Archive

The Mahabharata in Sanskrit, part 8 of 12

Parallel Devanagari and Romanization

· Public domain in the United States

The Mahabharata in Sanskrit, part 8 of 12
The Mahabharata in Sanskrit. Parallel Devanagari and Romanization.

Book 9
Chapter 18

  1 [स]
      पातिते युधि दुर्धर्षॊ मद्रराजे महारथे
      तावकास तव पुत्राश च परायशॊ विमुखाभवन
  2 वणिजॊ नावि भिन्नायां यथागाधे ऽपलवे ऽरणवे
      अपारे पारम इच्छन्तॊ हते शूरे महात्मनि
  3 मद्रराजे महाराज वित्रस्ताः शरविक्षताः
      अनाथा नाथम इच्छन्तॊ मृगाः सिंहार्दिता इव
  4 वृषा यथा भग्नशृङ्गाः शीर्णदन्ता गजा इव
      मध्याह्ने परत्यपायाम निर्जिता धर्मसूनुना
  5 न संधातुम अनीकानि न च राजन पराक्रमे
      आसीद बुद्धिर हते शल्ये तव यॊधस्य कस्य चित
  6 भीष्मे दरॊणे च निहते सूतपुत्रे च भारत
      यद दुःखं तव यॊधानां भयं चासीद विशां पते
      तद्भयं स च नः शॊकॊ भूय एवाभ्यवर्तत
  7 निरशाश च जये तस्मिन हते शल्ये महारथे
      हतप्रवीरा विध्वस्ता विकृत्ताश च शितैः शरैः
      मद्रराजे हते राजन यॊधास ते पराद्रवन भयात
  8 अश्वान अन्ये गजान अन्ये रथान अन्ये महारथाः
      आरुह्य जवसंपन्नाः पादाताः पराद्रवन भयात
  9 दविसाहस्राश च मातङ्गा गिरिरूपाः परहारिणः
      संप्राद्रवन हते शल्ये अङ्कुशाङ्गुष्ठ चॊदिताः
  10 ते रणाद भरतश्रेष्ठ तावकाः पराद्रवन दिशः
     धावन्तश चाप्य अदृश्यन्त शवसमानाः शरातुलाः
 11 तान परभग्नान दरुतान दृष्ट्वा हतॊत्साहान पराजितान
     अभ्यद्रवन्त पाञ्चालाः पाण्डवाश च जयैषिणः
 12 बाणशब्दरवश चापि सिंहनादश च पुष्कलः
     शङ्खशब्दश च शूराणां दारुणः समपद्यत
 13 दृष्ट्वा तु कौरवं सैन्यं भयत्रस्तं परविद्रुतम
     अन्यॊन्यं समभाषन्त पाञ्चालाः पाण्डवैः सह
 14 अद्य राजा सत्यधृतिर जितामित्रॊ युधिष्ठिरः
     अद्य दुर्यॊधनॊ हीना दीप्तया नृपतिश्रिया
 15 अद्य शरुत्वा हतं पुत्रं धृतराष्ट्रॊ जनेश्वरः
     निःसंज्ञः पतितॊ भूमौ किल्बिषं परतिपद्यताम
 16 अद्य जानातु कौन्तेयं समर्थं सर्वधन्विनाम
     अद्यात्मानं च दुर्मेधा गर्हयिष्यति पापकृत
     अद्य कषत्तुर वचः सत्यं समरतां बरुवतॊ हितम
 17 अद्य परभृति पार्थांश च परेष्यभूत उपाचरन
     विजानातु नृपॊ दुःखं यत पराप्तं पाण्डुनन्दनैः
 18 अद्य कृष्णस्य माहात्म्यं जानातु स महीपतिः
     अद्यार्जुन धनुर घॊषं घॊरं जानातु संयुगे
 19 अस्त्राणां च बलं सर्वं बाह्वॊश च बलम आहवे
     अद्य जञास्यति भीमस्य बलं घॊरं महात्मनः
 20 हते दुर्यॊधने युद्धे शक्रेणेवासुरे मये
     यत्कृतं भीमसेनेन दुःखासन वधे तदा
     नान्यः कर्तास्ति लॊके तद ऋते भीमं महाबलम
 21 जानीताम अद्य जयेष्ठस्य पाण्डवस्य पराक्रमम
     मद्रराजं हतं शरुत्वा देवैर अपि सुदुःसहम
 22 अद्य जञास्यति संग्रामे माद्रीपुत्रौ महाबलौ
     निहते सौबले शूरे गान्धारेषु च सर्वशः
 23 कथं तेषां जयॊ न सयाद येषां यॊद्धा धनंजयः
     सात्यकिर भीमसेनश च धृष्टद्युम्नश च पार्षतः
 24 दरौपद्यास तनयाः पञ्च माद्रीपुत्रौ च पाण्डवौ
     शिखण्डी च महेष्वासॊ राजा चैव युधिष्ठिरः
 25 येषां च जगतां नाथॊ नाथः कृष्णॊ जनार्दनः
     कथं तेषां जयॊ न सयाद येषां धर्मॊ वयपाश्रयः
 26 भीष्मं दरॊणं च कर्णं च मद्रराजानम एव च
     तहान्यन नृपतीन वीराञ शतशॊ ऽथ सहस्रशः
 27 कॊ ऽनयः शक्तॊ रणे जेतुम ऋते पार्थं युधिष्ठिरम
     यस्य नाथॊ हृषीकेशः सदा धर्मयशॊ निधिः
 28 इत्य एवं वदमानास ते हर्षेण महता युताः
     परभग्नांस तावकान राजन सृञ्जयाः पृष्ठतॊ ऽनवयुः
 29 धनंजयॊ रथानीकम अभ्यवर्तत वीर्यवान
     माद्रीपुत्रौ च शकुनिं सात्यकिश च महारथः
 30 तान परेक्ष्य दरवतः सर्वान भीमसेनभयार्दितान
     दुर्यॊधनस तदा सूतम अब्रवीद उत्स्मयन्न इव
 31 न मातिक्रमते पार्थॊ धनुष्पाणिम अवस्थितम
     जघने सर्वसैन्यानां ममाश्वान परतिपादय
 32 जघने युध्यमानं हि कौन्तेयॊ मां धनंजयः
     नॊत्सहेताभ्यतिक्रान्तुं वेलाम इव महॊदधिः
 33 पश्य सैन्यं महत सूत पाण्डवैः समभिद्रुतम
     सैन्यरेणुं समुद्धूतं पश्यस्वैनं समन्ततः
 34 सिंहनादांश च बहुशः शृणु घॊरान भयानकान
     तस्माद याहि शनैः सूत जघनं परिपालय
 35 मयि सथिते च समरे निरुद्धेषु च पाण्डुषु
     पुनरावर्तते तूर्णं मामकं बलम ओजसा
 36 तच छरुत्वा तव पुत्रस्य शूराग्र्य सदृशं वचः
     सारथिर हेमसंछन्नाञ शनैर अश्वान अचॊदयत
 37 गजाश्वरथिभिर हीनास तयक्तात्मानः पदातयः
     एकविंशतिसाहस्राः संयुगायावतस्थिरे
 38 नानादेशसमुद्भूता नान रञ्जित वाससः
     अवस्थितास तदा यॊधाः परार्थयन्तॊ महद यशः
 39 तेषाम आपततां तत्र संहृष्टानां परस्परम
     संमर्दः सुमहाञ जज्ञे घॊररूपॊ भयानकः
 40 भीमसेनं तदा राजन घृष्टद्युम्नं च पार्षतम
     बलेन चतुरङ्गेण नानादेश्या नयवारयन
 41 भीमम एवाभ्यवर्तन्त रणे ऽनये तु पदातयः
     परक्ष्वेड्यास्फॊट्य संहृष्टा वीरलॊकं यियासवः
 42 आसाद्य भीमसेनं तु संरब्धा युद्धदुर्मदाः
     धार्तराष्ट्रा विनेदुर हि नान्यां चाकथयन कथाम
     परिवार्य रणे भीमं निजघ्नुर ते समन्ततः
 43 स वध्यमानः समरे पदातिगणसंवृतः
     न चचाल रथॊपस्थे मैनाक इव पर्वतः
 44 ते तु करुद्धा महाराज पाण्डवस्य महारथम
     निग्रहीतुं परचक्रुर हि यॊधांश चान्यान अवारयन
 45 अक्रुध्यत रणे भीमस तैस तदा पर्यवस्थितैः
     सॊ ऽवतीर्य रथात तूर्णं पदातिः समवस्थितः
 46 जातरूपपरिच्छन्नां परगृह्य महतीं गदाम
     अवधीत तावकान यॊधान दण्डपाणिर इवान्तकः
 47 रथाश्वद्विपहीनांस तु तान भीमॊ गदया बली
     एकविंशतिसाहस्रान पदातीन अवपॊथयत
 48 हत्वा तत पुरुषानीकं भीमः सत्यपराक्रमः
     धृष्टद्युम्नं पुरस्कृत्य नचिरात परत्यदृश्यत
 49 पादाता निहता भूमौ शिश्यिरे रुधिरॊक्षिताः
     संभग्ना इव वातेन कर्णिकाराः सुपुष्पिताः
 50 नानापुष्पस्रजॊपेता नाना कुण्डलधारिणः
     नाना जात्या हतास तत्र नादा देशसमागताः
 51 पताकाध्वजसंछन्नं पदातीनां महद बलम
     निकृत्तं विबभौ तत्र घॊररूपं भयानकम
 52 युधिष्ठिरपुरॊगास तु सर्वसैन्यमहारथाः
     अभ्यधावन महात्मानं पुत्रं दुर्यॊधनं तव
 53 ते सर्वे तावकान दृष्ट्वा महेष्वासान पराङ्मुखान
     नाभ्यवर्तन्त ते पुत्रं वेलेव मकलालयम
 54 तद अद्भुतम अपश्याम तव पुत्रस्य पौरुषम
     यद एकं सहिताः पार्था न शेकुर अतिवर्तितुम
 55 नातिदूरापयातं तु कृतबुद्धिं पलायने
     दुर्यॊधनः सवकं सैन्यम अब्रवीद भृशविक्षतम
 56 न तं देशं परपश्यामि पृथिव्यां पर्वतेषु वा
     यत्र यातान न वॊ हन्युः पाण्डवाः किं सृतेन वः
 57 अल्पं च बलम एतेषां कृष्णौ च भृशविक्षतौ
     यदि सर्वे ऽतर तिष्ठामॊ धरुवॊ नॊ विजयॊ भवेत
 58 विप्रयातांस तु वॊ भिन्नान पाण्डवाः कृतकिल्बिषान
     अनुसृत्य हनिष्यन्ति शरेयॊ नः समरे सथितम
 59 शृणुध्वं कषत्रियाः सर्वे यावन्तः सथ समागताः
     यदा शूरं च भीरुं च मारयत्य अन्तकः सदा
     कॊ नु मूढॊ न युध्येत पुरुषः कषत्रिय बरुवः
 60 शरेयॊ नॊ भीमसेनस्य करुद्धस्य परमुखे सथितम
     सुखः सांग्रामिकॊ मृत्युः कषत्रधर्मेण युध्यताम
     जित्वेह सुखम आप्नॊति हतः परेत्य महत फलम
 61 न युद्धधर्माच छरेयान वै पन्थाः सवर्गस्य कौरवाः
     अचिरेण जिताँल लॊकान हतॊ युद्धे समश्नुते
 62 शरुत्वा तु वचनं तस्य पूजयित्वा च पार्थिवाः
     पुनर एवान्ववर्तन्त पाण्डवान आततायिनः
 63 तान आपतत एवाशु वयूढानीकाः परहारिणः
     परत्युद्ययुस तदा पार्था जय गृध्राः परहारिणः
 64 धनंजयॊ रथेनाजाव अभ्यवर्तत वीर्यवान
     विश्रुतं तरिषु लॊकेषु गाण्डीवं विक्षिपन धनुः
 65 माद्रीपुत्रौ च शकुनिं सात्यकिश च महाबलः
     जवेनाभ्यपतन हृष्टा यतॊ वै तावकं बलम
   1 [s]
      pātite yudhi durdharṣo madrarāje mahārathe
      tāvakās tava putrāś ca prāyaśo vimukhābhavan
  2 vaṇijo nāvi bhinnāyāṃ yathāgādhe 'plave 'rṇave
      apāre pāram icchanto hate śūre mahātmani
  3 madrarāje mahārāja vitrastāḥ śaravikṣatāḥ
      anāthā nātham icchanto mṛgāḥ siṃhārditā iva
  4 vṛṣā yathā bhagnaśṛṅgāḥ śīrṇadantā gajā iva
      madhyāhne pratyapāyāma nirjitā dharmasūnunā
  5 na saṃdhātum anīkāni na ca rājan parākrame
      āsīd buddhir hate śalye tava yodhasya kasya cit
  6 bhīṣme droṇe ca nihate sūtaputre ca bhārata
      yad duḥkhaṃ tava yodhānāṃ bhayaṃ cāsīd viśāṃ pate
      tadbhayaṃ sa ca naḥ śoko bhūya evābhyavartata
  7 niraśāś ca jaye tasmin hate śalye mahārathe
      hatapravīrā vidhvastā vikṛttāś ca śitaiḥ śaraiḥ
      madrarāje hate rājan yodhās te prādravan bhayāt
  8 aśvān anye gajān anye rathān anye mahārathāḥ
      āruhya javasaṃpannāḥ pādātāḥ prādravan bhayāt
  9 dvisāhasrāś ca mātaṅgā girirūpāḥ prahāriṇaḥ
      saṃprādravan hate śalye aṅkuśāṅguṣṭha coditāḥ
  10 te raṇād bharataśreṣṭha tāvakāḥ prādravan diśaḥ
     dhāvantaś cāpy adṛśyanta śvasamānāḥ śarātulāḥ
 11 tān prabhagnān drutān dṛṣṭvā hatotsāhān parājitān
     abhyadravanta pāñcālāḥ pāṇḍavāś ca jayaiṣiṇaḥ
 12 bāṇaśabdaravaś cāpi siṃhanādaś ca puṣkalaḥ
     śaṅkhaśabdaś ca śūrāṇāṃ dāruṇaḥ samapadyata
 13 dṛṣṭvā tu kauravaṃ sainyaṃ bhayatrastaṃ pravidrutam
     anyonyaṃ samabhāṣanta pāñcālāḥ pāṇḍavaiḥ saha
 14 adya rājā satyadhṛtir jitāmitro yudhiṣṭhiraḥ
     adya duryodhano hīnā dīptayā nṛpatiśriyā
 15 adya śrutvā hataṃ putraṃ dhṛtarāṣṭro janeśvaraḥ
     niḥsaṃjñaḥ patito bhūmau kilbiṣaṃ pratipadyatām
 16 adya jānātu kaunteyaṃ samarthaṃ sarvadhanvinām
     adyātmānaṃ ca durmedhā garhayiṣyati pāpakṛt
     adya kṣattur vacaḥ satyaṃ smaratāṃ bruvato hitam
 17 adya prabhṛti pārthāṃś ca preṣyabhūta upācaran
     vijānātu nṛpo duḥkhaṃ yat prāptaṃ pāṇḍunandanaiḥ
 18 adya kṛṣṇasya māhātmyaṃ jānātu sa mahīpatiḥ
     adyārjuna dhanur ghoṣaṃ ghoraṃ jānātu saṃyuge
 19 astrāṇāṃ ca balaṃ sarvaṃ bāhvoś ca balam āhave
     adya jñāsyati bhīmasya balaṃ ghoraṃ mahātmanaḥ
 20 hate duryodhane yuddhe śakreṇevāsure maye
     yatkṛtaṃ bhīmasenena duḥkhāsana vadhe tadā
     nānyaḥ kartāsti loke tad ṛte bhīmaṃ mahābalam
 21 jānītām adya jyeṣṭhasya pāṇḍavasya parākramam
     madrarājaṃ hataṃ śrutvā devair api suduḥsaham
 22 adya jñāsyati saṃgrāme mādrīputrau mahābalau
     nihate saubale śūre gāndhāreṣu ca sarvaśaḥ
 23 kathaṃ teṣāṃ jayo na syād yeṣāṃ yoddhā dhanaṃjayaḥ
     sātyakir bhīmasenaś ca dhṛṣṭadyumnaś ca pārṣataḥ
 24 draupadyās tanayāḥ pañca mādrīputrau ca pāṇḍavau
     śikhaṇḍī ca maheṣvāso rājā caiva yudhiṣṭhiraḥ
 25 yeṣāṃ ca jagatāṃ nātho nāthaḥ kṛṣṇo janārdanaḥ
     kathaṃ teṣāṃ jayo na syād yeṣāṃ dharmo vyapāśrayaḥ
 26 bhīṣmaṃ droṇaṃ ca karṇaṃ ca madrarājānam eva ca
     tahānyan nṛpatīn vīrāñ śataśo 'tha sahasraśaḥ
 27 ko 'nyaḥ śakto raṇe jetum ṛte pārthaṃ yudhiṣṭhiram
     yasya nātho hṛṣīkeśaḥ sadā dharmayaśo nidhiḥ
 28 ity evaṃ vadamānās te harṣeṇa mahatā yutāḥ
     prabhagnāṃs tāvakān rājan sṛñjayāḥ pṛṣṭhato 'nvayuḥ
 29 dhanaṃjayo rathānīkam abhyavartata vīryavān
     mādrīputrau ca śakuniṃ sātyakiś ca mahārathaḥ
 30 tān prekṣya dravataḥ sarvān bhīmasenabhayārditān
     duryodhanas tadā sūtam abravīd utsmayann iva
 31 na mātikramate pārtho dhanuṣpāṇim avasthitam
     jaghane sarvasainyānāṃ mamāśvān pratipādaya
 32 jaghane yudhyamānaṃ hi kaunteyo māṃ dhanaṃjayaḥ
     notsahetābhyatikrāntuṃ velām iva mahodadhiḥ
 33 paśya sainyaṃ mahat sūta pāṇḍavaiḥ samabhidrutam
     sainyareṇuṃ samuddhūtaṃ paśyasvainaṃ samantataḥ
 34 siṃhanādāṃś ca bahuśaḥ śṛṇu ghorān bhayānakān
     tasmād yāhi śanaiḥ sūta jaghanaṃ paripālaya
 35 mayi sthite ca samare niruddheṣu ca pāṇḍuṣu
     punarāvartate tūrṇaṃ māmakaṃ balam ojasā
 36 tac chrutvā tava putrasya śūrāgrya sadṛśaṃ vacaḥ
     sārathir hemasaṃchannāñ śanair aśvān acodayat
 37 gajāśvarathibhir hīnās tyaktātmānaḥ padātayaḥ
     ekaviṃśatisāhasrāḥ saṃyugāyāvatasthire
 38 nānādeśasamudbhūtā nāna rañjita vāsasaḥ
     avasthitās tadā yodhāḥ prārthayanto mahad yaśaḥ
 39 teṣām āpatatāṃ tatra saṃhṛṣṭānāṃ parasparam
     saṃmardaḥ sumahāñ jajñe ghorarūpo bhayānakaḥ
 40 bhīmasenaṃ tadā rājan ghṛṣṭadyumnaṃ ca pārṣatam
     balena caturaṅgeṇa nānādeśyā nyavārayan
 41 bhīmam evābhyavartanta raṇe 'nye tu padātayaḥ
     prakṣveḍyāsphoṭya saṃhṛṣṭā vīralokaṃ yiyāsavaḥ
 42 āsādya bhīmasenaṃ tu saṃrabdhā yuddhadurmadāḥ
     dhārtarāṣṭrā vinedur hi nānyāṃ cākathayan kathām
     parivārya raṇe bhīmaṃ nijaghnur te samantataḥ
 43 sa vadhyamānaḥ samare padātigaṇasaṃvṛtaḥ
     na cacāla rathopasthe maināka iva parvataḥ
 44 te tu kruddhā mahārāja pāṇḍavasya mahāratham
     nigrahītuṃ pracakrur hi yodhāṃś cānyān avārayan
 45 akrudhyata raṇe bhīmas tais tadā paryavasthitaiḥ
     so 'vatīrya rathāt tūrṇaṃ padātiḥ samavasthitaḥ
 46 jātarūpaparicchannāṃ pragṛhya mahatīṃ gadām
     avadhīt tāvakān yodhān daṇḍapāṇir ivāntakaḥ
 47 rathāśvadvipahīnāṃs tu tān bhīmo gadayā balī
     ekaviṃśatisāhasrān padātīn avapothayat
 48 hatvā tat puruṣānīkaṃ bhīmaḥ satyaparākramaḥ
     dhṛṣṭadyumnaṃ puraskṛtya nacirāt pratyadṛśyata
 49 pādātā nihatā bhūmau śiśyire rudhirokṣitāḥ
     saṃbhagnā iva vātena karṇikārāḥ supuṣpitāḥ
 50 nānāpuṣpasrajopetā nānā kuṇḍaladhāriṇaḥ
     nānā jātyā hatās tatra nādā deśasamāgatāḥ
 51 patākādhvajasaṃchannaṃ padātīnāṃ mahad balam
     nikṛttaṃ vibabhau tatra ghorarūpaṃ bhayānakam
 52 yudhiṣṭhirapurogās tu sarvasainyamahārathāḥ
     abhyadhāvan mahātmānaṃ putraṃ duryodhanaṃ tava
 53 te sarve tāvakān dṛṣṭvā maheṣvāsān parāṅmukhān
     nābhyavartanta te putraṃ veleva makalālayam
 54 tad adbhutam apaśyāma tava putrasya pauruṣam
     yad ekaṃ sahitāḥ pārthā na śekur ativartitum
 55 nātidūrāpayātaṃ tu kṛtabuddhiṃ palāyane
     duryodhanaḥ svakaṃ sainyam abravīd bhṛśavikṣatam
 56 na taṃ deśaṃ prapaśyāmi pṛthivyāṃ parvateṣu vā
     yatra yātān na vo hanyuḥ pāṇḍavāḥ kiṃ sṛtena vaḥ
 57 alpaṃ ca balam eteṣāṃ kṛṣṇau ca bhṛśavikṣatau
     yadi sarve 'tra tiṣṭhāmo dhruvo no vijayo bhavet
 58 viprayātāṃs tu vo bhinnān pāṇḍavāḥ kṛtakilbiṣān
     anusṛtya haniṣyanti śreyo naḥ samare sthitam
 59 śṛṇudhvaṃ kṣatriyāḥ sarve yāvantaḥ stha samāgatāḥ
     yadā śūraṃ ca bhīruṃ ca mārayaty antakaḥ sadā
     ko nu mūḍho na yudhyeta puruṣaḥ kṣatriya bruvaḥ
 60 śreyo no bhīmasenasya kruddhasya pramukhe sthitam
     sukhaḥ sāṃgrāmiko mṛtyuḥ kṣatradharmeṇa yudhyatām
     jitveha sukham āpnoti hataḥ pretya mahat phalam
 61 na yuddhadharmāc chreyān vai panthāḥ svargasya kauravāḥ
     acireṇa jitāṁl lokān hato yuddhe samaśnute
 62 śrutvā tu vacanaṃ tasya pūjayitvā ca pārthivāḥ
     punar evānvavartanta pāṇḍavān ātatāyinaḥ
 63 tān āpatata evāśu vyūḍhānīkāḥ prahāriṇaḥ
     pratyudyayus tadā pārthā jaya gṛdhrāḥ prahāriṇaḥ
 64 dhanaṃjayo rathenājāv abhyavartata vīryavān
     viśrutaṃ triṣu lokeṣu gāṇḍīvaṃ vikṣipan dhanuḥ
 65 mādrīputrau ca śakuniṃ sātyakiś ca mahābalaḥ
     javenābhyapatan hṛṣṭā yato vai tāvakaṃ balam

