताशनः 46 तस्मात सर्वान उपासङ्गान सर्वॊपकरणानि च रथे कुर्वन्तु मे राजन यथावद रथकल्पकाः 47 अस्मिंस तु खलु संग्रामे गराह्यं विविधम आयुधम यथॊपदिष्टम आचार्यैः कार्यः पञ्च गुणॊ रथः 48 काम्बॊजैर हि समेष्यामि करुद्धैर आशीविषॊपमैः नानाशस्त्रसमावापैर विविधायुधयॊधिभिः 49 किरातैश च समेष्यामि विषकल्पैः परहारिभिः लालितैः सततं राज्ञा दुर्यॊधन हितैषिभिः 50 शकैश चापि समेष्यामि शक्रतुल्यपराक्रमैः अग्निकल्पैर दुराधर्षैः परदीप्तैर इव पावकैः 51 तथान्यैर विविधैर यॊधैः कालकल्पैर दुरासदैः समेष्यामि रणे राजन बहुभिर युद्धदुर्मदैः 52 तस्माद वै वाजिनॊ मुख्या विश्रान्ताः शुभलक्षणाः उपावृत्ताश च पीताश च पुनर युज्यन्तु मे रथे 53 तस्य सर्वान उपासङ्गान सर्वॊपकरणानि च रथे परास्थापयद राजा शस्त्राणि विविधानि च 54 ततस तान सर्वतॊ मुक्त्वा सदश्वांश चतुरॊ जनाः रसवत पाययाम आसुः पानं मदसमीरिणम 55 पीतॊपवृत्तान सनातांश च जग्धान्नान समलंकृतान विनीतशल्यांस तुरगांश चतुरॊ हेममालिनः 56 तान यत्तान रुक्मवर्णाभान विनीताञ शीघ्रगामिनः संहृष्टमनसॊ ऽवयग्रान विधिवत कल्पिते रथे 57 महाध्वजेन सिंहेन हेमकेसर मालिना संवृते केतनैर हेमैर मणिविद्रुम चित्रितैः पाण्डुराभ्रप्रकाशाभिः पताकाभिर अलंकृते 58 हेमदण्डॊच्छ्रितच छत्रे बहु शस्त परिच्छदे यॊजयाम आस विधिवद धेमभाण्ड विभूषितान 59 दारुकस्यानुजॊ भराता सूतस तस्य परियः सखा नयवेदयद रथं युक्तं वासवस्येव मातलिः 60 ततः सनातः शुचिर भूत्वा कृतकौतुक मङ्गलः सनतकानां सहस्रस्य सवर्णनिष्कान अदापयत आशीर्वादैः परिष्वक्तः सात्यकिः शरीमतां वरः 61 ततः स मधुपर्कार्हः पीत्वा कैलावतं मधु लॊहिताक्षॊ बभौ तत्र मदविह्वल लॊचनः 62 आलभ्य वीर कांस्यं च हर्षेण महतान्वितः दविगुणीकृततेजा हि परज्वलन्न इव पावकः उत्सङ्गे धनुर आदाय स शरं रथिनां वरः 63 कृतस्वस्त्ययनॊ विप्रैः कवची समलंकृतः लाजैर गन्धैस तथा माल्यैः कन्याभिश चाभिनन्दितः 64 युधिष्ठिरस्य चरणाव अभिवाद्य कृताञ्जलिः तेन मूर्धन्य उपाघ्रात आरुरॊह महारथम 65 ततस ते वाजिनॊ हृष्टाः सुपुष्टा वातरंहसः अजय्या जैत्रम ऊहुस तं विकुर्वन्तः सम सैन्धवाः 66 अथ हर्षपरीताङ्गः सात्यकिर भीमम अब्रवीत तवं भीम रक्ष राजानम एतत कार्यतमं हि ते 67 अहं भित्त्वा परवेक्ष्यामि कालपक्वम इदं बलम आयत्यां च तदात्वे च शरेयॊ राज्ञॊ ऽभिरक्षणम 68 जानीषे मम वीर्यं तवं तव चाहम अरिंदम तस्माद भीम निवर्तस्व मम चेद इच्छसि परियम 69 तथॊक्तः सात्यकिं पराह वरज तवं कार्यसिद्धये अहं राज्ञः करिष्यामि रक्षां पुरुषसत्तम 70 एवम उक्तः परत्युवाच भीमसेनं स माधवः गच्छ गच्छ दरुतं पार्थ धरुवॊ ऽदय विजयॊ मम 71 यन मे सनिग्धॊ ऽनुरक्तश च तवम अद्य वशगः सथितः निमित्तानि च धन्यानि यथा भीमवदन्ति मे 72 निहते सैन्धवे पापे पाण्डवेन महात्मना परिष्वजिष्ये राजानं धर्मात्मानं न संशयः 73 एतावद उक्त्वा भीमं तु विसृज्य च महामनाः संप्रैक्षत तावकं सैन्यं वयाघॊर मृगगणान इव 74 तं दृष्ट्वा परविविक्षन्तं सैन्यं तव जनाधिप भूय एवाभवन मूढं सुभृशं चाप्य अकम्पत 75 ततः परयातः सहसा सैन्यं तव स सात्यकिः दिदृक्षुर अर्जुनं राजन धर्मराजस्य शासनात |
1
[s] dharmarājasya tad vākyaṃ niśamya śinipuṃgavaḥ pārthāc ca bhayam āśaṅkan parityāgān mahīpateḥ 2 apavādaṃ hy ātmanaś ca lokād rakṣan viśeṣataḥ na māṃ bhīta iti brūyur āyāntaṃ phalgunaṃ prati 3 niścitya bahudhaivaṃ sa sātyakir yuddhadurmadaḥ dharmarājam idaṃ vākyam abravīt puruṣarṣabha 4 kṛtāṃ cen manyase rakṣāṃ svasti te 'stu viśāṃ pate anuyāsyāmi bībhatsuṃ kariṣye vacanaṃ tava 5 na hi me pāṇḍavāt kaś cit triṣu lokeṣu vidyate yo vai priyataro rājan satyam etad bravīmi te 6 tasyāhaṃ padavīṃ yāsye saṃdeśāt tava mānada tvatkṛte na ca me kiṃ cid akartavyaṃ kathaṃ cana 7 yathā hi me guror vākyaṃ viśiṣṭaṃ dvipadāṃ vara tathā tavāpi vacanaṃ viśiṣṭataram eva me 8 priye hi tava vartete bhrātarau kṛṣṇa pāṇḍavau tayoḥ priye sthitaṃ caiva viddhi māṃ rājapuṃgava 9 tavājñāṃ śirasā gṛhya pāṇḍavārtham ahaṃ prabho bhittvedaṃ durbhidaṃ sainyaṃ prayāsye narasattama 10 droṇānīkaṃ viśāmy eṣa kruddho jhaṣa ivārṇavam tatra yāsyāmi yatrāsau rājan rājā jayadrathaḥ 11 yatra senāṃ samāśritya bhītas tiṣṭhati pāṇḍavāt guptau rathavaraśreṣṭhair drauṇikarṇa kṛpādibhiḥ 12 itas triyojanaṃ manye tam adhvānaṃ viśāṃ pate yatra tiṣṭhati pārtho 'sau jayadrathavadhodyataḥ 13 triyojanagatasyāpi tasya yāsyāmy ahaṃ padam āsaindhava vadhād rājan sudṛḍhenāntar ātmanā 14 anādiṣṭas tu guruṇā ko nu yudhyeta mānavaḥ ādiṣṭas tu tvayā rājan ko nu yudhyeta mādṛśaḥ abhijānāmi taṃ deśaṃ yatra yāsyāmy ahaṃ prabho 15 huḍa śaktigaḍā prāsakhaḍgacarmarṣṭi tomaram iṣvastravarasaṃbādhaṃ kṣobhayiṣye balārṇavam 16 yad etat kuñjarānīkaṃ sāhasram anupaśyasi kulam añjanakaṃ nāma yatraite vīryaśālinaḥ 17 āsthitā bahubhir mlecchair yuddhaśauṇḍaiḥ prahāribhiḥ nāgā meghanibhā rājan kṣaranta iva toyadāḥ 18 naite jātu nivarteran preṣitā hastisādibhiḥ anyatra hi vadhād eṣāṃ nāsti rājan parājayaḥ 19 atha yān rathino rājan samantād anupaśyasi ete rukmarathā nāma rājaputrā mahārathāḥ 20 ratheṣv astreṣu nipuṇā nāgeṣu ca viśāṃ pate dhanurvede gatāḥ pāraṃ muṣṭiyuddhe ca kovidāḥ 21 gadāyuddhaviśeṣajñā niyuddha kuśalās tathā khaḍgapraharaṇe yuktāḥ saṃpāte cāsi carmaṇoḥ 22 śūrāś ca kṛtavidyāś ca spardhante ca parasparam nityaṃ ca samare rājan vijigīṣanti mānavān 23 karṇena vijitā rājan duḥśāsanam anuvratāḥ etāṃs tu vāsudevo 'pi rathodārān praśaṃsati 24 satataṃ priyakāmāś ca karṇasyaite vaśe sthitāḥ tasyaiva vacanād rājan nivṛttāḥ śvetavāhanāt 25 te na kṣatā na ca śrāntā dṛḍhāvaraṇakārmukāḥ madarthaṃ viṣṭhitā nūnaṃ dhārtarāṣṭrasya śāsanāt 26 etān pramarthya saṃgrāme priyārthaṃ tava kaurava prayāsyāmi tataḥ paścāt padavīṃ savyasācinaḥ 27 yāṃs tv etān aparān rājan nāgān saptaśatāni ca prekṣase varma saṃchannān kirātaiḥ samadhiṣṭhitān 28 kirāta rājo yān prādād gṛhītaḥ savyasācinā svalaṃkṛtāṃs tathā preṣyān icchañ jīvitam ātmanaḥ 29 āsann ete purā rājaṃs tava karma karā dṛḍham tvām evādya yuyutsante paśya kālasya paryayam 30 teṣām ete mahāmātrāḥ kirātā yuddhadurmadāḥ hastiśikṣāvidaś caiva sarve caivāgniyonayaḥ 31 ete vinirjitāḥ sarve saṃgrāme savyasācinā madartham adya saṃyattā duryodhana vaśānugāḥ 32 etān bhittvā śarai rājan kirātān yuddhadurmadān saindhavasya vadhe yuktam anuyāsyāmi pāṇḍavam 33 ye tv ete sumahānāgā añjanasya kulodbhavāḥ karkaśāś ca vinītāś ca prabhinnakaraṭā mukhāḥ 34 jāmbūnadamayaiḥ sarvair varmabhiḥ suvibhūṣitāḥ labdhalakṣmyā raṇe rājann airāvaṇa samā yudhi 35 uttarāt parvatād ete tīkṣṇair dasyubhir āsthitāḥ karkaśaiḥ pravarair yodhaiḥ kārṣṇāyasa tanuc chadaiḥ 36 santi goyonayaś cātra santi vānarayonayaḥ anekayonayaś cānye tathā mānuṣayonayaḥ 37 anīkam asatām etad dhūmavarṇam udīryate mlecchānāṃ pāpakartṝṇāṃ himavad durgavāsinām 38 etad duryodhano labdhvā samagraṃ nāgamaṇḍalam kṛpaṃ ca saumadattiṃ ca droṇaṃ ca rathināṃ varam 39 sindhurājaṃ tathā karṇam avamanyata pāṇḍavān kṛtārtham atha cātmānaṃ manyate kālacoditaḥ 40 te ca sarve 'nusaṃprāptā mama nārācagocaram na vimokṣyanti kaunteya yady api syur manojavāḥ 41 tena saṃbhāvitā nityaṃ paravīryopajīvinā vināśam upayāsyanti maccharaughanipīḍitāḥ 42 ye tv ete rathino rājan dṛśyante kāñcanadhvajāḥ ete durvāraṇā nāma kāmbojā yadi te śrutāḥ 43 śūrāś ca kṛtavidyāś ca dhanurvede ca niṣṭhitāḥ saṃhatāś ca bhṛśaṃ hy ete anyonyasya hitaiṣiṇaḥ 44 akṣauhiṇyaś ca saṃrabdhā dhārtarāṣṭrasya bhārata yattā madarthaṃ tiṣṭhanti kuruvīrābhirakṣitāḥ 45 apramattā mahārāja mām eva pratyupasthitāḥ tāṃs tv ahaṃ pramathiṣyāmi tṛṇānīva hutāśanaḥ 46 tasmāt sarvān upāsaṅgān sarvopakaraṇāni ca rathe kurvantu me rājan yathāvad rathakalpakāḥ 47 asmiṃs tu khalu saṃgrāme grāhyaṃ vividham āyudham yathopadiṣṭam ācāryaiḥ kāryaḥ pañca guṇo rathaḥ 48 kāmbojair hi sameṣyāmi kruddhair āśīviṣopamaiḥ nānāśastrasamāvāpair vividhāyudhayodhibhiḥ 49 kirātaiś ca sameṣyāmi viṣakalpaiḥ prahāribhiḥ lālitaiḥ satataṃ rājñā duryodhana hitaiṣibhiḥ 50 śakaiś cāpi sameṣyāmi śakratulyaparākramaiḥ agnikalpair durādharṣaiḥ pradīptair iva pāvakaiḥ 51 tathānyair vividhair yodhaiḥ kālakalpair durāsadaiḥ sameṣyāmi raṇe rājan bahubhir yuddhadurmadaiḥ 52 tasmād vai vājino mukhyā viśrāntāḥ śubhalakṣaṇāḥ upāvṛttāś ca pītāś ca punar yujyantu me rathe 53 tasya sarvān upāsaṅgān sarvopakaraṇāni ca rathe prāsthāpayad rājā śastrāṇi vividhāni ca 54 tatas tān sarvato muktvā sadaśvāṃś caturo janāḥ rasavat pāyayām āsuḥ pānaṃ madasamīriṇam 55 pītopavṛttān snātāṃś ca jagdhānnān samalaṃkṛtān vinītaśalyāṃs turagāṃś caturo hemamālinaḥ 56 tān yattān rukmavarṇābhān vinītāñ śīghragāminaḥ saṃhṛṣṭamanaso 'vyagrān vidhivat kalpite rathe 57 mahādhvajena siṃhena hemakesara mālinā saṃvṛte ketanair hemair maṇividruma citritaiḥ pāṇḍurābhraprakāśābhiḥ patākābhir alaṃkṛte 58 hemadaṇḍocchritac chatre bahu śasta paricchade yojayām āsa vidhivad dhemabhāṇḍa vibhūṣitān 59 dārukasyānujo bhrātā sūtas tasya priyaḥ sakhā nyavedayad rathaṃ yuktaṃ vāsavasyeva mātaliḥ 60 tataḥ snātaḥ śucir bhūtvā kṛtakautuka maṅgalaḥ snatakānāṃ sahasrasya svarṇaniṣkān adāpayat āśīrvādaiḥ pariṣvaktaḥ sātyakiḥ śrīmatāṃ varaḥ 61 tataḥ sa madhuparkārhaḥ pītvā kailāvataṃ madhu lohitākṣo babhau tatra madavihvala locanaḥ 62 ālabhya vīra kāṃsyaṃ ca harṣeṇa mahatānvitaḥ dviguṇīkṛtatejā hi prajvalann iva pāvakaḥ utsaṅge dhanur ādāya sa śaraṃ rathināṃ varaḥ 63 kṛtasvastyayano vipraiḥ kavacī samalaṃkṛtaḥ lājair gandhais tathā mālyaiḥ kanyābhiś cābhinanditaḥ 64 yudhiṣṭhirasya caraṇāv abhivādya kṛtāñjaliḥ tena mūrdhany upāghrāta āruroha mahāratham 65 tatas te vājino hṛṣṭāḥ supuṣṭā vātaraṃhasaḥ ajayyā jaitram ūhus taṃ vikurvantaḥ sma saindhavāḥ 66 atha harṣaparītāṅgaḥ sātyakir bhīmam abravīt tvaṃ bhīma rakṣa rājānam etat kāryatamaṃ hi te 67 ahaṃ bhittvā pravekṣyāmi kālapakvam idaṃ balam āyatyāṃ ca tadātve ca śreyo rājño 'bhirakṣaṇam 68 jānīṣe mama vīryaṃ tvaṃ tava cāham ariṃdama tasmād bhīma nivartasva mama ced icchasi priyam 69 tathoktaḥ sātyakiṃ prāha vraja tvaṃ kāryasiddhaye ahaṃ rājñaḥ kariṣyāmi rakṣāṃ puruṣasattama 70 evam uktaḥ pratyuvāca bhīmasenaṃ sa mādhavaḥ gaccha gaccha drutaṃ pārtha dhruvo 'dya vijayo mama 71 yan me snigdho 'nuraktaś ca tvam adya vaśagaḥ sthitaḥ nimittāni ca dhanyāni yathā bhīmavadanti me 72 nihate saindhave pāpe pāṇḍavena mahātmanā pariṣvajiṣye rājānaṃ dharmātmānaṃ na saṃśayaḥ 73 etāvad uktvā bhīmaṃ tu visṛjya ca mahāmanāḥ saṃpraikṣat tāvakaṃ sainyaṃ vyāghor mṛgagaṇān iva 74 taṃ dṛṣṭvā pravivikṣantaṃ sainyaṃ tava janādhipa bhūya evābhavan mūḍhaṃ subhṛśaṃ cāpy akampata 75 tataḥ prayātaḥ sahasā sainyaṃ tava sa sātyakiḥ didṛkṣur arjunaṃ rājan dharmarājasya śāsanāt |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 7
Chapter 88
|
1
[स] परयाते तव सैन्यं तु युयुधाने युयुत्सया धर्मराजॊ महाराज सवेनानीकेन संवृतः परायाद दरॊण रथप्रेप्सुर युयुधानस्य पृष्ठतः 2 ततः पाञ्चालराजस्य पुत्रः समरदुर्मदः पराक्रॊशत पाण्डवानीके वसु दानश च पार्थिवः 3 आगच्छत परहरत दरुतं विपरिधावत यथासुखेन गच्छेत सात्यकिर युद्धदुर्मदः 4 महारथा हि बहवॊ यतिष्यन्त्य अस्य निर्जये इति बरुवन्तॊ वेगेन समापेतुर बलं तव 5 वयं परतिजिगीषन्तस तत्र तान समभिद्रुताः ततः शब्दॊ महान आसीद युयुधान रथं परति 6 परकम्प्यमाना महती तव पुत्रस्य वाहिनी सात्वतेन महाराज शतधाभिव्यदीर्यत 7 तस्यां विदीर्यमाणायां शिनेः पौत्रॊ महारथः सप्त वीरान महेष्वासान अग्रानीके वयपॊथयत 8 ते भीता मृद्यमानाश च परमृष्टा दीर्घबाहुना आयॊधनं जहुर वीरा दृष्ट्वा तम अतिमानुषम 9 रथैर विमथिताक्षैश च भग्ननीडैश च मारिष चक्रैर विमथितैश छिन्नैर धवजैश च विनिपातितैः 10 अनुकर्षैः पताकाभिः शिरस तराणैः स काञ्चनैः बाहुभिश चन्दनादिग्धैः साङ्गदैश च विशां पते 11 हस्तिहस्तॊपमैश चापि भुजगाभॊग संनिभैः ऊरुभिः पृथिवी छन्ना मनुजानां नरॊत्तम 12 शशाङ्कसंनिकाशैश च वदनैश चारुकुण्डलैः पतितैर वृषभाक्षाणां बभौ भारत मेदिनी 13 गजैश च बहुधा छिन्नैः शयानैः पर्वतॊपमैः रराजातिभृशं भूमिर विकीर्णैर इव पर्वतैः 14 तपनीयमयैर यॊक्त्रैर्मुक्ता जालविभूषितैः उरश छदैर विचित्रैश च वयशॊभन्त तुरंगमाः गतसत्त्वा महीं पराप्य परमृष्टा दीर्घबाहुना 15 नानाविधानि सैन्यानि तव हत्वा तु सात्वतः परविष्टस तावकं सैन्यं दरावयित्वा चमूं भृशम 16 ततस तेनैव मार्गेण येन यातॊ धनंजयः इयेष सात्यकिर गन्तुं ततॊ दरॊणेन वारितः 17 भरद्वाजं समासाद्य युयुधानस तु मारिष नाभ्यवर्तत संक्रुद्धॊ वेलाम इव जला शयः 18 निवार्य तु रणे दरॊणॊ युयुधानं महारथम विव्याध निशितैर बाणैः पञ्चभिर मर्मभेदिभिः 19 सात्यकिस तु रणे दरॊणं राजन विव्याध सप्तभिः हेमपुङ्खैः शिला धौतैः कङ्कबर्हिण वाजितैः 20 तं षड्भिः सायकैर दरॊणः साश्वयन्तारम आर्दयत स तं न ममृषे दरॊणं युयुधानॊ महारथः 21 सिंहनादं ततः कृत्वा दरॊणं विव्याध सात्यकिः दशभिः सायकैश चान्यैः षड्भिर अष्टाभिर एव च 22 युयुधानः पुनर दरॊणं विव्याध दशभिः शरैः एकेन सारथिं चास्य चतुर्भिश चतुरॊ हयान धवजम एकेन बाणेन विव्याध युधि मारिष 23 तं दरॊणः साश्वयन्तारं स रथध्वजम आशुगैः तवरन पराच्छादयद बाणैः शलभानाम इव वरजैः 24 तथैव युयुधानॊ ऽपि दरॊणं बहुभिर आशुगैः पराच्छादयद असंभ्रान्तस ततॊ दरॊण उवाच ह 25 तवाचार्यॊ रणं हित्वा गतः कापुरुषॊ यथा युध्यमानं हि मां हित्वा परदक्षिणम अवर्तत 26 तवं हि मे युध्यतॊ नाद्य जीवन मॊक्ष्यसि माधव यदि मां तवं रणे हित्वा न यास्य आचार्यवद दरुतम 27 [सात्यकि] धनंजयस्य पदवीं धर्मराजस्य शासनात गच्छामि सवस्ति ते बरह्मन न मे कालात्ययॊ भवेत 28 [स] एतावद उक्त्वा शैनेय आचार्यं परिवर्जयन परयातः सहसा राजन सारथिं चेदम अब्रवीत 29 दरॊणः करिष्यते यत्नं सर्वथा मम वारणे यत्तॊ याहि रणे सूत शृणु चेदं वचः परम 30 एतद आलॊक्यते सैन्यम आवन्त्यानां महाप्रभम अस्यानन्तरतस तव एतद दाक्षिणात्यं महाबलम 31 तदनन्तरम एतच च बाह्लिकानां बलं महत बाह्लिकाभ्याशतॊ युक्तं कर्णस्यापि महद बलम 32 अन्यॊन्येन हि सैन्यानि भिन्नान्य एतानि सारथे अन्यॊन्यं समुपाश्रित्य न तयक्ष्यन्ति रणाजिरम 33 एतद अन्तरम आसाद्य चॊदयाश्वान परहृष्टवत मध्यमं जवम आस्थाय वह माम अत्र सारथे 34 बाह्लिका यत्र दृश्यन्ते नानाप्रहरणॊद्यताः दाक्षिणात्याश च बहवः सूतपुत्र पुरॊगमाः 35 हस्त्यश्वरथसंबाधं यच चानीकं विलॊक्यते नानादेशसमुत्थैश च पदातिभिर अधिष्ठितम 36 एतावद उक्त्वा यन्तारं बरह्माणं परिवर्जयन स वयतीयाय यत्रॊग्रं कर्णस्य सुमहद बलम 37 तं दरॊणॊ ऽनुययौ करुद्धॊ विकिरन विशिखान बहून युयुधानं महाबाहुं गच्छन्तम अनिवर्तिनम 38 कर्णस्य सैन्यं सुमहद अभिहत्य शितैः शरैः पराविशद भारतीं सेनाम अपर्यन्तां स सात्यकिः 39 परविष्टे युयुधाने तु सैनिकेषु दरुतेषु च अमर्षी कृतवर्मा तु सात्यकिं पर्यवारयत 40 तम आपतन्तं विशिखैः षड्भिर आहत्य सात्यकिः चतुर्भिश चतुरॊ ऽसयाश्वान आजघानाशु वीर्यवान 41 ततः पुनः षॊडशभिर नतपर्वभिर आशुगैः सात्यकिः कृतवर्माणं परत्यविध्यत सतनान्तरे 42 स तुद्यमानॊ विशिखैर बहुभिस तिग्मतेजनैः सात्वतेन महाराज कृतवर्मा न चक्षमे 43 स वत्सदन्तं संधाय जिह्मगानल संनिभम आकृष्य राजन्न आकर्णाद विव्याधॊरसि सात्यकिम 44 स तस्य देवावरणं भित्त्वा देहं च सायकः स पत्रपुङ्खः पृथिवीं विवेश रुधिरॊक्षितः 45 अथास्य बहुभिर बाणैर अच्छिनत परमास्त्रवित समार्गण गुणं राजन कृतवर्मा शरासनम 46 विव्याध च रणे राजन सात्यकिं सत्यविक्रमम दशभिर विशिखैस तीक्ष्णैर अभिक्रुद्धः सतनान्तरे 47 ततः परशीर्णे धनुषि शक्त्या शक्तिमतां वरः अभ्यहन दक्षिणं बाहुं सात्यकिः कृतवर्मणः 48 ततॊ ऽनयत सुदृढं वीरॊ धनुर आदाय सात्यकिः वयसृजद विशिखांस तूर्णं शतशॊ ऽथ सहस्रशः 49 स रथं कृतवर्माणं समन्तात पर्यवाकिरत छादयित्वा रणे ऽतयर्थं हार्दिक्यं तु स सात्यकिः 50 अथास्य भल्लेन शिरः सारथेः समकृन्तत स पपात हतः सूतॊ हार्दिक्यस्य महारथात ततस ते यन्तरि हते पराद्रवंस तुरगा भृशम 51 अथ भॊजस तव असंभ्रान्तॊ निगृह्य तुरगान सवयम तस्थौ शरधनुष्पाणिस तत सैन्यान्य अभ्यपूजयन 52 स मुहूर्तम इवाश्वस्य सदश्वान समचॊदयत वयपेतभीर अमित्राणाम आवहत सुमहद भयम सात्यकिश चाभ्यगात तस्मात स तु भीमम उपाद्रवत 53 युयुधानॊ ऽपि राजेन्द्र दरॊणानीकाद विनिःसृतः परययौ तवरितस तूर्णं काम्बॊजानां महाचमूम 54 स तत्र बहुभिः शूरैः संनिरुद्धॊ महारथैः न चचाल तदा राजन सात्यकिः सत्यविक्रमः 55 संधाय च चमूं दरॊणॊ भॊजे भारं निवेश्य च अन्वधावद रणे यत्तॊ युयुधानं युयुत्सया 56 तथा तम अनुधावन्तं युयुधानस्य पृष्ठतः नयवारयन्त संक्रुद्धाः पाण्डुसैन्ये बृहत्तमाः 57 समासाद्य तु हार्दिक्यं रथानां पर्वरं रथम पाञ्चाला विगतॊत्साहा भीमसेनपुरॊगमाः विक्रम्य वारिता राजन वीरेण कृतवर्मणा 58 यतमानांस तु तान सर्वान ईषद विगतचेतसः अभितस्ताञ शरौघेण कलान्तवाहान अवारयत 59 निगृहीतास तु भॊजेन भॊजानीकेप्सवॊ रणे अतिष्ठन्न आर्यवद वीराः परार्थयन्तॊ महद यशः |
1
[s] prayāte tava sainyaṃ tu yuyudhāne yuyutsayā dharmarājo mahārāja svenānīkena saṃvṛtaḥ prāyād droṇa rathaprepsur yuyudhānasya pṛṣṭhataḥ 2 tataḥ pāñcālarājasya putraḥ samaradurmadaḥ prākrośat pāṇḍavānīke vasu dānaś ca pārthivaḥ 3 āgacchata praharata drutaṃ viparidhāvata yathāsukhena gaccheta sātyakir yuddhadurmadaḥ 4 mahārathā hi bahavo yatiṣyanty asya nirjaye iti bruvanto vegena samāpetur balaṃ tava 5 vayaṃ pratijigīṣantas tatra tān samabhidrutāḥ tataḥ śabdo mahān āsīd yuyudhāna rathaṃ prati 6 prakampyamānā mahatī tava putrasya vāhinī sātvatena mahārāja śatadhābhivyadīryata 7 tasyāṃ vidīryamāṇāyāṃ śineḥ pautro mahārathaḥ sapta vīrān maheṣvāsān agrānīke vyapothayat 8 te bhītā mṛdyamānāś ca pramṛṣṭā dīrghabāhunā āyodhanaṃ jahur vīrā dṛṣṭvā tam atimānuṣam 9 rathair vimathitākṣaiś ca bhagnanīḍaiś ca māriṣa cakrair vimathitaiś chinnair dhvajaiś ca vinipātitaiḥ 10 anukarṣaiḥ patākābhiḥ śiras trāṇaiḥ sa kāñcanaiḥ bāhubhiś candanādigdhaiḥ sāṅgadaiś ca viśāṃ pate 11 hastihastopamaiś cāpi bhujagābhoga saṃnibhaiḥ ūrubhiḥ pṛthivī channā manujānāṃ narottama 12 śaśāṅkasaṃnikāśaiś ca vadanaiś cārukuṇḍalaiḥ patitair vṛṣabhākṣāṇāṃ babhau bhārata medinī 13 gajaiś ca bahudhā chinnaiḥ śayānaiḥ parvatopamaiḥ rarājātibhṛśaṃ bhūmir vikīrṇair iva parvataiḥ 14 tapanīyamayair yoktrairmuktā jālavibhūṣitaiḥ uraś chadair vicitraiś ca vyaśobhanta turaṃgamāḥ gatasattvā mahīṃ prāpya pramṛṣṭā dīrghabāhunā 15 nānāvidhāni sainyāni tava hatvā tu sātvataḥ praviṣṭas tāvakaṃ sainyaṃ drāvayitvā camūṃ bhṛśam 16 tatas tenaiva mārgeṇa yena yāto dhanaṃjayaḥ iyeṣa sātyakir gantuṃ tato droṇena vāritaḥ 17 bharadvājaṃ samāsādya yuyudhānas tu māriṣa nābhyavartata saṃkruddho velām iva jalā śayaḥ 18 nivārya tu raṇe droṇo yuyudhānaṃ mahāratham vivyādha niśitair bāṇaiḥ pañcabhir marmabhedibhiḥ 19 sātyakis tu raṇe droṇaṃ rājan vivyādha saptabhiḥ hemapuṅkhaiḥ śilā dhautaiḥ kaṅkabarhiṇa vājitaiḥ 20 taṃ ṣaḍbhiḥ sāyakair droṇaḥ sāśvayantāram ārdayat sa taṃ na mamṛṣe droṇaṃ yuyudhāno mahārathaḥ 21 siṃhanādaṃ tataḥ kṛtvā droṇaṃ vivyādha sātyakiḥ daśabhiḥ sāyakaiś cānyaiḥ ṣaḍbhir aṣṭābhir eva ca 22 yuyudhānaḥ punar droṇaṃ vivyādha daśabhiḥ śaraiḥ ekena sārathiṃ cāsya caturbhiś caturo hayān dhvajam ekena bāṇena vivyādha yudhi māriṣa 23 taṃ droṇaḥ sāśvayantāraṃ sa rathadhvajam āśugaiḥ tvaran prācchādayad bāṇaiḥ śalabhānām iva vrajaiḥ 24 tathaiva yuyudhāno 'pi droṇaṃ bahubhir āśugaiḥ prācchādayad asaṃbhrāntas tato droṇa uvāca ha 25 tavācāryo raṇaṃ hitvā gataḥ kāpuruṣo yathā yudhyamānaṃ hi māṃ hitvā pradakṣiṇam avartata 26 tvaṃ hi me yudhyato nādya jīvan mokṣyasi mādhava yadi māṃ tvaṃ raṇe hitvā na yāsy ācāryavad drutam 27 [sātyaki] dhanaṃjayasya padavīṃ dharmarājasya śāsanāt gacchāmi svasti te brahman na me kālātyayo bhavet 28 [s] etāvad uktvā śaineya ācāryaṃ parivarjayan prayātaḥ sahasā rājan sārathiṃ cedam abravīt 29 droṇaḥ kariṣyate yatnaṃ sarvathā mama vāraṇe yatto yāhi raṇe sūta śṛṇu cedaṃ vacaḥ param 30 etad ālokyate sainyam āvantyānāṃ mahāprabham asyānantaratas tv etad dākṣiṇātyaṃ mahābalam 31 tadanantaram etac ca bāhlikānāṃ balaṃ mahat bāhlikābhyāśato yuktaṃ karṇasyāpi mahad balam 32 anyonyena hi sainyāni bhinnāny etāni sārathe anyonyaṃ samupāśritya na tyakṣyanti raṇājiram 33 etad antaram āsādya codayāśvān prahṛṣṭavat madhyamaṃ javam āsthāya vaha mām atra sārathe 34 bāhlikā yatra dṛśyante nānāpraharaṇodyatāḥ dākṣiṇātyāś ca bahavaḥ sūtaputra purogamāḥ 35 hastyaśvarathasaṃbādhaṃ yac cānīkaṃ vilokyate nānādeśasamutthaiś ca padātibhir adhiṣṭhitam 36 etāvad uktvā yantāraṃ brahmāṇaṃ parivarjayan sa vyatīyāya yatrograṃ karṇasya sumahad balam 37 taṃ droṇo 'nuyayau kruddho vikiran viśikhān bahūn yuyudhānaṃ mahābāhuṃ gacchantam anivartinam 38 karṇasya sainyaṃ sumahad abhihatya śitaiḥ śaraiḥ prāviśad bhāratīṃ senām aparyantāṃ sa sātyakiḥ 39 praviṣṭe yuyudhāne tu sainikeṣu druteṣu ca amarṣī kṛtavarmā tu sātyakiṃ paryavārayat 40 tam āpatantaṃ viśikhaiḥ ṣaḍbhir āhatya sātyakiḥ caturbhiś caturo 'syāśvān ājaghānāśu vīryavān 41 tataḥ punaḥ ṣoḍaśabhir nataparvabhir āśugaiḥ sātyakiḥ kṛtavarmāṇaṃ pratyavidhyat stanāntare 42 sa tudyamāno viśikhair bahubhis tigmatejanaiḥ sātvatena mahārāja kṛtavarmā na cakṣame 43 sa vatsadantaṃ saṃdhāya jihmagānala saṃnibham ākṛṣya rājann ākarṇād vivyādhorasi sātyakim 44 sa tasya devāvaraṇaṃ bhittvā dehaṃ ca sāyakaḥ sa patrapuṅkhaḥ pṛthivīṃ viveśa rudhirokṣitaḥ 45 athāsya bahubhir bāṇair acchinat paramāstravit samārgaṇa guṇaṃ rājan kṛtavarmā śarāsanam 46 vivyādha ca raṇe rājan sātyakiṃ satyavikramam daśabhir viśikhais tīkṣṇair abhikruddhaḥ stanāntare 47 tataḥ praśīrṇe dhanuṣi śaktyā śaktimatāṃ varaḥ abhyahan dakṣiṇaṃ bāhuṃ sātyakiḥ kṛtavarmaṇaḥ 48 tato 'nyat sudṛḍhaṃ vīro dhanur ādāya sātyakiḥ vyasṛjad viśikhāṃs tūrṇaṃ śataśo 'tha sahasraśaḥ 49 sa rathaṃ kṛtavarmāṇaṃ samantāt paryavākirat chādayitvā raṇe 'tyarthaṃ hārdikyaṃ tu sa sātyakiḥ 50 athāsya bhallena śiraḥ sāratheḥ samakṛntata sa papāta hataḥ sūto hārdikyasya mahārathāt tatas te yantari hate prādravaṃs turagā bhṛśam 51 atha bhojas tv asaṃbhrānto nigṛhya turagān svayam tasthau śaradhanuṣpāṇis tat sainyāny abhyapūjayan 52 sa muhūrtam ivāśvasya sadaśvān samacodayat vyapetabhīr amitrāṇām āvahat sumahad bhayam sātyakiś cābhyagāt tasmāt sa tu bhīmam upādravat 53 yuyudhāno 'pi rājendra droṇānīkād viniḥsṛtaḥ prayayau tvaritas tūrṇaṃ kāmbojānāṃ mahācamūm 54 sa tatra bahubhiḥ śūraiḥ saṃniruddho mahārathaiḥ na cacāla tadā rājan sātyakiḥ satyavikramaḥ 55 saṃdhāya ca camūṃ droṇo bhoje bhāraṃ niveśya ca anvadhāvad raṇe yatto yuyudhānaṃ yuyutsayā 56 tathā tam anudhāvantaṃ yuyudhānasya pṛṣṭhataḥ nyavārayanta saṃkruddhāḥ pāṇḍusainye bṛhattamāḥ 57 samāsādya tu hārdikyaṃ rathānāṃ parvaraṃ ratham pāñcālā vigatotsāhā bhīmasenapurogamāḥ vikramya vāritā rājan vīreṇa kṛtavarmaṇā 58 yatamānāṃs tu tān sarvān īṣad vigatacetasaḥ abhitastāñ śaraugheṇa klāntavāhān avārayat 59 nigṛhītās tu bhojena bhojānīkepsavo raṇe atiṣṭhann āryavad vīrāḥ prārthayanto mahad yaśaḥ |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 7
Chapter 89
|
1
[धृ] एवं बहुविधं सैन्यम एवं परविचितं वरम वयूढम एवं यथान्यायम एवं बहु च संजय 2 नित्यं पूजितम अस्माभिर अभिकामं च नः सदा परौढम इत्य अद्भुताकारं पुरस्ताद दृढविक्रमम 3 नातिवृद्धम अबालं च न कृशं नातिपीवरम लघुवृत्तायतप्राणं सारगात्रम अनामयम 4 आत्तसंनाहसंपन्नं बहुशस्त्रपरिच्छदम शस्त्रग्रहणविद्यासु बह्वीषु परिनिष्ठितम 5 आरॊहे पर्यवस्कन्दे सरणे सान्तरप्लुते सम्यक्प्रहरणे याने वयपयाने च कॊविदम 6 नागेष्व अश्वेषु बहुशॊ रथेषु च परीक्षितम परीक्ष्य च यथान्यायं वेतनेनॊपपादितम 7 न गॊष्ठ्या नॊपचारेण न संबन्ध निमित्ततः नानाहूतॊ न हय अभृतॊ मम सैन्ये बभूव ह 8 कुलीनार्य जनॊपेतं तुष्टपुष्टम अनुद्धतम कृतमानॊपकारम च यशस्वि च मनस्वि च 9 सचिवैश चापरैर मुख्यैर बहुभिर मुख्यकर्मभिः लॊकपालॊपमैस तात पालितं नरसत्तमैः 10 बहुभिः पार्थिवैर गुप्तम अस्मत्प्रियचिकीर्षुभिः अस्मान अभिसृतैः कामात सबलैः सपदानुगैः 11 महॊदधिम इवापूर्णम आपगाभिः समन्ततः अपक्षैः पक्षिसंकाशै रथैर अश्वैश च संवृतम 12 यॊधाक्षय्य जलं भीमं वाहनॊर्मितरङ्गिणम कषेपण्यसिगदाशक्तिशरप्रासझषाकुलम 13 धवजभूषणसंबाधं रत्नपट्टेन संचितम वाहनैर अपि धावद्भिर वायुवेगविकम्पितम 14 दरॊण गम्भीरपातालं कृतवर्म महाह्रदम जलसंध महाग्राहं कर्ण चन्द्रॊदयॊद्धतम 15 गते सैन्यार्णवं भित्त्वा तरसा पाण्डवर्षभे संजयैक रथेनैव युयुधाने च मामकम 16 तत्र शेषं न पश्यामि परविष्टे सव्यसाचिनि सात्वते च रथॊदारे मम सैन्यस्य संजय 17 तौ तत्र समतिक्रान्तौ दृष्ट्वाभीतौ तरस्विनौ सिन्धुराजं च संप्रेक्ष्य गाण्डीवस्येषु गॊचरे 18 किं तदा कुरवः कृत्यं विदधुः कालचॊदिताः दारुणैकायने काले कथं वा परतिपेदिरे 19 गरस्तान हि कौरवान मन्ये मृत्युना तात संगतान विक्रमॊ हि रणे तेषां न तथा दृश्यते ऽदय वै 20 अक्षतौ संयुगे तत्र परविष्टौ कृष्ण पाण्डवौ न च वारयिता कश चित तयॊर अस्तीह संजय 21 भृताश च बहवॊ यॊधाः परीक्ष्यैव महारथाः वेतनेन यथायॊग्यं परियवादेन चापरे 22 अकारणभृतस तात मम सैन्ये न विद्यते कर्मणा हय अनुरूपेण लभ्यते भक्त वेतनम 23 न च यॊधॊ ऽभवत कश चिन मम सैन्ये तु संजय अल्पदानभृतस तात न कुप्य भृतकॊ नरः 24 पूजिता हि यथाशक्त्या दानमानासनैर मया तथा पुत्रैश च मे तात जञातिभिश च स बान्धवैः 25 ते च पराप्यैव संग्रामे निर्जिताः सव्यसाचिना शैनेयेन परामृष्टाः किम अन्यद भागधेयतः 26 रक्ष्यते यश च संग्रामे ये च संजय रक्षिणः एकः साधारणः पन्था रक्ष्यस्य सह रक्षिभिः 27 अर्जुनं समरे दृष्ट्वा सैन्धवस्याग्रतः सथितम पुत्रॊ मम भृशं मूढः किं कार्यं परत्यपद्यत 28 सात्यकिं च रणे दृष्ट्वा परविशन्तम अभीतवत किं नु दुर्यॊधनः कृत्यं पराप्तकालम अमन्यत 29 सर्वशस्त्रातिगौ सेनां परविष्टौ रथसत्तमौ दृष्ट्वा कां वै धृतिं युद्धे परत्यपद्यन्त मामकाः 30 दृष्ट्वा कृष्णं तु दाशार्हम अर्जुनार्थे वयवस्थितम शिनीनाम ऋषभं चैव मन्ये शॊचन्ति पुत्रकाः 31 दृष्ट्वा सेनां वयतिक्रान्तां सात्वतेनार्जुनेन च पलायमानांश च कुरून मन्ये शॊचन्ति पुत्रकाः 32 विद्रुतान रथिनॊ दृष्ट्वा निरुत्साहान दविषज जये पलायने कृतॊत्साहान मन्ये शॊचन्ति पुत्रकाः 33 शून्यान कृतान रथॊपस्थान सात्वतेनार्जुनेन च हतांश च यॊधान संदृश्य मन्ये शॊचन्ति पुत्रकाः 34 वयश्व नागरथान दृष्ट्वा तत्र वीरान सहस्रशः धावमानान रणे वयग्रान मन्ये शॊचन्ति पुत्रकाः 35 विवीरांश च कृतानाश्वान विरथांश च कृतान नरान तत्र सात्यकिपार्थाभ्यां मन्ये शॊचन्ति पुत्रकाः 36 पत्तिसंघान रणे दृष्ट्वा धावमानांश च सर्वशः निराशा विजये सर्वे मन्ये शॊचन्ति पुत्रकाः 37 दरॊणस्य समतिक्रान्ताव अनीकम अपराजितौ कषणेन दृष्ट्वा तौ वीरौ मन्ये शॊचन्ति पुत्रकाः 38 संमूढॊ ऽसमि भृशं तात शरुत्वा कृष्ण धनंजयौ परविटौ मामकं सैन्यं सात्वतेन सहाच्युतौ 39 तस्मिन परविष्टे पृतनां शिनीनां परवरे रथे भॊजानीकं वयतिक्रान्ते कथम आसन हि कौरवाः 40 तथा दरॊणेन समरे निगृहीतेषु पाण्डुषु कथं युद्धम अभूत तत्र तन ममाचक्ष्व संजय 41 दरॊणॊ हि बलवाञ शूरः कृतास्त्रॊ दृढविक्रमः पाञ्चालास तं महेष्वासं परत्ययुध्यन कथं रणे 42 बद्धवैरास तथा दरॊणे धर्मराज जयैषिणः भारद्वाजस तथा तेषु कृतवैरॊ महारथः 43 अर्जुनश चापि यच चक्रे सिन्धुराजवधं परति तन मे सर्वं समाचक्ष्व कुशलॊ हय असि संजय |
1
[dhṛ] evaṃ bahuvidhaṃ sainyam evaṃ pravicitaṃ varam vyūḍham evaṃ yathānyāyam evaṃ bahu ca saṃjaya 2 nityaṃ pūjitam asmābhir abhikāmaṃ ca naḥ sadā prauḍham ity adbhutākāraṃ purastād dṛḍhavikramam 3 nātivṛddham abālaṃ ca na kṛśaṃ nātipīvaram laghuvṛttāyataprāṇaṃ sāragātram anāmayam 4 āttasaṃnāhasaṃpannaṃ bahuśastraparicchadam śastragrahaṇavidyāsu bahvīṣu pariniṣṭhitam 5 ārohe paryavaskande saraṇe sāntaraplute samyakpraharaṇe yāne vyapayāne ca kovidam 6 nāgeṣv aśveṣu bahuśo ratheṣu ca parīkṣitam parīkṣya ca yathānyāyaṃ vetanenopapāditam 7 na goṣṭhyā nopacāreṇa na saṃbandha nimittataḥ nānāhūto na hy abhṛto mama sainye babhūva ha 8 kulīnārya janopetaṃ tuṣṭapuṣṭam anuddhatam kṛtamānopakāram ca yaśasvi ca manasvi ca 9 sacivaiś cāparair mukhyair bahubhir mukhyakarmabhiḥ lokapālopamais tāta pālitaṃ narasattamaiḥ 10 bahubhiḥ pārthivair guptam asmatpriyacikīrṣubhiḥ asmān abhisṛtaiḥ kāmāt sabalaiḥ sapadānugaiḥ 11 mahodadhim ivāpūrṇam āpagābhiḥ samantataḥ apakṣaiḥ pakṣisaṃkāśai rathair aśvaiś ca saṃvṛtam 12 yodhākṣayya jalaṃ bhīmaṃ vāhanormitaraṅgiṇam kṣepaṇyasigadāśaktiśaraprāsajhaṣākulam 13 dhvajabhūṣaṇasaṃbādhaṃ ratnapaṭṭena saṃcitam vāhanair api dhāvadbhir vāyuvegavikampitam 14 droṇa gambhīrapātālaṃ kṛtavarma mahāhradam jalasaṃdha mahāgrāhaṃ karṇa candrodayoddhatam 15 gate sainyārṇavaṃ bhittvā tarasā pāṇḍavarṣabhe saṃjayaika rathenaiva yuyudhāne ca māmakam 16 tatra śeṣaṃ na paśyāmi praviṣṭe savyasācini sātvate ca rathodāre mama sainyasya saṃjaya 17 tau tatra samatikrāntau dṛṣṭvābhītau tarasvinau sindhurājaṃ ca saṃprekṣya gāṇḍīvasyeṣu gocare 18 kiṃ tadā kuravaḥ kṛtyaṃ vidadhuḥ kālacoditāḥ dāruṇaikāyane kāle kathaṃ vā pratipedire 19 grastān hi kauravān manye mṛtyunā tāta saṃgatān vikramo hi raṇe teṣāṃ na tathā dṛśyate 'dya vai 20 akṣatau saṃyuge tatra praviṣṭau kṛṣṇa pāṇḍavau na ca vārayitā kaś cit tayor astīha saṃjaya 21 bhṛtāś ca bahavo yodhāḥ parīkṣyaiva mahārathāḥ vetanena yathāyogyaṃ priyavādena cāpare 22 akāraṇabhṛtas tāta mama sainye na vidyate karmaṇā hy anurūpeṇa labhyate bhakta vetanam 23 na ca yodho 'bhavat kaś cin mama sainye tu saṃjaya alpadānabhṛtas tāta na kupya bhṛtako naraḥ 24 pūjitā hi yathāśaktyā dānamānāsanair mayā tathā putraiś ca me tāta jñātibhiś ca sa bāndhavaiḥ 25 te ca prāpyaiva saṃgrāme nirjitāḥ savyasācinā śaineyena parāmṛṣṭāḥ kim anyad bhāgadheyataḥ 26 rakṣyate yaś ca saṃgrāme ye ca saṃjaya rakṣiṇaḥ ekaḥ sādhāraṇaḥ panthā rakṣyasya saha rakṣibhiḥ 27 arjunaṃ samare dṛṣṭvā saindhavasyāgrataḥ sthitam putro mama bhṛśaṃ mūḍhaḥ kiṃ kāryaṃ pratyapadyata 28 sātyakiṃ ca raṇe dṛṣṭvā praviśantam abhītavat kiṃ nu duryodhanaḥ kṛtyaṃ prāptakālam amanyata 29 sarvaśastrātigau senāṃ praviṣṭau rathasattamau dṛṣṭvā kāṃ vai dhṛtiṃ yuddhe pratyapadyanta māmakāḥ 30 dṛṣṭvā kṛṣṇaṃ tu dāśārham arjunārthe vyavasthitam śinīnām ṛṣabhaṃ caiva manye śocanti putrakāḥ 31 dṛṣṭvā senāṃ vyatikrāntāṃ sātvatenārjunena ca palāyamānāṃś ca kurūn manye śocanti putrakāḥ 32 vidrutān rathino dṛṣṭvā nirutsāhān dviṣaj jaye palāyane kṛtotsāhān manye śocanti putrakāḥ 33 śūnyān kṛtān rathopasthān sātvatenārjunena ca hatāṃś ca yodhān saṃdṛśya manye śocanti putrakāḥ 34 vyaśva nāgarathān dṛṣṭvā tatra vīrān sahasraśaḥ dhāvamānān raṇe vyagrān manye śocanti putrakāḥ 35 vivīrāṃś ca kṛtānāśvān virathāṃś ca kṛtān narān tatra sātyakipārthābhyāṃ manye śocanti putrakāḥ 36 pattisaṃghān raṇe dṛṣṭvā dhāvamānāṃś ca sarvaśaḥ nirāśā vijaye sarve manye śocanti putrakāḥ 37 droṇasya samatikrāntāv anīkam aparājitau kṣaṇena dṛṣṭvā tau vīrau manye śocanti putrakāḥ 38 saṃmūḍho 'smi bhṛśaṃ tāta śrutvā kṛṣṇa dhanaṃjayau praviṭau māmakaṃ sainyaṃ sātvatena sahācyutau 39 tasmin praviṣṭe pṛtanāṃ śinīnāṃ pravare rathe bhojānīkaṃ vyatikrānte katham āsan hi kauravāḥ 40 tathā droṇena samare nigṛhīteṣu pāṇḍuṣu kathaṃ yuddham abhūt tatra tan mamācakṣva saṃjaya 41 droṇo hi balavāñ śūraḥ kṛtāstro dṛḍhavikramaḥ pāñcālās taṃ maheṣvāsaṃ pratyayudhyan kathaṃ raṇe 42 baddhavairās tathā droṇe dharmarāja jayaiṣiṇaḥ bhāradvājas tathā teṣu kṛtavairo mahārathaḥ 43 arjunaś cāpi yac cakre sindhurājavadhaṃ prati tan me sarvaṃ samācakṣva kuśalo hy asi saṃjaya |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 7
Chapter 90
|
1
[स] आत्मापराधात संभूतं वयसनं भरतर्षभ पराप्य पराकृतवद वीर न तवं शॊचितुम अर्हसि 2 तव निर्गुणतां जञात्वा पक्षपातं सुतेषु च दवैधी भावं तथा धर्मे पाण्डवेषु च मत्सरम आर्तप्रलापांश च बहून मनुजाधिप सत्तम 3 सर्वलॊकस्य तत्त्वज्ञः सर्वलॊकगुणः परभु वासुदेवस ततॊ युद्धं कुरूणाम अकरॊन महत 4 आत्मापराधात सुमहान पराप्तस ते विपुलः कषयः न हि ते सुकृतं किं चिद आदौ मध्ये च भारत दृश्यते पृष्ठतश चैव तवन मूकॊ हि पराजयः 5 तस्माद अद्य सथिरॊ भूत्वा जञात्वा लॊकस्य निर्णयम शृणु युद्धं यथावृत्तं घॊरं देवासुरॊपमम 6 परविष्टे तव सैन्यं तु शैनेये सत्यविक्रमे भीमसेनमुखाः पार्थाः परतीयुर वाहिनीं तव 7 आगच्छतस तान सहस करुद्ध रूपान सहानुगान दधारैकॊ रणे पाण्डून कृतवर्मा महारथः 8 यथॊद्वृत्तं धारयते वेला वै सलिलार्णवम पाण्डुसैन्यं तथा संख्ये हार्दिक्यः समवारयत 9 तत्राद्भुतम अमन्यन्त हार्दिक्यस्य पराक्रमम यद एनं सहिताः पार्था नातिचक्रमुर आहवे 10 ततॊ भीमस तरिभिर विद्ध्वा कृतवर्माणम आयसैः शङ्खं दध्मौ महाबाहुर हर्षयन सर्वपाण्डवान 11 सहदेवस तु विंशत्या धर्मराजश च पञ्चभिः शतेन नकुलश चापि हार्दिक्यं समविध्यत 12 दरौपदेयास तरिसप्तत्या सप्तभिश च घटॊत्कचः धृष्टद्युम्नस तरिभिश चापि कृतवर्माणम आर्दयत विराटॊ दरुपदश चैव याज्ञसेनिश च पञ्चभिः 13 शिखण्डी चापि हार्दिक्यं विद्ध्वा पञ्चभिर आशुगैः पुनर विव्याध विंशत्या सायकानां हसन्न इव 14 कृतवर्मा ततॊ राजन सर्वतस तान महारथान एकैकं पञ्चभिर विद्ध्वा भीमं विव्याध सप्तभिः धनुर धवजं च संयत्तॊ रथाद भूमाव अपातयत 15 अथैनं छिन्नधन्वानं तवरमाणॊ महारथः आजघानॊरसि करुद्धः सप्तत्या निशितैः शरैः 16 स गाढविद्धॊ बलवान हार्दिक्यस्य शरॊत्तमैः चचाल रथमध्यस्थः कषितिकम्पे यथाचलः 17 भीमसेनं तथा दृष्ट्वा धर्मराज पुरॊगमाः विसृजन्तः शरान घॊरान कृतवर्माणम आर्दयन 18 तं तथा कॊष्ठकी कृत्यरथवंशेन मारिष विव्यधुः सायकैर हृष्टा रक्षार्थं मारुतेर मृधे 19 परतिलभ्य ततः संज्ञां भीमसेनॊ महाबलः शक्तिं जग्राह समरे हेमदण्डाम अयस्मयीम चिक्षेप च रथात तूर्णं कृतवर्म रथं परति 20 सा भीम भुजनिर्मुक्ता निर्मुक्तॊरग संनिभा कृतवर्माणम अभितः परजज्वाल सुदारुणा 21 ताम आपतन्तीं सहसा युगान्ताग्निसमप्रभाम दवाभ्यां शराभ्यां हार्दिक्यॊ निचकर्त दविधा तदा 22 सा छिन्ना पतिता भूमौ शक्तिः कनकभूषणा दयॊतयन्ती दिशॊ राजन महॊल्केव दिवश चयुता शक्तिं विनिहतां दृष्ट्वा भीमश चुक्रॊध वै भृशम 23 ततॊ ऽनयद धनुर आदाय वेगवत सुमहास्वनम भीमसेनॊ रणे करुद्धॊ हार्दिक्यं समवारयत 24 अथैनं पञ्चभिर बाणैर आजघान सतनान्तरे भीमॊ भीमबलॊ राजंस तव दुर्मन्त्रितेन ह 25 भॊजस तु कषतसर्वाङ्गॊ भीमसेनेन मारिष रक्ताशॊक इवॊत्फुल्लॊ वयभ्राजत रणाजिरे 26 ततः करुद्धस तरिभिर बाणैर भीमसेनं हसन्न इव अभिहत्य दृढं युद्धे तान सर्वान परत्यविध्यत 27 तरिभिस तरिभिर महेष्वासॊ यतमानान महारथान ते ऽपि तं परत्यविध्यन्त सप्तभिः सप्तभिः शरैः 28 शिखण्डिनस ततः करुद्धः कषुरप्रेण महारथः धनुश चिच्छेद समरे परहसन्न इव भारत 29 शिखण्डी तु ततः करुद्धश छिन्ने धनुषि सत्वरम असिं जग्राह समरे शतचन्द्रं च भास्वरम 30 भरमयित्वा महाचर्म चामीकरविभूषितम तम असिं परेषयाम आस कृतवर्म रथं परति 31 स तस्य स शरं चापं छित्त्वा संख्ये महान असिः अभ्यगाद धरणीं राजंश चयुतं जयॊतिर इवाम्बरात 32 एतस्मिन्न एव काले तु तवरमाणा महारथाः विव्यधुः सायकैर गाढं कृतवर्माणम आहवे 33 अथान्यद धनुर आदाय तयक्त्वा तच च महद धनुः विशीर्णं भरतश्रेष्ठ हार्दिक्यः परवीरहा 34 विव्याध पाण्डवान युद्धे तरिभिस तरिभिर अजिह्मगैः शिखण्डिनं च विव्याध तरिभिः पञ्चभिर एव च 35 धनुर अन्यत समादाय शिखण्डी तु महायशाः अवारयत कूर्मनखैर आशुगैर हृदिकात्मजम 36 ततः करुद्धॊ रणे राजन हृदिकस्यात्म संभवः अभिदुद्राव वेगेन याज्ञसेनिं महारथम 37 भीष्मस्य समरे राजन मृत्यॊर हेतुं महात्मनः विदर्शयन बलं शूरः शार्दूल इव कुञ्जरम 38 तौ दिशागजसंकाशौ जवलिताव इव पावकौ समासेदतुर अन्यॊन्यं शरसंघैर अरिंदमौ 39 विधुन्वानौ धनुःश्रेष्ठे संदधानौ च सायकान विसृजन्तौ च शतशॊ गभस्तीन इव भास्करौ 40 तापयन्तौ शरैस तीक्ष्णैर अन्यॊन्यं तौ महारथौ युगान्तप्रतिमौ वीरौ रेजतुर भास्कराव इव 41 कृतवर्मा तु रभसं याज्ञसेनिं महारथम विद्ध्वेषूणां तरिसप्तत्या पुनर विव्याध सप्तभिः 42 स गाढविद्धॊ वयथितॊ रथॊपस्थ उपाविशत विसृजन सशरं चापं मूर्छयाभिपरिप्लुतः 43 तं विषण्णं रथे दृष्ट्वा तावका भरतर्षभ हार्दिक्यं पूजयाम आसुर वासांस्य आदुधुवुश च ह 44 शिखण्डिनं तथा जञात्वा हार्दिक्य शरपीडितम अपॊवाह रणाद यन्ता तवरमाणॊ महारथम 45 सादितं तु रथॊपस्थे दृष्ट्वा पार्थाः शिखण्डिनम परिवव्रू रथैस तूर्णं कृतवर्माणम आहवे 46 तत्राद्भुतं परं चक्रे कृतवर्मा महारथः यद एकः समरे पार्थान वारयाम आस सानुगान 47 पार्थाञ जित्वाजयच चेदीन पाञ्चालान सृञ्जयान अपि केकयांश च महावीर्यान कृतवर्मा महारथः 48 ते वध्यमानाः समरे हार्दिक्येन सम पाण्डवाः इतश चेतश च धावन्तॊ नैव चक्रुर धृतिं रणे 49 जित्वा पाण्डुसुतान युद्धे भीमसेनपुरॊगमान हार्दिक्यः समरे ऽतिष्ठद विधूम इव पावकः 50 ते दराव्यमाणाः समरे हार्दिक्येन महारथाः विमुखाः समपद्यन्त शरवृष्टिभिर अर्दिताः |
1
[s] ātmāparādhāt saṃbhūtaṃ vyasanaṃ bharatarṣabha prāpya prākṛtavad vīra na tvaṃ śocitum arhasi 2 tava nirguṇatāṃ jñātvā pakṣapātaṃ suteṣu ca dvaidhī bhāvaṃ tathā dharme pāṇḍaveṣu ca matsaram ārtapralāpāṃś ca bahūn manujādhipa sattama 3 sarvalokasya tattvajñaḥ sarvalokaguṇaḥ prabhu vāsudevas tato yuddhaṃ kurūṇām akaron mahat 4 ātmāparādhāt sumahān prāptas te vipulaḥ kṣayaḥ na hi te sukṛtaṃ kiṃ cid ādau madhye ca bhārata dṛśyate pṛṣṭhataś caiva tvan mūko hi parājayaḥ 5 tasmād adya sthiro bhūtvā jñātvā lokasya nirṇayam śṛṇu yuddhaṃ yathāvṛttaṃ ghoraṃ devāsuropamam 6 praviṣṭe tava sainyaṃ tu śaineye satyavikrame bhīmasenamukhāḥ pārthāḥ pratīyur vāhinīṃ tava 7 āgacchatas tān sahasa kruddha rūpān sahānugān dadhāraiko raṇe pāṇḍūn kṛtavarmā mahārathaḥ 8 yathodvṛttaṃ dhārayate velā vai salilārṇavam pāṇḍusainyaṃ tathā saṃkhye hārdikyaḥ samavārayat 9 tatrādbhutam amanyanta hārdikyasya parākramam yad enaṃ sahitāḥ pārthā nāticakramur āhave 10 tato bhīmas tribhir viddhvā kṛtavarmāṇam āyasaiḥ śaṅkhaṃ dadhmau mahābāhur harṣayan sarvapāṇḍavān 11 sahadevas tu viṃśatyā dharmarājaś ca pañcabhiḥ śatena nakulaś cāpi hārdikyaṃ samavidhyata 12 draupadeyās trisaptatyā saptabhiś ca ghaṭotkacaḥ dhṛṣṭadyumnas tribhiś cāpi kṛtavarmāṇam ārdayat virāṭo drupadaś caiva yājñaseniś ca pañcabhiḥ 13 śikhaṇḍī cāpi hārdikyaṃ viddhvā pañcabhir āśugaiḥ punar vivyādha viṃśatyā sāyakānāṃ hasann iva 14 kṛtavarmā tato rājan sarvatas tān mahārathān ekaikaṃ pañcabhir viddhvā bhīmaṃ vivyādha saptabhiḥ dhanur dhvajaṃ ca saṃyatto rathād bhūmāv apātayat 15 athainaṃ chinnadhanvānaṃ tvaramāṇo mahārathaḥ ājaghānorasi kruddhaḥ saptatyā niśitaiḥ śaraiḥ 16 sa gāḍhaviddho balavān hārdikyasya śarottamaiḥ cacāla rathamadhyasthaḥ kṣitikampe yathācalaḥ 17 bhīmasenaṃ tathā dṛṣṭvā dharmarāja purogamāḥ visṛjantaḥ śarān ghorān kṛtavarmāṇam ārdayan 18 taṃ tathā koṣṭhakī kṛtyarathavaṃśena māriṣa vivyadhuḥ sāyakair hṛṣṭā rakṣārthaṃ māruter mṛdhe 19 pratilabhya tataḥ saṃjñāṃ bhīmaseno mahābalaḥ śaktiṃ jagrāha samare hemadaṇḍām ayasmayīm cikṣepa ca rathāt tūrṇaṃ kṛtavarma rathaṃ prati 20 sā bhīma bhujanirmuktā nirmuktoraga saṃnibhā kṛtavarmāṇam abhitaḥ prajajvāla sudāruṇā 21 tām āpatantīṃ sahasā yugāntāgnisamaprabhām dvābhyāṃ śarābhyāṃ hārdikyo nicakarta dvidhā tadā 22 sā chinnā patitā bhūmau śaktiḥ kanakabhūṣaṇā dyotayantī diśo rājan maholkeva divaś cyutā śaktiṃ vinihatāṃ dṛṣṭvā bhīmaś cukrodha vai bhṛśam 23 tato 'nyad dhanur ādāya vegavat sumahāsvanam bhīmaseno raṇe kruddho hārdikyaṃ samavārayat 24 athainaṃ pañcabhir bāṇair ājaghāna stanāntare bhīmo bhīmabalo rājaṃs tava durmantritena ha 25 bhojas tu kṣatasarvāṅgo bhīmasenena māriṣa raktāśoka ivotphullo vyabhrājata raṇājire 26 tataḥ kruddhas tribhir bāṇair bhīmasenaṃ hasann iva abhihatya dṛḍhaṃ yuddhe tān sarvān pratyavidhyata 27 tribhis tribhir maheṣvāso yatamānān mahārathān te 'pi taṃ pratyavidhyanta saptabhiḥ saptabhiḥ śaraiḥ 28 śikhaṇḍinas tataḥ kruddhaḥ kṣurapreṇa mahārathaḥ dhanuś ciccheda samare prahasann iva bhārata 29 śikhaṇḍī tu tataḥ kruddhaś chinne dhanuṣi satvaram asiṃ jagrāha samare śatacandraṃ ca bhāsvaram 30 bhramayitvā mahācarma cāmīkaravibhūṣitam tam asiṃ preṣayām āsa kṛtavarma rathaṃ prati 31 sa tasya sa śaraṃ cāpaṃ chittvā saṃkhye mahān asiḥ abhyagād dharaṇīṃ rājaṃś cyutaṃ jyotir ivāmbarāt 32 etasminn eva kāle tu tvaramāṇā mahārathāḥ vivyadhuḥ sāyakair gāḍhaṃ kṛtavarmāṇam āhave 33 athānyad dhanur ādāya tyaktvā tac ca mahad dhanuḥ viśīrṇaṃ bharataśreṣṭha hārdikyaḥ paravīrahā 34 vivyādha pāṇḍavān yuddhe tribhis tribhir ajihmagaiḥ śikhaṇḍinaṃ ca vivyādha tribhiḥ pañcabhir eva ca 35 dhanur anyat samādāya śikhaṇḍī tu mahāyaśāḥ avārayat kūrmanakhair āśugair hṛdikātmajam 36 tataḥ kruddho raṇe rājan hṛdikasyātma saṃbhavaḥ abhidudrāva vegena yājñaseniṃ mahāratham 37 bhīṣmasya samare rājan mṛtyor hetuṃ mahātmanaḥ vidarśayan balaṃ śūraḥ śārdūla iva kuñjaram 38 tau diśāgajasaṃkāśau jvalitāv iva pāvakau samāsedatur anyonyaṃ śarasaṃghair ariṃdamau 39 vidhunvānau dhanuḥśreṣṭhe saṃdadhānau ca sāyakān visṛjantau ca śataśo gabhastīn iva bhāskarau 40 tāpayantau śarais tīkṣṇair anyonyaṃ tau mahārathau yugāntapratimau vīrau rejatur bhāskarāv iva 41 kṛtavarmā tu rabhasaṃ yājñaseniṃ mahāratham viddhveṣūṇāṃ trisaptatyā punar vivyādha saptabhiḥ 42 sa gāḍhaviddho vyathito rathopastha upāviśat visṛjan saśaraṃ cāpaṃ mūrchayābhipariplutaḥ 43 taṃ viṣaṇṇaṃ rathe dṛṣṭvā tāvakā bharatarṣabha hārdikyaṃ pūjayām āsur vāsāṃsy ādudhuvuś ca ha 44 śikhaṇḍinaṃ tathā jñātvā hārdikya śarapīḍitam apovāha raṇād yantā tvaramāṇo mahāratham 45 sāditaṃ tu rathopasthe dṛṣṭvā pārthāḥ śikhaṇḍinam parivavrū rathais tūrṇaṃ kṛtavarmāṇam āhave 46 tatrādbhutaṃ paraṃ cakre kṛtavarmā mahārathaḥ yad ekaḥ samare pārthān vārayām āsa sānugān 47 pārthāñ jitvājayac cedīn pāñcālān sṛñjayān api kekayāṃś ca mahāvīryān kṛtavarmā mahārathaḥ 48 te vadhyamānāḥ samare hārdikyena sma pāṇḍavāḥ itaś cetaś ca dhāvanto naiva cakrur dhṛtiṃ raṇe 49 jitvā pāṇḍusutān yuddhe bhīmasenapurogamān hārdikyaḥ samare 'tiṣṭhad vidhūma iva pāvakaḥ 50 te drāvyamāṇāḥ samare hārdikyena mahārathāḥ vimukhāḥ samapadyanta śaravṛṣṭibhir arditāḥ |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 7
Chapter 91
|
1
[स] शृणुष्वैक मना राजन यन मां तवं परिपृच्छसि दराव्यमाणे बले तस्मिन हार्दिक्येन महात्मना 2 लज्जयावनते चापि परहृष्टौश चैव तावकः दवीपॊ य आसीत पाण्डूनाम अगाधे गाधम इच्छताम 3 शरुत्वा तु निनदं भीमं तावकानां महाहवे शैनेयस तवरितॊ राजन कृतवर्माणम अभ्ययात 4 कृतवर्मा तु हार्दिक्यः शैनेयं निशितैः शरैः अवाकिरत सुसंक्रुद्धस ततॊ ऽकरुध्यत सात्यकिः 5 ततः सुनिशितं भल्लं शैनेयः कृतवर्मणे परेषयाम आस समरे शरांश च चतुरॊ ऽपरान 6 ते तस्य जघ्निरे वाहान भल्लेनास्याछिनद धनुः पृष्ठरक्षं तथा सूतम अविध्यन निशितैः शरैः 7 ततस तं विरथं कृत्वा सात्यकिः सत्यविक्रमः सेनाम अस्यार्दयाम आस शरैः संनतपर्वभिः 8 साभज्यताथ पृतना शैनेय शरपीडिता ततः परायाद वै तवरितः सात्यकिः सत्यविक्रमः 9 शृणु राजन यद अकरॊत तव सैन्येषु वीर्यवान अतीत्य स महाराज दरॊणानीक महार्णवम 10 पराजित्य च संहृष्टः कृतवर्माणम आहवे यन्तारम अब्रवीच छूरः शनैर याहीत्य असंभ्रमम 11 दृष्ट्वा तु तव तत सैन्यं रथाश्वद्विपसंकुलम पदातिजनसंपूर्णम अब्रवीत सारथिं पुनः 12 यद एतन मेघसंकाशं दरॊणानीकस्य सव्यतः सुमहत कुञ्जरानीकं यस्य रुक्मरथॊ मुखम 13 एते हि बहवः सूत दुर्निवार्याश च संयुगे दुर्यॊधन समादिष्टा मदर्थे तयक्तजीविताः राजपुत्रा महेष्वासाः सर्वे विक्रान्तयॊधिनः 14 तरिगर्तानां रथॊदाराः सुवर्णविकृतध्वजाः माम एवाभिमुखा वीरा यॊत्स्यमाना वयवस्थिताः 15 अत्र मां परापय कषिप्रम अश्वांश चॊदय सारथे तरिगर्तैः सह यॊत्स्यामि भारद्वाजस्य पश्यतः 16 ततः परायाच छनैः सूतः सात्वतस्य मते सथितः रथेनादित्यवर्णेन भास्वरेण पताकिना 17 तम ऊहुः सारथेर वश्या वल्गमाना हयॊत्तमाः वायुवेगसमाः संख्ये कुन्देन्दु रजतप्रभाः 18 आपतन्तं रथं तं तु शङ्खवर्णैर हयॊत्तमैः परिवव्रुस ततः शूरा गजानीकेन सर्वतः किरन्तॊ विविधांस तीक्ष्णान सायकाँल लघुवेधिनः 19 सात्वतॊ ऽपि शितैर बाणैर गजानीकम अयॊधयत पर्वतान इव वर्षेण तपान्ते जलदॊ महान 20 वज्राशनिसमस्पर्शैर वध्यमानाः शरैर गजाः पराद्रवन रणम उत्सृज्य शिनिवीर्यसमीरितैः 21 शीर्णदन्ता विरुधिरा भिन्न मस्तकपिण्डकाः विशीर्णकर्णास्य करा विनियन्तृपताकिनः 22 संभिन्नवर्म घण्टाश च संनिकृत्त महाध्वजाः हतारॊहा दिशॊ राजन भेजिरे भरष्टकम्बलाः 23 रुवन्तॊ विविधान रावाञ जलदॊपम निस्वनाः नाराचैर वत्सदन्तैश च सात्वतेन विदारिताः 24 तस्मिन दरुते गजानीके जलसंधॊ महारथः यत्तः संप्रापयन नागं रजताश्वरथं परति 25 रुक्मवर्म करः शूरस तपनीयाङ्गदः शुचिः कुण्डली मुकुटी शङ्खी रक्तचन्दन रूषितः 26 शिरसा धारयन दीप्तां तपनीयमयीं सरजम उरसा धारयन निष्कं कण्ठसूत्रं च भास्वरम 27 चापं च रुक्मविकृतं विधुन्वन गजमूर्धनि अशॊभत महाराज स विद्युद इव तॊयदः 28 तम आपतन्तं सहसा मागधस्य गजॊत्तमम सात्यकिर वारयाम आस वेलेवॊद्वृत्तम अर्णवम 29 नागं निवारितं दृष्ट्वा शैनेयस्य शरॊत्तमैः अक्रुध्यत रणे राजञ जलसंधॊ महाबलः 30 ततः करुद्धॊ महेष्वासॊ मार्गणैर भारसाधनैः अविध्यत शिनेः पौत्रं जलसंधॊ महॊरसि 31 ततॊ ऽपरेण भल्लेन पीतेन निशितेन च अस्यतॊ वृष्णिवीरस्य निचकर्त शरासनम 32 सात्यकिं छिन्नधन्वानं परहसन्न इव भारत अविध्यन मागधॊ वीरः पञ्चभिर निशितैः शरैः 33 स विद्धॊ बहुभिर बाणैर जलसंधेन वीर्यवान नाकम्पत महाबाहुस तद अद्भुतम इवाभवत 34 अचिन्तयन वै स शरान नात्यर्थं संभ्रमाद बली धनुर अन्यत समादाय तिष्ठ तिष्ठेत्य उवाच ह 35 एतावद उक्त्वा शैनेयॊ जलसंधं महॊरसि विव्याध षष्ट्या सुभृशं शराणां परहसन्न इव 36 कषुरप्रेण च पीतेन मुष्टिदेशे महद धनुः जलसंधस्य चिच्छेद विव्याध च तरिभिः शरैः 37 जलसंधस तु तत तयक्त्वा स शरं वै शरासनम तॊमरं वयसृजत तूर्णं सात्यकिं परति मारिष 38 स निर्भिद्य भुजं सव्यं माधवस्य महारणे अभ्यगाद धरणीं घॊरः शवसन्न इव महॊरगः 39 निर्भिन्ने तु भुजे सव्ये सात्यकिः सत्यविक्रमः तरिंशद्भिर विशिखैस तीक्ष्णैर जलसंधम अताडयत 40 परगृह्य तु ततः खड्गं जलसंधॊ महाबलः आर्षभं चर्म च महच छतचन्द्रम अलंकृतम तत आविध्य तं खड्गं सात्वतायॊत्ससर्ज ह 41 शैनेयस्य धनुश छित्त्वा स खड्गॊ नयपतन महीम अलातचक्रवच चैव वयरॊचत महिं गतः 42 अथान्यद धनुर आदाय सर्वकायावदारणम शालस्कन्धप्रतीकाशम इन्द्राशनिसमस्वनम विस्फार्य विव्यधे करुद्धॊ जलसंधं शरेण ह 43 ततः साभरणॊ बाहू कषुराभ्यां माधवॊत्तमः साङ्गदौ जलसंधस्य चिच्छेद परहसन्न इव 44 तौ बाहू परिघप्रख्यौ पेततुर गजसत्तमात वसुंधर धराद भरष्टौ पञ्चशीर्षाव इवॊरगौ 45 ततः सुदंष्ट्रं सुहनु चारुकुण्डलम उन्नसम कषुरेणास्य तृतीयेन शिरश चिच्छेद सात्यकिः 46 तत पातित शिरॊ बाहुकबन्धं भीमदर्शनम दविरदं जलसंधस्य रुधिरेणाभ्यषिञ्चत 47 जलसंधं निहत्याजौ तवरमाणस तु सात्वतः नैषादिं पातयाम आस गजस्कन्धाद विशां पते 48 रुधिरेणावसिक्ताङ्गॊ जलसंधस्य कुञ्जरः विलम्बमानम अवहत संश्लिष्टं परम आसनम 49 शरार्दितः सात्वतेन मर्दमानः सववाहिनीम घॊरम आर्तस्वरं कृत्वा विदुद्राव महागजः 50 हाहाकारॊ महान आसीत तव सैन्यस्य मारिष जलसंधं हतं दृष्ट्वा वृष्णीनाम ऋषभेण ह 51 विमुखाश चाभ्यधावन्त तव यॊधाः समन्ततः पलायने कृतॊत्साहा निरुत्साहा दविषज जये 52 एतस्मिन्न अन्तरे राजन दरॊणः शस्त्रभृतां वरः अभ्ययाज जवनैर अश्वैर युयुधानं महारथम 53 तम उदीर्णं तथा दृष्ट्वा शैनेयं कुरुपुंगवाः दरॊणेनैव सह करुद्धाः सात्यकिं पर्यवारयन 54 ततः परववृते युद्धं कुरूणां सात्वतस्य च दरॊणस्य च रणे राजन घॊरं देवासुरॊपमम |
1
[s] śṛṇuṣvaika manā rājan yan māṃ tvaṃ paripṛcchasi drāvyamāṇe bale tasmin hārdikyena mahātmanā 2 lajjayāvanate cāpi prahṛṣṭauś caiva tāvakaḥ dvīpo ya āsīt pāṇḍūnām agādhe gādham icchatām 3 śrutvā tu ninadaṃ bhīmaṃ tāvakānāṃ mahāhave śaineyas tvarito rājan kṛtavarmāṇam abhyayāt 4 kṛtavarmā tu hārdikyaḥ śaineyaṃ niśitaiḥ śaraiḥ avākirat susaṃkruddhas tato 'krudhyata sātyakiḥ 5 tataḥ suniśitaṃ bhallaṃ śaineyaḥ kṛtavarmaṇe preṣayām āsa samare śarāṃś ca caturo 'parān 6 te tasya jaghnire vāhān bhallenāsyāchinad dhanuḥ pṛṣṭharakṣaṃ tathā sūtam avidhyan niśitaiḥ śaraiḥ 7 tatas taṃ virathaṃ kṛtvā sātyakiḥ satyavikramaḥ senām asyārdayām āsa śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ 8 sābhajyatātha pṛtanā śaineya śarapīḍitā tataḥ prāyād vai tvaritaḥ sātyakiḥ satyavikramaḥ 9 śṛṇu rājan yad akarot tava sainyeṣu vīryavān atītya sa mahārāja droṇānīka mahārṇavam 10 parājitya ca saṃhṛṣṭaḥ kṛtavarmāṇam āhave yantāram abravīc chūraḥ śanair yāhīty asaṃbhramam 11 dṛṣṭvā tu tava tat sainyaṃ rathāśvadvipasaṃkulam padātijanasaṃpūrṇam abravīt sārathiṃ punaḥ 12 yad etan meghasaṃkāśaṃ droṇānīkasya savyataḥ sumahat kuñjarānīkaṃ yasya rukmaratho mukham 13 ete hi bahavaḥ sūta durnivāryāś ca saṃyuge duryodhana samādiṣṭā madarthe tyaktajīvitāḥ rājaputrā maheṣvāsāḥ sarve vikrāntayodhinaḥ 14 trigartānāṃ rathodārāḥ suvarṇavikṛtadhvajāḥ mām evābhimukhā vīrā yotsyamānā vyavasthitāḥ 15 atra māṃ prāpaya kṣipram aśvāṃś codaya sārathe trigartaiḥ saha yotsyāmi bhāradvājasya paśyataḥ 16 tataḥ prāyāc chanaiḥ sūtaḥ sātvatasya mate sthitaḥ rathenādityavarṇena bhāsvareṇa patākinā 17 tam ūhuḥ sārather vaśyā valgamānā hayottamāḥ vāyuvegasamāḥ saṃkhye kundendu rajataprabhāḥ 18 āpatantaṃ rathaṃ taṃ tu śaṅkhavarṇair hayottamaiḥ parivavrus tataḥ śūrā gajānīkena sarvataḥ kiranto vividhāṃs tīkṣṇān sāyakāṁl laghuvedhinaḥ 19 sātvato 'pi śitair bāṇair gajānīkam ayodhayat parvatān iva varṣeṇa tapānte jalado mahān 20 vajrāśanisamasparśair vadhyamānāḥ śarair gajāḥ prādravan raṇam utsṛjya śinivīryasamīritaiḥ 21 śīrṇadantā virudhirā bhinna mastakapiṇḍakāḥ viśīrṇakarṇāsya karā viniyantṛpatākinaḥ 22 saṃbhinnavarma ghaṇṭāś ca saṃnikṛtta mahādhvajāḥ hatārohā diśo rājan bhejire bhraṣṭakambalāḥ 23 ruvanto vividhān rāvāñ jaladopama nisvanāḥ nārācair vatsadantaiś ca sātvatena vidāritāḥ 24 tasmin drute gajānīke jalasaṃdho mahārathaḥ yattaḥ saṃprāpayan nāgaṃ rajatāśvarathaṃ prati 25 rukmavarma karaḥ śūras tapanīyāṅgadaḥ śuciḥ kuṇḍalī mukuṭī śaṅkhī raktacandana rūṣitaḥ 26 śirasā dhārayan dīptāṃ tapanīyamayīṃ srajam urasā dhārayan niṣkaṃ kaṇṭhasūtraṃ ca bhāsvaram 27 cāpaṃ ca rukmavikṛtaṃ vidhunvan gajamūrdhani aśobhata mahārāja sa vidyud iva toyadaḥ 28 tam āpatantaṃ sahasā māgadhasya gajottamam sātyakir vārayām āsa velevodvṛttam arṇavam 29 nāgaṃ nivāritaṃ dṛṣṭvā śaineyasya śarottamaiḥ akrudhyata raṇe rājañ jalasaṃdho mahābalaḥ 30 tataḥ kruddho maheṣvāso mārgaṇair bhārasādhanaiḥ avidhyata śineḥ pautraṃ jalasaṃdho mahorasi 31 tato 'pareṇa bhallena pītena niśitena ca asyato vṛṣṇivīrasya nicakarta śarāsanam 32 sātyakiṃ chinnadhanvānaṃ prahasann iva bhārata avidhyan māgadho vīraḥ pañcabhir niśitaiḥ śaraiḥ 33 sa viddho bahubhir bāṇair jalasaṃdhena vīryavān nākampata mahābāhus tad adbhutam ivābhavat 34 acintayan vai sa śarān nātyarthaṃ saṃbhramād balī dhanur anyat samādāya tiṣṭha tiṣṭhety uvāca ha 35 etāvad uktvā śaineyo jalasaṃdhaṃ mahorasi vivyādha ṣaṣṭyā subhṛśaṃ śarāṇāṃ prahasann iva 36 kṣurapreṇa ca pītena muṣṭideśe mahad dhanuḥ jalasaṃdhasya ciccheda vivyādha ca tribhiḥ śaraiḥ 37 jalasaṃdhas tu tat tyaktvā sa śaraṃ vai śarāsanam tomaraṃ vyasṛjat tūrṇaṃ sātyakiṃ prati māriṣa 38 sa nirbhidya bhujaṃ savyaṃ mādhavasya mahāraṇe abhyagād dharaṇīṃ ghoraḥ śvasann iva mahoragaḥ 39 nirbhinne tu bhuje savye sātyakiḥ satyavikramaḥ triṃśadbhir viśikhais tīkṣṇair jalasaṃdham atāḍayat 40 pragṛhya tu tataḥ khaḍgaṃ jalasaṃdho mahābalaḥ ārṣabhaṃ carma ca mahac chatacandram alaṃkṛtam tata āvidhya taṃ khaḍgaṃ sātvatāyotsasarja ha 41 śaineyasya dhanuś chittvā sa khaḍgo nyapatan mahīm alātacakravac caiva vyarocata mahiṃ gataḥ 42 athānyad dhanur ādāya sarvakāyāvadāraṇam śālaskandhapratīkāśam indrāśanisamasvanam visphārya vivyadhe kruddho jalasaṃdhaṃ śareṇa ha 43 tataḥ sābharaṇo bāhū kṣurābhyāṃ mādhavottamaḥ sāṅgadau jalasaṃdhasya ciccheda prahasann iva 44 tau bāhū parighaprakhyau petatur gajasattamāt vasuṃdhara dharād bhraṣṭau pañcaśīrṣāv ivoragau 45 tataḥ sudaṃṣṭraṃ suhanu cārukuṇḍalam unnasam kṣureṇāsya tṛtīyena śiraś ciccheda sātyakiḥ 46 tat pātita śiro bāhukabandhaṃ bhīmadarśanam dviradaṃ jalasaṃdhasya rudhireṇābhyaṣiñcata 47 jalasaṃdhaṃ nihatyājau tvaramāṇas tu sātvataḥ naiṣādiṃ pātayām āsa gajaskandhād viśāṃ pate 48 rudhireṇāvasiktāṅgo jalasaṃdhasya kuñjaraḥ vilambamānam avahat saṃśliṣṭaṃ param āsanam 49 śarārditaḥ sātvatena mardamānaḥ svavāhinīm ghoram ārtasvaraṃ kṛtvā vidudrāva mahāgajaḥ 50 hāhākāro mahān āsīt tava sainyasya māriṣa jalasaṃdhaṃ hataṃ dṛṣṭvā vṛṣṇīnām ṛṣabheṇa ha 51 vimukhāś cābhyadhāvanta tava yodhāḥ samantataḥ palāyane kṛtotsāhā nirutsāhā dviṣaj jaye 52 etasminn antare rājan droṇaḥ śastrabhṛtāṃ varaḥ abhyayāj javanair aśvair yuyudhānaṃ mahāratham 53 tam udīrṇaṃ tathā dṛṣṭvā śaineyaṃ kurupuṃgavāḥ droṇenaiva saha kruddhāḥ sātyakiṃ paryavārayan 54 tataḥ pravavṛte yuddhaṃ kurūṇāṃ sātvatasya ca droṇasya ca raṇe rājan ghoraṃ devāsuropamam |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 7
Chapter 92
|
1
[स] ते किरन्तः शरव्रातान सर्वे यत्ताः परहारिणः तवरमाणा महाराज युयुधानम अयॊधयन 2 तं दरॊणः सप्त सप्तत्या जघान निशितैः शरैः दुर्मर्षणॊ दवादशभिर दुःसहॊ दशभिः शरैः 3 विकर्णश चापि निशितैस तरिंशद्भिः कङ्कपत्रिभिः विव्याध सव्ये पार्श्वे तु सतनाभ्याम अन्तरे तथा 4 दुर्मुखॊ दशभिर बाणैस तथा दुःशासनॊ ऽषटभिः चित्रसेनश च शैनेयं दवाभ्यां विव्याध मारिष 5 दुर्यॊधनश च महता शरवर्षेण माधवम अपीडयद रणे राजञ शूराश चान्ये महारथाः 6 सर्वतः परतिविद्धस तु तव पुत्रैर महारथैः तान परत्यविध्यच छैनेयः पृथक्पृथग अजिह्मगैः 7 भारद्वाजं तरिभिर बाणैर दुःसहं नवभिस तथा विकर्णं पञ्चविंशत्या चित्रसेनं च सप्तभिः 8 दुर्मर्षणं दवादशभिश चतुर्भिश च विविंशतिम सत्यव्रतं च नवभिर विजयं दशभिः शरैः 9 ततॊ रुक्माङ्गदं चापं विधुन्वानॊ महारथः अभ्ययात सात्यकिस तूर्णं पुत्रं तव महारथम 10 राजानं सर्वलॊकस्य सर्वशस्त्रभृतां वरम शरैर अभ्याहनद गाढं ततॊ युद्धम अभूत तयॊः 11 विमुञ्चन्तौ शरांस तीक्ष्णान संदधानौ च सायकान अदृश्यं समरे ऽनयॊन्यं चक्रतुस तौ महारथौ 12 सात्यकिः कुरुराजेन निर्विद्धॊ बह्व अशॊभत अस्रवद रुधिरं भूरि सवरसं चन्दनॊ यथा 13 सात्वतेन च बाणौघैर निर्विद्धस तनयस तव शातकुम्भमयापीडॊ बभौ यूप इवॊच्छ्रितः 14 माधवस तु रणे राजन कुरुराजस्य धन्विनः धनुश चिच्छेद सहसा कषुरप्रेण हसन्न इव अथैनं छिन्नधन्वानं शरैर बहुभिर आचिनॊत 15 निर्भिन्नश च शरैस तेन दविषता कषिप्रकारिणा नामृष्यत रणे राजा शत्रॊर विजयलक्षणम 16 अथान्यद धनुर आदाय हेमपृष्ठं दुरासदम विव्याध सात्यकिं तूर्णं सायकानां शतेन ह 17 सॊ ऽतिविद्धॊ बलवता पुत्रेण तव धन्विना अमर्षवशम आपन्नस तव पुत्रम अपीडयत 18 पीडितं नृपतिं दृष्ट्वा तव पुत्रा महारथाः सात्वतं शरवर्षेण छादयाम आसुर अञ्जसा 19 स छाद्यमानॊ बहुभिस तव पुत्रैर महारथैः एकैकं पञ्चभिर विद्ध्वा पुनर विव्याध सप्तभिः 20 दुर्यॊधनं च तवरितॊ विव्याधाष्टभिर आशुगैः परहसंश चास्य चिच्छेद कार्मुकं रिपुम ईषणम 21 नागं मणिमयं चैव शरैर धवजम अपातयत हत्वा तु चतुरॊ वाहांश चतुर्भिर निशितैः शरैः सारथिं पातयाम आस कषुरप्रेण महायशाः 22 एतस्मिन्न अन्तरे चैव कुरुराजं महारथम अवाकिरच छरैर हृष्टॊ बहुभिर मर्मभेदिभिः 23 स वध्यमानः समरे शैनेयस्य शरॊत्तमैः पराद्रवत सहसा राजन पुत्रॊ दुर्यॊधनस तव आप्लुतश च ततॊ यानं चित्रसेनस्य धन्विनः 24 हाहाभूतं जगच चासीद दृष्ट्वा राजानम आहवे गरस्यमानं सात्यकिना खे सॊमम इव राहुणा 25 तं तु शब्दं महच छरुत्वा कृतवर्मा महारथः अभ्ययात सहसा तत्र यत्रास्ते माधवः परभुः 26 विधुन्वानॊ धनुःश्रेष्ठं चॊदयंश चैव वाजिनः भर्त्सयन सारथिं चॊग्रं याहि याहीति स तवरः 27 तम आपतन्तं संप्रेक्ष्य वयादितास्यम इवान्तकम युयुधानॊ महाराज यन्तारम इदम अब्रवीत 28 कृतवर्मा रथेनैष दरुतम आपतते शरी परत्युद्याहि रथेनैनं परवरं सर्वधन्विनाम 29 ततः परजविताश्वेन विधिवत कल्पितेन च आससाद रणे भॊजं परतिमानं धनुष्मताम 30 ततः परमसंक्रुद्धौ जवलन्ताव इव पावकौ समेयातां नरव्याघ्रौ वयाघ्राव इव तरस्विनौ 31 कृतवर्मा तु शैनेयं षड्विंशत्या समार्पयत निशितैः सायकैस तीक्ष्णैर यन्तारं चास्य सप्तभिः 32 चतुरश च हयॊदारांश चतुर्भिः परमेषुभिः अविध्यत साधु दान्तान वै सैन्धवान सात्वतस्य ह 33 रुक्मध्वजॊ रुक्मपृष्ठं महद विस्फार्य कार्मुकम रुक्माङ्गदी रुक्मवर्मा रुक्मपुङ्खान अवाकिरत 34 ततॊ ऽशीतिं शिनेः पौत्रः सायकान कृतवर्मणे पराहिणॊत तवरया युक्तॊ दरष्टुकामॊ धनंजयम 35 सॊ ऽतिविद्धॊ बलवता शत्रुणा शत्रुतापनः समकम्पत दुर्धर्षः कषितिकम्पे यथाचलः 36 तरिषष्ट्या चतुरॊ ऽसयाश्वान सप्तभिः सारथिं शरैः विव्याध निशितैस तूर्णं सात्यकिः कृतवर्मणः 37 सुवर्णपुङ्खं विशिखं समाधाय स सात्यकिः वयसृजत तं महाज्वालं संक्रुद्धम इव पन्नगम 38 सॊ ऽविशत कृतवर्माणं यमदण्डॊपमः शरः जाम्बूनदविचित्रं च वर्म निर्भिद्य भानुमत अभ्यगाद धरणीम उग्रॊ रुधिरेण समुक्षितः 39 संजातरुधिरश चाजौ सात्वतेषुभिर अर्दितः परचलन धनुर उत्सृज्य नयपतत सयन्दनॊत्तमे 40 स सिंहदंष्ट्रॊ जानुभ्याम आपन्नॊ ऽमितविक्रमः शरार्दितः सात्यकिना रथॊपस्थे नरर्षभः 41 सहस्रबाहॊः सदृशम अक्षॊभ्यम इव सागरम निवार्य कृतवर्माणं सात्यकिः परययौ ततः 42 खड्गशक्ति धनुः कीर्णां जगाश्वरथसंकुलाम परवर्तितॊग्र रुधिरां शतशः कषत्रियर्षभैः 43 परेक्षतां सर्वसैन्यानां मध्येन शिनिपुंगवः अभ्यगाद वाहिनीं भित्त्वा गृह्य चान्यान महद धनुः 44 समाश्वास्य च हार्दिक्यॊ गृह्य चान्यन महद धनुः तस्थौ तत्रैव बलवान वारयन युधि पाण्डवान |
1
[s] te kirantaḥ śaravrātān sarve yattāḥ prahāriṇaḥ tvaramāṇā mahārāja yuyudhānam ayodhayan 2 taṃ droṇaḥ sapta saptatyā jaghāna niśitaiḥ śaraiḥ durmarṣaṇo dvādaśabhir duḥsaho daśabhiḥ śaraiḥ 3 vikarṇaś cāpi niśitais triṃśadbhiḥ kaṅkapatribhiḥ vivyādha savye pārśve tu stanābhyām antare tathā 4 durmukho daśabhir bāṇais tathā duḥśāsano 'ṣṭabhiḥ citrasenaś ca śaineyaṃ dvābhyāṃ vivyādha māriṣa 5 duryodhanaś ca mahatā śaravarṣeṇa mādhavam apīḍayad raṇe rājañ śūrāś cānye mahārathāḥ 6 sarvataḥ pratividdhas tu tava putrair mahārathaiḥ tān pratyavidhyac chaineyaḥ pṛthakpṛthag ajihmagaiḥ 7 bhāradvājaṃ tribhir bāṇair duḥsahaṃ navabhis tathā vikarṇaṃ pañcaviṃśatyā citrasenaṃ ca saptabhiḥ 8 durmarṣaṇaṃ dvādaśabhiś caturbhiś ca viviṃśatim satyavrataṃ ca navabhir vijayaṃ daśabhiḥ śaraiḥ 9 tato rukmāṅgadaṃ cāpaṃ vidhunvāno mahārathaḥ abhyayāt sātyakis tūrṇaṃ putraṃ tava mahāratham 10 rājānaṃ sarvalokasya sarvaśastrabhṛtāṃ varam śarair abhyāhanad gāḍhaṃ tato yuddham abhūt tayoḥ 11 vimuñcantau śarāṃs tīkṣṇān saṃdadhānau ca sāyakān adṛśyaṃ samare 'nyonyaṃ cakratus tau mahārathau 12 sātyakiḥ kururājena nirviddho bahv aśobhata asravad rudhiraṃ bhūri svarasaṃ candano yathā 13 sātvatena ca bāṇaughair nirviddhas tanayas tava śātakumbhamayāpīḍo babhau yūpa ivocchritaḥ 14 mādhavas tu raṇe rājan kururājasya dhanvinaḥ dhanuś ciccheda sahasā kṣurapreṇa hasann iva athainaṃ chinnadhanvānaṃ śarair bahubhir ācinot 15 nirbhinnaś ca śarais tena dviṣatā kṣiprakāriṇā nāmṛṣyata raṇe rājā śatror vijayalakṣaṇam 16 athānyad dhanur ādāya hemapṛṣṭhaṃ durāsadam vivyādha sātyakiṃ tūrṇaṃ sāyakānāṃ śatena ha 17 so 'tividdho balavatā putreṇa tava dhanvinā amarṣavaśam āpannas tava putram apīḍayat 18 pīḍitaṃ nṛpatiṃ dṛṣṭvā tava putrā mahārathāḥ sātvataṃ śaravarṣeṇa chādayām āsur añjasā 19 sa chādyamāno bahubhis tava putrair mahārathaiḥ ekaikaṃ pañcabhir viddhvā punar vivyādha saptabhiḥ 20 duryodhanaṃ ca tvarito vivyādhāṣṭabhir āśugaiḥ prahasaṃś cāsya ciccheda kārmukaṃ ripum īṣaṇam 21 nāgaṃ maṇimayaṃ caiva śarair dhvajam apātayat hatvā tu caturo vāhāṃś caturbhir niśitaiḥ śaraiḥ sārathiṃ pātayām āsa kṣurapreṇa mahāyaśāḥ 22 etasminn antare caiva kururājaṃ mahāratham avākirac charair hṛṣṭo bahubhir marmabhedibhiḥ 23 sa vadhyamānaḥ samare śaineyasya śarottamaiḥ prādravat sahasā rājan putro duryodhanas tava āplutaś ca tato yānaṃ citrasenasya dhanvinaḥ 24 hāhābhūtaṃ jagac cāsīd dṛṣṭvā rājānam āhave grasyamānaṃ sātyakinā khe somam iva rāhuṇā 25 taṃ tu śabdaṃ mahac chrutvā kṛtavarmā mahārathaḥ abhyayāt sahasā tatra yatrāste mādhavaḥ prabhuḥ 26 vidhunvāno dhanuḥśreṣṭhaṃ codayaṃś caiva vājinaḥ bhartsayan sārathiṃ cograṃ yāhi yāhīti sa tvaraḥ 27 tam āpatantaṃ saṃprekṣya vyāditāsyam ivāntakam yuyudhāno mahārāja yantāram idam abravīt 28 kṛtavarmā rathenaiṣa drutam āpatate śarī pratyudyāhi rathenainaṃ pravaraṃ sarvadhanvinām 29 tataḥ prajavitāśvena vidhivat kalpitena ca āsasāda raṇe bhojaṃ pratimānaṃ dhanuṣmatām 30 tataḥ paramasaṃkruddhau jvalantāv iva pāvakau sameyātāṃ naravyāghrau vyāghrāv iva tarasvinau 31 kṛtavarmā tu śaineyaṃ ṣaḍviṃśatyā samārpayat niśitaiḥ sāyakais tīkṣṇair yantāraṃ cāsya saptabhiḥ 32 caturaś ca hayodārāṃś caturbhiḥ parameṣubhiḥ avidhyat sādhu dāntān vai saindhavān sātvatasya ha 33 rukmadhvajo rukmapṛṣṭhaṃ mahad visphārya kārmukam rukmāṅgadī rukmavarmā rukmapuṅkhān avākirat 34 tato 'śītiṃ śineḥ pautraḥ sāyakān kṛtavarmaṇe prāhiṇot tvarayā yukto draṣṭukāmo dhanaṃjayam 35 so 'tividdho balavatā śatruṇā śatrutāpanaḥ samakampata durdharṣaḥ kṣitikampe yathācalaḥ 36 triṣaṣṭyā caturo 'syāśvān saptabhiḥ sārathiṃ śaraiḥ vivyādha niśitais tūrṇaṃ sātyakiḥ kṛtavarmaṇaḥ 37 suvarṇapuṅkhaṃ viśikhaṃ samādhāya sa sātyakiḥ vyasṛjat taṃ mahājvālaṃ saṃkruddham iva pannagam 38 so 'viśat kṛtavarmāṇaṃ yamadaṇḍopamaḥ śaraḥ jāmbūnadavicitraṃ ca varma nirbhidya bhānumat abhyagād dharaṇīm ugro rudhireṇa samukṣitaḥ 39 saṃjātarudhiraś cājau sātvateṣubhir arditaḥ pracalan dhanur utsṛjya nyapatat syandanottame 40 sa siṃhadaṃṣṭro jānubhyām āpanno 'mitavikramaḥ śarārditaḥ sātyakinā rathopasthe nararṣabhaḥ 41 sahasrabāhoḥ sadṛśam akṣobhyam iva sāgaram nivārya kṛtavarmāṇaṃ sātyakiḥ prayayau tataḥ 42 khaḍgaśakti dhanuḥ kīrṇāṃ jagāśvarathasaṃkulām pravartitogra rudhirāṃ śataśaḥ kṣatriyarṣabhaiḥ 43 prekṣatāṃ sarvasainyānāṃ madhyena śinipuṃgavaḥ abhyagād vāhinīṃ bhittvā gṛhya cānyān mahad dhanuḥ 44 samāśvāsya ca hārdikyo gṛhya cānyan mahad dhanuḥ tasthau tatraiva balavān vārayan yudhi pāṇḍavān |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 7
Chapter 93
|
1
[स] काल्यमानेषु सैन्येषु शैनेयेन ततस ततः भारद्वाजः शरव्रातैर महद्भिः समवाकिरत 2 स संप्रहारस तुमुलॊ दरॊण सात्वतयॊर अभूत पश्यतां सर्वसैन्यानां बलिवास वयॊर इव 3 ततॊ दरॊणः शिनेः पौत्रं चित्रैः सर्वायसैः शरैः तरिभिर आशीविषाकारैर ललाटे समविध्यत 4 तैर ललाटार्पितैर बाणैर युयुधानस तव अजिह्मगैः वयरॊचत महाराज तरिशृङ्ग इव पर्वतः 5 ततॊ ऽसय बाणान अपरान इन्द्राशनिसमस्वनान भारद्वाजॊ ऽनतरप्रेक्षी परेषयाम आस संयुगे 6 तान दरॊण चापनिर्मुक्तान दाशार्हः पततः शरान दवाभ्यां दवाभ्यां सुपुङ्खाभ्यां चिच्छेद परमास्त्रवित 7 ताम अस्य लघुतां दरॊणः समवेक्ष्य विशां पते परहस्य सहसाविध्यद विंशत्या शिनिपुंगवम 8 पुनः पञ्चाशतेषूणां शतेन च समार्पयत लघुतां युयुधानस्य लाघवेन विशेषयन 9 समुत्पतन्ति वल्मीकाद यथा करुद्धा महॊरगाः तथा दरॊण रथाद राजन्न उत्पतन्ति तनुच छिदः 10 तथैव युयुधानेन सृष्टाः शतसहस्रशः अवाकिरन दरॊण रथं शरा रुधिरभॊजनाः 11 लाघवाद दविजमुख्यस्य सात्वतस्य च मारिष विशेषं नाध्यगच्छाम समावास्तां नरर्षभौ 12 सात्यकिस तु ततॊ दरॊणं नवभिर नतपर्वभिः आजघान भृशं करुद्धॊ धवजं च निशितैः शरैः सारथिं च शतेनैव भारद्वाजस्य पश्यतः 13 लाघवं युयुधानस्य दृष्ट्वा दरॊणॊ महारथ सप्तत्या सात्यकिं विद्ध्वा तुरगांश च तरिभिस तरिभिः धवजम एकेन विव्याध माधवस्य रथे सथितम 14 अथापरेण भल्लेन हेमपुङ्खेन पत्रिणा धनुश चिच्छेद समरे माधवस्य महात्मनः 15 सात्यकिस तु ततः करुद्धॊ धनुस तयक्त्वा महारथः गदां जग्राह महतीं भारद्वाजाय चाक्षिपत 16 ताम आपतन्तीं सहसा पट्टबद्धाम अयस्मयीम नयवारयच छरैर दरॊणॊ बहुभिर बहुरूपिभिः 17 अथान्यद धनुर आदाय सात्यकिः सत्यविक्रमः विव्याध बहुभिर वीरं भारद्वाजं शिलाशितैः 18 स विद्ध्वा समरे दरॊणं सिंहनादम अमुञ्चत तं वै न ममृषे दरॊणः सर्वशस्त्रभृतां वरः 19 तथः शक्तिं गृहीत्वा तु रुक्मदण्डाम अयस्मयीम तरसा परेषयाम आस माधवस्य रथं परति 20 अनासाद्य तु शैनेयं सा शक्तिः कालसंनिभा भित्त्वा रथं जगामॊग्रा धरणीं दारुणस्वना 21 ततॊ दरॊणं शिनेः पौत्रॊ राजन विव्याध पत्रिणा दक्षिणं भुजम आसाद्य पीडयन भरतर्षभ 22 दरॊणॊ ऽपि समरे राजन माधवस्य महद धनुः अर्धचन्द्रेण चिच्छेद रथशक्त्या च सारथिम 23 मुमॊह सरथिस तस्य रथशक्त्या समाहतः स रथॊपस्थम आसाद्य मुहूर्तं संन्यषीदत 24 चकार सात्यकी राजंस तत्र कर्मातिमानुषम अयॊधयच च यद दरॊणं रश्मीञ जग्राह च सवयम 25 ततः शरशतेनैव युयुधानॊ महारथः अविध्यद बराह्मणं संख्ये हृष्टरूपॊ विशां पते 26 तस्य दरॊणः शरान पञ्च परेषयाम आस भारत ते तस्य कवचं भित्त्वा पपुः शॊणितम आहवे 27 निर्विद्धस तु शरैर घॊरैर अक्रुध्यत सात्यकिर भृशम सायकान वयसृजच चापि वीरॊ रुक्मरथं परति 28 ततॊ दरॊणस्य यन्तारं निपात्यैकेषुणा भुवि अश्वान वयद्रावयद बाणैर हतसूतान महात्मनः 29 स रथः परद्रुतः संख्ये मण्डलानि सहस्रशः चकार राजतॊ राजन भराजमान इवांशुमान 30 अभिद्रवत गृह्णीत हयान दरॊणस्य धावत इति सम चुक्रुशुः सर्वे राजपुत्राः सराजकाः 31 ते सात्यकिम अपास्याशु राजन युधि महारथाः यतॊ दरॊणस ततः सर्वे सहसा समुपाद्रवन 32 तान दृष्ट्वा परद्रुतान सर्वान सात्वतेन शरार्दितान परभग्नं पुनर एवासीत तव सैन्यं समाकुलम 33 वयूहस्यैव पुनर दवारं गत्वा दरॊणॊ वयवस्थितः वातायमानैस तैर अश्वैर हृतॊ वृष्णिशरार्दितैः 34 पाण्डुपाञ्चाल संभग्नं वयूहम आलॊक्य वीर्यवान शैनेये नाकरॊद यत्नं वयूहस्यैवाभिरक्षणे 35 निवार्य पाण्डुपाञ्चालान दरॊणाग्निः परदहन्न इव तस्थौ करॊधाग्निसंदीप्तः कालसूर्य इवॊदितः |
1
[s] kālyamāneṣu sainyeṣu śaineyena tatas tataḥ bhāradvājaḥ śaravrātair mahadbhiḥ samavākirat 2 sa saṃprahāras tumulo droṇa sātvatayor abhūt paśyatāṃ sarvasainyānāṃ balivāsa vayor iva 3 tato droṇaḥ śineḥ pautraṃ citraiḥ sarvāyasaiḥ śaraiḥ tribhir āśīviṣākārair lalāṭe samavidhyata 4 tair lalāṭārpitair bāṇair yuyudhānas tv ajihmagaiḥ vyarocata mahārāja triśṛṅga iva parvataḥ 5 tato 'sya bāṇān aparān indrāśanisamasvanān bhāradvājo 'ntaraprekṣī preṣayām āsa saṃyuge 6 tān droṇa cāpanirmuktān dāśārhaḥ patataḥ śarān dvābhyāṃ dvābhyāṃ supuṅkhābhyāṃ ciccheda paramāstravit 7 tām asya laghutāṃ droṇaḥ samavekṣya viśāṃ pate prahasya sahasāvidhyad viṃśatyā śinipuṃgavam 8 punaḥ pañcāśateṣūṇāṃ śatena ca samārpayat laghutāṃ yuyudhānasya lāghavena viśeṣayan 9 samutpatanti valmīkād yathā kruddhā mahoragāḥ tathā droṇa rathād rājann utpatanti tanuc chidaḥ 10 tathaiva yuyudhānena sṛṣṭāḥ śatasahasraśaḥ avākiran droṇa rathaṃ śarā rudhirabhojanāḥ 11 lāghavād dvijamukhyasya sātvatasya ca māriṣa viśeṣaṃ nādhyagacchāma samāvāstāṃ nararṣabhau 12 sātyakis tu tato droṇaṃ navabhir nataparvabhiḥ ājaghāna bhṛśaṃ kruddho dhvajaṃ ca niśitaiḥ śaraiḥ sārathiṃ ca śatenaiva bhāradvājasya paśyataḥ 13 lāghavaṃ yuyudhānasya dṛṣṭvā droṇo mahāratha saptatyā sātyakiṃ viddhvā turagāṃś ca tribhis tribhiḥ dhvajam ekena vivyādha mādhavasya rathe sthitam 14 athāpareṇa bhallena hemapuṅkhena patriṇā dhanuś ciccheda samare mādhavasya mahātmanaḥ 15 sātyakis tu tataḥ kruddho dhanus tyaktvā mahārathaḥ gadāṃ jagrāha mahatīṃ bhāradvājāya cākṣipat 16 tām āpatantīṃ sahasā paṭṭabaddhām ayasmayīm nyavārayac charair droṇo bahubhir bahurūpibhiḥ 17 athānyad dhanur ādāya sātyakiḥ satyavikramaḥ vivyādha bahubhir vīraṃ bhāradvājaṃ śilāśitaiḥ 18 sa viddhvā samare droṇaṃ siṃhanādam amuñcata taṃ vai na mamṛṣe droṇaḥ sarvaśastrabhṛtāṃ varaḥ 19 tathaḥ śaktiṃ gṛhītvā tu rukmadaṇḍām ayasmayīm tarasā preṣayām āsa mādhavasya rathaṃ prati 20 anāsādya tu śaineyaṃ sā śaktiḥ kālasaṃnibhā bhittvā rathaṃ jagāmogrā dharaṇīṃ dāruṇasvanā 21 tato droṇaṃ śineḥ pautro rājan vivyādha patriṇā dakṣiṇaṃ bhujam āsādya pīḍayan bharatarṣabha 22 droṇo 'pi samare rājan mādhavasya mahad dhanuḥ ardhacandreṇa ciccheda rathaśaktyā ca sārathim 23 mumoha sarathis tasya rathaśaktyā samāhataḥ sa rathopastham āsādya muhūrtaṃ saṃnyaṣīdata 24 cakāra sātyakī rājaṃs tatra karmātimānuṣam ayodhayac ca yad droṇaṃ raśmīñ jagrāha ca svayam 25 tataḥ śaraśatenaiva yuyudhāno mahārathaḥ avidhyad brāhmaṇaṃ saṃkhye hṛṣṭarūpo viśāṃ pate 26 tasya droṇaḥ śarān pañca preṣayām āsa bhārata te tasya kavacaṃ bhittvā papuḥ śoṇitam āhave 27 nirviddhas tu śarair ghorair akrudhyat sātyakir bhṛśam sāyakān vyasṛjac cāpi vīro rukmarathaṃ prati 28 tato droṇasya yantāraṃ nipātyaikeṣuṇā bhuvi aśvān vyadrāvayad bāṇair hatasūtān mahātmanaḥ 29 sa rathaḥ pradrutaḥ saṃkhye maṇḍalāni sahasraśaḥ cakāra rājato rājan bhrājamāna ivāṃśumān 30 abhidravata gṛhṇīta hayān droṇasya dhāvata iti sma cukruśuḥ sarve rājaputrāḥ sarājakāḥ 31 te sātyakim apāsyāśu rājan yudhi mahārathāḥ yato droṇas tataḥ sarve sahasā samupādravan 32 tān dṛṣṭvā pradrutān sarvān sātvatena śarārditān prabhagnaṃ punar evāsīt tava sainyaṃ samākulam 33 vyūhasyaiva punar dvāraṃ gatvā droṇo vyavasthitaḥ vātāyamānais tair aśvair hṛto vṛṣṇiśarārditaiḥ 34 pāṇḍupāñcāla saṃbhagnaṃ vyūham ālokya vīryavān śaineye nākarod yatnaṃ vyūhasyaivābhirakṣaṇe 35 nivārya pāṇḍupāñcālān droṇāgniḥ pradahann iva tasthau krodhāgnisaṃdīptaḥ kālasūrya ivoditaḥ |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 7
Chapter 94
|
1
[स] दरॊणं स जित्वा पुरुषप्रवीरस; तथैव हार्दिक्य मुखांस तवदीयान परहस्य सूतं वचनं बभाषे; शिनिप्रवीरः कुरुपुंगवाग्र्य 2 निमित्तमात्रं वयम अत्र सूत; दग्धारयः केशव फल्गुनाभ्याम हतान निहन्मेह नरर्षभेण; वयं सुरेशात्म समुद्भवेन 3 तम एवम उक्त्वा शिनिपुंगवस तदा; महामृधे सॊ ऽगर्यधनुर्धरॊ ऽरिहा किरन समन्तात सहसा शरान बली; समापतच छयेन इवामिषं यथा 4 तं यान्तम अश्वैः शशशङ्खवर्णैर; विगाह्य सैन्यं पुरुषप्रवीरम नाशक्नुवन वारयितुं समन्ताद; आदित्यरश्मि पर्तिमं नराग्र्यम 5 असह्य विक्रान्तम अदीत सत्त्वं; सर्वे गणा भारत दुर्विषह्यम सहस्रनेत्र परतिमप्रभावं; दिवीव सूर्यं जलदव्यपाये 6 अमर्षपूर्णस तव अतिचित्र यॊधी; शरासनी काञ्चनवर्म धारी सुदर्शनः सात्यकिम आपतन्तं; नयवारयद राजवरः परसह्य 7 तयॊर अभूद भरत संप्रहारः; सुदारुणस तं समभिप्रशंसन यॊधास तवदीयाश च हि सॊमकाश च; वृत्रेन्द्रयॊर युद्धम इवामरौघाः 8 शरैः सुतीक्ष्णैः शतशॊ ऽभयविध्यत; सुदर्शनः सात्वत मुख्यम आजौ अनागतान एव तु तान पृषत्कांश; चिच्छेद बाणैः शिनिपुंगवॊ ऽपि 9 तथैव शक्र परतिमॊ ऽपि सात्यकिः; सुदर्शने यान कषिपति सम सायकान दविधा तरिधा तान अकरॊत सुदर्शनः; शरॊत्तमैः सयन्दनवर्यम आस्थितः 10 संप्रेक्ष्य बाणान निहतांस तदानीं; सुदर्शनः सात्यकिबाणवेगैः करॊधाद दिधक्षन्न इव तिग्मतेजाः; शरान अमुञ्चत तपनीयचित्रान 11 पुनः स बाणैस तरिभिर अग्निकल्पैर; आकर्णपूर्णैर निशितैः सुपुङ्खैः विव्याध देहावरणं विभिद्य; ते सात्यकेर आविविशुः शरीरम 12 तथैव तस्यावनि पाल पुत्रः; संधाय बाणैर अपरैर जवलद्भिः आजघ्निवांस तान रजतप्रकाशांश; चतुर्भिर अश्वांश चतुरः परसह्य 13 तथा तु तेनाभिहतस तरस्वी; नप्ता शिनेर इन्द्रसमानवीर्यः सुदर्शनस्येषु गणैः सुतीक्ष्णैर; हयान निहत्याशु ननाद नादम 14 अथास्य सूतस्य शिरॊ निकृत्य; भल्लेन वज्राशनिसंनिभेन सुदर्शनस्यापि शिनिप्रवीरः; कषुरेण चिच्छेद शिरः परसह्य 15 सकुण्डलं पूर्णशशिप्रकाशं; भराजिष्णु वक्त्रं निचकर्त देहात यथा पुरा वज्रधरः परसह्य; बलस्य संख्ये ऽतिबलस्य राजन 16 निहत्य तं पार्थिव पुत्रपौत्रं; रणे यदूनाम ऋषभस तरस्वी मुदा समेतः परया महात्मा; रराज राजन सुरराजकल्पः 17 ततॊ ययाव अर्जुनम एव येन; निवार्य सैन्यं तव मार्गणौघैः सदश्वयुक्तेन रथेन निर्याल; लॊकान विसिस्मापयिषुर नृवीरः 18 तत तस्य विस्मापयनीयम अग्र्यम; अपूजयन यॊधवराः समेताः यद वर्तमानान इषुगॊचरे ऽरीन; ददाह बाणैर हुतभुग यथैव |
1
[s] droṇaṃ sa jitvā puruṣapravīras; tathaiva hārdikya mukhāṃs tvadīyān prahasya sūtaṃ vacanaṃ babhāṣe; śinipravīraḥ kurupuṃgavāgrya 2 nimittamātraṃ vayam atra sūta; dagdhārayaḥ keśava phalgunābhyām hatān nihanmeha nararṣabheṇa; vayaṃ sureśātma samudbhavena 3 tam evam uktvā śinipuṃgavas tadā; mahāmṛdhe so 'gryadhanurdharo 'rihā kiran samantāt sahasā śarān balī; samāpatac chayena ivāmiṣaṃ yathā 4 taṃ yāntam aśvaiḥ śaśaśaṅkhavarṇair; vigāhya sainyaṃ puruṣapravīram nāśaknuvan vārayituṃ samantād; ādityaraśmi partimaṃ narāgryam 5 asahya vikrāntam adīta sattvaṃ; sarve gaṇā bhārata durviṣahyam sahasranetra pratimaprabhāvaṃ; divīva sūryaṃ jaladavyapāye 6 amarṣapūrṇas tv aticitra yodhī; śarāsanī kāñcanavarma dhārī sudarśanaḥ sātyakim āpatantaṃ; nyavārayad rājavaraḥ prasahya 7 tayor abhūd bharata saṃprahāraḥ; sudāruṇas taṃ samabhipraśaṃsan yodhās tvadīyāś ca hi somakāś ca; vṛtrendrayor yuddham ivāmaraughāḥ 8 śaraiḥ sutīkṣṇaiḥ śataśo 'bhyavidhyat; sudarśanaḥ sātvata mukhyam ājau anāgatān eva tu tān pṛṣatkāṃś; ciccheda bāṇaiḥ śinipuṃgavo 'pi 9 tathaiva śakra pratimo 'pi sātyakiḥ; sudarśane yān kṣipati sma sāyakān dvidhā tridhā tān akarot sudarśanaḥ; śarottamaiḥ syandanavaryam āsthitaḥ 10 saṃprekṣya bāṇān nihatāṃs tadānīṃ; sudarśanaḥ sātyakibāṇavegaiḥ krodhād didhakṣann iva tigmatejāḥ; śarān amuñcat tapanīyacitrān 11 punaḥ sa bāṇais tribhir agnikalpair; ākarṇapūrṇair niśitaiḥ supuṅkhaiḥ vivyādha dehāvaraṇaṃ vibhidya; te sātyaker āviviśuḥ śarīram 12 tathaiva tasyāvani pāla putraḥ; saṃdhāya bāṇair aparair jvaladbhiḥ ājaghnivāṃs tān rajataprakāśāṃś; caturbhir aśvāṃś caturaḥ prasahya 13 tathā tu tenābhihatas tarasvī; naptā śiner indrasamānavīryaḥ sudarśanasyeṣu gaṇaiḥ sutīkṣṇair; hayān nihatyāśu nanāda nādam 14 athāsya sūtasya śiro nikṛtya; bhallena vajrāśanisaṃnibhena sudarśanasyāpi śinipravīraḥ; kṣureṇa ciccheda śiraḥ prasahya 15 sakuṇḍalaṃ pūrṇaśaśiprakāśaṃ; bhrājiṣṇu vaktraṃ nicakarta dehāt yathā purā vajradharaḥ prasahya; balasya saṃkhye 'tibalasya rājan 16 nihatya taṃ pārthiva putrapautraṃ; raṇe yadūnām ṛṣabhas tarasvī mudā sametaḥ parayā mahātmā; rarāja rājan surarājakalpaḥ 17 tato yayāv arjunam eva yena; nivārya sainyaṃ tava mārgaṇaughaiḥ sadaśvayuktena rathena niryāl; lokān visismāpayiṣur nṛvīraḥ 18 tat tasya vismāpayanīyam agryam; apūjayan yodhavarāḥ sametāḥ yad vartamānān iṣugocare 'rīn; dadāha bāṇair hutabhug yathaiva |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 7
Chapter 95
|
1
[स] ततः स सात्यकिर धीमान महात्मा वृष्णिपुंगवः सुदर्शनं निहत्याजौ यन्तारम इदम अब्रवीत 2 रथाश्वनागकलिलं शरशक्त्यूर्मिमालिनम खड्गमत्स्यं गदा गराहं शूरायुध महास्वनम 3 पराणापहारिणं रौद्रं वादित्रॊत्क्रुष्ट नादितम यॊधानाम असुखस्पर्शं दुर्धर्षम अजयैषिणाम 4 तीर्णाः सम दुस्तरं तात दरॊणानीक महार्णवम जलसंध बलेनाजौ पुरुषादैर इवावृतम 5 अतॊ ऽनयं पृतना शेषं मन्ये कुनदिकाम इव तर्तव्याम अल्पसलिलां चेदयाश्वान असंभ्रमम 6 हस्तप्राप्तम अहं मन्ये सांप्रतं सव्यसाचिनम निर्जित्य दुर्धरं दरॊणं सपदानुगम आहवे 7 हार्दिक्यं यॊधवर्यं च पराप्तं मन्ये धनंजयम न हि मे जायते तरासॊ दृष्ट्वा सैन्यान्य अनेकशः वह्नेर इव परदीप्तस्य गरीष्मे शुष्कं तृणॊलपम 8 पश्य पाण्डवमुख्येन यातां भूमिं किरीटिना पत्त्यश्वरथनागौघैः पतितैर विषमीकृताम 9 अभ्याशस्थम अहं मन्ये शवेताश्वं कृष्णसारथिम स एष शरूयते शब्दॊ गाण्डीवस्यामितौजसः 10 यादृशानि निमित्तानि मम परादुर्भवन्ति वै अनस्तं गत आदित्ये हन्ता सैन्धवम अर्जुनः 11 शनैर विश्रम्भयन्न अश्वान याहि यत्तॊ ऽरिवाहिनीम यत्रैते सतनुत्राणाः सुयॊधनपुरॊगमाः 12 दंशिताः करूरकर्माणः काम्बॊजा युद्धदुर्मदाः शरबाणासन धरा यवनाश च परहारिणः 13 शकाः किराता दरदा बर्बरास ताम्रलिप्तकाः अन्ये च बहवॊ मलेच्छा विविधायुधपाणयः माम एवाभिमुखाः सर्वे तिष्ठन्ति समरार्थिनः 14 एतान सरथनागाश्वान निहत्याजौ स पत्तिनः इदं दुर्गं महाघॊरं तीर्णम एवॊपधारय 15 [स] न संभ्रमॊ मे वार्ष्णेय विद्यते सत्यविक्रम यद्य अपि सयात सुसंक्रुद्धॊ जामदग्न्यॊ ऽगरतः सथितः 16 दरॊणॊ वा रथिनां शरेष्ठः कृपॊ मद्रेश्वरॊ ऽपि वा तथापि संभ्रमॊ न सयात तवाम आश्रित्य महाभुज 17 तवया सुहववॊ युद्धे निर्जिताः शत्रुसूदन न च मे संभ्रमः कश चिद भूतपूर्वः कदा चन किम उ चैतत समासाद्य वीर संयुगगॊष्पदम 18 आयुस्मन कतरेण तवा परापयामि धनंजयम केषां करुद्धॊ ऽसि वार्ष्णेय केषां मृत्युर उपस्थितः केषं संयमनीम अद्य गन्तुम उत्सहते मनः 19 के तवां युधि पराक्रान्तं कालान्तकयमॊपमम दृष्ट्वा विक्रमसंपन्नं विद्रविष्यन्ति संयुगे केषां वैवस्वतॊ राजा समरते ऽदय महाभुज 20 [स] मुण्डान एतान हनिष्यामि दानवान इव वासवः परतिज्ञां पारयिष्यामि काम्बॊजान एव मा वह अद्यैषां कदनं कृत्वा कषिप्रं यास्यामि पाण्डवम 21 अद्य दरक्ष्यन्ति मे वीर्यं कौरवाः स सुयॊधनाः मुण्डानीके हते सूत सर्वसैन्येषु चासकृत 22 अद्य कौरव सैन्यस्य दीर्यमाणस्य संयुगे शरुत्वा विरावं बहुधा संतप्स्यति सुयॊधनः 23 अद्य पाण्डवमुख्यस्य शवेताश्वस्य महात्मनः आचार्यक कृतं मार्गं दर्शयिष्यामि संयुगे 24 अद्य मद्बाणनिहतान यॊधमुख्यान सहस्रशः दृष्ट्वा दुर्यॊधनॊ राजा पश्चात तापं गमिष्यति 25 अद्य मे कषिप्रहस्तस्य कषिपतः सायकॊत्तमान अलातचक्रप्रतिमं धनुर दरक्ष्यन्ति कौरवाः 26 मत्सायकचिताङ्गानां रुधिरं सरवतां बहु सैनिकानां वधं दृष्ट्वा संतप्स्यति सुयॊधनः 27 अद्य मे करुद्ध रूपस्य निघ्नतश च वरान वरान दविर अर्जुनम इमं लॊकं मंस्यते स सुयॊधनः 28 अद्य राजसहस्राणि निहतानि मया रणे दृष्ट्वा दुर्यॊधनॊ राजा संतप्स्यति महामृधे 29 अद्य सनेहं च भक्तिं च पाण्डवेषु महात्मसु हत्वा राजसहस्राणि दर्शयिष्यामि राजसु 30 [स] एवम उक्तस तदा सूतः शिक्षितान साधु वाहिनः शशाङ्कसंनिकाशान वै वाजिनॊ ऽचूचुदद भृशम 31 ते पिबन्त इवाकाशं युयुधानं हयॊत्तमाः परापयन यवनाञ शीघ्रं मनः पवनरंहसः 32 सात्यकिं ते समासाद्य पृतनास्व अनिवर्तिनम बहवॊ लघुहस्ताश च शरवर्षैर अवाकिरन 33 तेषाम इषून अथास्त्राणि वेगवन नतपर्वभिः अच्छिनत सात्यकी राजन नैनं ते पराप्नुवञ शराः 34 रुक्मपुङ्खैः सुनिशितैर गार्ध्रपत्रैर अजिह्मगैः उच्चकर्त शिरांस्य उग्रॊ यवनानां भुजान अपि 35 शैक्यायसानि वर्माणि कांस्यानि च समन्ततः भित्त्वा देहांस तथा तेषां शरा जग्मुर महीतलम 36 ते हन्यमाना वीरेण मलेच्छाः सात्यकिना रणे शतशॊ नयपतंस तत्र वयसवॊ वसुधातले 37 सुपूर्णायत मुक्तैस तान अव्यवच्छिन्न पिण्डितैः पञ्चषट सप्त चाष्टौ च बिभेद यवनाञ शरैः 38 काम्बॊजानां सहस्रैस तु शकानां च विशां पते शबराणां किरातानां बर्बराणां तथैव च 39 अगम्यरूपां पृथिवीं मांसशॊणितकर्दमाम कृतवांस तत्र शैनेयः कषपयंस तावकं बलम 40 दस्यूनां स शिरस तराणैः शिरॊभिर लूनमूर्धजैः तत्र तत्र मही कीर्णा विबर्हैर अण्डजैर इव 41 रुधिरॊक्षितसर्वाङ्गैस तैस तद आयॊधनं बभौ कबन्हैः संवृतं सर्वं ताम्राभ्रैः खम इवावृतम 42 वज्राशनिसमस्पर्शैः सुपर्वभिर अजिह्मगैः ते साश्वयाना निहताः समावव्रुर वसुंधराम 43 अल्पावशिष्टाः संभग्नाः कृच्छ्रप्राणा विचेतसः जिताः संख्ये महाराज युयुधानेन दंशिताः 44 पार्ष्णिभिश च कशाभिश च ताडयन्तस तुरंगमान जवम उत्तमम आस्थाय सर्वतः पराद्रवन भयात 45 काम्बॊजसैन्यं विद्राव्य दुर्जयं युधि भारत यवनानां च तत सैन्यं शकानां च महद बलम 46 स ततः पुरुषव्याघ्रः सात्यकिः सत्यविक्रमः परहृष्टस तावकाञ जित्वा सूतं याहीत्य अचॊदयत 47 तं यान्तं पृष्ठगॊप्तारम अर्जुनस्य विशां पते चारणाः परेक्ष्य संहृष्टास तवदीयाश चाप्य अपूजयन |
1
[s] tataḥ sa sātyakir dhīmān mahātmā vṛṣṇipuṃgavaḥ sudarśanaṃ nihatyājau yantāram idam abravīt 2 rathāśvanāgakalilaṃ śaraśaktyūrmimālinam khaḍgamatsyaṃ gadā grāhaṃ śūrāyudha mahāsvanam 3 prāṇāpahāriṇaṃ raudraṃ vāditrotkruṣṭa nāditam yodhānām asukhasparśaṃ durdharṣam ajayaiṣiṇām 4 tīrṇāḥ sma dustaraṃ tāta droṇānīka mahārṇavam jalasaṃdha balenājau puruṣādair ivāvṛtam 5 ato 'nyaṃ pṛtanā śeṣaṃ manye kunadikām iva tartavyām alpasalilāṃ cedayāśvān asaṃbhramam 6 hastaprāptam ahaṃ manye sāṃprataṃ savyasācinam nirjitya durdharaṃ droṇaṃ sapadānugam āhave 7 hārdikyaṃ yodhavaryaṃ ca prāptaṃ manye dhanaṃjayam na hi me jāyate trāso dṛṣṭvā sainyāny anekaśaḥ vahner iva pradīptasya grīṣme śuṣkaṃ tṛṇolapam 8 paśya pāṇḍavamukhyena yātāṃ bhūmiṃ kirīṭinā pattyaśvarathanāgaughaiḥ patitair viṣamīkṛtām 9 abhyāśastham ahaṃ manye śvetāśvaṃ kṛṣṇasārathim sa eṣa śrūyate śabdo gāṇḍīvasyāmitaujasaḥ 10 yādṛśāni nimittāni mama prādurbhavanti vai anastaṃ gata āditye hantā saindhavam arjunaḥ 11 śanair viśrambhayann aśvān yāhi yatto 'rivāhinīm yatraite satanutrāṇāḥ suyodhanapurogamāḥ 12 daṃśitāḥ krūrakarmāṇaḥ kāmbojā yuddhadurmadāḥ śarabāṇāsana dharā yavanāś ca prahāriṇaḥ 13 śakāḥ kirātā daradā barbarās tāmraliptakāḥ anye ca bahavo mlecchā vividhāyudhapāṇayaḥ mām evābhimukhāḥ sarve tiṣṭhanti samarārthinaḥ 14 etān sarathanāgāśvān nihatyājau sa pattinaḥ idaṃ durgaṃ mahāghoraṃ tīrṇam evopadhāraya 15 [s] na saṃbhramo me vārṣṇeya vidyate satyavikrama yady api syāt susaṃkruddho jāmadagnyo 'grataḥ sthitaḥ 16 droṇo vā rathināṃ śreṣṭhaḥ kṛpo madreśvaro 'pi vā tathāpi saṃbhramo na syāt tvām āśritya mahābhuja 17 tvayā suhavavo yuddhe nirjitāḥ śatrusūdana na ca me saṃbhramaḥ kaś cid bhūtapūrvaḥ kadā cana kim u caitat samāsādya vīra saṃyugagoṣpadam 18 āyusman katareṇa tvā prāpayāmi dhanaṃjayam keṣāṃ kruddho 'si vārṣṇeya keṣāṃ mṛtyur upasthitaḥ keṣaṃ saṃyamanīm adya gantum utsahate manaḥ 19 ke tvāṃ yudhi parākrāntaṃ kālāntakayamopamam dṛṣṭvā vikramasaṃpannaṃ vidraviṣyanti saṃyuge keṣāṃ vaivasvato rājā smarate 'dya mahābhuja 20 [s] muṇḍān etān haniṣyāmi dānavān iva vāsavaḥ pratijñāṃ pārayiṣyāmi kāmbojān eva mā vaha adyaiṣāṃ kadanaṃ kṛtvā kṣipraṃ yāsyāmi pāṇḍavam 21 adya drakṣyanti me vīryaṃ kauravāḥ sa suyodhanāḥ muṇḍānīke hate sūta sarvasainyeṣu cāsakṛt 22 adya kaurava sainyasya dīryamāṇasya saṃyuge śrutvā virāvaṃ bahudhā saṃtapsyati suyodhanaḥ 23 adya pāṇḍavamukhyasya śvetāśvasya mahātmanaḥ ācāryaka kṛtaṃ mārgaṃ darśayiṣyāmi saṃyuge 24 adya madbāṇanihatān yodhamukhyān sahasraśaḥ dṛṣṭvā duryodhano rājā paścāt tāpaṃ gamiṣyati 25 adya me kṣiprahastasya kṣipataḥ sāyakottamān alātacakrapratimaṃ dhanur drakṣyanti kauravāḥ 26 matsāyakacitāṅgānāṃ rudhiraṃ sravatāṃ bahu sainikānāṃ vadhaṃ dṛṣṭvā saṃtapsyati suyodhanaḥ 27 adya me kruddha rūpasya nighnataś ca varān varān dvir arjunam imaṃ lokaṃ maṃsyate sa suyodhanaḥ 28 adya rājasahasrāṇi nihatāni mayā raṇe dṛṣṭvā duryodhano rājā saṃtapsyati mahāmṛdhe 29 adya snehaṃ ca bhaktiṃ ca pāṇḍaveṣu mahātmasu hatvā rājasahasrāṇi darśayiṣyāmi rājasu 30 [s] evam uktas tadā sūtaḥ śikṣitān sādhu vāhinaḥ śaśāṅkasaṃnikāśān vai vājino 'cūcudad bhṛśam 31 te pibanta ivākāśaṃ yuyudhānaṃ hayottamāḥ prāpayan yavanāñ śīghraṃ manaḥ pavanaraṃhasaḥ 32 sātyakiṃ te samāsādya pṛtanāsv anivartinam bahavo laghuhastāś ca śaravarṣair avākiran 33 teṣām iṣūn athāstrāṇi vegavan nataparvabhiḥ acchinat sātyakī rājan nainaṃ te prāpnuvañ śarāḥ 34 rukmapuṅkhaiḥ suniśitair gārdhrapatrair ajihmagaiḥ uccakarta śirāṃsy ugro yavanānāṃ bhujān api 35 śaikyāyasāni varmāṇi kāṃsyāni ca samantataḥ bhittvā dehāṃs tathā teṣāṃ śarā jagmur mahītalam 36 te hanyamānā vīreṇa mlecchāḥ sātyakinā raṇe śataśo nyapataṃs tatra vyasavo vasudhātale 37 supūrṇāyata muktais tān avyavacchinna piṇḍitaiḥ pañcaṣaṭ sapta cāṣṭau ca bibheda yavanāñ śaraiḥ 38 kāmbojānāṃ sahasrais tu śakānāṃ ca viśāṃ pate śabarāṇāṃ kirātānāṃ barbarāṇāṃ tathaiva ca 39 agamyarūpāṃ pṛthivīṃ māṃsaśoṇitakardamām kṛtavāṃs tatra śaineyaḥ kṣapayaṃs tāvakaṃ balam 40 dasyūnāṃ sa śiras trāṇaiḥ śirobhir lūnamūrdhajaiḥ tatra tatra mahī kīrṇā vibarhair aṇḍajair iva 41 rudhirokṣitasarvāṅgais tais tad āyodhanaṃ babhau kabanhaiḥ saṃvṛtaṃ sarvaṃ tāmrābhraiḥ kham ivāvṛtam 42 vajrāśanisamasparśaiḥ suparvabhir ajihmagaiḥ te sāśvayānā nihatāḥ samāvavrur vasuṃdharām 43 alpāvaśiṣṭāḥ saṃbhagnāḥ kṛcchraprāṇā vicetasaḥ jitāḥ saṃkhye mahārāja yuyudhānena daṃśitāḥ 44 pārṣṇibhiś ca kaśābhiś ca tāḍayantas turaṃgamān javam uttamam āsthāya sarvataḥ prādravan bhayāt 45 kāmbojasainyaṃ vidrāvya durjayaṃ yudhi bhārata yavanānāṃ ca tat sainyaṃ śakānāṃ ca mahad balam 46 sa tataḥ puruṣavyāghraḥ sātyakiḥ satyavikramaḥ prahṛṣṭas tāvakāñ jitvā sūtaṃ yāhīty acodayat 47 taṃ yāntaṃ pṛṣṭhagoptāram arjunasya viśāṃ pate cāraṇāḥ prekṣya saṃhṛṣṭās tvadīyāś cāpy apūjayan |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 7
Chapter 96
|
1
[स] जित्वा यवनकाम्बॊजान युयुधानस ततॊ ऽरजुनम जगाम तव सैन्यस्य मध्येन रथिनां वरः 2 शरदंष्ट्रॊ नरव्याघ्रॊ विचित्रकवचच्छविः मृगान वयाघ्रजिवाजिघ्रंस तव सैन्यम अभीषयत 3 स रथेन चरन मार्गान धनुर अभ्रामयद भृशम रुक्मपृष्ठं महावेगं रुक्मचन्द्रक संकुलम 4 रुक्माङ्गद शिरस तराणॊ रुक्मवर्म समावृतः रुक्मध्वजवरः शूरॊ मेरुशृङ्ग इवाबभौ 5 स दनुर मण्डलः संख्ये तेजॊ भास्वररश्मिवान शरदीवॊदितः सूर्यॊ नृसूर्यॊ विरराज ह 6 वृषभस्कन्धविक्रान्तॊ वृषभाक्षॊ नरर्षभः तावकानां बभौ मध्ये गवां मध्ये यथा वृषः 7 मत्तद्विरदसंकाशं मत्तद्विरदगामिनम परभिन्नम इव मातङ्गं यूथमध्ये वयवस्थितम वयाघ्रा इव जिघांसन्तस तवदीयाभ्यद्रवद रणे 8 दरॊणानीकम अतिक्रान्तं भॊजानीकं च दुस्तरम जलसंधार्णवं तीर्त्वा काम्बॊजानां च वाहिनीम 9 हार्दिक्य मकरान मुक्तं तीर्णं वै सैन्यसागरम परिवव्रुः सुसंक्रुद्धास तवदीयाः सात्यकिं रथाः 10 दुर्यॊधनश चित्रसेनॊ दुःशासनविविंशती शकुनिर दुःसहश चैव युवा दुर्मर्षणः करथः 11 अन्ये च बहवः शूराः शस्त्रवन्तॊ दुरासदाः पृष्ठतः सात्यकिं यान्तम अन्वधावन्न अमर्षिताः 12 अथ शब्दॊ महान आसीत तव सैन्यस्य मारिष मारुतॊद्धूत वेगस्य सागरस्येव पर्वणि 13 तान अभिद्रवतः सर्वान समीक्ष्य शिनिपुंगवः शनैर याहीति यन्तारम अब्रवीत परहसन्न इव 14 इदम एति समुद्धूतं धार्तराष्ट्रस्य यद बलम माम एवाभिमुखं तूर्णं गजाश्वरथपत्तिमत 15 नादयन वै दिशः सर्वा रथघॊषेण सारथे पृथिवीं चान्तरिक्षं च कम्पयन सागरान अपि 16 एतद बलार्णवं तात वारयिष्ये महारणे पौर्णमास्याम इवॊद्धूतं वेलेव सलिलाशयम 17 पश्य मे सूत विक्रान्तम इन्द्रस्येव महामृधे एष सैन्यानि शत्रूणां विधमानि शितैः शरैः 18 निहतान आहवे पश्य पदात्यश्वरथद्विपान मच्छरैर अग्निसंकाशैर विदेहासून सहस्रशः 19 इत्य एवं बरुवतस तस्य सात्यकेर अमितौजसः समीपं सैनिकास ते तु शीघ्रम ईयुर युयुत्सवः जह्य आद्रवस्व तिष्ठेति पश्य पश्येति वादिनः 20 तान एवं बरुवतॊ वीरान सात्यकिर निशितैः शरैः जघान तरिशतान अश्वान कुञ्जरांश च चतुःशतान 21 स संप्रहारस तुमुलस तस्य तेषां च धन्विनाम देवासुररणप्रख्यः परावर्तत जनक्षयः 22 मेघजालनिभं सैन्यं तव पुत्रस्य मारिष परत्यगृह्णाच छिनेः पौत्रः शरैर आशीविषॊपमैः 23 परच्छाद्यमानः समरे शरजालैः स वीर्यवान असंभ्रमं महाराज तावकान अवहीद बहून 24 आश्चर्यं तत्र राजेन्द्र सुमहद दृष्टवान अहम न मॊघः सायकः कश चित सात्यकेर अभवत परभॊ 25 रथनागाश्वकलिलः पदात्यूर्मि समाकुलः शैनेय वेलाम आसाद्य सथितः सैन्यमहार्णवः 26 संभ्रान्तनरनागाश्वम आवर्तत मुहुर मुहुः तत सैन्यम इषुभिस तेन वध्यमानं समन्ततः बभ्राम तत्र तत्रैव गावः शीतार्दिता इव 27 पदातिनं रथं नागं सादिनं तुरगं तथा अविद्धं तत्र नाद्राक्षं युयुधानस्य सायकैः 28 न तादृक कदनं राजन कृतवांस तत्र फल्गुनः यादृक कषयम अनीकानाम अकरॊत सात्यकिर नृप अत्यर्जुनं शिनेः पौत्रॊ युध्यते भरतर्षभ 29 ततॊ दुर्यॊधनॊ राजा सात्वतस्य तरिभिः शरैः विव्याध सूतं निशितैश चतुर्भिश चतुरॊ हयान 30 सात्यकिं च तरिभिर विद्ध्वा पुनर विव्याध सॊ ऽषटभिः दुःशासनः षॊडशभिर विव्याध शिनि पुंगवम 31 शकुनिः पञ्चविंशत्या चित्रसेनश चपञ्चभिः दुःसहः पञ्चदशभिर विव्याधॊरसि सात्यकिम 32 उत्स्मयन वृष्णिशार्दूलस तथा बाणैः समाहतः तान अविध्यन महाराज सर्वान एव तरिभिस तरिभिः 33 गाढविद्धान अरीक कृत्वा मार्गणैः सॊ ऽतितेजनैः शैनेयः शयेनवत संख्ये वयचरल लघुविक्रमः 34 सौबलस्य धनुश छित्त्वा हस्तावापं निकृत्य च दुर्यॊधनं तरिभिर बाणैर अभ्यविध्यत सतनान्तरे 35 चित्रसेनं शतेनैव दशभिर दुःसहं तथा दुःशासनं च विंशत्या विव्याध शिनिपुंगवः 36 अथान्यद धनुर आदाय सयालस तव विशां पते अष्टभिः सात्यकिं विद्ध्वा पुनर विव्याध पञ्चभिः 37 दुःशासनश च दशभिर दुःसहश च तरिभिः शरैः दुर्मुखश च दवादशभी राजन विव्याध सात्यकिम 38 दुर्यॊधनस तरिसप्तत्या विद्ध्वा भारत माधवम ततॊ ऽसय निशितैर बाणैस तरिभिर विव्याध सारथिम 39 तान सर्वान सहिताञ शूरान यतमानान महारथान पञ्चभिः पञ्चभिर बाणैः पुनर विव्याध सात्यकिः 40 ततः स रथिनां शरेष्ठस तव पुत्रस्य सारथिम आजघानाशु भल्लेन स हतॊ नयपतद भुवि 41 पातिते सारथौ तस्मिंस तव पुत्र रथः परभॊ वातायमानैस तैर अश्वैर अपानीयत संगरात 42 ततस तव सुता राजन सैनिकाश च विशां पते राज्ञॊ रथम अभिप्रेक्ष्य विद्रुताः शतशॊ ऽभवन 43 विद्रुतं तत्र तत सैन्यं दृष्ट्वा भारत सात्यकिः अवाकिरच छैरैस तीक्ष्णै रुक्मपुङ्खैः शिलाशितैः 44 विद्राव्य सर्वसैन्यानि तावकानि समन्ततः परययौ सात्यकी राजञ शवेताश्वस्य रथं परति 45 तं शरान आददानं च रक्षमाणं च सारथिम आत्मानं मॊचयन्तं च तावकाः समपूजयन |
1
[s] jitvā yavanakāmbojān yuyudhānas tato 'rjunam jagāma tava sainyasya madhyena rathināṃ varaḥ 2 śaradaṃṣṭro naravyāghro vicitrakavacacchaviḥ mṛgān vyāghrajivājighraṃs tava sainyam abhīṣayat 3 sa rathena caran mārgān dhanur abhrāmayad bhṛśam rukmapṛṣṭhaṃ mahāvegaṃ rukmacandraka saṃkulam 4 rukmāṅgada śiras trāṇo rukmavarma samāvṛtaḥ rukmadhvajavaraḥ śūro meruśṛṅga ivābabhau 5 sa danur maṇḍalaḥ saṃkhye tejo bhāsvararaśmivān śaradīvoditaḥ sūryo nṛsūryo virarāja ha 6 vṛṣabhaskandhavikrānto vṛṣabhākṣo nararṣabhaḥ tāvakānāṃ babhau madhye gavāṃ madhye yathā vṛṣaḥ 7 mattadviradasaṃkāśaṃ mattadviradagāminam prabhinnam iva mātaṅgaṃ yūthamadhye vyavasthitam vyāghrā iva jighāṃsantas tvadīyābhyadravad raṇe 8 droṇānīkam atikrāntaṃ bhojānīkaṃ ca dustaram jalasaṃdhārṇavaṃ tīrtvā kāmbojānāṃ ca vāhinīm 9 hārdikya makarān muktaṃ tīrṇaṃ vai sainyasāgaram parivavruḥ susaṃkruddhās tvadīyāḥ sātyakiṃ rathāḥ 10 duryodhanaś citraseno duḥśāsanaviviṃśatī śakunir duḥsahaś caiva yuvā durmarṣaṇaḥ krathaḥ 11 anye ca bahavaḥ śūrāḥ śastravanto durāsadāḥ pṛṣṭhataḥ sātyakiṃ yāntam anvadhāvann amarṣitāḥ 12 atha śabdo mahān āsīt tava sainyasya māriṣa mārutoddhūta vegasya sāgarasyeva parvaṇi 13 tān abhidravataḥ sarvān samīkṣya śinipuṃgavaḥ śanair yāhīti yantāram abravīt prahasann iva 14 idam eti samuddhūtaṃ dhārtarāṣṭrasya yad balam mām evābhimukhaṃ tūrṇaṃ gajāśvarathapattimat 15 nādayan vai diśaḥ sarvā rathaghoṣeṇa sārathe pṛthivīṃ cāntarikṣaṃ ca kampayan sāgarān api 16 etad balārṇavaṃ tāta vārayiṣye mahāraṇe paurṇamāsyām ivoddhūtaṃ veleva salilāśayam 17 paśya me sūta vikrāntam indrasyeva mahāmṛdhe eṣa sainyāni śatrūṇāṃ vidhamāni śitaiḥ śaraiḥ 18 nihatān āhave paśya padātyaśvarathadvipān maccharair agnisaṃkāśair videhāsūn sahasraśaḥ 19 ity evaṃ bruvatas tasya sātyaker amitaujasaḥ samīpaṃ sainikās te tu śīghram īyur yuyutsavaḥ jahy ādravasva tiṣṭheti paśya paśyeti vādinaḥ 20 tān evaṃ bruvato vīrān sātyakir niśitaiḥ śaraiḥ jaghāna triśatān aśvān kuñjarāṃś ca catuḥśatān 21 sa saṃprahāras tumulas tasya teṣāṃ ca dhanvinām devāsuraraṇaprakhyaḥ prāvartata janakṣayaḥ 22 meghajālanibhaṃ sainyaṃ tava putrasya māriṣa pratyagṛhṇāc chineḥ pautraḥ śarair āśīviṣopamaiḥ 23 pracchādyamānaḥ samare śarajālaiḥ sa vīryavān asaṃbhramaṃ mahārāja tāvakān avahīd bahūn 24 āścaryaṃ tatra rājendra sumahad dṛṣṭavān aham na moghaḥ sāyakaḥ kaś cit sātyaker abhavat prabho 25 rathanāgāśvakalilaḥ padātyūrmi samākulaḥ śaineya velām āsādya sthitaḥ sainyamahārṇavaḥ 26 saṃbhrāntanaranāgāśvam āvartata muhur muhuḥ tat sainyam iṣubhis tena vadhyamānaṃ samantataḥ babhrāma tatra tatraiva gāvaḥ śītārditā iva 27 padātinaṃ rathaṃ nāgaṃ sādinaṃ turagaṃ tathā aviddhaṃ tatra nādrākṣaṃ yuyudhānasya sāyakaiḥ 28 na tādṛk kadanaṃ rājan kṛtavāṃs tatra phalgunaḥ yādṛk kṣayam anīkānām akarot sātyakir nṛpa atyarjunaṃ śineḥ pautro yudhyate bharatarṣabha 29 tato duryodhano rājā sātvatasya tribhiḥ śaraiḥ vivyādha sūtaṃ niśitaiś caturbhiś caturo hayān 30 sātyakiṃ ca tribhir viddhvā punar vivyādha so 'ṣṭabhiḥ duḥśāsanaḥ ṣoḍaśabhir vivyādha śini puṃgavam 31 śakuniḥ pañcaviṃśatyā citrasenaś capañcabhiḥ duḥsahaḥ pañcadaśabhir vivyādhorasi sātyakim 32 utsmayan vṛṣṇiśārdūlas tathā bāṇaiḥ samāhataḥ tān avidhyan mahārāja sarvān eva tribhis tribhiḥ 33 gāḍhaviddhān arīk kṛtvā mārgaṇaiḥ so 'titejanaiḥ śaineyaḥ śyenavat saṃkhye vyacaral laghuvikramaḥ 34 saubalasya dhanuś chittvā hastāvāpaṃ nikṛtya ca duryodhanaṃ tribhir bāṇair abhyavidhyat stanāntare 35 citrasenaṃ śatenaiva daśabhir duḥsahaṃ tathā duḥśāsanaṃ ca viṃśatyā vivyādha śinipuṃgavaḥ 36 athānyad dhanur ādāya syālas tava viśāṃ pate aṣṭabhiḥ sātyakiṃ viddhvā punar vivyādha pañcabhiḥ 37 duḥśāsanaś ca daśabhir duḥsahaś ca tribhiḥ śaraiḥ durmukhaś ca dvādaśabhī rājan vivyādha sātyakim 38 duryodhanas trisaptatyā viddhvā bhārata mādhavam tato 'sya niśitair bāṇais tribhir vivyādha sārathim 39 tān sarvān sahitāñ śūrān yatamānān mahārathān pañcabhiḥ pañcabhir bāṇaiḥ punar vivyādha sātyakiḥ 40 tataḥ sa rathināṃ śreṣṭhas tava putrasya sārathim ājaghānāśu bhallena sa hato nyapatad bhuvi 41 pātite sārathau tasmiṃs tava putra rathaḥ prabho vātāyamānais tair aśvair apānīyata saṃgarāt 42 tatas tava sutā rājan sainikāś ca viśāṃ pate rājño ratham abhiprekṣya vidrutāḥ śataśo 'bhavan 43 vidrutaṃ tatra tat sainyaṃ dṛṣṭvā bhārata sātyakiḥ avākirac chairais tīkṣṇai rukmapuṅkhaiḥ śilāśitaiḥ 44 vidrāvya sarvasainyāni tāvakāni samantataḥ prayayau sātyakī rājañ śvetāśvasya rathaṃ prati 45 taṃ śarān ādadānaṃ ca rakṣamāṇaṃ ca sārathim ātmānaṃ mocayantaṃ ca tāvakāḥ samapūjayan |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 7
Chapter 97
|
1
[धृ] संप्रमृद्य महत सैन्यं यान्तं शैनेयम अर्जुनम निर्ह्रीका मम ते पुत्राः किम अकुर्वत संजय 2 कथं चैषां तथा युद्धे धृतिर आसीन मुमूर्षताम शैनेय चरितं दृष्ट्वा सदृशं सव्यसाचिनः 3 किं नु वक्ष्यन्ति ते कषात्रम ऐन्यमध्ये पराजिताः कथं च सात्यकिर युद्धे वयतिक्रान्तॊ महायशाः 4 कथं च मम पुत्राणां जीवतां तत्र संजय शैनेयॊ ऽभिययौ युद्धे तन ममाचक्ष्व तत्त्वतः 5 अत्यद्भुतम इदं तात तवत्सकाशाच छृणॊम्य अहम एकस्य बहुभिर युद्धं शत्रुभिर वै महारथैः 6 विपरीतम अहं मन्ये मन्दभाग्यान सुतान परति यत्रावध्यन्त समरे सात्वतेन महात्मना 7 एकस्य हि न पर्याप्तं मत सैन्यं तस्य संजय करुद्धस्य युयुधानस्य सर्वे तिष्ठन्तु पाण्डवाः 8 निर्जित्य समरे दरॊणं कृतिनं युद्धदुर्मदम यथा पशुगणान सिंहॊ ऽदवद धन्ता सुतान मम 9 कृतवर्मादिभिः शूरैर यतैर बहुभिर आहवे युयुधानॊ न शकितॊ हन्तुं यः पुरुषर्षभः 10 नैतद ईदृशकं युद्धं कृतवांस तत्र फल्गुनः यादृशं कृतवान युद्धं शिनेर नप्ता महायशाः 11 [स] तव दुर्मन्तिते राजन दुर्यॊधनकृतेन च शृणुष्वावहितॊ भूत्वा यत्ते वक्ष्यामि भारत 12 ते पुनः संन्यवर्तन्त कृत्वा संशप्तकान मिथः परां युद्धे पतिं कृत्वा पुत्रस्य तव शासनात 13 तरीणि सादिसहस्राणि दुर्यॊधन पुरॊगमाः शकाः काम्बॊजबाह्लीका यवनाः पारदास तथा 14 कुणिन्दास तङ्गणाम्बष्ठाः पैशाचाश च स मन्दराः अभ्यद्रवन्त शैनेयं शलभाः पावकं यथा 15 युक्ताश च पार्वतीयानां रथाः पाषाण यॊधिनाम शूराः पञ्चशता राजञ शैनेयं समुपाद्रवन 16 ततॊ रथसहस्रेण महारथशतेन च दविरदानां सहस्रेण दविसाहस्रैश च वाजिभिः 17 शरवर्षाणि मुञ्चन्तॊ विविधानि महारथाः अभ्यद्रवन्त शैनेयम असंख्येयाश च पत्तयः 18 तांश च संचॊदयन सर्वान घनतैनम इति भारत दुःशासनॊ महाराज सात्यक्तिं पर्यवारयत 19 तत्राद्भुतम अपश्याम शैनेय चरितं महत यद एकॊ बहुभिः सार्धम असंभ्रान्तम अयुध्यत 20 अवधीच च रथानीकं दविरदानां च तद बलम सादिनश चैव तान सर्वान दस्यून अपि च सर्वशः 21 तत्र चक्रैर विमथितैर मग्नैश च परमायुधैः अक्षैश च बहुधा भग्नैर ईषा दण्डकबन्धुरैः 22 कूबरैर मथितैश चापि धवजैश चापि निपातितैः वर्मभिश चामरैश चैव वयवकीर्णा वसुंधरा 23 सरग्भिर आभरणैर वस्त्रैर अनुकर्षैश च मारिष संछन्ना वसुधा तत्र दयौर गरहैर इव भारत 24 गिरिरूपधराश चापि पतिताः कुञ्जरॊत्तमाः अञ्जनस्य कुले जाता वामनस्य च भारत सुप्रतीक कुले जाता महापद्मकुले तथा 25 ऐरावण कुले चैव तथान्येषु कुलेषु च जाता दन्ति वरा राजञ शेरते बहवॊ हताः 26 वनायुजान पार्वतीयान कान्बॊजारट्ट बाल्हिकान तथा हयवरान राजन निजघ्ने तत्र सात्यकिः 27 नानादेशसमुत्थांश च नाना जात्यांश च पत्तिनः निजघ्ने तत्र शैनेयः शतशॊ ऽथ सहस्रशः 28 तेषु परकाल्यमानेषु दस्यून दुःशासनॊ ऽबरवीत निवर्तध्वम अधर्मज्ञा युध्यध्वं किं सृतेन वः 29 तांश चापि सर्वान संप्रेक्ष्य पुत्रॊ दुःशासनस तव पाषाण यॊधिनः शूरान पार्वतीयान अचॊदयत 30 अश्मयुद्धेषु कुशला नैतज जानाति सात्यकिः अश्मयुद्धम अजानन्तं घनतैनं युद्धकामुकम 31 तथैव कुरवः सर्वे नाश्म युद्धविशारदाः अभिद्रवत मा भैष्ट न वः पराप्स्यति सात्यकिः 32 ततॊ गजशिशु परख्यैर उपलैः शैलवासिनः उद्यतैर युयुधानस्य सथिता मरणकाङ्क्षिणः 33 कषेपणीयैस तथाप्य अन्ये सात्वतस्य वधैषिणः चॊदितास तव पुत्रेण रुरुधुः सर्वतॊदिशम 34 तेषाम आपतताम एव शिला युद्धं चिकीर्षताम सात्यकिः पतिसंधाय तरिंशतं पराहिणॊच छरान 35 ताम अश्मवृष्टिं तुमुलां पार्वतीयैः समीरिताम बिभेदॊरग संकाशैर नाराचैः शिनिपुंगवः 36 तैश अश्मचूर्णैर दीप्यद्भिः खद्यॊतानाम इव वरजैः परायः सैन्यान्य अवध्यन्त हाहाभूतानि मारिष 37 ततः पञ्चशताः शूराः समुद्यतमहाशिलाः निकृत्तबाहवॊ राजन निपेतुर धरणीतले 38 पाषाण यॊधिनः शूरान यतमानान अवस्थितान अवधीद बहुसाहस्रांस तद अद्भुतम इवाभवत 39 ततः पुनर बस्त मुखैर अश्मवृष्टिं समन्ततः अयॊ हस्तैः शूलहस्तैर दैरदैः खश तङ्गणैः 40 अम्बष्ठैश च कुणिन्दैश च कषिप्तां कषिप्तां स सात्यकिः नाराचैः परतिविव्याध परेक्षमाणॊ महाबलः 41 अद्रीणां भिद्यमानानाम अन्तरिक्षे शितैः शरैः शब्देन पराद्रवन राजन गजाश्वरथपत्तयः 42 अश्मपूर्णैः समाकीर्णा मनुष्याश च वयांसि च नाशक्नुवन्न अवस्थातुं भरमरैर इव दंशिताः 43 हतशिष्टा विरुधिरा भिन्नमस्तक पिण्डिकाः कुञ्जराः संयवर्तन्त युयुधान रथं परथि 44 ततः शब्दः समभवत तव सैन्यस्य मारिष माधवेनार्द्यमानस्य सागरस्येव दारुणः 45 तं शब्दं तुमुलं शरुत्वा दरॊणॊ यन्तारम अब्रवीत एष सूत रणे करुद्धः सात्वतानां महारथः 46 दारयन बहुधा सैन्यं रणे चरति कालवत यत्रैष शब्दस तुमुलस तत्र सूत रथं नय 47 पाषाण यॊधिभिर नूनं युयुधानः समागतः तथा हि रथिनः सर्वे हरियन्ते विद्रुतैर हयैः 48 विशस्त्र कवचा रुग्णास तत्र तत्र पतन्ति च न शक्नुवन्ति यन्तारः संयन्तुं तुमुले हयान 49 इत्य एवं बरुवतॊ राजन भारद्वाजस्य धीमतः परत्युवाच ततॊ यन्ता दरॊणं शस्त्रभृतां वरम 50 आयुष्मन दरवते सैन्यं कौरवेयं समन्ततः पश्य यॊधान रणे भिन्नान धावमानांस ततस ततः 51 एते च सहिताः शूराः पाञ्चालाः पाण्डवैः सह तवाम एव हि जिघांसन्तः पराद्रवन्ति समन्ततः 52 अत्र कार्यं समाधत्स्व पराप्तकालम अरिंदम सथाने वा गमने वापि दूरं यातश च सात्यकिः 53 तथैवं वदतस तस्य भारद्वाजस्य मारिष परत्यदृश्यत शैनेयॊ निघ्नन बहुविधान रथान 54 ते वध्यमानाः समरे युयुधानेन तावकाः युयुधान रथं तयक्त्वा दरॊणानीकाय दुद्रुवुः 55 यैस तु दुःशासनः सार्धं रथैः पूर्वं नयवर्तत ते भीतास तव अभ्यधावन्त सर्वे दरॊण रथं परति |
1
[dhṛ] saṃpramṛdya mahat sainyaṃ yāntaṃ śaineyam arjunam nirhrīkā mama te putrāḥ kim akurvata saṃjaya 2 kathaṃ caiṣāṃ tathā yuddhe dhṛtir āsīn mumūrṣatām śaineya caritaṃ dṛṣṭvā sadṛśaṃ savyasācinaḥ 3 kiṃ nu vakṣyanti te kṣātram ainyamadhye parājitāḥ kathaṃ ca sātyakir yuddhe vyatikrānto mahāyaśāḥ 4 kathaṃ ca mama putrāṇāṃ jīvatāṃ tatra saṃjaya śaineyo 'bhiyayau yuddhe tan mamācakṣva tattvataḥ 5 atyadbhutam idaṃ tāta tvatsakāśāc chṛṇomy aham ekasya bahubhir yuddhaṃ śatrubhir vai mahārathaiḥ 6 viparītam ahaṃ manye mandabhāgyān sutān prati yatrāvadhyanta samare sātvatena mahātmanā 7 ekasya hi na paryāptaṃ mat sainyaṃ tasya saṃjaya kruddhasya yuyudhānasya sarve tiṣṭhantu pāṇḍavāḥ 8 nirjitya samare droṇaṃ kṛtinaṃ yuddhadurmadam yathā paśugaṇān siṃho 'dvad dhantā sutān mama 9 kṛtavarmādibhiḥ śūrair yatair bahubhir āhave yuyudhāno na śakito hantuṃ yaḥ puruṣarṣabhaḥ 10 naitad īdṛśakaṃ yuddhaṃ kṛtavāṃs tatra phalgunaḥ yādṛśaṃ kṛtavān yuddhaṃ śiner naptā mahāyaśāḥ 11 [s] tava durmantite rājan duryodhanakṛtena ca śṛṇuṣvāvahito bhūtvā yatte vakṣyāmi bhārata 12 te punaḥ saṃnyavartanta kṛtvā saṃśaptakān mithaḥ parāṃ yuddhe patiṃ kṛtvā putrasya tava śāsanāt 13 trīṇi sādisahasrāṇi duryodhana purogamāḥ śakāḥ kāmbojabāhlīkā yavanāḥ pāradās tathā 14 kuṇindās taṅgaṇāmbaṣṭhāḥ paiśācāś ca sa mandarāḥ abhyadravanta śaineyaṃ śalabhāḥ pāvakaṃ yathā 15 yuktāś ca pārvatīyānāṃ rathāḥ pāṣāṇa yodhinām śūrāḥ pañcaśatā rājañ śaineyaṃ samupādravan 16 tato rathasahasreṇa mahārathaśatena ca dviradānāṃ sahasreṇa dvisāhasraiś ca vājibhiḥ 17 śaravarṣāṇi muñcanto vividhāni mahārathāḥ abhyadravanta śaineyam asaṃkhyeyāś ca pattayaḥ 18 tāṃś ca saṃcodayan sarvān ghnatainam iti bhārata duḥśāsano mahārāja sātyaktiṃ paryavārayat 19 tatrādbhutam apaśyāma śaineya caritaṃ mahat yad eko bahubhiḥ sārdham asaṃbhrāntam ayudhyata 20 avadhīc ca rathānīkaṃ dviradānāṃ ca tad balam sādinaś caiva tān sarvān dasyūn api ca sarvaśaḥ 21 tatra cakrair vimathitair magnaiś ca paramāyudhaiḥ akṣaiś ca bahudhā bhagnair īṣā daṇḍakabandhuraiḥ 22 kūbarair mathitaiś cāpi dhvajaiś cāpi nipātitaiḥ varmabhiś cāmaraiś caiva vyavakīrṇā vasuṃdharā 23 sragbhir ābharaṇair vastrair anukarṣaiś ca māriṣa saṃchannā vasudhā tatra dyaur grahair iva bhārata 24 girirūpadharāś cāpi patitāḥ kuñjarottamāḥ añjanasya kule jātā vāmanasya ca bhārata supratīka kule jātā mahāpadmakule tathā 25 airāvaṇa kule caiva tathānyeṣu kuleṣu ca jātā danti varā rājañ śerate bahavo hatāḥ 26 vanāyujān pārvatīyān kānbojāraṭṭa bālhikān tathā hayavarān rājan nijaghne tatra sātyakiḥ 27 nānādeśasamutthāṃś ca nānā jātyāṃś ca pattinaḥ nijaghne tatra śaineyaḥ śataśo 'tha sahasraśaḥ 28 teṣu prakālyamāneṣu dasyūn duḥśāsano 'bravīt nivartadhvam adharmajñā yudhyadhvaṃ kiṃ sṛtena vaḥ 29 tāṃś cāpi sarvān saṃprekṣya putro duḥśāsanas tava pāṣāṇa yodhinaḥ śūrān pārvatīyān acodayat 30 aśmayuddheṣu kuśalā naitaj jānāti sātyakiḥ aśmayuddham ajānantaṃ ghnatainaṃ yuddhakāmukam 31 tathaiva kuravaḥ sarve nāśma yuddhaviśāradāḥ abhidravata mā bhaiṣṭa na vaḥ prāpsyati sātyakiḥ 32 tato gajaśiśu prakhyair upalaiḥ śailavāsinaḥ udyatair yuyudhānasya sthitā maraṇakāṅkṣiṇaḥ 33 kṣepaṇīyais tathāpy anye sātvatasya vadhaiṣiṇaḥ coditās tava putreṇa rurudhuḥ sarvatodiśam 34 teṣām āpatatām eva śilā yuddhaṃ cikīrṣatām sātyakiḥ patisaṃdhāya triṃśataṃ prāhiṇoc charān 35 tām aśmavṛṣṭiṃ tumulāṃ pārvatīyaiḥ samīritām bibhedoraga saṃkāśair nārācaiḥ śinipuṃgavaḥ 36 taiś aśmacūrṇair dīpyadbhiḥ khadyotānām iva vrajaiḥ prāyaḥ sainyāny avadhyanta hāhābhūtāni māriṣa 37 tataḥ pañcaśatāḥ śūrāḥ samudyatamahāśilāḥ nikṛttabāhavo rājan nipetur dharaṇītale 38 pāṣāṇa yodhinaḥ śūrān yatamānān avasthitān avadhīd bahusāhasrāṃs tad adbhutam ivābhavat 39 tataḥ punar basta mukhair aśmavṛṣṭiṃ samantataḥ ayo hastaiḥ śūlahastair dairadaiḥ khaśa taṅgaṇaiḥ 40 ambaṣṭhaiś ca kuṇindaiś ca kṣiptāṃ kṣiptāṃ sa sātyakiḥ nārācaiḥ prativivyādha prekṣamāṇo mahābalaḥ 41 adrīṇāṃ bhidyamānānām antarikṣe śitaiḥ śaraiḥ śabdena prādravan rājan gajāśvarathapattayaḥ 42 aśmapūrṇaiḥ samākīrṇā manuṣyāś ca vayāṃsi ca nāśaknuvann avasthātuṃ bhramarair iva daṃśitāḥ 43 hataśiṣṭā virudhirā bhinnamastaka piṇḍikāḥ kuñjarāḥ saṃyavartanta yuyudhāna rathaṃ prathi 44 tataḥ śabdaḥ samabhavat tava sainyasya māriṣa mādhavenārdyamānasya sāgarasyeva dāruṇaḥ 45 taṃ śabdaṃ tumulaṃ śrutvā droṇo yantāram abravīt eṣa sūta raṇe kruddhaḥ sātvatānāṃ mahārathaḥ 46 dārayan bahudhā sainyaṃ raṇe carati kālavat yatraiṣa śabdas tumulas tatra sūta rathaṃ naya 47 pāṣāṇa yodhibhir nūnaṃ yuyudhānaḥ samāgataḥ tathā hi rathinaḥ sarve hriyante vidrutair hayaiḥ 48 viśastra kavacā rugṇās tatra tatra patanti ca na śaknuvanti yantāraḥ saṃyantuṃ tumule hayān 49 ity evaṃ bruvato rājan bhāradvājasya dhīmataḥ pratyuvāca tato yantā droṇaṃ śastrabhṛtāṃ varam 50 āyuṣman dravate sainyaṃ kauraveyaṃ samantataḥ paśya yodhān raṇe bhinnān dhāvamānāṃs tatas tataḥ 51 ete ca sahitāḥ śūrāḥ pāñcālāḥ pāṇḍavaiḥ saha tvām eva hi jighāṃsantaḥ prādravanti samantataḥ 52 atra kāryaṃ samādhatsva prāptakālam ariṃdama sthāne vā gamane vāpi dūraṃ yātaś ca sātyakiḥ 53 tathaivaṃ vadatas tasya bhāradvājasya māriṣa pratyadṛśyata śaineyo nighnan bahuvidhān rathān 54 te vadhyamānāḥ samare yuyudhānena tāvakāḥ yuyudhāna rathaṃ tyaktvā droṇānīkāya dudruvuḥ 55 yais tu duḥśāsanaḥ sārdhaṃ rathaiḥ pūrvaṃ nyavartata te bhītās tv abhyadhāvanta sarve droṇa rathaṃ prati |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 7
Chapter 98
|
1
[स] दुःशासन रथं दृष्ट्वा समीपे पर्यवस्थितम भारद्वाजस ततॊ वाक्यं दुःशासनम अथाब्रवीत 2 दुःशासन रथाः सर्वे कस्माद एते परविद्रुताः कच चित कषेमं तु नृपतेः कच चिज जीवति सैन्धवः 3 राजपुत्रॊ भवान अत्र राजभ्राता महारथः किमर्थं दरवसे युद्धे यौवराज्यम अवाप्य हि 4 सवयं वैरं महत कृत्वा पाञ्चालैः पाण्डवैः सह एकं सात्यकिम आसाद्य कथं भीतॊ ऽसि संयुगे 5 न जानीषे पुरा तवं तु गृह्णन्न अक्षान दुरॊदरे शरा हय एते भविष्यन्ति दारुणाशीविषॊपमाः 6 अप्रियाणां च वचनं पाण्डवेषु विशेषतः दरौपद्याश च परिक्लेशस तवन मूलॊ हय अभवत पुरा 7 कव ते मानश च दर्पश च कव च तद वीर गर्जितम आशीविषसमान पार्थान कॊपयित्वा कव यास्यसि 8 शॊच्येयं भारती सेना राजा चैव सुयॊधनः यस्य तवं कर्कशॊ भराता पलायनपरायणः 9 ननु नाम तवया वीर दीर्यमाणा भयार्दिता सवबाहुबलम आस्थाय रक्षितव्या हय अनीकिनी स तवम अद्य रणं तयक्त्वा भीतॊ हर्षयसे परान 10 विद्रुते तवयि सैन्यस्य नायके शत्रुसूदन कॊ ऽनयः सथास्यति संग्रामे भीतॊ भीते वयपाश्रये 11 एकेन सात्वतेनाद्य युध्यमानस्य चानघ पलायने तव मतिः संग्रामाद धि परवर्तते 12 यदा गाण्डीवधन्वानं भीमसेनं च कौरव यमौ च युधि दरष्टासि तदा तवं किं करिष्यसि 13 युधि फल्गुन बाणानां सूर्याग्निसमतेजसाम न तुल्याः सात्यकिशरा येषां भीतः पलायसे 14 यदि तावत कृता बुद्धिः पलायनपरायणा पृथिवीधर्मराजस्य शमेनैव परदीयताम 15 यावत फल्गुन नाराचा निर्मुक्तॊरग संनिभाः नाविशन्ति शरीरं ते तावत संशाम्य पाण्डवैः 16 यावत ते पृथिवीं पार्था हत्वा भरातृशतं रणे नाक्षिपन्ति महात्मानस तावत संशाम्य पाण्डवैः 17 यावन न करुध्यते राजा धर्मपुत्रॊ युधिष्ठिरः कृष्णश च समरश्लाघी तावत संशाम्य पाण्डवैः 18 यावद भीमॊ महाबाहुर विगाह्य महतीं चमूम सॊदरांस ते न मृद्नाति तावत संशमयाण्डवैः 19 पूर्वम उक्तश च ते भराता भीष्मेण स सुयॊधनः अजेयाः पाण्डवाः संख्ये सौम्य संशाम्य पाण्डवैः न च तत कृतवान मन्दस तव भराता सुयॊधनः 20 स युद्धे धृतिम आस्थाय यत्तॊ युध्यस्व पाण्डवैः गच्छ तूर्णं रथेनैव तत्र तिष्ठति सात्यकिः 21 तवया हीनं बलं हय एतद विद्रविष्यति भारत आत्मार्थं यॊधय रणे सात्यकिं सत्यविक्रमम 22 एवम उक्तस तव सुतॊ नाब्रवीत किं चिद अप्य असौ शरुतं चाश्रुतवत कृत्वा परायाद येन स सात्यकिः 23 सैन्येन महता युक्तॊ मलेच्छानाम अनिवर्तिनाम आसाद्य च रणे यत्तॊ युयुधानम अयॊधयत 24 दरॊणॊ ऽपि रथिनां शरेष्ठः पाञ्चालान पाण्डवांस तथा अभ्यद्रवत संक्रुद्धॊ जवम आस्थाय मध्यमम 25 परविश्य च रणे दरॊणः पाञ्चालानां वरूथिनीम दरवयाम आस यॊधान वै शतशॊ ऽथ सहस्रशः 26 ततॊ दरॊणॊ महाराज नाम विश्राव्य संयुगे पाण्डुपाञ्चाल मत्स्यानां परचक्रे कदनं महत 27 तं जयन्तम अनीकानि भारद्वाजं ततस ततः पाञ्चाल पुत्रॊ दयुतिमान वीर केतुः समभ्ययात 28 स दरॊणं पञ्चभिर विद्ध्वा शरैः संनतपर्वभिः धवजम एकेन विव्याध सारथिं चास्य सप्तभिः 29 तत्राद्भुतं महाराज दृष्टवान अस्मि संयुगे यद दरॊणॊ रभसं युद्धे पाञ्चाल्यं नाभ्यवर्तत 30 संनिरुद्धं रणे दरॊणं पाञ्चाला वीक्ष्य मारिष आवव्रुः सर्वतॊ राजन धर्मपुत्र जयैषिणः 31 ते शरैर अग्निसंकाशैस तॊमरैश च महाधनैः शस्त्रैश च विविधै राजन दरॊणम एकम अवाकिरन 32 निहत्य तान बाणगणान दरॊणॊ राजन समन्ततः महाजलधरान वयॊम्नि मातरिश्वा विवान इव 33 ततः शरं महाघॊरं सूर्यपावक संनिभम संदधे परवीरघ्नॊ वीर केतुरथं पति 34 स भित्त्वा तु शरॊ राजन पाञ्चाल्यं कुलनन्दनम अभ्यगाद धरणीं तूर्णं लॊहितार्द्रॊ जवलन्न इव 35 ततॊ ऽपतद रथात तूर्णं पाञ्चाल्यः कुलनन्दनः पर्वताग्राद इव महांश चम्पकॊ वायुपीडितः 36 तस्मिन हते महेष्वासे राजपुत्रे महाबले पाञ्चालास तवरिता दरॊणं समन्तात पर्यवारयन 37 चित्रकेतुः सुधन्वा च चित्रवर्मा च भारत तथा चित्ररथश चैव भरातृव्यसनकर्षिताः 38 अभ्यद्रवन्त सहिता भारद्वाजं युयुत्सवः मुञ्चन्तः शरवर्षाणि तपान्ते जलदा इव 39 स वध्यमानॊ बहुधा राजपुत्रैर महारथैः वयश्व सूत रथांश चक्रे कुमारान कुपितॊ रणे 40 तथापरैः सुनिशितैर भल्लैस तेषां महायशाः पुष्पाणीव विचिन्वन हि सॊत्तमाङ्गान्य अपातयत 41 ते रथेभ्यॊ हताः पेतुः कषितौ राजन सुवर्चसः देवासुरे पुरा युद्धे यथा दैतेय दानवाः 42 तान निहत्य रणे राजन भारद्वाजः परतापवान कार्मुकं भरामयाम आस हेमपृष्ठं दुरासदम 43 पाञ्चालान निहतान दृष्ट्वा देवकल्पान महारथान धृष्टद्युम्नॊ भृशं करुद्धॊ नेत्राभ्यां पातयञ जलम अभ्यवर्तत संग्रामे करुद्धॊ दरॊण रथं परति 44 ततॊ हाहेति सहसा नादः समभवन नृप पाञ्चाल्येन रणे दृष्ट्वा दरॊणम आवारितं शरैः 45 संछाद्यमानॊ बहुधा पार्षतेन महात्मना न विव्यथे ततॊ दरॊणः समयन्न एवान्वयुध्यत 46 ततॊ दरॊणं महाराज पाञ्चाल्यः करॊधमूर्छितः आजघानॊरसि करुद्धॊ नवत्या नतपर्वणाम 47 स गाढविद्धॊ बलिना भारद्वाजॊ महायशाः निषसाद रथॊपस्थे कश्मलं च जगाम ह 48 तं वै तथागतं दृष्ट्वा धृष्टद्युम्नः पराक्रमी समुत्सृज्य धनुस तूर्णम असिं जग्राह वीर्यवान 49 अवप्लुत्य रथाच चापि तवरितः स महारथः आरुरॊह रथं तूर्णं भारद्वाजस्य मारिष हर्तुम ऐच्छच छिरः कायात करॊधसंरक्तलॊचनः 50 परत्याश्वस्तस ततॊ दरॊणॊ धनुर गृह्य महाबलः शरैर वैतस्तिकै राजन नित्यमासन्न यॊधिभिः यॊधयाम आस समरे धृषद्युम्नं महारथम 51 ते हि वैतस्तिका नाम शरा आसन्न यॊधिनः दरॊणस्य विदिता राजन धृष्टद्युम्नम अवाक्षिपन 52 स वध्यमानॊ बहुभिः सायकैस तैर महाबलः अवप्लुत्य रथात तूर्णं भग्नवेगः पराक्रमी 53 आरुह्य सवरथं वीरः परगृह्य च महद धनुः विव्याध समरे दरॊणं धृष्टद्युम्नॊ महारथः 54 तद अद्भुतं तयॊर युद्धं भूतसंघा हय अपूजयन कत्रियाश च महाराज ये चान्ये तत्र सैनिकाः 55 अवश्यं समरे दरॊणॊ धृष्टद्युम्नेन संगतः वशम एष्यति नॊ राज्ञः पाञ्चाला इति चुक्रुशुः 56 दरॊणस तु तवरितॊ युद्धे धृष्टद्युम्नस्य सारथेः शिरः परच्यावयाम आस फलं पक्वं तरॊर इव ततस ते परद्रुता वाहा राजंस तस्य महात्मनः 57 तेषु परद्रवमाणेषु पाञ्चालान सृञ्जयांस तथा वयद्रावयद रणे दरॊणस तत्र तत्र पराक्रमी 58 विजित्य पाण्डुपाञ्चालान भारद्वाजः परतापवान सवं वयूहं पुनर आस्थाय सथिरॊ ऽभवद अरिंदमः न चैनं पाण्डवा युद्धे जेतुम उत्सहिरे परभॊ |
1
[s] duḥśāsana rathaṃ dṛṣṭvā samīpe paryavasthitam bhāradvājas tato vākyaṃ duḥśāsanam athābravīt 2 duḥśāsana rathāḥ sarve kasmād ete pravidrutāḥ kac cit kṣemaṃ tu nṛpateḥ kac cij jīvati saindhavaḥ 3 rājaputro bhavān atra rājabhrātā mahārathaḥ kimarthaṃ dravase yuddhe yauvarājyam avāpya hi 4 svayaṃ vairaṃ mahat kṛtvā pāñcālaiḥ pāṇḍavaiḥ saha ekaṃ sātyakim āsādya kathaṃ bhīto 'si saṃyuge 5 na jānīṣe purā tvaṃ tu gṛhṇann akṣān durodare śarā hy ete bhaviṣyanti dāruṇāśīviṣopamāḥ 6 apriyāṇāṃ ca vacanaṃ pāṇḍaveṣu viśeṣataḥ draupadyāś ca parikleśas tvan mūlo hy abhavat purā 7 kva te mānaś ca darpaś ca kva ca tad vīra garjitam āśīviṣasamān pārthān kopayitvā kva yāsyasi 8 śocyeyaṃ bhāratī senā rājā caiva suyodhanaḥ yasya tvaṃ karkaśo bhrātā palāyanaparāyaṇaḥ 9 nanu nāma tvayā vīra dīryamāṇā bhayārditā svabāhubalam āsthāya rakṣitavyā hy anīkinī sa tvam adya raṇaṃ tyaktvā bhīto harṣayase parān 10 vidrute tvayi sainyasya nāyake śatrusūdana ko 'nyaḥ sthāsyati saṃgrāme bhīto bhīte vyapāśraye 11 ekena sātvatenādya yudhyamānasya cānagha palāyane tava matiḥ saṃgrāmād dhi pravartate 12 yadā gāṇḍīvadhanvānaṃ bhīmasenaṃ ca kaurava yamau ca yudhi draṣṭāsi tadā tvaṃ kiṃ kariṣyasi 13 yudhi phalguna bāṇānāṃ sūryāgnisamatejasām na tulyāḥ sātyakiśarā yeṣāṃ bhītaḥ palāyase 14 yadi tāvat kṛtā buddhiḥ palāyanaparāyaṇā pṛthivīdharmarājasya śamenaiva pradīyatām 15 yāvat phalguna nārācā nirmuktoraga saṃnibhāḥ nāviśanti śarīraṃ te tāvat saṃśāmya pāṇḍavaiḥ 16 yāvat te pṛthivīṃ pārthā hatvā bhrātṛśataṃ raṇe nākṣipanti mahātmānas tāvat saṃśāmya pāṇḍavaiḥ 17 yāvan na krudhyate rājā dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ kṛṣṇaś ca samaraślāghī tāvat saṃśāmya pāṇḍavaiḥ 18 yāvad bhīmo mahābāhur vigāhya mahatīṃ camūm sodarāṃs te na mṛdnāti tāvat saṃśamayāṇḍavaiḥ 19 pūrvam uktaś ca te bhrātā bhīṣmeṇa sa suyodhanaḥ ajeyāḥ pāṇḍavāḥ saṃkhye saumya saṃśāmya pāṇḍavaiḥ na ca tat kṛtavān mandas tava bhrātā suyodhanaḥ 20 sa yuddhe dhṛtim āsthāya yatto yudhyasva pāṇḍavaiḥ gaccha tūrṇaṃ rathenaiva tatra tiṣṭhati sātyakiḥ 21 tvayā hīnaṃ balaṃ hy etad vidraviṣyati bhārata ātmārthaṃ yodhaya raṇe sātyakiṃ satyavikramam 22 evam uktas tava suto nābravīt kiṃ cid apy asau śrutaṃ cāśrutavat kṛtvā prāyād yena sa sātyakiḥ 23 sainyena mahatā yukto mlecchānām anivartinām āsādya ca raṇe yatto yuyudhānam ayodhayat 24 droṇo 'pi rathināṃ śreṣṭhaḥ pāñcālān pāṇḍavāṃs tathā abhyadravata saṃkruddho javam āsthāya madhyamam 25 praviśya ca raṇe droṇaḥ pāñcālānāṃ varūthinīm dravayām āsa yodhān vai śataśo 'tha sahasraśaḥ 26 tato droṇo mahārāja nāma viśrāvya saṃyuge pāṇḍupāñcāla matsyānāṃ pracakre kadanaṃ mahat 27 taṃ jayantam anīkāni bhāradvājaṃ tatas tataḥ pāñcāla putro dyutimān vīra ketuḥ samabhyayāt 28 sa droṇaṃ pañcabhir viddhvā śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ dhvajam ekena vivyādha sārathiṃ cāsya saptabhiḥ 29 tatrādbhutaṃ mahārāja dṛṣṭavān asmi saṃyuge yad droṇo rabhasaṃ yuddhe pāñcālyaṃ nābhyavartata 30 saṃniruddhaṃ raṇe droṇaṃ pāñcālā vīkṣya māriṣa āvavruḥ sarvato rājan dharmaputra jayaiṣiṇaḥ 31 te śarair agnisaṃkāśais tomaraiś ca mahādhanaiḥ śastraiś ca vividhai rājan droṇam ekam avākiran 32 nihatya tān bāṇagaṇān droṇo rājan samantataḥ mahājaladharān vyomni mātariśvā vivān iva 33 tataḥ śaraṃ mahāghoraṃ sūryapāvaka saṃnibham saṃdadhe paravīraghno vīra keturathaṃ pati 34 sa bhittvā tu śaro rājan pāñcālyaṃ kulanandanam abhyagād dharaṇīṃ tūrṇaṃ lohitārdro jvalann iva 35 tato 'patad rathāt tūrṇaṃ pāñcālyaḥ kulanandanaḥ parvatāgrād iva mahāṃś campako vāyupīḍitaḥ 36 tasmin hate maheṣvāse rājaputre mahābale pāñcālās tvaritā droṇaṃ samantāt paryavārayan 37 citraketuḥ sudhanvā ca citravarmā ca bhārata tathā citrarathaś caiva bhrātṛvyasanakarṣitāḥ 38 abhyadravanta sahitā bhāradvājaṃ yuyutsavaḥ muñcantaḥ śaravarṣāṇi tapānte jaladā iva 39 sa vadhyamāno bahudhā rājaputrair mahārathaiḥ vyaśva sūta rathāṃś cakre kumārān kupito raṇe 40 tathāparaiḥ suniśitair bhallais teṣāṃ mahāyaśāḥ puṣpāṇīva vicinvan hi sottamāṅgāny apātayat 41 te rathebhyo hatāḥ petuḥ kṣitau rājan suvarcasaḥ devāsure purā yuddhe yathā daiteya dānavāḥ 42 tān nihatya raṇe rājan bhāradvājaḥ pratāpavān kārmukaṃ bhrāmayām āsa hemapṛṣṭhaṃ durāsadam 43 pāñcālān nihatān dṛṣṭvā devakalpān mahārathān dhṛṣṭadyumno bhṛśaṃ kruddho netrābhyāṃ pātayañ jalam abhyavartata saṃgrāme kruddho droṇa rathaṃ prati 44 tato hāheti sahasā nādaḥ samabhavan nṛpa pāñcālyena raṇe dṛṣṭvā droṇam āvāritaṃ śaraiḥ 45 saṃchādyamāno bahudhā pārṣatena mahātmanā na vivyathe tato droṇaḥ smayann evānvayudhyata 46 tato droṇaṃ mahārāja pāñcālyaḥ krodhamūrchitaḥ ājaghānorasi kruddho navatyā nataparvaṇām 47 sa gāḍhaviddho balinā bhāradvājo mahāyaśāḥ niṣasāda rathopasthe kaśmalaṃ ca jagāma ha 48 taṃ vai tathāgataṃ dṛṣṭvā dhṛṣṭadyumnaḥ parākramī samutsṛjya dhanus tūrṇam asiṃ jagrāha vīryavān 49 avaplutya rathāc cāpi tvaritaḥ sa mahārathaḥ āruroha rathaṃ tūrṇaṃ bhāradvājasya māriṣa hartum aicchac chiraḥ kāyāt krodhasaṃraktalocanaḥ 50 pratyāśvastas tato droṇo dhanur gṛhya mahābalaḥ śarair vaitastikai rājan nityamāsanna yodhibhiḥ yodhayām āsa samare dhṛṣadyumnaṃ mahāratham 51 te hi vaitastikā nāma śarā āsanna yodhinaḥ droṇasya viditā rājan dhṛṣṭadyumnam avākṣipan 52 sa vadhyamāno bahubhiḥ sāyakais tair mahābalaḥ avaplutya rathāt tūrṇaṃ bhagnavegaḥ parākramī 53 āruhya svarathaṃ vīraḥ pragṛhya ca mahad dhanuḥ vivyādha samare droṇaṃ dhṛṣṭadyumno mahārathaḥ 54 tad adbhutaṃ tayor yuddhaṃ bhūtasaṃghā hy apūjayan katriyāś ca mahārāja ye cānye tatra sainikāḥ 55 avaśyaṃ samare droṇo dhṛṣṭadyumnena saṃgataḥ vaśam eṣyati no rājñaḥ pāñcālā iti cukruśuḥ 56 droṇas tu tvarito yuddhe dhṛṣṭadyumnasya sāratheḥ śiraḥ pracyāvayām āsa phalaṃ pakvaṃ taror iva tatas te pradrutā vāhā rājaṃs tasya mahātmanaḥ 57 teṣu pradravamāṇeṣu pāñcālān sṛñjayāṃs tathā vyadrāvayad raṇe droṇas tatra tatra parākramī 58 vijitya pāṇḍupāñcālān bhāradvājaḥ pratāpavān svaṃ vyūhaṃ punar āsthāya sthiro 'bhavad ariṃdamaḥ na cainaṃ pāṇḍavā yuddhe jetum utsahire prabho |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 7
Chapter 99
|
1
[स] ततॊ दुःशासनॊ राजञ शैनेयं समुपाद्रवत किरञ शरसहस्राणि पर्जन्य इव वृष्टिमान 2 स विद्ध्वा सात्यकिं षष्ट्या तथा षॊडशभिः शरैः नाकम्पयत सथितं युद्धे मैनाकम इव पर्वतम 3 स तु दुःशासनं वीरः सायकैर आवृणॊद भृशम मशकं समनुप्राप्तम ऊर्ण नाभिर इवॊर्णया 4 दृष्ट्वा दुःशासनं राजा तथा शरशताचितम तरिगर्तांश चॊदयाम आस युयुधान रथं परति 5 ते ऽगच्छन युयुधानस्य समीपं करूर कारिणः तरिगर्तानां तरिसाहस्रा रथा युद्धविशारदाः 6 ते तु तं रथवंशेन महता पर्यवारयन सथिरां कृत्वा मतिं युद्धे भूत्वा संशप्तका मिथः 7 तेषां परयततां युद्धे शरवर्षाणि मुञ्चताम यॊधान पञ्चशतान मुख्यान अग्रानीके वयपॊथयत 8 ते ऽपतन्त हतास तूर्णं शिनिप्रवर सायकैः महामारुत वेगेन रुग्णा इव महाद्रुमाः 9 रथैश च बहुधा छिन्नैर धवजैश चैव विशां पते हयैश च कनकापीडैः पतितैस तत मेदिनी 10 शैनेय शरसंकृत्तैः शॊणितौघपरिप्लुतैः अशॊभत महाराज कुंशुकैर इव पुष्पितैः 11 ते वध्यमानाः समरे युयुधानेन तावकाः तरातारं नाध्यगच्छन्त पङ्कमग्ना इव दविपाः 12 ततस ते पर्यवर्तन्त सर्वे दरॊण रथं परति भयात पतगराजस्य गर्तानीव महॊरगाः 13 हत्वा पञ्चशतान यॊधाञ शरैर आशीविषॊपमैः परायात स शनकैर वीरॊ धनंजयरथं पति 14 तं परयान्तं नरश्रेष्ठं पुत्रॊ दुःशासनस तव विव्याध नवभिस तूर्णं शरैः संनतपर्वभिः 15 स तु तं परतिविव्याध पञ्चभिर निशितैः शरैः रुक्मपुङ्खैर महेष्वासॊ गार्ध्रपत्रैर अजिह्मगैः 16 सात्यकिं तु महाराज परहसन्न इव भारत दुःशासनस तरिभिर विद्ध्वा पुनर विव्याध पञ्चभिः 17 शैनेयस तव पुत्रं तु विद्ध्वा पञ्चभिर आशुगैः धनुश चास्य रणे छित्त्वा विस्मयन्न अर्जुनं ययौ 18 ततॊ दुःशासनः करुद्धॊ विष्णि वीराय गच्छते सर्वपारशवीं शक्तिं विससर्ज जिघांसया 19 तां तु शक्तिं तदा घॊरां तव पुत्रस्य सात्यकिः चिच्छेद शतधा राजन निशितैः कङ्कपत्रिभिः 20 अथान्यद धनुर आदाय पुत्रस तव जनेश्वर सात्यकिं दशभिर विद्ध्वा सिंहनादं ननाद ह 21 सात्यकिस तु रणे करुद्धॊ मॊहयित्वा सुतं तव शरैर अग्निशिखाकारैर आजघान सतनान्तरे सर्वायसैस तीक्ष्णवक्त्रैर अष्टाभिर विव्यधे पुनः 22 दुःशासनस तु विंशत्या सात्यकिं परत्यविध्यत सात्वतॊ ऽपि महाराज तं विव्याध सतनान्तरे तरिभिर एव महावेगैः शरैः संनतपर्वभिः 23 ततॊ ऽसय वाहान निशितैः शरैर जघ्ने महारथः सारथिं च सुसंक्रुद्धः शरैः संनतपर्वभिः 24 धनुर एकेन भल्लेन हस्तावापं च पञ्चभिः धवजं च रथशक्तिं च भल्लाभ्यां परमास्त्रवित चिच्छेद विशिखैस तीक्ष्णैस तथॊभौ पार्ष्णिसारथी 25 स छिन्नधन्वा विरथॊ हताश्वॊ हतसारथिः तरिगर्तसेनापतिना सवरथेनापवाहितः 26 तम अभिद्रुत्य शैनेयॊ मुहूर्तम इव भारत न जघान महाबाहुर भीमसेन वचः समरन 27 भीमसेनेन हि वधः सुतानां तव भारत परतिज्ञातः सभामध्ये सर्वेषाम एव संयुगे 28 तथा दुःशासनं जित्वा सात्यकिः संयुगे परभॊ जगाम तवरितॊ राजन येन यातॊ धनंजयः |
1
[s] tato duḥśāsano rājañ śaineyaṃ samupādravat kirañ śarasahasrāṇi parjanya iva vṛṣṭimān 2 sa viddhvā sātyakiṃ ṣaṣṭyā tathā ṣoḍaśabhiḥ śaraiḥ nākampayat sthitaṃ yuddhe mainākam iva parvatam 3 sa tu duḥśāsanaṃ vīraḥ sāyakair āvṛṇod bhṛśam maśakaṃ samanuprāptam ūrṇa nābhir ivorṇayā 4 dṛṣṭvā duḥśāsanaṃ rājā tathā śaraśatācitam trigartāṃś codayām āsa yuyudhāna rathaṃ prati 5 te 'gacchan yuyudhānasya samīpaṃ krūra kāriṇaḥ trigartānāṃ trisāhasrā rathā yuddhaviśāradāḥ 6 te tu taṃ rathavaṃśena mahatā paryavārayan sthirāṃ kṛtvā matiṃ yuddhe bhūtvā saṃśaptakā mithaḥ 7 teṣāṃ prayatatāṃ yuddhe śaravarṣāṇi muñcatām yodhān pañcaśatān mukhyān agrānīke vyapothayat 8 te 'patanta hatās tūrṇaṃ śinipravara sāyakaiḥ mahāmāruta vegena rugṇā iva mahādrumāḥ 9 rathaiś ca bahudhā chinnair dhvajaiś caiva viśāṃ pate hayaiś ca kanakāpīḍaiḥ patitais tata medinī 10 śaineya śarasaṃkṛttaiḥ śoṇitaughapariplutaiḥ aśobhata mahārāja kuṃśukair iva puṣpitaiḥ 11 te vadhyamānāḥ samare yuyudhānena tāvakāḥ trātāraṃ nādhyagacchanta paṅkamagnā iva dvipāḥ 12 tatas te paryavartanta sarve droṇa rathaṃ prati bhayāt patagarājasya gartānīva mahoragāḥ 13 hatvā pañcaśatān yodhāñ śarair āśīviṣopamaiḥ prāyāt sa śanakair vīro dhanaṃjayarathaṃ pati 14 taṃ prayāntaṃ naraśreṣṭhaṃ putro duḥśāsanas tava vivyādha navabhis tūrṇaṃ śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ 15 sa tu taṃ prativivyādha pañcabhir niśitaiḥ śaraiḥ rukmapuṅkhair maheṣvāso gārdhrapatrair ajihmagaiḥ 16 sātyakiṃ tu mahārāja prahasann iva bhārata duḥśāsanas tribhir viddhvā punar vivyādha pañcabhiḥ 17 śaineyas tava putraṃ tu viddhvā pañcabhir āśugaiḥ dhanuś cāsya raṇe chittvā vismayann arjunaṃ yayau 18 tato duḥśāsanaḥ kruddho viṣṇi vīrāya gacchate sarvapāraśavīṃ śaktiṃ visasarja jighāṃsayā 19 tāṃ tu śaktiṃ tadā ghorāṃ tava putrasya sātyakiḥ ciccheda śatadhā rājan niśitaiḥ kaṅkapatribhiḥ 20 athānyad dhanur ādāya putras tava janeśvara sātyakiṃ daśabhir viddhvā siṃhanādaṃ nanāda ha 21 sātyakis tu raṇe kruddho mohayitvā sutaṃ tava śarair agniśikhākārair ājaghāna stanāntare sarvāyasais tīkṣṇavaktrair aṣṭābhir vivyadhe punaḥ 22 duḥśāsanas tu viṃśatyā sātyakiṃ pratyavidhyata sātvato 'pi mahārāja taṃ vivyādha stanāntare tribhir eva mahāvegaiḥ śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ 23 tato 'sya vāhān niśitaiḥ śarair jaghne mahārathaḥ sārathiṃ ca susaṃkruddhaḥ śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ 24 dhanur ekena bhallena hastāvāpaṃ ca pañcabhiḥ dhvajaṃ ca rathaśaktiṃ ca bhallābhyāṃ paramāstravit ciccheda viśikhais tīkṣṇais tathobhau pārṣṇisārathī 25 sa chinnadhanvā viratho hatāśvo hatasārathiḥ trigartasenāpatinā svarathenāpavāhitaḥ 26 tam abhidrutya śaineyo muhūrtam iva bhārata na jaghāna mahābāhur bhīmasena vacaḥ smaran 27 bhīmasenena hi vadhaḥ sutānāṃ tava bhārata pratijñātaḥ sabhāmadhye sarveṣām eva saṃyuge 28 tathā duḥśāsanaṃ jitvā sātyakiḥ saṃyuge prabho jagāma tvarito rājan yena yāto dhanaṃjayaḥ |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 7
Chapter 100
|
1
[धृ] किं तस्यां मम सेनायां नासन के चिन महारथाः ये तथा सात्यकिं यान्तं नैवाघ्नन नाप्य अवारयन 2 एकॊ हि समरे कर्मकृतवान सत्यविक्रमः शक्रतुल्यबलॊ युद्धे महेन्द्रॊ दानवेष्व इव 3 अथ वा शून्यम आसीत तद येन यातः स सात्यकिः एकॊ वै बहुलाः सेनाः परमृद्नन पुरुषर्षभः 4 कथं च युध्यमानानाम अपक्रान्तॊ महात्मनाम एकॊ बहूनां शैनेयस तन ममाचक्ष्व संजय 5 [स] राजन सेना समुद्यॊगॊ रथनागाश्वपत्तिमान तुमुलस तव सैन्यानां युगान्तसदृशॊ ऽभवत 6 आह्णिकेषु समूहेषु तव सैन्यस्य मानद नास्ति लॊके समः कश चित समूह इति मे मतिः 7 तत्र देवाः सम भाषन्ते चारणाश च समागताः एतद अन्ताः समूहा वै भविष्यन्ति महीतले 8 न चैव तादृशः कश चिद वयूह आसीद विशां पते यादृग जयद्रथ वधे दरॊणेन विहितॊ ऽभवत 9 चण्डवाताभिपन्नानां समौद्राणाम इव सवनः रणे ऽभवद बलौघानाम अन्यॊन्यम अभिधावताम 10 पार्थिवानां समेतानां बहून्य आसन नरॊत्तम तवद बले पाण्डवानां च सहस्राणि शतानि च 11 संरब्धानां परवीराणां समरे दृढकर्मणाम तत्रासीत सुमहाञ शब्दस तुमुलॊ लॊमहर्षणः 12 अथाक्रन्दद भीमसेनॊ धृष्टद्युम्नश च मारिष नकुलः सहदेवश च धर्मराजश च पाण्डवः 13 आगच्छत परहरत बलवत परिधावत परविष्टाव अरिसेनां हि वीरौ माधव पाण्डवौ 14 यथासुखेन गच्छेतां जयद्रथवधं परति तथा परकुरुते कषिप्रम इति सैन्यान्य अचॊदयत तयॊर अभावे कुरवः कृतार्थाः सयुर वयं जिताः 15 ते यूयं सहिता भूत्वा तूर्णम एव बलार्णवम कषॊभयध्वं महावेगाः पवनाः सागरं यथा 16 भीमसेनेन ते राजन पाञ्चाल्येन च चॊदिताः आजघ्नुः कौरवान संख्ये तयक्त्वासून आत्मनः परियान 17 इच्छन्तॊ निधनं युद्धे शस्त्रैर उत्तमतेजसः सवर्गार्थं मित्रकार्यार्थं नाभ्यरक्षन्त जीवितम 18 तथैव तावका राजन परार्थयन्तॊ महद यशः आर्यां युद्धे मतिं कृत्वा युद्ध्यायैवॊपतस्थिरे 19 तस्मिंस तु तुमुले युद्धे वर्तमाने महाभये हत्वा सर्वाणि सैन्यानि परायात सात्यकिर अर्जुनम 20 कवचानां परभास तत्र सूर्यरश्मि विचित्रिताः दृष्टीः संख्ये सैनिकानां परतिजघ्नुः समन्ततः 21 तथा परयतमानेषु पाण्डवेयेषु निर्भयः दुर्यॊधनॊ महाराज वयगाहत महद बलम 22 स संनिपातस तुमुलस तेषां तस्य च भारत अभवत सर्वसैन्यानाम अभाव करणॊ महान 23 [धृ] तथागतेषु सैन्येषु तथा कृच्छ्रगतः सवयम कच चिद दुर्यॊधनः सूत नाकार्षीत पृष्ठतॊ रणम 24 एकस्य च बहूनां च संनिपातॊ महाहवे विशेषतॊ नृपतिना विषमः परतिभाति मे 25 सॊ ऽतयन्तसुखसंवृद्धॊ लक्ष्म्या लॊकस्य चेश्वरः एकॊ बहून समासाद्य कच चिन नासीत पराङ्मुखः 26 [स] राजन सग्रामम आश्चर्यं तव पुत्रस्य भारत एकस्य च बहूनां च शृणुष्व गदतॊ ऽदभुतम 27 दुर्यॊधनेन सहसा पाण्डवी पृतना रणे नलिनी दविरदेनेव समन्ताद विप्रलॊडिता 28 तथा सेनां कृतां दृष्ट्वा तत्र पुत्रेण कौरव भीमसेनपुरॊगास तं पाञ्चालाः समुपाद्रवन 29 स भीमसेनं दशभिर माद्रीपुत्रौ तरिभिस तरिभिः विराटद्रुपदौ षड्भिः शतेन च शिखण्डिनम 30 धृष्टद्युम्नं च विंशत्या धर्मपुत्रं च सप्तभिः केकयान दशभिर विद्ध्वा दरौपदेयांस तरिभिस तरिभिः 31 शतशश चापरान यॊधान सद्विपांश च रथान रणे शरैर अवचकर्तॊग्रैः करुद्धॊ ऽनतक इव परजाः 32 न संदधन विमुञ्चन वा मण्डलीकृतकार्मुकः अदृश्यत रिपून निघ्नञ शिक्षयास्त्र बलेन च 33 तस्य तान निघ्नतः शत्रून हेमपृष्ठं महद धनुः भल्लाभ्यां पाण्डवॊ जयेष्ठस तरिधा चिच्छेद मारिष 34 विव्याध चैनं बहुभिः सम्यग अस्तैः शितैः शरैः वर्माण्य आशु समासाद्य ते भग्नाः कषितिम आविशन 35 ततः परमुदिताः पार्थाः परिवव्रुर युधिष्ठिरम यथा वृत्रवधे देवा मुदा शक्रं महर्षिभिः 36 अथ दुर्यॊधनॊ राजा दृढम आदाय कार्मुकम तिष्ठ तिष्ठेति राजानं बरुवन पाण्डवम अभ्ययात 37 तं तथा वादिनं राजंस तव पुत्रं महारथम परत्युद्ययुः परमुदिताः पाञ्चाला जयगृद्धिनः 38 तान दरॊणः परतिजग्राह परीप्सन युधि पाण्डवम चण्डवातॊद्धुतान मेघान स जलान अचलॊ यथा 39 तत्र राजन महान आसीत संग्रामॊ भूरिवर्धनः रुद्रस्याक्रीड संकाशः संहारः सर्वदेहिनाम |
1
[dhṛ] kiṃ tasyāṃ mama senāyāṃ nāsan ke cin mahārathāḥ ye tathā sātyakiṃ yāntaṃ naivāghnan nāpy avārayan 2 eko hi samare karmakṛtavān satyavikramaḥ śakratulyabalo yuddhe mahendro dānaveṣv iva 3 atha vā śūnyam āsīt tad yena yātaḥ sa sātyakiḥ eko vai bahulāḥ senāḥ pramṛdnan puruṣarṣabhaḥ 4 kathaṃ ca yudhyamānānām apakrānto mahātmanām eko bahūnāṃ śaineyas tan mamācakṣva saṃjaya 5 [s] rājan senā samudyogo rathanāgāśvapattimān tumulas tava sainyānāṃ yugāntasadṛśo 'bhavat 6 āhṇikeṣu samūheṣu tava sainyasya mānada nāsti loke samaḥ kaś cit samūha iti me matiḥ 7 tatra devāḥ sma bhāṣante cāraṇāś ca samāgatāḥ etad antāḥ samūhā vai bhaviṣyanti mahītale 8 na caiva tādṛśaḥ kaś cid vyūha āsīd viśāṃ pate yādṛg jayadratha vadhe droṇena vihito 'bhavat 9 caṇḍavātābhipannānāṃ samaudrāṇām iva svanaḥ raṇe 'bhavad balaughānām anyonyam abhidhāvatām 10 pārthivānāṃ sametānāṃ bahūny āsan narottama tvad bale pāṇḍavānāṃ ca sahasrāṇi śatāni ca 11 saṃrabdhānāṃ pravīrāṇāṃ samare dṛḍhakarmaṇām tatrāsīt sumahāñ śabdas tumulo lomaharṣaṇaḥ 12 athākrandad bhīmaseno dhṛṣṭadyumnaś ca māriṣa nakulaḥ sahadevaś ca dharmarājaś ca pāṇḍavaḥ 13 āgacchata praharata balavat paridhāvata praviṣṭāv arisenāṃ hi vīrau mādhava pāṇḍavau 14 yathāsukhena gacchetāṃ jayadrathavadhaṃ prati tathā prakurute kṣipram iti sainyāny acodayat tayor abhāve kuravaḥ kṛtārthāḥ syur vayaṃ jitāḥ 15 te yūyaṃ sahitā bhūtvā tūrṇam eva balārṇavam kṣobhayadhvaṃ mahāvegāḥ pavanāḥ sāgaraṃ yathā 16 bhīmasenena te rājan pāñcālyena ca coditāḥ ājaghnuḥ kauravān saṃkhye tyaktvāsūn ātmanaḥ priyān 17 icchanto nidhanaṃ yuddhe śastrair uttamatejasaḥ svargārthaṃ mitrakāryārthaṃ nābhyarakṣanta jīvitam 18 tathaiva tāvakā rājan prārthayanto mahad yaśaḥ āryāṃ yuddhe matiṃ kṛtvā yuddhyāyaivopatasthire 19 tasmiṃs tu tumule yuddhe vartamāne mahābhaye hatvā sarvāṇi sainyāni prāyāt sātyakir arjunam 20 kavacānāṃ prabhās tatra sūryaraśmi vicitritāḥ dṛṣṭīḥ saṃkhye sainikānāṃ pratijaghnuḥ samantataḥ 21 tathā prayatamāneṣu pāṇḍaveyeṣu nirbhayaḥ duryodhano mahārāja vyagāhata mahad balam 22 sa saṃnipātas tumulas teṣāṃ tasya ca bhārata abhavat sarvasainyānām abhāva karaṇo mahān 23 [dhṛ] tathāgateṣu sainyeṣu tathā kṛcchragataḥ svayam kac cid duryodhanaḥ sūta nākārṣīt pṛṣṭhato raṇam 24 ekasya ca bahūnāṃ ca saṃnipāto mahāhave viśeṣato nṛpatinā viṣamaḥ pratibhāti me 25 so 'tyantasukhasaṃvṛddho lakṣmyā lokasya ceśvaraḥ eko bahūn samāsādya kac cin nāsīt parāṅmukhaḥ 26 [s] rājan sagrāmam āścaryaṃ tava putrasya bhārata ekasya ca bahūnāṃ ca śṛṇuṣva gadato 'dbhutam 27 duryodhanena sahasā pāṇḍavī pṛtanā raṇe nalinī dviradeneva samantād vipraloḍitā 28 tathā senāṃ kṛtāṃ dṛṣṭvā tatra putreṇa kaurava bhīmasenapurogās taṃ pāñcālāḥ samupādravan 29 sa bhīmasenaṃ daśabhir mādrīputrau tribhis tribhiḥ virāṭadrupadau ṣaḍbhiḥ śatena ca śikhaṇḍinam 30 dhṛṣṭadyumnaṃ ca viṃśatyā dharmaputraṃ ca saptabhiḥ kekayān daśabhir viddhvā draupadeyāṃs tribhis tribhiḥ 31 śataśaś cāparān yodhān sadvipāṃś ca rathān raṇe śarair avacakartograiḥ kruddho 'ntaka iva prajāḥ 32 na saṃdadhan vimuñcan vā maṇḍalīkṛtakārmukaḥ adṛśyata ripūn nighnañ śikṣayāstra balena ca 33 tasya tān nighnataḥ śatrūn hemapṛṣṭhaṃ mahad dhanuḥ bhallābhyāṃ pāṇḍavo jyeṣṭhas tridhā ciccheda māriṣa 34 vivyādha cainaṃ bahubhiḥ samyag astaiḥ śitaiḥ śaraiḥ varmāṇy āśu samāsādya te bhagnāḥ kṣitim āviśan 35 tataḥ pramuditāḥ pārthāḥ parivavrur yudhiṣṭhiram yathā vṛtravadhe devā mudā śakraṃ maharṣibhiḥ 36 atha duryodhano rājā dṛḍham ādāya kārmukam tiṣṭha tiṣṭheti rājānaṃ bruvan pāṇḍavam abhyayāt 37 taṃ tathā vādinaṃ rājaṃs tava putraṃ mahāratham pratyudyayuḥ pramuditāḥ pāñcālā jayagṛddhinaḥ 38 tān droṇaḥ pratijagrāha parīpsan yudhi pāṇḍavam caṇḍavātoddhutān meghān sa jalān acalo yathā 39 tatra rājan mahān āsīt saṃgrāmo bhūrivardhanaḥ rudrasyākrīḍa saṃkāśaḥ saṃhāraḥ sarvadehinām |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 7
Chapter 101
|
1
[स] अपराह्णे महाराज संग्रामः समपद्यत पर्जन्यसमनिर्घॊषः पुनर दरॊणस्य सॊमकैः 2 शॊणाश्वं रथम आस्थाय नरवीरः समाहितः समरे ऽभयद्रवत पाण्डूञ जवम आस्थाय मध्यमम 3 तव परियहिते युक्तॊ महेष्वासॊ महाबलः चित्रपुङ्खैः शितैर बाणैः कलशॊत्तम संभवः 4 वरान वरान हि यॊधानां विचिन्वन्न इव भारत अक्रीडत रणे राजन भारद्वाजः परतापवान 5 तम अभ्ययाद बृहत कषत्रः केकयानां महारथः भरातॄणां वीर पञ्चानां जयेष्ठः समरकर्कशः 6 विमुञ्चन विशिखांस तीक्ष्णान आचार्यं छादयन भृशम महामेघॊ यथा वर्षं विमुञ्चन गन्धमादने 7 तस्य दरॊणॊ महाराज सवर्णपुङ्खाञ शिलाशितान परेषयाम आस संक्रुद्धः सायकान दश सप्त च 8 तांस तु दरॊण धनुर्मुक्तान घॊरान आशीविषॊपमान एकैकं दशभिर बाणैर युधि चिच्छेद हृष्टवत 9 तस्य तल लाघवं दृष्ट्वा परहसन दविजसत्तमः परेषयाम आस विशिखान अष्टौ संनतपर्वणः 10 तान दृष्ट्वा पततः शीघ्रं दरॊण चापच्युताञ शरान अवारयच छरैर एव तावद्भिर निशितैर दृढैः 11 ततॊ ऽभवन महाराज तव सैन्यस्य विस्मयः बृह कषत्रेण तत कर्मकृतं दृष्ट्वा सुदुष्करम 12 ततॊ दरॊणॊ महाराज केकयं वै विशेषयन परादुश्चक्रे रणे दिव्यं बराह्मम अस्त्रं महातपाः 13 तद अस्य राजन कैकेयः परत्यवारयद अच्युतः बराह्मेणैव महाबाहुर आहवे समुदीरितम 14 परतिहन्य तद अस्त्रं तु भारद्वाजस्य संयुगे विव्याध बराह्मणं षष्ट्या सवर्णपुङ्खैः शिलाशितैः 15 तं दरॊणॊ दविपदां शरेष्ठॊ नाराचेन समर्पयत स तस्य कवचं भित्त्वा पराविशद धरणीतलम 16 कृष्णसर्पॊ यथा मुक्तॊ वल्मीकं नृपसत्तम तथाभ्यगान महीं बाणॊ भित्त्वा कैकेयम आहवे 17 सॊ ऽतिविद्धॊ महाराज दरॊणेनास्त्रविदा भृशम करॊधेन महताविष्टॊ वयावृत्य नयने शुभे 18 दरॊणं विव्याध सप्तत्या सवर्णपुङ्खैः शिलाशितैः सारथिं चास्य भल्लेन बाह्वॊर उरसि चार्पयत 19 दरॊणस तु बहुधा विद्धॊ बृहत कषत्रेण मारिष असृजद विशिखांस तीक्ष्णान केकयस्य रथं परति 20 वयाकुलीकृत्य तं दरॊणॊ बृहत कषत्रं महारथम वयसृजत सायकं तीक्ष्णं केकयं परति भारत 21 स गाढविद्धस तेनाशु महाराज सतनान्तरे रथात पुरुषशार्दूलः संभिन्नहृदयॊ ऽपतत 22 बृहत कषत्रे हते राजन केकयानां महारथे शैशुपालिः सुसंक्रुद्धॊ यन्तारम इदम अब्रवीत 23 सारथे याहि यत्रैष दरॊणस तिष्ठति दंशितः विनिघ्नन केकयान सर्वान पाञ्चालानां च वाहिनीम 24 तस्य तद वचनं शरुत्वा सारथी रथिनां वरम दरॊणाय परापयाम आस काम्बॊजैर जवनैर हयैः 25 धृष्टकेतुश च चेदीनाम ऋषभॊ ऽतिबलॊदितः सहसा परापतद दरॊणं पतंग इव पावकम 26 सॊ ऽभयविध्यत ततॊ दरॊणं षष्ट्या साश्वरथध्वजम पुनश चान्यैः शरैस तीक्ष्णैः सुप्तं वयाघ्रं तुदन्न इव 27 तस्य दरॊणॊ धनुर्मध्ये कषुरप्रेण शितेन ह चिच्छेद राज्ञॊ बलिनॊ यतमानस्य संयुगे 28 अथान्यद धनुर आदाय शैशुपालिर महारथः विव्याध सायकैर दरॊणं पुनः सुनिशितैर दृढैः 29 तस्य दरॊणॊ हयान हत्वा सारथिंच महाबलः अथैनं पञ्चविंशत्या सायकानां समार्पयत 30 विरथॊ विधनुष्कश च चेदिराजॊ ऽपि संयुगे गदां चिक्षेप संक्रुद्धॊ भारद्वाज रथं परति 31 ताम आपतन्तीं सहसा घॊररूपां भयावहाम अश्मसारमयीं गुर्वीं तपनीयविभूषिताम शरैर अनेकसाहस्रैर भारद्वाजॊ नयपातयत 32 सा पपात गदा भूमौ भारद्वाजेन सादिता रक्तमाल्याम्बरधरा तारेव नभसस तलात 33 गदां विनिहतां दृष्ट्वा धृष्टकेतुर अमर्षणः तॊमरं वयसृजत तूर्णं शक्तिं च कनकॊज्ज्वलाम 34 तॊमरं तु तरिभिर बाणैर दरॊणश छित्त्वा महामृधे शक्तिं चिच्छेद सहसा कृतहस्तॊ महाबलः 35 ततॊ ऽसय विशिखं तीक्ष्णं वधार्थं वधकाङ्क्षिणः परेषयाम आस समरे भारद्वाजः परतापवान 36 स तस्य कवचं भित्त्वा हृदयं चामितौजसः अभ्यगाद धरणीं बाणॊ हंसः पद्मसरॊ यथा 37 पतंगं हि गरसेच चाषॊ यथा राजन बुभुक्षितः तथा दरॊणॊ ऽगरसच छूरॊ धृष्टकेतुं महामृधे 38 निहते चेदिराजे तु तत खण्डं पित्र्यम आविशत अमर्षवशम आपन्नः पुत्रॊ ऽसय परमास्त्रवित 39 तम अपि परहसन दरॊणः शरैर निन्ये यमक्षयम महाव्याघ्रॊ महारण्ये मृगशावं यथाबली 40 तेषु परक्षीयमाणेषु पाण्डवेयेषु भारत जरासंध सुतॊ वीरः सवयं दरॊणम उपाद्रवत 41 स तु दरॊणं महाराज छादयन सायकैः शितैः अदृश्यम अकरॊत तूर्णं जलदॊ भास्करं यथा 42 तस्य तल लाघवं दृष्ट्वा दरॊणः कषत्रिय मर्दनः वयसृजत सायकांस तूर्णं शतशॊ ऽथ सहस्रशः 43 छादयित्वा रणे दरॊणॊ रथस्थं रथिनां वरम जारासंधिम अथॊ जघ्ने मिषतां सर्वधन्विनाम 44 यॊ यः सम लीयते दरॊणं तं तं दरॊणॊ ऽनतकॊपमः आदत्त सर्वभूतानि पराप्रे काले यथान्तकः 45 ततॊ दरॊणॊ महेष्वासॊ नाम विश्राव्य संयुगे शरैर अनेकसाहस्रैः पाण्डवेयान वयमॊहयत 46 ततॊ दरॊणाङ्किता बाणाः सवर्णपुङ्खाः शिलाशिताः नरान नागान हयांश चैव निजघ्नुः सर्वतॊ रणे 47 ते वध्यमाना दरॊणेन शक्रेणेव महासुराः समकम्पन्त पाञ्चाला गावः शीतार्दिता इव 48 ततॊ निष्टानकॊ घॊरः पाण्डवानाम अजायत दरॊणेन वध्यमानेषु सैन्येषु भरतर्षभ 49 मॊहिताः शरवर्षेण भारद्वाजस्य संयुगे ऊरुग्राहगृहीता हि पाञ्चालानां महारथाः 50 चेदयश च महाराज सृञ्जयाः सॊमकास तथा अभ्यद्रवन्त संहृष्टा भारद्वाजं युयुत्सया 51 हतद्रॊणं हतद्रॊणम इति ते दरॊणम अभ्ययुः यतन्तः पुरुषव्याघ्राः सर्वशक्त्या महाद्युतिम निनीषन्तॊ रणे दरॊणं यमस्य सदनं परति 52 यतमानांस तु तान वीरान भारद्वाजः शिलीमुखैः यमाय परेषयाम आस चेदिमुख्यान विशेषतः 53 तेषु परक्षीयमाणेषु चेदिमुख्येषु भारत पाञ्चालाः समकम्पन्त दरॊण सायकपीडिताः 54 पराक्रॊशन भीमसेनं ते धृष्टद्युम्न रथं परति दृष्ट्वा दरॊणस्य कर्माणि तथारूपाणि मारिष 55 बराह्मणेन तपॊ नूनं चरितं दुश्चरं महत तथा हि युधि विक्रान्तॊ दहति कषत्रियर्षभान 56 धर्मॊ युद्धं कषत्रियस्य बराह्मणस्य परंतपः तपस्वी कृतविद्यश च परेक्षितेनापि निर्दहेत 57 दरॊणास्त्रम अग्निसंस्पर्शं परविष्टाः कषत्रियर्षभाः बहवॊ दुस्तरं घॊरं यत्रादह्यन्त भारत 58 यथाबलं यथॊत्साहं यथा सत्त्वं महाद्युतिः मॊहयन सर्वभूतानि दरॊणॊ हन्ति बलानि नः 59 तेषां तद वचनं शरुत्वा कषत्रधर्मा वयवस्थितः अर्धचन्द्रेण चिच्छेद दरॊणस्य स शरं धनुः 60 स संरब्धतरॊ भूत्वा दरॊणः कषत्रिय मर्दनः अन्यत कार्मुकम आदाय भास्वरं वेगवत्तरम 61 तत्राधाय शरं तीक्ष्णं भारघ्नं विमलं दृढम आकर्णपूर्णम आचार्यॊ बलवान अभ्यवासृजत 62 स हत्वा कषत्रधर्म्माणं जगाम धरणीतलम स भिन्नहृदयॊ वाहाद अपतन मेदिनी तले 63 ततः सैन्यान्य अकम्पन्त धृष्टद्युम्न सुते हते अथ दरॊणं समारॊहच चेकितानॊ महारथः 64 स दरॊणं दशभिर बाणैः परत्यविध्यत सतनान्तरे चतुर्भिः सारथिं चास्य चतुर्भिश चतुरॊ हयान 65 तस्याचार्यः षॊडशभिर अविध्यद दक्षिणं भुजम धवजं षॊडशभिर बाणैर यन्तारं चास्य सप्तभिः 66 तस्य सूते हते ते ऽशवा रथम आदाय विद्रुताः समरे शरसंवीता भारद्वाजेन मारिष 67 चेकितान रथं दृष्ट्वा विद्रुतं हतसारथिम पाञ्चालान पाण्डवांश चैव महद भयम अथाविशत 68 तान समेतान रणे शूरांश चेदिपाञ्चालसृञ्जयान समन्ताद दरावयन दरॊणॊ बह्व अशॊभत मारिष 69 आकर्णपलितः शयामॊ वयसाशीतिकात परः रणे पर्यचरद दरॊणॊ वृद्धः षॊडशवर्षवत 70 अथ दरॊणं महाराज विचरन्तम अभीतवत वज्रहस्तम अमन्यन्त शत्रवः शत्रुसूदनम 71 ततॊ ऽबरवीन महाराज दरुपदॊ बुद्धिमान नृप लुब्धॊ ऽयं कषत्रियान हन्ति वयाघ्रः कषुद्रमृगान इव 72 कृच्छ्रान दुर्यॊधनॊ लॊकान आपः पराप्स्यति दुर्मतिः यस्य लॊभाद विनिहताः समरे कषत्रियर्षभाः 73 शतशः शेरते भूमौ निकृत्ता गॊवृषा इव रुधिरेण परीताङ्गाः शवसृगालादनी कृताः 74 एवम उक्त्वा महाराज दरुपदॊ ऽकषौहिणीपतिः पुरस्कृत्य रणे पार्थान दरॊणम अभ्यद्रवद दरुतम |
1
[s] aparāhṇe mahārāja saṃgrāmaḥ samapadyata parjanyasamanirghoṣaḥ punar droṇasya somakaiḥ 2 śoṇāśvaṃ ratham āsthāya naravīraḥ samāhitaḥ samare 'bhyadravat pāṇḍūñ javam āsthāya madhyamam 3 tava priyahite yukto maheṣvāso mahābalaḥ citrapuṅkhaiḥ śitair bāṇaiḥ kalaśottama saṃbhavaḥ 4 varān varān hi yodhānāṃ vicinvann iva bhārata akrīḍata raṇe rājan bhāradvājaḥ pratāpavān 5 tam abhyayād bṛhat kṣatraḥ kekayānāṃ mahārathaḥ bhrātṝṇāṃ vīra pañcānāṃ jyeṣṭhaḥ samarakarkaśaḥ 6 vimuñcan viśikhāṃs tīkṣṇān ācāryaṃ chādayan bhṛśam mahāmegho yathā varṣaṃ vimuñcan gandhamādane 7 tasya droṇo mahārāja svarṇapuṅkhāñ śilāśitān preṣayām āsa saṃkruddhaḥ sāyakān daśa sapta ca 8 tāṃs tu droṇa dhanurmuktān ghorān āśīviṣopamān ekaikaṃ daśabhir bāṇair yudhi ciccheda hṛṣṭavat 9 tasya tal lāghavaṃ dṛṣṭvā prahasan dvijasattamaḥ preṣayām āsa viśikhān aṣṭau saṃnataparvaṇaḥ 10 tān dṛṣṭvā patataḥ śīghraṃ droṇa cāpacyutāñ śarān avārayac charair eva tāvadbhir niśitair dṛḍhaiḥ 11 tato 'bhavan mahārāja tava sainyasya vismayaḥ bṛha kṣatreṇa tat karmakṛtaṃ dṛṣṭvā suduṣkaram 12 tato droṇo mahārāja kekayaṃ vai viśeṣayan prāduścakre raṇe divyaṃ brāhmam astraṃ mahātapāḥ 13 tad asya rājan kaikeyaḥ pratyavārayad acyutaḥ brāhmeṇaiva mahābāhur āhave samudīritam 14 pratihanya tad astraṃ tu bhāradvājasya saṃyuge vivyādha brāhmaṇaṃ ṣaṣṭyā svarṇapuṅkhaiḥ śilāśitaiḥ 15 taṃ droṇo dvipadāṃ śreṣṭho nārācena samarpayat sa tasya kavacaṃ bhittvā prāviśad dharaṇītalam 16 kṛṣṇasarpo yathā mukto valmīkaṃ nṛpasattama tathābhyagān mahīṃ bāṇo bhittvā kaikeyam āhave 17 so 'tividdho mahārāja droṇenāstravidā bhṛśam krodhena mahatāviṣṭo vyāvṛtya nayane śubhe 18 droṇaṃ vivyādha saptatyā svarṇapuṅkhaiḥ śilāśitaiḥ sārathiṃ cāsya bhallena bāhvor urasi cārpayat 19 droṇas tu bahudhā viddho bṛhat kṣatreṇa māriṣa asṛjad viśikhāṃs tīkṣṇān kekayasya rathaṃ prati 20 vyākulīkṛtya taṃ droṇo bṛhat kṣatraṃ mahāratham vyasṛjat sāyakaṃ tīkṣṇaṃ kekayaṃ prati bhārata 21 sa gāḍhaviddhas tenāśu mahārāja stanāntare rathāt puruṣaśārdūlaḥ saṃbhinnahṛdayo 'patat 22 bṛhat kṣatre hate rājan kekayānāṃ mahārathe śaiśupāliḥ susaṃkruddho yantāram idam abravīt 23 sārathe yāhi yatraiṣa droṇas tiṣṭhati daṃśitaḥ vinighnan kekayān sarvān pāñcālānāṃ ca vāhinīm 24 tasya tad vacanaṃ śrutvā sārathī rathināṃ varam droṇāya prāpayām āsa kāmbojair javanair hayaiḥ 25 dhṛṣṭaketuś ca cedīnām ṛṣabho 'tibaloditaḥ sahasā prāpatad droṇaṃ pataṃga iva pāvakam 26 so 'bhyavidhyat tato droṇaṃ ṣaṣṭyā sāśvarathadhvajam punaś cānyaiḥ śarais tīkṣṇaiḥ suptaṃ vyāghraṃ tudann iva 27 tasya droṇo dhanurmadhye kṣurapreṇa śitena ha ciccheda rājño balino yatamānasya saṃyuge 28 athānyad dhanur ādāya śaiśupālir mahārathaḥ vivyādha sāyakair droṇaṃ punaḥ suniśitair dṛḍhaiḥ 29 tasya droṇo hayān hatvā sārathiṃca mahābalaḥ athainaṃ pañcaviṃśatyā sāyakānāṃ samārpayat 30 viratho vidhanuṣkaś ca cedirājo 'pi saṃyuge gadāṃ cikṣepa saṃkruddho bhāradvāja rathaṃ prati 31 tām āpatantīṃ sahasā ghorarūpāṃ bhayāvahām aśmasāramayīṃ gurvīṃ tapanīyavibhūṣitām śarair anekasāhasrair bhāradvājo nyapātayat 32 sā papāta gadā bhūmau bhāradvājena sāditā raktamālyāmbaradharā tāreva nabhasas talāt 33 gadāṃ vinihatāṃ dṛṣṭvā dhṛṣṭaketur amarṣaṇaḥ tomaraṃ vyasṛjat tūrṇaṃ śaktiṃ ca kanakojjvalām 34 tomaraṃ tu tribhir bāṇair droṇaś chittvā mahāmṛdhe śaktiṃ ciccheda sahasā kṛtahasto mahābalaḥ 35 tato 'sya viśikhaṃ tīkṣṇaṃ vadhārthaṃ vadhakāṅkṣiṇaḥ preṣayām āsa samare bhāradvājaḥ pratāpavān 36 sa tasya kavacaṃ bhittvā hṛdayaṃ cāmitaujasaḥ abhyagād dharaṇīṃ bāṇo haṃsaḥ padmasaro yathā 37 pataṃgaṃ hi grasec cāṣo yathā rājan bubhukṣitaḥ tathā droṇo 'grasac chūro dhṛṣṭaketuṃ mahāmṛdhe 38 nihate cedirāje tu tat khaṇḍaṃ pitryam āviśat amarṣavaśam āpannaḥ putro 'sya paramāstravit 39 tam api prahasan droṇaḥ śarair ninye yamakṣayam mahāvyāghro mahāraṇye mṛgaśāvaṃ yathābalī 40 teṣu prakṣīyamāṇeṣu pāṇḍaveyeṣu bhārata jarāsaṃdha suto vīraḥ svayaṃ droṇam upādravat 41 sa tu droṇaṃ mahārāja chādayan sāyakaiḥ śitaiḥ adṛśyam akarot tūrṇaṃ jalado bhāskaraṃ yathā 42 tasya tal lāghavaṃ dṛṣṭvā droṇaḥ kṣatriya mardanaḥ vyasṛjat sāyakāṃs tūrṇaṃ śataśo 'tha sahasraśaḥ 43 chādayitvā raṇe droṇo rathasthaṃ rathināṃ varam jārāsaṃdhim atho jaghne miṣatāṃ sarvadhanvinām 44 yo yaḥ sma līyate droṇaṃ taṃ taṃ droṇo 'ntakopamaḥ ādatta sarvabhūtāni prāpre kāle yathāntakaḥ 45 tato droṇo maheṣvāso nāma viśrāvya saṃyuge śarair anekasāhasraiḥ pāṇḍaveyān vyamohayat 46 tato droṇāṅkitā bāṇāḥ svarṇapuṅkhāḥ śilāśitāḥ narān nāgān hayāṃś caiva nijaghnuḥ sarvato raṇe 47 te vadhyamānā droṇena śakreṇeva mahāsurāḥ samakampanta pāñcālā gāvaḥ śītārditā iva 48 tato niṣṭānako ghoraḥ pāṇḍavānām ajāyata droṇena vadhyamāneṣu sainyeṣu bharatarṣabha 49 mohitāḥ śaravarṣeṇa bhāradvājasya saṃyuge ūrugrāhagṛhītā hi pāñcālānāṃ mahārathāḥ 50 cedayaś ca mahārāja sṛñjayāḥ somakās tathā abhyadravanta saṃhṛṣṭā bhāradvājaṃ yuyutsayā 51 hatadroṇaṃ hatadroṇam iti te droṇam abhyayuḥ yatantaḥ puruṣavyāghrāḥ sarvaśaktyā mahādyutim ninīṣanto raṇe droṇaṃ yamasya sadanaṃ prati 52 yatamānāṃs tu tān vīrān bhāradvājaḥ śilīmukhaiḥ yamāya preṣayām āsa cedimukhyān viśeṣataḥ 53 teṣu prakṣīyamāṇeṣu cedimukhyeṣu bhārata pāñcālāḥ samakampanta droṇa sāyakapīḍitāḥ 54 prākrośan bhīmasenaṃ te dhṛṣṭadyumna rathaṃ prati dṛṣṭvā droṇasya karmāṇi tathārūpāṇi māriṣa 55 brāhmaṇena tapo nūnaṃ caritaṃ duścaraṃ mahat tathā hi yudhi vikrānto dahati kṣatriyarṣabhān 56 dharmo yuddhaṃ kṣatriyasya brāhmaṇasya paraṃtapaḥ tapasvī kṛtavidyaś ca prekṣitenāpi nirdahet 57 droṇāstram agnisaṃsparśaṃ praviṣṭāḥ kṣatriyarṣabhāḥ bahavo dustaraṃ ghoraṃ yatrādahyanta bhārata 58 yathābalaṃ yathotsāhaṃ yathā sattvaṃ mahādyutiḥ mohayan sarvabhūtāni droṇo hanti balāni naḥ 59 teṣāṃ tad vacanaṃ śrutvā kṣatradharmā vyavasthitaḥ ardhacandreṇa ciccheda droṇasya sa śaraṃ dhanuḥ 60 sa saṃrabdhataro bhūtvā droṇaḥ kṣatriya mardanaḥ anyat kārmukam ādāya bhāsvaraṃ vegavattaram 61 tatrādhāya śaraṃ tīkṣṇaṃ bhāraghnaṃ vimalaṃ dṛḍham ākarṇapūrṇam ācāryo balavān abhyavāsṛjat 62 sa hatvā kṣatradharmmāṇaṃ jagāma dharaṇītalam sa bhinnahṛdayo vāhād apatan medinī tale 63 tataḥ sainyāny akampanta dhṛṣṭadyumna sute hate atha droṇaṃ samārohac cekitāno mahārathaḥ 64 sa droṇaṃ daśabhir bāṇaiḥ pratyavidhyat stanāntare caturbhiḥ sārathiṃ cāsya caturbhiś caturo hayān 65 tasyācāryaḥ ṣoḍaśabhir avidhyad dakṣiṇaṃ bhujam dhvajaṃ ṣoḍaśabhir bāṇair yantāraṃ cāsya saptabhiḥ 66 tasya sūte hate te 'śvā ratham ādāya vidrutāḥ samare śarasaṃvītā bhāradvājena māriṣa 67 cekitāna rathaṃ dṛṣṭvā vidrutaṃ hatasārathim pāñcālān pāṇḍavāṃś caiva mahad bhayam athāviśat 68 tān sametān raṇe śūrāṃś cedipāñcālasṛñjayān samantād drāvayan droṇo bahv aśobhata māriṣa 69 ākarṇapalitaḥ śyāmo vayasāśītikāt paraḥ raṇe paryacarad droṇo vṛddhaḥ ṣoḍaśavarṣavat 70 atha droṇaṃ mahārāja vicarantam abhītavat vajrahastam amanyanta śatravaḥ śatrusūdanam 71 tato 'bravīn mahārāja drupado buddhimān nṛpa lubdho 'yaṃ kṣatriyān hanti vyāghraḥ kṣudramṛgān iva 72 kṛcchrān duryodhano lokān āpaḥ prāpsyati durmatiḥ yasya lobhād vinihatāḥ samare kṣatriyarṣabhāḥ 73 śataśaḥ śerate bhūmau nikṛttā govṛṣā iva rudhireṇa parītāṅgāḥ śvasṛgālādanī kṛtāḥ 74 evam uktvā mahārāja drupado 'kṣauhiṇīpatiḥ puraskṛtya raṇe pārthān droṇam abhyadravad drutam |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 7
Chapter 102
|
1
[स] वयूहेष्व आलॊड्यमानेषु पाण्डवानां ततस ततः सुदूरम अन्वयुः पार्थाः पाञ्चालाः सह सॊमकैः 2 वर्तमाने तथा रौद्रे संग्रामे लॊमहर्षणे परक्षये जगतस तीव्रे युगान्त इव भारत 3 दरॊणे युधि पराक्राने नर्दमाने मुहुर मुहुः पाञ्चालेषु च कषीणेषु वध्यमानेषु पाण्डुषु 4 नापश्यच छरणं किं चिद धर्मराजॊ युधिष्ठिरः चिन्तयाम आस राजेन्द्र कथम एतद भविष्यति 5 तत्रावेक्ष्य दिशः सर्वाः सव्यसाचि दिदृष्ट्कया युधिष्ठिरॊ ददर्शाथ नैव पार्थ न माधवम 6 सॊ ऽपश्यन नरशार्दूलं वानरर्षभ लक्षणम गाण्डीवस्य च निर्घॊषम अशृण्वन वयथितेन्द्रियः 7 अपश्यन सात्यकिं चापि वृष्णीनां परवरं रथम चिन्तयाभिपरीताङ्गॊ धर्मराजॊ युधिष्ठिरः नाध्यगच्छत तदा शान्तिं ताव अपश्यन नरर्षभौ 8 लॊकॊपक्रॊश भीरुत्वाद धर्मराजॊ महायशाः अचिन्तयन महाबाहुः शैनेयस्य रथं परति 9 पदवीं परेषितश चैव फल्गुनस्य मया रणे शैनेयः सात्यकिः सत्यॊ मित्राणाम अभयंकरः 10 तद इदं हय एकम एवासीद दविधा जातं ममाद्य वै सात्यकिश च हि मे जञेयः पाण्डवश च धनंजयः 11 सात्यकिं परेषयित्वा तु पाण्डवस्य पदानुगम सात्वतस्यापि किं युद्धे परेषयिष्ये पदानुगम 12 करिष्यामि परयत्नेन भरातुर अन्वेषणं यदि युयुधानम अनन्विष्य लॊकॊ मां गर्हयिष्यति 13 भरातुर अन्वेषणं कृत्वा धर्मराजॊ युधिष्ठिरः परित्यजति वार्ष्णेयं सात्यकिं सत्यविक्रमम 14 लॊकापवादभीरुत्वात सॊ ऽहं पार्थं वृकॊदरम पदवीं परेषयिष्यामि माधवस्य महात्मनः 15 यथैव च मम परीतिर अर्जुने शत्रुसूदने तथैव वृष्णिवीरे ऽपि सात्वते युद्धदुर्मदे 16 अतिभारे नियुक्तश च मया शैनेयनन्दनः स तु मित्रॊपरॊधेन गौरवाच च महाबलः परविष्टॊ भरतीं सेनां मकरः सागरं यथा 17 असौ हि शरूयते शब्दः शूराणाम अनिवर्तिनाम मिथः संयुध्यमानानां वृष्णिवीरेण धीमता 18 पराप्तकालं सुबलवन निश्चित्य बहुधा हि मे तत्रैव पाण्डवेयस्य भीमसेनस्य धन्विनः गमनं रॊचते मह्यं यत्र यातौ महारथौ 19 न चाप्य असह्यं भीमस्य विद्यते भुवि किं चन शक्तॊ हय एष रणे यत्तान पृथिव्यां सर्वधन्विनः सवबाहुबलम आस्थाय परतिव्यूहितुम अञ्जसा 20 यस्य बाहुबलं सर्वे समाश्रित्य महात्मनः वनवासान निवृत्ताः सम न च युद्धेषु निर्जिताः 21 इतॊ गते भीमसेने सात्वतं परति पाण्डवे स नाथौ भवितारौ हि युधि सात्वत फल्गुनौ 22 कामं तव अशॊचनीयौ तौ रणे सात्वत फल्गुनौ रक्षितौ वासुदेवेन सवयं चास्त्रविशारदौ 23 अवश्यं तु मया कार्यम आत्मनः शॊकनाशनम तस्माद भीमं नियॊक्ष्यामि सात्वतस्य पदानुगम ततः परतिकृतं मन्ये विधानं सात्यकिं परति 24 एवं निश्चित्य मनसा धर्मपुत्रॊ युधिष्ठिरः यन्तारम अब्रवीद राजन भीमं परति नयस्व माम 25 धर्मराज वचः शरुत्वा सारथिर हयकॊविदः रथं हेमपरिष्कारं भीमान्तिकम उपानयत 26 भीमसेनम अनुप्राप्य पराप्तकालम अनुस्मरन कश्मलं पराविशद राजा बहु तत्र समादिशन 27 यः स देवान स गन्धर्वान दैत्यांश चैकरथॊ ऽजयत तस्य लक्ष्म न पश्यामि भीमसेनानुजस्य ते 28 ततॊ ऽबरवीद धर्मराजं भीमसेनस तथागतम नैवाद्राक्षं न चाश्रौषं तव कश्मलम ईदृशम 29 पुरा हि दुःखदीर्णानां भवान गतिर अभूद धि नः उत्तिष्ठॊत्तिष्ठ राजेन्द्र शाधि किं करवाणि ते 30 न हय असाध्यम अकार्यं वा विद्यते मम मानद आज्ञापय कुरुश्रेष्ठ मा च शॊके मनः कृथाः 31 तम अब्रवीद अश्रुपूर्णः कृष्णसर्प इव शवसन भीमसेनम इदं वाक्यं परम्लान वदनॊ नृपः 32 यथा शङ्खस्य निर्घॊषः पाञ्चजन्यस्य शरूयते परेरितॊ वासुदेवेन संरब्धेन यशस्विना नूनम अद्य हतः शेते तव भराता धनंजयः 33 तस्मिन विनिहते नूनं युध्यते ऽसौ जनार्दनः यस्य सत्त्ववतॊ वीर्यम उपजीवन्ति पाण्डवाः 34 यं भयेष्व अभिगच्छन्ति सहस्राक्षम इवामराः स शूरः सैन्धव परेप्सुर अन्वयाद भारतीं चमूम 35 तस्य वै गमनं विद्मॊ भीम नावर्तनं पुनः शयामॊ युवा गुडाकेशॊ दर्शनीयॊ महाभुजः 36 वयूढॊरस्कॊ महास्कन्धॊ मत्तद्विरदविक्रमः चकॊर नेत्रस ताम्राक्षॊ दविषताम अघवर्धनः 37 तद इदं मम भद्रं ते शॊकस्थानम अरिंदम अर्जुनार्थं महाबाहॊ सात्वतस्य च कारणात 38 वर्धते हविषेवाग्निर इध्यमानः पुनः पुनः तस्य लक्ष्म न पश्यामि तेन विन्दामि कश्मलम 39 तं विद्धि पुरुषव्याघ्रं सात्वतं च महारथम स तं महारथं पश्चाद अनुयातस तवानुजम तम अपश्यन महाबाहुम अहं विन्दामि कश्मलम 40 तस्मात कृष्णॊ रणे नूनं युध्यते युद्धकॊविदः यस्य वीर्यवतॊ वीर्यम उपजीवन्ति पाण्डवाः 41 स तत्र गच्छ कौनेय यत्र यातॊ धनंजयः सात्यकिश च महावीर्यः कर्तव्यं यदि मन्यसे वचनं मम धर्मज्ञ जयेष्ठॊ भराता भवामि ते 42 न ते ऽरजुनस तथा जञेयॊ जञातव्यः सात्यकिर यथा चिकीर्षुर मत्प्रियं पार्थ परयातः सव्यसाचिनः पदवीं दुर्गमां घॊराम अगम्याम अकृतात्मभिः 43 [भम] बरह्मेषानेन्द्र वरुणान अवहद यः पुरा रथः तम आस्थाय गतौ कृष्णौ न तयॊर विद्यते भयम 44 आज्ञां तु शिरसा बिभ्रद एष गच्छामि मा शुचः समेत्य तान नरव्याघ्रांस तव दास्यामि संविदम 45 [स] एतावद उक्त्वा परययौ परिदाय युधिष्ठिरम धृष्टद्युम्नाय बलवान सुहृद्भ्यश च पुनः पुनः धृष्टद्युम्नं चेदम आह भीमसेनॊ महाबलः 46 विदितं ते महाबाहॊ यथा दरॊणॊ महारथः गरहणे धर्मराजस्य सर्वॊपायेन वर्तते 47 न च मे गमने कृत्यं तादृक पार्षत विद्यते यादृशं रक्षणे राज्ञः कार्यम आत्ययिकं हि नः 48 एवम उक्तॊ ऽसमि पार्थेन परतिवक्तुं सम नॊत्सहे परयास्ये तत्र यत्रासौ मुमूर्षुः सैन्धवः सथितः धर्मराजस्य वचने सथातव्यम अविशङ्कया 49 सॊ ऽदय यत्तॊ रणे पार्थं परिरक्ष युधिष्ठिरम एतद धि सर्वकार्याणां परमं कृत्यम आहवे 50 तम अब्रवीन महाराज धृष्टद्युम्नॊ वृकॊदरम ईप्सितेन महाबाहॊ गच्छ पार्थाविचारयन 51 नाहत्वा समरे दरॊणॊ धृष्टद्युम्नं कथं चन निग्रहं धर्मराजस्य परकरिष्यति संयुगे 52 ततॊ निक्षिप्य राजानं धृष्टद्युम्नाय पाण्डवः अभिवाद्य गुरुं जयेष्ठं परययौ यत्र फल्गुनः 53 परिष्वक्तस तु कौन्तेयॊ धर्मराजेन भारत आघ्रातश च तथा मूर्ध्नि शरावितश चाशिषः शुभाः 54 भीमसेनॊ महाबाहुः कवची शुभकुण्डली साङ्गदः स तनुत्राणः स शरी रथिनां वरः 55 तस्य कार्ण्षायसं वर्म हेमचित्रं महर्द्धिमत विबभौ पर्वत शलिष्टः स विद्युद इव तॊयदः 56 पीतरक्तासित सितैर वासॊभिश च सुवेष्टितः कण्ठत्राणेन च बभौ सेन्द्रायुध इवाम्बुदः 57 परयाते भीमसेने तु तव सैन्यं युयुत्सया पाञ्चजन्य रवॊ घॊरः पुनर आसीद विशां पते 58 तं शरुत्वा निनदं घॊरं तरैलॊक्यत्रासनं महत पुनर भीमं महाबाहुर धर्मपुत्रॊ ऽभयभाषत 59 एष वृष्णिप्रवीरेण धमातः सलिलजॊ भृशम पृथिवीं चान्तरिक्षं च विनादयति शङ्खराट 60 नूनं वयसनम आपन्ने सुमहत सव्यसाचिनि कुरुभिर युध्यते सार्धं सर्वैश चक्रगदाधरः 61 नूनम आर्या महत कुन्ती पापम अद्य निदर्शनम दरौपदी तु सुभद्रा च पश्यन्ति सह बन्धुभिः 62 स भीमस तवरया युक्तॊ याहि यत्र धनंजयः मुह्यन्तीव हि मे सर्वा धनंजय दिदृक्षया दिशः स परदिशः पार्थ सात्वतस्य च कारणात 63 गच्छ गच्छेति च पुनर भीमसेनम अभाषत भृशं स परहितॊ भरात्रा भराता भरातुः परियं करः आहत्य दुन्दुभिं भीमः शङ्खं परध्माय चासकृत 64 विनद्य सिंहनादं च जयां विकर्षन पुनः पुनः दर्शयन घॊरम आत्मानम अमित्रान सहसाभ्ययात 65 तम ऊहुर जवना दान्ता विकुर्वाणा हयॊत्तमाः विशॊकेनाभिसंयत्ता मनॊमारुतरंहसः 66 आरुजन विरुजन पार्थॊ जयां विकर्षंश च पाणिना सॊ ऽवकर्षन विकर्षंश च सेनाग्रं समलॊडयत 67 तं परयान्तं महाबाहुं पाञ्चालाः सह सॊमकाः पृष्ठतॊ ऽनुययुः शूरा मघवन्तम इवामराः 68 तं स सेना महाराज सॊदर्याः पर्यवारयन दुःशलश चित्रसेनश च कुण्ड भेदी विविंशतिः 69 दुर्मुखॊ दुःसहश चैव विकर्णश च शलस तथा विन्दानुविन्दौ सुमुखॊ दीर्घबाहुः सुदर्शनः 70 वृन्दारकः सुहस्तश च सुषेणॊ दीर्घलॊचनः अभयॊ रौद्रकर्मा च सुवर्मा दुर्विमॊचनः 71 विविधै रथिनां शरेष्ठाः सह सैन्यैः सहानुगैः संयत्ताः समरे शूरा भीमसेनम उपाद्रवन 72 तान समीक्ष्य तु कौन्तेयॊ भीमसेनः पराक्रमी अभ्यवर्तत वेगेन सिंहः कषुद्रमृगान इव 73 ते महास्त्राणि दिव्यानि तत्र वीरा अदर्शयन वारयन्तः शरैर भीमं मेघाः सूर्यम इवॊदितम 74 स तान अतीत्य वेगेन दरॊणानीकम उपाद्रवत अग्रतश च गजानीकं शरवर्षैर अवाकिरत 75 सॊ ऽचिरेणैव कालेन तद गजानीकम आशुगैः दिशः सर्वाः समभ्यस्य वयधमत पवनात्मजः 76 तरासिताः शरभस्येव गर्जितेन वने मृगाः परद्रवन दविरदाः सर्वे नदन्तॊ भैरवान रवान 77 पुनश चातीत्य वेगेन दरॊणानीकम उपाद्रवत तम अवारयद आचार्यॊ वेलेवॊद्वृत्तम अर्णवम 78 ललाटे ऽताडयच चैनं नाराचेन समयन्न इव ऊर्ध्वरश्मिर इवादित्यॊ विबभौ तत्र पाण्डवः 79 स मन्यमानस तव आचार्यॊ ममायं फल्गुनॊ यथा भीमः करिष्यते पूजाम इत्य उवाच वृकॊदरम 80 भीमसेन न ते शक्यं परवेष्टुम अरिवाहिनीम माम अनिर्जित्य समरे शत्रुमध्ये महाबल 81 यदि ते सॊ ऽनुजः कृष्णः परविष्टॊ ऽनुमते मम अनीकं न तु शक्यं भॊः परवेष्टुम इह वै तवया 82 अथ भीमस तु तच छरुत्वा गुरॊर वाक्यम अपेतभीः करुद्धः परॊवाच वै दरॊणं रक्तताम्रेक्षणः शवसन 83 तवार्जुनॊ नानुमते बरह्म बन्धॊ रणाजिरम परविष्टः स हि दुर्धर्षः शक्रस्यापि विशेद बलम 84 येन वै परमां पूजां कुर्वता मानितॊ हय असि नार्जुनॊ ऽहं घृणी दरॊण भीमसेनॊ ऽसमि ते रिपुः 85 पिता नस तवं गुरुर बन्धुस तथा पुत्रा हि ते वयम इति मन्यामहे सर्वे भवन्तं परणताः सथिताः 86 अद्य तद विपरीतं ते वदतॊ ऽसमासु दृश्यते यदि शत्रुं तवम आत्मानं मन्यसे तत तथास्त्व इह एष ते सदृशं शत्रॊः कर्म भीमः करॊम्य अहम 87 अथॊद्भ्राम्य गदां भीमः कालदण्डम इवान्तकः दरॊणायावसृजद राजन स रथाद अवपुप्लुवे 88 साश्वसूत धवजं यानं दरॊणस्यापॊथयत तदा परामृद्नाच च बहून यॊधान वायुर कृष्णान इवौजसा 89 तं पुनः परिवव्रुस ते तव पुत्रा रथॊत्तमम अन्यं च रथम आस्थाय दरॊणः परहरतां वरः 90 ततः करुद्दॊर महाराज भीमसेनः पराक्रमी अग्रतः सयन्दनानीकं शरवर्षैर अवाकिरत 91 ते वध्यमानाः समरे तव पुत्रा महारथाः भीमं भीमबलं युद्धे ऽयॊधयंस तु जयैषिणः 92 ततॊ दुःशासनः करुद्धॊ रथशक्तिं समाक्षिपन सर्वपारशवीं तीक्ष्णां जिघांसुः पाण्डुनन्दनम 93 आपतन्तीं महाशक्तिं तव पुत्र परचॊदिताम दविधा चिच्छेद तां भीमस तद अद्भुतम इवाभवत 94 अथान्यैर निशितैर बाणैः संक्रुद्धः कुण्ड भेदिनम सुषेणं दीर्घनेत्रं च तरिभिस तरीन अवधीद बली 95 ततॊ वृन्दारकं वीरं कुरूणां कीर्तिवर्धनम पुत्राणां तव वीराणां युध्यताम अवधीत पुनः 96 अभयं रौद्रकर्माणं दुर्विमॊचनम एव च तरिभिस तरीन अवधीद भीमः पुनर एव सुतांस तव 97 वध्यमाना महाराज पुत्रास तव बलीयसा भीमं परहरतां शरेष्ठं समन्तात पर्यवारयन 98 विन्दानुविन्दौ सहितौ सुवर्माणं च ते सुतम परहसन्न इव कौनेयः शरैर निन्ये यमक्षयम 99 ततः सुदर्शनं वीरं पुत्रं ते भरतर्षभ विव्याध समरे तूर्णं स पपात ममार च 100 सॊ चिरेणैव कालेन तद्रथानीकम आशुगैः दिशः सर्वाः समभ्यस्य वयधमत पाणुनन्दनः 101 ततॊ वै रथगॊषेण गर्जितेन मृगा इव वध्यमानाश च समरे पुत्रास तव विशां पते पराद्रवन स रथाः सर्वे भीमसेनभयार्दिताः 102 अनुयाय तु कौनेयः पुत्राणां ते महद बलम विव्याध समरे राजन कौरवेयान समन्ततः 103 वध्यमाना महाराज भीमसेनेन तावकाः तयक्त्वा भीमं रणे यन्ति चॊदयन्तॊ हयॊत्तमान 104 तांस तु निर्जित्य समरे भीमसेनॊ महाबलः सिंहनाद रवं चक्रे बाहुशब्दं च पाण्डवः 105 तलशब्दं च सुमहत कृत्वा भीमॊ महाबलः वयतीत्य रथिनश चापि दरॊणानीकम उपाद्रवत |
1
[s] vyūheṣv āloḍyamāneṣu pāṇḍavānāṃ tatas tataḥ sudūram anvayuḥ pārthāḥ pāñcālāḥ saha somakaiḥ 2 vartamāne tathā raudre saṃgrāme lomaharṣaṇe prakṣaye jagatas tīvre yugānta iva bhārata 3 droṇe yudhi parākrāne nardamāne muhur muhuḥ pāñcāleṣu ca kṣīṇeṣu vadhyamāneṣu pāṇḍuṣu 4 nāpaśyac charaṇaṃ kiṃ cid dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ cintayām āsa rājendra katham etad bhaviṣyati 5 tatrāvekṣya diśaḥ sarvāḥ savyasāci didṛṣṭkayā yudhiṣṭhiro dadarśātha naiva pārtha na mādhavam 6 so 'paśyan naraśārdūlaṃ vānararṣabha lakṣaṇam gāṇḍīvasya ca nirghoṣam aśṛṇvan vyathitendriyaḥ 7 apaśyan sātyakiṃ cāpi vṛṣṇīnāṃ pravaraṃ ratham cintayābhiparītāṅgo dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ nādhyagacchat tadā śāntiṃ tāv apaśyan nararṣabhau 8 lokopakrośa bhīrutvād dharmarājo mahāyaśāḥ acintayan mahābāhuḥ śaineyasya rathaṃ prati 9 padavīṃ preṣitaś caiva phalgunasya mayā raṇe śaineyaḥ sātyakiḥ satyo mitrāṇām abhayaṃkaraḥ 10 tad idaṃ hy ekam evāsīd dvidhā jātaṃ mamādya vai sātyakiś ca hi me jñeyaḥ pāṇḍavaś ca dhanaṃjayaḥ 11 sātyakiṃ preṣayitvā tu pāṇḍavasya padānugam sātvatasyāpi kiṃ yuddhe preṣayiṣye padānugam 12 kariṣyāmi prayatnena bhrātur anveṣaṇaṃ yadi yuyudhānam ananviṣya loko māṃ garhayiṣyati 13 bhrātur anveṣaṇaṃ kṛtvā dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ parityajati vārṣṇeyaṃ sātyakiṃ satyavikramam 14 lokāpavādabhīrutvāt so 'haṃ pārthaṃ vṛkodaram padavīṃ preṣayiṣyāmi mādhavasya mahātmanaḥ 15 yathaiva ca mama prītir arjune śatrusūdane tathaiva vṛṣṇivīre 'pi sātvate yuddhadurmade 16 atibhāre niyuktaś ca mayā śaineyanandanaḥ sa tu mitroparodhena gauravāc ca mahābalaḥ praviṣṭo bharatīṃ senāṃ makaraḥ sāgaraṃ yathā 17 asau hi śrūyate śabdaḥ śūrāṇām anivartinām mithaḥ saṃyudhyamānānāṃ vṛṣṇivīreṇa dhīmatā 18 prāptakālaṃ subalavan niścitya bahudhā hi me tatraiva pāṇḍaveyasya bhīmasenasya dhanvinaḥ gamanaṃ rocate mahyaṃ yatra yātau mahārathau 19 na cāpy asahyaṃ bhīmasya vidyate bhuvi kiṃ cana śakto hy eṣa raṇe yattān pṛthivyāṃ sarvadhanvinaḥ svabāhubalam āsthāya prativyūhitum añjasā 20 yasya bāhubalaṃ sarve samāśritya mahātmanaḥ vanavāsān nivṛttāḥ sma na ca yuddheṣu nirjitāḥ 21 ito gate bhīmasene sātvataṃ prati pāṇḍave sa nāthau bhavitārau hi yudhi sātvata phalgunau 22 kāmaṃ tv aśocanīyau tau raṇe sātvata phalgunau rakṣitau vāsudevena svayaṃ cāstraviśāradau 23 avaśyaṃ tu mayā kāryam ātmanaḥ śokanāśanam tasmād bhīmaṃ niyokṣyāmi sātvatasya padānugam tataḥ pratikṛtaṃ manye vidhānaṃ sātyakiṃ prati 24 evaṃ niścitya manasā dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ yantāram abravīd rājan bhīmaṃ prati nayasva mām 25 dharmarāja vacaḥ śrutvā sārathir hayakovidaḥ rathaṃ hemapariṣkāraṃ bhīmāntikam upānayat 26 bhīmasenam anuprāpya prāptakālam anusmaran kaśmalaṃ prāviśad rājā bahu tatra samādiśan 27 yaḥ sa devān sa gandharvān daityāṃś caikaratho 'jayat tasya lakṣma na paśyāmi bhīmasenānujasya te 28 tato 'bravīd dharmarājaṃ bhīmasenas tathāgatam naivādrākṣaṃ na cāśrauṣaṃ tava kaśmalam īdṛśam 29 purā hi duḥkhadīrṇānāṃ bhavān gatir abhūd dhi naḥ uttiṣṭhottiṣṭha rājendra śādhi kiṃ karavāṇi te 30 na hy asādhyam akāryaṃ vā vidyate mama mānada ājñāpaya kuruśreṣṭha mā ca śoke manaḥ kṛthāḥ 31 tam abravīd aśrupūrṇaḥ kṛṣṇasarpa iva śvasan bhīmasenam idaṃ vākyaṃ pramlāna vadano nṛpaḥ 32 yathā śaṅkhasya nirghoṣaḥ pāñcajanyasya śrūyate prerito vāsudevena saṃrabdhena yaśasvinā nūnam adya hataḥ śete tava bhrātā dhanaṃjayaḥ 33 tasmin vinihate nūnaṃ yudhyate 'sau janārdanaḥ yasya sattvavato vīryam upajīvanti pāṇḍavāḥ 34 yaṃ bhayeṣv abhigacchanti sahasrākṣam ivāmarāḥ sa śūraḥ saindhava prepsur anvayād bhāratīṃ camūm 35 tasya vai gamanaṃ vidmo bhīma nāvartanaṃ punaḥ śyāmo yuvā guḍākeśo darśanīyo mahābhujaḥ 36 vyūḍhorasko mahāskandho mattadviradavikramaḥ cakora netras tāmrākṣo dviṣatām aghavardhanaḥ 37 tad idaṃ mama bhadraṃ te śokasthānam ariṃdama arjunārthaṃ mahābāho sātvatasya ca kāraṇāt 38 vardhate haviṣevāgnir idhyamānaḥ punaḥ punaḥ tasya lakṣma na paśyāmi tena vindāmi kaśmalam 39 taṃ viddhi puruṣavyāghraṃ sātvataṃ ca mahāratham sa taṃ mahārathaṃ paścād anuyātas tavānujam tam apaśyan mahābāhum ahaṃ vindāmi kaśmalam 40 tasmāt kṛṣṇo raṇe nūnaṃ yudhyate yuddhakovidaḥ yasya vīryavato vīryam upajīvanti pāṇḍavāḥ 41 sa tatra gaccha kauneya yatra yāto dhanaṃjayaḥ sātyakiś ca mahāvīryaḥ kartavyaṃ yadi manyase vacanaṃ mama dharmajña jyeṣṭho bhrātā bhavāmi te 42 na te 'rjunas tathā jñeyo jñātavyaḥ sātyakir yathā cikīrṣur matpriyaṃ pārtha prayātaḥ savyasācinaḥ padavīṃ durgamāṃ ghorām agamyām akṛtātmabhiḥ 43 [bhm] brahmeṣānendra varuṇān avahad yaḥ purā rathaḥ tam āsthāya gatau kṛṣṇau na tayor vidyate bhayam 44 ājñāṃ tu śirasā bibhrad eṣa gacchāmi mā śucaḥ sametya tān naravyāghrāṃs tava dāsyāmi saṃvidam 45 [s] etāvad uktvā prayayau paridāya yudhiṣṭhiram dhṛṣṭadyumnāya balavān suhṛdbhyaś ca punaḥ punaḥ dhṛṣṭadyumnaṃ cedam āha bhīmaseno mahābalaḥ 46 viditaṃ te mahābāho yathā droṇo mahārathaḥ grahaṇe dharmarājasya sarvopāyena vartate 47 na ca me gamane kṛtyaṃ tādṛk pārṣata vidyate yādṛśaṃ rakṣaṇe rājñaḥ kāryam ātyayikaṃ hi naḥ 48 evam ukto 'smi pārthena prativaktuṃ sma notsahe prayāsye tatra yatrāsau mumūrṣuḥ saindhavaḥ sthitaḥ dharmarājasya vacane sthātavyam aviśaṅkayā 49 so 'dya yatto raṇe pārthaṃ parirakṣa yudhiṣṭhiram etad dhi sarvakāryāṇāṃ paramaṃ kṛtyam āhave 50 tam abravīn mahārāja dhṛṣṭadyumno vṛkodaram īpsitena mahābāho gaccha pārthāvicārayan 51 nāhatvā samare droṇo dhṛṣṭadyumnaṃ kathaṃ cana nigrahaṃ dharmarājasya prakariṣyati saṃyuge 52 tato nikṣipya rājānaṃ dhṛṣṭadyumnāya pāṇḍavaḥ abhivādya guruṃ jyeṣṭhaṃ prayayau yatra phalgunaḥ 53 pariṣvaktas tu kaunteyo dharmarājena bhārata āghrātaś ca tathā mūrdhni śrāvitaś cāśiṣaḥ śubhāḥ 54 bhīmaseno mahābāhuḥ kavacī śubhakuṇḍalī sāṅgadaḥ sa tanutrāṇaḥ sa śarī rathināṃ varaḥ 55 tasya kārṇṣāyasaṃ varma hemacitraṃ maharddhimat vibabhau parvata śliṣṭaḥ sa vidyud iva toyadaḥ 56 pītaraktāsita sitair vāsobhiś ca suveṣṭitaḥ kaṇṭhatrāṇena ca babhau sendrāyudha ivāmbudaḥ 57 prayāte bhīmasene tu tava sainyaṃ yuyutsayā pāñcajanya ravo ghoraḥ punar āsīd viśāṃ pate 58 taṃ śrutvā ninadaṃ ghoraṃ trailokyatrāsanaṃ mahat punar bhīmaṃ mahābāhur dharmaputro 'bhyabhāṣata 59 eṣa vṛṣṇipravīreṇa dhmātaḥ salilajo bhṛśam pṛthivīṃ cāntarikṣaṃ ca vinādayati śaṅkharāṭ 60 nūnaṃ vyasanam āpanne sumahat savyasācini kurubhir yudhyate sārdhaṃ sarvaiś cakragadādharaḥ 61 nūnam āryā mahat kuntī pāpam adya nidarśanam draupadī tu subhadrā ca paśyanti saha bandhubhiḥ 62 sa bhīmas tvarayā yukto yāhi yatra dhanaṃjayaḥ muhyantīva hi me sarvā dhanaṃjaya didṛkṣayā diśaḥ sa pradiśaḥ pārtha sātvatasya ca kāraṇāt 63 gaccha gaccheti ca punar bhīmasenam abhāṣata bhṛśaṃ sa prahito bhrātrā bhrātā bhrātuḥ priyaṃ karaḥ āhatya dundubhiṃ bhīmaḥ śaṅkhaṃ pradhmāya cāsakṛt 64 vinadya siṃhanādaṃ ca jyāṃ vikarṣan punaḥ punaḥ darśayan ghoram ātmānam amitrān sahasābhyayāt 65 tam ūhur javanā dāntā vikurvāṇā hayottamāḥ viśokenābhisaṃyattā manomārutaraṃhasaḥ 66 ārujan virujan pārtho jyāṃ vikarṣaṃś ca pāṇinā so 'vakarṣan vikarṣaṃś ca senāgraṃ samaloḍayat 67 taṃ prayāntaṃ mahābāhuṃ pāñcālāḥ saha somakāḥ pṛṣṭhato 'nuyayuḥ śūrā maghavantam ivāmarāḥ 68 taṃ sa senā mahārāja sodaryāḥ paryavārayan duḥśalaś citrasenaś ca kuṇḍa bhedī viviṃśatiḥ 69 durmukho duḥsahaś caiva vikarṇaś ca śalas tathā vindānuvindau sumukho dīrghabāhuḥ sudarśanaḥ 70 vṛndārakaḥ suhastaś ca suṣeṇo dīrghalocanaḥ abhayo raudrakarmā ca suvarmā durvimocanaḥ 71 vividhai rathināṃ śreṣṭhāḥ saha sainyaiḥ sahānugaiḥ saṃyattāḥ samare śūrā bhīmasenam upādravan 72 tān samīkṣya tu kaunteyo bhīmasenaḥ parākramī abhyavartata vegena siṃhaḥ kṣudramṛgān iva 73 te mahāstrāṇi divyāni tatra vīrā adarśayan vārayantaḥ śarair bhīmaṃ meghāḥ sūryam ivoditam 74 sa tān atītya vegena droṇānīkam upādravat agrataś ca gajānīkaṃ śaravarṣair avākirat 75 so 'cireṇaiva kālena tad gajānīkam āśugaiḥ diśaḥ sarvāḥ samabhyasya vyadhamat pavanātmajaḥ 76 trāsitāḥ śarabhasyeva garjitena vane mṛgāḥ pradravan dviradāḥ sarve nadanto bhairavān ravān 77 punaś cātītya vegena droṇānīkam upādravat tam avārayad ācāryo velevodvṛttam arṇavam 78 lalāṭe 'tāḍayac cainaṃ nārācena smayann iva ūrdhvaraśmir ivādityo vibabhau tatra pāṇḍavaḥ 79 sa manyamānas tv ācāryo mamāyaṃ phalguno yathā bhīmaḥ kariṣyate pūjām ity uvāca vṛkodaram 80 bhīmasena na te śakyaṃ praveṣṭum arivāhinīm mām anirjitya samare śatrumadhye mahābala 81 yadi te so 'nujaḥ kṛṣṇaḥ praviṣṭo 'numate mama anīkaṃ na tu śakyaṃ bhoḥ praveṣṭum iha vai tvayā 82 atha bhīmas tu tac chrutvā guror vākyam apetabhīḥ kruddhaḥ provāca vai droṇaṃ raktatāmrekṣaṇaḥ śvasan 83 tavārjuno nānumate brahma bandho raṇājiram praviṣṭaḥ sa hi durdharṣaḥ śakrasyāpi viśed balam 84 yena vai paramāṃ pūjāṃ kurvatā mānito hy asi nārjuno 'haṃ ghṛṇī droṇa bhīmaseno 'smi te ripuḥ 85 pitā nas tvaṃ gurur bandhus tathā putrā hi te vayam iti manyāmahe sarve bhavantaṃ praṇatāḥ sthitāḥ 86 adya tad viparītaṃ te vadato 'smāsu dṛśyate yadi śatruṃ tvam ātmānaṃ manyase tat tathāstv iha eṣa te sadṛśaṃ śatroḥ karma bhīmaḥ karomy aham 87 athodbhrāmya gadāṃ bhīmaḥ kāladaṇḍam ivāntakaḥ droṇāyāvasṛjad rājan sa rathād avapupluve 88 sāśvasūta dhvajaṃ yānaṃ droṇasyāpothayat tadā prāmṛdnāc ca bahūn yodhān vāyur kṛṣṇān ivaujasā 89 taṃ punaḥ parivavrus te tava putrā rathottamam anyaṃ ca ratham āsthāya droṇaḥ praharatāṃ varaḥ 90 tataḥ kruddor mahārāja bhīmasenaḥ parākramī agrataḥ syandanānīkaṃ śaravarṣair avākirat 91 te vadhyamānāḥ samare tava putrā mahārathāḥ bhīmaṃ bhīmabalaṃ yuddhe 'yodhayaṃs tu jayaiṣiṇaḥ 92 tato duḥśāsanaḥ kruddho rathaśaktiṃ samākṣipan sarvapāraśavīṃ tīkṣṇāṃ jighāṃsuḥ pāṇḍunandanam 93 āpatantīṃ mahāśaktiṃ tava putra pracoditām dvidhā ciccheda tāṃ bhīmas tad adbhutam ivābhavat 94 athānyair niśitair bāṇaiḥ saṃkruddhaḥ kuṇḍa bhedinam suṣeṇaṃ dīrghanetraṃ ca tribhis trīn avadhīd balī 95 tato vṛndārakaṃ vīraṃ kurūṇāṃ kīrtivardhanam putrāṇāṃ tava vīrāṇāṃ yudhyatām avadhīt punaḥ 96 abhayaṃ raudrakarmāṇaṃ durvimocanam eva ca tribhis trīn avadhīd bhīmaḥ punar eva sutāṃs tava 97 vadhyamānā mahārāja putrās tava balīyasā bhīmaṃ praharatāṃ śreṣṭhaṃ samantāt paryavārayan 98 vindānuvindau sahitau suvarmāṇaṃ ca te sutam prahasann iva kauneyaḥ śarair ninye yamakṣayam 99 tataḥ sudarśanaṃ vīraṃ putraṃ te bharatarṣabha vivyādha samare tūrṇaṃ sa papāta mamāra ca 100 so cireṇaiva kālena tadrathānīkam āśugaiḥ diśaḥ sarvāḥ samabhyasya vyadhamat pāṇunandanaḥ 101 tato vai rathagoṣeṇa garjitena mṛgā iva vadhyamānāś ca samare putrās tava viśāṃ pate prādravan sa rathāḥ sarve bhīmasenabhayārditāḥ 102 anuyāya tu kauneyaḥ putrāṇāṃ te mahad balam vivyādha samare rājan kauraveyān samantataḥ 103 vadhyamānā mahārāja bhīmasenena tāvakāḥ tyaktvā bhīmaṃ raṇe yanti codayanto hayottamān 104 tāṃs tu nirjitya samare bhīmaseno mahābalaḥ siṃhanāda ravaṃ cakre bāhuśabdaṃ ca pāṇḍavaḥ 105 talaśabdaṃ ca sumahat kṛtvā bhīmo mahābalaḥ vyatītya rathinaś cāpi droṇānīkam upādravat |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 7
Chapter 103
|
1
[स] तम उत्तीर्णं रथानीकात तमसॊ भास्करं यथा दिधारयिषुर आचार्यः शरवर्षैर अवाकिरत 2 पिबन्न इव शरौघांस तान दरॊण चापवरातिगान सॊ ऽभयवर्तत सॊदर्यान मायया मॊहयन बलम 3 तं मृधे वेगम आस्थाय परं परमधन्विनः चॊदितास तव पुत्रै च सरतः पर्यवारयन 4 स तथा संवृतॊ भीमः परहसन्न इव भारत उदयच्छद गदां तेभ्यॊ घॊरां तां सिंहवन नदन अवासृजच च वेगेन तेषु तान परमथद बली 5 सेन्द्राशनिर इवेन्द्रेण परविद्धा संहतात्मना घॊषेण महता राजन पूरयित्वेव मेदिनीम जवलन्ती तेजसा भीमा तरासयाम आस ते सुतान 6 तां पतन्तीं महावेगां दृष्ट्वा तेजॊ ऽभिसंवृताम पराद्रवंस तावकाः सर्वे नदन्तॊ भैरवान रवान 7 तं च शब्दम असंसह्यं तस्याः संलक्ष्य मारिष परापतन मनुजास तत्र रथेभ्यॊ रथिनस तदा 8 स तान विद्राव्य कौन्तेयः संख्ये ऽमित्रान दुरासदः सुपर्ण इव वेगेन पक्षिराड अत्यगाच चमूम 9 तथा तं विप्रकुर्वाणं रथयूथप यूथपम भारद्वाजॊ महाराज भीमसेनं समभ्ययात 10 दरॊणस तु समरे भीमं वारयित्वा शरॊर्मिभिः अकरॊत सहसा नादं पाण्डूनां भयम आदधत 11 तद युद्धम आसीत सुमहद घॊरं देवासुरॊपमम दरॊणस्य च महाराज भीमस्य च महात्मनः 12 यदा तु विशिखैस तीक्ष्णैर दरॊण चापविनिःसृतैः वध्यन्ते समरे वीराः शतशॊ ऽथ सहस्रशः 13 ततॊ रथाद अवप्लुत्य वेगम आस्थाय पाण्डवः निमील्य नयने राजन पदातिर दरॊणम अभ्ययात 14 यथा हि गॊवृषॊ वर्षं परतिगृह्णाति लीलया तथा भीमॊ नरव्याघ्रः शरवर्षं समग्रहीत 15 स वध्यमानः समरे रथं दरॊणस्य मारिष ईषायां पाणिना गृह्य परचिक्षेप महाबलः 16 दरॊणस तु स तवरॊ राजन कषिप्तॊ भीमेन संयुगे रथम अन्यं समास्थाय वयूह दवारम उपाययौ 17 तस्मिन कषणे तस्य यन्ता तूर्णम अश्वान अचॊदयत भीमसेनस्य कौरव्य तद अद्भुतम इवाभवत 18 ततः सवरथम आस्थाय भीमसेनॊ महाबलः अभ्यवर्तत वेगेन तव पुत्रस्य वाहिनीम 19 स मृद्नन कषत्रियान आजौ वातॊ कृष्णान इवॊद्धतः अगच्छद दारयन सेनां सिन्धुवेगॊ नगान इव 20 भॊजानीकं समासाद्य हार्दिक्येनाभिरक्षितम परमथ्य बहुधा राजन भीमसेनः समभ्ययात 21 संत्रासयन्न अनीकानि तलशब्देन मारिष अजयत सर्वसैन्यानि शार्दूल इव गॊवृषान 22 भॊजानीकम अतिक्रम्य काम्बॊजानां च वाहिनीम तथा मलेच्छ गणांश चान्यान बहून युद्धविशारदान 23 सात्यकिं चापि संपेर्क्ष्य युध्यमानं नरर्षभम रथेन यत्तः कौन्तेयॊ वेगेन परययौ तदा 24 भीमसेनॊ महाराज दरष्टुकामॊ धनंजयम अतीत्य समरे यॊधांस तावकान पाण्डुनन्दनः 25 सॊ ऽपश्यद अर्जुनं तत्र युध्यमानं नरर्षभम सैन्धवस्य वधार्थं हि पराक्रान्तं पराक्रमी 26 अर्जुनं तत्र दृष्ट्वाथ चुक्रॊश महतॊ रवान तं तु तस्य महानादं पार्थः शुश्राव नर्दतः 27 ततः पार्थॊ महानादं मुञ्चन वै माधवश च ह अभ्ययातां महाराज नर्दन्तौ गॊवृषाव इव 28 वासुदेवार्जुनौ शरुत्वा निनादं तस्य शुष्मिणः पुनः पुनः परणदतां दिदृक्षन्तौ वृकॊदरम 29 भीमसेनरवं शरुत्वा फल्गुनस्य च धन्विनः अप्रीयत महाराज धर्मपुत्रॊ युधिष्ठिरः 30 विशॊकश चाभवद राजा शरुत्वा तं निनदं महत धनंजयस्य च रणे जयम आशा सतवान विभुः 31 तथा तु नर्दमाने वै भीमसेने रणॊत्कटे समितं कृत्वा महाबाहुर धर्मपुत्रॊ युधिष्ठिरः 32 हृद्गतं मनसा पराह धयात्वा धर्मभृतां वरः दत्ता भीम तवया संवित कृतं गुरुवचस तथा 33 न हि तेषां जयॊ युद्धे येषां दवेष्टासि पाण्डव दिष्ट्या जीवति संग्रामे सव्यसाची धनंजयः 34 दिष्ट्या च कुशली वीरः सात्यकिः सत्यविक्रमः दिष्ट्या शृणॊमि गर्जन्तौ वासुदेवधनंजयौ 35 येन शक्रं रणे जित्वा तर्पितॊ हव्यवाहनः स हन्ता दविषतां संख्ये दिष्ट्या जीवति फल्गुनः 36 यस्य बाहुबलं सर्वे वयम आश्रित्य जीविताः स हन्ता रिपुसन्यानां दिष्ट्या जीवति फल्गुनः 37 निवातकवचा येन देवैर अपि सुदुर्जयाः निर्जिता रथिनैकेन दिष्ट्या पार्थः स जीवति 38 कौरवान सहितान सर्वान गॊग्रहार्थे समागतान यॊ ऽजयन मत्स्यनगरे दिष्ट्या पार्थः स जीवति 39 कालकेय सहस्राणि चतुर्दश महारणे यॊ ऽवधीद भुजवीर्येण दिष्ट्या पार्थः स जीवति 40 गन्धर्वराजं बलिनं दुर्यॊधनकृतेन वै जितवान यॊ ऽसत्रवीर्येण दिष्ट्या पार्थः स जीवति 41 किरीटमाली बलवाञ शवेताश्वः कृष्णसारथिः मम परियश च सततं दिष्ट्या जीवति फल्गुनः 42 पुत्रशॊकाभिसंतप्तश चिकीर्षुः कर्म दुष्करम जयद्रथवधान्वेषी परतिज्ञां कृतवान हि यः कच चित स सैन्धवं संख्ये हनिष्यति धनंजयः 43 कच चित तीर्णप्रतिज्ञं हि वासुदेवेन रक्षितम अनस्तमित आदित्ये समेष्याम्य अहम अर्जुनम 44 कच चित सैन्धवकॊ राजा दुर्यॊधन हिते रतः नन्दयिष्यत्य अमित्राणि फल्गुनेन निपातितः 45 कच चिद दुर्यॊधनॊ राका फल्गुनेन निपातितम दृष्ट्वा सैन्धवकं संख्ये शमम अस्मासु धास्यति 46 दृष्ट्वा विनिहतान भरातॄन भीमसेनेन संयुगे कच चिद दुर्यॊधनॊ मन्दः शमम अस्मासु धास्यति 47 दृष्ट्वा चान्यान बहून यॊधान पातितान धरणीतले कच चिद दुर्यॊधनॊ मन्दः पश्चात तापं करिष्यति 48 कच चिद भीष्मेण नॊ वैरम एकेनैव परशाम्यति शेषस्य रक्षणार्थं च संधास्यति सुयॊधनः 49 एवं बहुविधं तस्य चिन्तयानस्य पार्थिव कृपयाभिपरीतस्य घॊरं युद्धम अवर्तत |
1
[s] tam uttīrṇaṃ rathānīkāt tamaso bhāskaraṃ yathā didhārayiṣur ācāryaḥ śaravarṣair avākirat 2 pibann iva śaraughāṃs tān droṇa cāpavarātigān so 'bhyavartata sodaryān māyayā mohayan balam 3 taṃ mṛdhe vegam āsthāya paraṃ paramadhanvinaḥ coditās tava putrai ca sarataḥ paryavārayan 4 sa tathā saṃvṛto bhīmaḥ prahasann iva bhārata udayacchad gadāṃ tebhyo ghorāṃ tāṃ siṃhavan nadan avāsṛjac ca vegena teṣu tān pramathad balī 5 sendrāśanir ivendreṇa praviddhā saṃhatātmanā ghoṣeṇa mahatā rājan pūrayitveva medinīm jvalantī tejasā bhīmā trāsayām āsa te sutān 6 tāṃ patantīṃ mahāvegāṃ dṛṣṭvā tejo 'bhisaṃvṛtām prādravaṃs tāvakāḥ sarve nadanto bhairavān ravān 7 taṃ ca śabdam asaṃsahyaṃ tasyāḥ saṃlakṣya māriṣa prāpatan manujās tatra rathebhyo rathinas tadā 8 sa tān vidrāvya kaunteyaḥ saṃkhye 'mitrān durāsadaḥ suparṇa iva vegena pakṣirāḍ atyagāc camūm 9 tathā taṃ viprakurvāṇaṃ rathayūthapa yūthapam bhāradvājo mahārāja bhīmasenaṃ samabhyayāt 10 droṇas tu samare bhīmaṃ vārayitvā śarormibhiḥ akarot sahasā nādaṃ pāṇḍūnāṃ bhayam ādadhat 11 tad yuddham āsīt sumahad ghoraṃ devāsuropamam droṇasya ca mahārāja bhīmasya ca mahātmanaḥ 12 yadā tu viśikhais tīkṣṇair droṇa cāpaviniḥsṛtaiḥ vadhyante samare vīrāḥ śataśo 'tha sahasraśaḥ 13 tato rathād avaplutya vegam āsthāya pāṇḍavaḥ nimīlya nayane rājan padātir droṇam abhyayāt 14 yathā hi govṛṣo varṣaṃ pratigṛhṇāti līlayā tathā bhīmo naravyāghraḥ śaravarṣaṃ samagrahīt 15 sa vadhyamānaḥ samare rathaṃ droṇasya māriṣa īṣāyāṃ pāṇinā gṛhya pracikṣepa mahābalaḥ 16 droṇas tu sa tvaro rājan kṣipto bhīmena saṃyuge ratham anyaṃ samāsthāya vyūha dvāram upāyayau 17 tasmin kṣaṇe tasya yantā tūrṇam aśvān acodayat bhīmasenasya kauravya tad adbhutam ivābhavat 18 tataḥ svaratham āsthāya bhīmaseno mahābalaḥ abhyavartata vegena tava putrasya vāhinīm 19 sa mṛdnan kṣatriyān ājau vāto kṛṣṇān ivoddhataḥ agacchad dārayan senāṃ sindhuvego nagān iva 20 bhojānīkaṃ samāsādya hārdikyenābhirakṣitam pramathya bahudhā rājan bhīmasenaḥ samabhyayāt 21 saṃtrāsayann anīkāni talaśabdena māriṣa ajayat sarvasainyāni śārdūla iva govṛṣān 22 bhojānīkam atikramya kāmbojānāṃ ca vāhinīm tathā mleccha gaṇāṃś cānyān bahūn yuddhaviśāradān 23 sātyakiṃ cāpi saṃperkṣya yudhyamānaṃ nararṣabham rathena yattaḥ kaunteyo vegena prayayau tadā 24 bhīmaseno mahārāja draṣṭukāmo dhanaṃjayam atītya samare yodhāṃs tāvakān pāṇḍunandanaḥ 25 so 'paśyad arjunaṃ tatra yudhyamānaṃ nararṣabham saindhavasya vadhārthaṃ hi parākrāntaṃ parākramī 26 arjunaṃ tatra dṛṣṭvātha cukrośa mahato ravān taṃ tu tasya mahānādaṃ pārthaḥ śuśrāva nardataḥ 27 tataḥ pārtho mahānādaṃ muñcan vai mādhavaś ca ha abhyayātāṃ mahārāja nardantau govṛṣāv iva 28 vāsudevārjunau śrutvā ninādaṃ tasya śuṣmiṇaḥ punaḥ punaḥ praṇadatāṃ didṛkṣantau vṛkodaram 29 bhīmasenaravaṃ śrutvā phalgunasya ca dhanvinaḥ aprīyata mahārāja dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ 30 viśokaś cābhavad rājā śrutvā taṃ ninadaṃ mahat dhanaṃjayasya ca raṇe jayam āśā stavān vibhuḥ 31 tathā tu nardamāne vai bhīmasene raṇotkaṭe smitaṃ kṛtvā mahābāhur dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ 32 hṛdgataṃ manasā prāha dhyātvā dharmabhṛtāṃ varaḥ dattā bhīma tvayā saṃvit kṛtaṃ guruvacas tathā 33 na hi teṣāṃ jayo yuddhe yeṣāṃ dveṣṭāsi pāṇḍava diṣṭyā jīvati saṃgrāme savyasācī dhanaṃjayaḥ 34 diṣṭyā ca kuśalī vīraḥ sātyakiḥ satyavikramaḥ diṣṭyā śṛṇomi garjantau vāsudevadhanaṃjayau 35 yena śakraṃ raṇe jitvā tarpito havyavāhanaḥ sa hantā dviṣatāṃ saṃkhye diṣṭyā jīvati phalgunaḥ 36 yasya bāhubalaṃ sarve vayam āśritya jīvitāḥ sa hantā ripusanyānāṃ diṣṭyā jīvati phalgunaḥ 37 nivātakavacā yena devair api sudurjayāḥ nirjitā rathinaikena diṣṭyā pārthaḥ sa jīvati 38 kauravān sahitān sarvān gograhārthe samāgatān yo 'jayan matsyanagare diṣṭyā pārthaḥ sa jīvati 39 kālakeya sahasrāṇi caturdaśa mahāraṇe yo 'vadhīd bhujavīryeṇa diṣṭyā pārthaḥ sa jīvati 40 gandharvarājaṃ balinaṃ duryodhanakṛtena vai jitavān yo 'stravīryeṇa diṣṭyā pārthaḥ sa jīvati 41 kirīṭamālī balavāñ śvetāśvaḥ kṛṣṇasārathiḥ mama priyaś ca satataṃ diṣṭyā jīvati phalgunaḥ 42 putraśokābhisaṃtaptaś cikīrṣuḥ karma duṣkaram jayadrathavadhānveṣī pratijñāṃ kṛtavān hi yaḥ kac cit sa saindhavaṃ saṃkhye haniṣyati dhanaṃjayaḥ 43 kac cit tīrṇapratijñaṃ hi vāsudevena rakṣitam anastamita āditye sameṣyāmy aham arjunam 44 kac cit saindhavako rājā duryodhana hite rataḥ nandayiṣyaty amitrāṇi phalgunena nipātitaḥ 45 kac cid duryodhano rākā phalgunena nipātitam dṛṣṭvā saindhavakaṃ saṃkhye śamam asmāsu dhāsyati 46 dṛṣṭvā vinihatān bhrātṝn bhīmasenena saṃyuge kac cid duryodhano mandaḥ śamam asmāsu dhāsyati 47 dṛṣṭvā cānyān bahūn yodhān pātitān dharaṇītale kac cid duryodhano mandaḥ paścāt tāpaṃ kariṣyati 48 kac cid bhīṣmeṇa no vairam ekenaiva praśāmyati śeṣasya rakṣaṇārthaṃ ca saṃdhāsyati suyodhanaḥ 49 evaṃ bahuvidhaṃ tasya cintayānasya pārthiva kṛpayābhiparītasya ghoraṃ yuddham avartata |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 7
Chapter 104
|
1
[धृ] तथा तु नर्दमानं तं भीमसेनं महाबलम मेघस्तनित निर्घॊषं के वीराः पर्यवारयन 2 न हि पश्याम्य अहं तं वै तरिषु लॊकेषु संजयम करुद्धस्य भिमसेनस्य यस तिष्ठेद अग्रतॊ रणे 3 गदाम उद्यच्छमानस्य कालस्येव महामृधे न हि पश्याम्य अहं तात यस तिष्ठेत रणाजिरे 4 रथं रथेन यॊ हन्यात कुञ्जरं कुञ्जरेण च कस तस्य समरे सथाता साक्षाद अपि शतक्रतुः 5 करुद्धस्य भीमसेनस्य मम पुत्राञ जिघांसतः दुर्यॊधन हिते युक्ताः समतिष्ठन्त के ऽगरतः 6 भीमसेन दवाग्नेस तु मम पुत्र तृणॊलपम परधक्ष्यतॊ रणमुखे के वीराः परमुखे सथिताः 7 काल्यमानान हि मे पुत्रान भीमेनावेक्ष्य संयुगे कालेनेव परजाः सर्वाः के भीमं पर्यवारयन 8 भीम वह्नेः परदीप्तस्य मम पुत्रान दिधक्षतः के शूराः पर्यवर्तन्त तन ममाचक्ष्व संजय 9 [स] तथा तु नर्दमानं तं भीमसेनं महारथम तुमुलेनैव शब्देन कर्णॊ ऽपय अभ्यपतद बली 10 वयाक्षिपन बलवच चापम अतिमात्रम अमर्षणः कर्णस तु युद्धम आकाङ्क्षन दर्शयिष्यन बलं बली 11 परावेपन्न इव गात्राणि कर्ण भीम समागमे रथिनां सादिनां चैव तयॊः शरुत्वा तलस्वनम 12 भीमसेनस्य निनदं घॊरं शरुत्वा रणाजिरे खं च भूमिं च संबद्धां मेनिरे कषत्रियर्षभाः 13 पुनर घॊरेण नादेन पाण्डवस्य महात्मनः समरे सर्वयॊधानां धनूंष्य अभ्यपतन कषितौ 14 वित्रस्तानि च सर्वाणि शकृन मूत्रं परसुस्रुवुः वाहनानि महाराज बभूवुर विमनांसि च 15 परादुरासन निमित्तानि घॊराणि च बहूनि च तस्मिंस तु तुमुले राजन भीमकर्ण समागमे 16 ततः कर्णस तु विंशत्या शराणां भीमम आर्दयत विव्याध चास्य तवरितः सूतं पञ्चहिर आशुगैः 17 परहस्य भीमसेनस तु कर्णं परत्यर्पयद रणे सायकानां चतुःषष्ट्या कषिप्रकारी महाबलः 18 तस्य कर्णॊ महेष्वासः सायकांश चतुरॊ ऽकषिपत असंप्राप्तांस तु तान भीमः सायकैर नतपर्वभिः चिच्छेद बहुधा राजन दर्शयन पाणिलाघवम 19 तं कर्णश छादयाम आस शरव्रातैर अनेकशः संछाद्यमानः कर्णेन बहुधा पाण्डुनन्दनः 20 चिच्छेद चापं कर्णस्य मुष्टिदेशे महारथः विव्याध चैनं बहुभिः सायकैर नतपर्वभिः 21 अथान्यद धनुर आदाय सज्यं कृत्वा च सूतजः विव्याध समरे भीमं भीमकर्मा महारथः 22 तस्य भीमॊ भृशं करुद्दस तरीञ शरान नतपर्वणः निचखानॊरसि तदा सूतपुत्रस्य वेगितः 23 तैः कर्णॊ ऽभराजत शरैर उरॊ मध्यगतैस तदा महीधर इवॊदग्रस तरिशृङ्गॊ भरतर्षभ 24 सुस्राव चास्य रुधिरं विद्धस्य परमेषुभिः धातुप्रस्यन्दिनः शैलाद यथा गैरिकराजयः 25 किं चिद विचलितः कर्णः सुप्रहाराभिपीडितः स सायकं धनुः कृत्वा भीमं विव्याध मारिष चिक्षेप च पुनर बाणाञ शतशॊ ऽथ सहस्रशः 26 स छाद्यमानः सहसा कर्णेन दृढधन्विना धनुर्ज्याम अच्छिनत तूर्णम उत्स्मयन पाण्डुनन्दनः 27 सारथिं चास्य भल्लेन पराहिणॊद यमसादनम वाहांश च चतुरं संख्ये वयसूंश चक्रे महारथः 28 हताश्वात तु रथात कर्णः समाप्लुत्य विशां पते सयन्दनं वृषसेनस्य समारॊहन महारथः 29 निर्जित्य तु रणे कर्णं भीमसेनः परतापवान ननाद सुमहानादं पर्जन्यनिनदॊपमम 30 तस्य तं निनदं शरुत्वा परहृष्टॊ ऽभूद युधिष्ठिरः कर्णं च निर्जितं मत्वा भीमसेनेन भारत 31 समन्ताच छङ्खनिनदं पाण्डुसेनाकरॊत तदा शत्रुसेना धवनिं शरुत्वा तावका हय अपि नानदन गाण्डीवं पराक्षिपत पार्थः कृष्णॊ ऽपय अब्जम अवादयत 32 तम अन्तर धाय निनदं धवनिर भीमस्य नर्दतः अश्रूयत महाराज सर्वसैन्येषु भारत 33 ततॊ वयायच्छताम अस्त्रैः पृथक्पृथग अरिंदमौ मृदुपूर्वं च राधेयॊ दृढपूर्वं च पाण्डवः |
1
[dhṛ] tathā tu nardamānaṃ taṃ bhīmasenaṃ mahābalam meghastanita nirghoṣaṃ ke vīrāḥ paryavārayan 2 na hi paśyāmy ahaṃ taṃ vai triṣu lokeṣu saṃjayam kruddhasya bhimasenasya yas tiṣṭhed agrato raṇe 3 gadām udyacchamānasya kālasyeva mahāmṛdhe na hi paśyāmy ahaṃ tāta yas tiṣṭheta raṇājire 4 rathaṃ rathena yo hanyāt kuñjaraṃ kuñjareṇa ca kas tasya samare sthātā sākṣād api śatakratuḥ 5 kruddhasya bhīmasenasya mama putrāñ jighāṃsataḥ duryodhana hite yuktāḥ samatiṣṭhanta ke 'grataḥ 6 bhīmasena davāgnes tu mama putra tṛṇolapam pradhakṣyato raṇamukhe ke vīrāḥ pramukhe sthitāḥ 7 kālyamānān hi me putrān bhīmenāvekṣya saṃyuge kāleneva prajāḥ sarvāḥ ke bhīmaṃ paryavārayan 8 bhīma vahneḥ pradīptasya mama putrān didhakṣataḥ ke śūrāḥ paryavartanta tan mamācakṣva saṃjaya 9 [s] tathā tu nardamānaṃ taṃ bhīmasenaṃ mahāratham tumulenaiva śabdena karṇo 'py abhyapatad balī 10 vyākṣipan balavac cāpam atimātram amarṣaṇaḥ karṇas tu yuddham ākāṅkṣan darśayiṣyan balaṃ balī 11 prāvepann iva gātrāṇi karṇa bhīma samāgame rathināṃ sādināṃ caiva tayoḥ śrutvā talasvanam 12 bhīmasenasya ninadaṃ ghoraṃ śrutvā raṇājire khaṃ ca bhūmiṃ ca saṃbaddhāṃ menire kṣatriyarṣabhāḥ 13 punar ghoreṇa nādena pāṇḍavasya mahātmanaḥ samare sarvayodhānāṃ dhanūṃṣy abhyapatan kṣitau 14 vitrastāni ca sarvāṇi śakṛn mūtraṃ prasusruvuḥ vāhanāni mahārāja babhūvur vimanāṃsi ca 15 prādurāsan nimittāni ghorāṇi ca bahūni ca tasmiṃs tu tumule rājan bhīmakarṇa samāgame 16 tataḥ karṇas tu viṃśatyā śarāṇāṃ bhīmam ārdayat vivyādha cāsya tvaritaḥ sūtaṃ pañcahir āśugaiḥ 17 prahasya bhīmasenas tu karṇaṃ pratyarpayad raṇe sāyakānāṃ catuḥṣaṣṭyā kṣiprakārī mahābalaḥ 18 tasya karṇo maheṣvāsaḥ sāyakāṃś caturo 'kṣipat asaṃprāptāṃs tu tān bhīmaḥ sāyakair nataparvabhiḥ ciccheda bahudhā rājan darśayan pāṇilāghavam 19 taṃ karṇaś chādayām āsa śaravrātair anekaśaḥ saṃchādyamānaḥ karṇena bahudhā pāṇḍunandanaḥ 20 ciccheda cāpaṃ karṇasya muṣṭideśe mahārathaḥ vivyādha cainaṃ bahubhiḥ sāyakair nataparvabhiḥ 21 athānyad dhanur ādāya sajyaṃ kṛtvā ca sūtajaḥ vivyādha samare bhīmaṃ bhīmakarmā mahārathaḥ 22 tasya bhīmo bhṛśaṃ kruddas trīñ śarān nataparvaṇaḥ nicakhānorasi tadā sūtaputrasya vegitaḥ 23 taiḥ karṇo 'bhrājata śarair uro madhyagatais tadā mahīdhara ivodagras triśṛṅgo bharatarṣabha 24 susrāva cāsya rudhiraṃ viddhasya parameṣubhiḥ dhātuprasyandinaḥ śailād yathā gairikarājayaḥ 25 kiṃ cid vicalitaḥ karṇaḥ suprahārābhipīḍitaḥ sa sāyakaṃ dhanuḥ kṛtvā bhīmaṃ vivyādha māriṣa cikṣepa ca punar bāṇāñ śataśo 'tha sahasraśaḥ 26 sa chādyamānaḥ sahasā karṇena dṛḍhadhanvinā dhanurjyām acchinat tūrṇam utsmayan pāṇḍunandanaḥ 27 sārathiṃ cāsya bhallena prāhiṇod yamasādanam vāhāṃś ca caturaṃ saṃkhye vyasūṃś cakre mahārathaḥ 28 hatāśvāt tu rathāt karṇaḥ samāplutya viśāṃ pate syandanaṃ vṛṣasenasya samārohan mahārathaḥ 29 nirjitya tu raṇe karṇaṃ bhīmasenaḥ pratāpavān nanāda sumahānādaṃ parjanyaninadopamam 30 tasya taṃ ninadaṃ śrutvā prahṛṣṭo 'bhūd yudhiṣṭhiraḥ karṇaṃ ca nirjitaṃ matvā bhīmasenena bhārata 31 samantāc chaṅkhaninadaṃ pāṇḍusenākarot tadā śatrusenā dhvaniṃ śrutvā tāvakā hy api nānadan gāṇḍīvaṃ prākṣipat pārthaḥ kṛṣṇo 'py abjam avādayat 32 tam antar dhāya ninadaṃ dhvanir bhīmasya nardataḥ aśrūyata mahārāja sarvasainyeṣu bhārata 33 tato vyāyacchatām astraiḥ pṛthakpṛthag ariṃdamau mṛdupūrvaṃ ca rādheyo dṛḍhapūrvaṃ ca pāṇḍavaḥ |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 7
Chapter 105
|
1
[स] तस्मिन विलुलिते सैन्ये सैन्धवायार्जुने गते सात्वते भीमसेने च पुत्रस ते दरॊणम अभ्ययात तवरन्न एकरथेनैव बहु कृत्यं विचिन्तयन 2 स रथस तव पुत्रस्य तवरया परया युतः तूर्णम अभ्यपतद दरॊणं मनॊमारुत वेगवान 3 उवाच चैनं पुत्रस ते संरम्भाद रक्तलॊचनः अर्जुनॊ भीमसेनश च सात्यकिश चापराजितः 4 विजित्य सर्वसैन्यानि सुमहान्ति महारथाः संप्राप्ताः सिन्धुराजस्य समीपम अरिकर्शनाः वयायच्छन्ति च तत्रापि सर्व एवापराजिताः 5 यदि तावद रणे पार्थॊ वयतिक्रान्तॊ महारथः कथं सात्यकिभीमभ्यां वयतिक्रान्तॊ ऽसि मानद 6 आश्चर्यभूतं लॊके ऽसमिन समुद्रस्येव शॊषणम निर्जयं तव विप्राग्र्य सात्वतेनार्जुनेन च 7 तथैव भीमसेनेन लॊकः संवदते भृशम कथं दरॊणॊ जितः संख्ये धनुर्वेदस्य पारगः 8 नाश एव तु मे नूनं मन्दभाग्यस्य संयुगे यत्र तवां पुरुषव्याघ्रम अतिक्रान्तास तरियॊ रथाः 9 एवंगते तु कृत्ये ऽसमिन बरूहि यत ते विवक्षितम यद गतं गतम एवेह शेषं चिन्तय मानद 10 यत्कृत्यं सिन्धुराजस्य पराप्तकालम अनन्तरम तद बरवीतु भवान कषिप्रं साधु तत संविधीयताम 11 [दर्न] चिन्त्यं बहु महाराज कृत्यं यत तत मे शृणु तरयॊ हि समतिक्रान्ताः पाण्डवानां महारथाः यावद एव भयं पश्चात तावद एषां पुरःसरम 12 तद गरीयस्तरं मन्ये यत्र कृष्ण धनंजयौ सा पुरस्ताच च पश्चाच च गृहीता भारती चमूः 13 तत्र कृत्यम अहं मन्ये सैन्धवस्याभिरक्षणम स नॊ रक्ष्यतमस तात करुद्धाद भीतॊ धनंजयात 14 गतौ हि सैन्धवं वीरौ युयुधान वृकॊदरौ संप्राप्तं तद इदं दयूतं यत तच छकुनि बुद्धिजम 15 न सभायां जयॊ वृत्तॊ नापि तत्र पराजयः इह नॊ गलहमानानाम अद्य तात जयाजयौ 16 यान सम तान गलहते घॊराञ शकुनिः कुरुसंसदि अक्षान संमन्यमानः स पराक शरास ते दुरासदाः 17 यत्र ते बहवस तात कुरवः पर्यवस्थिताः सेनां दुरॊदरं विद्धि शरान अक्षान विशां पते 18 गलहं च सैन्धवं राजन्न अत्र दयूतस्य निश्चयः सैन्धवे हि महाद्यूतं समासक्तं परैः सह 19 अत्र सर्वे महाराज तयक्त्वा जीवितम आत्मनः सैन्धवस्य रणे रक्षां विधिवत कर्तुम अर्हथ तत्र नॊ गलहमानानां धरुवौ तात जयाजयौ 20 यत्र ते परमेष्वासा यत्ता रक्षन्ति सैन्धवम तत्र याहि सवयं शीघ्रं तांश च रक्षस्व रक्षिणः 21 इहैव तव अहम आसिष्ये परेषयिष्यामि चापरान निरॊत्स्यामि च पाञ्चालान सहितान पाण्डुसृञ्जयैः 22 ततॊ दुर्यॊधनः परायात तूर्णम आचार्य शासनात उद्यम्यामानम उग्राय कर्मणे सपदानुगः 23 चक्ररक्षौ तु पाञ्चाल्यौ युधामन्यूत्तमौजसौ बाह्येन सेनाम अभ्येत्य जग्मतुः सव्यसाचिनम 24 तौ हि पूर्वं महाराज वारितौ कृतवर्मणौ परविष्टे तव अर्जुने राजंस तव सैन्यं युयुत्सया 25 ताभ्यां दुर्यॊधनः सार्धम अगच्छद युद्धम उत्तमम तवरितस तवरमाणाभ्यां भरातृभ्यां भारतॊ बली 26 ताव अभिद्रवताम एनम उभाव उद्यतकार्मुकौ महारथसमाख्यातौ कषत्रिय परवरौ युधि 27 युधामन्युस तु संक्रुद्धः शरांस तरिंशतम आयसान वयसृजत तव पुत्रस्य तवरमाणः सतनान्तरे 28 दुर्यॊधनॊ ऽपि राजेन्द्र पाञ्चाल्यस्यॊत्तमौजसः जघान चतुरश चाश्वान उभौ च पार्ष्णिसारथी 29 ऊतमौजा हताश्वस तु हतसूतश च संयुगे आरुरॊह रथं भरातुर युधामन्यॊर अभित्वरन 30 स रथं पराप्य तं भरातुर दुर्यॊधन हयाञ शरैः बहुभिस ताडयाम आस ते हताः परापतन भुवि 31 हयेषु पतितेष्व अस्य चिच्छेद परमेषुणा युधामन्युर धनुः शीघ्रं शरावापं च संयुगे 32 हताश्वसूतात स रथाद अवप्लुत्य महारथः गदाम आदाय ते पुत्रः पाञ्चाल्याव अभ्यधावत 33 तम आपतन्तं संप्रेक्ष्य करुद्धं परपुरंजयम अवप्लुतौ रथॊपस्थाद युधामन्यूत्तमौजसौ 34 ततः स हेमचित्रं तं सयन्दनप्रवरं गदी गदया पॊथयाम आस साश्वसूत धवजं रणे 35 हत्वा चैनं सपुत्रस ते हताश्वॊ हतसारथिः मद्रराजरथं तूर्णम आरुरॊह परंतपः 36 पाञ्चालानां तु मुख्यौ तौ राजपुत्रौ महाबजौ रथम अन्यं समारुह्य धनंजयम अभीयतुः |
1
[s] tasmin vilulite sainye saindhavāyārjune gate sātvate bhīmasene ca putras te droṇam abhyayāt tvarann ekarathenaiva bahu kṛtyaṃ vicintayan 2 sa rathas tava putrasya tvarayā parayā yutaḥ tūrṇam abhyapatad droṇaṃ manomāruta vegavān 3 uvāca cainaṃ putras te saṃrambhād raktalocanaḥ arjuno bhīmasenaś ca sātyakiś cāparājitaḥ 4 vijitya sarvasainyāni sumahānti mahārathāḥ saṃprāptāḥ sindhurājasya samīpam arikarśanāḥ vyāyacchanti ca tatrāpi sarva evāparājitāḥ 5 yadi tāvad raṇe pārtho vyatikrānto mahārathaḥ kathaṃ sātyakibhīmabhyāṃ vyatikrānto 'si mānada 6 āścaryabhūtaṃ loke 'smin samudrasyeva śoṣaṇam nirjayaṃ tava viprāgrya sātvatenārjunena ca 7 tathaiva bhīmasenena lokaḥ saṃvadate bhṛśam kathaṃ droṇo jitaḥ saṃkhye dhanurvedasya pāragaḥ 8 nāśa eva tu me nūnaṃ mandabhāgyasya saṃyuge yatra tvāṃ puruṣavyāghram atikrāntās triyo rathāḥ 9 evaṃgate tu kṛtye 'smin brūhi yat te vivakṣitam yad gataṃ gatam eveha śeṣaṃ cintaya mānada 10 yatkṛtyaṃ sindhurājasya prāptakālam anantaram tad bravītu bhavān kṣipraṃ sādhu tat saṃvidhīyatām 11 [drn] cintyaṃ bahu mahārāja kṛtyaṃ yat tata me śṛṇu trayo hi samatikrāntāḥ pāṇḍavānāṃ mahārathāḥ yāvad eva bhayaṃ paścāt tāvad eṣāṃ puraḥsaram 12 tad garīyastaraṃ manye yatra kṛṣṇa dhanaṃjayau sā purastāc ca paścāc ca gṛhītā bhāratī camūḥ 13 tatra kṛtyam ahaṃ manye saindhavasyābhirakṣaṇam sa no rakṣyatamas tāta kruddhād bhīto dhanaṃjayāt 14 gatau hi saindhavaṃ vīrau yuyudhāna vṛkodarau saṃprāptaṃ tad idaṃ dyūtaṃ yat tac chakuni buddhijam 15 na sabhāyāṃ jayo vṛtto nāpi tatra parājayaḥ iha no glahamānānām adya tāta jayājayau 16 yān sma tān glahate ghorāñ śakuniḥ kurusaṃsadi akṣān saṃmanyamānaḥ sa prāk śarās te durāsadāḥ 17 yatra te bahavas tāta kuravaḥ paryavasthitāḥ senāṃ durodaraṃ viddhi śarān akṣān viśāṃ pate 18 glahaṃ ca saindhavaṃ rājann atra dyūtasya niścayaḥ saindhave hi mahādyūtaṃ samāsaktaṃ paraiḥ saha 19 atra sarve mahārāja tyaktvā jīvitam ātmanaḥ saindhavasya raṇe rakṣāṃ vidhivat kartum arhatha tatra no glahamānānāṃ dhruvau tāta jayājayau 20 yatra te parameṣvāsā yattā rakṣanti saindhavam tatra yāhi svayaṃ śīghraṃ tāṃś ca rakṣasva rakṣiṇaḥ 21 ihaiva tv aham āsiṣye preṣayiṣyāmi cāparān nirotsyāmi ca pāñcālān sahitān pāṇḍusṛñjayaiḥ 22 tato duryodhanaḥ prāyāt tūrṇam ācārya śāsanāt udyamyāmānam ugrāya karmaṇe sapadānugaḥ 23 cakrarakṣau tu pāñcālyau yudhāmanyūttamaujasau bāhyena senām abhyetya jagmatuḥ savyasācinam 24 tau hi pūrvaṃ mahārāja vāritau kṛtavarmaṇau praviṣṭe tv arjune rājaṃs tava sainyaṃ yuyutsayā 25 tābhyāṃ duryodhanaḥ sārdham agacchad yuddham uttamam tvaritas tvaramāṇābhyāṃ bhrātṛbhyāṃ bhārato balī 26 tāv abhidravatām enam ubhāv udyatakārmukau mahārathasamākhyātau kṣatriya pravarau yudhi 27 yudhāmanyus tu saṃkruddhaḥ śarāṃs triṃśatam āyasān vyasṛjat tava putrasya tvaramāṇaḥ stanāntare 28 duryodhano 'pi rājendra pāñcālyasyottamaujasaḥ jaghāna caturaś cāśvān ubhau ca pārṣṇisārathī 29 ūtamaujā hatāśvas tu hatasūtaś ca saṃyuge āruroha rathaṃ bhrātur yudhāmanyor abhitvaran 30 sa rathaṃ prāpya taṃ bhrātur duryodhana hayāñ śaraiḥ bahubhis tāḍayām āsa te hatāḥ prāpatan bhuvi 31 hayeṣu patiteṣv asya ciccheda parameṣuṇā yudhāmanyur dhanuḥ śīghraṃ śarāvāpaṃ ca saṃyuge 32 hatāśvasūtāt sa rathād avaplutya mahārathaḥ gadām ādāya te putraḥ pāñcālyāv abhyadhāvata 33 tam āpatantaṃ saṃprekṣya kruddhaṃ parapuraṃjayam avaplutau rathopasthād yudhāmanyūttamaujasau 34 tataḥ sa hemacitraṃ taṃ syandanapravaraṃ gadī gadayā pothayām āsa sāśvasūta dhvajaṃ raṇe 35 hatvā cainaṃ saputras te hatāśvo hatasārathiḥ madrarājarathaṃ tūrṇam āruroha paraṃtapaḥ 36 pāñcālānāṃ tu mukhyau tau rājaputrau mahābajau ratham anyaṃ samāruhya dhanaṃjayam abhīyatuḥ |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 7
Chapter 106
|
1