Book 9 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 9
Chapter 19

  1 [स]
      संनिवृत्ते बलौघे तु शाल्वॊ मलेच्छ गणाधिपः
      अभ्यवर्तत संक्रुद्धः पाण्डूनां सुमहद बलम
  2 आस्थाय सुमहानागं परभिन्नं पर्वतॊपमम
      दृप्तम ऐरावत परख्यम अमित्रगणमर्दनम
  3 यॊ ऽसौ महाभद्र कुलप्रसूतः; सुपूजितॊ धार्तराष्ट्रेण नित्यम
      सुकल्पितः शास्त्रविनिश्चयज्ञैः; सदॊपवाह्यः समरेषु राजन
  4 तम आस्थितॊ राजवरॊ बभूव; यथॊदयस्थः सविता कषपान्ते
      स तेन नागप्रवरेण राजन्न; अभ्युद्ययौ पाण्डुसुतान समन्तात
      शितैः पृषात्कैर विददार चापि; महेन्द्रवज्रप्रतिमैः सुघॊरैः
  5 ततः शरान वै सृजतॊ महारणे; यॊधांश च राजन नयतॊ यमाय
      नास्यान्तरं ददृशुः सवे परे वा; यथा पुरा वज्रधरस्य दैत्याः
  6 ते पाण्डवाः सॊमकाः सृञ्जयाश च; तम एव नागं ददृशुः समन्तात
      सहस्रशॊ वै विचरन्तम एकं; यथा महेन्द्रस्य गजं समीपे
  7 संद्राव्यमाणं तु बलं परेषां; परीतकल्पं विबभौ समन्तात
      नैवावतस्थे समरे भृशं भयाद; विमर्दमानं तु परस्परं तदा
  8 ततः परभग्ना सहसा महाचमूः; सा पाण्डवी तेन नराधिपेन
      दिशश चतस्रः सहसा परधाविता; गजेन्द्र वेगं तम अपारयन्ती
  9 दृष्ट्वा च तां वेगवता परभग्नां; सर्वे तवदीया युधि यॊधमुख्याः
      अपूजयंस तत्र नराधिपं तं; दध्मुश च शङ्खाञ शशिसंनिकाशान
  10 शरुत्वा निनादं तव अथ कौरवाणां; हर्षाद विमुक्तं सह शङ्खशब्दैः
     सेनापतिः पाण्डव सृञ्जयानां; पाञ्चाल पुत्रॊ न ममर्ष रॊषात
 11 ततस तु तं वै दविरदं महात्मा; परत्युद्ययौ तवरमाणौ जयाय
     जम्भॊ यथा शक्रसमागमे वै; नागेन्द्रम ऐरावणम इन्द्र वाह्यम
 12 तम आपतन्तं सहसा तु दृष्ट्वा; पाञ्चालराजं युधि राजसिंहः
     तं वै दविपं परेषयाम आस तूर्णं; वधाय राजन दरुपदात्मजस्य
 13 स तं दविपं सहसाभ्यापतन्तम; अविध्यद अर्कप्रतिमैः पृषत्कैः
     कर्मार धौतैर निशितैर जवलद्भिर; नाराचमुख्यैस तरिभिर उग्रवेगैः
 14 ततॊ ऽपरान पञ्च शितान महात्मा; नाराचमुख्यान विससर्ज कुम्भे
     स तैस तु विद्धः परमद्विपॊ रणे; तदा परावृत्य भृशं परदुद्रुवे
 15 तं नागराजं सहसा परणुन्नं; विद्राव्यमाणं च निगृह्य शाल्वः
     तॊत्त्राङ्कुशैः परेषयाम आस तूर्णं; पाञ्चालराजस्य रथं परदिश्य
 16 दृष्ट्वापतन्तं सहसा तु नागं; धृष्टद्युम्नः सवरथाच छीघ्रम एव
     गदां परगृह्याशु जवेन वीरॊ; भूमिं परपन्नॊ भयविह्वलाङ्गः
 17 स तं रथं हेमविभूषिताङ्गं; साश्वं ससूतं सहसा विमृद्य
     उत्क्षिप्य हस्तेन तदा महाद्विपॊ; विपॊथयाम आस वसुंधरा तले
 18 पाञ्चालराजस्य सुतं स दृष्ट्वा; तदार्दितं नागवरेण तेन
     तम अभ्यधावत सहसा जवेन; भीमः शिखण्डी च शिनेश च नप्ता
 19 शरैश च वेगं सहसा निगृह्य; तस्याभितॊ ऽभयापततॊ गजस्य
     स संगृहीतॊ रथिभिर गजॊ वै; चचाल तैर वार्यमाणश च संख्ये
 20 ततः पृषत्कान परववर्ष राजा; सूर्यॊ यथा रश्मिजालं समन्तात
     तेनाशुगैर वध्यमाना रथौघाः; परदुद्रुवुस तत्र ततस तु सर्वे
 21 तत कर्मशाल्वस्य समीक्ष्य सर्वे; पाञ्चाल मत्स्या नृप सृञ्जयाश च
     हाहाकारैर नादयन्तः सम युद्धे; दविपं समन्ताद रुरुधुर नराग्र्याः
 22 पाञ्चालराजस तवरितस तु शूरॊ; गदां परगृह्याचलशृङ्गकल्पाम
     असंभ्रमं भारत शत्रुघाती; जवेन विरॊ ऽनुससार नागम
 23 ततॊ ऽथ नागं धरणीधराभं; मदं सरवन्तं जलदप्रकाशम
     गदां समाविध्य भृशं जघान; पाञ्चालराजस्य सुतस तरस्वी
 24 स भिन्नकुन्भः सहसा विनद्य; मुखात परभूतं कषतजं विमुञ्चन
     पपात नागॊ धरणीधराभः; कषितिप्रकम्पाच चलितॊ यथाद्रिः
 25 निपात्यमाने तु तदा गजेन्द्रे; हाहाकृते तव पुत्रस्य सैन्ये
     स शाल्वराजस्य शिनिप्रवीरॊ; जहार भल्लेन शिरः शितेन
 26 हृतॊत्तमाङ्गॊ युधि सात्वतेन; पपात भूमौ सह नागरज्ञा
     यथाद्रिशृङ्गं सुमहत परणुन्नं; वज्रेण देवाधिप चॊदितेन
   1 [s]
      saṃnivṛtte balaughe tu śālvo mleccha gaṇādhipaḥ
      abhyavartata saṃkruddhaḥ pāṇḍūnāṃ sumahad balam
  2 āsthāya sumahānāgaṃ prabhinnaṃ parvatopamam
      dṛptam airāvata prakhyam amitragaṇamardanam
  3 yo 'sau mahābhadra kulaprasūtaḥ; supūjito dhārtarāṣṭreṇa nityam
      sukalpitaḥ śāstraviniścayajñaiḥ; sadopavāhyaḥ samareṣu rājan
  4 tam āsthito rājavaro babhūva; yathodayasthaḥ savitā kṣapānte
      sa tena nāgapravareṇa rājann; abhyudyayau pāṇḍusutān samantāt
      śitaiḥ pṛṣātkair vidadāra cāpi; mahendravajrapratimaiḥ sughoraiḥ
  5 tataḥ śarān vai sṛjato mahāraṇe; yodhāṃś ca rājan nayato yamāya
      nāsyāntaraṃ dadṛśuḥ sve pare vā; yathā purā vajradharasya daityāḥ
  6 te pāṇḍavāḥ somakāḥ sṛñjayāś ca; tam eva nāgaṃ dadṛśuḥ samantāt
      sahasraśo vai vicarantam ekaṃ; yathā mahendrasya gajaṃ samīpe
  7 saṃdrāvyamāṇaṃ tu balaṃ pareṣāṃ; parītakalpaṃ vibabhau samantāt
      naivāvatasthe samare bhṛśaṃ bhayād; vimardamānaṃ tu parasparaṃ tadā
  8 tataḥ prabhagnā sahasā mahācamūḥ; sā pāṇḍavī tena narādhipena
      diśaś catasraḥ sahasā pradhāvitā; gajendra vegaṃ tam apārayantī
  9 dṛṣṭvā ca tāṃ vegavatā prabhagnāṃ; sarve tvadīyā yudhi yodhamukhyāḥ
      apūjayaṃs tatra narādhipaṃ taṃ; dadhmuś ca śaṅkhāñ śaśisaṃnikāśān
  10 śrutvā ninādaṃ tv atha kauravāṇāṃ; harṣād vimuktaṃ saha śaṅkhaśabdaiḥ
     senāpatiḥ pāṇḍava sṛñjayānāṃ; pāñcāla putro na mamarṣa roṣāt
 11 tatas tu taṃ vai dviradaṃ mahātmā; pratyudyayau tvaramāṇau jayāya
     jambho yathā śakrasamāgame vai; nāgendram airāvaṇam indra vāhyam
 12 tam āpatantaṃ sahasā tu dṛṣṭvā; pāñcālarājaṃ yudhi rājasiṃhaḥ
     taṃ vai dvipaṃ preṣayām āsa tūrṇaṃ; vadhāya rājan drupadātmajasya
 13 sa taṃ dvipaṃ sahasābhyāpatantam; avidhyad arkapratimaiḥ pṛṣatkaiḥ
     karmāra dhautair niśitair jvaladbhir; nārācamukhyais tribhir ugravegaiḥ
 14 tato 'parān pañca śitān mahātmā; nārācamukhyān visasarja kumbhe
     sa tais tu viddhaḥ paramadvipo raṇe; tadā parāvṛtya bhṛśaṃ pradudruve
 15 taṃ nāgarājaṃ sahasā praṇunnaṃ; vidrāvyamāṇaṃ ca nigṛhya śālvaḥ
     tottrāṅkuśaiḥ preṣayām āsa tūrṇaṃ; pāñcālarājasya rathaṃ pradiśya
 16 dṛṣṭvāpatantaṃ sahasā tu nāgaṃ; dhṛṣṭadyumnaḥ svarathāc chīghram eva
     gadāṃ pragṛhyāśu javena vīro; bhūmiṃ prapanno bhayavihvalāṅgaḥ
 17 sa taṃ rathaṃ hemavibhūṣitāṅgaṃ; sāśvaṃ sasūtaṃ sahasā vimṛdya
     utkṣipya hastena tadā mahādvipo; vipothayām āsa vasuṃdharā tale
 18 pāñcālarājasya sutaṃ sa dṛṣṭvā; tadārditaṃ nāgavareṇa tena
     tam abhyadhāvat sahasā javena; bhīmaḥ śikhaṇḍī ca śineś ca naptā
 19 śaraiś ca vegaṃ sahasā nigṛhya; tasyābhito 'bhyāpatato gajasya
     sa saṃgṛhīto rathibhir gajo vai; cacāla tair vāryamāṇaś ca saṃkhye
 20 tataḥ pṛṣatkān pravavarṣa rājā; sūryo yathā raśmijālaṃ samantāt
     tenāśugair vadhyamānā rathaughāḥ; pradudruvus tatra tatas tu sarve
 21 tat karmaśālvasya samīkṣya sarve; pāñcāla matsyā nṛpa sṛñjayāś ca
     hāhākārair nādayantaḥ sma yuddhe; dvipaṃ samantād rurudhur narāgryāḥ
 22 pāñcālarājas tvaritas tu śūro; gadāṃ pragṛhyācalaśṛṅgakalpām
     asaṃbhramaṃ bhārata śatrughātī; javena viro 'nusasāra nāgam
 23 tato 'tha nāgaṃ dharaṇīdharābhaṃ; madaṃ sravantaṃ jaladaprakāśam
     gadāṃ samāvidhya bhṛśaṃ jaghāna; pāñcālarājasya sutas tarasvī
 24 sa bhinnakunbhaḥ sahasā vinadya; mukhāt prabhūtaṃ kṣatajaṃ vimuñcan
     papāta nāgo dharaṇīdharābhaḥ; kṣitiprakampāc calito yathādriḥ
 25 nipātyamāne tu tadā gajendre; hāhākṛte tava putrasya sainye
     sa śālvarājasya śinipravīro; jahāra bhallena śiraḥ śitena
 26 hṛtottamāṅgo yudhi sātvatena; papāta bhūmau saha nāgarajñā
     yathādriśṛṅgaṃ sumahat praṇunnaṃ; vajreṇa devādhipa coditena