[धृ] यौ तौ कर्णश च भीमश च संप्रयुद्धौ महाबलौ अर्जुनस्य रथॊपान्ते कीदृशः सॊ ऽभवद रणः 2 पूर्वं हि निर्जितः कर्णॊ भीमसेनेन संयुगे कथं भूयस तु राधेयॊ भीमम आगान महारथः 3 भीमॊ वा सूत तनयं परत्युद्यातः कथं रणे महारथसमाख्यातं पृथिव्यां परवरं रथम 4 भीष्मद्रॊणाव अतिक्रम्य धर्मपुत्रॊ युधिष्ठिरः नान्यतॊ भयम आदत्त विना कर्णं धनुर्धरम 5 भयन न शेते सततं चिन्तयन वै महारथम तं कथं सूतपुत्रं हि भीमॊ ऽयुध्यत संयुगे 6 बरह्मण्यं वीर्यसंपन्नं समरेष्व अनिवर्तिनम कथं कर्णं युधां शरेष्टहं भीमॊ ऽयुध्यत संयुगे 7 यौ तौ समीयतुर वीराव अर्जुनस्य रथं परति कथं नु ताव अयुध्येतां सूतपुत्र वृकॊदरौ 8 भरातृत्वदर्शितं पूर्वं घृणी चापि ससूतजः कथं भीमेन युयुधे कुन्त्या वाक्यम अनुस्मरन 9 भीमॊ वा सूतपुत्रेण समरन वैरं पुरा कृतम सॊ ऽयुध्यत कथं वीरः कर्णेन सह संयुगे 10 आशास ते च सदा सूतपुत्रॊ दुर्यॊधनॊ मम कर्णॊ जेष्यति संग्रामे सहितान पाण्डवान इति 11 जयाशा यत्र मन्दस्य पुत्रस्य मम संयुगे स कथं भीमकर्माणं भीमसेनम अयुध्यत 12 यं समाश्रित्य पुत्रैर मे कृतं वैरं महारथैः तं सूत तनयं तात कथं भीमॊ हय अयॊधयत 13 अनेकान विप्रकारांश च सूतपुत्र समुद्भवान समरमाणः कथं भीमॊ युयुधे सूत सूनुना 14 यॊ ऽजयत पृथिवीं सर्वां रथेनैकेन वीर्यवान तं सूत तनयं युद्धे कथं भीमॊ हय अयॊधयत 15 यॊ जातः कुण्डलाभ्यां च कवचेन सहैव च तं सूतपुत्रं समरे भीमः कथम अयॊधयत 16 यथा तयॊर युद्धम अभूद यश चासीद विजयी तयॊः तन ममाचक्ष्व तत्त्वेन कुशलॊ हय असि संजय 17 [स] भीमसेनस तु राधेयम उत्सृज्य रथिनां वरम इयेष गन्तुं यत्रास्तां वीरौ कृष्ण धनंजयौ 18 तं परयान्तम अभिद्रुत्य राधेयः कङ्कपत्रिभिः अभ्यवर्षन महाराज मेघॊ वृष्ट्येव पर्वतम 19 फुल्लता पङ्कजेनेव वक्त्रेणाभ्युत्स्मयन बली आजुहाव रणे यान्तं भीमम आधिरथिस तदा 20 भीमसेनस तदाह्वानं कर्णान नामर्षयद युधि अर्धमण्डलम आवृत्य सूतपुत्रम अयॊधयत 21 अवक्रगामिभिर बाणैर अभ्यवर्षन महायसैः दवैरथे दंशितं यत्तं सर्वशस्त्रभृतां वरम 22 विधित्सुः कलहस्यान्तं जिघांसुः कर्णम अक्षिणॊत तं च हत्वेतरान सर्वान हन्तुकामॊ महाबलः 23 तस्मै परासृजद उग्राणि विविधानि परंतपः अमर्षी पाण्डवः करुद्धः शरवर्षाणि मारिष 24 तस्य तानीषु वर्षाणि मत्तद्विरदगामिनः सूतपुत्रॊ ऽसत्रमायाभिर अग्रसत सुमहायशाः 25 स यथा वन महाराज विद्यया वै सुपूजितः आचार्यवन महेष्वासः कर्णः पर्यचरद रणे 26 संरम्भेण तु युध्यन्तं भीमसेनं समयन्न इव अभ्यपद्यत राधेयस तम अमर्षी वृकॊदरम 27 तन नामृष्यत कौन्तेयः कर्णस्य समितम आहवे युध्यमानेषु वीरेषु पश्यत्सु च समन्ततः 28 तं भीमसेनः संप्राप्तं वत्सदन्तैः सतनान्तरे विव्याध बलवान करुद्धस तॊत्त्रैर इव महाद्विपम 29 सूतं तु सूतपुत्रस्य सुपुङ्खैर निशितैः शरैः सुमुक्तैश चित्रवर्माणं निर्बिभेद तरिसप्तभिः 30 कर्णॊ जाम्बूनदैर जालैः संछन्नान वातरंहसः विव्याध तुरगान वीरः पञ्चभिः पञ्चभिः शरैः 31 ततॊ बाणमयं जालं भीमसेनरथं परति कर्णेन विहितं राजन निमेषार्धाद अदृश्यत 32 स रथः स धवजस तत्र ससूतः पाण्डवस तदा पराछाद्यत महाराज कर्ण चापच्युतैः शरैः 33 तस्य कर्णश चतुःषष्ट्या वयधमत कवचं दृढम करुद्धश चाप्य अहनत पार्श्वे नाराचैर मर्मभेदिभिः 34 ततॊ ऽचिन्त्यमहावेगान कर्ण कार्मुकनिःसृतान समाश्लिष्यद असंभ्रान्तः सूतपुत्रं वृकॊदरः 35 स कर्ण चापप्रभवान इषून आशीविषॊपमान बिभ्रद भीमॊ महाराज न जगाम वयथां रणे 36 ततॊ दवात्रिंशता भल्लैर निशितैस तिग्मतेजनैः विव्याध समरे कर्णं भीमसेनः परतापवान 37 अयत्नेनैव तं कर्णः शरैर उप समाकिरत भीमसेनं महाबाहुं सैन्धवस्य वधैषिणम 38 मृदुपूर्वं च राधेयॊ भीमम आजाव अयॊधयत करॊधपूर्वं तथा भीमः पूर्ववैरम अनुस्मरन 39 तं भीमसेनॊ नामृष्यद अवमानम अमर्षणः स तस्मै वयसृजत तूर्णं शरवर्षम अमित्रजित 40 ते शराः परेषिता राजन भीमसेनेन संयुगे निपेतुः सर्वतॊ भीमाः कूजन्त इव पक्षिणः 41 हेमपुङ्खा महाराज भीमसेनधनुश चयुताः अभ्यद्रवंस ते राधेयं वृकाः कषुद्रमृगं यथा 42 कर्णस तु रथिनां शरेष्ठश छाद्यमानः समन्ततः राजन वयसृजद उग्राणि शरवर्षाणि संयुगे 43 तस्य तान अशनिप्रख्यान इषून समरशॊभिनः चिच्छेद बहुभिर भल्लैर असंप्राप्तान वृकॊदरः 44 पुनश च शरवर्षेण छादयाम आस भारत कर्णॊ वैकर्तनॊ युद्धे भीमसेनं महारथम 45 तत्र भारत भीमं तु हृष्टवन्तः सम सायकैः समाचित तनुं संख्ये शवाविधं शलिलैर इव 46 हेमपुङ्खाञ शिला दौतान कर्ण चापच्युताञ शरान दधार समरे वीरः सवरश्मीन इव भास्करः 47 रुधिरॊक्षितसर्वाङ्गॊ भीमसेनॊ वयरॊचत तपनीयनिभैः पुष्पैः पलाश इव कानने 48 तत तु भीमॊ महाराज कर्णस्य चरितं रणे नामृष्यत महेष्वासः करॊधाद उद्वृत्य चक्षुषी 49 स कर्णं पञ्चविंशत्या नारचानां समार्पयत महीधरम इव शवेतं गूढपादैर विषॊल्बणैः 50 तं विव्याध पुनर भीमः षड्भिर अष्टाभिर एव च मर्मस्व अमर विक्रान्तः सूतपुत्रं महारणे 51 ततः कर्णस्य संक्रुद्धॊ भीमसेनः परतापवान चिच्छेद कार्मुकं तूर्णं सर्वॊपकरणानि च 52 जघान चतुरश चाश्वान सूतं च तवरितः शरैः नाराचैर अर्करश्म्य आभैः कर्णं विव्याध चॊरसि 53 ते जग्मुर धरणीं सर्वे कर्णं निर्भिद्य मारिष यथा हि जलदं भित्त्वा राजन सूर्यस्य रश्मयः 54 स वैकल्यं महत पराप्य छिन्नधन्वा शरार्दितः तथा पुरुषमानी स परत्यपायाद रथान्तरम |
1
[dhṛ] yau tau karṇaś ca bhīmaś ca saṃprayuddhau mahābalau arjunasya rathopānte kīdṛśaḥ so 'bhavad raṇaḥ 2 pūrvaṃ hi nirjitaḥ karṇo bhīmasenena saṃyuge kathaṃ bhūyas tu rādheyo bhīmam āgān mahārathaḥ 3 bhīmo vā sūta tanayaṃ pratyudyātaḥ kathaṃ raṇe mahārathasamākhyātaṃ pṛthivyāṃ pravaraṃ ratham 4 bhīṣmadroṇāv atikramya dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ nānyato bhayam ādatta vinā karṇaṃ dhanurdharam 5 bhayan na śete satataṃ cintayan vai mahāratham taṃ kathaṃ sūtaputraṃ hi bhīmo 'yudhyata saṃyuge 6 brahmaṇyaṃ vīryasaṃpannaṃ samareṣv anivartinam kathaṃ karṇaṃ yudhāṃ śreṣṭahṃ bhīmo 'yudhyata saṃyuge 7 yau tau samīyatur vīrāv arjunasya rathaṃ prati kathaṃ nu tāv ayudhyetāṃ sūtaputra vṛkodarau 8 bhrātṛtvadarśitaṃ pūrvaṃ ghṛṇī cāpi sasūtajaḥ kathaṃ bhīmena yuyudhe kuntyā vākyam anusmaran 9 bhīmo vā sūtaputreṇa smaran vairaṃ purā kṛtam so 'yudhyata kathaṃ vīraḥ karṇena saha saṃyuge 10 āśās te ca sadā sūtaputro duryodhano mama karṇo jeṣyati saṃgrāme sahitān pāṇḍavān iti 11 jayāśā yatra mandasya putrasya mama saṃyuge sa kathaṃ bhīmakarmāṇaṃ bhīmasenam ayudhyata 12 yaṃ samāśritya putrair me kṛtaṃ vairaṃ mahārathaiḥ taṃ sūta tanayaṃ tāta kathaṃ bhīmo hy ayodhayat 13 anekān viprakārāṃś ca sūtaputra samudbhavān smaramāṇaḥ kathaṃ bhīmo yuyudhe sūta sūnunā 14 yo 'jayat pṛthivīṃ sarvāṃ rathenaikena vīryavān taṃ sūta tanayaṃ yuddhe kathaṃ bhīmo hy ayodhayat 15 yo jātaḥ kuṇḍalābhyāṃ ca kavacena sahaiva ca taṃ sūtaputraṃ samare bhīmaḥ katham ayodhayat 16 yathā tayor yuddham abhūd yaś cāsīd vijayī tayoḥ tan mamācakṣva tattvena kuśalo hy asi saṃjaya 17 [s] bhīmasenas tu rādheyam utsṛjya rathināṃ varam iyeṣa gantuṃ yatrāstāṃ vīrau kṛṣṇa dhanaṃjayau 18 taṃ prayāntam abhidrutya rādheyaḥ kaṅkapatribhiḥ abhyavarṣan mahārāja megho vṛṣṭyeva parvatam 19 phullatā paṅkajeneva vaktreṇābhyutsmayan balī ājuhāva raṇe yāntaṃ bhīmam ādhirathis tadā 20 bhīmasenas tadāhvānaṃ karṇān nāmarṣayad yudhi ardhamaṇḍalam āvṛtya sūtaputram ayodhayat 21 avakragāmibhir bāṇair abhyavarṣan mahāyasaiḥ dvairathe daṃśitaṃ yattaṃ sarvaśastrabhṛtāṃ varam 22 vidhitsuḥ kalahasyāntaṃ jighāṃsuḥ karṇam akṣiṇot taṃ ca hatvetarān sarvān hantukāmo mahābalaḥ 23 tasmai prāsṛjad ugrāṇi vividhāni paraṃtapaḥ amarṣī pāṇḍavaḥ kruddhaḥ śaravarṣāṇi māriṣa 24 tasya tānīṣu varṣāṇi mattadviradagāminaḥ sūtaputro 'stramāyābhir agrasat sumahāyaśāḥ 25 sa yathā van mahārāja vidyayā vai supūjitaḥ ācāryavan maheṣvāsaḥ karṇaḥ paryacarad raṇe 26 saṃrambheṇa tu yudhyantaṃ bhīmasenaṃ smayann iva abhyapadyata rādheyas tam amarṣī vṛkodaram 27 tan nāmṛṣyata kaunteyaḥ karṇasya smitam āhave yudhyamāneṣu vīreṣu paśyatsu ca samantataḥ 28 taṃ bhīmasenaḥ saṃprāptaṃ vatsadantaiḥ stanāntare vivyādha balavān kruddhas tottrair iva mahādvipam 29 sūtaṃ tu sūtaputrasya supuṅkhair niśitaiḥ śaraiḥ sumuktaiś citravarmāṇaṃ nirbibheda trisaptabhiḥ 30 karṇo jāmbūnadair jālaiḥ saṃchannān vātaraṃhasaḥ vivyādha turagān vīraḥ pañcabhiḥ pañcabhiḥ śaraiḥ 31 tato bāṇamayaṃ jālaṃ bhīmasenarathaṃ prati karṇena vihitaṃ rājan nimeṣārdhād adṛśyata 32 sa rathaḥ sa dhvajas tatra sasūtaḥ pāṇḍavas tadā prāchādyata mahārāja karṇa cāpacyutaiḥ śaraiḥ 33 tasya karṇaś catuḥṣaṣṭyā vyadhamat kavacaṃ dṛḍham kruddhaś cāpy ahanat pārśve nārācair marmabhedibhiḥ 34 tato 'cintyamahāvegān karṇa kārmukaniḥsṛtān samāśliṣyad asaṃbhrāntaḥ sūtaputraṃ vṛkodaraḥ 35 sa karṇa cāpaprabhavān iṣūn āśīviṣopamān bibhrad bhīmo mahārāja na jagāma vyathāṃ raṇe 36 tato dvātriṃśatā bhallair niśitais tigmatejanaiḥ vivyādha samare karṇaṃ bhīmasenaḥ pratāpavān 37 ayatnenaiva taṃ karṇaḥ śarair upa samākirat bhīmasenaṃ mahābāhuṃ saindhavasya vadhaiṣiṇam 38 mṛdupūrvaṃ ca rādheyo bhīmam ājāv ayodhayat krodhapūrvaṃ tathā bhīmaḥ pūrvavairam anusmaran 39 taṃ bhīmaseno nāmṛṣyad avamānam amarṣaṇaḥ sa tasmai vyasṛjat tūrṇaṃ śaravarṣam amitrajit 40 te śarāḥ preṣitā rājan bhīmasenena saṃyuge nipetuḥ sarvato bhīmāḥ kūjanta iva pakṣiṇaḥ 41 hemapuṅkhā mahārāja bhīmasenadhanuś cyutāḥ abhyadravaṃs te rādheyaṃ vṛkāḥ kṣudramṛgaṃ yathā 42 karṇas tu rathināṃ śreṣṭhaś chādyamānaḥ samantataḥ rājan vyasṛjad ugrāṇi śaravarṣāṇi saṃyuge 43 tasya tān aśaniprakhyān iṣūn samaraśobhinaḥ ciccheda bahubhir bhallair asaṃprāptān vṛkodaraḥ 44 punaś ca śaravarṣeṇa chādayām āsa bhārata karṇo vaikartano yuddhe bhīmasenaṃ mahāratham 45 tatra bhārata bhīmaṃ tu hṛṣṭavantaḥ sma sāyakaiḥ samācita tanuṃ saṃkhye śvāvidhaṃ śalilair iva 46 hemapuṅkhāñ śilā dautān karṇa cāpacyutāñ śarān dadhāra samare vīraḥ svaraśmīn iva bhāskaraḥ 47 rudhirokṣitasarvāṅgo bhīmaseno vyarocata tapanīyanibhaiḥ puṣpaiḥ palāśa iva kānane 48 tat tu bhīmo mahārāja karṇasya caritaṃ raṇe nāmṛṣyata maheṣvāsaḥ krodhād udvṛtya cakṣuṣī 49 sa karṇaṃ pañcaviṃśatyā nāracānāṃ samārpayat mahīdharam iva śvetaṃ gūḍhapādair viṣolbaṇaiḥ 50 taṃ vivyādha punar bhīmaḥ ṣaḍbhir aṣṭābhir eva ca marmasv amara vikrāntaḥ sūtaputraṃ mahāraṇe 51 tataḥ karṇasya saṃkruddho bhīmasenaḥ pratāpavān ciccheda kārmukaṃ tūrṇaṃ sarvopakaraṇāni ca 52 jaghāna caturaś cāśvān sūtaṃ ca tvaritaḥ śaraiḥ nārācair arkaraśmy ābhaiḥ karṇaṃ vivyādha corasi 53 te jagmur dharaṇīṃ sarve karṇaṃ nirbhidya māriṣa yathā hi jaladaṃ bhittvā rājan sūryasya raśmayaḥ 54 sa vaikalyaṃ mahat prāpya chinnadhanvā śarārditaḥ tathā puruṣamānī sa pratyapāyād rathāntaram |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 7
Chapter 107
|
1
[धृ] यस्मिञ जयाशा सततं पुत्राणां मम संजय तं दृष्ट्वा विमुखं संख्ये किं नु दुर्यॊधनॊ ऽबरवीत कर्णॊ वा समरे तात किम अकार्षीद अतः परम 2 [स] भीमसेनं रणे दृष्ट्वा जवलन्तम इव पावकम रथम अन्यं समास्थाय विधिवत कल्पितं पुनः अभ्ययात पाण्डवं कर्णॊ वातॊद्धूत इवार्णवः 3 करुद्धम आधिरथिं दृष्ट्वा पुत्रास तव विशां पते भीमसेनम अमन्यन्त वैवस्वतमुखे हुतम 4 चापशब्दं महत कृत्वा तलशब्दं च भैरवम अभ्यवर्तत राधेयॊ भीमसेनरथं परति 5 पुनर एव ततॊ राजन महान आसीत सुदारुणः विमर्दः सूतपुत्रस्य भीमस्य च विशां पते 6 संरब्धौ हि महाबाहू परस्परवधैषिणौ अन्यॊन्यम ईक्षां चक्राते दहन्ताव इव लॊचनैः 7 करॊधरक्तेक्षणौ करुद्धौ निःश्वसन्तौ महारथौ युद्धे ऽनयॊन्यं समासाद्य ततक्षतुर अरिंदमौ 8 वयाघ्राव इव सुसंरब्धौ शयेनाव इव च शीघ्रगौ शरभाव इव संक्रुद्धौ युयुधाते परस्परम 9 ततॊ भीमः समरन कलेशान अक्षद्यूते वने ऽपि च विराटनगरे चैव पराप्तं दुःखम अरिंदमः 10 राष्ट्राणां सफीतरत्नानां हरणं च तवात्मजैः सततं च परिक्लेशान सपुत्रेण तवया कृतान 11 दग्धुम ऐच्छश च यत कुन्तीं सपुत्रां तवम अनागसम कृष्णायाश च परिक्लेशं सभामध्ये दुरात्मभिः 12 पतिम अन्यं परीप्सस्व न सन्ति पतयस तव नकरं पतिताः पार्थाः सर्वे षण्ढतिलॊपमाः 13 समक्षं तव कौरव्य यद ऊचुः कुरवस तदा दासी भॊगेन कृष्णां च भॊक्तुकामाः सुतास तव 14 यच चापि तान परव्रजतः कृष्णाजिननिवासिनः परुषाण्य उक्तवान कर्णः सभायां संनिधौ तव 15 तृणी कृत्यच यत पार्थांस तव पुत्रॊ ववल्ग ह विषमस्थान समस्थॊ हि संरम्भाद गतचेतसः 16 बाल्यात परभृति चारिघ्नस तानि दुःखानि चिन्तयन निरविद्यत धर्मात्मा जीवितेन वृकॊदरः 17 ततॊ विस्फार्य सुमहद धेमपृष्ठं दुरासदम चापं भरतशार्दूलस तयक्तात्मा कर्णम अभ्ययात 18 स सायकमयैर जालैर भीमः कर्ण रथं परथि भानुमद्भिः शिला धौतैर भानॊः परच्छादयत परभाम 19 ततः परहस्याधिरथिस तूर्णम अस्यञ शिताञ शरान वयधमद भीमसेनस्य शरजालानि पत्रिभिः 20 महारथॊ महाबाहुर महावेगैर महाबलः विव्याधाधिरथिर भीमं नवभिर निशितैः शरैः 21 स तॊत्त्रैर इव मातङ्गॊ वार्यमाणः पतत्रिभिः अभ्यधावद असंभ्रान्तः सूतपुत्रं वृकॊदरः 22 तम आपतन्तं वेगेन रभसं पाण्डवर्षभम कर्णः परयुद्ययौ यॊद्धुं मत्तॊ मत्तम इव दविपम 23 ततः परध्माप्य जलजं भेरी शतनिनादितम अक्षुभ्यत बलं हर्षाद दुधूत इव सागरः 24 तद उद्धूतं बलं दृष्ट्व रथनागाश्वपत्तिमत भीमः कर्णं समासाद्य छादयाम आस सायकैः 25 अश्वान ऋश्य सवर्णांस तु हंसवर्णैर हयॊत्तमैः वयामिश्रयद रणे कर्णः पाण्डवं छादयञ शरैः 26 ऋश्य वर्णान हयान कर्कैर मिश्रान मारुतरंहसः निरीक्ष्य तव पुत्राणां हाहाकृतम अभूद बलम 27 ते हया बह्व अशॊभन्त मिश्रिता वातरंहसः सितासिता महाराज यथा वयॊम्नि बलाहकाः 28 संरब्धौ करॊधताम्राक्षौ परेक्ष्य कर्ण वृकॊदरौ संत्रस्ताः समकम्पन्त तवदीयानां महारथाः 29 यम राष्ठॊपमं घॊरम आसीद आयॊधनं तयॊः दुर्दर्शं भरतश्रेष्ठ परेतराजपुरं यथा 30 समाजम इव तच चित्रं परेक्षमाणा महारथाः नालक्षयज जयं वयक्तम एकैकस्य निवारणे 31 तयॊः परैक्षन्त संमर्दं संनिकृष्टमहास्त्रयॊः तव दुर्मन्त्रिते राजन सपुत्रस्य विशां पते 32 छादयन्तौ हि शत्रुघ्नाव अन्यॊन्यं सायकैः शितैः शरजालावृतं वयॊम चक्राते शरवृष्टिभिः 33 ताव अन्यॊन्यं जिघांसन्तौ शरैस तीष्णैर महारथौ परेक्षणीयतराव आस्तां वृष्टिमन्ताव इवाम्बुदौ 34 सुवर्णविकृतान बाणान परमुञ्चन्ताव अरिंदमौ भास्वरं वयॊम चक्राते वह्न्य उल्काभिर इव परभॊ 35 ताभ्यां मुक्ता वयकाशन्त कङ्कबर्हिण वाससः पङ्क्त्यः शरदि मत्तानां सारसानाम इवाम्बरे 36 संसक्तं सूतपुत्रेण दृष्ट्वा भीमम अरिंदमम अतिभारम अमन्येतां भीमे कृष्ण धनंजयौ 37 तत्राधिरथि भीमाभ्यां शरैर मुक्तैर दृढाहताः इषुपातम अतिक्रम्य पेतुर अश्वनरद्विपाः 38 पतद्भिः पतितैश चान्यैर गतासुभिर अनेकशः कृतॊ महान महाराज पुत्राणां ते जनक्षयः 39 मनुष्याश्वगजानां च शरीरैर गतजीवितैः कषणेन भूमिः संजज्ञे संवृता भरतर्षभ |
1
[dhṛ] yasmiñ jayāśā satataṃ putrāṇāṃ mama saṃjaya taṃ dṛṣṭvā vimukhaṃ saṃkhye kiṃ nu duryodhano 'bravīt karṇo vā samare tāta kim akārṣīd ataḥ param 2 [s] bhīmasenaṃ raṇe dṛṣṭvā jvalantam iva pāvakam ratham anyaṃ samāsthāya vidhivat kalpitaṃ punaḥ abhyayāt pāṇḍavaṃ karṇo vātoddhūta ivārṇavaḥ 3 kruddham ādhirathiṃ dṛṣṭvā putrās tava viśāṃ pate bhīmasenam amanyanta vaivasvatamukhe hutam 4 cāpaśabdaṃ mahat kṛtvā talaśabdaṃ ca bhairavam abhyavartata rādheyo bhīmasenarathaṃ prati 5 punar eva tato rājan mahān āsīt sudāruṇaḥ vimardaḥ sūtaputrasya bhīmasya ca viśāṃ pate 6 saṃrabdhau hi mahābāhū parasparavadhaiṣiṇau anyonyam īkṣāṃ cakrāte dahantāv iva locanaiḥ 7 krodharaktekṣaṇau kruddhau niḥśvasantau mahārathau yuddhe 'nyonyaṃ samāsādya tatakṣatur ariṃdamau 8 vyāghrāv iva susaṃrabdhau śyenāv iva ca śīghragau śarabhāv iva saṃkruddhau yuyudhāte parasparam 9 tato bhīmaḥ smaran kleśān akṣadyūte vane 'pi ca virāṭanagare caiva prāptaṃ duḥkham ariṃdamaḥ 10 rāṣṭrāṇāṃ sphītaratnānāṃ haraṇaṃ ca tavātmajaiḥ satataṃ ca parikleśān saputreṇa tvayā kṛtān 11 dagdhum aicchaś ca yat kuntīṃ saputrāṃ tvam anāgasam kṛṣṇāyāś ca parikleśaṃ sabhāmadhye durātmabhiḥ 12 patim anyaṃ parīpsasva na santi patayas tava nakaraṃ patitāḥ pārthāḥ sarve ṣaṇḍhatilopamāḥ 13 samakṣaṃ tava kauravya yad ūcuḥ kuravas tadā dāsī bhogena kṛṣṇāṃ ca bhoktukāmāḥ sutās tava 14 yac cāpi tān pravrajataḥ kṛṣṇājinanivāsinaḥ paruṣāṇy uktavān karṇaḥ sabhāyāṃ saṃnidhau tava 15 tṛṇī kṛtyaca yat pārthāṃs tava putro vavalga ha viṣamasthān samastho hi saṃrambhād gatacetasaḥ 16 bālyāt prabhṛti cārighnas tāni duḥkhāni cintayan niravidyata dharmātmā jīvitena vṛkodaraḥ 17 tato visphārya sumahad dhemapṛṣṭhaṃ durāsadam cāpaṃ bharataśārdūlas tyaktātmā karṇam abhyayāt 18 sa sāyakamayair jālair bhīmaḥ karṇa rathaṃ prathi bhānumadbhiḥ śilā dhautair bhānoḥ pracchādayat prabhām 19 tataḥ prahasyādhirathis tūrṇam asyañ śitāñ śarān vyadhamad bhīmasenasya śarajālāni patribhiḥ 20 mahāratho mahābāhur mahāvegair mahābalaḥ vivyādhādhirathir bhīmaṃ navabhir niśitaiḥ śaraiḥ 21 sa tottrair iva mātaṅgo vāryamāṇaḥ patatribhiḥ abhyadhāvad asaṃbhrāntaḥ sūtaputraṃ vṛkodaraḥ 22 tam āpatantaṃ vegena rabhasaṃ pāṇḍavarṣabham karṇaḥ prayudyayau yoddhuṃ matto mattam iva dvipam 23 tataḥ pradhmāpya jalajaṃ bherī śatanināditam akṣubhyata balaṃ harṣād dudhūta iva sāgaraḥ 24 tad uddhūtaṃ balaṃ dṛṣṭva rathanāgāśvapattimat bhīmaḥ karṇaṃ samāsādya chādayām āsa sāyakaiḥ 25 aśvān ṛśya savarṇāṃs tu haṃsavarṇair hayottamaiḥ vyāmiśrayad raṇe karṇaḥ pāṇḍavaṃ chādayañ śaraiḥ 26 ṛśya varṇān hayān karkair miśrān mārutaraṃhasaḥ nirīkṣya tava putrāṇāṃ hāhākṛtam abhūd balam 27 te hayā bahv aśobhanta miśritā vātaraṃhasaḥ sitāsitā mahārāja yathā vyomni balāhakāḥ 28 saṃrabdhau krodhatāmrākṣau prekṣya karṇa vṛkodarau saṃtrastāḥ samakampanta tvadīyānāṃ mahārathāḥ 29 yama rāṣṭhopamaṃ ghoram āsīd āyodhanaṃ tayoḥ durdarśaṃ bharataśreṣṭha pretarājapuraṃ yathā 30 samājam iva tac citraṃ prekṣamāṇā mahārathāḥ nālakṣayaj jayaṃ vyaktam ekaikasya nivāraṇe 31 tayoḥ praikṣanta saṃmardaṃ saṃnikṛṣṭamahāstrayoḥ tava durmantrite rājan saputrasya viśāṃ pate 32 chādayantau hi śatrughnāv anyonyaṃ sāyakaiḥ śitaiḥ śarajālāvṛtaṃ vyoma cakrāte śaravṛṣṭibhiḥ 33 tāv anyonyaṃ jighāṃsantau śarais tīṣṇair mahārathau prekṣaṇīyatarāv āstāṃ vṛṣṭimantāv ivāmbudau 34 suvarṇavikṛtān bāṇān pramuñcantāv ariṃdamau bhāsvaraṃ vyoma cakrāte vahny ulkābhir iva prabho 35 tābhyāṃ muktā vyakāśanta kaṅkabarhiṇa vāsasaḥ paṅktyaḥ śaradi mattānāṃ sārasānām ivāmbare 36 saṃsaktaṃ sūtaputreṇa dṛṣṭvā bhīmam ariṃdamam atibhāram amanyetāṃ bhīme kṛṣṇa dhanaṃjayau 37 tatrādhirathi bhīmābhyāṃ śarair muktair dṛḍhāhatāḥ iṣupātam atikramya petur aśvanaradvipāḥ 38 patadbhiḥ patitaiś cānyair gatāsubhir anekaśaḥ kṛto mahān mahārāja putrāṇāṃ te janakṣayaḥ 39 manuṣyāśvagajānāṃ ca śarīrair gatajīvitaiḥ kṣaṇena bhūmiḥ saṃjajñe saṃvṛtā bharatarṣabha |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 7
Chapter 108
|
1
[धृ] अत्यद्भुतम अहं मन्ये भीमसेनस्य विक्रमम यत कर्णं यॊधयाम आस समरे लघुविक्रमम 2 तरिदशान अपि चॊद्युक्तान सर्वशस्त्रधरान युधि वारयेद यॊ रणे कर्णः स यक्षसुरमानवान 3 स कथं पाण्डवं युद्धे भराजमानम इव शरिया नातरत संयुगे तातस तन ममाचक्ष्व संजय 4 कथं च युद्धं भूयॊ ऽभूत तयॊः पराणदुरॊदरे अत्र मन्ये समायत्तॊ जयॊ वाजय एव वा 5 कर्णं पराप्य रणे सूत मम पुत्रः सुयॊधनः जेतुम उत्सहते पार्थान स गॊविन्दान स सात्वतान 6 शरुत्वा तु निर्जितं कर्मम असकृद भीमकर्मणा भीमसेनेन समरे मॊह आविशतीव माम 7 विनष्टान कौरवान मन्ये मम पुत्रस्य दुर्नयैः न हि कर्णॊ महेष्वासान पार्थाञ जयेष्यति संजय 8 कृतवान यानि युद्धानि कर्णः पाण्डुसुतैः सह सर्वत्र पाण्डवाः कर्णम अजयन्त रणाजिरे 9 अजय्याः पाण्डवास तात देवैर अपि स वासवैः न च तद बुध्यते मन्दः पुत्रॊ दुर्यॊधनॊ मम 10 धनं धनेश्वरस्येव हृत्वा पार्थस्य मे सुतः मधु परेप्सुर इवाबुद्धिः परपातं नावबुध्यते 11 निकृत्या निकृतिप्रज्ञॊ राज्यं हृत्वा महात्मनाम जितान इत्य एव मन्वानः पाण्डवान अवमन्यते 12 पुत्रस्नेहाभिभूतेन मया चाप्य अकृतात्मना धर्मे सथिता महात्मानॊ निकृताः पाणुनन्दनाः 13 शम कामः सदा पार्थॊ दीर्घप्रेक्षी युधिष्ठिरः अशक्त इति मन्वानैः पुत्रैर मम निराकृतः 14 तानि दुःखान्य अनेकानि विप्रकारांश च सर्वशः हृदि कृत्वा महाबाहुर भीमॊ ऽयुध्यत सूतजम 15 तस्मान मे संजय बरूहि कर्ण भीमौ यथा रणे अयुध्येतां युधि शरेष्ठौ परस्परवधैषिणौ 16 [स] शृणु राजन यथावृत्तः संग्रामः कर्ण भीमयॊः परस्परवध परेप्स्वॊर वने कुञ्जरयॊर इव 17 राजन वैकर्तनॊ भीमं करुद्धः करुद्धम अरिंदमम पराक्रान्तं पराक्रम्य विव्याध तरिंशता शरैः 18 महावेगैः परसन्नाग्रैः शातकुम्भपरिष्कृतैः आहनद भरतश्रेष्ठ भीमं वैकर्तनः शरैः 19 तस्यास्यतॊ धनुर भीमश चकर्त निशितैस तरिभीः रथनीडाच च यन्तारं भल्लेनापातयत कषितौ 20 स काङ्क्षन भीमसेनस्य वधं वैकर्तनॊ वृषः शक्तिं कनकवैडूर्य चित्रदण्डां परामृशत 21 परगृह्य च महाशक्तिं कालशक्तिम इवापराम समुत्क्षिप्य च राधेयः संधाय च महाबलः चिक्षेप भीमसेनाय जीवितान्तकरीम इव 22 शक्तिं विसृज्य राधेयः पुरंदर इवाशनिम ननाद सुमहानादं बलवान सूतनन्दनः तं च नादं ततः शरुत्वा पुत्रास ते हृषिताभवन 23 तां कर्ण भुजनिर्मुक्ताम अर्कवैश्वानर परभाम शक्तिं वियति चिच्छेद भीमः सप्तभिर आशुगैः 24 छित्त्वा शक्तिं ततॊ भीमॊ निर्मुक्तॊरग संनिभाम मार्गमाण इव पराणान सूतपुत्रस्य मारिष 25 पराहिणॊन नव संरब्धः शरान बर्हिणवाससः सवर्णपुङ्खाञ शिला धौतान यमदण्डॊपमान मृधे 26 कर्णॊ ऽपय अन्यद धनुर गृह्य हेमपृष्ठं दुरासदम विकृष्य च महातेजा वयसृजत सायकान नव 27 तान पाण्डुपुत्रश चिच्छेद नवभिर नतपर्वभिः वसु षेणेन निर्मुक्तान नव राजन महाशरान छित्त्वा भीमॊ महाराज नादं सिंह इवानदत 28 तौ वृषाव इव नर्दन्तौ बलिनौ वाशितान्तरे शार्दूलाव इव चान्यॊन्यम अत्यर्थं च हय अगर्जताम 29 अन्यॊन्यं परजिहीर्षन्ताव अन्यॊन्यस्यान्तरैषिणौ अन्यॊन्यम अभिवीक्षन्तौ गॊष्ठेष्व इव महर्षभौ 30 महागजाव इवासाद्य विषाणाग्रैः परस्परम शरैः पूर्णायतॊत्सृष्टैर अन्यॊन्यम अभिजघ्नतुः 31 निर्दहन्तौ महाराज शरवृष्ट्या परस्परम अन्यॊन्यम अभिवीक्षन्तौ कॊपाद विवृतलॊचनौ 32 परहसन्तौ तथान्यॊन्यं भर्त्सयन्तौ मुहुर मुहुः शङ्खशब्दं च कुर्वाणौ युयुधाते परस्परम 33 तस्य भीमः पुनश चापं मुष्टौ चिच्छेद मारिष शङ्खवर्णाश च तान अश्वान बाणैर निन्ये यमक्षयम 34 तथा कृच्छ्रगतं दृष्ट्वा कर्णं दुर्यॊधनॊ नृपः वेपमान इव करॊधाद वयादिदेशाथ दुर्जयम 35 गच्छ दुर्जय राधेयं पुरा गरसति पाण्डवः जहि तूबरकं कषिप्रं कर्णस्य बलम आदधत 36 एवम उक्तस तथेत्य उक्त्वा तव पुत्रस तवात्मजम अभ्यद्रवद भीमसेनं वयासक्तं विकिरञ शरान 37 स भीमं नवभिर बाणैर अश्वान अष्टभिर अर्दयत षड्भिः सूतं तरिभिः केतुं पुनस तं चापि सप्तभिः 38 भीमसेनॊ ऽपि संक्रुद्धः साश्वयन्तारम आशुगैः दुर्जयं भिन्नमर्माणम अनयद यमसादनम 39 सवलंकृतं कषितौ कषुण्णं चेष्टमानं यथॊरगम रुदन्न आर्तस तव सुतं कर्णश चक्रे परदक्षिणम 40 स तु तं विरथं कृत्वा समयन्न अत्यन्तवैरिणम समाचिनॊद बाणगणैः शतघ्नीम इव शङ्कुभिः 41 तथाप्य अतिरथः कर्णॊ भिद्यमानः सम सायकैः न जहौ समरे भीमं दरुद्ध रूपं परंतपः |
1
[dhṛ] atyadbhutam ahaṃ manye bhīmasenasya vikramam yat karṇaṃ yodhayām āsa samare laghuvikramam 2 tridaśān api codyuktān sarvaśastradharān yudhi vārayed yo raṇe karṇaḥ sa yakṣasuramānavān 3 sa kathaṃ pāṇḍavaṃ yuddhe bhrājamānam iva śriyā nātarat saṃyuge tātas tan mamācakṣva saṃjaya 4 kathaṃ ca yuddhaṃ bhūyo 'bhūt tayoḥ prāṇadurodare atra manye samāyatto jayo vājaya eva vā 5 karṇaṃ prāpya raṇe sūta mama putraḥ suyodhanaḥ jetum utsahate pārthān sa govindān sa sātvatān 6 śrutvā tu nirjitaṃ karmam asakṛd bhīmakarmaṇā bhīmasenena samare moha āviśatīva mām 7 vinaṣṭān kauravān manye mama putrasya durnayaiḥ na hi karṇo maheṣvāsān pārthāñ jyeṣyati saṃjaya 8 kṛtavān yāni yuddhāni karṇaḥ pāṇḍusutaiḥ saha sarvatra pāṇḍavāḥ karṇam ajayanta raṇājire 9 ajayyāḥ pāṇḍavās tāta devair api sa vāsavaiḥ na ca tad budhyate mandaḥ putro duryodhano mama 10 dhanaṃ dhaneśvarasyeva hṛtvā pārthasya me sutaḥ madhu prepsur ivābuddhiḥ prapātaṃ nāvabudhyate 11 nikṛtyā nikṛtiprajño rājyaṃ hṛtvā mahātmanām jitān ity eva manvānaḥ pāṇḍavān avamanyate 12 putrasnehābhibhūtena mayā cāpy akṛtātmanā dharme sthitā mahātmāno nikṛtāḥ pāṇunandanāḥ 13 śama kāmaḥ sadā pārtho dīrghaprekṣī yudhiṣṭhiraḥ aśakta iti manvānaiḥ putrair mama nirākṛtaḥ 14 tāni duḥkhāny anekāni viprakārāṃś ca sarvaśaḥ hṛdi kṛtvā mahābāhur bhīmo 'yudhyata sūtajam 15 tasmān me saṃjaya brūhi karṇa bhīmau yathā raṇe ayudhyetāṃ yudhi śreṣṭhau parasparavadhaiṣiṇau 16 [s] śṛṇu rājan yathāvṛttaḥ saṃgrāmaḥ karṇa bhīmayoḥ parasparavadha prepsvor vane kuñjarayor iva 17 rājan vaikartano bhīmaṃ kruddhaḥ kruddham ariṃdamam parākrāntaṃ parākramya vivyādha triṃśatā śaraiḥ 18 mahāvegaiḥ prasannāgraiḥ śātakumbhapariṣkṛtaiḥ āhanad bharataśreṣṭha bhīmaṃ vaikartanaḥ śaraiḥ 19 tasyāsyato dhanur bhīmaś cakarta niśitais tribhīḥ rathanīḍāc ca yantāraṃ bhallenāpātayat kṣitau 20 sa kāṅkṣan bhīmasenasya vadhaṃ vaikartano vṛṣaḥ śaktiṃ kanakavaiḍūrya citradaṇḍāṃ parāmṛśat 21 pragṛhya ca mahāśaktiṃ kālaśaktim ivāparām samutkṣipya ca rādheyaḥ saṃdhāya ca mahābalaḥ cikṣepa bhīmasenāya jīvitāntakarīm iva 22 śaktiṃ visṛjya rādheyaḥ puraṃdara ivāśanim nanāda sumahānādaṃ balavān sūtanandanaḥ taṃ ca nādaṃ tataḥ śrutvā putrās te hṛṣitābhavan 23 tāṃ karṇa bhujanirmuktām arkavaiśvānara prabhām śaktiṃ viyati ciccheda bhīmaḥ saptabhir āśugaiḥ 24 chittvā śaktiṃ tato bhīmo nirmuktoraga saṃnibhām mārgamāṇa iva prāṇān sūtaputrasya māriṣa 25 prāhiṇon nava saṃrabdhaḥ śarān barhiṇavāsasaḥ svarṇapuṅkhāñ śilā dhautān yamadaṇḍopamān mṛdhe 26 karṇo 'py anyad dhanur gṛhya hemapṛṣṭhaṃ durāsadam vikṛṣya ca mahātejā vyasṛjat sāyakān nava 27 tān pāṇḍuputraś ciccheda navabhir nataparvabhiḥ vasu ṣeṇena nirmuktān nava rājan mahāśarān chittvā bhīmo mahārāja nādaṃ siṃha ivānadat 28 tau vṛṣāv iva nardantau balinau vāśitāntare śārdūlāv iva cānyonyam atyarthaṃ ca hy agarjatām 29 anyonyaṃ prajihīrṣantāv anyonyasyāntaraiṣiṇau anyonyam abhivīkṣantau goṣṭheṣv iva maharṣabhau 30 mahāgajāv ivāsādya viṣāṇāgraiḥ parasparam śaraiḥ pūrṇāyatotsṛṣṭair anyonyam abhijaghnatuḥ 31 nirdahantau mahārāja śaravṛṣṭyā parasparam anyonyam abhivīkṣantau kopād vivṛtalocanau 32 prahasantau tathānyonyaṃ bhartsayantau muhur muhuḥ śaṅkhaśabdaṃ ca kurvāṇau yuyudhāte parasparam 33 tasya bhīmaḥ punaś cāpaṃ muṣṭau ciccheda māriṣa śaṅkhavarṇāś ca tān aśvān bāṇair ninye yamakṣayam 34 tathā kṛcchragataṃ dṛṣṭvā karṇaṃ duryodhano nṛpaḥ vepamāna iva krodhād vyādideśātha durjayam 35 gaccha durjaya rādheyaṃ purā grasati pāṇḍavaḥ jahi tūbarakaṃ kṣipraṃ karṇasya balam ādadhat 36 evam uktas tathety uktvā tava putras tavātmajam abhyadravad bhīmasenaṃ vyāsaktaṃ vikirañ śarān 37 sa bhīmaṃ navabhir bāṇair aśvān aṣṭabhir ardayat ṣaḍbhiḥ sūtaṃ tribhiḥ ketuṃ punas taṃ cāpi saptabhiḥ 38 bhīmaseno 'pi saṃkruddhaḥ sāśvayantāram āśugaiḥ durjayaṃ bhinnamarmāṇam anayad yamasādanam 39 svalaṃkṛtaṃ kṣitau kṣuṇṇaṃ ceṣṭamānaṃ yathoragam rudann ārtas tava sutaṃ karṇaś cakre pradakṣiṇam 40 sa tu taṃ virathaṃ kṛtvā smayann atyantavairiṇam samācinod bāṇagaṇaiḥ śataghnīm iva śaṅkubhiḥ 41 tathāpy atirathaḥ karṇo bhidyamānaḥ sma sāyakaiḥ na jahau samare bhīmaṃ druddha rūpaṃ paraṃtapaḥ |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 7
Chapter 109
|
1
[स] स तथा विरथः कर्णः पुनर भीमेन निर्जितः रथम अन्यं समास्थाय सद्यॊ विव्याध पाण्डवम 2 महागजाव इवासाद्य विषाणाग्रैः परस्परम शरैः पूर्णायतॊत्षृष्टैर अन्यॊन्यम अभिजघ्नतुः 3 अथ कर्णः शरव्रातैर भीमं बलवद अर्दयत ननाद बलवन नादं पुनर विव्याध चॊरसि 4 तं भीमॊ दशभिर बाणैः परत्यविध्यद अजिह्मगैः पुनर विव्याध विंशत्या शराणां नतपर्वणाम 5 कर्णस तु नवभिर भीमं विद्ध्वा राजन सतनान्तरे धवजम एकेन विव्याध सायकेन शितेन ह 6 सायकानां ततः पार्थस तरिषष्ट्या परत्यविध्यत तॊत्त्रैर इव महानागं कशाभिर इव वाजिनम 7 सॊ ऽतिविद्धॊ महाराज पाण्डवेन यशस्विना सृक्किणी लेलिहन वीरः करॊधसंरक्तलॊचनः 8 ततः शरं महाराज सर्वकायावधारणम पराहिणॊद भीमसेनाय बलायेन्द्र इवाशनिम 9 स निर्भिद्य रणे पार्थं सूतपुत्र धनुश्च्युतः अगच्छद दारयन भूमिं चित्रपुङ्खः शिलीमुखः 10 सर्वशैक्यां चतुष्किष्कुं गुर्वीं रुक्माङ्गदां गदाम पराहिणॊत सूतपुत्राय षड अस्त्राम अविचारयन 11 तया जघानाधिरथेः सदश्वान साधु वाहिनः गदया भारतः करुद्धॊ वज्रेणेन्द्र इवासुरान 12 ततॊ भीमॊ महाबाहुः कषुराभ्यां भरतर्षभ धवजम आधिरथेश छित्त्वा सूतम अभ्यहनत तदा 13 हताश्वसूतम उत्सृज्य रथं स पतितध्वजम विस्फारयन धनुः कर्णस तस्थौ भारत दुर्मनाः 14 तत्राद्भुतम अपश्याम राधेयस्य पराक्रमम विरथॊ रथिनां शरेष्ठॊ वारयाम आस यद रिपुम 15 विरथं तं रथश्रेष्ठं दृष्ट्वाधिरथिम आहवे दुर्यॊधनस ततॊ राजन्न अभ्यभाषत दुर्मुखम 16 एष दुर्मुख राधेयॊ भीमेन विरथी कृतः तं रथेन नरश्रेष्ठं संपादय महारथम 17 दुर्यॊधन वचः शरुत्वा ततॊ भारत दुर्मुखः तवरमाणॊ ऽबययात कर्णं भीमं चावारयच छरैः 18 दुर्मुखं परेक्ष्य संग्रामे सूतपुत्र पदानुगम वायुपुत्रः परहृष्टॊ ऽभूत सृक्किणी परिलेलिहन 19 ततः कर्णं महाराज वारयित्वा शिलीमुखैः दुर्मुखाय रथं शीघ्रं परेषयाम आस पाण्डवः 20 तस्मिन कषणे महाराज नवभिर नतपर्वभिः सुपुङ्खैर दुर्मुखं भीमः शरैर निन्ये यमक्षयम 21 ततस तम एवाधिरथिः सयन्दनं दुर्मुखे हते आस्थितः परबभौ राजन दीप्यमान इवांशुमान 22 शयानं भिन्नमर्माणं दुर्मुखं शॊणितॊक्षितम दृष्ट्वा कर्णॊ ऽशरुपूर्णाक्षॊ मुहूर्तं नाभ्यवर्तत 23 तं गतासुम अतिक्रम्य कृत्वा कर्णः परदक्षिणम दीर्घम उष्णं शवसन वीरॊ न किं चित परत्यपद्यत 24 तस्मिंस तु विवरे राजन नाराचान गार्ध्रवाससः पराहिणॊत सूतपुत्राय भीमसेनश चतुर्दश 25 ते तस्य कवचं भित्त्वा सवर्णपुङ्खा महौजसः हेमचित्रा महाराज दयॊतयन्तॊ दिशॊ दश 26 अपिबन सूतपुत्रस्य शॊणितं रक्तभॊजनाः करुद्धा इव मनुष्येन्द्र भुजगाः कालचॊदिताः 27 परसर्पमाणा मेदिन्यां ते वयरॊचन्त मार्गणाः अर्धप्रविष्टाः संरब्धा बिलानीव महॊरगाः 28 तं परत्यविध्यद राधेयॊ जाम्बूनदविभूषितैः चतुर्दशभिर अत्य उग्रैर नाराचैर अविचारयन 29 ते भीमसेनस्य भुजं सव्यं निर्भिद्य पत्रिणः पराविशन मेदिनीं भीमाः करौञ्चं पत्ररथा इव 30 ते वयरॊचन्त नाराचाः परविशन्तॊ वसुंधराम गच्छत्य अस्तं दिनकरे दीप्यमाना इवांशवः 31 स निर्भिन्नॊ रणे भीमॊ नाराचैर मर्मभेदिभिः सुस्राव रुधिरं भूरि पर्वतः सलिलं यथा 32 स भीमस तरिभिर आयस्तः सूतपुत्रं पतत्रिभिः सुपर्णवेगैर विव्याध सारथिं चास्य सप्तभिः 33 स विह्वलॊ महाराज कर्णॊ भीमबलार्दितः पराद्रवज जवनैर अश्वै रणं हित्वा महायशाः 34 भीमसेनस तु विस्फार्य चापं हेमपरिष्कृतम आहवे ऽतिरथॊ ऽतिष्ठज जवलन्न इव हुताशनः |
1
[s] sa tathā virathaḥ karṇaḥ punar bhīmena nirjitaḥ ratham anyaṃ samāsthāya sadyo vivyādha pāṇḍavam 2 mahāgajāv ivāsādya viṣāṇāgraiḥ parasparam śaraiḥ pūrṇāyatotṣṛṣṭair anyonyam abhijaghnatuḥ 3 atha karṇaḥ śaravrātair bhīmaṃ balavad ardayat nanāda balavan nādaṃ punar vivyādha corasi 4 taṃ bhīmo daśabhir bāṇaiḥ pratyavidhyad ajihmagaiḥ punar vivyādha viṃśatyā śarāṇāṃ nataparvaṇām 5 karṇas tu navabhir bhīmaṃ viddhvā rājan stanāntare dhvajam ekena vivyādha sāyakena śitena ha 6 sāyakānāṃ tataḥ pārthas triṣaṣṭyā pratyavidhyata tottrair iva mahānāgaṃ kaśābhir iva vājinam 7 so 'tividdho mahārāja pāṇḍavena yaśasvinā sṛkkiṇī lelihan vīraḥ krodhasaṃraktalocanaḥ 8 tataḥ śaraṃ mahārāja sarvakāyāvadhāraṇam prāhiṇod bhīmasenāya balāyendra ivāśanim 9 sa nirbhidya raṇe pārthaṃ sūtaputra dhanuścyutaḥ agacchad dārayan bhūmiṃ citrapuṅkhaḥ śilīmukhaḥ 10 sarvaśaikyāṃ catuṣkiṣkuṃ gurvīṃ rukmāṅgadāṃ gadām prāhiṇot sūtaputrāya ṣaḍ astrām avicārayan 11 tayā jaghānādhiratheḥ sadaśvān sādhu vāhinaḥ gadayā bhārataḥ kruddho vajreṇendra ivāsurān 12 tato bhīmo mahābāhuḥ kṣurābhyāṃ bharatarṣabha dhvajam ādhiratheś chittvā sūtam abhyahanat tadā 13 hatāśvasūtam utsṛjya rathaṃ sa patitadhvajam visphārayan dhanuḥ karṇas tasthau bhārata durmanāḥ 14 tatrādbhutam apaśyāma rādheyasya parākramam viratho rathināṃ śreṣṭho vārayām āsa yad ripum 15 virathaṃ taṃ rathaśreṣṭhaṃ dṛṣṭvādhirathim āhave duryodhanas tato rājann abhyabhāṣata durmukham 16 eṣa durmukha rādheyo bhīmena virathī kṛtaḥ taṃ rathena naraśreṣṭhaṃ saṃpādaya mahāratham 17 duryodhana vacaḥ śrutvā tato bhārata durmukhaḥ tvaramāṇo 'byayāt karṇaṃ bhīmaṃ cāvārayac charaiḥ 18 durmukhaṃ prekṣya saṃgrāme sūtaputra padānugam vāyuputraḥ prahṛṣṭo 'bhūt sṛkkiṇī parilelihan 19 tataḥ karṇaṃ mahārāja vārayitvā śilīmukhaiḥ durmukhāya rathaṃ śīghraṃ preṣayām āsa pāṇḍavaḥ 20 tasmin kṣaṇe mahārāja navabhir nataparvabhiḥ supuṅkhair durmukhaṃ bhīmaḥ śarair ninye yamakṣayam 21 tatas tam evādhirathiḥ syandanaṃ durmukhe hate āsthitaḥ prababhau rājan dīpyamāna ivāṃśumān 22 śayānaṃ bhinnamarmāṇaṃ durmukhaṃ śoṇitokṣitam dṛṣṭvā karṇo 'śrupūrṇākṣo muhūrtaṃ nābhyavartata 23 taṃ gatāsum atikramya kṛtvā karṇaḥ pradakṣiṇam dīrgham uṣṇaṃ śvasan vīro na kiṃ cit pratyapadyata 24 tasmiṃs tu vivare rājan nārācān gārdhravāsasaḥ prāhiṇot sūtaputrāya bhīmasenaś caturdaśa 25 te tasya kavacaṃ bhittvā svarṇapuṅkhā mahaujasaḥ hemacitrā mahārāja dyotayanto diśo daśa 26 apiban sūtaputrasya śoṇitaṃ raktabhojanāḥ kruddhā iva manuṣyendra bhujagāḥ kālacoditāḥ 27 prasarpamāṇā medinyāṃ te vyarocanta mārgaṇāḥ ardhapraviṣṭāḥ saṃrabdhā bilānīva mahoragāḥ 28 taṃ pratyavidhyad rādheyo jāmbūnadavibhūṣitaiḥ caturdaśabhir aty ugrair nārācair avicārayan 29 te bhīmasenasya bhujaṃ savyaṃ nirbhidya patriṇaḥ prāviśan medinīṃ bhīmāḥ krauñcaṃ patrarathā iva 30 te vyarocanta nārācāḥ praviśanto vasuṃdharām gacchaty astaṃ dinakare dīpyamānā ivāṃśavaḥ 31 sa nirbhinno raṇe bhīmo nārācair marmabhedibhiḥ susrāva rudhiraṃ bhūri parvataḥ salilaṃ yathā 32 sa bhīmas tribhir āyastaḥ sūtaputraṃ patatribhiḥ suparṇavegair vivyādha sārathiṃ cāsya saptabhiḥ 33 sa vihvalo mahārāja karṇo bhīmabalārditaḥ prādravaj javanair aśvai raṇaṃ hitvā mahāyaśāḥ 34 bhīmasenas tu visphārya cāpaṃ hemapariṣkṛtam āhave 'tiratho 'tiṣṭhaj jvalann iva hutāśanaḥ |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 7
Chapter 110
|
1
[धृ] दैवम एव परं मन्ये धिक पौरुषम अनर्थकम यत्राधिरथिर आयस्तॊ नातरत पाण्डवं रणे 2 कर्णः पार्थान स गॊविन्दाञ जेतुम उत्सहते रणे न च कर्ण समं यॊधं लॊके पश्यामि कं चन इति दुर्यॊधनस्याहम अश्रौषं जल्पतॊ मुहुः 3 कर्णॊ हि बलवाञ शूरॊ दृढधन्वा जितक्लमः इति माम अब्रवीत सूत मन्दॊ दुर्यॊधनः पुरा 4 वसु षेण सहायं मां नालं देवापि संयुगे किम उ पाण्डुसुता राजन गतसत्त्वा विचेतसः 5 तत्र तं निर्जितं दृष्ट्वा भुजंगम इव निर्विषम युद्धात कर्णम अपक्रान्तं किं सविद दुर्यॊधनॊ ऽबरवीत 6 अहॊ दुर्मुखम एवैकं युद्धानाम अविशारदम परावेशयद युद्धवहं पतंगम इव मॊहितः 7 अश्वत्थामा मद्रराजः कृपः कर्णश च संगताः न शक्ताः परमुखे सथातुं नूनं भीमस्य संजय 8 ते ऽपि चास्य महाघॊरं बलं नागायुतॊपमम जानन्तॊ वयवसायं च करूरं मारुत तेजसः 9 किमर्थं करूरकर्माणं यम कालान्तकॊपमम बलसंरम्भ वीर्यज्ञाः कॊपयिष्यन्ति संयुगे 10 कर्णस तव एकॊ महाबाहुः सवबाहुबलम आश्रितः भीमसेनम अनादृत्य रणे ऽयुध्यत सूतजः 11 यॊ ऽजयत समरे कर्णं पुरंदर इवासुरम न स पाण्डुसुतॊ जेतुं शक्यः केन चिद आहवे 12 दरॊणं यः संप्रमथ्यैकः परविष्टॊ मम वाहिनीम भीमॊ धनंजयान्वेषी कस तम अर्छेज जिजीविषुः 13 कॊ हि संजय भीमस्य सथातुम उत्सहते ऽगरतः उद्यताशनि वज्रस्य महेन्द्रस्येव दानवः 14 परेतराजपुरं पराप्य निवर्तेतापि मानवः न भीमसेनं संप्राप्य निवर्तेत कदा चन 15 पतंगा इव वह्निं ते पराविशन्न अल्पचेतसः ये भीमसेनं संक्रुद्धम अभ्यधावन विमॊहिताः 16 यत तत सभायां भीमेन मम पुत्रवधाश्रयम शप्त संरम्भिणॊग्रेण कुरूणां शृण्वतां तदा 17 तन नूनम अभिसंचिन्त्य दृष्ट्वा कर्णं च निर्जितम दुःशासनः सह भरात्रा भयाद भीमाद उपारमत 18 यश च संजय दुर्बुद्धिर अब्रवीत समितौ मुहुः कर्णॊ दुःशासनॊ ऽहं च जेष्यामॊ युधि पाण्डवान 19 स नूनं विरथं दृष्ट्वा कर्णं भीमेन निर्जितम परत्याख्यानाच च कृष्णस्य भृशं तप्यति संजय 20 दृष्ट्वा भरातॄन हतान युद्धे भीमसेनेन दंशितान आत्मापराधात सुमहन नूनं तप्यति पुत्रकः 21 कॊ हि जीवितम अन्विच्छन परतीपं पाण्डवं वरजेत भीमं भीमायुधं करुद्धं साक्षात कालम इव सथितम 22 वडवामुखमध्यस्थॊ मुच्येतापि हि मानवः न भीम मुखसंप्राप्तॊ मुच्येतेति मतिर मम 23 न पाण्डवा न पाञ्चाला न च केशव सात्यकी जानन्ति युधि संरब्धा जीवितं परिरक्षितुम 24 [स] यत संशॊचसि कौरव्य वर्तमाने जनक्षये तवम अस्य जगतॊ मूलं विनाशस्य न संशयः 25 सवयं वैरं महत कृत्वा पुत्राणां वचने सथितः उच्यमानॊ न गृह्णीषे मर्त्यः पथ्यम इवौषधम 26 सवयं पीत्वा महाराज कालकूटं सुदुर्जरम तस्येदानीं फलं कृत्स्नम अवाप्नुहि नरॊत्तम 27 यत तु कुत्सयसे यॊधान युध्यमानान यथाबलम अत्र ते वर्णयिष्यामि यथा युद्धम अवर्तत 28 दृष्ट्वा कर्णं तु पुत्रास ते भीमसेन पराजितम नामृष्यन्त महेष्वासाः सॊदर्याः पञ्च मारिष 29 दुर्मर्षणॊ दुःसहश च दुर्मदॊ दुर्धरॊ जयः पाण्डवं चित्रसंनाहास तं परतीपम उपाद्रवन 30 ते समन्तान महाबाहुं परिवार्य वृकॊदरम दिशः शरैः समावृण्वञ शलभानाम इव वरजैः 31 आगच्छतस तान सहसा कुमारान देवरूपिणः परतिजग्राह समरे भीमसेनॊ हसन्न इव 32 तव दृष्ट्वा तु तनयान भीमसेन समीपगान अभ्यवर्तत राधेयॊ भीमसेनं महाबलम 33 विसृजन विशिखान राजन सवर्णपुङ्खाञ शिलाशितान तं तु भीमॊ ऽभययात तूर्णं वार्यमाणः सुतैस तव 34 कुरवस तु ततः कर्णं परिवार्य समन्ततः अवाकिरन भीमसेनं शरैः संनतपर्वभिः 35 तान बाणैः पञ्चविंशत्या साश्वान राजन नरर्षभान स सुतान भीम धनुषॊ भीमॊ निन्ये यमक्षयम 36 परापतन सयन्दनेभ्यस ते सार्धं सूतैर गतासवः चित्रपुष्पधरा भग्ना वातेनेव महाद्रुमाः 37 तत्राद्भुतम अपश्याम भीमसेनस्य विक्रमम संवार्याधिरथिं बाणैर यज जघान तवात्मजान 38 स वार्यमाणॊ भीमेन शितैर बाणैः समन्ततः सूतपुत्रॊ महाराज भीमसेनम अवैक्षत 39 तं भीमसेनः संरम्भात करॊधसंरक्तलॊचनः विस्फार्य सुमहच चापं मुहुः कर्णम अवैक्षत |
1
[dhṛ] daivam eva paraṃ manye dhik pauruṣam anarthakam yatrādhirathir āyasto nātarat pāṇḍavaṃ raṇe 2 karṇaḥ pārthān sa govindāñ jetum utsahate raṇe na ca karṇa samaṃ yodhaṃ loke paśyāmi kaṃ cana iti duryodhanasyāham aśrauṣaṃ jalpato muhuḥ 3 karṇo hi balavāñ śūro dṛḍhadhanvā jitaklamaḥ iti mām abravīt sūta mando duryodhanaḥ purā 4 vasu ṣeṇa sahāyaṃ māṃ nālaṃ devāpi saṃyuge kim u pāṇḍusutā rājan gatasattvā vicetasaḥ 5 tatra taṃ nirjitaṃ dṛṣṭvā bhujaṃgam iva nirviṣam yuddhāt karṇam apakrāntaṃ kiṃ svid duryodhano 'bravīt 6 aho durmukham evaikaṃ yuddhānām aviśāradam prāveśayad yuddhavahaṃ pataṃgam iva mohitaḥ 7 aśvatthāmā madrarājaḥ kṛpaḥ karṇaś ca saṃgatāḥ na śaktāḥ pramukhe sthātuṃ nūnaṃ bhīmasya saṃjaya 8 te 'pi cāsya mahāghoraṃ balaṃ nāgāyutopamam jānanto vyavasāyaṃ ca krūraṃ māruta tejasaḥ 9 kimarthaṃ krūrakarmāṇaṃ yama kālāntakopamam balasaṃrambha vīryajñāḥ kopayiṣyanti saṃyuge 10 karṇas tv eko mahābāhuḥ svabāhubalam āśritaḥ bhīmasenam anādṛtya raṇe 'yudhyata sūtajaḥ 11 yo 'jayat samare karṇaṃ puraṃdara ivāsuram na sa pāṇḍusuto jetuṃ śakyaḥ kena cid āhave 12 droṇaṃ yaḥ saṃpramathyaikaḥ praviṣṭo mama vāhinīm bhīmo dhanaṃjayānveṣī kas tam archej jijīviṣuḥ 13 ko hi saṃjaya bhīmasya sthātum utsahate 'grataḥ udyatāśani vajrasya mahendrasyeva dānavaḥ 14 pretarājapuraṃ prāpya nivartetāpi mānavaḥ na bhīmasenaṃ saṃprāpya nivarteta kadā cana 15 pataṃgā iva vahniṃ te prāviśann alpacetasaḥ ye bhīmasenaṃ saṃkruddham abhyadhāvan vimohitāḥ 16 yat tat sabhāyāṃ bhīmena mama putravadhāśrayam śapta saṃrambhiṇogreṇa kurūṇāṃ śṛṇvatāṃ tadā 17 tan nūnam abhisaṃcintya dṛṣṭvā karṇaṃ ca nirjitam duḥśāsanaḥ saha bhrātrā bhayād bhīmād upāramat 18 yaś ca saṃjaya durbuddhir abravīt samitau muhuḥ karṇo duḥśāsano 'haṃ ca jeṣyāmo yudhi pāṇḍavān 19 sa nūnaṃ virathaṃ dṛṣṭvā karṇaṃ bhīmena nirjitam pratyākhyānāc ca kṛṣṇasya bhṛśaṃ tapyati saṃjaya 20 dṛṣṭvā bhrātṝn hatān yuddhe bhīmasenena daṃśitān ātmāparādhāt sumahan nūnaṃ tapyati putrakaḥ 21 ko hi jīvitam anvicchan pratīpaṃ pāṇḍavaṃ vrajet bhīmaṃ bhīmāyudhaṃ kruddhaṃ sākṣāt kālam iva sthitam 22 vaḍavāmukhamadhyastho mucyetāpi hi mānavaḥ na bhīma mukhasaṃprāpto mucyeteti matir mama 23 na pāṇḍavā na pāñcālā na ca keśava sātyakī jānanti yudhi saṃrabdhā jīvitaṃ parirakṣitum 24 [s] yat saṃśocasi kauravya vartamāne janakṣaye tvam asya jagato mūlaṃ vināśasya na saṃśayaḥ 25 svayaṃ vairaṃ mahat kṛtvā putrāṇāṃ vacane sthitaḥ ucyamāno na gṛhṇīṣe martyaḥ pathyam ivauṣadham 26 svayaṃ pītvā mahārāja kālakūṭaṃ sudurjaram tasyedānīṃ phalaṃ kṛtsnam avāpnuhi narottama 27 yat tu kutsayase yodhān yudhyamānān yathābalam atra te varṇayiṣyāmi yathā yuddham avartata 28 dṛṣṭvā karṇaṃ tu putrās te bhīmasena parājitam nāmṛṣyanta maheṣvāsāḥ sodaryāḥ pañca māriṣa 29 durmarṣaṇo duḥsahaś ca durmado durdharo jayaḥ pāṇḍavaṃ citrasaṃnāhās taṃ pratīpam upādravan 30 te samantān mahābāhuṃ parivārya vṛkodaram diśaḥ śaraiḥ samāvṛṇvañ śalabhānām iva vrajaiḥ 31 āgacchatas tān sahasā kumārān devarūpiṇaḥ pratijagrāha samare bhīmaseno hasann iva 32 tava dṛṣṭvā tu tanayān bhīmasena samīpagān abhyavartata rādheyo bhīmasenaṃ mahābalam 33 visṛjan viśikhān rājan svarṇapuṅkhāñ śilāśitān taṃ tu bhīmo 'bhyayāt tūrṇaṃ vāryamāṇaḥ sutais tava 34 kuravas tu tataḥ karṇaṃ parivārya samantataḥ avākiran bhīmasenaṃ śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ 35 tān bāṇaiḥ pañcaviṃśatyā sāśvān rājan nararṣabhān sa sutān bhīma dhanuṣo bhīmo ninye yamakṣayam 36 prāpatan syandanebhyas te sārdhaṃ sūtair gatāsavaḥ citrapuṣpadharā bhagnā vāteneva mahādrumāḥ 37 tatrādbhutam apaśyāma bhīmasenasya vikramam saṃvāryādhirathiṃ bāṇair yaj jaghāna tavātmajān 38 sa vāryamāṇo bhīmena śitair bāṇaiḥ samantataḥ sūtaputro mahārāja bhīmasenam avaikṣata 39 taṃ bhīmasenaḥ saṃrambhāt krodhasaṃraktalocanaḥ visphārya sumahac cāpaṃ muhuḥ karṇam avaikṣata |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 7
Chapter 111
|
1
[स] तवात्मजांस तु पतितान दृष्ट्वा कर्णः परतापवान करॊधेन महताविष्टॊ निर्विण्णॊ ऽभूत स जीवितात 2 आगः कृतम इवात्मानं मेने चाधिरथिस तदा भीमसेनं ततः करुद्धः समाद्रवत संभ्रमात 3 स भीमं पञ्चभिर विद्ध्वा राधेयः परहसन्न इव पुनर विव्याध सप्तत्या सवर्णपुङ्खैः शिलाशितैः 4 अवहासं तु तं पार्थॊ नामृष्यत वृकॊदरः ततॊ विव्याध राधेयं शतेन नतपर्वणाम 5 पुनश च विशिखैस तीक्ष्णैर विद्ध्वा पञ्चभिर आशुगैः धनुश चिच्छेद भल्लेन सूतपुत्रस्य मारिष 6 अथान्यद धनुर आदाय कर्णॊ भारत दुर्मनाः इषुभिश छादयाम आस भीमसेनं समन्ततः 7 तस्य भीमॊ हयान हत्वा विनिहत्य च सारथिम परजहास महाहासं कृते परतिकृतं पुनः 8 इषुभिः कार्मुकं चास्य चकर्त पुरुषर्षभः तत पपात महाराज सवर्णपृष्ठं महास्वनम 9 अवारॊहद रथात तस्माद अथ कर्णॊ महारथः गदां गृहीत्वा समरे भीमसेनाय चाक्षिपत 10 ताम आपतन्तीं सहसा गदां दृष्ट्वा वृकॊदरः शरैर अवारयद राजन सर्वसैन्यस्य पश्यतः 11 ततॊ बाणसहस्राणि परेषयाम आस पाण्डवः सूतपुत्र वधाकाङ्क्षी तवरमाणः पराक्रमी 12 तान इषून इषुभिः कर्णॊ वारयित्वा महामृधे कवचं भीमसेनस्य पातयाम आस सायकैः 13 अथैनं पञ्चविंशत्या कषुद्रकाणां समार्पयत पश्यतां सर्वभूतानां तद अद्भुतम इवाभवत 14 ततॊ भीमॊ महाराज नवभिर नतपर्वणाम रणे ऽपरेषयत करुद्धः सूतपुत्रस्य मारिष 15 ते तस्य कवचं भित्त्वा तथा बाहुं च दक्षिणम अभ्यगुर धरणीं तीक्ष्णा वल्मीकम इव पन्नगाः 16 राधेयं तु रणे दृष्ट्वा पदातिनम अवस्थितम भीमसेनेन संरब्धं राजा दुर्यॊधनॊ ऽबरवीत तवरध्वं सर्वतॊ यत्ता राधेयस्य रथं परति 17 ततस तव सुता राजञ शरुत्वा भरातुर वचॊ दरुतम अभ्ययुः पाण्डवं युद्धे विसृजन्तः शिताञ शरान 18 चित्रॊपचित्रश चित्राक्षश चारु चित्रः शरासनः चित्रायुधश चित्रवर्मा समरे चित्रयॊधिनः 19 आगच्छतस तान सहसा भीमॊ राजन महारथः साश्वसूत धवजान यत्तान पातयाम आस संयुगे ते हता नयपतन भूमौ वातनुन्ना इव दरुमाः 20 दृष्ट्वा विनिहतान पुत्रांस तव राजन महारथान अश्रुपूर्णमुखः कर्णः कश्मलं समपद्यत 21 रथम अन्यं समास्थाय विधिवत कल्पितं पुनः अभ्ययात पाण्डवं युद्धे तवरमाणः पराक्रमी 22 ताव अन्यॊन्यं शरैर विद्ध्वा सवर्णपुङ्खैः शिलाशितैः वयभ्राजेतां महाराज पुष्पिताव इव किंशुकौ 23 षट तरिंशद्भिस ततॊ भल्लैर निशितैस तिग्मतेजनैः वयधमत कवचं करुद्धः सूतपुत्रस्य पाण्डवः 24 रक्तचन्दन दिग्धाङ्गौ शरैः कृतमहाव्रणौ शॊणिताक्तौ वयराजेतां कालसूर्याव इवॊदितौ 25 तौ शॊणितॊक्षितैर गात्रैः शरैश छिन्नतनुच छदौ विवर्माणौ वयराजेतां निर्मुक्ताव इव पन्नगौ 26 वयाघ्राव इव नरव्याघ्रौ दंष्ट्राभिर इतरेतरम शरदंष्ट्रा विधुन्वानौ ततक्षतुर अरिंदमौ 27 वारणाव इव संसक्तौ रङ्गमध्ये विरेजतुः तुदन्तौ विशिखैस तीक्ष्णैर मत्तवारणविक्रमौ 28 परच्छादयन्तौ समरे शल जालैः परस्परम रथाभ्यां नादयन्तौ च दिशः सर्वा विचेरतुः 29 तौ रथाभ्यां महाराज मण्डलावर्तनादिषु वयरॊचेतां महात्मानौ वृत्र वज्रधराव इव 30 स हस्ताभरणाभ्यां तु भुजाभ्यां विक्षिपन धनुः वयरॊचत रणे भीमः स विद्युद इव तॊयदः 31 स चापघॊषस्तनितः शरधाराम्बुदॊ महान भीम मेघॊ महाराज कर्ण पर्वतम अभ्ययात 32 ततः शरसहस्रेण धनुर्मुक्तेन भारत पाण्डवॊ वयकिरत कर्णं घनॊ ऽदरिम इव वृष्टिभिः 33 तत्रावैक्षन्त पुत्रास ते भीमसेनस्य विक्रमम सुपुङ्खैः कङ्कवासॊभिर यत कर्णं छादयच छरैः 34 स नन्दयन रणे पार्थं केशवं च यशस्विनम सात्यकिं चक्ररक्षौ च भीमः कर्णम अयॊधयत 35 विक्रमं भुजयॊर वीर्यं धैर्यं च विदितात्मनः पुत्रास तव महाराज ददृशुः पाण्डवस्य ह |
1
[s] tavātmajāṃs tu patitān dṛṣṭvā karṇaḥ pratāpavān krodhena mahatāviṣṭo nirviṇṇo 'bhūt sa jīvitāt 2 āgaḥ kṛtam ivātmānaṃ mene cādhirathis tadā bhīmasenaṃ tataḥ kruddhaḥ samādravata saṃbhramāt 3 sa bhīmaṃ pañcabhir viddhvā rādheyaḥ prahasann iva punar vivyādha saptatyā svarṇapuṅkhaiḥ śilāśitaiḥ 4 avahāsaṃ tu taṃ pārtho nāmṛṣyata vṛkodaraḥ tato vivyādha rādheyaṃ śatena nataparvaṇām 5 punaś ca viśikhais tīkṣṇair viddhvā pañcabhir āśugaiḥ dhanuś ciccheda bhallena sūtaputrasya māriṣa 6 athānyad dhanur ādāya karṇo bhārata durmanāḥ iṣubhiś chādayām āsa bhīmasenaṃ samantataḥ 7 tasya bhīmo hayān hatvā vinihatya ca sārathim prajahāsa mahāhāsaṃ kṛte pratikṛtaṃ punaḥ 8 iṣubhiḥ kārmukaṃ cāsya cakarta puruṣarṣabhaḥ tat papāta mahārāja svarṇapṛṣṭhaṃ mahāsvanam 9 avārohad rathāt tasmād atha karṇo mahārathaḥ gadāṃ gṛhītvā samare bhīmasenāya cākṣipat 10 tām āpatantīṃ sahasā gadāṃ dṛṣṭvā vṛkodaraḥ śarair avārayad rājan sarvasainyasya paśyataḥ 11 tato bāṇasahasrāṇi preṣayām āsa pāṇḍavaḥ sūtaputra vadhākāṅkṣī tvaramāṇaḥ parākramī 12 tān iṣūn iṣubhiḥ karṇo vārayitvā mahāmṛdhe kavacaṃ bhīmasenasya pātayām āsa sāyakaiḥ 13 athainaṃ pañcaviṃśatyā kṣudrakāṇāṃ samārpayat paśyatāṃ sarvabhūtānāṃ tad adbhutam ivābhavat 14 tato bhīmo mahārāja navabhir nataparvaṇām raṇe 'preṣayata kruddhaḥ sūtaputrasya māriṣa 15 te tasya kavacaṃ bhittvā tathā bāhuṃ ca dakṣiṇam abhyagur dharaṇīṃ tīkṣṇā valmīkam iva pannagāḥ 16 rādheyaṃ tu raṇe dṛṣṭvā padātinam avasthitam bhīmasenena saṃrabdhaṃ rājā duryodhano 'bravīt tvaradhvaṃ sarvato yattā rādheyasya rathaṃ prati 17 tatas tava sutā rājañ śrutvā bhrātur vaco drutam abhyayuḥ pāṇḍavaṃ yuddhe visṛjantaḥ śitāñ śarān 18 citropacitraś citrākṣaś cāru citraḥ śarāsanaḥ citrāyudhaś citravarmā samare citrayodhinaḥ 19 āgacchatas tān sahasā bhīmo rājan mahārathaḥ sāśvasūta dhvajān yattān pātayām āsa saṃyuge te hatā nyapatan bhūmau vātanunnā iva drumāḥ 20 dṛṣṭvā vinihatān putrāṃs tava rājan mahārathān aśrupūrṇamukhaḥ karṇaḥ kaśmalaṃ samapadyata 21 ratham anyaṃ samāsthāya vidhivat kalpitaṃ punaḥ abhyayāt pāṇḍavaṃ yuddhe tvaramāṇaḥ parākramī 22 tāv anyonyaṃ śarair viddhvā svarṇapuṅkhaiḥ śilāśitaiḥ vyabhrājetāṃ mahārāja puṣpitāv iva kiṃśukau 23 ṣaṭ triṃśadbhis tato bhallair niśitais tigmatejanaiḥ vyadhamat kavacaṃ kruddhaḥ sūtaputrasya pāṇḍavaḥ 24 raktacandana digdhāṅgau śaraiḥ kṛtamahāvraṇau śoṇitāktau vyarājetāṃ kālasūryāv ivoditau 25 tau śoṇitokṣitair gātraiḥ śaraiś chinnatanuc chadau vivarmāṇau vyarājetāṃ nirmuktāv iva pannagau 26 vyāghrāv iva naravyāghrau daṃṣṭrābhir itaretaram śaradaṃṣṭrā vidhunvānau tatakṣatur ariṃdamau 27 vāraṇāv iva saṃsaktau raṅgamadhye virejatuḥ tudantau viśikhais tīkṣṇair mattavāraṇavikramau 28 pracchādayantau samare śala jālaiḥ parasparam rathābhyāṃ nādayantau ca diśaḥ sarvā viceratuḥ 29 tau rathābhyāṃ mahārāja maṇḍalāvartanādiṣu vyarocetāṃ mahātmānau vṛtra vajradharāv iva 30 sa hastābharaṇābhyāṃ tu bhujābhyāṃ vikṣipan dhanuḥ vyarocata raṇe bhīmaḥ sa vidyud iva toyadaḥ 31 sa cāpaghoṣastanitaḥ śaradhārāmbudo mahān bhīma megho mahārāja karṇa parvatam abhyayāt 32 tataḥ śarasahasreṇa dhanurmuktena bhārata pāṇḍavo vyakirat karṇaṃ ghano 'drim iva vṛṣṭibhiḥ 33 tatrāvaikṣanta putrās te bhīmasenasya vikramam supuṅkhaiḥ kaṅkavāsobhir yat karṇaṃ chādayac charaiḥ 34 sa nandayan raṇe pārthaṃ keśavaṃ ca yaśasvinam sātyakiṃ cakrarakṣau ca bhīmaḥ karṇam ayodhayat 35 vikramaṃ bhujayor vīryaṃ dhairyaṃ ca viditātmanaḥ putrās tava mahārāja dadṛśuḥ pāṇḍavasya ha |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 7
Chapter 112
|
1
[स] भीमसेनस्य राधेयः शरुत्वा जयातलनिस्वनम नामृष्यत यथामत्तॊ गजः परतिगज सवनम 2 अपक्रम्य स भीमस्य मुहूर्तं शरगॊचरात तव चाधिरथिर दृष्ट्वा सयन्दनेभ्यश चयुतान सुतान 3 भीमसेनेन निहतान विमना दुःखितॊ ऽभवत निःश्वस्न दीर्घम उष्णं च पुनः पाण्डवम अभ्ययात 4 स ताम्रनयनः करॊधाच छवसन्न इव महॊरगः बभौ कर्णः शरान अस्यन रश्मिवान इव भास्करः 5 रश्मिजालैर इवार्कस्य विततैर भरतर्षभः कर्ण चापच्युतैर बाणैः पराच्छाद्यत वृकॊदरः 6 कर्ण चापच्युताश चित्राः शरा बर्हिणवाससः विविशुः सर्वतः पार्थं वासायेवाण्डजा दरुमम 7 कर्ण चापच्युता बाणाः संपतन्तस ततस ततः रुक्मपुङ्खा वयराजन्त हंसाः शरेणी कृता इव 8 चापध्वजॊपस्करेभ्यश छत्राद ईषा मुखाद युगात परभवन्तॊ वयदृश्यन्त राजन्न आधिरथेः शराः 9 खं पूरयन महावेगान खगमान खग वाससः सुवर्णविकृतांश चित्रान मुमॊचाधिरथिः शरान 10 तम अन्तकम इवायस्तम आपतन्तं वृकॊदरः तयक्त्वा पराणान अभिक्रुध्य विव्याध नवभिः शरैः 11 तस्य वेगम असंसह्यं दृष्ट्वा कर्णस्य पाण्डवः महतश च शरौघांस तान नैवाव्यथत वीर्यवान 12 ततॊ विधम्याधिरथेः शरजालानि पाण्डवः विव्याध कर्णं विंशत्या पुनर अन्यैः शितैः शरैः 13 यथैव हि शरैः पार्थः सूतपुत्रेण छादितः तथैव कर्णं समरे छादयाम आस पाण्डवः 14 दृष्ट्वा तु भीमसेनस्य विक्रमं युधि भारत अभ्यनन्दंस तदीयाश च संप्रहृष्टाश च चारणाः 15 भूरिश्रवाः कृपॊ दरौणिर मद्रराजॊ जयद्रथः उत्तमौजा युधामन्युः सात्यकिः केशवार्जुनौ 16 कुरुपाण्डवानां परवरा दश राजन महारथाः साधु साध्व इति वेगेन सिंहनादम अथानदन 17 तस्मिंस तु तुमुले शब्दे परवृत्ते लॊमहर्षणे अभ्यभाषत पुत्रांस ते राजन दुर्यॊधनस तवरन 18 राज्ञश च राजपुत्रांश च सॊदर्यांश च विशेषतः कर्णं गच्छत भद्रं वः परीप्सन्तॊ वृकॊदरात 19 पुरा निघ्नन्ति राधेयं भीमचापच्युताः शराः ते यतध्वं महेष्वासाः सूतपुत्रस्य रक्षणे 20 दुर्यॊधन समादिष्टाः सॊदर्याः सप्त मारिषः भीमसेनम अभिद्रुत्य संरब्धाः पर्यवारयन 21 ते समासाद्य कौन्तेयम आवृण्वञ शरवृष्टिभिः पर्वतं वारिधाराभिः परावृषीव बलाहकाः 22 ते ऽपीडयन भीमसेनं करुद्धाः सप्त महारथाः परजासंहरणे राजन सॊमं सप्त गरहा इव 23 ततॊ वामेन कौनेयः पीडयित्वा शरासनम मुष्टिना पाण्डवॊ राजन दृढेन सुपरिष्कृतम 24 मनुष्यसमतां जञात्वा सप्त संधाय सायकान तेभ्यॊ वयसृजद आयस्तः सूर्यरश्मि निभान परभुः 25 निरस्यन्न इव देहेभ्यस तनयानाम असूंस तव भीमसेनॊ महाराज पूर्ववैरम अनुस्मरन 26 ते कषिप्ता भीमसेनेन शरा भारत भारतान विदार्य खं समुत्पेतुः सवर्णपुङ्खाः शिलाशिताः 27 तेषां विदार्य चेतांसि शरा हेमविभूषिताः वयराजन्त महाराज सुपर्णा इव खेचराः 28 शॊणितादिग्ध वाजाग्राः सप्त हेमपरिष्कृताः पुत्राणां तव राजेन्द्र पीत्वा शॊणितम उद्गताः 29 ते शरैर भिन्नमर्माणॊ रथेभ्यः परापतन कषितौ गिरिसानु रुहा भग्ना दविपेनेव महाद्रुमाः 30 शत्रुंजयः शत्रुसहश चित्रश चित्रायुधॊ दृढः चित्रसेनॊ विकर्णश च सप्तैते विनिपातिताः 31 तान निहत्य महाबाहू राधेयस्यैव पश्यतः सिंहनाद रवं घॊरम असृजत पाण्डुनन्दनः 32 स रवस तस्य शूरस्य धर्मराजस्य भारत आचख्याव इव तद युद्धं विजयं चात्मनॊ महत 33 तं शरुत्वा सुमहानादं भीमसेनस्य धन्विनः बभूव परमा परीतिर धर्मराजस्य संयुगे 34 ततॊ हृष्टॊ महाराज वादित्राणां महास्वनैः भीमसेनरवं पार्थः परतिजग्राह सर्वशः 35 अभ्ययाच चैव समरे दरॊणम अस्त्रभृतां वरम हर्षेण महता युक्तः कृतसंज्ञे वृकॊदरे 36 एकत्रिंशन महाराज पुत्रांस तव महारथान हतान दुर्यॊधनॊ दृष्ट्वा कषत्तुः सस्मार तद वचः 37 तद इदं समनुप्राप्तं कषत्तुर हितकरं वचः इति संचिन्त्य राजासौ नॊत्तरं परत्यपद्यत 38 यद दयूतकाले दुर्बुद्धिर अब्रवीत तनयस तव यच च कर्णॊ ऽबरवीत कृष्णां सभायां परुषं वचः 39 परमुखे पाण्डुपुत्राणां तव चैव विशां पते कौरवाणां च सर्वेषाम आचार्यस्य च संनिधौ 40 विनष्टाः पाण्डवाः कृष्णे शाश्वतं नरकं गताः पतिम अन्यं वृणीष्वेति तस्येदं फलम आगतम 41 यः सम तां पौरुषाण्य आहुः सभाम आनाय्य दरौपदीम पाण्डवान उग्रधनुषः करॊधयन्तस तवात्मजाः 42 तं भीमसेनः करॊधाग्निं तरयॊदश समाः सथितम विसृजंस तव पुत्राणाम अन्तं गच्छति कौरव 43 विलपंश च बहु कषत्ता शमं नालभत तवयि सपुत्रॊ भरतश्रेष्ठ तस्य भुङ्क्ष्व फलॊदयम इतॊ विकर्णॊ राजेन्द्र चित्रसेनश्च वीर्यवान 44 परवरान आत्मजानां ते सुतांश चान्यान महारथान यान यांश च ददृशे भीमश चक्षुर्विषयम आगतान पुत्रांस तव महाबाहॊ तवरया ताञ जघान ह 45 तवत्कृते हय अहम अद्राक्षं दह्यमानां वरूथिनीम सहस्रशः शरैर मुक्तैः पाण्डवेन वृषेण च |
1
[s] bhīmasenasya rādheyaḥ śrutvā jyātalanisvanam nāmṛṣyata yathāmatto gajaḥ pratigaja svanam 2 apakramya sa bhīmasya muhūrtaṃ śaragocarāt tava cādhirathir dṛṣṭvā syandanebhyaś cyutān sutān 3 bhīmasenena nihatān vimanā duḥkhito 'bhavat niḥśvasna dīrgham uṣṇaṃ ca punaḥ pāṇḍavam abhyayāt 4 sa tāmranayanaḥ krodhāc chvasann iva mahoragaḥ babhau karṇaḥ śarān asyan raśmivān iva bhāskaraḥ 5 raśmijālair ivārkasya vitatair bharatarṣabhaḥ karṇa cāpacyutair bāṇaiḥ prācchādyata vṛkodaraḥ 6 karṇa cāpacyutāś citrāḥ śarā barhiṇavāsasaḥ viviśuḥ sarvataḥ pārthaṃ vāsāyevāṇḍajā drumam 7 karṇa cāpacyutā bāṇāḥ saṃpatantas tatas tataḥ rukmapuṅkhā vyarājanta haṃsāḥ śreṇī kṛtā iva 8 cāpadhvajopaskarebhyaś chatrād īṣā mukhād yugāt prabhavanto vyadṛśyanta rājann ādhiratheḥ śarāḥ 9 khaṃ pūrayan mahāvegān khagamān khaga vāsasaḥ suvarṇavikṛtāṃś citrān mumocādhirathiḥ śarān 10 tam antakam ivāyastam āpatantaṃ vṛkodaraḥ tyaktvā prāṇān abhikrudhya vivyādha navabhiḥ śaraiḥ 11 tasya vegam asaṃsahyaṃ dṛṣṭvā karṇasya pāṇḍavaḥ mahataś ca śaraughāṃs tān naivāvyathata vīryavān 12 tato vidhamyādhiratheḥ śarajālāni pāṇḍavaḥ vivyādha karṇaṃ viṃśatyā punar anyaiḥ śitaiḥ śaraiḥ 13 yathaiva hi śaraiḥ pārthaḥ sūtaputreṇa chāditaḥ tathaiva karṇaṃ samare chādayām āsa pāṇḍavaḥ 14 dṛṣṭvā tu bhīmasenasya vikramaṃ yudhi bhārata abhyanandaṃs tadīyāś ca saṃprahṛṣṭāś ca cāraṇāḥ 15 bhūriśravāḥ kṛpo drauṇir madrarājo jayadrathaḥ uttamaujā yudhāmanyuḥ sātyakiḥ keśavārjunau 16 kurupāṇḍavānāṃ pravarā daśa rājan mahārathāḥ sādhu sādhv iti vegena siṃhanādam athānadan 17 tasmiṃs tu tumule śabde pravṛtte lomaharṣaṇe abhyabhāṣata putrāṃs te rājan duryodhanas tvaran 18 rājñaś ca rājaputrāṃś ca sodaryāṃś ca viśeṣataḥ karṇaṃ gacchata bhadraṃ vaḥ parīpsanto vṛkodarāt 19 purā nighnanti rādheyaṃ bhīmacāpacyutāḥ śarāḥ te yatadhvaṃ maheṣvāsāḥ sūtaputrasya rakṣaṇe 20 duryodhana samādiṣṭāḥ sodaryāḥ sapta māriṣaḥ bhīmasenam abhidrutya saṃrabdhāḥ paryavārayan 21 te samāsādya kaunteyam āvṛṇvañ śaravṛṣṭibhiḥ parvataṃ vāridhārābhiḥ prāvṛṣīva balāhakāḥ 22 te 'pīḍayan bhīmasenaṃ kruddhāḥ sapta mahārathāḥ prajāsaṃharaṇe rājan somaṃ sapta grahā iva 23 tato vāmena kauneyaḥ pīḍayitvā śarāsanam muṣṭinā pāṇḍavo rājan dṛḍhena supariṣkṛtam 24 manuṣyasamatāṃ jñātvā sapta saṃdhāya sāyakān tebhyo vyasṛjad āyastaḥ sūryaraśmi nibhān prabhuḥ 25 nirasyann iva dehebhyas tanayānām asūṃs tava bhīmaseno mahārāja pūrvavairam anusmaran 26 te kṣiptā bhīmasenena śarā bhārata bhāratān vidārya khaṃ samutpetuḥ svarṇapuṅkhāḥ śilāśitāḥ 27 teṣāṃ vidārya cetāṃsi śarā hemavibhūṣitāḥ vyarājanta mahārāja suparṇā iva khecarāḥ 28 śoṇitādigdha vājāgrāḥ sapta hemapariṣkṛtāḥ putrāṇāṃ tava rājendra pītvā śoṇitam udgatāḥ 29 te śarair bhinnamarmāṇo rathebhyaḥ prāpatan kṣitau girisānu ruhā bhagnā dvipeneva mahādrumāḥ 30 śatruṃjayaḥ śatrusahaś citraś citrāyudho dṛḍhaḥ citraseno vikarṇaś ca saptaite vinipātitāḥ 31 tān nihatya mahābāhū rādheyasyaiva paśyataḥ siṃhanāda ravaṃ ghoram asṛjat pāṇḍunandanaḥ 32 sa ravas tasya śūrasya dharmarājasya bhārata ācakhyāv iva tad yuddhaṃ vijayaṃ cātmano mahat 33 taṃ śrutvā sumahānādaṃ bhīmasenasya dhanvinaḥ babhūva paramā prītir dharmarājasya saṃyuge 34 tato hṛṣṭo mahārāja vāditrāṇāṃ mahāsvanaiḥ bhīmasenaravaṃ pārthaḥ pratijagrāha sarvaśaḥ 35 abhyayāc caiva samare droṇam astrabhṛtāṃ varam harṣeṇa mahatā yuktaḥ kṛtasaṃjñe vṛkodare 36 ekatriṃśan mahārāja putrāṃs tava mahārathān hatān duryodhano dṛṣṭvā kṣattuḥ sasmāra tad vacaḥ 37 tad idaṃ samanuprāptaṃ kṣattur hitakaraṃ vacaḥ iti saṃcintya rājāsau nottaraṃ pratyapadyata 38 yad dyūtakāle durbuddhir abravīt tanayas tava yac ca karṇo 'bravīt kṛṣṇāṃ sabhāyāṃ paruṣaṃ vacaḥ 39 pramukhe pāṇḍuputrāṇāṃ tava caiva viśāṃ pate kauravāṇāṃ ca sarveṣām ācāryasya ca saṃnidhau 40 vinaṣṭāḥ pāṇḍavāḥ kṛṣṇe śāśvataṃ narakaṃ gatāḥ patim anyaṃ vṛṇīṣveti tasyedaṃ phalam āgatam 41 yaḥ sma tāṃ pauruṣāṇy āhuḥ sabhām ānāyya draupadīm pāṇḍavān ugradhanuṣaḥ krodhayantas tavātmajāḥ 42 taṃ bhīmasenaḥ krodhāgniṃ trayodaśa samāḥ sthitam visṛjaṃs tava putrāṇām antaṃ gacchati kaurava 43 vilapaṃś ca bahu kṣattā śamaṃ nālabhata tvayi saputro bharataśreṣṭha tasya bhuṅkṣva phalodayam ito vikarṇo rājendra citrasenaśca vīryavān 44 pravarān ātmajānāṃ te sutāṃś cānyān mahārathān yān yāṃś ca dadṛśe bhīmaś cakṣurviṣayam āgatān putrāṃs tava mahābāho tvarayā tāñ jaghāna ha 45 tvatkṛte hy aham adrākṣaṃ dahyamānāṃ varūthinīm sahasraśaḥ śarair muktaiḥ pāṇḍavena vṛṣeṇa ca |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 7
Chapter 113
|
1
[धृ] महान अपनयः सूत ममैवात्र विशेषतः स इदानीम अनुप्राप्तॊ मन्ये संजय शॊचतः 2 यद गतं तद्गतम इति ममासीन मनसि सथितम इदानीम अत्र किं कार्यं परकरिष्यामि संजय 3 यथा तव एष कषयॊ वृत्तॊ ममापनय संभवः वीराणां तन ममाचक्ष्व सथिरी भूतॊ ऽसमि संजय 4 [स] कर्ण भीमौ महाराज पराक्रान्तौ महाहवे बाणवर्षाण्य अवर्षेतां वृष्टिमन्ताव इवाम्बुदौ 5 भीम नामाङ्किता बाणाः सवर्णपुङ्खाः शिलाशिताः विविशुः कर्णम आसाद्य भिन्दन्त इव जीवितम 6 तथैव कर्ण निर्मुक्तैः स विषैर इव पन्नगैः अकीर्यत रणे भीमः शतशॊ ऽथ सहस्रशः 7 तयॊः शरैर महाराज संपतद्भिः समन्ततः बभूव तव सैन्यानां संक्षॊभः सागरॊपमः 8 भीमचापच्युतैर बाणैस तव सैन्यम अरिंदम अवध्यत चमूमध्ये घॊरैर आशीविषॊपमैः 9 वारणैः पतितै राजन वाजिभिश च नरैः सह अदृश्यत मही कीर्णा वातनुन्नैर दरुमैर इव 10 ते वध्यमानाः समरे भीमचापच्युतैः शरैः दराद्रवंस तावका यॊधाः किम एतद इति चाब्रुवन 11 ततॊ वयुदस्तं तत सैन्यं सिन्धुसौवीरकौरवम परॊत्सारितं महावेगैः कर्ण पाण्डवयॊः शरैः 12 ते शरातुर भूयिष्ठा हताश्वनरवाहनाः उत्सृज्य कर्णं भीमं च पराद्रवन सर्वतॊदिशम 13 नूनं पार्थार्थम एवास्मान मॊहयन्ति दिवौकसः यत कर्ण भीम परभवैर वध्यते नॊ बलं शरैः 14 एवं बरुवन्तॊ यॊधास ते तावका भयपीडिताः शरपातं समुत्सृज्य सथिता युद्धदिदृक्षवः 15 ततः परावर्तत नदी घॊररूपा महाहवे बभूव च विशेषेण भीरूणां भयवर्धिनी 16 वारणाश्वमनुष्याणां रुधिरौघसमुद्भवा संवृता गतसत्त्वैश च मनुष्यगजवाजिभिः 17 सानुकर्ष पताकैश च दविपाश्वरथभूषणैः सयन्दनैर अपविद्धैश च भग्नचक्राक्ष कूबरैः 18 जातरूपपरिष्कारैर धनुर्भिः सुमहाधनैः सुवर्णपुङ्खैर इषुभिर नाराचैश च सहस्रशः 19 कर्ण पाण्डव निर्मुक्तैर निर्मुक्तैर इव पन्नगैः परासतॊमर संघातैः खड्गैश च सपरश्वधैः 20 सुवर्णविकृतैश चापि गदामुसलपट्टिशैः वज्रैश च विविधाकारैः शक्तिभिः परिघैर अपि शतघ्नीभिश च चित्राभिर बभौ भारत मेदिनी 21 कनकाङ्गद केयूरैः कुण्डलैर मणिभिः शुभैः तनुत्रैः स तरत्रैश च हारैर निष्कैश च भारत 22 वस्त्रैश छत्रैश च विध्वस्तैश चामरा वयजनैर अपि जगाश्वमौनजिर भिन्नैः शस्त्रैः सयन्दनभूषणैः 23 तैस तैश च विविधैर भावैस तत्र तत्र वसुंधरा पतितैर अपविद्धैश च संबभौ दयौर इव गरहैः 24 अचिन्त्यम अद्भुतं चैव तयॊः कर्मातिमानुषम दृष्ट्वा चारणसिद्धानां विस्मयः समपद्यत 25 अग्नेर वायुसहायस्य गतिः कक्ष इवाहवे आसीद भीम सहायस्य रौद्रम आधिरथेर गतम निपातितध्वजरथं हतवाजि नरद्विपम 26 गजाभ्यां संप्रयुक्ताभ्याम आसीन नडवनं यथा तथा भूतं महत सैन्यम आसीद भारत संयुगे विमर्दः कर्ण भीमाभ्याम आसीच च परमॊ रणे |
1
[dhṛ] mahān apanayaḥ sūta mamaivātra viśeṣataḥ sa idānīm anuprāpto manye saṃjaya śocataḥ 2 yad gataṃ tadgatam iti mamāsīn manasi sthitam idānīm atra kiṃ kāryaṃ prakariṣyāmi saṃjaya 3 yathā tv eṣa kṣayo vṛtto mamāpanaya saṃbhavaḥ vīrāṇāṃ tan mamācakṣva sthirī bhūto 'smi saṃjaya 4 [s] karṇa bhīmau mahārāja parākrāntau mahāhave bāṇavarṣāṇy avarṣetāṃ vṛṣṭimantāv ivāmbudau 5 bhīma nāmāṅkitā bāṇāḥ svarṇapuṅkhāḥ śilāśitāḥ viviśuḥ karṇam āsādya bhindanta iva jīvitam 6 tathaiva karṇa nirmuktaiḥ sa viṣair iva pannagaiḥ akīryata raṇe bhīmaḥ śataśo 'tha sahasraśaḥ 7 tayoḥ śarair mahārāja saṃpatadbhiḥ samantataḥ babhūva tava sainyānāṃ saṃkṣobhaḥ sāgaropamaḥ 8 bhīmacāpacyutair bāṇais tava sainyam ariṃdama avadhyata camūmadhye ghorair āśīviṣopamaiḥ 9 vāraṇaiḥ patitai rājan vājibhiś ca naraiḥ saha adṛśyata mahī kīrṇā vātanunnair drumair iva 10 te vadhyamānāḥ samare bhīmacāpacyutaiḥ śaraiḥ drādravaṃs tāvakā yodhāḥ kim etad iti cābruvan 11 tato vyudastaṃ tat sainyaṃ sindhusauvīrakauravam protsāritaṃ mahāvegaiḥ karṇa pāṇḍavayoḥ śaraiḥ 12 te śarātura bhūyiṣṭhā hatāśvanaravāhanāḥ utsṛjya karṇaṃ bhīmaṃ ca prādravan sarvatodiśam 13 nūnaṃ pārthārtham evāsmān mohayanti divaukasaḥ yat karṇa bhīma prabhavair vadhyate no balaṃ śaraiḥ 14 evaṃ bruvanto yodhās te tāvakā bhayapīḍitāḥ śarapātaṃ samutsṛjya sthitā yuddhadidṛkṣavaḥ 15 tataḥ prāvartata nadī ghorarūpā mahāhave babhūva ca viśeṣeṇa bhīrūṇāṃ bhayavardhinī 16 vāraṇāśvamanuṣyāṇāṃ rudhiraughasamudbhavā saṃvṛtā gatasattvaiś ca manuṣyagajavājibhiḥ 17 sānukarṣa patākaiś ca dvipāśvarathabhūṣaṇaiḥ syandanair apaviddhaiś ca bhagnacakrākṣa kūbaraiḥ 18 jātarūpapariṣkārair dhanurbhiḥ sumahādhanaiḥ suvarṇapuṅkhair iṣubhir nārācaiś ca sahasraśaḥ 19 karṇa pāṇḍava nirmuktair nirmuktair iva pannagaiḥ prāsatomara saṃghātaiḥ khaḍgaiś ca saparaśvadhaiḥ 20 suvarṇavikṛtaiś cāpi gadāmusalapaṭṭiśaiḥ vajraiś ca vividhākāraiḥ śaktibhiḥ parighair api śataghnībhiś ca citrābhir babhau bhārata medinī 21 kanakāṅgada keyūraiḥ kuṇḍalair maṇibhiḥ śubhaiḥ tanutraiḥ sa taratraiś ca hārair niṣkaiś ca bhārata 22 vastraiś chatraiś ca vidhvastaiś cāmarā vyajanair api jagāśvamaunajir bhinnaiḥ śastraiḥ syandanabhūṣaṇaiḥ 23 tais taiś ca vividhair bhāvais tatra tatra vasuṃdharā patitair apaviddhaiś ca saṃbabhau dyaur iva grahaiḥ 24 acintyam adbhutaṃ caiva tayoḥ karmātimānuṣam dṛṣṭvā cāraṇasiddhānāṃ vismayaḥ samapadyata 25 agner vāyusahāyasya gatiḥ kakṣa ivāhave āsīd bhīma sahāyasya raudram ādhirather gatam nipātitadhvajarathaṃ hatavāji naradvipam 26 gajābhyāṃ saṃprayuktābhyām āsīn naḍavanaṃ yathā tathā bhūtaṃ mahat sainyam āsīd bhārata saṃyuge vimardaḥ karṇa bhīmābhyām āsīc ca paramo raṇe |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 7
Chapter 114
|
1
[स] ततः कर्णॊ महाराज भीमं विद्ध्वा तरिभिः शरैः मुमॊच शरवर्षाणि चित्राणि च बहूनि च 2 वध्यमानॊ महाराज सूतपुत्रेण पाण्डवः न विव्यथे भीमसेनॊ भिद्यमान इवाचलः 3 स कर्णं कर्णिना कर्णे पीतेन निशितेन च विव्याध युधि राजेन्द्र भीमसेनः पतत्रिणा 4 सकुण्डलं मह तकर्णात कर्णस्यापातयद भुवि तपनीयं महाराज दीप्तं जयॊतिर इवाम्बरात 5 अथापरेण भल्लेन सूतपुत्रं सतनान्तरे आजघान भृशं भीमः समयन्न इव महाबलः 6 पुनर अस्य तवरन भीमॊ नाराचान दश भारत रणे परैषीन महावेगान यमदण्डॊपमांस तथा 7 ते ललाटं समासाद्य सूतपुत्रस्य मारिष विविशुश चॊदितास तेन वल्मीकम इव पन्नगाः 8 ललाटस्थैस तु तैर बाणैः सूतपुत्रॊ वयरॊचत नीलॊत्पलमयीं मालां धारयन स पुरा यथा 9 ततः करुद्धॊ रणे कर्णः पीडितॊ दृढधन्वना वेगं चक्रे महावेगॊ भीमसेनवधं परति 10 तस्मै कर्णः शतं राजन्न इषूणां गार्ध्रवाससाम अमर्षी बलवान करुद्धः परेषयाम आस भारत 11 ततः परासृजद उग्राणि शरवर्षाणि पाण्डवः समरे तम अनादृत्य नास्य वीर्यम अचिन्तयत 12 ततः कर्णॊ महाराज पाण्डवं निशितैः शरैः आजघानॊरसि करुद्धः करुद्ध रूपं परंतपः 13 जीमूताव इव चान्यॊन्यं तौ ववर्षतुर आहवे तलशब्दरवैश चैव तरासयन्तौ परस्परम 14 शरजालैश च विविधैश छादयाम आसतुर मृधे अन्यॊन्यं समरे करुद्धौ कृतप्रतिकृतैषिणौ 15 ततॊ भीमॊ महाबाहू राधेयस्य महात्मनः कषुरप्रेण धनुश छित्त्वा कर्णं विव्याध पत्रिणा 16 तद अपास्य धनुश छिन्नं सूतपुत्रॊ महामनाः अन्यत कार्मुकम आदत्त वेगघ्नं भारसाधनम 17 दृष्ट्वा च कुरु सौवीरै सैन्धवानां बलक्षयम स वर्म धवजशस्त्रैश च पतितैः संवृतां महीम 18 हस्त्यश्वनरदेहांश च गतासून परेक्ष्य सर्वतः सूतपुत्रस्य संरम्भाद दीप्तं वपुर अजायत 19 स विस्फार्य महच चापं कार्तस्वरविभूषितम भिमं परैक्षत राधेयॊ राजन घॊरेण चक्षुषा 20 ततः करुद्धः शरान अस्यन सूतपुत्रॊ वयरॊचत मध्यंदिनगतॊ ऽरचिष्माञ शरदीव दिवाकरः 21 मरीचिविकचस्येव राजन भानुमतॊ वपुः आसीद आधिरथेर घॊरं वपुः शरशतार्चिषः 22 कराभ्याम आददानस्य संदधानस्य चाशुगान विकर्षतॊ मुञ्चतॊ वा नान्तरं ददृशू रणे 23 अग्निचक्रॊपमं घॊरं मण्डलीकृतम आयुधम कर्णस्यासीन महाराज सव्यदक्षिणम अस्यतः 24 सवर्णपुङ्खाः सुनिशिताः कर्ण चापच्युताः शराः पराच्छादयन महाराज दिशः सूर्यस्य च परभाम 25 ततः कनकपुङ्खानां शराणां नतपर्वणाम धनुश्च्युतानां वियति ददृशे बहुधा वरजः 26 शरासनाद आधिरथेः परभवन्तः सम सायकाः शरेणी कृता वयराजन्त राजन करौञ्चा इवाम्बरे 27 गार्ध्रपत्राञ शिला धौतान कार्तस्वरविभूषितान महावेगान परदीप्ताग्रान मुमॊचाधिरथिः शरान 28 ते तु चापबलॊद्धूताः शातकुम्भविभूषिताः अजस्रम अन्वकीर्यन्त शराः पार्थरथं परति 29 ते वयॊम्नि रत्नविकृता वयकाशन्त सहस्रशः शलभानाम इव वराताः शराः कर्ण समीरिताः 30 चापाद आधिरथेर मुक्ताः परपतन्तः सम सायकाः एकॊ दीर्घ इव परांशुः परभवन दृश्यते शरः 31 पर्वतं वारिधाराभिश छादयन्न इव तॊयदः कर्णः पराच्छादयत करुद्धॊ भीमं सायकवृष्टिभिः 32 तत्र भारत भीमस्य बलवीर्यपराक्रमम वयवसायं च पुत्रास ते परैक्षन्त कुरुभिः सह 33 तां समुद्रम इवॊद्धूतां शरवृष्टिं समुत्थिताम अचिन्तयित्वा भीमस तु करुद्धः कर्णम उपाद्रवत 34 रुक्मपृष्ठं महच चापं भीमस्यासीद विशां पते आकर्षन मण्डलीभूतं शक्रचापम इवापरम तस्माच छराः परादुरासन पूरयन्त इवाम्बरम 35 सुवर्णपुङ्खैर भीमेन सायकैर नतपर्वभिः गगने रचिता माला काञ्चनीव वयराजत 36 ततॊ वयॊम्नि विषक्तानि शरजालानि भागशः आहतानि वयशीर्यन्त भीमसेनस्य पत्रिभिः 37 कर्णस्य शरजालौघै भीमसेनस्य चॊभयॊः अग्निस्फुलिङ्ग संस्पर्शैर अञ्जॊ गतिभिर आहवे तैस तैः कनकपुङ्खानां दयौर आसीत संवृता वरजैः 38 स भीमं छादयन बाणैः सूतपुत्रः पृथग्विधैः उपारॊहद अनादृत्य तस्य वीर्यं महात्मनः 39 तयॊर विसृजतॊस तत्र शरजालानि मारिष वायुभूतान्य अदृश्यन्त संसक्तानीतरेतरम 40 तस्मै कर्णः शितान बाणान कर्मार परिमार्जितान सुवर्णविकृतान करुद्धः पराहिणॊद वधकाङ्क्षया 41 तान अन्तरिक्षे विशिखैर तरिधैकैकम अशातयत विशेषयन सूतपुत्रं भीमस तिष्ठेति चाब्रवीत 42 पुनश चासृजद उग्राणि शरवर्षाणि पाण्डवः अमर्षी बलवान करुद्धॊ दिधक्षन्न इव पावकः 43 तस्य तान्य आददे कर्णः सर्वाण्य अस्त्राण्य अभीतवत युध्यतः पाण्डुपुत्रस्य सूतपुत्रॊ ऽसत्रमायया 44 तस्येषुधी धनुर्ज्यांच बाणैः संनतपर्वभिः रश्मीन यॊक्त्राणि चाश्वानां कर्णॊ वैकर्तनॊ ऽचछिनत 45 अथास्याश्वान पुनर हत्वा तरिभिर विव्याध सारथिम सॊ ऽवप्लुत्य दरुतं सूतॊ युयुधान रथं ययौ 46 उत्स्मयन्न इव भीमस्य करुद्धः कालानलप्रभः धवजं चिच्छेद राधेयः पातकाश च नयपातयत 47 स विधन्वा महाराज रथशक्तिं परामृशत ताम अवासृजद आविध्य करुद्धः कर्ण रथं परति 48 ताम आधिरथिर आयस्तः शक्तिं हेमपरिष्कृताम आपतन्तीं महॊल्काभां चिच्छेद दशभिः शरैः 49 सापतद दशधा राजन निकृत्ता कर्ण सायकैः अस्यतः सूतपुत्रस्य मित्रार्थं चित्रयॊधिनः 50 स चर्मादत्त कौन्तेयॊ जातरूपपरिष्कृतम खड्गं चान्यतर परेप्सुर मृत्यॊर अग्रे जयस्य वा तद अस्य सहसा कर्णॊ वयधमत परहसन्न इव 51 स विचर्मा महाराज विरथः करॊधमूर्छितः असिं परासृजद आविध्य तवरन कर्ण रथं परति 52 सधनुः सूतपुत्रस्य छित्त्वा जयां च सुसंशितः अपतद भुवि निस्त्रिंशश चयुतः सर्प इवाम्बरात 53 ततः परहस्याधिरथिर अन्यद आदत्त कार्मुकम शत्रुघ्नं समरे करुद्धॊ दृढज्यं वेगवत्तरम 54 स भीमसेनः कुपितॊ बलवान सत्यविक्रमः विहायसं पराक्रमद वै कर्णस्य वयथयन मनः 55 तस्य तच चरितं दृष्ट्वा संग्रामे विजयैषिणः लयम आस्थाय राधेयॊ भीमसेनम अवञ्चयत 56 तम अदृष्ट्वा रथॊपस्थे निलीनं वयथितेन्द्रियम धवजम अस्य समासाद्य तस्थौ स धरणीतले 57 तद अस्य कुरवः सर्वे चारणाश चाभ्यपूजयन यद इयेष रथात कर्णं हन्तुं तार्क्ष्य इवॊरगम 58 स छिन्नधन्वा विरथः सवधर्मम अनुपालयन सवरथं पृष्ठतः कृत्वा युद्धायैव वयवस्थितः 59 तद विहत्यास्य राधेयस तत एनं समभ्ययात संरब्धः पाण्डवं संख्ये युद्धाय समुपस्थितम 60 तौ समेतौ महारङ्गे सपर्धमानौ महाबलौ जीमूताव इव घर्मान्ते गर्जमानौ नभस्तले 61 तयॊर आसीत संप्रहारः करुद्धयॊर नरसिंहयॊः अमृष्यमाणयॊः संख्ये देवदानवयॊर इव 62 कषीणशस्त्रस तु कौन्तेयः कर्णेन समभिद्रुतः दृष्ट्वार्जुन हतान नागान पतितान पर्वतॊपमान रथमार्ग विघातार्थं वयायुधः परविवेश ह 63 हस्तिनां वरजम आसाद्य रथदुर्गं परविश्य च पाण्डवॊ जीविताकाङ्क्षी राधेयं नाभ्यहारयत 64 वयवस्थानम अथाकाङ्क्षन धनंजय शरैर हतम उद्यम्य कुञ्जरं पार्थस तस्थौ परपुरंजयः 65 तम अस्य विशिखैः कर्णॊ वयधमत कुञ्जरं पुनः हस्त्यङ्गान्य अथ कर्णाय पराहिणॊत पाण्डवॊ नदन 66 चक्राण्य अश्वांस तथा वाहान्न्यद यत पश्यति भूतले तत तद आदाय चिक्षेप करुद्धः कर्णाय पाण्डवः 67 तद अस्य सर्वं चिच्छेद कषिप्तं कषिप्तं शितैः शरैः वयायुधं नावधीच चैनं कर्णः कुन्त्या वचः समरन 68 धनुषॊ ऽगरेण तं कर्णस तव अभिद्रुत्य परामृशत उत्स्मयन्न इव राधेयॊ भीमसेनम उवाच ह 69 पुनः पुनस तूबरक मूढ औदरिकेति च अकृतास्त्रक मा यॊत्सीर बाल संग्रामकातर 70 यत्र भॊज्यं बहुविधं भक्ष्यं पेयं च पाण्डव तत्र तवं दुर्मते यॊग्यॊ न युद्धेषु कथं चन 71 मुनिर भूत्वाथ वा भीम फलान यद धि सुदुर्मते वनाय वरज कौन्तेय न तवं युद्धविशारदः 72 फलमूलाशने युक्तस तवं तथातिथि भॊजने न तवां शस्त्रसमुद्यॊगॊ यॊग्यं मन्ये वृकॊदर 73 पुष्पमूलफलाहारॊ वरतेषु नियमेषु च उचितस तवं वने भीम न तवं युद्धविशारदः 74 कव युद्धं कव मुनित्वं च वनं गच्छ वृकॊदर न तवं युद्धॊचितस तात वनवास रतिर भव 75 सूदान भृत्यजनान दासांस तवं गृहे तवरयन भृशम यॊग्यस ताडयितुं करॊधाद भॊजनार्थं वृकॊदर 76 कौमारे यानि चाप्य आसन्न अप्रियाणि विशां पते पूर्ववृत्तानि चाप्य एनं रूक्षाण्य अश्रावयद भृशम 77 अथैनं तत्र संलीनम अस्पृशद धनुषा पुनः परहसंश च पुनर वाक्यं भीमम आह वृषस तदा 78 यॊद्धव्यम आविशन यत्र न यॊद्धव्यं तु मादृशैः मादृशैर युध्यमानानाम एतच चान्यच च विद्यते 79 गच्छ वा यत्र तौ कृष्णौ तौ तवा रक्षिष्यतॊ रणे गृहं वा गच्छ कौनेय किं ते युद्धेन बालक 80 एवं तं विरथं कृत्वा कर्णॊ राजन वयकत्थत परमुखे वृष्णिसिंहस्य पार्थस्य च महात्मनः 81 ततॊ राजञ शिला धौताञ शराञ शाखामृगध्वजः पराहिणॊत सूतपुत्राय केशवेन परचॊदितः 82 ततः पार्थ भुजॊत्सृष्टाः शराः काञ्चनभूषणाः गाण्डीवप्रभवाः कर्णं हंसाः करौञ्चम इवाविशन 83 स भुजंगैर इवायस्तैर गाण्डीवप्रेषितैः शरैः भीमसेनाद अपासेधत सूतपुत्रं धनंजयः 84 स छिन्नधन्वा भीमेन धनंजय शराहतः कर्णॊ भीमाद अपायासीद रथेन महता दरुतम 85 भीमॊ ऽपि सात्यकेर वाहं समारुह्य नरर्षभः अन्वयाद भरातरं संख्ये पाण्डवं सव्यसाचिनम 86 ततः कर्णं समुद्दिश्य तवरमाणॊ धनंजयः नाराचं करॊधताम्राक्षः परैषीन मृत्युम इवान्तकः 87 स गरुत्मान इवाकाशे परार्थयन भुजगॊत्तमम नाराचॊ ऽभयपतत कर्णं तूर्णं गाण्डीवचॊदितः 88 तम अन्तरिक्षे नाराचं दरौणिश चिच्छेद पत्रिणा धनंजय भयात कर्णम उज्जिहीर्षुर महारथः 89 ततॊ दरौणिं चतुःषष्ट्या विव्याध कुपितॊ ऽरजुनः शिलीमुखैर महाराज मा गास तिष्ठेति चाब्रवीत 90 स तु मत्तगजाकीर्णम अनीकं रथसंकुलम तूर्णम अभ्याविशद दरौणिर धनंजय शरार्दितः 91 ततः सुवर्णपृष्ठानां धनुषां कूजतां रणे शब्दं गाण्डीवघॊषेण कौनेयॊ ऽभयभवद बली 92 धनंजयस तथा यान्तं पृष्ठतॊ दरौणिम अभ्ययात नातिदीर्घम इवाध्वानं शरैः संत्रासयन बलम 93 विदार्य देहान नाराचैर नरवारणवाजिनाम कङ्कबर्हिण वासॊभिर बलं वयधमद अर्जुनः 94 तद बलं भरतश्रेष्ठ स वाजिद्विप मानवम पाकशासनिर आयस्तः पार्थः संनिजघान ह |
1
[s] tataḥ karṇo mahārāja bhīmaṃ viddhvā tribhiḥ śaraiḥ mumoca śaravarṣāṇi citrāṇi ca bahūni ca 2 vadhyamāno mahārāja sūtaputreṇa pāṇḍavaḥ na vivyathe bhīmaseno bhidyamāna ivācalaḥ 3 sa karṇaṃ karṇinā karṇe pītena niśitena ca vivyādha yudhi rājendra bhīmasenaḥ patatriṇā 4 sakuṇḍalaṃ maha tkarṇāt karṇasyāpātayad bhuvi tapanīyaṃ mahārāja dīptaṃ jyotir ivāmbarāt 5 athāpareṇa bhallena sūtaputraṃ stanāntare ājaghāna bhṛśaṃ bhīmaḥ smayann iva mahābalaḥ 6 punar asya tvaran bhīmo nārācān daśa bhārata raṇe praiṣīn mahāvegān yamadaṇḍopamāṃs tathā 7 te lalāṭaṃ samāsādya sūtaputrasya māriṣa viviśuś coditās tena valmīkam iva pannagāḥ 8 lalāṭasthais tu tair bāṇaiḥ sūtaputro vyarocata nīlotpalamayīṃ mālāṃ dhārayan sa purā yathā 9 tataḥ kruddho raṇe karṇaḥ pīḍito dṛḍhadhanvanā vegaṃ cakre mahāvego bhīmasenavadhaṃ prati 10 tasmai karṇaḥ śataṃ rājann iṣūṇāṃ gārdhravāsasām amarṣī balavān kruddhaḥ preṣayām āsa bhārata 11 tataḥ prāsṛjad ugrāṇi śaravarṣāṇi pāṇḍavaḥ samare tam anādṛtya nāsya vīryam acintayat 12 tataḥ karṇo mahārāja pāṇḍavaṃ niśitaiḥ śaraiḥ ājaghānorasi kruddhaḥ kruddha rūpaṃ paraṃtapaḥ 13 jīmūtāv iva cānyonyaṃ tau vavarṣatur āhave talaśabdaravaiś caiva trāsayantau parasparam 14 śarajālaiś ca vividhaiś chādayām āsatur mṛdhe anyonyaṃ samare kruddhau kṛtapratikṛtaiṣiṇau 15 tato bhīmo mahābāhū rādheyasya mahātmanaḥ kṣurapreṇa dhanuś chittvā karṇaṃ vivyādha patriṇā 16 tad apāsya dhanuś chinnaṃ sūtaputro mahāmanāḥ anyat kārmukam ādatta vegaghnaṃ bhārasādhanam 17 dṛṣṭvā ca kuru sauvīrai saindhavānāṃ balakṣayam sa varma dhvajaśastraiś ca patitaiḥ saṃvṛtāṃ mahīm 18 hastyaśvanaradehāṃś ca gatāsūn prekṣya sarvataḥ sūtaputrasya saṃrambhād dīptaṃ vapur ajāyata 19 sa visphārya mahac cāpaṃ kārtasvaravibhūṣitam bhimaṃ praikṣata rādheyo rājan ghoreṇa cakṣuṣā 20 tataḥ kruddhaḥ śarān asyan sūtaputro vyarocata madhyaṃdinagato 'rciṣmāñ śaradīva divākaraḥ 21 marīcivikacasyeva rājan bhānumato vapuḥ āsīd ādhirather ghoraṃ vapuḥ śaraśatārciṣaḥ 22 karābhyām ādadānasya saṃdadhānasya cāśugān vikarṣato muñcato vā nāntaraṃ dadṛśū raṇe 23 agnicakropamaṃ ghoraṃ maṇḍalīkṛtam āyudham karṇasyāsīn mahārāja savyadakṣiṇam asyataḥ 24 svarṇapuṅkhāḥ suniśitāḥ karṇa cāpacyutāḥ śarāḥ prācchādayan mahārāja diśaḥ sūryasya ca prabhām 25 tataḥ kanakapuṅkhānāṃ śarāṇāṃ nataparvaṇām dhanuścyutānāṃ viyati dadṛśe bahudhā vrajaḥ 26 śarāsanād ādhiratheḥ prabhavantaḥ sma sāyakāḥ śreṇī kṛtā vyarājanta rājan krauñcā ivāmbare 27 gārdhrapatrāñ śilā dhautān kārtasvaravibhūṣitān mahāvegān pradīptāgrān mumocādhirathiḥ śarān 28 te tu cāpabaloddhūtāḥ śātakumbhavibhūṣitāḥ ajasram anvakīryanta śarāḥ pārtharathaṃ prati 29 te vyomni ratnavikṛtā vyakāśanta sahasraśaḥ śalabhānām iva vrātāḥ śarāḥ karṇa samīritāḥ 30 cāpād ādhirather muktāḥ prapatantaḥ sma sāyakāḥ eko dīrgha iva prāṃśuḥ prabhavan dṛśyate śaraḥ 31 parvataṃ vāridhārābhiś chādayann iva toyadaḥ karṇaḥ prācchādayat kruddho bhīmaṃ sāyakavṛṣṭibhiḥ 32 tatra bhārata bhīmasya balavīryaparākramam vyavasāyaṃ ca putrās te praikṣanta kurubhiḥ saha 33 tāṃ samudram ivoddhūtāṃ śaravṛṣṭiṃ samutthitām acintayitvā bhīmas tu kruddhaḥ karṇam upādravat 34 rukmapṛṣṭhaṃ mahac cāpaṃ bhīmasyāsīd viśāṃ pate ākarṣan maṇḍalībhūtaṃ śakracāpam ivāparam tasmāc charāḥ prādurāsan pūrayanta ivāmbaram 35 suvarṇapuṅkhair bhīmena sāyakair nataparvabhiḥ gagane racitā mālā kāñcanīva vyarājata 36 tato vyomni viṣaktāni śarajālāni bhāgaśaḥ āhatāni vyaśīryanta bhīmasenasya patribhiḥ 37 karṇasya śarajālaughai bhīmasenasya cobhayoḥ agnisphuliṅga saṃsparśair añjo gatibhir āhave tais taiḥ kanakapuṅkhānāṃ dyaur āsīt saṃvṛtā vrajaiḥ 38 sa bhīmaṃ chādayan bāṇaiḥ sūtaputraḥ pṛthagvidhaiḥ upārohad anādṛtya tasya vīryaṃ mahātmanaḥ 39 tayor visṛjatos tatra śarajālāni māriṣa vāyubhūtāny adṛśyanta saṃsaktānītaretaram 40 tasmai karṇaḥ śitān bāṇān karmāra parimārjitān suvarṇavikṛtān kruddhaḥ prāhiṇod vadhakāṅkṣayā 41 tān antarikṣe viśikhair tridhaikaikam aśātayat viśeṣayan sūtaputraṃ bhīmas tiṣṭheti cābravīt 42 punaś cāsṛjad ugrāṇi śaravarṣāṇi pāṇḍavaḥ amarṣī balavān kruddho didhakṣann iva pāvakaḥ 43 tasya tāny ādade karṇaḥ sarvāṇy astrāṇy abhītavat yudhyataḥ pāṇḍuputrasya sūtaputro 'stramāyayā 44 tasyeṣudhī dhanurjyāṃca bāṇaiḥ saṃnataparvabhiḥ raśmīn yoktrāṇi cāśvānāṃ karṇo vaikartano 'cchinat 45 athāsyāśvān punar hatvā tribhir vivyādha sārathim so 'vaplutya drutaṃ sūto yuyudhāna rathaṃ yayau 46 utsmayann iva bhīmasya kruddhaḥ kālānalaprabhaḥ dhvajaṃ ciccheda rādheyaḥ pātakāś ca nyapātayat 47 sa vidhanvā mahārāja rathaśaktiṃ parāmṛśat tām avāsṛjad āvidhya kruddhaḥ karṇa rathaṃ prati 48 tām ādhirathir āyastaḥ śaktiṃ hemapariṣkṛtām āpatantīṃ maholkābhāṃ ciccheda daśabhiḥ śaraiḥ 49 sāpatad daśadhā rājan nikṛttā karṇa sāyakaiḥ asyataḥ sūtaputrasya mitrārthaṃ citrayodhinaḥ 50 sa carmādatta kaunteyo jātarūpapariṣkṛtam khaḍgaṃ cānyatara prepsur mṛtyor agre jayasya vā tad asya sahasā karṇo vyadhamat prahasann iva 51 sa vicarmā mahārāja virathaḥ krodhamūrchitaḥ asiṃ prāsṛjad āvidhya tvaran karṇa rathaṃ prati 52 sadhanuḥ sūtaputrasya chittvā jyāṃ ca susaṃśitaḥ apatad bhuvi nistriṃśaś cyutaḥ sarpa ivāmbarāt 53 tataḥ prahasyādhirathir anyad ādatta kārmukam śatrughnaṃ samare kruddho dṛḍhajyaṃ vegavattaram 54 sa bhīmasenaḥ kupito balavān satyavikramaḥ vihāyasaṃ prākramad vai karṇasya vyathayan manaḥ 55 tasya tac caritaṃ dṛṣṭvā saṃgrāme vijayaiṣiṇaḥ layam āsthāya rādheyo bhīmasenam avañcayat 56 tam adṛṣṭvā rathopasthe nilīnaṃ vyathitendriyam dhvajam asya samāsādya tasthau sa dharaṇītale 57 tad asya kuravaḥ sarve cāraṇāś cābhyapūjayan yad iyeṣa rathāt karṇaṃ hantuṃ tārkṣya ivoragam 58 sa chinnadhanvā virathaḥ svadharmam anupālayan svarathaṃ pṛṣṭhataḥ kṛtvā yuddhāyaiva vyavasthitaḥ 59 tad vihatyāsya rādheyas tata enaṃ samabhyayāt saṃrabdhaḥ pāṇḍavaṃ saṃkhye yuddhāya samupasthitam 60 tau sametau mahāraṅge spardhamānau mahābalau jīmūtāv iva gharmānte garjamānau nabhastale 61 tayor āsīt saṃprahāraḥ kruddhayor narasiṃhayoḥ amṛṣyamāṇayoḥ saṃkhye devadānavayor iva 62 kṣīṇaśastras tu kaunteyaḥ karṇena samabhidrutaḥ dṛṣṭvārjuna hatān nāgān patitān parvatopamān rathamārga vighātārthaṃ vyāyudhaḥ praviveśa ha 63 hastināṃ vrajam āsādya rathadurgaṃ praviśya ca pāṇḍavo jīvitākāṅkṣī rādheyaṃ nābhyahārayat 64 vyavasthānam athākāṅkṣan dhanaṃjaya śarair hatam udyamya kuñjaraṃ pārthas tasthau parapuraṃjayaḥ 65 tam asya viśikhaiḥ karṇo vyadhamat kuñjaraṃ punaḥ hastyaṅgāny atha karṇāya prāhiṇot pāṇḍavo nadan 66 cakrāṇy aśvāṃs tathā vāhānnyad yat paśyati bhūtale tat tad ādāya cikṣepa kruddhaḥ karṇāya pāṇḍavaḥ 67 tad asya sarvaṃ ciccheda kṣiptaṃ kṣiptaṃ śitaiḥ śaraiḥ vyāyudhaṃ nāvadhīc cainaṃ karṇaḥ kuntyā vacaḥ smaran 68 dhanuṣo 'greṇa taṃ karṇas tv abhidrutya parāmṛśat utsmayann iva rādheyo bhīmasenam uvāca ha 69 punaḥ punas tūbaraka mūḍha audariketi ca akṛtāstraka mā yotsīr bāla saṃgrāmakātara 70 yatra bhojyaṃ bahuvidhaṃ bhakṣyaṃ peyaṃ ca pāṇḍava tatra tvaṃ durmate yogyo na yuddheṣu kathaṃ cana 71 munir bhūtvātha vā bhīma phalān yad dhi sudurmate vanāya vraja kaunteya na tvaṃ yuddhaviśāradaḥ 72 phalamūlāśane yuktas tvaṃ tathātithi bhojane na tvāṃ śastrasamudyogo yogyaṃ manye vṛkodara 73 puṣpamūlaphalāhāro vrateṣu niyameṣu ca ucitas tvaṃ vane bhīma na tvaṃ yuddhaviśāradaḥ 74 kva yuddhaṃ kva munitvaṃ ca vanaṃ gaccha vṛkodara na tvaṃ yuddhocitas tāta vanavāsa ratir bhava 75 sūdān bhṛtyajanān dāsāṃs tvaṃ gṛhe tvarayan bhṛśam yogyas tāḍayituṃ krodhād bhojanārthaṃ vṛkodara 76 kaumāre yāni cāpy āsann apriyāṇi viśāṃ pate pūrvavṛttāni cāpy enaṃ rūkṣāṇy aśrāvayad bhṛśam 77 athainaṃ tatra saṃlīnam aspṛśad dhanuṣā punaḥ prahasaṃś ca punar vākyaṃ bhīmam āha vṛṣas tadā 78 yoddhavyam āviśan yatra na yoddhavyaṃ tu mādṛśaiḥ mādṛśair yudhyamānānām etac cānyac ca vidyate 79 gaccha vā yatra tau kṛṣṇau tau tvā rakṣiṣyato raṇe gṛhaṃ vā gaccha kauneya kiṃ te yuddhena bālaka 80 evaṃ taṃ virathaṃ kṛtvā karṇo rājan vyakatthata pramukhe vṛṣṇisiṃhasya pārthasya ca mahātmanaḥ 81 tato rājañ śilā dhautāñ śarāñ śākhāmṛgadhvajaḥ prāhiṇot sūtaputrāya keśavena pracoditaḥ 82 tataḥ pārtha bhujotsṛṣṭāḥ śarāḥ kāñcanabhūṣaṇāḥ gāṇḍīvaprabhavāḥ karṇaṃ haṃsāḥ krauñcam ivāviśan 83 sa bhujaṃgair ivāyastair gāṇḍīvapreṣitaiḥ śaraiḥ bhīmasenād apāsedhat sūtaputraṃ dhanaṃjayaḥ 84 sa chinnadhanvā bhīmena dhanaṃjaya śarāhataḥ karṇo bhīmād apāyāsīd rathena mahatā drutam 85 bhīmo 'pi sātyaker vāhaṃ samāruhya nararṣabhaḥ anvayād bhrātaraṃ saṃkhye pāṇḍavaṃ savyasācinam 86 tataḥ karṇaṃ samuddiśya tvaramāṇo dhanaṃjayaḥ nārācaṃ krodhatāmrākṣaḥ praiṣīn mṛtyum ivāntakaḥ 87 sa garutmān ivākāśe prārthayan bhujagottamam nārāco 'bhyapatat karṇaṃ tūrṇaṃ gāṇḍīvacoditaḥ 88 tam antarikṣe nārācaṃ drauṇiś ciccheda patriṇā dhanaṃjaya bhayāt karṇam ujjihīrṣur mahārathaḥ 89 tato drauṇiṃ catuḥṣaṣṭyā vivyādha kupito 'rjunaḥ śilīmukhair mahārāja mā gās tiṣṭheti cābravīt 90 sa tu mattagajākīrṇam anīkaṃ rathasaṃkulam tūrṇam abhyāviśad drauṇir dhanaṃjaya śarārditaḥ 91 tataḥ suvarṇapṛṣṭhānāṃ dhanuṣāṃ kūjatāṃ raṇe śabdaṃ gāṇḍīvaghoṣeṇa kauneyo 'bhyabhavad balī 92 dhanaṃjayas tathā yāntaṃ pṛṣṭhato drauṇim abhyayāt nātidīrgham ivādhvānaṃ śaraiḥ saṃtrāsayan balam 93 vidārya dehān nārācair naravāraṇavājinām kaṅkabarhiṇa vāsobhir balaṃ vyadhamad arjunaḥ 94 tad balaṃ bharataśreṣṭha sa vājidvipa mānavam pākaśāsanir āyastaḥ pārthaḥ saṃnijaghāna ha |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 7
Chapter 115
|
1
[धृ] अहन्य अहनि मे दीप्तं यशः पतति संजय हता मे बहवॊ यॊधा मन्ये कालस्य पर्ययम 2 धनंजयस तु संक्रुद्धः परविष्टॊ मामकं बलम रक्षितं दरॊणकर्णाभ्याम अप्रवेश्यं सुरैर अपि 3 ताभ्याम ऊर्जितवीर्याभ्याम आप्यायित पराक्रमः सहितः कृष्ण भीमाभ्यां शिनीनाम ऋषभेण च 4 तदा परभृति मा शॊकॊ दहत्य अग्निर इवाशयम गरस्तान हि परतिपश्यामि भूमिपालान स सैन्धवान 5 अप्रियं सुमहत कृत्वा सिन्धुराजः किरीटिनः चक्षुर्विषयम आपन्नः कथं मुच्येत जीवितः 6 अनुमानाच च पश्यामि नास्ति संजय सैन्धवः युद्धं तु तद यथावृत्तं तन ममाचक्ष्व पृच्छतः 7 यच च विक्षॊभ्य महतीं सेनां संलॊड्य चासकृत एकः परविष्टः संक्रुद्धॊ नलिनीम इव कुञ्जरः 8 तस्य वृष्णिप्रवीरस्य बरूहि युद्धं यथातथम धनंजयार्थे यत तस्य कुशलॊ हय असि संजय 9 [स] तथा तु वैकर्तन पीडितं तं; भीमं परयान्तं पुरुषप्रवीरम समीक्ष्य राजन नरवीरमध्ये; शिनिप्रवीरॊ ऽनुययौ रथेन 10 नदन यथा वज्रधरस तपान्ते; जवलन यथा जलदान्ते च सूर्यः निघ्नन्न अनिंत्रान धनुषा दृढेन; संकम्पयंस तव पुत्रस्य सेनाम 11 तं यान्तम अश्वै रजतप्रकाशैर; आयॊधने नरवीरं चरन्तम नाशक्नुवन वारयितुं तवदीयाः; सर्वे रथा भारत माधवाग्र्यम 12 अमर्षपूर्णस तव अनिवृत्त यॊधी; शरासनी काञ्चनवर्म धारी अलम्बुसः सात्यकिं माधवाग्र्यम; अवारयद राजवरॊ ऽभिपत्य 13 तयॊर अभूद भारत संप्रहारस; तथागतॊ नैव बभूव कश चित परैक्षन्त एवाहव शॊभिनौ तौ; यॊधास तवदीयाश च परे च सर्वे 14 अविध्यद एनं दशभिः पृषत्कैर; अलम्बुसॊ राजवरः परसह्य अनागतान एव तु तान पृषत्कांश; चिच्छेद बाणैः शिनिपुंगवॊ ऽपि 15 पुनः स बाणैस तरिभिर अग्निकल्पैर; आकर्णपूर्णैर निशितैः सुपुङ्खैः विव्याध देहावरणं विदार्य; ते सात्यकेर आविविशुः शरीरम 16 तैः कायम अस्याग्न्य अनिलप्रभावैर; विदार्य बाणैर अपरैर जवलद्भिः आजघ्निवांस तान रजतप्रकाशान; अश्वांश चतुर्भिश चतुरः परसह्य 17 तथा तु तेनाभिहतस तरस्वी; नप्ता शिनेश चक्रधर परभावः अलम्बुसस्यॊत्तम वेगवद्भिर; हयांश चतुर्भिर निजघान बाणैः 18 अथास्य सूतस्य शिरॊ निकृत्य; भल्लेन कालानलसंनिभेन सकुण्डलं पूर्णशशिप्रकाशं; भराजिष्णु वक्त्रं निचकर्त देहात 19 निहत्य तं पार्थिव पुत्रपौत्रं; संख्ये मधूनाम ऋषभः परमाथी ततॊ ऽनवयाद अर्जुनम एव वीरः; सैन्यानि राजंस तव संनिवार्य 20 अन्वागतं वृष्णिवरं समीक्ष्य; तथारिमध्ये परिवर्तमानम घनन्तं कुरूणाम इषुभिर बलानि; पुनः पुनर वायुर इवाभ्रपूगान 21 ततॊ ऽवहन सैन्धवाः साधु दान्ता; गॊक्षीरकुन्देन्दु हिमप्रकाशाः सुवर्णजालावतताः सदश्वा; यतॊ यतः कामयते नृसिंहः 22 अथात्मजास ते सहिताभिपेतुर; अन्ये च यॊधास तवरितास तवदीयाः कृत्वा मुखं भारत यॊधमुख्यं; दुःशासनं तवत्सुतम आजमीढ 23 ते सर्वतः संपरिवार्य संख्ये; शैनेयम आजघ्नुर अनीक साहाः स चापि तान परवरः सात्वतानां; नयवारयद बाणजालेन वीरः 24 निवार्य तांस तूर्णम अमित्रघाती; नप्ता शिनेः पत्रिभिर अग्निकल्पैः दुःशासनस्यापि जघान वाहान; उद्यम्य बाणासनम आजमीढ |
1
[dhṛ] ahany ahani me dīptaṃ yaśaḥ patati saṃjaya hatā me bahavo yodhā manye kālasya paryayam 2 dhanaṃjayas tu saṃkruddhaḥ praviṣṭo māmakaṃ balam rakṣitaṃ droṇakarṇābhyām apraveśyaṃ surair api 3 tābhyām ūrjitavīryābhyām āpyāyita parākramaḥ sahitaḥ kṛṣṇa bhīmābhyāṃ śinīnām ṛṣabheṇa ca 4 tadā prabhṛti mā śoko dahaty agnir ivāśayam grastān hi pratipaśyāmi bhūmipālān sa saindhavān 5 apriyaṃ sumahat kṛtvā sindhurājaḥ kirīṭinaḥ cakṣurviṣayam āpannaḥ kathaṃ mucyeta jīvitaḥ 6 anumānāc ca paśyāmi nāsti saṃjaya saindhavaḥ yuddhaṃ tu tad yathāvṛttaṃ tan mamācakṣva pṛcchataḥ 7 yac ca vikṣobhya mahatīṃ senāṃ saṃloḍya cāsakṛt ekaḥ praviṣṭaḥ saṃkruddho nalinīm iva kuñjaraḥ 8 tasya vṛṣṇipravīrasya brūhi yuddhaṃ yathātatham dhanaṃjayārthe yat tasya kuśalo hy asi saṃjaya 9 [s] tathā tu vaikartana pīḍitaṃ taṃ; bhīmaṃ prayāntaṃ puruṣapravīram samīkṣya rājan naravīramadhye; śinipravīro 'nuyayau rathena 10 nadan yathā vajradharas tapānte; jvalan yathā jaladānte ca sūryaḥ nighnann aniṃtrān dhanuṣā dṛḍhena; saṃkampayaṃs tava putrasya senām 11 taṃ yāntam aśvai rajataprakāśair; āyodhane naravīraṃ carantam nāśaknuvan vārayituṃ tvadīyāḥ; sarve rathā bhārata mādhavāgryam 12 amarṣapūrṇas tv anivṛtta yodhī; śarāsanī kāñcanavarma dhārī alambusaḥ sātyakiṃ mādhavāgryam; avārayad rājavaro 'bhipatya 13 tayor abhūd bhārata saṃprahāras; tathāgato naiva babhūva kaś cit praikṣanta evāhava śobhinau tau; yodhās tvadīyāś ca pare ca sarve 14 avidhyad enaṃ daśabhiḥ pṛṣatkair; alambuso rājavaraḥ prasahya anāgatān eva tu tān pṛṣatkāṃś; ciccheda bāṇaiḥ śinipuṃgavo 'pi 15 punaḥ sa bāṇais tribhir agnikalpair; ākarṇapūrṇair niśitaiḥ supuṅkhaiḥ vivyādha dehāvaraṇaṃ vidārya; te sātyaker āviviśuḥ śarīram 16 taiḥ kāyam asyāgny anilaprabhāvair; vidārya bāṇair aparair jvaladbhiḥ ājaghnivāṃs tān rajataprakāśān; aśvāṃś caturbhiś caturaḥ prasahya 17 tathā tu tenābhihatas tarasvī; naptā śineś cakradhara prabhāvaḥ alambusasyottama vegavadbhir; hayāṃś caturbhir nijaghāna bāṇaiḥ 18 athāsya sūtasya śiro nikṛtya; bhallena kālānalasaṃnibhena sakuṇḍalaṃ pūrṇaśaśiprakāśaṃ; bhrājiṣṇu vaktraṃ nicakarta dehāt 19 nihatya taṃ pārthiva putrapautraṃ; saṃkhye madhūnām ṛṣabhaḥ pramāthī tato 'nvayād arjunam eva vīraḥ; sainyāni rājaṃs tava saṃnivārya 20 anvāgataṃ vṛṣṇivaraṃ samīkṣya; tathārimadhye parivartamānam ghnantaṃ kurūṇām iṣubhir balāni; punaḥ punar vāyur ivābhrapūgān 21 tato 'vahan saindhavāḥ sādhu dāntā; gokṣīrakundendu himaprakāśāḥ suvarṇajālāvatatāḥ sadaśvā; yato yataḥ kāmayate nṛsiṃhaḥ 22 athātmajās te sahitābhipetur; anye ca yodhās tvaritās tvadīyāḥ kṛtvā mukhaṃ bhārata yodhamukhyaṃ; duḥśāsanaṃ tvatsutam ājamīḍha 23 te sarvataḥ saṃparivārya saṃkhye; śaineyam ājaghnur anīka sāhāḥ sa cāpi tān pravaraḥ sātvatānāṃ; nyavārayad bāṇajālena vīraḥ 24 nivārya tāṃs tūrṇam amitraghātī; naptā śineḥ patribhir agnikalpaiḥ duḥśāsanasyāpi jaghāna vāhān; udyamya bāṇāsanam ājamīḍha |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 7
Chapter 116
|
1
[स] तद उद्यतं महाबाहुं दुःशासन रथं परति तवरितं तवरणीयेषु धनंजय हितैषिणम 2 तरिगर्तानां महेष्वासाः सुवर्णविकृतध्वजाः सेना समुद्रम आविष्टम आनर्तं पर्यवारयन 3 अथैनं रथवंशेन सर्वतः संनिवार्य ते अवाकिरञ शरव्रातैः करुद्धाः परमधन्विनः 4 अजयद राजपुत्रांस तान यतमानान महारणे एकः पञ्चाशतं शत्रून सात्यकिः सत्यविक्रमः 5 संप्राप्य भारतीमध्यं तलघॊषसमाकुलम असि शक्तिगदा पूर्णम अप्लवं सलिलं यथा 6 तत्राद्भुतम अपश्याम शैनेय चरितं रणे परतीच्यां दिशि तं दृष्ट्वा पराच्यां पश्याम लाघवात 7 उदीचीं दक्षिणां पराचीं परतीचीं परसृतस तथा नृत्यन्न इवाचरच छूरॊ यथा रथशतं तथा 8 तद दृष्ट्वा चरितं तस्य सिंहविक्रान्त गामिनः तरिगर्ताः संन्यवर्तन्त संतप्ताः सवजनं परति 9 तम अन्ये शूरसेनानां शूराः संख्ये नयवारयन नियच्छन्तः शरव्रातैर मत्तं दविपम इवाङ्कुशैः 10 तन नयवारयद आयस्तान मुहूर्तम इव सात्यकिः ततः कलिङ्गैर युयुधे सॊ ऽचिन्त्यबलविक्रमः 11 तां च सेनाम अतिक्रम्य कलिङ्गानां दुरत्ययाम अथ पार्थं महाबाहुर धनंजयम उपासदत 12 तरन्न इव जले शरान्तॊ यथा सथलम उपेयिवान तं दृष्ट्वा पुरुषव्याघ्रं युयुधानः समाश्वसत 13 तम आयान्तम अभिप्रेक्ष्य केशवॊ ऽरजुनम अब्रवीत असाव आयाति शैनेयस तव पार्थ पदानुगः 14 एष शिष्यः सखा चैव तव सत्यपराक्रमः सर्वान यॊधांस तृणी कृत्यविजिग्ये पुरुषर्षभः 15 एष कौरव यॊधानां कृत्वा घॊरम उपद्रवम तव पराणैः परियतरः किरीटिन नेति सात्यकिः 16 एष दरॊणं तथा भॊजं कृतवर्माणम एव च कदर्थी कृत्यविशिकैः फल्गुनाभ्येति सात्यकिः 17 धर्मराज परियान्वेषी हत्वा यॊधान वरान वरान शूरश चैव कृतास्त्रश च फल्गुनाभ्येति सात्यकिः 18 कृत्वा सुदुष्करं कर्म सैन्यमध्ये महाबलः तव दर्शनम अन्विच्छन पाण्डवाभ्येति सात्यकिः 19 बहून एकरथेनाजौ यॊधयित्वा महारथान आचार्य परमुखान पार्थ आयात्य एष हि सात्यकिः 20 सवबाहुबलम आश्रित्य विदार्य च वरूथिनीम परेषितॊ धर्मपुत्रेण पर्थैषॊ ऽभयेति सात्यकिः 21 यस्य नासित समॊ यॊधः कौरवेषु कथंचनन सॊ ऽयम आयाति कौन्तेय सात्यकिः सत्यविक्रमः 22 कुरुसैन्याद विमुक्तॊ वै सिंहॊ मध्याद गवाम इव निहत्य बहुलाः सेनाः पार्थैषॊ ऽभयेति सात्यकिः 23 एष राजसहस्राणां वक्त्रैः पङ्कज संनिभैः आस्तीर्य वसुधां पार्थ कषिप्रम आयाति सात्यकिः 24 एष दुर्यॊधनं जित्वा भरातृभिः सहितं रणे निहत्य जलसंधं च कषिप्रम आयाति सात्यकिः 25 रुधिरौघवतीं कृत्वा नदीं शॊणितकर्दमाम तृणवन नयस्य कौरव्यान एष आदाति सात्यकिः 26 ततॊ ऽपरहृष्टः कौन्तेयः केशवं वाक्यम अब्रवीत न मे परियं महाबाहॊ यन माम अभ्येति सात्यकिः 27 न हि जानामि वृत्तान्तं धर्मराजस्य केशव सात्वतेन विहीनः स यदि जीवति वान वा 28 एतेन हि महाबाहॊ रक्षितव्यः स पार्थिवः तम एष कथम उत्सृज्य मम कृष्ण पदानुगः 29 राजा दरॊणाय चॊत्सृष्टः सैन्धवश चानिपातितः परत्युद्यातश च शैनेयम एष भूरिश्रवा रणे 30 सॊ ऽयं गुरुतरॊ भारः सैन्धवान मे समाहितः जञातव्यश च हि मे राजा रक्षितव्यश च सात्यकिः 31 जयद्रथश च हन्तव्यॊ लम्बते च दिवाकरः शरान्तश चैष महाबाहुर अल्पप्राणश च सांप्रतम 32 परिश्रान्ता हयाश चास्य हययन्ता च माधव न च भूरिश्रवाः शरान्तः स सहायश च केशव 33 अपीदानीं भवेद अस्य कषेमम अस्मिन समागमे कच चिन न सागरं तीर्त्वा सात्यकिः सत्यविक्रमः गॊष्पदं पराप्य सीदेत महौजाः शिनिपुंगवः 34 अपि कौरव मुख्येन कृतास्त्रेण महात्मना समेत्य भूरिश्रवसा सवस्तिमान सात्यकिर भवेत 35 वयतिक्रमम इमं मन्ये धर्मराजस्य केशव आचार्याद भयम उत्सृज्य यः परेषयति सात्यकिम 36 गरहणं धर्मराजस्य खगः शयेन इवामिषम नित्यम आशंसते दरॊणः कच चित सयात कुशली नृपः |
1
[s] tad udyataṃ mahābāhuṃ duḥśāsana rathaṃ prati tvaritaṃ tvaraṇīyeṣu dhanaṃjaya hitaiṣiṇam 2 trigartānāṃ maheṣvāsāḥ suvarṇavikṛtadhvajāḥ senā samudram āviṣṭam ānartaṃ paryavārayan 3 athainaṃ rathavaṃśena sarvataḥ saṃnivārya te avākirañ śaravrātaiḥ kruddhāḥ paramadhanvinaḥ 4 ajayad rājaputrāṃs tān yatamānān mahāraṇe ekaḥ pañcāśataṃ śatrūn sātyakiḥ satyavikramaḥ 5 saṃprāpya bhāratīmadhyaṃ talaghoṣasamākulam asi śaktigadā pūrṇam aplavaṃ salilaṃ yathā 6 tatrādbhutam apaśyāma śaineya caritaṃ raṇe pratīcyāṃ diśi taṃ dṛṣṭvā prācyāṃ paśyāma lāghavāt 7 udīcīṃ dakṣiṇāṃ prācīṃ pratīcīṃ prasṛtas tathā nṛtyann ivācarac chūro yathā rathaśataṃ tathā 8 tad dṛṣṭvā caritaṃ tasya siṃhavikrānta gāminaḥ trigartāḥ saṃnyavartanta saṃtaptāḥ svajanaṃ prati 9 tam anye śūrasenānāṃ śūrāḥ saṃkhye nyavārayan niyacchantaḥ śaravrātair mattaṃ dvipam ivāṅkuśaiḥ 10 tan nyavārayad āyastān muhūrtam iva sātyakiḥ tataḥ kaliṅgair yuyudhe so 'cintyabalavikramaḥ 11 tāṃ ca senām atikramya kaliṅgānāṃ duratyayām atha pārthaṃ mahābāhur dhanaṃjayam upāsadat 12 tarann iva jale śrānto yathā sthalam upeyivān taṃ dṛṣṭvā puruṣavyāghraṃ yuyudhānaḥ samāśvasat 13 tam āyāntam abhiprekṣya keśavo 'rjunam abravīt asāv āyāti śaineyas tava pārtha padānugaḥ 14 eṣa śiṣyaḥ sakhā caiva tava satyaparākramaḥ sarvān yodhāṃs tṛṇī kṛtyavijigye puruṣarṣabhaḥ 15 eṣa kaurava yodhānāṃ kṛtvā ghoram upadravam tava prāṇaiḥ priyataraḥ kirīṭin neti sātyakiḥ 16 eṣa droṇaṃ tathā bhojaṃ kṛtavarmāṇam eva ca kadarthī kṛtyaviśikaiḥ phalgunābhyeti sātyakiḥ 17 dharmarāja priyānveṣī hatvā yodhān varān varān śūraś caiva kṛtāstraś ca phalgunābhyeti sātyakiḥ 18 kṛtvā suduṣkaraṃ karma sainyamadhye mahābalaḥ tava darśanam anvicchan pāṇḍavābhyeti sātyakiḥ 19 bahūn ekarathenājau yodhayitvā mahārathān ācārya pramukhān pārtha āyāty eṣa hi sātyakiḥ 20 svabāhubalam āśritya vidārya ca varūthinīm preṣito dharmaputreṇa parthaiṣo 'bhyeti sātyakiḥ 21 yasya nāsit samo yodhaḥ kauraveṣu kathaṃcanan so 'yam āyāti kaunteya sātyakiḥ satyavikramaḥ 22 kurusainyād vimukto vai siṃho madhyād gavām iva nihatya bahulāḥ senāḥ pārthaiṣo 'bhyeti sātyakiḥ 23 eṣa rājasahasrāṇāṃ vaktraiḥ paṅkaja saṃnibhaiḥ āstīrya vasudhāṃ pārtha kṣipram āyāti sātyakiḥ 24 eṣa duryodhanaṃ jitvā bhrātṛbhiḥ sahitaṃ raṇe nihatya jalasaṃdhaṃ ca kṣipram āyāti sātyakiḥ 25 rudhiraughavatīṃ kṛtvā nadīṃ śoṇitakardamām tṛṇavan nyasya kauravyān eṣa ādāti sātyakiḥ 26 tato 'prahṛṣṭaḥ kaunteyaḥ keśavaṃ vākyam abravīt na me priyaṃ mahābāho yan mām abhyeti sātyakiḥ 27 na hi jānāmi vṛttāntaṃ dharmarājasya keśava sātvatena vihīnaḥ sa yadi jīvati vāna vā 28 etena hi mahābāho rakṣitavyaḥ sa pārthivaḥ tam eṣa katham utsṛjya mama kṛṣṇa padānugaḥ 29 rājā droṇāya cotsṛṣṭaḥ saindhavaś cānipātitaḥ pratyudyātaś ca śaineyam eṣa bhūriśravā raṇe 30 so 'yaṃ gurutaro bhāraḥ saindhavān me samāhitaḥ jñātavyaś ca hi me rājā rakṣitavyaś ca sātyakiḥ 31 jayadrathaś ca hantavyo lambate ca divākaraḥ śrāntaś caiṣa mahābāhur alpaprāṇaś ca sāṃpratam 32 pariśrāntā hayāś cāsya hayayantā ca mādhava na ca bhūriśravāḥ śrāntaḥ sa sahāyaś ca keśava 33 apīdānīṃ bhaved asya kṣemam asmin samāgame kac cin na sāgaraṃ tīrtvā sātyakiḥ satyavikramaḥ goṣpadaṃ prāpya sīdeta mahaujāḥ śinipuṃgavaḥ 34 api kaurava mukhyena kṛtāstreṇa mahātmanā sametya bhūriśravasā svastimān sātyakir bhavet 35 vyatikramam imaṃ manye dharmarājasya keśava ācāryād bhayam utsṛjya yaḥ preṣayati sātyakim 36 grahaṇaṃ dharmarājasya khagaḥ śyena ivāmiṣam nityam āśaṃsate droṇaḥ kac cit syāt kuśalī nṛpaḥ |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 7
Chapter 117
|
1
[स] तम आपतन्तं संप्रेक्ष्य सात्वतं युद्धदुर्मदम करॊधाद भूरिश्रवा राजन सहसा समुपाद्रवत 2 तम अब्रवीन महाबाहुः कौरव्यः शिनिपुंगवम अद्य पराप्तॊ ऽसि दिष्ट्या मे चक्षुर्विषयम इत्य उत 3 चिराभिलषितं कामम अद्य पराप्स्यामि संयुगे न हि मे मॊक्ष्यसे जीवन यदि नॊत्सेजसे रणम 4 अद्य तवां समरे हत्वा नित्यं शूराभिमानिनम नन्दयिष्यामि दाशार्ह कुरुराजं सुयॊधनम 5 अद्य मद्बाणनिर्दग्धं पतितं धरणीतले दरक्ष्यतस तवां रणे वीरौ सहितौ केशवार्जुनौ 6 अद्य धर्मसुतॊ राजा शरुत्वा तवां निहतं मया सव्रीडॊ भविता सद्यॊ येनासीह परवेशितः 7 अद्य मे विक्रमं पार्थॊ विज्ञास्यति धनंजयः तवयि भूमौ विनिहते शयाने रुधिरॊक्षिते 8 चिराभिलषिते हय अद्य तवया सह समागमः पुरा देवासुरे युद्धे शक्रस्य बलिना यथा 9 अद्य युद्धं महाघॊरं तव दास्यामि सात्वत ततॊ जञास्यसि तत्त्वेन मद्वीर्यबलपौरुषम 10 अद्य संयमनी याता मया तवं निहतॊ रणे यथा रामानुजेनाजौ रावणिर लक्ष्मणेन वै 11 अद्य कृष्णश च पार्थश च धर्मराजश च माधव हते तवयि निरुत्साहा रणं तयक्ष्यन्त्य असंशयम 12 अद्य ते ऽपचितिं कृत्वा शितैर माधव सायकैः तत सत्रियॊ नन्दयिष्यामि ये तवया निहता रणे 13 चक्षुर्विषयसंप्राप्तॊ न तवं माधव मॊक्ष्यसे सिंहस्य विषयं पराप्तॊ यथा कषुद्रमृगस तथा 14 युयुधानस तु तं राजन परत्युवाच हसन्न इव कौरवेय न संत्रासॊ विद्यते मम संयुगे 15 स मां निहन्यात संग्रामे यॊ मां कुर्यान निरायुधम समास तु शाश्वतीर हन्याद यॊ मां हन्याद धि संयुगे 16 किं मृषॊक्तेन बहुना कर्मणा तु समाचर शारदस्येव मेघस्य गर्जितं निष्फलं हि ते 17 शरुत्वैतद गर्जितं वीर हास्यं हि मम जायते चिरकालेप्सितं लॊके युद्धम अद्यास्तु कौरव 18 तवरते मे मतिस तात तवयि युद्धाभिकाङ्क्षिणि नाहत्वा संनिवर्तिष्ये तवाम अद्य पुरुषाधम 19 अन्यॊन्यं तौ तदा वाग्भिस तक्षन्तौ नरपुङ्गवौ जिघांसू परमक्रुद्धाव अभिजघ्नतुर आहवे 20 समेतौ तौ नरव्याघ्रौ शुष्मिणौ सपर्धिनौ रणे दविरदाव इव संक्रुद्धौ वाशितार्थे मदॊत्कटौ 21 भीरि शरवाः सात्यकिश च ववर्षतुर अरिंदमौ शरवर्षाणि भीमानि मेघाव इव परस्परम 22 सौमदत्तिस तु शैनेयं परच्छाद्येषुभिर आशुगैः जिघांसुर भरतश्रेष्ठ विव्याध निशितैः शरैः 23 दशभिः सात्यकिं विद्ध्वा सौमदत्तिर अथापरान मुमॊच निशितान बाणाञ जिघांसुः शिनिपुंगवम 24 तान अस्य विशिखांस तीक्ष्णान अन्तरिक्षे विशां पते अप्राप्तान अस्त्रमायाभिर अग्रसत सात्यकिः परभॊ 25 तौ पृथक शरवर्षाभ्याम अवर्षेतां परस्परम उत्तमाभिजनौ वीरौ कुरु वृष्णियशः करौ 26 तौ नखैर इव शार्दूलौ दन्तैर इव महाद्विपौ रक्तशक्तिभिर अन्यॊन्यं दन्तैर इव महाद्विपौ रथशक्तिभिर अन्यॊन्यं विशिखैश चाप्य अकृन्तताम 27 निर्भिदन्तौ हि गात्राणि विक्षरन्तौ च शॊणितम वयष्टम्भयेताम अन्यॊन्यं पराणद्यूताभिदेविनौ 28 एवम उत्तमकर्माणौ कुरु वृष्णियशः करौ परस्परम अयुध्येतां वारणाव इव यूथपौ 29 ताव अदीर्घेण कालेन बरह्मलॊकपुरस्कृतौ जिगीषन्तौ परं सथानम अन्यॊन्यम अभिजघ्नतुः 30 सात्यकिः सौमदत्तिश च शरवृष्ट्या परस्परम हृष्टवद धार्तराष्ट्राणां पश्यताम भयवर्षताम 31 संप्रैक्षन्त जनास तत्र युध्यमानौ युधां पती यूथपौ वाशिता हेतॊः परयुद्धाव इव कुञ्जरौ 32 अन्यॊन्यस्य हयान हत्वा धनुषी विनिकृत्य च विरथाव असियुद्धाय समेयातां महारणे 33 आर्षभे चर्मणी चित्रे परगृह्य विपुले शुभे विकॊशौ चाप्य असी कृत्वा समरे तौ विचेरतुः 34 चरन्तौ विविधान मार्गान मण्डलानि च भागशः मुहुर आजघ्नतुः करुद्धाव अन्यॊन्यम अरिमर्दनौ 35 स खड्गौ चित्रवर्माणौ स निष्काङ्गदभूषणौ रणे रणॊत्कटौ राजन्न अन्यॊन्यं पर्यकर्षताम 36 मुहूर्तम इव राजेन्द्र परिकृष्य परस्परम पश्यतां सर्वसैन्यानां वीराव आश्वसतां पुनः 37 असिभ्यां चर्मणी शुभ्रे विपुले च शरावरे निकृत्य पुरुषव्याघ्रौ बाहुयुद्धं परचक्रतुः 38 वयूढॊरस्कौ दीर्घभुजौ नियुद्ध कुशलाव उभौ बाहुभिः समसज्जेताम आयसैः परिघैर इव 39 तयॊर आसन भुजागाता निग्रहप्रग्रहौ तथा शिक्षा बलसमुद्भूताः सर्वयॊधप्रहर्षणाः 40 तयॊर नृवरयॊ राजन समरे युध्यमानयॊः भीमॊ ऽभवन महाशब्दॊ वज्रपर्वतयॊर इव 41 दविपाव इव विषाणाग्रैः शृङ्गैर इव महर्षभौ युयुधाते महात्मानौ कुरु सात्वत पुंगवौ 42 कषीणायुधे सात्वते युध्यमाने; ततॊ ऽबरवीद अर्जुनं वासुदेवः पश्यस्वैनं विरथं युध्यमानं; रणे केतुं सर्वधनुर्धराणाम 43 परविष्टॊ भारतीं सेनां तव पाण्डव पृष्ठतः यॊधितश च महावीर्यैः सर्वैर भारत भारतैः 44 परिश्रान्तॊ युधां शरेष्ठः संप्राप्तॊ भूरिदक्षिणम युद्धकाङ्क्षिणम आयान्तं नैतत समम इवार्जुन 45 ततॊ भूरिश्रवाः करुद्धाः सात्यकिं युद्धदुर्मदम उद्यम्य नयहनद राजन मत्तॊ मत्तम इव दविपम 46 रथस्थयॊर दवयॊर युद्धे करुद्धयॊर यॊधमुख्ययॊः केशवार्जुनयॊ राजन समरे परेक्षमाणयॊः 47 अथ कृष्णॊ महाबाहुर अर्जुनं परत्यभाषत पश्य वृष्ण्यन्धकव्याघ्रं सौमदत्ति वशंगतम 48 परिश्रान्तं गतं भूमौ कृत्वा कर्म सुदुष्करम तवान्तेवासिनं शूरं पालयार्जुन सात्यकिम 49 न वशं यज्ञशीलस्य गच्छेद एष वरारिहन तवत्कृते पुरुषव्याघ्र तद आशु करियतां विभॊ 50 अथाब्रवीद धृष्टमना वासुदेवं धनंजयः पश्य वृष्णिप्रवीरेण करीडन्तं कुरुपुंगवम महाद्विपेनेव वने मत्तेन हरियूथपम 51 हाहाकारॊ महान आसीत सैन्यानां भरतर्षभ यद उद्यम्य महाबाहुः सात्यकिं नयहनद भुवि 52 स सिंह इव मातङ्गं विकर्षन भूरिदक्षिणः वयरॊचत कुरुश्रेष्ठः सात्वत परवरं युधि 53 अथ कॊशाद विनिष्कृष्य खड्गं भूरिश्रवा रणे मूर्धजेषु निजग्राह पदा चॊरस्य अताडयत 54 तथा तु परिकृष्यन्तं दृष्ट्वा सात्वतम आहवे वासुदेवस ततॊ राजन भूयॊ ऽरजुनम अभाषत 55 पश्य वृष्ण्यन्धकव्याघ्रं सौमदत्ति वशंगतम तव शिष्यं महाबाहॊ धनुष्य अनवरं तवया 56 असत्यॊ विक्रमः पार्थ यत्र भूरिश्रवा रणे इशेषयति वार्ष्णेयं सात्यकिं सत्यविक्रमम 57 एवम उक्तॊ महाबाहुर वासुदेवेन पाण्डवः मनसा पूजयाम आस भूरिश्रवसम आहवे 58 विकर्षन सत्वत शरेष्ठं करीडमान इवाहवे संहर्षयति मां भूयः कुरूणां कीर्तिवर्धनः 59 परवरं वृष्णिवीराणां यन न हन्याद धि सात्यकिम महाद्विपम इवारण्ये मृगेन्द्र इव कर्षति 60 एवं तु मनसा राजन पार्थः संपूज्य कौरवम वासुदेवं महाबाहुर अर्जुनः परत्यभाषत 61 सैन्धवासक्तदृष्टित्वान नैनं पश्यामि माधव एष तव असुकरं कर्म यादवार्थे करॊम्य अहम 62 इत्य उक्त्वा वचनं कुर्वन वासुदेवस्य पाण्डवः स खड्गं यज्ञशीलस्य पत्रिणा बाहुम अच्छिनत |
1
[s] tam āpatantaṃ saṃprekṣya sātvataṃ yuddhadurmadam krodhād bhūriśravā rājan sahasā samupādravat 2 tam abravīn mahābāhuḥ kauravyaḥ śinipuṃgavam adya prāpto 'si diṣṭyā me cakṣurviṣayam ity uta 3 cirābhilaṣitaṃ kāmam adya prāpsyāmi saṃyuge na hi me mokṣyase jīvan yadi notsejase raṇam 4 adya tvāṃ samare hatvā nityaṃ śūrābhimāninam nandayiṣyāmi dāśārha kururājaṃ suyodhanam 5 adya madbāṇanirdagdhaṃ patitaṃ dharaṇītale drakṣyatas tvāṃ raṇe vīrau sahitau keśavārjunau 6 adya dharmasuto rājā śrutvā tvāṃ nihataṃ mayā savrīḍo bhavitā sadyo yenāsīha praveśitaḥ 7 adya me vikramaṃ pārtho vijñāsyati dhanaṃjayaḥ tvayi bhūmau vinihate śayāne rudhirokṣite 8 cirābhilaṣite hy adya tvayā saha samāgamaḥ purā devāsure yuddhe śakrasya balinā yathā 9 adya yuddhaṃ mahāghoraṃ tava dāsyāmi sātvata tato jñāsyasi tattvena madvīryabalapauruṣam 10 adya saṃyamanī yātā mayā tvaṃ nihato raṇe yathā rāmānujenājau rāvaṇir lakṣmaṇena vai 11 adya kṛṣṇaś ca pārthaś ca dharmarājaś ca mādhava hate tvayi nirutsāhā raṇaṃ tyakṣyanty asaṃśayam 12 adya te 'pacitiṃ kṛtvā śitair mādhava sāyakaiḥ tat striyo nandayiṣyāmi ye tvayā nihatā raṇe 13 cakṣurviṣayasaṃprāpto na tvaṃ mādhava mokṣyase siṃhasya viṣayaṃ prāpto yathā kṣudramṛgas tathā 14 yuyudhānas tu taṃ rājan pratyuvāca hasann iva kauraveya na saṃtrāso vidyate mama saṃyuge 15 sa māṃ nihanyāt saṃgrāme yo māṃ kuryān nirāyudham samās tu śāśvatīr hanyād yo māṃ hanyād dhi saṃyuge 16 kiṃ mṛṣoktena bahunā karmaṇā tu samācara śāradasyeva meghasya garjitaṃ niṣphalaṃ hi te 17 śrutvaitad garjitaṃ vīra hāsyaṃ hi mama jāyate cirakālepsitaṃ loke yuddham adyāstu kaurava 18 tvarate me matis tāta tvayi yuddhābhikāṅkṣiṇi nāhatvā saṃnivartiṣye tvām adya puruṣādhama 19 anyonyaṃ tau tadā vāgbhis takṣantau narapuṅgavau jighāṃsū paramakruddhāv abhijaghnatur āhave 20 sametau tau naravyāghrau śuṣmiṇau spardhinau raṇe dviradāv iva saṃkruddhau vāśitārthe madotkaṭau 21 bhīri śravāḥ sātyakiś ca vavarṣatur ariṃdamau śaravarṣāṇi bhīmāni meghāv iva parasparam 22 saumadattis tu śaineyaṃ pracchādyeṣubhir āśugaiḥ jighāṃsur bharataśreṣṭha vivyādha niśitaiḥ śaraiḥ 23 daśabhiḥ sātyakiṃ viddhvā saumadattir athāparān mumoca niśitān bāṇāñ jighāṃsuḥ śinipuṃgavam 24 tān asya viśikhāṃs tīkṣṇān antarikṣe viśāṃ pate aprāptān astramāyābhir agrasat sātyakiḥ prabho 25 tau pṛthak śaravarṣābhyām avarṣetāṃ parasparam uttamābhijanau vīrau kuru vṛṣṇiyaśaḥ karau 26 tau nakhair iva śārdūlau dantair iva mahādvipau raktaśaktibhir anyonyaṃ dantair iva mahādvipau rathaśaktibhir anyonyaṃ viśikhaiś cāpy akṛntatām 27 nirbhidantau hi gātrāṇi vikṣarantau ca śoṇitam vyaṣṭambhayetām anyonyaṃ prāṇadyūtābhidevinau 28 evam uttamakarmāṇau kuru vṛṣṇiyaśaḥ karau parasparam ayudhyetāṃ vāraṇāv iva yūthapau 29 tāv adīrgheṇa kālena brahmalokapuraskṛtau jigīṣantau paraṃ sthānam anyonyam abhijaghnatuḥ 30 sātyakiḥ saumadattiś ca śaravṛṣṭyā parasparam hṛṣṭavad dhārtarāṣṭrāṇāṃ paśyatāma bhyavarṣatām 31 saṃpraikṣanta janās tatra yudhyamānau yudhāṃ patī yūthapau vāśitā hetoḥ prayuddhāv iva kuñjarau 32 anyonyasya hayān hatvā dhanuṣī vinikṛtya ca virathāv asiyuddhāya sameyātāṃ mahāraṇe 33 ārṣabhe carmaṇī citre pragṛhya vipule śubhe vikośau cāpy asī kṛtvā samare tau viceratuḥ 34 carantau vividhān mārgān maṇḍalāni ca bhāgaśaḥ muhur ājaghnatuḥ kruddhāv anyonyam arimardanau 35 sa khaḍgau citravarmāṇau sa niṣkāṅgadabhūṣaṇau raṇe raṇotkaṭau rājann anyonyaṃ paryakarṣatām 36 muhūrtam iva rājendra parikṛṣya parasparam paśyatāṃ sarvasainyānāṃ vīrāv āśvasatāṃ punaḥ 37 asibhyāṃ carmaṇī śubhre vipule ca śarāvare nikṛtya puruṣavyāghrau bāhuyuddhaṃ pracakratuḥ 38 vyūḍhoraskau dīrghabhujau niyuddha kuśalāv ubhau bāhubhiḥ samasajjetām āyasaiḥ parighair iva 39 tayor āsan bhujāgātā nigrahapragrahau tathā śikṣā balasamudbhūtāḥ sarvayodhapraharṣaṇāḥ 40 tayor nṛvarayo rājan samare yudhyamānayoḥ bhīmo 'bhavan mahāśabdo vajraparvatayor iva 41 dvipāv iva viṣāṇāgraiḥ śṛṅgair iva maharṣabhau yuyudhāte mahātmānau kuru sātvata puṃgavau 42 kṣīṇāyudhe sātvate yudhyamāne; tato 'bravīd arjunaṃ vāsudevaḥ paśyasvainaṃ virathaṃ yudhyamānaṃ; raṇe ketuṃ sarvadhanurdharāṇām 43 praviṣṭo bhāratīṃ senāṃ tava pāṇḍava pṛṣṭhataḥ yodhitaś ca mahāvīryaiḥ sarvair bhārata bhārataiḥ 44 pariśrānto yudhāṃ śreṣṭhaḥ saṃprāpto bhūridakṣiṇam yuddhakāṅkṣiṇam āyāntaṃ naitat samam ivārjuna 45 tato bhūriśravāḥ kruddhāḥ sātyakiṃ yuddhadurmadam udyamya nyahanad rājan matto mattam iva dvipam 46 rathasthayor dvayor yuddhe kruddhayor yodhamukhyayoḥ keśavārjunayo rājan samare prekṣamāṇayoḥ 47 atha kṛṣṇo mahābāhur arjunaṃ pratyabhāṣata paśya vṛṣṇyandhakavyāghraṃ saumadatti vaśaṃgatam 48 pariśrāntaṃ gataṃ bhūmau kṛtvā karma suduṣkaram tavāntevāsinaṃ śūraṃ pālayārjuna sātyakim 49 na vaśaṃ yajñaśīlasya gacched eṣa varārihan tvatkṛte puruṣavyāghra tad āśu kriyatāṃ vibho 50 athābravīd dhṛṣṭamanā vāsudevaṃ dhanaṃjayaḥ paśya vṛṣṇipravīreṇa krīḍantaṃ kurupuṃgavam mahādvipeneva vane mattena hariyūthapam 51 hāhākāro mahān āsīt sainyānāṃ bharatarṣabha yad udyamya mahābāhuḥ sātyakiṃ nyahanad bhuvi 52 sa siṃha iva mātaṅgaṃ vikarṣan bhūridakṣiṇaḥ vyarocata kuruśreṣṭhaḥ sātvata pravaraṃ yudhi 53 atha kośād viniṣkṛṣya khaḍgaṃ bhūriśravā raṇe mūrdhajeṣu nijagrāha padā corasy atāḍayat 54 tathā tu parikṛṣyantaṃ dṛṣṭvā sātvatam āhave vāsudevas tato rājan bhūyo 'rjunam abhāṣata 55 paśya vṛṣṇyandhakavyāghraṃ saumadatti vaśaṃgatam tava śiṣyaṃ mahābāho dhanuṣy anavaraṃ tvayā 56 asatyo vikramaḥ pārtha yatra bhūriśravā raṇe iśeṣayati vārṣṇeyaṃ sātyakiṃ satyavikramam 57 evam ukto mahābāhur vāsudevena pāṇḍavaḥ manasā pūjayām āsa bhūriśravasam āhave 58 vikarṣan satvata śreṣṭhaṃ krīḍamāna ivāhave saṃharṣayati māṃ bhūyaḥ kurūṇāṃ kīrtivardhanaḥ 59 pravaraṃ vṛṣṇivīrāṇāṃ yan na hanyād dhi sātyakim mahādvipam ivāraṇye mṛgendra iva karṣati 60 evaṃ tu manasā rājan pārthaḥ saṃpūjya kauravam vāsudevaṃ mahābāhur arjunaḥ pratyabhāṣata 61 saindhavāsaktadṛṣṭitvān nainaṃ paśyāmi mādhava eṣa tv asukaraṃ karma yādavārthe karomy aham 62 ity uktvā vacanaṃ kurvan vāsudevasya pāṇḍavaḥ sa khaḍgaṃ yajñaśīlasya patriṇā bāhum acchinat |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 7
Chapter 118
|
1
[स] स बाहुर अपतद भूमौ स खड्गः स शुभाङ्गदः आदधज जीवलॊकस्य दुःखम उत्तमम उत्तमः 2 परहरिष्यन हृतॊ बाहुर अदृश्येन किरीटिना वेगेनाभ्यपतद भूमौ पञ्चास्य इव पन्नगः 3 स मॊघं कृतम आत्मानं दृष्ट्वा पार्थेन कौरवः उत्सृज्य सात्यकिं करॊधाद गर्हयाम आस पाण्डवम 4 नृशंसं बत कौन्तेय कर्मेदं कृतवान असि अपश्यतॊ विषक्तस्य यन मे बाहुम अचिच्छिदः 5 किं नु वक्ष्यसि राजानं धर्मपुत्रं युधिष्ठिरम किं कुर्वाणॊ मया संख्ये हतॊ भूरिश्रवा इति 6 इदम इन्द्रेण ते साक्षाद उपदिष्टं महात्मना अस्त्रं रुद्रेण वा पार्थ दरॊणेनाथ कृपेण वा 7 ननु नाम सवधर्मज्ञस तवं लॊके ऽभयधिकः परैः अयुध्यमानस्य कथं रणे परहृत वान असि 8 न परमत्ताय भीताय विरथाय परयाचते वयसने वर्तमानाय परहरन्ति मनस्विनः 9 इदं तु नीचाचरितम असत पुरुषसेवितम कथम आचरितं पार्थ तवया कर्म सुदुष्करम 10 आर्येण सुकरं हय आहुर आर्य कर्म धनंजय अनार्यकर्म तव आर्येण सुदुष्करतरं भुवि 11 येषु येषु नरः पार्थ यत्र यत्र च वर्तते आशु तच छीलताम एति तद इदं तवयि दृश्यते 12 कथं हि राजवंश्यस तवं कौरवेयॊ विशेषतः कषत्रधर्माद अपक्रान्तः सुवृत्तश चरितव्रतः 13 इदं तु यद अतिक्षुद्रं वार्ष्णेयार्थे कृतं तवया वासुदेव मतं नूनं नैतत तवय्य उपपद्यते 14 कॊ हि नाम परमत्ताय परेण सह युध्यते ईदृशं वयसनं दद्याद यॊ न कृष्ण सखॊ भवेत 15 वरात्याः संश्लिष्ट कर्माणः परकृत्यैव विगर्हिताः वृष्ण्यन्धकाः कथं पार्थ परमाणं भवता कृताः 16 एवम उक्त्वा महाबाहुर यूपकेतुर महायशाः युयुधानं परित्यज्य रणे परायम उपाविशत 17 शरान आस्तीर्य सव्येन पाणिना पुण्यलक्षणः यियासुर बरह्मलॊकाय पराणान पराणेष्व अथाजुहॊत 18 सूर्ये चक्षुः समाधाय परसन्नं सलिले मनः धयायन महॊपनिषदं यॊगयुक्तॊ ऽभवन मुनिः 19 ततः स सर्वसेनायां जनः कृष्ण धनंजयौ गर्हयाम आस तं चापि शशंस पुरुषर्षभम 20 निन्द्यमानौ तथा कृष्णौ नॊचतुः किं चिद अप्रियम परशस्यमानश च तथा नाहृष्यद यूपकेतनः 21 तांर अथा वादिनॊ राजन पुत्रांस तव धनंजयः अमृष्यमाणॊ मनसा तेषां तस्य च भाषितम 22 असंक्रुद्ध मना वाचा समारयन्न इव भारत उवाच पाण्डुतनयः साक्षेपम इव फल्गुनः 23 मम सर्वे ऽपि राजानॊ जानन्त्य एतन महाव्रतम न शक्यॊ मामकॊ हन्तुं यॊ मे सयाद बाणगॊचरे 24 यूपकेतॊ समीक्ष्य तवं न मां गर्हितुम अर्हसि न हि धर्मम अविज्ञाय युक्तं गर्हयितुं परम 25 आत्तशस्त्रस्य हि रणे वृष्णिवीरं जिघांसतः यद अहं बाहुम अच्छैत्सं न स धर्मॊ विगर्हितः 26 नयस्तशस्त्रस्य बालस्य विरथस्य विवर्मणः अभिमन्यॊर वधं तात धार्मिकः कॊ न पूजयेत 27 एवम उक्तस तु पार्थेन शिरसा भूमिम अस्पृशत पाणिना चैव सव्येन पराहिणॊद अस्य दक्षिणम 28 एतत पार्थस्य तु वचस तथ शरुत्वा महाद्युतिः यूपकेतुर महाराज तूष्णीम आसीद अवाङ्मुखः 29 [अर्ज] या परीरिद धर्मराजे मे भीमे च वरदां वरे नकुले सहदेवे च सा मे तवयि शलाग्रज 30 मया तु समनुज्ञातः कृष्णेन च महात्मना गच्छ पुण्यकृताँल लॊकाञ शिबिरौशीनरौ यथा 31 [स] तत उत्थाय शैनेयॊ विमुक्तः सौमदत्तिना खड्गम आदाय चिच्छित्सुः शिरस तस्य महात्मनः 32 निहतं पाण्डुपुत्रेण परमत्तं भूरिदक्षिणम इयेष सात्यकिर हन्तुं शलाग्रजम अकल्मषम 33 निकृत्तभुजम आसीनं छिन्नहस्तम इव दविपम करॊशतां सर्वसैन्यानां निन्द्यमानः सुदुर्मनाः 34 वार्यमाणः स कृष्णेन पार्थेन च महात्मना भीमेन चक्ररक्षाभ्याम अश्वत्थाम्ना कृपेण च 35 कर्णेन वृषसेनेन सैन्धवेन तथैव च विक्रॊशतां च सैन्यानाम अवधीत तं यतव्रतम 36 परायॊपविष्टाय रणे पार्थेन छिन्नबाहवे सात्यकिः कौरवेन्द्राय खड्गेनापाहरच छिरः 37 नाभ्यनन्दन्त तत सैन्याः सात्यकिं तेन कर्मणा अर्जुनेन हतं पूर्वं यज जघान कुरूद्वहम 38 सहस्राक्षसमं तत्र सिद्धचारणमानवाः भूरिश्रवसम आलॊक्य युद्धे परायगतं हतम 39 अपूजयन्त तं देवा विस्मितास तस्य कर्मभिः पक्षवादांश च बहुशः परावदंस तस्य सैनिकाः 40 न वार्ष्णेयस्यापराधॊ भवितव्यं हि तत तथा तस्मान मन्युर न वः कार्यः करॊधॊ दुःखकरॊ नृणाम 41 हन्तव्यश चैष वीरेण नात्र कार्या विचारणा विहितॊ हय अस्य धात्रैव मृत्युः सात्यकिर आहवे 42 [सात्यकि] न हन्तव्यॊ न हन्तव्य इति यन मां परभाषथ धर्मवादैर अधर्मिष्ठा धर्मकञ्चुकम आस्थिताः 43 यदा बालः सुभद्रायाः सुतः शस्त्रविनाकृतः युष्माभिर निहतॊ युद्धे तदा धर्मः कव वॊ गतः 44 मया तव एतत परतिज्ञातं कषेपे कस्मिंश चिद एव हि यॊ मां निष्पिष्य संग्रामे जीवन हन्यात पदा रुषा स मे वध्यॊ भवेच छत्रुर यद्य अपि सयान मुनिव्रतः 45 चेष्टमानं परतीघाते स भुजं मां स चक्षुषः मन्यध्वं मृतम इत्य एवम एतद वॊ बुद्धिलाघवम युक्तॊ हय अस्य परतीघातः कृतॊ मे कुरुपुंगवाः 46 यत तु पार्थेन मत सनेहात सवां परतिज्ञां च रक्षता स खड्गॊ ऽसय हृतॊ बाहुर एतेनैवास्मि वञ्चितः 47 भविरव्यं च यद भावि दैवं चेष्टयतीव च सॊ ऽयं हतॊ विमर्दे ऽसमिन किम अत्राधर्मचेष्टितम 48 अपि चायं पुरा गीतः शलॊकॊ वाल्मीकिना भुवि पीडाकरम अमित्राणां यत सयात कर्तव्यम एव तत 49 [स] एवम उक्ते महाराज सर्वे कौरव पाण्डवाः न सम किं चिद अभाषन्त मनसा समपूजयन 50 मन्त्रैर हि पूतस्य महाध्वरेषु; यशस्विनॊ भूरिसहस्रदस्य मुनेर इवारण्य गतस्य तस्य; न तत्र कश चिद वधम अभ्यनन्दत 51 सुनील केशं वरदस्य तस्य; शूरस्य पारावत लॊहिताक्षम अश्वस्य मेध्यस्य शिरॊ निकृत्तं; नयस्तं हविर्धानम इवॊत्तरेण 52 स तेजसा शस्त्रहतेन पूतॊ; महाहवे देहवरं विसृज्य आक्रामद ऊर्ध्वं वरदॊ वरार्हॊ; वयावृत्य धर्मेण परेण रॊदसी |
1
[s] sa bāhur apatad bhūmau sa khaḍgaḥ sa śubhāṅgadaḥ ādadhaj jīvalokasya duḥkham uttamam uttamaḥ 2 prahariṣyan hṛto bāhur adṛśyena kirīṭinā vegenābhyapatad bhūmau pañcāsya iva pannagaḥ 3 sa moghaṃ kṛtam ātmānaṃ dṛṣṭvā pārthena kauravaḥ utsṛjya sātyakiṃ krodhād garhayām āsa pāṇḍavam 4 nṛśaṃsaṃ bata kaunteya karmedaṃ kṛtavān asi apaśyato viṣaktasya yan me bāhum acicchidaḥ 5 kiṃ nu vakṣyasi rājānaṃ dharmaputraṃ yudhiṣṭhiram kiṃ kurvāṇo mayā saṃkhye hato bhūriśravā iti 6 idam indreṇa te sākṣād upadiṣṭaṃ mahātmanā astraṃ rudreṇa vā pārtha droṇenātha kṛpeṇa vā 7 nanu nāma svadharmajñas tvaṃ loke 'bhyadhikaḥ paraiḥ ayudhyamānasya kathaṃ raṇe prahṛta vān asi 8 na pramattāya bhītāya virathāya prayācate vyasane vartamānāya praharanti manasvinaḥ 9 idaṃ tu nīcācaritam asat puruṣasevitam katham ācaritaṃ pārtha tvayā karma suduṣkaram 10 āryeṇa sukaraṃ hy āhur ārya karma dhanaṃjaya anāryakarma tv āryeṇa suduṣkarataraṃ bhuvi 11 yeṣu yeṣu naraḥ pārtha yatra yatra ca vartate āśu tac chīlatām eti tad idaṃ tvayi dṛśyate 12 kathaṃ hi rājavaṃśyas tvaṃ kauraveyo viśeṣataḥ kṣatradharmād apakrāntaḥ suvṛttaś caritavrataḥ 13 idaṃ tu yad atikṣudraṃ vārṣṇeyārthe kṛtaṃ tvayā vāsudeva mataṃ nūnaṃ naitat tvayy upapadyate 14 ko hi nāma pramattāya pareṇa saha yudhyate īdṛśaṃ vyasanaṃ dadyād yo na kṛṣṇa sakho bhavet 15 vrātyāḥ saṃśliṣṭa karmāṇaḥ prakṛtyaiva vigarhitāḥ vṛṣṇyandhakāḥ kathaṃ pārtha pramāṇaṃ bhavatā kṛtāḥ 16 evam uktvā mahābāhur yūpaketur mahāyaśāḥ yuyudhānaṃ parityajya raṇe prāyam upāviśat 17 śarān āstīrya savyena pāṇinā puṇyalakṣaṇaḥ yiyāsur brahmalokāya prāṇān prāṇeṣv athājuhot 18 sūrye cakṣuḥ samādhāya prasannaṃ salile manaḥ dhyāyan mahopaniṣadaṃ yogayukto 'bhavan muniḥ 19 tataḥ sa sarvasenāyāṃ janaḥ kṛṣṇa dhanaṃjayau garhayām āsa taṃ cāpi śaśaṃsa puruṣarṣabham 20 nindyamānau tathā kṛṣṇau nocatuḥ kiṃ cid apriyam praśasyamānaś ca tathā nāhṛṣyad yūpaketanaḥ 21 tāṃr athā vādino rājan putrāṃs tava dhanaṃjayaḥ amṛṣyamāṇo manasā teṣāṃ tasya ca bhāṣitam 22 asaṃkruddha manā vācā smārayann iva bhārata uvāca pāṇḍutanayaḥ sākṣepam iva phalgunaḥ 23 mama sarve 'pi rājāno jānanty etan mahāvratam na śakyo māmako hantuṃ yo me syād bāṇagocare 24 yūpaketo samīkṣya tvaṃ na māṃ garhitum arhasi na hi dharmam avijñāya yuktaṃ garhayituṃ param 25 āttaśastrasya hi raṇe vṛṣṇivīraṃ jighāṃsataḥ yad ahaṃ bāhum acchaitsaṃ na sa dharmo vigarhitaḥ 26 nyastaśastrasya bālasya virathasya vivarmaṇaḥ abhimanyor vadhaṃ tāta dhārmikaḥ ko na pūjayet 27 evam uktas tu pārthena śirasā bhūmim aspṛśat pāṇinā caiva savyena prāhiṇod asya dakṣiṇam 28 etat pārthasya tu vacas tatha śrutvā mahādyutiḥ yūpaketur mahārāja tūṣṇīm āsīd avāṅmukhaḥ 29 [arj] yā prīrid dharmarāje me bhīme ca varadāṃ vare nakule sahadeve ca sā me tvayi śalāgraja 30 mayā tu samanujñātaḥ kṛṣṇena ca mahātmanā gaccha puṇyakṛtāṁl lokāñ śibirauśīnarau yathā 31 [s] tata utthāya śaineyo vimuktaḥ saumadattinā khaḍgam ādāya cicchitsuḥ śiras tasya mahātmanaḥ 32 nihataṃ pāṇḍuputreṇa pramattaṃ bhūridakṣiṇam iyeṣa sātyakir hantuṃ śalāgrajam akalmaṣam 33 nikṛttabhujam āsīnaṃ chinnahastam iva dvipam krośatāṃ sarvasainyānāṃ nindyamānaḥ sudurmanāḥ 34 vāryamāṇaḥ sa kṛṣṇena pārthena ca mahātmanā bhīmena cakrarakṣābhyām aśvatthāmnā kṛpeṇa ca 35 karṇena vṛṣasenena saindhavena tathaiva ca vikrośatāṃ ca sainyānām avadhīt taṃ yatavratam 36 prāyopaviṣṭāya raṇe pārthena chinnabāhave sātyakiḥ kauravendrāya khaḍgenāpāharac chiraḥ 37 nābhyanandanta tat sainyāḥ sātyakiṃ tena karmaṇā arjunena hataṃ pūrvaṃ yaj jaghāna kurūdvaham 38 sahasrākṣasamaṃ tatra siddhacāraṇamānavāḥ bhūriśravasam ālokya yuddhe prāyagataṃ hatam 39 apūjayanta taṃ devā vismitās tasya karmabhiḥ pakṣavādāṃś ca bahuśaḥ prāvadaṃs tasya sainikāḥ 40 na vārṣṇeyasyāparādho bhavitavyaṃ hi tat tathā tasmān manyur na vaḥ kāryaḥ krodho duḥkhakaro nṛṇām 41 hantavyaś caiṣa vīreṇa nātra kāryā vicāraṇā vihito hy asya dhātraiva mṛtyuḥ sātyakir āhave 42 [sātyaki] na hantavyo na hantavya iti yan māṃ prabhāṣatha dharmavādair adharmiṣṭhā dharmakañcukam āsthitāḥ 43 yadā bālaḥ subhadrāyāḥ sutaḥ śastravinākṛtaḥ yuṣmābhir nihato yuddhe tadā dharmaḥ kva vo gataḥ 44 mayā tv etat pratijñātaṃ kṣepe kasmiṃś cid eva hi yo māṃ niṣpiṣya saṃgrāme jīvan hanyāt padā ruṣā sa me vadhyo bhavec chatrur yady api syān munivrataḥ 45 ceṣṭamānaṃ pratīghāte sa bhujaṃ māṃ sa cakṣuṣaḥ manyadhvaṃ mṛtam ity evam etad vo buddhilāghavam yukto hy asya pratīghātaḥ kṛto me kurupuṃgavāḥ 46 yat tu pārthena mat snehāt svāṃ pratijñāṃ ca rakṣatā sa khaḍgo 'sya hṛto bāhur etenaivāsmi vañcitaḥ 47 bhaviravyaṃ ca yad bhāvi daivaṃ ceṣṭayatīva ca so 'yaṃ hato vimarde 'smin kim atrādharmaceṣṭitam 48 api cāyaṃ purā gītaḥ śloko vālmīkinā bhuvi pīḍākaram amitrāṇāṃ yat syāt kartavyam eva tat 49 [s] evam ukte mahārāja sarve kaurava pāṇḍavāḥ na sma kiṃ cid abhāṣanta manasā samapūjayan 50 mantrair hi pūtasya mahādhvareṣu; yaśasvino bhūrisahasradasya muner ivāraṇya gatasya tasya; na tatra kaś cid vadham abhyanandat 51 sunīla keśaṃ varadasya tasya; śūrasya pārāvata lohitākṣam aśvasya medhyasya śiro nikṛttaṃ; nyastaṃ havirdhānam ivottareṇa 52 sa tejasā śastrahatena pūto; mahāhave dehavaraṃ visṛjya ākrāmad ūrdhvaṃ varado varārho; vyāvṛtya dharmeṇa pareṇa rodasī |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 7
Chapter 119
|
1
[धृ] अजितॊ दरॊण राधेय विकर्ण कृतवर्मभिः तीर्णः सैन्यार्णवं वीरः परतिश्रुत्य युधिष्ठिरे 2 स कथं कौरवेयेण समरेष्व अनिवारितः निगृह्य भूरिश्रवसा बलाद भुवि निपातितः 3 [स] शृणु राजन्न इहॊत्पत्तिं शैनेयस्य यथा पुरा यथा च भूरिश्रवसॊ यत्र ते संशयॊ नृप 4 अत्रेः पुत्रॊ ऽभवत सॊमः सॊमस्य तु बुधः समृतः बुधस्यासीन महेन्द्राभः पुत्र एकः पुरूरवाः 5 पुरूरवस आयुस तु आयुषॊ नहुषः समृतः नजुषस्य ययातिस तु राजर्षिर देवसंमतिः 6 ययातेर देव यान्यां तु यदुर जयेष्ठॊ ऽभवत सुतः यदॊर अभूद अन्ववाये देवमीढ इति शरुतिः 7 यादवस तस्य च सुतः शूरस तरैलॊक्यसंमतः शूरस्य शौरिर नृवरॊ वसुदेवॊ महायशाः 8 धनुष्य अनावरः शूरः कार्तवीर्यसमॊ युधि तद वीर्यश चापि तत्रैव कुले शिनिर अभून नृपः 9 एतस्मिन्न एव काले तु देवकस्य महात्मनः दुहितुः सवयंवरे राजन सर्वक्षत्रसमागमे 10 तत्र वै देवकीं देवीं वसुदेवार्थम आप्तवान निर्जित्य पार्थिवान सर्वान रथम आरॊपयच छिनिः 11 तां दृष्ट्वा देवकीं शौरे रथस्थां पुरुषर्षभः नामृष्यत महातेजाः सॊमदत्तः शिनेर नृप 12 तयॊर युद्धम अभूद राजन दिनार्धं चित्रम अद्भुतम बाहुयुद्धं सुबलिनॊः शक्र परह्रादयॊर इव 13 शिनिना सॊमदत्तस तु परसह्य भुवि पातितः असिम उद्यम्य केशेषु परगृह्य च पदा हतः 14 मध्ये राजसहस्राणां परेक्षकाणां समन्ततः कृपया च पुनस तेन जीवेति स विसर्जितः 15 तदवस्थः कृतस तेन सॊमदत्तॊ ऽथ मारिष परसादयन महादेवम अमर्षवशम आस्थितः 16 तस्य तुष्टॊ महादेवॊ वराणां वरदः परभुः वरेण छन्दयाम आस स तु वव्रे वरं नृपः 17 पुत्रम इच्छामि भगवन यॊ निहन्याच छिनेः सुतम मध्ये राजसहस्राणां पदा हन्याच च संयुगे 18 तस्य तद वचनं शरुत्वा सॊमदत्तस्य पार्थिव एवम अस्त्व इति तत्रॊक्त्वा स देवॊ ऽनतरधीयत 19 स तेन वरदानेन लब्धवान भूरिदक्षिणम नयपातयच च समरे सौमदत्तिः शिनेः सुतम 20 एतत ते कथितं राजन यन मां तवं परिपृच्छसि न हि शक्या रणे जेतुं सात्वता मनुजर्षभ 21 लब्धलक्ष्याश च संग्रामे बहवश चित्रयॊधिनः देवदानवगन्धर्वान विजेतारॊ हय अविस्मिताः सववीर्यविजये युक्ता नैते परपरिग्रहाः 22 न तुल्यं वृष्णिभिर इह दृश्यते किं चन परभॊ भूतं भव्यं भविष्यच च बलेन भरतर्षभ 23 न जञातिम अवमन्यन्ते वृद्धानां शासने रताः न देवासुरगन्धर्वा न यक्षॊरग राक्षसाः जेतारॊ वृष्णिवीराणां न पुनर मानुषा रणे 24 बरह्म दरव्ये गुरु दरव्ये जञातिद्रव्ये ऽपय अहिंसकाः एतेषां रक्षितारश च ये सयुः कस्यां चिद आपदि 25 अर्थवन्तॊ न चॊत्सिक्ता बरह्मण्याः सत्यवादिनः समर्थान नावमन्यन्ते दीनान अभ्युद्धरन्ति च 26 नित्यं देव परा दान्ता दातारश चाविकत्थनाः तेन वृष्णिप्रवीराणां चक्रं न परतिहन्यते 27 अपि मेरुं वहेत कश चित तरेद वा मकरालयम न तु वृष्णिप्रवीराणां समेत्यान्तं वरजेन नृप 28 एतत ते सर्वम आख्यातं यत्र ते संशयॊ विभॊ कुरुराजनरश्रेष्ठ तव हय अपनयॊ महान |
1
[dhṛ] ajito droṇa rādheya vikarṇa kṛtavarmabhiḥ tīrṇaḥ sainyārṇavaṃ vīraḥ pratiśrutya yudhiṣṭhire 2 sa kathaṃ kauraveyeṇa samareṣv anivāritaḥ nigṛhya bhūriśravasā balād bhuvi nipātitaḥ 3 [s] śṛṇu rājann ihotpattiṃ śaineyasya yathā purā yathā ca bhūriśravaso yatra te saṃśayo nṛpa 4 atreḥ putro 'bhavat somaḥ somasya tu budhaḥ smṛtaḥ budhasyāsīn mahendrābhaḥ putra ekaḥ purūravāḥ 5 purūravasa āyus tu āyuṣo nahuṣaḥ smṛtaḥ najuṣasya yayātis tu rājarṣir devasaṃmatiḥ 6 yayāter deva yānyāṃ tu yadur jyeṣṭho 'bhavat sutaḥ yador abhūd anvavāye devamīḍha iti śrutiḥ 7 yādavas tasya ca sutaḥ śūras trailokyasaṃmataḥ śūrasya śaurir nṛvaro vasudevo mahāyaśāḥ 8 dhanuṣy anāvaraḥ śūraḥ kārtavīryasamo yudhi tad vīryaś cāpi tatraiva kule śinir abhūn nṛpaḥ 9 etasminn eva kāle tu devakasya mahātmanaḥ duhituḥ svayaṃvare rājan sarvakṣatrasamāgame 10 tatra vai devakīṃ devīṃ vasudevārtham āptavān nirjitya pārthivān sarvān ratham āropayac chiniḥ 11 tāṃ dṛṣṭvā devakīṃ śaure rathasthāṃ puruṣarṣabhaḥ nāmṛṣyata mahātejāḥ somadattaḥ śiner nṛpa 12 tayor yuddham abhūd rājan dinārdhaṃ citram adbhutam bāhuyuddhaṃ subalinoḥ śakra prahrādayor iva 13 śininā somadattas tu prasahya bhuvi pātitaḥ asim udyamya keśeṣu pragṛhya ca padā hataḥ 14 madhye rājasahasrāṇāṃ prekṣakāṇāṃ samantataḥ kṛpayā ca punas tena jīveti sa visarjitaḥ 15 tadavasthaḥ kṛtas tena somadatto 'tha māriṣa prasādayan mahādevam amarṣavaśam āsthitaḥ 16 tasya tuṣṭo mahādevo varāṇāṃ varadaḥ prabhuḥ vareṇa chandayām āsa sa tu vavre varaṃ nṛpaḥ 17 putram icchāmi bhagavan yo nihanyāc chineḥ sutam madhye rājasahasrāṇāṃ padā hanyāc ca saṃyuge 18 tasya tad vacanaṃ śrutvā somadattasya pārthiva evam astv iti tatroktvā sa devo 'ntaradhīyata 19 sa tena varadānena labdhavān bhūridakṣiṇam nyapātayac ca samare saumadattiḥ śineḥ sutam 20 etat te kathitaṃ rājan yan māṃ tvaṃ paripṛcchasi na hi śakyā raṇe jetuṃ sātvatā manujarṣabha 21 labdhalakṣyāś ca saṃgrāme bahavaś citrayodhinaḥ devadānavagandharvān vijetāro hy avismitāḥ svavīryavijaye yuktā naite paraparigrahāḥ 22 na tulyaṃ vṛṣṇibhir iha dṛśyate kiṃ cana prabho bhūtaṃ bhavyaṃ bhaviṣyac ca balena bharatarṣabha 23 na jñātim avamanyante vṛddhānāṃ śāsane ratāḥ na devāsuragandharvā na yakṣoraga rākṣasāḥ jetāro vṛṣṇivīrāṇāṃ na punar mānuṣā raṇe 24 brahma dravye guru dravye jñātidravye 'py ahiṃsakāḥ eteṣāṃ rakṣitāraś ca ye syuḥ kasyāṃ cid āpadi 25 arthavanto na cotsiktā brahmaṇyāḥ satyavādinaḥ samarthān nāvamanyante dīnān abhyuddharanti ca 26 nityaṃ deva parā dāntā dātāraś cāvikatthanāḥ tena vṛṣṇipravīrāṇāṃ cakraṃ na pratihanyate 27 api meruṃ vahet kaś cit tared vā makarālayam na tu vṛṣṇipravīrāṇāṃ sametyāntaṃ vrajen nṛpa 28 etat te sarvam ākhyātaṃ yatra te saṃśayo vibho kururājanaraśreṣṭha tava hy apanayo mahān |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 7
Chapter 120
|
1
[धृ] तदवस्थे हते तस्मिन भूरिश्रवसि कौरवे यथा भूयॊ ऽभवद युद्धं तन ममाचक्ष्व संजय 2 [स] भूरिश्रवसि संक्रान्ते परलॊकाय भारत वासुदेवं महाबाहुर अर्जुनः समचूचुदत 3 चॊदयाश्वान भृशं कृष्ण यतॊ राजा जयद्रथः अस्तम एति महाबाहॊ तवरमाणॊ दिवाकरः 4 एतद धि पुरुषव्याघ्र महद अभ्युद्यतं मया कार्यं संरक्ष्यते चैष कुरु सेना महारथैः 5 नास्तम एति यथा सूर्यॊ यथासत्यं भवेद वचः चॊदयाश्वांस तथा कृष्ण यथा हन्यां जयद्रथम 6 ततः कृष्णॊ महाबाहू रजतप्रतिमान हयान हयज्ञश चॊदयाम आस जयद्रथरथं परति 7 तं परयान्तम अमॊघेषुम उत्पतद्भिर इवाशुगैः तवरमाणा महाराज सेनामुख्याः समाव्रजन 8 दुर्यॊधनश च कर्णश च वृषसेनॊ ऽथ मद्रराट अश्वत्थामा कृपश चैव सवयम एव च सैन्धवः 9 समासाद्य तु बीभत्सुः सैन्धवं परमुखे सथितम नेत्राभ्यां करॊधदीप्ताभ्यां संप्रैक्षन निर्दहन्न इव 10 ततॊ दुर्यॊधनॊ राजा राधेयं तवरितॊ ऽबरवीत अर्जुनं वीक्ष्य संयान्तं जयद्रथरथं परति 11 अयं स वैकर्तन युद्धकालॊ; विदर्शयस्वात्मबलं महात्मन यथा न वध्येत रणे ऽरजुनेन; जयद्रथः कर्ण तथा कुरुष्व 12 अल्पावशिष्टं दिवसं नृवीर; विघातयस्वाद्य रिपुं शरौघैः दिनक्षयं पराप्य नरप्रवीर; धरुवं हि नः कर्णजयॊ भविष्यति 13 सैन्धवे रक्ष्यमाणे तु सूर्यस्यास्तमयं परति मिथ्याप्रतिज्ञः कौन्तेयः परवेक्ष्यति हुताशनम 14 अनर्जुनायां च भुवि मुहूर्तम अपि मानद जीवितुं नॊत्सहेरन वै भरातरॊ ऽसय सहानुगाः 15 विनष्टैः पाण्डवेयैश च स शैलवनकाननाम वसुंधराम इमां कर्ण भॊक्ष्यामॊ हतकण्टकाम 16 दैवेनॊपहतः पार्थॊ विपरीतश च मानद कार्याकार्यम अजानन वै परतिज्ञां कृतवान रणे 17 नूनम आत्मविनाशाय पाण्डवेन किरीटिना परतिज्ञेयं कृता कर्णजयद्रथवधं परति 18 कथं जीवति दुर्धर्षे तवयि राधेय फल्गुनः अनस्तं गत आदित्ये हन्यात सैन्धवकं नृपम 19 रक्षितं मद्रराजेन कृपेण च महात्मना जयद्रथं रणमुखे कथं हन्याद धनंजयः 20 दरौणिना रक्ष्यमाणं च मया दुःशासनेन च कथं पराप्स्यति बीभत्सुः सैन्धवं कालचॊदितः 21 युध्यने बहवः शूरा लम्बते च दिवाकरः शङ्के जयद्रथं पार्थॊ नैव पराप्स्यति मानद 22 स तवं कर्ण मया सार्धं शूरैश चान्यैर महारथैः युध्यस्व यत्नम आस्थाय परं पार्थेन संयुगे 23 एवम उक्तस तु राधेयस तव पुत्रेण मारिष दुर्यॊधनम इदं वाक्यं पत्युवाच कुरूत्तमम 24 दृढलक्ष्येण शूरेण भीमसेनेन धन्विना भृशम उद्वेजितः संख्ये शरजालैर अनेकशः 25 सथातव्यम इति तिष्ठामि रणे संप्रति मानद नैवाङ्गम इङ्गति किं चिन मे संतप्तस्य रणेषुभिः 26 यॊत्स्यामि तु तथा राजञ शक्त्याहं परया रणे यथा पाण्डवमुख्यॊ ऽसौ न हनिष्यति सैन्धवम 27 न हि मे युध्यमानस्य सायकांश चास्यतः शितान सैन्धवं पराप्स्यते वीरः सव्यसाची धनंजयः 28 यत तु शक्तिमता कार्यं सततं हितकारिणा तत करिष्यामि कौरव्य जयॊ दैवे परतिष्ठितः 29 अद्य यॊत्स्ये ऽरजुनम अहं पौरुषं सवं वयपाश्रितः तवदर्थं पुरुषव्याघ्र जयॊ दैवे परतिष्ठितः 30 अद्य युद्धं कुरुश्रेष्ठ मम पार्थस्य चॊभयॊः पश्यन्तु सर्वभूतानि दारुणं लॊमहर्षणम 31 कर्ण कौरवयॊर एवं रणे संभाषमाणयॊः अर्जुनॊ निशितैर बाणैर जघान तव वाहिनीम 32 चिच्छेद तीक्ष्णाग्रमुखैः शूराणाम अनिवर्तिनाम भुजान परिघसंकाशान हस्तिहस्तॊपमान रणे 33 शिरांसि च महाबाहुश चिच्छेद निशितैः शरैः हस्तिहस्तान हयग्रीवा रथाक्षांश च समन्ततः 34 शॊणिताक्षान हयारॊहान गृहीतप्रास तॊमरान कषुरैश चिच्छेद बीभत्सुर दविधैकैकं तरिधैव च 35 हयवारणमुह्याश च परापयन्त सहस्रशः धवजाश छत्राणि चापानि चामराणि शिरांसि च 36 कक्षम अग्निम इवॊद्धूतः परदहंस तव वाहिनीम अचिरेण महीं पार्थश चकार रुधिरॊत्तराम 37 हतभूयिष्ठ यॊधं तत कृत्वा तव बलं बली आससाद दुराधर्षः सैन्धवं सत्यविक्रमः 38 बीभत्सुर भीमसेनेन सात्वतेन च रक्षितः स बभौ भरतश्रेष्ठ जवलन्न इव हुताशनः 39 तं तथावस्थितं दृष्ट्वा तवदीया वीर्यसंमताः नामृष्यन्त महेष्वासाः फल्गुनं पुरुषर्षभाः 40 दुर्यॊधनश च कर्णश च वृषसेनॊ ऽथ मद्रराट अश्वत्थामा कृपश चैव सवयम एव च सैन्धवः 41 संरब्धाः सैन्धवस्यार्थे समावृण्वन किरीटिनम नृत्यन्तं रथमार्गेषु धनुर्ज्यातलनिस्वनैः 42 संग्रामकॊविदं पार्थं सर्वे युद्धविशारदाः अभीताः पर्यवर्तन्त वयादितास्यम इवान्तकम 43 सैन्धवं पृष्ठतः कृत्वा जिघांसन्तॊ ऽरजुनाच्युतौ सूर्यास्तमयम इच्छन्तॊ लॊहितायति भास्करे 44 ते भुजैर भॊगि भॊगाभैर धनूंष्य आयम्य सायकान मुमुचुः सूर्यरश्म्य आभाञ शतशः फल्गुनं परति 45 तान अस्तान अस्यमानांश च किरीटी युद्धदुर्मदः दविधा तरिधाष्टधैकैकं छित्त्वा विव्याध तान रणे 46 सिंहलाङ्गूल केतुस तु दर्शयञ शक्तिम आत्मनः शारद्वती सुतॊ राजन्न अर्जुनं परत्यवारयत 47 स विद्ध्वा दशभिः पार्थं वासुदेवं च सप्तभिः अतिष्ठद रथमार्गेषु सैन्धवं परिपालयन 48 अथैनं कौरवश्रेष्ठाः सर्व एव महारथाः महता रथवंशेन सर्वतः पर्यवारयन 49 विस्फारयन्तश चापानि विसृजन्तश च सायकान सैन्धवं पर्यरक्षन्त शासनात तनयस्य ते 50 तत्र पार्थस्य शूरस्य बाह्वॊर बलम अदृश्यत ऋषूणाम अक्षयत्वं च धनुषॊ गाण्डिवस्य च 51 अस्त्रैर अस्त्राणि संवार्य दरौणेः शारद्वतस्य च एकैकं नवभिर बाणैः सर्वान एव समर्पयत 52 तं दरौणिः पञ्चविंशत्या वृषसेनश च सप्तभिः दुर्यॊधनश च विंशत्या कर्ण शल्यौ तरिभिस तरिभिः 53 त एनम अभिगर्जन्तॊ विध्यन्तश च पुनः पुनः विधुन्वन्तश च चापानि सर्वतः पर्यवारयन 54 शलिष्टं तु सर्वतश चक्रू रथमण्डलम आशु ते सूर्यास्तमयम इच्छन्तस तरवमाणा महारथाः 55 त एनम अभिनर्दन्तॊ विधुन्वाना धनूंषि च सिषिचुर मार्गणैर घॊरैर गिरिं मेघा इवाम्बुभिः 56 ते महास्त्राणि दिव्यानि तत्र राजन वयदर्शयन धनंजयस्य गात्रेषु शूराः परिघबाहवः 57 हतभूयिष्ठ यॊधं तत कृत्वा तव बलं बली आससाद दुराधर्षः सैन्धवं सत्यविक्रमः 58 तं कर्णः संयुगे राजन परत्यवारयद आशुगैः मिषतॊ भीमसेनस्य सात्वतस्य च भारत 59 तं पार्थॊ दशभिर बाणैः परत्यविध्यद रणाजिरे सूतपुत्रं महाबाहुः सर्वसैन्यस्य पश्यतः 60 सात्वतश च तरिभिर बाणैः कर्णं विव्याध मारिष भीमसेनस तरिभिश चैव पुनः पार्थश च सप्तभिः 61 तान कर्णः परतिविव्याध षष्ट्या षष्ट्या महारथः तद युद्धम अभवद राजन कर्णस्य बहुभिः सह 62 तत्राद्भुतम अपश्याम सूतपुत्रस्य मारिष यद एकः समरे करुद्धस तरीन रथान पर्यवारयत 63 फल्गुनस तु महाबाहुः कर्णं वैकर्तनं रणे सायकानां शतेनैव सर्वमर्मस्व अताडयत 64 रुधिरॊक्षितसर्वाङ्गः सूतपुत्रः परतापवान शरैः पञ्चाशता वीरः फल्गुनं परत्यविध्यत तस्य तल लाघवं दृष्ट्वा नामृष्यत रणे ऽरजुनः 65 ततः पार्थॊ धनुश छित्त्वा विव्याधैनं सतनान्तरे सायकैर नवभिर वीरस तवरमाणॊ धनंजयः 66 वधार्थं चास्य समरे सायकं सूर्यवर्चसम चिक्षेप तवरया युक्तस तवरा काले धनंजयः 67 तम आपतन्तं वेगेन दरौणिश चिच्छेद सायकम अर्धचन्द्रेण तीक्ष्णेन स छिन्नः परापतद भुवि 68 अथान्यद धनुर आदाय सूतपुत्रः परतापवान कर्णॊ ऽपि दविषतां हन्ता छादयाम आस फल्गुनम सायकैर बहुसाहस्रैः कृतप्रतिकृतेप्सया 69 तौ वृषाव इव नर्दन्तौ नरसिंहौ महारथौ सायकौघप्रतिच्छन्नं चक्रतुः खम अजिह्मगैः अदृश्यौ च शरौघैस तौ निघ्नताम इतरेतरम 70 पार्थॊ ऽहम अस्मि तिष्ठ तवं कर्णॊ ऽहं तिष्ठ फल्गुन इत्य एवं तर्जयन्तौ तौ वाक्शल्यैस तुदतां तथा 71 युध्येतां समरे वीरौ चित्रं लघु च सुष्ठु च परेक्षणीयौ चाभवतां सर्वयॊधसमागमे 72 परशस्यमानौ समरे सिद्धचारणवातिकैः अयुध्येतां महाराज परस्परवधैषिणौ 73 ततॊ दुर्यॊधनॊ राजंस तावकान अभ्यभाषत यत्ता रक्षत राधेयं नाहत्वा समरे ऽरजुनम निवर्तिष्यति राधेय इति माम उक्तवान वृषः 74 एतस्मिन्न अन्तरे राजन दृष्ट्वा कर्णस्य विक्रमम आकर्णमुक्तैर इषुभिः कर्णस्य चतुरॊ हयान अनयन मृत्युलॊकाय चतुर्भिः सायकॊत्तमैः 75 सारथिं चास्य भल्लेन रथनीडाद अपाहरत छादयाम आस च शरैस तव पुत्रस्य पश्यतः 76 स छाद्यमानः समरे हताश्वॊ हतसारथिः मॊहितः शरजालेन कर्तव्यं नाभ्यपद्यत 77 तं तथा विरथं दृष्ट्वा रथम आरॊप्य सवं तदा अश्वत्थामा महाराज भूयॊ ऽरजुनम अयॊघयत 78 मद्रराजस तु कौन्तेयम अविध्यत तरिंशता शरैः शारद्वतस तु विंशत्या वासुदेवं समार्पयत धनंजयं दवादशभिर आजघान शिलीमुखैः 79 चतुर्भिः सिन्धुराजश च वृषसेनश च सप्तभिः पृथक पृथन महाराज कृष्ण पार्थाव अविध्यताम 80 तथैव तान परत्यविध्यत कुन्तीपुत्रॊ धनंजयः दरॊणपुत्रं चतुःषष्ट्या मद्रराजं शतेन च 81 सैन्धवं दशभिर भल्लैर वृषसेनं तरिभिः शरैः शारद्वतं च विंशत्या विद्ध्वा पार्थः समुन्नदत 82 ते परतिज्ञा परतीघातम इच्छन्तः सव्यसाचिनः सहितास तावकास तूर्णम अभिपेतुर धनंजयम 83 अथार्जुनः सर्वतॊ धारम अस्त्रं; परादुश्चक्रे तरासयन धार्तराष्ट्रान तं परत्युदीयुः कुरवः पाण्डुसूनुं; रथैर महार्हैः शरवर्षाण्य अवर्षन 84 ततस तु तस्मिंस तुमुले समुत्थिते; सुदारुणे भारत मॊहनीये नामुह्यत पराप्य स राजपुत्रः; किरीटमालि विसृजन पृषत्कान 85 राज्यप्रेप्सुः सव्यसाची कुरूणां; समरन कलेशान दवादश वर्षवृत्तान गाण्डीवमुक्तैर इषुभिर महात्मा; सर्वा दिशॊ वयावृणॊद अप्रमेयैः 86 परदीप्तॊल्कम अभवच चान्तरिक्षं; देहेषु भूरीण्य अपतन वयांसि यत पिङ्गल जयेन किरीटमाली; करुद्धॊ रिपून आजगवेन हन्ति 87 किरीटमाली महता महायशाः; शरासनेनास्य शरान अनीकजित हयप्रवेकॊत्तम नागधूर गतान; कुरुप्रवीरान इषुभिर नयपातयत 88 गदाश च गुर्वीः परिघान अयस्मयान; असींश च शक्तीश च रणे नराधिपाः महान्ति शस्त्राणि च भीमदर्शनाः; परगृह्य पार्थं सहसाभिदुद्रुवुः 89 स तान उदीर्णान स रथाश्ववारणान; पदातिसंघांश च महाधनुर्धरः विपन्नसर्वायुधजीवितान रणे; चकार वीरॊ यम राष्ट्रवर्धनान |
1
[dhṛ] tadavasthe hate tasmin bhūriśravasi kaurave yathā bhūyo 'bhavad yuddhaṃ tan mamācakṣva saṃjaya 2 [s] bhūriśravasi saṃkrānte paralokāya bhārata vāsudevaṃ mahābāhur arjunaḥ samacūcudat 3 codayāśvān bhṛśaṃ kṛṣṇa yato rājā jayadrathaḥ astam eti mahābāho tvaramāṇo divākaraḥ 4 etad dhi puruṣavyāghra mahad abhyudyataṃ mayā kāryaṃ saṃrakṣyate caiṣa kuru senā mahārathaiḥ 5 nāstam eti yathā sūryo yathāsatyaṃ bhaved vacaḥ codayāśvāṃs tathā kṛṣṇa yathā hanyāṃ jayadratham 6 tataḥ kṛṣṇo mahābāhū rajatapratimān hayān hayajñaś codayām āsa jayadratharathaṃ prati 7 taṃ prayāntam amogheṣum utpatadbhir ivāśugaiḥ tvaramāṇā mahārāja senāmukhyāḥ samāvrajan 8 duryodhanaś ca karṇaś ca vṛṣaseno 'tha madrarāṭ aśvatthāmā kṛpaś caiva svayam eva ca saindhavaḥ 9 samāsādya tu bībhatsuḥ saindhavaṃ pramukhe sthitam netrābhyāṃ krodhadīptābhyāṃ saṃpraikṣan nirdahann iva 10 tato duryodhano rājā rādheyaṃ tvarito 'bravīt arjunaṃ vīkṣya saṃyāntaṃ jayadratharathaṃ prati 11 ayaṃ sa vaikartana yuddhakālo; vidarśayasvātmabalaṃ mahātman yathā na vadhyeta raṇe 'rjunena; jayadrathaḥ karṇa tathā kuruṣva 12 alpāvaśiṣṭaṃ divasaṃ nṛvīra; vighātayasvādya ripuṃ śaraughaiḥ dinakṣayaṃ prāpya narapravīra; dhruvaṃ hi naḥ karṇajayo bhaviṣyati 13 saindhave rakṣyamāṇe tu sūryasyāstamayaṃ prati mithyāpratijñaḥ kaunteyaḥ pravekṣyati hutāśanam 14 anarjunāyāṃ ca bhuvi muhūrtam api mānada jīvituṃ notsaheran vai bhrātaro 'sya sahānugāḥ 15 vinaṣṭaiḥ pāṇḍaveyaiś ca sa śailavanakānanām vasuṃdharām imāṃ karṇa bhokṣyāmo hatakaṇṭakām 16 daivenopahataḥ pārtho viparītaś ca mānada kāryākāryam ajānan vai pratijñāṃ kṛtavān raṇe 17 nūnam ātmavināśāya pāṇḍavena kirīṭinā pratijñeyaṃ kṛtā karṇajayadrathavadhaṃ prati 18 kathaṃ jīvati durdharṣe tvayi rādheya phalgunaḥ anastaṃ gata āditye hanyāt saindhavakaṃ nṛpam 19 rakṣitaṃ madrarājena kṛpeṇa ca mahātmanā jayadrathaṃ raṇamukhe kathaṃ hanyād dhanaṃjayaḥ 20 drauṇinā rakṣyamāṇaṃ ca mayā duḥśāsanena ca kathaṃ prāpsyati bībhatsuḥ saindhavaṃ kālacoditaḥ 21 yudhyane bahavaḥ śūrā lambate ca divākaraḥ śaṅke jayadrathaṃ pārtho naiva prāpsyati mānada 22 sa tvaṃ karṇa mayā sārdhaṃ śūraiś cānyair mahārathaiḥ yudhyasva yatnam āsthāya paraṃ pārthena saṃyuge 23 evam uktas tu rādheyas tava putreṇa māriṣa duryodhanam idaṃ vākyaṃ patyuvāca kurūttamam 24 dṛḍhalakṣyeṇa śūreṇa bhīmasenena dhanvinā bhṛśam udvejitaḥ saṃkhye śarajālair anekaśaḥ 25 sthātavyam iti tiṣṭhāmi raṇe saṃprati mānada naivāṅgam iṅgati kiṃ cin me saṃtaptasya raṇeṣubhiḥ 26 yotsyāmi tu tathā rājañ śaktyāhaṃ parayā raṇe yathā pāṇḍavamukhyo 'sau na haniṣyati saindhavam 27 na hi me yudhyamānasya sāyakāṃś cāsyataḥ śitān saindhavaṃ prāpsyate vīraḥ savyasācī dhanaṃjayaḥ 28 yat tu śaktimatā kāryaṃ satataṃ hitakāriṇā tat kariṣyāmi kauravya jayo daive pratiṣṭhitaḥ 29 adya yotsye 'rjunam ahaṃ pauruṣaṃ svaṃ vyapāśritaḥ tvadarthaṃ puruṣavyāghra jayo daive pratiṣṭhitaḥ 30 adya yuddhaṃ kuruśreṣṭha mama pārthasya cobhayoḥ paśyantu sarvabhūtāni dāruṇaṃ lomaharṣaṇam 31 karṇa kauravayor evaṃ raṇe saṃbhāṣamāṇayoḥ arjuno niśitair bāṇair jaghāna tava vāhinīm 32 ciccheda tīkṣṇāgramukhaiḥ śūrāṇām anivartinām bhujān parighasaṃkāśān hastihastopamān raṇe 33 śirāṃsi ca mahābāhuś ciccheda niśitaiḥ śaraiḥ hastihastān hayagrīvā rathākṣāṃś ca samantataḥ 34 śoṇitākṣān hayārohān gṛhītaprāsa tomarān kṣuraiś ciccheda bībhatsur dvidhaikaikaṃ tridhaiva ca 35 hayavāraṇamuhyāś ca prāpayanta sahasraśaḥ dhvajāś chatrāṇi cāpāni cāmarāṇi śirāṃsi ca 36 kakṣam agnim ivoddhūtaḥ pradahaṃs tava vāhinīm acireṇa mahīṃ pārthaś cakāra rudhirottarām 37 hatabhūyiṣṭha yodhaṃ tat kṛtvā tava balaṃ balī āsasāda durādharṣaḥ saindhavaṃ satyavikramaḥ 38 bībhatsur bhīmasenena sātvatena ca rakṣitaḥ sa babhau bharataśreṣṭha jvalann iva hutāśanaḥ 39 taṃ tathāvasthitaṃ dṛṣṭvā tvadīyā vīryasaṃmatāḥ nāmṛṣyanta maheṣvāsāḥ phalgunaṃ puruṣarṣabhāḥ 40 duryodhanaś ca karṇaś ca vṛṣaseno 'tha madrarāṭ aśvatthāmā kṛpaś caiva svayam eva ca saindhavaḥ 41 saṃrabdhāḥ saindhavasyārthe samāvṛṇvan kirīṭinam nṛtyantaṃ rathamārgeṣu dhanurjyātalanisvanaiḥ 42 saṃgrāmakovidaṃ pārthaṃ sarve yuddhaviśāradāḥ abhītāḥ paryavartanta vyāditāsyam ivāntakam 43 saindhavaṃ pṛṣṭhataḥ kṛtvā jighāṃsanto 'rjunācyutau sūryāstamayam icchanto lohitāyati bhāskare 44 te bhujair bhogi bhogābhair dhanūṃṣy āyamya sāyakān mumucuḥ sūryaraśmy ābhāñ śataśaḥ phalgunaṃ prati 45 tān astān asyamānāṃś ca kirīṭī yuddhadurmadaḥ dvidhā tridhāṣṭadhaikaikaṃ chittvā vivyādha tān raṇe 46 siṃhalāṅgūla ketus tu darśayañ śaktim ātmanaḥ śāradvatī suto rājann arjunaṃ pratyavārayat 47 sa viddhvā daśabhiḥ pārthaṃ vāsudevaṃ ca saptabhiḥ atiṣṭhad rathamārgeṣu saindhavaṃ paripālayan 48 athainaṃ kauravaśreṣṭhāḥ sarva eva mahārathāḥ mahatā rathavaṃśena sarvataḥ paryavārayan 49 visphārayantaś cāpāni visṛjantaś ca sāyakān saindhavaṃ paryarakṣanta śāsanāt tanayasya te 50 tatra pārthasya śūrasya bāhvor balam adṛśyata ṛṣūṇām akṣayatvaṃ ca dhanuṣo gāṇḍivasya ca 51 astrair astrāṇi saṃvārya drauṇeḥ śāradvatasya ca ekaikaṃ navabhir bāṇaiḥ sarvān eva samarpayat 52 taṃ drauṇiḥ pañcaviṃśatyā vṛṣasenaś ca saptabhiḥ duryodhanaś ca viṃśatyā karṇa śalyau tribhis tribhiḥ 53 ta enam abhigarjanto vidhyantaś ca punaḥ punaḥ vidhunvantaś ca cāpāni sarvataḥ paryavārayan 54 śliṣṭaṃ tu sarvataś cakrū rathamaṇḍalam āśu te sūryāstamayam icchantas travamāṇā mahārathāḥ 55 ta enam abhinardanto vidhunvānā dhanūṃṣi ca siṣicur mārgaṇair ghorair giriṃ meghā ivāmbubhiḥ 56 te mahāstrāṇi divyāni tatra rājan vyadarśayan dhanaṃjayasya gātreṣu śūrāḥ parighabāhavaḥ 57 hatabhūyiṣṭha yodhaṃ tat kṛtvā tava balaṃ balī āsasāda durādharṣaḥ saindhavaṃ satyavikramaḥ 58 taṃ karṇaḥ saṃyuge rājan pratyavārayad āśugaiḥ miṣato bhīmasenasya sātvatasya ca bhārata 59 taṃ pārtho daśabhir bāṇaiḥ pratyavidhyad raṇājire sūtaputraṃ mahābāhuḥ sarvasainyasya paśyataḥ 60 sātvataś ca tribhir bāṇaiḥ karṇaṃ vivyādha māriṣa bhīmasenas tribhiś caiva punaḥ pārthaś ca saptabhiḥ 61 tān karṇaḥ prativivyādha ṣaṣṭyā ṣaṣṭyā mahārathaḥ tad yuddham abhavad rājan karṇasya bahubhiḥ saha 62 tatrādbhutam apaśyāma sūtaputrasya māriṣa yad ekaḥ samare kruddhas trīn rathān paryavārayat 63 phalgunas tu mahābāhuḥ karṇaṃ vaikartanaṃ raṇe sāyakānāṃ śatenaiva sarvamarmasv atāḍayat 64 rudhirokṣitasarvāṅgaḥ sūtaputraḥ pratāpavān śaraiḥ pañcāśatā vīraḥ phalgunaṃ pratyavidhyata tasya tal lāghavaṃ dṛṣṭvā nāmṛṣyata raṇe 'rjunaḥ 65 tataḥ pārtho dhanuś chittvā vivyādhainaṃ stanāntare sāyakair navabhir vīras tvaramāṇo dhanaṃjayaḥ 66 vadhārthaṃ cāsya samare sāyakaṃ sūryavarcasam cikṣepa tvarayā yuktas tvarā kāle dhanaṃjayaḥ 67 tam āpatantaṃ vegena drauṇiś ciccheda sāyakam ardhacandreṇa tīkṣṇena sa chinnaḥ prāpatad bhuvi 68 athānyad dhanur ādāya sūtaputraḥ pratāpavān karṇo 'pi dviṣatāṃ hantā chādayām āsa phalgunam sāyakair bahusāhasraiḥ kṛtapratikṛtepsayā 69 tau vṛṣāv iva nardantau narasiṃhau mahārathau sāyakaughapraticchannaṃ cakratuḥ kham ajihmagaiḥ adṛśyau ca śaraughais tau nighnatām itaretaram 70 pārtho 'ham asmi tiṣṭha tvaṃ karṇo 'haṃ tiṣṭha phalguna ity evaṃ tarjayantau tau vākśalyais tudatāṃ tathā 71 yudhyetāṃ samare vīrau citraṃ laghu ca suṣṭhu ca prekṣaṇīyau cābhavatāṃ sarvayodhasamāgame 72 praśasyamānau samare siddhacāraṇavātikaiḥ ayudhyetāṃ mahārāja parasparavadhaiṣiṇau 73 tato duryodhano rājaṃs tāvakān abhyabhāṣata yattā rakṣata rādheyaṃ nāhatvā samare 'rjunam nivartiṣyati rādheya iti mām uktavān vṛṣaḥ 74 etasminn antare rājan dṛṣṭvā karṇasya vikramam ākarṇamuktair iṣubhiḥ karṇasya caturo hayān anayan mṛtyulokāya caturbhiḥ sāyakottamaiḥ 75 sārathiṃ cāsya bhallena rathanīḍād apāharat chādayām āsa ca śarais tava putrasya paśyataḥ 76 sa chādyamānaḥ samare hatāśvo hatasārathiḥ mohitaḥ śarajālena kartavyaṃ nābhyapadyata 77 taṃ tathā virathaṃ dṛṣṭvā ratham āropya svaṃ tadā aśvatthāmā mahārāja bhūyo 'rjunam ayoghayat 78 madrarājas tu kaunteyam avidhyat triṃśatā śaraiḥ śāradvatas tu viṃśatyā vāsudevaṃ samārpayat dhanaṃjayaṃ dvādaśabhir ājaghāna śilīmukhaiḥ 79 caturbhiḥ sindhurājaś ca vṛṣasenaś ca saptabhiḥ pṛthak pṛthan mahārāja kṛṣṇa pārthāv avidhyatām 80 tathaiva tān pratyavidhyat kuntīputro dhanaṃjayaḥ droṇaputraṃ catuḥṣaṣṭyā madrarājaṃ śatena ca 81 saindhavaṃ daśabhir bhallair vṛṣasenaṃ tribhiḥ śaraiḥ śāradvataṃ ca viṃśatyā viddhvā pārthaḥ samunnadat 82 te pratijñā pratīghātam icchantaḥ savyasācinaḥ sahitās tāvakās tūrṇam abhipetur dhanaṃjayam 83 athārjunaḥ sarvato dhāram astraṃ; prāduścakre trāsayan dhārtarāṣṭrān taṃ pratyudīyuḥ kuravaḥ pāṇḍusūnuṃ; rathair mahārhaiḥ śaravarṣāṇy avarṣan 84 tatas tu tasmiṃs tumule samutthite; sudāruṇe bhārata mohanīye nāmuhyata prāpya sa rājaputraḥ; kirīṭamāli visṛjan pṛṣatkān 85 rājyaprepsuḥ savyasācī kurūṇāṃ; smaran kleśān dvādaśa varṣavṛttān gāṇḍīvamuktair iṣubhir mahātmā; sarvā diśo vyāvṛṇod aprameyaiḥ 86 pradīptolkam abhavac cāntarikṣaṃ; deheṣu bhūrīṇy apatan vayāṃsi yat piṅgala jyena kirīṭamālī; kruddho ripūn ājagavena hanti 87 kirīṭamālī mahatā mahāyaśāḥ; śarāsanenāsya śarān anīkajit hayapravekottama nāgadhūr gatān; kurupravīrān iṣubhir nyapātayat 88 gadāś ca gurvīḥ parighān ayasmayān; asīṃś ca śaktīś ca raṇe narādhipāḥ mahānti śastrāṇi ca bhīmadarśanāḥ; pragṛhya pārthaṃ sahasābhidudruvuḥ 89 sa tān udīrṇān sa rathāśvavāraṇān; padātisaṃghāṃś ca mahādhanurdharaḥ vipannasarvāyudhajīvitān raṇe; cakāra vīro yama rāṣṭravardhanān |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 7
Chapter 121
|
1
[स] स रणे वयचरत पार्थः परेक्षणीयॊ धनंजयः युगपद दिक्षु सर्वासु चित्राण्य अस्त्राणि दर्शयन 2 मध्यंदिनगतं सूर्यं परतपन्तम इवाम्बरे न शेकुः सर्वभूतानि पाण्डवं परतिवीक्षितुम 3 परसृतांस तस्य गाण्डीवाच छरव्रातान महात्मनः संग्रामे समपश्याम हंसपङ्क्तीर इवाम्बरे 4 विनिवार्य स वीराणाम अस्त्रैर अस्त्राणि सर्वशः दर्शयन रौद्रम आत्मानम उग्रे कर्णमि धिष्ठितः 5 स तान रथवरान राजन्न अभ्यतिक्रामद अर्जुनः मॊहयन्न इव नाराचैर जयद्रथवधेप्सया 6 विसृजन दिक्षु सर्वासु शरान असितसारथिः स रणे वयचरत तूर्णं परेक्षणीयॊ धनंजयः 7 भरमन्त इव शूरस्य शरव्राता महात्मनः अदृश्यन्तान्तरिक्षस्थाः शतशॊ ऽथ सहस्रशः 8 आददानं महेष्वासं संदधानं च पाण्डवम विसृजन्तं च कौन्तेयं नानुपश्यामहे तदा 9 तथा सर्वा दिशॊ राजन सर्वाश च रथिनॊ रणे आकुली कृत्यकौन्तेयॊ जयद्रथम उपाद्रवत विव्याध च चतुःषष्ट्या शराणां नतपर्वणाम 10 सैन्धवस तु तथा विद्धः शरैर गाण्डीवधन्वना न चक्षमे सुसंक्रुद्धस तॊत्त्रार्दित इव दविपः 11 स वराहध्वजस तूर्णं गार्ध्रपत्रान अजिह्मगान आशीविषसमप्रख्यान कर्मार परिमार्जितान मुमॊच निशितान संख्ये सायकान सव्यसाचिनि 12 तरिभिस तु विद्ध्वा गाण्डीवं नाराचैः षड्भिर अर्जुनम अष्टाभिर वाजिनॊ ऽविध्यद धवजं चैकेन पत्रिणा 13 स विक्षिप्यार्जुनस तीक्ष्णान सैन्धव परेषिताञ शरान युगपत तस्य चिछेद शराभ्यां सैन्धवस्य ह सारथेश च शिरः कायाद धवजं च समलंकृतम 14 स छिन्नयष्टिः सुमहाञ शीर्यमाणः शराहतः वराहः सिन्धुराजस्य पपाताग्निशिखॊपमः 15 एतस्मिन्न एव काले तु दरुतं गच्छति भास्करे अब्रवीत पाण्डवं तत्र तवरमाणॊ जनार्दनः 16 धनंजय शिरश छिन्धि सैन्धवस्य दुरात्मनः अस्तं महीधर शरेष्ठं यियासति दिवाकरः शृणुष्वैव च मे वाक्यं जयद्रथवधं परति 17 वृद्धक्षत्रः सैन्धवस्य पिता जगति विश्रुतः स कालेनेह महता सैन्धवं पराप्तवान सुतम 18 जयद्रथम अमित्रघ्नं तं चॊवाच ततॊ नृपम अन्तर्हिता तदा वाणी मेघदुन्दुभि निस्वना 19 तवात्मजॊ ऽयं मर्त्येषु कुलशीलदमादिभिः गुणैर भविष्यति विभॊ सदृशॊ वंशयॊर दवयॊः कषतिय परवरॊ लॊके नित्यं शूराभिसत्कृतः 20 शत्रुभिर युध्यमानस्य संग्रामे तव अस्य धन्विनः शिरश छेत्स्यति संक्रुद्धः शत्रुर नालक्षितॊ भुवि 21 एतच छरुत्वा सिन्धुराजॊ धयात्वा चिरम अरिंदमम जञातीन सर्वान उवाचेदं पुत्रस्नेहाभिपीडितः 22 संग्रामे युध्यमानस्य वहतॊ महतीं धुरम धरण्यां मम पुत्रस्य पातयिष्यति यः शिरः तस्यापि शतधा मूर्धा फलिष्यति न संशयः 23 एवम उक्त्वा ततॊ राज्ये सथापयित्वा जयद्रथम वृद्धक्षत्रॊ वनं यातस तपश चेष्टं समस्थितः 24 सॊ ऽयं तप्यति तेजस्वी तपॊ घॊरं दुरासदम समन्तपञ्चकाद अस्माद बहिर वानरकेतन 25 तस्माज जयद्रथस्य तवं शिरश छित्त्वा महामृधे दिव्येनास्त्रेण रिपुहन घॊरेणाद्भुत कर्मणा 26 सकुण्डलं सिन्धुपतेः परभञ्जन असुतानुज उत्सङ्गे पातयस्वाशु वृद्धक्षत्रस्य भारत 27 अथ तवम अस्य मूर्धानं पातयिष्यसि भूतले तवापि शतधा मूर्धा फलिष्यति न संशयः 28 यथा चैतन न जानीयात स राजा पृथिवीपतिः तथा कुरु कुरुश्रेष्ठ दिव्यम अस्त्रम उपाश्रितः 29 न हय असाध्यम अकार्यं वा विद्यते तव किं चन समस्तेष्व अपि लॊकेषु तरिषु वासवनन्दन 30 एतच छरुत्वा तु वचनं सृक्किणी परिसंलिहन इन्द्राशनिसमस्पर्शं दिव्यमन्त्राभिमन्त्रितम 31 सर्वभार सहं शश्वद गन्धमाल्यार्चितं शरम विससर्जार्जुनस तूर्णं सैन्धवस्य वधे वृतः 32 स तु गाण्डीवनिर्मुक्तः शरः शयेन इवाशुगः शकुन्तम इव वृक्षाग्रात सैन्धवस्य शिरॊ ऽहरत 33 अहरत तत पुनश चैव शरैर ऊर्ध्वं धनंजयः दुर्हृदाम अप्रहर्षाय सुहृदां हर्षणाय च 34 शरैः कदम्बकी कृत्यकाले तस्मिंश च पाण्डवः समन्तपञ्चकाद बाह्यं शिरस तद वयहरत ततः 35 एतस्मिन्न एककाले तु वृद्धक्षत्रॊ महीपतिः संध्याम उपास्ते तेजस्वी संबन्धी तव मारिष 36 उपासीनस्य तस्याथ कृष्ण केशं सकुण्डलम सिन्धुर आजस्य मूर्धानम उत्सङ्गे समपातयत 37 तस्यॊत्सङ्गे निपतितं शिरस तच चारुकुण्डलम वृद्धक्षत्रस्य नृपतेर अलक्षितम अरिंदम 38 कृप जप्यस्य तस्याथ वृद्धक्षत्रस्य धीमतः उत्तिष्ठतस तत सहसा शिरॊ ऽगच्छद धरातलम 39 ततस तस्य नरेन्द्रस्य पुत्र मूर्धनि भूतलम गते तस्यापि शतधा मूर्धागच्छद अरिंदम 40 ततः सर्वाणि भूतानि विस्मयं जग्मुर उत्तमम वासुदेवश च बीभत्सुं परशशंस महारथम 41 ततॊ दृष्ट्वा विनिहतं सिन्धुराजं जयद्रथम पुत्राणां तव नेत्रेभ्यॊ दुःखाद बह्व अपतज जलम 42 भीमसेनॊ ऽपि संग्रामे बॊधयन्न इव पाण्डवम सिंहनादेन महता पूरयाम आस रॊदसी 43 तं शरुत्वा तु महानादं धर्मपुत्रॊ युधिष्ठिरः सैन्धवं निहतं मेने फल्गुनेन महात्मना 44 ततॊ वादित्रघॊषेण सवान यॊधान अभिहर्षयन अभ्यवर्तत संग्रामे भारद्वाजं युयुत्सया 45 ततः परववृते राजन्न अस्तं गच्छति भास्करे दरॊणस्य सॊमकैः सार्धं संग्रमॊ लॊमहर्षणः 46 ते तु सर्वप्रयत्नेन भारद्वाजं जिघांसवः सैन्धवे निहते राजन्न अयुध्यन्त महारथाः 47 पाण्डवास तु जयं लब्ध्वा सैन्धवं विनिहत्य च अयॊधयंस ततॊ दरॊणं जयॊन्मत्तास ततस ततः 48 अर्जुनॊ ऽपि रणे यॊधांस तावकान रथसत्तमान अयॊधयन महाराज हत्वा सैन्धवकं नृपम 49 स देवशत्रून इव देवराजः; किरीटमाली वयधमत समन्तात यथा तमांस्य अभ्युदितस तमॊघ्नः; पूर्वां परतिज्ञां समवाप्य वीरः |
1
[s] sa raṇe vyacarat pārthaḥ prekṣaṇīyo dhanaṃjayaḥ yugapad dikṣu sarvāsu citrāṇy astrāṇi darśayan 2 madhyaṃdinagataṃ sūryaṃ pratapantam ivāmbare na śekuḥ sarvabhūtāni pāṇḍavaṃ prativīkṣitum 3 prasṛtāṃs tasya gāṇḍīvāc charavrātān mahātmanaḥ saṃgrāme samapaśyāma haṃsapaṅktīr ivāmbare 4 vinivārya sa vīrāṇām astrair astrāṇi sarvaśaḥ darśayan raudram ātmānam ugre karṇami dhiṣṭhitaḥ 5 sa tān rathavarān rājann abhyatikrāmad arjunaḥ mohayann iva nārācair jayadrathavadhepsayā 6 visṛjan dikṣu sarvāsu śarān asitasārathiḥ sa raṇe vyacarat tūrṇaṃ prekṣaṇīyo dhanaṃjayaḥ 7 bhramanta iva śūrasya śaravrātā mahātmanaḥ adṛśyantāntarikṣasthāḥ śataśo 'tha sahasraśaḥ 8 ādadānaṃ maheṣvāsaṃ saṃdadhānaṃ ca pāṇḍavam visṛjantaṃ ca kaunteyaṃ nānupaśyāmahe tadā 9 tathā sarvā diśo rājan sarvāś ca rathino raṇe ākulī kṛtyakaunteyo jayadratham upādravat vivyādha ca catuḥṣaṣṭyā śarāṇāṃ nataparvaṇām 10 saindhavas tu tathā viddhaḥ śarair gāṇḍīvadhanvanā na cakṣame susaṃkruddhas tottrārdita iva dvipaḥ 11 sa varāhadhvajas tūrṇaṃ gārdhrapatrān ajihmagān āśīviṣasamaprakhyān karmāra parimārjitān mumoca niśitān saṃkhye sāyakān savyasācini 12 tribhis tu viddhvā gāṇḍīvaṃ nārācaiḥ ṣaḍbhir arjunam aṣṭābhir vājino 'vidhyad dhvajaṃ caikena patriṇā 13 sa vikṣipyārjunas tīkṣṇān saindhava preṣitāñ śarān yugapat tasya cicheda śarābhyāṃ saindhavasya ha sāratheś ca śiraḥ kāyād dhvajaṃ ca samalaṃkṛtam 14 sa chinnayaṣṭiḥ sumahāñ śīryamāṇaḥ śarāhataḥ varāhaḥ sindhurājasya papātāgniśikhopamaḥ 15 etasminn eva kāle tu drutaṃ gacchati bhāskare abravīt pāṇḍavaṃ tatra tvaramāṇo janārdanaḥ 16 dhanaṃjaya śiraś chindhi saindhavasya durātmanaḥ astaṃ mahīdhara śreṣṭhaṃ yiyāsati divākaraḥ śṛṇuṣvaiva ca me vākyaṃ jayadrathavadhaṃ prati 17 vṛddhakṣatraḥ saindhavasya pitā jagati viśrutaḥ sa kāleneha mahatā saindhavaṃ prāptavān sutam 18 jayadratham amitraghnaṃ taṃ covāca tato nṛpam antarhitā tadā vāṇī meghadundubhi nisvanā 19 tavātmajo 'yaṃ martyeṣu kulaśīladamādibhiḥ guṇair bhaviṣyati vibho sadṛśo vaṃśayor dvayoḥ kṣatiya pravaro loke nityaṃ śūrābhisatkṛtaḥ 20 śatrubhir yudhyamānasya saṃgrāme tv asya dhanvinaḥ śiraś chetsyati saṃkruddhaḥ śatrur nālakṣito bhuvi 21 etac chrutvā sindhurājo dhyātvā ciram ariṃdamam jñātīn sarvān uvācedaṃ putrasnehābhipīḍitaḥ 22 saṃgrāme yudhyamānasya vahato mahatīṃ dhuram dharaṇyāṃ mama putrasya pātayiṣyati yaḥ śiraḥ tasyāpi śatadhā mūrdhā phaliṣyati na saṃśayaḥ 23 evam uktvā tato rājye sthāpayitvā jayadratham vṛddhakṣatro vanaṃ yātas tapaś ceṣṭaṃ samasthitaḥ 24 so 'yaṃ tapyati tejasvī tapo ghoraṃ durāsadam samantapañcakād asmād bahir vānaraketana 25 tasmāj jayadrathasya tvaṃ śiraś chittvā mahāmṛdhe divyenāstreṇa ripuhan ghoreṇādbhuta karmaṇā 26 sakuṇḍalaṃ sindhupateḥ prabhañjan asutānuja utsaṅge pātayasvāśu vṛddhakṣatrasya bhārata 27 atha tvam asya mūrdhānaṃ pātayiṣyasi bhūtale tavāpi śatadhā mūrdhā phaliṣyati na saṃśayaḥ 28 yathā caitan na jānīyāt sa rājā pṛthivīpatiḥ tathā kuru kuruśreṣṭha divyam astram upāśritaḥ 29 na hy asādhyam akāryaṃ vā vidyate tava kiṃ cana samasteṣv api lokeṣu triṣu vāsavanandana 30 etac chrutvā tu vacanaṃ sṛkkiṇī parisaṃlihan indrāśanisamasparśaṃ divyamantrābhimantritam 31 sarvabhāra sahaṃ śaśvad gandhamālyārcitaṃ śaram visasarjārjunas tūrṇaṃ saindhavasya vadhe vṛtaḥ 32 sa tu gāṇḍīvanirmuktaḥ śaraḥ śyena ivāśugaḥ śakuntam iva vṛkṣāgrāt saindhavasya śiro 'harat 33 aharat tat punaś caiva śarair ūrdhvaṃ dhanaṃjayaḥ durhṛdām apraharṣāya suhṛdāṃ harṣaṇāya ca 34 śaraiḥ kadambakī kṛtyakāle tasmiṃś ca pāṇḍavaḥ samantapañcakād bāhyaṃ śiras tad vyaharat tataḥ 35 etasminn ekakāle tu vṛddhakṣatro mahīpatiḥ saṃdhyām upāste tejasvī saṃbandhī tava māriṣa 36 upāsīnasya tasyātha kṛṣṇa keśaṃ sakuṇḍalam sindhur ājasya mūrdhānam utsaṅge samapātayat 37 tasyotsaṅge nipatitaṃ śiras tac cārukuṇḍalam vṛddhakṣatrasya nṛpater alakṣitam ariṃdama 38 kṛpa japyasya tasyātha vṛddhakṣatrasya dhīmataḥ uttiṣṭhatas tat sahasā śiro 'gacchad dharātalam 39 tatas tasya narendrasya putra mūrdhani bhūtalam gate tasyāpi śatadhā mūrdhāgacchad ariṃdama 40 tataḥ sarvāṇi bhūtāni vismayaṃ jagmur uttamam vāsudevaś ca bībhatsuṃ praśaśaṃsa mahāratham 41 tato dṛṣṭvā vinihataṃ sindhurājaṃ jayadratham putrāṇāṃ tava netrebhyo duḥkhād bahv apataj jalam 42 bhīmaseno 'pi saṃgrāme bodhayann iva pāṇḍavam siṃhanādena mahatā pūrayām āsa rodasī 43 taṃ śrutvā tu mahānādaṃ dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ saindhavaṃ nihataṃ mene phalgunena mahātmanā 44 tato vāditraghoṣeṇa svān yodhān abhiharṣayan abhyavartata saṃgrāme bhāradvājaṃ yuyutsayā 45 tataḥ pravavṛte rājann astaṃ gacchati bhāskare droṇasya somakaiḥ sārdhaṃ saṃgramo lomaharṣaṇaḥ 46 te tu sarvaprayatnena bhāradvājaṃ jighāṃsavaḥ saindhave nihate rājann ayudhyanta mahārathāḥ 47 pāṇḍavās tu jayaṃ labdhvā saindhavaṃ vinihatya ca ayodhayaṃs tato droṇaṃ jayonmattās tatas tataḥ 48 arjuno 'pi raṇe yodhāṃs tāvakān rathasattamān ayodhayan mahārāja hatvā saindhavakaṃ nṛpam 49 sa devaśatrūn iva devarājaḥ; kirīṭamālī vyadhamat samantāt yathā tamāṃsy abhyuditas tamoghnaḥ; pūrvāṃ pratijñāṃ samavāpya vīraḥ |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 7
Chapter 122
|
1
[धृ] तस्मिन विनिहते वीरे सैन्धवे सव्यसाचिना मामका यद अकुर्वन्त तन ममाचक्ष्व संजय 2 [स] सैन्धवं निहतं दृष्ट्वा रणे पार्थेन मारिष अमर्षवशम आपन्नः कृपः शारदतस तदा 3 महता शरवर्षेण पाण्डवं समवाकिरत दरौणिश चाभ्यद्रवत पार्थं रथम आस्थाय फल्गुनम 4 ताव एनं रथिनां शरेष्ठौ रथाभ्यां रथसत्तमम उभाव उभयतस तीक्ष्णैर विशिखैर अभ्यवर्षताम 5 स तथा शरवर्षाभ्यां सुमहद्भ्यां महाभुजः पीड्यमानः पराम आर्तिम अगमद रथिनां वरः 6 सॊ ऽजिघांसुर गुरुं संख्ये गुरॊस तनयम एव च चकाराचार्यकं तत्र कुन्तीपुत्रॊ धनंजयः 7 अस्त्रैर अस्त्राणि संवार्य दरौणेः शारद्वतस्य च मन्दवेगान इषूंस ताभ्याम अजिघांसुर अवासृजत 8 ते नातिभृशम अभ्यघ्नन विशिखा जय चॊदिताः बहुत्वात तु पराम आर्तिं शराणां ताव अगच्छताम 9 अथ शारद्वतॊ राजन कौन्तेय शरपीडितः अवासीदद रथॊपस्थे मूर्च्छाम अभिजगाम ह 10 विह्वलं तम अभिज्ञाय भर्तारं शरपीडितम हतॊ ऽयम इति च जञात्वा सारस्थिस तम अपावहत 11 तस्मिन सन्ने महाराजे कृपे शारद्वते युधि अश्वत्थामाप्य अपायासीत पाण्डवेयाद रथान्तरम 12 दृष्ट्वा शारद्वतं पार्थॊ मूर्छितं शरपीडितम रथ एव महेष्वासः कृपणं पर्यदेवयत 13 पश्यन्न इदं महाप्राज्ञः कषत्ता राजानम उक्तवान कुलान्त करणे पापे जातमात्रे सुयॊधने 14 नीयतां परलॊकाय साध्व अयं कुलपांसनः अस्माद धि कुरुमुख्यानां महद उत्पत्स्यते भयम 15 तद इदं समनुप्राप्तं वचनं सत्यवादिनः तत कृते हय अद्य पश्यामि शरतल्पगतं कृपम 16 धिग अस्तु कषात्रम आचारं धिग अस्तु बलपौरुषम कॊ हि बराह्मणम आचार्यम अभिद्रुह्येत मादृशः 17 ऋषिपुत्रॊ ममाचार्यॊ दरॊणस्य दयितः सखा एष शेते रथॊपस्थे मद्बाणैर अभिपीडितः 18 अकामयानेन मया विशिखैर अर्दितॊ भृशम अवासीदद रथॊपस्थे पराणान पीडयतीव मे 19 शरार्दितेन हि मया परेक्षणीयॊ महाद्युतिः परत्यस्तॊ बहुभिर बाणैर दश धर्मगतेन वै 20 शॊचयत्य एष निपतन भूयः पुत्रवधाद धि माम कृपणं सवरथे सन्नं पश्य कृष्ण यथागतम 21 उपाकृत्य तु वै विद्याम आचार्येभ्यॊ नरर्षभाः परयच्छन्तीह ये कामान देवत्वम उपयान्ति ते 22 ये तु विद्याम उपादाय गुरुभ्यः पुरुषाधमाः घनन्ति तान एव दुर्वृत्तास ते वै निरयगामिनः 23 तद इदं नरकायाद्य कृतं कर्म मया धरुवम आचार्यं शरवर्षेण रथे सादयता कृपम 24 यत तत पूर्वम उपाकुर्वन्न अस्त्रं माम अब्रवीत कृपः न कथं चन कौरव्य परहर्तव्यं गुराव इति 25 तद इदं वचनं साधॊर आचार्यस्य महात्मनः नानुष्ठितं तम एवाजौ विशिखैर अभिवर्षताण 26 नमस तस्मै सुपूज्याय गौतमायापलायिने धिग अस्तु मम वार्ष्णेय यॊ हय अस्मै परहराम्य अहम 27 तथा विपलमाने तु सव्यसाचिनि तं परति सैधवं निहतं दृष्ट्वा राधेयः समुपाद्रवत 28 उपायान्तं तु राधेयं दृष्ट्वा पार्थॊ महारथः परहसन देवकीपुत्रम इदं वचनम अब्रवीत 29 एष परयात्य आधिरथिः सात्यकेः सयन्दनं परति न मृष्यति हतं नूनं भूरिश्रवसम आहवे 30 यत्र यात्य एष तत्र तवं चॊदयाश्वाञ जनार्दन मा सॊमदत्तेः पदवीं गमयेत सात्यकिं वृषः 31 एकम उक्तॊ महाबाहुः केशवः सव्यसाचिना परत्युवाच महातेजाः कालयुक्तम इदं वचः 32 अलम एष महाबाहुः कर्णायैकॊ हि पाण्डव किं पुनर दरौपदेयाभ्यां सहितः साततर्षभः 33 न च तावत कषमः पार्थ कर्णेन तव संगरः परज्वलन्ती महॊल्केव तिष्ठत्य अस्य हि वासवी तवदर्थं पूज्यमानैषा रक्ष्यते परवीरहन 34 अतः कर्णः परयात्व अत्र सात्वतस्य यथातथा अहं जञास्यामि कौरव्य कालम अस्य दुरात्मनः 35 [धव] यॊ ऽसौ कर्णेन वीरेण वार्ष्णेयस्य समागमः हते तु भूरिश्रवसि सन्धवे च निपातिते 36 सात्यकिश चापि विरथः कं समारूढवान रथम चक्ररक्षौ च पाञ्चाल्यौ तन ममाचक्ष्व संजय 37 [स] हन्त ते वर्णयिष्यामि यथावृत्तं महारणे शुश्रूषस्व सथिरॊ भूत्वा दुराचरितम आत्मनः 38 पूर्वम एव हि कृष्णस्य मनॊगतम इदं परभॊ विजेतव्यॊ यथा वीरः सात्यकिर यूपकेतुना 39 अतीतानागतं राजन स हि वेत्ति जनार्दनः अतः सूतं समाहूय दारुकं संदिदेश ह रथॊ मे युज्यतां काल्यम इति राजन महाबलः 40 न हि देवा न गन्धर्वा न यक्षॊरग राक्षसाः मानवा वा विजेतारः कृष्णयॊः सन्ति के चन 41 पितामहपुरॊगाश च देवाः सिद्धाश च तं विदुः तयॊः परभावम अतुलं शृणु युद्धं च तद यथा 42 सात्यकिं विरथं दृष्ट्वा कर्णं चाभ्युद्यतायुधम दध्मौ शङ्खं महावेगम आर्षभेणाथ माधवः 43 दारुकॊ ऽवेत्य संदेशं शरुत्वा शङ्खस्य च सवनम रथम अन्वानयत तस्मै सुपर्णॊच्छ्रितकेतनम 44 स केशवस्यानुमते रथं दारुक संयुतम आरुरॊह शिनेः पौत्रॊ जवलनादित्य संनिभम 45 कामगैः सैन्यसुग्रीव मेघपुष्पबलाहकैः हयॊदग्रैर महावेगैर हेमभाण्ड विभूषितैः 46 युक्तं समारुह्य च तं विमानप्रतिमं रथम अभ्यद्रवत राधेयं परवपन सायकान बहून 47 चक्ररक्षाव अपि तदा युधामन्यूत्तमौजसौ धनंजयरथं हित्वा राधेयं परत्युदीययुः 48 राधेयॊ ऽपि महाराज शरवर्षं समुत्सृजन अभ्यद्रवत सुसंक्रुद्धॊ रणे शैनेयम अच्युतम 49 नैव दैवं न गान्धर्वं नासुरॊरग राक्षसम तादृशं भुवि वा युद्धं दिवि वा शरुतम इत्य उत 50 उपारमत तत सैन्यं स रथाश्वनरद्विपम तयॊर दृष्ट्वा महाराज कर्म संमूढचेतनम 51 सर्वे च समपश्यन्त तद युद्धम अतिमानुषम तयॊर नृवरयॊ राजन सारथ्यं दारुकस्य च 52 गतप्रत्यागतावृत्तैर मण्डलैः संनिवर्तनैः सारथेस तु रथस्थस्य काश्यपेयस्य विस्मिताः 53 नभस्तलगताश चैव देवगन्धर्वदानवाः अतीवावहिता दरष्टुं कर्ण शैनेययॊ रणम 54 मित्रार्थे तौ पराक्रान्तौ सपर्धिनौ शुष्मिणौ रणे कर्णश चामरसंकाशॊ युयुधानश च सात्यकिः 55 अन्यॊन्यं तौ महाराज शरवर्षैर अवर्षताम परममाथ शिनेः पौत्रं कर्णः सायकवृष्टिभिः 56 अमृष्यमाणॊ निधनं कौरव्य जलसंधयॊः कर्णः शॊकसमाविष्टॊ महॊरग इव शवसन 57 स शैनेयं रणे करुद्धः परदहन्न इव चक्षुषा अभ्यद्रवत वेगेन पुनः पुनर अरिंदमः 58 तं तु संप्रेक्ष्य संक्रुद्धं सात्यकिः परत्यविध्यत महता शरवर्षेण गजः परतिगजं यथा 59 तौ समेत्य नरव्याघ्रौ वयाघ्राव इव तरस्विनौ अन्यॊन्यं संततक्षाते रणे ऽनुपम विक्रमौ 60 ततः कर्णं शिनेः पौत्रः सर्वपारशवैः शरैः विभेद सर्वगात्रेषु पुनः पुनर अरिंदमः 61 सारथिं चास्य भल्लेन रथनीडाद अपाहरत अश्वांश च चतुरः शवेतान निजघ्ने निशितैः शरैः 62 छित्त्वा धवजं शतेनैव शतधा पुरुषर्षभः चकार विरथं कर्णं तव पुत्रस्य पश्यतः 63 ततॊ विमनसॊ राजंस तावकाः पुरुषर्षभाः वृषसेनः कर्णसुतः शल्यॊ मद्राधिपस तथा 64 दरॊणपुत्रश च शैनेयं सर्वतः पर्यवारयन ततः पर्याकुलं सर्वं न पराज्ञायत किं चन 65 तथा सात्यकिना वीरे विरथे सूतजे कृते हाहाकारस ततॊ राजन सर्वसैन्येषु चाभवत 66 कर्णॊ ऽपि विह्वलॊ राजन सात्वतेनार्दितः शरैः दुर्यॊधन रथं राजन्न आरुरॊह विनिःश्वसन 67 मानयंस तव पुत्रस्य बाल्यात परभृति सौहृदम कृतां राज्यप्रदानेन परतिज्ञां परिपालयन 68 तथा तु विरथे कर्णे पुत्रान वै तव पार्थिव दुःशासन मुखाञ शूरान नावधीत सात्यकिर वशी 69 रक्षन परतिज्ञां च पुनर भीमसेनकृतां पुरा विरथान विह्वलांश चक्रे न तु पराणैर वययॊजयत 70 भीमसेनेन तु वधः पुत्राणां ते परतिश्रुतः पुनर्द्यूते च पार्थेन वधः कर्णस्य शंश्रुतः 71 वधे तव अकुर्वन यत्नं ते तस्य कर्ण मुखास तदा नाशक्नुवंश च तं हन्तुं सात्यकिं परवरा रथाः 72 दरौणिश च कृतवर्मा च तथैवान्ये महारथाः निर्जिता धनुषैकेन शतशः कषत्रियर्षभाः काङ्क्षता परलॊकं च धर्मराजस्य च परियम 73 कृष्णयॊः सदृशॊ वीर्ये सात्यकिः शत्रुकर्शनः कृष्णॊ वापि भवेल लॊके पार्थॊ वापि धनुर्धरः शैनेयॊ वा नरव्यघ्रश चतुर्थॊ नॊपलभ्यते 74 [धृ] अजय्यं रथम आस्थाय वासुदेवस्य सात्यकिः विरथं कृतवान कर्णं वासुदेव समॊ युवा 75 दारुकेण समायुक्तं सवबाहुबलदर्पितः कच चिद अन्यं समारूढः स रथं सात्यकिः पुनः 76 एतद इच्छाम्य अहं शरॊतुं कुशलॊ हय असि भाषितुम असह्यं तम अहं मन्ये तन ममाचक्ष्व संजय 77 [स] शृणु राजन यथा तस्य रथम अन्यं महामतिः दारुकस्यानुजस तूर्णं कल्पना विधिकल्पितम 78 आयसैः काञ्चनैर्श चापि पट्टैर नद्धं स कूबरम तारा सहस्रखचितं सिंहध्वजपताकिनम 79 अश्वैर वातजवैर युक्तं हेमभाण्ड परिच्छदैः पाण्डुरैर इन्दुसंकाशैः सर्वशब्दातिगैर दृढैः 80 चित्रकाञ्चनसंनाहैर वाजिमुख्यैर विशां पते घण्टाजालाकुल रवं शक्तितॊमरविद्युतम 81 वृतं सांग्रामिकैर दरव्यैर बहुशस्त्रपरिच्छदम रथं संपादयाम आस मेघगम्भीर निस्वनम 82 तं समारुह्य शैनेयस तव सैन्यम उपाद्रवत दारुकॊ ऽपि यथाकामं परययौ केशवान्तिकम 83 कर्णस्यापि महाराज शङ्खगॊक्षीर पाण्डुरैः चित्रकाञ्चनसंनाहैः सदश्वैर वेगवत्तरैः 84 हेमकक्ष्या धवजॊपेतं कॢप्त यन्त्रपताकिनम अग्र्यं रथं सुयन्तारं बहुशस्त्रपरिच्छदम 85 उपाजह्रुस तम आस्थाय कर्णॊ ऽपय अभ्यद्रवद रिपून एतत ते सरम आख्यातं यन मां तवं परिपृच्छसि 86 भूयश चापि निबॊध तवं तवापनयजं कषयम एकत्रिंशत तव सुता भीमसेनेन पातिताः 87 दुर्मुखं परमुखे कृत्वा सततं चित्रयॊधिनम शतशॊ निहताः शूराः सात्वतेनार्जुनेन च 88 भीष्मं परमुखतः कृत्वा भगदत्तं च मारिष एवम एष कषयॊ वृत्तॊ राजन दुर्मन्त्रिते तव |
1
[dhṛ] tasmin vinihate vīre saindhave savyasācinā māmakā yad akurvanta tan mamācakṣva saṃjaya 2 [s] saindhavaṃ nihataṃ dṛṣṭvā raṇe pārthena māriṣa amarṣavaśam āpannaḥ kṛpaḥ śāradatas tadā 3 mahatā śaravarṣeṇa pāṇḍavaṃ samavākirat drauṇiś cābhyadravat pārthaṃ ratham āsthāya phalgunam 4 tāv enaṃ rathināṃ śreṣṭhau rathābhyāṃ rathasattamam ubhāv ubhayatas tīkṣṇair viśikhair abhyavarṣatām 5 sa tathā śaravarṣābhyāṃ sumahadbhyāṃ mahābhujaḥ pīḍyamānaḥ parām ārtim agamad rathināṃ varaḥ 6 so 'jighāṃsur guruṃ saṃkhye guros tanayam eva ca cakārācāryakaṃ tatra kuntīputro dhanaṃjayaḥ 7 astrair astrāṇi saṃvārya drauṇeḥ śāradvatasya ca mandavegān iṣūṃs tābhyām ajighāṃsur avāsṛjat 8 te nātibhṛśam abhyaghnan viśikhā jaya coditāḥ bahutvāt tu parām ārtiṃ śarāṇāṃ tāv agacchatām 9 atha śāradvato rājan kaunteya śarapīḍitaḥ avāsīdad rathopasthe mūrcchām abhijagāma ha 10 vihvalaṃ tam abhijñāya bhartāraṃ śarapīḍitam hato 'yam iti ca jñātvā sārasthis tam apāvahat 11 tasmin sanne mahārāje kṛpe śāradvate yudhi aśvatthāmāpy apāyāsīt pāṇḍaveyād rathāntaram 12 dṛṣṭvā śāradvataṃ pārtho mūrchitaṃ śarapīḍitam ratha eva maheṣvāsaḥ kṛpaṇaṃ paryadevayat 13 paśyann idaṃ mahāprājñaḥ kṣattā rājānam uktavān kulānta karaṇe pāpe jātamātre suyodhane 14 nīyatāṃ paralokāya sādhv ayaṃ kulapāṃsanaḥ asmād dhi kurumukhyānāṃ mahad utpatsyate bhayam 15 tad idaṃ samanuprāptaṃ vacanaṃ satyavādinaḥ tat kṛte hy adya paśyāmi śaratalpagataṃ kṛpam 16 dhig astu kṣātram ācāraṃ dhig astu balapauruṣam ko hi brāhmaṇam ācāryam abhidruhyeta mādṛśaḥ 17 ṛṣiputro mamācāryo droṇasya dayitaḥ sakhā eṣa śete rathopasthe madbāṇair abhipīḍitaḥ 18 akāmayānena mayā viśikhair ardito bhṛśam avāsīdad rathopasthe prāṇān pīḍayatīva me 19 śarārditena hi mayā prekṣaṇīyo mahādyutiḥ pratyasto bahubhir bāṇair daśa dharmagatena vai 20 śocayaty eṣa nipatan bhūyaḥ putravadhād dhi mām kṛpaṇaṃ svarathe sannaṃ paśya kṛṣṇa yathāgatam 21 upākṛtya tu vai vidyām ācāryebhyo nararṣabhāḥ prayacchantīha ye kāmān devatvam upayānti te 22 ye tu vidyām upādāya gurubhyaḥ puruṣādhamāḥ ghnanti tān eva durvṛttās te vai nirayagāminaḥ 23 tad idaṃ narakāyādya kṛtaṃ karma mayā dhruvam ācāryaṃ śaravarṣeṇa rathe sādayatā kṛpam 24 yat tat pūrvam upākurvann astraṃ mām abravīt kṛpaḥ na kathaṃ cana kauravya prahartavyaṃ gurāv iti 25 tad idaṃ vacanaṃ sādhor ācāryasya mahātmanaḥ nānuṣṭhitaṃ tam evājau viśikhair abhivarṣatāṇ 26 namas tasmai supūjyāya gautamāyāpalāyine dhig astu mama vārṣṇeya yo hy asmai praharāmy aham 27 tathā vipalamāne tu savyasācini taṃ prati saidhavaṃ nihataṃ dṛṣṭvā rādheyaḥ samupādravat 28 upāyāntaṃ tu rādheyaṃ dṛṣṭvā pārtho mahārathaḥ prahasan devakīputram idaṃ vacanam abravīt 29 eṣa prayāty ādhirathiḥ sātyakeḥ syandanaṃ prati na mṛṣyati hataṃ nūnaṃ bhūriśravasam āhave 30 yatra yāty eṣa tatra tvaṃ codayāśvāñ janārdana mā somadatteḥ padavīṃ gamayet sātyakiṃ vṛṣaḥ 31 ekam ukto mahābāhuḥ keśavaḥ savyasācinā pratyuvāca mahātejāḥ kālayuktam idaṃ vacaḥ 32 alam eṣa mahābāhuḥ karṇāyaiko hi pāṇḍava kiṃ punar draupadeyābhyāṃ sahitaḥ sātatarṣabhaḥ 33 na ca tāvat kṣamaḥ pārtha karṇena tava saṃgaraḥ prajvalantī maholkeva tiṣṭhaty asya hi vāsavī tvadarthaṃ pūjyamānaiṣā rakṣyate paravīrahan 34 ataḥ karṇaḥ prayātv atra sātvatasya yathātathā ahaṃ jñāsyāmi kauravya kālam asya durātmanaḥ 35 [dhv] yo 'sau karṇena vīreṇa vārṣṇeyasya samāgamaḥ hate tu bhūriśravasi sandhave ca nipātite 36 sātyakiś cāpi virathaḥ kaṃ samārūḍhavān ratham cakrarakṣau ca pāñcālyau tan mamācakṣva saṃjaya 37 [s] hanta te varṇayiṣyāmi yathāvṛttaṃ mahāraṇe śuśrūṣasva sthiro bhūtvā durācaritam ātmanaḥ 38 pūrvam eva hi kṛṣṇasya manogatam idaṃ prabho vijetavyo yathā vīraḥ sātyakir yūpaketunā 39 atītānāgataṃ rājan sa hi vetti janārdanaḥ ataḥ sūtaṃ samāhūya dārukaṃ saṃdideśa ha ratho me yujyatāṃ kālyam iti rājan mahābalaḥ 40 na hi devā na gandharvā na yakṣoraga rākṣasāḥ mānavā vā vijetāraḥ kṛṣṇayoḥ santi ke cana 41 pitāmahapurogāś ca devāḥ siddhāś ca taṃ viduḥ tayoḥ prabhāvam atulaṃ śṛṇu yuddhaṃ ca tad yathā 42 sātyakiṃ virathaṃ dṛṣṭvā karṇaṃ cābhyudyatāyudham dadhmau śaṅkhaṃ mahāvegam ārṣabheṇātha mādhavaḥ 43 dāruko 'vetya saṃdeśaṃ śrutvā śaṅkhasya ca svanam ratham anvānayat tasmai suparṇocchritaketanam 44 sa keśavasyānumate rathaṃ dāruka saṃyutam āruroha śineḥ pautro jvalanāditya saṃnibham 45 kāmagaiḥ sainyasugrīva meghapuṣpabalāhakaiḥ hayodagrair mahāvegair hemabhāṇḍa vibhūṣitaiḥ 46 yuktaṃ samāruhya ca taṃ vimānapratimaṃ ratham abhyadravata rādheyaṃ pravapan sāyakān bahūn 47 cakrarakṣāv api tadā yudhāmanyūttamaujasau dhanaṃjayarathaṃ hitvā rādheyaṃ pratyudīyayuḥ 48 rādheyo 'pi mahārāja śaravarṣaṃ samutsṛjan abhyadravat susaṃkruddho raṇe śaineyam acyutam 49 naiva daivaṃ na gāndharvaṃ nāsuroraga rākṣasam tādṛśaṃ bhuvi vā yuddhaṃ divi vā śrutam ity uta 50 upāramata tat sainyaṃ sa rathāśvanaradvipam tayor dṛṣṭvā mahārāja karma saṃmūḍhacetanam 51 sarve ca samapaśyanta tad yuddham atimānuṣam tayor nṛvarayo rājan sārathyaṃ dārukasya ca 52 gatapratyāgatāvṛttair maṇḍalaiḥ saṃnivartanaiḥ sārathes tu rathasthasya kāśyapeyasya vismitāḥ 53 nabhastalagatāś caiva devagandharvadānavāḥ atīvāvahitā draṣṭuṃ karṇa śaineyayo raṇam 54 mitrārthe tau parākrāntau spardhinau śuṣmiṇau raṇe karṇaś cāmarasaṃkāśo yuyudhānaś ca sātyakiḥ 55 anyonyaṃ tau mahārāja śaravarṣair avarṣatām pramamātha śineḥ pautraṃ karṇaḥ sāyakavṛṣṭibhiḥ 56 amṛṣyamāṇo nidhanaṃ kauravya jalasaṃdhayoḥ karṇaḥ śokasamāviṣṭo mahoraga iva śvasan 57 sa śaineyaṃ raṇe kruddhaḥ pradahann iva cakṣuṣā abhyadravata vegena punaḥ punar ariṃdamaḥ 58 taṃ tu saṃprekṣya saṃkruddhaṃ sātyakiḥ pratyavidhyata mahatā śaravarṣeṇa gajaḥ pratigajaṃ yathā 59 tau sametya naravyāghrau vyāghrāv iva tarasvinau anyonyaṃ saṃtatakṣāte raṇe 'nupama vikramau 60 tataḥ karṇaṃ śineḥ pautraḥ sarvapāraśavaiḥ śaraiḥ vibheda sarvagātreṣu punaḥ punar ariṃdamaḥ 61 sārathiṃ cāsya bhallena rathanīḍād apāharat aśvāṃś ca caturaḥ śvetān nijaghne niśitaiḥ śaraiḥ 62 chittvā dhvajaṃ śatenaiva śatadhā puruṣarṣabhaḥ cakāra virathaṃ karṇaṃ tava putrasya paśyataḥ 63 tato vimanaso rājaṃs tāvakāḥ puruṣarṣabhāḥ vṛṣasenaḥ karṇasutaḥ śalyo madrādhipas tathā 64 droṇaputraś ca śaineyaṃ sarvataḥ paryavārayan tataḥ paryākulaṃ sarvaṃ na prājñāyata kiṃ cana 65 tathā sātyakinā vīre virathe sūtaje kṛte hāhākāras tato rājan sarvasainyeṣu cābhavat 66 karṇo 'pi vihvalo rājan sātvatenārditaḥ śaraiḥ duryodhana rathaṃ rājann āruroha viniḥśvasan 67 mānayaṃs tava putrasya bālyāt prabhṛti sauhṛdam kṛtāṃ rājyapradānena pratijñāṃ paripālayan 68 tathā tu virathe karṇe putrān vai tava pārthiva duḥśāsana mukhāñ śūrān nāvadhīt sātyakir vaśī 69 rakṣan pratijñāṃ ca punar bhīmasenakṛtāṃ purā virathān vihvalāṃś cakre na tu prāṇair vyayojayat 70 bhīmasenena tu vadhaḥ putrāṇāṃ te pratiśrutaḥ punardyūte ca pārthena vadhaḥ karṇasya śaṃśrutaḥ 71 vadhe tv akurvan yatnaṃ te tasya karṇa mukhās tadā nāśaknuvaṃś ca taṃ hantuṃ sātyakiṃ pravarā rathāḥ 72 drauṇiś ca kṛtavarmā ca tathaivānye mahārathāḥ nirjitā dhanuṣaikena śataśaḥ kṣatriyarṣabhāḥ kāṅkṣatā paralokaṃ ca dharmarājasya ca priyam 73 kṛṣṇayoḥ sadṛśo vīrye sātyakiḥ śatrukarśanaḥ kṛṣṇo vāpi bhavel loke pārtho vāpi dhanurdharaḥ śaineyo vā naravyaghraś caturtho nopalabhyate 74 [dhṛ] ajayyaṃ ratham āsthāya vāsudevasya sātyakiḥ virathaṃ kṛtavān karṇaṃ vāsudeva samo yuvā 75 dārukeṇa samāyuktaṃ svabāhubaladarpitaḥ kac cid anyaṃ samārūḍhaḥ sa rathaṃ sātyakiḥ punaḥ 76 etad icchāmy ahaṃ śrotuṃ kuśalo hy asi bhāṣitum asahyaṃ tam ahaṃ manye tan mamācakṣva saṃjaya 77 [s] śṛṇu rājan yathā tasya ratham anyaṃ mahāmatiḥ dārukasyānujas tūrṇaṃ kalpanā vidhikalpitam 78 āyasaiḥ kāñcanairś cāpi paṭṭair naddhaṃ sa kūbaram tārā sahasrakhacitaṃ siṃhadhvajapatākinam 79 aśvair vātajavair yuktaṃ hemabhāṇḍa paricchadaiḥ pāṇḍurair indusaṃkāśaiḥ sarvaśabdātigair dṛḍhaiḥ 80 citrakāñcanasaṃnāhair vājimukhyair viśāṃ pate ghaṇṭājālākula ravaṃ śaktitomaravidyutam 81 vṛtaṃ sāṃgrāmikair dravyair bahuśastraparicchadam rathaṃ saṃpādayām āsa meghagambhīra nisvanam 82 taṃ samāruhya śaineyas tava sainyam upādravat dāruko 'pi yathākāmaṃ prayayau keśavāntikam 83 karṇasyāpi mahārāja śaṅkhagokṣīra pāṇḍuraiḥ citrakāñcanasaṃnāhaiḥ sadaśvair vegavattaraiḥ 84 hemakakṣyā dhvajopetaṃ kḷpta yantrapatākinam agryaṃ rathaṃ suyantāraṃ bahuśastraparicchadam 85 upājahrus tam āsthāya karṇo 'py abhyadravad ripūn etat te saram ākhyātaṃ yan māṃ tvaṃ paripṛcchasi 86 bhūyaś cāpi nibodha tvaṃ tavāpanayajaṃ kṣayam ekatriṃśat tava sutā bhīmasenena pātitāḥ 87 durmukhaṃ pramukhe kṛtvā satataṃ citrayodhinam śataśo nihatāḥ śūrāḥ sātvatenārjunena ca 88 bhīṣmaṃ pramukhataḥ kṛtvā bhagadattaṃ ca māriṣa evam eṣa kṣayo vṛtto rājan durmantrite tava |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 7
Chapter 123
|
1
[धृ] तथागतेषु शूरेषु तेषां मम च संजय किं वै भीमस तदाकार्षीत तन ममाचक्ष्व संजय 2 [स] विरथॊ भीमसेनॊ वै कर्ण वाक्शल्य पीडितः अमर्षवशम आपन्नः फल्गुनं वाक्यम अब्रवीत 3 पुनः पुनस तूबरक मूढ औदरिकेति च अकृतास्त्रक मा यॊधीर बाल संग्रामकातर 4 इति माम अब्रवीत कर्णः पश्यतस ते धनंजय एवं वक्ता च मे वध्यस तेन चॊक्तॊ ऽसमि भारत 5 एतद वरतं महाबाहॊ तवया सह कृतं मया यथैतन मम कौनेय तथा तव न संशयः 6 तद वधाय नरश्रेष्ठ समरैतद वचनं मम यथा भवति तत सत्यं तथा कुरु धनंजय 7 तच छरुत्वा वचनं तस्य भीमस्यामित विक्रमः ततॊ ऽरजुनॊ ऽबरवीत कर्णं किं चिद अभ्येत्य संयुगे 8 कर्ण कर्ण वृथा दृष्टे सूतपुत्रात्म संस्तुत अधर्मबुद्धे शृणु मे यत तवा वक्ष्यामि सांप्रतम 9 दविविधं कर्म शूराणां युद्धे जयपराजयौ तौ चाप्य अनित्यौ राधेय वासवस्यापि युध्यतः 10 मुमूर्षुर युयुधानेन विरथॊ ऽसि विसर्जितः यदृच्छया भीमसेनं विरथं कृतवान असि 11 अधर्मस तव एष राधेय यत तवं भीमम अवॊचथाः युद्धधर्मं विजानन वै युध्यन्तम अपलायिनम पूरयन्तं यथाशक्ति शूर कर्माहवे तथा 12 पश्यतां सर्वसैन्यानां केशवस्य ममैव च विरथॊ भीमसेनेन कृतॊ ऽसि बहुशॊ रणे न च तवां परुषं किं चिद उक्तवान पण्डुनन्दनः 13 यस्मात तु बहु रूक्षं च शरावितस ते वृकॊदरः परॊक्षं यच च सौभद्रॊ युष्माभिर निहतॊ मम 14 तस्माद अस्यावलेपस्य सद्यः फलम अवाप्नुहि तवया तस्य धनुश छिन्नम आत्मनाशाय दुर्मते 15 तस्माद वध्यॊ ऽसि मे मूढ स भृत्यबलवाहनः कुरु तवं सर्वकृत्यानि महत ते भयम आगतम 16 हन्तास्मि वृषसेनं ते परेक्षमाणस्य संयुगे ये चान्ये ऽपय उपयास्यन्ति बुद्धिमॊहेन मां नृपाः तांश च सर्वान हनिष्यामि सत्येनायुधम आलभे 17 तवां च मूढाकृत परज्ञम अतिमानिनम आहवे दृष्ट्वा दुर्यॊधनॊ मन्दॊ भृशं तप्स्यति पातितम 18 अर्जुनेन परतिज्ञाते वधे कर्णसुतस्य तु महान सुतुमुलः शब्दॊ बभूव रथिनां तदा 19 तस्मिन्न आकुलसंग्रामे वर्तमाने महाभये मन्दरश्मिः सहस्रांशुर अस्तं गिरिम उपागमत 20 ततॊ राजन हृषीकेशः संग्रामशिरसि सथितम तीर्णप्रतिज्ञं बीभत्सुं परिष्वज्येदम अब्रवीत 21 दिष्ट्या संपादिता जिष्णॊ परतिज्ञा महती तवया दिष्ट्या च निहतः पापॊ वृद्धक्षत्रः सहात्मजः 22 धार्तराष्ट्र बलं पराप्य देव सेनापि भारत सीदेत समरे जिष्णॊ नात्र कार्या विचारणा 23 न तं पश्यामि लॊकेषु चिन्तयन पुरुषं कव चित तवदृते पुरुषव्याघ्र य एतद यॊधयेद बलम 24 महाप्रभाव बहवस तवया तुल्याधिकापि वा समेताः पृथिवीपाला धार्तराष्ट्रस्य कारणात ते तवां पराप्य रणे करुद्धं नाभ्यवर्तन्त दंशिताः 25 तव वीर्यं बलं चैव रुद्र शक्रान्तकॊपमम नेदृशं शक्नुयत कश चिद रणे कर्तुं पराक्रमम यादृशं कृतवान अद्य तवम एकः शत्रुतापनः 26 एवम एव हते कर्णे सानुबन्धे दुरात्मनि वर्धयिष्यामि भूयस तवां विजितारिं हतद्विषम 27 तम अर्जुनः परत्युवाच परसादात तव माधव परतिज्ञेयं मयॊत्तीर्णा विबुधैर अपि दुस्तरा 28 अनाश्चर्यॊ जयस तेषां येषां नाथॊ ऽसि माधव तवत्प्रसादान महीं कृत्स्नां संप्राप्स्यति युधिष्ठिरः 29 तवैव भारॊ वार्ष्णेय तवैव विजयः परभॊ वर्धनीयास तव वयं परेष्याश च मधुसूदन 30 एवम उक्तः समयन कृष्णः शनकैर वाहयन हयान दर्शयाम आस पार्थाय करूरम आयॊधनं महत 31 [क] परार्थयन्तॊ जयं युद्धे परतितं च महद यशः पृथिव्यां शेरते शूराः पर्थिवास तवच छरैर हताः 32 विकीर्णशस्त्राभरणा विपन्नाश्वरथद्विपाः संछिन्नभिन्न वर्माणॊ वैक्लव्यं परमं गताः 33 स सत्त्वगतसत्त्वाश च परभया परया युताः स जीवा इव लक्ष्यन्ते गतसत्त्वा नराधिपाः 34 तेषां शरैः सवर्णपुङ्खैः शस्त्रैश च विविधैः शितैः वाहनैर आयुधैश चैव संपूर्णां पश्य मेदिनीम 35 वर्मभिश चर्मभिर हारैः शिरॊभिश च सकुण्डलैः उष्णीषैर मुकुटैः सरग्भिश चूडामणिभिर अम्बरैः 36 कण्ठसूत्रैर अङ्गदैश च निष्कैर अपि च सुप्रभैः अन्यैश चाब्रहणैश चित्रैर भाति भारत मेदिनी 37 चामरैर वयजनैश चित्रैर धवजैश चाश्वरथद्विपैः विविधैश च परिस्तॊमैर अश्वानां च परकीर्णकैः 38 कुथाभिश च विचित्राभिर वरूथैश च महाधनैः संस्तीर्णां वसुधां पश्य चित्रपट्टैर इवावृताम 39 नागेभ्यः पतितान अन्यान कल्पितेभ्यॊ दविपैः सह सिंहान वज्रप्रणुन्नेभ्यॊ गिर्यग्रेभ्य इव चयुतान 40 संस्यूतान वाजिभिः सार्धं धरण्यां पश्य चापरान पदातिसादि संघांश च कषतजौघपरिप्लुतान 41 [स] एवं संदर्शयन कृष्णॊ रणभूमिं किरीटिनः सवैः समेतः स मुदितः पाञ्चजन्यं वयनादयत |
1
[dhṛ] tathāgateṣu śūreṣu teṣāṃ mama ca saṃjaya kiṃ vai bhīmas tadākārṣīt tan mamācakṣva saṃjaya 2 [s] viratho bhīmaseno vai karṇa vākśalya pīḍitaḥ amarṣavaśam āpannaḥ phalgunaṃ vākyam abravīt 3 punaḥ punas tūbaraka mūḍha audariketi ca akṛtāstraka mā yodhīr bāla saṃgrāmakātara 4 iti mām abravīt karṇaḥ paśyatas te dhanaṃjaya evaṃ vaktā ca me vadhyas tena cokto 'smi bhārata 5 etad vrataṃ mahābāho tvayā saha kṛtaṃ mayā yathaitan mama kauneya tathā tava na saṃśayaḥ 6 tad vadhāya naraśreṣṭha smaraitad vacanaṃ mama yathā bhavati tat satyaṃ tathā kuru dhanaṃjaya 7 tac chrutvā vacanaṃ tasya bhīmasyāmita vikramaḥ tato 'rjuno 'bravīt karṇaṃ kiṃ cid abhyetya saṃyuge 8 karṇa karṇa vṛthā dṛṣṭe sūtaputrātma saṃstuta adharmabuddhe śṛṇu me yat tvā vakṣyāmi sāṃpratam 9 dvividhaṃ karma śūrāṇāṃ yuddhe jayaparājayau tau cāpy anityau rādheya vāsavasyāpi yudhyataḥ 10 mumūrṣur yuyudhānena viratho 'si visarjitaḥ yadṛcchayā bhīmasenaṃ virathaṃ kṛtavān asi 11 adharmas tv eṣa rādheya yat tvaṃ bhīmam avocathāḥ yuddhadharmaṃ vijānan vai yudhyantam apalāyinam pūrayantaṃ yathāśakti śūra karmāhave tathā 12 paśyatāṃ sarvasainyānāṃ keśavasya mamaiva ca viratho bhīmasenena kṛto 'si bahuśo raṇe na ca tvāṃ paruṣaṃ kiṃ cid uktavān paṇḍunandanaḥ 13 yasmāt tu bahu rūkṣaṃ ca śrāvitas te vṛkodaraḥ parokṣaṃ yac ca saubhadro yuṣmābhir nihato mama 14 tasmād asyāvalepasya sadyaḥ phalam avāpnuhi tvayā tasya dhanuś chinnam ātmanāśāya durmate 15 tasmād vadhyo 'si me mūḍha sa bhṛtyabalavāhanaḥ kuru tvaṃ sarvakṛtyāni mahat te bhayam āgatam 16 hantāsmi vṛṣasenaṃ te prekṣamāṇasya saṃyuge ye cānye 'py upayāsyanti buddhimohena māṃ nṛpāḥ tāṃś ca sarvān haniṣyāmi satyenāyudham ālabhe 17 tvāṃ ca mūḍhākṛta prajñam atimāninam āhave dṛṣṭvā duryodhano mando bhṛśaṃ tapsyati pātitam 18 arjunena pratijñāte vadhe karṇasutasya tu mahān sutumulaḥ śabdo babhūva rathināṃ tadā 19 tasminn ākulasaṃgrāme vartamāne mahābhaye mandaraśmiḥ sahasrāṃśur astaṃ girim upāgamat 20 tato rājan hṛṣīkeśaḥ saṃgrāmaśirasi sthitam tīrṇapratijñaṃ bībhatsuṃ pariṣvajyedam abravīt 21 diṣṭyā saṃpāditā jiṣṇo pratijñā mahatī tvayā diṣṭyā ca nihataḥ pāpo vṛddhakṣatraḥ sahātmajaḥ 22 dhārtarāṣṭra balaṃ prāpya deva senāpi bhārata sīdeta samare jiṣṇo nātra kāryā vicāraṇā 23 na taṃ paśyāmi lokeṣu cintayan puruṣaṃ kva cit tvadṛte puruṣavyāghra ya etad yodhayed balam 24 mahāprabhāva bahavas tvayā tulyādhikāpi vā sametāḥ pṛthivīpālā dhārtarāṣṭrasya kāraṇāt te tvāṃ prāpya raṇe kruddhaṃ nābhyavartanta daṃśitāḥ 25 tava vīryaṃ balaṃ caiva rudra śakrāntakopamam nedṛśaṃ śaknuyat kaś cid raṇe kartuṃ parākramam yādṛśaṃ kṛtavān adya tvam ekaḥ śatrutāpanaḥ 26 evam eva hate karṇe sānubandhe durātmani vardhayiṣyāmi bhūyas tvāṃ vijitāriṃ hatadviṣam 27 tam arjunaḥ pratyuvāca prasādāt tava mādhava pratijñeyaṃ mayottīrṇā vibudhair api dustarā 28 anāścaryo jayas teṣāṃ yeṣāṃ nātho 'si mādhava tvatprasādān mahīṃ kṛtsnāṃ saṃprāpsyati yudhiṣṭhiraḥ 29 tavaiva bhāro vārṣṇeya tavaiva vijayaḥ prabho vardhanīyās tava vayaṃ preṣyāś ca madhusūdana 30 evam uktaḥ smayan kṛṣṇaḥ śanakair vāhayan hayān darśayām āsa pārthāya krūram āyodhanaṃ mahat 31 [k] prārthayanto jayaṃ yuddhe pratitaṃ ca mahad yaśaḥ pṛthivyāṃ śerate śūrāḥ parthivās tvac charair hatāḥ 32 vikīrṇaśastrābharaṇā vipannāśvarathadvipāḥ saṃchinnabhinna varmāṇo vaiklavyaṃ paramaṃ gatāḥ 33 sa sattvagatasattvāś ca prabhayā parayā yutāḥ sa jīvā iva lakṣyante gatasattvā narādhipāḥ 34 teṣāṃ śaraiḥ svarṇapuṅkhaiḥ śastraiś ca vividhaiḥ śitaiḥ vāhanair āyudhaiś caiva saṃpūrṇāṃ paśya medinīm 35 varmabhiś carmabhir hāraiḥ śirobhiś ca sakuṇḍalaiḥ uṣṇīṣair mukuṭaiḥ sragbhiś cūḍāmaṇibhir ambaraiḥ 36 kaṇṭhasūtrair aṅgadaiś ca niṣkair api ca suprabhaiḥ anyaiś cābrahaṇaiś citrair bhāti bhārata medinī 37 cāmarair vyajanaiś citrair dhvajaiś cāśvarathadvipaiḥ vividhaiś ca paristomair aśvānāṃ ca prakīrṇakaiḥ 38 kuthābhiś ca vicitrābhir varūthaiś ca mahādhanaiḥ saṃstīrṇāṃ vasudhāṃ paśya citrapaṭṭair ivāvṛtām 39 nāgebhyaḥ patitān anyān kalpitebhyo dvipaiḥ saha siṃhān vajrapraṇunnebhyo giryagrebhya iva cyutān 40 saṃsyūtān vājibhiḥ sārdhaṃ dharaṇyāṃ paśya cāparān padātisādi saṃghāṃś ca kṣatajaughapariplutān 41 [s] evaṃ saṃdarśayan kṛṣṇo raṇabhūmiṃ kirīṭinaḥ svaiḥ sametaḥ sa muditaḥ pāñcajanyaṃ vyanādayat |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 7
Chapter 124
|
1
[स] ततॊ युधिष्ठिरॊ राजा रथाद आप्लुत्य भारत पर्यष्वजत तदा कृष्णाव आनन्दाश्रु परिप्लुतः 2 परमृज्य वदनं शुभ्रं पुण्डरीकसमप्रभम अब्रवीद वासुदेवं च पाण्डवं च धनंजयम 3 दिष्ट्या पश्यामि संग्रामे तीर्णभारौ महारथौ दिष्ट्या च निहतः पापः सैन्धवः पुरुषाधमः 4 कृष्ण दिष्ट्या मम परीतिर महती परतिपादिता दिष्ट्या शत्रुगणाश चैव निमग्नाः शॊकसागरे 5 न तेषां दुष्करं किं चित तरिषु लॊकेषु विद्यते सर्वलॊकगुरुर येषां तवं नाथॊ मधुसूदन 6 तव परसादाद गॊविन्द वयं जेष्यामहे रिपून यथापूर्वं परसादात ते दानवान पाकशासनः 7 पृथिवी विजयॊ वापि तरैलॊक्यविजयॊ ऽपि वा धरुवॊ हि तेषां वार्ष्णेय येषां तुष्टॊ ऽसि माधव 8 न तेषां विद्यते पापं संग्रामे वा पराजयः तरिदशेश्वरनाथस तवं येषां तुष्टॊ ऽसि माधव 9 तवत्प्रसादाद धृषीकेश शक्रः सुरगणेश्वरः तरैलॊक्यविजयं शरीमान पराप्तवान रणमूर्धनि 10 तव चैव परसादेन तरिदशास तरिदशेश्वर अमरत्वं गताः कृष्ण लॊकांश चाश्नुवते ऽकषयान 11 तवत्प्रसाद समुत्थेन विक्रमेणारि सूदन सुरेशत्वं गतः शक्रॊ हत्वा दैत्यान सहस्रशः 12 तवत्प्रसादाद धृषीकेश जगत सथावरजङ्गमम सववर्त्मनि सथितं वीर जपहॊमेषु वर्तते 13 एकार्णवम इदं पूर्वं सर्वम आसीत तमॊमयम तवत्प्रसादात परकाशत्वं जगत पराप्तं नरॊत्तम 14 सरष्टारं सर्वलॊकानां परमात्मानम अच्युतम ये परपन्ना हृषीकेशं न ते मुह्यन्ति कर्हि चित 15 अनादि निधनं देवं लॊककर्तारम अव्ययम तवां भक्ता ये हृषीकेश दुर्गाण्य अतितरन्ति ते 16 परं पुराणं पुरुषं पुराणानां परं च यत परपद्यतस तं परमं परा भूतिर विधीयते 17 यॊ ऽगात चतुरॊ वेदान यश च वेदेषु गीयते तं परपद्य महात्मानं भूतिम आप्नॊत्य अनुत्तमाम 18 धनंजय सखा यश च धनंजय हितश च यः तं धनंजय गॊप्तारं परपद्य सुखम एधते 19 इत्य उक्तौ तौ महात्मानाव उभौ केशव पाण्डवौ ताव अब्रूतां तदा हृष्टौ राजानं पृथिवीपतिम 20 तव कॊपाग्निना दग्धः पापॊ राजा जयद्रथः उदीर्णं चापि सुमहद धार्तराष्ट्र बलं रणे 21 हन्यते निहतं चैव विनङ्क्ष्यति च भारत तव करॊधहता हय एते कौरवाः शत्रुसूदन 22 तवां हि चक्षुर्हणं वीरं कॊपयित्वा सुयॊधनः स मित्र बन्धुः समरे पराणांस तयक्ष्यति दुर्मतिः 23 तव करॊधहतः पूर्वं देवैर अपि सुदुर्जयः शरतल्पगतः शेते भीष्मः कुरुपितामहः 24 दुर्लभॊ हि जयस तेषां संग्रामे रिपुसूदन याता मृत्युवशं ते वै येषां करॊद्धॊ ऽसि पाण्डव 25 राज्यं पराणाः परियाः पुत्राः सौख्यानि विविधानि च अचिरात तस्य नश्यन्ति येषां करुद्दॊ ऽसि मानद 26 विनष्टान कौरवान मन्ये सपुत्रपशुबान्धवान राजधर्मपरे नित्यं तवयि करुद्धे युधिष्ठिर 27 ततॊ भीमॊ महाबाहुः सात्यकिश च महारथः अभिवाद्य गुरुं जयेष्ठं मार्गणैः कषतविक्षतौ सथिताव आस्तां महेष्वासौ पाञ्चाल्यैः परिवारितौ 28 तौ दृष्ट्व मुदितौ वीरौ पराञ्जलीचाग्रतः सथितौ अभ्यनन्दत कौन्तेयस ताव उभौ भीम सात्यकी 29 दिष्ट्या पश्यामि वां वीरौ विमुक्तौ सैन्यसागरात दरॊण गराहाद दुराधर्षाद धार्दिक्य मकरालयात दिष्ट्या च निर्जिताः संख्ये पृथिव्यां सर्वपार्थिवाः 30 युवां विजयिनौ चापि दिष्ट्या पश्यामि संयुगे दिष्ट्या दरॊणॊ जितः संख्ये हार्दिक्यश च महाबलः 31 सैन्यार्णवं समुत्तीर्णौ दिष्ट्या पश्यामि चानघौ समरश्लाघिनौ वीरौ समरेष्व अपलायिनौ मम पराणसमौ चैव दिष्ट्या पश्यामि वाम अहम 32 इत्य उक्त्वा पाण्डवॊ राजा युयुधान वृकॊदरौ सस्वजे पुरुषव्याघ्रौ हर्षाद बाष्पं मुमॊच ह 33 ततः परमुदितः सर्वं बलम आसीद विशां पते पाण्डवानां जयं दृष्ट्वा युद्धाय च मनॊ दधे |
1
[s] tato yudhiṣṭhiro rājā rathād āplutya bhārata paryaṣvajat tadā kṛṣṇāv ānandāśru pariplutaḥ 2 pramṛjya vadanaṃ śubhraṃ puṇḍarīkasamaprabham abravīd vāsudevaṃ ca pāṇḍavaṃ ca dhanaṃjayam 3 diṣṭyā paśyāmi saṃgrāme tīrṇabhārau mahārathau diṣṭyā ca nihataḥ pāpaḥ saindhavaḥ puruṣādhamaḥ 4 kṛṣṇa diṣṭyā mama prītir mahatī pratipāditā diṣṭyā śatrugaṇāś caiva nimagnāḥ śokasāgare 5 na teṣāṃ duṣkaraṃ kiṃ cit triṣu lokeṣu vidyate sarvalokagurur yeṣāṃ tvaṃ nātho madhusūdana 6 tava prasādād govinda vayaṃ jeṣyāmahe ripūn yathāpūrvaṃ prasādāt te dānavān pākaśāsanaḥ 7 pṛthivī vijayo vāpi trailokyavijayo 'pi vā dhruvo hi teṣāṃ vārṣṇeya yeṣāṃ tuṣṭo 'si mādhava 8 na teṣāṃ vidyate pāpaṃ saṃgrāme vā parājayaḥ tridaśeśvaranāthas tvaṃ yeṣāṃ tuṣṭo 'si mādhava 9 tvatprasādād dhṛṣīkeśa śakraḥ suragaṇeśvaraḥ trailokyavijayaṃ śrīmān prāptavān raṇamūrdhani 10 tava caiva prasādena tridaśās tridaśeśvara amaratvaṃ gatāḥ kṛṣṇa lokāṃś cāśnuvate 'kṣayān 11 tvatprasāda samutthena vikrameṇāri sūdana sureśatvaṃ gataḥ śakro hatvā daityān sahasraśaḥ 12 tvatprasādād dhṛṣīkeśa jagat sthāvarajaṅgamam svavartmani sthitaṃ vīra japahomeṣu vartate 13 ekārṇavam idaṃ pūrvaṃ sarvam āsīt tamomayam tvatprasādāt prakāśatvaṃ jagat prāptaṃ narottama 14 sraṣṭāraṃ sarvalokānāṃ paramātmānam acyutam ye prapannā hṛṣīkeśaṃ na te muhyanti karhi cit 15 anādi nidhanaṃ devaṃ lokakartāram avyayam tvāṃ bhaktā ye hṛṣīkeśa durgāṇy atitaranti te 16 paraṃ purāṇaṃ puruṣaṃ purāṇānāṃ paraṃ ca yat prapadyatas taṃ paramaṃ parā bhūtir vidhīyate 17 yo 'gāta caturo vedān yaś ca vedeṣu gīyate taṃ prapadya mahātmānaṃ bhūtim āpnoty anuttamām 18 dhanaṃjaya sakhā yaś ca dhanaṃjaya hitaś ca yaḥ taṃ dhanaṃjaya goptāraṃ prapadya sukham edhate 19 ity uktau tau mahātmānāv ubhau keśava pāṇḍavau tāv abrūtāṃ tadā hṛṣṭau rājānaṃ pṛthivīpatim 20 tava kopāgninā dagdhaḥ pāpo rājā jayadrathaḥ udīrṇaṃ cāpi sumahad dhārtarāṣṭra balaṃ raṇe 21 hanyate nihataṃ caiva vinaṅkṣyati ca bhārata tava krodhahatā hy ete kauravāḥ śatrusūdana 22 tvāṃ hi cakṣurhaṇaṃ vīraṃ kopayitvā suyodhanaḥ sa mitra bandhuḥ samare prāṇāṃs tyakṣyati durmatiḥ 23 tava krodhahataḥ pūrvaṃ devair api sudurjayaḥ śaratalpagataḥ śete bhīṣmaḥ kurupitāmahaḥ 24 durlabho hi jayas teṣāṃ saṃgrāme ripusūdana yātā mṛtyuvaśaṃ te vai yeṣāṃ kroddho 'si pāṇḍava 25 rājyaṃ prāṇāḥ priyāḥ putrāḥ saukhyāni vividhāni ca acirāt tasya naśyanti yeṣāṃ kruddo 'si mānada 26 vinaṣṭān kauravān manye saputrapaśubāndhavān rājadharmapare nityaṃ tvayi kruddhe yudhiṣṭhira 27 tato bhīmo mahābāhuḥ sātyakiś ca mahārathaḥ abhivādya guruṃ jyeṣṭhaṃ mārgaṇaiḥ kṣatavikṣatau sthitāv āstāṃ maheṣvāsau pāñcālyaiḥ parivāritau 28 tau dṛṣṭva muditau vīrau prāñjalīcāgrataḥ sthitau abhyanandata kaunteyas tāv ubhau bhīma sātyakī 29 diṣṭyā paśyāmi vāṃ vīrau vimuktau sainyasāgarāt droṇa grāhād durādharṣād dhārdikya makarālayāt diṣṭyā ca nirjitāḥ saṃkhye pṛthivyāṃ sarvapārthivāḥ 30 yuvāṃ vijayinau cāpi diṣṭyā paśyāmi saṃyuge diṣṭyā droṇo jitaḥ saṃkhye hārdikyaś ca mahābalaḥ 31 sainyārṇavaṃ samuttīrṇau diṣṭyā paśyāmi cānaghau samaraślāghinau vīrau samareṣv apalāyinau mama prāṇasamau caiva diṣṭyā paśyāmi vām aham 32 ity uktvā pāṇḍavo rājā yuyudhāna vṛkodarau sasvaje puruṣavyāghrau harṣād bāṣpaṃ mumoca ha 33 tataḥ pramuditaḥ sarvaṃ balam āsīd viśāṃ pate pāṇḍavānāṃ jayaṃ dṛṣṭvā yuddhāya ca mano dadhe |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 7
Chapter 125
|
1
[स] सैन्धवे निहते राजन पुत्रस तव सुयॊधनः अश्रुक्लिन्न मुखॊ दीनॊ निरुत्साहॊ दविषज जये अमन्यतार्जुन समॊ यॊधॊ भुवि न विद्यते 2 न दरॊणॊ न च राधेयॊ नाश्वत्थामा कृपॊ न च करुद्धस्य परमुखे सथातुं पर्याप्ता इति मारिष 3 निर्जित्य हि रणे पार्थः सर्वान मम महारथान अवधीत सैन्धवं संख्ये नैनं कश चिद अवारयत 4 सर्वथा हतम एवैतत कौरवाणां महद बलम न हय अस्य विद्यते तरात साक्षाद अपि पुरंदरः 5 यम उपाश्रित्य संग्रामे कृतः शस्त्रसमुद्यमः स कर्णॊ निर्जितः संख्ये हतश चैव जयद्रथः 6 परुषाणि सभामध्ये परॊक्तवान यः सम पाण्डवान स कर्णॊ निर्जितः संख्ये सैन्धवश च निपातितः 7 यस्य वीर्यं समाश्रित्य शमं याचन्तम अच्युतम तृणवत तम अहं मन्ये स कर्णॊ निर्जितॊ युधि 8 एवं कलान्तमना राजन्न उपायाद दरॊणम ईक्षितुम आगस्कृत सर्वलॊकस्य पुत्रस ते भरतर्षभ 9 ततस तत सर्वम आचख्यौ कुरूणां वैशसं महत परान विजयतश चापि धार्तराष्ट्रान निमज्जतः 10 [दुर] पश्य मूर्धावसिक्तानाम आचार्य कदनं कृतम कृत्वा परमुखतः शूरं भीष्मं मम पितामहम 11 तं निहत्य परलुब्धॊ ऽयं शिखण्डी पूर्णमानसः पाञ्चालैः सहितः सर्वैः सेनाग्रम अभिकर्षति 12 अपरश चापि दुर्धर्षः शिष्यस ते सव्यसाचिना अक्षौहिणी सप्त हत्वा हतॊ राजा जयद्रथः 13 अस्मद विजयकामानां सुहृदाम उपकारिणाम गन्तास्मि कथम आनृण्यं गतानां यमसादनम 14 ये मदर्थं परीप्सन्ति वसुधां वसुधाधिपाः ते हित्वा वसुधैश्वर्यं वसुधाम अधिशेरते 15 सॊ ऽहं कापुरुषः कृत्वा मित्राणां कषयम ईदृशम नाश्वमेधसहस्रेण पातुम आत्मानम उत्सहे 16 मम लुब्धस्य पापस्य तथा धर्मापचायिनः वयायच्छन्तॊ जिगीषन्तः पराप्ता वैवस्वतक्षयम 17 कथं पतितवृत्तस्य पृथिवी सुहृदां दरुहः विवरं नाशकद दातुं मम पार्थिव संसदि 18 सॊ ऽहं रुधिरसिक्ताङ्गं राज्ञां मध्ये पितामहम शयानं नाशकं तरातुं भीष्मम आयॊधने हतम 19 तं माम अनार्य पुरुषं मित्र दरुहम अधार्मिकम किं स वक्ष्यति दुर्धर्षः समेत्य परलॊकवित 20 जलसंधं महेष्वासं पश्य सात्यकिना हतम मदर्थम उद्यतं शूरं पराणांस तयक्त्वा महारथम 21 काम्बॊजं निहतं दृष्ट्वा तथालम्बुसम एव च अन्यान बहूंश च सुहृदॊ जीवितार्थॊ ऽदय कॊ मम 22 वयायच्छन्तॊ हताः शूरा मदर्थे ये ऽपराङ्मुखाः यतमानाः परं शक्त्या विजेतुम अहितान मम 23 तेषां गत्वाहम आनृण्यम अद्य शक्त्या परंतप तर्पयिष्यामि तान एव जलेन यमुनाम अनु 24 सत्यं ते परतिजानामि सर्वशस्त्रभृतां वरम इष्टापूर्तेन च शपे वीर्येण च सुतैर अपि 25 निहत्य तान रणे सर्वान पाञ्चालान पाण्डवैः सह शान्तिं लब्धास्मि तेषां वा रणे गन्ता स लॊकताम 26 न हीदानीं सहाया मे परीप्सन्त्य अनुपस्कृताः शरेयॊ हि पाण्डून मन्यन्ते न तथास्मान महाभुज 27 सवयं हि मृत्युर विहितः सत्यसंधेन संयुगे भवान उपेक्षां कुरुते सुशिष्यत्वाद धनंजये 28 अतॊ विनिहताः सर्वे ये ऽसमज जय चिकीर्षवः कर्णम एव तु पश्यामि संप्रत्य अस्मज जयैषिणम 29 यॊ हि मित्रम अविज्ञाय याथातथ्येन मन्दधीः मित्रार्थे यॊजयत्य एनं तस्य सॊ ऽरथॊ ऽवसीदति 30 तादृग्रूपम इदं कार्यं कृतं मम सुहृद बरुवैः मॊहाल लुब्धस्य पापस्य जिह्माचारैस ततस ततः 31 हतॊ जयद्रथश चैव सौमदत्तिश च वीर्यवान अभीषाहाः शूरसेनाः शिबयॊ ऽथ वसातयः 32 सॊ ऽहम अद्य गमिष्यामि यत्र ते पुरुषर्षभाः हता मदर्थं संग्रामे युध्यमानाः किरीटिना 33 न हि मे जीवितेनार्थस तान ऋते पुरुषर्षभान आचार्यः पाण्डुपुत्राणाम अनुजानातु नॊ भवान |
1
[s] saindhave nihate rājan putras tava suyodhanaḥ aśruklinna mukho dīno nirutsāho dviṣaj jaye amanyatārjuna samo yodho bhuvi na vidyate 2 na droṇo na ca rādheyo nāśvatthāmā kṛpo na ca kruddhasya pramukhe sthātuṃ paryāptā iti māriṣa 3 nirjitya hi raṇe pārthaḥ sarvān mama mahārathān avadhīt saindhavaṃ saṃkhye nainaṃ kaś cid avārayat 4 sarvathā hatam evaitat kauravāṇāṃ mahad balam na hy asya vidyate trāta sākṣād api puraṃdaraḥ 5 yam upāśritya saṃgrāme kṛtaḥ śastrasamudyamaḥ sa karṇo nirjitaḥ saṃkhye hataś caiva jayadrathaḥ 6 paruṣāṇi sabhāmadhye proktavān yaḥ sma pāṇḍavān sa karṇo nirjitaḥ saṃkhye saindhavaś ca nipātitaḥ 7 yasya vīryaṃ samāśritya śamaṃ yācantam acyutam tṛṇavat tam ahaṃ manye sa karṇo nirjito yudhi 8 evaṃ klāntamanā rājann upāyād droṇam īkṣitum āgaskṛt sarvalokasya putras te bharatarṣabha 9 tatas tat sarvam ācakhyau kurūṇāṃ vaiśasaṃ mahat parān vijayataś cāpi dhārtarāṣṭrān nimajjataḥ 10 [dur] paśya mūrdhāvasiktānām ācārya kadanaṃ kṛtam kṛtvā pramukhataḥ śūraṃ bhīṣmaṃ mama pitāmaham 11 taṃ nihatya pralubdho 'yaṃ śikhaṇḍī pūrṇamānasaḥ pāñcālaiḥ sahitaḥ sarvaiḥ senāgram abhikarṣati 12 aparaś cāpi durdharṣaḥ śiṣyas te savyasācinā akṣauhiṇī sapta hatvā hato rājā jayadrathaḥ 13 asmad vijayakāmānāṃ suhṛdām upakāriṇām gantāsmi katham ānṛṇyaṃ gatānāṃ yamasādanam 14 ye madarthaṃ parīpsanti vasudhāṃ vasudhādhipāḥ te hitvā vasudhaiśvaryaṃ vasudhām adhiśerate 15 so 'haṃ kāpuruṣaḥ kṛtvā mitrāṇāṃ kṣayam īdṛśam nāśvamedhasahasreṇa pātum ātmānam utsahe 16 mama lubdhasya pāpasya tathā dharmāpacāyinaḥ vyāyacchanto jigīṣantaḥ prāptā vaivasvatakṣayam 17 kathaṃ patitavṛttasya pṛthivī suhṛdāṃ druhaḥ vivaraṃ nāśakad dātuṃ mama pārthiva saṃsadi 18 so 'haṃ rudhirasiktāṅgaṃ rājñāṃ madhye pitāmaham śayānaṃ nāśakaṃ trātuṃ bhīṣmam āyodhane hatam 19 taṃ mām anārya puruṣaṃ mitra druham adhārmikam kiṃ sa vakṣyati durdharṣaḥ sametya paralokavit 20 jalasaṃdhaṃ maheṣvāsaṃ paśya sātyakinā hatam madartham udyataṃ śūraṃ prāṇāṃs tyaktvā mahāratham 21 kāmbojaṃ nihataṃ dṛṣṭvā tathālambusam eva ca anyān bahūṃś ca suhṛdo jīvitārtho 'dya ko mama 22 vyāyacchanto hatāḥ śūrā madarthe ye 'parāṅmukhāḥ yatamānāḥ paraṃ śaktyā vijetum ahitān mama 23 teṣāṃ gatvāham ānṛṇyam adya śaktyā paraṃtapa tarpayiṣyāmi tān eva jalena yamunām anu 24 satyaṃ te pratijānāmi sarvaśastrabhṛtāṃ varam iṣṭāpūrtena ca śape vīryeṇa ca sutair api 25 nihatya tān raṇe sarvān pāñcālān pāṇḍavaiḥ saha śāntiṃ labdhāsmi teṣāṃ vā raṇe gantā sa lokatām 26 na hīdānīṃ sahāyā me parīpsanty anupaskṛtāḥ śreyo hi pāṇḍūn manyante na tathāsmān mahābhuja 27 svayaṃ hi mṛtyur vihitaḥ satyasaṃdhena saṃyuge bhavān upekṣāṃ kurute suśiṣyatvād dhanaṃjaye 28 ato vinihatāḥ sarve ye 'smaj jaya cikīrṣavaḥ karṇam eva tu paśyāmi saṃpraty asmaj jayaiṣiṇam 29 yo hi mitram avijñāya yāthātathyena mandadhīḥ mitrārthe yojayaty enaṃ tasya so 'rtho 'vasīdati 30 tādṛgrūpam idaṃ kāryaṃ kṛtaṃ mama suhṛd bruvaiḥ mohāl lubdhasya pāpasya jihmācārais tatas tataḥ 31 hato jayadrathaś caiva saumadattiś ca vīryavān abhīṣāhāḥ śūrasenāḥ śibayo 'tha vasātayaḥ 32 so 'ham adya gamiṣyāmi yatra te puruṣarṣabhāḥ hatā madarthaṃ saṃgrāme yudhyamānāḥ kirīṭinā 33 na hi me jīvitenārthas tān ṛte puruṣarṣabhān ācāryaḥ pāṇḍuputrāṇām anujānātu no bhavān |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 7
Chapter 126
|
1