Book 9 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 9
Chapter 20

  1 [स]
      तस्मिंस तु निहते शूरे शाल्वे समितिशॊभने
      तवाभज्यद बलं वेगाद वातेनेव महाद्रुमः
  2 तत परभग्नं बलं दृष्ट्वा कृतवर्मा महारथः
      दधार समरे शूरः शत्रुसैन्यं महाबलः
  3 संनिवृत्तास तु ते शूरा ऋष्ट्वा सात्वतम आहवे
      शौलॊपमं सथितं राजन कीर्यमाणं शरैर युधि
  4 तथ परववृते युद्धं कुरूणां पाण्डवैः सह
      निवृत्तानां महाराज मृत्युं कृत्वा निवर्तनम
  5 तत्राश्चर्यम अभूद युद्धां सात्वतस्य परैः सह
      यद एकॊ वारयाम आस पाण्डुसेनां दुरासदाम
  6 तेषाम अन्यॊन्यसुहृदां कृते कर्मणि दुष्करे
      सिंहनादः परहृष्टानां दिवः सपृक सुमहान अभूत
  7 तेन शब्देन वित्रस्तान पाञ्चालान भरतर्षभ
      शिनेर नप्ता महाबाहुर अन्वपद्यत सात्यकिः
  8 स समासाद्य राजानं कषेमधूर्तिं महाबलम
      सप्तभिर निशितैर बाणैर अनयद यमसादनम
  9 तम आयान्तं महाबाहुं परवपन्तं शिताञ शरान
      जवेनाभ्यपतद धीमान हार्दिक्यः शिनिपुंगवम
  10 तौ सिंहाव इव नर्दन्तौ धन्विनौ रथिनां वरौ
     अन्यॊन्यम अभ्यधावेतां शस्त्रप्रवर धारिणौ
 11 पाण्डवाः सह पाञ्चालैर यॊधाश चान्ये नृपॊत्तमाः
     परेक्षकाः समपद्यन्त तयॊः पुरुषसिंहयॊः
 12 नाराचैर वत्सदन्तैश च वृष्ण्यन्धकमहारथौ
     अभिजघ्नतुर अन्यॊन्यं परहृष्टाव इव कुञ्जरौ
 13 चरन्तौ विविधान मार्गान हार्दिक्य शिनिपुंगवौ
     मुहुर अन्तर्दधाते तौ बाणवृष्ट्या परस्परम
 14 चापवेगबलॊद्धूतान मार्गणान वृष्णिसिंहयॊः
     आकाशे समपश्याम पतंगान इव शीघ्रगान
 15 तम एकं सत्यकर्माणम आसाद्य हृदिकात्मजः
     अविध्यन निशितैर बाणैश चतुर्भिश अतुरॊ हयान
 16 स दीर्घबाहुः संक्रुद्धस तॊत्त्रार्दित इव दविपः
     अष्टाभिः कृतवर्माणम अविध्यत परमेषुभिः
 17 ततः पूर्णायतॊत्सृष्टैः कृतवर्मा शिलाशितैः
     सात्यकिं तरिभिर आहत्य धनुर एकन चिच्छिदे
 18 निकृत्तं तद धनुःश्रेष्ठम अपास्य शिनिपुंगवः
     अन्यद आदत्त वेगेन शैनेयः सशरं धनुः
 19 तद आदाय धनुःश्रेष्ठं वरिष्ठः सर्वधन्विनाम
     आरॊप्य च महावीर्यॊ महाबुद्धिर महाबलः
 20 अमृष्यमाणॊ धनुषश छेदनं कृतवर्मणा
     कुपितॊ ऽतिरथः शीघ्रं कृतवर्माणम अभ्ययात
 21 ततः सुनिशितैर बाणैर दशभिः शिनिपुंगवः
     जघान सूतम अश्वांश च धवजं च कृतवर्मणः
 22 ततॊ राजन महेष्वासः कृतवर्मा महारथः
     हताश्वसूतं संप्रेक्ष्य रथं हेमपरिष्कृतम
 23 रॊषेण महताविष्टः शूलम उद्यम्य मारिष
     चिक्षेप भुजवेगेन जिघांसुः शिनिपुंगवम
 24 तच छूलं सात्वतॊ हय आजौ निर्भिद्य निशितैः शरैः
     चूर्णितं पातयाम आस मॊहयन्न इव माधवम
     ततॊ ऽपरेण भल्लेन हृद्य एनं समताडयत
 25 स युद्धे युयुधानेन हताश्वॊ हतसारथिः
     कृतवर्मा कृतास्त्रेण धरणीम अन्वपद्यत
 26 तस्मिन सात्यकिना वीरे दवैरथे विरथी कृते
     समपद्यत सर्वेप्षां सैन्यानां सुमहद भयम
 27 पुत्रस्य तव चात्यर्थं विषादः समपद्यत
     हतसूते हताश्वे च विरथे कृतवर्मणि
 28 हताश्वं च समालक्ष्य हतसूतम अरिंदमम
     अभ्यधावत कृपॊ राजञ जिघांसुः शिनिपुंगवम
 29 तम आरॊप्य रथॊपस्थे मिषतां सर्वधन्विनाम
     अपॊवाह महाबाहुस तूर्णम आयॊधनाद अपि
 30 शैनेये ऽधिष्ठिते राजन विरथे कृतवर्मणि
     दुर्यॊधन बलं सर्वं पुनर आसीत पराङ्मुखम
 31 तत्परे नावबुध्यन्त सैन्येन रजसावृते
     तावकाः परद्रुता राजन दुर्यॊधनम ऋते नृपम
 32 दुर्यॊधनस तु संप्रेक्ष्य भग्नं सवबलम अन्तिकात
     जवेनाभ्यपतत तूर्णं सर्वांश चैकॊ नयवारयत
 33 पाण्डूंश च सर्वान संक्रुद्धॊ धृष्टद्युम्नं च पार्षतम
     शिखण्डिनं दरौपदेयान पाञ्चालानां च ये गणाः
 34 केकयान सॊमकांश चैव पाञ्चालांश चैव मारिष
     असंभ्रमं दुराधर्षः शितैर अस्त्रैर अवारयत
 35 अतिष्ठद आहवे यत्तः पुत्रस तव महाबलः
     यथा यज्ञे महान अग्निर मत्र पूतः परकाशयन
 36 तं परे नाभ्यवर्तन्त मर्त्या मृत्युम इवाहवे
     अथान्यं रथम आस्थाय हार्दिक्यः समपद्यत
   1 [s]
      tasmiṃs tu nihate śūre śālve samitiśobhane
      tavābhajyad balaṃ vegād vāteneva mahādrumaḥ
  2 tat prabhagnaṃ balaṃ dṛṣṭvā kṛtavarmā mahārathaḥ
      dadhāra samare śūraḥ śatrusainyaṃ mahābalaḥ
  3 saṃnivṛttās tu te śūrā ṛṣṭvā sātvatam āhave
      śaulopamaṃ sthitaṃ rājan kīryamāṇaṃ śarair yudhi
  4 tatha pravavṛte yuddhaṃ kurūṇāṃ pāṇḍavaiḥ saha
      nivṛttānāṃ mahārāja mṛtyuṃ kṛtvā nivartanam
  5 tatrāścaryam abhūd yuddhāṃ sātvatasya paraiḥ saha
      yad eko vārayām āsa pāṇḍusenāṃ durāsadām
  6 teṣām anyonyasuhṛdāṃ kṛte karmaṇi duṣkare
      siṃhanādaḥ prahṛṣṭānāṃ divaḥ spṛk sumahān abhūt
  7 tena śabdena vitrastān pāñcālān bharatarṣabha
      śiner naptā mahābāhur anvapadyata sātyakiḥ
  8 sa samāsādya rājānaṃ kṣemadhūrtiṃ mahābalam
      saptabhir niśitair bāṇair anayad yamasādanam
  9 tam āyāntaṃ mahābāhuṃ pravapantaṃ śitāñ śarān
      javenābhyapatad dhīmān hārdikyaḥ śinipuṃgavam
  10 tau siṃhāv iva nardantau dhanvinau rathināṃ varau
     anyonyam abhyadhāvetāṃ śastrapravara dhāriṇau
 11 pāṇḍavāḥ saha pāñcālair yodhāś cānye nṛpottamāḥ
     prekṣakāḥ samapadyanta tayoḥ puruṣasiṃhayoḥ
 12 nārācair vatsadantaiś ca vṛṣṇyandhakamahārathau
     abhijaghnatur anyonyaṃ prahṛṣṭāv iva kuñjarau
 13 carantau vividhān mārgān hārdikya śinipuṃgavau
     muhur antardadhāte tau bāṇavṛṣṭyā parasparam
 14 cāpavegabaloddhūtān mārgaṇān vṛṣṇisiṃhayoḥ
     ākāśe samapaśyāma pataṃgān iva śīghragān
 15 tam ekaṃ satyakarmāṇam āsādya hṛdikātmajaḥ
     avidhyan niśitair bāṇaiś caturbhiś aturo hayān
 16 sa dīrghabāhuḥ saṃkruddhas tottrārdita iva dvipaḥ
     aṣṭābhiḥ kṛtavarmāṇam avidhyat parameṣubhiḥ
 17 tataḥ pūrṇāyatotsṛṣṭaiḥ kṛtavarmā śilāśitaiḥ
     sātyakiṃ tribhir āhatya dhanur ekana cicchide
 18 nikṛttaṃ tad dhanuḥśreṣṭham apāsya śinipuṃgavaḥ
     anyad ādatta vegena śaineyaḥ saśaraṃ dhanuḥ
 19 tad ādāya dhanuḥśreṣṭhaṃ variṣṭhaḥ sarvadhanvinām
     āropya ca mahāvīryo mahābuddhir mahābalaḥ
 20 amṛṣyamāṇo dhanuṣaś chedanaṃ kṛtavarmaṇā
     kupito 'tirathaḥ śīghraṃ kṛtavarmāṇam abhyayāt
 21 tataḥ suniśitair bāṇair daśabhiḥ śinipuṃgavaḥ
     jaghāna sūtam aśvāṃś ca dhvajaṃ ca kṛtavarmaṇaḥ
 22 tato rājan maheṣvāsaḥ kṛtavarmā mahārathaḥ
     hatāśvasūtaṃ saṃprekṣya rathaṃ hemapariṣkṛtam
 23 roṣeṇa mahatāviṣṭaḥ śūlam udyamya māriṣa
     cikṣepa bhujavegena jighāṃsuḥ śinipuṃgavam
 24 tac chūlaṃ sātvato hy ājau nirbhidya niśitaiḥ śaraiḥ
     cūrṇitaṃ pātayām āsa mohayann iva mādhavam
     tato 'pareṇa bhallena hṛdy enaṃ samatāḍayat
 25 sa yuddhe yuyudhānena hatāśvo hatasārathiḥ
     kṛtavarmā kṛtāstreṇa dharaṇīm anvapadyata
 26 tasmin sātyakinā vīre dvairathe virathī kṛte
     samapadyata sarvepṣāṃ sainyānāṃ sumahad bhayam
 27 putrasya tava cātyarthaṃ viṣādaḥ samapadyata
     hatasūte hatāśve ca virathe kṛtavarmaṇi
 28 hatāśvaṃ ca samālakṣya hatasūtam ariṃdamam
     abhyadhāvat kṛpo rājañ jighāṃsuḥ śinipuṃgavam
 29 tam āropya rathopasthe miṣatāṃ sarvadhanvinām
     apovāha mahābāhus tūrṇam āyodhanād api
 30 śaineye 'dhiṣṭhite rājan virathe kṛtavarmaṇi
     duryodhana balaṃ sarvaṃ punar āsīt parāṅmukham
 31 tatpare nāvabudhyanta sainyena rajasāvṛte
     tāvakāḥ pradrutā rājan duryodhanam ṛte nṛpam
 32 duryodhanas tu saṃprekṣya bhagnaṃ svabalam antikāt
     javenābhyapatat tūrṇaṃ sarvāṃś caiko nyavārayat
 33 pāṇḍūṃś ca sarvān saṃkruddho dhṛṣṭadyumnaṃ ca pārṣatam
     śikhaṇḍinaṃ draupadeyān pāñcālānāṃ ca ye gaṇāḥ
 34 kekayān somakāṃś caiva pāñcālāṃś caiva māriṣa
     asaṃbhramaṃ durādharṣaḥ śitair astrair avārayat
 35 atiṣṭhad āhave yattaḥ putras tava mahābalaḥ
     yathā yajñe mahān agnir matra pūtaḥ prakāśayan
 36 taṃ pare nābhyavartanta martyā mṛtyum ivāhave
     athānyaṃ ratham āsthāya hārdikyaḥ samapadyata

Book 9 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 9
Chapter 21

  1 [स]
      पुत्रस तु ते महाराज रथस्थॊ रथिनां वरः
      दुरुत्सहॊ बभौ युद्धे यथा रुद्रः परतापवान
  2 तस्य बाणसहस्रैस तु परच्छन्ना हय अभवन मही
      परांश च सिषिचे बाणैर धाराभिर इव पर्वतान
  3 न च सॊ ऽसति पुमान कश्च चिन पाण्डवानां महाहवे
      हयॊ गजॊ रथॊ वापि यॊ ऽसय बाणैर अविक्षतः
  4 यं यं हि समरे यॊधं परपश्यामि विशां पते
      स स बाणैश चितॊ ऽभूद वै पुत्रेण तव भारत
  5 यथा सैन्येन रजसा समुद्धूतेन वाहिनी
      परत्यदृश्यत संछन्ना तथा बाणैर महात्मनः
  6 बाणभूताम अपश्याम पृथिवीं पृथिवीपते
      दुर्यॊधनेन परकृतां कषिप्रहस्तेन धन्विना
  7 तेषु यॊधसहस्रेषु तावकेषु परेषु च
      एकॊ दुर्यॊधनॊ हय आसीत पुमान इति मतिर मम
  8 तत्राद्भुतम अपश्याम तव पुत्रस्य विक्रमम
      यद एकं सहिताः पार्था नात्यवर्तन्त भारत
  9 युधिष्ठिरं शतेनाजौ विव्याध भरतर्षभ
      भीमसेनं च सप्तत्या सहदेवं च सप्तभिः
  10 नकुलं च चतुःषष्ट्या धृष्टद्युम्नं च पञ्चभिः
     सप्तभिर दरौपदेयांश च तरिभिर विव्याध सात्यकिम
     धनुश चिच्छेद भल्लेन सहदेवस्य मारिष
 11 तद अपास्य धनुश छिन्नं माद्रीपुत्रः परतापवान
     अभ्यधावत राजानं परगृह्यान्यान महद धनुः
     ततॊ दुर्यॊधनं संख्ये विव्याध दशभिः शरैः
 12 नकुलश च ततॊ वीरॊ राजानं नवभिः शरैः
     घॊररूपैर महेष्वासॊ विव्याध च ननाद च
 13 सात्यकिश चापि राजानं शरेणानतपर्वणा
     दरौपदेयास तरिसप्तत्या धर्मराजश च सप्तभिः
     अशीत्या भीमसेनश च शरै राजानम आर्दयत
 14 समन्तात कीर्यमाणस तु बाणसंघैर महात्मभिः
     न चचाल महाराज सर्वसैन्यस्य पश्यतः
 15 लाघवं सौष्ठवं चापि वीर्यं चैव महात्मनः
     अति सर्वाणि भूतानि ददृशुः सर्वमानवाः
 16 धार्तराष्ट्रास तु राजेन्द्र यात्वा तु सवल्पम अन्तरम
     अपश्यमाना राजानं पर्यवर्तन्त दंशिताः
 17 तेषाम आपततां घॊरस तुमुलः समजायत
     कषुब्धस्य हि समुद्रस्य परावृट्काले यथा निशि
 18 समासाद्य रणे ते तु राजानम अपराजितम
     परत्युद्ययुर महेष्वासाः पाण्डवान आततायिनः
 19 भीमसेनं रणे करुद्धं दरॊणपुत्रॊ नयवारयत
     ततॊ बाणैर महाराज परमुक्तैः सर्वतॊदिशम
     नाज्ञायन्त रणे वीरा न दिशः परदिशस तथा
 20 ताव उभौ करूरकर्माणाव उभौ भारत दुःसहौ
     घॊररूपम अयुध्येतां कृतप्रतिकृतैषिणौ
     तरासयन्तौ जगत सर्वं जया कषेप विहतत्वचौ
 21 शकुनिस तु रणे वीरॊ युधिष्ठिरम अपीडयत
     तस्याश्वांश चतुरॊ हत्वा सुबलस्य सुतॊ विभुः
     नादं चकार बलवान सर्वसैन्यानि कम्पयन
 22 एतस्मिन्न अन्तरे वीरं राजानम अपराजितम
     अपॊवाह रथेनाजौ सहदेवः परतापवान
 23 अथान्यं रथम आस्थाय धर्मराजॊ युधिष्ठिरः
     शकुनिं नवभिर विद्ध्वा पुनर विव्याध पञ्चभिः
     ननाद च महानादं परवरः सर्वधन्विनाम
 24 तद युद्धम अभवच चित्रं घॊररूपं च मारिष
     ईक्षितृप्रीतिजननं सिद्धचारणसेवितम
 25 उलूकस तु महेष्वासं नकुलं युद्धदुर्मदम
     अभ्यद्रवद अमेयात्मा शरवर्षैः समन्ततः
 26 तथैव नकुलः शूरः सौबलस्य सुतं रणे
     शरवर्षेण महता समन्तात पर्यवारयत
 27 तौ तत्र समरे वीरौ कुलपुत्रौ महारथौ
     यॊधयन्ताव अपश्येतां परस्परकृतागसौ
 28 तथैव कृतवर्मा तु शैनेयं शत्रुतापनम
     यॊधयञ शुशुभे राजन बलं शक्र इवाहवे
 29 दुर्यॊधनॊ धनुश छित्त्वा धृष्टद्युम्नस्य संयुगे
     अथैनं छिन्नधन्वानं विव्याध निशितैः शरैः
 30 धृष्टद्युम्नॊ ऽपि समरे परगृह्य परमायुधम
     राजानं यॊधयाम आस पश्यतां सर्वधन्विनाम
 31 तयॊर युद्धं महच चासीत संग्रामे भरतर्षभ
     परभिन्नयॊर यथा सक्तं मत्तयॊर वरहस्तिनॊः
 32 गौतमस तु रणे करुद्धॊ दरौपदेयान महाबलान
     विव्याध बहुभिः शूरः शरैः संनतपर्वभिः
 33 तस्य तैर अभवद युद्धम इन्द्रियैर इव देहिनः
     घॊर रूपम असंवार्यं निर्मर्यादम अतीव च
 34 ते च तं पीडयाम आसुर इन्द्रियाणीव बालिशम
     स च तान परतिसंरब्धः परत्ययॊधयद आहवे
 35 एवं चित्रम अभूद युद्धं तस्य तैः सह भारत
     उत्थायॊत्थाय हि यथा देहिनाम इन्द्रियैर विभॊ
 36 नराश चैव नरैः सार्धं दन्तिनॊ दन्तिभिस तथा
     हया हयैः समासक्ता रथिनॊ रथिभिस तथा
     संकुलं चाभवद भूयॊ घॊररूपं विशां पते
 37 इदं चित्रम इदं घॊरम इदं रौद्रम इति परभॊ
     युद्धान्य आस्न महाराज घॊराणि च बहूनि च
 38 ते समासाद्य समरे परस्परम अरिंदमाः
     विव्यधुश चैव जघ्नुश च समासाद्य महाहवे
 39 तेषां शत्र समुद्भूतं रजस तीव्रम अदृश्यत
     परवातेनॊद्धतं राजन धावद्भिश चाश्वसादिभिः
 40 रथनेमि समुद्भूतं निःश्वासैश चापिदन्तिनाम
     रजः संध्याभ्रकपिलं दिवाकरपथं ययौ
 41 रजसा तेन संपृक्ते भास्करे निष्प्रभी कृते
     संछादिताभवद भूमिस्ते च शूरा महारथाः
 42 मुहूर्ताद इव संवृत्तं नीरजस्कं समन्तथ
     वीर शॊणितसिक्तायां भूमौ भरतसत्तम
     उपाशाम्यत ततस तीव्रं तद रजॊ घॊरदर्शनम
 43 ततॊ ऽपश्यं महाराज दवंद्व युद्धानि भारत
     यथा परग्र्यं यथा जयेष्ठं मध्याह्ने वै सुदारुणे
     वर्मणां तत्र राजेन्द्र वयदृश्यन्तॊज्ज्वलाः परभाः
 44 शब्दः सुतुमुलः संख्ये शराणां पतताम अभूत
     महावेणुवनस्येव दह्यमानस्य सर्वतः
   1 [s]
      putras tu te mahārāja rathastho rathināṃ varaḥ
      durutsaho babhau yuddhe yathā rudraḥ pratāpavān
  2 tasya bāṇasahasrais tu pracchannā hy abhavan mahī
      parāṃś ca siṣice bāṇair dhārābhir iva parvatān
  3 na ca so 'sti pumān kaśc cin pāṇḍavānāṃ mahāhave
      hayo gajo ratho vāpi yo 'sya bāṇair avikṣataḥ
  4 yaṃ yaṃ hi samare yodhaṃ prapaśyāmi viśāṃ pate
      sa sa bāṇaiś cito 'bhūd vai putreṇa tava bhārata
  5 yathā sainyena rajasā samuddhūtena vāhinī
      pratyadṛśyata saṃchannā tathā bāṇair mahātmanaḥ
  6 bāṇabhūtām apaśyāma pṛthivīṃ pṛthivīpate
      duryodhanena prakṛtāṃ kṣiprahastena dhanvinā
  7 teṣu yodhasahasreṣu tāvakeṣu pareṣu ca
      eko duryodhano hy āsīt pumān iti matir mama
  8 tatrādbhutam apaśyāma tava putrasya vikramam
      yad ekaṃ sahitāḥ pārthā nātyavartanta bhārata
  9 yudhiṣṭhiraṃ śatenājau vivyādha bharatarṣabha
      bhīmasenaṃ ca saptatyā sahadevaṃ ca saptabhiḥ
  10 nakulaṃ ca catuḥṣaṣṭyā dhṛṣṭadyumnaṃ ca pañcabhiḥ
     saptabhir draupadeyāṃś ca tribhir vivyādha sātyakim
     dhanuś ciccheda bhallena sahadevasya māriṣa
 11 tad apāsya dhanuś chinnaṃ mādrīputraḥ pratāpavān
     abhyadhāvata rājānaṃ pragṛhyānyān mahad dhanuḥ
     tato duryodhanaṃ saṃkhye vivyādha daśabhiḥ śaraiḥ
 12 nakulaś ca tato vīro rājānaṃ navabhiḥ śaraiḥ
     ghorarūpair maheṣvāso vivyādha ca nanāda ca
 13 sātyakiś cāpi rājānaṃ śareṇānataparvaṇā
     draupadeyās trisaptatyā dharmarājaś ca saptabhiḥ
     aśītyā bhīmasenaś ca śarai rājānam ārdayat
 14 samantāt kīryamāṇas tu bāṇasaṃghair mahātmabhiḥ
     na cacāla mahārāja sarvasainyasya paśyataḥ
 15 lāghavaṃ sauṣṭhavaṃ cāpi vīryaṃ caiva mahātmanaḥ
     ati sarvāṇi bhūtāni dadṛśuḥ sarvamānavāḥ
 16 dhārtarāṣṭrās tu rājendra yātvā tu svalpam antaram
     apaśyamānā rājānaṃ paryavartanta daṃśitāḥ
 17 teṣām āpatatāṃ ghoras tumulaḥ samajāyata
     kṣubdhasya hi samudrasya prāvṛṭkāle yathā niśi
 18 samāsādya raṇe te tu rājānam aparājitam
     pratyudyayur maheṣvāsāḥ pāṇḍavān ātatāyinaḥ
 19 bhīmasenaṃ raṇe kruddhaṃ droṇaputro nyavārayat
     tato bāṇair mahārāja pramuktaiḥ sarvatodiśam
     nājñāyanta raṇe vīrā na diśaḥ pradiśas tathā
 20 tāv ubhau krūrakarmāṇāv ubhau bhārata duḥsahau
     ghorarūpam ayudhyetāṃ kṛtapratikṛtaiṣiṇau
     trāsayantau jagat sarvaṃ jyā kṣepa vihatatvacau
 21 śakunis tu raṇe vīro yudhiṣṭhiram apīḍayat
     tasyāśvāṃś caturo hatvā subalasya suto vibhuḥ
     nādaṃ cakāra balavān sarvasainyāni kampayan
 22 etasminn antare vīraṃ rājānam aparājitam
     apovāha rathenājau sahadevaḥ pratāpavān
 23 athānyaṃ ratham āsthāya dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ
     śakuniṃ navabhir viddhvā punar vivyādha pañcabhiḥ
     nanāda ca mahānādaṃ pravaraḥ sarvadhanvinām
 24 tad yuddham abhavac citraṃ ghorarūpaṃ ca māriṣa
     īkṣitṛprītijananaṃ siddhacāraṇasevitam
 25 ulūkas tu maheṣvāsaṃ nakulaṃ yuddhadurmadam
     abhyadravad ameyātmā śaravarṣaiḥ samantataḥ
 26 tathaiva nakulaḥ śūraḥ saubalasya sutaṃ raṇe
     śaravarṣeṇa mahatā samantāt paryavārayat
 27 tau tatra samare vīrau kulaputrau mahārathau
     yodhayantāv apaśyetāṃ parasparakṛtāgasau
 28 tathaiva kṛtavarmā tu śaineyaṃ śatrutāpanam
     yodhayañ śuśubhe rājan balaṃ śakra ivāhave
 29 duryodhano dhanuś chittvā dhṛṣṭadyumnasya saṃyuge
     athainaṃ chinnadhanvānaṃ vivyādha niśitaiḥ śaraiḥ
 30 dhṛṣṭadyumno 'pi samare pragṛhya paramāyudham
     rājānaṃ yodhayām āsa paśyatāṃ sarvadhanvinām
 31 tayor yuddhaṃ mahac cāsīt saṃgrāme bharatarṣabha
     prabhinnayor yathā saktaṃ mattayor varahastinoḥ
 32 gautamas tu raṇe kruddho draupadeyān mahābalān
     vivyādha bahubhiḥ śūraḥ śaraiḥ saṃnataparvabhiḥ
 33 tasya tair abhavad yuddham indriyair iva dehinaḥ
     ghora rūpam asaṃvāryaṃ nirmaryādam atīva ca
 34 te ca taṃ pīḍayām āsur indriyāṇīva bāliśam
     sa ca tān pratisaṃrabdhaḥ pratyayodhayad āhave
 35 evaṃ citram abhūd yuddhaṃ tasya taiḥ saha bhārata
     utthāyotthāya hi yathā dehinām indriyair vibho
 36 narāś caiva naraiḥ sārdhaṃ dantino dantibhis tathā
     hayā hayaiḥ samāsaktā rathino rathibhis tathā
     saṃkulaṃ cābhavad bhūyo ghorarūpaṃ viśāṃ pate
 37 idaṃ citram idaṃ ghoram idaṃ raudram iti prabho
     yuddhāny āsna mahārāja ghorāṇi ca bahūni ca
 38 te samāsādya samare parasparam ariṃdamāḥ
     vivyadhuś caiva jaghnuś ca samāsādya mahāhave
 39 teṣāṃ śatra samudbhūtaṃ rajas tīvram adṛśyata
     pravātenoddhataṃ rājan dhāvadbhiś cāśvasādibhiḥ
 40 rathanemi samudbhūtaṃ niḥśvāsaiś cāpidantinām
     rajaḥ saṃdhyābhrakapilaṃ divākarapathaṃ yayau
 41 rajasā tena saṃpṛkte bhāskare niṣprabhī kṛte
     saṃchāditābhavad bhūmiste ca śūrā mahārathāḥ
 42 muhūrtād iva saṃvṛttaṃ nīrajaskaṃ samantatha
     vīra śoṇitasiktāyāṃ bhūmau bharatasattama
     upāśāmyat tatas tīvraṃ tad rajo ghoradarśanam
 43 tato 'paśyaṃ mahārāja dvaṃdva yuddhāni bhārata
     yathā pragryaṃ yathā jyeṣṭhaṃ madhyāhne vai sudāruṇe
     varmaṇāṃ tatra rājendra vyadṛśyantojjvalāḥ prabhāḥ
 44 śabdaḥ sutumulaḥ saṃkhye śarāṇāṃ patatām abhūt
     mahāveṇuvanasyeva dahyamānasya sarvataḥ

Book 9 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 9
Chapter 22

  1 [स]
      वर्तमाने तथा युद्धे घॊररूपे भयानके
      अभज्यत बलं तत्र तव पुत्रस्य पाण्डवैः
  2 तांस तु यत्नेन महता संनिवार्य महारथान
      पुत्रस ते यॊधयाम आस पाण्डवानाम अनीकिनीम
  3 निवृत्ताः सहसा यॊधास तव पुत्र परियैषिणः
      संनिवृत्तेषु तेष्व एवं युद्धम आसीत सुदारुणम
  4 तावकानां परेषां च देवासुररणॊपमम
      परेषां तव सैन्ये च नासीत कश चित पराङ्मुखः
  5 अनुमानेन युध्यन्ते संज्ञाभिश च परस्परम
      तेषां कषयॊ महान आसीद युध्यताम इतरेतरम
  6 ततॊ युधिष्ठिरॊ राजा करॊधेन महता युतः
      जिगीषमाणः संग्रामे धार्तराष्ट्रान सराजकान
  7 तरिभिः शारद्वतं विद्ध्वा रुक्मपुङ्खैः शिलाशितैः
      चतुर्भिर निजघानाश्वान कल्याणान कृतवर्मणः
  8 अश्वत्थामा तु हार्दिक्यम अपॊवाह यशस्विनम
      अथ शारद्वतॊ ऽषटाभिः परत्यविध्यद युधिष्ठिरम
  9 ततॊ दुर्यॊधनॊ राजा रथान सप्तशतान रणे
      परेषयद यत्र राजासौ धर्मपुत्रॊ युधिष्ठिरः
  10 ते रथा रथिभिर युक्ता मनॊमारुतरंहसः
     अभ्यद्रवन्त संग्रामे कौन्तेयस्य रथं परति
 11 ते समन्तान महाराज परिवार्य युधिष्ठिरम
     अदृश्यं सायकैश चक्रुर मेघा इव दिवाकरम
 12 नामृष्यन्त सुसंरब्धाः शिखण्डिप्रमुखा रथाः
     रथैर अग्र्यजवैर युक्तैः किङ्किणीजालसंवृतैः
     आजग्मुर अभिरक्षन्तः कुन्तीपुत्रं युधिष्ठिरम
 13 तथा परववृते रौद्रः संग्रामः शॊणितॊदकः
     पाण्डवानां कुरूणां च यम राष्ट्रविवर्धनः
 14 रथान सप्तशतान हत्वा कुरूणाम आततायिनाम
     पाण्डवाः सह पाञ्चालैः पुनर एवाभ्यवारयन
 15 तत्र युद्धं महच चासीत तव पुत्रस्य पाण्डवैः
     न च नस तादृशं दृष्टं नैव चापि परिश्रुतम
 16 वर्तमाने तथा युद्धे निर्मर्यादे समन्ततः
     वध्यमानेषु यॊधेषु तावकेष्व इतरेषु च
 17 निनदत्सु च यॊधेषु शङ्खवर्यैश च पूरितैः
     उत्कृष्टैः सिंहनादैश च गर्जितेन च धन्विनाम
 18 अतिप्रवृद्धे युद्धे च छिद्यमानेषु मर्मसु
     धावमानेषु यॊधेषु जय गृद्धिषु मारिष
 19 संहारे सर्वतॊ जाते पृथिव्यां शॊकसंभवे
     बह्वीनाम उत्तमस्त्रीणां सीमन्तॊद्धरणे तथा
 20 निर्मर्यादे तथा युद्धे वर्तमाने सुदारुणे
     परादुरासन विनाशाय तदॊत्पाताः सुदारुणाः
     चचाल शब्दं कुर्वाणा सपर्वतवना मही
 21 सदण्डाः सॊल्मुका राजञ शीर्यमाणाः समन्ततः
     उल्काः पेतुर दिवॊ भूमाव आहत्य रविमण्डलम
 22 विष्वग वाताः परादुरासन नीचैः शर्कर वर्षिणः
     अश्रूणि मुमुचुर नागा वेपथुश चास्पृशद भृशम
 23 एतान घॊरान अनादृत्य समुत्पातान सुदारुणान
     पुनर युद्धाय संमन्त्र्य कषत्रियास तस्थुर अव्यथाः
     रमणीये कुरुक्षेत्रे पुण्ये सवर्गं यियासवः
 24 ततॊ गान्धारराजस्य पुत्रः शकुनिर अब्रवीत
     युध्यध्वम अग्रतॊ यावत पृष्ठतॊ हन्मि पाण्डवान
 25 ततॊ नः संप्रयातानां मद्रयॊधास तरस्विनः
     हृष्टाः किलकिला शब्दम अकुर्वन्तापरे तथा
 26 अस्मांस तु पुनर आसाद्य लब्धलक्षा दुरासदाः
     शरासनानि धुन्वन्तः शरवर्षैर अवाकिरन
 27 ततॊ हतं परैस तत्र मद्रराजबलं तदा
     दुर्यॊधन बलं दृष्ट्वा पुनर आसीत पराङ्मुखम
 28 गान्धारराजस तु पुनर वाक्यम आह ततॊ बली
     निवर्तध्वम अधर्मज्ञा युध्यध्वं किं सृतेन वः
 29 अनीकं दशसाहस्रम अश्वानां भरतर्षभ
     आसीद गान्धारराजस्य विमलप्रासयॊधिनाम
 30 बलेन तेन विक्रम्य वर्तमाने जनक्षये
     पृष्ठतः पाण्डवानीकम अभ्यघ्नन निशितैः शरैः
 31 तद अभ्रम इव वातेन कषिप्यमाणं समन्ततः
     अभज्यत महाराज पाण्डूनां सुमहद बलम
 32 ततॊ युधिष्ठिरः परेक्ष्य भग्नं सवबलम अन्तिकात
     अभ्यचॊदयद अव्यग्रः सहदेवं महाबलम
 33 असौ सुबल पुत्रॊ नॊ जघनं पीड्य दंशितः
     सेनां निसूदयन्त्य एष पश्य पाण्डव दुर्मतिम
 34 गच्छ तवं दरौपदेयाश च शकुनिं सौबलं जहि
     रथानीकम अहं रक्ष्ये पाञ्चाल सहितॊ ऽनघ
 35 गच्छन्तु कुञ्जराः सर्वे वाजिनश च सह तवया
     पादाताश च तरिसाहस्राः शकुनिं सौबलं जहि
 36 ततॊ गजाः सप्तशताश चापपाणिभिर आस्थिताः
     पञ्च चाश्वसहस्राणि सहदेवश च वीर्यवान
 37 पादाताश च तरिसाहस्रा दरौपदेयाश च सर्वशः
     रणे हय अभ्यद्रवंस ते तु शकुनिं युद्धदुर्मदम
 38 ततस तु सौबलॊ राजन्न अब्भ्यतिक्रम्य पाण्डवान
     जघान पृष्ठतः सेनां जय घृध्रः परतापवान
 39 अश्वारॊहास तु संरब्धाः पाण्डवानां तरस्विनाम
     पराविशन सौबलानीकम अभ्यतिक्रम्य तान रथान
 40 ते तत्र सदिनः शूराः सौबलस्य महद बलम
     गममध्ये ऽवतिष्ठन्तः शरवर्षैर अवाकिरन
 41 तद उद्यतगदा परासम अकापुरुष सेवितम
     परावर्तत महद युद्धं राजन दुर्मन्त्रिते तव
 42 उपारमन्त जयाशब्दाः परेक्षका रथिनॊ ऽभवन
     न हि सवेषां परेषां वा विशेषः परत्यदृश्यत
 43 शूर बाहुविसृष्टानां शक्तीनां भरतर्षभ
     जयॊतिषाम इव संपातम अपश्यन कुरुपाण्डवाः
 44 ऋष्टिभिर विमलाहिश च तत्र तत्र विशां पते
     संपतन्तीभिर आकाशम आवृतं बह्व अशॊभत
 45 परासानाम्पततां राजन रूपम आसीत समन्ततः
     शलभानाम इवाकाशे तदा भरतसत्तम
 46 रुधिरॊक्षितसर्वाङ्गा विप्रविद्धैर नियन्तृभिः
     हयाः परिपतन्ति सम शतशॊ ऽथ सहस्रशः
 47 अन्यॊन्यपरिपिष्टाश च समासाद्य परस्परम
     अविक्षताः सम दृश्यन्ते वमन्तॊ रुधिरं मुखैः
 48 ततॊ ऽभवत तमॊ घॊरं सैन्येन रजसा वृते
     तान अपाक्रमतॊ ऽदराक्षं तस्माद देशाद अरिंदमान
     अश्वान राजन मनुष्यांश च रजसा संवृते सति
 49 भूमौ निपतिताश चान्ये वमन्तॊ रुधिरं बहु
     केशा केशि समालग्ना न शेकुश चेष्टितुं जनाः
 50 अन्यॊन्यम अश्वपृष्ठेभ्यॊ विकर्षन्तॊ महाबलाः
     मल्ला इव समासाद्य निजघ्नुर इतरेतरम
     अश्वैश च वयपकृष्यन्त वहवॊ ऽतर गतासवः
 51 भूमौ निपतितश चान्ये बहवॊ विजयैषिणः
     तत्र तत्र वयदृश्यन्त पुरुषाः शूरमानिनः
 52 रक्तॊक्षितैश छिन्नभुजैर अपकृष्ट शिरॊरुहैः
     वयदृश्यत मही कीर्णा शतशॊ ऽथ सहस्रशः
 53 दूरं न शक्यं तत्रासीद गन्तुम अश्वेन केन चित
     साश्वारॊहैर हतैर अश्वैर आवृते वसुधातले
 54 रुधिरॊक्षित संनाहैर आत्तशस्त्रैर उदायुधैः
     नानाप्रहरणैर घॊरैः परस्परवधैषिभिः
     सुसंनिकृष्टैः संग्रामे हतभूयिष्ठ सैनिकैः
 55 स मुहूर्तं ततॊ युद्ध्वा सौबलॊ ऽथ विशां पते
     षट सहस्रैर हयैः शिष्टैर अपायाच छकुनिस ततः
 56 तथैव पाण्डवानीकं रुधिरेण समुक्षितम
     षट सहस्रैर हयैः शिष्टैर अपायाच छरान्तवाहनम
 57 अश्वारॊहास तु पाण्डूनाम अब्रुवन रुधिरॊक्षिताः
     सुसंनिकृष्टाः संग्रामे भूयिष्ठं तयक्तजीविताः
 58 नेह शक्यं रथैर यॊद्धुं कुत एव महागजैः
     रथनैव रथा यान्तु कुञ्जराः कुञ्जरान अपि
 59 परतियातॊ हि शकुनिः सवम अनीकम अवस्थितः
     न पुनः सौबलॊ राजा युद्धम अभ्यागमिष्यति
 60 ततस तु दरौपदेयाश च ते च मत्ता महाद्विपाः
     परययुर यत्र पाञ्चाल्यॊ धृष्टद्युम्नॊ महारथः
 61 सहदेवॊ ऽपि कौरव्य रजॊमेघे समुत्थिते
     एकाकी परययौ तत्र यत्र राजा युधिष्ठिरः
 62 ततस तेषु परयातेषु शकुनिः सौबलः पुनः
     पार्श्वतॊ ऽभयहनत करुद्धॊ धृष्टद्युम्नस्य वाहिनीम
 63 तत पुनस तुमुलं युद्धं पराणांस तयक्त्वाभ्यवर्तत
     तावकानां परेषां च परस्परवधैषिणाम
 64 ते हय अन्यॊन्यम अवेक्षन्त तस्मिन वीर समागमे
     यॊधाः पर्यपतन राजञ शतशॊ ऽथ सहस्रशः
 65 असिभिश छिद्यमानानां शिरसां लॊकसंक्षये
     परादुरासीन महाशब्दस तालानां पतताम इव
 66 विमुक्तानां शरीराणां भिन्नानां पततां भुवि
     सायुधानां च बाहूनाम उरूणां च विशां पते
     आसीत कटकटा शब्दः सुमहाँल लॊमहर्षणः
 67 निघ्नन्तॊ निशितैः शस्त्रैर भरातॄन पुत्रान सखीन अपि
     यॊधाः परिपतन्ति सम यथामिष कृते खगाः
 68 अन्यॊन्यं परतिसंरब्धाः समासाद्य परस्परम
     अहं पूर्वम अहं पूर्वम इति नयघ्नन सहस्रशः
 69 संघातैर आसनभ्रष्टैर अश्वारॊहैर गतासुभिः
     हयाः परिपतन्ति सम शतशॊ ऽथ सहस्रशः
 70 सफुरतां परतिपिष्टानाम अश्वानां शीघ्रसारिणाम
     सतनतां च मनुष्याणां संनद्धानां विशां पते
 71 शक्त्यृष्टि परासशब्दश च तुमुलः समजायत
     भिन्दतां परमर्माणि राजन दुर्मन्त्रिते तव
 72 शरमाभिभूताः संरब्धाः शरान्तवाहाः पिपासिताः
     विक्षताश च शितैः शस्त्रैर अभ्यवर्तन्त तावकाः
 73 मत्ता रुधिरगन्धेन बहवॊ ऽतर विचेतसः
     जघ्नुः परान सवकांश चैव पराप्तान पराप्तान अनन्तरान
 74 बहवश च गतप्राणाः कषत्रिया जय गृद्धिनः
     भूमाव अभ्यपतन राजञ शरवृष्टिभिर आवृताः
 75 वृकगृध्रशृगालानां तुमुले मॊदने ऽहनि
     आसीद बलक्षयॊ घॊरस तव पुत्रस्य पश्यतः
 76 नर अश्वकायसंछन्ना भूमिर आसीद विशां पते
     रुधिरौदक चित्रा च भीरूणां भयवर्धिनी
 77 असिभिः पट्टिशैः शूरैस तक्षमाणाः पुनः पुनः
     तावकाः पाण्डवाश चैव नाभ्यवर्तन्त भारत
 78 परहरन्तॊ यथाशक्ति यावत पराणस्य धारणम
     यॊधाः परिपतन्ति सम वमन्तॊ रुधिरं वरणैः
 79 शिरॊ गृहीत्वा केशेषु कबन्धः समदृश्यत
     उद्यम्य निशितं खड्गं रुधिरेण समुक्षितम
 80 अथॊत्थितेषु बहुषु कबन्धेषु जनाधिप
     तथा रुधिरगन्धेन यॊधाः कश्मलम आविशन
 81 मन्दी भूते ततः शब्दे पाण्डवानां महद बलम
     अल्पावशिष्टैस तुरगैर अभ्यवर्तत सौबलः
 82 ततॊ ऽभयधावंस तवरिताः पाण्डवा जय गृद्धिनः
     पदातयश च नागाश च सादिनश चॊद्यतायुधाः
 83 कॊष्टकी कृत्यचाप्य एनं परिक्षिप्य च सर्वशः
     शस्त्रैर नानाविधैर जघ्नुर युद्धपारं तितीर्षवः
 84 तवदीयास तांस तु संप्रेक्ष्य सर्वतः समभिद्रुतान
     साश्वपत्तिद्विपरथाः पाण्डवान अभिदुद्रुवुः
 85 के चित पदातयः पद्भिर मुष्टिभिश च परस्परम
     निजघ्नुः समरे शूराः कषीणशस्त्रास ततॊ ऽपतन
 86 रथेभ्यॊ रथिनः पेतुर दविपेभ्यॊ हस्तिसादिनः
     विमानेभ्य इव भरष्टाः सिद्धाः पुण्यक्षयाद यथा
 87 एवम अन्यॊन्यम आयस्ता यॊधा जघ्नुर महामृधे
     पितॄन भरातॄन वयस्यांश च पुत्रान अपि तथापरे
 88 एवम आसीद अमर्यादं युद्धं भरतसत्तम
     परासासिबाणकलिले वर्तमाने सुदारुणे
   1 [s]
      vartamāne tathā yuddhe ghorarūpe bhayānake
      abhajyata balaṃ tatra tava putrasya pāṇḍavaiḥ
  2 tāṃs tu yatnena mahatā saṃnivārya mahārathān
      putras te yodhayām āsa pāṇḍavānām anīkinīm
  3 nivṛttāḥ sahasā yodhās tava putra priyaiṣiṇaḥ
      saṃnivṛtteṣu teṣv evaṃ yuddham āsīt sudāruṇam
  4 tāvakānāṃ pareṣāṃ ca devāsuraraṇopamam
      pareṣāṃ tava sainye ca nāsīt kaś cit parāṅmukhaḥ
  5 anumānena yudhyante saṃjñābhiś ca parasparam
      teṣāṃ kṣayo mahān āsīd yudhyatām itaretaram