[धृ] सिन्धुराजे हते तात समरे सव्यसाचिना तथैव भूरिश्रवसि किम आसीद वॊ मनस तदा 2 दुर्यॊधनेन च दरॊणस तथॊक्तः कुरुसंसदि किम उक्तवान परं तस्मात तन ममाचक्ष्व संजय 3 [स] निष्टानकॊ महान आसीत सैन्यानां तव भारत सैन्धवं निहतं दृष्ट्वा भूरिश्रवसम एव च 4 मन्त्रितं तव पुत्रस्य ते सर्वम अवमेनिरे येन मन्त्रेण निहताः शतशः कषत्रियर्षभाः 5 दरॊणस तु तद वचः शरुत्वा पुत्रस्य तव दुर्मनाः मुहूर्तम इव तु धयात्वा भृशम आर्तॊ ऽभयभाषत 6 दुर्यॊधन किम एवं मां वाक्शरैर अभिकृन्तसि अजय्यं समरे नित्यं बरुवाणं सव्यसाचिनम 7 एतेनैवार्जुनं जञातुम अलं कौरव संयुगे यच छिखण्ड्य अवधीद भीष्मं पाल्यमानः किरीटिना 8 अवध्यं निहतं दृष्ट्वा संयुगे देव मानुषैः तदैवाज्ञासिषम अहं नेयम अस्तीति भारती 9 यं पुंसां तरिषु लॊकेषु सर्वशूरम अमंस्महि तस्मिन विनिहते शूरे किं शेषं पर्युपास्महे 10 यान सम तान गलहते तातः शकुनिः कुरुसंसदि अक्षान न ते ऽकषा निशिता बाणास ते शत्रुतापनाः 11 त एते घनन्ति नस तात विशिखा जय चॊदिताः यांस तदा खयाप्यमानांस तवं विदुरेण न बुध्यसे 12 तास ता विलपतश चापि विदुरस्य महात्मनः धीरस्य वाचॊ नाश्रौषीः कषेमाय वदतः शिवाः 13 तद इदं वर्तते घॊरम आगतं वैशसं महत तस्यावमानाद वाक्यस्य दुर्यॊधनकृते तव 14 यच च नः परेक्षमाणानां कृष्णाम आनाययः सभाम अनर्हतीं कुले जातां सर्वधर्मानुचारिणीम 15 तस्याधर्मस्य गान्धारे फलं पराप्तम इदं तवया नॊ चेत पापं परे लॊके तवम अर्च्छेथास ततॊ ऽधिकम 16 यच च तान पाण्डवान दयूते विषमेण विजित्य ह पराव्राजयस तदारण्ये रौरवाजिनवाससः 17 पुत्राणाम इव चैतेषां धर्मम आचरतां सदा दरुह्येत कॊ नु नरॊ लॊके मद अन्यॊ बराह्मण बरुवः 18 पाण्डवानाम अयं कॊपस तवया शकुनिना सह आहृतॊ धृतराष्ट्रस्य संमते कुरुसंसदि 19 दुःशासनेन संयुक्तः कर्णेन परिवर्धितः कषत्तुर वाक्यम अनादृत्य तवयाभ्यस्तः पुनः पुनः 20 यत तत सर्वे पराभूय पर्यवारयतार्जुनिम सिन्धुराजानम आश्रित्य स वॊ मध्ये कथं हतः 21 कथं तवयि च कर्णे च कृपे शल्ये च जीवति अश्वत्थाम्नि च कौरव्य निधनं सैन्धवॊ ऽगमत 22 यद वस तत सर्वराजानस तेजस तिग्मम उपासते सिन्धुराजं परित्रातुं स वॊ मध्ये कथं हतः 23 मय्य एव हि विशेषेण तथा दुर्यॊधन तवयि आशंसत परित्राणम अर्जुनात स महीपतिः 24 ततस तस्मिन परित्राणम अलब्धवति फल्गुनात न किं चिद अनुपश्यामि जीवितत्राणम आत्मनः 25 मज्जन्तम इव चात्मानं दृष्टद्युम्नस्य किल्बिषे पश्याम्य अहत्वा पाञ्चालान सह तेन शिखण्डिना 26 तन मा किम अभितप्यन्तं वाक्शरैर अभिकृन्तसि अशक्तः सिन्धुराजस्य भूत्वा तराणाय भारत 27 सौवर्णं सत्यसंधस्य धवजम अक्लिष्टकर्मणः अपश्यन युधि भीष्मस्य कथम आशंससे जयम 28 मध्ये महारथानां च यत्राहन्यत सैन्धवः हतॊ भूरिश्रवाश चैव किं शेषं तत्र मन्यसे 29 कृप एव च दुर्धर्षॊ यदि जीवति पार्थिव यॊ नागात सिन्धुराजस्य वर्त्म तं पूजयाम्य अहम 30 यच चापश्यं हतं भीष्मं पश्यतस ते ऽनुजस्य वै दुःशासनस्य कौरव्य कुर्वाणं कर्म दुष्करम अवध्यकल्पं संग्रामे देवैर अपि स वासवैः 31 न ते वसुंधरास्तीति तद अहं चिन्तये नृप इमानि पाण्डवानां च सृञ्जयानां च भारत अनीकान्य आद्रवन्ते मां सहितान्य अद्य मारिष 32 नाहत्वा सर्वपाञ्चालान कवचस्य विमॊक्षणम कर्तास्मि समरे कर्म धार्तराष्ट्र हितं तव 33 राजन बरूयाः सुतं मे तवम अश्वत्थामानम आहवे न सॊमकाः परमॊक्तव्या जीवितं परिरक्षता 34 यच च पित्रानुशिष्टॊ ऽसि तद वचः परिपालय आनृशंस्ये दमे सत्ये आर्जवे च सथिरॊ भव 35 धर्मार्थकामकुशलॊ धर्मार्थाव अप्य अपीडयन धर्मप्रधानः कार्याणि कुर्याश चेति पुनः पुनः 36 चक्षुर मनॊभ्यां संतॊष्या विप्राः सेव्याश च शक्तितः न चैषां विप्रियं कार्यं ते हि वह्नि शिखॊपमाः 37 एष तव अहम अनीकानि परविशाम्य अरिसूदन रणाय महते राजंस तवया वाक्शल्य पीडितः 38 तवं च दुर्यॊधन बलं यदि शक्नॊषि धारय रात्राव अपि हि यॊत्स्यन्ते संरब्धाः कुरुसृञ्जयाः 39 एवम उक्त्वा ततः परायाद दरॊणः पाण्डव सृञ्जयान मुष्णन कषत्रिय तेजांसि नक्षत्राणाम इवांशुमान |
1
[dhṛ] sindhurāje hate tāta samare savyasācinā tathaiva bhūriśravasi kim āsīd vo manas tadā 2 duryodhanena ca droṇas tathoktaḥ kurusaṃsadi kim uktavān paraṃ tasmāt tan mamācakṣva saṃjaya 3 [s] niṣṭānako mahān āsīt sainyānāṃ tava bhārata saindhavaṃ nihataṃ dṛṣṭvā bhūriśravasam eva ca 4 mantritaṃ tava putrasya te sarvam avamenire yena mantreṇa nihatāḥ śataśaḥ kṣatriyarṣabhāḥ 5 droṇas tu tad vacaḥ śrutvā putrasya tava durmanāḥ muhūrtam iva tu dhyātvā bhṛśam ārto 'bhyabhāṣata 6 duryodhana kim evaṃ māṃ vākśarair abhikṛntasi ajayyaṃ samare nityaṃ bruvāṇaṃ savyasācinam 7 etenaivārjunaṃ jñātum alaṃ kaurava saṃyuge yac chikhaṇḍy avadhīd bhīṣmaṃ pālyamānaḥ kirīṭinā 8 avadhyaṃ nihataṃ dṛṣṭvā saṃyuge deva mānuṣaiḥ tadaivājñāsiṣam ahaṃ neyam astīti bhāratī 9 yaṃ puṃsāṃ triṣu lokeṣu sarvaśūram amaṃsmahi tasmin vinihate śūre kiṃ śeṣaṃ paryupāsmahe 10 yān sma tān glahate tātaḥ śakuniḥ kurusaṃsadi akṣān na te 'kṣā niśitā bāṇās te śatrutāpanāḥ 11 ta ete ghnanti nas tāta viśikhā jaya coditāḥ yāṃs tadā khyāpyamānāṃs tvaṃ vidureṇa na budhyase 12 tās tā vilapataś cāpi vidurasya mahātmanaḥ dhīrasya vāco nāśrauṣīḥ kṣemāya vadataḥ śivāḥ 13 tad idaṃ vartate ghoram āgataṃ vaiśasaṃ mahat tasyāvamānād vākyasya duryodhanakṛte tava 14 yac ca naḥ prekṣamāṇānāṃ kṛṣṇām ānāyayaḥ sabhām anarhatīṃ kule jātāṃ sarvadharmānucāriṇīm 15 tasyādharmasya gāndhāre phalaṃ prāptam idaṃ tvayā no cet pāpaṃ pare loke tvam arcchethās tato 'dhikam 16 yac ca tān pāṇḍavān dyūte viṣameṇa vijitya ha prāvrājayas tadāraṇye rauravājinavāsasaḥ 17 putrāṇām iva caiteṣāṃ dharmam ācaratāṃ sadā druhyet ko nu naro loke mad anyo brāhmaṇa bruvaḥ 18 pāṇḍavānām ayaṃ kopas tvayā śakuninā saha āhṛto dhṛtarāṣṭrasya saṃmate kurusaṃsadi 19 duḥśāsanena saṃyuktaḥ karṇena parivardhitaḥ kṣattur vākyam anādṛtya tvayābhyastaḥ punaḥ punaḥ 20 yat tat sarve parābhūya paryavārayatārjunim sindhurājānam āśritya sa vo madhye kathaṃ hataḥ 21 kathaṃ tvayi ca karṇe ca kṛpe śalye ca jīvati aśvatthāmni ca kauravya nidhanaṃ saindhavo 'gamat 22 yad vas tat sarvarājānas tejas tigmam upāsate sindhurājaṃ paritrātuṃ sa vo madhye kathaṃ hataḥ 23 mayy eva hi viśeṣeṇa tathā duryodhana tvayi āśaṃsata paritrāṇam arjunāt sa mahīpatiḥ 24 tatas tasmin paritrāṇam alabdhavati phalgunāt na kiṃ cid anupaśyāmi jīvitatrāṇam ātmanaḥ 25 majjantam iva cātmānaṃ dṛṣṭadyumnasya kilbiṣe paśyāmy ahatvā pāñcālān saha tena śikhaṇḍinā 26 tan mā kim abhitapyantaṃ vākśarair abhikṛntasi aśaktaḥ sindhurājasya bhūtvā trāṇāya bhārata 27 sauvarṇaṃ satyasaṃdhasya dhvajam akliṣṭakarmaṇaḥ apaśyan yudhi bhīṣmasya katham āśaṃsase jayam 28 madhye mahārathānāṃ ca yatrāhanyata saindhavaḥ hato bhūriśravāś caiva kiṃ śeṣaṃ tatra manyase 29 kṛpa eva ca durdharṣo yadi jīvati pārthiva yo nāgāt sindhurājasya vartma taṃ pūjayāmy aham 30 yac cāpaśyaṃ hataṃ bhīṣmaṃ paśyatas te 'nujasya vai duḥśāsanasya kauravya kurvāṇaṃ karma duṣkaram avadhyakalpaṃ saṃgrāme devair api sa vāsavaiḥ 31 na te vasuṃdharāstīti tad ahaṃ cintaye nṛpa imāni pāṇḍavānāṃ ca sṛñjayānāṃ ca bhārata anīkāny ādravante māṃ sahitāny adya māriṣa 32 nāhatvā sarvapāñcālān kavacasya vimokṣaṇam kartāsmi samare karma dhārtarāṣṭra hitaṃ tava 33 rājan brūyāḥ sutaṃ me tvam aśvatthāmānam āhave na somakāḥ pramoktavyā jīvitaṃ parirakṣatā 34 yac ca pitrānuśiṣṭo 'si tad vacaḥ paripālaya ānṛśaṃsye dame satye ārjave ca sthiro bhava 35 dharmārthakāmakuśalo dharmārthāv apy apīḍayan dharmapradhānaḥ kāryāṇi kuryāś ceti punaḥ punaḥ 36 cakṣur manobhyāṃ saṃtoṣyā viprāḥ sevyāś ca śaktitaḥ na caiṣāṃ vipriyaṃ kāryaṃ te hi vahni śikhopamāḥ 37 eṣa tv aham anīkāni praviśāmy arisūdana raṇāya mahate rājaṃs tvayā vākśalya pīḍitaḥ 38 tvaṃ ca duryodhana balaṃ yadi śaknoṣi dhāraya rātrāv api hi yotsyante saṃrabdhāḥ kurusṛñjayāḥ 39 evam uktvā tataḥ prāyād droṇaḥ pāṇḍava sṛñjayān muṣṇan kṣatriya tejāṃsi nakṣatrāṇām ivāṃśumān |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 7
Chapter 127
|
1
[स] ततॊ दुर्यॊधनॊ राजा दरॊणेनैवं परचॊदितः अमर्षवशम आपन्नॊ युद्धायैव मनॊ दधे 2 अब्रवीच च तदा कर्णं पुत्रॊ दुर्यॊधनस तव पश्य कृष्ण सहायेन पाण्डवेन किरीटिना आचार्य विहितं वयूहं भिन्नं देवैः सुदुर्भिदम 3 तव वयायच्छमानस्य दरॊणस्य च महात्मनः मिषतां यॊधमुख्यानां सैन्धवॊ विनिपातितः 4 पश्य राधेय राजानः पृथिव्यं परवरा युधि पार्थेनैकेन निहताः सिंहेनेवेतरा मृगाः 5 मम वयायच्छमानस्य समरे शत्रुसूदन अल्पावशेषं सन्यं मे कृतं शक्रात्मजेन ह 6 कथं हय अनिच्छमानस्य दरॊणस्य युधि फल्गुनः भिन्द्यात सुदुर्भिदं वयूहं यतमानॊ ऽपि संयुगे 7 परियॊ हि फल्गुनॊ नित्यम आचार्यस्य महात्मनः ततॊ ऽसय दत्तवान दवारं न युद्धेनारि मर्दन 8 अभयं सैधवस्याजौ दत्त्वा दरॊणः परंतपः परादात किरीटिने दवारं पश्य निर्गुणतां मम 9 यद यद आस्यम अनुज्ञां वै पूर्वम एव गृहान परति सिन्धुराजस्य समरे नाभभिष्यज जनक्षयः 10 जयद्रथॊ जीवितार्थी गच्छमानॊ गृहान परति महानार्येण संरुद्धॊ दरॊणात पराप्याभयं रणे 11 अद्य मे भरातरः कषीणाश चित्रसेनादयॊ युधि भीमसेनं समासाद्य पश्यतां नॊ दुरात्मनाम 12 [कर्ण] आचार्यं मा विगर्हस्व शक्त्या युध्यत्य असौ दविजः अजय्यान पाण्डवान मन्ये दरॊणेनास्त्रविदा मृधे 13 तथा हय एनम अतिक्रम्य परविष्टः शवेतवाहनः दैवदृष्टॊ ऽनयथा भावॊ न मन्ये विद्यते कव चित 14 ततॊ नॊ युध्यमानानां परं शक्त्या सुयॊधन सैन्धवॊ निहतॊ राजन दैवम अत्र परं समृतम 15 परं यत्नं कुर्वतां च तवया सार्धं रणाजिरे हत्वास्माकं पौरुषं हि दैवं पश्चात करॊति नः सततं चेष्टमानानां निकृत्या विक्रमेण च 16 दैवॊपसृष्टः पुरुषॊ यत कर्म कुरुते कव चित कृतं कृतं सम तत तस्य दैवेन विनिहन्यते 17 यत कर्तव्यं मनुष्येण वयवसायवता सता तत कार्यम अविशङ्केन सिद्दिर दैवे परतिष्ठिता 18 निकृत्या निकृताः पार्था विषयॊगैश च भारत दग्धा जतु गृहे चापि दयूतेन च पराजिताः 19 राजनीतिं वयपाश्रित्य परहिताश चैव काननम यत्नेन च कृतं यत ते दैवेन विनिपातितम 20 युध्यस्व यत्नम आस्थाय मृत्युं कृत्वा निवर्तनम यततस तव तेषां च दैवं मार्गेण यास्यति 21 न तेषां मतिपूर्वं हि सुकृतं दृश्यते कव चित दुष्कृतं तव वा वीर बुद्ध्या हीनं कुरूद्वह 22 दैवं परमाणं सर्वस्य सुकृतस्येतरस्य वा अनन्यकर्म दैवं हि जागर्ति सवपताम अपि 23 बहूनि तव सैन्यानि यॊधाश च बहवस तथा न तहा पाण्डुपुत्राणाम एवं युद्धम अवर्तत 24 तैर अल्पैर बहवॊ यूयं कषयं नीताः परहारिणः शङ्के दैवस्य तत कर्म पौरुषं येन नाशितम 25 [स] एवं संभाषमाणानां बहु तत तज जनाधिप पाण्डवानाम अनीकानि समदृश्यन्त संयुगे 26 ततः परववृते युद्धं वयतिषक्त रथद्विपम तावकानां परैः सार्धं राजन दुर्मन्त्रिते तव |
1
[s] tato duryodhano rājā droṇenaivaṃ pracoditaḥ amarṣavaśam āpanno yuddhāyaiva mano dadhe 2 abravīc ca tadā karṇaṃ putro duryodhanas tava paśya kṛṣṇa sahāyena pāṇḍavena kirīṭinā ācārya vihitaṃ vyūhaṃ bhinnaṃ devaiḥ sudurbhidam 3 tava vyāyacchamānasya droṇasya ca mahātmanaḥ miṣatāṃ yodhamukhyānāṃ saindhavo vinipātitaḥ 4 paśya rādheya rājānaḥ pṛthivyaṃ pravarā yudhi pārthenaikena nihatāḥ siṃhenevetarā mṛgāḥ 5 mama vyāyacchamānasya samare śatrusūdana alpāvaśeṣaṃ sanyaṃ me kṛtaṃ śakrātmajena ha 6 kathaṃ hy anicchamānasya droṇasya yudhi phalgunaḥ bhindyāt sudurbhidaṃ vyūhaṃ yatamāno 'pi saṃyuge 7 priyo hi phalguno nityam ācāryasya mahātmanaḥ tato 'sya dattavān dvāraṃ na yuddhenāri mardana 8 abhayaṃ saidhavasyājau dattvā droṇaḥ paraṃtapaḥ prādāt kirīṭine dvāraṃ paśya nirguṇatāṃ mama 9 yad yad āsyam anujñāṃ vai pūrvam eva gṛhān prati sindhurājasya samare nābhabhiṣyaj janakṣayaḥ 10 jayadratho jīvitārthī gacchamāno gṛhān prati mahānāryeṇa saṃruddho droṇāt prāpyābhayaṃ raṇe 11 adya me bhrātaraḥ kṣīṇāś citrasenādayo yudhi bhīmasenaṃ samāsādya paśyatāṃ no durātmanām 12 [karṇa] ācāryaṃ mā vigarhasva śaktyā yudhyaty asau dvijaḥ ajayyān pāṇḍavān manye droṇenāstravidā mṛdhe 13 tathā hy enam atikramya praviṣṭaḥ śvetavāhanaḥ daivadṛṣṭo 'nyathā bhāvo na manye vidyate kva cit 14 tato no yudhyamānānāṃ paraṃ śaktyā suyodhana saindhavo nihato rājan daivam atra paraṃ smṛtam 15 paraṃ yatnaṃ kurvatāṃ ca tvayā sārdhaṃ raṇājire hatvāsmākaṃ pauruṣaṃ hi daivaṃ paścāt karoti naḥ satataṃ ceṣṭamānānāṃ nikṛtyā vikrameṇa ca 16 daivopasṛṣṭaḥ puruṣo yat karma kurute kva cit kṛtaṃ kṛtaṃ sma tat tasya daivena vinihanyate 17 yat kartavyaṃ manuṣyeṇa vyavasāyavatā satā tat kāryam aviśaṅkena siddir daive pratiṣṭhitā 18 nikṛtyā nikṛtāḥ pārthā viṣayogaiś ca bhārata dagdhā jatu gṛhe cāpi dyūtena ca parājitāḥ 19 rājanītiṃ vyapāśritya prahitāś caiva kānanam yatnena ca kṛtaṃ yat te daivena vinipātitam 20 yudhyasva yatnam āsthāya mṛtyuṃ kṛtvā nivartanam yatatas tava teṣāṃ ca daivaṃ mārgeṇa yāsyati 21 na teṣāṃ matipūrvaṃ hi sukṛtaṃ dṛśyate kva cit duṣkṛtaṃ tava vā vīra buddhyā hīnaṃ kurūdvaha 22 daivaṃ pramāṇaṃ sarvasya sukṛtasyetarasya vā ananyakarma daivaṃ hi jāgarti svapatām api 23 bahūni tava sainyāni yodhāś ca bahavas tathā na tahā pāṇḍuputrāṇām evaṃ yuddham avartata 24 tair alpair bahavo yūyaṃ kṣayaṃ nītāḥ prahāriṇaḥ śaṅke daivasya tat karma pauruṣaṃ yena nāśitam 25 [s] evaṃ saṃbhāṣamāṇānāṃ bahu tat taj janādhipa pāṇḍavānām anīkāni samadṛśyanta saṃyuge 26 tataḥ pravavṛte yuddhaṃ vyatiṣakta rathadvipam tāvakānāṃ paraiḥ sārdhaṃ rājan durmantrite tava |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 7
Chapter 128
|
1
[स] तद उदीर्णगजाश्वौघं बलं तव जनाधिप पाण्डुसेनाम अभिद्रुत्य यॊधयाम आस सर्वतः 2 पाञ्चालाः कुरवश चैव यॊधयन्तः परस्परम यम राष्ट्राय महते परलॊकाय दीक्षिताः 3 शूराः शूरैः समागम्य शरतॊमर शक्तिभिः विव्यधुः समरे तूर्णं निन्युश चैव यमक्षयम 4 रथिनां रथिभिः सार्धं रुधिरस्रावि दारुणम परावर्तत महद युद्धं निघ्नताम इतरेतरम 5 वारणाश च महाराज समासाद्य परस्परम विषाणैर दारयाम आसुः संक्रुद्धाश च महॊत्कटाः 6 हयारॊहान हरारॊहाः परासशक्तिपरश्वधैः बिभिदुस तुमुले युद्धे परार्थयन्तॊ मयद यशः 7 पत्तयश च महाबाहॊ शतशः शस्त्रपाणयः अन्यॊन्यम आर्दयन राजन नित्ययत्ताः पराक्रमे 8 गॊत्राणां नामधेयानां कुलानां चैव मारिष शरवणाद धि विजानीमः पाञ्चालान कुरुभिः सह 9 अन्यॊन्यं समरे यॊधाः शरशक्तिपरश्वधैः परेषयन परलॊकाय विचरन्तॊ हय अभीतवत 10 शरैर दश दिशॊ राजंस तेषां मुक्तैः सहस्रशः न भराजन्त यथापूर्वं भास्करे ऽसतं गते ऽपि च 11 तथा परयुध्यमानेषु पाणवेयेषु निर्भयः दुर्यॊधनॊ महाराज वयवगाहत तद बलम 12 सैन्धवस्य वधेनैव भृशं दुःखसमन्वितः मर्तव्यम इति संचिन्त्य पराविशत तु दविषद बलम 13 नादयन रथघॊषेण कम्पयन्न इव मेदिनीम अभ्यवर्तत पुत्रस ते पाण्डवानाम अनीकिनीम 14 स संनिपातस तुमुलस तस्य तेषां च भारत अभवत सर्वसैन्यानाम अभाव करणॊ महान 15 मंध्यं दिनगतं सूर्यं परतपन्तं गभस्तिभिः तथा तव सुतं मध्ये परतपन्तं शरॊर्मिभिः 16 न शेकुर भारतं युद्धे पाण्डवाः समवेक्षितुम पलायने कृतॊत्साहा निर्तुसाहा दविषज जये 17 पर्यधावन्त पाञ्चाला वध्यमाना महात्मना रुक्मपुङ्खैः परसन्नाग्रैस तव पुत्रेण धन्विना अर्द्यमानाः शरैस तूर्णं नयपतन पाण्डुसैनिकाः 18 न तादृशं रणे कर्मकृतवन्तस तु तावकाः यादृशं कृतवान राजा पुत्रस तव विशां पते 19 पुत्रेण तव सा सेना पाण्डवी मथिता रणे नलिनी दविरदेनेव समन्तात फुल्लपङ्कजा 20 कषीणतॊयानिलार्काभ्यां हतत्विड इव पद्मिनी बभूव पाण्डवी सेना तव पुत्रस्य तेजसा 21 पाण्डुसेनां हतां दृष्ट्वा तव पुत्रेण भारत भीमसेनपुरॊगास तु पाञ्चालाः समुपाद्रवन 22 स भीमसेनं दशभिर मद्री पुत्रौ तरिभिस तरिभिः विराटद्रुपदौ षड्भिः शतेन च शिखण्डिनम 23 धृष्टद्युम्नं च सप्तत्या धर्मपुत्रं च सप्तभिः केकयांश चैव चेदींश च बहुभिर निशितैः शरैः 24 सात्वतं पञ्चभिर विद्ध्वा दरौपदेयांस तरिभिस तरिभिः घटॊत्कचं च समरे विद्ध्वा सिंह इवानदत 25 शतशश चापरान यॊधान स दविपाश्वरथान रणे शरैर अवचकर्तॊग्रैः करुद्धॊ ऽनतक इव परजाः 26 तस्य तान निघ्नतः शत्रून रुक्मपृष्ठं महद धनुः भल्लाभ्यां पाण्डवॊ जयेष्ठस तरिधा चिच्छेद मारिष 27 विव्याध चैनं दशभिः सम्यग अस्तैः शितैः शरैः मर्माणि भित्त्वा ते सर्वे संभग्नाः कषितिम आविशत 28 ततः परमुदिता यॊधाः परिवव्रुर युधिष्ठिरम वृत्र हत्यै यथा देवाः परिवव्रुः पुरंदरम 29 ततॊ युधिष्ठिरॊ राजा तव पुत्रस्य मारिष शरं परमदुर्वारं परेषयाम आस संयुगे स तेन भृशसंविद्धॊ निषसाद रथॊत्तमे 30 ततः पाञ्चाल सैन्यानां भृशम आसीद रवॊ महान हतॊ राजेति राजेन्द्र मुदितानां समन्ततः 31 बाणशब्दरवश चॊग्रः शुश्रुवे तत्र मारिष अथ दरॊणॊ दरुतं तत्र परत्यदृश्यत संयुगे 32 हृष्टॊ दुर्यॊधनश चापि दृढम आदाय कार्मुकम तिष्ठ तिष्ठेति राजानं बरुवन पाण्डवम अभ्ययात 33 परत्युद्ययुस तं तवरिताः पाञ्चाला राजगृद्धिनः तान दरॊणः परतिजग्राह परीप्सन कुरुसत्तमम चण्डवातॊद्धतान मेघान निघ्नन रश्मिमुचॊ यथा 34 ततॊ राजन महान आसीत संग्रामॊ भूरिवर्धनः तावकानां परेषां च समेतानां युयुत्सया |
1
[s] tad udīrṇagajāśvaughaṃ balaṃ tava janādhipa pāṇḍusenām abhidrutya yodhayām āsa sarvataḥ 2 pāñcālāḥ kuravaś caiva yodhayantaḥ parasparam yama rāṣṭrāya mahate paralokāya dīkṣitāḥ 3 śūrāḥ śūraiḥ samāgamya śaratomara śaktibhiḥ vivyadhuḥ samare tūrṇaṃ ninyuś caiva yamakṣayam 4 rathināṃ rathibhiḥ sārdhaṃ rudhirasrāvi dāruṇam prāvartata mahad yuddhaṃ nighnatām itaretaram 5 vāraṇāś ca mahārāja samāsādya parasparam viṣāṇair dārayām āsuḥ saṃkruddhāś ca mahotkaṭāḥ 6 hayārohān harārohāḥ prāsaśaktiparaśvadhaiḥ bibhidus tumule yuddhe prārthayanto mayad yaśaḥ 7 pattayaś ca mahābāho śataśaḥ śastrapāṇayaḥ anyonyam ārdayan rājan nityayattāḥ parākrame 8 gotrāṇāṃ nāmadheyānāṃ kulānāṃ caiva māriṣa śravaṇād dhi vijānīmaḥ pāñcālān kurubhiḥ saha 9 anyonyaṃ samare yodhāḥ śaraśaktiparaśvadhaiḥ preṣayan paralokāya vicaranto hy abhītavat 10 śarair daśa diśo rājaṃs teṣāṃ muktaiḥ sahasraśaḥ na bhrājanta yathāpūrvaṃ bhāskare 'staṃ gate 'pi ca 11 tathā prayudhyamāneṣu pāṇaveyeṣu nirbhayaḥ duryodhano mahārāja vyavagāhata tad balam 12 saindhavasya vadhenaiva bhṛśaṃ duḥkhasamanvitaḥ martavyam iti saṃcintya prāviśat tu dviṣad balam 13 nādayan rathaghoṣeṇa kampayann iva medinīm abhyavartata putras te pāṇḍavānām anīkinīm 14 sa saṃnipātas tumulas tasya teṣāṃ ca bhārata abhavat sarvasainyānām abhāva karaṇo mahān 15 maṃdhyaṃ dinagataṃ sūryaṃ pratapantaṃ gabhastibhiḥ tathā tava sutaṃ madhye pratapantaṃ śarormibhiḥ 16 na śekur bhārataṃ yuddhe pāṇḍavāḥ samavekṣitum palāyane kṛtotsāhā nirtusāhā dviṣaj jaye 17 paryadhāvanta pāñcālā vadhyamānā mahātmanā rukmapuṅkhaiḥ prasannāgrais tava putreṇa dhanvinā ardyamānāḥ śarais tūrṇaṃ nyapatan pāṇḍusainikāḥ 18 na tādṛśaṃ raṇe karmakṛtavantas tu tāvakāḥ yādṛśaṃ kṛtavān rājā putras tava viśāṃ pate 19 putreṇa tava sā senā pāṇḍavī mathitā raṇe nalinī dviradeneva samantāt phullapaṅkajā 20 kṣīṇatoyānilārkābhyāṃ hatatviḍ iva padminī babhūva pāṇḍavī senā tava putrasya tejasā 21 pāṇḍusenāṃ hatāṃ dṛṣṭvā tava putreṇa bhārata bhīmasenapurogās tu pāñcālāḥ samupādravan 22 sa bhīmasenaṃ daśabhir madrī putrau tribhis tribhiḥ virāṭadrupadau ṣaḍbhiḥ śatena ca śikhaṇḍinam 23 dhṛṣṭadyumnaṃ ca saptatyā dharmaputraṃ ca saptabhiḥ kekayāṃś caiva cedīṃś ca bahubhir niśitaiḥ śaraiḥ 24 sātvataṃ pañcabhir viddhvā draupadeyāṃs tribhis tribhiḥ ghaṭotkacaṃ ca samare viddhvā siṃha ivānadat 25 śataśaś cāparān yodhān sa dvipāśvarathān raṇe śarair avacakartograiḥ kruddho 'ntaka iva prajāḥ 26 tasya tān nighnataḥ śatrūn rukmapṛṣṭhaṃ mahad dhanuḥ bhallābhyāṃ pāṇḍavo jyeṣṭhas tridhā ciccheda māriṣa 27 vivyādha cainaṃ daśabhiḥ samyag astaiḥ śitaiḥ śaraiḥ marmāṇi bhittvā te sarve saṃbhagnāḥ kṣitim āviśat 28 tataḥ pramuditā yodhāḥ parivavrur yudhiṣṭhiram vṛtra hatyai yathā devāḥ parivavruḥ puraṃdaram 29 tato yudhiṣṭhiro rājā tava putrasya māriṣa śaraṃ paramadurvāraṃ preṣayām āsa saṃyuge sa tena bhṛśasaṃviddho niṣasāda rathottame 30 tataḥ pāñcāla sainyānāṃ bhṛśam āsīd ravo mahān hato rājeti rājendra muditānāṃ samantataḥ 31 bāṇaśabdaravaś cograḥ śuśruve tatra māriṣa atha droṇo drutaṃ tatra pratyadṛśyata saṃyuge 32 hṛṣṭo duryodhanaś cāpi dṛḍham ādāya kārmukam tiṣṭha tiṣṭheti rājānaṃ bruvan pāṇḍavam abhyayāt 33 pratyudyayus taṃ tvaritāḥ pāñcālā rājagṛddhinaḥ tān droṇaḥ pratijagrāha parīpsan kurusattamam caṇḍavātoddhatān meghān nighnan raśmimuco yathā 34 tato rājan mahān āsīt saṃgrāmo bhūrivardhanaḥ tāvakānāṃ pareṣāṃ ca sametānāṃ yuyutsayā |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 7
Chapter 129
|
1
[धृ] यत तदा पराविशत पाण्डून आचार्यः कुपितॊ वशी उत्क्वा दुर्यॊधनं सम्यङ मम शास्त्रातिगं सुतम 2 परविश्य विचरन्तं च रणे शूरम अवस्थितम कथं दरॊणं महेष्वासं पाण्डवाः पर्यवारयन 3 के ऽरक्षन दक्षिणं चक्रम आचार्यस्य महात्मनः के चॊत्तरम अरक्षन्त निघ्नतः शात्रवान रणे 4 नृत्यन स रथमार्गेषु सर्वशस्त्रभृतां वरः धूमकेतुर इव करुद्धः कथं मृत्युम उपेयिवान 5 [स] सायाह्ने सैन्धवं हत्वा राज्ञा पार्थः समेत्य च सात्यकिश च महेष्वासॊ दरॊणम एवाभ्यधावताम 6 तथा युधिष्ठिरस तूर्णं भीमसेनश च पाण्डवः पृथक चमूभ्यां संसक्तौ दरॊणम एवाभ्यधावताम 7 तथैव नकुलॊ धीमान सहदेवश च दुर्जयः धृष्टद्युम्नः शतानीकॊ विराटश च स केकयः मत्स्याः शाल्वेय सेनाश च दरॊणम एव ययुर युधि 8 दरुपदश च तथा राजा पाञ्चालैर अभिरक्षितः धृष्टद्युम्न पिता राजन दरॊणम एवाभ्यवर्तत 9 दरौपदेया महेष्वासा राक्षसश च घटॊत्कचः स सेनास ते ऽभयवर्तन्त दरॊणम एव महाद्युतिम 10 परभद्रकश च पाञ्चालाः षट सहस्राः परहारिणः दरॊणम एवाभ्यवर्तन्त पुरस्कृत्य शिखण्डिनम 11 तथेतरे नरव्याघ्राः पाण्डवानां महारथाः सहिताः संन्यवर्तन्त दरॊणम एव दविजर्षभम 12 तेषु शूरेषु युद्धाय गतेषु भरतर्षभ बभूव रजनी घॊरा भीरूणां भयवर्धिनी 13 यॊधानाम अशिवा रौद्रा राजन्न अन्तकगामिनी कुञ्जराश्वमनुष्याणां पराणान्त करणी तदा 14 तस्यां रजन्यां घॊरायां नदन्त्यः सर्वतः शिवाः नयवेदयन भयं घॊरं स जवालकवलैर मुखैः 15 उलूकाश चाप्य अदृश्यन्त शंसन्तॊ विपुलं भयम विशेषतः कौरवाणां धवजिन्याम अतिदारुणम 16 ततः सैन्येषु राजेन्द्र शब्दः समभवन महान भेरीशब्देन महता मृदङ्गानां सवनेन च 17 गजानां गर्जितैश चापि तुरङ्गाणां च हेषितैः खुरशब्दनिपातैश च तुमुलः सर्वतॊ ऽभवत 18 ततः समभवद युद्धं संध्यायाम अतिदारुणम दरॊणस्य च महाराज सृञ्जयानां च सर्वशः 19 तमसा चावृते लॊके न पराज्ञायत किं चन सैन्येन रजसा चैव समन्ताद उत्थितेन ह 20 नरस्याश्वस्य नागस्य समसज्जत शॊणितम नापश्याम रजॊ भौमं कश्मलेनाभिसंवृताः 21 रात्रौ वंशवनस्येव दह्यमानस्य पर्वते घॊरश चाटचटा शब्दः शस्त्राणां पतताम अभूत 22 नैव सवे न परे राजन पराज्ञायन्त तमॊवृते उन्मत्तम इव तत सर्वं बभूव रजनी मुखे 23 भौमं रजॊ ऽथ राजेन्द्र शॊणितेन परशामितम शातकौम्भैश च कवचैर भूषणैश च तमॊ ऽभयगात 24 ततः सा भारती सेना मणिहेमविभूषिता दयुर इवासीत स नक्षत्रा रजन्यां भरतर्षभ 25 गॊमायुबड संघुष्टा शक्तिध्वजसमाकुला दारुणाभिरुता घॊरा कष्वेडितॊत्क्रुष्ट नादिता 26 ततॊ ऽभवन महाशब्दस तुमुलॊ लॊमहर्षणः समावृण्वन दिशः सर्वा महेन्द्राशनिनिस्वनः 27 सा निशीथे महाराज सेनादृश्यत भारती अङ्गदैः कुण्डलैर निष्कैः शस्तैश चैवावभासिता 28 तत्र नागा रथाश चैव जाम्बूनदविभूषिताः निशायां परत्यदृश्यन्त मेघा इव स विद्युतः 29 ऋष्टिशक्तिगदा बाणमुसल परासपट्टिशाः संपतन्तॊ वयदृश्यन्त भराजमाना इवाग्नयः 30 दुर्यॊधन पुरॊवातां रथनागबलाहकाम वादित्रघॊषस्तनितां चापविद्युद धवजैर वृताम 31 दरॊण पाण्डव पर्जन्यां खड्गशक्ति गदाशनिम शरधारास्त्र पवनां भृशं शीतॊष्णसंकुलाम 32 घॊरां विस्मापनीम उग्रां जीवितच छिदम अप्लवाम तां पराविशन्न अतिभयां सेनां युद्धचिकीर्षवः 33 तस्मिन रात्रिमुखे घॊरे महाशब्दनिनादिते भीरूणां तरासजनने शूराणां हर्षवर्धने 34 रात्रियुद्धे तदा घॊरे वर्तमाने सुदारुणे दरॊणम अभ्यद्रवन करुद्धाः सहिताः पाण्डुसृञ्जयाः 35 ये ये परमुखतॊ राजन नयवर्तन्त महात्मनः तान सर्वान विमुखांश चक्रे कांश चिन निन्ये यमक्षयम |
1
[dhṛ] yat tadā prāviśat pāṇḍūn ācāryaḥ kupito vaśī utkvā duryodhanaṃ samyaṅ mama śāstrātigaṃ sutam 2 praviśya vicarantaṃ ca raṇe śūram avasthitam kathaṃ droṇaṃ maheṣvāsaṃ pāṇḍavāḥ paryavārayan 3 ke 'rakṣan dakṣiṇaṃ cakram ācāryasya mahātmanaḥ ke cottaram arakṣanta nighnataḥ śātravān raṇe 4 nṛtyan sa rathamārgeṣu sarvaśastrabhṛtāṃ varaḥ dhūmaketur iva kruddhaḥ kathaṃ mṛtyum upeyivān 5 [s] sāyāhne saindhavaṃ hatvā rājñā pārthaḥ sametya ca sātyakiś ca maheṣvāso droṇam evābhyadhāvatām 6 tathā yudhiṣṭhiras tūrṇaṃ bhīmasenaś ca pāṇḍavaḥ pṛthak camūbhyāṃ saṃsaktau droṇam evābhyadhāvatām 7 tathaiva nakulo dhīmān sahadevaś ca durjayaḥ dhṛṣṭadyumnaḥ śatānīko virāṭaś ca sa kekayaḥ matsyāḥ śālveya senāś ca droṇam eva yayur yudhi 8 drupadaś ca tathā rājā pāñcālair abhirakṣitaḥ dhṛṣṭadyumna pitā rājan droṇam evābhyavartata 9 draupadeyā maheṣvāsā rākṣasaś ca ghaṭotkacaḥ sa senās te 'bhyavartanta droṇam eva mahādyutim 10 prabhadrakaś ca pāñcālāḥ ṣaṭ sahasrāḥ prahāriṇaḥ droṇam evābhyavartanta puraskṛtya śikhaṇḍinam 11 tathetare naravyāghrāḥ pāṇḍavānāṃ mahārathāḥ sahitāḥ saṃnyavartanta droṇam eva dvijarṣabham 12 teṣu śūreṣu yuddhāya gateṣu bharatarṣabha babhūva rajanī ghorā bhīrūṇāṃ bhayavardhinī 13 yodhānām aśivā raudrā rājann antakagāminī kuñjarāśvamanuṣyāṇāṃ prāṇānta karaṇī tadā 14 tasyāṃ rajanyāṃ ghorāyāṃ nadantyaḥ sarvataḥ śivāḥ nyavedayan bhayaṃ ghoraṃ sa jvālakavalair mukhaiḥ 15 ulūkāś cāpy adṛśyanta śaṃsanto vipulaṃ bhayam viśeṣataḥ kauravāṇāṃ dhvajinyām atidāruṇam 16 tataḥ sainyeṣu rājendra śabdaḥ samabhavan mahān bherīśabdena mahatā mṛdaṅgānāṃ svanena ca 17 gajānāṃ garjitaiś cāpi turaṅgāṇāṃ ca heṣitaiḥ khuraśabdanipātaiś ca tumulaḥ sarvato 'bhavat 18 tataḥ samabhavad yuddhaṃ saṃdhyāyām atidāruṇam droṇasya ca mahārāja sṛñjayānāṃ ca sarvaśaḥ 19 tamasā cāvṛte loke na prājñāyata kiṃ cana sainyena rajasā caiva samantād utthitena ha 20 narasyāśvasya nāgasya samasajjata śoṇitam nāpaśyāma rajo bhaumaṃ kaśmalenābhisaṃvṛtāḥ 21 rātrau vaṃśavanasyeva dahyamānasya parvate ghoraś cāṭacaṭā śabdaḥ śastrāṇāṃ patatām abhūt 22 naiva sve na pare rājan prājñāyanta tamovṛte unmattam iva tat sarvaṃ babhūva rajanī mukhe 23 bhaumaṃ rajo 'tha rājendra śoṇitena praśāmitam śātakaumbhaiś ca kavacair bhūṣaṇaiś ca tamo 'bhyagāt 24 tataḥ sā bhāratī senā maṇihemavibhūṣitā dyur ivāsīt sa nakṣatrā rajanyāṃ bharatarṣabha 25 gomāyubaḍa saṃghuṣṭā śaktidhvajasamākulā dāruṇābhirutā ghorā kṣveḍitotkruṣṭa nāditā 26 tato 'bhavan mahāśabdas tumulo lomaharṣaṇaḥ samāvṛṇvan diśaḥ sarvā mahendrāśaninisvanaḥ 27 sā niśīthe mahārāja senādṛśyata bhāratī aṅgadaiḥ kuṇḍalair niṣkaiḥ śastaiś caivāvabhāsitā 28 tatra nāgā rathāś caiva jāmbūnadavibhūṣitāḥ niśāyāṃ pratyadṛśyanta meghā iva sa vidyutaḥ 29 ṛṣṭiśaktigadā bāṇamusala prāsapaṭṭiśāḥ saṃpatanto vyadṛśyanta bhrājamānā ivāgnayaḥ 30 duryodhana purovātāṃ rathanāgabalāhakām vāditraghoṣastanitāṃ cāpavidyud dhvajair vṛtām 31 droṇa pāṇḍava parjanyāṃ khaḍgaśakti gadāśanim śaradhārāstra pavanāṃ bhṛśaṃ śītoṣṇasaṃkulām 32 ghorāṃ vismāpanīm ugrāṃ jīvitac chidam aplavām tāṃ prāviśann atibhayāṃ senāṃ yuddhacikīrṣavaḥ 33 tasmin rātrimukhe ghore mahāśabdaninādite bhīrūṇāṃ trāsajanane śūrāṇāṃ harṣavardhane 34 rātriyuddhe tadā ghore vartamāne sudāruṇe droṇam abhyadravan kruddhāḥ sahitāḥ pāṇḍusṛñjayāḥ 35 ye ye pramukhato rājan nyavartanta mahātmanaḥ tān sarvān vimukhāṃś cakre kāṃś cin ninye yamakṣayam |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 7
Chapter 130
|
1
[धृ] तस्मिन परविष्टे दुर्धर्षे सृञ्जयान अमितौजसि अमृष्यमाणे संरब्धे का वॊ ऽभूद वै मतिस तदा 2 दुर्यॊधनं तथा पुत्रम उक्त्वा शास्त्रातिगं मम यत पराविशद अमेयात्मा किं पार्थः परत्यपद्यत 3 निहते सैन्धवे वीरे भूरिश्रवसि चैव हि यद अभ्यगान महातेजाः पाञ्चालान अपराजिथ 4 किम अमन्यत दुर्धर्षः परविष्टे शत्रुतापने दुर्यॊधनश च किं कृत्यं पराप्तकालम अमन्यत 5 के च तं वरदं वीरम अन्वयुर दविजसत्तमम के चास्य पृष्ठतॊ ऽगच्छन वीराः शूरस्य युध्यतः के पुरस्ताद अयुध्यन्त निघ्नतः शात्रवान रणे 6 मन्ये ऽहं पाडवान सर्वान भारद्वाज शरार्दितान शिशिरे कम्पमाना वै कृशा गाव इवाभिभॊ 7 परविश्य स महेष्वासः पाञ्चालान अरिमर्दनः कथं नु पुरुषव्याघ्रः पञ्चत्वम उपजग्मिवान 8 सर्वेषु सैन्येषु च संगतेषु; रात्रौ समेतेषु महारथेषु संलॊड्यमानेषु पृथग्विधेषु; के वस तदानीं मतिमन्त आसन 9 हतांश चैव विषक्तांश च पराभूतांश च शंसति रथिनॊ विरथांश चैव कृतान युद्धेषु मामकान 10 कथम एषां तदा तत्र पार्थानाम अपलायिनाम परकाशम अभवद रात्रौ कथं कुरुषु संजय 11 [स] रात्रियुद्धे तदा राजन वर्तमाने सुदारुणे दरॊणम अभ्यद्रवन रात्रौ पाण्डवाः सह सैनिकाः 12 ततॊ दरॊणः केकयांश च धृष्टद्युम्नस्य चात्मजान परेषयन मृत्युलॊकाय सर्वान इषुभिर आशुगैः 13 तस्य परमुखतॊ राजन ये ऽवर्तन्त महारथाः तान सर्वान परेषयाम आस परलॊकाय भारत 14 परमथ्नन्तं तदा वीरं भारद्वाजं महारथम अभ्यवर्तत संक्रुद्धः शिबी राजन परतापवान 15 तम आपतन्तं संप्रेक्ष्य पाण्डवानां महारथम विव्याध दशभिर दरॊणः सर्वपारशवैः शरैः 16 तं शिबिः परतिविव्याध तरिंशता निशितैः शरैः सारथिं चास्य भल्लेन समयमानॊ नयपातयत 17 तस्य दरॊणॊ हयान हत्वा सारथिं च महात्मनः अथास्य स शिरस तराणं शिरः कायाद अपाहरत 18 कलिङ्गानां च सैन्येन कलिङ्गस्य सुतॊ रणे पूर्वं पितृवधात करुद्धॊ भीमसेनम उपाद्रवत 19 स भीमं पञ्चभिर विद्ध्वा पुनर विव्याध सप्तभिः विशॊकं तरिभिर आजघ्ने धवजम एकेन पत्रिणा 20 कलिङ्गानां तु तं शूरं करुद्धं करुद्धॊ वृकॊदरः रथाद रथम अभिद्रुत्य मुष्टिनाभिजघान ह 21 तस्य मुष्टिहतस्याजौ पाण्डवेन बलीयसा सर्वाण्य अस्थीनि सहसा परापतन वै पृथक पृथक 22 तं कर्णॊ भरातरश चास्य नामृष्यन्त महारथाः ते भीमसेनं नाराचैर जघ्नुर आशीविषॊपमैः 23 तत्र शत्रुरथं तयक्त्वा भीमॊ धरुवरथं गतः धरुवं चास्यन्तम अनिशं मुष्टिना समपॊथयत स तथा पाण्डुपुत्रेण बलिना निहतॊ ऽपतत 24 तं निहत्य महाराज भीमसेनॊ महाबलः जय रात रथं पराप्य मुहुः सिंह इवानदत 25 जय रातम अथाक्षिप्य नदन सव्येन पाणिना तलेन नाशयाम आस कर्णस्यैवाग्रतः सथितम 26 कर्णस तु पाण्डवे शक्तिं काञ्चनीं समवासृजत ततस ताम एव जघ्राह परहसन पाण्डुनन्दनः 27 कर्णायैव च दुर्धर्षश चिक्षेपाजौ वृकॊदरः ताम अन्तरिक्षे चिच्छेद शकुनिस तैलपायिना 28 ततस तव सुता राजन भीमस्य रथम आव्रजन महता शरवर्षेण छादयन्तॊ वृकॊदरम 29 दुर्मदस्य ततॊ भीमः परहसन्न इव संयुगे सारथिं च हयांश चैव शरैर निन्ये यमक्षयम दुर्मदस तु ततॊ यानं दुष्कर्णस्यावपुप्लुवे 30 ताव एकरथम आरूढौ भरातरौ परतापनौ संग्रामशिरसॊ मध्ये भीमं दवाव अभ्यधावताम यथाम्बुपतिमित्रौ हि तारकं दैत्य सत्तमम 31 ततस तु दुर्मदश चैव दुष्कर्णश च तवात्मजौ रथम एकं समारुह्य भीमं बाणैर अविध्यताम 32 ततः कर्णस्य मिषतॊ दरौणेर दुर्यॊधनस्य च कृपस्य सॊमदत्तस्य बाह्लीकस्य च पाण्डवः 33 दुर्मदस्य च वीरस्य दुष्कर्णस्य च तं रथम पादप्रहारेण धरां परावेशयद अरिंदमः 34 ततः सुतौ ते बलिनौ शूरौ दुष्कर्ण दुर्मदौ मुष्टिनाहत्य संक्रुद्धॊ ममर्द चरणेन च 35 ततॊ हाहाकृते सैन्ये दृष्ट्वा भीमं नृपाब्रुवन रुद्रॊ ऽयं भीमरूपेण धार्तराष्ट्रेषु गृध्यति 36 एवम उक्त्वापलायन्त सर्वे भारत पार्थिवाः विसंज्ञाव आहयान वाहान न च दवौ सह धावतः 37 ततॊ बले भृशलुलिते निशामुखे; सुपूजितॊ नृप वृषभैर वृकॊदरः महाबलः कमलविबुद्धलॊचनॊ; युधिष्ठिरं नृपतिम अपूजयद बली 38 ततॊ यमौ दरुपद विराट केकया; युधिष्ठिरश चापि परां मुदं ययुः वृकॊदरं भृशम अभिपूजयंश च ते; यथान्धके परतिनिहते हरं सुराः 39 ततः सुतास तव वरुणात्मजॊपमा; रुषान्विताः सह गुरुणा महत्मना वृकॊदरं स रथपदातिकुञ्जरा; युयुत्सवॊ भृशम अभिपर्यवारयन 40 ततॊ ऽभवत तिमिरघनैर इवावृतं; महाभये भयदम अतीव दारुणम निशामुखे बड वृकगृध्रमॊदनं; महात्मनां नृप वरयुद्धम अद्भुतम |
1
[dhṛ] tasmin praviṣṭe durdharṣe sṛñjayān amitaujasi amṛṣyamāṇe saṃrabdhe kā vo 'bhūd vai matis tadā 2 duryodhanaṃ tathā putram uktvā śāstrātigaṃ mama yat prāviśad ameyātmā kiṃ pārthaḥ pratyapadyata 3 nihate saindhave vīre bhūriśravasi caiva hi yad abhyagān mahātejāḥ pāñcālān aparājitha 4 kim amanyata durdharṣaḥ praviṣṭe śatrutāpane duryodhanaś ca kiṃ kṛtyaṃ prāptakālam amanyata 5 ke ca taṃ varadaṃ vīram anvayur dvijasattamam ke cāsya pṛṣṭhato 'gacchan vīrāḥ śūrasya yudhyataḥ ke purastād ayudhyanta nighnataḥ śātravān raṇe 6 manye 'haṃ pāḍavān sarvān bhāradvāja śarārditān śiśire kampamānā vai kṛśā gāva ivābhibho 7 praviśya sa maheṣvāsaḥ pāñcālān arimardanaḥ kathaṃ nu puruṣavyāghraḥ pañcatvam upajagmivān 8 sarveṣu sainyeṣu ca saṃgateṣu; rātrau sameteṣu mahāratheṣu saṃloḍyamāneṣu pṛthagvidheṣu; ke vas tadānīṃ matimanta āsan 9 hatāṃś caiva viṣaktāṃś ca parābhūtāṃś ca śaṃsati rathino virathāṃś caiva kṛtān yuddheṣu māmakān 10 katham eṣāṃ tadā tatra pārthānām apalāyinām prakāśam abhavad rātrau kathaṃ kuruṣu saṃjaya 11 [s] rātriyuddhe tadā rājan vartamāne sudāruṇe droṇam abhyadravan rātrau pāṇḍavāḥ saha sainikāḥ 12 tato droṇaḥ kekayāṃś ca dhṛṣṭadyumnasya cātmajān preṣayan mṛtyulokāya sarvān iṣubhir āśugaiḥ 13 tasya pramukhato rājan ye 'vartanta mahārathāḥ tān sarvān preṣayām āsa paralokāya bhārata 14 pramathnantaṃ tadā vīraṃ bhāradvājaṃ mahāratham abhyavartata saṃkruddhaḥ śibī rājan pratāpavān 15 tam āpatantaṃ saṃprekṣya pāṇḍavānāṃ mahāratham vivyādha daśabhir droṇaḥ sarvapāraśavaiḥ śaraiḥ 16 taṃ śibiḥ prativivyādha triṃśatā niśitaiḥ śaraiḥ sārathiṃ cāsya bhallena smayamāno nyapātayat 17 tasya droṇo hayān hatvā sārathiṃ ca mahātmanaḥ athāsya sa śiras trāṇaṃ śiraḥ kāyād apāharat 18 kaliṅgānāṃ ca sainyena kaliṅgasya suto raṇe pūrvaṃ pitṛvadhāt kruddho bhīmasenam upādravat 19 sa bhīmaṃ pañcabhir viddhvā punar vivyādha saptabhiḥ viśokaṃ tribhir ājaghne dhvajam ekena patriṇā 20 kaliṅgānāṃ tu taṃ śūraṃ kruddhaṃ kruddho vṛkodaraḥ rathād ratham abhidrutya muṣṭinābhijaghāna ha 21 tasya muṣṭihatasyājau pāṇḍavena balīyasā sarvāṇy asthīni sahasā prāpatan vai pṛthak pṛthak 22 taṃ karṇo bhrātaraś cāsya nāmṛṣyanta mahārathāḥ te bhīmasenaṃ nārācair jaghnur āśīviṣopamaiḥ 23 tatra śatrurathaṃ tyaktvā bhīmo dhruvarathaṃ gataḥ dhruvaṃ cāsyantam aniśaṃ muṣṭinā samapothayat sa tathā pāṇḍuputreṇa balinā nihato 'patat 24 taṃ nihatya mahārāja bhīmaseno mahābalaḥ jaya rāta rathaṃ prāpya muhuḥ siṃha ivānadat 25 jaya rātam athākṣipya nadan savyena pāṇinā talena nāśayām āsa karṇasyaivāgrataḥ sthitam 26 karṇas tu pāṇḍave śaktiṃ kāñcanīṃ samavāsṛjat tatas tām eva jaghrāha prahasan pāṇḍunandanaḥ 27 karṇāyaiva ca durdharṣaś cikṣepājau vṛkodaraḥ tām antarikṣe ciccheda śakunis tailapāyinā 28 tatas tava sutā rājan bhīmasya ratham āvrajan mahatā śaravarṣeṇa chādayanto vṛkodaram 29 durmadasya tato bhīmaḥ prahasann iva saṃyuge sārathiṃ ca hayāṃś caiva śarair ninye yamakṣayam durmadas tu tato yānaṃ duṣkarṇasyāvapupluve 30 tāv ekaratham ārūḍhau bhrātarau paratāpanau saṃgrāmaśiraso madhye bhīmaṃ dvāv abhyadhāvatām yathāmbupatimitrau hi tārakaṃ daitya sattamam 31 tatas tu durmadaś caiva duṣkarṇaś ca tavātmajau ratham ekaṃ samāruhya bhīmaṃ bāṇair avidhyatām 32 tataḥ karṇasya miṣato drauṇer duryodhanasya ca kṛpasya somadattasya bāhlīkasya ca pāṇḍavaḥ 33 durmadasya ca vīrasya duṣkarṇasya ca taṃ ratham pādaprahāreṇa dharāṃ prāveśayad ariṃdamaḥ 34 tataḥ sutau te balinau śūrau duṣkarṇa durmadau muṣṭināhatya saṃkruddho mamarda caraṇena ca 35 tato hāhākṛte sainye dṛṣṭvā bhīmaṃ nṛpābruvan rudro 'yaṃ bhīmarūpeṇa dhārtarāṣṭreṣu gṛdhyati 36 evam uktvāpalāyanta sarve bhārata pārthivāḥ visaṃjñāv āhayān vāhān na ca dvau saha dhāvataḥ 37 tato bale bhṛśalulite niśāmukhe; supūjito nṛpa vṛṣabhair vṛkodaraḥ mahābalaḥ kamalavibuddhalocano; yudhiṣṭhiraṃ nṛpatim apūjayad balī 38 tato yamau drupada virāṭa kekayā; yudhiṣṭhiraś cāpi parāṃ mudaṃ yayuḥ vṛkodaraṃ bhṛśam abhipūjayaṃś ca te; yathāndhake pratinihate haraṃ surāḥ 39 tataḥ sutās tava varuṇātmajopamā; ruṣānvitāḥ saha guruṇā mahatmanā vṛkodaraṃ sa rathapadātikuñjarā; yuyutsavo bhṛśam abhiparyavārayan 40 tato 'bhavat timiraghanair ivāvṛtaṃ; mahābhaye bhayadam atīva dāruṇam niśāmukhe baḍa vṛkagṛdhramodanaṃ; mahātmanāṃ nṛpa varayuddham adbhutam |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 7
Chapter 131
|
1
[स] परायॊपविष्टे तु हते पुत्रे सात्यकिना ततः सॊमदत्तॊ भृशं करुद्धः सात्यक्तिं वाक्यम अब्रवीत 2 कषत्रधर्मः पुरा दृष्टॊ यस तु देवैर महात्मभिः तं तवं सात्वत संत्यज्य दस्यु धर्मे कथं रतः 3 पराङ्मुखाय दीनाय नयस्तशस्त्राय याचते कषत्रधर्मरतः पराज्ञः कथं नु परहरेद रणे 4 दवाव एव किल वृष्णीनां तत्र खयातौ महारथौ परद्युम्नश च महाबाहुस तवं चैव युधि सात्वत 5 कथं परायॊपविष्टाय पार्थेन छिन्नबाहवे नृशंसं पतनीयं च तादृशं कृतवान असि 6 शपे सात्वत पुत्राभ्याम इष्टेन सुकृतेन च अनतीताम इमां रात्रिं यदि तवां वीर मानिनम 7 अरक्ष्यमाणं पार्थेन जिष्णुना स सुतानुजम न हन्यां निरये घॊरे पतेयं वृष्णिपांसन 8 एवम उक्त्वा सुसंक्रुद्धः सॊमदत्तॊ महाबलः दध्मौ शङ्खं च तारेण सिंहनादं ननाद च 9 ततः कमलपत्राक्षः सिंहदंष्ट्रॊ महाबलः सात्वतॊ भृशसंक्रुद्धः सॊमदत्तम अथाब्रवीत 10 हतॊ भूरिश्रवा वीरस तव पुत्रॊ महारथः शरश चैव तथा राजन भरातृव्यसनकर्शितः 11 तवां चाप्य अद्य वधिष्यामि सपुत्रपशुबान्धवम तिष्ठेदानीं रणे यत्तः कौरवॊ ऽसि विशेषतः 12 यस्मिन्दानं दमः शौचम अहिंसा हरीर धृतिः कषमा अनपायीनि सर्वाणि नित्यं राज्ञि युधिष्ठिरे 13 मृदङ्गकेतॊस तस्य तवं तेजसा निहतः पुरा स कर्ण सौबलः संख्ये विनाशं समुपेष्यसि 14 शपे ऽहं कृष्ण चरणैर इष्टापूर्तेन चैव ह यदि तवां ससुतं पापं न हन्यां युधि रॊषितः अपयास्यसि चेत तयक्त्वा ततॊ मुक्तॊ भविष्यसि 15 एवम आभाष्य चान्यॊन्यं करॊधसंरक्तलॊचनौ परवृत्तौ शरसंपातं कर्तुं पुरुषसत्तमौ 16 ततॊ गजसहस्रेण रथानाम अयुतेन च दुर्यॊधनः सॊमदत्तं परिवार्य वयवस्थितः 17 शकुनिश च सुसंक्रुद्धः सर्वशस्त्रभृतां वरः पुत्रपौत्रैः परिवृतॊ भरातृभिश चेन्द्र विक्रमैः सयालस तव महाबाहुर वज्रसंहननॊ युवा 18 साग्रं शतसहस्रं तु हयानां तस्य धीमतः सॊमदत्तं महेष्वासं समन्तात पर्यरक्षत 19 रक्ष्यमाणश च बलिभिश छादयाम आस सात्यकिम तं छाद्यमानं विशिखैर दृष्ट्वा संनतपर्वभिः धृष्टद्युम्नॊ ऽभययात करुद्धः परगृह्य महतीं चमूम 20 चण्डवाताभिसृष्टानाम उदधीनाम इव सवनः आसीद राजन बलौघानाम अन्यॊन्यम अभिनिघ्नताम 21 विव्याध सॊमदत्तस तु सात्वतं नवभिः शरैः सात्यकिर दशभिश चैनम अवधीत कुरुपुंगवम 22 सॊ ऽतिविद्धॊ बलवता समरे दृढधन्विना रथॊपस्थं समासाद्य मुमॊह गतचेतनः 23 तं विमूढं समालक्ष्य सारथिस तवरयान्वितः अपॊवाह रणाद वीरं सॊमदत्तं महारथम 24 तं विसंज्ञं समालॊक्य युयुधान शरार्दितम दरौणिर अभ्यद्रवत करुद्धः सात्वतं रणमूर्धनि 25 तम आपतन्तं संप्रेक्ष्य शैनेयस्य रथं परति भैमसेनिः सुसंक्रुद्धः परत्यमित्रम अवारयत 26 कार्ष्णायसमयं घॊरम ऋक्षचर्मावृतं महत युक्तं गजनिभैर वाहैर न हयैर नापि वा गजैः 27 विक्षिप्तम अष्टचक्रेण विवृताक्षेण कूजता धवजेनॊच्छ्रिततुण्डेन गृध्रराजेन राजता 28 लॊहितार्द्र पताकं तम अन्त्र माला विभूषितम अष्टचक्रसमायुक्तम आस्थाय विपुलं रथम 29 शूलमुद्गर धारिण्या शैलपादप हस्तया रक्षसां घॊररूपाणाम अक्षैहिण्या समावृतः 30 तम उद्यतमहाचापं निशाम्य वयथिता नृपाः युगान्तकालसमये दण्डहस्तम इवान्तकम 31 भयार्दिता पचुक्षॊभ पुत्रस्य तव वाहिनी वायुना कषॊभितावर्ता गङ्गेवॊर्ध्व तरङ्गिणी 32 गटॊत्कच परयुक्तेन सिंहनादेन भीषिताः परसुस्रुवुर गजा मूत्रं विव्यथुश च नरा भृशम 33 ततॊ ऽशमवृष्टिर अत्यर्थम आसीत तत्र समन्ततः संध्याकालाधिक बलैः परमुक्ता राक्षसैः कषितौ 34 आयसानि च चक्राणि भुशुण्ड्यः परासतॊमराः पतन्त्य अविरलाः शूलाः शतघ्न्यः पट्टिशास तथा 35 तद उग्रम अतिरौद्रं च दृष्ट्वा युद्धं नराधिपाः तनयास तव कर्णश च वयथिताः पराद्रवन दिशः 36 तत्रैकॊ ऽसत्रबलश्लाघी दरौणिर मानी न विव्यथे वयधमच च शरैर मायां घटॊत्कच विनिर्मिताम 37 निहतायां तु मायायाम अमर्षी स घटॊत्कचः विससर्ज शरान घॊरांस ते ऽशवत्थामानम आविशन 38 भुजगा इव वेगेन वल्मीकं करॊधमूर्छिताः ते शरा रुधिराभ्यक्ता भित्त्वा शारद्वती सुतम विविशुर धरणीं शीघ्रा रुक्मपुङ्खाः शिलाशिताः 39 अश्वत्थामा तु संक्रुद्धॊ लघुहस्तः परतापवान घटॊत्कचम अभिक्रुद्धं बिभेद दशभिः शरैः 40 घटॊत्कचॊ ऽतिविद्धस तु दरॊणपुत्रेण मर्मसु चक्रं शतसहस्रारम अगृह्णाद वयथितॊ भृशम 41 कषुरान्तं बालसूर्याभं मणिवज्र विभूषितम अश्वत्थाम्नस तु चिक्षेप भैमसेनिर जिघांसया 42 वेगेन महता गच्छद विक्षिप्तं दरौणिना शरैः अभाग्यस्येव संकल्पस तन मॊघं नयपतद भुवि 43 घटॊत्कचस ततस तूर्णं दृष्ट्वा चक्रं निपातितम दरौणिं पराच्छादयद बाणैः सवर्भानुर इव भास्करम 44 घटॊत्कच सुतः शरीमान भिन्नाञ जनचयॊपमः रुरॊध दरौणिम आयान्तं परभञ्जनम इवाद्रिराट 45 पौत्रेण भीमसेनस्य शरैः सॊ ऽञजन पर्वणा बभौ मेघेन धाराभिर घिरिर मेरुर इवार्दितः 46 अश्वत्थामा तव असंभ्रान्तॊ रुद्रॊपेन्द्रेन्द्र विक्रमः धवजम एकेन बाणेन चिच्छेदाञ्जनपर्वणः 47 दवाभ्यां तु रथयन्तारं तरिभिश चास्य तरिवेणुकम धनुर एकेन चिच्छेद चतुर्भिश चतुरॊ हयान 48 विरथस्यॊद्यतं हस्ताद धेमबिन्दुभिर आचितम विशिखेन सुतीक्ष्णेन खड्गम अस्य दविधाकरॊत 49 गदा हेमाङ्गदा राजंस तूर्णं हैडिम्ब सूनुना भराम्यॊत्क्षिप्ता शरैः सापि दरौणिनाभ्याहतापतत 50 ततॊ ऽनतरिक्षम उत्पत्य कालमेघ इवॊन्नदन ववर्षाञ्जन पर्वा स दरुमवर्षं नभस्तलात 51 ततॊ मायाधरं दरौणिर घटॊत्कच सुतं दिवि मार्गणैर अभिविव्याध धनं सूर्य इवांशुभिः 52 सॊ ऽवतीर्य पुनस तस्थौ रथे हेमपरिष्कृते महीधर इवात्युच्चः शरीमान अञ्जन पर्वतः 53 तम अयस्मय वर्माणं दरौणिर भीमात्मजात्मजम जघानाञ्जन पर्वाणं महेश्वर इवान्धकम 54 अथ दृष्ट्वा हतं पुत्रम अश्वत्थाम्ना महाबलम दरौणेः सकाशम अभ्येत्य रॊषात पचलिताङ्गदः 55 पराह वाक्यम असंभ्रान्तॊ वीरं शारद्वती सुतम दहन्तं पाण्डवानीकं वनम अग्निम इवॊद्धतम 56 तिष्ठ तिष्ठ न मे जीवन दरॊणपुत्र गमिष्यसि तवाम अद्य निहनिष्यामि करौञ्चम अग्निसुतॊ यथा 57 [अष्व] गच्छ वत्स सहान्यैस तवं युध्यस्वामर विक्रम न हि पुत्रेण हैडिम्बे पिता नयाय्यं परबाधितुम 58 कामं खलु न मे रॊषॊ हैडिम्बे विद्यते तवयि किं तु रॊषान्वितॊ जन्तुर हन्याद आत्मानम अप्य उत 59 [स] शरुत्वैतत करुध ताम्राक्षः पुत्रशॊकसमन्वितः अश्वत्थामानम आयस्तॊ भैमसेनिर अभाषत 60 किम अहं कातरॊ दरौणे पृथग्जन इवाहवे भीमात खल्व अहम उत्पन्नः कुरूणां विपुले कुले 61 पाण्डवानाम अहं पुत्रः समरेष्व अनिवर्तिनाम रक्षसाम अधिराजॊ ऽहं दशग्रीव समॊ बले 62 तिष्ठ तिष्ठ न मे जीवन दरॊणपुत्र गमिष्यसि युद्धश्रद्धाम अहं ते ऽदय विनेष्यामि रणाजिरे 63 इत्य उक्त्वा रॊषताम्राक्षॊ राक्षसः सुमहाबलः दरौणिम अभ्यद्रवत करुद्धॊ गजेन्द्रम इव केसरी 64 रथाक्षमात्रैर इषुभिर अभ्यवर्षद घटॊत्कचः रथिनाम ऋषभं दरौणिं धाराभिर इव तॊयदः 65 शरवृष्टिं शरैर दरौणिर अप्राप्तां तां वयशातयत ततॊ ऽनतरिक्षे बाणानां संग्रामॊ ऽनय इवाभवत 66 अथास्त्र संघर्षकृतैर विस्फुलिङ्गैः समाबभौ विभावरी मुखे वयॊम खद्यॊतैर इव चित्रितम 67 निशाम्य निहतं मायां दरौणिना रणमानिना घटॊत्कचस ततॊ मायां ससर्जान्तर्हितः पुनः 68 सॊ ऽभवद गिरिर इत्य उच्चः शिखरैस तरुसंकटैः शूलप्रासासि मुसलजलप्रस्रवणॊ महान 69 तम अञ्जन चयप्रख्यं दरौणिर दृष्ट्वा महीधरम परपतद्भिश च बहुभिः शस्त्रसंघैर न चुक्षुभे 70 ततः समयन्न इव दरौणिर वज्रम अस्त्रम उदीरयत स तेनास्त्रेण शैलेन्द्रः कषिप्तः कषिप्रम अनश्यत 71 ततः स तॊयदॊ भूत्वा नीलः सेन्द्रायुधॊ दिवि अश्मवृष्टिभिर अत्युग्रॊ दरौणिम आच्छादयद रणे 72 अथ संधाय वायव्यम अस्त्रम अस्त्रविदां वरः वयधमद दरॊण तनयॊ नीलमेघं समुत्थितम 73 स मार्गणगणैर दरौणिर दिशः परच्छाद्य सर्वतः शतं रथसहस्राणां जघान दविपदां वरः 74 स दृष्ट्वा पुनर आयान्तं रथेनायत कार्मुकम घटॊत्कचम असंभ्रान्तं राक्षसैर बहुभिर वृतम 75 सिंहशार्दूलसदृशैर मत्तद्विरदविक्रमैः गजस्थैश च रथस्थैश च वाजिपृष्ठ गतैर अपि 76 विवृतास्य शिरॊग्रीवैर हैडिम्बानुचरैः सह पौलस्त्यैर यातुधानैश च तामसैश चॊग्रविक्रमैः 77 नानाशस्त्रधरैर वीरैर नाना कवचभूषणैः महाबलैर भीमरवैः संरम्भॊद्वृत्त लॊचनैः 78 उपस्थितैस ततॊ युद्धे राक्षसैर युद्धदुर्मदैः विषण्णम अभिसंप्रेक्ष्य पुत्रं ते दरौणिर अब्रवीत 79 तिष्ठ दुर्यॊधनाद्य तवं न कार्यः संभ्रमस तवया सहैभिर भरातृभिर वीरैः पार्थिवैश चेन्द्र विक्रमैः 80 निहनिष्याम्य अमित्रांस ते न तवास्ति पराजयः सत्यं ते परतिजानामि पर्याश्वासय वाहिनीम 81 [दुर] न तव एतद अद्भुतं मन्ये यत ते महद इदं मनः अस्मासु च परा भक्तिस तव गौतमिनन्दन 82 [स] अश्वत्थामानम उक्त्वैवं ततः सौबलम अब्रवीत वृतः शतसहस्रेण रथानां रणशॊभिनाम 83 षष्ट्या गजसहस्रैश च परयाहि तवं धनंजयम कर्णश च वृषसेनश च कृपॊ नीलस तथैव च 84 उदीच्याः कृतवर्मा च पुरुमित्रः शरुतार्पणः दुःशासनॊ निकुम्भश च कुण्ड भेदी उरु करमः 85 पुरंजयॊ दृढरथः पताकी हेमपङ्कजः शल्यारुणीन्द्र सेनाश च संजयॊ विजयॊ जयः 86 कमलाक्षः पुरुः कराथी जय वर्मा सुदर्शनः एते तवाम अनुयास्यन्ति पत्तीनाम अयुतानि षट 87 जहि भीमं यमौ चॊभौ धर्मराजं च मातुल असुरान इव देवेन्द्रॊ जयाशा मे तवयि सथिता 88 दारितान दरौणिना बाणैर भृशं विक्षत विग्रहान अझि मातुलकौन्तेयान असुरान इव पावकिः 89 एवम उक्तॊ ययौ शीघ्रं पुत्रेण तव सौबलः पिप्रीषुस ते सुतान राजन दिधक्षुश चैव पाण्डवान 90 अथ परववृते युद्धं दरौणिराक्षसयॊर मृधे विभावर्यां सुतुमुलं शक्र परह्रादयॊर इव 91 ततॊ घटॊत्कचॊ बाणैर दशभिर गौतमी सुतम जघानॊरसि संक्रुद्धॊ विषाग्निप्रतिमैर दृढैः 92 स तैर अभ्याहतॊ गाढं शरैर भीमसुतेरितैः चचाल रथमध्यस्थॊ वातॊद्धूत इव दरुमः 93 भूयश चाञ्जलिकेनास्य मार्गणेन महाप्रभम दरौणिहस्तस्थितं चापं चिच्छेदाशु घटॊत्कचः 94 ततॊ ऽनयद दरौणिर आदाय धनुर भारसहं महत ववर्ष विशिखांस तीक्ष्णान वारिधारा इवाम्बुदः 95 ततः शारद्वती पुत्रः परेषयाम आस भारत सुवर्णपुङ्खाञ शत्रुघ्नान खचरान खचरान परति 96 तद बाणैर अर्दितं यूथं रक्षसां पीनवक्षसाम सिंहैर इव बभौ मत्तं गजानाम आकुलं कुलम 97 विधम्य राक्षसान बाणैः साश्वसूत रथान विभुः ददाह भगवान वह्निर भूतानीव युगक्षये 98 स दग्ध्वाक्षौहिणीं बाणैर नैरृतान रुरुचे भृशम पुरेव तरिपुरं दग्ध्वा दिवि देवॊ महेश्वरः 99 युगान्ते सर्वभूतानि दग्ध्वेव वसुर उल्बणः रराज जयतां शरेष्ठॊ दरॊणपुत्रस तवाहितान 100 तेषु राजसहस्रेषु पाण्डवेयेषु भारत नैनं निरीक्षितुं कश चिच छक्नॊति दरौणिम आहवे ऋते घटॊत्कचाद वीराद राक्षसेन्द्रान महाबलात 101 स पुनर भरतश्रेष्ठ करॊधाद रक्तान्तलॊचनः तलं तलेन संहत्य संदश्य दशनच छदम सवसूतम अब्रवीत करुद्धॊ दरॊणपुत्राय मां वह 102 स ययौ घॊररूपेण तेन जैत्र पताकिना दवैरथं दरॊण रूपेण पुनर अप्य अरिसूदनः 103 स चिक्षेप ततः करुद्धॊ दरॊणपुत्राय राक्षसः अष्टचक्रां महारौद्राम अशनीं रुद्र निर्मिताम 104 ताम अवप्लुत्य जग्राह दरौणिर नयस्य रथे धनुः चिक्षेप चैनां तस्यैव सयन्दनात सॊ ऽवपुप्लुवे 105 साश्वसूत धवजं वाहं भस्मकृत्वा महाप्रभा विवेश वसुधं भित्त्वा साशनिर भृशदारुणा 106 दरौणेस तत कर्म दृष्ट्वा तु सर्वभूतान्य अपूजयन यद अवप्लुत्य जग्राह घॊरां शंकर निर्मिताम 107 धृष्टद्युम्न रथं गत्वा भैमसेनिस ततॊ नृप मुमॊच निशितान बाणान पुनर दरौणेर महॊरसि 108 धृष्टद्युम्नॊ ऽपय असंभ्रान्तॊ मुमॊचाशीविषॊपमान सुवर्णपुङ्खान विशिखान दरॊणपुत्रस्य वक्षसि 109 ततॊ मुमॊच नाराचान दरौणिस ताभ्यां सहस्रशः ताव अप्य अग्निशिखा परख्यैर जघ्नतुस तस्य मार्गणान 110 अतितीव्रम अभूद युद्धं तयॊः पुरुषसिंहयॊः यॊधानां परीतिजननं दरौणेश च भरतर्षभ 111 ततॊ रथसहस्रेण दविरदानां शतैस तरिभिः षड्भिर वाजिसहस्रैश च भीमस तं देशम आव्रजत 112 ततॊ भीमात्मजं रक्षॊ धृष्टद्युम्नं च सानुगम अयॊधयत धर्मात्मा दरौणिर अक्लिष्टकर्मकृत 113 तत्राद्भुततमं दरौणिर दर्शयाम आस विक्रमम अशक्यं कर्तुम अन्येन सर्वभूतेषु भारत 114 निमेषान्तरमात्रेण साश्वसूत रथद्विपाम अक्षौहिणीं राक्षसानां शितैर बाणैर अशातयत 115 मिषतॊ भीमसेनस्य हैडिम्बेः पार्षतस्य च यमयॊर धर्मपुत्रस्य विजयस्याच्युतस्य च 116 परगाढम अञ्जॊ गतिभिर नाराचैर अभिताडिताः निपेतुर दविरदा भूमौ दविशृङ्गा इव पर्वताः 117 निकृत्तैर हस्तिहस्तैश च विचलद्भिर इतस ततः रराज वसुधा कीर्णा विसर्पद्भिर इवॊरगैः 118 कषिप्तैः काञ्चनदण्डैश च नृपच छत्रैः कषितिर बभौ दयौर इवॊदित चन्द्रार्का गरहाकीर्णा युगक्षये 119 परवृद्धध्वजमण्डूकां भेरी विस्तीर्णकच्चपाम छत्रहंसावली जुष्टां फेनचामरमालिनीम 120 कङ्कगृध्रमहाग्राहां नैकायुध झषाकुलाम रथक्षिप्त महावप्रां पताका रुचिरद्रुमाम 121 शरमीनां महारौद्रां परासशक्त्युग्रडुण्डुभाम मज्जा मांसमहापङ्कां कबन्धावर्जितॊडुपाम 122 केशशैवलकल्माषां भीरूणां कश्मलावहाम नागेन्द्र हययॊधानां शरीरव्यय संभवाम 123 शॊणितौघमहावेगां दरौणिः परावर्तयन नदीम यॊधार्तरव निर्घॊषां कषतजॊर्मि समाकुलाम 124 परायाद अतिमहाघॊरं यमक्षयमहॊदधिम निहत्य राक्षसान बाणैर दरौणिर हैडिम्बम आर्दयत 125 पुनर अप्य अतिसंक्रुद्धः स वृकॊदर पार्षतान स नाराचगणैः पार्थान दरौणिर विद्ध्वा महाबलः 126 जघान सुरथं नाम दरुपदस्य सुतं विभुः पुनः शरुतंजयं नाम सुरथस्यानुजं रणे 127 बलानीकं जयानीकं जयाश्वं चाभिजघ्निवान शरुताह्वयं च राजेन्द्र दरौणिर निन्ये यमक्षयम 128 तरिभिश चान्यैः शरैस तीक्ष्णैः सुपुङ्खै रुक्ममालिनाम शत्रुंजयं च बलिनं शक्र लॊकं निनाय ह 129 जघान स पृषध्रं च चन्द्र देवं च मानिनम कुन्तिभॊजसुतांश चाजौ दशभिर दश जघ्निवान 130 अश्वत्थामा सुसंक्रुद्धः संधायॊग्रम अजिह्मगम मुमॊचाकर्ण पूर्णेन धनुषा शरम उत्तमम यमदण्डॊपमं गॊरम उद्दिश्याशु घटॊत्कचम 131 स भित्त्वा हृदयं तस्य राक्षसस्य महाशरः विवेश वसुधां शीघ्रं स पुङ्खः पृथिवीपते 132 तं हतं पतितं जञात्वा धृष्टद्युम्नॊ महारथः दरौणेः सकाशाद राजेन्द्र अपनिन्ये रथान्तरम 133 तथा पराङ्मुख रथं सैन्यं यौधिष्ठिरं नृप पराजित्य रणे वीरॊ दरॊणपुत्रॊ ननाद ह पूजितः सर्वभूतैश च तव पुत्रैश च भारत 134 अथ शरशतभिन्नकृत्तदेहैर; हतपतितैः कषणदाचरैः समन्तात निधनम उपगतैर महीकृताभूद; गिरिशिखरैर इव दुर्गमातिरौद्रा 135 तं सिद्धगन्धर्वपिशाचसंघा; नागाः सुपर्णाः पितरॊ वयांसि रक्षॊगणा भूतगणाश च दरौणिम; अपूजयन्न अप्सरसः सुराश च |
1
[s] prāyopaviṣṭe tu hate putre sātyakinā tataḥ somadatto bhṛśaṃ kruddhaḥ sātyaktiṃ vākyam abravīt 2 kṣatradharmaḥ purā dṛṣṭo yas tu devair mahātmabhiḥ taṃ tvaṃ sātvata saṃtyajya dasyu dharme kathaṃ rataḥ 3 parāṅmukhāya dīnāya nyastaśastrāya yācate kṣatradharmarataḥ prājñaḥ kathaṃ nu prahared raṇe 4 dvāv eva kila vṛṣṇīnāṃ tatra khyātau mahārathau pradyumnaś ca mahābāhus tvaṃ caiva yudhi sātvata 5 kathaṃ prāyopaviṣṭāya pārthena chinnabāhave nṛśaṃsaṃ patanīyaṃ ca tādṛśaṃ kṛtavān asi 6 śape sātvata putrābhyām iṣṭena sukṛtena ca anatītām imāṃ rātriṃ yadi tvāṃ vīra māninam 7 arakṣyamāṇaṃ pārthena jiṣṇunā sa sutānujam na hanyāṃ niraye ghore pateyaṃ vṛṣṇipāṃsana 8 evam uktvā susaṃkruddhaḥ somadatto mahābalaḥ dadhmau śaṅkhaṃ ca tāreṇa siṃhanādaṃ nanāda ca 9 tataḥ kamalapatrākṣaḥ siṃhadaṃṣṭro mahābalaḥ sātvato bhṛśasaṃkruddhaḥ somadattam athābravīt 10 hato bhūriśravā vīras tava putro mahārathaḥ śaraś caiva tathā rājan bhrātṛvyasanakarśitaḥ 11 tvāṃ cāpy adya vadhiṣyāmi saputrapaśubāndhavam tiṣṭhedānīṃ raṇe yattaḥ kauravo 'si viśeṣataḥ 12 yasmindānaṃ damaḥ śaucam ahiṃsā hrīr dhṛtiḥ kṣamā anapāyīni sarvāṇi nityaṃ rājñi yudhiṣṭhire 13 mṛdaṅgaketos tasya tvaṃ tejasā nihataḥ purā sa karṇa saubalaḥ saṃkhye vināśaṃ samupeṣyasi 14 śape 'haṃ kṛṣṇa caraṇair iṣṭāpūrtena caiva ha yadi tvāṃ sasutaṃ pāpaṃ na hanyāṃ yudhi roṣitaḥ apayāsyasi cet tyaktvā tato mukto bhaviṣyasi 15 evam ābhāṣya cānyonyaṃ krodhasaṃraktalocanau pravṛttau śarasaṃpātaṃ kartuṃ puruṣasattamau 16 tato gajasahasreṇa rathānām ayutena ca duryodhanaḥ somadattaṃ parivārya vyavasthitaḥ 17 śakuniś ca susaṃkruddhaḥ sarvaśastrabhṛtāṃ varaḥ putrapautraiḥ parivṛto bhrātṛbhiś cendra vikramaiḥ syālas tava mahābāhur vajrasaṃhanano yuvā 18 sāgraṃ śatasahasraṃ tu hayānāṃ tasya dhīmataḥ somadattaṃ maheṣvāsaṃ samantāt paryarakṣata 19 rakṣyamāṇaś ca balibhiś chādayām āsa sātyakim taṃ chādyamānaṃ viśikhair dṛṣṭvā saṃnataparvabhiḥ dhṛṣṭadyumno 'bhyayāt kruddhaḥ pragṛhya mahatīṃ camūm 20 caṇḍavātābhisṛṣṭānām udadhīnām iva svanaḥ āsīd rājan balaughānām anyonyam abhinighnatām 21 vivyādha somadattas tu sātvataṃ navabhiḥ śaraiḥ sātyakir daśabhiś cainam avadhīt kurupuṃgavam 22 so 'tividdho balavatā samare dṛḍhadhanvinā rathopasthaṃ samāsādya mumoha gatacetanaḥ 23 taṃ vimūḍhaṃ samālakṣya sārathis tvarayānvitaḥ apovāha raṇād vīraṃ somadattaṃ mahāratham 24 taṃ visaṃjñaṃ samālokya yuyudhāna śarārditam drauṇir abhyadravat kruddhaḥ sātvataṃ raṇamūrdhani 25 tam āpatantaṃ saṃprekṣya śaineyasya rathaṃ prati bhaimaseniḥ susaṃkruddhaḥ pratyamitram avārayat 26 kārṣṇāyasamayaṃ ghoram ṛkṣacarmāvṛtaṃ mahat yuktaṃ gajanibhair vāhair na hayair nāpi vā gajaiḥ 27 vikṣiptam aṣṭacakreṇa vivṛtākṣeṇa kūjatā dhvajenocchritatuṇḍena gṛdhrarājena rājatā 28 lohitārdra patākaṃ tam antra mālā vibhūṣitam aṣṭacakrasamāyuktam āsthāya vipulaṃ ratham 29 śūlamudgara dhāriṇyā śailapādapa hastayā rakṣasāṃ ghorarūpāṇām akṣaihiṇyā samāvṛtaḥ 30 tam udyatamahācāpaṃ niśāmya vyathitā nṛpāḥ yugāntakālasamaye daṇḍahastam ivāntakam 31 bhayārditā pacukṣobha putrasya tava vāhinī vāyunā kṣobhitāvartā gaṅgevordhva taraṅgiṇī 32 gaṭotkaca prayuktena siṃhanādena bhīṣitāḥ prasusruvur gajā mūtraṃ vivyathuś ca narā bhṛśam 33 tato 'śmavṛṣṭir atyartham āsīt tatra samantataḥ saṃdhyākālādhika balaiḥ pramuktā rākṣasaiḥ kṣitau 34 āyasāni ca cakrāṇi bhuśuṇḍyaḥ prāsatomarāḥ patanty aviralāḥ śūlāḥ śataghnyaḥ paṭṭiśās tathā 35 tad ugram atiraudraṃ ca dṛṣṭvā yuddhaṃ narādhipāḥ tanayās tava karṇaś ca vyathitāḥ prādravan diśaḥ 36 tatraiko 'strabalaślāghī drauṇir mānī na vivyathe vyadhamac ca śarair māyāṃ ghaṭotkaca vinirmitām 37 nihatāyāṃ tu māyāyām amarṣī sa ghaṭotkacaḥ visasarja śarān ghorāṃs te 'śvatthāmānam āviśan 38 bhujagā iva vegena valmīkaṃ krodhamūrchitāḥ te śarā rudhirābhyaktā bhittvā śāradvatī sutam viviśur dharaṇīṃ śīghrā rukmapuṅkhāḥ śilāśitāḥ 39 aśvatthāmā tu saṃkruddho laghuhastaḥ pratāpavān ghaṭotkacam abhikruddhaṃ bibheda daśabhiḥ śaraiḥ 40 ghaṭotkaco 'tividdhas tu droṇaputreṇa marmasu cakraṃ śatasahasrāram agṛhṇād vyathito bhṛśam 41 kṣurāntaṃ bālasūryābhaṃ maṇivajra vibhūṣitam aśvatthāmnas tu cikṣepa bhaimasenir jighāṃsayā 42 vegena mahatā gacchad vikṣiptaṃ drauṇinā śaraiḥ abhāgyasyeva saṃkalpas tan moghaṃ nyapatad bhuvi 43 ghaṭotkacas tatas tūrṇaṃ dṛṣṭvā cakraṃ nipātitam drauṇiṃ prācchādayad bāṇaiḥ svarbhānur iva bhāskaram 44 ghaṭotkaca sutaḥ śrīmān bhinnāñ janacayopamaḥ rurodha drauṇim āyāntaṃ prabhañjanam ivādrirāṭ 45 pautreṇa bhīmasenasya śaraiḥ so 'ñjana parvaṇā babhau meghena dhārābhir ghirir merur ivārditaḥ 46 aśvatthāmā tv asaṃbhrānto rudropendrendra vikramaḥ dhvajam ekena bāṇena cicchedāñjanaparvaṇaḥ 47 dvābhyāṃ tu rathayantāraṃ tribhiś cāsya triveṇukam dhanur ekena ciccheda caturbhiś caturo hayān 48 virathasyodyataṃ hastād dhemabindubhir ācitam viśikhena sutīkṣṇena khaḍgam asya dvidhākarot 49 gadā hemāṅgadā rājaṃs tūrṇaṃ haiḍimba sūnunā bhrāmyotkṣiptā śaraiḥ sāpi drauṇinābhyāhatāpatat 50 tato 'ntarikṣam utpatya kālamegha ivonnadan vavarṣāñjana parvā sa drumavarṣaṃ nabhastalāt 51 tato māyādharaṃ drauṇir ghaṭotkaca sutaṃ divi mārgaṇair abhivivyādha dhanaṃ sūrya ivāṃśubhiḥ 52 so 'vatīrya punas tasthau rathe hemapariṣkṛte mahīdhara ivātyuccaḥ śrīmān añjana parvataḥ 53 tam ayasmaya varmāṇaṃ drauṇir bhīmātmajātmajam jaghānāñjana parvāṇaṃ maheśvara ivāndhakam 54 atha dṛṣṭvā hataṃ putram aśvatthāmnā mahābalam drauṇeḥ sakāśam abhyetya roṣāt pacalitāṅgadaḥ 55 prāha vākyam asaṃbhrānto vīraṃ śāradvatī sutam dahantaṃ pāṇḍavānīkaṃ vanam agnim ivoddhatam 56 tiṣṭha tiṣṭha na me jīvan droṇaputra gamiṣyasi tvām adya nihaniṣyāmi krauñcam agnisuto yathā 57 [aṣv] gaccha vatsa sahānyais tvaṃ yudhyasvāmara vikrama na hi putreṇa haiḍimbe pitā nyāyyaṃ prabādhitum 58 kāmaṃ khalu na me roṣo haiḍimbe vidyate tvayi kiṃ tu roṣānvito jantur hanyād ātmānam apy uta 59 [s] śrutvaitat krudha tāmrākṣaḥ putraśokasamanvitaḥ aśvatthāmānam āyasto bhaimasenir abhāṣata 60 kim ahaṃ kātaro drauṇe pṛthagjana ivāhave bhīmāt khalv aham utpannaḥ kurūṇāṃ vipule kule 61 pāṇḍavānām ahaṃ putraḥ samareṣv anivartinām rakṣasām adhirājo 'haṃ daśagrīva samo bale 62 tiṣṭha tiṣṭha na me jīvan droṇaputra gamiṣyasi yuddhaśraddhām ahaṃ te 'dya vineṣyāmi raṇājire 63 ity uktvā roṣatāmrākṣo rākṣasaḥ sumahābalaḥ drauṇim abhyadravat kruddho gajendram iva kesarī 64 rathākṣamātrair iṣubhir abhyavarṣad ghaṭotkacaḥ rathinām ṛṣabhaṃ drauṇiṃ dhārābhir iva toyadaḥ 65 śaravṛṣṭiṃ śarair drauṇir aprāptāṃ tāṃ vyaśātayat tato 'ntarikṣe bāṇānāṃ saṃgrāmo 'nya ivābhavat 66 athāstra saṃgharṣakṛtair visphuliṅgaiḥ samābabhau vibhāvarī mukhe vyoma khadyotair iva citritam 67 niśāmya nihataṃ māyāṃ drauṇinā raṇamāninā ghaṭotkacas tato māyāṃ sasarjāntarhitaḥ punaḥ 68 so 'bhavad girir ity uccaḥ śikharais tarusaṃkaṭaiḥ śūlaprāsāsi musalajalaprasravaṇo mahān 69 tam añjana cayaprakhyaṃ drauṇir dṛṣṭvā mahīdharam prapatadbhiś ca bahubhiḥ śastrasaṃghair na cukṣubhe 70 tataḥ smayann iva drauṇir vajram astram udīrayat sa tenāstreṇa śailendraḥ kṣiptaḥ kṣipram anaśyata 71 tataḥ sa toyado bhūtvā nīlaḥ sendrāyudho divi aśmavṛṣṭibhir atyugro drauṇim ācchādayad raṇe 72 atha saṃdhāya vāyavyam astram astravidāṃ varaḥ vyadhamad droṇa tanayo nīlameghaṃ samutthitam 73 sa mārgaṇagaṇair drauṇir diśaḥ pracchādya sarvataḥ śataṃ rathasahasrāṇāṃ jaghāna dvipadāṃ varaḥ 74 sa dṛṣṭvā punar āyāntaṃ rathenāyata kārmukam ghaṭotkacam asaṃbhrāntaṃ rākṣasair bahubhir vṛtam 75 siṃhaśārdūlasadṛśair mattadviradavikramaiḥ gajasthaiś ca rathasthaiś ca vājipṛṣṭha gatair api 76 vivṛtāsya śirogrīvair haiḍimbānucaraiḥ saha paulastyair yātudhānaiś ca tāmasaiś cogravikramaiḥ 77 nānāśastradharair vīrair nānā kavacabhūṣaṇaiḥ mahābalair bhīmaravaiḥ saṃrambhodvṛtta locanaiḥ 78 upasthitais tato yuddhe rākṣasair yuddhadurmadaiḥ viṣaṇṇam abhisaṃprekṣya putraṃ te drauṇir abravīt 79 tiṣṭha duryodhanādya tvaṃ na kāryaḥ saṃbhramas tvayā sahaibhir bhrātṛbhir vīraiḥ pārthivaiś cendra vikramaiḥ 80 nihaniṣyāmy amitrāṃs te na tavāsti parājayaḥ satyaṃ te pratijānāmi paryāśvāsaya vāhinīm 81 [dur] na tv etad adbhutaṃ manye yat te mahad idaṃ manaḥ asmāsu ca parā bhaktis tava gautaminandana 82 [s] aśvatthāmānam uktvaivaṃ tataḥ saubalam abravīt vṛtaḥ śatasahasreṇa rathānāṃ raṇaśobhinām 83 ṣaṣṭyā gajasahasraiś ca prayāhi tvaṃ dhanaṃjayam karṇaś ca vṛṣasenaś ca kṛpo nīlas tathaiva ca 84 udīcyāḥ kṛtavarmā ca purumitraḥ śrutārpaṇaḥ duḥśāsano nikumbhaś ca kuṇḍa bhedī uru kramaḥ 85 puraṃjayo dṛḍharathaḥ patākī hemapaṅkajaḥ śalyāruṇīndra senāś ca saṃjayo vijayo jayaḥ 86 kamalākṣaḥ puruḥ krāthī jaya varmā sudarśanaḥ ete tvām anuyāsyanti pattīnām ayutāni ṣaṭ 87 jahi bhīmaṃ yamau cobhau dharmarājaṃ ca mātula asurān iva devendro jayāśā me tvayi sthitā 88 dāritān drauṇinā bāṇair bhṛśaṃ vikṣata vigrahān ajhi mātulakaunteyān asurān iva pāvakiḥ 89 evam ukto yayau śīghraṃ putreṇa tava saubalaḥ piprīṣus te sutān rājan didhakṣuś caiva pāṇḍavān 90 atha pravavṛte yuddhaṃ drauṇirākṣasayor mṛdhe vibhāvaryāṃ sutumulaṃ śakra prahrādayor iva 91 tato ghaṭotkaco bāṇair daśabhir gautamī sutam jaghānorasi saṃkruddho viṣāgnipratimair dṛḍhaiḥ 92 sa tair abhyāhato gāḍhaṃ śarair bhīmasuteritaiḥ cacāla rathamadhyastho vātoddhūta iva drumaḥ 93 bhūyaś cāñjalikenāsya mārgaṇena mahāprabham drauṇihastasthitaṃ cāpaṃ cicchedāśu ghaṭotkacaḥ 94 tato 'nyad drauṇir ādāya dhanur bhārasahaṃ mahat vavarṣa viśikhāṃs tīkṣṇān vāridhārā ivāmbudaḥ 95 tataḥ śāradvatī putraḥ preṣayām āsa bhārata suvarṇapuṅkhāñ śatrughnān khacarān khacarān prati 96 tad bāṇair arditaṃ yūthaṃ rakṣasāṃ pīnavakṣasām siṃhair iva babhau mattaṃ gajānām ākulaṃ kulam 97 vidhamya rākṣasān bāṇaiḥ sāśvasūta rathān vibhuḥ dadāha bhagavān vahnir bhūtānīva yugakṣaye 98 sa dagdhvākṣauhiṇīṃ bāṇair nairṛtān ruruce bhṛśam pureva tripuraṃ dagdhvā divi devo maheśvaraḥ 99 yugānte sarvabhūtāni dagdhveva vasur ulbaṇaḥ rarāja jayatāṃ śreṣṭho droṇaputras tavāhitān 100 teṣu rājasahasreṣu pāṇḍaveyeṣu bhārata nainaṃ nirīkṣituṃ kaś cic chaknoti drauṇim āhave ṛte ghaṭotkacād vīrād rākṣasendrān mahābalāt 101 sa punar bharataśreṣṭha krodhād raktāntalocanaḥ talaṃ talena saṃhatya saṃdaśya daśanac chadam svasūtam abravīt kruddho droṇaputrāya māṃ vaha 102 sa yayau ghorarūpeṇa tena jaitra patākinā dvairathaṃ droṇa rūpeṇa punar apy arisūdanaḥ 103 sa cikṣepa tataḥ kruddho droṇaputrāya rākṣasaḥ aṣṭacakrāṃ mahāraudrām aśanīṃ rudra nirmitām 104 tām avaplutya jagrāha drauṇir nyasya rathe dhanuḥ cikṣepa caināṃ tasyaiva syandanāt so 'vapupluve 105 sāśvasūta dhvajaṃ vāhaṃ bhasmakṛtvā mahāprabhā viveśa vasudhaṃ bhittvā sāśanir bhṛśadāruṇā 106 drauṇes tat karma dṛṣṭvā tu sarvabhūtāny apūjayan yad avaplutya jagrāha ghorāṃ śaṃkara nirmitām 107 dhṛṣṭadyumna rathaṃ gatvā bhaimasenis tato nṛpa mumoca niśitān bāṇān punar drauṇer mahorasi 108 dhṛṣṭadyumno 'py asaṃbhrānto mumocāśīviṣopamān suvarṇapuṅkhān viśikhān droṇaputrasya vakṣasi 109 tato mumoca nārācān drauṇis tābhyāṃ sahasraśaḥ tāv apy agniśikhā prakhyair jaghnatus tasya mārgaṇān 110 atitīvram abhūd yuddhaṃ tayoḥ puruṣasiṃhayoḥ yodhānāṃ prītijananaṃ drauṇeś ca bharatarṣabha 111 tato rathasahasreṇa dviradānāṃ śatais tribhiḥ ṣaḍbhir vājisahasraiś ca bhīmas taṃ deśam āvrajat 112 tato bhīmātmajaṃ rakṣo dhṛṣṭadyumnaṃ ca sānugam ayodhayata dharmātmā drauṇir akliṣṭakarmakṛt 113 tatrādbhutatamaṃ drauṇir darśayām āsa vikramam aśakyaṃ kartum anyena sarvabhūteṣu bhārata 114 nimeṣāntaramātreṇa sāśvasūta rathadvipām akṣauhiṇīṃ rākṣasānāṃ śitair bāṇair aśātayat 115 miṣato bhīmasenasya haiḍimbeḥ pārṣatasya ca yamayor dharmaputrasya vijayasyācyutasya ca 116 pragāḍham añjo gatibhir nārācair abhitāḍitāḥ nipetur dviradā bhūmau dviśṛṅgā iva parvatāḥ 117 nikṛttair hastihastaiś ca vicaladbhir itas tataḥ rarāja vasudhā kīrṇā visarpadbhir ivoragaiḥ 118 kṣiptaiḥ kāñcanadaṇḍaiś ca nṛpac chatraiḥ kṣitir babhau dyaur ivodita candrārkā grahākīrṇā yugakṣaye 119 pravṛddhadhvajamaṇḍūkāṃ bherī vistīrṇakaccapām chatrahaṃsāvalī juṣṭāṃ phenacāmaramālinīm 120 kaṅkagṛdhramahāgrāhāṃ naikāyudha jhaṣākulām rathakṣipta mahāvaprāṃ patākā ruciradrumām 121 śaramīnāṃ mahāraudrāṃ prāsaśaktyugraḍuṇḍubhām majjā māṃsamahāpaṅkāṃ kabandhāvarjitoḍupām 122 keśaśaivalakalmāṣāṃ bhīrūṇāṃ kaśmalāvahām nāgendra hayayodhānāṃ śarīravyaya saṃbhavām 123 śoṇitaughamahāvegāṃ drauṇiḥ prāvartayan nadīm yodhārtarava nirghoṣāṃ kṣatajormi samākulām 124 prāyād atimahāghoraṃ yamakṣayamahodadhim nihatya rākṣasān bāṇair drauṇir haiḍimbam ārdayat 125 punar apy atisaṃkruddhaḥ sa vṛkodara pārṣatān sa nārācagaṇaiḥ pārthān drauṇir viddhvā mahābalaḥ 126 jaghāna surathaṃ nāma drupadasya sutaṃ vibhuḥ punaḥ śrutaṃjayaṃ nāma surathasyānujaṃ raṇe 127 balānīkaṃ jayānīkaṃ jayāśvaṃ cābhijaghnivān śrutāhvayaṃ ca rājendra drauṇir ninye yamakṣayam 128 tribhiś cānyaiḥ śarais tīkṣṇaiḥ supuṅkhai rukmamālinām śatruṃjayaṃ ca balinaṃ śakra lokaṃ nināya ha 129 jaghāna sa pṛṣadhraṃ ca candra devaṃ ca māninam kuntibhojasutāṃś cājau daśabhir daśa jaghnivān 130 aśvatthāmā susaṃkruddhaḥ saṃdhāyogram ajihmagam mumocākarṇa pūrṇena dhanuṣā śaram uttamam yamadaṇḍopamaṃ goram uddiśyāśu ghaṭotkacam 131 sa bhittvā hṛdayaṃ tasya rākṣasasya mahāśaraḥ viveśa vasudhāṃ śīghraṃ sa puṅkhaḥ pṛthivīpate 132 taṃ hataṃ patitaṃ jñātvā dhṛṣṭadyumno mahārathaḥ drauṇeḥ sakāśād rājendra apaninye rathāntaram 133 tathā parāṅmukha rathaṃ sainyaṃ yaudhiṣṭhiraṃ nṛpa parājitya raṇe vīro droṇaputro nanāda ha pūjitaḥ sarvabhūtaiś ca tava putraiś ca bhārata 134 atha śaraśatabhinnakṛttadehair; hatapatitaiḥ kṣaṇadācaraiḥ samantāt nidhanam upagatair mahīkṛtābhūd; giriśikharair iva durgamātiraudrā 135 taṃ siddhagandharvapiśācasaṃghā; nāgāḥ suparṇāḥ pitaro vayāṃsi rakṣogaṇā bhūtagaṇāś ca drauṇim; apūjayann apsarasaḥ surāś ca |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 7
Chapter 132
|
1
[स] दरुपदस्यात्मजान दृष्ट्वा कुन्तिभॊजसुतांस तथा दरॊणपुत्रेण निहतान राक्षसांश च सहस्रशः 2 युधिष्ठिरॊ भीमसेनॊ धृष्टद्युम्नश च पार्षतः युयुधानश च संयत्ता युद्धायैव मनॊ दधुः 3 सॊमदत्तः पुनः कुर्द्धॊ दृष्ट्वा सात्यकिम आहवे महता शरवर्षेण छादयाम आस सर्वतः 4 ततः समभवद युद्धम अतीव भयवर्धनम तवदीयानां परेषां च घॊरं विजयकाङ्क्षिणाम 5 दशभिः सात्वतस्यार्थे भीमॊ विव्याध कौरवम सॊमदत्तॊ ऽपि तं वीरं शतेन परत्यविध्यत 6 सात्वतस तव अभिसंक्रुद्धः पुत्राधिभिर अभिप्लुतम वृद्धम ऋद्धं गुणैः सर्वैर ययातिम इव नाहुषम 7 विव्याध दशभिस तीक्ष्णैः शरैर वज्रनिपातिभिः शक्त्या चैनम अथाहत्य पुनर विव्याध सप्तभिः 8 ततस तु सात्यकेर अर्थे भीमसेनॊ नवं दृढम मुमॊच परिघं घॊरं सॊमदत्तस्य मूर्धनि 9 सात्यकिश चाग्निसंकाशं मुमॊच शरम उत्तमम सॊमदत्तॊरसि करुद्धः सुपत्रं निशितं युधि 10 युगपत पेततुर अथ घॊरौ परिघमार्गणौ शरीरे सॊमदत्तस्य स पपात महारथः 11 वयामॊहिते तु तनये बाह्लीकः समुपाद्रवत विसृजञ शरवर्षाणि कालवर्षीव तॊयदः 12 भीमॊ ऽथ सात्वतस्यार्थे बाह्लीकं नवभिः शरैः पीडयन वै महात्मानं विव्याध रणमूर्धनि 13 परातिपीयस तु संक्रुद्धः शक्तिं भीमस्य वक्षसि निचखान महाबाहुः पुरंदर इवाशनिम 14 स तयाभिहतॊ भीमश चकम्पे च मुमॊह च पराप्य चेतश च बलवान गदाम अस्मै ससर्ज ह 15 सा पाण्डवेन परहिता बाह्लीकस्य शिरॊ ऽहरत स पपात हतः पृथ्व्यां वज्राहत इवाद्रिराट 16 तस्मिन विनिहते वीरे बाह्लीके पुरुषर्षभे पुत्रास ते ऽभयर्दयन भीमं दश दाशरथेः समाः 17 नाराचैर दशभिर भीमस तान निहत्य तवात्मजान कर्णस्य दयितं पुत्रं वृषसेनम अवाकिरत 18 ततॊ वृषरथॊ नाम भराता कर्णस्य विश्रुतः जघान भीमं नाराचैस तम अप्य अभ्यवधीद बली 19 ततः सप्त रथान वीरः सयालानां तव भारत निहत्य भीमॊ नाराचैः शतचन्द्रम अपॊथयत 20 अमर्षयन्तॊ निहतं शतचन्द्रं महारथम शकुनेर भरातरॊ वीरा गजाक्षः शरभॊ विभुः अभिद्रुत्य शरैस ताक्ष्णैर भीमसेनम अताडयन 21 स तुद्यमानॊ नाराचैर वृष्टिवेगैर इवर्षभः जघान पञ्चभिर बाणैः पञ्चैवातिबलॊ रथान तान दृष्ट्वा निहतान वीरान विचेलुर नृपसत्तमाः 22 ततॊ युधिष्ठिरः करुद्धस तवानीकम अशातयत मिषतः कुम्भयॊनेश च पुत्राणां च तवानघ 23 अम्बष्ठान मालवाञ शूरांस तरिगर्तान स शिबीन अपि पराहिणॊन मृत्युलॊकाय गणान युद्धे युधिष्ठिरः 24 अभीषाहाञ शूरसेनान बाह्लीकान स वसातिकान निकृत्य पृथिवीं राजा चक्रे शॊणितकर्दमाम 25 यौधेयारट्ट राजन्य मद्रकाणां गणान युधि पराहिणॊन मृत्युलॊकाय शूरान बाणैर युधिष्ठिरः 26 हत आहरत गृह्णीत विध्यत वयवकृन्तत इत्य आसीत तुमुलः शब्दॊ युधिष्ठिर रथं परति 27 सैन्यानि दरावयन्तं तं दरॊणॊ दृष्ट्वा युधिष्ठिरम चॊदितस तव पुत्रेण सायकैर अभ्यवाकिरत 28 दरॊणस तु परमक्रुद्धॊ वयव्यास्त्रेण पार्थिवम विव्याध सॊ ऽसय तद दिव्यम अस्त्रम अस्त्रेण जघ्निवान 29 तस्मिन विनिहते चास्त्रे भारद्वाजॊ युधिष्ठिरे वारुणं याम्यम आग्नेयं तवाष्ट्रं सावित्रम एव च चिक्षेप परमक्रुद्धॊ जिघांसुः पाण्डुनन्दनम 30 कषिप्तानि कषिप्यमाणानि तानि चास्त्राणि धर्मजः जघानास्त्रैर महाबाहुः कुम्भयॊनेर अवित्रसन 31 सत्यां चिकीर्षमाणस तु परथिज्ञां कुम्भसंभवः परादुश्चक्रे ऽसत्रम ऐन्द्रं वै पराजापत्यं च भारत जिघांसुर धर्मतनयं तव पुत्र हिते रतः 32 पतिः कुरूणां गजसिंहगामी; विशालवक्षाः पृथु लॊहिताक्षः परादुश्चकारास्त्रम अहीन तेजा; माहेन्द्रम अन्यत स जघान ते ऽसत्रे 33 विहन्यमानेष्व अस्त्रेषु दरॊणः करॊधसमन्वितः युधिष्ठिर वधप्रेप्सुर बराह्मम अस्त्रम उदैरयत 34 ततॊ नाज्ञासिषं किं चिद घॊरेण तमसावृते सर्वभूतानि च परं तरासं जग्मुर महीपते 35 बरह्मास्त्रम उद्यतं दृष्ट्वा कुन्तीपुत्रॊ युधिष्ठिरः बरह्मास्त्रेणैव राजेन्द्र तद अस्त्रं परत्यवारयत 36 ततः सैनिक मुख्यास ते परशशंसुर नरर्षभौ दरॊण पार्थौ महेष्वासौ सर्वयुद्धविशारदौ 37 ततः परमुच्य कौन्तेयं दरॊणॊ दरुपद वाहिनीम वयधमद रॊषताम्राक्षॊ वायव्यास्त्रेण भारत 38 ते हन्यमाना दरॊणेन पाञ्चालाः पराद्रवन भयात पश्यतॊ भीमसेनस्य पार्थस्य च महात्मनः 39 ततः किरीटी भीमश च सहसा संन्यवर्तताम महद्भ्यां रथवंशाभ्यां परिगृह्य बलं तव 40 बीभत्सुर दक्षिणं पार्श्वम उत्तरं तु वृकॊदरः भारद्वाजं शरौघाभ्यां महद्भ्याम अभ्यवर्षताम 41 तौ तदा सृञ्जयाश चैव पाञ्चालाश च महौजसः अन्वगच्छन महाराज मत्स्याश च सह सात्वतैः 42 ततः सा भारती सेना वध्यमाना किरीटिना दरॊणेन वार्यमाणास ते सवयं तव सुतेन च नाशक्यन्त महाराज यॊधा वारयितुं तदा |
1
[s] drupadasyātmajān dṛṣṭvā kuntibhojasutāṃs tathā droṇaputreṇa nihatān rākṣasāṃś ca sahasraśaḥ 2 yudhiṣṭhiro bhīmaseno dhṛṣṭadyumnaś ca pārṣataḥ yuyudhānaś ca saṃyattā yuddhāyaiva mano dadhuḥ 3 somadattaḥ punaḥ kurddho dṛṣṭvā sātyakim āhave mahatā śaravarṣeṇa chādayām āsa sarvataḥ 4 tataḥ samabhavad yuddham atīva bhayavardhanam tvadīyānāṃ pareṣāṃ ca ghoraṃ vijayakāṅkṣiṇām 5 daśabhiḥ sātvatasyārthe bhīmo vivyādha kauravam somadatto 'pi taṃ vīraṃ śatena pratyavidhyata 6 sātvatas tv abhisaṃkruddhaḥ putrādhibhir abhiplutam vṛddham ṛddhaṃ guṇaiḥ sarvair yayātim iva nāhuṣam 7 vivyādha daśabhis tīkṣṇaiḥ śarair vajranipātibhiḥ śaktyā cainam athāhatya punar vivyādha saptabhiḥ 8 tatas tu sātyaker arthe bhīmaseno navaṃ dṛḍham mumoca parighaṃ ghoraṃ somadattasya mūrdhani 9 sātyakiś cāgnisaṃkāśaṃ mumoca śaram uttamam somadattorasi kruddhaḥ supatraṃ niśitaṃ yudhi 10 yugapat petatur atha ghorau parighamārgaṇau śarīre somadattasya sa papāta mahārathaḥ 11 vyāmohite tu tanaye bāhlīkaḥ samupādravat visṛjañ śaravarṣāṇi kālavarṣīva toyadaḥ 12 bhīmo 'tha sātvatasyārthe bāhlīkaṃ navabhiḥ śaraiḥ pīḍayan vai mahātmānaṃ vivyādha raṇamūrdhani 13 prātipīyas tu saṃkruddhaḥ śaktiṃ bhīmasya vakṣasi nicakhāna mahābāhuḥ puraṃdara ivāśanim 14 sa tayābhihato bhīmaś cakampe ca mumoha ca prāpya cetaś ca balavān gadām asmai sasarja ha 15 sā pāṇḍavena prahitā bāhlīkasya śiro 'harat sa papāta hataḥ pṛthvyāṃ vajrāhata ivādrirāṭ 16 tasmin vinihate vīre bāhlīke puruṣarṣabhe putrās te 'bhyardayan bhīmaṃ daśa dāśaratheḥ samāḥ 17 nārācair daśabhir bhīmas tān nihatya tavātmajān karṇasya dayitaṃ putraṃ vṛṣasenam avākirat 18 tato vṛṣaratho nāma bhrātā karṇasya viśrutaḥ jaghāna bhīmaṃ nārācais tam apy abhyavadhīd balī 19 tataḥ sapta rathān vīraḥ syālānāṃ tava bhārata nihatya bhīmo nārācaiḥ śatacandram apothayat 20 amarṣayanto nihataṃ śatacandraṃ mahāratham śakuner bhrātaro vīrā gajākṣaḥ śarabho vibhuḥ abhidrutya śarais tākṣṇair bhīmasenam atāḍayan 21 sa tudyamāno nārācair vṛṣṭivegair ivarṣabhaḥ jaghāna pañcabhir bāṇaiḥ pañcaivātibalo rathān tān dṛṣṭvā nihatān vīrān vicelur nṛpasattamāḥ 22 tato yudhiṣṭhiraḥ kruddhas tavānīkam aśātayat miṣataḥ kumbhayoneś ca putrāṇāṃ ca tavānagha 23 ambaṣṭhān mālavāñ śūrāṃs trigartān sa śibīn api prāhiṇon mṛtyulokāya gaṇān yuddhe yudhiṣṭhiraḥ 24 abhīṣāhāñ śūrasenān bāhlīkān sa vasātikān nikṛtya pṛthivīṃ rājā cakre śoṇitakardamām 25 yaudheyāraṭṭa rājanya madrakāṇāṃ gaṇān yudhi prāhiṇon mṛtyulokāya śūrān bāṇair yudhiṣṭhiraḥ 26 hata āharata gṛhṇīta vidhyata vyavakṛntata ity āsīt tumulaḥ śabdo yudhiṣṭhira rathaṃ prati 27 sainyāni drāvayantaṃ taṃ droṇo dṛṣṭvā yudhiṣṭhiram coditas tava putreṇa sāyakair abhyavākirat 28 droṇas tu paramakruddho vayavyāstreṇa pārthivam vivyādha so 'sya tad divyam astram astreṇa jaghnivān 29 tasmin vinihate cāstre bhāradvājo yudhiṣṭhire vāruṇaṃ yāmyam āgneyaṃ tvāṣṭraṃ sāvitram eva ca cikṣepa paramakruddho jighāṃsuḥ pāṇḍunandanam 30 kṣiptāni kṣipyamāṇāni tāni cāstrāṇi dharmajaḥ jaghānāstrair mahābāhuḥ kumbhayoner avitrasan 31 satyāṃ cikīrṣamāṇas tu prathijñāṃ kumbhasaṃbhavaḥ prāduścakre 'stram aindraṃ vai prājāpatyaṃ ca bhārata jighāṃsur dharmatanayaṃ tava putra hite rataḥ 32 patiḥ kurūṇāṃ gajasiṃhagāmī; viśālavakṣāḥ pṛthu lohitākṣaḥ prāduścakārāstram ahīna tejā; māhendram anyat sa jaghāna te 'stre 33 vihanyamāneṣv astreṣu droṇaḥ krodhasamanvitaḥ yudhiṣṭhira vadhaprepsur brāhmam astram udairayat 34 tato nājñāsiṣaṃ kiṃ cid ghoreṇa tamasāvṛte sarvabhūtāni ca paraṃ trāsaṃ jagmur mahīpate 35 brahmāstram udyataṃ dṛṣṭvā kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ brahmāstreṇaiva rājendra tad astraṃ pratyavārayat 36 tataḥ sainika mukhyās te praśaśaṃsur nararṣabhau droṇa pārthau maheṣvāsau sarvayuddhaviśāradau 37 tataḥ pramucya kaunteyaṃ droṇo drupada vāhinīm vyadhamad roṣatāmrākṣo vāyavyāstreṇa bhārata 38 te hanyamānā droṇena pāñcālāḥ prādravan bhayāt paśyato bhīmasenasya pārthasya ca mahātmanaḥ 39 tataḥ kirīṭī bhīmaś ca sahasā saṃnyavartatām mahadbhyāṃ rathavaṃśābhyāṃ parigṛhya balaṃ tava 40 bībhatsur dakṣiṇaṃ pārśvam uttaraṃ tu vṛkodaraḥ bhāradvājaṃ śaraughābhyāṃ mahadbhyām abhyavarṣatām 41 tau tadā sṛñjayāś caiva pāñcālāś ca mahaujasaḥ anvagacchan mahārāja matsyāś ca saha sātvataiḥ 42 tataḥ sā bhāratī senā vadhyamānā kirīṭinā droṇena vāryamāṇās te svayaṃ tava sutena ca nāśakyanta mahārāja yodhā vārayituṃ tadā |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 7
Chapter 133
|
1
[स] उदीर्यमाणं तद दृष्ट्वा पाण्डवानां महद बलम अविषह्यं च मन्वानः कर्णं दुर्यॊधनॊ ऽबरवीत 2 अयं स कालः संप्राप्तॊ मित्राणां मित्रवत्सल तरायस्व समरे कर्ण सर्वान यॊधान महाबल 3 पाञ्चालैर मत्स्यकैकेयैः पाण्डवैश च महारथैः वृतान समन्तात संक्रुद्धैर निःश्वसद्भिर इवॊरगैः 4 एते नदन्ति संहृष्टाः पाण्डवा जितकाशिनः शक्रॊपमाश च बहवः पाञ्चालानां रथव्रजाः 5 [कर्ण] परित्रातुम इह पराप्तॊ यदि पार्थ पुरंदरः तम अप्य आशु पराजित्य ततॊ हन्तास्मि पाण्डवम 6 सत्यं ते परतिजानामि समाश्वसिहि भारत हन्तास्मि पाण्डुतनयान पाञ्चालांश च समागतान 7 जयं ते परतिजानामि वासवस्येव पावकिः परियं तव मया कार्यम इति जीवामि पार्थिव 8 सर्वेषाम एव पार्थानां फल्गुनॊ बलवत्तरः तस्यामॊघां विमॊक्ष्यामि शक्तिं शक्र विनिर्मिताम 9 तस्मिन हते महेष्वासे भरातरस तस्य मानद तव वश्या भविष्यन्ति वनं यास्यन्ति वा पुनः 10 मयि जीवति कौरव्य विषादं मा कृथाः कव चित अहं जेष्यामि समरे सहितान सर्वपाण्डवान 11 पाञ्चालान केकयांश चैव वृष्णींश चापि समागतान बाणौघैः शकलीकृत्य तव दास्यामि मेदिनीम 12 [स] एवं बरुवाणं कर्णं तु कृपः शारद्वतॊ ऽबरवीत समयन्न इव महाबाहुः सुत पुत्रम इदं वचः 13 शॊभनं शॊभनं कर्ण स नाथः कुरुपुंगवः तवया नाथेन राधेय वचसा यदि सिध्यति 14 बहुशः कत्थसे कर्ण कौरव्यस्य समीपतः न तु ते विक्रमः कश चिद दृश्यते बलम एव वा 15 समागमः पाण्डुसुतैर दृष्टस ते बहुशॊ युधि सर्वत्र निर्जितश चासि पाण्डवैः सूतनन्दन 16 हरियमाणे तदा कर्ण गन्धर्वैर धृतराष्ट्रजे तदायुध्यन्त सैन्यानि तवम एकस तु पलायथाः 17 विराटनगरे चापि समेताः सर्वकौरवाः पार्थेन निर्जिता युद्धे तवं च कर्ण सहानुजः 18 एकस्याप्य असमर्थस तवं फल्गुनस्य रणाजिरे कथम उत्सहसे जेतुं सुकृष्णान सर्वपाण्डवान 19 अब्रुवन कर्ण युध्यस्व बहु कत्थसि सूतज अनुक्त्वा विक्रमेद यस तु तद वै सत्पुरुषव्रतम 20 गर्जित्वा सूतपुत्र तवं शारदाभ्रम इवाजलम निष्फलॊ दृश्यसे कर्ण तच च राजा न बुध्यते 21 तावद गर्जसि राधेय यावत पार्थं न पश्यसि पुरा पार्थं हि ते दृष्ट्वा दुर्लभं गर्जितं भवेत 22 तवम अनासाद्य तान बाणान फल्गुनस्य विगर्जसि पार्थ सायकविद्धस्य दुर्लभं गर्जितं भवेत 23 बाहुभिः कषत्रियाः शूरा वाग्भिः शूरा दविजातयः धनुषा फल्गुनः शूरः कर्णः शूरॊ मनॊरथैः 24 एवं परुषितस तेन तदा शारद्वतेन सः कर्णः परहरतां शरेष्ठः कृपं वाक्यम अथाब्रवीत 25 शूरा गर्जन्ति सततं परावृषीव बलाहकाः फलं चाशु परयच्छन्ति बीजम उप्तम ऋताव इव 26 दॊषम अत्र न पश्यामि शूराणां रणमूर्धनि तत तद विकत्थमानानां भारं चॊद्वहतां मृधे 27 यं भारं पुरुषॊ वॊढुं मनसा हि वयवस्यति दैवम अस्य धरुवं तत्र साहाय्यायॊपपद्यते 28 वयवसायद्वितीयॊ ऽहं मनसा भारम उद्वहन गर्जामि यद्य अहं विप्र तव किं तत्र नश्यति 29 वृथा शूरा न गर्जन्ति स जला इव तॊयदाः सामर्थ्यम आत्मनॊ जञात्वा ततॊ गर्जन्ति पण्डिताः 30 सॊ ऽहम अद्य रणे यत्तः सहितौ कृष्ण पाण्डवौ उत्सहे तरसा जेतुं ततॊ गर्जामि गौतम 31 पश्य तवं गर्जितस्यास्य फलं मे विप्र सानुगः हत्वा पाण्डुसुतान आजौ सह कृष्णान स सात्वतान दुर्यॊधनाय दास्यामि पृथिवीं हतकण्टकाम 32 [कृप] मनॊरथप्रलापॊ मे न गराह्यस तव सूतज यदा कषिपसि वै कृष्णौ धर्मराजं च पाण्डवम 33 धरुवस तत्र जयः कर्ण यत्र युद्धविशारदौ देवगन्धर्वयक्षाणां मनुष्यॊरगरक्षसाम दंशितानाम अपि रणे अजेयौ कृष्ण पाण्डवौ 34 बरह्मण्यः सत्यवाग दान्तॊ गुरु दैवतपूजकः नित्यं धर्मरतश चैव कृतास्त्रश च विशेषतः धृतिमांश च कृतज्ञश च धर्मपुत्रॊ युधिष्ठिरः 35 भरातरश चास्य बलिनः सर्वास्त्रेषु कृतश्रमाः गुरुवृत्ति रताः पराज्ञा धर्मनित्या यशस्विनः 36 संबन्धिनश चेन्द्र वीर्याः सवनुरक्ताः परहारिणः धृष्टद्युम्नः शिखण्डी च दौर्मुखिर जनमेजयः 37 चन्द्र सेनॊ भद्र सेनः कीर्तिधर्मा धरुवॊ धरः वसु चन्द्रॊ दाम चन्द्रः सिंहचन्द्रः सुवेधनः 38 दरुपदस्य तथा पुत्रा दरुपदश च महास्त्रवित येषाम अर्थाय संयत्तॊ मत्स्यराजः सहानुगः 39 शतानीकः सुदशनः शरुतानीकः शरुतध्वजः बलानीकॊ जयानीकॊ जयाश्वॊ रथवाहनः 40 चन्द्रॊदयः कामरथॊ विराट भरातरः शुभाः यमौ च दरौपदेयाश च राक्षसश च घटॊत्कचः येषाम अर्थाय युध्यन्ते न तेषां विद्यते कषयः 41 कामं खलु जगत सर्वं स देवासुरमानवम स यक्षराक्षस गणं स भूतभुजग दविपम निःशेषम अस्त्रवीर्येण कुर्यातां भीम फल्गुनौ 42 युधिष्ठिरश च पृथिवीं निर्दहेद घॊरचक्षुषा अप्रमेयबलः शौरिर येषाम अर्थे च दंशितः कथं तान संयुगे कर्ण जेतुम उत्सहसे परान 43 महान अपनयस तव एष तव नित्यं हि सूतज यस तवम उत्सहसे यॊद्धुं समरे शौरिणा सह 44 [स] एवम उक्तस तु राधेयः परहसन भरतर्षभ अब्रवीच च तदा कर्णॊ गुरुं शारद्वतं कृपम 45 सत्यम उक्तं तवया बरह्मन पाण्डवान परति यद वचः एते चान्ये च बहवॊ गुणाः पाण्डुसुतेषु वै 46 अजय्याश च रणे पार्था देवैर अपि स वासवैः स दैत्य यक्षगन्धर्वपिशाचॊरगराक्षसैः तथापि पार्थाञ जेष्यामि शक्त्या वासव दत्तया 47 ममाप्य अमॊघा दत्तेयं शक्तिः शक्रेण वै दविज एतया निहनिष्यामि सव्यसाचिनम आहवे 48 हते तु पाण्डवे कृष्णॊ भरातरश चास्य सॊदराः अनर्जुना न शक्ष्यन्ति महीं भॊक्तुं कथं चन 49 तेषु नष्टेषु सर्वेषु पृथिवीयं ससागरा अयत्नात कौरवेयस्य वशे सथास्यति गौतम 50 सुनीतैर इह सर्वार्थाः सिध्यन्ते नात्र संशयः एतम अर्थम अहं जञात्वा ततॊ गर्जामि गौतम 51 तवं तु वृद्धश च विप्रश च अशक्तश चापि संयुगे कृतस्नेहश च पार्थेषु मॊहान माम अवमन्यसे 52 यद्य एवं वक्ष्यसे भूयॊ माम अप्रियम इह दविज ततस ते खड्गम उद्यम्य जिह्वां छेत्स्यामि दुर्मते 53 यच चापि पाण्डवान विप्र सतॊतुम इच्छसि संयुगे भीषयन सर्वसैन्यानि कौरवेयाणि दुर्मते अत्रापि शृणु मे वाक्यं यथावद गदतॊ दविज 54 दुर्यॊधनश च दरॊणश च शकुनिर दुर्मुखॊ जयः दुःशासनॊ वृषसेनॊ मद्रराजस तवम एव च सॊमदत्तश च भूरिश च तथा दरौणिर विविंशतिः 55 तिष्ठेयुर दंशिता यत्र सर्वे युद्धविशारदाः जयेद एतान रणे कॊ नु शक्रतुल्यबलॊ ऽपय अरिः 56 शूराश च हि कृतास्त्राश च बलिनः सवर्गलिप्सवः धर्मज्ञा युद्धकुशला हन्युर युद्धे सुरान अपि 57 एते सथास्यन्ति संग्रामे पाण्डवानां वधार्थिनः जयम आकाङ्क्षमाणा हि कौरवेयस्य दंशिताः 58 दैवायत्तम अहं मन्ये जयं सुबलिनाम अपि यत्र भीष्मॊ महाबाहुः शेते शरशताचितः 59 विकर्णश चित्रसेनश च बाह्लीकॊ ऽथ जयद्रथः भूरिश्रवा जयश चैव जलसंधः सुदक्षिणः 60 शलश च रथिनां शरेष्ठॊ भगदत्तश च वीर्यवान एते चान्ये च राजानॊ देवैर अपि सुदुर्जयाः 61 निहताः समरे शूराः पाण्डवैर बलवत्तराः किम अन्यद दैवसंयॊगान मन्यसे पुरुषाधम 62 यांश च तान सतौषि सततं दुर्यॊधन रिपून दविज तेषाम अपि हताः शूराः शतशॊ ऽतः सहस्रशः 63 कषीयन्ते सर्वसैन्यानि कुरूणां पाण्डवैः सह परभावं नात्र पश्यामि पाण्डवानां कथं चन 64 यांस तान बलवतॊ नित्यं मन्यसे तवं दविजाधम यतिष्ये ऽहं यथाशक्ति यॊद्धुं तैः सह संयुगे दुर्यॊधनहितार्थाय जयॊ दैवे परतिष्ठितः |
1
[s] udīryamāṇaṃ tad dṛṣṭvā pāṇḍavānāṃ mahad balam aviṣahyaṃ ca manvānaḥ karṇaṃ duryodhano 'bravīt 2 ayaṃ sa kālaḥ saṃprāpto mitrāṇāṃ mitravatsala trāyasva samare karṇa sarvān yodhān mahābala 3 pāñcālair matsyakaikeyaiḥ pāṇḍavaiś ca mahārathaiḥ vṛtān samantāt saṃkruddhair niḥśvasadbhir ivoragaiḥ 4 ete nadanti saṃhṛṣṭāḥ pāṇḍavā jitakāśinaḥ śakropamāś ca bahavaḥ pāñcālānāṃ rathavrajāḥ 5 [karṇa] paritrātum iha prāpto yadi pārtha puraṃdaraḥ tam apy āśu parājitya tato hantāsmi pāṇḍavam 6 satyaṃ te pratijānāmi samāśvasihi bhārata hantāsmi pāṇḍutanayān pāñcālāṃś ca samāgatān 7 jayaṃ te pratijānāmi vāsavasyeva pāvakiḥ priyaṃ tava mayā kāryam iti jīvāmi pārthiva 8 sarveṣām eva pārthānāṃ phalguno balavattaraḥ tasyāmoghāṃ vimokṣyāmi śaktiṃ śakra vinirmitām 9 tasmin hate maheṣvāse bhrātaras tasya mānada tava vaśyā bhaviṣyanti vanaṃ yāsyanti vā punaḥ 10 mayi jīvati kauravya viṣādaṃ mā kṛthāḥ kva cit ahaṃ jeṣyāmi samare sahitān sarvapāṇḍavān 11 pāñcālān kekayāṃś caiva vṛṣṇīṃś cāpi samāgatān bāṇaughaiḥ śakalīkṛtya tava dāsyāmi medinīm 12 [s] evaṃ bruvāṇaṃ karṇaṃ tu kṛpaḥ śāradvato 'bravīt smayann iva mahābāhuḥ suta putram idaṃ vacaḥ 13 śobhanaṃ śobhanaṃ karṇa sa nāthaḥ kurupuṃgavaḥ tvayā nāthena rādheya vacasā yadi sidhyati 14 bahuśaḥ katthase karṇa kauravyasya samīpataḥ na tu te vikramaḥ kaś cid dṛśyate balam eva vā 15 samāgamaḥ pāṇḍusutair dṛṣṭas te bahuśo yudhi sarvatra nirjitaś cāsi pāṇḍavaiḥ sūtanandana 16 hriyamāṇe tadā karṇa gandharvair dhṛtarāṣṭraje tadāyudhyanta sainyāni tvam ekas tu palāyathāḥ 17 virāṭanagare cāpi sametāḥ sarvakauravāḥ pārthena nirjitā yuddhe tvaṃ ca karṇa sahānujaḥ 18 ekasyāpy asamarthas tvaṃ phalgunasya raṇājire katham utsahase jetuṃ sukṛṣṇān sarvapāṇḍavān 19 abruvan karṇa yudhyasva bahu katthasi sūtaja anuktvā vikramed yas tu tad vai satpuruṣavratam 20 garjitvā sūtaputra tvaṃ śāradābhram ivājalam niṣphalo dṛśyase karṇa tac ca rājā na budhyate 21 tāvad garjasi rādheya yāvat pārthaṃ na paśyasi purā pārthaṃ hi te dṛṣṭvā durlabhaṃ garjitaṃ bhavet 22 tvam anāsādya tān bāṇān phalgunasya vigarjasi pārtha sāyakaviddhasya durlabhaṃ garjitaṃ bhavet 23 bāhubhiḥ kṣatriyāḥ śūrā vāgbhiḥ śūrā dvijātayaḥ dhanuṣā phalgunaḥ śūraḥ karṇaḥ śūro manorathaiḥ 24 evaṃ paruṣitas tena tadā śāradvatena saḥ karṇaḥ praharatāṃ śreṣṭhaḥ kṛpaṃ vākyam athābravīt 25 śūrā garjanti satataṃ prāvṛṣīva balāhakāḥ phalaṃ cāśu prayacchanti bījam uptam ṛtāv iva 26 doṣam atra na paśyāmi śūrāṇāṃ raṇamūrdhani tat tad vikatthamānānāṃ bhāraṃ codvahatāṃ mṛdhe 27 yaṃ bhāraṃ puruṣo voḍhuṃ manasā hi vyavasyati daivam asya dhruvaṃ tatra sāhāyyāyopapadyate 28 vyavasāyadvitīyo 'haṃ manasā bhāram udvahan garjāmi yady ahaṃ vipra tava kiṃ tatra naśyati 29 vṛthā śūrā na garjanti sa jalā iva toyadāḥ sāmarthyam ātmano jñātvā tato garjanti paṇḍitāḥ 30 so 'ham adya raṇe yattaḥ sahitau kṛṣṇa pāṇḍavau utsahe tarasā jetuṃ tato garjāmi gautama 31 paśya tvaṃ garjitasyāsya phalaṃ me vipra sānugaḥ hatvā pāṇḍusutān ājau saha kṛṣṇān sa sātvatān duryodhanāya dāsyāmi pṛthivīṃ hatakaṇṭakām 32 [kṛpa] manorathapralāpo me na grāhyas tava sūtaja yadā kṣipasi vai kṛṣṇau dharmarājaṃ ca pāṇḍavam 33 dhruvas tatra jayaḥ karṇa yatra yuddhaviśāradau devagandharvayakṣāṇāṃ manuṣyoragarakṣasām daṃśitānām api raṇe ajeyau kṛṣṇa pāṇḍavau 34 brahmaṇyaḥ satyavāg dānto guru daivatapūjakaḥ nityaṃ dharmarataś caiva kṛtāstraś ca viśeṣataḥ dhṛtimāṃś ca kṛtajñaś ca dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ 35 bhrātaraś cāsya balinaḥ sarvāstreṣu kṛtaśramāḥ guruvṛtti ratāḥ prājñā dharmanityā yaśasvinaḥ 36 saṃbandhinaś cendra vīryāḥ svanuraktāḥ prahāriṇaḥ dhṛṣṭadyumnaḥ śikhaṇḍī ca daurmukhir janamejayaḥ 37 candra seno bhadra senaḥ kīrtidharmā dhruvo dharaḥ vasu candro dāma candraḥ siṃhacandraḥ suvedhanaḥ 38 drupadasya tathā putrā drupadaś ca mahāstravit yeṣām arthāya saṃyatto matsyarājaḥ sahānugaḥ 39 śatānīkaḥ sudaśanaḥ śrutānīkaḥ śrutadhvajaḥ balānīko jayānīko jayāśvo rathavāhanaḥ 40 candrodayaḥ kāmaratho virāṭa bhrātaraḥ śubhāḥ yamau ca draupadeyāś ca rākṣasaś ca ghaṭotkacaḥ yeṣām arthāya yudhyante na teṣāṃ vidyate kṣayaḥ 41 kāmaṃ khalu jagat sarvaṃ sa devāsuramānavam sa yakṣarākṣasa gaṇaṃ sa bhūtabhujaga dvipam niḥśeṣam astravīryeṇa kuryātāṃ bhīma phalgunau 42 yudhiṣṭhiraś ca pṛthivīṃ nirdahed ghoracakṣuṣā aprameyabalaḥ śaurir yeṣām arthe ca daṃśitaḥ kathaṃ tān saṃyuge karṇa jetum utsahase parān 43 mahān apanayas tv eṣa tava nityaṃ hi sūtaja yas tvam utsahase yoddhuṃ samare śauriṇā saha 44 [s] evam uktas tu rādheyaḥ prahasan bharatarṣabha abravīc ca tadā karṇo guruṃ śāradvataṃ kṛpam 45 satyam uktaṃ tvayā brahman pāṇḍavān prati yad vacaḥ ete cānye ca bahavo guṇāḥ pāṇḍusuteṣu vai 46 ajayyāś ca raṇe pārthā devair api sa vāsavaiḥ sa daitya yakṣagandharvapiśācoragarākṣasaiḥ tathāpi pārthāñ jeṣyāmi śaktyā vāsava dattayā 47 mamāpy amoghā datteyaṃ śaktiḥ śakreṇa vai dvija etayā nihaniṣyāmi savyasācinam āhave 48 hate tu pāṇḍave kṛṣṇo bhrātaraś cāsya sodarāḥ anarjunā na śakṣyanti mahīṃ bhoktuṃ kathaṃ cana 49 teṣu naṣṭeṣu sarveṣu pṛthivīyaṃ sasāgarā ayatnāt kauraveyasya vaśe sthāsyati gautama 50 sunītair iha sarvārthāḥ sidhyante nātra saṃśayaḥ etam artham ahaṃ jñātvā tato garjāmi gautama 51 tvaṃ tu vṛddhaś ca vipraś ca aśaktaś cāpi saṃyuge kṛtasnehaś ca pārtheṣu mohān mām avamanyase 52 yady evaṃ vakṣyase bhūyo mām apriyam iha dvija tatas te khaḍgam udyamya jihvāṃ chetsyāmi durmate 53 yac cāpi pāṇḍavān vipra stotum icchasi saṃyuge bhīṣayan sarvasainyāni kauraveyāṇi durmate atrāpi śṛṇu me vākyaṃ yathāvad gadato dvija 54 duryodhanaś ca droṇaś ca śakunir durmukho jayaḥ duḥśāsano vṛṣaseno madrarājas tvam eva ca somadattaś ca bhūriś ca tathā drauṇir viviṃśatiḥ 55 tiṣṭheyur daṃśitā yatra sarve yuddhaviśāradāḥ jayed etān raṇe ko nu śakratulyabalo 'py ariḥ 56 śūrāś ca hi kṛtāstrāś ca balinaḥ svargalipsavaḥ dharmajñā yuddhakuśalā hanyur yuddhe surān api 57 ete sthāsyanti saṃgrāme pāṇḍavānāṃ vadhārthinaḥ jayam ākāṅkṣamāṇā hi kauraveyasya daṃśitāḥ 58 daivāyattam ahaṃ manye jayaṃ subalinām api yatra bhīṣmo mahābāhuḥ śete śaraśatācitaḥ 59 vikarṇaś citrasenaś ca bāhlīko 'tha jayadrathaḥ bhūriśravā jayaś caiva jalasaṃdhaḥ sudakṣiṇaḥ 60 śalaś ca rathināṃ śreṣṭho bhagadattaś ca vīryavān ete cānye ca rājāno devair api sudurjayāḥ 61 nihatāḥ samare śūrāḥ pāṇḍavair balavattarāḥ kim anyad daivasaṃyogān manyase puruṣādhama 62 yāṃś ca tān stauṣi satataṃ duryodhana ripūn dvija teṣām api hatāḥ śūrāḥ śataśo 'taḥ sahasraśaḥ 63 kṣīyante sarvasainyāni kurūṇāṃ pāṇḍavaiḥ saha prabhāvaṃ nātra paśyāmi pāṇḍavānāṃ kathaṃ cana 64 yāṃs tān balavato nityaṃ manyase tvaṃ dvijādhama yatiṣye 'haṃ yathāśakti yoddhuṃ taiḥ saha saṃyuge duryodhanahitārthāya jayo daive pratiṣṭhitaḥ |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 7
Chapter 134
|
1
[स] तथा परुषितं दृष्ट्वा सूतपुत्रेण मातुलम खड्गम उद्यम्य वेगेन दरौणिर अभ्यपतद दरुतम 2 [अष्व] कर्ण पश्य सुदुर्बुद्धे तिष्ठेदानीं नराधम एष ते ऽदय शिरः कायाद उद्धरामि सुदुर्मते 3 [स] तम उत्पतन्तं वेगेन राजा दुर्यॊधनः सवयम नयवारयन महाराज कृपश च दविपदां वरः 4 [कर्ण] शूरॊ ऽयं समरश्लाघी दुर्मतिश च दविजाधमः आसादयतु मद्वीर्यं मुञ्चेमं कुरुसत्तम 5 [अष्व] तवैतत कषम्यते ऽसमाभिः सूतात्मज सुदुर्मते दर्पम उत्सिक्तम एतत ते फल्गुनॊ नाशयिष्यति 6 [दुर] अश्वत्थामन परसीदस्व कषन्तुम अर्हसि मानद कॊपः खलु न कर्तव्यः सूतपुत्रे कथं चन 7 तवयि कर्णे कृपे दरॊणे मद्रराजे ऽथ सौबले महत कार्यं समायत्तं परसीद दविजसत्तम 8 एते हय अभिमुखाः सर्वे राधेयेन युयुत्सवः आयान्ति पाण्डवा बरह्मन्न आह्वयन्तः समन्ततः 9 [स] कर्णॊ ऽपि रथिनां शरेष्ठश चापम उद्यम्य वीर्यवान कौरवाग्र्यैः परिवृतः शक्रॊ देवगणैर इव पर्यतिष्ठत तेजस्वी सवबाहुबलम आश्रितः 10 ततः परववृते युद्धं कर्णस्य सह पाण्डवैः संरब्धस्य महाराज सिंहनाद विनादितम 11 ततस ते पाण्डवा राजन पाञ्चालाश च यशस्विनः दृष्ट्वा कर्णं महाबाहुम उच्चैः शब्दम अथानदन 12 अयं कर्णः कुतः कर्णस तिष्ठ कर्ण महारणे युध्यस्व सहितॊ ऽसमाभिर दुरात्मन पुरुषाधम 13 अन्ये तु दृष्ट्वा राधेयं करॊधरक्तेक्षणाब्रुवन हन्यताम अयम उत्सिक्तः सूतपुत्रॊ ऽलपचेतनः 14 सर्वैः पार्थिवशार्दूलैर नानेनार्थॊ ऽसति जीवता अत्यन्तवैरी पार्थानां सततं पापपूरुषः 15 एष मूलं हय अनर्थानां दुर्यॊधन मते सथितः हतैनम इति जल्पन्तः कषत्रियाः समुपाद्रवन 16 महता शरवर्षेण छादयन्तॊ महारथाः वधार्धं सूतपुत्रस्य पाण्डवेयेन चॊदिताः 17 तांस तु सर्वांस तथा दृष्ट्वा धावमानान महारथान न विव्यथे सूर पुत्रॊ न च तरासम अगच्छत 18 दृष्ट्वा नगरकल्पं तम उद्धूतं सैन्यसागरम पिप्रीषुस तव पुत्राणां संग्रामेष्व अपराजितः 19 सायकौघेन बलवान कषिप्रकारी महाबलः वारयाम आस तत सैन्यं समन्ताद भरतर्षभ 20 ततस तु शरवर्षेण पार्थिवास तम अवारयन धनूंषि ते विधुन्वानाः शतशॊ ऽथ सहस्रशः अयॊधयन्त राधेयं शक्रं दैत्य गणा इव 21 शरवर्षं तु तत कर्णः पार्थिवैः समुदीरितम शरवर्षेण महता समन्ताद वयकिरत परभॊ 22 तद युद्धम अभवत तेषां कृतप्रतिकृतैषिणाम यथा देवासुरे युद्धे शक्रस्य सह दानवैः 23 तत्राद्भुतम अपश्याम सूतपुत्रस्य लाघवम यद एनं समरे यत्ता नाप्नुवन्त परे युधि 24 निवार्य च शरौघांस तान पार्थिवानां महारथः युगेष्व ईषासु छत्रेषु धवजेषु च हयेषु च आत्मनामाङ्कितान बाणान राधेयः पराहिणॊच छितान 25 ततस ते वयाकुलीभूता राजानः कर्ण पीडिताः बभ्रमुस तत्र तत्रैव गावः शीतार्दिता इव 26 हयानां वध्यमानानां गजानां रथिनां तथा तत्र तत्राभ्यवेक्षामः संघान कर्णेन पातितान 27 शिरॊभिः पतितौ राजन बाहुभिश च समन्ततः आस्तीर्णा वसुधा सर्वा शूराणाम अनिवर्तिनाम 28 हतैश च हन्यमानैश च निष्टनद्भिश च सर्वशः बभूवायॊधनं रौद्रं वैवस्वतपुरॊपमम 29 ततॊ दुर्यॊधनॊ राजा दृष्ट्वा कर्णस्य विक्रमम अश्वत्थामानम आसाद्य तदा वाक्यम उवाच ह 30 युध्यते ऽसौ रणे कर्णॊ दंशितः सर्वपार्थिवैः पश्यैतां दरवतीं सेनां कर्ण सायकपीडिताम कार्त्तिकेयेन विध्वस्ताम आसुरीं पृतनाम इव 31 दृष्ट्वैनां निर्जितां सेनां रणे कर्णेन धीमता अभियात्य एष बीभत्सुः सूतपुत्र जिघांसया 32 तद यथा पश्यमानानां सूतपुत्रं महारथम न हन्यात पाण्डवः संख्ये तथा नीतिर विधीयताम 33 ततॊ दरौणिः कृपः शल्यॊ हार्दिक्यश च महारथः परत्युद्ययुस तदा पार्थं सूतपुत्र परीप्सया 34 आयान्तं दृश्यकौन्तेयं वृत्रं देव चमूम इव परयुद्ययौ तदा कर्णॊ यथा शक्रः परतापवान 35 [धृ] संरब्धं फल्गुनं दृष्ट्वा कालान्तकयमॊपमम कर्णॊ वैकर्तनः सूत परत्यपद्यत किम उत्तरम 36 स हय अस्पर्धत पार्थेन नित्यम एव महारथः आशंसते च बीभत्सुं युद्धे जेतुं सुदारुणे 37 स तु तं सहसा पराप्तं नित्यम अत्यन्तवैरिणम कर्णॊ वैकर्तनः सूत किम उत्तरम अपद्यत 38 [स] आयान्तं पाण्डवं दृष्ट्वा गजः परतिगजं यथा असंभ्रान्ततरः कर्णः पर्त्युदीयाद धनंजयम 39 तम आपतन्तं वेगेन वैकर्तनम अजिह्मगैः वारयाम आस तेजस्वी पाण्डवः शत्रुतापनः 40 तं कर्णः शरजालेन छादयाम आस मारिष विव्याध च सुसंक्रुद्धः शरैस तरिभिर अजिह्मगैः 41 तस्य तल लाघवं पार्थॊ नामृष्यत महाबलः तस्मै बाणाञ शिला धौतान परसन्नाग्रान अजिह्मगान 42 पराहिणॊत सूतपुत्राय तरिंशतं शत्रुतापनः विव्याध चैनं संरब्धॊ बाणेनैकेन वीर्यवान 43 सव्ये भुजाग्रे बलवान नाराचेन हसन्न इव तस्य विद्धस्य वेगेन कराच चापं पपात ह 44 पुनर आदाय तच चापं निमेषार्धान महाबलः छादयाम आस बाणौघैः फल्गुनं कृतहस्तवत 45 शरवृष्टिं तु तां मुक्तां सूतपुत्रेण भारत वयधमच छरवर्षेण समयन्न इव धनंजयः 46 तौ परस्परम आसाद्य शरवर्षेण पार्थिव छादयेतां महेष्वासौ कृप परतिकृतैषिणौ 47 तद अद्भुतम अभूद युद्धं कर्ण पाण्डवयॊर मृधे करुद्धयॊर वाशिता हेतॊर वन्ययॊर गजयॊर इव 48 ततः पार्थॊ महेष्वासॊ दृष्ट्वा कर्णस्य विक्रमम मुष्टिदेशे धनुस तस्य चिच्छेद तवरयान्वितः 49 अश्वांश च चतुरॊ भल्लैर अनयद यमसादनम सारथेश च शिरः कायाद अहरच छत्रुतापनः 50 अथैनं छिन्नधन्वानं हताश्वं हतसारथिम विव्याध सायकैः पार्थ चतुर्भिः पाण्डुनन्दनः 51 हताश्वात तु रथात तूर्णम अवप्लुत्य नरर्षभः आरुरॊह रथं तूर्णं कृपस्य शरपीडितः 52 राधेयं निर्जितं दृष्ट्वा तावका भरतर्षभ धनंजय शरैर नुन्नाः पराद्रवन्त दिशॊ दश 53 दरवतस तान समालॊक्य राजा दुर्यॊधनॊ नृप निवर्तयाम आस तदा वाक्यं चेदम उवाच ह 54 अलं दरुतेन वः शूरास तिष्ठध्वं कषत्रियर्षभाः एष पार्थ वधायाहं सवयं गच्छामि संयुगे अहं पार्थान हनिष्यामि सपाञ्चालान स सॊमकान 55 अद्य मे युध्यमानस्य सह गाण्डीवधन्वना दरक्ष्यन्ति विक्रमं पार्थाः कालस्येव युगक्षये 56 अद्य मद्बाणजालानि विमुक्तानि सहस्रशः दरक्ष्यन्ति समरे यॊधाः शलभानाम इवायतीः 57 अद्य बाणमयं वर्षं सृजतॊ मम धन्विनः जीमूतस्येव घर्मान्ते दरक्ष्यन्ति युधि सैनिकाः 58 जेष्याम्य अद्य रणे पार्थं सायकैर नतपर्वभिः तिष्ठध्वं समरे शूरा भयं तयजत फल्गुनात 59 न हि मद्वीर्यम आसाद्य फल्गुनः परसहिष्यति यथा वेलां समासाद्य सागरॊ मकरालयः 60 इत्य उक्त्वा परययौ राजा सैन्येन महता वृतः फल्गुनं परति दुर्धर्षः करॊधसंरक्तलॊचनः 61 तं परयान्तं महाबाहुं दृष्ट्वा शारद्वतस तदा अश्वत्थामानम आसाद्य वाक्यम एतद उवाच ह 62 एष राजा महाबाहुर अमर्षी करॊधमूर्छितः पतंगवृत्तिम आस्थाय फल्गुनं यॊद्धुम इच्छति 63 यावन नः पश्यमानानां पराणान पार्थेन संगतः न जह्यात पुरुषव्याघ्रस तावद वारय कौरवम 64 यावत फल्गुन बाणानां गॊचरं नाधिगच्छति कौरवः पार्थिवॊ वीरस तावद वारय तं दरुतम 65 यावत पार्थ शरैर घॊरैर निर्मुक्तॊरग संनिभैः न भस्मीक्रियते राजा तावद युद्धान निवार्यताम 66 अयुक्तम इव पश्यामि तिष्ठस्त्व अस्मासु मानद सवयं युद्धाय यद राजा पार्थं यात्य असहायवान 67 दुर्लभं जीवितं मन्ये कौरव्यस्य किरीटिना युध्यमानस्य पार्थेन शार्दूलेनेव हस्तिनः 68 मातुलेनैवम उक्तस तु दरौणिः शस्त्रभृतां वरः दुर्यॊधनम इदं वाक्यं तवरितं समभाषत 69 मयि जीवति गान्धारे न युद्धं गन्तुम अर्हसि माम अनादृत्य कौरव्य तव नित्यं हितैषिणम 70 न हि ते संभ्रमः कार्यः पार्थस्य विजयं परति अहम आवारयिष्यामि पार्थं तिष्ठ सुयॊधन 71 [दुर] आचार्यः पाण्डुपुत्रान वै पुत्रवत परिरक्षति तवम अप्य उपेक्षां कुरुषे तेषु नित्यं दविजॊत्तम 72 मम वा मन्दभाग्यत्वान मन्दस ते विक्रमॊ युधि धर्मराज परियार्थं वा दरौपद्या वा न विद्म तत 73 धिग अस्तु मम लुब्धस्य यत्कृते सर्वबान्धवाः सुखार्हाः परमं दुःखं पराप्नुवन्त्य अपराजिताः 74 कॊ हि शस्त्रभृतां मुख्यॊ महेश्वर समॊ युधि शत्रून न कषपयेच छक्तॊ यॊ न सयाद गौतमी सुतः 75 अश्वत्थामन परसीदस्व नाशयैतान ममाहितान तवास्त्रगॊचरे शक्ताः सथातुं देवापि नानघ 76 पाञ्चालान सॊमकांश चैव जहि दरॊणे सहानुगान वयं शेषान हनिष्यामस तवयैव परिरक्षिताः 77 एते हि सॊमका विप्र पाञ्चालाश च यशस्विनः मम सैन्येषु संरब्धा विचरन्ति दवाग्निवत 78 तान वारय महाबाहॊ केकयांश च नरॊत्तम पुरा कुर्वन्ति निःशेषं रक्ष्यमाणाः किरीटिना 79 आदौ वा यदि वा पश्चात तवेदं कर्म मारिष तवम उत्पन्नॊ महाबाहॊ पाञ्चालानां वधं परति 80 करिष्यसि जगत सर्वम अपाञ्चालं किलाच्युत एवं सिद्धाब्रुवन वाचॊ भविष्यति च तत तथा 81 न ते ऽसत्रगॊचरे शक्ताः सथातुं देवाः स वासवाः किम उ पार्थाः सपाञ्चालाः सत्यम एतद वचॊ मम |
1