  6 tato yudhiṣṭhiro rājā krodhena mahatā yutaḥ
      jigīṣamāṇaḥ saṃgrāme dhārtarāṣṭrān sarājakān
  7 tribhiḥ śāradvataṃ viddhvā rukmapuṅkhaiḥ śilāśitaiḥ
      caturbhir nijaghānāśvān kalyāṇān kṛtavarmaṇaḥ
  8 aśvatthāmā tu hārdikyam apovāha yaśasvinam
      atha śāradvato 'ṣṭābhiḥ pratyavidhyad yudhiṣṭhiram
  9 tato duryodhano rājā rathān saptaśatān raṇe
      preṣayad yatra rājāsau dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ
  10 te rathā rathibhir yuktā manomārutaraṃhasaḥ
     abhyadravanta saṃgrāme kaunteyasya rathaṃ prati
 11 te samantān mahārāja parivārya yudhiṣṭhiram
     adṛśyaṃ sāyakaiś cakrur meghā iva divākaram
 12 nāmṛṣyanta susaṃrabdhāḥ śikhaṇḍipramukhā rathāḥ
     rathair agryajavair yuktaiḥ kiṅkiṇījālasaṃvṛtaiḥ
     ājagmur abhirakṣantaḥ kuntīputraṃ yudhiṣṭhiram
 13 tathā pravavṛte raudraḥ saṃgrāmaḥ śoṇitodakaḥ
     pāṇḍavānāṃ kurūṇāṃ ca yama rāṣṭravivardhanaḥ
 14 rathān saptaśatān hatvā kurūṇām ātatāyinām
     pāṇḍavāḥ saha pāñcālaiḥ punar evābhyavārayan
 15 tatra yuddhaṃ mahac cāsīt tava putrasya pāṇḍavaiḥ
     na ca nas tādṛśaṃ dṛṣṭaṃ naiva cāpi pariśrutam
 16 vartamāne tathā yuddhe nirmaryāde samantataḥ
     vadhyamāneṣu yodheṣu tāvakeṣv itareṣu ca
 17 ninadatsu ca yodheṣu śaṅkhavaryaiś ca pūritaiḥ
     utkṛṣṭaiḥ siṃhanādaiś ca garjitena ca dhanvinām
 18 atipravṛddhe yuddhe ca chidyamāneṣu marmasu
     dhāvamāneṣu yodheṣu jaya gṛddhiṣu māriṣa
 19 saṃhāre sarvato jāte pṛthivyāṃ śokasaṃbhave
     bahvīnām uttamastrīṇāṃ sīmantoddharaṇe tathā
 20 nirmaryāde tathā yuddhe vartamāne sudāruṇe
     prādurāsan vināśāya tadotpātāḥ sudāruṇāḥ
     cacāla śabdaṃ kurvāṇā saparvatavanā mahī
 21 sadaṇḍāḥ solmukā rājañ śīryamāṇāḥ samantataḥ
     ulkāḥ petur divo bhūmāv āhatya ravimaṇḍalam
 22 viṣvag vātāḥ prādurāsan nīcaiḥ śarkara varṣiṇaḥ
     aśrūṇi mumucur nāgā vepathuś cāspṛśad bhṛśam
 23 etān ghorān anādṛtya samutpātān sudāruṇān
     punar yuddhāya saṃmantrya kṣatriyās tasthur avyathāḥ
     ramaṇīye kurukṣetre puṇye svargaṃ yiyāsavaḥ
 24 tato gāndhārarājasya putraḥ śakunir abravīt
     yudhyadhvam agrato yāvat pṛṣṭhato hanmi pāṇḍavān
 25 tato naḥ saṃprayātānāṃ madrayodhās tarasvinaḥ
     hṛṣṭāḥ kilakilā śabdam akurvantāpare tathā
 26 asmāṃs tu punar āsādya labdhalakṣā durāsadāḥ
     śarāsanāni dhunvantaḥ śaravarṣair avākiran
 27 tato hataṃ parais tatra madrarājabalaṃ tadā
     duryodhana balaṃ dṛṣṭvā punar āsīt parāṅmukham
 28 gāndhārarājas tu punar vākyam āha tato balī
     nivartadhvam adharmajñā yudhyadhvaṃ kiṃ sṛtena vaḥ
 29 anīkaṃ daśasāhasram aśvānāṃ bharatarṣabha
     āsīd gāndhārarājasya vimalaprāsayodhinām
 30 balena tena vikramya vartamāne janakṣaye
     pṛṣṭhataḥ pāṇḍavānīkam abhyaghnan niśitaiḥ śaraiḥ
 31 tad abhram iva vātena kṣipyamāṇaṃ samantataḥ
     abhajyata mahārāja pāṇḍūnāṃ sumahad balam
 32 tato yudhiṣṭhiraḥ prekṣya bhagnaṃ svabalam antikāt
     abhyacodayad avyagraḥ sahadevaṃ mahābalam
 33 asau subala putro no jaghanaṃ pīḍya daṃśitaḥ
     senāṃ nisūdayanty eṣa paśya pāṇḍava durmatim
 34 gaccha tvaṃ draupadeyāś ca śakuniṃ saubalaṃ jahi
     rathānīkam ahaṃ rakṣye pāñcāla sahito 'nagha
 35 gacchantu kuñjarāḥ sarve vājinaś ca saha tvayā
     pādātāś ca trisāhasrāḥ śakuniṃ saubalaṃ jahi
 36 tato gajāḥ saptaśatāś cāpapāṇibhir āsthitāḥ
     pañca cāśvasahasrāṇi sahadevaś ca vīryavān
 37 pādātāś ca trisāhasrā draupadeyāś ca sarvaśaḥ
     raṇe hy abhyadravaṃs te tu śakuniṃ yuddhadurmadam
 38 tatas tu saubalo rājann abbhyatikramya pāṇḍavān
     jaghāna pṛṣṭhataḥ senāṃ jaya ghṛdhraḥ pratāpavān
 39 aśvārohās tu saṃrabdhāḥ pāṇḍavānāṃ tarasvinām
     prāviśan saubalānīkam abhyatikramya tān rathān
 40 te tatra sadinaḥ śūrāḥ saubalasya mahad balam
     gamamadhye 'vatiṣṭhantaḥ śaravarṣair avākiran
 41 tad udyatagadā prāsam akāpuruṣa sevitam
     prāvartata mahad yuddhaṃ rājan durmantrite tava
 42 upāramanta jyāśabdāḥ prekṣakā rathino 'bhavan
     na hi sveṣāṃ pareṣāṃ vā viśeṣaḥ pratyadṛśyata
 43 śūra bāhuvisṛṣṭānāṃ śaktīnāṃ bharatarṣabha
     jyotiṣām iva saṃpātam apaśyan kurupāṇḍavāḥ
 44 ṛṣṭibhir vimalāhiś ca tatra tatra viśāṃ pate
     saṃpatantībhir ākāśam āvṛtaṃ bahv aśobhata
 45 prāsānāmpatatāṃ rājan rūpam āsīt samantataḥ
     śalabhānām ivākāśe tadā bharatasattama
 46 rudhirokṣitasarvāṅgā vipraviddhair niyantṛbhiḥ
     hayāḥ paripatanti sma śataśo 'tha sahasraśaḥ
 47 anyonyaparipiṣṭāś ca samāsādya parasparam
     avikṣatāḥ sma dṛśyante vamanto rudhiraṃ mukhaiḥ
 48 tato 'bhavat tamo ghoraṃ sainyena rajasā vṛte
     tān apākramato 'drākṣaṃ tasmād deśād ariṃdamān
     aśvān rājan manuṣyāṃś ca rajasā saṃvṛte sati
 49 bhūmau nipatitāś cānye vamanto rudhiraṃ bahu
     keśā keśi samālagnā na śekuś ceṣṭituṃ janāḥ
 50 anyonyam aśvapṛṣṭhebhyo vikarṣanto mahābalāḥ
     mallā iva samāsādya nijaghnur itaretaram
     aśvaiś ca vyapakṛṣyanta vahavo 'tra gatāsavaḥ
 51 bhūmau nipatitaś cānye bahavo vijayaiṣiṇaḥ
     tatra tatra vyadṛśyanta puruṣāḥ śūramāninaḥ
 52 raktokṣitaiś chinnabhujair apakṛṣṭa śiroruhaiḥ
     vyadṛśyata mahī kīrṇā śataśo 'tha sahasraśaḥ
 53 dūraṃ na śakyaṃ tatrāsīd gantum aśvena kena cit
     sāśvārohair hatair aśvair āvṛte vasudhātale
 54 rudhirokṣita saṃnāhair āttaśastrair udāyudhaiḥ
     nānāpraharaṇair ghoraiḥ parasparavadhaiṣibhiḥ
     susaṃnikṛṣṭaiḥ saṃgrāme hatabhūyiṣṭha sainikaiḥ
 55 sa muhūrtaṃ tato yuddhvā saubalo 'tha viśāṃ pate
     ṣaṭ sahasrair hayaiḥ śiṣṭair apāyāc chakunis tataḥ
 56 tathaiva pāṇḍavānīkaṃ rudhireṇa samukṣitam
     ṣaṭ sahasrair hayaiḥ śiṣṭair apāyāc chrāntavāhanam
 57 aśvārohās tu pāṇḍūnām abruvan rudhirokṣitāḥ
     susaṃnikṛṣṭāḥ saṃgrāme bhūyiṣṭhaṃ tyaktajīvitāḥ
 58 neha śakyaṃ rathair yoddhuṃ kuta eva mahāgajaiḥ
     rathanaiva rathā yāntu kuñjarāḥ kuñjarān api
 59 pratiyāto hi śakuniḥ svam anīkam avasthitaḥ
     na punaḥ saubalo rājā yuddham abhyāgamiṣyati
 60 tatas tu draupadeyāś ca te ca mattā mahādvipāḥ
     prayayur yatra pāñcālyo dhṛṣṭadyumno mahārathaḥ
 61 sahadevo 'pi kauravya rajomeghe samutthite
     ekākī prayayau tatra yatra rājā yudhiṣṭhiraḥ
 62 tatas teṣu prayāteṣu śakuniḥ saubalaḥ punaḥ
     pārśvato 'bhyahanat kruddho dhṛṣṭadyumnasya vāhinīm
 63 tat punas tumulaṃ yuddhaṃ prāṇāṃs tyaktvābhyavartata
     tāvakānāṃ pareṣāṃ ca parasparavadhaiṣiṇām
 64 te hy anyonyam avekṣanta tasmin vīra samāgame
     yodhāḥ paryapatan rājañ śataśo 'tha sahasraśaḥ
 65 asibhiś chidyamānānāṃ śirasāṃ lokasaṃkṣaye
     prādurāsīn mahāśabdas tālānāṃ patatām iva
 66 vimuktānāṃ śarīrāṇāṃ bhinnānāṃ patatāṃ bhuvi
     sāyudhānāṃ ca bāhūnām urūṇāṃ ca viśāṃ pate
     āsīt kaṭakaṭā śabdaḥ sumahāṁl lomaharṣaṇaḥ
 67 nighnanto niśitaiḥ śastrair bhrātṝn putrān sakhīn api
     yodhāḥ paripatanti sma yathāmiṣa kṛte khagāḥ
 68 anyonyaṃ pratisaṃrabdhāḥ samāsādya parasparam
     ahaṃ pūrvam ahaṃ pūrvam iti nyaghnan sahasraśaḥ
 69 saṃghātair āsanabhraṣṭair aśvārohair gatāsubhiḥ
     hayāḥ paripatanti sma śataśo 'tha sahasraśaḥ
 70 sphuratāṃ pratipiṣṭānām aśvānāṃ śīghrasāriṇām
     stanatāṃ ca manuṣyāṇāṃ saṃnaddhānāṃ viśāṃ pate
 71 śaktyṛṣṭi prāsaśabdaś ca tumulaḥ samajāyata
     bhindatāṃ paramarmāṇi rājan durmantrite tava
 72 śramābhibhūtāḥ saṃrabdhāḥ śrāntavāhāḥ pipāsitāḥ
     vikṣatāś ca śitaiḥ śastrair abhyavartanta tāvakāḥ
 73 mattā rudhiragandhena bahavo 'tra vicetasaḥ
     jaghnuḥ parān svakāṃś caiva prāptān prāptān anantarān
 74 bahavaś ca gataprāṇāḥ kṣatriyā jaya gṛddhinaḥ
     bhūmāv abhyapatan rājañ śaravṛṣṭibhir āvṛtāḥ
 75 vṛkagṛdhraśṛgālānāṃ tumule modane 'hani
     āsīd balakṣayo ghoras tava putrasya paśyataḥ
 76 nar aśvakāyasaṃchannā bhūmir āsīd viśāṃ pate
     rudhiraudaka citrā ca bhīrūṇāṃ bhayavardhinī
 77 asibhiḥ paṭṭiśaiḥ śūrais takṣamāṇāḥ punaḥ punaḥ
     tāvakāḥ pāṇḍavāś caiva nābhyavartanta bhārata
 78 praharanto yathāśakti yāvat prāṇasya dhāraṇam
     yodhāḥ paripatanti sma vamanto rudhiraṃ vraṇaiḥ
 79 śiro gṛhītvā keśeṣu kabandhaḥ samadṛśyata
     udyamya niśitaṃ khaḍgaṃ rudhireṇa samukṣitam
 80 athotthiteṣu bahuṣu kabandheṣu janādhipa
     tathā rudhiragandhena yodhāḥ kaśmalam āviśan
 81 mandī bhūte tataḥ śabde pāṇḍavānāṃ mahad balam
     alpāvaśiṣṭais turagair abhyavartata saubalaḥ
 82 tato 'bhyadhāvaṃs tvaritāḥ pāṇḍavā jaya gṛddhinaḥ
     padātayaś ca nāgāś ca sādinaś codyatāyudhāḥ
 83 koṣṭakī kṛtyacāpy enaṃ parikṣipya ca sarvaśaḥ
     śastrair nānāvidhair jaghnur yuddhapāraṃ titīrṣavaḥ
 84 tvadīyās tāṃs tu saṃprekṣya sarvataḥ samabhidrutān
     sāśvapattidviparathāḥ pāṇḍavān abhidudruvuḥ
 85 ke cit padātayaḥ padbhir muṣṭibhiś ca parasparam
     nijaghnuḥ samare śūrāḥ kṣīṇaśastrās tato 'patan
 86 rathebhyo rathinaḥ petur dvipebhyo hastisādinaḥ
     vimānebhya iva bhraṣṭāḥ siddhāḥ puṇyakṣayād yathā
 87 evam anyonyam āyastā yodhā jaghnur mahāmṛdhe
     pitṝn bhrātṝn vayasyāṃś ca putrān api tathāpare
 88 evam āsīd amaryādaṃ yuddhaṃ bharatasattama
     prāsāsibāṇakalile vartamāne sudāruṇe

Book 9 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 9
Chapter 23

  1 [स]
      तस्मिञ शब्दे मृदौ जाते पाण्डवैर निहते बले
      अश्वैः सप्तशतैः शिष्टैर उपावर्तत सौबलः
  2 स यात्वा वाहिनीं तूर्णम अब्रवीत तवरयन युधि
      युध्यध्वम इति संहृष्टाः पुनः पुनर अरिंदमः
      अपृच्छत कषत्रियांस तत्र कव नु राजा महारथः
  3 शकुनेस तु वचः शरुत्वा त ऊचुर भरतर्षभ
      असौ तिष्ठति कौरव्यॊ रणमध्ये महारथः
  4 यत्रैतत सुमहच छस्त्रं पूर्णचन्द्र समप्रभम
      यत्रैते सतल तराणा रथास तिष्ठन्ति दंशिताः
  5 यत्रैष शब्दस तुमुलः पर्जन्यनिनदॊपमः
      तत्र गच्छ दरुतं राजंस ततॊ दरक्ष्यसि कौरवम
  6 एवम उक्तस तु तैः शूरैः शकुनिः सौबलस तदा
      परययौ तत्र यत्रासौ पुत्रस तव नराधिप
      सर्वतः संवृतॊ वीरैः समरेष्व अनिवर्तिभिः
  7 ततॊ दुर्यॊधनं दृष्ट्वा रथानीके वयवस्थितम
      सरथांस तावकान सर्वान हर्षयञ शकुनिस ततः
  8 दुर्यॊधनम इदं वाक्यं हृष्टरूपॊ विशां पते
      कृतकार्यम इवात्मानं मन्यमानॊ ऽबरवीन नृपम
  9 जहि राजन रथानीकम अश्वाः सर्वे जिता मया
      नात्यक्त्वा जीवितं संख्ये शक्यॊ जेतुं युधिष्ठिरः
  10 हते तस्मिन रथानीके पाण्डवेनाभिपालिते
     गजान एतान हनिष्यामः पदातींश चेतरांस तथा
 11 शरुत्वा तु वचनं तस्य तावका जयगृद्धिनः
     जवेनाभ्यपतन हृष्टाः पाणड्वानाम अनीकिनीम
 12 सर्वे विवृततूणीराः परगृहीतशरासनाः
     शरासनानि धुन्वानाः सिंहनादं परचक्रिरे
 13 ततॊ जयातलनिर्घॊषः पुनर आसीद विशां पते
     परादुरासीच छराणां च सुमुक्तानां सुदारुणः
 14 तान समीपगतान दृष्ट्वा जवेनॊद्यत कार्मुकान
     उवाच देवकीपुत्रं कुन्तीपुत्रॊ धनंजयः
 15 चॊदयाश्वान असंभ्रान्तः परविशैतद बलार्णवम
     अन्तम अद्य गमिष्यामि शत्रूणां निशितैः शरैः
 16 अष्टादश दिनान्य अद्य युद्धस्यास्य जनार्दन
     वर्तमानस्य महतः समासद्य परस्परम
 17 अनन्त कल्पा धवजिनी भूत्वा हय एषां महात्मनाम
     कषयम अद्य गता युद्धे पश्य दैवं यथाविधम
 18 समुद्रकल्पं तु बलं धार्तराष्ट्रस्य माधव
     अस्मान आसाद्य संजात्म गॊष्पदॊपमम अच्युत
 19 हते भीष्मे च संदध्याच छिवं सयाद इह माधव
     न च तत कृतवान मूढॊ धार्तराष्ट्रः सुबालिशः
 20 उक्तं भीष्मेण यद वाक्यं हितं पथ्यं च माधव
     तच चापि नासौ कृतवान वीतबुद्धिः सुयॊधनः
 21 तस्मिंस तु पतिते भीष्मे परच्युते पृथिवीतले
     न जाने कारणं किं नु येन युद्धम अवर्तत
 22 मूढांस तु सर्वथा मन्ये धार्तराष्ट्रान सुबालिशान
     पतिते शंतनॊः पुत्रे ये ऽकार्षुः संयुगं पुनः
 23 अनन्तरं च निहते दरॊणे बरह्म विदां वरे
     राधेये च विकर्णे च नैवाशाम्यत वैशसम
 24 अल्पावशिष्टे सैन्ये ऽसमिन सूतपुत्रे च पातिते
     सपुत्रे वै नरव्याघ्रे नैवाशाम्यत वैशसम
 25 शरुतायुषि हते शूरे जलसंधे च पौरवे
     शरुतायुधे च नृपतौ नैवाशाम्यत वैशसम
 26 भूरिश्रवसि शल्ये च शाल्वे चैव जनार्दन
     आवन्त्येषु च वीरेषु नैवाशाम्यत वैशसम
 27 जयद्रथे च निहते राक्षसे चाप्य अलायुधे
     बाह्लिके सॊमदत्ते च नैवाशाम्यत वैशसम
 28 भगदत्ते हते शूरे काम्बॊजे च सुदक्षिणे
     दुःशासने च निहते नैवाशाम्यत वैशसम
 29 दृष्ट्वा च निहताञ शूरान पृथन माण्डलिकान नृपान
     बलिनश च रणे कृष्ण नैवाशाम्यत वैशसम
 30 अक्षौहिणीपतीन दृष्ट्वा भीमसेनेन पातितान
     मॊहाद वा यदि वा लॊभान नैवाशाम्यत वैशसम
 31 कॊ नु राजकुले जातः कौरवेयॊ विशेषतः
     निरर्थकं महद वैरं कुर्याद अन्यः सुयॊधनात
 32 गुणतॊ ऽभयधिकं जञत्वा बलतः शौर्यतॊ ऽपि वा
     अमूढः कॊ नु युध्येत जनान पराज्ञॊ हिताहितम
 33 यन न तस्य मनॊ हय आसीत तवयॊक्तस्य हितं वचः
     परशमे पाण्डवैः सार्धं सॊ ऽनयस्य शृणुयात कथम
 34 येन शांतनवॊ भीष्मॊ दरॊणॊ विदुर एव च
     परत्याख्याताः शमस्यार्थे किं नु तस्याद्य भेषजम
 35 मौर्ख्याद्येन पिता वृद्धः परत्याख्यातॊ जनार्दन
     तथा माता हितं वाक्यं भाषमाणा हितैषिणी
     परत्याख्याता हय असत्कृत्य स कस्मै रॊचयेद वचः
 36 कुलान्तक रणॊ वयक्तं जात एष जनार्दन
     तथास्य दृश्यते चेष्टा नीतिश चैव विशां पते
     नैष दास्यति नॊ राज्यम इति मे मतिर अच्युत
 37 उक्तॊ ऽहं बहुशस तात विदुरेण महात्मना
     न जीवन दास्यते भागं धार्तराष्ट्रः कथं चन
 38 यावत पराणा धमिष्यन्ति धार्तराष्ट्रस्य मानद
     तावद युष्मास्व अपापेषु परचरिष्यति पातकम
 39 न स युक्तॊ ऽनयथा जेतुम ऋते वृद्धेन माधव
     इत्य अब्रवीत सदा मां हि विदुरः सत्यदर्शनः
 40 तत सर्वम अद्य जानामि वयवसायं दुरात्मनः
     यद उक्तं वचनं तेन विदुरेण महात्मना
 41 यॊ हि शरुत्वा वचः पथ्यं जामदग्न्याद यथातथम
     अवामन्यत दुर्बुद्धिर धरुवं नाश मुखे सथितः
 42 उक्तं हि बहुभिः सिद्धैर जातमात्रे सुयॊधने
     एनं पराप्य दुरात्मानं कषयं कषत्रं गमिष्यति
 43 तद इदं वचनं तेषां निरुक्तं वै जनार्दन
     कषयं याता हि राजानॊ दुर्यॊधनकृते भृशम
 44 सॊ ऽदय सर्वान रणे यॊधान निहनिष्यामि माधव
     कषत्रियेषु हतेष्व आशु शून्ये च शिबिरे कृते
 45 वधाय चात्मनॊ ऽसमाभिः संयुगं रॊचयिष्यति
     तद अन्तं हि भवेद वैरम अनुमानेन माधव
 46 एवं पश्यामि वार्ष्णेय चिन्तयन परज्ञया सवया
     विदुरस्य च वाक्येन चेष्टया च दुरात्मनः
 47 संयाहि भरतीं वीर यावद्धन्मि शितैः शरैः
     दुर्यॊधनं दुरात्मानं वाहिनीं चास्य संयुगे
 48 कषेमम अद्य करिष्यामि धर्मराजस्य माधव
     हत्वैतद दुर्बलं सैन्यं धार्तराष्ट्रस्य पश्यतः
 49 [स]
     अभीशु हस्तॊ दाशार्हस तथॊक्तः सव्यसाचिना
     तद बलौघम अमित्राणाम अभीतः पराविशद रणे
 50 शरासनवरं घॊरं शक्तिकण्टक संवृतम
     गदापरिघपन्थानं रथनागमहाद्रुमम
 51 हयपत्तिलताकीर्णं गाहमानॊ महायशाः
     वयच्चरत तत्र गॊविन्दॊ रथेनातिपताकिना
 52 ते हयाः पाण्डुरा राजन वहन्तॊ ऽरजुनम आहवे
     दिष्कु सर्वास्व अदृश्यन्त दाशार्हेण परचॊदिताः
 53 ततः परायाद रथेनाजौ सव्यसाची परंतपः
     किरञ शरशतांस तीक्ष्णान वारिधारा इवाम्बुदः
 54 परादुरासीन महाञ शब्दः शराणां नतपर्वणाम
     इषुभिश छाद्यमानानां समरे सव्यसाचिना
 55 असज्जन्तस तनुत्रेषु शरौघाः परापतन भुवि
     इन्द्राशनिसमस्पर्शा गाण्डीवप्रेषिताः शराः
 56 नरान नागान समाहत्य हयांश चापि विशां पते
     अपतन्त रणे बाणाः पतंगा इव घॊषिणः
 57 आसीत सर्वम अवच्छन्नं गाण्डीवप्रेषितैः शरैः
     न पराज्ञायन्त समरे दिशॊ वा परदिशॊ ऽपि वा
 58 सर्वम आसीज जगत पूर्णं पार्थ नामाङ्कितैः शरैः
     रुक्मपुङ्खैस तैलधौतैः कर्मार परिमार्जितैः
 59 ते दह्यमानाः पार्थेन पावकेनेव कुञ्जराः
     समासीदन्त कौरव्या वध्यमानाः शितैः शरैः
 60 शरचाप धरः पार्थः परज्वजन्न इव भारत
     ददाह समरे यॊधान कक्षम अग्निर इव जवलन
 61 यथा वनान्ते वनपैर विसृष्टः; कक्षं दहेत कृष्ण गतिः सघॊषः
     भूरि दरुमं शुष्कलता वितानं; भृशं समृद्धॊ जवलनः परतापी
 62 एवं स नाराचगणप्रतापी; शरार्चिर उच्चावचतिग्मतेजाः
     ददाह सर्वां तव पुत्र सेनाम; अमृष्यमाणस तरसा तरस्वी
 63 तस्येषवः पराणहराः सुमुक्ता; नासज्जन वै वर्मसु रुक्मपुङ्खाः
     न च दवितीयं परमुमॊच बाणं; नरे हये वा परमद्विपे वा
 64 अनेकरूपाकृतिभिर हि बाणैर; महारथानीकम अनुप्रविश्य
     स एव एकस तव पुत्र सेनां; जघान दैत्यान इव वज्रपाणिः
   1 [s]
      tasmiñ śabde mṛdau jāte pāṇḍavair nihate bale
      aśvaiḥ saptaśataiḥ śiṣṭair upāvartata saubalaḥ
  2 sa yātvā vāhinīṃ tūrṇam abravīt tvarayan yudhi
      yudhyadhvam iti saṃhṛṣṭāḥ punaḥ punar ariṃdamaḥ
      apṛcchat kṣatriyāṃs tatra kva nu rājā mahārathaḥ
  3 śakunes tu vacaḥ śrutvā ta ūcur bharatarṣabha
      asau tiṣṭhati kauravyo raṇamadhye mahārathaḥ
  4 yatraitat sumahac chastraṃ pūrṇacandra samaprabham
      yatraite satala trāṇā rathās tiṣṭhanti daṃśitāḥ
  5 yatraiṣa śabdas tumulaḥ parjanyaninadopamaḥ
      tatra gaccha drutaṃ rājaṃs tato drakṣyasi kauravam
  6 evam uktas tu taiḥ śūraiḥ śakuniḥ saubalas tadā
      prayayau tatra yatrāsau putras tava narādhipa
      sarvataḥ saṃvṛto vīraiḥ samareṣv anivartibhiḥ
  7 tato duryodhanaṃ dṛṣṭvā rathānīke vyavasthitam
      sarathāṃs tāvakān sarvān harṣayañ śakunis tataḥ
  8 duryodhanam idaṃ vākyaṃ hṛṣṭarūpo viśāṃ pate
      kṛtakāryam ivātmānaṃ manyamāno 'bravīn nṛpam
  9 jahi rājan rathānīkam aśvāḥ sarve jitā mayā
      nātyaktvā jīvitaṃ saṃkhye śakyo jetuṃ yudhiṣṭhiraḥ
  10 hate tasmin rathānīke pāṇḍavenābhipālite
     gajān etān haniṣyāmaḥ padātīṃś cetarāṃs tathā
 11 śrutvā tu vacanaṃ tasya tāvakā jayagṛddhinaḥ
     javenābhyapatan hṛṣṭāḥ pāṇaḍvānām anīkinīm
 12 sarve vivṛtatūṇīrāḥ pragṛhītaśarāsanāḥ
     śarāsanāni dhunvānāḥ siṃhanādaṃ pracakrire
 13 tato jyātalanirghoṣaḥ punar āsīd viśāṃ pate
     prādurāsīc charāṇāṃ ca sumuktānāṃ sudāruṇaḥ
 14 tān samīpagatān dṛṣṭvā javenodyata kārmukān
     uvāca devakīputraṃ kuntīputro dhanaṃjayaḥ
 15 codayāśvān asaṃbhrāntaḥ praviśaitad balārṇavam
     antam adya gamiṣyāmi śatrūṇāṃ niśitaiḥ śaraiḥ
 16 aṣṭādaśa dināny adya yuddhasyāsya janārdana
     vartamānasya mahataḥ samāsadya parasparam
 17 ananta kalpā dhvajinī bhūtvā hy eṣāṃ mahātmanām
     kṣayam adya gatā yuddhe paśya daivaṃ yathāvidham
 18 samudrakalpaṃ tu balaṃ dhārtarāṣṭrasya mādhava
     asmān āsādya saṃjātma goṣpadopamam acyuta
 19 hate bhīṣme ca saṃdadhyāc chivaṃ syād iha mādhava
     na ca tat kṛtavān mūḍho dhārtarāṣṭraḥ subāliśaḥ
 20 uktaṃ bhīṣmeṇa yad vākyaṃ hitaṃ pathyaṃ ca mādhava
     tac cāpi nāsau kṛtavān vītabuddhiḥ suyodhanaḥ
 21 tasmiṃs tu patite bhīṣme pracyute pṛthivītale
     na jāne kāraṇaṃ kiṃ nu yena yuddham avartata
 22 mūḍhāṃs tu sarvathā manye dhārtarāṣṭrān subāliśān
     patite śaṃtanoḥ putre ye 'kārṣuḥ saṃyugaṃ punaḥ
 23 anantaraṃ ca nihate droṇe brahma vidāṃ vare
     rādheye ca vikarṇe ca naivāśāmyata vaiśasam
 24 alpāvaśiṣṭe sainye 'smin sūtaputre ca pātite
     saputre vai naravyāghre naivāśāmyata vaiśasam
 25 śrutāyuṣi hate śūre jalasaṃdhe ca paurave
     śrutāyudhe ca nṛpatau naivāśāmyata vaiśasam
 26 bhūriśravasi śalye ca śālve caiva janārdana
     āvantyeṣu ca vīreṣu naivāśāmyata vaiśasam
 27 jayadrathe ca nihate rākṣase cāpy alāyudhe
     bāhlike somadatte ca naivāśāmyata vaiśasam
 28 bhagadatte hate śūre kāmboje ca sudakṣiṇe
     duḥśāsane ca nihate naivāśāmyata vaiśasam
 29 dṛṣṭvā ca nihatāñ śūrān pṛthan māṇḍalikān nṛpān
     balinaś ca raṇe kṛṣṇa naivāśāmyata vaiśasam
 30 akṣauhiṇīpatīn dṛṣṭvā bhīmasenena pātitān
     mohād vā yadi vā lobhān naivāśāmyata vaiśasam
 31 ko nu rājakule jātaḥ kauraveyo viśeṣataḥ
     nirarthakaṃ mahad vairaṃ kuryād anyaḥ suyodhanāt
 32 guṇato 'bhyadhikaṃ jñatvā balataḥ śauryato 'pi vā
     amūḍhaḥ ko nu yudhyeta janān prājño hitāhitam
 33 yan na tasya mano hy āsīt tvayoktasya hitaṃ vacaḥ
     praśame pāṇḍavaiḥ sārdhaṃ so 'nyasya śṛṇuyāt katham
 34 yena śāṃtanavo bhīṣmo droṇo vidura eva ca
     pratyākhyātāḥ śamasyārthe kiṃ nu tasyādya bheṣajam
 35 maurkhyādyena pitā vṛddhaḥ pratyākhyāto janārdana
     tathā mātā hitaṃ vākyaṃ bhāṣamāṇā hitaiṣiṇī
     pratyākhyātā hy asatkṛtya sa kasmai rocayed vacaḥ
 36 kulāntaka raṇo vyaktaṃ jāta eṣa janārdana
     tathāsya dṛśyate ceṣṭā nītiś caiva viśāṃ pate
     naiṣa dāsyati no rājyam iti me matir acyuta
 37 ukto 'haṃ bahuśas tāta vidureṇa mahātmanā
     na jīvan dāsyate bhāgaṃ dhārtarāṣṭraḥ kathaṃ cana
 38 yāvat prāṇā dhamiṣyanti dhārtarāṣṭrasya mānada
     tāvad yuṣmāsv apāpeṣu pracariṣyati pātakam
 39 na sa yukto 'nyathā jetum ṛte vṛddhena mādhava
     ity abravīt sadā māṃ hi viduraḥ satyadarśanaḥ
 40 tat sarvam adya jānāmi vyavasāyaṃ durātmanaḥ
     yad uktaṃ vacanaṃ tena vidureṇa mahātmanā
 41 yo hi śrutvā vacaḥ pathyaṃ jāmadagnyād yathātatham
     avāmanyata durbuddhir dhruvaṃ nāśa mukhe sthitaḥ
 42 uktaṃ hi bahubhiḥ siddhair jātamātre suyodhane
     enaṃ prāpya durātmānaṃ kṣayaṃ kṣatraṃ gamiṣyati
 43 tad idaṃ vacanaṃ teṣāṃ niruktaṃ vai janārdana
     kṣayaṃ yātā hi rājāno duryodhanakṛte bhṛśam
 44 so 'dya sarvān raṇe yodhān nihaniṣyāmi mādhava
     kṣatriyeṣu hateṣv āśu śūnye ca śibire kṛte
 45 vadhāya cātmano 'smābhiḥ saṃyugaṃ rocayiṣyati
     tad antaṃ hi bhaved vairam anumānena mādhava
 46 evaṃ paśyāmi vārṣṇeya cintayan prajñayā svayā
     vidurasya ca vākyena ceṣṭayā ca durātmanaḥ
 47 saṃyāhi bharatīṃ vīra yāvaddhanmi śitaiḥ śaraiḥ
     duryodhanaṃ durātmānaṃ vāhinīṃ cāsya saṃyuge
 48 kṣemam adya kariṣyāmi dharmarājasya mādhava
     hatvaitad durbalaṃ sainyaṃ dhārtarāṣṭrasya paśyataḥ
 49 [s]
     abhīśu hasto dāśārhas tathoktaḥ savyasācinā
     tad balaugham amitrāṇām abhītaḥ prāviśad raṇe
 50 śarāsanavaraṃ ghoraṃ śaktikaṇṭaka saṃvṛtam
     gadāparighapanthānaṃ rathanāgamahādrumam
 51 hayapattilatākīrṇaṃ gāhamāno mahāyaśāḥ
     vyaccarat tatra govindo rathenātipatākinā
 52 te hayāḥ pāṇḍurā rājan vahanto 'rjunam āhave
     diṣku sarvāsv adṛśyanta dāśārheṇa pracoditāḥ
 53 tataḥ prāyād rathenājau savyasācī paraṃtapaḥ
     kirañ śaraśatāṃs tīkṣṇān vāridhārā ivāmbudaḥ
 54 prādurāsīn mahāñ śabdaḥ śarāṇāṃ nataparvaṇām
     iṣubhiś chādyamānānāṃ samare savyasācinā
 55 asajjantas tanutreṣu śaraughāḥ prāpatan bhuvi
     indrāśanisamasparśā gāṇḍīvapreṣitāḥ śarāḥ
 56 narān nāgān samāhatya hayāṃś cāpi viśāṃ pate
     apatanta raṇe bāṇāḥ pataṃgā iva ghoṣiṇaḥ
 57 āsīt sarvam avacchannaṃ gāṇḍīvapreṣitaiḥ śaraiḥ
     na prājñāyanta samare diśo vā pradiśo 'pi vā
 58 sarvam āsīj jagat pūrṇaṃ pārtha nāmāṅkitaiḥ śaraiḥ
     rukmapuṅkhais tailadhautaiḥ karmāra parimārjitaiḥ
 59 te dahyamānāḥ pārthena pāvakeneva kuñjarāḥ
     samāsīdanta kauravyā vadhyamānāḥ śitaiḥ śaraiḥ
 60 śaracāpa dharaḥ pārthaḥ prajvajann iva bhārata
     dadāha samare yodhān kakṣam agnir iva jvalan
 61 yathā vanānte vanapair visṛṣṭaḥ; kakṣaṃ dahet kṛṣṇa gatiḥ saghoṣaḥ
     bhūri drumaṃ śuṣkalatā vitānaṃ; bhṛśaṃ samṛddho jvalanaḥ pratāpī
 62 evaṃ sa nārācagaṇapratāpī; śarārcir uccāvacatigmatejāḥ
     dadāha sarvāṃ tava putra senām; amṛṣyamāṇas tarasā tarasvī
 63 tasyeṣavaḥ prāṇaharāḥ sumuktā; nāsajjan vai varmasu rukmapuṅkhāḥ
     na ca dvitīyaṃ pramumoca bāṇaṃ; nare haye vā paramadvipe vā
 64 anekarūpākṛtibhir hi bāṇair; mahārathānīkam anupraviśya
     sa eva ekas tava putra senāṃ; jaghāna daityān iva vajrapāṇiḥ