[s] tathā paruṣitaṃ dṛṣṭvā sūtaputreṇa mātulam khaḍgam udyamya vegena drauṇir abhyapatad drutam 2 [aṣv] karṇa paśya sudurbuddhe tiṣṭhedānīṃ narādhama eṣa te 'dya śiraḥ kāyād uddharāmi sudurmate 3 [s] tam utpatantaṃ vegena rājā duryodhanaḥ svayam nyavārayan mahārāja kṛpaś ca dvipadāṃ varaḥ 4 [karṇa] śūro 'yaṃ samaraślāghī durmatiś ca dvijādhamaḥ āsādayatu madvīryaṃ muñcemaṃ kurusattama 5 [aṣv] tavaitat kṣamyate 'smābhiḥ sūtātmaja sudurmate darpam utsiktam etat te phalguno nāśayiṣyati 6 [dur] aśvatthāman prasīdasva kṣantum arhasi mānada kopaḥ khalu na kartavyaḥ sūtaputre kathaṃ cana 7 tvayi karṇe kṛpe droṇe madrarāje 'tha saubale mahat kāryaṃ samāyattaṃ prasīda dvijasattama 8 ete hy abhimukhāḥ sarve rādheyena yuyutsavaḥ āyānti pāṇḍavā brahmann āhvayantaḥ samantataḥ 9 [s] karṇo 'pi rathināṃ śreṣṭhaś cāpam udyamya vīryavān kauravāgryaiḥ parivṛtaḥ śakro devagaṇair iva paryatiṣṭhata tejasvī svabāhubalam āśritaḥ 10 tataḥ pravavṛte yuddhaṃ karṇasya saha pāṇḍavaiḥ saṃrabdhasya mahārāja siṃhanāda vināditam 11 tatas te pāṇḍavā rājan pāñcālāś ca yaśasvinaḥ dṛṣṭvā karṇaṃ mahābāhum uccaiḥ śabdam athānadan 12 ayaṃ karṇaḥ kutaḥ karṇas tiṣṭha karṇa mahāraṇe yudhyasva sahito 'smābhir durātman puruṣādhama 13 anye tu dṛṣṭvā rādheyaṃ krodharaktekṣaṇābruvan hanyatām ayam utsiktaḥ sūtaputro 'lpacetanaḥ 14 sarvaiḥ pārthivaśārdūlair nānenārtho 'sti jīvatā atyantavairī pārthānāṃ satataṃ pāpapūruṣaḥ 15 eṣa mūlaṃ hy anarthānāṃ duryodhana mate sthitaḥ hatainam iti jalpantaḥ kṣatriyāḥ samupādravan 16 mahatā śaravarṣeṇa chādayanto mahārathāḥ vadhārdhaṃ sūtaputrasya pāṇḍaveyena coditāḥ 17 tāṃs tu sarvāṃs tathā dṛṣṭvā dhāvamānān mahārathān na vivyathe sūra putro na ca trāsam agacchata 18 dṛṣṭvā nagarakalpaṃ tam uddhūtaṃ sainyasāgaram piprīṣus tava putrāṇāṃ saṃgrāmeṣv aparājitaḥ 19 sāyakaughena balavān kṣiprakārī mahābalaḥ vārayām āsa tat sainyaṃ samantād bharatarṣabha 20 tatas tu śaravarṣeṇa pārthivās tam avārayan dhanūṃṣi te vidhunvānāḥ śataśo 'tha sahasraśaḥ ayodhayanta rādheyaṃ śakraṃ daitya gaṇā iva 21 śaravarṣaṃ tu tat karṇaḥ pārthivaiḥ samudīritam śaravarṣeṇa mahatā samantād vyakirat prabho 22 tad yuddham abhavat teṣāṃ kṛtapratikṛtaiṣiṇām yathā devāsure yuddhe śakrasya saha dānavaiḥ 23 tatrādbhutam apaśyāma sūtaputrasya lāghavam yad enaṃ samare yattā nāpnuvanta pare yudhi 24 nivārya ca śaraughāṃs tān pārthivānāṃ mahārathaḥ yugeṣv īṣāsu chatreṣu dhvajeṣu ca hayeṣu ca ātmanāmāṅkitān bāṇān rādheyaḥ prāhiṇoc chitān 25 tatas te vyākulībhūtā rājānaḥ karṇa pīḍitāḥ babhramus tatra tatraiva gāvaḥ śītārditā iva 26 hayānāṃ vadhyamānānāṃ gajānāṃ rathināṃ tathā tatra tatrābhyavekṣāmaḥ saṃghān karṇena pātitān 27 śirobhiḥ patitau rājan bāhubhiś ca samantataḥ āstīrṇā vasudhā sarvā śūrāṇām anivartinām 28 hataiś ca hanyamānaiś ca niṣṭanadbhiś ca sarvaśaḥ babhūvāyodhanaṃ raudraṃ vaivasvatapuropamam 29 tato duryodhano rājā dṛṣṭvā karṇasya vikramam aśvatthāmānam āsādya tadā vākyam uvāca ha 30 yudhyate 'sau raṇe karṇo daṃśitaḥ sarvapārthivaiḥ paśyaitāṃ dravatīṃ senāṃ karṇa sāyakapīḍitām kārttikeyena vidhvastām āsurīṃ pṛtanām iva 31 dṛṣṭvaināṃ nirjitāṃ senāṃ raṇe karṇena dhīmatā abhiyāty eṣa bībhatsuḥ sūtaputra jighāṃsayā 32 tad yathā paśyamānānāṃ sūtaputraṃ mahāratham na hanyāt pāṇḍavaḥ saṃkhye tathā nītir vidhīyatām 33 tato drauṇiḥ kṛpaḥ śalyo hārdikyaś ca mahārathaḥ pratyudyayus tadā pārthaṃ sūtaputra parīpsayā 34 āyāntaṃ dṛśyakaunteyaṃ vṛtraṃ deva camūm iva prayudyayau tadā karṇo yathā śakraḥ pratāpavān 35 [dhṛ] saṃrabdhaṃ phalgunaṃ dṛṣṭvā kālāntakayamopamam karṇo vaikartanaḥ sūta pratyapadyat kim uttaram 36 sa hy aspardhata pārthena nityam eva mahārathaḥ āśaṃsate ca bībhatsuṃ yuddhe jetuṃ sudāruṇe 37 sa tu taṃ sahasā prāptaṃ nityam atyantavairiṇam karṇo vaikartanaḥ sūta kim uttaram apadyata 38 [s] āyāntaṃ pāṇḍavaṃ dṛṣṭvā gajaḥ pratigajaṃ yathā asaṃbhrāntataraḥ karṇaḥ partyudīyād dhanaṃjayam 39 tam āpatantaṃ vegena vaikartanam ajihmagaiḥ vārayām āsa tejasvī pāṇḍavaḥ śatrutāpanaḥ 40 taṃ karṇaḥ śarajālena chādayām āsa māriṣa vivyādha ca susaṃkruddhaḥ śarais tribhir ajihmagaiḥ 41 tasya tal lāghavaṃ pārtho nāmṛṣyata mahābalaḥ tasmai bāṇāñ śilā dhautān prasannāgrān ajihmagān 42 prāhiṇot sūtaputrāya triṃśataṃ śatrutāpanaḥ vivyādha cainaṃ saṃrabdho bāṇenaikena vīryavān 43 savye bhujāgre balavān nārācena hasann iva tasya viddhasya vegena karāc cāpaṃ papāta ha 44 punar ādāya tac cāpaṃ nimeṣārdhān mahābalaḥ chādayām āsa bāṇaughaiḥ phalgunaṃ kṛtahastavat 45 śaravṛṣṭiṃ tu tāṃ muktāṃ sūtaputreṇa bhārata vyadhamac charavarṣeṇa smayann iva dhanaṃjayaḥ 46 tau parasparam āsādya śaravarṣeṇa pārthiva chādayetāṃ maheṣvāsau kṛpa pratikṛtaiṣiṇau 47 tad adbhutam abhūd yuddhaṃ karṇa pāṇḍavayor mṛdhe kruddhayor vāśitā hetor vanyayor gajayor iva 48 tataḥ pārtho maheṣvāso dṛṣṭvā karṇasya vikramam muṣṭideśe dhanus tasya ciccheda tvarayānvitaḥ 49 aśvāṃś ca caturo bhallair anayad yamasādanam sāratheś ca śiraḥ kāyād aharac chatrutāpanaḥ 50 athainaṃ chinnadhanvānaṃ hatāśvaṃ hatasārathim vivyādha sāyakaiḥ pārtha caturbhiḥ pāṇḍunandanaḥ 51 hatāśvāt tu rathāt tūrṇam avaplutya nararṣabhaḥ āruroha rathaṃ tūrṇaṃ kṛpasya śarapīḍitaḥ 52 rādheyaṃ nirjitaṃ dṛṣṭvā tāvakā bharatarṣabha dhanaṃjaya śarair nunnāḥ prādravanta diśo daśa 53 dravatas tān samālokya rājā duryodhano nṛpa nivartayām āsa tadā vākyaṃ cedam uvāca ha 54 alaṃ drutena vaḥ śūrās tiṣṭhadhvaṃ kṣatriyarṣabhāḥ eṣa pārtha vadhāyāhaṃ svayaṃ gacchāmi saṃyuge ahaṃ pārthān haniṣyāmi sapāñcālān sa somakān 55 adya me yudhyamānasya saha gāṇḍīvadhanvanā drakṣyanti vikramaṃ pārthāḥ kālasyeva yugakṣaye 56 adya madbāṇajālāni vimuktāni sahasraśaḥ drakṣyanti samare yodhāḥ śalabhānām ivāyatīḥ 57 adya bāṇamayaṃ varṣaṃ sṛjato mama dhanvinaḥ jīmūtasyeva gharmānte drakṣyanti yudhi sainikāḥ 58 jeṣyāmy adya raṇe pārthaṃ sāyakair nataparvabhiḥ tiṣṭhadhvaṃ samare śūrā bhayaṃ tyajata phalgunāt 59 na hi madvīryam āsādya phalgunaḥ prasahiṣyati yathā velāṃ samāsādya sāgaro makarālayaḥ 60 ity uktvā prayayau rājā sainyena mahatā vṛtaḥ phalgunaṃ prati durdharṣaḥ krodhasaṃraktalocanaḥ 61 taṃ prayāntaṃ mahābāhuṃ dṛṣṭvā śāradvatas tadā aśvatthāmānam āsādya vākyam etad uvāca ha 62 eṣa rājā mahābāhur amarṣī krodhamūrchitaḥ pataṃgavṛttim āsthāya phalgunaṃ yoddhum icchati 63 yāvan naḥ paśyamānānāṃ prāṇān pārthena saṃgataḥ na jahyāt puruṣavyāghras tāvad vāraya kauravam 64 yāvat phalguna bāṇānāṃ gocaraṃ nādhigacchati kauravaḥ pārthivo vīras tāvad vāraya taṃ drutam 65 yāvat pārtha śarair ghorair nirmuktoraga saṃnibhaiḥ na bhasmīkriyate rājā tāvad yuddhān nivāryatām 66 ayuktam iva paśyāmi tiṣṭhastv asmāsu mānada svayaṃ yuddhāya yad rājā pārthaṃ yāty asahāyavān 67 durlabhaṃ jīvitaṃ manye kauravyasya kirīṭinā yudhyamānasya pārthena śārdūleneva hastinaḥ 68 mātulenaivam uktas tu drauṇiḥ śastrabhṛtāṃ varaḥ duryodhanam idaṃ vākyaṃ tvaritaṃ samabhāṣata 69 mayi jīvati gāndhāre na yuddhaṃ gantum arhasi mām anādṛtya kauravya tava nityaṃ hitaiṣiṇam 70 na hi te saṃbhramaḥ kāryaḥ pārthasya vijayaṃ prati aham āvārayiṣyāmi pārthaṃ tiṣṭha suyodhana 71 [dur] ācāryaḥ pāṇḍuputrān vai putravat parirakṣati tvam apy upekṣāṃ kuruṣe teṣu nityaṃ dvijottama 72 mama vā mandabhāgyatvān mandas te vikramo yudhi dharmarāja priyārthaṃ vā draupadyā vā na vidma tat 73 dhig astu mama lubdhasya yatkṛte sarvabāndhavāḥ sukhārhāḥ paramaṃ duḥkhaṃ prāpnuvanty aparājitāḥ 74 ko hi śastrabhṛtāṃ mukhyo maheśvara samo yudhi śatrūn na kṣapayec chakto yo na syād gautamī sutaḥ 75 aśvatthāman prasīdasva nāśayaitān mamāhitān tavāstragocare śaktāḥ sthātuṃ devāpi nānagha 76 pāñcālān somakāṃś caiva jahi droṇe sahānugān vayaṃ śeṣān haniṣyāmas tvayaiva parirakṣitāḥ 77 ete hi somakā vipra pāñcālāś ca yaśasvinaḥ mama sainyeṣu saṃrabdhā vicaranti davāgnivat 78 tān vāraya mahābāho kekayāṃś ca narottama purā kurvanti niḥśeṣaṃ rakṣyamāṇāḥ kirīṭinā 79 ādau vā yadi vā paścāt tavedaṃ karma māriṣa tvam utpanno mahābāho pāñcālānāṃ vadhaṃ prati 80 kariṣyasi jagat sarvam apāñcālaṃ kilācyuta evaṃ siddhābruvan vāco bhaviṣyati ca tat tathā 81 na te 'stragocare śaktāḥ sthātuṃ devāḥ sa vāsavāḥ kim u pārthāḥ sapāñcālāḥ satyam etad vaco mama |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 7
Chapter 135
|
1
[स] दुर्यॊधनेनैवम उक्तॊ दरौणिर आहवदुर्मदः परत्युवाच महाबाहॊ यथा वदसि कौरव 2 परिया हि पाण्डवा नित्यं मम चापि पितुश च मे तथैवावां परियौ तेषां न तु युद्धे कुरूद्वह शक्तितस तात युध्यामस तयक्त्वा पराणान अभीतवत 3 अहं कर्णश च शल्यश च कृपॊ हार्दिक्य एव च निमेषात पाण्डवीं सेनां कषपयेम नृपॊत्तम 4 ते चापि कौरवीं सेनां निमेषार्धात कुरूद्वह कषपयेयुर महाबाहॊ न सयाम यदि संयुगे 5 युध्यतां पाण्डवाञ शक्त्या तेषां चास्मान युयुत्सताम तेजस तु तेज आसाद्य परशमं याति भारत 6 अशक्या तरसा जेतुं पाण्डवानाम अनीकिनी जीवत्सु पाण्डुपुत्रेषु तद धि सत्यं बरवीमि ते 7 आत्मार्थं युध्यमानास ते समर्थाः पाण्डुनन्दनाः किमर्थं तव सैन्यानि न हनिष्यन्ति भारत 8 तवं हि लुब्धतमॊ राजन निकृतिज्ञश च कौरव सरातिशङ्की मानी च ततॊ ऽसमान अतिशङ्कसे 9 अहं तु यत्नम आस्थाय तवदर्थे तयक्तजीवितः एष गच्छामि संग्रामं तवत्कृते कुरुनन्दन 10 यॊत्स्ये ऽहं शत्रुभिः सार्धं जेष्यामि च वरान वरान पाञ्चालैः सह यॊत्स्यामि सॊमकैः केकयैस तथा पाण्डवेयैश च संग्रामे तवत्प्रियार्थम अरिंदम 11 अद्य मद्बाणनिर्दग्धाः पाञ्चालाः सॊमकास तथा सिंहेनेवार्दिता गावॊ विद्रविष्यन्ति सर्वतः 12 अद्य धर्मसुतॊ राजा दृष्ट्वा मम पराक्रमम अश्वत्थामम अयं लॊकं मंस्यते सह सॊमकैः 13 आगमिष्यति निर्वेदं धर्मपुत्रॊ युधिष्ठिरः दृष्ट्वा विनिहतान संख्ये पाञ्चालान सॊमकैः सह 14 ये मां युद्धे ऽभियॊत्स्यन्ति तान हनिष्यामि भारत न हि ते वीर मुच्येरन मद्बाह्वन्तरम आगताः 15 एवम उक्त्वा महाबाहुः पुत्रं दुर्यॊधनं तव अभ्यवर्तत युद्धाय दरावयन सर्वधन्विनः चिकीर्षुस तव पुत्राणां परियं पराणभृतां वरः 16 ततॊ ऽबरवीत स कैकेयान पाञ्चालान गौतमी सुतः परहरध्वम इतः सर्वे मम गात्रे महारथाः सथिरी भूताश च युध्यध्वं दर्शयन्तॊ ऽसत्रलाघवम 17 एवम उक्तास तु ते सर्वे शस्त्रवृष्टिम अपातयन दरौणिं परति महाराज जलं जलधरा इव 18 तान निहत्य शरान दरौणिर दशवीरान अपॊथयत परमुखे पाण्डुपुत्राणां धृष्टद्युम्नस्य चाभिभॊ 19 ते हन्यमानाः समरे पाञ्चालाः सृञ्जयास तथा परित्यज्य रणे दरौणिं वयद्रवन्त दिशॊ दश 20 तान दृष्ट्वा दरवतः शूरान पाञ्चालान सह सॊमकान धृष्टद्युम्नॊ महाराज दरौणिम अभ्यद्रवद युधि 21 ततः काञ्चनचित्राणां स जलाम्बुद नादिनाम वृतः शतेन शूराणां रथानाम अनिवर्तिनाम 22 पुत्रः पाञ्चालराजस्य धृष्टद्युम्नॊ महारथः दरौणिम इत्य अब्रवीद वाक्यं दृष्ट्वा यॊधान निपातितान 23 आचार्य पुत्र दुर्बुद्धे किम अन्यैर निहतैस तव समागच्छ मया सार्धं यदि शूरॊ ऽसि संयुगे अहं तवां निहनिष्यामि तिष्ठेदानीं ममाग्रतः 24 ततस तम आचार्य सुतं धृष्टद्युम्नः परतापवान मर्मभिद्भिः शरैस तीक्ष्णैर जघान भरतर्षभ 25 ते तु पङ्क्ती कृता दरौणिं शरा विविशुर आशुगाः रुक्मपुङ्खाः परसन्नाग्राः सर्वकायावदारणाः मध्व अर्थिन इवॊद्दामा भरमराः पुष्पितं दरुमम 26 सॊ ऽतिविद्धॊ भृशं करुद्धः पदाक्रान्त इवॊरगः मानी दरौणिर असंभ्रान्तॊ बाणपाणिर अभाषत 27 धृष्टद्युम्न सथिरॊ भूत्वा मुहूर्तं परतिपालय यावत तवां निशितैर बाणैः परेषयामि यमक्षयम 28 दरौणिर एवम अथाभाष्य पार्षतं परवीरहा छादयाम आस बाणौघैः समन्ताल लघुहस्तवत 29 स छाद्यमानः समरे दरौणिना युद्धदुर्मदः दरौणिं पाञ्चाल तनयॊ वाग्भिर आतर्जयत तदा 30 न जानीषे परतिज्ञां मे विप्रॊत्पत्तिं तथैव च दरॊणं हत्वा किल मया हन्तव्यस तवं सुदुर्मते ततस तवाहं न हन्म्य अद्य दरॊणे जीवति संयुगे 31 इमां तु रजनीं पराप्ताम अप्रभातां सुदुर्मते निहत्य पितरं ते ऽदय ततस तवाम अपि संयुगे नेष्यामि मृत्युलॊकायेत्य एवं मे मनसि सथितम 32 यस ते पार्थेषु विद्वेषॊ या भक्तिः कौरवेषु च तां दर्शय सथिरॊ भूत्वा न मे जीवन विमॊक्ष्यसे 33 यॊ हि बराह्मण्यम उत्सृज्य कषत्रधर्मरतॊ दविजः स वध्यः सर्वलॊकस्य यथा तवं पुरुषाधम 34 इत्य उक्तः परुषं वाक्यं पार्षतेन दविजॊत्तमः करॊधम आहारयत तीव्रं तिष्ठ तिष्ठेति चाब्रवीत 35 निर्दहन्न इव चक्षुर्भ्यां पार्षतं सॊ ऽभयवैक्षत छादयाम आस च शरैर निःश्वसन पन्नगॊ यथा 36 स छाद्यमानः समरे दरौणिना राजसत्तम सर्वपाञ्चाल सेनाभिः संवृतॊ रथसत्तमः 37 नाकम्पत महाबाहुः सवधैर्यं समुपाश्रितः सायकांश चैव विविधान अश्वत्थाम्नि मुमॊच ह 38 तौ पुनः संन्यवर्तेतां पराणद्यूतपरे रणे निवारयन्तौ बाणौघैः परस्परम अमर्षिणौ उत्सृजन्तौ महेष्वासौ शरवृष्टीः समन्ततः 39 दरौणिपार्षतयॊर युद्धं घॊररूपं भयानकम दृष्ट्वा संपूजयाम आसुः सिद्धचारणवातिकाः 40 शरौघैः पूरयन्तौ ताव आकाशं परदिशस तथा अलक्ष्यौ समयुध्येतां महत कृत्वा शरैस तमः 41 नृत्यमानाव इव रणे मण्डलीकृतकार्मुकौ परस्परवधे यत्तौ परस्परजयैषिणौ 42 अयुध्येतां महाबाहू चित्रं लघु च सुष्ठु च संपूज्यमानौ समरे यॊधमुख्यैः सहस्रशः 43 तौ परयुद्धौ रणे दृष्ट्वा वने वन्यौ गजाव इव उभयॊः सेनयॊर हर्षस तुमुलः समपद्यत 44 सिंहनाद रवाश चासन दध्मुः शङ्खांश च मारिष वादित्राण्य अभ्यवाद्यन्त शतशॊ ऽथ सहस्रशः 45 तस्मिंस तु तुमुले युद्धे भीरूणां भयवर्धने मुहूर्तम इव तद युद्धं समरूपं तदाभवत 46 ततॊ दरौणिर महाराज पार्षतस्य महात्मनः धवजं धनुस तथा छत्रम उभौ च पार्ष्णिसारथी सूतम अश्वांश च चतुरॊ निहत्याभ्यद्रवद रणे 47 पाञ्चालांश चैव तान सर्वान बाणैः संनतपर्वभिः वयद्रावयद अमेयात्मा शतशॊ ऽथ सहस्रशः 48 ततः परविव्यथे सेना पाण्डवी भरतर्षभ दृष्ट्वा दरौणेर महत कर्म वासवस्येव संयुगे 49 शतेन च शतं हत्वा पाञ्चालानां महारथः तरिभिश च निशितैर बाणैर हत्वा तरीन वै महारथान 50 दरौणिर दरुपदपुत्रस्य फल्गुनस्य च पश्यतः नाशयाम आस पाञ्चालान भूयिष्ठं ये वयवस्थिताः 51 ते वध्यमानाः पाञ्चालाः समरे सह सृञ्जयैः अगच्छन दरौणिम उत्सृज्य विप्रकीर्णरथध्वजाः 52 स जित्वा समरे शत्रून दरॊणपुत्रॊ महारथः ननाद सुमहानादं तपान्ते जलदॊ यथा 53 स निहत्य बहूञ शूरान अश्वत्थामा वयरॊचत युगान्ते सर्वभूतानि भस्मकृत्वेव पावकः 54 संपूज्यमानॊ युधि कौरवेयैर; विजित्य संख्ये ऽरिगणान सहस्रशः वयरॊचत दरॊणसुतः परतापवान; यथा सुरेन्द्रॊ ऽरिगणान निहत्य |
1
[s] duryodhanenaivam ukto drauṇir āhavadurmadaḥ pratyuvāca mahābāho yathā vadasi kaurava 2 priyā hi pāṇḍavā nityaṃ mama cāpi pituś ca me tathaivāvāṃ priyau teṣāṃ na tu yuddhe kurūdvaha śaktitas tāta yudhyāmas tyaktvā prāṇān abhītavat 3 ahaṃ karṇaś ca śalyaś ca kṛpo hārdikya eva ca nimeṣāt pāṇḍavīṃ senāṃ kṣapayema nṛpottama 4 te cāpi kauravīṃ senāṃ nimeṣārdhāt kurūdvaha kṣapayeyur mahābāho na syāma yadi saṃyuge 5 yudhyatāṃ pāṇḍavāñ śaktyā teṣāṃ cāsmān yuyutsatām tejas tu teja āsādya praśamaṃ yāti bhārata 6 aśakyā tarasā jetuṃ pāṇḍavānām anīkinī jīvatsu pāṇḍuputreṣu tad dhi satyaṃ bravīmi te 7 ātmārthaṃ yudhyamānās te samarthāḥ pāṇḍunandanāḥ kimarthaṃ tava sainyāni na haniṣyanti bhārata 8 tvaṃ hi lubdhatamo rājan nikṛtijñaś ca kaurava sarātiśaṅkī mānī ca tato 'smān atiśaṅkase 9 ahaṃ tu yatnam āsthāya tvadarthe tyaktajīvitaḥ eṣa gacchāmi saṃgrāmaṃ tvatkṛte kurunandana 10 yotsye 'haṃ śatrubhiḥ sārdhaṃ jeṣyāmi ca varān varān pāñcālaiḥ saha yotsyāmi somakaiḥ kekayais tathā pāṇḍaveyaiś ca saṃgrāme tvatpriyārtham ariṃdama 11 adya madbāṇanirdagdhāḥ pāñcālāḥ somakās tathā siṃhenevārditā gāvo vidraviṣyanti sarvataḥ 12 adya dharmasuto rājā dṛṣṭvā mama parākramam aśvatthāmam ayaṃ lokaṃ maṃsyate saha somakaiḥ 13 āgamiṣyati nirvedaṃ dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ dṛṣṭvā vinihatān saṃkhye pāñcālān somakaiḥ saha 14 ye māṃ yuddhe 'bhiyotsyanti tān haniṣyāmi bhārata na hi te vīra mucyeran madbāhvantaram āgatāḥ 15 evam uktvā mahābāhuḥ putraṃ duryodhanaṃ tava abhyavartata yuddhāya drāvayan sarvadhanvinaḥ cikīrṣus tava putrāṇāṃ priyaṃ prāṇabhṛtāṃ varaḥ 16 tato 'bravīt sa kaikeyān pāñcālān gautamī sutaḥ praharadhvam itaḥ sarve mama gātre mahārathāḥ sthirī bhūtāś ca yudhyadhvaṃ darśayanto 'stralāghavam 17 evam uktās tu te sarve śastravṛṣṭim apātayan drauṇiṃ prati mahārāja jalaṃ jaladharā iva 18 tān nihatya śarān drauṇir daśavīrān apothayat pramukhe pāṇḍuputrāṇāṃ dhṛṣṭadyumnasya cābhibho 19 te hanyamānāḥ samare pāñcālāḥ sṛñjayās tathā parityajya raṇe drauṇiṃ vyadravanta diśo daśa 20 tān dṛṣṭvā dravataḥ śūrān pāñcālān saha somakān dhṛṣṭadyumno mahārāja drauṇim abhyadravad yudhi 21 tataḥ kāñcanacitrāṇāṃ sa jalāmbuda nādinām vṛtaḥ śatena śūrāṇāṃ rathānām anivartinām 22 putraḥ pāñcālarājasya dhṛṣṭadyumno mahārathaḥ drauṇim ity abravīd vākyaṃ dṛṣṭvā yodhān nipātitān 23 ācārya putra durbuddhe kim anyair nihatais tava samāgaccha mayā sārdhaṃ yadi śūro 'si saṃyuge ahaṃ tvāṃ nihaniṣyāmi tiṣṭhedānīṃ mamāgrataḥ 24 tatas tam ācārya sutaṃ dhṛṣṭadyumnaḥ pratāpavān marmabhidbhiḥ śarais tīkṣṇair jaghāna bharatarṣabha 25 te tu paṅktī kṛtā drauṇiṃ śarā viviśur āśugāḥ rukmapuṅkhāḥ prasannāgrāḥ sarvakāyāvadāraṇāḥ madhv arthina ivoddāmā bhramarāḥ puṣpitaṃ drumam 26 so 'tividdho bhṛśaṃ kruddhaḥ padākrānta ivoragaḥ mānī drauṇir asaṃbhrānto bāṇapāṇir abhāṣata 27 dhṛṣṭadyumna sthiro bhūtvā muhūrtaṃ pratipālaya yāvat tvāṃ niśitair bāṇaiḥ preṣayāmi yamakṣayam 28 drauṇir evam athābhāṣya pārṣataṃ paravīrahā chādayām āsa bāṇaughaiḥ samantāl laghuhastavat 29 sa chādyamānaḥ samare drauṇinā yuddhadurmadaḥ drauṇiṃ pāñcāla tanayo vāgbhir ātarjayat tadā 30 na jānīṣe pratijñāṃ me viprotpattiṃ tathaiva ca droṇaṃ hatvā kila mayā hantavyas tvaṃ sudurmate tatas tvāhaṃ na hanmy adya droṇe jīvati saṃyuge 31 imāṃ tu rajanīṃ prāptām aprabhātāṃ sudurmate nihatya pitaraṃ te 'dya tatas tvām api saṃyuge neṣyāmi mṛtyulokāyety evaṃ me manasi sthitam 32 yas te pārtheṣu vidveṣo yā bhaktiḥ kauraveṣu ca tāṃ darśaya sthiro bhūtvā na me jīvan vimokṣyase 33 yo hi brāhmaṇyam utsṛjya kṣatradharmarato dvijaḥ sa vadhyaḥ sarvalokasya yathā tvaṃ puruṣādhama 34 ity uktaḥ paruṣaṃ vākyaṃ pārṣatena dvijottamaḥ krodham āhārayat tīvraṃ tiṣṭha tiṣṭheti cābravīt 35 nirdahann iva cakṣurbhyāṃ pārṣataṃ so 'bhyavaikṣata chādayām āsa ca śarair niḥśvasan pannago yathā 36 sa chādyamānaḥ samare drauṇinā rājasattama sarvapāñcāla senābhiḥ saṃvṛto rathasattamaḥ 37 nākampata mahābāhuḥ svadhairyaṃ samupāśritaḥ sāyakāṃś caiva vividhān aśvatthāmni mumoca ha 38 tau punaḥ saṃnyavartetāṃ prāṇadyūtapare raṇe nivārayantau bāṇaughaiḥ parasparam amarṣiṇau utsṛjantau maheṣvāsau śaravṛṣṭīḥ samantataḥ 39 drauṇipārṣatayor yuddhaṃ ghorarūpaṃ bhayānakam dṛṣṭvā saṃpūjayām āsuḥ siddhacāraṇavātikāḥ 40 śaraughaiḥ pūrayantau tāv ākāśaṃ pradiśas tathā alakṣyau samayudhyetāṃ mahat kṛtvā śarais tamaḥ 41 nṛtyamānāv iva raṇe maṇḍalīkṛtakārmukau parasparavadhe yattau parasparajayaiṣiṇau 42 ayudhyetāṃ mahābāhū citraṃ laghu ca suṣṭhu ca saṃpūjyamānau samare yodhamukhyaiḥ sahasraśaḥ 43 tau prayuddhau raṇe dṛṣṭvā vane vanyau gajāv iva ubhayoḥ senayor harṣas tumulaḥ samapadyata 44 siṃhanāda ravāś cāsan dadhmuḥ śaṅkhāṃś ca māriṣa vāditrāṇy abhyavādyanta śataśo 'tha sahasraśaḥ 45 tasmiṃs tu tumule yuddhe bhīrūṇāṃ bhayavardhane muhūrtam iva tad yuddhaṃ samarūpaṃ tadābhavat 46 tato drauṇir mahārāja pārṣatasya mahātmanaḥ dhvajaṃ dhanus tathā chatram ubhau ca pārṣṇisārathī sūtam aśvāṃś ca caturo nihatyābhyadravad raṇe 47 pāñcālāṃś caiva tān sarvān bāṇaiḥ saṃnataparvabhiḥ vyadrāvayad ameyātmā śataśo 'tha sahasraśaḥ 48 tataḥ pravivyathe senā pāṇḍavī bharatarṣabha dṛṣṭvā drauṇer mahat karma vāsavasyeva saṃyuge 49 śatena ca śataṃ hatvā pāñcālānāṃ mahārathaḥ tribhiś ca niśitair bāṇair hatvā trīn vai mahārathān 50 drauṇir drupadaputrasya phalgunasya ca paśyataḥ nāśayām āsa pāñcālān bhūyiṣṭhaṃ ye vyavasthitāḥ 51 te vadhyamānāḥ pāñcālāḥ samare saha sṛñjayaiḥ agacchan drauṇim utsṛjya viprakīrṇarathadhvajāḥ 52 sa jitvā samare śatrūn droṇaputro mahārathaḥ nanāda sumahānādaṃ tapānte jalado yathā 53 sa nihatya bahūñ śūrān aśvatthāmā vyarocata yugānte sarvabhūtāni bhasmakṛtveva pāvakaḥ 54 saṃpūjyamāno yudhi kauraveyair; vijitya saṃkhye 'rigaṇān sahasraśaḥ vyarocata droṇasutaḥ pratāpavān; yathā surendro 'rigaṇān nihatya |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 7
Chapter 136
|
1
[स] ततॊ युधिष्ठिरश चैव भीमसेनश च पाण्डवः दरॊणपुत्रं महाराज समन्तात पर्यवारयन 2 ततॊ दुर्यॊधनॊ राजा भारद्वाजेन संवृतः अभ्ययात पाण्डवान संख्ये ततॊ युद्धम अवर्तत घॊररूपं महाराज भीरूणां भयवर्धनम 3 अम्बष्ठान मालवान वङ्गाञ शिबींस तरैगर्तकान अपि पराहिणॊन मृत्युलॊकाय गणान करुद्धॊ युधिष्ठिरः 4 अभीषाहाञ शूरसेनान कषत्रियान युद्धदुर्मदान निकृत्य पृथिवीं चक्रे भीमः शॊणितकर्दमाम 5 यौधेयारट्ट राजन्यान मद्रकांश च गणान युधि पराहिणॊन मृत्युलॊकाय किरीटी निशितैः शरैः 6 परगाढम अञ्जॊ गतिभिर नाराचैर अभिपीडिताः निपेतुर दविरदा भूमौ दविशृङ्गा इव पर्वताः 7 निकृत्तैर हस्तिहस्तैश च लुठमानैस ततस ततः रराज वसुधा कीर्णा विसर्पद्भिर इवॊरगैः 8 कषिप्तैः कनकचित्रैश च नृपच छत्रैः कषितिर बभौ दयौर इवादित्य चन्द्राद्यैर गरहैः कीर्णा युगक्षये 9 हतप्रहरताभीता विध्यत वयवकृन्तत इत्य आसीत तुमुलः शब्दः शॊणाश्वस्य रथं परति 10 दरॊणस तु परमक्रुद्धॊ वायव्यास्त्रेण संयुगे वयधमत तान यथा वायुर मेघान इव दुरत्ययः 11 ते हन्यमाना दरॊणेन पाञ्चालाः पराद्रवन भयात पश्यतॊ भीमसेनस्य पार्थस्य च महात्मनः 12 ततः किरीटी भीमश च सहसा संन्यवर्तताम महता रथवंशेन परिगृह्य बलं तव 13 बीभत्सुर दक्षिणं पार्श्वम उत्तरं तु वृकॊदरः भारद्वाजं शरौघाभ्यां महद्भ्याम अभ्यवर्षताम 14 तौ तदा सृञ्जयाश चैव पाञ्चालाश च महारथाः अन्वगच्छन महाराज मत्स्याश च सह सॊमकैः 15 तथैव तव पुत्रस्य रथॊदाराः परहारिणः महत्या सेनया सार्धं जग्मुर दरॊण रथं परति 16 ततः सा भरती सेना वध्यमाना किरीटिना तमसा निद्रया चैव पुनर एव वयदीर्यत 17 दरॊणेन वार्यमाणास ते सवयं तव सुतेन च न शक्यन्ते महाराज यॊधा वारयितुं तदा 18 सा पाण्डुपुत्रस्य शरैर दार्यमाणा महाचमूः तमसा संवृते लॊके वयाद्रवत सर्वतॊ मुखी 19 उत्सृज्य शतशॊ वाहांस तत्र के चिन नराधिपाः पराद्रवन्त महाराज भयाविष्टाः समन्ततः |
1
[s] tato yudhiṣṭhiraś caiva bhīmasenaś ca pāṇḍavaḥ droṇaputraṃ mahārāja samantāt paryavārayan 2 tato duryodhano rājā bhāradvājena saṃvṛtaḥ abhyayāt pāṇḍavān saṃkhye tato yuddham avartata ghorarūpaṃ mahārāja bhīrūṇāṃ bhayavardhanam 3 ambaṣṭhān mālavān vaṅgāñ śibīṃs traigartakān api prāhiṇon mṛtyulokāya gaṇān kruddho yudhiṣṭhiraḥ 4 abhīṣāhāñ śūrasenān kṣatriyān yuddhadurmadān nikṛtya pṛthivīṃ cakre bhīmaḥ śoṇitakardamām 5 yaudheyāraṭṭa rājanyān madrakāṃś ca gaṇān yudhi prāhiṇon mṛtyulokāya kirīṭī niśitaiḥ śaraiḥ 6 pragāḍham añjo gatibhir nārācair abhipīḍitāḥ nipetur dviradā bhūmau dviśṛṅgā iva parvatāḥ 7 nikṛttair hastihastaiś ca luṭhamānais tatas tataḥ rarāja vasudhā kīrṇā visarpadbhir ivoragaiḥ 8 kṣiptaiḥ kanakacitraiś ca nṛpac chatraiḥ kṣitir babhau dyaur ivāditya candrādyair grahaiḥ kīrṇā yugakṣaye 9 hatapraharatābhītā vidhyata vyavakṛntata ity āsīt tumulaḥ śabdaḥ śoṇāśvasya rathaṃ prati 10 droṇas tu paramakruddho vāyavyāstreṇa saṃyuge vyadhamat tān yathā vāyur meghān iva duratyayaḥ 11 te hanyamānā droṇena pāñcālāḥ prādravan bhayāt paśyato bhīmasenasya pārthasya ca mahātmanaḥ 12 tataḥ kirīṭī bhīmaś ca sahasā saṃnyavartatām mahatā rathavaṃśena parigṛhya balaṃ tava 13 bībhatsur dakṣiṇaṃ pārśvam uttaraṃ tu vṛkodaraḥ bhāradvājaṃ śaraughābhyāṃ mahadbhyām abhyavarṣatām 14 tau tadā sṛñjayāś caiva pāñcālāś ca mahārathāḥ anvagacchan mahārāja matsyāś ca saha somakaiḥ 15 tathaiva tava putrasya rathodārāḥ prahāriṇaḥ mahatyā senayā sārdhaṃ jagmur droṇa rathaṃ prati 16 tataḥ sā bharatī senā vadhyamānā kirīṭinā tamasā nidrayā caiva punar eva vyadīryata 17 droṇena vāryamāṇās te svayaṃ tava sutena ca na śakyante mahārāja yodhā vārayituṃ tadā 18 sā pāṇḍuputrasya śarair dāryamāṇā mahācamūḥ tamasā saṃvṛte loke vyādravat sarvato mukhī 19 utsṛjya śataśo vāhāṃs tatra ke cin narādhipāḥ prādravanta mahārāja bhayāviṣṭāḥ samantataḥ |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 7
Chapter 137
|
1
[स] सॊमदत्तं तु संप्रेक्ष्य विधुन्वानं महद धनुः सात्यकिः पराह यन्तारं सॊमदत्ताय मां वह 2 न हय अहत्वा रणे शत्रुं बाह्लीकं कौरवाधमम निवर्तिष्ये रणात सूत सत्यम एतद वचॊ मम 3 ततः संप्रेषयद यन्ता सैन्धवांस तान महाजवान तुरङ्गमाञ शङ्खवर्णान सर्वशब्दातिगान रणे 4 ते ऽवहन युयुधानं तु मनॊमारुतरंहसः यथेन्द्रं हरयॊ राजन पुरा दैत्यवधॊद्यतम 5 तम आपतन्तं संप्रेक्ष्य सात्वतं रभसं रणे सॊमदत्तॊ महाबाहुर असंभ्रान्तॊ ऽभयवर्तत 6 विमुञ्चञ शरवर्षाणि पर्जन्य इव वृष्टिमान छादयाम आस शैनेयं जलदॊ भास्करं यथा 7 असंभ्रान्तश च समरे सात्यकिः कुरुपुंगवम छादयाम आस बाणौघैः समन्ताद भरतर्षभ 8 सॊमदत्तस तु तं षष्ट्या विव्याधॊरसि माधवम सात्यकिश चापि तं राजन्न अविध्यत सायकैः शितैः 9 ताव अन्यॊन्यं शरिः कृत्तौ वयराजेतां नरर्षभौ सुपुष्पौ पुष्पसमये पुष्पिताव इव किंशुकौ 10 रुधिरॊक्षितसर्वाङ्गौ कुरु वृष्णियशः करौ परस्परम अवेक्षेतां दहन्ताव इव लॊचनौ 11 रथमण्डल मार्गेषु चरन्ताव अरिमर्दनौ घॊररूपौ हि ताव आस्तां वृष्किमन्ताव इवाम्बुदौ 12 शरसंभिन्न गात्रौ तौ सर्वतः शकलीकृतौ शवाविधाव इव राजेन्द्र वयदृष्येतां शरक्षतौ 13 सुवर्णपुङ्खैर इषुभिर आचितौ तौ वयरॊचताम खद्यॊतैर आवृतौ राजन परावृषीव वनस्पती 14 संप्रदीपित सर्वाङ्गौ सायकैस तौ महारथौ अदृश्येतां रणे करुद्धाव उल्काभिर इव कुञ्जरौ 15 ततॊ युधि महाराज सॊमदत्तॊ महारथः अर्धचन्द्रेण चिच्छेद माधवस्य महद धनुः 16 अथैनं पञ्चविंशत्या सायकानां समार्पयत तवरमाणस तवरा काले पुनश च दशभिः शरैः 17 अथान्यद धनुर आदाय सात्यकिर वेगवत्तरम पञ्चभिः सायकैस तूर्णं सॊमदत्तम अविध्यत 18 ततॊ ऽपरेण भल्लेन धवजं चिच्छेद काञ्चनम बाह्लीकस्य रणे राजन सात्यकिः परहसन्न इव 19 सॊमदत्तस तव असंभ्रान्तॊ दृष्ट्वा केतुं निपातितम शैनेयं पञ्चविंशत्या सायकानां समाचिनॊत 20 सात्वतॊ ऽपि रणे करुद्धः सॊमदत्तस्य धन्विनः धनुश चिच्छेद समरे कषुरप्रेण शितेन ह 21 अथैनं रुक्मपुङ्खानां शतेन नतपर्वणाम आचिनॊद बहुधा राजन भग्नदंष्ट्रम इव दविपम 22 अथान्यद धनुर आदाय सॊमदत्तॊ महारथः सात्यकिं छादयाम आस शरवृष्ट्या महाबलः 23 सॊमदत्तं तु संक्रुद्धॊ रणे विव्याध सात्यकिः सात्यकिं चेषु जालेन सॊमदत्तॊ अपीडयत 24 दशभिः सात्वतस्यार्थे भीमॊ ऽहन बाह्लिकात्मजम सॊमदत्तॊ ऽपय असंभ्रान्तः शैनेयम अवधीच छरैः 25 ततस तु सात्वतस्यार्थे भैमसेनिर नवं दृढम मुमॊच परिघं घॊरं सॊमदत्तस्य वक्षसि 26 तम आपतन्तं वेगेन परिघं घॊरदर्शनम दविधा चिच्छेद समरे परहसन्न इव कौरवः 27 स पपात दविधा छिन्न आयसः परिघॊ महान महीधरस्येव महच छिखरं वज्रदारितम 28 ततस तु सात्यकी राजन सॊमदत्तस्य संयुगे धनुश चिच्छेद भल्लेन हस्तावापं च पञ्चभिः 29 चतुर्भिस तु शरैस तूर्णं चतुरस तुरगॊत्तमान समीपं परेषयाम आस परेतराजस्य भारत 30 सारथेश च शिरः कायाद भल्लेन नतपर्वणा जहार रथशार्दूलः परहसञ शिनिपुंगवः 31 ततः शरं महाघॊरं जवलन्तम इव पावकम मुमॊच सात्वतॊ राजन सवर्णपुङ्खं शिलाशितम 32 स विमुक्तॊ बलवता शैनेयेन शरॊत्तमः घॊरस तस्यॊरसि विभॊ निपपाताशु भारत 33 सॊ ऽतिविद्धॊ बलवता सात्वतेन महारथः सॊमदत्तॊ महाबाहुर निपपात ममार च 34 तं दृष्ट्वा निहतं तत्र सॊमदत्तं महारथाः महता शरवर्षेण युयुधानम उपाद्रवन 35 छाद्यमानं शरैर दृष्ट्वा युयुधानं युधिष्ठिरः महत्या सेनया सार्धं दरॊणानीकम उपाद्रवत 36 ततॊ युधिष्ठिरः करुद्धस तावकानां महाबलम शरैर विद्रावयाम आस भारद्वाजस्य पश्यतः 37 सैन्यानि दरावयन्तं तु दरॊणॊ दृष्ट्वा युधिष्ठिरम अभिदुद्राव वेगेन करॊधसंरक्तलॊचनः 38 ततः सुनिशितैर बाणैः पार्थं विव्याध सप्तभिः सॊ ऽतिविद्धॊ महाबाहुः सृक्किणी परिसंलिहन युधिष्ठिरस्य चिच्छेद धवजं कार्मुकम एव च 39 स छिन्नधन्वा तवरितस तवरा काले नृपॊत्तमः अन्यद आदत्त वेगेन कार्मुकं समरे दृढम 40 ततः शरसहस्रेण दरॊणं विव्याध पार्थिवः साश्वसूत धवजरथं तद अद्भुतम इवाभवत 41 ततॊ मुहूर्तं वयथितः शरघात परपीडितः निषसाद रथॊपस्थे दरॊणॊ भरतसत्तम 42 परतिलभ्य ततः संज्ञां मुहूर्ताद दविजसत्तमः करॊधेन महताविष्टॊ वायव्यास्त्रम अवासृजत 43 असंभ्रान्तस ततः पार्थॊ धनुर आकृष्य वीर्यवान तद अस्त्रम अस्त्रेण रणे सतम्भयाम आस भारत 44 ततॊ ऽबरवीद वासुदेवः कुन्तीपुत्रं युधिष्ठिरम युधिष्ठिर महाबाहॊ यत तवा वक्ष्यामि तच छृणु 45 उपारमस्व युद्धाय दरॊणाद भरतसत्तम गृध्यते हि सदा दरॊणॊ गरहणे तव संयुगे 46 नानुरूपम अहं मन्ये युद्धम अस्य तवया सह यॊ ऽसय सृष्टॊ विनाशाय स एनं शवॊ हनिष्यति 47 परिवर्ज्य गुरुं याहि यत्र राजा सुयॊधनः भीमश च रथशार्दूलॊ युध्यते कौरवैः सह 48 वासुदेव वचः शरुत्वा धर्मराजॊ युधिष्ठिरः मुहूर्तं चिन्तयित्वा तु ततॊ दारुणम आहवम 49 परायाद दरुतम अमित्रघ्नॊ यत्र भीमॊ वयवस्थितः विनिघ्नंस तावकान यॊधान वयादितास्य इवान्तकः 50 रथघॊषेण महता नादयन वसुधातलम पर्जन्य इव घर्मान्ते नादयन वै दिशॊ दश 51 भीमस्य निघ्नतः शत्रून पार्ष्णिं जग्राह पाण्डवः दरॊणॊ ऽपि पाण्डुपाञ्चालान वयधमद रजनी मुखे |
1
[s] somadattaṃ tu saṃprekṣya vidhunvānaṃ mahad dhanuḥ sātyakiḥ prāha yantāraṃ somadattāya māṃ vaha 2 na hy ahatvā raṇe śatruṃ bāhlīkaṃ kauravādhamam nivartiṣye raṇāt sūta satyam etad vaco mama 3 tataḥ saṃpreṣayad yantā saindhavāṃs tān mahājavān turaṅgamāñ śaṅkhavarṇān sarvaśabdātigān raṇe 4 te 'vahan yuyudhānaṃ tu manomārutaraṃhasaḥ yathendraṃ harayo rājan purā daityavadhodyatam 5 tam āpatantaṃ saṃprekṣya sātvataṃ rabhasaṃ raṇe somadatto mahābāhur asaṃbhrānto 'bhyavartata 6 vimuñcañ śaravarṣāṇi parjanya iva vṛṣṭimān chādayām āsa śaineyaṃ jalado bhāskaraṃ yathā 7 asaṃbhrāntaś ca samare sātyakiḥ kurupuṃgavam chādayām āsa bāṇaughaiḥ samantād bharatarṣabha 8 somadattas tu taṃ ṣaṣṭyā vivyādhorasi mādhavam sātyakiś cāpi taṃ rājann avidhyat sāyakaiḥ śitaiḥ 9 tāv anyonyaṃ śariḥ kṛttau vyarājetāṃ nararṣabhau supuṣpau puṣpasamaye puṣpitāv iva kiṃśukau 10 rudhirokṣitasarvāṅgau kuru vṛṣṇiyaśaḥ karau parasparam avekṣetāṃ dahantāv iva locanau 11 rathamaṇḍala mārgeṣu carantāv arimardanau ghorarūpau hi tāv āstāṃ vṛṣkimantāv ivāmbudau 12 śarasaṃbhinna gātrau tau sarvataḥ śakalīkṛtau śvāvidhāv iva rājendra vyadṛṣyetāṃ śarakṣatau 13 suvarṇapuṅkhair iṣubhir ācitau tau vyarocatām khadyotair āvṛtau rājan prāvṛṣīva vanaspatī 14 saṃpradīpita sarvāṅgau sāyakais tau mahārathau adṛśyetāṃ raṇe kruddhāv ulkābhir iva kuñjarau 15 tato yudhi mahārāja somadatto mahārathaḥ ardhacandreṇa ciccheda mādhavasya mahad dhanuḥ 16 athainaṃ pañcaviṃśatyā sāyakānāṃ samārpayat tvaramāṇas tvarā kāle punaś ca daśabhiḥ śaraiḥ 17 athānyad dhanur ādāya sātyakir vegavattaram pañcabhiḥ sāyakais tūrṇaṃ somadattam avidhyata 18 tato 'pareṇa bhallena dhvajaṃ ciccheda kāñcanam bāhlīkasya raṇe rājan sātyakiḥ prahasann iva 19 somadattas tv asaṃbhrānto dṛṣṭvā ketuṃ nipātitam śaineyaṃ pañcaviṃśatyā sāyakānāṃ samācinot 20 sātvato 'pi raṇe kruddhaḥ somadattasya dhanvinaḥ dhanuś ciccheda samare kṣurapreṇa śitena ha 21 athainaṃ rukmapuṅkhānāṃ śatena nataparvaṇām ācinod bahudhā rājan bhagnadaṃṣṭram iva dvipam 22 athānyad dhanur ādāya somadatto mahārathaḥ sātyakiṃ chādayām āsa śaravṛṣṭyā mahābalaḥ 23 somadattaṃ tu saṃkruddho raṇe vivyādha sātyakiḥ sātyakiṃ ceṣu jālena somadatto apīḍayat 24 daśabhiḥ sātvatasyārthe bhīmo 'han bāhlikātmajam somadatto 'py asaṃbhrāntaḥ śaineyam avadhīc charaiḥ 25 tatas tu sātvatasyārthe bhaimasenir navaṃ dṛḍham mumoca parighaṃ ghoraṃ somadattasya vakṣasi 26 tam āpatantaṃ vegena parighaṃ ghoradarśanam dvidhā ciccheda samare prahasann iva kauravaḥ 27 sa papāta dvidhā chinna āyasaḥ parigho mahān mahīdharasyeva mahac chikharaṃ vajradāritam 28 tatas tu sātyakī rājan somadattasya saṃyuge dhanuś ciccheda bhallena hastāvāpaṃ ca pañcabhiḥ 29 caturbhis tu śarais tūrṇaṃ caturas turagottamān samīpaṃ preṣayām āsa pretarājasya bhārata 30 sāratheś ca śiraḥ kāyād bhallena nataparvaṇā jahāra rathaśārdūlaḥ prahasañ śinipuṃgavaḥ 31 tataḥ śaraṃ mahāghoraṃ jvalantam iva pāvakam mumoca sātvato rājan svarṇapuṅkhaṃ śilāśitam 32 sa vimukto balavatā śaineyena śarottamaḥ ghoras tasyorasi vibho nipapātāśu bhārata 33 so 'tividdho balavatā sātvatena mahārathaḥ somadatto mahābāhur nipapāta mamāra ca 34 taṃ dṛṣṭvā nihataṃ tatra somadattaṃ mahārathāḥ mahatā śaravarṣeṇa yuyudhānam upādravan 35 chādyamānaṃ śarair dṛṣṭvā yuyudhānaṃ yudhiṣṭhiraḥ mahatyā senayā sārdhaṃ droṇānīkam upādravat 36 tato yudhiṣṭhiraḥ kruddhas tāvakānāṃ mahābalam śarair vidrāvayām āsa bhāradvājasya paśyataḥ 37 sainyāni drāvayantaṃ tu droṇo dṛṣṭvā yudhiṣṭhiram abhidudrāva vegena krodhasaṃraktalocanaḥ 38 tataḥ suniśitair bāṇaiḥ pārthaṃ vivyādha saptabhiḥ so 'tividdho mahābāhuḥ sṛkkiṇī parisaṃlihan yudhiṣṭhirasya ciccheda dhvajaṃ kārmukam eva ca 39 sa chinnadhanvā tvaritas tvarā kāle nṛpottamaḥ anyad ādatta vegena kārmukaṃ samare dṛḍham 40 tataḥ śarasahasreṇa droṇaṃ vivyādha pārthivaḥ sāśvasūta dhvajarathaṃ tad adbhutam ivābhavat 41 tato muhūrtaṃ vyathitaḥ śaraghāta prapīḍitaḥ niṣasāda rathopasthe droṇo bharatasattama 42 pratilabhya tataḥ saṃjñāṃ muhūrtād dvijasattamaḥ krodhena mahatāviṣṭo vāyavyāstram avāsṛjat 43 asaṃbhrāntas tataḥ pārtho dhanur ākṛṣya vīryavān tad astram astreṇa raṇe stambhayām āsa bhārata 44 tato 'bravīd vāsudevaḥ kuntīputraṃ yudhiṣṭhiram yudhiṣṭhira mahābāho yat tvā vakṣyāmi tac chṛṇu 45 upāramasva yuddhāya droṇād bharatasattama gṛdhyate hi sadā droṇo grahaṇe tava saṃyuge 46 nānurūpam ahaṃ manye yuddham asya tvayā saha yo 'sya sṛṣṭo vināśāya sa enaṃ śvo haniṣyati 47 parivarjya guruṃ yāhi yatra rājā suyodhanaḥ bhīmaś ca rathaśārdūlo yudhyate kauravaiḥ saha 48 vāsudeva vacaḥ śrutvā dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ muhūrtaṃ cintayitvā tu tato dāruṇam āhavam 49 prāyād drutam amitraghno yatra bhīmo vyavasthitaḥ vinighnaṃs tāvakān yodhān vyāditāsya ivāntakaḥ 50 rathaghoṣeṇa mahatā nādayan vasudhātalam parjanya iva gharmānte nādayan vai diśo daśa 51 bhīmasya nighnataḥ śatrūn pārṣṇiṃ jagrāha pāṇḍavaḥ droṇo 'pi pāṇḍupāñcālān vyadhamad rajanī mukhe |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 7
Chapter 138
|
1
[स] वर्तमाने तथा युद्धे घॊररूपे भयावहे तमसा संवृते लॊके रजसा च महीपते नापश्यन्त रणे यॊधाः परस्परम अवस्थिताः 2 अनुमानेन संज्ञाभिर युद्धं तद ववृते महत नरनागाश्वमथनं परमं लॊमहर्षणम 3 दरॊणकर्णकृपा वीरा भीमपार्षत सात्यकाः अन्यॊन्यं कषॊभयाम आसुः सैन्यानि नृपसत्तमः 4 वध्यमानानि सैन्यानि समन्तात तैर महारथैः तमसा रजसा चैव समन्ताद विप्रदुद्रुवुः 5 ते सर्वतॊ विद्रवन्तॊ यॊधा वित्रस्तचेतसः अहन्यन्त महाराज धावमानाश च संयुगे 6 महारतः सहस्राणि जघ्नुर अन्यॊन्यम आहवे अन्धे तमसि मूढानि पुत्रस्य तव मन्त्रिते 7 ततः सर्वाणि सैन्यानि सेना गॊपाश च भारत वयमुह्यन्त रणे तत्र तमसा संवृते सति 8 [धृ] तेषां संलॊड्यमानानां पाण्डवैर निहतौजसाम अन्धे तमसि मग्नानाम आसीक का वॊ मतिस तदा 9 कथं परकाशस तेषां वा मम सैन्येषु वा पुनः बभूव लॊके तमसा तथा संजय संवृते 10 [धृ] ततः सर्वाणि सैन्यानि हतशिष्टानि यानि वै सेना गॊप्तॄन अथादिश्य पुनर वयूहम अकल्पयत 11 दरॊणः पुरस्ताज जघने तु शल्यस; तथा दरौणिः पार्श्वतः सौबलश च सवयं तु सर्वाणि बलानि राजन; राजाभ्ययाद गॊपयन वै निशायाम 12 उवाच सर्वांश च पदातिसंघान; दुर्यॊधनः पार्थिव सान्त्वपूर्वम उत्सृज्य सर्वे परमायुधानि; गृह्णीत हस्तैर जवलितान परदीपान 13 ते चॊदिताः पार्थिव सत्तमेन; ततः परहृष्टा जगृहुः परदीपान सा भूय एव धवजिनी विभक्ता; वयरॊचताभिप्रभया निशायाम 14 महाधनैर आभरणैश च दिव्यैः; शस्त्रैः परदीप्तैर अभिसंपतद्भिः कषणेन सर्वे विहिताः परदीपा; वयदीपयंश च धवजनीं तद आशु 15 सर्वास तु सेना वयतिसेव्यमानाः; पदातिभिः पावकतैलहस्तैः परकाश्यमाना ददृशुर निशायां; यथान्तरिक्षे जलदास तडिद्भिः 16 परकाशितायां तु तथा धवजिन्यां; दरॊणॊ ऽगनिकल्पः परतपन समन्तात रराज राजेन्द्र सुवर्णवर्मा; मध्यं गतः सूर्य इवांशुमाली 17 जाम्बूनदेष्व आभरषेषु चैव; निष्केषु शुद्धेषु शरावरेषु पीतेषु शस्त्रेषु च पावकस्य; परतिप्रभास तत्र ततॊ बभूवुः 18 गदाश च शैक्याः परिघाश च शुभ्रा; रथेषु शक्त्यश च विवर्तमानाः परतिप्रभा रश्मिभिर आजमीढ; पुनः पुनः संजनयन्ति दीप्ताः 19 छत्राणि बालव्यजनानुषङ्गा; दीप्ता महॊल्काश च तथैव राजन वयाघूर्णमानाश च सुवर्णमाला; वयायच्छतां तत्र तदा विरेजुः 20 शस्त्रप्रभाभिश च विराजमानं; दीपप्रभाभिश च तदा बलं तत परकाशितं चाभरण परभाभिर; भृशं परकाशं नृपते बभूव 21 पीतानि शस्त्राण्य असृग उक्षितानि; वीरावधूतानि तनु दरुहाणि दीप्तां परभां पराजनयन्त तत्र; तपात्यये विद्युद इवान्तरिक्षे 22 परकम्पितानाम अभिघात वेगैर; अभिघ्नतां चापतताम जवेन वक्त्राण्य अशॊभन्त तदा नराणां; वाय्वीरितानीव महाम्बुजानि 23 महावने दाव इव परदीप्ते; यथा परभा भास्करस्यापि नश्येत तथा तवासीद धवजिनी परदीप्ता; महाभये भारत भीमरूपा 24 तत संप्रदीप्तं बलम अस्मदीयं; निशाम्य पार्थस तवरितास तथैव सर्वेषु सैन्येषु पदातिसंघान; अचॊदयंस ते ऽथ चक्रुः परदीपान 25 गजे गजे सप्त कृताः परदीपा; रथे रथे चैव दश परदीपाः दवाव अश्वपृष्ठे परिपार्श्वतॊ ऽनये; धवजेषु चान्ये जघनेषु चान्ये 26 सेनासु सर्वासु च पार्श्वतॊ ऽनये; पश्चात पुरस्ताच च समन्ततश च मध्ये तथान्ये जवलिताग्निहस्ताः; सेना दवये ऽपि सम नरा विचेरुः 27 सर्वेषु सैन्येषु पदातिसंघा; वयामिश्रिता हस्तिरथाश्ववृन्दैः मध्ये तथान्ये जवलिताग्निहस्ता; वयदीपयन पाण्डुसुतस्य सेनाम 28 तेन परदीप्तेन तथा परदीप्तं; बलं तद आसीद बलवद बलेन भाः कुर्वता भानुमता गरहेण; दिवाकरेणाग्निर इवाभितप्तः 29 तयॊः परभाः पृथिवीम अन्तरिक्षं; सर्वा वयतिक्रम्य दिशश च वृद्धाः तेन परकाशेन भृशं परकाशं; बभूव तेषां तव चैव सैन्यम 30 तेन परकाशेन दिवं गमेन; संबॊधिता देवगणाश च राजन गन्धर्वयक्षासुरसिद्धसंघाः; समागमन्न अप्सरसश च सर्वाः 31 तद देवगन्धर्वसमाकुलं च; यक्षासुरेन्द्राप्सरसां गणैश च हतैश च वीरैर दिवम आरुहद्भिर; आयॊधनं दिव्यकल्पं बभूव 32 रथाश्वनागाकुल दीपदीप्तं; संरब्ध यॊधाहत विद्रुताश्वम महद बलं वयूढरथाश्वनागं; सुरासुरव्यूह समं बभूव 33 तच छक्ति संघाकुल चण्डवातं; महारथाभ्रं रथवाजि घॊषम शस्त्रौघवर्षं रुधिराम्बुधारं; निशि परवृत्तं नरदेव युद्धम 34 तस्मिन महाग्निप्रतिमॊ महात्मा; संतापयन पाण्डवान विप्रमुख्यः गभस्तिभिर मध्यगतॊ यथार्कॊ; वर्षात्यये तद्वद अभून नरेन्द्र |
1
[s] vartamāne tathā yuddhe ghorarūpe bhayāvahe tamasā saṃvṛte loke rajasā ca mahīpate nāpaśyanta raṇe yodhāḥ parasparam avasthitāḥ 2 anumānena saṃjñābhir yuddhaṃ tad vavṛte mahat naranāgāśvamathanaṃ paramaṃ lomaharṣaṇam 3 droṇakarṇakṛpā vīrā bhīmapārṣata sātyakāḥ anyonyaṃ kṣobhayām āsuḥ sainyāni nṛpasattamaḥ 4 vadhyamānāni sainyāni samantāt tair mahārathaiḥ tamasā rajasā caiva samantād vipradudruvuḥ 5 te sarvato vidravanto yodhā vitrastacetasaḥ ahanyanta mahārāja dhāvamānāś ca saṃyuge 6 mahārataḥ sahasrāṇi jaghnur anyonyam āhave andhe tamasi mūḍhāni putrasya tava mantrite 7 tataḥ sarvāṇi sainyāni senā gopāś ca bhārata vyamuhyanta raṇe tatra tamasā saṃvṛte sati 8 [dhṛ] teṣāṃ saṃloḍyamānānāṃ pāṇḍavair nihataujasām andhe tamasi magnānām āsīk kā vo matis tadā 9 kathaṃ prakāśas teṣāṃ vā mama sainyeṣu vā punaḥ babhūva loke tamasā tathā saṃjaya saṃvṛte 10 [dhṛ] tataḥ sarvāṇi sainyāni hataśiṣṭāni yāni vai senā goptṝn athādiśya punar vyūham akalpayat 11 droṇaḥ purastāj jaghane tu śalyas; tathā drauṇiḥ pārśvataḥ saubalaś ca svayaṃ tu sarvāṇi balāni rājan; rājābhyayād gopayan vai niśāyām 12 uvāca sarvāṃś ca padātisaṃghān; duryodhanaḥ pārthiva sāntvapūrvam utsṛjya sarve paramāyudhāni; gṛhṇīta hastair jvalitān pradīpān 13 te coditāḥ pārthiva sattamena; tataḥ prahṛṣṭā jagṛhuḥ pradīpān sā bhūya eva dhvajinī vibhaktā; vyarocatābhiprabhayā niśāyām 14 mahādhanair ābharaṇaiś ca divyaiḥ; śastraiḥ pradīptair abhisaṃpatadbhiḥ kṣaṇena sarve vihitāḥ pradīpā; vyadīpayaṃś ca dhvajanīṃ tad āśu 15 sarvās tu senā vyatisevyamānāḥ; padātibhiḥ pāvakatailahastaiḥ prakāśyamānā dadṛśur niśāyāṃ; yathāntarikṣe jaladās taḍidbhiḥ 16 prakāśitāyāṃ tu tathā dhvajinyāṃ; droṇo 'gnikalpaḥ pratapan samantāt rarāja rājendra suvarṇavarmā; madhyaṃ gataḥ sūrya ivāṃśumālī 17 jāmbūnadeṣv ābharaṣeṣu caiva; niṣkeṣu śuddheṣu śarāvareṣu pīteṣu śastreṣu ca pāvakasya; pratiprabhās tatra tato babhūvuḥ 18 gadāś ca śaikyāḥ parighāś ca śubhrā; ratheṣu śaktyaś ca vivartamānāḥ pratiprabhā raśmibhir ājamīḍha; punaḥ punaḥ saṃjanayanti dīptāḥ 19 chatrāṇi bālavyajanānuṣaṅgā; dīptā maholkāś ca tathaiva rājan vyāghūrṇamānāś ca suvarṇamālā; vyāyacchatāṃ tatra tadā virejuḥ 20 śastraprabhābhiś ca virājamānaṃ; dīpaprabhābhiś ca tadā balaṃ tat prakāśitaṃ cābharaṇa prabhābhir; bhṛśaṃ prakāśaṃ nṛpate babhūva 21 pītāni śastrāṇy asṛg ukṣitāni; vīrāvadhūtāni tanu druhāṇi dīptāṃ prabhāṃ prājanayanta tatra; tapātyaye vidyud ivāntarikṣe 22 prakampitānām abhighāta vegair; abhighnatāṃ cāpatatām javena vaktrāṇy aśobhanta tadā narāṇāṃ; vāyvīritānīva mahāmbujāni 23 mahāvane dāva iva pradīpte; yathā prabhā bhāskarasyāpi naśyet tathā tavāsīd dhvajinī pradīptā; mahābhaye bhārata bhīmarūpā 24 tat saṃpradīptaṃ balam asmadīyaṃ; niśāmya pārthas tvaritās tathaiva sarveṣu sainyeṣu padātisaṃghān; acodayaṃs te 'tha cakruḥ pradīpān 25 gaje gaje sapta kṛtāḥ pradīpā; rathe rathe caiva daśa pradīpāḥ dvāv aśvapṛṣṭhe paripārśvato 'nye; dhvajeṣu cānye jaghaneṣu cānye 26 senāsu sarvāsu ca pārśvato 'nye; paścāt purastāc ca samantataś ca madhye tathānye jvalitāgnihastāḥ; senā dvaye 'pi sma narā viceruḥ 27 sarveṣu sainyeṣu padātisaṃghā; vyāmiśritā hastirathāśvavṛndaiḥ madhye tathānye jvalitāgnihastā; vyadīpayan pāṇḍusutasya senām 28 tena pradīptena tathā pradīptaṃ; balaṃ tad āsīd balavad balena bhāḥ kurvatā bhānumatā graheṇa; divākareṇāgnir ivābhitaptaḥ 29 tayoḥ prabhāḥ pṛthivīm antarikṣaṃ; sarvā vyatikramya diśaś ca vṛddhāḥ tena prakāśena bhṛśaṃ prakāśaṃ; babhūva teṣāṃ tava caiva sainyam 30 tena prakāśena divaṃ gamena; saṃbodhitā devagaṇāś ca rājan gandharvayakṣāsurasiddhasaṃghāḥ; samāgamann apsarasaś ca sarvāḥ 31 tad devagandharvasamākulaṃ ca; yakṣāsurendrāpsarasāṃ gaṇaiś ca hataiś ca vīrair divam āruhadbhir; āyodhanaṃ divyakalpaṃ babhūva 32 rathāśvanāgākula dīpadīptaṃ; saṃrabdha yodhāhata vidrutāśvam mahad balaṃ vyūḍharathāśvanāgaṃ; surāsuravyūha samaṃ babhūva 33 tac chakti saṃghākula caṇḍavātaṃ; mahārathābhraṃ rathavāji ghoṣam śastraughavarṣaṃ rudhirāmbudhāraṃ; niśi pravṛttaṃ naradeva yuddham 34 tasmin mahāgnipratimo mahātmā; saṃtāpayan pāṇḍavān vipramukhyaḥ gabhastibhir madhyagato yathārko; varṣātyaye tadvad abhūn narendra |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 7
Chapter 139
|
1
[स] परकाशिते तथा लॊके रजसा च तमॊवृते समाजग्मुर अथॊ वीराः परस्परवधैषिणः 2 ते समेत्य रणे राजञ शस्त्रप्रासासि धारिणः परस्परम उदक्षन्त परस्परकृतागसः 3 परदीपानां सहस्रैश च दीप्यमानैः समन्ततः विरराज तदा भूमिर दयौर गरहैर इव भारत 4 उल्का शतैः परज्वलितै रणभूणिर वयराजत दह्यमानेव लॊकानाम अभावे वै वसुंधरा 5 परदीप्यन्त दिशः सर्वाः परदीपैस तैः समन्ततः वर्षा परदॊषे खद्यॊतैर वृता वृक्षा इवाबभुः 6 असज्जन्त ततॊ वीरा वीरेष्व एव पृथक पृथक नागा नागैः समाजग्मुस तुरगाः सह वाजिभिः 7 रथा रथवरैर एव समाजग्मुर मुदान्विताः तस्मिन रात्रिमुखे घॊरे पुत्रस्य तव शासनात 8 ततॊ ऽरजुनॊ महाराज कौरवाणाम अनीकिनीम वयधमत तवरया युक्तः कषपयन सर्वपार्थिवान 9 [धृ] तस्मिन परविष्टे संरब्धे मम पुत्रस्य वाहिनीम अमृष्यमाणे दुर्धर्षे किं व आसीन मनस तदा 10 किम अमन्यन्त सैन्यानि परविष्टे शत्रुतापने दुर्यॊधनश च किं कृत्यं पराप्तकालम अमन्यत 11 के चैनं समरे वीरं परत्युद्ययुर अरिंदमम के ऽरक्षन दक्षिणं चक्रं के च दरॊणस्य सव्यतः 12 के पृष्ठतॊ ऽसय हय अभवन वीरा वीरस्य युध्यतः के पुरस्ताद अगच्छन्त निघ्नतः शात्रवान रणे 13 यत पराविशन महेष्वासः पाञ्चालान अपराजितः नृत्यन्न इव नरव्याघ्रॊ रथमार्गेषु वीर्यवान 14 ददाह च शरैर दरॊणः पाञ्चालानां रथव्रजान धूमकेतुर इव करुद्धः स कथं मृत्युम ईयिवान 15 अव्यग्रान एव हि परान अक्थयस्य अपराजितान हतांश चैव विषण्णांश च विप्रकीर्णांश च शंससि रथिनॊ विरथांश चैव कृतान युद्धेषु मामकान 16 [धृ] दरॊणस्य मतम आज्ञाय यॊद्धुकामस्य तां निशाम दुयॊधनॊ महाराज वश्यान भरातॄन अभाषत 17 विकर्णं चित्रसेनं च महाबाहुं च कौरवम दुर्धर्षं दीर्घबाहुं च ये च तेषां पदानुगाः 18 दरॊणं यत्ताः पराक्रान्ताः सर्वे रक्षत पृष्ठतः हार्दिक्यॊ दक्षिणं चक्रं शल्यश चैवॊत्तरं तथा 19 तरिगर्तानां च ये शूरा हतशिष्टा महारथाः तांश चैव सर्वान पुत्रस ते समचॊदयद अग्रतः 20 आचार्यॊ हि सुसंयत्तॊ भृशं यत्ताश च पाण्डवाः तं रक्षत सुसंयत्ता निघ्नन्तं शात्रवान रणे 21 दरॊणॊ हि बलवान युद्धे कषिप्रहस्तः पराक्रमी निर्जयेत तरिदशान युद्धे किम उ पार्थान स सॊमकान 22 ते यूयं सहिताः सर्वे भृशं यत्ता महारथाः दरॊणं रक्षत पाञ्चाल्याद धृष्टद्युम्नान महारथात 23 पाण्डवेयेषु सैन्येषु यॊधं पश्याम्य अहं न तम यॊ जयेत रणे दरॊणं धृष्टद्युम्नाद ऋते नृपाः 24 तस्य सर्वात्मना मन्ये भारद्वाजस्य रक्षणम स गुप्तः सॊमकान हन्यात सृञ्जयांश च सराजकान 25 सृञ्जयेष्व अथ सर्वेषु निहतेषु चमूमुखे धृष्टद्युम्नं रणे दरौणिर नाशयिष्यत्य असंशयम 26 तथार्जुनं रणे कर्णॊ विजेष्यति महारथः भीमसेनम अहं चापि युद्धे जेष्यामि दंशितः 27 सॊ ऽयं मम जयॊ वयक्तं दीर्घकालं भविष्यति तस्माद रक्षत संग्रामे दरॊणम एव महारथाः 28 इत्य उक्त्वा भरतश्रेष्ठ पुत्रॊ दुर्यॊधनस तव वयादिदेश ततः सैन्यं तस्मिंस तमसि दारुणे 29 ततः परववृते युद्धं रात्रौ तद भरतर्षभ उभयॊः सेनयॊर घॊरं विजयं परति काङ्क्षिणॊः 30 अर्जुनः कौरवं सैन्यम अर्जुनं चापि कौरवाः नानाशस्त्रसमावापैर अन्यॊन्यं पर्यपीडयन 31 दरौणिः पाञ्चालराजानं भारद्वाजश च सृञ्जयान धादयाम आसतुः संख्ये शरैः संनतपर्वभिः 32 पाण्डुपाञ्चाल सेनानां कौरवाणां च मारिष आसीन निष्टानकॊ घॊरॊ निघ्नताम इतरेतरम 33 नैवास्माभिर न पूर्वैर नॊ दृष्टं पूर्वं तथाविधम युद्धं यादृशम एवासीत तां रात्रिं सुमहाभयम |
1
[s] prakāśite tathā loke rajasā ca tamovṛte samājagmur atho vīrāḥ parasparavadhaiṣiṇaḥ 2 te sametya raṇe rājañ śastraprāsāsi dhāriṇaḥ parasparam udakṣanta parasparakṛtāgasaḥ 3 pradīpānāṃ sahasraiś ca dīpyamānaiḥ samantataḥ virarāja tadā bhūmir dyaur grahair iva bhārata 4 ulkā śataiḥ prajvalitai raṇabhūṇir vyarājata dahyamāneva lokānām abhāve vai vasuṃdharā 5 pradīpyanta diśaḥ sarvāḥ pradīpais taiḥ samantataḥ varṣā pradoṣe khadyotair vṛtā vṛkṣā ivābabhuḥ 6 asajjanta tato vīrā vīreṣv eva pṛthak pṛthak nāgā nāgaiḥ samājagmus turagāḥ saha vājibhiḥ 7 rathā rathavarair eva samājagmur mudānvitāḥ tasmin rātrimukhe ghore putrasya tava śāsanāt 8 tato 'rjuno mahārāja kauravāṇām anīkinīm vyadhamat tvarayā yuktaḥ kṣapayan sarvapārthivān 9 [dhṛ] tasmin praviṣṭe saṃrabdhe mama putrasya vāhinīm amṛṣyamāṇe durdharṣe kiṃ va āsīn manas tadā 10 kim amanyanta sainyāni praviṣṭe śatrutāpane duryodhanaś ca kiṃ kṛtyaṃ prāptakālam amanyata 11 ke cainaṃ samare vīraṃ pratyudyayur ariṃdamam ke 'rakṣan dakṣiṇaṃ cakraṃ ke ca droṇasya savyataḥ 12 ke pṛṣṭhato 'sya hy abhavan vīrā vīrasya yudhyataḥ ke purastād agacchanta nighnataḥ śātravān raṇe 13 yat prāviśan maheṣvāsaḥ pāñcālān aparājitaḥ nṛtyann iva naravyāghro rathamārgeṣu vīryavān 14 dadāha ca śarair droṇaḥ pāñcālānāṃ rathavrajān dhūmaketur iva kruddhaḥ sa kathaṃ mṛtyum īyivān 15 avyagrān eva hi parān akthayasy aparājitān hatāṃś caiva viṣaṇṇāṃś ca viprakīrṇāṃś ca śaṃsasi rathino virathāṃś caiva kṛtān yuddheṣu māmakān 16 [dhṛ] droṇasya matam ājñāya yoddhukāmasya tāṃ niśām duyodhano mahārāja vaśyān bhrātṝn abhāṣata 17 vikarṇaṃ citrasenaṃ ca mahābāhuṃ ca kauravam durdharṣaṃ dīrghabāhuṃ ca ye ca teṣāṃ padānugāḥ 18 droṇaṃ yattāḥ parākrāntāḥ sarve rakṣata pṛṣṭhataḥ hārdikyo dakṣiṇaṃ cakraṃ śalyaś caivottaraṃ tathā 19 trigartānāṃ ca ye śūrā hataśiṣṭā mahārathāḥ tāṃś caiva sarvān putras te samacodayad agrataḥ 20 ācāryo hi susaṃyatto bhṛśaṃ yattāś ca pāṇḍavāḥ taṃ rakṣata susaṃyattā nighnantaṃ śātravān raṇe 21 droṇo hi balavān yuddhe kṣiprahastaḥ parākramī nirjayet tridaśān yuddhe kim u pārthān sa somakān 22 te yūyaṃ sahitāḥ sarve bhṛśaṃ yattā mahārathāḥ droṇaṃ rakṣata pāñcālyād dhṛṣṭadyumnān mahārathāt 23 pāṇḍaveyeṣu sainyeṣu yodhaṃ paśyāmy ahaṃ na tam yo jayeta raṇe droṇaṃ dhṛṣṭadyumnād ṛte nṛpāḥ 24 tasya sarvātmanā manye bhāradvājasya rakṣaṇam sa guptaḥ somakān hanyāt sṛñjayāṃś ca sarājakān 25 sṛñjayeṣv atha sarveṣu nihateṣu camūmukhe dhṛṣṭadyumnaṃ raṇe drauṇir nāśayiṣyaty asaṃśayam 26 tathārjunaṃ raṇe karṇo vijeṣyati mahārathaḥ bhīmasenam ahaṃ cāpi yuddhe jeṣyāmi daṃśitaḥ 27 so 'yaṃ mama jayo vyaktaṃ dīrghakālaṃ bhaviṣyati tasmād rakṣata saṃgrāme droṇam eva mahārathāḥ 28 ity uktvā bharataśreṣṭha putro duryodhanas tava vyādideśa tataḥ sainyaṃ tasmiṃs tamasi dāruṇe 29 tataḥ pravavṛte yuddhaṃ rātrau tad bharatarṣabha ubhayoḥ senayor ghoraṃ vijayaṃ prati kāṅkṣiṇoḥ 30 arjunaḥ kauravaṃ sainyam arjunaṃ cāpi kauravāḥ nānāśastrasamāvāpair anyonyaṃ paryapīḍayan 31 drauṇiḥ pāñcālarājānaṃ bhāradvājaś ca sṛñjayān dhādayām āsatuḥ saṃkhye śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ 32 pāṇḍupāñcāla senānāṃ kauravāṇāṃ ca māriṣa āsīn niṣṭānako ghoro nighnatām itaretaram 33 naivāsmābhir na pūrvair no dṛṣṭaṃ pūrvaṃ tathāvidham yuddhaṃ yādṛśam evāsīt tāṃ rātriṃ sumahābhayam |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 7
Chapter 140
|
1
[स] वर्तमाने तथा रौद्रे रात्रियुद्धे विशां पते सर्वभूतक्षयकरे धर्मपुत्रॊ युधिष्ठिरः 2 अब्रवीत पाण्डवांश चैव पाञ्चालांश च स सॊमकान अभ्यद्रवत गच्छध्वं दरॊणम एव जिघांसया 3 राज्ञस ते वचनाद राजन पाञ्चालाः सॊमकास तथा दरॊणम एवाभ्यवर्तन्त नदन्तॊ भैरवान रवान 4 तान वयं परतिगर्जन्तः परत्युद्यातास तव अमर्षिताः यथाशक्ति यथॊत्साहं यथा सत्त्वं च संयुगे 5 कृतवर्मा च हार्दिक्यॊ युधिष्ठिरम उपाद्रवत दरॊणं परति जिघांसन्तं मत्तॊ मत्तम इव दविपम 6 शैनेयं शरवर्षाणि विकिरन्तं समन्ततः अभ्ययात कौरवॊ राजन भूरिः संग्राममूर्धनि 7 सहदेवम अथायान्तं दरॊण परेप्सुं महारथम कर्णॊ वैकर्तनॊ राजन वारयाम आस पाण्डवम 8 भीमसेनम अथायान्तं वयादितास्यम इवान्तकम सवयं दुर्यॊधनॊ युद्धे परतीपं मृत्युम आव्रजत 9 नकुलं च युधां शरेष्ठं सर्वयुद्धविशारदम शकुनिः सौबलॊ राजन वारयाम आस स तवरः 10 शिखण्डिनम अथायान्तं रथेन रथिनां वरम कृपॊ शारद्वतॊ राजन वारयाम आस संयुगे 11 परतिविन्ध्यम अथायान्तं मयूरसदृशैर हयैः दुःशासनॊ महाराज यत्तॊ यत्तम अवारयत 12 भैमसेनिम अथायान्तं माया शतविशारदम अश्वत्थामा पितुर मानं कुर्वाणः परत्यषेधयत 13 दरुपदं वृषसेनस तु स सैन्यं सपदानुगम वारयाम आस समरे दरॊण परेप्सुं महारथम 14 विराटं दरुतम आयान्तं दरॊणस्य निधनं परति मद्रराजः सुसंक्रुद्धॊ वारयाम आस भारत 15 शतानीकम अथायान्तं नाकुलिं रभसं रणे चित्रसेनॊ रुरॊधाशु शरैर दरॊण वधेप्सया 16 अर्जुनं च युधां शरेष्ठं पराद्रवन्तं महारथम अलम्बुसॊ महाराज राक्षसेन्द्रॊ नयवारयत 17 तथा दरॊणं महेष्वासं निघ्नन्तं शात्रवान रणे धृटद्युम्नॊ ऽथ पाञ्चाल्यॊ हृष्टरूपम अवारयत 18 तथान्यान पाण्डुपुत्राणां समायातान महारथान तावका रथिनॊ राजन वारयाम आसुर ओजसा 19 गजारॊहा गजैस तूर्णं संनिपत्य महामृधे यॊधयन्तः सम दृश्यन्ते शतशॊ ऽथ सहस्रशः 20 निशीथे तुरगा राजन्न आद्रवन्तः परस्परम समदृश्यन्त वेगेन पक्षवन्त इवाद्रयः 21 सादिनः सादिभिः सार्धं परासशक्त्यृष्टिपाणयः समागच्छन महाराज विनदन्तः पृथक पृथक 22 नरास तु बहवस तत्र समाजग्मुः परस्परम गदाभिर मुसलैश चैव नानाशस्त्रैश च संघशः 23 कृतवर्मा तु हार्दिक्यॊ धर्मपुत्रं युधिष्ठिरम वारयाम आस संक्रुद्धॊ वेलेवॊद्वृत्तम अर्णवम 24 युधिष्ठिरस तु हार्दिक्यं विद्ध्वा पञ्चभिर आशुगैः पुनर विव्याध विंशत्या तिष्ठ तिष्ठेति चाब्रवीत 25 कृतवर्मा तु संक्रुद्धॊ धर्मपुत्रस्य मारिष धनुश चिच्छेद भल्लेन तं च विव्याध सप्तभिः 26 अथान्यद धनुर आदाय धर्मपुत्रॊ युधिष्ठिरः हार्दिक्यं दशभिर बाणैर बाह्वॊर उरसि चार्पयत 27 माधवस तु रणे विद्धॊ धर्मपुत्रेण मारिष पराकम्पत च रॊषेण सप्तभिश चार्दयच छरैः 28 तस्य पार्थॊ धनुश छित्त्वा हस्तावापं निकृत्य च पराहिणॊन निशितान बाणान पञ्च राजञ शिलाशितान 29 ते तस्य कवचं भित्त्वा हेमचित्रं महाधनम पराविशन धरणीम उग्रा वल्मीकम इव पन्नगाः 30 अक्ष्णॊर निमेष मात्रेण सॊ ऽनयद आदाय कार्मुकम विव्याध पाण्डवं षष्ट्या सूतं च नवभिः शरैः 31 तस्य शक्तिम अमेयात्मा पाण्डवॊ भुजगॊपमाम चिक्षेप भरतश्रेष्ठ रथे नयस्य महद धनुः 32 सा हेमचित्रा महती पाण्डवेन परवेरिता निर्भिद्य दक्षिणं बाहुं पराविशद धरणीतलम 33 एतस्मिन्न एव काले तु गृह्य पार्थः पुनर धनुः हार्दिक्यं छादयाम आस शरैः संनतपर्वभिः 34 ततस तु समरे शूरॊ वृष्णीनां परवरॊ रथी वयश्व सूत रथं चक्रे निमेषार्धाद युधिष्ठिरम 35 ततस तु पाण्डवॊ जयेष्ठः खड्गचर्म समाददे तद अस्य निशितैर बाणैर वयधमन माधवॊ रणे 36 तॊमरं तु ततॊ गृह्य सवर्णदण्डं दुरासदम परेषयत समरे तूर्णं हार्दिक्यस्य युधिष्ठिरः 37 तम आपतन्तं सहसा धर्मराज भुजच्युतम दविधा चिच्छेद हार्दिक्यः कृतहस्तः समयन्न इव 38 ततः शरशतेनाजौ धर्मपुत्रम अवाकिरत कवचं चास्य संक्रुद्धः शैरस तीक्ष्णैर अदारयत 39 हार्दिक्य शरसंछिन्नं कवचं तन महात्मनः वयशीर्यत रणे राजंस ताराजालम इवाम्बरात 40 स छिन्नधन्वा विरथः शीर्णवर्मा शरार्दितः अपायासीद रणात तूर्णं धर्मपुत्रॊ युधिष्ठिरः 41 कृतवर्मा तु निर्जित्य धर्मपुत्रं युधिष्ठिरम पुनर दरॊणस्य जुगुपे चक्रम एव महाबलः |
1
[s] vartamāne tathā raudre rātriyuddhe viśāṃ pate sarvabhūtakṣayakare dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ 2 abravīt pāṇḍavāṃś caiva pāñcālāṃś ca sa somakān abhyadravata gacchadhvaṃ droṇam eva jighāṃsayā 3 rājñas te vacanād rājan pāñcālāḥ somakās tathā droṇam evābhyavartanta nadanto bhairavān ravān 4 tān vayaṃ pratigarjantaḥ pratyudyātās tv amarṣitāḥ yathāśakti yathotsāhaṃ yathā sattvaṃ ca saṃyuge 5 kṛtavarmā ca hārdikyo yudhiṣṭhiram upādravat droṇaṃ prati jighāṃsantaṃ matto mattam iva dvipam 6 śaineyaṃ śaravarṣāṇi vikirantaṃ samantataḥ abhyayāt kauravo rājan bhūriḥ saṃgrāmamūrdhani 7 sahadevam athāyāntaṃ droṇa prepsuṃ mahāratham karṇo vaikartano rājan vārayām āsa pāṇḍavam 8 bhīmasenam athāyāntaṃ vyāditāsyam ivāntakam svayaṃ duryodhano yuddhe pratīpaṃ mṛtyum āvrajat 9 nakulaṃ ca yudhāṃ śreṣṭhaṃ sarvayuddhaviśāradam śakuniḥ saubalo rājan vārayām āsa sa tvaraḥ 10 śikhaṇḍinam athāyāntaṃ rathena rathināṃ varam kṛpo śāradvato rājan vārayām āsa saṃyuge 11 prativindhyam athāyāntaṃ mayūrasadṛśair hayaiḥ duḥśāsano mahārāja yatto yattam avārayat 12 bhaimasenim athāyāntaṃ māyā śataviśāradam aśvatthāmā pitur mānaṃ kurvāṇaḥ pratyaṣedhayat 13 drupadaṃ vṛṣasenas tu sa sainyaṃ sapadānugam vārayām āsa samare droṇa prepsuṃ mahāratham 14 virāṭaṃ drutam āyāntaṃ droṇasya nidhanaṃ prati madrarājaḥ susaṃkruddho vārayām āsa bhārata 15 śatānīkam athāyāntaṃ nākuliṃ rabhasaṃ raṇe citraseno rurodhāśu śarair droṇa vadhepsayā 16 arjunaṃ ca yudhāṃ śreṣṭhaṃ prādravantaṃ mahāratham alambuso mahārāja rākṣasendro nyavārayat 17 tathā droṇaṃ maheṣvāsaṃ nighnantaṃ śātravān raṇe dhṛṭadyumno 'tha pāñcālyo hṛṣṭarūpam avārayat 18 tathānyān pāṇḍuputrāṇāṃ samāyātān mahārathān tāvakā rathino rājan vārayām āsur ojasā 19 gajārohā gajais tūrṇaṃ saṃnipatya mahāmṛdhe yodhayantaḥ sma dṛśyante śataśo 'tha sahasraśaḥ 20 niśīthe turagā rājann ādravantaḥ parasparam samadṛśyanta vegena pakṣavanta ivādrayaḥ 21 sādinaḥ sādibhiḥ sārdhaṃ prāsaśaktyṛṣṭipāṇayaḥ samāgacchan mahārāja vinadantaḥ pṛthak pṛthak 22 narās tu bahavas tatra samājagmuḥ parasparam gadābhir musalaiś caiva nānāśastraiś ca saṃghaśaḥ 23 kṛtavarmā tu hārdikyo dharmaputraṃ yudhiṣṭhiram vārayām āsa saṃkruddho velevodvṛttam arṇavam 24 yudhiṣṭhiras tu hārdikyaṃ viddhvā pañcabhir āśugaiḥ punar vivyādha viṃśatyā tiṣṭha tiṣṭheti cābravīt 25 kṛtavarmā tu saṃkruddho dharmaputrasya māriṣa dhanuś ciccheda bhallena taṃ ca vivyādha saptabhiḥ 26 athānyad dhanur ādāya dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ hārdikyaṃ daśabhir bāṇair bāhvor urasi cārpayat 27 mādhavas tu raṇe viddho dharmaputreṇa māriṣa prākampata ca roṣeṇa saptabhiś cārdayac charaiḥ 28 tasya pārtho dhanuś chittvā hastāvāpaṃ nikṛtya ca prāhiṇon niśitān bāṇān pañca rājañ śilāśitān 29 te tasya kavacaṃ bhittvā hemacitraṃ mahādhanam prāviśan dharaṇīm ugrā valmīkam iva pannagāḥ 30 akṣṇor nimeṣa mātreṇa so 'nyad ādāya kārmukam vivyādha pāṇḍavaṃ ṣaṣṭyā sūtaṃ ca navabhiḥ śaraiḥ 31 tasya śaktim ameyātmā pāṇḍavo bhujagopamām cikṣepa bharataśreṣṭha rathe nyasya mahad dhanuḥ 32 sā hemacitrā mahatī pāṇḍavena praveritā nirbhidya dakṣiṇaṃ bāhuṃ prāviśad dharaṇītalam 33 etasminn eva kāle tu gṛhya pārthaḥ punar dhanuḥ hārdikyaṃ chādayām āsa śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ 34 tatas tu samare śūro vṛṣṇīnāṃ pravaro rathī vyaśva sūta rathaṃ cakre nimeṣārdhād yudhiṣṭhiram 35 tatas tu pāṇḍavo jyeṣṭhaḥ khaḍgacarma samādade tad asya niśitair bāṇair vyadhaman mādhavo raṇe 36 tomaraṃ tu tato gṛhya svarṇadaṇḍaṃ durāsadam preṣayat samare tūrṇaṃ hārdikyasya yudhiṣṭhiraḥ 37 tam āpatantaṃ sahasā dharmarāja bhujacyutam dvidhā ciccheda hārdikyaḥ kṛtahastaḥ smayann iva 38 tataḥ śaraśatenājau dharmaputram avākirat kavacaṃ cāsya saṃkruddhaḥ śairas tīkṣṇair adārayat 39 hārdikya śarasaṃchinnaṃ kavacaṃ tan mahātmanaḥ vyaśīryata raṇe rājaṃs tārājālam ivāmbarāt 40 sa chinnadhanvā virathaḥ śīrṇavarmā śarārditaḥ apāyāsīd raṇāt tūrṇaṃ dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ 41 kṛtavarmā tu nirjitya dharmaputraṃ yudhiṣṭhiram punar droṇasya jugupe cakram eva mahābalaḥ |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 7
Chapter 141
|
1
[स] भूरिस तु समरे राजञ शैनेयं रथिनां वरम आपतन्तम अपासेधत परपानाद इव कुञ्जरम 2 अथैनं सात्यकिः करुद्धः पञ्चभिर निशितैः शरैः विव्याध हृदये तूर्णं परास्रवत तस्य शॊणितम 3 तथैव कौरवॊ युद्धे शैनेयं युद्धदुर्मदम दशभिर विशिखैस तीक्ष्णैर अविध्यत भुजान्तरे 4 ताव अन्यॊन्यं महाराज ततक्षाते शरैर भृशम करॊधसंरक्तनयनौ करॊधाद विस्फार्य कार्मुके 5 तयॊर आसीन महाराज शस्त्रवृष्टिः सुदारुणा करुद्धयॊः सायकमुचॊर यमान्तकनिकाशयॊः 6 ताव अन्यॊन्यं शरै राजन परच्छाद्य समरे सथितौ मुहूर्तं चैव तद युद्धं समरूपम इवाभवत 7 ततः करुद्धॊ महाराज शैनेयः परहसन्न इव धनुश चिच्छेद समरे कौरव्यस्य महात्मनः 8 अथैनं छिन्नधन्वानं नवभिर निशितैः शरैः विव्याध हृदये तूर्णं तिष्ठ तिष्ठेति चाब्रवीत 9 सॊ ऽतिविद्धॊ बलवता शत्रुणा शत्रुतापनः धनुर अन्यत समादाय सात्वतं परत्यविध्यत 10 स विद्ध्वा सात्वतं बाणैस तरिभिर एव विशां पते धनुश चिच्छेद भल्लेन सुतीक्ष्णेन हसन्न इव 11 छिन्नधन्वा महाराज सात्यकिः करॊधमूर्छितः परजहार महावेगां शक्तिं तस्य महॊरसि 12 स तु शक्त्या विभिन्नाङ्गॊ निपपात रथॊत्तमात लॊहिताङ्ग इवाकाशाद दीप्तरश्मिर यदृच्छया 13 तं तु दृष्ट्वा तहं शूरम अश्वत्थामा महारथः अभ्यधावत वेगेन शैनेयं परति संयुगे अभ्यवर्षच छरौघेण मेरुं वृष्ट्या यथाम्बुदः 14 तम आपतन्तं संरब्धं शैनेयस्य रथं परति घटॊत्कचॊ ऽबरवीद राजन नादं मुक्त्वा महारथः 15 तिष्ठ तिष्ठ न मे जीवन दरॊणपुत्र गमिष्यसि एष तवाद्य हनिष्यामि महिषं सकन्द राड इव युद्धश्रद्धाम अहं ते ऽदय विनेष्यामि रणाजिरे 16 इत्य उक्त्वा रॊषताम्राक्षॊ राक्षसः परवीरहा दरौणिम अभ्यद्रवत करुद्धॊ गजेन्द्रम इव केसरी 17 रथाक्षमात्रैर इषुभिर अभ्यवर्षद घटॊत्कचः रथिनाम ऋषभं दरौणिं धाराभिर इव तॊयदः 18 शरवृष्टिं तु तां पराप्तां शरैर आशीविषॊपमैः शातयाम आस समरे तरसा दरौणिर उत्स्मयन 19 ततः शरशतैस तीक्ष्णैर मर्मभेदिभिर आशुगैः समाचिनॊद राक्षसेन्द्रं घटॊत्कचम अरिंदम 20 स शरैर आचितस तेन राक्षसॊ रणमूर्धनि वयकाशत महाराज शवाविच छललितॊ यथा 21 ततः करॊधसमाविष्टॊ भैमसेनिः परतापवान शरैर अवचकर्तॊग्रैर दरौणिं वज्राशनिस्वनैः 22 कषुरप्रैर अर्धचन्द्रैश च नाराचैः स शिलीमुखैः वराहकर्णैर नालीकैस तीक्ष्णैश चापि विकर्णिभिः 23 तां शस्त्रवृष्टिम अतुलां वज्राशनिसमस्वनाम पतन्तीम उपरि करुद्धॊ दरौणिर अव्यथितेन्द्रियः 24 सुदुःसहां शरैर घॊरैर दिव्यास्त्रप्रतिमन्त्रितैः वयधमत स महातेजा महाभ्राणीव मारुतः 25 ततॊ ऽनतरिक्षे बाणानां संग्रामॊ ऽनय इवाभवत घॊररूपॊ महाराज यॊधानां हर्षवर्धनः 26 ततॊ ऽसत्रसंघर्ष कृतैर विस्फुलिङ्गैः समन्ततः बभौ निशामुखे वयॊम खद्यॊतैर इव संवृतम 27 स मार्गणगणैर दरौणिर दिशः परच्छाद्य सर्वतः परियार्थं तव पुत्राणां राक्षसं समवाकिरत 28 ततः परववृते युद्धं दरौणिराक्षसयॊर मृधे विगाढे रजनीमध्ये शक्र परह्रादयॊर इव 29 ततॊ घटॊत्कचॊ बाणैर दशभिर दरौणिम आहवे जघानॊरसि संक्रुद्धः कालज्वलन संनिभैः 30 स तैर अभ्यायतैर विद्धॊ राक्षसेन महाबलः चचाल समरे दरौणिर वातनुन्न इव दरुमः स मॊहम अनुसंप्राप्तॊ धवजयष्टिं समाश्रितः 31 ततॊ हाहाकृतं सैन्यं तव सर्वं जनाधिप हतं सम मेनिरे सर्वे तावकास तं विशां पते 32 तं तु दृष्ट्वा तथावस्थम अश्वत्थामानम आहवे पाञ्चालाः सृञ्जयाश चैव सिंहनादं परचक्रिरे 33 परतिलभ्य ततः संज्ञाम अश्वत्थामा महाबलः धनुः परपीड्य वामेन करेणामित्रकर्शनः 34 मुमॊचाकर्ण पूर्णेन धनुषा शरम उत्तमम यमदण्डॊपमं घॊरम उद्दिश्याशु घटॊत्कचम 35 स भित्त्वा हृदयं तस्य राक्षसस्य शरॊत्तमः विवेश वसुधाम उग्रः सुपुङ्खः पृथिवीपते 36 सॊ ऽतिविद्धॊ महाराज रथॊपस्थ उपाविशत राक्षसेन्द्रः सुबलवान दरौणिना रणमानिना 37 दृष्ट्वा विमूढं हैडिम्बं सारथिस तं रणाजिरात दरौणेः सकाशात संभ्रान्तस तव अपनिन्ये तवरान्वितः 38 तथा तु समरे विद्ध्वा राक्षसेन्द्रं घटॊत्कचम ननाद सुमहानादं दरॊणपुत्रॊ महाबलः 39 पूजितस तव पुत्रैश च सर्वयॊधैश च भारत वपुषा परतिजज्वाल मध्याह्न इव भास्करः 40 भीमसेनं तु युध्यन्तं भारद्वाज रथं परति सवयं दुर्यॊधनॊ राजा परत्यविध्यच छितैः शरैः 41 तं भीमसेनॊ नवभिः शरैर विव्याध मारिष दुर्यॊधनॊ ऽपि विंशत्या शराणां परत्यविध्यत 42 तौ सायकैर अवच्छन्नाव अदृश्येतां रणाजिरे मेघजालसमाच्छन्नौ नभसीवेन्दु भास्करौ 43 अथ दुर्यॊधनॊ राजा भीमं विव्याध पत्रिभिः पञ्चभिर भरतश्रेष्ठ तिष्ठ तिष्ठेति चाब्रवीत 44 तस्य भीमॊ धनुश छित्त्वा धवजं च नवभिः शरैः विव्याध कौरवश्रेष्ठं नवत्या नतपर्वणाम 45 ततॊ दुर्यॊधनः करुद्धॊ भीमसेनस्य मारिष चिक्षेप स शरान राजन पश्यतां सर्वधन्विनाम 46 तान निहत्य शरान भीमॊ दुर्यॊधन धनुश्च्युतान कौरवं पञ्चविंशत्या करुद्रकाणां समार्पयत 47 दुर्यॊधनस तु संक्रुद्धॊ भीमसेनस्य मारिष कषुरप्रेण धनुश छित्त्वा दशभिः परत्यविध्यत 48 अथान्यद धनुर आदाय भीमसेनॊ महाबलः विव्याध नृपतिं तूर्णं सप्तभिर निशितैः शरैः 49 तद अप्य अस्य धनुः कषिप्रं चिच्छेद लघुहस्तवत दवितीयं च तृतीयं च चतुर्थं पञ्चमं तथा 50 आत्तम आत्तं महाराज भीमस्य धनुर आच्छिनत तव पुत्रॊ महाराज जितकाशी मदॊत्कटः 51 स तदा छिद्यमानेषु कार्मुकेषु पुनः पुनः शक्तिं चिक्षेप समरे सर्वपारशवीं शुभाम 52 अप्राप्ताम एव तां शक्तिं तरिधा चिच्छेद कौरवः पश्यतः सर्वलॊकस्य भीमस्य च महात्मनः 53 ततॊ भीमॊ महाराज गदां गुर्वीं महाप्रभाम चिक्षेपाविध्य वेगेन दुर्यॊधन रथं परति 54 ततः स सहसा वाहांस तव पुत्रस्य संयुगे सारथिं च गदा गुर्वी ममर्द भरतर्षभ 55 पुत्रस तु तव राजेन्द्र रथाद धेमपरिष्कृतात आप्लुतः सहसा यानं नन्दकस्य महात्मनः 56 ततॊ भीमॊ हतं मत्वा तव पुत्रं महारथम सिंहनादं महच चक्रे तर्जयन्न इव कौरवान 57 तावकाः सैनिकाश चापि मेनिरे निहतं नृपम ततॊ विचुक्रुशुः सर्वे हाहेति च समन्ततः 58 तेषां तु निनदं शरुत्वा तरस्तानां सर्वयॊद्निनाम भीमसेनस्य नादं च शरुत्वा राजन महात्मनः 59 ततॊ युधिष्ठिरॊ राजा हतं मत्वा सुयॊधनम अभ्यवर्तत वेगेन यत्र पार्थॊ वृकॊदरः 60 पाञ्चालाः केकया मत्स्याः सृञ्जयाश च विशां पते सर्वॊद्यॊगेनाभिजग्मुर दरॊणम एव युयुत्सया 61 तत्रासीत सुमहद युद्धं दरॊणस्याथ परैः सह घॊरे तमसि मग्नानां निघ्नताम इतरेतरम |
1
[s] bhūris tu samare rājañ śaineyaṃ rathināṃ varam āpatantam apāsedhat prapānād iva kuñjaram 2 athainaṃ sātyakiḥ kruddhaḥ pañcabhir niśitaiḥ śaraiḥ vivyādha hṛdaye tūrṇaṃ prāsravat tasya śoṇitam 3 tathaiva kauravo yuddhe śaineyaṃ yuddhadurmadam daśabhir viśikhais tīkṣṇair avidhyata bhujāntare 4 tāv anyonyaṃ mahārāja tatakṣāte śarair bhṛśam krodhasaṃraktanayanau krodhād visphārya kārmuke 5 tayor āsīn mahārāja śastravṛṣṭiḥ sudāruṇā kruddhayoḥ sāyakamucor yamāntakanikāśayoḥ 6 tāv anyonyaṃ śarai rājan pracchādya samare sthitau muhūrtaṃ caiva tad yuddhaṃ samarūpam ivābhavat 7 tataḥ kruddho mahārāja śaineyaḥ prahasann iva dhanuś ciccheda samare kauravyasya mahātmanaḥ 8 athainaṃ chinnadhanvānaṃ navabhir niśitaiḥ śaraiḥ vivyādha hṛdaye tūrṇaṃ tiṣṭha tiṣṭheti cābravīt 9 so 'tividdho balavatā śatruṇā śatrutāpanaḥ dhanur anyat samādāya sātvataṃ pratyavidhyata 10 sa viddhvā sātvataṃ bāṇais tribhir eva viśāṃ pate dhanuś ciccheda bhallena sutīkṣṇena hasann iva 11 chinnadhanvā mahārāja sātyakiḥ krodhamūrchitaḥ prajahāra mahāvegāṃ śaktiṃ tasya mahorasi 12 sa tu śaktyā vibhinnāṅgo nipapāta rathottamāt lohitāṅga ivākāśād dīptaraśmir yadṛcchayā 13 taṃ tu dṛṣṭvā tahaṃ śūram aśvatthāmā mahārathaḥ abhyadhāvata vegena śaineyaṃ prati saṃyuge abhyavarṣac charaugheṇa meruṃ vṛṣṭyā yathāmbudaḥ 14 tam āpatantaṃ saṃrabdhaṃ śaineyasya rathaṃ prati ghaṭotkaco 'bravīd rājan nādaṃ muktvā mahārathaḥ 15 tiṣṭha tiṣṭha na me jīvan droṇaputra gamiṣyasi eṣa tvādya haniṣyāmi mahiṣaṃ skanda rāḍ iva yuddhaśraddhām ahaṃ te 'dya vineṣyāmi raṇājire 16 ity uktvā roṣatāmrākṣo rākṣasaḥ paravīrahā drauṇim abhyadravat kruddho gajendram iva kesarī 17 rathākṣamātrair iṣubhir abhyavarṣad ghaṭotkacaḥ rathinām ṛṣabhaṃ drauṇiṃ dhārābhir iva toyadaḥ 18 śaravṛṣṭiṃ tu tāṃ prāptāṃ śarair āśīviṣopamaiḥ śātayām āsa samare tarasā drauṇir utsmayan 19 tataḥ śaraśatais tīkṣṇair marmabhedibhir āśugaiḥ samācinod rākṣasendraṃ ghaṭotkacam ariṃdama 20 sa śarair ācitas tena rākṣaso raṇamūrdhani vyakāśata mahārāja śvāvic chalalito yathā 21 tataḥ krodhasamāviṣṭo bhaimaseniḥ pratāpavān śarair avacakartograir drauṇiṃ vajrāśanisvanaiḥ 22 kṣuraprair ardhacandraiś ca nārācaiḥ sa śilīmukhaiḥ varāhakarṇair nālīkais tīkṣṇaiś cāpi vikarṇibhiḥ 23 tāṃ śastravṛṣṭim atulāṃ vajrāśanisamasvanām patantīm upari kruddho drauṇir avyathitendriyaḥ 24 suduḥsahāṃ śarair ghorair divyāstrapratimantritaiḥ vyadhamat sa mahātejā mahābhrāṇīva mārutaḥ 25 tato 'ntarikṣe bāṇānāṃ saṃgrāmo 'nya ivābhavat ghorarūpo mahārāja yodhānāṃ harṣavardhanaḥ 26 tato 'strasaṃgharṣa kṛtair visphuliṅgaiḥ samantataḥ babhau niśāmukhe vyoma khadyotair iva saṃvṛtam 27 sa mārgaṇagaṇair drauṇir diśaḥ pracchādya sarvataḥ priyārthaṃ tava putrāṇāṃ rākṣasaṃ samavākirat 28 tataḥ pravavṛte yuddhaṃ drauṇirākṣasayor mṛdhe vigāḍhe rajanīmadhye śakra prahrādayor iva 29 tato ghaṭotkaco bāṇair daśabhir drauṇim āhave jaghānorasi saṃkruddhaḥ kālajvalana saṃnibhaiḥ 30 sa tair abhyāyatair viddho rākṣasena mahābalaḥ cacāla samare drauṇir vātanunna iva drumaḥ sa moham anusaṃprāpto dhvajayaṣṭiṃ samāśritaḥ 31 tato hāhākṛtaṃ sainyaṃ tava sarvaṃ janādhipa hataṃ sma menire sarve tāvakās taṃ viśāṃ pate 32 taṃ tu dṛṣṭvā tathāvastham aśvatthāmānam āhave pāñcālāḥ sṛñjayāś caiva siṃhanādaṃ pracakrire 33 pratilabhya tataḥ saṃjñām aśvatthāmā mahābalaḥ dhanuḥ prapīḍya vāmena kareṇāmitrakarśanaḥ 34 mumocākarṇa pūrṇena dhanuṣā śaram uttamam yamadaṇḍopamaṃ ghoram uddiśyāśu ghaṭotkacam 35 sa bhittvā hṛdayaṃ tasya rākṣasasya śarottamaḥ viveśa vasudhām ugraḥ supuṅkhaḥ pṛthivīpate 36 so 'tividdho mahārāja rathopastha upāviśat rākṣasendraḥ subalavān drauṇinā raṇamāninā 37 dṛṣṭvā vimūḍhaṃ haiḍimbaṃ sārathis taṃ raṇājirāt drauṇeḥ sakāśāt saṃbhrāntas tv apaninye tvarānvitaḥ 38 tathā tu samare viddhvā rākṣasendraṃ ghaṭotkacam nanāda sumahānādaṃ droṇaputro mahābalaḥ 39 pūjitas tava putraiś ca sarvayodhaiś ca bhārata vapuṣā pratijajvāla madhyāhna iva bhāskaraḥ 40 bhīmasenaṃ tu yudhyantaṃ bhāradvāja rathaṃ prati svayaṃ duryodhano rājā pratyavidhyac chitaiḥ śaraiḥ 41 taṃ bhīmaseno navabhiḥ śarair vivyādha māriṣa duryodhano 'pi viṃśatyā śarāṇāṃ pratyavidhyata 42 tau sāyakair avacchannāv adṛśyetāṃ raṇājire meghajālasamācchannau nabhasīvendu bhāskarau 43 atha duryodhano rājā bhīmaṃ vivyādha patribhiḥ pañcabhir bharataśreṣṭha tiṣṭha tiṣṭheti cābravīt 44 tasya bhīmo dhanuś chittvā dhvajaṃ ca navabhiḥ śaraiḥ vivyādha kauravaśreṣṭhaṃ navatyā nataparvaṇām 45 tato duryodhanaḥ kruddho bhīmasenasya māriṣa cikṣepa sa śarān rājan paśyatāṃ sarvadhanvinām 46 tān nihatya śarān bhīmo duryodhana dhanuścyutān kauravaṃ pañcaviṃśatyā krudrakāṇāṃ samārpayat 47 duryodhanas tu saṃkruddho bhīmasenasya māriṣa kṣurapreṇa dhanuś chittvā daśabhiḥ pratyavidhyata 48 athānyad dhanur ādāya bhīmaseno mahābalaḥ vivyādha nṛpatiṃ tūrṇaṃ saptabhir niśitaiḥ śaraiḥ 49 tad apy asya dhanuḥ kṣipraṃ ciccheda laghuhastavat dvitīyaṃ ca tṛtīyaṃ ca caturthaṃ pañcamaṃ tathā 50 āttam āttaṃ mahārāja bhīmasya dhanur ācchinat tava putro mahārāja jitakāśī madotkaṭaḥ 51 sa tadā chidyamāneṣu kārmukeṣu punaḥ punaḥ śaktiṃ cikṣepa samare sarvapāraśavīṃ śubhām 52 aprāptām eva tāṃ śaktiṃ tridhā ciccheda kauravaḥ paśyataḥ sarvalokasya bhīmasya ca mahātmanaḥ 53 tato bhīmo mahārāja gadāṃ gurvīṃ mahāprabhām cikṣepāvidhya vegena duryodhana rathaṃ prati 54 tataḥ sa sahasā vāhāṃs tava putrasya saṃyuge sārathiṃ ca gadā gurvī mamarda bharatarṣabha 55 putras tu tava rājendra rathād dhemapariṣkṛtāt āplutaḥ sahasā yānaṃ nandakasya mahātmanaḥ 56 tato bhīmo hataṃ matvā tava putraṃ mahāratham siṃhanādaṃ mahac cakre tarjayann iva kauravān 57 tāvakāḥ sainikāś cāpi menire nihataṃ nṛpam tato vicukruśuḥ sarve hāheti ca samantataḥ 58 teṣāṃ tu ninadaṃ śrutvā trastānāṃ sarvayodninām bhīmasenasya nādaṃ ca śrutvā rājan mahātmanaḥ 59 tato yudhiṣṭhiro rājā hataṃ matvā suyodhanam abhyavartata vegena yatra pārtho vṛkodaraḥ 60 pāñcālāḥ kekayā matsyāḥ sṛñjayāś ca viśāṃ pate sarvodyogenābhijagmur droṇam eva yuyutsayā 61 tatrāsīt sumahad yuddhaṃ droṇasyātha paraiḥ saha ghore tamasi magnānāṃ nighnatām itaretaram |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 7
Chapter 142
|
1
[स] सहदेवम अथायान्तं दरॊण परेप्सुं विशां पते कर्णॊ वैकर्तनॊ युद्धे वारयाम आस भारत 2 सहदेवस तु राधेयं विद्ध्वा नवभिर आशुगैः पुनर विव्याध दशभिर निशितैर नतपर्वभिः 3 तं कर्णः परतिविव्याध शतेन नतपर्वणाम सज्यं चास्य धनुः शीघ्रं चिच्छेद लघुहस्तवत 4 ततॊ ऽनयद धनुर आदाय माद्रीपुत्रः परतापवान कर्णं विव्याध विंशत्या तद अद्भुतम इवाभवत 5 तस्य कर्णॊ हयान हत्वा शरैः संनतपर्वभिः सारथिं चास्य भल्लेन दरुतं निन्ये यमक्षयम 6 विरथः सहदेवस तु खड्गं चर्म समाददे तद अप्य अस्य शरैः कर्णॊ वयधमत परहसन्न इव 7 ततॊ गुर्वीं महाघॊरां हेमचित्रां महागदाम परेषयाम आस समरे वैकर्तन रथं परति 8 ताम आपतन्तीं सहसा सहदेव परवेरिताम वयष्टम्भयच छरैः कर्णॊ भूमौ चैनाम अपातयत 9 गदां विनिहतां दृष्ट्वा सहदेवस तवरान्वितः शक्तिं चिक्षेप कर्णाय ताम अप्य अस्याच्छिनच छरैः 10 स संभ्रमस ततस तूर्णम अवप्लुत्य रथॊत्तमात सहदेवॊ महाराज दृष्ट्वा कर्णं वयवस्थितम रथचक्रं ततॊ गृह्य मुमॊचाधिरथिं परति 11 तम आपतन्तं सहसा कालचक्रम इवॊद्यतम शरैर अनेकसाहस्रैर अछिनत सूतनन्दनः 12 तस्मिंस तु वितथे चक्रे कृते तेन महात्मना वार्यमाणश च विशिखैः सहदेवॊ रणं जहौ 13 तम अभिद्रुत्य राधेयॊ मुहूर्ताद भरतर्षभ अब्रवीत परहसन वाक्यं सहदेवं विशां पते 14 मा युध्यस्व रणे वीर विशिष्टै रथिभिः सह सदृशैर युध्य माद्रेय वचॊ मे मा विशङ्किताः 15 अथैनं धनुषॊ ऽगरेण तुदन भूयॊ ऽबरवीद वचः एषॊ ऽरजुनॊ रणे यत्तॊ युध्यते कुरुभिः सह तत्र गच्छस्व माद्रेय गृहं वा यदि मन्यसे 16 एवम उक्त्वा तु तं कर्णॊ रथेन रथिनां वरः परायात पाञ्चाल पाण्डूनां सैन्यानि परहसन्न इव 17 वधप्राप्तं तु माद्रेयं नावधीत समरे ऽरिहा कुन्त्याः समृत्वा वचॊ राजन सत्यसंधॊ महारथः 18 सहदेवस ततॊ राजन विमनाः शरपीडितः कर्ण वाक्शल्य तप्तश च जीवितान निरविद्यत 19 आरुरॊह रथं चापि पाञ्चाल्यस्य महात्मन जनमेजयस्य समरे तवरायुक्तॊ महारथः 20 विराटं सह सेनं तु दरॊणार्थे दरुतम आगतम मद्रराजः शरौघेण छादयाम आस धन्विनम 21 तयॊः समभवद युद्धं समरे दृढधन्विनॊः यादृशं हय अभवद राजञ जम्भ वासवयॊः पुरा 22 मद्रराजॊ महाराज विराटं वाहिनीपतिम आजघ्ने तवरितं तीक्ष्णैः शतेन नतपर्वणाम 23 परतिविव्याध तं राजा नवभिर निशितैः शरैः पुनश चैव तरिसप्तत्या भूयश चैव शतेन ह 24 तस्य मद्राधिपॊ हत्वा चतुरॊ रथवाजिनः सूतं धवजं च समरे रथॊपस्थाद अपातयत 25 हताश्वात तु रथात तूर्णम अवप्लुत्य महारथः तस्थौ विस्फारयंश चापं विमुञ्चंश च शिताञ शरान 26 शतानीकस ततॊ दृष्ट्वा भरातरं हतवाहनम रथेनाभ्यपतत तूर्णं सर्वलॊकस्य पश्यतः 27 शतानीकम अथायान्तं मद्रराजॊ महामृधे विशिखैर बहुभिर विद्ध्वा ततॊ निन्ये यमक्षयम 28 तस्मिंस तु निहते वीरे विराटॊ रथसत्तमः आरुरॊह रथं तूर्णं तम एव धवजमालिनम 29 ततॊ विस्फार्य नयने करॊधाद दविगुणविक्रमः मद्रराजरथं तूर्णं छादयाम आस पत्रिभिः 30 ततॊ मद्राधिपः करुद्धः शतेन नतपर्वणाम आजघानॊरसि दृढं विराटं वाहिनीपतिम 31 सॊ ऽतिविद्धॊ महाराज रथॊपस्थ उपाविशत कश्मलं चाविशत तीव्रं विराटॊ भरतर्षभ सारथिस तम अपॊवाह समरे शरविक्षतम 32 ततः सा महती सेना पराद्रवन निशि भारत वध्यमाना शरशतैः शल्येनाहव शॊभिना 33 तां दृष्ट्वा विद्रुतां सेनां वासुदेवधनंजयौ परायातां तत्र राजेन्द्र यत्र शल्यॊ वयवस्थितः 34 तौ तु परत्युद्ययौ राजन राक्षसेन्द्रॊ हय अलम्बुसः अष्टचक्रसमायुक्तम आस्थाय परवरं रथम 35 तुरंगम मुखैर युक्तं पिशाचैर घॊरदर्शनैः लॊहितार्द्र पताकं तं रक्तमाल्यविभूषितम कार्ष्णायसमयं घॊरम ऋक्षचर्मावृतं महत 36 रौद्रेण चित्रपक्षेण विवृताक्षेण कूजता धवजेनॊच्छ्रिततुण्डेन गृध्रराजेन राजता 37 स बभौ राक्षसॊ राजन भिन्नाञ जनचयॊपमः रुरॊधार्जुनम आयान्तं परभञ्जनम इवाद्रिराट किरन बाणगणान राजञ शतशॊ ऽरजुनमूर्धनि 38 अतितीव्रम अभूद युद्धं नरराक्षसयॊर मृधे दरष्टॄणां परीतिजननं सर्वेषां भरतर्षभ 39 तम अर्जुनः शतेनैव पत्रिणाम अभ्यताडयत नवभिश च शितैर बाणैश चिच्छेद धवजम उच्छ्रितम 40 सारथिं च तरिभिर बाणैस तरिभिर एव तरिवेणुकम धनुर एकेन चिच्छेद चतुर्भिश चतुरॊ हयान विरथस्यॊद्यतं खड्गं शरेणास्य दविधाछिनत 41 अथैनं निशितैर बाणैश चतुर्भिर भरतर्षभ पार्थॊ ऽरदयद राक्षसेन्द्रं स विद्धः पराद्रवद भयात 42 तं विजित्यार्जुनस तूर्णं दरॊणान्तिकम उपाययौ किरञ शरगणान राजन नरवारणवाजिषु 43 वध्यमाना महाराज पाण्डवेन यशस्विना सैनिका नयपतन्न उर्व्यां वातनुन्ना इव दरुमाः 44 तेषु तूत्साद्यमानेषु फल्गुनेन महात्मना संप्राद्रवद बलं सर्वं पुत्राणां ते विशां पते |
1
[s] sahadevam athāyāntaṃ droṇa prepsuṃ viśāṃ pate karṇo vaikartano yuddhe vārayām āsa bhārata 2 sahadevas tu rādheyaṃ viddhvā navabhir āśugaiḥ punar vivyādha daśabhir niśitair nataparvabhiḥ 3 taṃ karṇaḥ prativivyādha śatena nataparvaṇām sajyaṃ cāsya dhanuḥ śīghraṃ ciccheda laghuhastavat 4 tato 'nyad dhanur ādāya mādrīputraḥ pratāpavān karṇaṃ vivyādha viṃśatyā tad adbhutam ivābhavat 5 tasya karṇo hayān hatvā śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ sārathiṃ cāsya bhallena drutaṃ ninye yamakṣayam 6 virathaḥ sahadevas tu khaḍgaṃ carma samādade tad apy asya śaraiḥ karṇo vyadhamat prahasann iva 7 tato gurvīṃ mahāghorāṃ hemacitrāṃ mahāgadām preṣayām āsa samare vaikartana rathaṃ prati 8 tām āpatantīṃ sahasā sahadeva praveritām vyaṣṭambhayac charaiḥ karṇo bhūmau cainām apātayat 9 gadāṃ vinihatāṃ dṛṣṭvā sahadevas tvarānvitaḥ śaktiṃ cikṣepa karṇāya tām apy asyācchinac charaiḥ 10 sa saṃbhramas tatas tūrṇam avaplutya rathottamāt sahadevo mahārāja dṛṣṭvā karṇaṃ vyavasthitam rathacakraṃ tato gṛhya mumocādhirathiṃ prati 11 tam āpatantaṃ sahasā kālacakram ivodyatam śarair anekasāhasrair achinat sūtanandanaḥ 12 tasmiṃs tu vitathe cakre kṛte tena mahātmanā vāryamāṇaś ca viśikhaiḥ sahadevo raṇaṃ jahau 13 tam abhidrutya rādheyo muhūrtād bharatarṣabha abravīt prahasan vākyaṃ sahadevaṃ viśāṃ pate 14 mā yudhyasva raṇe vīra viśiṣṭai rathibhiḥ saha sadṛśair yudhya mādreya vaco me mā viśaṅkitāḥ 15 athainaṃ dhanuṣo 'greṇa tudan bhūyo 'bravīd vacaḥ eṣo 'rjuno raṇe yatto yudhyate kurubhiḥ saha tatra gacchasva mādreya gṛhaṃ vā yadi manyase 16 evam uktvā tu taṃ karṇo rathena rathināṃ varaḥ prāyāt pāñcāla pāṇḍūnāṃ sainyāni prahasann iva 17 vadhaprāptaṃ tu mādreyaṃ nāvadhīt samare 'rihā kuntyāḥ smṛtvā vaco rājan satyasaṃdho mahārathaḥ 18 sahadevas tato rājan vimanāḥ śarapīḍitaḥ karṇa vākśalya taptaś ca jīvitān niravidyata 19 āruroha rathaṃ cāpi pāñcālyasya mahātmana janamejayasya samare tvarāyukto mahārathaḥ 20 virāṭaṃ saha senaṃ tu droṇārthe drutam āgatam madrarājaḥ śaraugheṇa chādayām āsa dhanvinam 21 tayoḥ samabhavad yuddhaṃ samare dṛḍhadhanvinoḥ yādṛśaṃ hy abhavad rājañ jambha vāsavayoḥ purā 22 madrarājo mahārāja virāṭaṃ vāhinīpatim ājaghne tvaritaṃ tīkṣṇaiḥ śatena nataparvaṇām 23 prativivyādha taṃ rājā navabhir niśitaiḥ śaraiḥ punaś caiva trisaptatyā bhūyaś caiva śatena ha 24 tasya madrādhipo hatvā caturo rathavājinaḥ sūtaṃ dhvajaṃ ca samare rathopasthād apātayat 25 hatāśvāt tu rathāt tūrṇam avaplutya mahārathaḥ tasthau visphārayaṃś cāpaṃ vimuñcaṃś ca śitāñ śarān 26 śatānīkas tato dṛṣṭvā bhrātaraṃ hatavāhanam rathenābhyapatat tūrṇaṃ sarvalokasya paśyataḥ 27 śatānīkam athāyāntaṃ madrarājo mahāmṛdhe viśikhair bahubhir viddhvā tato ninye yamakṣayam 28 tasmiṃs tu nihate vīre virāṭo rathasattamaḥ āruroha rathaṃ tūrṇaṃ tam eva dhvajamālinam 29 tato visphārya nayane krodhād dviguṇavikramaḥ madrarājarathaṃ tūrṇaṃ chādayām āsa patribhiḥ 30 tato madrādhipaḥ kruddhaḥ śatena nataparvaṇām ājaghānorasi dṛḍhaṃ virāṭaṃ vāhinīpatim 31 so 'tividdho mahārāja rathopastha upāviśat kaśmalaṃ cāviśat tīvraṃ virāṭo bharatarṣabha sārathis tam apovāha samare śaravikṣatam 32 tataḥ sā mahatī senā prādravan niśi bhārata vadhyamānā śaraśataiḥ śalyenāhava śobhinā 33 tāṃ dṛṣṭvā vidrutāṃ senāṃ vāsudevadhanaṃjayau prāyātāṃ tatra rājendra yatra śalyo vyavasthitaḥ 34 tau tu pratyudyayau rājan rākṣasendro hy alambusaḥ aṣṭacakrasamāyuktam āsthāya pravaraṃ ratham 35 turaṃgama mukhair yuktaṃ piśācair ghoradarśanaiḥ lohitārdra patākaṃ taṃ raktamālyavibhūṣitam kārṣṇāyasamayaṃ ghoram ṛkṣacarmāvṛtaṃ mahat 36 raudreṇa citrapakṣeṇa vivṛtākṣeṇa kūjatā dhvajenocchritatuṇḍena gṛdhrarājena rājatā 37 sa babhau rākṣaso rājan bhinnāñ janacayopamaḥ rurodhārjunam āyāntaṃ prabhañjanam ivādrirāṭ kiran bāṇagaṇān rājañ śataśo 'rjunamūrdhani 38 atitīvram abhūd yuddhaṃ nararākṣasayor mṛdhe draṣṭṝṇāṃ prītijananaṃ sarveṣāṃ bharatarṣabha 39 tam arjunaḥ śatenaiva patriṇām abhyatāḍayat navabhiś ca śitair bāṇaiś ciccheda dhvajam ucchritam 40 sārathiṃ ca tribhir bāṇais tribhir eva triveṇukam dhanur ekena ciccheda caturbhiś caturo hayān virathasyodyataṃ khaḍgaṃ śareṇāsya dvidhāchinat 41 athainaṃ niśitair bāṇaiś caturbhir bharatarṣabha pārtho 'rdayad rākṣasendraṃ sa viddhaḥ prādravad bhayāt 42 taṃ vijityārjunas tūrṇaṃ droṇāntikam upāyayau kirañ śaragaṇān rājan naravāraṇavājiṣu 43 vadhyamānā mahārāja pāṇḍavena yaśasvinā sainikā nyapatann urvyāṃ vātanunnā iva drumāḥ 44 teṣu tūtsādyamāneṣu phalgunena mahātmanā saṃprādravad balaṃ sarvaṃ putrāṇāṃ te viśāṃ pate |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 7
Chapter 143
|
1
[स] शतानीकं शरैस तूर्णं निर्दहन्तं चमूं तव चित्रसेनस तव सुतॊ वारयाम आस भारत 2 नाकुलिश चित्रसेनं तु नाराचेनार्दयद भृशम स च तं परतिविव्याध दशभिर निशितैः शरैः 3 चित्रसेनॊ महाराज शतानीकं पुनर युधि नवभिर निशितैर बाणैर आजघान सतनान्तरे 4 नाकुलिस तस्य विशिखैर वर्म संनतपर्वभिः गात्रात संच्यावयाम आस तद अद्भुतम इवाभवत 5 सॊ ऽपेतवर्मा पुत्रस ते विरराज भृशं नृप उत्सृज्य काले राजेन्द्र निर्मॊकम इव पन्नगः 6 ततॊ ऽसय निशितैर बाणैर धवजं चिच्छेद नाकुलिः धनुश चैव महाराज यतमानस्य संयुगे 7 स छिन्नधन्वा समरे विवर्मा च महारथः धनुर अन्यन महाराज जग्राहारि विदारणम 8 ततस तूर्णं चित्रसेनॊ नाकुलिं नवभिः शरैः विव्याध समरे करुद्धॊ भरतानां महारथः 9 शतानीकॊ ऽथ संक्रुद्धश चित्रसेनस्य मारिष जघान चतुरॊ वाहान सारथिं च नरॊत्तमः 10 अवप्लुत्य रथात तस्माच चित्रसेनॊ महारथः नाकुलिं पञ्चविंशत्या शराणाम आर्दयद बली 11 तस्य तत कुर्वतः कर्म नकुलस्य सुतॊ रणे अर्धचन्द्रेण चिच्छेद चापं रत्नविभूषितम 12 स छिन्नधन्वा विरथॊ हताश्वॊ हतसारथिः आरुरॊह रथं तूर्णं हार्दिक्यस्य महात्मनः 13 दरुपदं तु सहानीकं दरॊण परेप्सुं महारथम वृषसेनॊ ऽभययात तूर्णं किरञ शरशतैर तदा 14 यज्ञसेनस तु समरे कर्ण पुत्रं महारथम षष्ट्या शराणां विव्याध बाह्वॊर उरसि चानघ 15 वृषसेनस तु संक्रुद्धॊ यज्ञसेनं रथे सथितम बहुभिः सायकैस तीक्ष्णैर आजघान सतनान्तरे 16 ताव उभौ शरनुन्नाङ्गौ शरकण्टकिनौ रणे वयभ्राजेतां महाराज शवाविधौ शललैर इव 17 रुक्मपुङ्खैर अजिह्माग्रैः शरैश छिन्नतनुच्छदौ रुधिरौघपरिक्लिन्नौ वयभ्राजेतां महामृधे 18 तपनीयनिभौ चित्रौ कल्पवृक्षाव इवाद्भुतौ किंशुकाव इव चॊत्फुल्लौ वयकाशेतां रणाजिरे 19 वृषसेनस ततॊ राजन नवभिर दरुपदं शरैः विद्ध्वा विव्याध सप्तत्या पुनश चान्यैस तरिभिः शरैः 20 ततः शरसहस्राणि विमुञ्चन विबभौ तदा कर्ण पुत्रॊ महाराज वर्षमाण इवाम्बुदः 21 ततस तु दरुपदानीकं शरैश छिन्नतनुच छदम संप्राद्रवद रणे राजन निशीथे भैरवे सति 22 परदीपैर हि परित्यक्तैर जवलद्भिस तैः समन्ततः वयराजत मही राजन वीताभ्रा दयौर इव गरहैः 23 तथाङ्गदैर निपतितैर वयराजत वसुंधरा परावृट्काले महाराज विद्युद्भिर इव तॊयदः 24 ततः कर्णसुत तरस्ताः सॊमका विप्रदुद्रुवुः यथेन्द्र भयवित्रस्ता दानवास तारका मये 25 तेनार्द्यमानाः समरे दरवमाणाश च सॊमकाः वयराजन्त महाराज परदीपैर अवभासिताः 26 तांस तु निर्जित्य समरे कर्ण पुत्रॊ वयरॊचत मध्यंदिनम अनुप्राप्तॊ घर्मांशुर इव भारत 27 तेषु राजसहस्रेषु तावकेषु परेषु च एक एव जवलंस तस्थौ वृषसेनः परतापवान 28 स विजित्य रणे शूरान सॊमकानां महारथान जगाम तवरितस तत्र यत्र राजा युधिष्ठिरः 29 परतिविन्ध्यम अथ करुद्धं परदहन्तं रणे रिपून दुःशासनस तव सुतः परत्युद्गच्छन महारथः 30 तयॊः समागमॊ राजंश चित्ररूपॊ बभूव ह वयपेतजलदे वयॊम्नि बुध भार्गवयॊर इव 31 परतिविन्ध्यं तु समरे कुर्वाणं कर्म दुष्करम दुःशासनस तरिभिर बाणैर ललाटे समविध्यत 32 सॊ ऽतिविद्धॊ बलवता पुत्रेण तव धन्विना विरराज महाबाहुः स शृङ्ग इव पर्वतः 33 दुःशासनं तु समरे परतिविन्ध्यॊ महारथः नवभिः सायकैर विद्ध्वा पुनर विव्याध सप्तभिः 34 तत्र भारत पुत्रस ते कृतवान कर्म दुष्करम परतिविन्ध्य हयान उग्रैः पातयाम आस यच छरैः 35 सारथिं चास्य भल्लेन धवजं च समपातयत रथं च शतशॊ राजन वयधमत तस्य धन्विनः 36 पताकाश च स तूणीरान रश्मीन यॊक्त्राणि चाभिभॊ चिच्छेद तिलशः करुद्धः शरैः संनतपर्वभिः 37 विरथः स तु धर्मात्मा धनुष्पाणिर अवस्थितः अयॊधयत तव सुतं किरञ शरशतान बहून 38 कषुरप्रेण धनुस तस्य चिच्छेद कृतहस्तवत अथैनं दशभिर भल्लैश छिन्नधन्वानम आर्दयत 39 तं दृष्ट्वा विरथं तत्र भारतॊ ऽसय महारथाः अन्ववर्तन्त वेगेन महत्या सेनया सह 40 आप्लुतः स ततॊ यानं सुत सॊमस्य भास्वरम धनुर गृह्य महाराज विव्याध तनयं तव 41 ततस तु तावकाः सर्वे परिवार्य सुतं तव अभ्यवर्तन्त संग्रामे महत्या सेनया वृताः 42 ततः परववृते युद्धं तव तेषां च भारत निशीथे दारुणे काले यम राष्ट्रविवर्धनम |
1
[s] śatānīkaṃ śarais tūrṇaṃ nirdahantaṃ camūṃ tava citrasenas tava suto vārayām āsa bhārata 2 nākuliś citrasenaṃ tu nārācenārdayad bhṛśam sa ca taṃ prativivyādha daśabhir niśitaiḥ śaraiḥ 3 citraseno mahārāja śatānīkaṃ punar yudhi navabhir niśitair bāṇair ājaghāna stanāntare 4 nākulis tasya viśikhair varma saṃnataparvabhiḥ gātrāt saṃcyāvayām āsa tad adbhutam ivābhavat 5 so 'petavarmā putras te virarāja bhṛśaṃ nṛpa utsṛjya kāle rājendra nirmokam iva pannagaḥ 6 tato 'sya niśitair bāṇair dhvajaṃ ciccheda nākuliḥ dhanuś caiva mahārāja yatamānasya saṃyuge 7 sa chinnadhanvā samare vivarmā ca mahārathaḥ dhanur anyan mahārāja jagrāhāri vidāraṇam 8 tatas tūrṇaṃ citraseno nākuliṃ navabhiḥ śaraiḥ vivyādha samare kruddho bharatānāṃ mahārathaḥ 9 śatānīko 'tha saṃkruddhaś citrasenasya māriṣa jaghāna caturo vāhān sārathiṃ ca narottamaḥ 10 avaplutya rathāt tasmāc citraseno mahārathaḥ nākuliṃ pañcaviṃśatyā śarāṇām ārdayad balī 11 tasya tat kurvataḥ karma nakulasya suto raṇe ardhacandreṇa ciccheda cāpaṃ ratnavibhūṣitam 12 sa chinnadhanvā viratho hatāśvo hatasārathiḥ āruroha rathaṃ tūrṇaṃ hārdikyasya mahātmanaḥ 13 drupadaṃ tu sahānīkaṃ droṇa prepsuṃ mahāratham vṛṣaseno 'bhyayāt tūrṇaṃ kirañ śaraśatair tadā 14 yajñasenas tu samare karṇa putraṃ mahāratham ṣaṣṭyā śarāṇāṃ vivyādha bāhvor urasi cānagha 15 vṛṣasenas tu saṃkruddho yajñasenaṃ rathe sthitam bahubhiḥ sāyakais tīkṣṇair ājaghāna stanāntare 16 tāv ubhau śaranunnāṅgau śarakaṇṭakinau raṇe vyabhrājetāṃ mahārāja śvāvidhau śalalair iva 17 rukmapuṅkhair ajihmāgraiḥ śaraiś chinnatanucchadau rudhiraughapariklinnau vyabhrājetāṃ mahāmṛdhe 18 tapanīyanibhau citrau kalpavṛkṣāv ivādbhutau kiṃśukāv iva cotphullau vyakāśetāṃ raṇājire 19 vṛṣasenas tato rājan navabhir drupadaṃ śaraiḥ viddhvā vivyādha saptatyā punaś cānyais tribhiḥ śaraiḥ 20 tataḥ śarasahasrāṇi vimuñcan vibabhau tadā karṇa putro mahārāja varṣamāṇa ivāmbudaḥ 21 tatas tu drupadānīkaṃ śaraiś chinnatanuc chadam saṃprādravad raṇe rājan niśīthe bhairave sati 22 pradīpair hi parityaktair jvaladbhis taiḥ samantataḥ vyarājata mahī rājan vītābhrā dyaur iva grahaiḥ 23 tathāṅgadair nipatitair vyarājata vasuṃdharā prāvṛṭkāle mahārāja vidyudbhir iva toyadaḥ 24 tataḥ karṇasuta trastāḥ somakā vipradudruvuḥ yathendra bhayavitrastā dānavās tārakā maye 25 tenārdyamānāḥ samare dravamāṇāś ca somakāḥ vyarājanta mahārāja pradīpair avabhāsitāḥ 26 tāṃs tu nirjitya samare karṇa putro vyarocata madhyaṃdinam anuprāpto gharmāṃśur iva bhārata 27 teṣu rājasahasreṣu tāvakeṣu pareṣu ca eka eva jvalaṃs tasthau vṛṣasenaḥ pratāpavān 28 sa vijitya raṇe śūrān somakānāṃ mahārathān jagāma tvaritas tatra yatra rājā yudhiṣṭhiraḥ 29 prativindhyam atha kruddhaṃ pradahantaṃ raṇe ripūn duḥśāsanas tava sutaḥ pratyudgacchan mahārathaḥ 30 tayoḥ samāgamo rājaṃś citrarūpo babhūva ha vyapetajalade vyomni budha bhārgavayor iva 31 prativindhyaṃ tu samare kurvāṇaṃ karma duṣkaram duḥśāsanas tribhir bāṇair lalāṭe samavidhyata 32 so 'tividdho balavatā putreṇa tava dhanvinā virarāja mahābāhuḥ sa śṛṅga iva parvataḥ 33 duḥśāsanaṃ tu samare prativindhyo mahārathaḥ navabhiḥ sāyakair viddhvā punar vivyādha saptabhiḥ 34 tatra bhārata putras te kṛtavān karma duṣkaram prativindhya hayān ugraiḥ pātayām āsa yac charaiḥ 35 sārathiṃ cāsya bhallena dhvajaṃ ca samapātayat rathaṃ ca śataśo rājan vyadhamat tasya dhanvinaḥ 36 patākāś ca sa tūṇīrān raśmīn yoktrāṇi cābhibho ciccheda tilaśaḥ kruddhaḥ śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ 37 virathaḥ sa tu dharmātmā dhanuṣpāṇir avasthitaḥ ayodhayat tava sutaṃ kirañ śaraśatān bahūn 38 kṣurapreṇa dhanus tasya ciccheda kṛtahastavat athainaṃ daśabhir bhallaiś chinnadhanvānam ārdayat 39 taṃ dṛṣṭvā virathaṃ tatra bhārato 'sya mahārathāḥ anvavartanta vegena mahatyā senayā saha 40 āplutaḥ sa tato yānaṃ suta somasya bhāsvaram dhanur gṛhya mahārāja vivyādha tanayaṃ tava 41 tatas tu tāvakāḥ sarve parivārya sutaṃ tava abhyavartanta saṃgrāme mahatyā senayā vṛtāḥ 42 tataḥ pravavṛte yuddhaṃ tava teṣāṃ ca bhārata niśīthe dāruṇe kāle yama rāṣṭravivardhanam |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 7
Chapter 144
|
1
[स] नकुलं रभसं युद्धे निघ्नन्तं वाहिनीं तव अभ्ययात सौबलः करुद्धस तिष्ठ तिष्ठेति चाब्रवीत 2 कृतवैरॊ तु तौ वीराव अन्यॊन्यवधकाङ्क्षिणौ शरैः पूर्णायतॊत्सृष्टैर अन्यॊन्यम अभिजघ्नतुः 3 यथैव सौबलः कषिप्रं शरवर्षाणि मुञ्चति तथैव नकुलॊ राजञ शिक्षां संदर्शयन युधि 4 ताव उभौ समरे शूरौ शरकण्टकिनौ तदा वयराजेतां महाराज कण्टकैर इव शाल्मली 5 सुजिह्मं परेक्षमाणौ च राजन विवृतलॊचनौ करॊधसंरक्तनयनौ निर्दहन्तौ परस्परम 6 सयालस तु तव संक्रुद्धॊ माद्रीपुत्रं हसन्न इव कर्णिनैकेन विव्याध हृदये निशितेन ह 7 नकुलस तु भृशं विद्धः सयालेन तव धन्विना निषसाद रथॊपस्थे कश्मलं चैनम आविशत 8 अत्यन्तवैरिणं दृप्तं दृष्ट्वा शत्रुं तथागतम ननाद शकुनी राजंस तपान्ते जलदॊ यथा 9 परतिलभ्य ततः संज्ञां नकुलः पाण्डुनन्दनः अभ्ययात सौबलं भूयॊ वयात्तानन इवान्तकः 10 संक्रुद्धः शकुनिं षष्ट्या विव्याध भरतर्षभ पुनश चैव शतेनैव नाराचानां सतनान्तरे 11 ततॊ ऽसय स शरं चापं मुष्टिदेशे स चिच्छिदे धवजं च तवरितं छित्त्वा रथाद भूमाव अपातयत 12 सॊ ऽतिविद्धॊ महाराज रथॊपस्थ उपाविशत तं विसंज्ञं निपतितं दृष्ट्वा सयालं तवानघ अपॊवाह रथेनाशु सारथिर धवजिनीमुखात 13 ततः संचुक्रुशुः पार्था ये च तेषां पदानुगाः निर्जित्य च रणे शत्रून नकुलः शत्रुतापनः अब्रवीत सारथिं करुद्धॊ दरॊणानीकाय मां वह 14 तस्य तद वचनं शरुत्वा माद्रीपुत्रस्य धीमतः परायात तेन रणे राजन्येन दरॊणॊ ऽनवयुध्यत 15 शिखण्डिनं तु समरे दरॊण परेप्सुं विशां पते कृपः शारद्वतॊ यत्तः परत्युद्गच्छत सुवेगितः 16 गौतमं दरुतम आयान्तं दरॊणान्तिकम अरिंदमम विव्याध नवभिर भल्लैः शिखण्डी परहसन्न इव 17 तम आचर्यॊ महाराज विद्ध्वा पञ्चभिर आशुगैः पुनर विव्याध विंशत्या पुत्राणां परियकृत तव 18 महद युद्धं तयॊर आसीद घॊररूपं विशां पते यथा देवासुरे युद्धे शम्बरामर राजयॊः 19 शरजालावृतं वयॊम चक्रतुस तौ महारथौ परकृत्या घॊररूपं तद आसीद घॊरतरं पुनः 20 रात्रिश च भरतश्रेष्ठ यॊधानां युद्धशालिनाम कालरात्रि निभा हय आसीद घॊररूपा भयावहा 21 शिखण्डी तु महाराज गौतमस्य महद धनुः अर्धचन्द्रेण चिच्छेद सज्यं स विशिखं तदा 22 तस्य करुद्धः कृपॊ राजञ शक्तिं चिक्षेप दारुणाम सवर्णदण्डाम अकुण्ठाग्रां कर्मार परिमार्जिताम 23 ताम आपतन्तीं चिच्छेद शिखण्डी बहुभिः शरैः सापतन मेदिनीं दीप्ता भसयन्ती महाप्रभा 24 अथान्यद धनुर आदाय गौतमॊ रथिनां वरः पराच्छादयच छितैर बाणैर महाराज शिखण्डिनम 25 स छाद्यमानः समरे गौतमेन यशस्विना वयषीदत रथॊपस्थे शिखण्डी रथिनां वरः 26 सीदन्तं चैनम आलॊक्य कृपः शारद्वतॊ युधि आजघ्ने बहुभिर बाणैर जिघांसन्न इव भारत 27 विमुखं तं रणे दृष्ट्वा याज्ञसेनिं महारथम पाञ्चालाः सॊमकाश चैव परिवव्रुः समन्ततः 28 तथैव तव पुत्राश च परिवव्रुर दविजॊत्तमम महत्या सेनया सार्धं ततॊ युद्धम अभूत पुनः 29 रथानां च रणे राजन्न अन्यॊन्यम अभिधावताम बभूव तुमुलः शब्दॊ मेघानां नदताम इव 30 दरवतां सादिनां चैव गजानां च विशां पते अन्यॊन्यम अभितॊ राजन करूरम आयॊधनं बभौ 31 पत्तीनां दरवतां चैव पदशब्देन मेदिनी अकम्पत महाराज भयत्रस्तेव चाङ्गना 32 रथा रथान समासाद्य परद्रुता वेगवत्तरम नयगृह्णन बहवॊ राजञ शलभान वायसा इव 33 तथा गजान परभिन्नांश च सुप्रभिन्ना महागजाः तस्मिन्न एव पदे यत्ता निगृह्णन्ति सम भारत 34 सादी सादिनम आसाद्य पदाती च पदातिनम समासाद्य रणे ऽनयॊन्यं संरब्धा नातिचक्रमुः 35 धावतां दरवतां चैव पुनरावर्तनाम अपि बभूव तत्र सैन्यानां शब्दः सुतुमुलॊ निशि 36 दीप्यमानाः परदीपाश च रथवारणवाजिषु अदृश्यन्त महाराज महॊल्का इव खाच चयुताः 37 सा निशा भरतश्रेष्ठ परदीपैर अवभासिता दिवसप्रतिमा राजन बभूव रणमूर्धनि 38 आदित्येन यथा वयाप्तं तमॊ लॊके परणश्यति तथा नष्टं तमॊ घॊरं दीपैर दीप्तैर अलंकृतम 39 शस्त्राणां कवचानां च मणीनां च महात्मनाम अन्तर्दधुः परभाः सर्वा दीपैस तैर अवभासिताः 40 तस्मिन कॊलाहले युद्धे वर्तमाने निशामुखे अवधीत समरे पुत्रं पिता भरतसत्तम 41 पुत्रश च पितरं मॊहात सखायं च सखा तथा संबन्धिनंच संबन्धी सवस्रीयं चापि मातुलः 42 सवे सवान परे परांश चापि निजघ्नुर इतरेतरम निर्मर्यादम अभूद युद्धं रात्रौ घॊरं भयावहम |
1
[s] nakulaṃ rabhasaṃ yuddhe nighnantaṃ vāhinīṃ tava abhyayāt saubalaḥ kruddhas tiṣṭha tiṣṭheti cābravīt 2 kṛtavairo tu tau vīrāv anyonyavadhakāṅkṣiṇau śaraiḥ pūrṇāyatotsṛṣṭair anyonyam abhijaghnatuḥ 3 yathaiva saubalaḥ kṣipraṃ śaravarṣāṇi muñcati tathaiva nakulo rājañ śikṣāṃ saṃdarśayan yudhi 4 tāv ubhau samare śūrau śarakaṇṭakinau tadā vyarājetāṃ mahārāja kaṇṭakair iva śālmalī 5 sujihmaṃ prekṣamāṇau ca rājan vivṛtalocanau krodhasaṃraktanayanau nirdahantau parasparam 6 syālas tu tava saṃkruddho mādrīputraṃ hasann iva karṇinaikena vivyādha hṛdaye niśitena ha 7 nakulas tu bhṛśaṃ viddhaḥ syālena tava dhanvinā niṣasāda rathopasthe kaśmalaṃ cainam āviśat 8 atyantavairiṇaṃ dṛptaṃ dṛṣṭvā śatruṃ tathāgatam nanāda śakunī rājaṃs tapānte jalado yathā 9 pratilabhya tataḥ saṃjñāṃ nakulaḥ pāṇḍunandanaḥ abhyayāt saubalaṃ bhūyo vyāttānana ivāntakaḥ 10 saṃkruddhaḥ śakuniṃ ṣaṣṭyā vivyādha bharatarṣabha punaś caiva śatenaiva nārācānāṃ stanāntare 11 tato 'sya sa śaraṃ cāpaṃ muṣṭideśe sa cicchide dhvajaṃ ca tvaritaṃ chittvā rathād bhūmāv apātayat 12 so 'tividdho mahārāja rathopastha upāviśat taṃ visaṃjñaṃ nipatitaṃ dṛṣṭvā syālaṃ tavānagha apovāha rathenāśu sārathir dhvajinīmukhāt 13 tataḥ saṃcukruśuḥ pārthā ye ca teṣāṃ padānugāḥ nirjitya ca raṇe śatrūn nakulaḥ śatrutāpanaḥ abravīt sārathiṃ kruddho droṇānīkāya māṃ vaha 14 tasya tad vacanaṃ śrutvā mādrīputrasya dhīmataḥ prāyāt tena raṇe rājanyena droṇo 'nvayudhyata 15 śikhaṇḍinaṃ tu samare droṇa prepsuṃ viśāṃ pate kṛpaḥ śāradvato yattaḥ pratyudgacchat suvegitaḥ 16 gautamaṃ drutam āyāntaṃ droṇāntikam ariṃdamam vivyādha navabhir bhallaiḥ śikhaṇḍī prahasann iva 17 tam ācaryo mahārāja viddhvā pañcabhir āśugaiḥ punar vivyādha viṃśatyā putrāṇāṃ priyakṛt tava 18 mahad yuddhaṃ tayor āsīd ghorarūpaṃ viśāṃ pate yathā devāsure yuddhe śambarāmara rājayoḥ 19 śarajālāvṛtaṃ vyoma cakratus tau mahārathau prakṛtyā ghorarūpaṃ tad āsīd ghorataraṃ punaḥ 20 rātriś ca bharataśreṣṭha yodhānāṃ yuddhaśālinām kālarātri nibhā hy āsīd ghorarūpā bhayāvahā 21 śikhaṇḍī tu mahārāja gautamasya mahad dhanuḥ ardhacandreṇa ciccheda sajyaṃ sa viśikhaṃ tadā 22 tasya kruddhaḥ kṛpo rājañ śaktiṃ cikṣepa dāruṇām svarṇadaṇḍām akuṇṭhāgrāṃ karmāra parimārjitām 23 tām āpatantīṃ ciccheda śikhaṇḍī bahubhiḥ śaraiḥ sāpatan medinīṃ dīptā bhasayantī mahāprabhā 24 athānyad dhanur ādāya gautamo rathināṃ varaḥ prācchādayac chitair bāṇair mahārāja śikhaṇḍinam 25 sa chādyamānaḥ samare gautamena yaśasvinā vyaṣīdata rathopasthe śikhaṇḍī rathināṃ varaḥ 26 sīdantaṃ cainam ālokya kṛpaḥ śāradvato yudhi ājaghne bahubhir bāṇair jighāṃsann iva bhārata 27 vimukhaṃ taṃ raṇe dṛṣṭvā yājñaseniṃ mahāratham pāñcālāḥ somakāś caiva parivavruḥ samantataḥ 28 tathaiva tava putrāś ca parivavrur dvijottamam mahatyā senayā sārdhaṃ tato yuddham abhūt punaḥ 29 rathānāṃ ca raṇe rājann anyonyam abhidhāvatām babhūva tumulaḥ śabdo meghānāṃ nadatām iva 30 dravatāṃ sādināṃ caiva gajānāṃ ca viśāṃ pate anyonyam abhito rājan krūram āyodhanaṃ babhau 31 pattīnāṃ dravatāṃ caiva padaśabdena medinī akampata mahārāja bhayatrasteva cāṅganā 32 rathā rathān samāsādya pradrutā vegavattaram nyagṛhṇan bahavo rājañ śalabhān vāyasā iva 33 tathā gajān prabhinnāṃś ca suprabhinnā mahāgajāḥ tasminn eva pade yattā nigṛhṇanti sma bhārata 34 sādī sādinam āsādya padātī ca padātinam samāsādya raṇe 'nyonyaṃ saṃrabdhā nāticakramuḥ 35 dhāvatāṃ dravatāṃ caiva punarāvartanām api babhūva tatra sainyānāṃ śabdaḥ sutumulo niśi 36 dīpyamānāḥ pradīpāś ca rathavāraṇavājiṣu adṛśyanta mahārāja maholkā iva khāc cyutāḥ 37 sā niśā bharataśreṣṭha pradīpair avabhāsitā divasapratimā rājan babhūva raṇamūrdhani 38 ādityena yathā vyāptaṃ tamo loke praṇaśyati tathā naṣṭaṃ tamo ghoraṃ dīpair dīptair alaṃkṛtam 39 śastrāṇāṃ kavacānāṃ ca maṇīnāṃ ca mahātmanām antardadhuḥ prabhāḥ sarvā dīpais tair avabhāsitāḥ 40 tasmin kolāhale yuddhe vartamāne niśāmukhe avadhīt samare putraṃ pitā bharatasattama 41 putraś ca pitaraṃ mohāt sakhāyaṃ ca sakhā tathā saṃbandhinaṃca saṃbandhī svasrīyaṃ cāpi mātulaḥ 42 sve svān pare parāṃś cāpi nijaghnur itaretaram nirmaryādam abhūd yuddhaṃ rātrau ghoraṃ bhayāvaham |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 7
Chapter 145
|
1
[स] तस्मिन सुतुमुले युद्धे वर्तमाने भयावहे धृष्टद्युम्ने महाराज दरॊणम एवाभ्यवर्तत 2 संमृजानॊ धनुःश्रेष्ठं जयां विकर्षन पुनः पुनः अभ्यवर्तत दरॊणस्य रथं रुक्मविभूषितम 3 धृष्टद्युम्नं तदायान्तं दरॊणस्यान्त चिकीर्षया परिवव्रुर महाराज पाञ्चालाः पाण्डवैः सह 4 तथा परिवृतं दृष्ट्वा दरॊणम आचार्य सत्तमम पुत्रास्त ते सर्वतॊ यत्ता ररक्षुर दॊर्णम आहवे 5 बलार्णवौ ततस तौ तु समेयातां निशामुखे वातॊद्धूतौ कषुब्धसत्त्वौ भैरवौ सागराव इव 6 ततॊ दरॊणं महाराज पाञ्चाल्यः पञ्चभिः शरैः विव्याध हृदये तूर्णं सिंहनादं ननाद च 7 तं दरॊणं पञ्चविंशत्या विद्ध्वा भारत संयुगे चिच्छेदान्येन भल्लेन धनुर अस्य महाप्रभम 8 धृष्टद्युम्नस तु निर्विद्धॊ दरॊणेन भरतर्षभ उत्ससर्ज धनुस तूर्णं संदश्य दशनच छदम 9 ततः करुद्धॊ महाराज धृष्टद्युम्नः परतापवान आददे ऽनयद धनुःश्रेष्ठं दरॊणस्यान्त चिकीर्षया 10 विकृष्य च धनुश चित्रम आकर्णात परवीरहा दरॊणस्यान्त करं घॊरं वयसृजत सायकं ततः 11 स विसृष्टॊ बलवला शरॊ घॊरॊ महामृधे भासयाम आस तत सैन्यं दिवाकर इवॊदितः 12 तं दृष्ट्वा तु शरं घॊरं देवगन्धर्वमानवाः सवस्त्य अस्तु समरे राजन दरॊणायेत्य अब्रुवन वचः 13 तं तु सायकम अप्राप्तम आचार्यस्य रथं परति कर्णॊ दवादशधा राजंश चिच्छेद कृतहस्तवत 14 स छिन्नॊ बहुधा राजन सूतपुत्रेण मारिष निपपात शरस तूर्णं निकृत्तः कर्ण सायकैः 15 छित्त्वा तु समरे बाणं शरैः संनतपर्वभिः धृष्टद्युम्नं रणे कर्णॊ विव्याध दशभिः शरैः 16 पञ्चभिर दरॊणपुत्रस तु सवयं दरॊणश च सप्तभिः शल्यश च नवभिर बाणैस तरिभिर दुःशासनस तथा 17 दुर्यॊधनश च विंशत्या शकुनिश चापि पञ्चभिः पाञ्चाल्यं तवरिताविध्यन सर्व एव महारथाः 18 स विद्धः सप्तभिर वीरैर दरॊण तराणार्थम आहवे सर्वान असंभ्रमाद राजन परत्यविध्यत तरिभिस तरिभिः दरॊणं दरौणिं च कर्णं च विव्याध तव चात्मजम 19 ते विद्ध्वा धन्विना तेन धृष्टद्युम्नं पुनर मृधे विव्यधुः पञ्चभिस तूर्णम एकैकॊ रथिनां वरः 20 दरुमसेनस तु संक्रुद्धॊ राजन विव्याध पत्रिणा तरिभिश चान्यैः शरैस तूर्णं तिष्ठ तिष्ठेति चाब्रवीत 21 स तु तं परतिविव्याध तरिभिस तीक्ष्णैर अजिह्मगैः सवर्णपुङ्खैः शिला धौतैः पराणान्त करणैर युधि 22 भल्लेनान्येन तु पुनः सुवर्णॊज्ज्वल कुण्डलम उन्ममाथ शिरः कायाद दरुमसेनस्य वीर्यवान 23 तच्छिरॊ नयपतद भूमौ संदष्टौष्ठ पुटं रणे महावातसमुद्धूतं पक्वं तालफलं यथा 24 तांश च विद्ध्वा पुनर वीरान वीरः सुनिशितैः शरैः राधेयस्याच्छिनद भल्लैः कार्मुकं चित्रयॊधिनः 25 न तु तन ममृषे कर्णॊ धनुषश छेदनं तथा निकर्तनम इवात्युग्रॊ लाङ्गूलस्य यथा हरिः 26 सॊ ऽनयद धनुः समादाय करॊधरक्तेक्षणः शवसन अभ्यवर्षच छरौघैस तं धृष्टद्युम्नं महाबलम 27 दृष्ट्वा तु कर्णं संरब्धं ते वीराः षड रथर्षभाः पाञ्चाल्य पुत्रं तवरिताः परिवव्रुर जिघांसया 28 षण्णां यॊधप्रवीराणां तावकानां पुरस्कृतम मृत्यॊर आस्यम अनुप्राप्तं धृष्टद्युम्नम अमंस्महि 29 एतस्मिन्न एव काले तु दाशार्हॊ विकिरञ शरान धृष्टद्युम्नं पराक्रान्तं सात्यकिः परत्यपद्यत 30 तम आयान्तं महेष्वासं सात्यकिं युद्धदुर्मदम राधेयॊ दशभिर बाणैः परत्यविध्यद अजिह्मगैः 31 तं सात्यकिर महाराज विव्याध दशभिः शरैः पश्यतां सर्ववीराणां मागास तिष्ठेति चाब्रवीत 32 स सात्यकेस तु बलिनः कर्णस्य च महात्मनः आसीत समागमॊ घॊरॊ बलिवासवयॊर इव 33 तरासयंस तलघॊषेण कषत्रियान कषत्रियर्षभः राजीवलॊचनं कर्णं सात्यकिः परत्यविध्यत 34 कम्पयन्न इव घॊषेण धनुषॊ वसुधां बली सूतपुत्रॊ महाराज सात्यकिं परत्ययॊधयत 35 विपाठ कर्णिनाराचैर वत्स दान्तैः कषुरैर अपि कर्णः शरशतैश चापि शैनेयं परत्यविध्यत 36 तथैव युयुधानॊ ऽपि वृष्णीनां परवरॊ रथः अभ्यवर्षच छरैः कर्णं तद युद्धम अभवत समम 37 तावकाश च महाराज कर्ण पुत्रश च दंशितः सात्यकिं विव्यधुस तूर्णं समन्तान निशितैः शरैः 38 अस्त्रैर अस्त्राणि संवार्य तेषां कर्णस्य चाभिभॊ अविध्यत सात्यकिः करुद्धॊ वृषसेनं सतनान्तरे 39 तेन बाणेन निर्विद्धॊ वृषसेनॊ विशां पते नयपतत स रथे मूढॊ धनुर उत्सृज्य वीर्यवान 40 ततः कर्णॊ हतं मत्वा वृषसेनं महारथः पुत्रशॊकाभिसंतप्तः सात्यकिं परत्यपीडयत 41 पीड्यमानस तु कर्णेन युयुधानॊ महारथः विव्याध बहुभिः कर्णं तवरमाणः पुनः पुनः 42 स कर्णं दशभिर विद्ध्वा वृषसेनं च सप्तभिः स हस्तावाप धनुषी तयॊश चिच्छेद सात्वतः 43 ताव अन्ये धनुषी सज्ये कृत्वा शत्रुभयं करे युयुधानम अविध्येतां समन्तान निशितैः शरैः 44 वर्तमाने तु संग्रामे तस्मिन वीरवरक्षये अतीव शुश्रुवे राजन गाण्डीवस्य महास्वनः 45 शरुत्वा तु रथनिर्घॊषं गाण्डीवस्य च निस्वनम सूतपुत्रॊ ऽबरवीद राजन दुर्यॊधनम इदं वचः 46 एष सर्वाञ शिबीन हत्वा मुख्यशश च नरर्षभान पौरवांश च महेष्वासान गाण्डीवनिनदॊ महान 47 शरूयते रथघॊषश च वासवस्येव नर्दतः करॊति पाण्डवॊ वयक्तं कर्मौपयिकम आत्मनः 48 एषा विदीर्यते राजन बहुधा भारती चमूः विप्रकीर्णान्य अनीकानि नावतिष्ठन्ति कर्हि चित 49 वातेनेव समुद्धूतम अभ्रजालं विदीर्यते सव्यसाचिनम आसाद्य भिन्ना नौर इव सागरे 50 दरवतां यॊधमुख्यानां गाण्डीवप्रेषितैः शरैः विद्धानां शतशॊ राजञ शरूयते निनदॊ महान निशीथे राजशार्दूल सतनयित्नॊर इवाम्बरे 51 हाहाकाररवांश चैव सिंहनादांश च पुष्कलान शृणु शब्दान बहुविधान अर्जुनस्य रथं परति 52 अयं मध्ये सथितॊ ऽसमाकं सात्यकिः सात्वताधमः इह चेल लभ्यते लक्ष्यं कृत्स्नाञ जेष्यामहे परान 53 एष पाञ्चालराजस्य पुत्रॊ दरॊणेन संगतः सर्वतः संवृतॊ यॊधै राजन पुरुषसत्तमैः 54 सात्यकिं यदि हन्यामॊ धृट्ष दयुम्नं च पार्षतम असंशयं महाराज धरुवॊ नॊ विजयॊ भवेत 55 सौभद्रवद इमौ वीरौ परिवार्य महारथौ परयतामॊ महाराज निहन्तुं वृष्णिपार्षतौ 56 सव्यसाची पुरॊ ऽभयेति दरॊणानीकाय भारत संसक्तं सात्यकिं जञात्वा बहुभिः कुरुपुंगवैः 57 तत्र गच्छन्तु बहवः परवरा रथसत्तमाः यावत पार्थॊ न जानाति सात्यकिं बहुभिर वृतम 58 ते तवरध्वं यथा शूराः शराणां मॊक्षणे भृशम यथा तूर्णं वरजत्य एष परलॊकय माधवः 59 कर्णस्य मतम आज्ञाय पुत्रस ते पराह सौबलम यथेन्द्रः समरे राजन पराह विष्णुं यशस्विनम 60 वृतः सहस्रैर दशभिर गजानाम अनिवर्तिनाम रथैश च दशसाहस्रैर वृतॊ याहि धनंजयम 61 दुःशासनॊ दुर्विषहः सुबाहुर दुष्प्रधर्षणः एते तवाम अनुयास्यन्ति पत्तिभिर बहुभिर वृताः 62 जहि कृष्णौ महावाहॊ धर्मराजं च मातुल नकुलं सहदेवं च भीमसेनं च भारत 63 देवानाम इव देवेन्द्रे जयाशा मे तवयि सथिता जहि मातुलकौन्तेयान असुरान इव पावकिः 64 एवम उक्तॊ ययौ पार्थान पुत्रेण तव सौबलः महत्या सेनया सार्धं तव पुत्रैस तथा विभॊ 65 परियार्थं तव पुत्राणां दिधक्षुः पाण्डुनन्दनान तत्र परववृते युद्धं तावकानां परैः सह 66 परयाते सौबले राजन पाण्डवानाम अनीकिनीम बलेन महता युक्तः सूतपुत्रस तु सात्वतम 67 अभ्ययात तवरितं युद्धे किरञ शरशतान बहून तथैव पाण्डवाः सर्वे सात्यकिं पर्यवारयन 68 महद युद्धं तदासीत तु दरॊणस्य निशि भारत धृष्टद्युम्नेन शूरेण पाञ्चालैश च महात्मनः |
1
[s] tasmin sutumule yuddhe vartamāne bhayāvahe dhṛṣṭadyumne mahārāja droṇam evābhyavartata 2 saṃmṛjāno dhanuḥśreṣṭhaṃ jyāṃ vikarṣan punaḥ punaḥ abhyavartata droṇasya rathaṃ rukmavibhūṣitam 3 dhṛṣṭadyumnaṃ tadāyāntaṃ droṇasyānta cikīrṣayā parivavrur mahārāja pāñcālāḥ pāṇḍavaiḥ saha 4 tathā parivṛtaṃ dṛṣṭvā droṇam ācārya sattamam putrāst te sarvato yattā rarakṣur dorṇam āhave 5 balārṇavau tatas tau tu sameyātāṃ niśāmukhe vātoddhūtau kṣubdhasattvau bhairavau sāgarāv iva 6 tato droṇaṃ mahārāja pāñcālyaḥ pañcabhiḥ śaraiḥ vivyādha hṛdaye tūrṇaṃ siṃhanādaṃ nanāda ca 7 taṃ droṇaṃ pañcaviṃśatyā viddhvā bhārata saṃyuge cicchedānyena bhallena dhanur asya mahāprabham 8 dhṛṣṭadyumnas tu nirviddho droṇena bharatarṣabha utsasarja dhanus tūrṇaṃ saṃdaśya daśanac chadam 9 tataḥ kruddho mahārāja dhṛṣṭadyumnaḥ pratāpavān ādade 'nyad dhanuḥśreṣṭhaṃ droṇasyānta cikīrṣayā 10 vikṛṣya ca dhanuś citram ākarṇāt paravīrahā droṇasyānta karaṃ ghoraṃ vyasṛjat sāyakaṃ tataḥ 11 sa visṛṣṭo balavalā śaro ghoro mahāmṛdhe bhāsayām āsa tat sainyaṃ divākara ivoditaḥ 12 taṃ dṛṣṭvā tu śaraṃ ghoraṃ devagandharvamānavāḥ svasty astu samare rājan droṇāyety abruvan vacaḥ 13 taṃ tu sāyakam aprāptam ācāryasya rathaṃ prati karṇo dvādaśadhā rājaṃś ciccheda kṛtahastavat 14 sa chinno bahudhā rājan sūtaputreṇa māriṣa nipapāta śaras tūrṇaṃ nikṛttaḥ karṇa sāyakaiḥ 15 chittvā tu samare bāṇaṃ śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ dhṛṣṭadyumnaṃ raṇe karṇo vivyādha daśabhiḥ śaraiḥ 16 pañcabhir droṇaputras tu svayaṃ droṇaś ca saptabhiḥ śalyaś ca navabhir bāṇais tribhir duḥśāsanas tathā 17 duryodhanaś ca viṃśatyā śakuniś cāpi pañcabhiḥ pāñcālyaṃ tvaritāvidhyan sarva eva mahārathāḥ 18 sa viddhaḥ saptabhir vīrair droṇa trāṇārtham āhave sarvān asaṃbhramād rājan pratyavidhyat tribhis tribhiḥ droṇaṃ drauṇiṃ ca karṇaṃ ca vivyādha tava cātmajam 19 te viddhvā dhanvinā tena dhṛṣṭadyumnaṃ punar mṛdhe vivyadhuḥ pañcabhis tūrṇam ekaiko rathināṃ varaḥ 20 drumasenas tu saṃkruddho rājan vivyādha patriṇā tribhiś cānyaiḥ śarais tūrṇaṃ tiṣṭha tiṣṭheti cābravīt 21 sa tu taṃ prativivyādha tribhis tīkṣṇair ajihmagaiḥ svarṇapuṅkhaiḥ śilā dhautaiḥ prāṇānta karaṇair yudhi 22 bhallenānyena tu punaḥ suvarṇojjvala kuṇḍalam unmamātha śiraḥ kāyād drumasenasya vīryavān 23 tacchiro nyapatad bhūmau saṃdaṣṭauṣṭha puṭaṃ raṇe mahāvātasamuddhūtaṃ pakvaṃ tālaphalaṃ yathā 24 tāṃś ca viddhvā punar vīrān vīraḥ suniśitaiḥ śaraiḥ rādheyasyācchinad bhallaiḥ kārmukaṃ citrayodhinaḥ 25 na tu tan mamṛṣe karṇo dhanuṣaś chedanaṃ tathā nikartanam ivātyugro lāṅgūlasya yathā hariḥ 26 so 'nyad dhanuḥ samādāya krodharaktekṣaṇaḥ śvasan abhyavarṣac charaughais taṃ dhṛṣṭadyumnaṃ mahābalam 27 dṛṣṭvā tu karṇaṃ saṃrabdhaṃ te vīrāḥ ṣaḍ ratharṣabhāḥ pāñcālya putraṃ tvaritāḥ parivavrur jighāṃsayā 28 ṣaṇṇāṃ yodhapravīrāṇāṃ tāvakānāṃ puraskṛtam mṛtyor āsyam anuprāptaṃ dhṛṣṭadyumnam amaṃsmahi 29 etasminn eva kāle tu dāśārho vikirañ śarān dhṛṣṭadyumnaṃ parākrāntaṃ sātyakiḥ pratyapadyata 30 tam āyāntaṃ maheṣvāsaṃ sātyakiṃ yuddhadurmadam rādheyo daśabhir bāṇaiḥ pratyavidhyad ajihmagaiḥ 31 taṃ sātyakir mahārāja vivyādha daśabhiḥ śaraiḥ paśyatāṃ sarvavīrāṇāṃ māgās tiṣṭheti cābravīt 32 sa sātyakes tu balinaḥ karṇasya ca mahātmanaḥ āsīt samāgamo ghoro balivāsavayor iva 33 trāsayaṃs talaghoṣeṇa kṣatriyān kṣatriyarṣabhaḥ rājīvalocanaṃ karṇaṃ sātyakiḥ pratyavidhyata 34 kampayann iva ghoṣeṇa dhanuṣo vasudhāṃ balī sūtaputro mahārāja sātyakiṃ pratyayodhayat 35 vipāṭha karṇinārācair vatsa dāntaiḥ kṣurair api karṇaḥ śaraśataiś cāpi śaineyaṃ pratyavidhyata 36 tathaiva yuyudhāno 'pi vṛṣṇīnāṃ pravaro rathaḥ abhyavarṣac charaiḥ karṇaṃ tad yuddham abhavat samam 37 tāvakāś ca mahārāja karṇa putraś ca daṃśitaḥ sātyakiṃ vivyadhus tūrṇaṃ samantān niśitaiḥ śaraiḥ 38 astrair astrāṇi saṃvārya teṣāṃ karṇasya cābhibho avidhyat sātyakiḥ kruddho vṛṣasenaṃ stanāntare 39 tena bāṇena nirviddho vṛṣaseno viśāṃ pate nyapatat sa rathe mūḍho dhanur utsṛjya vīryavān 40 tataḥ karṇo hataṃ matvā vṛṣasenaṃ mahārathaḥ putraśokābhisaṃtaptaḥ sātyakiṃ pratyapīḍayat 41 pīḍyamānas tu karṇena yuyudhāno mahārathaḥ vivyādha bahubhiḥ karṇaṃ tvaramāṇaḥ punaḥ punaḥ 42 sa karṇaṃ daśabhir viddhvā vṛṣasenaṃ ca saptabhiḥ sa hastāvāpa dhanuṣī tayoś ciccheda sātvataḥ 43 tāv anye dhanuṣī sajye kṛtvā śatrubhayaṃ kare yuyudhānam avidhyetāṃ samantān niśitaiḥ śaraiḥ 44 vartamāne tu saṃgrāme tasmin vīravarakṣaye atīva śuśruve rājan gāṇḍīvasya mahāsvanaḥ 45 śrutvā tu rathanirghoṣaṃ gāṇḍīvasya ca nisvanam sūtaputro 'bravīd rājan duryodhanam idaṃ vacaḥ 46 eṣa sarvāñ śibīn hatvā mukhyaśaś ca nararṣabhān pauravāṃś ca maheṣvāsān gāṇḍīvaninado mahān 47 śrūyate rathaghoṣaś ca vāsavasyeva nardataḥ karoti pāṇḍavo vyaktaṃ karmaupayikam ātmanaḥ 48 eṣā vidīryate rājan bahudhā bhāratī camūḥ viprakīrṇāny anīkāni nāvatiṣṭhanti karhi cit 49 vāteneva samuddhūtam abhrajālaṃ vidīryate savyasācinam āsādya bhinnā naur iva sāgare 50 dravatāṃ yodhamukhyānāṃ gāṇḍīvapreṣitaiḥ śaraiḥ viddhānāṃ śataśo rājañ śrūyate ninado mahān niśīthe rājaśārdūla stanayitnor ivāmbare 51 hāhākāraravāṃś caiva siṃhanādāṃś ca puṣkalān śṛṇu śabdān bahuvidhān arjunasya rathaṃ prati 52 ayaṃ madhye sthito 'smākaṃ sātyakiḥ sātvatādhamaḥ iha cel labhyate lakṣyaṃ kṛtsnāñ jeṣyāmahe parān 53 eṣa pāñcālarājasya putro droṇena saṃgataḥ sarvataḥ saṃvṛto yodhai rājan puruṣasattamaiḥ 54 sātyakiṃ yadi hanyāmo dhṛṭṣa dyumnaṃ ca pārṣatam asaṃśayaṃ mahārāja dhruvo no vijayo bhavet 55 saubhadravad imau vīrau parivārya mahārathau prayatāmo mahārāja nihantuṃ vṛṣṇipārṣatau 56 savyasācī puro 'bhyeti droṇānīkāya bhārata saṃsaktaṃ sātyakiṃ jñātvā bahubhiḥ kurupuṃgavaiḥ 57 tatra gacchantu bahavaḥ pravarā rathasattamāḥ yāvat pārtho na jānāti sātyakiṃ bahubhir vṛtam 58 te tvaradhvaṃ yathā śūrāḥ śarāṇāṃ mokṣaṇe bhṛśam yathā tūrṇaṃ vrajaty eṣa paralokaya mādhavaḥ 59 karṇasya matam ājñāya putras te prāha saubalam yathendraḥ samare rājan prāha viṣṇuṃ yaśasvinam 60 vṛtaḥ sahasrair daśabhir gajānām anivartinām rathaiś ca daśasāhasrair vṛto yāhi dhanaṃjayam 61 duḥśāsano durviṣahaḥ subāhur duṣpradharṣaṇaḥ ete tvām anuyāsyanti pattibhir bahubhir vṛtāḥ 62 jahi kṛṣṇau mahāvāho dharmarājaṃ ca mātula nakulaṃ sahadevaṃ ca bhīmasenaṃ ca bhārata 63 devānām iva devendre jayāśā me tvayi sthitā jahi mātulakaunteyān asurān iva pāvakiḥ 64 evam ukto yayau pārthān putreṇa tava saubalaḥ mahatyā senayā sārdhaṃ tava putrais tathā vibho 65 priyārthaṃ tava putrāṇāṃ didhakṣuḥ pāṇḍunandanān tatra pravavṛte yuddhaṃ tāvakānāṃ paraiḥ saha 66 prayāte saubale rājan pāṇḍavānām anīkinīm balena mahatā yuktaḥ sūtaputras tu sātvatam 67 abhyayāt tvaritaṃ yuddhe kirañ śaraśatān bahūn tathaiva pāṇḍavāḥ sarve sātyakiṃ paryavārayan 68 mahad yuddhaṃ tadāsīt tu droṇasya niśi bhārata dhṛṣṭadyumnena śūreṇa pāñcālaiś ca mahātmanaḥ |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 7
Chapter 146
|
1
[स] ततस ते पराद्रवन सर्वे तवरिता युद्धदुर्मदाः अमृष्यमाणाः संरब्धा युयुधान रथं परति 2 ते रथैः कल्पितै राजन हेमरूप्य विभूषितैः सादिभिश च गजैश चैव परिवव्रुः सम सात्वतम 3 अथैनं कॊष्ठकी कृत्यसर्वतस ते महारथाः सिंहनादांस तदा चक्रुस तर्जयन्तः सम सात्यकिम 4 ते ऽभयवर्षञ शरैस तीक्ष्णैः सात्यकिं सत्यविक्रमम तवरमाणा महावीर्या माधवस्य वधैषिणः 5 तान दृष्ट्वा पततस तूर्कं शैनेयः परवीहराः परत्यगृह्णान महाबाहुः परमुञ्चन विशिखान बहून 6 तत्र वीरॊ महेष्वासः सात्यकिर युद्धदुर्मदः निचकर्त शिरांस्य उग्रैः शरैः संनतपर्वभिः 7 हस्तिहस्तान हयग्रीवान बाहून अपि च सायुधान कषुरप्रैः पातयाम आस तावकानां स माधवः 8 पतितैश चामरैश चैव शवेतच छत्रैश च भारत बभूव धरणी पूर्णा नक्षत्रैर दयौर इव परभॊ 9 तेषां तु युयुधानेन युध्यतां युधि भारत बभूव तुमुलः शब्दः परेतानाम इव करन्दताम 10 तेन शब्देन महता पूरितासीद वसुंधरा रात्रिः समभवच चैव तीव्ररूपा भयावहा 11 दीर्यमाणं बलं दृष्ट्वा युयुधान शराहतम शरुत्वा च विपुलं नादं निशीथे लॊमहर्षणम 12 सुतस तवाब्रवीद राजन सारथिं रथिनां वरः यत्रैष शब्दस तत्राश्वांश चॊदयेति पुनः पुनः 13 तेन संचॊद्यमानस तु तत तांस तुरगॊत्तमान सूतः संचॊदयाम आस युयुधान रथं परथि 14 ततॊ दुर्यॊधनः करुद्धॊ दृढधन्वा जितक्लमः शीघ्रहस्तश चित्रयॊधी युयुधानम उपाद्रवत 15 ततः पूर्णायतॊत्सृष्टैर मांसशॊणितभॊजनैः दुर्यॊधनं दवादशभिर माधवः पत्यविध्यत 16 दुर्यॊधनस तेन तथा पूर्वम एवार्दितः शरैः शैनेयं दशभिर बाणैः परत्यविध्यद अमर्षितः 17 ततः समभवद युद्धम आकुलं भरतर्षभ पाञ्चालानां च सर्वेषां भारतानां च दारुणम 18 शैनेयस तु रणे करुद्धस तव पुत्रं महारथम सायकानाम अशीत्या तु विव्याधॊरसि भारत 19 ततॊ ऽसय वाहान समरे शरैर निन्ये यमक्षयम सारथिं च रथात तूर्णं पातयाम आस पत्रिणा 20 हताश्वे तु रथे तिष्ठन पुत्रस तव विशां पते मुमॊच निशितान बाणाञ शैनेयस्य रथं परति 21 शरान पञ्चाशतस तांस तु शैनेयः कृतहस्तवत चिच्छेद समरे राजन परेषितांस तनयेन ते 22 अथापरेण भल्लेन मुष्टिदेशे महद धनुः चिच्छेद रभसॊ युद्धे तव पुत्रस्य मारिष 23 विरथॊ विधनुष्कश च सर्वलॊकेश्वरः परभुः आरुरॊह रथं तूर्णं भास्वरं कृतवर्मणः 24 दुर्यॊधने परावृत्ते शैनेयस तव वाहिनीम दरावयाम आस विशिखैर निशा मध्ये विशां पते 25 शकुनिश चार्जुनं राजन परिवार्य समन्तथ रथैर अनेकसाहस्रैर गजैश चैव सहस्रशः तथा हयसहस्रैश च तुमुलं सर्वतॊ ऽकरॊत 26 ते महास्त्राणि दिव्यानि विकिरन्तॊ ऽरजुनं परति अर्जुनं यॊधयन्ति सम कषत्रियाः कालचॊदिताः 27 तान्य अर्जुनः सहस्राणि रथवारणवाजिनाम परत्यवारयद आयस्तः परकुर्वन विपुलं कषयम 28 ततस तु समरे शूरः शकुनिः सौबलस तदा विव्याध निशितैर बाणैर अर्जुनं परहसन्न इव 29 पुनश चैव शतेनास्य संरुरॊध महारथम तम अर्जुनस तु विंशत्या विव्याध युधि भारत 30 अथेतरान महेष्वासांस तरिभिस तरिभिर अविध्यत संवार्य तान बाणगणैर युधि राजन धनंजयः अवधीत तावकान यॊधान वज्रपाणिर इवासुरान 31 भुजैश छिन्नैर महाराज शरीरैश च सहस्रशः समास्तीर्णा धरा तत्र बभौ पुष्पैर इवाचिताः 32 स विद्ध्वा शकुनिं भूयः पञ्चभिर नतपर्वभिः उलूकं तरिभिर आजघ्ने तरिभिर एव महायसैः 33 तम उलूकस तथा विद्ध्वा वासुदेवम अताडयत ननाद च महानादं पूरयन वसुधातलम 34 अर्जुनस तु दरुतं गत्वा शकुनेर धनुर आच्छिनत निन्ये च चतुरॊ वाहान यमस्य सदनं परति 35 ततॊ रथाद अवप्लुत्य सौबलॊ भरतर्षभ उलूकस्य रथं तूर्णम आरुरॊह विशां पते 36 ताव एकरथम आरूढौ पिता पुत्रौ महारथौ पार्थं सिषिचतुर बाणैर गिरिं मेघाव इवॊत्थितौ 37 तौ तु विद्ध्वा महाराज पाण्डवॊ निशितैः शरैः विद्रावयंस तव चमूं शतशॊ वयधमच छरैः 38 अनिलेन यथाभ्राणि विच्छिन्नानि समन्ततः विच्छिन्नानि तथा राजन बलान्य आसन विशां पते 39 तद बलं भरतश्रेष्ठ वध्यमानं तथा निशि परदुद्राव दिशः सर्वा वीक्षमाणं भयार्दितम 40 उत्सृज्य वाहान समरे चॊदयन्तस तथापरे संभ्रान्ताः पर्यधावन्त तस्मिंस तमसि दारुणे 41 विजित्य समरे यॊधांस तावकान भरतर्षभ दध्मतुर मुदितौ शङ्खौ वासुदेवधनंजयौ 42 धृष्टद्युम्नॊ महाराज दरॊणं विद्ध्वा तरिभिः शरैः चिच्छेद धनुषस तूर्णं जयां शरेण शितेन ह 43 तन निधाय धनुर नीडे दरॊणः कषत्रिय मर्दनः आददे ऽनयद धनुः शूरॊ वेगवत सारवत्तरम 44 धृष्टद्युम्नं ततॊ दरॊणॊ विद्ध्वा सप्तभिर आशुगैः सारथिं पञ्चभिर बाणै राजन विव्याध संयुगे 45 तं निवार्य शरैस तूर्णं धृष्टद्युम्नॊ महारथः वयधमत कौरवीं सेनां शतशॊ ऽथ सहस्रशः 46 वध्यमाने बले तस्मिंस तव पुत्रस्य मारिष परावर्तत नदी घॊरा शॊणितौघतरङ्गिणी 47 उभयॊः सेनयॊर मध्ये नराश्वद्विपवाहिनी यथा वैतरणी राजन यम राष्ट्रपुरं परति 48 दरवयित्वा तु तत सैन्यं धृष्टद्युम्नः परतापवान अत्यराजत तेजस्वी शक्रॊ देवगणेष्व इव 49 अथ दध्मुर महाशङ्खान धृष्टद्युम्न शिखण्डिनौ यमौ च युयुधानश च पाण्डवश च वृकॊदरः 50 जित्वा रथसहस्राणि तावकानां महारथाः सिंहनाद रवांश चक्रुः पाण्डवा जितकाशिनः 51 पश्यतस तव पुत्रस्य कर्णस्य च मदॊत्कटाः तथा दरॊणस्य शूरस्य दरौणेश चैव विशां पते |
1
[s] tatas te prādravan sarve tvaritā yuddhadurmadāḥ amṛṣyamāṇāḥ saṃrabdhā yuyudhāna rathaṃ prati 2 te rathaiḥ kalpitai rājan hemarūpya vibhūṣitaiḥ sādibhiś ca gajaiś caiva parivavruḥ sma sātvatam 3 athainaṃ koṣṭhakī kṛtyasarvatas te mahārathāḥ siṃhanādāṃs tadā cakrus tarjayantaḥ sma sātyakim 4 te 'bhyavarṣañ śarais tīkṣṇaiḥ sātyakiṃ satyavikramam tvaramāṇā mahāvīryā mādhavasya vadhaiṣiṇaḥ 5 tān dṛṣṭvā patatas tūrkaṃ śaineyaḥ paravīharāḥ pratyagṛhṇān mahābāhuḥ pramuñcan viśikhān bahūn 6 tatra vīro maheṣvāsaḥ sātyakir yuddhadurmadaḥ nicakarta śirāṃsy ugraiḥ śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ 7 hastihastān hayagrīvān bāhūn api ca sāyudhān kṣurapraiḥ pātayām āsa tāvakānāṃ sa mādhavaḥ 8 patitaiś cāmaraiś caiva śvetac chatraiś ca bhārata babhūva dharaṇī pūrṇā nakṣatrair dyaur iva prabho 9 teṣāṃ tu yuyudhānena yudhyatāṃ yudhi bhārata babhūva tumulaḥ śabdaḥ pretānām iva krandatām 10 tena śabdena mahatā pūritāsīd vasuṃdharā rātriḥ samabhavac caiva tīvrarūpā bhayāvahā 11 dīryamāṇaṃ balaṃ dṛṣṭvā yuyudhāna śarāhatam śrutvā ca vipulaṃ nādaṃ niśīthe lomaharṣaṇam 12 sutas tavābravīd rājan sārathiṃ rathināṃ varaḥ yatraiṣa śabdas tatrāśvāṃś codayeti punaḥ punaḥ 13 tena saṃcodyamānas tu tata tāṃs turagottamān sūtaḥ saṃcodayām āsa yuyudhāna rathaṃ prathi 14 tato duryodhanaḥ kruddho dṛḍhadhanvā jitaklamaḥ śīghrahastaś citrayodhī yuyudhānam upādravat 15 tataḥ pūrṇāyatotsṛṣṭair māṃsaśoṇitabhojanaiḥ duryodhanaṃ dvādaśabhir mādhavaḥ patyavidhyata 16 duryodhanas tena tathā pūrvam evārditaḥ śaraiḥ śaineyaṃ daśabhir bāṇaiḥ pratyavidhyad amarṣitaḥ 17 tataḥ samabhavad yuddham ākulaṃ bharatarṣabha pāñcālānāṃ ca sarveṣāṃ bhāratānāṃ ca dāruṇam 18 śaineyas tu raṇe kruddhas tava putraṃ mahāratham sāyakānām aśītyā tu vivyādhorasi bhārata 19 tato 'sya vāhān samare śarair ninye yamakṣayam sārathiṃ ca rathāt tūrṇaṃ pātayām āsa patriṇā 20 hatāśve tu rathe tiṣṭhan putras tava viśāṃ pate mumoca niśitān bāṇāñ śaineyasya rathaṃ prati 21 śarān pañcāśatas tāṃs tu śaineyaḥ kṛtahastavat ciccheda samare rājan preṣitāṃs tanayena te 22 athāpareṇa bhallena muṣṭideśe mahad dhanuḥ ciccheda rabhaso yuddhe tava putrasya māriṣa 23 viratho vidhanuṣkaś ca sarvalokeśvaraḥ prabhuḥ āruroha rathaṃ tūrṇaṃ bhāsvaraṃ kṛtavarmaṇaḥ 24 duryodhane parāvṛtte śaineyas tava vāhinīm drāvayām āsa viśikhair niśā madhye viśāṃ pate 25 śakuniś cārjunaṃ rājan parivārya samantatha rathair anekasāhasrair gajaiś caiva sahasraśaḥ tathā hayasahasraiś ca tumulaṃ sarvato 'karot 26 te mahāstrāṇi divyāni vikiranto 'rjunaṃ prati arjunaṃ yodhayanti sma kṣatriyāḥ kālacoditāḥ 27 tāny arjunaḥ sahasrāṇi rathavāraṇavājinām pratyavārayad āyastaḥ prakurvan vipulaṃ kṣayam 28 tatas tu samare śūraḥ śakuniḥ saubalas tadā vivyādha niśitair bāṇair arjunaṃ prahasann iva 29 punaś caiva śatenāsya saṃrurodha mahāratham tam arjunas tu viṃśatyā vivyādha yudhi bhārata 30 athetarān maheṣvāsāṃs tribhis tribhir avidhyata saṃvārya tān bāṇagaṇair yudhi rājan dhanaṃjayaḥ avadhīt tāvakān yodhān vajrapāṇir ivāsurān 31 bhujaiś chinnair mahārāja śarīraiś ca sahasraśaḥ samāstīrṇā dharā tatra babhau puṣpair ivācitāḥ 32 sa viddhvā śakuniṃ bhūyaḥ pañcabhir nataparvabhiḥ ulūkaṃ tribhir ājaghne tribhir eva mahāyasaiḥ 33 tam ulūkas tathā viddhvā vāsudevam atāḍayat nanāda ca mahānādaṃ pūrayan vasudhātalam 34 arjunas tu drutaṃ gatvā śakuner dhanur ācchinat ninye ca caturo vāhān yamasya sadanaṃ prati 35 tato rathād avaplutya saubalo bharatarṣabha ulūkasya rathaṃ tūrṇam āruroha viśāṃ pate 36 tāv ekaratham ārūḍhau pitā putrau mahārathau pārthaṃ siṣicatur bāṇair giriṃ meghāv ivotthitau 37 tau tu viddhvā mahārāja pāṇḍavo niśitaiḥ śaraiḥ vidrāvayaṃs tava camūṃ śataśo vyadhamac charaiḥ 38 anilena yathābhrāṇi vicchinnāni samantataḥ vicchinnāni tathā rājan balāny āsan viśāṃ pate 39 tad balaṃ bharataśreṣṭha vadhyamānaṃ tathā niśi pradudrāva diśaḥ sarvā vīkṣamāṇaṃ bhayārditam 40 utsṛjya vāhān samare codayantas tathāpare saṃbhrāntāḥ paryadhāvanta tasmiṃs tamasi dāruṇe 41 vijitya samare yodhāṃs tāvakān bharatarṣabha dadhmatur muditau śaṅkhau vāsudevadhanaṃjayau 42 dhṛṣṭadyumno mahārāja droṇaṃ viddhvā tribhiḥ śaraiḥ ciccheda dhanuṣas tūrṇaṃ jyāṃ śareṇa śitena ha 43 tan nidhāya dhanur nīḍe droṇaḥ kṣatriya mardanaḥ ādade 'nyad dhanuḥ śūro vegavat sāravattaram 44 dhṛṣṭadyumnaṃ tato droṇo viddhvā saptabhir āśugaiḥ sārathiṃ pañcabhir bāṇai rājan vivyādha saṃyuge 45 taṃ nivārya śarais tūrṇaṃ dhṛṣṭadyumno mahārathaḥ vyadhamat kauravīṃ senāṃ śataśo 'tha sahasraśaḥ 46 vadhyamāne bale tasmiṃs tava putrasya māriṣa prāvartata nadī ghorā śoṇitaughataraṅgiṇī 47 ubhayoḥ senayor madhye narāśvadvipavāhinī yathā vaitaraṇī rājan yama rāṣṭrapuraṃ prati 48 dravayitvā tu tat sainyaṃ dhṛṣṭadyumnaḥ pratāpavān atyarājata tejasvī śakro devagaṇeṣv iva 49 atha dadhmur mahāśaṅkhān dhṛṣṭadyumna śikhaṇḍinau yamau ca yuyudhānaś ca pāṇḍavaś ca vṛkodaraḥ 50 jitvā rathasahasrāṇi tāvakānāṃ mahārathāḥ siṃhanāda ravāṃś cakruḥ pāṇḍavā jitakāśinaḥ 51 paśyatas tava putrasya karṇasya ca madotkaṭāḥ tathā droṇasya śūrasya drauṇeś caiva viśāṃ pate |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 7
Chapter 147
|
1
[स] विद्रुतं सवबलं दृष्ट्वा वध्यमानं महात्मभिः करॊधेन महताविष्टः पुत्रस तव विशां पते 2 अभ्येत्य सहसा कर्णं दरॊणं च जयतां वरम अमर्षवशम आपन्नॊ वाक्यज्ञॊ वाक्यम अब्रवीत 3 भवद्भ्याम इह संग्रामॊ करुद्धाभ्यां संप्रवर्तितः आहवे निहतं दृष्ट्वा सैन्धवं सव्यसाचिना 4 निहन्यमानां पाण्डूनां बलेन मम वाहिनीम भूत्वा तद विजये शक्ताव अशक्ताव इव पश्यतः 5 यद्य अहं भवतॊस तयाज्यॊ न वाच्यॊ ऽसिं तदैव हि आवां पाण्डुसुतान संख्ये जेष्याव इति मानदौ 6 तदैवाहं वचः शरुत्वा भवद्भ्याम अनुसंमतम कृतवान पाण्डवैः सार्धं वैरं यॊधविनाशनम 7 यदि नाहं परित्याज्यॊ भवद्भ्यां पुरुषर्षभौ युध्येताम अनुरूपेण विक्रमेण सुविक्रमौ 8 वाक परतॊदेन तौ वीरौ परणुन्नौ तनयेन ते परावर्तयेतां तौ युद्धं घट्टिताव इव पन्नगौ 9 ततस तौ रथिनां शरेष्ठौ सर्वलॊकधनुर्धरौ शैनेय परमुखान पार्थान अभिदुद्रुवतू रणे 10 तथैव सहिताः पार्थाः सवेन सैन्येन संवृताः अभ्यवर्तन्त तौ वीरौ नर्दन्मानौ मुहुर मुहुः 11 अथ दरॊणॊ महेष्वासॊ दशभिः शिनिपुंगवम अविध्यत तवरितं करुद्धः सर्वशस्त्रभृतां वरः 12 कर्णश च दशभिर बाणैः पुत्रश च तव सप्तभिः दशभिर वृषसेनश च सौबलश चापि सप्तभिः एते कौरव संक्रन्दे शैनेयं पर्यवारयन 13 दृष्ट्वा च समरे दरॊणं निघ्नन्तं पाण्डवीं चमूम विव्यधुः सॊमकास तूर्णं समन्ताच छरवृष्टिभिः 14 ततॊ दरॊणॊ ऽहरत पराणान कषत्रियाणां विशां पते रश्मिभिर भास्करॊ राजंस तमसाम इव भारत 15 दरॊणेन वध्यमानानां पाञ्चालानां विशां पते शुश्रुवे तुमुलः शब्दः करॊशताम इतरेतरम 16 पुत्रान अन्ये पितॄन अन्ये भरातॄन अन्यच मातुलान भागिनेयान वयस्यांश च तथा संबन्धिबान्धवान उत्सृज्यॊत्सृज्य गच्छन्ति तवरिता जीवितेप्सवः 17 अपरे मॊहिता मॊहात तम एवाभिमुखा ययुः पाण्डवानां रणे यॊधाः परलॊकं तथापरे 18 सा तथा पाण्डवी सेना वध्यमाना महात्मभिः निशि संप्राद्रवद राजन्न उत्सृज्यॊल्काः सहस्रशः 19 पश्यतॊ भीमसेनस्य विजयस्याच्युतस्य च यमयॊर धर्मपुत्रस्य पार्षतस्य च पश्यतः 20 तमसा संवृते लॊके न पराज्ञायत किं चन कौरवाणां परकाशेन दृश्यन्ते तु दरुताः परे 21 दरवमाणं तु तत सैन्यं दरॊणकर्णौ महारथौ जघ्नतुः पृष्ठतॊ राजन किरन्तौ सायकान बहून 22 पाञ्चालेषु परभग्नेषु दीर्यमाणेषु सर्वशः जनार्दनॊ दीनमनाः परत्यभाषत फल्गुनम 23 दरॊणकर्णौ महेष्वासाव एतौ पार्षत सात्यकी पाञ्चालांश चैव सहितौ जघ्नतुः सायकैर भृशम 24 एतयॊः शरवर्षेण परभग्ना नॊ महारथाः वार्यमाणापि कौन्तेय पृतना नावतिष्ठते 25 एताव आवां सर्वसैन्यैर वयूढैः सम्यग उदायुधैः दरॊणं च सूतपुत्रं च परयतावः परबाधितुम 26 एतौ हि बलिनौ शूरौ कृतास्त्रौ जितकाशिनौ उपेक्षितौ बलं करुद्धौ नाशयेतां निशाम इमाम एष भीमॊ ऽभियात्य उग्रः पुनरावर्त्य वाहिनीम 27 वृकॊदरं तथायान्तं दृष्ट्वा तत्र जनार्दनः पुनर एवाब्रवीद राजन हर्षयन्न इव पाण्डवम 28 एष भीमॊ रणश्लाघी वृतः सॊमक पाण्डवैः रुषितॊ ऽभयेति वेगेन दरॊणकर्णौ महाबलौ 29 एतेन सहितॊ युध्य पाञ्चालैश च महारथैः आश्वासनार्थं सर्वेषां सैन्यानां पाण्डुनन्दन 30 ततस तौ पुरुषव्याघ्राव उभौ माधव पाण्डवौ दरॊणकर्णौ समासाद्य दिष्ठितौ रणमूर्धनि 31 ततस तत पुनर आवृत्तं युधिष्ठिरबलं महत ततॊ दरॊणश च कर्णश च परान ममृदतुर युधि 32 स संप्रहारस तुमुलॊ निशि परत्यभवन महान यथा सागरयॊ राजंश चन्द्रॊदयविवृद्धयॊः 33 तत उत्सृज्य पाणिभ्यः परदीपांस तव वाहिनी युयुधे पाण्डवैः सार्धम उन्मत्तवद अहः कषये 34 रजसा तमसा चैव संवृते भृशदारुणे केवलं नामगॊत्रेण परायुध्यन्त जयैषिणः 35 अश्रूयन्त हि नामानि शराव्यमाणानि पार्थिवैः परहरद्भिर महाराज सवयंवर इवाहवे 36 निःशब्दम आसीत सहसा पुनः शब्दॊ महान अभूत करुद्धानां युध्यमानानां जयतां जीयताम अपि 37 यत्र यत्र सम दृश्यन्ते परदीपाः कुरुसत्तम तत्र तत्र सम ते शूरा निपतन्ति पतंगवत 38 तथा संयुध्यमानानां विगाढाहून महानिशा पाण्डवानां च राजेन्द्र कौरवाणां च सर्वशः |
1
[s] vidrutaṃ svabalaṃ dṛṣṭvā vadhyamānaṃ mahātmabhiḥ krodhena mahatāviṣṭaḥ putras tava viśāṃ pate 2 abhyetya sahasā karṇaṃ droṇaṃ ca jayatāṃ varam amarṣavaśam āpanno vākyajño vākyam abravīt 3 bhavadbhyām iha saṃgrāmo kruddhābhyāṃ saṃpravartitaḥ āhave nihataṃ dṛṣṭvā saindhavaṃ savyasācinā 4 nihanyamānāṃ pāṇḍūnāṃ balena mama vāhinīm bhūtvā tad vijaye śaktāv aśaktāv iva paśyataḥ 5 yady ahaṃ bhavatos tyājyo na vācyo 'siṃ tadaiva hi āvāṃ pāṇḍusutān saṃkhye jeṣyāva iti mānadau 6 tadaivāhaṃ vacaḥ śrutvā bhavadbhyām anusaṃmatam kṛtavān pāṇḍavaiḥ sārdhaṃ vairaṃ yodhavināśanam 7 yadi nāhaṃ parityājyo bhavadbhyāṃ puruṣarṣabhau yudhyetām anurūpeṇa vikrameṇa suvikramau 8 vāk pratodena tau vīrau praṇunnau tanayena te prāvartayetāṃ tau yuddhaṃ ghaṭṭitāv iva pannagau 9 tatas tau rathināṃ śreṣṭhau sarvalokadhanurdharau śaineya pramukhān pārthān abhidudruvatū raṇe 10 tathaiva sahitāḥ pārthāḥ svena sainyena saṃvṛtāḥ abhyavartanta tau vīrau nardanmānau muhur muhuḥ 11 atha droṇo maheṣvāso daśabhiḥ śinipuṃgavam avidhyat tvaritaṃ kruddhaḥ sarvaśastrabhṛtāṃ varaḥ 12 karṇaś ca daśabhir bāṇaiḥ putraś ca tava saptabhiḥ daśabhir vṛṣasenaś ca saubalaś cāpi saptabhiḥ ete kaurava saṃkrande śaineyaṃ paryavārayan 13 dṛṣṭvā ca samare droṇaṃ nighnantaṃ pāṇḍavīṃ camūm vivyadhuḥ somakās tūrṇaṃ samantāc charavṛṣṭibhiḥ 14 tato droṇo 'harat prāṇān kṣatriyāṇāṃ viśāṃ pate raśmibhir bhāskaro rājaṃs tamasām iva bhārata 15 droṇena vadhyamānānāṃ pāñcālānāṃ viśāṃ pate śuśruve tumulaḥ śabdaḥ krośatām itaretaram 16 putrān anye pitṝn anye bhrātṝn anyaca mātulān bhāgineyān vayasyāṃś ca tathā saṃbandhibāndhavān utsṛjyotsṛjya gacchanti tvaritā jīvitepsavaḥ 17 apare mohitā mohāt tam evābhimukhā yayuḥ pāṇḍavānāṃ raṇe yodhāḥ paralokaṃ tathāpare 18 sā tathā pāṇḍavī senā vadhyamānā mahātmabhiḥ niśi saṃprādravad rājann utsṛjyolkāḥ sahasraśaḥ 19 paśyato bhīmasenasya vijayasyācyutasya ca yamayor dharmaputrasya pārṣatasya ca paśyataḥ 20 tamasā saṃvṛte loke na prājñāyata kiṃ cana kauravāṇāṃ prakāśena dṛśyante tu drutāḥ pare 21 dravamāṇaṃ tu tat sainyaṃ droṇakarṇau mahārathau jaghnatuḥ pṛṣṭhato rājan kirantau sāyakān bahūn 22 pāñcāleṣu prabhagneṣu dīryamāṇeṣu sarvaśaḥ janārdano dīnamanāḥ pratyabhāṣata phalgunam 23 droṇakarṇau maheṣvāsāv etau pārṣata sātyakī pāñcālāṃś caiva sahitau jaghnatuḥ sāyakair bhṛśam 24 etayoḥ śaravarṣeṇa prabhagnā no mahārathāḥ vāryamāṇāpi kaunteya pṛtanā nāvatiṣṭhate 25 etāv āvāṃ sarvasainyair vyūḍhaiḥ samyag udāyudhaiḥ droṇaṃ ca sūtaputraṃ ca prayatāvaḥ prabādhitum 26 etau hi balinau śūrau kṛtāstrau jitakāśinau upekṣitau balaṃ kruddhau nāśayetāṃ niśām imām eṣa bhīmo 'bhiyāty ugraḥ punarāvartya vāhinīm 27 vṛkodaraṃ tathāyāntaṃ dṛṣṭvā tatra janārdanaḥ punar evābravīd rājan harṣayann iva pāṇḍavam 28 eṣa bhīmo raṇaślāghī vṛtaḥ somaka pāṇḍavaiḥ ruṣito 'bhyeti vegena droṇakarṇau mahābalau 29 etena sahito yudhya pāñcālaiś ca mahārathaiḥ āśvāsanārthaṃ sarveṣāṃ sainyānāṃ pāṇḍunandana 30 tatas tau puruṣavyāghrāv ubhau mādhava pāṇḍavau droṇakarṇau samāsādya diṣṭhitau raṇamūrdhani 31 tatas tat punar āvṛttaṃ yudhiṣṭhirabalaṃ mahat tato droṇaś ca karṇaś ca parān mamṛdatur yudhi 32 sa saṃprahāras tumulo niśi pratyabhavan mahān yathā sāgarayo rājaṃś candrodayavivṛddhayoḥ 33 tata utsṛjya pāṇibhyaḥ pradīpāṃs tava vāhinī yuyudhe pāṇḍavaiḥ sārdham unmattavad ahaḥ kṣaye 34 rajasā tamasā caiva saṃvṛte bhṛśadāruṇe kevalaṃ nāmagotreṇa prāyudhyanta jayaiṣiṇaḥ 35 aśrūyanta hi nāmāni śrāvyamāṇāni pārthivaiḥ praharadbhir mahārāja svayaṃvara ivāhave 36 niḥśabdam āsīt sahasā punaḥ śabdo mahān abhūt kruddhānāṃ yudhyamānānāṃ jayatāṃ jīyatām api 37 yatra yatra sma dṛśyante pradīpāḥ kurusattama tatra tatra sma te śūrā nipatanti pataṃgavat 38 tathā saṃyudhyamānānāṃ vigāḍhāhūn mahāniśā pāṇḍavānāṃ ca rājendra kauravāṇāṃ ca sarvaśaḥ |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 7
Chapter 148
|
1
[स] ततः कर्णॊ रणे दृष्ट्वा पार्षतं परवीरहा आजघानॊरसि शरैर दशभिर मर्मभेदिभिः 2 परतिविव्याध तं तूर्णं धृष्टद्युम्नॊ ऽपि मारिष पञ्चभिः सायकैर हृष्टस तिष्ठ तिष्ठेति चाब्रवीत 3 ताव अन्यॊन्यं शरैः संख्ये संछाद्य सुमहारथौ पुनः पूर्णायतॊत्सृष्टैर विव्यधाते परस्परम 4 ततः पाञ्चाल मुख्यस्य धृष्टद्युम्नस्य संयुगे सारथिं चतुरश चाश्वान कर्णॊ विव्याध सायकैः 5 कार्मुकप्रवरं चास्य परचिच्छेद शितैः शरैः सारथिं चास्य भल्लेन रथनीडाद अपातयत 6 धृष्टद्युम्नस तु विरथॊ हताश्वॊ हतसारथिः गृहीत्वा परिघं घॊरं कर्णस्याश्वान अपीपिषत 7 विद्धश च बहुभिस तेन शरैर आशीविषॊपमैः ततॊ युधिष्ठिरानीकं पद्भ्याम एवान्ववर्तत आरुरॊह रथं चापि सहदेवस्य मारिष 8 कर्णस्यापि रथे वाहान अन्यान सूतॊ नययॊजयत शङ्खवर्णान महावेगान सैन्धवान साधु वाहिनः 9 लब्धलक्ष्यस तु राधेयः पाञ्चालानां महारथान अभ्यपीडयद आयस्तः शरैर मेघ इवाचलान 10 सा पीड्यमाना कर्णेन पाञ्चालानां महाचमूः संप्राद्रवत सुसंत्रस्ता सिंहेनेवार्दिता मृगी 11 पतितास तुरगेभ्यश च गजेभ्यश च महीतले रथेभ्यश च नरास तूर्णम अदृश्यन्त ततस ततः 12 धावमानस्य यॊधस्य कषुरप्रैः स महामृधे बाहू चिच्छेद वै कर्णः शिरश चैव सकुण्डलम 13 ऊरू चिच्छेद चान्यस्य गजस्थस्य विशां पते वाजिपृष्ठ गतस्यापि भूमिष्ठस्य च मारिष 14 नाज्ञासिषुर धावमाना बहवश च महारथाः संछिन्नान्य आत्मगात्राणि वाहनानि च संयुगे 15 ते वध्यमानाः समरे पाञ्चालाः सृञ्जयैः सह तृणप्रस्पन्दनाच चापि सूतपुत्रं सम मेनिरे 16 अपि सवं समरे यॊधं धावमानं विचेतसः कर्णम एवाभ्यमन्यन्त ततॊ भीता दरवन्ति ते 17 तान्य अनीकानि भग्नानि दरवमाणानि भारत अभ्यद्रवद दरुतं कर्णः पृष्ठतॊ विकिरञ शरान 18 अवेक्षमाणास ते ऽनयॊन्यं सुसंमूढा विचेतसः नाशक्नुवन्न अवस्थातुं काल्यमाना महात्मना 19 कर्णेनाभ्याहता राजन पाञ्चालाः परमेषुभिः दरॊणेन च दिशः सर्वा वीक्षमाणाः परदुद्रुवुः 20 ततॊ युधिष्ठिरॊ राजा सवसैन्यं परेक्ष्य विद्रुतम अपयाने मतिं कृत्वा फल्गुनं वाक्यम अब्रवीत 21 पश्य कर्णं महेष्वासं धनुष्पाणिम अवस्थितम निशीथे दारुणे काले तपन्तम इव भास्करम 22 कर्ण सायकनुन्नानां करॊशताम एष निस्वनः अनिशं शरूयते पार्थ तवद्बन्धूनाम अनाथवत 23 यथा विसृजतश चास्य संदधानस्य चाशुगान पश्यामि जय विक्रान्तं कषपयिष्यति नॊ धरुवम 24 यद अत्रानन्तरं कार्यं पराप्तकालं परपश्यसि कर्णस्य वधसंयुक्तं तत कुरुष्व धनंजय 25 एवम उक्तॊ महाबाहुः पार्थः कृष्णम अथाब्रवीत भीतः कुन्तीसुतॊ राजा राधेयस्यातिविक्रमात 26 एवंगते पराप्तकालं कर्णानीके पुनः पुनः भवान वयवस्यतां कषिप्रं दरवते हि वरूथिनी 27 दरॊण सायकनुन्नानां भग्नानां मधुसूदन कर्णेन तरास्यमानानाम अवस्थानं न विद्यते 28 पश्यामि च तथा कर्णं विचरन्तम अभीतवत दरवमाणान रथॊदारान किरन्तं विशिखैः शितैः 29 नैतद अस्यॊत्सहे सॊढुं चरितं रणमूर्धनि परत्यक्षं वृष्णिशार्दूल पादस्पर्शम इवॊरगः 30 स भवान अत्र यात्वाशु यत्र कर्णॊ महारथः अहम एनं वधिष्यामि मां वैष मधुसूदन 31 [वासु] पश्यामि कर्णं कौन्तेय देवराजम इवाहवे विचरन्तं नरव्याघ्रम अतिमानुष विक्रमम 32 नैतस्यान्यॊ ऽसमि समरे परत्युद्यात धनंजय ऋते तवां पुरुषव्याघ्र राक्षसाद वा घटॊत्कचात 33 न तु तावद अहं मन्ये पराप्तकालं तवानघ समागमं महाबाहॊ सूतपुत्रेण संयुगे 34 दीप्यमाना महॊल्केव तिष्ठत्य अस्य हि वासवी तवदर्थं हि महाबाहॊ रौद्ररूपं बिभर्ति च 35 घटॊत्कचस तु राधेयं परत्युद्यातु महाबलः स हि भीमेन बलिना जातः सुरपराक्रमः 36 तस्मिन्न अस्त्राणि दिव्यानि राक्षसान्य असुराणि च सततं चानुरक्तॊ वॊ हितैषी च घटॊत्कचः विजेष्यति रणे कर्णम इति मे नात्र संशयः 37 [वासु] एवम उक्त्वा महाबाहुः पार्थं पुष्कर लॊचनः आजुहावाथ तद रक्षस तच चासीत परादुर अग्रतः 38 कवची स शरी खड्गी सधन्वा च विशां पते अभिवाद्य ततः कृष्णं पाण्डवं च धनंजयम अब्रवीत तं तदा हृष्टस तव अयम अस्म्य अनुशाधि माम 39 ततस तं मेघसंकाशं दीप्तास्यं दीप्तकुण्डलम अभ्यभाषत हैडिम्बं दाशार्हः परहसन्न इव 40 घटॊत्कच विजानीहि यत तवां वक्ष्यामि पुत्रक पराप्तॊ विक्रमकालॊ ऽयं तव नान्यस्य कस्य चित 41 स भवान मज्जमानानां बन्धूनां तवं पलवॊ यथा विविधानि तवास्त्राणि सन्ति माया च राक्षसी 42 पश्य कर्णेन हैडिम्ब पाण्डवानाम अनीकिनी काल्यमाना यथा गावः पालेन रणमूर्धनि 43 एष कर्णॊ महेष्वासॊ मतिमान दृढविक्रमः पाण्डवानाम अनीकेषु निहन्ति कषत्रियर्षभान 44 किरन्तः शरवर्षाणि महान्ति दृढधन्विनः न शक्नुवन्त्य अवस्थातुं पीड्यमानाः शरार्चिषा 45 निशीथे सूतपुत्रेण शरवर्षेण पीडिताः एते दरवन्ति पाञ्चालाः सिंहस्येव भयान मृगाः 46 एतस्यैवं परवृद्धस्य सूतपुत्रस्य संयुगे निषेद्धा विद्यते नान्यस तवदृते भीमविक्रम 47 स तवं कुरु महाबाहॊ कर्म युक्तम इहात्मनः मातुलानां पितॄणां च तेजसॊ ऽसत्रबलस्य च 48 एतदर्थं हि हैडिम्ब पुत्रान इच्छन्ति मानवाः कथं नस तारयेद दुःखात स तवं तारय बान्धवान 49 तव हय अस्त्रबलं भीमं मायाश च तव दुस्तराः संग्रामे युध्यमानस्य सततं भीमनन्दन 50 पाण्डवानां परभग्नानां कर्णेन शितसायकैः मज्जतां धार्तराष्ट्रेषु भव पारं परंतप 51 रात्रौ हि राक्षसा भूयॊ भवन्त्य अमितविक्रमाः बलवन्तः सुदुर्धर्षाः शूरा विक्रान्तचारिणः 52 जहि कर्णं महेष्वासं निशीथे मायया रणे पार्था दरॊणं वधिष्यन्ति धृष्टद्युम्नपुरॊगमाः 53 केशवस्य वचः शरुत्वा बीभत्सुर अपि राक्षसम अभ्यभाषत कौरव्य घटॊत्कचम अरिंदमम 54 घटॊत्कच भवांश चैव दीर्घबाहुश च सात्यकिः मतौ मे सर्वसैन्येषु भीमसेनश च पाण्डवः 55 स भवान यातु कर्णेन दवैरथं युध्यतां निशि सात्यकिः पृष्ठगॊपस ते भविष्यति महारथः 56 जहि कर्णं रणे शूरं सात्वतेन सहायवान यथेन्द्रस तारकं पूर्वं सकन्देन सह जघ्निवान 57 [घ] अलम एवास्मि कर्णाय दरॊणायालं च सत्तम अन्येषां कषत्रियाणां च कृतास्त्राणां महात्मनाम 58 अद्य दास्यामि संग्रामं सूतपुत्राय तं निशि यं जनाः संप्रवक्ष्यन्ति यावद भूमिर धरिष्यति 59 न चात्र शूरान मॊक्ष्यामि न भीतान न कृताञ्जलीन सर्वाम एव वधिष्यामि राक्षसं धर्मम आस्थितः 60 [घ] एवम उक्त्वा महाबाहुर हैडिम्बः परवीरहा अभ्ययात तुमुले कर्णं तव सैन्यं विभीषयन 61 तम आपतन्तं संक्रुद्धं दीप्तास्यम इव पन्नगम अभ्यस्यन परमेष्वासः परतिजग्राह सूतजः 62 तयॊः समभवद युद्धं कर्ण राक्षसयॊर निशि गर्जतॊ राजशार्दूल शक्र परह्रादयॊर इव |
1
[s] tataḥ karṇo raṇe dṛṣṭvā pārṣataṃ paravīrahā ājaghānorasi śarair daśabhir marmabhedibhiḥ 2 prativivyādha taṃ tūrṇaṃ dhṛṣṭadyumno 'pi māriṣa pañcabhiḥ sāyakair hṛṣṭas tiṣṭha tiṣṭheti cābravīt 3 tāv anyonyaṃ śaraiḥ saṃkhye saṃchādya sumahārathau punaḥ pūrṇāyatotsṛṣṭair vivyadhāte parasparam 4 tataḥ pāñcāla mukhyasya dhṛṣṭadyumnasya saṃyuge sārathiṃ caturaś cāśvān karṇo vivyādha sāyakaiḥ 5 kārmukapravaraṃ cāsya praciccheda śitaiḥ śaraiḥ sārathiṃ cāsya bhallena rathanīḍād apātayat 6 dhṛṣṭadyumnas tu viratho hatāśvo hatasārathiḥ gṛhītvā parighaṃ ghoraṃ karṇasyāśvān apīpiṣat 7 viddhaś ca bahubhis tena śarair āśīviṣopamaiḥ tato yudhiṣṭhirānīkaṃ padbhyām evānvavartata āruroha rathaṃ cāpi sahadevasya māriṣa 8 karṇasyāpi rathe vāhān anyān sūto nyayojayat śaṅkhavarṇān mahāvegān saindhavān sādhu vāhinaḥ 9 labdhalakṣyas tu rādheyaḥ pāñcālānāṃ mahārathān abhyapīḍayad āyastaḥ śarair megha ivācalān 10 sā pīḍyamānā karṇena pāñcālānāṃ mahācamūḥ saṃprādravat susaṃtrastā siṃhenevārditā mṛgī 11 patitās turagebhyaś ca gajebhyaś ca mahītale rathebhyaś ca narās tūrṇam adṛśyanta tatas tataḥ 12 dhāvamānasya yodhasya kṣurapraiḥ sa mahāmṛdhe bāhū ciccheda vai karṇaḥ śiraś caiva sakuṇḍalam 13 ūrū ciccheda cānyasya gajasthasya viśāṃ pate vājipṛṣṭha gatasyāpi bhūmiṣṭhasya ca māriṣa 14 nājñāsiṣur dhāvamānā bahavaś ca mahārathāḥ saṃchinnāny ātmagātrāṇi vāhanāni ca saṃyuge 15 te vadhyamānāḥ samare pāñcālāḥ sṛñjayaiḥ saha tṛṇapraspandanāc cāpi sūtaputraṃ sma menire 16 api svaṃ samare yodhaṃ dhāvamānaṃ vicetasaḥ karṇam evābhyamanyanta tato bhītā dravanti te 17 tāny anīkāni bhagnāni dravamāṇāni bhārata abhyadravad drutaṃ karṇaḥ pṛṣṭhato vikirañ śarān 18 avekṣamāṇās te 'nyonyaṃ susaṃmūḍhā vicetasaḥ nāśaknuvann avasthātuṃ kālyamānā mahātmanā 19 karṇenābhyāhatā rājan pāñcālāḥ parameṣubhiḥ droṇena ca diśaḥ sarvā vīkṣamāṇāḥ pradudruvuḥ 20 tato yudhiṣṭhiro rājā svasainyaṃ prekṣya vidrutam apayāne matiṃ kṛtvā phalgunaṃ vākyam abravīt 21 paśya karṇaṃ maheṣvāsaṃ dhanuṣpāṇim avasthitam niśīthe dāruṇe kāle tapantam iva bhāskaram 22 karṇa sāyakanunnānāṃ krośatām eṣa nisvanaḥ aniśaṃ śrūyate pārtha tvadbandhūnām anāthavat 23 yathā visṛjataś cāsya saṃdadhānasya cāśugān paśyāmi jaya vikrāntaṃ kṣapayiṣyati no dhruvam 24 yad atrānantaraṃ kāryaṃ prāptakālaṃ prapaśyasi karṇasya vadhasaṃyuktaṃ tat kuruṣva dhanaṃjaya 25 evam ukto mahābāhuḥ pārthaḥ kṛṣṇam athābravīt bhītaḥ kuntīsuto rājā rādheyasyātivikramāt 26 evaṃgate prāptakālaṃ karṇānīke punaḥ punaḥ bhavān vyavasyatāṃ kṣipraṃ dravate hi varūthinī 27 droṇa sāyakanunnānāṃ bhagnānāṃ madhusūdana karṇena trāsyamānānām avasthānaṃ na vidyate 28 paśyāmi ca tathā karṇaṃ vicarantam abhītavat dravamāṇān rathodārān kirantaṃ viśikhaiḥ śitaiḥ 29 naitad asyotsahe soḍhuṃ caritaṃ raṇamūrdhani pratyakṣaṃ vṛṣṇiśārdūla pādasparśam ivoragaḥ 30 sa bhavān atra yātvāśu yatra karṇo mahārathaḥ aham enaṃ vadhiṣyāmi māṃ vaiṣa madhusūdana 31 [vāsu] paśyāmi karṇaṃ kaunteya devarājam ivāhave vicarantaṃ naravyāghram atimānuṣa vikramam 32 naitasyānyo 'smi samare pratyudyāta dhanaṃjaya ṛte tvāṃ puruṣavyāghra rākṣasād vā ghaṭotkacāt 33 na tu tāvad ahaṃ manye prāptakālaṃ tavānagha samāgamaṃ mahābāho sūtaputreṇa saṃyuge 34 dīpyamānā maholkeva tiṣṭhaty asya hi vāsavī tvadarthaṃ hi mahābāho raudrarūpaṃ bibharti ca 35 ghaṭotkacas tu rādheyaṃ pratyudyātu mahābalaḥ sa hi bhīmena balinā jātaḥ suraparākramaḥ 36 tasminn astrāṇi divyāni rākṣasāny asurāṇi ca satataṃ cānurakto vo hitaiṣī ca ghaṭotkacaḥ vijeṣyati raṇe karṇam iti me nātra saṃśayaḥ 37 [vāsu] evam uktvā mahābāhuḥ pārthaṃ puṣkara locanaḥ ājuhāvātha tad rakṣas tac cāsīt prādur agrataḥ 38 kavacī sa śarī khaḍgī sadhanvā ca viśāṃ pate abhivādya tataḥ kṛṣṇaṃ pāṇḍavaṃ ca dhanaṃjayam abravīt taṃ tadā hṛṣṭas tv ayam asmy anuśādhi mām 39 tatas taṃ meghasaṃkāśaṃ dīptāsyaṃ dīptakuṇḍalam abhyabhāṣata haiḍimbaṃ dāśārhaḥ prahasann iva 40 ghaṭotkaca vijānīhi yat tvāṃ vakṣyāmi putraka prāpto vikramakālo 'yaṃ tava nānyasya kasya cit 41 sa bhavān majjamānānāṃ bandhūnāṃ tvaṃ plavo yathā vividhāni tavāstrāṇi santi māyā ca rākṣasī 42 paśya karṇena haiḍimba pāṇḍavānām anīkinī kālyamānā yathā gāvaḥ pālena raṇamūrdhani 43 eṣa karṇo maheṣvāso matimān dṛḍhavikramaḥ pāṇḍavānām anīkeṣu nihanti kṣatriyarṣabhān 44 kirantaḥ śaravarṣāṇi mahānti dṛḍhadhanvinaḥ na śaknuvanty avasthātuṃ pīḍyamānāḥ śarārciṣā 45 niśīthe sūtaputreṇa śaravarṣeṇa pīḍitāḥ ete dravanti pāñcālāḥ siṃhasyeva bhayān mṛgāḥ 46 etasyaivaṃ pravṛddhasya sūtaputrasya saṃyuge niṣeddhā vidyate nānyas tvadṛte bhīmavikrama 47 sa tvaṃ kuru mahābāho karma yuktam ihātmanaḥ mātulānāṃ pitṝṇāṃ ca tejaso 'strabalasya ca 48 etadarthaṃ hi haiḍimba putrān icchanti mānavāḥ kathaṃ nas tārayed duḥkhāt sa tvaṃ tāraya bāndhavān 49 tava hy astrabalaṃ bhīmaṃ māyāś ca tava dustarāḥ saṃgrāme yudhyamānasya satataṃ bhīmanandana 50 pāṇḍavānāṃ prabhagnānāṃ karṇena śitasāyakaiḥ majjatāṃ dhārtarāṣṭreṣu bhava pāraṃ paraṃtapa 51 rātrau hi rākṣasā bhūyo bhavanty amitavikramāḥ balavantaḥ sudurdharṣāḥ śūrā vikrāntacāriṇaḥ 52 jahi karṇaṃ maheṣvāsaṃ niśīthe māyayā raṇe pārthā droṇaṃ vadhiṣyanti dhṛṣṭadyumnapurogamāḥ 53 keśavasya vacaḥ śrutvā bībhatsur api rākṣasam abhyabhāṣata kauravya ghaṭotkacam ariṃdamam 54 ghaṭotkaca bhavāṃś caiva dīrghabāhuś ca sātyakiḥ matau me sarvasainyeṣu bhīmasenaś ca pāṇḍavaḥ 55 sa bhavān yātu karṇena dvairathaṃ yudhyatāṃ niśi sātyakiḥ pṛṣṭhagopas te bhaviṣyati mahārathaḥ 56 jahi karṇaṃ raṇe śūraṃ sātvatena sahāyavān yathendras tārakaṃ pūrvaṃ skandena saha jaghnivān 57 [gh] alam evāsmi karṇāya droṇāyālaṃ ca sattama anyeṣāṃ kṣatriyāṇāṃ ca kṛtāstrāṇāṃ mahātmanām 58 adya dāsyāmi saṃgrāmaṃ sūtaputrāya taṃ niśi yaṃ janāḥ saṃpravakṣyanti yāvad bhūmir dhariṣyati 59 na cātra śūrān mokṣyāmi na bhītān na kṛtāñjalīn sarvām eva vadhiṣyāmi rākṣasaṃ dharmam āsthitaḥ 60 [gh] evam uktvā mahābāhur haiḍimbaḥ paravīrahā abhyayāt tumule karṇaṃ tava sainyaṃ vibhīṣayan 61 tam āpatantaṃ saṃkruddhaṃ dīptāsyam iva pannagam abhyasyan parameṣvāsaḥ pratijagrāha sūtajaḥ 62 tayoḥ samabhavad yuddhaṃ karṇa rākṣasayor niśi garjato rājaśārdūla śakra prahrādayor iva |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 7
Chapter 149
|
1
[स] दृष्ट्वा घटॊत्कचं राजन सूतपुत्र रथं परति परयान्तं तवयरा युक्तं जिघांसुं कर्णम आहवे 2 अब्रवीत तव पुत्रस तु दुःशासनम इदं वचः एतद रक्षॊरणे तूर्णं दृष्ट्वा कर्णस्य विक्रमम 3 अभियाति दरुतं कर्णं तद वारय महारथम वृतः सैन्येन महता याहि यत्र महाबलः 4 कर्णॊ वैकर्तनॊ युद्धे राक्षसेन युयुत्सति रक्ष कर्णं रणे यत्तॊ वृतः सैन्येन मानद 5 एतस्मिन्न अन्तरे राजञ जटासुरसुतॊ बली दुर्यॊधनम उपागम्य पराह परहरतां वरः 6 दुर्यॊधन तवामित्रान परख्यातान युद्धदुर्मदान पाण्डवान हन्तुम इच्छामि तवयाज्ञप्तः सहानुगान 7 जटासुरॊ मम पिता रक्षसाम अग्रणीः पुरा परयुज्य कर्म रक्षॊघ्नं कषुद्रैः पार्थैर निपातितः तस्यापचितिम इच्छामि तवद दिष्टॊ गन्तुम ईश्वर 8 तम अब्रवीत ततॊ राजा परीयमाणः पुनः पुनः दरॊणकर्णादिभिः सार्धं पर्याप्तॊ ऽहं दविषद वधे तवं तु गच्छ मयाज्ञप्तॊ जहि युद्धं घटॊक्तचम 9 तथेत्य उक्त्वा महाकायः समाहूय घटॊत्कचम जटासुरिर भैमसेनिं नाना शस्तैर अवाकिरत 10 अलम्बलं च कर्णं च कुरुसैन्यं च दुस्तरम हैडिम्बः परममाथैकॊ महावातॊ ऽमबुदान इव 11 ततॊ मायामयं दृष्ट्वा रथं तूर्णम अलम्बलः घटॊत्कचं शरव्रातैर नाना लिङ्गैः समार्दयत 12 विद्ध्वा च बहुभिर बाणैर भैमसेनिम अलम्बलः वयद्रावयच छरव्रातैः पाण्डवानाम अनीकिनीम 13 तेन विद्राव्यमाणानि पाणु सैन्यानि मारिष निशीथे विप्रकीर्यन्ते वातनुन्ना घना इव 14 घटॊत्कच शरैर नुन्ना तथैव कुरु वाहिनी निशीथे पराद्रवद राजन्न उत्सृज्यॊल्काः सहस्रशः 15 अलम्बलस ततः करुद्धॊ भैमसेनिं महामृधे आजघ्ने निशितैर बाणैस तॊत्त्रैर इव महाद्विपम 16 तिलशस तस्य तद यानं सूतं सर्वायुधानि च घटॊत्कचः परचिच्छेद पराणदच चातिदारुणम 17 ततः कर्णं शरव्रातैः कुरून अन्यान सहस्रशः अलम्बलं चाभ्यवर्षन मेघॊमेरुम इवाचलम 18 ततः संचुक्षुभे सैन्यं कुरूणां राक्षसार्दितम उपर्य उपरि चान्यॊन्यं चतुरङ्गं ममर्द ह 19 जटासुरिर महाराज विरथॊ हतसारथिः घटॊत्कचं रणे करुद्धॊ मुष्टिनाभ्यहनद दृढम 20 मुष्टिनाभिहतस तेन परचचाल घटॊत्कचः कषितिकम्पे यथा शैलः स वृक्षगणगुल्मवान 21 ततः स परिघाभेन दविट संघघ्नेन बाहुना जटासुरिं भैमसेनिर अवधीन मुष्टिना भृशम 22 तं परमथ्य तथ करुद्धस तूर्णं हैडिम्बिर आक्षिपत दॊर्भ्याम इन्द्रध्वजाहाभ्यां निष्पिपेष महीतले 23 अलम्बलॊ ऽपि विक्षिप्य समुत्क्षिप्य च राक्षसम घटॊत्कचं रणे रॊषान निष्पिपेष महीतले 24 तयॊः समभवद युद्धं गर्जतॊर अतिकाययॊः घटॊत्कचालम्बलयॊस तुमुलं लॊमहर्षणम 25 विशेषयन्ताव अन्यॊन्यं मायाभिर अतिमायिनौ युयुधाते महावीर्याव इन्द्र वैरॊचनाव इव 26 पावकाम्बुनिधी भूत्वा पुनर गरुड तक्षकौ पुनर मेघमहावातौ पुनर वज्रमहाचलौ पुनः कुञ्जरशार्दूलौ पुनः सवर्भानु भास्करौ 27 एवं माया शतसृजाव अन्यॊन्यवधकाङ्क्षिणौ भृशं चित्रम अयुध्येताम अलम्बल घटॊत्कचौ 28 परिघैश च गदाभिश च परासमुद्गर पट्टिशैः मुसलैः परताग्रैश च ताव अन्यॊन्यं निजघ्नतुः 29 हयाभ्यां च गजाभ्यां च पदातिरथिनौ पुनः युयुधाते महामायौ राक्षस परवरौ युधि 30 ततॊ घटॊत्कचौ राजन्न अलम्बल वधेप्सया उत्पपात भृशं करुद्धः शयेनवन निपपात ह 31 गृहीत्वा च महाकायं राक्षसेन्द्रम अलम्बलम उद्यम्य नयवधीद भूमौ मयं विष्णुर इवाहवे 32 ततॊ घटॊत्कचः खड्गम उद्गृह्याद्भुत दर्शनम चकर्त कायाद धि शिरॊ भीमं विकृतदर्शनम 33 तच्छिरॊ रुधिराभ्यक्तं गृह्य केशेषु राक्षसः घटॊत्कचॊ ययाव आशु दुर्यॊधन रथं परति 34 अभ्येत्य च महाबाहुः समयमानः स राक्षसः रथे ऽसय निक्षिप्य शिरॊ विकृताननमूर्धजम पराणदद भैरवं नादं परावृषीव बलाहकः 35 अब्रवीच च ततॊ राजन दुर्यॊधनम इदं वचः एष ते निहतॊ बन्धुस तवया दृष्टॊ ऽसय विक्रमः पुनर दरष्टासि कर्णस्य निष्ठाम एतां तथात्मनः 36 एवम उक्त्वा ततः परायात कर्णं परति जनेश्वर किरञ शरशतांस तीक्ष्णान विमुञ्चन कर्ण मूर्धनि 37 ततः समभवद युद्धं घॊररूपं भयानकम विस्मापनं महाराज नरराक्षसयॊर मृधे |
1
[s] dṛṣṭvā ghaṭotkacaṃ rājan sūtaputra rathaṃ prati prayāntaṃ tvayarā yuktaṃ jighāṃsuṃ karṇam āhave 2 abravīt tava putras tu duḥśāsanam idaṃ vacaḥ etad rakṣoraṇe tūrṇaṃ dṛṣṭvā karṇasya vikramam 3 abhiyāti drutaṃ karṇaṃ tad vāraya mahāratham vṛtaḥ sainyena mahatā yāhi yatra mahābalaḥ 4 karṇo vaikartano yuddhe rākṣasena yuyutsati rakṣa karṇaṃ raṇe yatto vṛtaḥ sainyena mānada 5 etasminn antare rājañ jaṭāsurasuto balī duryodhanam upāgamya prāha praharatāṃ varaḥ 6 duryodhana tavāmitrān prakhyātān yuddhadurmadān pāṇḍavān hantum icchāmi tvayājñaptaḥ sahānugān 7 jaṭāsuro mama pitā rakṣasām agraṇīḥ purā prayujya karma rakṣoghnaṃ kṣudraiḥ pārthair nipātitaḥ tasyāpacitim icchāmi tvad diṣṭo gantum īśvara 8 tam abravīt tato rājā prīyamāṇaḥ punaḥ punaḥ droṇakarṇādibhiḥ sārdhaṃ paryāpto 'haṃ dviṣad vadhe tvaṃ tu gaccha mayājñapto jahi yuddhaṃ ghaṭoktacam 9 tathety uktvā mahākāyaḥ samāhūya ghaṭotkacam jaṭāsurir bhaimaseniṃ nānā śastair avākirat 10 alambalaṃ ca karṇaṃ ca kurusainyaṃ ca dustaram haiḍimbaḥ pramamāthaiko mahāvāto 'mbudān iva 11 tato māyāmayaṃ dṛṣṭvā rathaṃ tūrṇam alambalaḥ ghaṭotkacaṃ śaravrātair nānā liṅgaiḥ samārdayat 12 viddhvā ca bahubhir bāṇair bhaimasenim alambalaḥ vyadrāvayac charavrātaiḥ pāṇḍavānām anīkinīm 13 tena vidrāvyamāṇāni pāṇu sainyāni māriṣa niśīthe viprakīryante vātanunnā ghanā iva 14 ghaṭotkaca śarair nunnā tathaiva kuru vāhinī niśīthe prādravad rājann utsṛjyolkāḥ sahasraśaḥ 15 alambalas tataḥ kruddho bhaimaseniṃ mahāmṛdhe ājaghne niśitair bāṇais tottrair iva mahādvipam 16 tilaśas tasya tad yānaṃ sūtaṃ sarvāyudhāni ca ghaṭotkacaḥ praciccheda prāṇadac cātidāruṇam 17 tataḥ karṇaṃ śaravrātaiḥ kurūn anyān sahasraśaḥ alambalaṃ cābhyavarṣan meghomerum ivācalam 18 tataḥ saṃcukṣubhe sainyaṃ kurūṇāṃ rākṣasārditam upary upari cānyonyaṃ caturaṅgaṃ mamarda ha 19 jaṭāsurir mahārāja viratho hatasārathiḥ ghaṭotkacaṃ raṇe kruddho muṣṭinābhyahanad dṛḍham 20 muṣṭinābhihatas tena pracacāla ghaṭotkacaḥ kṣitikampe yathā śailaḥ sa vṛkṣagaṇagulmavān 21 tataḥ sa parighābhena dviṭ saṃghaghnena bāhunā jaṭāsuriṃ bhaimasenir avadhīn muṣṭinā bhṛśam 22 taṃ pramathya tatha kruddhas tūrṇaṃ haiḍimbir ākṣipat dorbhyām indradhvajāhābhyāṃ niṣpipeṣa mahītale 23 alambalo 'pi vikṣipya samutkṣipya ca rākṣasam ghaṭotkacaṃ raṇe roṣān niṣpipeṣa mahītale 24 tayoḥ samabhavad yuddhaṃ garjator atikāyayoḥ ghaṭotkacālambalayos tumulaṃ lomaharṣaṇam 25 viśeṣayantāv anyonyaṃ māyābhir atimāyinau yuyudhāte mahāvīryāv indra vairocanāv iva 26 pāvakāmbunidhī bhūtvā punar garuḍa takṣakau punar meghamahāvātau punar vajramahācalau punaḥ kuñjaraśārdūlau punaḥ svarbhānu bhāskarau 27 evaṃ māyā śatasṛjāv anyonyavadhakāṅkṣiṇau bhṛśaṃ citram ayudhyetām alambala ghaṭotkacau 28 parighaiś ca gadābhiś ca prāsamudgara paṭṭiśaiḥ musalaiḥ paratāgraiś ca tāv anyonyaṃ nijaghnatuḥ 29 hayābhyāṃ ca gajābhyāṃ ca padātirathinau punaḥ yuyudhāte mahāmāyau rākṣasa pravarau yudhi 30 tato ghaṭotkacau rājann alambala vadhepsayā utpapāta bhṛśaṃ kruddhaḥ śyenavan nipapāta ha 31 gṛhītvā ca mahākāyaṃ rākṣasendram alambalam udyamya nyavadhīd bhūmau mayaṃ viṣṇur ivāhave 32 tato ghaṭotkacaḥ khaḍgam udgṛhyādbhuta darśanam cakarta kāyād dhi śiro bhīmaṃ vikṛtadarśanam 33 tacchiro rudhirābhyaktaṃ gṛhya keśeṣu rākṣasaḥ ghaṭotkaco yayāv āśu duryodhana rathaṃ prati 34 abhyetya ca mahābāhuḥ smayamānaḥ sa rākṣasaḥ rathe 'sya nikṣipya śiro vikṛtānanamūrdhajam prāṇadad bhairavaṃ nādaṃ prāvṛṣīva balāhakaḥ 35 abravīc ca tato rājan duryodhanam idaṃ vacaḥ eṣa te nihato bandhus tvayā dṛṣṭo 'sya vikramaḥ punar draṣṭāsi karṇasya niṣṭhām etāṃ tathātmanaḥ 36 evam uktvā tataḥ prāyāt karṇaṃ prati janeśvara kirañ śaraśatāṃs tīkṣṇān vimuñcan karṇa mūrdhani 37 tataḥ samabhavad yuddhaṃ ghorarūpaṃ bhayānakam vismāpanaṃ mahārāja nararākṣasayor mṛdhe |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 7
Chapter 150
|
1
[धृ] यत्र वैकर्तनः कर्णॊ राक्षसश च घटॊत्कचः निशीथे समसज्जेतां तद युद्धम अभवत कथम 2 कीदृशं चाभवद युद्धं तस्य घॊरस्य रक्षसः रथश च कीदृशस तस्य मायाः सर्वायुधानि च 3 किंप्रमाणा हयास तस्य रथकेतुर धनुस तथा कीदृशं वर्म चैवास्य कण्ठत्राणं च कीदृशम पृष्ठस तवम एतद आचक्ष्व कुशलॊ हय असिसंजय 4 [घ] लॊहिताक्षॊ महाकायस ताम्रास्यॊ निम्नितॊदरः ऊर्ध्वरॊमा हरि शमश्रुः शङ्कुकर्णॊ महाहनुः 5 आकर्णाद दारितास्यश च तीक्ष्णदंष्ट्रः करालवान सुदीर्घ ताम्रजिह्वौष्ठॊ लम्बभ्रूः सथूलनासिकः 6 नीलाङ्गॊ लॊहितग्रीवॊ निरि वर्ष्मा भयंकरः महाकायॊ महाबाहुर महाशीर्षॊ महाबलः 7 विकचः परुषस्पर्शॊ विकटॊद्बद्ध पिण्डिकः सथूलस्फिग गूढनाभिश च शिथिलॊपचयॊ महान 8 तथैव हस्ताभरणी महामायॊ ऽङगदी तथा उरसा धारयन निष्कम अग्निमालां यथाचलः 9 तस्य हेममयं चित्रं बहुरूपाङ्गशॊभितम तॊरणप्रतिमं शुभ्रं किरीटं मूर्ध्न्य अशॊभत 10 कुण्डले बालसूर्याभे मालां हेममयीं शुभाम धारयन विपुलं कांस्यं कवचं च महाप्रभम 11 किङ्किणीशतनिर्घॊषं रक्तध्वजपताकिनम ऋक्षचर्मावनद्धाङ्गं नल्व मात्रं महारथम 12 सर्वायुधवरॊपेतम आस्थितॊ धवजमालिनम अष्टचक्रसमायुक्तं मेघगम्भीर निस्वनम 13 तत्र मातङ्गसंकाशा लॊहिताक्षा विभीषणाः कामवर्णजवा युक्ता बलवन्तॊ ऽवहन हयाः 14 राक्षसॊ ऽसय विरूपाक्षः सूतॊ दीप्तास्य कुण्डलः रश्मिभिः सूर्यरश्म्य आभैः संजग्राह हयान रणे स तेन सहितस तस्थाव अरुणेन यथा रविः 15 संसक्त इव चाभ्रेण यथाद्रिर महता महान दिवस्पृक सुमहान केतुः सयन्दने ऽसय समुच्छ्रितः रथॊत्तमाग्नः करव्यादॊ गृध्रः परमभीषणः 16 वासवाशनि निर्घॊषं दृढज्यम अभिविक्षिपन वयक्तं किष्कु परीणाहं दवादशारत्नि कार्मुकम 17 रथाक्षमात्रैर इषुभिः सर्वाः परच्छादयन दिशः तस्यां वीरापहारिण्यां निशायां कर्णम अभ्ययात 18 तस्य विक्षिपतश चापं रथे विष्टभ्य तिष्ठतः अश्रूयत धनुर घॊषॊ विस्फूर्जितम इवाशनेः 19 तेन वित्रास्यमानानि तव सैन्यानि भारत समकम्पन्त सर्वाणि सिन्धॊर इव महॊर्मयः 20 तम आपतन्तं संप्रेक्ष्य विरूपाक्षं विभीषणम उत्स्मयन्न इव राधेयस तवरमाणॊ ऽभयवारयत 21 ततः कर्णॊ ऽभययाद एनम अस्यन्न अस्यन्तम अन्तिकात मातङ्ग इव मातङ्गं यूथर्षभ इवर्षभम 22 स संनिपातस तुमुलस तयॊर आसीद विशां पते कर्ण राक्षसयॊ राजन्न इन्द्र शम्बरयॊर इव 23 तौ परगृह्य महावेगे धनुषी भीमनिस्वने पराच्छादयेताम अन्यॊन्यं तक्षमाणौ महेषुभिः 24 ततः पूर्णायतॊत्सृष्टैः शरैः संनतपर्वभिः नयवारयेताम अन्यॊन्यं कांस्ये निर्भिद्य वर्मणी 25 तौ नखैर इव शार्दूलौ दन्तैर इव महाद्विपौ रथशक्तिभिर अन्यॊन्यं विशिखैश च ततक्षतुः 26 संछिन्दन्तौ हि गात्राणि संदधानौ च सायकान धक्ष्यमाणौ शरव्रातैर नॊदीक्षितुम अशक्नुताम 27 तौ तु विक्षत सर्वाग्नौ रुधिरौघपरिप्लुतौ वयभ्राजेतां यथा वारि परस्रुतौ गौरिकाचलौ 28 तौ शराग्र विभिन्नाङ्गौ निर्भिन्दन्तौ परस्परम नाकम्पयेताम अन्यॊन्यं यतमानौ महाद्युती 29 तत परवृत्तं निशायुद्धं चरं समम इवाभवत पराणयॊर दीव्यतॊ राजन कर्ण राक्षसयॊर मृधे 30 तस्य संदधतस तीक्ष्णाञ शरांश चासक्तम अस्यतः धनुर घॊषेण वित्रस्ताः सवे परे च तदाभवन घटॊत्कचं यदा कर्णॊ विशेषयति नॊ नृप 31 ततः परादुष्करॊद दिव्यम अस्त्रम अस्त्रविदां वरः कर्णेन विहितं दृष्ट्वा दिव्यम अस्त्रं घटॊत्कचः परादुश्चक्रे महामायां राक्षसः पाण्डुनन्दनः 32 शूलम उद्गर धारिण्या शैलपादप हस्तया रक्षसां घॊररूपाणां महत्या सेनया वृतः 33 तम उद्यतमहाचापं दृष्ट्वा ते वयथिता नृपाः भूतान्तकम इवायान्तं कालदण्डॊग्र धारिणम 34 घटॊत्कच परमुक्तेन सिंहनादेन भीषिताः परसुस्रुवुर गजा मूत्रं विव्यथुश च नरा भृशम 35 ततॊ ऽशमवृष्टिर अत्युग्रा महत्य आसीत समन्ततः अर्धरात्रे ऽधिकबलैर विमुक्ता रक्षसां बलैः 36 आयसानि च चक्राणि भुशुण्ड्यः शक्तितॊमराः पतन्त्य अविरलाः शूलाः शतध्न्यः पट्टिशास तथा 37 तद उग्रम अतिरौद्रं च दृट्वा युद्धं नराधिपाः पुत्राश च तव यॊधाश च वयथिता विप्रदुद्रुवुः 38 तत्रैकॊ ऽसत्रबलश्लाघी कर्णॊ मानी न विव्यथे वयधमच च शरैर मायां घटॊत्कच विनिर्मिताम 39 मायायां तु परहीणायाम अमर्षात स घटॊत्कचः विससर्ज शरान घॊरान सूतपुत्रं त आविशन 40 ततस ते रुधिराभक्ता भित्त्वा कर्णं महाहवे विविशुर धरणीं बाणाः संक्रुद्धा इव पन्नगाः 41 सूतपुत्रस तुसंक्रुद्धॊ लघुहस्तः परतापवान घटॊत्कचम अतिक्रम्य बिभेद दशभिः शरैः 42 घटॊत्कचॊ विनिर्भिन्नः सूतपुत्रेण मर्मसु चक्रं दिव्यं सहस्रारम अगृह्णाद वयथितॊ भृशम 43 कषुरान्तम बालसूर्याभं मणिरत्नविभूषितम चिक्षेपाधिरथेः करुद्धॊ भैम सेनिर जिघंसया 44 परविद्धम अतिवेगेन विक्षिप्तं कर्ण सायकैः अभाग्यस्येव संकल्पस तन मॊघम अपतद भुवि 45 घटॊत्कचस तु संक्रुद्धॊ दृष्ट्वा चक्रं निपातितम कर्णं पराच्छादयद बाणैः सवर्भानुर इव भास्करम 46 सूतपुत्रस तव असंभ्रान्तॊ रुद्रॊपेन्द्रेन्द्र विक्रमः घटॊत्कच रथं तूर्णं छादयाम आस पत्रिभिः 47 घटॊत्कचेन करुद्धेन गदा हेमाङ्गदा तदा कषिप्ता भराम्य शरैः सापि कर्णेनाभ्याहतापतत 48 ततॊ ऽनतरिक्षम उत्पत्य कालमेघ इवॊन्नदन परववर्ष महाकायॊ दरुमवर्षं नभस्तलात 49 ततॊ मायाविनं कर्णॊ भीमसेन सुतं दिवि मार्गणैर अभिविव्याध धनं सूर्य इवांशुभिः 50 तस्य सर्वान हयान हत्वा संछिद्य शतधा रथम अभ्यवर्षच छरैः कर्णः पर्जन्य इव वृष्टिमान 51 न चास्यासीद अनिर्भिन्नं गात्रे दव्यङ्गुलम अन्तरम सॊ ऽदृश्यत मुहूर्तेन शवाविच छललितॊ यथा 52 न हयान न रथं तस्य न धवजं न घटॊत्कचम दृष्टवन्तः सम समरे शरौघैर अभिसंवृतम 53 स तु कर्णस्य तद दिव्यम अस्त्रम अस्त्रेण शातयन मायायुद्धेन मायावी सूतपुत्रम अयॊधयत 54 सॊ ऽयॊधयत तदा कर्णं मायया लाघवेन च अलक्ष्यमाणॊ ऽथ दिवि शरजालेषु संपतन 55 भैमसेनिर महामायॊ मायया कुरुसत्तम परचकार महामायां मॊहयन्न इव भारत 56 स सम कृत्वा विरूपाणि वदनान्य अशुभाननः अग्रसत सूतपुत्रस्य दिव्यान्य अस्त्राणि मायया 57 पुनश चापि महाकायः संछिन्नः शतधा रणे गतसत्त्वॊ निरुत्साहः पतितः खाद वयदृश्यत हतं तं मन्यमानाः सम पराणदन कुरुपुंगवः 58 अथ देहैर नवैर अन्यैर दिक्षु सर्वास्व अदृश्यत पुनश चापि महाकायः शतशीर्षः शतॊदरः 59 वयदृश्यत महाबाहुर मैनाक इव पर्वतः अङ्गुष्ठ मात्रॊ भूत्वा च पुनर एव स राक्षसः सागरॊर्मिर इवॊद्धूतस तिर्यग ऊर्ध्वम अवर्तत 60 वसुधां दारयित्वा च पुनर अप्सु नयमज्जत अदृश्यत तदा तत्र पुनर उन्मज्जितॊ ऽनयतः 61 सॊ ऽवतीर्य पुनस तस्थौ रथे हेमपरिष्कृते कषितिं दयां च दिशश चैव माययावृत्य दंशितः 62 गत्वा कर्ण रथाभ्याशं विचलत कुण्डलाननः पराह वाक्यम असंभ्रान्तः सूतपुत्रं विशां पते 63 तिष्ठेदानीं न मे जीवन सूतपुत्र गमिष्यसि युद्धश्रद्धाम अहं ते ऽदय विनेष्यामि रणाजिरे 64 इत्य उक्त्वा रॊषताम्राक्षं रक्षः करूरपराक्रमम उत्पपातान्तरिक्षं च जहास च सुविस्वरम कर्णम अभ्याहनच चैव गजेन्द्रम इव केसरी 65 रथाक्षमात्रैर इषुभिर अभ्यवर्षद घटॊत्कचः रथिनाम ऋषभं कर्णं धाराभिर इव तॊयदः शरवृष्टिं च तां कर्णॊ दूरप्राप्ताम अशातयत 66 दृष्ट्वा च विहतां मायां कर्णेन भरतर्षभ घटॊत्कचस ततॊ मायां ससर्जान्तर्हितः पुनः 67 सॊ ऽभवद गिरिर इत्य उच्चः शिखरैस तरुसंकटैः शूलप्रासासि मुसलजलप्रस्रवणॊ महान 68 तम अञ्जन चयप्रख्यं कर्णॊ दृष्ट्वा महीधरम परपातैर आयुधान्य उग्राण्य उद्वहन्तं न चुक्षुभे 69 समयन्न इव ततः कर्णॊ दिव्यम अस्त्रम उदीरयत ततः सॊ ऽसत्रेण शैलेन्द्रॊ विक्षिप्तॊ वै वयनश्यत 70 ततः स तॊयदॊ भूत्वा नीलः सेन्द्रायुधॊ दिवि अश्मवृष्टिभिर अत्युग्रः सूतपुत्रम अवाकिरत 71 अथ संधाय वायव्यम अस्त्रम अस्त्रविदां वरः वयधमत कालमेघं तं कर्णॊ वैकर्तनॊ वृषा 72 स मार्गणगणैः कर्णॊ दिशः परच्छाद्य सर्वशः जघानास्त्रं महाराज घटॊत्कच समीरितम 73 ततः परहस्य समरे भैमसेनिर महाबलः परादुश्चक्रे महामायां कर्णं परति महारथम 74 स दृष्ट्वा पुनर आयान्तं रथेन रथिनां वरम घटॊत्कचम असंभ्रान्तं राक्षसैर बहुभिर वृतम 75 सिंहशार्दूलसदृशैर मत्तद्विरदविक्रमैः गजस्थैश च रथस्थैश च वाजिपृष्ठ गतैस तथा 76 नानाशस्त्रधरैर घॊरैर नाना कवचभूषणैः वृतं घटॊत्कचं करूरैर मरुद्भिर इव वासवम दृष्ट्वा कर्णॊ महेष्वासॊ यॊधयाम आस राक्षसम 77 घटॊत्कचस ततः कर्णं विद्ध्वा पञ्चभिर आशुगैः ननाद भैरवं नादं भीषयन सर्वपार्थिवान 78 भूयश चाञ्जलिकेनाथ स मार्गणगणं महत कर्ण हस्तस्थितं चापं चिच्छेदाशु घटॊत्कचः 79 अथान्यद धनुर आदाय दृढं भारसहं महत वयकर्षत बलात कर्ण इन्द्रायुधम इवॊच्छ्रितम 80 ततः कर्णॊ महाराज परेषयाम आस सायकान सुवर्णपुङ्खाञ शत्रुघ्नान खचरान राक्षसान परति 81 तद बाणैर अर्दितं यूथं रक्षसां पीनवक्षसाम सिंहेनेवार्दितं वन्यं गजानाम आकुलं कुलम 82 विधम्य राक्षसान बाणैः साश्वसूत गजान विभुः ददाह भगवान वह्निर भूतानीव युगक्षये 83 स हत्वा राक्षसीं सेनां शुशुभे सूतनन्दनः पुरेव तरिपुरं दग्ध्वा दिवि देवॊ महेश्वरः 84 तेषु राजसहस्रेषु पाण्डवेयेषु मारिष नैनं निरीक्षितुम अपि कश चिच छक्नॊति पार्थिव 85 ऋते घटॊत्कचाद राजन राक्षसेन्द्रान महाबलात भीमवीर्यबलॊपेतात करुद्धाद वैवस्वताद इव 86 तस्य करुद्धस्य नेत्राभ्यां पावकः समजायत महॊल्काभ्यां यथा राजन सार्चिषः सनेहबिन्दवः 87 तलं तलेन संहत्य संदश्य दशनच छदम रथम आस्थाय च पुनर मायया निर्मितं पुनः 88 युक्तं गजनिभैर वाहैः पिशाचवचनैः खरैः ससूतम अब्रवीत करुद्धः सूतपुत्राय मा वह 89 स ययौ घॊररूपेण रथेन रथिनां वरः दवैरथं सूतपुत्रेण पुनर एव विशां पते 90 स चिक्षेप पुनः करुद्धः सूतपुत्राय राक्षसः अष्टचक्रां महाघॊराम अशनिं रुद्र निर्मिताम 91 ताम अवप्लुत्य जग्राह कर्णॊ नयस्य रथे धनुः चिक्षेप चैनां तस्यैव सयन्दनात सॊ ऽवपुप्लुवे 92 साश्वसूत धवजं यानं भस्मकृत्वा महाप्रभा विवेश वसुधां भित्त्वा सुरास तत्र विसिस्मियुः 93 कर्णं तु सर्वभूतानि पूजयाम आसुर अञ्जसा यद अवप्लुत्य जग्राह देव सृष्टां महाशनिम 94 एवं कृत्वा रणे कर्ण आरुरॊह रथं पुनः ततॊ मुमॊच नाराचान सूतपुत्रः परंतपः 95 अशक्यं कर्तुम अन्येन सर्वभूतेषु मानद यद अकार्षीत तदा कर्णः संग्रामे भीमदर्शने 96 स हन्यमानॊ नाराचैर धाराभिर इव पर्वतः गन्धर्वनगराकारः पुनर अन्तरधीयत 97 एवं स वै महामायॊ मायया लाघवेन च अस्त्राणि तानि दिव्यानि जघान रिपुसूदनः 98 निहन्यमानेष्व अस्त्रेषु मायया तेन रक्षसा असंभ्रान्तस ततः कर्णस तद रक्षः परत्ययुध्यत 99 ततः करुद्धॊ महाराज भैमसेनिर महाबलः चकार बहुधात्मानं भीषयाणॊ नराधिपान 100 ततॊ दिग्भ्यः समापेतुः सिंहव्याघ्र तरक्षवः अग्निजिह्वाश च भुजगा विहगाश चाप्य अयॊमुखाः 101 स कीर्यमाणॊ निशितैः कर्ण चापच्युतैः शरैः नगराद्रिवनप्रख्यस तत्रैवान्तरधीयत 102 राक्षसाश च पिशाचाश च यातुधानाः शलावृकाः ते कर्णं भक्षयिष्यन्तः सर्वतः समुपाद्रवन अथैनं वाग्भिर उग्राभिस तरासयां चक्रिरे तदा 103 उद्यतैर बहुभिर घॊरैर आयुधैः शॊणितॊक्षितैः तेषाम अनेकैर एकैकं कर्णॊ दिव्याध चाशुगैः 104 परतिहत्य तु तां मायां दिव्येनास्त्रेण राक्षसीम आजघान हयान अस्य शरैः संनतपर्वभिः 105 ते भग्ना विकृताङ्गाश च छिन्नपृष्ठाश च सायकैः वसुधाम अन्वपद्यन्त पश्यतस तस्य रक्षसः 106 स भग्नमायॊ हैडिम्बः कर्णं वैकर्तनं ततः एष ते विदधे मृत्युम इत्य उक्त्वान्तरधीयत |
1
[dhṛ] yatra vaikartanaḥ karṇo rākṣasaś ca ghaṭotkacaḥ niśīthe samasajjetāṃ tad yuddham abhavat katham 2 kīdṛśaṃ cābhavad yuddhaṃ tasya ghorasya rakṣasaḥ rathaś ca kīdṛśas tasya māyāḥ sarvāyudhāni ca 3 kiṃpramāṇā hayās tasya rathaketur dhanus tathā kīdṛśaṃ varma caivāsya kaṇṭhatrāṇaṃ ca kīdṛśam pṛṣṭhas tvam etad ācakṣva kuśalo hy asisaṃjaya 4 [gh] lohitākṣo mahākāyas tāmrāsyo nimnitodaraḥ ūrdhvaromā hari śmaśruḥ śaṅkukarṇo mahāhanuḥ 5 ākarṇād dāritāsyaś ca tīkṣṇadaṃṣṭraḥ karālavān sudīrgha tāmrajihvauṣṭho lambabhrūḥ sthūlanāsikaḥ 6 nīlāṅgo lohitagrīvo niri varṣmā bhayaṃkaraḥ mahākāyo mahābāhur mahāśīrṣo mahābalaḥ 7 vikacaḥ paruṣasparśo vikaṭodbaddha piṇḍikaḥ sthūlasphig gūḍhanābhiś ca śithilopacayo mahān 8 tathaiva hastābharaṇī mahāmāyo 'ṅgadī tathā urasā dhārayan niṣkam agnimālāṃ yathācalaḥ 9 tasya hemamayaṃ citraṃ bahurūpāṅgaśobhitam toraṇapratimaṃ śubhraṃ kirīṭaṃ mūrdhny aśobhata 10 kuṇḍale bālasūryābhe mālāṃ hemamayīṃ śubhām dhārayan vipulaṃ kāṃsyaṃ kavacaṃ ca mahāprabham 11 kiṅkiṇīśatanirghoṣaṃ raktadhvajapatākinam ṛkṣacarmāvanaddhāṅgaṃ nalva mātraṃ mahāratham 12 sarvāyudhavaropetam āsthito dhvajamālinam aṣṭacakrasamāyuktaṃ meghagambhīra nisvanam 13 tatra mātaṅgasaṃkāśā lohitākṣā vibhīṣaṇāḥ kāmavarṇajavā yuktā balavanto 'vahan hayāḥ 14 rākṣaso 'sya virūpākṣaḥ sūto dīptāsya kuṇḍalaḥ raśmibhiḥ sūryaraśmy ābhaiḥ saṃjagrāha hayān raṇe sa tena sahitas tasthāv aruṇena yathā raviḥ 15 saṃsakta iva cābhreṇa yathādrir mahatā mahān divaspṛk sumahān ketuḥ syandane 'sya samucchritaḥ rathottamāgnaḥ kravyādo gṛdhraḥ paramabhīṣaṇaḥ 16 vāsavāśani nirghoṣaṃ dṛḍhajyam abhivikṣipan vyaktaṃ kiṣku parīṇāhaṃ dvādaśāratni kārmukam 17 rathākṣamātrair iṣubhiḥ sarvāḥ pracchādayan diśaḥ tasyāṃ vīrāpahāriṇyāṃ niśāyāṃ karṇam abhyayāt 18 tasya vikṣipataś cāpaṃ rathe viṣṭabhya tiṣṭhataḥ aśrūyata dhanur ghoṣo visphūrjitam ivāśaneḥ 19 tena vitrāsyamānāni tava sainyāni bhārata samakampanta sarvāṇi sindhor iva mahormayaḥ 20 tam āpatantaṃ saṃprekṣya virūpākṣaṃ vibhīṣaṇam utsmayann iva rādheyas tvaramāṇo 'bhyavārayat 21 tataḥ karṇo 'bhyayād enam asyann asyantam antikāt mātaṅga iva mātaṅgaṃ yūtharṣabha ivarṣabham 22 sa saṃnipātas tumulas tayor āsīd viśāṃ pate karṇa rākṣasayo rājann indra śambarayor iva 23 tau pragṛhya mahāvege dhanuṣī bhīmanisvane prācchādayetām anyonyaṃ takṣamāṇau maheṣubhiḥ 24 tataḥ pūrṇāyatotsṛṣṭaiḥ śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ nyavārayetām anyonyaṃ kāṃsye nirbhidya varmaṇī 25 tau nakhair iva śārdūlau dantair iva mahādvipau rathaśaktibhir anyonyaṃ viśikhaiś ca tatakṣatuḥ 26 saṃchindantau hi gātrāṇi saṃdadhānau ca sāyakān dhakṣyamāṇau śaravrātair nodīkṣitum aśaknutām 27 tau tu vikṣata sarvāgnau rudhiraughapariplutau vyabhrājetāṃ yathā vāri prasrutau gaurikācalau 28 tau śarāgra vibhinnāṅgau nirbhindantau parasparam nākampayetām anyonyaṃ yatamānau mahādyutī 29 tat pravṛttaṃ niśāyuddhaṃ caraṃ samam ivābhavat prāṇayor dīvyato rājan karṇa rākṣasayor mṛdhe 30 tasya saṃdadhatas tīkṣṇāñ śarāṃś cāsaktam asyataḥ dhanur ghoṣeṇa vitrastāḥ sve pare ca tadābhavan ghaṭotkacaṃ yadā karṇo viśeṣayati no nṛpa 31 tataḥ prāduṣkarod divyam astram astravidāṃ varaḥ karṇena vihitaṃ dṛṣṭvā divyam astraṃ ghaṭotkacaḥ prāduścakre mahāmāyāṃ rākṣasaḥ pāṇḍunandanaḥ 32 śūlam udgara dhāriṇyā śailapādapa hastayā rakṣasāṃ ghorarūpāṇāṃ mahatyā senayā vṛtaḥ 33 tam udyatamahācāpaṃ dṛṣṭvā te vyathitā nṛpāḥ bhūtāntakam ivāyāntaṃ kāladaṇḍogra dhāriṇam 34 ghaṭotkaca pramuktena siṃhanādena bhīṣitāḥ prasusruvur gajā mūtraṃ vivyathuś ca narā bhṛśam 35 tato 'śmavṛṣṭir atyugrā mahaty āsīt samantataḥ ardharātre 'dhikabalair vimuktā rakṣasāṃ balaiḥ 36 āyasāni ca cakrāṇi bhuśuṇḍyaḥ śaktitomarāḥ patanty aviralāḥ śūlāḥ śatadhnyaḥ paṭṭiśās tathā 37 tad ugram atiraudraṃ ca dṛṭvā yuddhaṃ narādhipāḥ putrāś ca tava yodhāś ca vyathitā vipradudruvuḥ 38 tatraiko 'strabalaślāghī karṇo mānī na vivyathe vyadhamac ca śarair māyāṃ ghaṭotkaca vinirmitām 39 māyāyāṃ tu prahīṇāyām amarṣāt sa ghaṭotkacaḥ visasarja śarān ghorān sūtaputraṃ ta āviśan 40 tatas te rudhirābhaktā bhittvā karṇaṃ mahāhave viviśur dharaṇīṃ bāṇāḥ saṃkruddhā iva pannagāḥ 41 sūtaputras tusaṃkruddho laghuhastaḥ pratāpavān ghaṭotkacam atikramya bibheda daśabhiḥ śaraiḥ 42 ghaṭotkaco vinirbhinnaḥ sūtaputreṇa marmasu cakraṃ divyaṃ sahasrāram agṛhṇād vyathito bhṛśam 43 kṣurāntam bālasūryābhaṃ maṇiratnavibhūṣitam cikṣepādhiratheḥ kruddho bhaima senir jighaṃsayā 44 praviddham ativegena vikṣiptaṃ karṇa sāyakaiḥ abhāgyasyeva saṃkalpas tan mogham apatad bhuvi 45 ghaṭotkacas tu saṃkruddho dṛṣṭvā cakraṃ nipātitam karṇaṃ prācchādayad bāṇaiḥ svarbhānur iva bhāskaram 46 sūtaputras tv asaṃbhrānto rudropendrendra vikramaḥ ghaṭotkaca rathaṃ tūrṇaṃ chādayām āsa patribhiḥ 47 ghaṭotkacena kruddhena gadā hemāṅgadā tadā kṣiptā bhrāmya śaraiḥ sāpi karṇenābhyāhatāpatat 48 tato 'ntarikṣam utpatya kālamegha ivonnadan pravavarṣa mahākāyo drumavarṣaṃ nabhastalāt 49 tato māyāvinaṃ karṇo bhīmasena sutaṃ divi mārgaṇair abhivivyādha dhanaṃ sūrya ivāṃśubhiḥ 50 tasya sarvān hayān hatvā saṃchidya śatadhā ratham abhyavarṣac charaiḥ karṇaḥ parjanya iva vṛṣṭimān 51 na cāsyāsīd anirbhinnaṃ gātre dvyaṅgulam antaram so 'dṛśyata muhūrtena śvāvic chalalito yathā 52 na hayān na rathaṃ tasya na dhvajaṃ na ghaṭotkacam dṛṣṭavantaḥ sma samare śaraughair abhisaṃvṛtam 53 sa tu karṇasya tad divyam astram astreṇa śātayan māyāyuddhena māyāvī sūtaputram ayodhayat 54 so 'yodhayat tadā karṇaṃ māyayā lāghavena ca alakṣyamāṇo 'tha divi śarajāleṣu saṃpatan 55 bhaimasenir mahāmāyo māyayā kurusattama pracakāra mahāmāyāṃ mohayann iva bhārata 56 sa sma kṛtvā virūpāṇi vadanāny aśubhānanaḥ agrasat sūtaputrasya divyāny astrāṇi māyayā 57 punaś cāpi mahākāyaḥ saṃchinnaḥ śatadhā raṇe gatasattvo nirutsāhaḥ patitaḥ khād vyadṛśyata hataṃ taṃ manyamānāḥ sma prāṇadan kurupuṃgavaḥ 58 atha dehair navair anyair dikṣu sarvāsv adṛśyata punaś cāpi mahākāyaḥ śataśīrṣaḥ śatodaraḥ 59 vyadṛśyata mahābāhur maināka iva parvataḥ aṅguṣṭha mātro bhūtvā ca punar eva sa rākṣasaḥ sāgarormir ivoddhūtas tiryag ūrdhvam avartata 60 vasudhāṃ dārayitvā ca punar apsu nyamajjata adṛśyata tadā tatra punar unmajjito 'nyataḥ 61 so 'vatīrya punas tasthau rathe hemapariṣkṛte kṣitiṃ dyāṃ ca diśaś caiva māyayāvṛtya daṃśitaḥ 62 gatvā karṇa rathābhyāśaṃ vicalat kuṇḍalānanaḥ prāha vākyam asaṃbhrāntaḥ sūtaputraṃ viśāṃ pate 63 tiṣṭhedānīṃ na me jīvan sūtaputra gamiṣyasi yuddhaśraddhām ahaṃ te 'dya vineṣyāmi raṇājire 64 ity uktvā roṣatāmrākṣaṃ rakṣaḥ krūraparākramam utpapātāntarikṣaṃ ca jahāsa ca suvisvaram karṇam abhyāhanac caiva gajendram iva kesarī 65 rathākṣamātrair iṣubhir abhyavarṣad ghaṭotkacaḥ rathinām ṛṣabhaṃ karṇaṃ dhārābhir iva toyadaḥ śaravṛṣṭiṃ ca tāṃ karṇo dūraprāptām aśātayat 66 dṛṣṭvā ca vihatāṃ māyāṃ karṇena bharatarṣabha ghaṭotkacas tato māyāṃ sasarjāntarhitaḥ punaḥ 67 so 'bhavad girir ity uccaḥ śikharais tarusaṃkaṭaiḥ śūlaprāsāsi musalajalaprasravaṇo mahān 68 tam añjana cayaprakhyaṃ karṇo dṛṣṭvā mahīdharam prapātair āyudhāny ugrāṇy udvahantaṃ na cukṣubhe 69 smayann iva tataḥ karṇo divyam astram udīrayat tataḥ so 'streṇa śailendro vikṣipto vai vyanaśyata 70 tataḥ sa toyado bhūtvā nīlaḥ sendrāyudho divi aśmavṛṣṭibhir atyugraḥ sūtaputram avākirat 71 atha saṃdhāya vāyavyam astram astravidāṃ varaḥ vyadhamat kālameghaṃ taṃ karṇo vaikartano vṛṣā 72 sa mārgaṇagaṇaiḥ karṇo diśaḥ pracchādya sarvaśaḥ jaghānāstraṃ mahārāja ghaṭotkaca samīritam 73 tataḥ prahasya samare bhaimasenir mahābalaḥ prāduścakre mahāmāyāṃ karṇaṃ prati mahāratham 74 sa dṛṣṭvā punar āyāntaṃ rathena rathināṃ varam ghaṭotkacam asaṃbhrāntaṃ rākṣasair bahubhir vṛtam 75 siṃhaśārdūlasadṛśair mattadviradavikramaiḥ gajasthaiś ca rathasthaiś ca vājipṛṣṭha gatais tathā 76 nānāśastradharair ghorair nānā kavacabhūṣaṇaiḥ vṛtaṃ ghaṭotkacaṃ krūrair marudbhir iva vāsavam dṛṣṭvā karṇo maheṣvāso yodhayām āsa rākṣasam 77 ghaṭotkacas tataḥ karṇaṃ viddhvā pañcabhir āśugaiḥ nanāda bhairavaṃ nādaṃ bhīṣayan sarvapārthivān 78 bhūyaś cāñjalikenātha sa mārgaṇagaṇaṃ mahat karṇa hastasthitaṃ cāpaṃ cicchedāśu ghaṭotkacaḥ 79 athānyad dhanur ādāya dṛḍhaṃ bhārasahaṃ mahat vyakarṣata balāt karṇa indrāyudham ivocchritam 80 tataḥ karṇo mahārāja preṣayām āsa sāyakān suvarṇapuṅkhāñ śatrughnān khacarān rākṣasān prati 81 tad bāṇair arditaṃ yūthaṃ rakṣasāṃ pīnavakṣasām siṃhenevārditaṃ vanyaṃ gajānām ākulaṃ kulam 82 vidhamya rākṣasān bāṇaiḥ sāśvasūta gajān vibhuḥ dadāha bhagavān vahnir bhūtānīva yugakṣaye 83 sa hatvā rākṣasīṃ senāṃ śuśubhe sūtanandanaḥ pureva tripuraṃ dagdhvā divi devo maheśvaraḥ 84 teṣu rājasahasreṣu pāṇḍaveyeṣu māriṣa nainaṃ nirīkṣitum api kaś cic chaknoti pārthiva 85 ṛte ghaṭotkacād rājan rākṣasendrān mahābalāt bhīmavīryabalopetāt kruddhād vaivasvatād iva 86 tasya kruddhasya netrābhyāṃ pāvakaḥ samajāyata maholkābhyāṃ yathā rājan sārciṣaḥ snehabindavaḥ 87 talaṃ talena saṃhatya saṃdaśya daśanac chadam ratham āsthāya ca punar māyayā nirmitaṃ punaḥ 88 yuktaṃ gajanibhair vāhaiḥ piśācavacanaiḥ kharaiḥ sasūtam abravīt kruddhaḥ sūtaputrāya mā vaha 89 sa yayau ghorarūpeṇa rathena rathināṃ varaḥ dvairathaṃ sūtaputreṇa punar eva viśāṃ pate 90 sa cikṣepa punaḥ kruddhaḥ sūtaputrāya rākṣasaḥ aṣṭacakrāṃ mahāghorām aśaniṃ rudra nirmitām 91 tām avaplutya jagrāha karṇo nyasya rathe dhanuḥ cikṣepa caināṃ tasyaiva syandanāt so 'vapupluve 92 sāśvasūta dhvajaṃ yānaṃ bhasmakṛtvā mahāprabhā viveśa vasudhāṃ bhittvā surās tatra visismiyuḥ 93 karṇaṃ tu sarvabhūtāni pūjayām āsur añjasā yad avaplutya jagrāha deva sṛṣṭāṃ mahāśanim 94 evaṃ kṛtvā raṇe karṇa āruroha rathaṃ punaḥ tato mumoca nārācān sūtaputraḥ paraṃtapaḥ 95 aśakyaṃ kartum anyena sarvabhūteṣu mānada yad akārṣīt tadā karṇaḥ saṃgrāme bhīmadarśane 96 sa hanyamāno nārācair dhārābhir iva parvataḥ gandharvanagarākāraḥ punar antaradhīyata 97 evaṃ sa vai mahāmāyo māyayā lāghavena ca astrāṇi tāni divyāni jaghāna ripusūdanaḥ 98 nihanyamāneṣv astreṣu māyayā tena rakṣasā asaṃbhrāntas tataḥ karṇas tad rakṣaḥ pratyayudhyata 99 tataḥ kruddho mahārāja bhaimasenir mahābalaḥ cakāra bahudhātmānaṃ bhīṣayāṇo narādhipān 100 tato digbhyaḥ samāpetuḥ siṃhavyāghra tarakṣavaḥ agnijihvāś ca bhujagā vihagāś cāpy ayomukhāḥ 101 sa kīryamāṇo niśitaiḥ karṇa cāpacyutaiḥ śaraiḥ nagarādrivanaprakhyas tatraivāntaradhīyata 102 rākṣasāś ca piśācāś ca yātudhānāḥ śalāvṛkāḥ te karṇaṃ bhakṣayiṣyantaḥ sarvataḥ samupādravan athainaṃ vāgbhir ugrābhis trāsayāṃ cakrire tadā 103 udyatair bahubhir ghorair āyudhaiḥ śoṇitokṣitaiḥ teṣām anekair ekaikaṃ karṇo divyādha cāśugaiḥ 104 pratihatya tu tāṃ māyāṃ divyenāstreṇa rākṣasīm ājaghāna hayān asya śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ 105 te bhagnā vikṛtāṅgāś ca chinnapṛṣṭhāś ca sāyakaiḥ vasudhām anvapadyanta paśyatas tasya rakṣasaḥ 106 sa bhagnamāyo haiḍimbaḥ karṇaṃ vaikartanaṃ tataḥ eṣa te vidadhe mṛtyum ity uktvāntaradhīyata |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 7
Chapter 151
|
1
[स] तस्मिंस तथा वर्तमाने कर्ण राक्षसयॊर मृधे अलायुधॊ राक्षसेन्द्रॊ वीर्यवान अभ्यवर्तत 2 महत्या सेनया युक्तः सुयॊधनम उपागमत राक्षसानां विरूपाणां सहस्रैः परिवारितः नानारूपधरैर वीरैः पूर्ववैरम अनुस्मरन 3 तस्य जञातिर हि विक्रान्तॊ बराह्मणादॊ बकॊ हतः किर्मीरश च महातेजा हिडिम्बश च सखा तथा 4 स दीर्घकालाध्युषितं पूर्ववैरम अनुस्मरन विज्ञायैतन निशायुद्धं जिघांसुर भीमम आहवे 5 स मत्त इव मातङ्गः संक्रुद्ध इव चॊरगः दुर्यॊधनम इदं वाक्यम अब्रवीद युद्धलालसः 6 विदितं ते महाराज यथा भीमेन राक्षसाः हिडिम्बबककिर्मीरा निहता मम बान्धवाः 7 परामर्शश च कन्याया हिडिम्बायाः कृतः पुरा किम अन्यद राक्षसान अन्यान अस्मांश च परिभूय ह 8 तम अहं सगणं राजन स वाजिरथकुञ्जरम हैडिम्बं च सहामात्यं हन्तुम अभ्यागतः सवयम 9 अद्य कुन्तीसुतान सर्वान वासुदेव पुरॊगमान हत्वा संभक्षयिष्यामि सर्वैर अनुचरैः सह निवारय बलं सर्वं वयं यॊत्स्याम पाण्डवान 10 तस्य तद वचनं शरुत्वा हृष्टॊ दुर्यॊधनस तदा परतिपूज्याब्रवीद वाक्यं भरातृभिः परिवारितः 11 तवां पुरस्कृत्य सगणं वयं यॊत्स्यामहे परान न हि वैरान्त मनसः सथास्यन्ति मम सैनिकाः 12 एवम अस्त्व इति राजानम उक्त्वा राक्षसपुंगवः अभ्ययात तवरितॊ भीमं सहितः पुरुषाशनैः 13 दीप्यमानेन वपुषा रथेनादित्यवर्चसा तादृशेनैव राजेन्द्र यादृशेन घटॊत्कचः 14 तस्याप्य अतुलनिर्घॊषॊ बहु तॊरणचित्रितः ऋक्षचर्मावनद्धाङ्गॊ नल्व मात्रॊ महारथः 15 तस्यापि तुरगाः शीघ्रा हस्तिकायाः खरस्वनाः शतं युक्ता महाकाया मांसशॊणितभॊजनाः 16 तस्यापि रथनिर्घॊषॊ महामेघरवॊपमः तस्यापि सुमहच चापं दृढज्यं बलवत्तरम 17 तस्याप्य अक्षसमा बाणा रुक्मपुङ्खाः शिलाशिताः सॊ ऽपि वीरॊ महाबाहुर यथैव स घटॊत्कचः 18 तस्यापि गॊमायुबडाभिगुप्तॊ; बभूव केतुर जवलनार्कतुल्यः स चापि रूपेण घटॊत्कचस्य; शरीमत्तमॊ वयाकुलदीपितास्यः 19 दीप्ताङ्गदॊ दीप्तकिरीट माली; बद्धस्रग उष्णीष निबद्धखड्गः गदी भुशुण्डी मुसली हरी च; शरासनी वारणतुल्यवर्ष्मा 20 रथेन तेनानल वर्चसा च; विद्रावयन पाण्डव वाहिनीं ताम रराज संख्ये परिवर्तमानॊ; विद्युन्माली मेघ इवान्तरिक्षे 21 ते चापि सर्वे परवरा नरेन्द्रा; महाबला वर्मिणश चर्मिणश च हर्षान्विता युयुधुस तत्र राजन; समन्ततः पाण्डव यॊधवीराः |
1
[s] tasmiṃs tathā vartamāne karṇa rākṣasayor mṛdhe alāyudho rākṣasendro vīryavān abhyavartata 2 mahatyā senayā yuktaḥ suyodhanam upāgamat rākṣasānāṃ virūpāṇāṃ sahasraiḥ parivāritaḥ nānārūpadharair vīraiḥ pūrvavairam anusmaran 3 tasya jñātir hi vikrānto brāhmaṇādo bako hataḥ kirmīraś ca mahātejā hiḍimbaś ca sakhā tathā 4 sa dīrghakālādhyuṣitaṃ pūrvavairam anusmaran vijñāyaitan niśāyuddhaṃ jighāṃsur bhīmam āhave 5 sa matta iva mātaṅgaḥ saṃkruddha iva coragaḥ duryodhanam idaṃ vākyam abravīd yuddhalālasaḥ 6 viditaṃ te mahārāja yathā bhīmena rākṣasāḥ hiḍimbabakakirmīrā nihatā mama bāndhavāḥ 7 parāmarśaś ca kanyāyā hiḍimbāyāḥ kṛtaḥ purā kim anyad rākṣasān anyān asmāṃś ca paribhūya ha 8 tam ahaṃ sagaṇaṃ rājan sa vājirathakuñjaram haiḍimbaṃ ca sahāmātyaṃ hantum abhyāgataḥ svayam 9 adya kuntīsutān sarvān vāsudeva purogamān hatvā saṃbhakṣayiṣyāmi sarvair anucaraiḥ saha nivāraya balaṃ sarvaṃ vayaṃ yotsyāma pāṇḍavān 10 tasya tad vacanaṃ śrutvā hṛṣṭo duryodhanas tadā pratipūjyābravīd vākyaṃ bhrātṛbhiḥ parivāritaḥ 11 tvāṃ puraskṛtya sagaṇaṃ vayaṃ yotsyāmahe parān na hi vairānta manasaḥ sthāsyanti mama sainikāḥ 12 evam astv iti rājānam uktvā rākṣasapuṃgavaḥ abhyayāt tvarito bhīmaṃ sahitaḥ puruṣāśanaiḥ 13 dīpyamānena vapuṣā rathenādityavarcasā tādṛśenaiva rājendra yādṛśena ghaṭotkacaḥ 14 tasyāpy atulanirghoṣo bahu toraṇacitritaḥ ṛkṣacarmāvanaddhāṅgo nalva mātro mahārathaḥ 15 tasyāpi turagāḥ śīghrā hastikāyāḥ kharasvanāḥ śataṃ yuktā mahākāyā māṃsaśoṇitabhojanāḥ 16 tasyāpi rathanirghoṣo mahāmegharavopamaḥ tasyāpi sumahac cāpaṃ dṛḍhajyaṃ balavattaram 17 tasyāpy akṣasamā bāṇā rukmapuṅkhāḥ śilāśitāḥ so 'pi vīro mahābāhur yathaiva sa ghaṭotkacaḥ 18 tasyāpi gomāyubaḍābhigupto; babhūva ketur jvalanārkatulyaḥ sa cāpi rūpeṇa ghaṭotkacasya; śrīmattamo vyākuladīpitāsyaḥ 19 dīptāṅgado dīptakirīṭa mālī; baddhasrag uṣṇīṣa nibaddhakhaḍgaḥ gadī bhuśuṇḍī musalī harī ca; śarāsanī vāraṇatulyavarṣmā 20 rathena tenānala varcasā ca; vidrāvayan pāṇḍava vāhinīṃ tām rarāja saṃkhye parivartamāno; vidyunmālī megha ivāntarikṣe 21 te cāpi sarve pravarā narendrā; mahābalā varmiṇaś carmiṇaś ca harṣānvitā yuyudhus tatra rājan; samantataḥ pāṇḍava yodhavīrāḥ |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 7
Chapter 152
|
1
[स] तम आगतम अभिप्रेक्ष्य भीमकर्माणम आहवे हर्षम आहारयां चक्रुः कुरवः सर्व एव ते 2 तथैव तव पुत्रास ते दुर्यॊधन पुरॊगमाः अप्लवाः पलवम आसाद्य तर्तुकामा इवार्णवम 3 पुनर्जातम इवात्मानं मन्वानाः पार्थिवास तदा अलायुधं राक्षसेन्द्रं सवागतेनाभ्यपूजयन 4 तस्मिंस तव अमानुषे युद्धे वर्तमाने भयावहे कर्ण राक्षसयॊर नक्तं दारुणप्रतिदर्शने 5 उपप्रैक्षन्त पाञ्चालाः समयमानाः सराजकाः तथैव तावका राजन घूर्णमानास ततस ततः 6 चुक्रुशुर नेदम अस्तीति दरॊण दरौणिकृपादयः तत कर्म दृष्ट्वा संभ्रान्ता हैडिम्बस्य रणाजिरे 7 सर्वम आविघ्नम अभवद धाहा भूतम अचेतनम तव सैन्यं महाराज निराशं कर्ण जीविते 8 दुर्यॊधनस तु संप्रेक्ष्य कर्णम आर्तिं परां गतम अलायुधं राक्षसेन्द्रम आहूयेदम अथाब्रवीत 9 एष वैकर्तनः कर्णॊ हैडिम्बेन समागतः कुरुते कर्म सुमहद यद अस्यौपयिकं मृधे 10 पश्यैतान पार्थिवाञ शूरान निहतान भैमसेनिना नानाशस्त्रैर अभिहतान पादपान इव दन्तिना 11 तवैष भागः समरे राजमध्ये मया कृतः तवैवानुमते वीर तं विक्रम्य निबर्हय 12 पुरा वैकर्तनं कर्णम एष पापॊ घटॊत्कचः मायाबलम उपाश्रित्य कर्शयत्य अरिकर्शनः 13 एवम उक्तः स राज्ञा तु राक्षसस तीव्रविक्रमः तथेत्य उक्त्वा महाबाहुर घटॊत्कचम उपाद्रवत 14 ततः कर्णं समुत्सृज्य भैमसेनिर अपि परभॊ परत्यमित्रम उपायान्तं मर्दयाम आस मार्गणैः 15 तयॊः समभवद युद्धं करुद्धयॊ राक्षसेन्द्रयॊः मत्तयॊर वाशिता हेतॊर दविपयॊर इव कानने 16 रक्षसा विप्रमुक्तस तु कर्णॊ ऽपि रथिनां वरः अभ्यद्रवद भीमसेनं रथेनादित्यवर्चसा 17 तम आयान्तम अनादृत्य दृष्ट्वा गरस्तं घटॊत्कचम अलायुधेन समरे सिंहेनेव गवां पतिम 18 रथेनादित्यवपुषा भीमः परहरतां वरः किरञ शरौघान परययाव अलायुध रथं परति 19 तम आयान्तम अभिप्रेक्ष्य स तदालायुधः परभॊ घटॊत्कचं समुत्सृज्य भीमसेनं समाह्वयत 20 तं भीमः सहसाभ्येत्य राक्षसान्त करः परभॊ सगणं राक्षसेन्द्रं तं शरवर्षैर अवाकिरत 21 तथैवालायुधॊ राजञ शिला धौतैर अजिह्मगैः अभ्यवर्षत कौन्तेयं पुनः पुनर अरिंदमः 22 तथा ते राक्षसाः सर्वे भीमसेनम उपाद्रवन नानाप्रहरणा भीमास तवत्सुतानां जयैषिणः 23 स ताड्यमानॊ बलिभिर भीमसेनॊ महाबलः पञ्चभिः पञ्चभिः सर्वांस तान अविध्यच छितैः शरैः 24 ते वध्यमाना हीमेन राक्षसाः खरयॊनयः विनेदुस तुमुलान नादान दुद्रुवुश च दिशॊ दश 25 तांस तरास्यमानान भीमेन दृष्ट्वा रक्षॊ महाबलम अभिदुद्राव वेगेन शरैश चैनम अवाकिरत 26 तं भीमसेनः समरे तीक्ष्णाग्रैर अक्षिणॊच छरैः अलायुधस तु तान अस्तान भीमेन विशिखान रणे चिच्छेद कांश चित समरे तवरया कांश चिद अग्रहीत 27 स तं दृष्ट्वा राक्षसेन्द्रं भीमॊ भीमपराक्रमः गदां चिक्षेप वेगेन वज्रपातॊपमां तदा 28 ताम आपतन्तीं वेगेन गदां जवालाकुलां ततः गदया ताडयाम आस सा गदा भीमम आव्रजत 29 स राक्षसेन्द्रं कौन्तेयः शरवर्षैर अवाकिरत तान अप्य अस्याकरॊन मॊघान राक्षसॊ निशितैः शरैः 30 ते चापि राक्षसाः सर्वे सैनिका भीमरूपिणः शासनाद राक्षसेन्द्रस्य निजघ्नू रथकुञ्जरान 31 पाञ्चालाः सृञ्जयाश चैव वाजिनः परमद्विपाः न शान्तिं लेभिरे तत्र रक्षसैर भृशपीडिताः 32 तं तु दृष्ट्वा महाघॊरं वर्तमानं महाहवे अब्रवीत पुरुषश्रेष्ठॊ धनंजयम इदं वचः 33 पश्यं भीमं महाबाहॊ राक्षसेन्द्र वशंगतम पदवीम अस्य गच्छ तवं मा विचारय पाण्डव 34 धृष्टद्युम्नः शिखण्डी च युधामन्यूत्तमौजसौ सहिता दरौपदेयाश च कर्णं यान्तु महारथाः 35 नकुलः सहदेवश च युयुधानश च वीर्यवान इतरान राक्षसान घनन्तु शासनात तव पाण्डव 36 तवम अपीमां महाबाहॊ चमूं दरॊण पुरस्कृताम वारयस्व नरव्याघ्र महद धि भयम आगतम 37 एवम उक्ते तु कृष्णेन यथॊद्दिष्टा महारथाः जग्मुर वैकर्तनं कर्णं राक्षसांश चेतरान रणे 38 अथ पूर्णायतॊत्सृष्टैः शरैर आशीविषॊपमैः धनुश चिच्छेद भीमस्य राक्षसेन्द्रः परतापवान 39 हयांश चास्य शितैर बाणैः सारथिं च महाबलः जघान मिषतः संख्ये भीमसेनस्य भारत 40 सॊ ऽवतीर्य रथॊपस्थाद धताश्वॊ हतसारथिः तस्मै गुर्वीं गदां घॊरां स विनद्यॊत ससर्ज ह 41 ततस तां भीमनिर्घॊषाम आपतन्तीं महागदाम गदया राक्षसॊ घॊरॊ निजघान ननाद च 42 तद दृष्ट्वा राक्षसेन्द्रस्य घॊरं कर्म भयावहम भीमसेनः परहृष्टात्मा गदाम आशु परामृशत 43 तयॊः समभवद युद्धं तुमुलं नररक्षसॊः गदा निपातसंह्रादैर भुवं कम्पयतॊर भृशम 44 गदा विमुक्तौ तौ भूयः समासद्येतरेतरम मुष्टिभिर वज्रसंह्रादैर अन्यॊन्यम अभिजघ्नतुः 45 रथचक्रैर युगैर अक्षैर अधिष्ठानैर उपस्करैः यथासन्नम उपादाय निजघ्नतुर अमर्षणौ 46 तौ विक्षरन्तौ रुधिरं समासाद्येतरेतरम मत्ताव इव महानागाव अकृष्येतां पुनः पुनः 47 तम अपश्यद धृषीकेशः पाण्डवानां हिते रतः स भीमसेन रक्षार्थं हैडिम्बं परत्यचॊदयत |
1
[s] tam āgatam abhiprekṣya bhīmakarmāṇam āhave harṣam āhārayāṃ cakruḥ kuravaḥ sarva eva te 2 tathaiva tava putrās te duryodhana purogamāḥ aplavāḥ plavam āsādya tartukāmā ivārṇavam 3 punarjātam ivātmānaṃ manvānāḥ pārthivās tadā alāyudhaṃ rākṣasendraṃ svāgatenābhyapūjayan 4 tasmiṃs tv amānuṣe yuddhe vartamāne bhayāvahe karṇa rākṣasayor naktaṃ dāruṇapratidarśane 5 upapraikṣanta pāñcālāḥ smayamānāḥ sarājakāḥ tathaiva tāvakā rājan ghūrṇamānās tatas tataḥ 6 cukruśur nedam astīti droṇa drauṇikṛpādayaḥ tat karma dṛṣṭvā saṃbhrāntā haiḍimbasya raṇājire 7 sarvam āvighnam abhavad dhāhā bhūtam acetanam tava sainyaṃ mahārāja nirāśaṃ karṇa jīvite 8 duryodhanas tu saṃprekṣya karṇam ārtiṃ parāṃ gatam alāyudhaṃ rākṣasendram āhūyedam athābravīt 9 eṣa vaikartanaḥ karṇo haiḍimbena samāgataḥ kurute karma sumahad yad asyaupayikaṃ mṛdhe 10 paśyaitān pārthivāñ śūrān nihatān bhaimaseninā nānāśastrair abhihatān pādapān iva dantinā 11 tavaiṣa bhāgaḥ samare rājamadhye mayā kṛtaḥ tavaivānumate vīra taṃ vikramya nibarhaya 12 purā vaikartanaṃ karṇam eṣa pāpo ghaṭotkacaḥ māyābalam upāśritya karśayaty arikarśanaḥ 13 evam uktaḥ sa rājñā tu rākṣasas tīvravikramaḥ tathety uktvā mahābāhur ghaṭotkacam upādravat 14 tataḥ karṇaṃ samutsṛjya bhaimasenir api prabho pratyamitram upāyāntaṃ mardayām āsa mārgaṇaiḥ 15 tayoḥ samabhavad yuddhaṃ kruddhayo rākṣasendrayoḥ mattayor vāśitā hetor dvipayor iva kānane 16 rakṣasā vipramuktas tu karṇo 'pi rathināṃ varaḥ abhyadravad bhīmasenaṃ rathenādityavarcasā 17 tam āyāntam anādṛtya dṛṣṭvā grastaṃ ghaṭotkacam alāyudhena samare siṃheneva gavāṃ patim 18 rathenādityavapuṣā bhīmaḥ praharatāṃ varaḥ kirañ śaraughān prayayāv alāyudha rathaṃ prati 19 tam āyāntam abhiprekṣya sa tadālāyudhaḥ prabho ghaṭotkacaṃ samutsṛjya bhīmasenaṃ samāhvayat 20 taṃ bhīmaḥ sahasābhyetya rākṣasānta karaḥ prabho sagaṇaṃ rākṣasendraṃ taṃ śaravarṣair avākirat 21 tathaivālāyudho rājañ śilā dhautair ajihmagaiḥ abhyavarṣata kaunteyaṃ punaḥ punar ariṃdamaḥ 22 tathā te rākṣasāḥ sarve bhīmasenam upādravan nānāpraharaṇā bhīmās tvatsutānāṃ jayaiṣiṇaḥ 23 sa tāḍyamāno balibhir bhīmaseno mahābalaḥ pañcabhiḥ pañcabhiḥ sarvāṃs tān avidhyac chitaiḥ śaraiḥ 24 te vadhyamānā hīmena rākṣasāḥ kharayonayaḥ vinedus tumulān nādān dudruvuś ca diśo daśa 25 tāṃs trāsyamānān bhīmena dṛṣṭvā rakṣo mahābalam abhidudrāva vegena śaraiś cainam avākirat 26 taṃ bhīmasenaḥ samare tīkṣṇāgrair akṣiṇoc charaiḥ alāyudhas tu tān astān bhīmena viśikhān raṇe ciccheda kāṃś cit samare tvarayā kāṃś cid agrahīt 27 sa taṃ dṛṣṭvā rākṣasendraṃ bhīmo bhīmaparākramaḥ gadāṃ cikṣepa vegena vajrapātopamāṃ tadā 28 tām āpatantīṃ vegena gadāṃ jvālākulāṃ tataḥ gadayā tāḍayām āsa sā gadā bhīmam āvrajat 29 sa rākṣasendraṃ kaunteyaḥ śaravarṣair avākirat tān apy asyākaron moghān rākṣaso niśitaiḥ śaraiḥ 30 te cāpi rākṣasāḥ sarve sainikā bhīmarūpiṇaḥ śāsanād rākṣasendrasya nijaghnū rathakuñjarān 31 pāñcālāḥ sṛñjayāś caiva vājinaḥ paramadvipāḥ na śāntiṃ lebhire tatra rakṣasair bhṛśapīḍitāḥ 32 taṃ tu dṛṣṭvā mahāghoraṃ vartamānaṃ mahāhave abravīt puruṣaśreṣṭho dhanaṃjayam idaṃ vacaḥ 33 paśyaṃ bhīmaṃ mahābāho rākṣasendra vaśaṃgatam padavīm asya gaccha tvaṃ mā vicāraya pāṇḍava 34 dhṛṣṭadyumnaḥ śikhaṇḍī ca yudhāmanyūttamaujasau sahitā draupadeyāś ca karṇaṃ yāntu mahārathāḥ 35 nakulaḥ sahadevaś ca yuyudhānaś ca vīryavān itarān rākṣasān ghnantu śāsanāt tava pāṇḍava 36 tvam apīmāṃ mahābāho camūṃ droṇa puraskṛtām vārayasva naravyāghra mahad dhi bhayam āgatam 37 evam ukte tu kṛṣṇena yathoddiṣṭā mahārathāḥ jagmur vaikartanaṃ karṇaṃ rākṣasāṃś cetarān raṇe 38 atha pūrṇāyatotsṛṣṭaiḥ śarair āśīviṣopamaiḥ dhanuś ciccheda bhīmasya rākṣasendraḥ pratāpavān 39 hayāṃś cāsya śitair bāṇaiḥ sārathiṃ ca mahābalaḥ jaghāna miṣataḥ saṃkhye bhīmasenasya bhārata 40 so 'vatīrya rathopasthād dhatāśvo hatasārathiḥ tasmai gurvīṃ gadāṃ ghorāṃ sa vinadyot sasarja ha 41 tatas tāṃ bhīmanirghoṣām āpatantīṃ mahāgadām gadayā rākṣaso ghoro nijaghāna nanāda ca 42 tad dṛṣṭvā rākṣasendrasya ghoraṃ karma bhayāvaham bhīmasenaḥ prahṛṣṭātmā gadām āśu parāmṛśat 43 tayoḥ samabhavad yuddhaṃ tumulaṃ nararakṣasoḥ gadā nipātasaṃhrādair bhuvaṃ kampayator bhṛśam 44 gadā vimuktau tau bhūyaḥ samāsadyetaretaram muṣṭibhir vajrasaṃhrādair anyonyam abhijaghnatuḥ 45 rathacakrair yugair akṣair adhiṣṭhānair upaskaraiḥ yathāsannam upādāya nijaghnatur amarṣaṇau 46 tau vikṣarantau rudhiraṃ samāsādyetaretaram mattāv iva mahānāgāv akṛṣyetāṃ punaḥ punaḥ 47 tam apaśyad dhṛṣīkeśaḥ pāṇḍavānāṃ hite rataḥ sa bhīmasena rakṣārthaṃ haiḍimbaṃ pratyacodayat |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 7
Chapter 153
|
1
[स] संप्रेक्ष्य समरे भीमं रक्षसा गरस्तम अन्तिकात वासुदेवॊ ऽबरवीद वाक्यं घटॊत्कचम इदं तदा 2 पश्य भीमं महाबाहॊ रक्षसा गरस्तम अन्तिकात पश्यतां सर्वसैन्यानां तव चैव महाद्युते 3 स कर्णं तवं समुत्सृज्य राक्षसेन्द्रम अलायुधम जहि कषिप्रं महाबाहॊ पश्चात कर्णं वधिष्यसि 4 स वार्ष्णेय वचः शरुत्वा कर्णम उत्सृज्य वीर्यवान युयुधे राक्षसेन्द्रेण बकभ्रात्रा घटॊत्कचः तयॊः सुतुमुलं युद्धं बभूव निशि रक्षसॊः 5 अलायुधस्य यॊधांस तु राक्षसान भीमदर्शनान वेगेनापततः शूरान परगृहीतशरासनान 6 आत्तायुधः सुसंक्रुद्धॊ युयुधानॊ महारथः नकुलः सहदेवश च चिच्छिदुर निशितैः शरैः 7 सर्वांश च समरे राजन किरीटी कषत्रियर्षभान परिचिक्षेप बीभत्सुः सर्वथ परक्षिपञ शरान 8 कर्णश च समरे राजन वयद्रावयत पार्थिवान धृष्टद्युम्न शिखण्ड्यादीन पाञ्चालानां महारथान 9 तान वध्यमानान दृष्ट्वा तु भीमॊ भीमपराक्रमः अभ्ययात तवरितः कर्णं विशिखन्न विकिरन रणे 10 ततस ते ऽपय आययुर हत्वा राक्षसान्य अत्र सूतजः नकुलः सहदेवश च सात्यकिश च महारथः ते कर्णं यॊधयाम आसुः पाञ्चाला दरॊणम एव च 11 अलायुधस तु संक्रुद्धॊ घटॊत्कचम अरिंदमम परिघेणातिकायेन ताडयाम आस मूर्धनि 12 स तु तेन परहारेण भैमसेनिर महाबलः ईषन मूर्छान्वितॊ ऽऽतमानं संस्तम्भयत वीर्यवान 13 ततॊ दीप्ताग्निसंकाशां शतघण्टाम अलंकृताम चिक्षेप समरे तस्मै गदां काञ्चनभूषणाम 14 सा हयान सारथिं चैव रथं चास्य महास्वना चूर्णयाम आस वेगेन विसृष्टा भीमकर्मणा 15 स भग्नहयचक्राक्षॊ विशीर्णध्वजकूबरः उत्पपात रथात तूर्णं मायाम आस्थाय राक्षसीम 16 स समास्थाय मायां तु ववर्ष रुधिरं बहु विद्युद विभ्राजितं चासीत तिमिराभ्राकुलं नभः 17 ततॊ वज्रनिपाताश च साशनिस्तनयित्नवः महांश चटचटा शब्दस तत्रासीद धि महाहवे 18 तां परेक्ष्य विहितां मायां राक्षसॊ राक्षसेन तु ऊर्ध्वम उत्पत्य हैडिम्बस तां मायां माययावधीत 19 सॊ ऽभिवीक्ष्य हतां मायां मायावी माययैव हि अश्मवर्षं सुतुमुलं विससर्ज घटॊत्कचे 20 अश्मवर्षं स तद घॊरं शरवर्षेण वीर्यवान दिशॊ विध्वंसयाम आस तद अद्भुतम इवाभवत 21 ततॊ नानाप्रहरणैर अन्यॊन्यम अभिवर्षताम आयसैः परिघैः शूलैर गदामुसलमुद्गलैः 22 पिनाकैः करवालैर्श च तॊमरप्रासकम्पनैः नाराचैर निशितैर भल्लैः शरैश चक्रैः परश्वधैः 23 अयॊ गुडैर भिण्डिपालैर गॊशीर्षॊलूखलैर अपि उत्पाट्य च महाशाखैर विविधैर जगती रुहैः 24 शमी पीलु करीरैश च शम्याकैश चैव भारत इङ्गुदैर बदरीभिश च कॊविदारैश च पुष्पितैः 25 पलाशैर अरिमेदैश च पलक्षन्यग्रॊधपिप्पलैः मयद्भिः समरे तस्मिन्न अन्यॊन्यम अभिजघ्नतुः 26 विविधैः पर्वताग्रैश च नानाधातुभिर आचितैः तेषां शब्धॊ महान आसीद वज्राणां भिद्यताम इव 27 युद्धं तद अभवद घॊरं भैम्य अलायुधयॊर नृप हरीन्द्रयॊर यथा राजन वालिसुग्रीवयॊः पुरा 28 तौ युद्ध्वा विविधैर घॊरैर आयुधैर विशिखैस तथा परगृह्य निशितौ खड्गाव अन्यॊन्यम अभिजघ्नतुः 29 ताव अन्यॊन्यम अभिद्रुत्य केशेषु सुमहाबलौ भुजाभ्यां पर्यगृह्णीतां महाकायौ महाबलौ 30 तौ भिन्नगात्रौ परस्वेदं सुस्रुवाते जनाधिप रुधिरं च महाकायाव अभिवृष्टाव इवाचलौ 31 अथाभिपत्य वेगेन समुद्भ्राम्य च राक्षसम बलेनाक्षिप्य हैडिम्बश चकर्तास्य शिरॊमहत 32 सॊ ऽपहृत्य शिरस तस्य कुण्डलाभ्यां विभूषितम तदा सुतुमुलं नादं ननाद सुमहाबलः 33 हतं दृष्ट्वा महाकायं बकज्ञातिम अरिंदमम पाञ्चालाः पाण्डवाश चैव सिंहनादान विनेदिरे 34 ततॊ भेरीसहस्राणि शङ्खानाम अयुतानि च अवादयन पाण्डवेयास तस्मिन रक्षसि पातिते 35 अतीव सा निशा तेषां बभूव विजयावहा विद्यॊतमाना विबभौ समन्ताद दीपमालिनी 36 अलायुधस्य तु शिरॊ भैमसेनिर महाबलः दुर्यॊधनस्य परमुखे चिक्षेप गतचेतनम 37 अथ दुर्यॊधनॊ राजा दृष्ट्वा हतम अलायुधम बभूव परमॊद्विग्नः सह सैन्येन भारत 38 तेन हय अस्य परतिज्ञातं भीमसेनम अहं युधि हन्तेति सवयम आगम्य समरता वैरम उत्तमम 39 धरुवं स तेन हन्तव्य इत्य अमन्यन्त पार्थिवः जीवितं चिरकालाय भरातॄणां चाप्य अमन्यत 40 स तं दृष्ट्वा विनिहतं भीमसेनात्मजेन वै परतिज्ञां भीमसेनस्य पूर्णाम एवाभ्यमन्यत |
1
[s] saṃprekṣya samare bhīmaṃ rakṣasā grastam antikāt vāsudevo 'bravīd vākyaṃ ghaṭotkacam idaṃ tadā 2 paśya bhīmaṃ mahābāho rakṣasā grastam antikāt paśyatāṃ sarvasainyānāṃ tava caiva mahādyute 3 sa karṇaṃ tvaṃ samutsṛjya rākṣasendram alāyudham jahi kṣipraṃ mahābāho paścāt karṇaṃ vadhiṣyasi 4 sa vārṣṇeya vacaḥ śrutvā karṇam utsṛjya vīryavān yuyudhe rākṣasendreṇa bakabhrātrā ghaṭotkacaḥ tayoḥ sutumulaṃ yuddhaṃ babhūva niśi rakṣasoḥ 5 alāyudhasya yodhāṃs tu rākṣasān bhīmadarśanān vegenāpatataḥ śūrān pragṛhītaśarāsanān 6 āttāyudhaḥ susaṃkruddho yuyudhāno mahārathaḥ nakulaḥ sahadevaś ca cicchidur niśitaiḥ śaraiḥ 7 sarvāṃś ca samare rājan kirīṭī kṣatriyarṣabhān paricikṣepa bībhatsuḥ sarvatha prakṣipañ śarān 8 karṇaś ca samare rājan vyadrāvayata pārthivān dhṛṣṭadyumna śikhaṇḍyādīn pāñcālānāṃ mahārathān 9 tān vadhyamānān dṛṣṭvā tu bhīmo bhīmaparākramaḥ abhyayāt tvaritaḥ karṇaṃ viśikhann vikiran raṇe 10 tatas te 'py āyayur hatvā rākṣasāny atra sūtajaḥ nakulaḥ sahadevaś ca sātyakiś ca mahārathaḥ te karṇaṃ yodhayām āsuḥ pāñcālā droṇam eva ca 11 alāyudhas tu saṃkruddho ghaṭotkacam ariṃdamam parigheṇātikāyena tāḍayām āsa mūrdhani 12 sa tu tena prahāreṇa bhaimasenir mahābalaḥ īṣan mūrchānvito ''tmānaṃ saṃstambhayata vīryavān 13 tato dīptāgnisaṃkāśāṃ śataghaṇṭām alaṃkṛtām cikṣepa samare tasmai gadāṃ kāñcanabhūṣaṇām 14 sā hayān sārathiṃ caiva rathaṃ cāsya mahāsvanā cūrṇayām āsa vegena visṛṣṭā bhīmakarmaṇā 15 sa bhagnahayacakrākṣo viśīrṇadhvajakūbaraḥ utpapāta rathāt tūrṇaṃ māyām āsthāya rākṣasīm 16 sa samāsthāya māyāṃ tu vavarṣa rudhiraṃ bahu vidyud vibhrājitaṃ cāsīt timirābhrākulaṃ nabhaḥ 17 tato vajranipātāś ca sāśanistanayitnavaḥ mahāṃś caṭacaṭā śabdas tatrāsīd dhi mahāhave 18 tāṃ prekṣya vihitāṃ māyāṃ rākṣaso rākṣasena tu ūrdhvam utpatya haiḍimbas tāṃ māyāṃ māyayāvadhīt 19 so 'bhivīkṣya hatāṃ māyāṃ māyāvī māyayaiva hi aśmavarṣaṃ sutumulaṃ visasarja ghaṭotkace 20 aśmavarṣaṃ sa tad ghoraṃ śaravarṣeṇa vīryavān diśo vidhvaṃsayām āsa tad adbhutam ivābhavat 21 tato nānāpraharaṇair anyonyam abhivarṣatām āyasaiḥ parighaiḥ śūlair gadāmusalamudgalaiḥ 22 pinākaiḥ karavālairś ca tomaraprāsakampanaiḥ nārācair niśitair bhallaiḥ śaraiś cakraiḥ paraśvadhaiḥ 23 ayo guḍair bhiṇḍipālair gośīrṣolūkhalair api utpāṭya ca mahāśākhair vividhair jagatī ruhaiḥ 24 śamī pīlu karīraiś ca śamyākaiś caiva bhārata iṅgudair badarībhiś ca kovidāraiś ca puṣpitaiḥ 25 palāśair arimedaiś ca plakṣanyagrodhapippalaiḥ mayadbhiḥ samare tasminn anyonyam abhijaghnatuḥ 26 vividhaiḥ parvatāgraiś ca nānādhātubhir ācitaiḥ teṣāṃ śabdho mahān āsīd vajrāṇāṃ bhidyatām iva 27 yuddhaṃ tad abhavad ghoraṃ bhaimy alāyudhayor nṛpa harīndrayor yathā rājan vālisugrīvayoḥ purā 28 tau yuddhvā vividhair ghorair āyudhair viśikhais tathā pragṛhya niśitau khaḍgāv anyonyam abhijaghnatuḥ 29 tāv anyonyam abhidrutya keśeṣu sumahābalau bhujābhyāṃ paryagṛhṇītāṃ mahākāyau mahābalau 30 tau bhinnagātrau prasvedaṃ susruvāte janādhipa rudhiraṃ ca mahākāyāv abhivṛṣṭāv ivācalau 31 athābhipatya vegena samudbhrāmya ca rākṣasam balenākṣipya haiḍimbaś cakartāsya śiromahat 32 so 'pahṛtya śiras tasya kuṇḍalābhyāṃ vibhūṣitam tadā sutumulaṃ nādaṃ nanāda sumahābalaḥ 33 hataṃ dṛṣṭvā mahākāyaṃ bakajñātim ariṃdamam pāñcālāḥ pāṇḍavāś caiva siṃhanādān vinedire 34 tato bherīsahasrāṇi śaṅkhānām ayutāni ca avādayan pāṇḍaveyās tasmin rakṣasi pātite 35 atīva sā niśā teṣāṃ babhūva vijayāvahā vidyotamānā vibabhau samantād dīpamālinī 36 alāyudhasya tu śiro bhaimasenir mahābalaḥ duryodhanasya pramukhe cikṣepa gatacetanam 37 atha duryodhano rājā dṛṣṭvā hatam alāyudham babhūva paramodvignaḥ saha sainyena bhārata 38 tena hy asya pratijñātaṃ bhīmasenam ahaṃ yudhi hanteti svayam āgamya smaratā vairam uttamam 39 dhruvaṃ sa tena hantavya ity amanyanta pārthivaḥ jīvitaṃ cirakālāya bhrātṝṇāṃ cāpy amanyata 40 sa taṃ dṛṣṭvā vinihataṃ bhīmasenātmajena vai pratijñāṃ bhīmasenasya pūrṇām evābhyamanyata |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 7
Chapter 154
|
1
[स] निहत्यालायुधं रक्षः परहृष्टात्मा घटॊत्कचः ननाद विविधान नादान वाहिन्याः परमुखे सथितः 2 तस्य तं तुमुलं शब्दं शरुत्वा कुञ्जरकम्पनम तावकानां महाराज भयम आसीत सुदारुणम 3 अलायुध विषक्तं तु भैमसेनिं महाबलम दृष्ट्वा कर्णॊ महाबाहुः पाञ्चालान समुपाद्रवत 4 दशभिर दशभिर बाणैर धृष्टद्युम्न शिखण्डिनौ दृढैः पूर्णायतॊत्सृष्टैर बिभेद नतपर्वभिः 5 ततः परमनाराचैर युधामन्यूत्तमौजसौ सात्यकिं च रथॊदारं कम्पयाम आस मार्गणैः 6 तेषाम अभ्यस्यतां तत्र सर्वेषां सव्यदक्षिणम मण्डलान्य एव चापानि वयदृश्यन्त जनाधिप 7 तेषां जयातलनिर्घॊषॊ रथनेमि सवनश च ह मेघानाम इव घर्मान्ते बभूव तुमुलॊ निशि 8 जयानेमिघॊषस्तनयित्नुमान वै; धनुस तडिन मण्डलकेतुशृङ्गः शरौघवर्षाकुल वृष्टिमांश च; संग्राममेघः स बभूव राजन 9 तद उधतं शैल इवाप्रकम्प्यॊ; वर्षं महच छैलसमानसारः विध्वंसयाम आस रणे नरेन्द्र; वैकर्तनः शत्रुगणावमर्दी 10 ततॊ ऽतुलैर वज्रनिपात कल्पैः; शितैः शरैः काञ्चनचित्रपुङ्खैः शत्रून वयपॊहत समरे महात्मा; वैकर्तनः पुत्र हिते रतस ते 11 संछिन्नभिन्न धवजिनश च के चित; के चिच छरैर अर्दित भिन्नदेहाः के चिद विसूता विहयाश च के चिद; वैकर्तनेनाशु कृता बभूवुः 12 अविन्दमानास तव अथ शर्म संख्ये; यौधिष्ठिरं ते बलम अन्वपद्यन तान परेक्ष्य भग्नान विमुखीकृतांश च; घटॊत्कचॊ रॊषम अतीव चक्रे 13 आस्थाय तं काञ्चनरत्नचित्रं; रथॊत्तमं सिंह इवॊननाद वैकर्तनं कर्णम उपेत्य चापि; विव्याध वज्रप्रतिमैः पृषत्कैः 14 तौ कर्णिनाराच शिलीमुखैश; च नालीकदण्डैश च स वत्सदन्तैः वराहकर्णैः स विषाण शृङ्गैः; कषुरप्र वर्षैश च विनेदतुः खम 15 तद बाणधारावृतम अन्तरिक्षं; तिर्यग्गताभिः समरे रराज सुवर्णपुङ्ख जवलितप्रभाभिर; विचित्रपुष्पाभिर इव सरजाभिः 16 समं हि ताव आप्रतिम परभावाव; अन्यॊन्यम आजघ्नतुर उत्तमास्त्रैः तयॊर हि वीरॊत्तमयॊर न कश चिद; ददर्श तस्मिन समरे विशेषम 17 अतीव तच चित्रम अतीव रूपं; बभूव युद्धं रविभीम सून्वॊः समाकुलं शस्त्रनिपात घॊरं; दिवीव राह्वंशुमतॊः परतप्तम 18 घटॊत्कचॊ यदा कर्णं न विशेषयते नृप तदा परादुश्चकारॊग्रम अस्त्रम अस्त्रविदां वरः 19 तेनास्त्रेण हयान पूर्वं हत्वा कर्णस्य राक्षसः सारथिं चैव हैडिम्बः कषिप्रम अन्तरधीयत 20 [धृ] तथा हय अन्तर्हिते तस्मिन कूटयॊधिनि राक्षसे मामकैः परतिपन्नं यत तन ममाचक्ष्व संजय 21 [स] अन्तर्हितं राक्षसं तं विदित्वा; संप्राक्रॊशन कुरवः सर्व एव कथं नायं राक्षसः कूटयॊधी; हन्यात कर्णं समरे ऽदृश्यमानः 22 ततः कर्णॊ लघुचित्रास्त्र यॊधी; सर्वा दिशॊ वयावृणॊद बाणजालैः न वै किं चिद वयापतत तत्र भूतं; तमॊ भूते सायकैर अन्तरिक्षे 23 न चाददानॊ न च संदधानॊ; न चेषुधी सपृशमानः कराग्रैः अदृश्यद वै लाघवात सूतपुत्रः; सर्वं बाणैश छादयानॊ ऽनतरिक्षम 24 ततॊ मायां विहिताम अन्तरिक्षे; घॊरां भीमां दारुणां राक्षसेन संपश्यामॊ लॊहिताभ्र परकाशां; देदीप्यन्तीम अग्निशिखाम इवॊग्राम 25 ततस तस्या विद्युतः परादुरासन्न; उल्काश चापि जवलिताः कौरवेन्द्र घॊषश चान्यः परादुरासीत सुघॊरः; सहस्रशॊ नदतां दुन्दुभीनाम 26 ततः शराः परापतन रुक्मपुङ्खाः; शक्त्याः परासा मुसलान्य आयुधानि परश्वधास तैलधौताश च खड्गाः; परदीप्ताग्राः पट्टिशास तॊमराश च 27 मयूखिनः परिघा लॊहबद्धा; गदाश चित्राः शितधाराश च शूलाः गुर्व्यॊ गदा हेमपट्टावनद्धाः; शतघ्न्यश च परादुरासन समन्तात 28 महाशिलाश चापतंस तत्र तत्र; सहस्रशः साशनयः सवज्राः चक्राणि चानेक शतक्षुराणि; परादुर्बभूवुर जवलनप्रभाणि 29 तां शक्तिपाषाण परश्वधानां; परासासिवज्राशनिमुद्गराणाम वृष्टिं विशालां जवलितां पतन्तीं; कर्णः शरौघैर न शशाक हन्तुम 30 शराहतानाम अततां हयानां; वज्राहतानां पततां गजानाम शिला हतानां च महारथानां; महान निनादः पततां बभूव 31 सुभीम नानाविध शस्त्रपातैर; घटॊत्कचेनाभिहतं समन्तात दौर्यॊधनं तद बलम आर्तरूपम; आवर्तमानं ददृशे भरमन्तम 32 हाहाकृतं संपरिवर्तमानं; संलीयमानं च विषण्णरूपम ते तव आर्य भावात पुरुषप्रवीराः; पराङ्मुखा न बभूवुस तदानीम 33 तां राक्षसीं घॊरतरां सुभीमां; वृष्टिं महाशस्त्रमयीं पतन्तीम दृष्ट्वा बलौघांश च निपात्यमानान; महद भयं तव पुत्रान विवेश 34 शिवाश च वैश्वानरदीप्तजिह्वाः; सुभीम नादाः शतशॊ नदन्त्यः रक्षॊगणान नर्दतश चाभिवीक्ष्य; नरेन्द्र यॊधा वयथिता बभूवुः 35 ते दीप्तजिह्वानन तीक्ष्णदंष्ट्रा; विभीषणाः शैलनिकाश कायाः नभॊगताः शक्तिविषक्त हस्ता; मेघा वयमुञ्चन्न इव वृष्टिमार्गम 36 तैर आहतास ते शरशक्तिशूलैर; गदाभिर उग्रैः परिघैश च दीप्तैः वज्रैः पिनाकैर अशनिप्रहारैश; चक्रैः शतघ्न्युन्मथिताश च पेतुः 37 हुडा भुशुण्ड्यॊ ऽशमगुडाः शतध्न्यः; सथूणाश च कार्ष्णायस पट्टनद्धाः अवाकिरंस तव पुत्रस्य सैन्यं; तथा रौद्रं कश्मलं परादुरासीत 38 निष्कीर्णान्त्रा विहतैर उत्तमाङ्गैः; संभग्नाङ्गाः शेरते तत्र शूराः भिन्ना हयाः कुञ्जराश चावभग्नाः; संचूर्णिताश चैव रथाः शिलाभिः 39 एवं महच छस्त्र वर्षं सृजन्तस; ते यातुधाना भुवि घॊररूपाः मायाः सृष्टास तत्र घटॊत्कचेन; नामुञ्चन वै याचमानं न भीतम 40 तस्मिन घॊरे कुरुवीरावमर्दे; कालॊत्सृष्टे कषत्रियाणाम अभावे ते वै भग्नाः सहसा वयद्रवन्त; पराक्रॊशन्तः कौरवाः सर्व एव 41 पलायध्वं कुरवॊ नैतद अस्ति; सेन्द्रा देवा घनन्ति नः पाण्डवार्थे तथा तेषां मज्जतां भारतानां; न सम दवीपस तत्र कश चिद बभूव 42 तस्मिन संक्रन्दे तुमुले वर्तमाने; सैन्ये भग्ने लीयमाने कुरूणाम अनीकानां परविभागे ऽपरकाशे; न जञायन्ते कुरवॊ नेतरे वा 43 निर्मर्यादे विद्रवे घॊररूपे; सर्वा दिशः परेक्षमाणाः सम शून्याः तां शस्त्रवृष्टिम उरसा गाहमानं; कर्णं चैकं तत्र राजन्न अपश्यम 44 ततॊ बाणैर आवृणॊद अन्तरिक्षं; दिव्यां मायां यॊधयन राक्षसस्य हरीमान कुर्वन दुष्करम आर्य कर्म; नैवामुह्यत संयुगे सूतपुत्रः 45 ततॊ भीताः समुदैक्षन्त कर्णं; राजन सर्वे सैन्धवा बाह्लिकाश च असंमॊहं पूजयन्तॊ ऽसय संख्ये; संपश्यन्तॊ विजयं राक्षसस्य 46 तेनॊत्सृष्टा चक्रयुक्ता शतघ्नी; समं सर्वांश चतुरॊ ऽशवाञ जघान ते जानुभिर जगतीम अन्वपद्यन; गतासवॊ निर्दशनाक्षि जिह्वाः 47 ततॊ हताश्वाद अवरुह्य वाहाद; अन्तर मनाः कुरुषु पराद्रवत्सु दिव्ये चास्त्रे मायया वध्यमाने; नैमामुह्यच चिन्तयन पराप्तकालम 48 ततॊ ऽबरुवन कुरवः सर्व एव; कर्णं दृष्ट्वा घॊररूपां च मायाम शक्त्या रक्षॊ जहि कर्णाद य तूर्णं; नश्यन्त्य एते कुरवॊ धार्तराष्ट्राः 49 करिष्यतः किं च नॊ भीम पार्थौ; पतन्तम एनं जहि रक्षॊ निशीथे यॊ नः संग्रामाद घॊररूपाद विमुच्येत; स नः पार्थान समरे यॊधयेत 50 तस्माद एनं राक्षसं घॊररूपं; जहि शक्त्या दत्तया वासवेन मा कौरवाः सर्व एवेन्द्र कल्पा; रात्री मुखे कर्ण नेशुः स यॊधाः 51 स वध्यमानॊ रक्षसा वै निशीथे; दृष्ट्वा राजन नश्यमानं बलं च महच च शरुत्वा निनदं कौरवाणां; मतिं दध्रे शक्तिमॊक्षाय कर्णः 52 स वै करुद्धः सिंह इवात्यमर्षी; नामर्षयत परतिघातं रणे तम शक्तिं शरेष्ठां वैजयन्तीम असह्यां; समाददे तस्य वधं चिकीर्षन 53 यासौ राजन निहिता वर्षपूगान; वधायाजौ सत्कृता फल्गुनस्य यां वै परादात सूतपुत्राय शक्रः; शक्तिं शरेष्ठां कुण्डलाभ्यां निमाय 54 तां वै शक्तिं लेलिहानां परदीप्तां; पाशैर युक्ताम अन्तकस्येव रात्रिम मृत्यॊः सवसारं जवलिताम इवॊल्कां; वैकर्तनः पराहिणॊद राक्षसाय 55 ताम उत्तमां परकायापहन्त्रीं; दृष्ट्वा सौतेर बाहुसंस्थां जवलन्तीम भीतं रक्षॊ विप्रदुद्राव राजन; कृत्वात्मानं विन्ध्यपादप्रमाणम 56 दृष्ट्वा शक्तिं कर्ण बाह्वन्तरस्थां; नेदुर भूतान्य अन्तरिक्षे नरेन्द्र ववुर तावास तुमुलाश चापि राजन; स निर्घाता चाशानिर गां जगाम 57 सा तां मायां भस्मकृत्वा जवलन्ती; भित्त्वा गाढं हृदयं राक्षसस्य ऊर्ध्वं ययौ दीप्यमाना निशायां; नक्षत्राणाम अन्तराण्य आविशन्ती 58 युद्ध्वा चित्रैर विविधैः शस्त्रपूगैर; दिव्यैर वीरॊ मानुषै राक्षसैश च नदन नादान विविधान भैरवांश च; पराणान इष्टांस तयाजितः शक्र शक्त्या 59 इदं चान्यच चित्रम आश्चर्यरूपं; चकारासौ कर्म शत्रुक्षयाय तस्मिन काले शक्तिनिर्भिन्न मर्मा; बभौ राजन मेघशैलप्रकाशः 60 ततॊ ऽनतरिक्षाद अपतद गतासुः; स राक्षसेन्द्रॊ भुवि भिन्नदेहः अवाक्शिराः सतब्धगात्रॊ विजिह्वॊ; घटॊत्कचॊ महद आस्थाय रूपम 61 स तद रूपं भैरवं भीमकर्मा; भीमं कृत्वा भैमसेनिः पपात हतॊ ऽपय एवं तव सैन्य एकदेशम; अपॊथयत कौरवान भीषयाणः 62 ततॊ मिश्राः पराणदन सिंहनादैर; भेर्यः शङ्खा मुरजाश चानकाश च दग्धां मायां निहतं राक्षसं च; दृष्ट्वा हृष्टाः पराणदन कौरवेयाः 63 ततः कर्णः कुरुभिः पूज्यमानॊ; यथा शक्रॊ वृत्रवधे मरुद्भिः अन्वारूढस तव पुत्रं रथस्यं; हृष्टश चापि पराविशत सवं स सैन्यम |