Book 9 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 9
Chapter 24

  1 [स]
      अस्यतां यतमानानां शूराणाम अनिवर्तिनाम
      संकल्पम अकरॊन मॊघं गाण्डीवेन धनंजयः
  2 इन्द्राशनिसमस्पर्शान अविषह्यान महौजसः
      विसृजन दृश्यते बाणान धारा मुञ्चन्न इवाम्बुदः
  3 तत सैन्यं भरतश्रेष्ठ वध्यमानं किरीत्टिना
      संप्रदुद्राव संग्रामात तव पुत्रस्य पश्यतः
  4 हतधुर्या रथाः केचिद धतसूतास तथापरे
      भग्नाक्षयुगचक्रेषाः के चिद आसन विशां पते
  5 अन्येषां सायकाः कषीणास तथान्ये शरपीडिताः
      अक्षता युगपत के चित पराद्रवन भयपीडिताः
  6 के चित पुत्रान उपादाय हतभूयिष्ठ वाहनाः
      विचुक्रुशुः पितॄन अन्ये सहायान अपरे पुनः
  7 बान्धवांश च नरव्याघ्र भरातॄन संबन्धिनस तथा
      दुद्रुवुः के चिद उत्सृज्य तत्र तत्र विशां पते
  8 बहवॊ ऽतर भृशं विद्धा मुह्यमाना महारथाः
      निष्टनन्तः सम दृश्यन्ते पार्थ बाणहता नराः
  9 तान अन्ये रथम आरॊप्य समाश्वास्य मुहूर्तकम
      विश्रान्ताश च वितृष्णाश च पुनर युद्धाय जग्मिरे
  10 तान अपास्य गताः के चित पुनर एव युयुत्सवः
     कुर्वन्तस तव पुत्रस्य शासनं युद्धदुर्मदाः
 11 पानीयम अपरे पीत्वा पर्याश्वास्य च वाहनम
     वर्माणि च समारॊप्य के चिद भरतसत्तम
 12 समाश्वास्यापरे भरातॄन निक्षिप्य शिबिरे ऽपि च
     पुत्रान अन्ये पितॄन अन्ये पुनर युद्धम अरॊचयन
 13 सज्जयित्वा रथान के चिद यथामुख्यं विशां पते
     आप्लुत्य पाण्डवानीकं पुनर युद्धम अरॊचयन
 14 ते शूराः किङ्किणीजालैः समाच्छन्ना बभासिरे
     तरैलॊक्यविजये युक्ता यथा दैतेय दानवाः
 15 आगम्य सहसा के चिद रथैः सवर्णविभूषितैः
     पाण्डवानाम अनीकेषु धृष्टद्युम्नम अयॊधयन
 16 धृष्टद्युम्नॊ ऽपि पाञ्चाल्यः शिखण्डी च महारथः
     नाकुलिश च शतानीकॊ रथानीकम अयॊधयन
 17 पाञ्चाल्यस तु ततः करुद्धः सैन्येन महता वृतः
     अभ्यद्रवत सुसंरब्धस तावकान हन्तुम उद्यतः
 18 ततस तव आपततस तस्य तव पुत्रॊ जनाधिप
     बाणसंघान अनेकान वै परेषयाम आस भारत
 19 धृष्टद्युम्नस ततॊ राजंस तव पुत्रेण धन्विना
     नाराचैर बहुभिः कषिप्रं बाह्वॊर उरसि चार्पितः
 20 सॊ ऽतिविद्धॊ महेष्वासस तॊत्त्रार्दित इव दविपः
     तस्याश्वांश चतुरॊ बाणैः परेषयाम आस मृत्यवे
     सारथेश चास्य भल्लेन शिरः कायाद अपाहरत
 21 ततॊ दुर्यॊधनॊ राजा पृष्ठाम आरुध्य वाजिनः
     अपाक्रामद धतरथॊ नातिदूरम अरिंदमः
 22 दृष्ट्वा तु हतविक्रान्तं सवम अनीकं महाबलः
     तव पुत्रॊ महाराज परययौ यत्र सौबलः
 23 ततॊ रथेषु भग्नेषु तरिसाहस्रा महाद्विपाः
     पाण्डवान रथिनः पञ्च समन्तत पर्यवारयन
 24 ते वृताः समरे पञ्च गजानीकेन भारत
     अशॊभन्त नरव्याघ्रा गरहा वयाप्ता घनैर इव
 25 ततॊ ऽरजुनॊ महाराज लब्धलक्षॊ महाभुजः
     विनिर ययौ रथेनैव शवेताश्वः कृष्णसारथिः
 26 तैः समन्तात परिवृतः कुञ्जरैः पर्वतॊपमैः
     नाराचैर विमलैस तीक्ष्णैर गजानीकम अपॊथयत
 27 तत्रैकबाणनिहतान अपश्याम महागजान
     पतितान पात्यमानांश च विभिन्नान सव्यसाच्चिना
 28 भीमसेनस तु तान दृष्ट्वा नागान मत्तगजॊपमः
     करेण गृह्य महतीं गदाम अभ्यपतद बली
     अवप्लुत्य रथात तूर्णं दण्डपाणिर इवान्तकः
 29 तम उद्यतगदं दृष्ट्वा पाण्डवानां महारथम
     वित्रेसुस तावकाः सैन्याः शकृन मूत्रं परसुस्रुवुः
     आविग्नं च बलं सर्वं गदाहस्ते वृकॊदरे
 30 गदया भीमसेनेन भिन्नकुम्भान रजस्वलान
     धावमानान अपश्याम कुन्रजान पर्वतॊपमान
 31 परधाव्य कुञ्जरास ते तु भीमसेनगदा हताः
     पेतुर आर्तस्वरं कृत्वा छिन्नपक्षा इवाद्रयः
 32 तान भिन्नकुम्भान सुबहून दरवमाणान इतस ततः
     पतमानांश च संप्रेक्ष्य वित्रेसुस तव सैनिकाः
 33 युधिष्ठिरॊ ऽपि संक्रुद्धॊ माद्रीपुत्रौ च पाण्डवौ
     गृध्रपक्षैः शितैर बाणैर जघ्नुर वै गजयॊधिनः
 34 धृष्टद्युम्नस तु समरे पराजित्य नराधिपम
     अपक्रान्ते तव सुते हयपृष्ठं समाश्रिते
 35 दृष्ट्वा च पाण्डवान सर्वान कुञ्जरैः परिवारितान
     धृष्टद्युम्नॊ महाराज सह सर्वैः परभद्रकैः
     पुत्रः पाञ्चालराजस्य जिघांसुः कुञ्जरान ययौ
 36 अदृष्ट्वा तु रथानीके दुर्यॊधनम अरिंदमम
     अश्वत्थामा कृपश चैव कृतवर्मा च सात्वतः
     अपृच्छन कषत्रियांस तत्र कव नु दुर्यॊधनॊ गतः
 37 अपश्यमाना राजानं वर्तमाने जनक्षये
     मन्वाना निहतं तत्र तव पुत्रं महारथाः
     विषण्णवदना भूत्वा पर्यपृच्छन्त ते सुतम
 38 आहुः केच्चिद धते सूते परयातॊ यत्र सौबलः
     अपरे तव अब्रुवंस तत्र कषत्रिया भृशविक्षिताः
 39 दुर्यॊधनेन किं कार्यं दरक्ष्यध्वं यदि जीवति
     युध्यध्वां सहिताः सर्वे किं वॊ राजा करिष्यति
 40 ते कषत्रियाः कषतैर गात्रैर हतभूयुष्ठ वाहनाः
     शरैः संपीड्यमानाश च नातिव्यक्तम इवाब्रुवन
 41 इदं सर्वं बलं हन्मॊ येन सम परिवारिताः
     एते सर्वे गजान हत्वा उपयान्ति सम पाण्डवाः
 42 शरुत्वा तु वचनं तेषाम अश्वत्थामा महाबलः
     हित्वा पाञ्चालराजस्य तद अनीकं दुरुत्सहम
 43 कृपश च कृतवर्मा च परययुर यत्त्र सौबलः
     रथानीकं परित्यज्य शूराः सुदृढ धन्विनः
 44 ततस तेषु परयातेषु धृष्टद्युम्नपुरॊगमाः
     आययुः पाण्डवा राजन विनिघ्नान्तः सम तावकान
 45 दृष्ट्वा तु तान आपततः संप्रहृष्टान महारथान
     पराक्रान्तांस ततॊ वीरान निराशाञ जीविते तदा
     विवर्णमुख भूयिष्ठम अभवत तावकं बलम
 46 परिक्षीणायुधान दृष्ट्वा तान अहं परिवारितान
     राजन बलेन दव्यङ्गेन तयक्त्वा जीवितम आत्मनः
 47 आत्मना पञ्चमॊ ऽयुध्यं पाञ्चालस्य बलेन ह
     तस्मिन देशे वयवस्थाप्य यत्र शारद्वतः सथितः
 48 संप्रयुद्धा वयं पञ्च किरीटिशरपीडिताः
     धृष्टाद्युम्नं महानीकं तत्र नॊ ऽभूद रणॊ महान
     जितास तेन वयं सर्वे वयपयाम रणात ततः
 49 अथापश्यां सत्यकिं तम उपायान्तं महारथम
     रथैश चतुःशतैर वीरॊ मां चाभ्यद्रवद आहवे
 50 धृष्टद्युम्नाद अहं मुक्तः कथं चिच छान्त वाहनः
     पतितॊ माधवानीकं दुष्कृती नरकं यथा
     तत्र युद्धम अभूद घॊरं मुहूर्तम अतिदारुणम
 51 सात्यकिस तु महाबाहुर मम हत्वा परिच्छदम
     जीवग्राहम अगृह्णान मां मूर्छितं पतितं भुवि
 52 ततॊ मुहूर्ताद इव तद गजानीकम अवध्यत
     गदया भीमसेनेन नाराचैर अर्जुनेन च
 53 परतिपिष्टैर महानागैः समन्तात पर्वतॊपमैः
     नातिप्रसिद्धेव गतिः पाण्डवानाम अजायत
 54 रथमार्गांस ततश चक्रे भीमसेनॊ महाबलः
     पाण्डवानां महाराज वयपकर्षन महागजान
 55 अश्वत्थामा कृपश चैव कृतवर्मा च सात्वतः
     अपश्यन्तॊ रथानीके दुर्यॊधनम अरिंदमम
     राजानं मृगयाम आसुस तव पुत्रं महारथम
 56 परित्यज्य च पाञ्चालं परयाता यत्र सौबलः
     राज्ञॊ ऽदर्शन संविग्ना वर्तमाने जनक्षये
   1 [s]
      asyatāṃ yatamānānāṃ śūrāṇām anivartinām
      saṃkalpam akaron moghaṃ gāṇḍīvena dhanaṃjayaḥ
  2 indrāśanisamasparśān aviṣahyān mahaujasaḥ
      visṛjan dṛśyate bāṇān dhārā muñcann ivāmbudaḥ
  3 tat sainyaṃ bharataśreṣṭha vadhyamānaṃ kirītṭinā
      saṃpradudrāva saṃgrāmāt tava putrasya paśyataḥ
  4 hatadhuryā rathāḥ kecid dhatasūtās tathāpare
      bhagnākṣayugacakreṣāḥ ke cid āsan viśāṃ pate
  5 anyeṣāṃ sāyakāḥ kṣīṇās tathānye śarapīḍitāḥ
      akṣatā yugapat ke cit prādravan bhayapīḍitāḥ
  6 ke cit putrān upādāya hatabhūyiṣṭha vāhanāḥ
      vicukruśuḥ pitṝn anye sahāyān apare punaḥ
  7 bāndhavāṃś ca naravyāghra bhrātṝn saṃbandhinas tathā
      dudruvuḥ ke cid utsṛjya tatra tatra viśāṃ pate
  8 bahavo 'tra bhṛśaṃ viddhā muhyamānā mahārathāḥ
      niṣṭanantaḥ sma dṛśyante pārtha bāṇahatā narāḥ
  9 tān anye ratham āropya samāśvāsya muhūrtakam
      viśrāntāś ca vitṛṣṇāś ca punar yuddhāya jagmire
  10 tān apāsya gatāḥ ke cit punar eva yuyutsavaḥ
     kurvantas tava putrasya śāsanaṃ yuddhadurmadāḥ
 11 pānīyam apare pītvā paryāśvāsya ca vāhanam
     varmāṇi ca samāropya ke cid bharatasattama
 12 samāśvāsyāpare bhrātṝn nikṣipya śibire 'pi ca
     putrān anye pitṝn anye punar yuddham arocayan
 13 sajjayitvā rathān ke cid yathāmukhyaṃ viśāṃ pate
     āplutya pāṇḍavānīkaṃ punar yuddham arocayan
 14 te śūrāḥ kiṅkiṇījālaiḥ samācchannā babhāsire
     trailokyavijaye yuktā yathā daiteya dānavāḥ
 15 āgamya sahasā ke cid rathaiḥ svarṇavibhūṣitaiḥ
     pāṇḍavānām anīkeṣu dhṛṣṭadyumnam ayodhayan
 16 dhṛṣṭadyumno 'pi pāñcālyaḥ śikhaṇḍī ca mahārathaḥ
     nākuliś ca śatānīko rathānīkam ayodhayan
 17 pāñcālyas tu tataḥ kruddhaḥ sainyena mahatā vṛtaḥ
     abhyadravat susaṃrabdhas tāvakān hantum udyataḥ
 18 tatas tv āpatatas tasya tava putro janādhipa
     bāṇasaṃghān anekān vai preṣayām āsa bhārata
 19 dhṛṣṭadyumnas tato rājaṃs tava putreṇa dhanvinā
     nārācair bahubhiḥ kṣipraṃ bāhvor urasi cārpitaḥ
 20 so 'tividdho maheṣvāsas tottrārdita iva dvipaḥ
     tasyāśvāṃś caturo bāṇaiḥ preṣayām āsa mṛtyave
     sāratheś cāsya bhallena śiraḥ kāyād apāharat
 21 tato duryodhano rājā pṛṣṭhām ārudhya vājinaḥ
     apākrāmad dhataratho nātidūram ariṃdamaḥ
 22 dṛṣṭvā tu hatavikrāntaṃ svam anīkaṃ mahābalaḥ
     tava putro mahārāja prayayau yatra saubalaḥ
 23 tato ratheṣu bhagneṣu trisāhasrā mahādvipāḥ
     pāṇḍavān rathinaḥ pañca samantat paryavārayan
 24 te vṛtāḥ samare pañca gajānīkena bhārata
     aśobhanta naravyāghrā grahā vyāptā ghanair iva
 25 tato 'rjuno mahārāja labdhalakṣo mahābhujaḥ
     vinir yayau rathenaiva śvetāśvaḥ kṛṣṇasārathiḥ
 26 taiḥ samantāt parivṛtaḥ kuñjaraiḥ parvatopamaiḥ
     nārācair vimalais tīkṣṇair gajānīkam apothayat
 27 tatraikabāṇanihatān apaśyāma mahāgajān
     patitān pātyamānāṃś ca vibhinnān savyasāccinā
 28 bhīmasenas tu tān dṛṣṭvā nāgān mattagajopamaḥ
     kareṇa gṛhya mahatīṃ gadām abhyapatad balī
     avaplutya rathāt tūrṇaṃ daṇḍapāṇir ivāntakaḥ
 29 tam udyatagadaṃ dṛṣṭvā pāṇḍavānāṃ mahāratham
     vitresus tāvakāḥ sainyāḥ śakṛn mūtraṃ prasusruvuḥ
     āvignaṃ ca balaṃ sarvaṃ gadāhaste vṛkodare
 30 gadayā bhīmasenena bhinnakumbhān rajasvalān
     dhāvamānān apaśyāma kunrajān parvatopamān
 31 pradhāvya kuñjarās te tu bhīmasenagadā hatāḥ
     petur ārtasvaraṃ kṛtvā chinnapakṣā ivādrayaḥ
 32 tān bhinnakumbhān subahūn dravamāṇān itas tataḥ
     patamānāṃś ca saṃprekṣya vitresus tava sainikāḥ
 33 yudhiṣṭhiro 'pi saṃkruddho mādrīputrau ca pāṇḍavau
     gṛdhrapakṣaiḥ śitair bāṇair jaghnur vai gajayodhinaḥ
 34 dhṛṣṭadyumnas tu samare parājitya narādhipam
     apakrānte tava sute hayapṛṣṭhaṃ samāśrite
 35 dṛṣṭvā ca pāṇḍavān sarvān kuñjaraiḥ parivāritān
     dhṛṣṭadyumno mahārāja saha sarvaiḥ prabhadrakaiḥ
     putraḥ pāñcālarājasya jighāṃsuḥ kuñjarān yayau
 36 adṛṣṭvā tu rathānīke duryodhanam ariṃdamam
     aśvatthāmā kṛpaś caiva kṛtavarmā ca sātvataḥ
     apṛcchan kṣatriyāṃs tatra kva nu duryodhano gataḥ
 37 apaśyamānā rājānaṃ vartamāne janakṣaye
     manvānā nihataṃ tatra tava putraṃ mahārathāḥ
     viṣaṇṇavadanā bhūtvā paryapṛcchanta te sutam
 38 āhuḥ keccid dhate sūte prayāto yatra saubalaḥ
     apare tv abruvaṃs tatra kṣatriyā bhṛśavikṣitāḥ
 39 duryodhanena kiṃ kāryaṃ drakṣyadhvaṃ yadi jīvati
     yudhyadhvāṃ sahitāḥ sarve kiṃ vo rājā kariṣyati
 40 te kṣatriyāḥ kṣatair gātrair hatabhūyuṣṭha vāhanāḥ
     śaraiḥ saṃpīḍyamānāś ca nātivyaktam ivābruvan
 41 idaṃ sarvaṃ balaṃ hanmo yena sma parivāritāḥ
     ete sarve gajān hatvā upayānti sma pāṇḍavāḥ
 42 śrutvā tu vacanaṃ teṣām aśvatthāmā mahābalaḥ
     hitvā pāñcālarājasya tad anīkaṃ durutsaham
 43 kṛpaś ca kṛtavarmā ca prayayur yattra saubalaḥ
     rathānīkaṃ parityajya śūrāḥ sudṛḍha dhanvinaḥ
 44 tatas teṣu prayāteṣu dhṛṣṭadyumnapurogamāḥ
     āyayuḥ pāṇḍavā rājan vinighnāntaḥ sma tāvakān
 45 dṛṣṭvā tu tān āpatataḥ saṃprahṛṣṭān mahārathān
     parākrāntāṃs tato vīrān nirāśāñ jīvite tadā
     vivarṇamukha bhūyiṣṭham abhavat tāvakaṃ balam
 46 parikṣīṇāyudhān dṛṣṭvā tān ahaṃ parivāritān
     rājan balena dvyaṅgena tyaktvā jīvitam ātmanaḥ
 47 ātmanā pañcamo 'yudhyaṃ pāñcālasya balena ha
     tasmin deśe vyavasthāpya yatra śāradvataḥ sthitaḥ
 48 saṃprayuddhā vayaṃ pañca kirīṭiśarapīḍitāḥ
     dhṛṣṭādyumnaṃ mahānīkaṃ tatra no 'bhūd raṇo mahān
     jitās tena vayaṃ sarve vyapayāma raṇāt tataḥ
 49 athāpaśyāṃ satyakiṃ tam upāyāntaṃ mahāratham
     rathaiś catuḥśatair vīro māṃ cābhyadravad āhave
 50 dhṛṣṭadyumnād ahaṃ muktaḥ kathaṃ cic chānta vāhanaḥ
     patito mādhavānīkaṃ duṣkṛtī narakaṃ yathā
     tatra yuddham abhūd ghoraṃ muhūrtam atidāruṇam
 51 sātyakis tu mahābāhur mama hatvā paricchadam
     jīvagrāham agṛhṇān māṃ mūrchitaṃ patitaṃ bhuvi
 52 tato muhūrtād iva tad gajānīkam avadhyata
     gadayā bhīmasenena nārācair arjunena ca
 53 pratipiṣṭair mahānāgaiḥ samantāt parvatopamaiḥ
     nātiprasiddheva gatiḥ pāṇḍavānām ajāyata
 54 rathamārgāṃs tataś cakre bhīmaseno mahābalaḥ
     pāṇḍavānāṃ mahārāja vyapakarṣan mahāgajān
 55 aśvatthāmā kṛpaś caiva kṛtavarmā ca sātvataḥ
     apaśyanto rathānīke duryodhanam ariṃdamam
     rājānaṃ mṛgayām āsus tava putraṃ mahāratham
 56 parityajya ca pāñcālaṃ prayātā yatra saubalaḥ
     rājño 'darśana saṃvignā vartamāne janakṣaye