1
[s] nihatyālāyudhaṃ rakṣaḥ prahṛṣṭātmā ghaṭotkacaḥ nanāda vividhān nādān vāhinyāḥ pramukhe sthitaḥ 2 tasya taṃ tumulaṃ śabdaṃ śrutvā kuñjarakampanam tāvakānāṃ mahārāja bhayam āsīt sudāruṇam 3 alāyudha viṣaktaṃ tu bhaimaseniṃ mahābalam dṛṣṭvā karṇo mahābāhuḥ pāñcālān samupādravat 4 daśabhir daśabhir bāṇair dhṛṣṭadyumna śikhaṇḍinau dṛḍhaiḥ pūrṇāyatotsṛṣṭair bibheda nataparvabhiḥ 5 tataḥ paramanārācair yudhāmanyūttamaujasau sātyakiṃ ca rathodāraṃ kampayām āsa mārgaṇaiḥ 6 teṣām abhyasyatāṃ tatra sarveṣāṃ savyadakṣiṇam maṇḍalāny eva cāpāni vyadṛśyanta janādhipa 7 teṣāṃ jyātalanirghoṣo rathanemi svanaś ca ha meghānām iva gharmānte babhūva tumulo niśi 8 jyānemighoṣastanayitnumān vai; dhanus taḍin maṇḍalaketuśṛṅgaḥ śaraughavarṣākula vṛṣṭimāṃś ca; saṃgrāmameghaḥ sa babhūva rājan 9 tad udhataṃ śaila ivāprakampyo; varṣaṃ mahac chailasamānasāraḥ vidhvaṃsayām āsa raṇe narendra; vaikartanaḥ śatrugaṇāvamardī 10 tato 'tulair vajranipāta kalpaiḥ; śitaiḥ śaraiḥ kāñcanacitrapuṅkhaiḥ śatrūn vyapohat samare mahātmā; vaikartanaḥ putra hite ratas te 11 saṃchinnabhinna dhvajinaś ca ke cit; ke cic charair ardita bhinnadehāḥ ke cid visūtā vihayāś ca ke cid; vaikartanenāśu kṛtā babhūvuḥ 12 avindamānās tv atha śarma saṃkhye; yaudhiṣṭhiraṃ te balam anvapadyan tān prekṣya bhagnān vimukhīkṛtāṃś ca; ghaṭotkaco roṣam atīva cakre 13 āsthāya taṃ kāñcanaratnacitraṃ; rathottamaṃ siṃha ivonanāda vaikartanaṃ karṇam upetya cāpi; vivyādha vajrapratimaiḥ pṛṣatkaiḥ 14 tau karṇinārāca śilīmukhaiś; ca nālīkadaṇḍaiś ca sa vatsadantaiḥ varāhakarṇaiḥ sa viṣāṇa śṛṅgaiḥ; kṣurapra varṣaiś ca vinedatuḥ kham 15 tad bāṇadhārāvṛtam antarikṣaṃ; tiryaggatābhiḥ samare rarāja suvarṇapuṅkha jvalitaprabhābhir; vicitrapuṣpābhir iva srajābhiḥ 16 samaṃ hi tāv āpratima prabhāvāv; anyonyam ājaghnatur uttamāstraiḥ tayor hi vīrottamayor na kaś cid; dadarśa tasmin samare viśeṣam 17 atīva tac citram atīva rūpaṃ; babhūva yuddhaṃ ravibhīma sūnvoḥ samākulaṃ śastranipāta ghoraṃ; divīva rāhvaṃśumatoḥ prataptam 18 ghaṭotkaco yadā karṇaṃ na viśeṣayate nṛpa tadā prāduścakārogram astram astravidāṃ varaḥ 19 tenāstreṇa hayān pūrvaṃ hatvā karṇasya rākṣasaḥ sārathiṃ caiva haiḍimbaḥ kṣipram antaradhīyata 20 [dhṛ] tathā hy antarhite tasmin kūṭayodhini rākṣase māmakaiḥ pratipannaṃ yat tan mamācakṣva saṃjaya 21 [s] antarhitaṃ rākṣasaṃ taṃ viditvā; saṃprākrośan kuravaḥ sarva eva kathaṃ nāyaṃ rākṣasaḥ kūṭayodhī; hanyāt karṇaṃ samare 'dṛśyamānaḥ 22 tataḥ karṇo laghucitrāstra yodhī; sarvā diśo vyāvṛṇod bāṇajālaiḥ na vai kiṃ cid vyāpatat tatra bhūtaṃ; tamo bhūte sāyakair antarikṣe 23 na cādadāno na ca saṃdadhāno; na ceṣudhī spṛśamānaḥ karāgraiḥ adṛśyad vai lāghavāt sūtaputraḥ; sarvaṃ bāṇaiś chādayāno 'ntarikṣam 24 tato māyāṃ vihitām antarikṣe; ghorāṃ bhīmāṃ dāruṇāṃ rākṣasena saṃpaśyāmo lohitābhra prakāśāṃ; dedīpyantīm agniśikhām ivogrām 25 tatas tasyā vidyutaḥ prādurāsann; ulkāś cāpi jvalitāḥ kauravendra ghoṣaś cānyaḥ prādurāsīt sughoraḥ; sahasraśo nadatāṃ dundubhīnām 26 tataḥ śarāḥ prāpatan rukmapuṅkhāḥ; śaktyāḥ prāsā musalāny āyudhāni paraśvadhās tailadhautāś ca khaḍgāḥ; pradīptāgrāḥ paṭṭiśās tomarāś ca 27 mayūkhinaḥ parighā lohabaddhā; gadāś citrāḥ śitadhārāś ca śūlāḥ gurvyo gadā hemapaṭṭāvanaddhāḥ; śataghnyaś ca prādurāsan samantāt 28 mahāśilāś cāpataṃs tatra tatra; sahasraśaḥ sāśanayaḥ savajrāḥ cakrāṇi cāneka śatakṣurāṇi; prādurbabhūvur jvalanaprabhāṇi 29 tāṃ śaktipāṣāṇa paraśvadhānāṃ; prāsāsivajrāśanimudgarāṇām vṛṣṭiṃ viśālāṃ jvalitāṃ patantīṃ; karṇaḥ śaraughair na śaśāka hantum 30 śarāhatānām atatāṃ hayānāṃ; vajrāhatānāṃ patatāṃ gajānām śilā hatānāṃ ca mahārathānāṃ; mahān ninādaḥ patatāṃ babhūva 31 subhīma nānāvidha śastrapātair; ghaṭotkacenābhihataṃ samantāt dauryodhanaṃ tad balam ārtarūpam; āvartamānaṃ dadṛśe bhramantam 32 hāhākṛtaṃ saṃparivartamānaṃ; saṃlīyamānaṃ ca viṣaṇṇarūpam te tv ārya bhāvāt puruṣapravīrāḥ; parāṅmukhā na babhūvus tadānīm 33 tāṃ rākṣasīṃ ghoratarāṃ subhīmāṃ; vṛṣṭiṃ mahāśastramayīṃ patantīm dṛṣṭvā balaughāṃś ca nipātyamānān; mahad bhayaṃ tava putrān viveśa 34 śivāś ca vaiśvānaradīptajihvāḥ; subhīma nādāḥ śataśo nadantyaḥ rakṣogaṇān nardataś cābhivīkṣya; narendra yodhā vyathitā babhūvuḥ 35 te dīptajihvānana tīkṣṇadaṃṣṭrā; vibhīṣaṇāḥ śailanikāśa kāyāḥ nabhogatāḥ śaktiviṣakta hastā; meghā vyamuñcann iva vṛṣṭimārgam 36 tair āhatās te śaraśaktiśūlair; gadābhir ugraiḥ parighaiś ca dīptaiḥ vajraiḥ pinākair aśaniprahāraiś; cakraiḥ śataghnyunmathitāś ca petuḥ 37 huḍā bhuśuṇḍyo 'śmaguḍāḥ śatadhnyaḥ; sthūṇāś ca kārṣṇāyasa paṭṭanaddhāḥ avākiraṃs tava putrasya sainyaṃ; tathā raudraṃ kaśmalaṃ prādurāsīt 38 niṣkīrṇāntrā vihatair uttamāṅgaiḥ; saṃbhagnāṅgāḥ śerate tatra śūrāḥ bhinnā hayāḥ kuñjarāś cāvabhagnāḥ; saṃcūrṇitāś caiva rathāḥ śilābhiḥ 39 evaṃ mahac chastra varṣaṃ sṛjantas; te yātudhānā bhuvi ghorarūpāḥ māyāḥ sṛṣṭās tatra ghaṭotkacena; nāmuñcan vai yācamānaṃ na bhītam 40 tasmin ghore kuruvīrāvamarde; kālotsṛṣṭe kṣatriyāṇām abhāve te vai bhagnāḥ sahasā vyadravanta; prākrośantaḥ kauravāḥ sarva eva 41 palāyadhvaṃ kuravo naitad asti; sendrā devā ghnanti naḥ pāṇḍavārthe tathā teṣāṃ majjatāṃ bhāratānāṃ; na sma dvīpas tatra kaś cid babhūva 42 tasmin saṃkrande tumule vartamāne; sainye bhagne līyamāne kurūṇām anīkānāṃ pravibhāge 'prakāśe; na jñāyante kuravo netare vā 43 nirmaryāde vidrave ghorarūpe; sarvā diśaḥ prekṣamāṇāḥ sma śūnyāḥ tāṃ śastravṛṣṭim urasā gāhamānaṃ; karṇaṃ caikaṃ tatra rājann apaśyam 44 tato bāṇair āvṛṇod antarikṣaṃ; divyāṃ māyāṃ yodhayan rākṣasasya hrīmān kurvan duṣkaram ārya karma; naivāmuhyat saṃyuge sūtaputraḥ 45 tato bhītāḥ samudaikṣanta karṇaṃ; rājan sarve saindhavā bāhlikāś ca asaṃmohaṃ pūjayanto 'sya saṃkhye; saṃpaśyanto vijayaṃ rākṣasasya 46 tenotsṛṣṭā cakrayuktā śataghnī; samaṃ sarvāṃś caturo 'śvāñ jaghāna te jānubhir jagatīm anvapadyan; gatāsavo nirdaśanākṣi jihvāḥ 47 tato hatāśvād avaruhya vāhād; antar manāḥ kuruṣu prādravatsu divye cāstre māyayā vadhyamāne; naimāmuhyac cintayan prāptakālam 48 tato 'bruvan kuravaḥ sarva eva; karṇaṃ dṛṣṭvā ghorarūpāṃ ca māyām śaktyā rakṣo jahi karṇād ya tūrṇaṃ; naśyanty ete kuravo dhārtarāṣṭrāḥ 49 kariṣyataḥ kiṃ ca no bhīma pārthau; patantam enaṃ jahi rakṣo niśīthe yo naḥ saṃgrāmād ghorarūpād vimucyet; sa naḥ pārthān samare yodhayeta 50 tasmād enaṃ rākṣasaṃ ghorarūpaṃ; jahi śaktyā dattayā vāsavena mā kauravāḥ sarva evendra kalpā; rātrī mukhe karṇa neśuḥ sa yodhāḥ 51 sa vadhyamāno rakṣasā vai niśīthe; dṛṣṭvā rājan naśyamānaṃ balaṃ ca mahac ca śrutvā ninadaṃ kauravāṇāṃ; matiṃ dadhre śaktimokṣāya karṇaḥ 52 sa vai kruddhaḥ siṃha ivātyamarṣī; nāmarṣayat pratighātaṃ raṇe tam śaktiṃ śreṣṭhāṃ vaijayantīm asahyāṃ; samādade tasya vadhaṃ cikīrṣan 53 yāsau rājan nihitā varṣapūgān; vadhāyājau satkṛtā phalgunasya yāṃ vai prādāt sūtaputrāya śakraḥ; śaktiṃ śreṣṭhāṃ kuṇḍalābhyāṃ nimāya 54 tāṃ vai śaktiṃ lelihānāṃ pradīptāṃ; pāśair yuktām antakasyeva rātrim mṛtyoḥ svasāraṃ jvalitām ivolkāṃ; vaikartanaḥ prāhiṇod rākṣasāya 55 tām uttamāṃ parakāyāpahantrīṃ; dṛṣṭvā sauter bāhusaṃsthāṃ jvalantīm bhītaṃ rakṣo vipradudrāva rājan; kṛtvātmānaṃ vindhyapādapramāṇam 56 dṛṣṭvā śaktiṃ karṇa bāhvantarasthāṃ; nedur bhūtāny antarikṣe narendra vavur tāvās tumulāś cāpi rājan; sa nirghātā cāśānir gāṃ jagāma 57 sā tāṃ māyāṃ bhasmakṛtvā jvalantī; bhittvā gāḍhaṃ hṛdayaṃ rākṣasasya ūrdhvaṃ yayau dīpyamānā niśāyāṃ; nakṣatrāṇām antarāṇy āviśantī 58 yuddhvā citrair vividhaiḥ śastrapūgair; divyair vīro mānuṣai rākṣasaiś ca nadan nādān vividhān bhairavāṃś ca; prāṇān iṣṭāṃs tyājitaḥ śakra śaktyā 59 idaṃ cānyac citram āścaryarūpaṃ; cakārāsau karma śatrukṣayāya tasmin kāle śaktinirbhinna marmā; babhau rājan meghaśailaprakāśaḥ 60 tato 'ntarikṣād apatad gatāsuḥ; sa rākṣasendro bhuvi bhinnadehaḥ avākśirāḥ stabdhagātro vijihvo; ghaṭotkaco mahad āsthāya rūpam 61 sa tad rūpaṃ bhairavaṃ bhīmakarmā; bhīmaṃ kṛtvā bhaimaseniḥ papāta hato 'py evaṃ tava sainy ekadeśam; apothayat kauravān bhīṣayāṇaḥ 62 tato miśrāḥ prāṇadan siṃhanādair; bheryaḥ śaṅkhā murajāś cānakāś ca dagdhāṃ māyāṃ nihataṃ rākṣasaṃ ca; dṛṣṭvā hṛṣṭāḥ prāṇadan kauraveyāḥ 63 tataḥ karṇaḥ kurubhiḥ pūjyamāno; yathā śakro vṛtravadhe marudbhiḥ anvārūḍhas tava putraṃ rathasyaṃ; hṛṣṭaś cāpi prāviśat svaṃ sa sainyam |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 7
Chapter 155
|
1
[स] हैडिम्बं निहतं दृष्ट्वा विकीर्णम इव पर्वतम पाण्डवा दीनमनसः सर्वे बाष्पाकुलेक्षणाः 2 वासुदेवस तु हर्षेण महताभिपरिप्लुतः ननाद सिंहवन नादं वयथयन्न इव भारत विनद्य च महानादं पर्यष्वजत फल्गुनम 3 स विनद्य महानादम अभीशून संनियम्य च ननर्त हर्षसंवीतॊ वातॊद्धूत इव दरुमः 4 ततॊ विनिर्भ्राम्य पुनः पार्थम आस्फॊट्य चासकृत रथॊपस्थ गतॊ भीमं पराणदत पुनर अच्युतः 5 परहृष्टमनसं जञात्वा वासुदेवं महाबलम अब्रवीद अर्जुनॊ राजन नातिहृष्टमना इव 6 अतिहर्षॊ ऽयम अस्थाने तवाद्य मधुसूदन शॊकस्थाने परे पराप्ते हैडिम्बस्य वधेन वै 7 विमुखानि च सैन्यानि हतं दृष्ट्वा घटॊत्कचम वयं च भृशम आविग्ना हैडिम्बस्य निपातनात 8 नैतत कारणम अल्पं हि भविष्यति जनार्दन तद अद्य शंस मे पृष्टः सत्यं सत्यवतां वर 9 यद्य एतन न रहस्यं ते वक्तुम अर्हस्य अरिंदम धैर्यस्य वैकृतं बरूहि तवम अद्य मधुसूदन 10 समुद्रस्येव संक्षॊभॊ मेरॊर इव विसर्पणम तथैतल लाघवं मन्ये तव कर्म जनार्दन 11 [वासु] अतिहर्षम इमं पराप्तं शृणु मे तवं धनंजय अतीव मनसः सद्यः परसादकरम उत्तमम 12 शक्तिं घटॊत्कचेनेमां वयंसयित्वा महाद्युते कर्णं निहतम एवाजौ विद्धि सद्यॊ धनंजय 13 शक्तिहस्तं पुनः कर्णं कॊ लॊके ऽसति पुमान इह य एनम अभितस तिष्ठेत कार्त्तिकेयम इवाहवे 14 दिष्ट्यापनीत कवचॊ दिष्ट्यापहृत कुण्डलः दिष्ट्या च वयंसिता शक्तिर अमॊघस्य घटॊत्कचे 15 यदि हि सत्यात स कवचस तथैव च सकुण्डलः सामरान अपि लॊकांस तरीन एकः कर्णॊ जयेद बली 16 वासवॊ वा कुबेरॊ वा वरुणॊ वा जलेश्वरः यमॊ वा नॊत्सहेत कर्णं रणे परतिसमासितुम 17 गाण्डीवम आयम्य भवांश चक्रं वाहं सुदर्शनम न शक्तौ सवॊ रणे जेतुं तथायुक्तं नरर्षभम 18 तवद्धितार्थं तु शक्रेण मायया हृतकुण्डलः विहीनकवचश चायं कृतः परपुरंजयः 19 उत्कृत्य कवचं यस्मात कुण्डले विमले च ते परादाच छक्राय कर्णॊ वै तेन वैकर्तनः समृतः 20 आशीविष इव करुद्धः सतम्भितॊ मन्त्रतेजसा तथाद्य भाति कर्णॊ मे शान्तज्वाल इवानलः 21 यदा परभृति कर्णाय शक्तिर दत्ता महात्मना वासवेन महाबाहॊ पराप्ता यासौ घटॊत्कचे 22 कुण्डलाभ्यां निमायाथ दिव्येन कवचेन च तां पराप्यामन्यत वृषा सततं तवां हतं रणे 23 एवंगते ऽपि शक्यॊ ऽयं हन्तुं नान्येन केन चित ऋते तवा पुरुषव्याघ्र शपे सत्येन चानघ 24 बरह्मण्यः सत्यवादी च तपस्वी नियतव्रतः रिपुष्व अपि दयावांश च तस्मात कर्णॊ वृषा समृपः 25 युद्धशौण्डॊ महाबाहुर नित्यॊद्यत शरासनः केसरीव वने मर्दन मत्तमातङ्गयूथपान विमदान रथशार्दूलान कुरुते रणमूर्धनि 26 मध्यं गत इवादित्यॊ यॊ न शक्यॊ निरीक्षितुम तवदीयैः पुरुषव्याघ्र यॊधमुख्यैर महात्मभिः शरजालसहस्रांशुः शरदीव दिवाकरः 27 तपान्ते तॊयदॊ यद्वच छरधाराः कषरत्य असौ दिव्यास्त्रजलदः कर्णः पर्जन्य इव वृष्टिमान सॊ ऽदय मानुषतां पराप्तॊ विमुक्तः शक्रदत्तया 28 एकॊ हि यॊगॊ ऽसय भवेद वधाय; छिद्रे हय एनं सवप्रमत्तः परमत्तम कृच्छ्रप्राप्तं रथचक्रे निमग्ने; हन्याः पूर्वं तवं तु संज्ञां विचार्य 29 जरासंधश चेदिराजॊ महात्मा; महाबलश चैकलब्यॊ निषादः एकैकशॊ निहताः सर्व एव; यॊगैस तैस तैस तवद्धितार्थं मयैव 30 अथापरे निहता राक्षसेन्द्रा; हिडिम्बकिर्मीरबकप्रधानाः अलायुधः परसैन्यावमर्दी; घटॊत्कचश चॊग्रकर्मा तरस्वी |
1
[s] haiḍimbaṃ nihataṃ dṛṣṭvā vikīrṇam iva parvatam pāṇḍavā dīnamanasaḥ sarve bāṣpākulekṣaṇāḥ 2 vāsudevas tu harṣeṇa mahatābhipariplutaḥ nanāda siṃhavan nādaṃ vyathayann iva bhārata vinadya ca mahānādaṃ paryaṣvajata phalgunam 3 sa vinadya mahānādam abhīśūn saṃniyamya ca nanarta harṣasaṃvīto vātoddhūta iva drumaḥ 4 tato vinirbhrāmya punaḥ pārtham āsphoṭya cāsakṛt rathopastha gato bhīmaṃ prāṇadat punar acyutaḥ 5 prahṛṣṭamanasaṃ jñātvā vāsudevaṃ mahābalam abravīd arjuno rājan nātihṛṣṭamanā iva 6 atiharṣo 'yam asthāne tavādya madhusūdana śokasthāne pare prāpte haiḍimbasya vadhena vai 7 vimukhāni ca sainyāni hataṃ dṛṣṭvā ghaṭotkacam vayaṃ ca bhṛśam āvignā haiḍimbasya nipātanāt 8 naitat kāraṇam alpaṃ hi bhaviṣyati janārdana tad adya śaṃsa me pṛṣṭaḥ satyaṃ satyavatāṃ vara 9 yady etan na rahasyaṃ te vaktum arhasy ariṃdama dhairyasya vaikṛtaṃ brūhi tvam adya madhusūdana 10 samudrasyeva saṃkṣobho meror iva visarpaṇam tathaital lāghavaṃ manye tava karma janārdana 11 [vāsu] atiharṣam imaṃ prāptaṃ śṛṇu me tvaṃ dhanaṃjaya atīva manasaḥ sadyaḥ prasādakaram uttamam 12 śaktiṃ ghaṭotkacenemāṃ vyaṃsayitvā mahādyute karṇaṃ nihatam evājau viddhi sadyo dhanaṃjaya 13 śaktihastaṃ punaḥ karṇaṃ ko loke 'sti pumān iha ya enam abhitas tiṣṭhet kārttikeyam ivāhave 14 diṣṭyāpanīta kavaco diṣṭyāpahṛta kuṇḍalaḥ diṣṭyā ca vyaṃsitā śaktir amoghasya ghaṭotkace 15 yadi hi styāt sa kavacas tathaiva ca sakuṇḍalaḥ sāmarān api lokāṃs trīn ekaḥ karṇo jayed balī 16 vāsavo vā kubero vā varuṇo vā jaleśvaraḥ yamo vā notsahet karṇaṃ raṇe pratisamāsitum 17 gāṇḍīvam āyamya bhavāṃś cakraṃ vāhaṃ sudarśanam na śaktau svo raṇe jetuṃ tathāyuktaṃ nararṣabham 18 tvaddhitārthaṃ tu śakreṇa māyayā hṛtakuṇḍalaḥ vihīnakavacaś cāyaṃ kṛtaḥ parapuraṃjayaḥ 19 utkṛtya kavacaṃ yasmāt kuṇḍale vimale ca te prādāc chakrāya karṇo vai tena vaikartanaḥ smṛtaḥ 20 āśīviṣa iva kruddhaḥ stambhito mantratejasā tathādya bhāti karṇo me śāntajvāla ivānalaḥ 21 yadā prabhṛti karṇāya śaktir dattā mahātmanā vāsavena mahābāho prāptā yāsau ghaṭotkace 22 kuṇḍalābhyāṃ nimāyātha divyena kavacena ca tāṃ prāpyāmanyata vṛṣā satataṃ tvāṃ hataṃ raṇe 23 evaṃgate 'pi śakyo 'yaṃ hantuṃ nānyena kena cit ṛte tvā puruṣavyāghra śape satyena cānagha 24 brahmaṇyaḥ satyavādī ca tapasvī niyatavrataḥ ripuṣv api dayāvāṃś ca tasmāt karṇo vṛṣā smṛpaḥ 25 yuddhaśauṇḍo mahābāhur nityodyata śarāsanaḥ kesarīva vane mardan mattamātaṅgayūthapān vimadān rathaśārdūlān kurute raṇamūrdhani 26 madhyaṃ gata ivādityo yo na śakyo nirīkṣitum tvadīyaiḥ puruṣavyāghra yodhamukhyair mahātmabhiḥ śarajālasahasrāṃśuḥ śaradīva divākaraḥ 27 tapānte toyado yadvac charadhārāḥ kṣaraty asau divyāstrajaladaḥ karṇaḥ parjanya iva vṛṣṭimān so 'dya mānuṣatāṃ prāpto vimuktaḥ śakradattayā 28 eko hi yogo 'sya bhaved vadhāya; chidre hy enaṃ svapramattaḥ pramattam kṛcchraprāptaṃ rathacakre nimagne; hanyāḥ pūrvaṃ tvaṃ tu saṃjñāṃ vicārya 29 jarāsaṃdhaś cedirājo mahātmā; mahābalaś caikalabyo niṣādaḥ ekaikaśo nihatāḥ sarva eva; yogais tais tais tvaddhitārthaṃ mayaiva 30 athāpare nihatā rākṣasendrā; hiḍimbakirmīrabakapradhānāḥ alāyudhaḥ parasainyāvamardī; ghaṭotkacaś cograkarmā tarasvī |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 7
Chapter 156
|
1
[अर्ज] कथम अस्मद्धितार्थं ते कैश च यॊगैर जनार्दन जरासंधप्रभृतयॊ घातिताः पृथिवीष्वराः 2 [वासु] जरा संघश चेदिराजॊ नैषादिश च महाबलः यदि सयुर न हताः पूर्वम इदानीं सयुर भयंकराः 3 सुयॊधनस तान अपश्यं कृषुयाद रथसत्तमान ते ऽसमाभिर नित्यसंदुष्टाः संश्रयेयुश च कौरवान 4 ते हि वीरा महात्मानः कृतास्त्रा दृढयॊधिनः धार्तराष्ट्रीं चमूं कृत्स्नां रक्षेयुर अमरा इव 5 सूतपुत्रॊ जरासंधश चेदिराजॊ निषादजः सुयॊधनं समाश्रित्य पतेरन पृथिवीम इमाम 6 यॊगैर अपि हता यैस ते तान मे शृणु धनंजय अजय्या हि विना यॊगैर मृधे ते दैवतैर अपि 7 एकैकॊ हि पृथक तेषां समस्तां सुरवाहिनीम यॊधयेत समरे पार्थ लॊकपालाभिरक्षिताम 8 जरासंधॊ हि रुषितॊ रौहिणेय परधर्षितः अस्मद्वधार्थं चिक्षेप गदां वै लॊहिता मुखीम 9 सीमन्तम इव कुर्वाणां नभसः पावकप्रभाम वयदृश्यतापतन्ती सा शक्र मुक्ता यथाशनिः 10 ताम आपतन्तीं दृष्ट्वैव गदां रॊहिणिनन्दनः परतिघातार्थम अस्त्रं वै सथूणाकर्णम अवासृजत 11 अस्त्रवेगप्रतिहता सा गदा परापतद भुवि दारयन्ती धरां देवीं कम्पयन्तीव पर्वतान 12 तत्र सम राक्षसी घॊरा जरा नामाशु विक्रमा संधयाम आस तं जातं जराल्संधम अरिंदमम 13 दवाभ्यां जातॊ हि मातृभ्याम अर्धदेहः पृथक पृथक तया स संधितॊ यस्माज जरासंधस ततः समृतः 14 सा तु भूमिगता पार्थ हता स सुतबान्धवा गदया तेन चास्त्रेण सथूणाकर्णेन राक्षसी 15 विना भूतः सगदया जरासंधॊ महामृधे निहतॊ भीमसेनेन पश्यतस ते धनंजय 16 यदि हि सयाद गदापाणिर जरासंधः परतापवान सेन्द्रा देवा न तं हन्तुं रणे शक्ता नरॊत्तम 17 तवद्धितार्थं हि नैषादिर अङ्गुष्ठेन वियॊजितः दरॊणेनाचार्यकं कृत्वा छद्मना सत्यविक्रमः 18 स तु बद्धाङ्गुलि तराणॊ नैषादिर दृढविक्रमः अस्यन्न एकॊ वनचरॊ बभौ राम इवापरः 19 एकलब्यं हि साङ्गुष्ठम अशक्ता देवदानवाः स राक्षसॊरगाः पार्थ विजेतुं युधि कर्हि चित 20 किम उ मानुषमात्रेण शक्यः सयात परतिवीक्षितुम दृढमुष्टिः कृती नित्यम अस्यमानॊ दिवानिशम 21 तवद्धितार्थं तु स मया हतः संग्राममूधनि चेदिराजश च विक्रान्तः परत्यक्षं निहतस तव 22 स चाप्य अशक्यः संग्रामे जेतुं सर्वैः सुरासुरैः वधार्थं तस्य जातॊ ऽहम अन्येषां च सुरद्विषाम 23 तवत्सहायॊ नरव्याघ्र लॊकानां हितकाम्यया हिडिम्बबककिर्मीरा भीमसेनेन पातिताः रावणेन समप्राणा बरह्म यज्ञविनाशनाः 24 हतस तथैव मायावी हैडिम्बेनाप्य अलायुधः हैडिम्बश चाप्य उपायेन शक्त्या कर्णेन घातितः 25 यदि हय एनं नाहनिष्यत कर्णः शक्त्या महामृधे मया वध्यॊ ऽभविष्यत स भैमसेनिर घटॊत्कचः 26 मया न निहतः पूर्वम एष युष्पत परियेप्सया एष हि बराह्मण दवेषी यज्ञद्वेषी च राक्षसः 27 धर्मस्य लॊप्ता पापात्मा तस्माद एष निपातितः वयंसिता चाप्य उपायेन शक्रदत्ता मयानघ 28 ये हि धर्मस्य लॊप्तारॊ वध्यास ते मम पाण्डव धर्मसंस्थापनार्थं हि परतिज्ञैषा ममाव्यया 29 बरह्मसत्यं दमः शौचं धर्मॊ हरीः शरीर धृतिः कषमा यत्र तत्र रमे नित्यम अहं सत्येन ते शपे 30 न विषादस तवया कार्यः कर्म वैकर्तनं परति उपदेक्ष्याम्य उपायं ते येन तं परसहिष्यसि 31 सुयॊधनं चापि रणे हनिष्यति वृकॊदरः तस्य चापि वधॊपायं वक्ष्यामि तव पाण्डवः 32 वर्धते तुमुलस तव एष शब्दः परचमूं परति विद्रवन्ति च सैन्यानि तवदीयानि दिशॊ दश 33 लब्धलक्ष्या हि कौरव्या विधमन्ति चमूं तव दहत्य एष च वः सैन्यं दरॊणः परहरतां वरः |
1
[arj] katham asmaddhitārthaṃ te kaiś ca yogair janārdana jarāsaṃdhaprabhṛtayo ghātitāḥ pṛthivīṣvarāḥ 2 [vāsu] jarā saṃghaś cedirājo naiṣādiś ca mahābalaḥ yadi syur na hatāḥ pūrvam idānīṃ syur bhayaṃkarāḥ 3 suyodhanas tān apaśyaṃ kṛṣuyād rathasattamān te 'smābhir nityasaṃduṣṭāḥ saṃśrayeyuś ca kauravān 4 te hi vīrā mahātmānaḥ kṛtāstrā dṛḍhayodhinaḥ dhārtarāṣṭrīṃ camūṃ kṛtsnāṃ rakṣeyur amarā iva 5 sūtaputro jarāsaṃdhaś cedirājo niṣādajaḥ suyodhanaṃ samāśritya pateran pṛthivīm imām 6 yogair api hatā yais te tān me śṛṇu dhanaṃjaya ajayyā hi vinā yogair mṛdhe te daivatair api 7 ekaiko hi pṛthak teṣāṃ samastāṃ suravāhinīm yodhayet samare pārtha lokapālābhirakṣitām 8 jarāsaṃdho hi ruṣito rauhiṇeya pradharṣitaḥ asmadvadhārthaṃ cikṣepa gadāṃ vai lohitā mukhīm 9 sīmantam iva kurvāṇāṃ nabhasaḥ pāvakaprabhām vyadṛśyatāpatantī sā śakra muktā yathāśaniḥ 10 tām āpatantīṃ dṛṣṭvaiva gadāṃ rohiṇinandanaḥ pratighātārtham astraṃ vai sthūṇākarṇam avāsṛjat 11 astravegapratihatā sā gadā prāpatad bhuvi dārayantī dharāṃ devīṃ kampayantīva parvatān 12 tatra sma rākṣasī ghorā jarā nāmāśu vikramā saṃdhayām āsa taṃ jātaṃ jarālsaṃdham ariṃdamam 13 dvābhyāṃ jāto hi mātṛbhyām ardhadehaḥ pṛthak pṛthak tayā sa saṃdhito yasmāj jarāsaṃdhas tataḥ smṛtaḥ 14 sā tu bhūmigatā pārtha hatā sa sutabāndhavā gadayā tena cāstreṇa sthūṇākarṇena rākṣasī 15 vinā bhūtaḥ sagadayā jarāsaṃdho mahāmṛdhe nihato bhīmasenena paśyatas te dhanaṃjaya 16 yadi hi syād gadāpāṇir jarāsaṃdhaḥ pratāpavān sendrā devā na taṃ hantuṃ raṇe śaktā narottama 17 tvaddhitārthaṃ hi naiṣādir aṅguṣṭhena viyojitaḥ droṇenācāryakaṃ kṛtvā chadmanā satyavikramaḥ 18 sa tu baddhāṅguli trāṇo naiṣādir dṛḍhavikramaḥ asyann eko vanacaro babhau rāma ivāparaḥ 19 ekalabyaṃ hi sāṅguṣṭham aśaktā devadānavāḥ sa rākṣasoragāḥ pārtha vijetuṃ yudhi karhi cit 20 kim u mānuṣamātreṇa śakyaḥ syāt prativīkṣitum dṛḍhamuṣṭiḥ kṛtī nityam asyamāno divāniśam 21 tvaddhitārthaṃ tu sa mayā hataḥ saṃgrāmamūdhani cedirājaś ca vikrāntaḥ pratyakṣaṃ nihatas tava 22 sa cāpy aśakyaḥ saṃgrāme jetuṃ sarvaiḥ surāsuraiḥ vadhārthaṃ tasya jāto 'ham anyeṣāṃ ca suradviṣām 23 tvatsahāyo naravyāghra lokānāṃ hitakāmyayā hiḍimbabakakirmīrā bhīmasenena pātitāḥ rāvaṇena samaprāṇā brahma yajñavināśanāḥ 24 hatas tathaiva māyāvī haiḍimbenāpy alāyudhaḥ haiḍimbaś cāpy upāyena śaktyā karṇena ghātitaḥ 25 yadi hy enaṃ nāhaniṣyat karṇaḥ śaktyā mahāmṛdhe mayā vadhyo 'bhaviṣyat sa bhaimasenir ghaṭotkacaḥ 26 mayā na nihataḥ pūrvam eṣa yuṣpat priyepsayā eṣa hi brāhmaṇa dveṣī yajñadveṣī ca rākṣasaḥ 27 dharmasya loptā pāpātmā tasmād eṣa nipātitaḥ vyaṃsitā cāpy upāyena śakradattā mayānagha 28 ye hi dharmasya loptāro vadhyās te mama pāṇḍava dharmasaṃsthāpanārthaṃ hi pratijñaiṣā mamāvyayā 29 brahmasatyaṃ damaḥ śaucaṃ dharmo hrīḥ śrīr dhṛtiḥ kṣamā yatra tatra rame nityam ahaṃ satyena te śape 30 na viṣādas tvayā kāryaḥ karma vaikartanaṃ prati upadekṣyāmy upāyaṃ te yena taṃ prasahiṣyasi 31 suyodhanaṃ cāpi raṇe haniṣyati vṛkodaraḥ tasya cāpi vadhopāyaṃ vakṣyāmi tava pāṇḍavaḥ 32 vardhate tumulas tv eṣa śabdaḥ paracamūṃ prati vidravanti ca sainyāni tvadīyāni diśo daśa 33 labdhalakṣyā hi kauravyā vidhamanti camūṃ tava dahaty eṣa ca vaḥ sainyaṃ droṇaḥ praharatāṃ varaḥ |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 7
Chapter 157
|
1
[धृ] एकवीर वधे मॊघा शक्तिः सूतात्मजे यदा कस्मात सर्वान समुत्सृज्य स तां पार्थे न मुक्तवान 2 तस्मिन हते हता हि सयुः सर्वे पाण्डव सृञ्जयाः एकवीर वधे कस्मान न युद्धे जयम आदधत 3 आहूतॊ न निवर्तेयम इति तस्य महाव्रतम सवयम आह्वयितव्यः ससूतपुत्रेण फल्गुनः 4 ततॊ दवैरथम आनीय फल्गुनं शक्रदत्तया न जघान वृषा कस्मात तन ममाचक्ष्व संजय 5 नूनं बुद्धिविहीनश चाप्य असहायश च मे सुतः शत्रुभिर वयसितॊपायः कथं नु स जयेद अरीन 6 या हय अस्य परमा शक्तिर जयस्य च परायणम सा शक्तिर वासुदेवेन वयंसितास्य घटॊत्कचे 7 कुणेर यथा हस्तगतं हरियेद बिल्वं बलीयसा तथा शक्तिर अमॊघा सा मॊघी भूता घटॊत्कचे 8 यथा वराहस्य शुनश च युध्यतॊस; तयॊर अभावे शवपचस्य लाभः मन्ये विद्वन वासुदेवस्य तद्वद; युद्धे लाभः कर्ण हैडिम्बयॊर वै 9 घटॊत्कचॊ यदि हन्याद धि कर्णं; परॊ लाभः स भवेत पाण्डवानाम वैकर्तनॊ वा यदि तं निहन्यात; तथापि कृत्यं शक्तिनाशात कृतं सयात 10 इति पराज्ञः परज्ञयैतद विचार्य; घटॊत्कचं सूतपुत्रेण युद्धे अयॊधयद वासुदेवॊ नृसिंहः; परियं कुर्वन पाण्डवानां हितं च 11 एतच चिकीर्षितं जञात्वा कर्णे मधुनिहा नृप नियॊजयाम आस तदा दवैरथे राक्षसेश्वरम 12 घटॊत्कचं महावीर्यं महाबुद्धिर जनार्दनः अमॊघाया विघातार्थं राजन दुर्मन्त्रिते तव 13 तदैव कृतकार्या हि वयं सयाम कुरूद्वह न रक्षेद यदि कृष्णस तं पार्थं कर्णान महारथात 14 साश्वध्वजरथः संख्ये धृतराष्ट्र पतेद भुवि विना जनार्दनं पार्थॊ यॊगानाम ईश्वरं परभुम 15 तैस तैर उपायैर बहुभी रक्ष्यमाणः स पार्थिव जयत्य अभिमुखः शत्रून पार्थः कृष्णेन पालितः 16 स विशेषं तव अमॊघायाः कृष्णॊ ऽरक्षत पाण्डवम हन्यात कषिप्ता हि कौन्तेयं शक्तिर वृक्षम इवाशनिः 17 [धृ] विरॊधी च कुमन्त्री च पराज्ञमानी ममात्मजः यस्यैष समतिक्रान्तॊ वधॊपायॊ जयं परति 18 तवापि समतिक्रान्तम एतद गावल्गणे कथम एतम अर्थं महाबुद्धे यत तवया नावबॊधितः 19 [स] दुर्यॊधनस्य शकुनेर मम दुःशासनस्य च रात्रौ रात्रौ भवत्य एषा नित्यम एव समर्थना 20 शवः सर्वसैन्यान उत्सृज्य जहि कर्ण धनंजयम परेष्यवत पाण्डुपाञ्चालान उपभॊक्ष्यामहे ततः 21 अथ वा निहते पार्थे पाण्डुष्व अन्यतमं ततः सथापयेद युधि वार्ष्णेयस तस्मात कृष्णॊ निपात्यताम 22 कृष्णॊ हि मूलं पाण्डूनां पार्थः सकन्ध इवॊद्गतः शाखा इवेतरे पार्थाः पाञ्चालाः पत्रसंज्ञिताः 23 कृष्णाश्रयाः कृष्ण बलाः कृष्ण नाथाश च पाण्डवाः कृष्णः परायणं चैषां जयॊतिषाम इव चन्द्रमाः 24 तस्मात पर्णानि शाखाश च सकन्धं चॊत्सृज्य सूतज कृष्णं निकृन्धि पाण्डूनां मूलं सर्वत्र सर्वदा 25 हन्याद यदि हि दाशार्हं कर्णॊ यादवनन्दनम कृत्स्ना वसुमती राजन वशे ते सयान न संशयः 26 यदि हि स निहतः शयीत भूमौ; यदुकुलपाण्डवनन्दनॊ महात्मा ननु तव वसुधा नरेन्द्र सर्वा; स गिरिसमुद्र वना वशं वरजेत 27 सा तु बुद्धिः कृताप्य एवं जाग्रति तरिदशेश्वरे अप्रमेये हृषीकेशे युद्धकाले वयमुह्यत 28 अर्जुनं चापि कौन्तेयं सदा रक्षति केशवः न हय एनम ऐच्छत परमुखे सौतेः सथापयितुं रणे 29 अन्यांश चास्मै रथॊदारान उपस्थापयद अच्युतः अमॊघां तां कथं शक्तिं मॊघां कुर्याम इति परभॊ 30 ततः कृष्णं महाबाहुः सात्यकिः सत्यविक्रमः पप्रच्छ रथशार्दूल कर्णं परति महारथम 31 अयं च परत्ययः कर्णे शक्त्या चामितविक्रम किमर्थं सूतपुत्रेण न मुक्ता फल्गुने तु सा 32 [वासु] दुःषासनश च कर्णश च शकुनिश च स सैन्धवः सततं मन्त्रयन्ति सम दुर्यॊधन पुरॊगमाः 33 कर्ण कर्ण महेष्वास रणे ऽमितपराक्रम नान्यस्य शक्तिर एषा ते मॊक्तव्या जयतां वर 34 ऋते महारथात पार्थात कुन्तीपुत्राद धनंजयात स हि तेषाम अतियशा देवानाम इव वासवः 35 तस्मिन विनिहते सर्वे पाण्डवाः सृञ्जयैः सह भविष्यन्ति गतात्मानः सुरा इव निरग्नयः 36 तथेति च परतिज्ञातं कर्णेन शिनिपुंगव हृदि नित्यं तु कर्णस्य वधॊ गाण्डीवधन्वनः 37 अहम एव तु राधेयं मॊहयामि युधां वर यतॊ नावसृजच छक्तिं पाण्डवे शवेतवाहने 38 फल्गुनस्य हि तां मृत्युम अवगम्य युयुत्सतः न निद्रा न च मे हर्षॊ मनसॊ ऽसति युधां वर 39 घटॊत्कचे वयंसितां तु दृष्ट्वा तां शिनिपुंगव मृत्यॊर आस्यान्तरान मुक्तं पश्याम्य अद्य धनंजयम 40 न पिता न च मे माता न यूयं भरातरस तथा न च पराणास तथा रक्ष्या यथा बीभत्सुर आहवे 41 तरैलॊक्यराज्याद यत किं चिद भवेद अन्यत सुदुर्लभम नेच्छेयं सात्वताहं तद विना पार्थं धनंजयम 42 अतः परहर्षः सुमहान युयुधानाद्य मे ऽभवत मृतं परत्यागतम इव दृष्ट्वा पार्थं धनंजयम 43 अतश च परहितॊ युद्धे मया कर्णाय राक्षसः न हय अन्यः समरे रात्रौ शक्तः कर्णं परबाधितुम 44 [स] इति सात्यकये पराह तदा देवकिनन्दनः धनंजय हिते युक्तस तत्प्रिये सततं रतः |
1
[dhṛ] ekavīra vadhe moghā śaktiḥ sūtātmaje yadā kasmāt sarvān samutsṛjya sa tāṃ pārthe na muktavān 2 tasmin hate hatā hi syuḥ sarve pāṇḍava sṛñjayāḥ ekavīra vadhe kasmān na yuddhe jayam ādadhat 3 āhūto na nivarteyam iti tasya mahāvratam svayam āhvayitavyaḥ sasūtaputreṇa phalgunaḥ 4 tato dvairatham ānīya phalgunaṃ śakradattayā na jaghāna vṛṣā kasmāt tan mamācakṣva saṃjaya 5 nūnaṃ buddhivihīnaś cāpy asahāyaś ca me sutaḥ śatrubhir vyasitopāyaḥ kathaṃ nu sa jayed arīn 6 yā hy asya paramā śaktir jayasya ca parāyaṇam sā śaktir vāsudevena vyaṃsitāsya ghaṭotkace 7 kuṇer yathā hastagataṃ hriyed bilvaṃ balīyasā tathā śaktir amoghā sā moghī bhūtā ghaṭotkace 8 yathā varāhasya śunaś ca yudhyatos; tayor abhāve śvapacasya lābhaḥ manye vidvan vāsudevasya tadvad; yuddhe lābhaḥ karṇa haiḍimbayor vai 9 ghaṭotkaco yadi hanyād dhi karṇaṃ; paro lābhaḥ sa bhavet pāṇḍavānām vaikartano vā yadi taṃ nihanyāt; tathāpi kṛtyaṃ śaktināśāt kṛtaṃ syāt 10 iti prājñaḥ prajñayaitad vicārya; ghaṭotkacaṃ sūtaputreṇa yuddhe ayodhayad vāsudevo nṛsiṃhaḥ; priyaṃ kurvan pāṇḍavānāṃ hitaṃ ca 11 etac cikīrṣitaṃ jñātvā karṇe madhunihā nṛpa niyojayām āsa tadā dvairathe rākṣaseśvaram 12 ghaṭotkacaṃ mahāvīryaṃ mahābuddhir janārdanaḥ amoghāyā vighātārthaṃ rājan durmantrite tava 13 tadaiva kṛtakāryā hi vayaṃ syāma kurūdvaha na rakṣed yadi kṛṣṇas taṃ pārthaṃ karṇān mahārathāt 14 sāśvadhvajarathaḥ saṃkhye dhṛtarāṣṭra pated bhuvi vinā janārdanaṃ pārtho yogānām īśvaraṃ prabhum 15 tais tair upāyair bahubhī rakṣyamāṇaḥ sa pārthiva jayaty abhimukhaḥ śatrūn pārthaḥ kṛṣṇena pālitaḥ 16 sa viśeṣaṃ tv amoghāyāḥ kṛṣṇo 'rakṣata pāṇḍavam hanyāt kṣiptā hi kaunteyaṃ śaktir vṛkṣam ivāśaniḥ 17 [dhṛ] virodhī ca kumantrī ca prājñamānī mamātmajaḥ yasyaiṣa samatikrānto vadhopāyo jayaṃ prati 18 tavāpi samatikrāntam etad gāvalgaṇe katham etam arthaṃ mahābuddhe yat tvayā nāvabodhitaḥ 19 [s] duryodhanasya śakuner mama duḥśāsanasya ca rātrau rātrau bhavaty eṣā nityam eva samarthanā 20 śvaḥ sarvasainyān utsṛjya jahi karṇa dhanaṃjayam preṣyavat pāṇḍupāñcālān upabhokṣyāmahe tataḥ 21 atha vā nihate pārthe pāṇḍuṣv anyatamaṃ tataḥ sthāpayed yudhi vārṣṇeyas tasmāt kṛṣṇo nipātyatām 22 kṛṣṇo hi mūlaṃ pāṇḍūnāṃ pārthaḥ skandha ivodgataḥ śākhā ivetare pārthāḥ pāñcālāḥ patrasaṃjñitāḥ 23 kṛṣṇāśrayāḥ kṛṣṇa balāḥ kṛṣṇa nāthāś ca pāṇḍavāḥ kṛṣṇaḥ parāyaṇaṃ caiṣāṃ jyotiṣām iva candramāḥ 24 tasmāt parṇāni śākhāś ca skandhaṃ cotsṛjya sūtaja kṛṣṇaṃ nikṛndhi pāṇḍūnāṃ mūlaṃ sarvatra sarvadā 25 hanyād yadi hi dāśārhaṃ karṇo yādavanandanam kṛtsnā vasumatī rājan vaśe te syān na saṃśayaḥ 26 yadi hi sa nihataḥ śayīta bhūmau; yadukulapāṇḍavanandano mahātmā nanu tava vasudhā narendra sarvā; sa girisamudra vanā vaśaṃ vrajeta 27 sā tu buddhiḥ kṛtāpy evaṃ jāgrati tridaśeśvare aprameye hṛṣīkeśe yuddhakāle vyamuhyata 28 arjunaṃ cāpi kaunteyaṃ sadā rakṣati keśavaḥ na hy enam aicchat pramukhe sauteḥ sthāpayituṃ raṇe 29 anyāṃś cāsmai rathodārān upasthāpayad acyutaḥ amoghāṃ tāṃ kathaṃ śaktiṃ moghāṃ kuryām iti prabho 30 tataḥ kṛṣṇaṃ mahābāhuḥ sātyakiḥ satyavikramaḥ papraccha rathaśārdūla karṇaṃ prati mahāratham 31 ayaṃ ca pratyayaḥ karṇe śaktyā cāmitavikrama kimarthaṃ sūtaputreṇa na muktā phalgune tu sā 32 [vāsu] duḥṣāsanaś ca karṇaś ca śakuniś ca sa saindhavaḥ satataṃ mantrayanti sma duryodhana purogamāḥ 33 karṇa karṇa maheṣvāsa raṇe 'mitaparākrama nānyasya śaktir eṣā te moktavyā jayatāṃ vara 34 ṛte mahārathāt pārthāt kuntīputrād dhanaṃjayāt sa hi teṣām atiyaśā devānām iva vāsavaḥ 35 tasmin vinihate sarve pāṇḍavāḥ sṛñjayaiḥ saha bhaviṣyanti gatātmānaḥ surā iva niragnayaḥ 36 tatheti ca pratijñātaṃ karṇena śinipuṃgava hṛdi nityaṃ tu karṇasya vadho gāṇḍīvadhanvanaḥ 37 aham eva tu rādheyaṃ mohayāmi yudhāṃ vara yato nāvasṛjac chaktiṃ pāṇḍave śvetavāhane 38 phalgunasya hi tāṃ mṛtyum avagamya yuyutsataḥ na nidrā na ca me harṣo manaso 'sti yudhāṃ vara 39 ghaṭotkace vyaṃsitāṃ tu dṛṣṭvā tāṃ śinipuṃgava mṛtyor āsyāntarān muktaṃ paśyāmy adya dhanaṃjayam 40 na pitā na ca me mātā na yūyaṃ bhrātaras tathā na ca prāṇās tathā rakṣyā yathā bībhatsur āhave 41 trailokyarājyād yat kiṃ cid bhaved anyat sudurlabham neccheyaṃ sātvatāhaṃ tad vinā pārthaṃ dhanaṃjayam 42 ataḥ praharṣaḥ sumahān yuyudhānādya me 'bhavat mṛtaṃ pratyāgatam iva dṛṣṭvā pārthaṃ dhanaṃjayam 43 ataś ca prahito yuddhe mayā karṇāya rākṣasaḥ na hy anyaḥ samare rātrau śaktaḥ karṇaṃ prabādhitum 44 [s] iti sātyakaye prāha tadā devakinandanaḥ dhanaṃjaya hite yuktas tatpriye satataṃ rataḥ |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 7
Chapter 158
|
1
[धृ] कर्णदुर्यॊधनादीनां शकुनेः सौबलस्य च अपनीतं महत तात तव चैव विशेषतः 2 यद आजानीत तां शक्तिम एकघ्नीं सततं रणे अनिवार्याम असह्यां च देवैर अपि स वासवैः 3 सा किमर्थं न कर्णेन परवृत्ते समरे पुरा न देवकी सुते मुक्ता फल्गुने वापि संजय 4 [स] संग्रामाद विनिवृत्तानां सर्वेषां यॊ विशां पते रात्रौ कुरु कुलश्रेष्ठ मन्त्रॊ ऽयं समजायत 5 परभातमात्रे शवॊभूते केशवायार्जुनाय वा शक्तिर एष विमॊक्तव्या कर्ण कर्णेति नित्यशः 6 ततः परभातसमये राजन कर्णस्य दैवतैः अन्येषां चैव यॊधानां सा बुद्धिर नश्यते पुनः 7 दैवम एव परं मन्ये यत कर्णॊ हस्तसंस्थया न जघान रणे पार्थं कृषणं वा देवकी सुतम 8 तस्य हस्तिस्थिता शक्तिः कालरात्रिर इवॊद्यता दैवॊपहतबुद्धित्वान न तां कर्णॊ विमुक्तवान 9 कृष्णे वा देवकीपुत्रे मॊहितॊ देव मायया पार्थे वा शक्र कल्पे वै वधार्थं वासवी परभॊ 10 [धृ] दैवेनैव हता यूयं सवबुद्ध्या केशवस्य च गता हि वासवी हत्वा तृणभूतं घटॊत्कचम 11 कर्णश च मम पुत्राश च सर्वे चान्ये च पार्थिवाः अनेन दुष्प्रणीतेन गता वैवस्वतक्षयम 12 भूय एव तु मे शंस यथा युद्धम अवर्तत कुरूणां पाण्डवानां च हैडिम्बे निहते तदा 13 ये च ते ऽभयद्रवन दरॊणं वयाढानीकाः परहारिणः सृञ्जयाः सह पाञ्चालैस ते ऽपय अकुर्वन कथं रणम 14 सौमदत्तेर वधाद दरॊणम आयस्तं सैधवस्य च अमर्षाज जीवितं तयक्त्वा गाहमानं वरूथिनीम 15 जृम्भमाणम इव वयाघ्रं वयात्ताननम इवान्तकम कथं परत्युद्ययुर दरॊणम अस्यन्तं पाण्डुसृञ्जयाः 16 आचार्यं ये च ते ऽरक्षन दुर्यॊधन पुरॊगमाः दरौणिकर्णकृपास तात ते ऽपय अकुर्वन किम आहवे 17 भारद्वाजं जिघांसन्तौ सव्यसाचि वृकॊदरौ समार्छन मामका युद्धे कथं संजय शंस मे 18 सिन्धुराजवधेनेमे घटॊत्कच वधेन ते अमर्षिताः सुसंक्रुद्धा रणं चक्रुः कथं निशि 19 [स] हते घटॊत्कचे राजन कर्णेन निशि राक्षसे परणदत्सु च हृष्टेषु तावकेषु युयुत्सुषु 20 आपतत्सु च वेगेन वध्यमाने बले ऽपि च विगाढायां रजन्यां च राजा दैन्यं परं गतः 21 अब्रवीच च महाबाहुर भीमसेनं परंतपः आवारय महाबाहॊ धार्तराष्ट्रस्य वाहिनीम हैडिम्बस्याभिघातेन मॊहॊ माम आविशन महान 22 एवं भीमं समादिश्य सवरथे समुपाविशत अश्रुपूर्णमुखॊ राजा निःश्वसंश च पुनः पुनः कश्मलं पराविशद घॊरं दृष्ट्वा कर्णस्य विक्रमम 23 तं तथा वयथितं दृष्ट्वा कृष्णॊ वचनम अब्रवीत मा वयथां कुरु कौन्तेय नैतत तवय्य उपपद्यते वैक्लव्यं भरतश्रेष्ठ यथा पराकृतपूरुषे 24 उत्तिष्ठ राजन युध्यस्व वह गुर्वीं धुरं विभॊ तवयि वैक्लव्यम आपन्नॊ संशयॊ विजये भवेत 25 शरुत्वा कृष्णस्य वचनं धर्मराजॊ युधिष्ठिरः विमृज्य नेत्रे पाणिभ्यां कृष्णं वचनम अब्रवीत 26 विदिता ते महाबाहॊ धर्माणां परमा गतिः बरह्महत्या फलं तस्य यः कृतं नावबुध्यते 27 अस्माकं हि वनस्थानां हैडिम्बेन महात्मना बलेनापि सता तेन कृतं साह्यं जनार्दन 28 अस्त्रहेतॊर गतं जञात्वा पाण्डवं शवेतवाहनम असौ कृष्ण महेष्वासः काम्यके माम उपस्थितः उषितश च सहास्माभिर यावन नासीद धनंजयः 29 गन्धमादन यात्रायां दुर्गेभ्यश च सम तारिताः पाञ्चाली च परिश्रान्ता पृष्ठेनॊढा महात्मना 30 आरम्भाच चैव युद्धानां यद एष कृतवान परभॊ मदर्थं दुष्करं कर्मकृतं तेन महात्मना 31 सवभावाद या च मे परीतिः सहदेवे जनार्दन सैव मे दविगुणा परीती राक्षसेन्द्रे घटॊत्कचे 32 भक्तश च मे महाबाहुः परियॊ ऽसयाहं परियश च मे येन विन्दामि वार्ष्णेय कश्मलं शॊकतापितः 33 पश्य सैन्यानि वार्ष्णेय दराव्यमाणानि कौरवैः दरॊणकर्णौ च संयत्तौ पश्य युद्धे महारथौ 34 निशीथे पाण्डवं सैन्यम आभ्यां पश्य परमर्दितम गजाभ्याम इव मत्ताभ्यां यथा नडवनं महत 35 अनादृत्य बलं बाह्वॊर भीमसेनस्य माधव चित्रास्त्रतां च पार्थस्य विक्रमन्ते सम कौरवाः 36 एष दरॊणश च कर्णश च राजा चैव सुयॊधनः निहत्य राक्षसं युद्धे हृष्टा नर्दन्ति संयुगे 37 कथम अस्मासु जीवत्सु तवयि चैव जनार्दन हैडिम्बः पराप्तवान मृत्युं सूतपुत्रेण संगतः 38 कदर्थी कृत्यनः सर्वान पश्यतः सव्यसाचिनः निहतॊ राक्षसः कृष्ण भैमसेनिर महाबलः 39 यदाभिमन्युर निहतॊ धार्तराष्ट्रैर दुरात्मभिः नासीत तत्र रणे कृष्ण सव्यसाची महारथः 40 निरुद्धाश च वयं सर्वे सैन्धवेन दुरात्मना निमित्तम अभवद दरॊणः सपुत्रस तत्र कर्मणि 41 उपदिष्टॊ वधॊपायः कर्णस्य गुरुणा सवयम वयायच्छतश च खड्गेन दविधा खड्गं चकार ह 42 वयसने वर्तमानस्य कृतवर्मा नृशंसवत अश्वाञ जघान सहसा तथॊभौ पार्ष्णिसारथी तथेतरे महेष्वासाः सौभद्रं युध्य अपातयन 43 अल्पे च कारणे कृष्णे हतॊ गाण्डीवधन्वना सैन्धवॊ यादव शरेष्ठ तच च नातिप्रियं मम 44 यदि शत्रुवधे नयाय्यॊ भवेत कर्तुं च पाण्डवैः दरॊणकर्णौ रणे पूर्वं हन्तव्याव इति मे मतिः 45 एतौ मूलं हि दुःखानाम अस्माकं पुरुषर्षभ एतौ रणे समासाद्य पराश्वस्तः सुयॊधनः 46 यत्र वध्यॊ भवेद दरॊणः सूतपुत्रश च सानुगः तत्रावधीन महाबाहुः सैन्धवं दूरवासिनम 47 अवश्यं तु मया कार्यः सूतपुत्रस्य निग्रहः ततॊ यास्याम्य अहं वीर सवयं कर्ण जिघांसया भीमसेनॊ महाबाहुर दरॊणानीकेन संगतः 48 एवम उक्त्वा ययौ तूर्णं तवरमाणॊ युधिष्ठिरः स विस्फार्य महच चापं शङ्खं परध्माप्य भैरवम 49 ततॊ रथसहस्रेण गजानां च शतैस तरिभिः वाजिभिः पञ्च साहस्रैस तरिसाहस्रैः परभद्रकैः वृतः शिखण्डी तवरितॊ राजानं पृष्ठतॊ ऽनवयात 50 ततॊ भेरीः समाजघ्नुः शङ्खान दध्मुश च दंशिताः पाञ्चालाः पाण्डवाश चैव युधिष्ठिरपुरॊगमाः 51 ततॊ ऽबरवीन महाबाहुर वासुदेवॊ धनंजयम एष परयाति तवरितॊ करॊधाविष्टॊ युधिष्ठिरः जिघांसुः सूतपुत्रस्य तस्यॊपेक्षा न युज्यते 52 एवम उक्त्वा हृषीकेशः शीघ्रम अश्वान अचॊदयत दूरं च यात्म राजानम अन्वगच्छज जनार्दनः 53 तं दृष्ट्वा सहसा यान्तं सूतपुत्र जिघांसया शॊकॊपहतसंकल्पं दह्यमानम इवाग्निना अभिगम्याब्रवीद वयासॊ धर्मपुत्रं युधिष्ठिरम 54 कर्णम आसाद्य संग्रामे दिष्ट्या जीवति फल्गुनः सव्यसाचि वधाकाङ्क्षी शक्तिं रक्षितवान हि सः 55 न चागाद वैरथं जिष्णुर दिष्ट्या तं भरतर्षभ सृजेतां सपर्धिनाव एतौ दिव्यान्य अस्त्राणि सर्वशः 56 वध्यमानेषु चास्त्रेषु पीडितः सूतनन्दनः वासवीं समरे शक्तिं धरुवं मुञ्चेद युधिष्ठिर 57 ततॊ भवेत ते वयसनं घॊरं भरतसत्तम दिष्ट्या रक्षॊ हतं युद्धे सूतपुत्रेण मानद 58 वासवीं कारणं कृत्वा कालेनापहतॊ हय असौ तवैव कारणाद रक्षॊ निहतं तात संयुगे 59 मा करुधॊ भरतश्रेष्ठ मा च शॊके मनः कृथाः पराणिनाम इह सर्वेषाम एषा निष्ठा युधिष्ठिर 60 भरातृभिः सहितः सर्वैः पार्थिवैश च महात्मभिः कौरवान समरे राजन्न अभियुध्यस्व भारत पञ्चमे दिवसे चैव पृथिवी ते भविष्यति 61 नित्यं च पुरुषव्याघ्र धर्मम एव विचिन्तय आनृशंस्यं तपॊ दानं कषमां सत्यं च पाण्डव 62 सेवेथाः परमप्रीतॊ यतॊ धर्मस ततॊ जयः इत्य उक्त्वा पाण्डवं वयासत तत्रैवान्तरधीयत |
1
[dhṛ] karṇaduryodhanādīnāṃ śakuneḥ saubalasya ca apanītaṃ mahat tāta tava caiva viśeṣataḥ 2 yad ājānīta tāṃ śaktim ekaghnīṃ satataṃ raṇe anivāryām asahyāṃ ca devair api sa vāsavaiḥ 3 sā kimarthaṃ na karṇena pravṛtte samare purā na devakī sute muktā phalgune vāpi saṃjaya 4 [s] saṃgrāmād vinivṛttānāṃ sarveṣāṃ yo viśāṃ pate rātrau kuru kulaśreṣṭha mantro 'yaṃ samajāyata 5 prabhātamātre śvobhūte keśavāyārjunāya vā śaktir eṣa vimoktavyā karṇa karṇeti nityaśaḥ 6 tataḥ prabhātasamaye rājan karṇasya daivataiḥ anyeṣāṃ caiva yodhānāṃ sā buddhir naśyate punaḥ 7 daivam eva paraṃ manye yat karṇo hastasaṃsthayā na jaghāna raṇe pārthaṃ kṛṣaṇṃ vā devakī sutam 8 tasya hastisthitā śaktiḥ kālarātrir ivodyatā daivopahatabuddhitvān na tāṃ karṇo vimuktavān 9 kṛṣṇe vā devakīputre mohito deva māyayā pārthe vā śakra kalpe vai vadhārthaṃ vāsavī prabho 10 [dhṛ] daivenaiva hatā yūyaṃ svabuddhyā keśavasya ca gatā hi vāsavī hatvā tṛṇabhūtaṃ ghaṭotkacam 11 karṇaś ca mama putrāś ca sarve cānye ca pārthivāḥ anena duṣpraṇītena gatā vaivasvatakṣayam 12 bhūya eva tu me śaṃsa yathā yuddham avartata kurūṇāṃ pāṇḍavānāṃ ca haiḍimbe nihate tadā 13 ye ca te 'bhyadravan droṇaṃ vyāḍhānīkāḥ prahāriṇaḥ sṛñjayāḥ saha pāñcālais te 'py akurvan kathaṃ raṇam 14 saumadatter vadhād droṇam āyastaṃ saidhavasya ca amarṣāj jīvitaṃ tyaktvā gāhamānaṃ varūthinīm 15 jṛmbhamāṇam iva vyāghraṃ vyāttānanam ivāntakam kathaṃ pratyudyayur droṇam asyantaṃ pāṇḍusṛñjayāḥ 16 ācāryaṃ ye ca te 'rakṣan duryodhana purogamāḥ drauṇikarṇakṛpās tāta te 'py akurvan kim āhave 17 bhāradvājaṃ jighāṃsantau savyasāci vṛkodarau samārchan māmakā yuddhe kathaṃ saṃjaya śaṃsa me 18 sindhurājavadheneme ghaṭotkaca vadhena te amarṣitāḥ susaṃkruddhā raṇaṃ cakruḥ kathaṃ niśi 19 [s] hate ghaṭotkace rājan karṇena niśi rākṣase praṇadatsu ca hṛṣṭeṣu tāvakeṣu yuyutsuṣu 20 āpatatsu ca vegena vadhyamāne bale 'pi ca vigāḍhāyāṃ rajanyāṃ ca rājā dainyaṃ paraṃ gataḥ 21 abravīc ca mahābāhur bhīmasenaṃ paraṃtapaḥ āvāraya mahābāho dhārtarāṣṭrasya vāhinīm haiḍimbasyābhighātena moho mām āviśan mahān 22 evaṃ bhīmaṃ samādiśya svarathe samupāviśat aśrupūrṇamukho rājā niḥśvasaṃś ca punaḥ punaḥ kaśmalaṃ prāviśad ghoraṃ dṛṣṭvā karṇasya vikramam 23 taṃ tathā vyathitaṃ dṛṣṭvā kṛṣṇo vacanam abravīt mā vyathāṃ kuru kaunteya naitat tvayy upapadyate vaiklavyaṃ bharataśreṣṭha yathā prākṛtapūruṣe 24 uttiṣṭha rājan yudhyasva vaha gurvīṃ dhuraṃ vibho tvayi vaiklavyam āpanno saṃśayo vijaye bhavet 25 śrutvā kṛṣṇasya vacanaṃ dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ vimṛjya netre pāṇibhyāṃ kṛṣṇaṃ vacanam abravīt 26 viditā te mahābāho dharmāṇāṃ paramā gatiḥ brahmahatyā phalaṃ tasya yaḥ kṛtaṃ nāvabudhyate 27 asmākaṃ hi vanasthānāṃ haiḍimbena mahātmanā balenāpi satā tena kṛtaṃ sāhyaṃ janārdana 28 astrahetor gataṃ jñātvā pāṇḍavaṃ śvetavāhanam asau kṛṣṇa maheṣvāsaḥ kāmyake mām upasthitaḥ uṣitaś ca sahāsmābhir yāvan nāsīd dhanaṃjayaḥ 29 gandhamādana yātrāyāṃ durgebhyaś ca sma tāritāḥ pāñcālī ca pariśrāntā pṛṣṭhenoḍhā mahātmanā 30 ārambhāc caiva yuddhānāṃ yad eṣa kṛtavān prabho madarthaṃ duṣkaraṃ karmakṛtaṃ tena mahātmanā 31 svabhāvād yā ca me prītiḥ sahadeve janārdana saiva me dviguṇā prītī rākṣasendre ghaṭotkace 32 bhaktaś ca me mahābāhuḥ priyo 'syāhaṃ priyaś ca me yena vindāmi vārṣṇeya kaśmalaṃ śokatāpitaḥ 33 paśya sainyāni vārṣṇeya drāvyamāṇāni kauravaiḥ droṇakarṇau ca saṃyattau paśya yuddhe mahārathau 34 niśīthe pāṇḍavaṃ sainyam ābhyāṃ paśya pramarditam gajābhyām iva mattābhyāṃ yathā naḍavanaṃ mahat 35 anādṛtya balaṃ bāhvor bhīmasenasya mādhava citrāstratāṃ ca pārthasya vikramante sma kauravāḥ 36 eṣa droṇaś ca karṇaś ca rājā caiva suyodhanaḥ nihatya rākṣasaṃ yuddhe hṛṣṭā nardanti saṃyuge 37 katham asmāsu jīvatsu tvayi caiva janārdana haiḍimbaḥ prāptavān mṛtyuṃ sūtaputreṇa saṃgataḥ 38 kadarthī kṛtyanaḥ sarvān paśyataḥ savyasācinaḥ nihato rākṣasaḥ kṛṣṇa bhaimasenir mahābalaḥ 39 yadābhimanyur nihato dhārtarāṣṭrair durātmabhiḥ nāsīt tatra raṇe kṛṣṇa savyasācī mahārathaḥ 40 niruddhāś ca vayaṃ sarve saindhavena durātmanā nimittam abhavad droṇaḥ saputras tatra karmaṇi 41 upadiṣṭo vadhopāyaḥ karṇasya guruṇā svayam vyāyacchataś ca khaḍgena dvidhā khaḍgaṃ cakāra ha 42 vyasane vartamānasya kṛtavarmā nṛśaṃsavat aśvāñ jaghāna sahasā tathobhau pārṣṇisārathī tathetare maheṣvāsāḥ saubhadraṃ yudhy apātayan 43 alpe ca kāraṇe kṛṣṇe hato gāṇḍīvadhanvanā saindhavo yādava śreṣṭha tac ca nātipriyaṃ mama 44 yadi śatruvadhe nyāyyo bhavet kartuṃ ca pāṇḍavaiḥ droṇakarṇau raṇe pūrvaṃ hantavyāv iti me matiḥ 45 etau mūlaṃ hi duḥkhānām asmākaṃ puruṣarṣabha etau raṇe samāsādya parāśvastaḥ suyodhanaḥ 46 yatra vadhyo bhaved droṇaḥ sūtaputraś ca sānugaḥ tatrāvadhīn mahābāhuḥ saindhavaṃ dūravāsinam 47 avaśyaṃ tu mayā kāryaḥ sūtaputrasya nigrahaḥ tato yāsyāmy ahaṃ vīra svayaṃ karṇa jighāṃsayā bhīmaseno mahābāhur droṇānīkena saṃgataḥ 48 evam uktvā yayau tūrṇaṃ tvaramāṇo yudhiṣṭhiraḥ sa visphārya mahac cāpaṃ śaṅkhaṃ pradhmāpya bhairavam 49 tato rathasahasreṇa gajānāṃ ca śatais tribhiḥ vājibhiḥ pañca sāhasrais trisāhasraiḥ prabhadrakaiḥ vṛtaḥ śikhaṇḍī tvarito rājānaṃ pṛṣṭhato 'nvayāt 50 tato bherīḥ samājaghnuḥ śaṅkhān dadhmuś ca daṃśitāḥ pāñcālāḥ pāṇḍavāś caiva yudhiṣṭhirapurogamāḥ 51 tato 'bravīn mahābāhur vāsudevo dhanaṃjayam eṣa prayāti tvarito krodhāviṣṭo yudhiṣṭhiraḥ jighāṃsuḥ sūtaputrasya tasyopekṣā na yujyate 52 evam uktvā hṛṣīkeśaḥ śīghram aśvān acodayat dūraṃ ca yātma rājānam anvagacchaj janārdanaḥ 53 taṃ dṛṣṭvā sahasā yāntaṃ sūtaputra jighāṃsayā śokopahatasaṃkalpaṃ dahyamānam ivāgninā abhigamyābravīd vyāso dharmaputraṃ yudhiṣṭhiram 54 karṇam āsādya saṃgrāme diṣṭyā jīvati phalgunaḥ savyasāci vadhākāṅkṣī śaktiṃ rakṣitavān hi saḥ 55 na cāgād vairathaṃ jiṣṇur diṣṭyā taṃ bharatarṣabha sṛjetāṃ spardhināv etau divyāny astrāṇi sarvaśaḥ 56 vadhyamāneṣu cāstreṣu pīḍitaḥ sūtanandanaḥ vāsavīṃ samare śaktiṃ dhruvaṃ muñced yudhiṣṭhira 57 tato bhavet te vyasanaṃ ghoraṃ bharatasattama diṣṭyā rakṣo hataṃ yuddhe sūtaputreṇa mānada 58 vāsavīṃ kāraṇaṃ kṛtvā kālenāpahato hy asau tavaiva kāraṇād rakṣo nihataṃ tāta saṃyuge 59 mā krudho bharataśreṣṭha mā ca śoke manaḥ kṛthāḥ prāṇinām iha sarveṣām eṣā niṣṭhā yudhiṣṭhira 60 bhrātṛbhiḥ sahitaḥ sarvaiḥ pārthivaiś ca mahātmabhiḥ kauravān samare rājann abhiyudhyasva bhārata pañcame divase caiva pṛthivī te bhaviṣyati 61 nityaṃ ca puruṣavyāghra dharmam eva vicintaya ānṛśaṃsyaṃ tapo dānaṃ kṣamāṃ satyaṃ ca pāṇḍava 62 sevethāḥ paramaprīto yato dharmas tato jayaḥ ity uktvā pāṇḍavaṃ vyāsat tatraivāntaradhīyata |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 7
Chapter 159
|
1
[स] घटॊत्कचे तु निहते सूतपुत्रेण तां निशाम दुःखामर्ष वशं पराप्तॊ धर्मपुत्रॊ युधिष्ठिरः 2 दृष्ट्व भीमेन महतीं वार्यमाणां चमूं तव धृष्टद्युम्नम उवाचेदं कुम्भयॊनिं निवारय 3 तवं हि दरॊण विनाशाय समुत्पन्नॊ हुताशनात स शरः कवची खड्गी धन्वी च परतापनः अभिद्रव रणे हृष्टॊ न च ते भीः कथं चन 4 जनमेजयः शिखण्डी च दौर्मुखिश च यशॊ धनः अभिद्रवन्तु संहृष्टाः कुम्भयॊनिं समन्तताः 5 नकुलः सहदेवश च दरौपदेयाः परभद्रकाः दरुपदश च विराटश च पुत्रभ्रातृसमन्वितौ 6 सात्यकिः केकयाश चैव पाण्डवश च धनंजयः अभिद्रवन्तु वेगेन भारद्वाज वधेप्सया 7 तथैव रथिनः सर्वे हस्त्यश्वं यच च किं चन पादाताश च रणे दरॊणं परापयन्तु महारथम 8 तथाज्ञप्तास तु ते सर्वे पाण्डवेन महात्मना अभ्यद्रवन्त वेगेन कुम्भयॊनिं युयुत्सया 9 आगच्छतस तान सहसा सर्वॊद्यॊगेन पाण्डवान परतिजग्राह समरे दरॊणः शस्त्रभृतां वरः 10 ततॊ दुर्यॊधनॊ राजा सर्वॊद्यॊगेन पाण्डवान अभ्यद्रवत सुसंक्रुद्ध इच्छन दरॊणस्य जीवितम 11 ततः परववृते युद्धं शरान्तवाहन सैनिकम पाण्डवानां कुरूणां च गर्जताम इतरेतरम 12 निद्रान्धास ते महाराज परिश्रान्ताश च संयुगे नाभ्यपद्यन्त समरे कां चिच चेष्टां महारथाः 13 तरियामा रजनी चैषा घॊररूपा भयानका सहस्रयाम परतिमा बभूव पराणहारिणी वध्यतां च तथा तेषां कषतानां च विशेषतः 14 अहॊरात्रिः समाजज्ञे निद्रान्धानां विशेषतः सर्वे हय आसन निरुत्साहाः कषत्रिया दीनचेतसः तव चैव परेषां च गतास्त्रा विगतेषवः 15 ते तथा परयन्तश च हरीमन्तश च विशेषतः सवधर्मम अनुपश्यन्तॊ न जहुर सवाम अनीकिनीम 16 शस्त्राण्य अन्ये समुत्सृज्य निद्रान्धाः शेरते जनाः गजेष्व अन्ये रथेष्व अन्ये हयेष्व अन्ये च भारत 17 निध्रान्धा नॊ बुबुधिरे कां चिच चेष्टां नराधिपाः ते ऽनयॊन्यं समरे यॊधाः परेषयन्त यमक्षयम 18 सवप्नायमानास तव अपरे परान इति विचेतसः आत्मानं समरे जघ्नु सवान एव च परान अपि 19 नाना वाचॊ विमुञ्चन्तॊ निद्रान्धास ते महारणे यॊद्धव्यम इति तिष्ठन्तॊ निद्रा संसक्तलॊचनाः 20 संमर्द्यान्ये रणे के चिन निद्रान्धाश च परस्परम जघ्नुः शूरा रणे राजंस तस्मिंस तमसि दारुणे 21 हन्यमानं तथात्मानं परेभ्यॊ बहवॊ जनाः नाभ्यजानन्त समरे निद्रया मॊहिता भृशम 22 तेषाम एतादृशीं चेष्टां विज्ञाय पुरुषर्षभः उवाच वाक्यं बीभत्सुर उच्चैः संनादयन दिशः 23 शरान्ता भवन्तॊ निद्रान्धाः सर्व एव स वासवाः तमसा चावृते सैन्ये रजसा बहुलेन च 24 ते यूयं यदि मन्यध्वम उपारमत सैनिकाः निमीलयत चात्रैव रणभूमौ मुहूर्तकम 25 ततॊ विनिद्र विश्रान्ताश चन्द्रमस्य उदिते पुनः संसाधयिष्यथान्यॊन्यं सवर्गाय कुरुपाण्डवाः 26 तद वचः सर्वधर्मज्ञा धार्मिकस्य निशम्य ते अरॊचयन्त सैन्यानि तथा चान्यॊन्यम अब्रुवन 27 चुक्रुशुः कर्ण कर्णेति राजन दुर्यॊधनेति च उपारमत पाण्डूनां विरता हि वरूथिनी 28 तथा विक्रॊशमानस्य फल्गुनस्य ततस ततः उपारमत पाण्डूनां सेना तव च भारत 29 ताम अस्य वाचं देवाश च ऋषयश च महात्मनः सर्वसैन्यानि चाक्षुद्राः परहृष्टाः पत्यपूजयन 30 तत संपूज्य वचॊ ऽकरूरं सर्वसैन्यानि भारत मुहूतम अस्वपन राजञ शरान्तानि भरतर्षभ 31 सा तु संप्राप्य विश्रामं धवजिनी तव भारत सुखम आप्तवती वीरम अर्जुनं परत्यपूजयत 32 तवयि वेदास तथास्त्राणि तवयि बुद्धिपराक्रमौ धर्मस तवयि महाबाहॊ दया भूतेषु चानघ 33 यच चाश्वस्तास तवेच्छामः शर्म पार्थ तद अस्तु ते मनसश च परियान अर्थान वीर कषिप्रम अवाप्नुहि 34 इति ते तं नरव्याघ्रं परशंसन्तॊ महारथाः निद्रया समवाक्षिप्तास तूष्णीम आसन विशां पते 35 अश्वपृष्ठेषु चाप्य अन्ये रथनीडेषु चापरे गजस्कन्धगताश चान्ये शेरते चापरे कषितौ 36 सायुधाः सगदाश चैव स खड्गाः स परश्वधाः स परासकवचाश चान्ये नराः सुप्ताः पृथक पृथक 37 गजास ते पन्नगाभॊगैर हस्तैर भूरेणु रूषितैः निद्रान्धा वसुधां चक्रुर घराणनिःश्वासशीतलाम 38 गजाः शुशुभिरे तत्र निःश्वसन्तॊ महीतले विशीर्णा गिरयॊ यद्वन निःश्वसद्भिर महॊरगैः 39 समां च विषमां चक्रुः खुराग्रैर विक्षतां महीम हयाः काञ्चनयॊक्त्राश च केसरालम्बिभिर युगैः सुषुपुस तत्र राजेन्द्र युक्ता वाहेषु सर्वशः 40 तत तथा निद्रया भग्नम अवाचम अस्वपद बलम कुशलैर इव विन्यस्तं पटे चित्रम इवाद्भुतम 41 ते कषत्रियाः कुण्डलिनॊ युवानः; परस्परं सायकविक्षताङ्गाः कुम्भेषु लीनाः सुषुपुर गजानां; कुचेषु लग्ना इव कामिनीनाम 42 ततः कुमुदनाथेन कामिनी गण्डपाण्डुना नेत्रानन्देन चन्द्रेण माहेन्द्री दिग अलंकृता 43 ततॊ मुहूर्ताद भगवान पुरस्ताच छशलक्षणः अरुणं दर्शयाम आस गरसञ जयॊतिः परभं परभुः 44 अरुणस्य तु तस्यानु जातरूपसमप्रभम रश्मिजालं महच चन्द्रॊ मन्दं मन्दम अवासृजत 45 उत्सारयन्तः परभया तमस ते चन्द्ररश्मयः पर्यगच्छञ शनैः सर्वा दिशः खं च कषितिं तथा 46 ततॊ मुहूर्ताद भुवनं जयॊतिर भूतम इवाभवत अप्रख्यम अप्रकाशं च जगामाशु तमस तथा 47 परतिप्रकाशिते लॊके दिवा भूते निशाकरे विचेरुर न विचेरुश च राजन नक्तंचरास ततः 48 बॊध्यमानं तु तत सैन्यं राजंश चन्द्रस्य रश्मिभिः बुबुधे शतपत्राणां वनं महद इवाम्भसि 49 यथा चन्द्रॊदयॊद्भूतः कषुभितः सागरॊ भवेत तथा चन्द्रॊदयॊद्भूतः स बभूव बलार्णवः 50 ततः परववृते युद्धं पुनर एव विशां पते लॊके लॊकविनाशाय परं लॊकम अभीप्सताम |
1
[s] ghaṭotkace tu nihate sūtaputreṇa tāṃ niśām duḥkhāmarṣa vaśaṃ prāpto dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ 2 dṛṣṭva bhīmena mahatīṃ vāryamāṇāṃ camūṃ tava dhṛṣṭadyumnam uvācedaṃ kumbhayoniṃ nivāraya 3 tvaṃ hi droṇa vināśāya samutpanno hutāśanāt sa śaraḥ kavacī khaḍgī dhanvī ca paratāpanaḥ abhidrava raṇe hṛṣṭo na ca te bhīḥ kathaṃ cana 4 janamejayaḥ śikhaṇḍī ca daurmukhiś ca yaśo dhanaḥ abhidravantu saṃhṛṣṭāḥ kumbhayoniṃ samantatāḥ 5 nakulaḥ sahadevaś ca draupadeyāḥ prabhadrakāḥ drupadaś ca virāṭaś ca putrabhrātṛsamanvitau 6 sātyakiḥ kekayāś caiva pāṇḍavaś ca dhanaṃjayaḥ abhidravantu vegena bhāradvāja vadhepsayā 7 tathaiva rathinaḥ sarve hastyaśvaṃ yac ca kiṃ cana pādātāś ca raṇe droṇaṃ prāpayantu mahāratham 8 tathājñaptās tu te sarve pāṇḍavena mahātmanā abhyadravanta vegena kumbhayoniṃ yuyutsayā 9 āgacchatas tān sahasā sarvodyogena pāṇḍavān pratijagrāha samare droṇaḥ śastrabhṛtāṃ varaḥ 10 tato duryodhano rājā sarvodyogena pāṇḍavān abhyadravat susaṃkruddha icchan droṇasya jīvitam 11 tataḥ pravavṛte yuddhaṃ śrāntavāhana sainikam pāṇḍavānāṃ kurūṇāṃ ca garjatām itaretaram 12 nidrāndhās te mahārāja pariśrāntāś ca saṃyuge nābhyapadyanta samare kāṃ cic ceṣṭāṃ mahārathāḥ 13 triyāmā rajanī caiṣā ghorarūpā bhayānakā sahasrayāma pratimā babhūva prāṇahāriṇī vadhyatāṃ ca tathā teṣāṃ kṣatānāṃ ca viśeṣataḥ 14 ahorātriḥ samājajñe nidrāndhānāṃ viśeṣataḥ sarve hy āsan nirutsāhāḥ kṣatriyā dīnacetasaḥ tava caiva pareṣāṃ ca gatāstrā vigateṣavaḥ 15 te tathā parayantaś ca hrīmantaś ca viśeṣataḥ svadharmam anupaśyanto na jahur svām anīkinīm 16 śastrāṇy anye samutsṛjya nidrāndhāḥ śerate janāḥ gajeṣv anye ratheṣv anye hayeṣv anye ca bhārata 17 nidhrāndhā no bubudhire kāṃ cic ceṣṭāṃ narādhipāḥ te 'nyonyaṃ samare yodhāḥ preṣayanta yamakṣayam 18 svapnāyamānās tv apare parān iti vicetasaḥ ātmānaṃ samare jaghnu svān eva ca parān api 19 nānā vāco vimuñcanto nidrāndhās te mahāraṇe yoddhavyam iti tiṣṭhanto nidrā saṃsaktalocanāḥ 20 saṃmardyānye raṇe ke cin nidrāndhāś ca parasparam jaghnuḥ śūrā raṇe rājaṃs tasmiṃs tamasi dāruṇe 21 hanyamānaṃ tathātmānaṃ parebhyo bahavo janāḥ nābhyajānanta samare nidrayā mohitā bhṛśam 22 teṣām etādṛśīṃ ceṣṭāṃ vijñāya puruṣarṣabhaḥ uvāca vākyaṃ bībhatsur uccaiḥ saṃnādayan diśaḥ 23 śrāntā bhavanto nidrāndhāḥ sarva eva sa vāsavāḥ tamasā cāvṛte sainye rajasā bahulena ca 24 te yūyaṃ yadi manyadhvam upāramata sainikāḥ nimīlayata cātraiva raṇabhūmau muhūrtakam 25 tato vinidra viśrāntāś candramasy udite punaḥ saṃsādhayiṣyathānyonyaṃ svargāya kurupāṇḍavāḥ 26 tad vacaḥ sarvadharmajñā dhārmikasya niśamya te arocayanta sainyāni tathā cānyonyam abruvan 27 cukruśuḥ karṇa karṇeti rājan duryodhaneti ca upāramata pāṇḍūnāṃ viratā hi varūthinī 28 tathā vikrośamānasya phalgunasya tatas tataḥ upāramata pāṇḍūnāṃ senā tava ca bhārata 29 tām asya vācaṃ devāś ca ṛṣayaś ca mahātmanaḥ sarvasainyāni cākṣudrāḥ prahṛṣṭāḥ patyapūjayan 30 tat saṃpūjya vaco 'krūraṃ sarvasainyāni bhārata muhūtam asvapan rājañ śrāntāni bharatarṣabha 31 sā tu saṃprāpya viśrāmaṃ dhvajinī tava bhārata sukham āptavatī vīram arjunaṃ pratyapūjayat 32 tvayi vedās tathāstrāṇi tvayi buddhiparākramau dharmas tvayi mahābāho dayā bhūteṣu cānagha 33 yac cāśvastās tavecchāmaḥ śarma pārtha tad astu te manasaś ca priyān arthān vīra kṣipram avāpnuhi 34 iti te taṃ naravyāghraṃ praśaṃsanto mahārathāḥ nidrayā samavākṣiptās tūṣṇīm āsan viśāṃ pate 35 aśvapṛṣṭheṣu cāpy anye rathanīḍeṣu cāpare gajaskandhagatāś cānye śerate cāpare kṣitau 36 sāyudhāḥ sagadāś caiva sa khaḍgāḥ sa paraśvadhāḥ sa prāsakavacāś cānye narāḥ suptāḥ pṛthak pṛthak 37 gajās te pannagābhogair hastair bhūreṇu rūṣitaiḥ nidrāndhā vasudhāṃ cakrur ghrāṇaniḥśvāsaśītalām 38 gajāḥ śuśubhire tatra niḥśvasanto mahītale viśīrṇā girayo yadvan niḥśvasadbhir mahoragaiḥ 39 samāṃ ca viṣamāṃ cakruḥ khurāgrair vikṣatāṃ mahīm hayāḥ kāñcanayoktrāś ca kesarālambibhir yugaiḥ suṣupus tatra rājendra yuktā vāheṣu sarvaśaḥ 40 tat tathā nidrayā bhagnam avācam asvapad balam kuśalair iva vinyastaṃ paṭe citram ivādbhutam 41 te kṣatriyāḥ kuṇḍalino yuvānaḥ; parasparaṃ sāyakavikṣatāṅgāḥ kumbheṣu līnāḥ suṣupur gajānāṃ; kuceṣu lagnā iva kāminīnām 42 tataḥ kumudanāthena kāminī gaṇḍapāṇḍunā netrānandena candreṇa māhendrī dig alaṃkṛtā 43 tato muhūrtād bhagavān purastāc chaśalakṣaṇaḥ aruṇaṃ darśayām āsa grasañ jyotiḥ prabhaṃ prabhuḥ 44 aruṇasya tu tasyānu jātarūpasamaprabham raśmijālaṃ mahac candro mandaṃ mandam avāsṛjat 45 utsārayantaḥ prabhayā tamas te candraraśmayaḥ paryagacchañ śanaiḥ sarvā diśaḥ khaṃ ca kṣitiṃ tathā 46 tato muhūrtād bhuvanaṃ jyotir bhūtam ivābhavat aprakhyam aprakāśaṃ ca jagāmāśu tamas tathā 47 pratiprakāśite loke divā bhūte niśākare vicerur na viceruś ca rājan naktaṃcarās tataḥ 48 bodhyamānaṃ tu tat sainyaṃ rājaṃś candrasya raśmibhiḥ bubudhe śatapatrāṇāṃ vanaṃ mahad ivāmbhasi 49 yathā candrodayodbhūtaḥ kṣubhitaḥ sāgaro bhavet tathā candrodayodbhūtaḥ sa babhūva balārṇavaḥ 50 tataḥ pravavṛte yuddhaṃ punar eva viśāṃ pate loke lokavināśāya paraṃ lokam abhīpsatām |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 7
Chapter 160
|
1
[स] ततॊ दुर्यॊधनॊ दरॊणम अभिगम्येदम अब्रवीत अमर्षवशम आपन्नॊ जनयन हर्षतेजसी 2 न मर्षणीयाः संग्रामे विश्रमन्तः शरमान्विताः सपत्ना गलान मनसॊ लब्धलक्ष्या विशेषतः 3 तत तु मर्षितम अस्माभिर भवतः परियकाम्यया त एते परिविश्रान्ताः पाण्डवा बलवत्तराः 4 सर्वथा परिहीनाः सम तेजसा च बलेन च भवता पाल्यमानास ते विवर्धन्ते पुनः पुनः 5 दिव्यान्य अस्त्राणि सर्वाणि बरह्मास्त्रादीनि यान्य अपि तानि सर्वाणि तिष्ठन्ति भवत्य एव विशेषतः 6 न पाण्डवेया न वयं नान्ये लॊके धनुर्धराः युध्यमानस्य ते तुल्याः सत्यम एतद बरवीमि ते 7 स सुरासुरगन्धर्वान इमाँल लॊकान दविजॊत्तम सर्वास्त्रविद भवान हन्याद दिव्यैर अस्त्रैर न संशयः 8 स भवान मर्षयत्य एनांस तवत्तॊ भीतान विशेषतः शिष्यत्वं वा पुरस्कृत्य मम वा मन्दभाग्यताम 9 एवम उद्धर्षितॊ दरॊणः कॊपितश चात्मजेन ते स मन्युर अब्रवीद राजन दुर्यॊधनम इदं वचः 10 सथविरः सन परं शक्त्या घटे दुर्यॊधनाहवे अतः परं मया कार्यं कषुद्रं विजयगृद्धिना अनस्त्रविद अयं सर्वॊ हन्तव्यॊ ऽसत्रविदा जनः 11 यद भवान मन्यते चापि शुभं वा यदि वाशुभम तद वै कर्तास्मि कौरव्य वचनात तव नान्यथा 12 निहत्य सर्वपाञ्चालान युद्धे कृत्वा पराक्रमम विमॊक्ष्ये कवचं राजन सत्येनायुधम आलभे 13 मन्यसे यच च कौन्तेयम अर्जुनं शरान्तम आहवे तस्य वीर्यं महाबाहॊ शृणु सत्येन कौरव 14 तं न देवा न गन्धर्वा न यक्षा न च राक्षसाः उत्सहन्ते रणे सॊढुं कुपितं सव्यसाचिनम 15 खाण्डवे येन भगवान परत्युद्यातः सुरेश्वरः सायकैर वारितश चापि वर्षमाणॊ महात्मना 16 यक्षा नागास तथा दैत्या ये चान्ये बलगर्विताः निहताः पुरुषेन्द्रेण तच चापि विदितं तव 17 गन्धर्वा घॊषयात्रायां चित्रसेनादयॊ जिताः यूयं तैर हरियमाणाश च मॊक्षिता दृढधन्विना 18 निवातकवचाश चापि देवानां शत्रवस तथा सुरैर अवध्याः संग्रामे तेन वीरेण निर्जिताः 19 दानवानां सहस्राणि हिरण्यपुरवासिनाम विजिग्ये पुरुषव्याघ्रः स शक्यॊ मानुषैः कथम 20 परत्यक्षं चैव ते सर्वं यथाबलम इदं तव कषपितं पाण्डुपुत्रेण चेष्टतां नॊ विशां पते 21 तं तथाभिप्रशंसन्तम अर्जुनं कुपितस तदा दरॊणं तव सुतॊ राजन पुनर एवेदम अब्रवीत 22 अहं दुःशासनः कर्णः शकुनिर मातुलश च मे हनिष्यामॊ ऽरजुनं संख्ये दवैधी कृत्याद्य भारतीम 23 तस्य तद वचनं शरुत्वा भारद्वाजॊ हसन्न इव अन्ववर्तत राजानं सवस्ति ते ऽसत्व इति चाब्रवीत 24 कॊ हि गाण्डीवधन्वानं जवलन्तम इव तेजसा अक्षयं कषपयेत कश चित कषत्रियः कषत्रियर्षभम 25 तं न वित्तपतिर नेन्द्रॊ न यमॊ न जलेश्वरः नासुरॊरग रक्षांसि कषपयेयुः सहायुधम 26 मूढास तव एतानि भाषन्ते यानीमान्य आत्थ भारत युद्धे हय अर्जुनम आसाद्य सवस्तिमान कॊ वरजेद गृहान 27 तवं तु सर्वातिशङ्कित्वान निष्ठुरः पापनिश्चयः शरेयसस तवद्धिते युक्तांस तत तद वक्तुम इहेच्छसि 28 गच्छ तवम अपि कौन्तेयम आत्मार्थेभ्यॊ हि माचिरम तवम अप्य आशंससे यॊद्धुं कुलजः कषत्रियॊ हय असि 29 इमान किं पार्थिवान सर्वान घातयिष्यस्य अनागसः तवम अस्य मूलं वैरस्य तस्माद आसादयार्जुनम 30 एष ते मातुलः पराज्ञः कषत्रधर्मम अनुव्रतः दूर्द्यूत देवी गान्धारिः परयात्व अर्जुनम आहवे 31 एषॊ ऽकषकुशलॊ जिह्मॊ दयूतकृत कितवः शठः देविता निकृतिप्रज्ञॊ युधि जेष्यति पाण्डवान 32 तवया कथितम अत्यन्तं कर्णेन सह हृष्टवत असकृच छून्यवन मॊहाद घृतराष्ट्रस्य शृण्वतः 33 अहं च तात कर्णश च भराता दुःशासनश च मे पाण्डुपुत्रान हनिष्यामः सहिताः समरे तरयः 34 इति ते कत्थमानस्य शरुतं संसदि संसदि अनुतिष्ठ परतिज्ञां तां सत्यवाग भव तैः सह 35 एष ते पाण्डवः शत्रुर अविषह्यॊ ऽगरतः सथितः कषत्रधर्मम अवेक्षस्व शलाघ्यस तव वधॊ जयात 36 दत्तं भुक्तम अधीतं च पराप्तम ऐश्वर्यम ईप्सितम कृतकृत्यॊ ऽनृणश चासि मा भैर युध्यस्व पाण्डवम 37 इत्य उक्त्वा समरे दरॊणॊ नयवर्तत यतः परे दवैधी कृत्यततः सेनां युद्धं समभवत तदा |
1
[s] tato duryodhano droṇam abhigamyedam abravīt amarṣavaśam āpanno janayan harṣatejasī 2 na marṣaṇīyāḥ saṃgrāme viśramantaḥ śramānvitāḥ sapatnā glāna manaso labdhalakṣyā viśeṣataḥ 3 tat tu marṣitam asmābhir bhavataḥ priyakāmyayā ta ete pariviśrāntāḥ pāṇḍavā balavattarāḥ 4 sarvathā parihīnāḥ sma tejasā ca balena ca bhavatā pālyamānās te vivardhante punaḥ punaḥ 5 divyāny astrāṇi sarvāṇi brahmāstrādīni yāny api tāni sarvāṇi tiṣṭhanti bhavaty eva viśeṣataḥ 6 na pāṇḍaveyā na vayaṃ nānye loke dhanurdharāḥ yudhyamānasya te tulyāḥ satyam etad bravīmi te 7 sa surāsuragandharvān imāṁl lokān dvijottama sarvāstravid bhavān hanyād divyair astrair na saṃśayaḥ 8 sa bhavān marṣayaty enāṃs tvatto bhītān viśeṣataḥ śiṣyatvaṃ vā puraskṛtya mama vā mandabhāgyatām 9 evam uddharṣito droṇaḥ kopitaś cātmajena te sa manyur abravīd rājan duryodhanam idaṃ vacaḥ 10 sthaviraḥ san paraṃ śaktyā ghaṭe duryodhanāhave ataḥ paraṃ mayā kāryaṃ kṣudraṃ vijayagṛddhinā anastravid ayaṃ sarvo hantavyo 'stravidā janaḥ 11 yad bhavān manyate cāpi śubhaṃ vā yadi vāśubham tad vai kartāsmi kauravya vacanāt tava nānyathā 12 nihatya sarvapāñcālān yuddhe kṛtvā parākramam vimokṣye kavacaṃ rājan satyenāyudham ālabhe 13 manyase yac ca kaunteyam arjunaṃ śrāntam āhave tasya vīryaṃ mahābāho śṛṇu satyena kaurava 14 taṃ na devā na gandharvā na yakṣā na ca rākṣasāḥ utsahante raṇe soḍhuṃ kupitaṃ savyasācinam 15 khāṇḍave yena bhagavān pratyudyātaḥ sureśvaraḥ sāyakair vāritaś cāpi varṣamāṇo mahātmanā 16 yakṣā nāgās tathā daityā ye cānye balagarvitāḥ nihatāḥ puruṣendreṇa tac cāpi viditaṃ tava 17 gandharvā ghoṣayātrāyāṃ citrasenādayo jitāḥ yūyaṃ tair hriyamāṇāś ca mokṣitā dṛḍhadhanvinā 18 nivātakavacāś cāpi devānāṃ śatravas tathā surair avadhyāḥ saṃgrāme tena vīreṇa nirjitāḥ 19 dānavānāṃ sahasrāṇi hiraṇyapuravāsinām vijigye puruṣavyāghraḥ sa śakyo mānuṣaiḥ katham 20 pratyakṣaṃ caiva te sarvaṃ yathābalam idaṃ tava kṣapitaṃ pāṇḍuputreṇa ceṣṭatāṃ no viśāṃ pate 21 taṃ tathābhipraśaṃsantam arjunaṃ kupitas tadā droṇaṃ tava suto rājan punar evedam abravīt 22 ahaṃ duḥśāsanaḥ karṇaḥ śakunir mātulaś ca me haniṣyāmo 'rjunaṃ saṃkhye dvaidhī kṛtyādya bhāratīm 23 tasya tad vacanaṃ śrutvā bhāradvājo hasann iva anvavartata rājānaṃ svasti te 'stv iti cābravīt 24 ko hi gāṇḍīvadhanvānaṃ jvalantam iva tejasā akṣayaṃ kṣapayet kaś cit kṣatriyaḥ kṣatriyarṣabham 25 taṃ na vittapatir nendro na yamo na jaleśvaraḥ nāsuroraga rakṣāṃsi kṣapayeyuḥ sahāyudham 26 mūḍhās tv etāni bhāṣante yānīmāny āttha bhārata yuddhe hy arjunam āsādya svastimān ko vrajed gṛhān 27 tvaṃ tu sarvātiśaṅkitvān niṣṭhuraḥ pāpaniścayaḥ śreyasas tvaddhite yuktāṃs tat tad vaktum ihecchasi 28 gaccha tvam api kaunteyam ātmārthebhyo hi māciram tvam apy āśaṃsase yoddhuṃ kulajaḥ kṣatriyo hy asi 29 imān kiṃ pārthivān sarvān ghātayiṣyasy anāgasaḥ tvam asya mūlaṃ vairasya tasmād āsādayārjunam 30 eṣa te mātulaḥ prājñaḥ kṣatradharmam anuvrataḥ dūrdyūta devī gāndhāriḥ prayātv arjunam āhave 31 eṣo 'kṣakuśalo jihmo dyūtakṛt kitavaḥ śaṭhaḥ devitā nikṛtiprajño yudhi jeṣyati pāṇḍavān 32 tvayā kathitam atyantaṃ karṇena saha hṛṣṭavat asakṛc chūnyavan mohād ghṛtarāṣṭrasya śṛṇvataḥ 33 ahaṃ ca tāta karṇaś ca bhrātā duḥśāsanaś ca me pāṇḍuputrān haniṣyāmaḥ sahitāḥ samare trayaḥ 34 iti te katthamānasya śrutaṃ saṃsadi saṃsadi anutiṣṭha pratijñāṃ tāṃ satyavāg bhava taiḥ saha 35 eṣa te pāṇḍavaḥ śatrur aviṣahyo 'grataḥ sthitaḥ kṣatradharmam avekṣasva ślāghyas tava vadho jayāt 36 dattaṃ bhuktam adhītaṃ ca prāptam aiśvaryam īpsitam kṛtakṛtyo 'nṛṇaś cāsi mā bhair yudhyasva pāṇḍavam 37 ity uktvā samare droṇo nyavartata yataḥ pare dvaidhī kṛtyatataḥ senāṃ yuddhaṃ samabhavat tadā |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 7
Chapter 161
|
1
[स] तरिभागमात्रशेषायां रात्र्यां युद्धम अवर्तत कुरूणां पाण्डवानां च संहृष्टानां विशां पते 2 अथ चन्द्रप्रभां मुष्णन्न आदियस्य पुरःसरः अरुणॊ ऽभयुदयां चक्रे ताम्री कुर्वन्न इवाम्बरम 3 ततॊ दवैधी कृते सैन्ये दरॊणः सॊमक पाण्डवान अभ्यद्रवत सपाञ्चालान दुर्यॊधन पुरॊगमः 4 दवैधी भूतान कुरून दृष्ट्वा माधवॊ ऽरजुनम अब्रवीत सपत्नान सव्यतः कुर्मि सव्यसाचिन्न इमान कुरून 5 स माधवम अनुज्ञाय कुरुष्वेति धनंजयः दरॊणकर्णौ महेष्वासौ सव्यतः पर्यवर्तत 6 अभिप्रायं तु कृष्णस्य जञात्वा परपुरंजयः आजिशीर्ष गतं दृष्ट्वा भीमसेनं समासदत 7 [भम] अर्जुनार्जुन बीभत्सॊ शृणु मे तत्त्वतॊ वचः यदर्थं कषत्रिया सूते तस्य कालॊ ऽयम आगतः 8 अस्मिंश चेद आगतॊ काले शरेयॊ न परतिपत्स्यसे असंभावित रूपः सन्न आनृशंस्यं करिष्यसि 9 सत्यश्री धर्मयशसां वीर्येणानृण्यम आप्नुहि भिन्ध्य अनीकं युधां शरेष्ठ सव्यसाचिन्न इमान कुरु 10 [स] स सव्यसाची भीमेन चॊदितः केशवेन च कर्ण दरॊणाव अतिक्रम्य समन्तात पर्यवारयत 11 तम आजिशीर्षम आयान्तं दहन्तं कषत्रियर्षभान पराक्रान्तं पराक्रम्य यतन्तः कषत्रियर्षभाः नाशक्नुवन वारयितुं वर्धमानम इवानलम 12 अथ दुर्यॊधनः कर्णः शकुनिश चापि सौबलः अभ्यवर्षञ शरव्रातैः कुन्तीपुत्रं धनंजयम 13 तेषाम अस्त्राणि सर्वेषाम उत्तमास्त्रविदां वरः कदर्थी कृत्यराजेन्द्र शरवर्षैर अवाकिरत 14 अस्त्रैर अस्त्राणि संवार्य लघुहस्तॊ धनंजयः सर्वान अविध्यन निशितैर दशभिर दशभिः शरैः 15 उद्धूता रजसॊ वृष्टिं शरवृष्टिस तथैव च तमश च घॊरं शब्दश च तदा समभवन महान 16 न दयौर न भूमिर न दिशः पराज्ञायन्त तथागते सैन्येन रजसा मूढं सर्वम अन्धम इवाभवत 17 नैव ते न वयं राजन परज्ञासिष्म परस्परम उद्देशेन हि तेन सम समयुध्यन्त पार्थिवाः 18 विरथा रथिनॊ राजन समासाद्य परस्परम केषेशु समसज्जन्त कवचेषु भुजेषु च 19 हताश्वा हतसूताश च निश्चेष्टा रथिनस तदा जीवन्त इव तत्र सम वयदृश्यन्त भयार्दिताः 20 हतान गजान समाश्लिष्य पर्वतान इव वाजिनः गतसत्त्वा वयदृश्यन्त तथैव सह सादिभिः 21 ततस तव अभ्यवसृत्यैव संग्रामाद उत्तरां दिशम अतिष्ठद आहवे दरॊणॊ विधूम इव पावकः 22 तम आजिशीर्षाद एकान्तम अपक्रान्तं निशाम्य तु समकम्पन्त सैन्यानि पाण्डवानां विशां पते 23 भराजमानं शरिया युक्तं जवलन्तम इव तेजसा दरॊणं दृष्ट्वारयस तरेसुश चेलुर मम्लुश च मारिष 24 आह्वयन्तं परानीकं परभिन्नम इव वारणम नैनं शशंसिरे जेतुं दानवा वासवं यथा 25 के चिद आसन निरुत्साहाः के चित करुद्धा मनस्विनः विस्त्मिताश चाभवन के चित के चिद आसन्न अमर्षिताः 26 हस्तैर हस्ताग्रम अपरे परत्यपिंषन नराधिपाः अपरे दशनैर ओष्ठान अदशन करॊधमूर्छिताः 27 वयाक्षिपन्न आयुधान अन्ये ममृदुश चापरे भुजान अन्ये चान्वपतन दरॊणं तयक्तात्मानॊ महौजसः 28 पाञ्चालास तु विशेषेण दरॊण सायकपीडिताः समसज्जन्त राजेन्द्र समरे भृशवेदनाः 29 ततॊ विराटद्रुपदौ दरॊणं परतिययू रणे तथा चरन्तं संग्रामे भृशं समरदुर्जयम 30 दरुपदस्य ततः पौत्रास तरय एव विशां पते चेदयश च महेष्वासा दरॊणम एवाभ्ययुर युधि 31 तेषां दरुपद पौत्राणां तरयाणां निशितैः शरैः तरिभिर दरॊणॊ ऽहरत पराणांस ते हता नयपतन भुवि 32 ततॊ दरॊणॊ ऽजयद युद्धे चेदिकेकयसृञ्जयान मत्स्यांश चैवाजयत सर्वान भारद्वाजॊ महारथः 33 ततस तु दरुपदः करॊधाच छरवर्षम अवाकिरत दरॊणं परति महाराज विराटश चैव संयुगे 34 ततॊ दरॊणः सुपीताभ्यां भल्लाभ्याम अरिमर्दनः दरुपदं च विराटं च परैषीद वैवस्तवक्षयम 35 हते विराटे दरुपदे केकयेषु तथैव च तथैव चेदिमत्स्येषु पाञ्चालेषु तथैव च 36 हतेषु तरिषु वीरेषु दरुपदस्य च नप्तृषु दरॊणस्य कर्म तद दृष्ट्वा कॊपदुःखसमन्वितः 37 शशाप रथिनां मध्ये धृष्टद्युम्नॊ महामनाः इष्टापूर्तात तथा कषात्राद बराह्मण्याच च स नश्यतु दरॊणॊ यस्याद्य मुच्येत यॊ वा दरॊणात पराङ्मुखः 38 इति तेषां परतिश्रुत्य मध्ये सर्वधनुष्मताम आयाद दरॊणं सहानीकः पाञ्चाल्यः परवीरहा पाञ्चालास तव एकतॊ दरॊणम अभ्यघ्नन पाण्डवान यतः 39 दुर्यॊधनश च कर्णश च शकुनिश चापि सौबलः सॊदर्याश च यथामुख्यास ते ऽरक्षन दरॊणम आहवे 40 रक्ष्यमाणं तथा दरॊणं समरे तैर महात्मभिः यतमानापि पाञ्चाला न शेकुः परतिवीक्षितुम 41 तत्राक्रुध्यद भीमसेनॊ धृष्टद्युम्नस्य मारिष स एनं वाग्भिर उग्राभिस ततक्ष पुरुषर्षभ 42 दरुपदस्य कुले जातः सर्वास्त्रेष्व अस्त्रवित्तमः कः कषत्रियॊ मन्यमानः परेक्षेतारिम अवस्थितम 43 पितृपुत्र वधं पराप्य पुमान कः परिहापयेत विशेषतस तु शपथं शपित्वा राजसंसदि 44 एष वैश्वानर इव समिद्धः सवेन तेजसा शरचापेन्धनॊ दरॊणः कषत्रं दहति तेजसा 45 पुरा करॊति निःशेषां पाण्डवानाम अनीकिनीम सथिताः पश्यत मे कर्म दरॊणम एव वरजाम्य अहम 46 इत्य उक्त्वा पराविशत करुद्धॊ दरॊणानीकं वृकॊदरः दृढैः पूर्णायतॊत्सृष्टैर दरावयंस तव वाहिनीम 47 धृष्टद्युम्नॊ ऽपि पाञ्चाल्यः परविश्य महतीं चमूम आससाद रणे दरॊणं तदासीत तुमुलं महत 48 नैव नस तादृशं युद्धं दृष्टपूर्वं न च शरुतम यथा सूर्यॊदये राजन समुत्पिञ्जॊ ऽभवन महान 49 संसक्तानि वयदृश्यन्त रथवृन्दानि मारिष हतानि च विकीर्णानि शरीराणि शरीरिणाम 50 के चिद अन्यत्र गच्छन्तः पथि चान्यैर उपद्रुताः विमुखाः पृष्ठतश चान्ये ताड्यन्ते पार्थिवॊ ऽपरे 51 तथा संसक्तयुद्धं तद अभवद भृशदारुणम अतः संध्यागतः सूर्यः कषणेन समपद्यत |
1
[s] tribhāgamātraśeṣāyāṃ rātryāṃ yuddham avartata kurūṇāṃ pāṇḍavānāṃ ca saṃhṛṣṭānāṃ viśāṃ pate 2 atha candraprabhāṃ muṣṇann ādiyasya puraḥsaraḥ aruṇo 'bhyudayāṃ cakre tāmrī kurvann ivāmbaram 3 tato dvaidhī kṛte sainye droṇaḥ somaka pāṇḍavān abhyadravat sapāñcālān duryodhana purogamaḥ 4 dvaidhī bhūtān kurūn dṛṣṭvā mādhavo 'rjunam abravīt sapatnān savyataḥ kurmi savyasācinn imān kurūn 5 sa mādhavam anujñāya kuruṣveti dhanaṃjayaḥ droṇakarṇau maheṣvāsau savyataḥ paryavartata 6 abhiprāyaṃ tu kṛṣṇasya jñātvā parapuraṃjayaḥ ājiśīrṣa gataṃ dṛṣṭvā bhīmasenaṃ samāsadat 7 [bhm] arjunārjuna bībhatso śṛṇu me tattvato vacaḥ yadarthaṃ kṣatriyā sūte tasya kālo 'yam āgataḥ 8 asmiṃś ced āgato kāle śreyo na pratipatsyase asaṃbhāvita rūpaḥ sann ānṛśaṃsyaṃ kariṣyasi 9 satyaśrī dharmayaśasāṃ vīryeṇānṛṇyam āpnuhi bhindhy anīkaṃ yudhāṃ śreṣṭha savyasācinn imān kuru 10 [s] sa savyasācī bhīmena coditaḥ keśavena ca karṇa droṇāv atikramya samantāt paryavārayat 11 tam ājiśīrṣam āyāntaṃ dahantaṃ kṣatriyarṣabhān parākrāntaṃ parākramya yatantaḥ kṣatriyarṣabhāḥ nāśaknuvan vārayituṃ vardhamānam ivānalam 12 atha duryodhanaḥ karṇaḥ śakuniś cāpi saubalaḥ abhyavarṣañ śaravrātaiḥ kuntīputraṃ dhanaṃjayam 13 teṣām astrāṇi sarveṣām uttamāstravidāṃ varaḥ kadarthī kṛtyarājendra śaravarṣair avākirat 14 astrair astrāṇi saṃvārya laghuhasto dhanaṃjayaḥ sarvān avidhyan niśitair daśabhir daśabhiḥ śaraiḥ 15 uddhūtā rajaso vṛṣṭiṃ śaravṛṣṭis tathaiva ca tamaś ca ghoraṃ śabdaś ca tadā samabhavan mahān 16 na dyaur na bhūmir na diśaḥ prājñāyanta tathāgate sainyena rajasā mūḍhaṃ sarvam andham ivābhavat 17 naiva te na vayaṃ rājan prajñāsiṣma parasparam uddeśena hi tena sma samayudhyanta pārthivāḥ 18 virathā rathino rājan samāsādya parasparam keṣeśu samasajjanta kavaceṣu bhujeṣu ca 19 hatāśvā hatasūtāś ca niśceṣṭā rathinas tadā jīvanta iva tatra sma vyadṛśyanta bhayārditāḥ 20 hatān gajān samāśliṣya parvatān iva vājinaḥ gatasattvā vyadṛśyanta tathaiva saha sādibhiḥ 21 tatas tv abhyavasṛtyaiva saṃgrāmād uttarāṃ diśam atiṣṭhad āhave droṇo vidhūma iva pāvakaḥ 22 tam ājiśīrṣād ekāntam apakrāntaṃ niśāmya tu samakampanta sainyāni pāṇḍavānāṃ viśāṃ pate 23 bhrājamānaṃ śriyā yuktaṃ jvalantam iva tejasā droṇaṃ dṛṣṭvārayas tresuś celur mamluś ca māriṣa 24 āhvayantaṃ parānīkaṃ prabhinnam iva vāraṇam nainaṃ śaśaṃsire jetuṃ dānavā vāsavaṃ yathā 25 ke cid āsan nirutsāhāḥ ke cit kruddhā manasvinaḥ vistmitāś cābhavan ke cit ke cid āsann amarṣitāḥ 26 hastair hastāgram apare pratyapiṃṣan narādhipāḥ apare daśanair oṣṭhān adaśan krodhamūrchitāḥ 27 vyākṣipann āyudhān anye mamṛduś cāpare bhujān anye cānvapatan droṇaṃ tyaktātmāno mahaujasaḥ 28 pāñcālās tu viśeṣeṇa droṇa sāyakapīḍitāḥ samasajjanta rājendra samare bhṛśavedanāḥ 29 tato virāṭadrupadau droṇaṃ pratiyayū raṇe tathā carantaṃ saṃgrāme bhṛśaṃ samaradurjayam 30 drupadasya tataḥ pautrās traya eva viśāṃ pate cedayaś ca maheṣvāsā droṇam evābhyayur yudhi 31 teṣāṃ drupada pautrāṇāṃ trayāṇāṃ niśitaiḥ śaraiḥ tribhir droṇo 'harat prāṇāṃs te hatā nyapatan bhuvi 32 tato droṇo 'jayad yuddhe cedikekayasṛñjayān matsyāṃś caivājayat sarvān bhāradvājo mahārathaḥ 33 tatas tu drupadaḥ krodhāc charavarṣam avākirat droṇaṃ prati mahārāja virāṭaś caiva saṃyuge 34 tato droṇaḥ supītābhyāṃ bhallābhyām arimardanaḥ drupadaṃ ca virāṭaṃ ca praiṣīd vaivastavakṣayam 35 hate virāṭe drupade kekayeṣu tathaiva ca tathaiva cedimatsyeṣu pāñcāleṣu tathaiva ca 36 hateṣu triṣu vīreṣu drupadasya ca naptṛṣu droṇasya karma tad dṛṣṭvā kopaduḥkhasamanvitaḥ 37 śaśāpa rathināṃ madhye dhṛṣṭadyumno mahāmanāḥ iṣṭāpūrtāt tathā kṣātrād brāhmaṇyāc ca sa naśyatu droṇo yasyādya mucyeta yo vā droṇāt parāṅmukhaḥ 38 iti teṣāṃ pratiśrutya madhye sarvadhanuṣmatām āyād droṇaṃ sahānīkaḥ pāñcālyaḥ paravīrahā pāñcālās tv ekato droṇam abhyaghnan pāṇḍavān yataḥ 39 duryodhanaś ca karṇaś ca śakuniś cāpi saubalaḥ sodaryāś ca yathāmukhyās te 'rakṣan droṇam āhave 40 rakṣyamāṇaṃ tathā droṇaṃ samare tair mahātmabhiḥ yatamānāpi pāñcālā na śekuḥ prativīkṣitum 41 tatrākrudhyad bhīmaseno dhṛṣṭadyumnasya māriṣa sa enaṃ vāgbhir ugrābhis tatakṣa puruṣarṣabha 42 drupadasya kule jātaḥ sarvāstreṣv astravittamaḥ kaḥ kṣatriyo manyamānaḥ prekṣetārim avasthitam 43 pitṛputra vadhaṃ prāpya pumān kaḥ parihāpayet viśeṣatas tu śapathaṃ śapitvā rājasaṃsadi 44 eṣa vaiśvānara iva samiddhaḥ svena tejasā śaracāpendhano droṇaḥ kṣatraṃ dahati tejasā 45 purā karoti niḥśeṣāṃ pāṇḍavānām anīkinīm sthitāḥ paśyata me karma droṇam eva vrajāmy aham 46 ity uktvā prāviśat kruddho droṇānīkaṃ vṛkodaraḥ dṛḍhaiḥ pūrṇāyatotsṛṣṭair drāvayaṃs tava vāhinīm 47 dhṛṣṭadyumno 'pi pāñcālyaḥ praviśya mahatīṃ camūm āsasāda raṇe droṇaṃ tadāsīt tumulaṃ mahat 48 naiva nas tādṛśaṃ yuddhaṃ dṛṣṭapūrvaṃ na ca śrutam yathā sūryodaye rājan samutpiñjo 'bhavan mahān 49 saṃsaktāni vyadṛśyanta rathavṛndāni māriṣa hatāni ca vikīrṇāni śarīrāṇi śarīriṇām 50 ke cid anyatra gacchantaḥ pathi cānyair upadrutāḥ vimukhāḥ pṛṣṭhataś cānye tāḍyante pārthivo 'pare 51 tathā saṃsaktayuddhaṃ tad abhavad bhṛśadāruṇam ataḥ saṃdhyāgataḥ sūryaḥ kṣaṇena samapadyata |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 7
Chapter 162
|
1
[स] ते तथैव महाराज दंशिता रणमूर्धनि संध्यागतं सहस्रांशुम आदित्यम उपतस्थिरे 2 उदिते तु सहस्रांशौ तप्तकाञ्चनसप्रभे परकाशितेषु लॊकेषु पुनर युद्धम अवर्तत 3 दवंद्वानि यानि तत्रासन संसक्तानि पुरॊदयात तान्य एवाभ्युदिते सूर्ये समसज्जन्त भारत 4 रथैर हया हयैर नागाः पादाताश चापि कुञ्जरैः हया हयैः समाजग्मुः पादाताश च पदातिभिः संसक्ताश च वियुक्ताश च यॊधाः संन्यपतन रणे 5 ते रात्रौ कृतकर्माणः शरान्ताः सूर्यस्य तेजसा कषुत्पिपासापरीताङ्गा विसंज्ञा बहवॊ ऽभवन 6 शङ्खभेरि मृदङ्गानां कुञ्जराणां च गर्जताम विस्फारित विकृष्टानां कार्मुकाणां च कूजताम 7 शब्दः समभवद राजन दिविस्पृग भरतर्षभ दरवतां च पदातीनां शस्त्राणां विनिपात्यताम 8 हयानां हेषतां चैव रथानां च निवर्तताम करॊशतां गर्जतां चैव तदासीत तुमुलं महत 9 विवृद्धस तुमुलः शब्दॊ दयाम अगच्छन महास्वनः नानायुध निकृत्तानां चेष्टताम आतुरः सवनः 10 भूमाव अश्रूयत महांस तदासीत कृपणं महत पततां पतितानां च पत्त्यश्वरथहस्तिनाम 11 तेषु सर्वेष्व अनीकेषु वयतिषक्तेष्व अनेकशः सवे सवाञ जघ्नुः परे सवांश च सवे परांश च परान परे 12 वीरबाहुविसृष्टाश च यॊधेषु च गजेषु च असयः परत्यदृश्यन्त वाससां नेजनेष्व इव 13 उद्यतप्रतिपिष्टानां खड्गानां वीरबाहुभिः स एव शब्दस तद रूपॊ वाससां निज्यताम इव 14 अर्धासिभिस तथा खड्गैस तॊमरैः सपरश्वधैः निकृष्ट युद्धं संसक्तं महद आसीत सुदारुणम 15 गजाश कायप्रभवां नरदेव परवाहिनीम शस्त्रमत्स्य सुसंपूर्णां मांसशॊणितकर्दमाम 16 आर्तनादस्वनवतीं पताकावस्त्रफेनिलाम नदीं परावर्तयन वीराः परलॊकप्रवाहिनीम 17 शरशक्त्यर्दिताः कलान्ता रात्रिमूढाल्प चेतसः विष्टभ्य सर्ग गात्राणि वयतिष्ठन गजवाजिनः संशुक्ष्क वदना वीराः शिरॊभिश चारुकुण्डलैः 18 युद्धॊपकरणैश चान्यैर अत्र तत्र परकाशितैः करव्यादसंघैर आकीर्णं मृतैर अर्धमृतैर अपि नासीद रथपथस तत्र सर्वम आयॊधनं परति 19 मज्जत्सु चक्रेषु रथान सत्त्वम आस्थाय वाजिनः कथं चिद अवहञ शरान्ता वेपमानाः शरार्दिताः कुलसत्त्वबलॊपेता वाजिनॊ वारणॊपमाः 20 विह्वलं तत समुद्भ्रान्तं स भयं भारतातुरम बलम आसीत तदा सर्वम ऋते दरॊणार्जुनाव उभौ 21 ताव एवास्तां निलयनं ताव आर्तायनम एव च ताव एवान्ये समासाद्य जग्मुर वैवस्तवक्षयम 22 आविघ्नम अभवत सर्वं कौरवाणां महद बलम पाञ्चालानां च संसक्तं न पराज्ञायत किं चन 23 अन्तकाक्रीड सदृशे भीरूणां भयवर्धने पृथिव्यां राजवंशानाम उत्थिते महति कषये 24 न तत्र कर्णं न दरॊणं नार्जुनं न युधिष्ठिरम न भीमसेनं न यमौ न पाञ्चाल्यं न सात्यकिम 25 न च दुःशासनं दरौणिं न दुर्यॊधन सौबलौ न कृपं मद्रराजं वा कृतवर्माणम एव च 26 न चान्यान नैव चात्मानं न कषितिं न दिशस तथा पश्याम राजन संसक्तान सैन्येन रजसावृतान 27 संभ्रान्ते तुमुले घॊरे रजॊ मेधे समुत्थिते दवितीयाम इव संप्राप्ताम अमन्यन्त निशां तदा 28 न जञायन्ते कौरवेया न पाञ्चाला न पाण्डवाः न दिशॊ न दिवं नॊर्वीं न समं विषमं तथा 29 हस्तसंस्पर्शम आपन्नान परान वाप्य अथ वा सवकान नयपातयंस तदा युद्धे नराः सम विजयैषिणः 30 उद्धूतत्वात तु रजसः परसेकाच छॊणितस्य च परशशाम रजॊ भौमं शीघ्रत्वाद अनिलस्य च 31 तत्र नागा हया यॊधा रथिनॊ ऽथ पदातयः पारिजात वनानीव वयरॊचन रुधिरॊक्षिताः 32 ततॊ दुर्यॊधनः कर्णॊ दरॊणॊ दुःशासनस तथा पाण्डवैः समसज्जन्त चतुर्भिश चतुरॊ रथाः 33 दुर्यॊधनः सह भरात्रा यमाभ्यां समसज्जत वृकॊदरेण राधेयॊ भारद्वाजेन चार्जुनः 34 तद घॊरं महद आश्चर्यं सर्वे परैक्षन समन्ततः रथर्षभाणाम उग्राणां संनिपातम अमानुषम 35 रथमार्गैर विचित्रैश च विचित्ररथसंकुलम अपश्यन रथिनॊ युद्धं विचित्रं चित्रयॊधिनाम 36 यतमानाः पराक्रान्ताः परस्परजिगीषवः जीमूता इव घर्मान्ते शरवर्षैर अवाकिरन 37 ते रथान सूर्यसंकाशान आस्थिताः पुरुषर्षभाः अशॊभन्त यथा मेघाः शारदाः समुपस्थिताः 38 सपर्धिनस ते महेष्वासाः कृतयत्ना धनुर्धराः अभ्यगच्छंस तथान्यॊन्यं मत्ता गजवृषा इव 39 न नूनं देहभेदॊ ऽसति काले तस्मिन समागते यत्र सर्वे न युगपद वयशीर्यन्त महारथाः 40 बाहुभिश चरणैश छिन्नैः शिरॊभिश चारुकुण्डलैः कार्मुकैर विशिखैः परासैः खड्गैः परशु पट्टिशैः 41 नालीकक्षुर नाराचैर नखरैः शक्तितॊमरैः अन्यैश च विविधाकारैर धौतैः परहरणॊत्तमैः 42 चित्रैश च विविधाकारैः शरीरावरणैर अपि विचित्रैश च रथैर भग्नैर हतैश च गजवाजिभिः 43 शून्यैश च नगराकारैर हतयॊधध्वजै रथैः अमनुष्यैर हयैर तरस्तैः कृष्यमाणैस ततस ततः 44 वातायमानैर असकृद धतवीरैर अलंकृतैः वयजनैः कङ्कटैश चैव धवजैश च विनिपातितैः 45 छत्रैर आभरणैर वस्त्रैर माल्यैश च सुसुगन्धिभिः हारैः किरीटैर मुकुटैर उष्णीषैः किङ्किणी गणैः 46 उरस्यैर मणिभिर निष्कैश चूडामणिभिर एव च आसीद आयॊधनं तत्र नभस तारागणैर इव 47 ततॊ दुर्यॊधनस्यासीन नकुलेन समागमः अमर्षितेन करुद्धस्य करुद्धेनामर्षितस्य च 48 अपसव्यं चकाराथ माद्रीपुत्रस तवात्मजम किरञ शरशतैर हृष्टस तत्र नादॊ महान अभूत 49 अपसव्यं कृतः संख्ये भरातृव्येनात्यमर्षिणा सॊ ऽमर्षितस तम अप्य आजौ परतिचक्रे ऽपसव्यतः 50 ततः परतिचिकीर्षन्तम अपसव्यं तु ते सुतम नयवारयत तेजस्वी नकुलश चित्रमार्गवित 51 सर्वतॊ विनिवार्यैनं शरजालेन पीडयन विमुखं नकुलश चक्रे तत सैन्याः समपूजयन 52 तिष्ठ तिष्ठेति नकुलॊ बभाषे तनयं तव संस्मृत्य सर्वदुःखानि तव दुर्मन्त्रितेन च |
1
[s] te tathaiva mahārāja daṃśitā raṇamūrdhani saṃdhyāgataṃ sahasrāṃśum ādityam upatasthire 2 udite tu sahasrāṃśau taptakāñcanasaprabhe prakāśiteṣu lokeṣu punar yuddham avartata 3 dvaṃdvāni yāni tatrāsan saṃsaktāni purodayāt tāny evābhyudite sūrye samasajjanta bhārata 4 rathair hayā hayair nāgāḥ pādātāś cāpi kuñjaraiḥ hayā hayaiḥ samājagmuḥ pādātāś ca padātibhiḥ saṃsaktāś ca viyuktāś ca yodhāḥ saṃnyapatan raṇe 5 te rātrau kṛtakarmāṇaḥ śrāntāḥ sūryasya tejasā kṣutpipāsāparītāṅgā visaṃjñā bahavo 'bhavan 6 śaṅkhabheri mṛdaṅgānāṃ kuñjarāṇāṃ ca garjatām visphārita vikṛṣṭānāṃ kārmukāṇāṃ ca kūjatām 7 śabdaḥ samabhavad rājan divispṛg bharatarṣabha dravatāṃ ca padātīnāṃ śastrāṇāṃ vinipātyatām 8 hayānāṃ heṣatāṃ caiva rathānāṃ ca nivartatām krośatāṃ garjatāṃ caiva tadāsīt tumulaṃ mahat 9 vivṛddhas tumulaḥ śabdo dyām agacchan mahāsvanaḥ nānāyudha nikṛttānāṃ ceṣṭatām āturaḥ svanaḥ 10 bhūmāv aśrūyata mahāṃs tadāsīt kṛpaṇaṃ mahat patatāṃ patitānāṃ ca pattyaśvarathahastinām 11 teṣu sarveṣv anīkeṣu vyatiṣakteṣv anekaśaḥ sve svāñ jaghnuḥ pare svāṃś ca sve parāṃś ca parān pare 12 vīrabāhuvisṛṣṭāś ca yodheṣu ca gajeṣu ca asayaḥ pratyadṛśyanta vāsasāṃ nejaneṣv iva 13 udyatapratipiṣṭānāṃ khaḍgānāṃ vīrabāhubhiḥ sa eva śabdas tad rūpo vāsasāṃ nijyatām iva 14 ardhāsibhis tathā khaḍgais tomaraiḥ saparaśvadhaiḥ nikṛṣṭa yuddhaṃ saṃsaktaṃ mahad āsīt sudāruṇam 15 gajāśa kāyaprabhavāṃ naradeva pravāhinīm śastramatsya susaṃpūrṇāṃ māṃsaśoṇitakardamām 16 ārtanādasvanavatīṃ patākāvastraphenilām nadīṃ prāvartayan vīrāḥ paralokapravāhinīm 17 śaraśaktyarditāḥ klāntā rātrimūḍhālpa cetasaḥ viṣṭabhya sarga gātrāṇi vyatiṣṭhan gajavājinaḥ saṃśukṣka vadanā vīrāḥ śirobhiś cārukuṇḍalaiḥ 18 yuddhopakaraṇaiś cānyair atra tatra prakāśitaiḥ kravyādasaṃghair ākīrṇaṃ mṛtair ardhamṛtair api nāsīd rathapathas tatra sarvam āyodhanaṃ prati 19 majjatsu cakreṣu rathān sattvam āsthāya vājinaḥ kathaṃ cid avahañ śrāntā vepamānāḥ śarārditāḥ kulasattvabalopetā vājino vāraṇopamāḥ 20 vihvalaṃ tat samudbhrāntaṃ sa bhayaṃ bhāratāturam balam āsīt tadā sarvam ṛte droṇārjunāv ubhau 21 tāv evāstāṃ nilayanaṃ tāv ārtāyanam eva ca tāv evānye samāsādya jagmur vaivastavakṣayam 22 āvighnam abhavat sarvaṃ kauravāṇāṃ mahad balam pāñcālānāṃ ca saṃsaktaṃ na prājñāyata kiṃ cana 23 antakākrīḍa sadṛśe bhīrūṇāṃ bhayavardhane pṛthivyāṃ rājavaṃśānām utthite mahati kṣaye 24 na tatra karṇaṃ na droṇaṃ nārjunaṃ na yudhiṣṭhiram na bhīmasenaṃ na yamau na pāñcālyaṃ na sātyakim 25 na ca duḥśāsanaṃ drauṇiṃ na duryodhana saubalau na kṛpaṃ madrarājaṃ vā kṛtavarmāṇam eva ca 26 na cānyān naiva cātmānaṃ na kṣitiṃ na diśas tathā paśyāma rājan saṃsaktān sainyena rajasāvṛtān 27 saṃbhrānte tumule ghore rajo medhe samutthite dvitīyām iva saṃprāptām amanyanta niśāṃ tadā 28 na jñāyante kauraveyā na pāñcālā na pāṇḍavāḥ na diśo na divaṃ norvīṃ na samaṃ viṣamaṃ tathā 29 hastasaṃsparśam āpannān parān vāpy atha vā svakān nyapātayaṃs tadā yuddhe narāḥ sma vijayaiṣiṇaḥ 30 uddhūtatvāt tu rajasaḥ prasekāc choṇitasya ca praśaśāma rajo bhaumaṃ śīghratvād anilasya ca 31 tatra nāgā hayā yodhā rathino 'tha padātayaḥ pārijāta vanānīva vyarocan rudhirokṣitāḥ 32 tato duryodhanaḥ karṇo droṇo duḥśāsanas tathā pāṇḍavaiḥ samasajjanta caturbhiś caturo rathāḥ 33 duryodhanaḥ saha bhrātrā yamābhyāṃ samasajjata vṛkodareṇa rādheyo bhāradvājena cārjunaḥ 34 tad ghoraṃ mahad āścaryaṃ sarve praikṣan samantataḥ ratharṣabhāṇām ugrāṇāṃ saṃnipātam amānuṣam 35 rathamārgair vicitraiś ca vicitrarathasaṃkulam apaśyan rathino yuddhaṃ vicitraṃ citrayodhinām 36 yatamānāḥ parākrāntāḥ parasparajigīṣavaḥ jīmūtā iva gharmānte śaravarṣair avākiran 37 te rathān sūryasaṃkāśān āsthitāḥ puruṣarṣabhāḥ aśobhanta yathā meghāḥ śāradāḥ samupasthitāḥ 38 spardhinas te maheṣvāsāḥ kṛtayatnā dhanurdharāḥ abhyagacchaṃs tathānyonyaṃ mattā gajavṛṣā iva 39 na nūnaṃ dehabhedo 'sti kāle tasmin samāgate yatra sarve na yugapad vyaśīryanta mahārathāḥ 40 bāhubhiś caraṇaiś chinnaiḥ śirobhiś cārukuṇḍalaiḥ kārmukair viśikhaiḥ prāsaiḥ khaḍgaiḥ paraśu paṭṭiśaiḥ 41 nālīkakṣura nārācair nakharaiḥ śaktitomaraiḥ anyaiś ca vividhākārair dhautaiḥ praharaṇottamaiḥ 42 citraiś ca vividhākāraiḥ śarīrāvaraṇair api vicitraiś ca rathair bhagnair hataiś ca gajavājibhiḥ 43 śūnyaiś ca nagarākārair hatayodhadhvajai rathaiḥ amanuṣyair hayair trastaiḥ kṛṣyamāṇais tatas tataḥ 44 vātāyamānair asakṛd dhatavīrair alaṃkṛtaiḥ vyajanaiḥ kaṅkaṭaiś caiva dhvajaiś ca vinipātitaiḥ 45 chatrair ābharaṇair vastrair mālyaiś ca susugandhibhiḥ hāraiḥ kirīṭair mukuṭair uṣṇīṣaiḥ kiṅkiṇī gaṇaiḥ 46 urasyair maṇibhir niṣkaiś cūḍāmaṇibhir eva ca āsīd āyodhanaṃ tatra nabhas tārāgaṇair iva 47 tato duryodhanasyāsīn nakulena samāgamaḥ amarṣitena kruddhasya kruddhenāmarṣitasya ca 48 apasavyaṃ cakārātha mādrīputras tavātmajam kirañ śaraśatair hṛṣṭas tatra nādo mahān abhūt 49 apasavyaṃ kṛtaḥ saṃkhye bhrātṛvyenātyamarṣiṇā so 'marṣitas tam apy ājau praticakre 'pasavyataḥ 50 tataḥ praticikīrṣantam apasavyaṃ tu te sutam nyavārayata tejasvī nakulaś citramārgavit 51 sarvato vinivāryainaṃ śarajālena pīḍayan vimukhaṃ nakulaś cakre tat sainyāḥ samapūjayan 52 tiṣṭha tiṣṭheti nakulo babhāṣe tanayaṃ tava saṃsmṛtya sarvaduḥkhāni tava durmantritena ca |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 7
Chapter 163
|
1
[स] ततॊ दुःशासनः करुद्धः सहदेवम उपाद्रवत रथवेगेन तीव्रेण कम्पयन्न इव मेदिनीम 2 तस्यापतत एवाशु भल्लेनामित्रकर्शनः माद्री सुतः शिरॊ यन्तुः स शिरस तराणम अच्छिनत 3 नैनं दुःशासनः सूतं नापि कश चन सैनिकः हृतॊतमाग्नम आशुत्वात सहसेवेन बुद्धवान 4 यदा तव अस्मगृहीतत्वात परयान्त्य अश्वा यथासुखम ततॊ दुःशासनः सूतं बुद्धवान गतचेतसम 5 सहयान संनिगृह्याजौ सवयं हयविशारदः युयुधे रथिनां शरेष्ठश चित्रं लघु च सुष्ठु च 6 तद अस्यापूजयन कर्म सवे परे चैव संयुगे हतसूत रथेनाजौ वयचरद यद अभीतवत 7 सहदेवस तु तान अश्वांस तीक्ष्णैर बाणैर अवाकिरत पीड्यमानाः शरैश चाशु पराद्रवंस ते ततस ततः 8 स रश्मिशु विषक्तत्वाद उत्ससर्ज शरासनम धनुषा कर्म कुर्वंस तु रश्मीन स पुनर उत्सृजत 9 छिद्रेषु तेषु तं बाणैर माद्रीपुत्रॊ ऽभयवाकिरत परीप्संस तवत्सुतं कर्णस तदन्तरम अवापतत 10 वृकॊदरॊ ऽतः कर्णं तरिभिर भल्लैः समाहितैः आकर्णपूर्णैर अभ्यघ्नन बाह्वॊर उरसि चानदत 11 संन्यवर्तत तं कर्णः संघट्टित इवॊरगः तद अभूत तुमुलं युद्धं भीम राधेययॊर तदा 12 तौ वृषाव इव संक्रुद्धौ विवृत्तनयनाव उभौ वेगेन महतान्यॊन्यं संरब्धाव अभिपेततुः 13 अभिसंश्लिष्टयॊस तत्र तयॊर आहवशौण्डयॊः अभिन्न शरपातत्वाद गया युद्धम अवर्तत 14 गदया भीमसेनस तु कर्णस्य रथकूबरम बिभेदाशु तदा राजंस तद अद्भुतम इवाभवत 15 ततॊ भीमस्य राधेयॊ गदाम आदाय वीर्यवान अवासृजद रथे तां तु बिभेद गदया गदाम 16 ततॊ भीमः पुनर गुर्वीं चिक्षेपाधिरथेर गदाम तां शरैर दशभिः कर्णः सुपुङ्खैः सुसमाहितैः परत्यविध्यत पुनश चान्यैः सा भीमं पुनर आव्रजत 17 तस्याः परतिनिपातेन भीमस्य विपुलॊ धवजः पपात सारथिश चास्य मुमॊह गदया हतः 18 स कर्णे सायकान अष्टौ वयसृजत करॊधमूर्छितः धवजे शरासने चैव शरावापे च भारत 19 ततः पुनस तु राधेयॊ हयान अस्य रथेषुभिः ऋष्यवर्णाञ जघानाशु तथॊभौ पार्ष्णिसारथी 20 स विपन्नरथॊ भीमॊ नकुलस्याप्लुतॊ रथम हरिर यथा गिरेः शृङ्गं समाक्रामद अरिंदमः 21 तथा दरॊणार्जुनौ चित्रम अयुध्येतां महारथौ आचार्य शिष्यौ राजेन्द्र कृतप्रहरणौ युधि 22 लघु संधानयॊगाभ्यां रथयॊश च रणेन च मॊहयन्तौ मनुष्याणां चक्षूंषि च मनांसि च 23 उपारमन्त ते सर्वे यॊद्धा अस्माकं परे तथा अदृष्टपूर्वं पश्यन्तस तद युद्धं गुरु शिष्ययॊः 24 विचित्रान पृतना मध्ये रथमार्गान उदीर्यतः अन्यॊन्यम अपसव्यं च कर्तुं वीरौ तदैषितः पराक्रमं तयॊर यॊधा ददृशुस तं सुविस्मिताः 25 तयॊः समभवद युद्धं दरॊण पाण्डवयॊर महत आमिषार्थं महाराज गगने शयेनयॊर इव 26 यद यच चकार दरॊणस तु कुन्तीपुत्र जिगीषया तत तत परतिजघानाशु परहसंस तस्य पाण्डवः 27 यदा दरॊणॊ न शक्नॊति पाण्डवस्य विशेषणे ततः परादुश्चकारास्त्रम अस्त्रमार्ग विशारदः 28 ऐन्द्रं पाशुपतं तवाष्ट्रं वायव्यम अथ वारुणम मुक्तं मुक्तं दरॊण चापात तज जघान धनंजयः 29 अस्त्राण्य अस्त्रैर यदा तस्य विधिवद धन्ति पाण्डवः ततॊ ऽसत्रैः परमैर दिव्यैर दरॊणः पार्थम अवाकिरत 30 यद यद अस्त्रं स पार्थाय परयुङ्क्ते विजिगीषया तस्यास्त्रस्य विघातार्थं तत तत स कुरुते ऽरजुनः 31 स वध्यमानेष्व अस्त्रेषु दिव्येष्व अपि यथाविधि अर्जुनेनार्जुनं दरॊणॊ मनसैवाभ्यपूजयत 32 मेने चात्मानम अधिकं पृथिव्याम अपि भारत तेन शिष्येण सर्वेभ्यः शस्त्रविद्भ्यः समन्ततः 33 वार्यमाणस तु पार्थेन तथा मध्ये महात्मनाम यतमानॊ ऽरजुनं परीत्या परत्यवारयद उत्स्मयन 34 ततॊ ऽनतरिक्षे देवाश च गन्धर्वाश च सहस्रशः ऋषयः सिद्धसंघाश च वयतिष्ठन्त दिदृक्षया 35 तद अप्सरॊभिर आकीर्णं यक्षराक्षस संकुलम शरीमद आकाशम अभवद भूयॊ मेघाकुलं यथा 36 तत्र समान्तर्हिता वाचॊ वयचरन्त पुनः पुनः दरॊणस्य सतवसंयुक्ताः पार्थस्य च महात्मनः विसृज्यमानेष्व अस्त्रेषु जवालयत्सु दिशॊ दश 37 नैवेदं मानुषं युद्धं नासुरं न च राक्षसम न दैवं न च गान्धर्वं बराह्मं धरुवम इदं परम विचित्रम इदम आश्चर्यं न नॊ दृष्टं न च शरुतम 38 अति पाण्डवम आचार्यॊ दरॊणं चाप्य अति पाण्डवः नानयॊर अन्तरं दरष्टुं शक्यम अस्त्रेण केन चित 39 यदि रुद्रॊ दविधाकृत्ययुध्येतात्मानम आत्मना तत्र शक्यॊपमा कर्तुम अन्यत्र तु न विद्यते 40 जञानम एकस्थम आचार्ये जञानं यॊगश च पाण्डवे शौर्यम एकस्थम आचार्ये बलं शौर्यं च पाण्डवे 41 नेमौ शक्यौ महेष्वासौ रणे कषेपयितुं परैः इच्छमानौ पुनर इमौ हन्येतां सामरं जगत 42 इत्य अब्रुवन महाराज दृष्ट्वा तौ पुरुषर्षभौ अन्तर्हितानि भूतानि परकाशानि च संघशः 43 ततॊ दरॊणॊ बराह्मम अस्त्रं परादुश्चक्रे महामतिः संतापयन रणे पार्थं भूतान्य अन्तर्हितानि च 44 ततश चचाल पृथिवी स पर्वत वनद्रुमा ववौ च विषमॊ वायुः सागराश चापि चुक्षुभुः 45 ततस तरासॊ महान आसीत कुरुपाण्डवसेनयॊः सर्वेषां चैव भूतानाम उद्यते ऽसत्रे महात्मना 46 ततः पार्थॊ ऽपय असंभ्रान्तस तद अस्त्रं परतिजघ्निवान बरह्मास्त्रेणैव राजेन्द्र ततः सर्वम अशीशमत 47 यदा न गम्यते पारं तयॊर अन्यतरस्य वा ततः संकुलयुद्धेन तद युद्धं वयकुली कृतम 48 नाज्ञायत ततः किं चित पुनर एव विशां पते परवृत्ते तुमुले युद्धे दरॊण पाण्डवयॊर मृधे 49 शरजालैः समाकीर्णे मेघजालैर इवाम्बरे न सम संपतते कश चिद अन्तरिक्षचरस तदा |
1
[s] tato duḥśāsanaḥ kruddhaḥ sahadevam upādravat rathavegena tīvreṇa kampayann iva medinīm 2 tasyāpatata evāśu bhallenāmitrakarśanaḥ mādrī sutaḥ śiro yantuḥ sa śiras trāṇam acchinat 3 nainaṃ duḥśāsanaḥ sūtaṃ nāpi kaś cana sainikaḥ hṛtotamāgnam āśutvāt sahasevena buddhavān 4 yadā tv asmagṛhītatvāt prayānty aśvā yathāsukham tato duḥśāsanaḥ sūtaṃ buddhavān gatacetasam 5 sahayān saṃnigṛhyājau svayaṃ hayaviśāradaḥ yuyudhe rathināṃ śreṣṭhaś citraṃ laghu ca suṣṭhu ca 6 tad asyāpūjayan karma sve pare caiva saṃyuge hatasūta rathenājau vyacarad yad abhītavat 7 sahadevas tu tān aśvāṃs tīkṣṇair bāṇair avākirat pīḍyamānāḥ śaraiś cāśu prādravaṃs te tatas tataḥ 8 sa raśmiśu viṣaktatvād utsasarja śarāsanam dhanuṣā karma kurvaṃs tu raśmīn sa punar utsṛjat 9 chidreṣu teṣu taṃ bāṇair mādrīputro 'bhyavākirat parīpsaṃs tvatsutaṃ karṇas tadantaram avāpatat 10 vṛkodaro 'taḥ karṇaṃ tribhir bhallaiḥ samāhitaiḥ ākarṇapūrṇair abhyaghnan bāhvor urasi cānadat 11 saṃnyavartata taṃ karṇaḥ saṃghaṭṭita ivoragaḥ tad abhūt tumulaṃ yuddhaṃ bhīma rādheyayor tadā 12 tau vṛṣāv iva saṃkruddhau vivṛttanayanāv ubhau vegena mahatānyonyaṃ saṃrabdhāv abhipetatuḥ 13 abhisaṃśliṣṭayos tatra tayor āhavaśauṇḍayoḥ abhinna śarapātatvād gayā yuddham avartata 14 gadayā bhīmasenas tu karṇasya rathakūbaram bibhedāśu tadā rājaṃs tad adbhutam ivābhavat 15 tato bhīmasya rādheyo gadām ādāya vīryavān avāsṛjad rathe tāṃ tu bibheda gadayā gadām 16 tato bhīmaḥ punar gurvīṃ cikṣepādhirather gadām tāṃ śarair daśabhiḥ karṇaḥ supuṅkhaiḥ susamāhitaiḥ pratyavidhyat punaś cānyaiḥ sā bhīmaṃ punar āvrajat 17 tasyāḥ pratinipātena bhīmasya vipulo dhvajaḥ papāta sārathiś cāsya mumoha gadayā hataḥ 18 sa karṇe sāyakān aṣṭau vyasṛjat krodhamūrchitaḥ dhvaje śarāsane caiva śarāvāpe ca bhārata 19 tataḥ punas tu rādheyo hayān asya ratheṣubhiḥ ṛṣyavarṇāñ jaghānāśu tathobhau pārṣṇisārathī 20 sa vipannaratho bhīmo nakulasyāpluto ratham harir yathā gireḥ śṛṅgaṃ samākrāmad ariṃdamaḥ 21 tathā droṇārjunau citram ayudhyetāṃ mahārathau ācārya śiṣyau rājendra kṛtapraharaṇau yudhi 22 laghu saṃdhānayogābhyāṃ rathayoś ca raṇena ca mohayantau manuṣyāṇāṃ cakṣūṃṣi ca manāṃsi ca 23 upāramanta te sarve yoddhā asmākaṃ pare tathā adṛṣṭapūrvaṃ paśyantas tad yuddhaṃ guru śiṣyayoḥ 24 vicitrān pṛtanā madhye rathamārgān udīryataḥ anyonyam apasavyaṃ ca kartuṃ vīrau tadaiṣitaḥ parākramaṃ tayor yodhā dadṛśus taṃ suvismitāḥ 25 tayoḥ samabhavad yuddhaṃ droṇa pāṇḍavayor mahat āmiṣārthaṃ mahārāja gagane śyenayor iva 26 yad yac cakāra droṇas tu kuntīputra jigīṣayā tat tat pratijaghānāśu prahasaṃs tasya pāṇḍavaḥ 27 yadā droṇo na śaknoti pāṇḍavasya viśeṣaṇe tataḥ prāduścakārāstram astramārga viśāradaḥ 28 aindraṃ pāśupataṃ tvāṣṭraṃ vāyavyam atha vāruṇam muktaṃ muktaṃ droṇa cāpāt taj jaghāna dhanaṃjayaḥ 29 astrāṇy astrair yadā tasya vidhivad dhanti pāṇḍavaḥ tato 'straiḥ paramair divyair droṇaḥ pārtham avākirat 30 yad yad astraṃ sa pārthāya prayuṅkte vijigīṣayā tasyāstrasya vighātārthaṃ tat tat sa kurute 'rjunaḥ 31 sa vadhyamāneṣv astreṣu divyeṣv api yathāvidhi arjunenārjunaṃ droṇo manasaivābhyapūjayat 32 mene cātmānam adhikaṃ pṛthivyām api bhārata tena śiṣyeṇa sarvebhyaḥ śastravidbhyaḥ samantataḥ 33 vāryamāṇas tu pārthena tathā madhye mahātmanām yatamāno 'rjunaṃ prītyā pratyavārayad utsmayan 34 tato 'ntarikṣe devāś ca gandharvāś ca sahasraśaḥ ṛṣayaḥ siddhasaṃghāś ca vyatiṣṭhanta didṛkṣayā 35 tad apsarobhir ākīrṇaṃ yakṣarākṣasa saṃkulam śrīmad ākāśam abhavad bhūyo meghākulaṃ yathā 36 tatra smāntarhitā vāco vyacaranta punaḥ punaḥ droṇasya stavasaṃyuktāḥ pārthasya ca mahātmanaḥ visṛjyamāneṣv astreṣu jvālayatsu diśo daśa 37 naivedaṃ mānuṣaṃ yuddhaṃ nāsuraṃ na ca rākṣasam na daivaṃ na ca gāndharvaṃ brāhmaṃ dhruvam idaṃ param vicitram idam āścaryaṃ na no dṛṣṭaṃ na ca śrutam 38 ati pāṇḍavam ācāryo droṇaṃ cāpy ati pāṇḍavaḥ nānayor antaraṃ draṣṭuṃ śakyam astreṇa kena cit 39 yadi rudro dvidhākṛtyayudhyetātmānam ātmanā tatra śakyopamā kartum anyatra tu na vidyate 40 jñānam ekastham ācārye jñānaṃ yogaś ca pāṇḍave śauryam ekastham ācārye balaṃ śauryaṃ ca pāṇḍave 41 nemau śakyau maheṣvāsau raṇe kṣepayituṃ paraiḥ icchamānau punar imau hanyetāṃ sāmaraṃ jagat 42 ity abruvan mahārāja dṛṣṭvā tau puruṣarṣabhau antarhitāni bhūtāni prakāśāni ca saṃghaśaḥ 43 tato droṇo brāhmam astraṃ prāduścakre mahāmatiḥ saṃtāpayan raṇe pārthaṃ bhūtāny antarhitāni ca 44 tataś cacāla pṛthivī sa parvata vanadrumā vavau ca viṣamo vāyuḥ sāgarāś cāpi cukṣubhuḥ 45 tatas trāso mahān āsīt kurupāṇḍavasenayoḥ sarveṣāṃ caiva bhūtānām udyate 'stre mahātmanā 46 tataḥ pārtho 'py asaṃbhrāntas tad astraṃ pratijaghnivān brahmāstreṇaiva rājendra tataḥ sarvam aśīśamat 47 yadā na gamyate pāraṃ tayor anyatarasya vā tataḥ saṃkulayuddhena tad yuddhaṃ vyakulī kṛtam 48 nājñāyata tataḥ kiṃ cit punar eva viśāṃ pate pravṛtte tumule yuddhe droṇa pāṇḍavayor mṛdhe 49 śarajālaiḥ samākīrṇe meghajālair ivāmbare na sma saṃpatate kaś cid antarikṣacaras tadā |
The Mahabharata in Sanskrit
Cite this text
The Mahabharata in Sanskrit, part 6 of 12. . Hermetic Cloud, https://hermeticcloud.com/library/the-mahabharata-in-sanskrit-part-6/. Public-domain text reproduced in full; markup only.