Book 9 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 9
Chapter 25

  1 [स]
      गजानीके हते तस्मिन पाण्डुपुत्रेण भारत
      वध्यमाने बले चैव भीमसेनेन संयुगे
  2 चरन्तं च तथा दृष्ट्वा भीमसेनम अरिंदमम
      दण्डहस्तं यथा करुद्द्धम अन्तकं पराणहारिणम
  3 समेत्य समरे राजन हतशेषाः सुतास तव
      अदृश्यमाने कौरव्ये पुत्रे दुर्यॊधने तव
      सॊदर्याः सहिता भूत्वा भीमसेनम उपाद्रवन
  4 दुर्मर्षणॊ महाराज जैत्रॊ भूरि बलॊ रविः
      इत्य एते सहिता भूत्वा तत्र पुत्राः समन्ततः
      भीमसेनम अभिद्रुत्य रुरुधुः सवतॊ दिशम
  5 ततॊ भीमॊ महाराज सवरथं पुनर आस्थितः
      मुमॊच निशितान बाणान पुत्राणां तव मर्मसु
  6 ते कीर्यमाणा भीमेन पुत्रास तव महारणे
      भीमसेनम अपासेधन परवणाद इव कुञ्जरम
  7 ततः करुद्धॊ रणे भीमः शिरॊ दुर्मर्षणस्य ह
      कषुरप्रेण परमथ्याशु पातयाम आस भूतले
  8 ततॊ ऽपरेण भल्लेन सर्वावरणभेदिना
      शरुतान्तम अवधीद भीमस तव पुत्रं महारथः
  9 जयत्सेनं ततॊ विद्ध्वा नाराचेन हसन्न इव
      पातयाम आस कौरव्यं रथॊपस्थाद अरिंदमः
      स पपात रथाद राजन भूमौ तूर्णं ममार च
  10 शरुतर्वा तु ततॊ भीमं करुद्धॊ विव्याध मारिष
     शतेन गृध्रवाजानां शराणां नतपर्वणाम
 11 ततः करुद्धॊ रणे भीमॊ जैत्रं भूरि बलं रविम
     तरीन एतांस तरिभिर आनर्छद दविषाग्निप्रतिमैः शरैः
 12 ते हता नयपतन भूमौ सयन्दनेभ्यॊ महारथः
     वसन्ते पुष्पशबला निकृत्ता इव किंशुकाः
 13 ततॊ ऽपरेण तीक्ष्णेन नाराच्चेन परंतपः
     दुर्विमॊचनम आहत्य परेषयाम आस मृत्यवे
 14 स हतः परापतद भूमौ सवरथाद रथिनां वरः
     गिरेस तु कूटजॊ भग्नॊ मारुतेनेव पादपः
 15 दुष्प्रधर्षं ततश चैव सुजातं च सुतौ तव
     एकैकं नयवधीत संख्ये दवाभ्यां दवाभ्यां चमूमुखे
     तौ शिलीमुखविद्धाङ्गौ पेततू रथसत्तमौ
 16 ततॊ यतन्तम अपरम अभिवीक्ष्य सुतं तव
     भल्लेन युधि विव्याध भीमॊ दुर्विषहं रणे
     स पपात हतॊ वाहात पश्यतां सर्वधन्विनाम
 17 दृष्ट्वा तु निहतान भरातॄन बहून एकेन संयुगे
     अमर्षवशम आपन्नः शरुतर्वा भीमम अभ्ययात
 18 विक्षिपन सुमहच चापं कार्तस्वरविभूषितम
     विसृजन सायकांश चैव विषाग्निप्रतिमान बहून
 19 स तु राजन धनुश छित्त्वा पाण्डवस्य महामृधे
     अथैनं छिन्नधन्वानं विंशत्या समवाकिरत
 20 ततॊ ऽनयद धनुर आदाय भीमसेनॊ महारथः
     अवाकिरत तव सुतं तिष्ठ तिष्ठेति चाब्रवीत
 21 महद आसीत तयॊर युद्धं चित्ररूपं भयानकम
     यादृशं समरे पूर्वं जम्भ वासवयॊर अभूत
 22 तयॊस तत्र शरैर मुक्तैर यमदण्डनिभैः शुभैः
     समाच्छन्ना धरा सर्वा खं च सर्वा दिशस तथा
 23 ततः शरुतर्वा संक्रुद्धॊ धनुर आयम्य सायकैः
     भीमसेनं रणे राजन बाह्वॊर उरसि चार्पयत
 24 सॊ ऽतिविद्धॊ महाराज तव पुत्रेण धन्विना
     भीमः संचुक्षुभे करुद्धः पर्वणीव महॊदधिः
 25 ततॊ भीमॊ रुषाविष्टः पुत्रस्य तव मारिष
     सारथिं चतुरश चाश्वान बाणैर निन्ये यमक्षयम
 26 विरथं तं समालक्ष्य विशिखैर लॊमवाहिभिः
     अवाकिरद अमेयात्मा दर्शयन पाणिलाघवम
 27 शरुतर्वा विरथॊ राजन्न आददे खड्ग चर्मणी
     अथास्याददतः खड्गं शतचन्द्रं च भानुमत
     कषुरप्रेण शिरः कायात पातयाम आस पाण्डवः
 28 छिन्नॊत्तमाङ्गस्य ततः कषुरप्रेण महात्मनः
     पपात कायः स रथाद वसुधाम अनुनादयन
 29 तस्मिन नीपतिते वीरे तावका भयमॊहिताः
     अभ्यद्रवन्त संग्रामे भीमसेनं युयुत्सवः
 30 तान आपतत एवाशु हतशेषाद बलार्णवात
     दंशितः परतिजग्राह भीमसेनः परतापवान
     ते तु तं वै समासाद्य परिवव्रुः समन्ततः
 31 ततस तु संवृतॊ भीमस तावाकैर निशितैः शरैः
     पीडयाम आस तान सर्वान सहस्राक्ष इवासुरान
 32 ततः पञ्च शतान हत्वा सवरूथान महारथान
     जघान कुञ्जरानीकं पुनः सप्तशतं युधि
 33 हत्वा दशसहस्राणि पत्तीनां परमेषुभिः
     वाजिनां च शतान्य अष्टौ पाण्डवः सम विराजते
 34 भीमसेनस तु कौन्तेयॊ हत्वा युद्धे सुतांस तव
     मेने कृतार्तह्म आत्मानं सफलं जन्म च परभॊ
 35 तं तथा युध्यमानं च विनिघ्नन्तं च तावकान
     ईक्षितुं नॊत्सहन्ते सम तव सैन्यानि भारत
 36 विद्राव्य तु कुरून सर्वांस तांश च हत्वा पदानुगान
     दॊर्भ्यां शब्दां ततश चक्रे तरासयानॊ महाद्विपान
 37 हतभूयिष्ठ यॊधा तु तव सेना विशां पते
     किं चिच छेषा महाराज कृपणा समपद्यत
   1 [s]
      gajānīke hate tasmin pāṇḍuputreṇa bhārata
      vadhyamāne bale caiva bhīmasenena saṃyuge
  2 carantaṃ ca tathā dṛṣṭvā bhīmasenam ariṃdamam
      daṇḍahastaṃ yathā krudddham antakaṃ prāṇahāriṇam
  3 sametya samare rājan hataśeṣāḥ sutās tava
      adṛśyamāne kauravye putre duryodhane tava
      sodaryāḥ sahitā bhūtvā bhīmasenam upādravan
  4 durmarṣaṇo mahārāja jaitro bhūri balo raviḥ
      ity ete sahitā bhūtvā tatra putrāḥ samantataḥ
      bhīmasenam abhidrutya rurudhuḥ savato diśam
  5 tato bhīmo mahārāja svarathaṃ punar āsthitaḥ
      mumoca niśitān bāṇān putrāṇāṃ tava marmasu
  6 te kīryamāṇā bhīmena putrās tava mahāraṇe
      bhīmasenam apāsedhan pravaṇād iva kuñjaram
  7 tataḥ kruddho raṇe bhīmaḥ śiro durmarṣaṇasya ha
      kṣurapreṇa pramathyāśu pātayām āsa bhūtale
  8 tato 'pareṇa bhallena sarvāvaraṇabhedinā
      śrutāntam avadhīd bhīmas tava putraṃ mahārathaḥ
  9 jayatsenaṃ tato viddhvā nārācena hasann iva
      pātayām āsa kauravyaṃ rathopasthād ariṃdamaḥ
      sa papāta rathād rājan bhūmau tūrṇaṃ mamāra ca
  10 śrutarvā tu tato bhīmaṃ kruddho vivyādha māriṣa
     śatena gṛdhravājānāṃ śarāṇāṃ nataparvaṇām
 11 tataḥ kruddho raṇe bhīmo jaitraṃ bhūri balaṃ ravim
     trīn etāṃs tribhir ānarchad dviṣāgnipratimaiḥ śaraiḥ
 12 te hatā nyapatan bhūmau syandanebhyo mahārathaḥ
     vasante puṣpaśabalā nikṛttā iva kiṃśukāḥ
 13 tato 'pareṇa tīkṣṇena nārāccena paraṃtapaḥ
     durvimocanam āhatya preṣayām āsa mṛtyave
 14 sa hataḥ prāpatad bhūmau svarathād rathināṃ varaḥ
     gires tu kūṭajo bhagno māruteneva pādapaḥ
 15 duṣpradharṣaṃ tataś caiva sujātaṃ ca sutau tava
     ekaikaṃ nyavadhīt saṃkhye dvābhyāṃ dvābhyāṃ camūmukhe
     tau śilīmukhaviddhāṅgau petatū rathasattamau
 16 tato yatantam aparam abhivīkṣya sutaṃ tava
     bhallena yudhi vivyādha bhīmo durviṣahaṃ raṇe
     sa papāta hato vāhāt paśyatāṃ sarvadhanvinām
 17 dṛṣṭvā tu nihatān bhrātṝn bahūn ekena saṃyuge
     amarṣavaśam āpannaḥ śrutarvā bhīmam abhyayāt
 18 vikṣipan sumahac cāpaṃ kārtasvaravibhūṣitam
     visṛjan sāyakāṃś caiva viṣāgnipratimān bahūn
 19 sa tu rājan dhanuś chittvā pāṇḍavasya mahāmṛdhe
     athainaṃ chinnadhanvānaṃ viṃśatyā samavākirat
 20 tato 'nyad dhanur ādāya bhīmaseno mahārathaḥ
     avākirat tava sutaṃ tiṣṭha tiṣṭheti cābravīt
 21 mahad āsīt tayor yuddhaṃ citrarūpaṃ bhayānakam
     yādṛśaṃ samare pūrvaṃ jambha vāsavayor abhūt
 22 tayos tatra śarair muktair yamadaṇḍanibhaiḥ śubhaiḥ
     samācchannā dharā sarvā khaṃ ca sarvā diśas tathā
 23 tataḥ śrutarvā saṃkruddho dhanur āyamya sāyakaiḥ
     bhīmasenaṃ raṇe rājan bāhvor urasi cārpayat
 24 so 'tividdho mahārāja tava putreṇa dhanvinā
     bhīmaḥ saṃcukṣubhe kruddhaḥ parvaṇīva mahodadhiḥ
 25 tato bhīmo ruṣāviṣṭaḥ putrasya tava māriṣa
     sārathiṃ caturaś cāśvān bāṇair ninye yamakṣayam
 26 virathaṃ taṃ samālakṣya viśikhair lomavāhibhiḥ
     avākirad ameyātmā darśayan pāṇilāghavam
 27 śrutarvā viratho rājann ādade khaḍga carmaṇī
     athāsyādadataḥ khaḍgaṃ śatacandraṃ ca bhānumat
     kṣurapreṇa śiraḥ kāyāt pātayām āsa pāṇḍavaḥ
 28 chinnottamāṅgasya tataḥ kṣurapreṇa mahātmanaḥ
     papāta kāyaḥ sa rathād vasudhām anunādayan
 29 tasmin nīpatite vīre tāvakā bhayamohitāḥ
     abhyadravanta saṃgrāme bhīmasenaṃ yuyutsavaḥ
 30 tān āpatata evāśu hataśeṣād balārṇavāt
     daṃśitaḥ pratijagrāha bhīmasenaḥ pratāpavān
     te tu taṃ vai samāsādya parivavruḥ samantataḥ
 31 tatas tu saṃvṛto bhīmas tāvākair niśitaiḥ śaraiḥ
     pīḍayām āsa tān sarvān sahasrākṣa ivāsurān
 32 tataḥ pañca śatān hatvā savarūthān mahārathān
     jaghāna kuñjarānīkaṃ punaḥ saptaśataṃ yudhi
 33 hatvā daśasahasrāṇi pattīnāṃ parameṣubhiḥ
     vājināṃ ca śatāny aṣṭau pāṇḍavaḥ sma virājate
 34 bhīmasenas tu kaunteyo hatvā yuddhe sutāṃs tava
     mene kṛtārtahm ātmānaṃ saphalaṃ janma ca prabho
 35 taṃ tathā yudhyamānaṃ ca vinighnantaṃ ca tāvakān
     īkṣituṃ notsahante sma tava sainyāni bhārata
 36 vidrāvya tu kurūn sarvāṃs tāṃś ca hatvā padānugān
     dorbhyāṃ śabdāṃ tataś cakre trāsayāno mahādvipān
 37 hatabhūyiṣṭha yodhā tu tava senā viśāṃ pate
     kiṃ cic cheṣā mahārāja kṛpaṇā samapadyata

Book 9 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 9
Chapter 26

  1 [स]
      दुर्यॊधनॊ महाराज सुदर्शश चापि ते सुतः
      हात शेषौ तदा संख्ये वाजिमध्ये वयवस्थितौ
  2 ततॊ दुर्यॊधनं दृष्ट्वा वाजिमध्ये वयवस्थितम
      उवाच देवकीपुत्रः कुन्तीपुत्रं धनंजयम
  3 शत्रवॊ हतभूयिष्ठा जञातयः परिपालिताः
      गृहीत्वा संजयं चासौ निवृत्तः शिनिपुंगवः
  4 परिश्रान्तश च नकुलः सहदेवश च भारत
      यॊधयित्वा रणे पापान धार्तराष्ट्र पदानुगान
  5 सुयॊधनम अभित्यज्य तरय एते वयवस्थिताः
      कृपश च कृपवर्मा च दरौणिश चैव महारथः
  6 असौ तिष्ठति पाञ्चाल्यः शरिया परमया युतः
      दुर्यॊधन बलं हत्वा सह सर्वैः परभद्रकैः
  7 असौ दुर्यॊधनः पार्थ वाजिमध्ये वयवस्थितः
      छत्त्रेण धरियमाणेन परेक्षमाणॊ मुहुर मुहुः
  8 परतिव्यूह्य बलं सर्वं रणमध्ये वयवस्थितः
      एनं हत्वा शितैर बाणैः कृतकृत्यॊ भविष्यसि
  9 गजानीकं हतं दृष्ट्वा तवां च पराप्तम अरिंदम
      यावन न विद्रवन्त्य एते तावज जहि सुयॊधनम
  10 यातु कश चित तु पाञ्चाल्यं कषिप्रम आगम्यताम इति
     परिश्रान्त बलस तात नैष मुच्येत किल्बिषी
 11 तव हत्वा बलं सर्वं संग्रामे धृतराष्ट्रजः
     जितान पाण्डुसुतान मत्वा रूपं धारयते महत
 12 निहतं सवबलं दृष्ट्वा पीडितं चापि पाण्डवैः
     धरुवम एष्यति संग्रामे वधायैवात्मनॊ नृपः
 13 एवम उक्तः फल्गुनस तु कृष्णं वचनम अब्रवीत
     धृतराष्ट्र सुताः सर्वे हता भीमेन मानद
     याव एताव आस्थितौ कृष्ण ताव अद्य न भविष्यतः
 14 हतॊ भीष्मॊ हतॊ दरॊणः कर्णॊ वैकर्तनॊ हतः
     मद्रराजॊ हतः शल्यॊ हतः कृष्ण जयद्रथः
 15 हयाः पञ्चशताः शिष्टाः शकुनेः सौबलस्य च
     रथानां तु शते शिष्टे दवे एव तु जनार्दन
     दन्तिनां च शतं साग्रं तरिसाहस्राः पदातयः
 16 अश्वत्थामा कृपश चैव तरिगर्ताधिपतिस तथा
     उलूकः शकुनिश चैव कृतवर्मा च सात्वतः
 17 एतद बलम अभूच छेषं धार्तराष्ट्रस्य माधव
     मॊक्षॊ न नूनं कालाद धि विद्यते भुवि कस्य चित
 18 तथा विनिहते सैन्ये पश्य दुर्यॊधनं सथितम
     अद्याह्ना हि महाराजॊ हतामित्रॊ भविष्यति
 19 न हि मे मॊक्ष्यते कश चित परेषाम इति चिन्तये
     ये तव अद्य समरं कृष्ण न हास्यन्ति रणॊत्कटाः
     तान वै सर्वान हनिष्यामि यद्य अपि सयुर अमानुषाः
 20 अद्य युद्धे सुसंक्रुद्धॊ दीर्घं राज्ञः परजागरम
     अपनेष्यामि गान्धारं पातयित्वा शितैः शरैः
 21 निकृत्या वै दुराचारॊ यानि रत्नानि सौबलः
     सभायाम अहरद दयूते पुनस तान्य अहराम्य अहम
 22 अद्या ता अपि वेत्स्यन्ति सर्वा नागपुरस्त्रियः
     शरुत्वा पतींश च पुत्रांश च पाण्डवैर निहतान युधि
 23 समाप्तम अद्य वै कर्ण सर्वं कृष्ण भविष्यति
     अद्य दुर्यॊधनॊ दीप्तां शरियं पराणांश च तयक्ष्यति
 24 नापयाति भयात कृष्ण संग्रामाद यदि चेन मम
     निहतं विद्धि वार्ष्णेय धार्तराष्ट्रं सुबालिशम
 25 मम हय एतद अशक्तं वै वाजिवृन्दम अरिंदम
     सॊढुं जयातलनिर्घॊषां याहि यावन निहन्म्य अहम
 26 एवम उक्तस तु दाशार्हः पाण्डवेन यशस्विना
     अचॊदयद धयान राजन दुर्यॊधन बलं परति
 27 तद अनीकम अभिप्रेक्ष्य तरयः सज्जा महारथाः
     भीमसेनॊ ऽरजुनश चैव सहदेवश च मारिष
     परययुः सिंहनादेन दुर्यॊधन जिघांसया
 28 तान परेक्ष्य सहितान सर्वाञ जवेनॊद्यत कार्मुकान
     सौबलॊ ऽभयद्रवद युद्धे पाण्डवान आततायिनः
 29 सुदर्शनस तव सुतॊ भीमसेनं समभ्ययात
     सुशर्मा शकुनिश चैव युयुधाते किरीटिना
     सहदेवं तव सुतॊ हयपृष्ठ गतॊ ऽभययात
 30 ततॊ हय अयत्नतः कषिप्रं तव पुत्रॊ जनाधिप
     परासेन सहदेवस्य शिरसि पराहरद भृशम
 31 सॊपाविशद रथॊपस्थे तव पुत्रेण ताडितः
     रुधिराप्लुत सर्वाङ्ग आशीविष इव शवसन
 32 परतिलभ्य ततः संज्ञां सहदेवॊ विशां पते
     दुर्यॊधनं शरैस तीक्ष्णैः संक्रुद्धः समवाकिरत
 33 पार्थॊ ऽपि युधि विक्रम्य कुन्तीपुत्रॊ धनंजयः
     शूराणाम अश्वपृष्ठेभ्यः शिरांसि निचकर्त ह
 34 तद अनीकं तदा पार्थॊ वयधमद बहुभिः शरैः
     पातयित्वा हयान सर्वांस तरिगर्तानां रथान ययौ
 35 ततस ते सहिता भूत्वा तरिगर्तानां महारथाः
     अर्जुनं वासुदेवं च शरवर्षैर अवाकिरन
 36 सत्यकर्माणम आक्षिप्य कषुरप्रेण महायशाः
     ततॊ ऽसय सयन्दनस्येषां चिच्छिदे पाण्डुनन्दनः
 37 शिलाशितेन च विभॊ कषुरप्रेण महायशाः
     शिरश चिच्छेद परहसंस तप्तकुण्डलभूषणम
 38 सत्येषुम अथ चादत्त यॊधानां मिषतां ततः
     यथा सिंहॊ वने राजन मृगं परिबुभुक्षितः
 39 तं निहत्य ततः पार्थः सुशर्माणं तरिभिः शरैः
     विद्ध्वा तान अहनत सर्वान रथान रुक्मविभूषितान
 40 ततस तु परत्वरन पार्थॊ दीर्घकालं सुसंभृतम
     मुञ्चन करॊधविषं तीक्ष्णं परस्थलाधिपतिं परति
 41 तम अर्जुनः पृषात्कानां शतेन भरतर्षभ
     पूरयित्वा ततॊ वाहान नयहनत तस्य धन्विनः
 42 ततः शरं समादाय यमदण्डॊपमं शितम
     सुशर्माणं समुद्दिश्य चिक्षेपाशु हसन्न इव
 43 स शरः परेषितस तेन करॊधदीप्तेन धन्विना
     सुशर्माणं समासाद्य विभेद हृदयं रणे
 44 स गतासुर महाराज पपात धरणीतले
     नन्दयन पाण्डवान सर्वान वयथयंश चापि तावकान
 45 सुशर्माणं रणे हत्वा पुत्रान अस्य महारथान
     सप्त चाष्टौ च तरिंशच च सायकैर अनयत कषयम
 46 ततॊ ऽसय निशितैर बाणैः सर्वान हत्वा पदानुगान
     अभ्यगाद भारतीं सेनां हतशेषां महारथः
 47 भीमस तु समरे करुद्धः पुत्रं तव जनाधिप
     सुदर्शनम अदृश्यन्तं शरैश चक्रे हसन्न इव
 48 ततॊ ऽसया परहसन करुद्धः शिरः कायाद अपाहरत
     कषुरप्रेण सुतीक्ष्णेन स हातः परापतद भुवि
 49 तस्मिंस तु निहते वीरे ततस तस्य पदानुगाः
     परिवव्रू रणे भीमं किरन्तॊ विशिखाञ शितान
 50 ततस तु निशितैर बाणैस तद अनीकं वृकॊदरः
     इन्द्राशनिसमस्पर्शैः समन्तात पर्यवाकिरत
     ततः कषणेन तद भीमॊ नयहनद भरतर्षभ
 51 तेषु तूत्साद्यमानेषु सेनाध्यक्षा महाबलाः
     भीमसेनं समासाद्य ततॊ ऽयुध्यन्त भारत
     तांस तु सर्वाञ शरैर घॊरैर अवाकिरत पाण्डवः
 52 तथैव तावका राजन पाण्डवेयान महारथान
     शरवर्षेण महता समन्तात पर्यवारयन
 53 वयाकुलं तद अभूत सर्वं पाण्डवानां परैः सह
     तावकानां च समरे पाण्डवेयैर युयुत्सताम
 54 तत्र यॊधास तदा पेतुः परस्परसमाहताः
     उभयॊः सेनयॊ राजन संशॊचन्तः सम बान्धवान
   1 [s]
      duryodhano mahārāja sudarśaś cāpi te sutaḥ
      hāta śeṣau tadā saṃkhye vājimadhye vyavasthitau
  2 tato duryodhanaṃ dṛṣṭvā vājimadhye vyavasthitam
      uvāca devakīputraḥ kuntīputraṃ dhanaṃjayam
  3 śatravo hatabhūyiṣṭhā jñātayaḥ paripālitāḥ
      gṛhītvā saṃjayaṃ cāsau nivṛttaḥ śinipuṃgavaḥ
  4 pariśrāntaś ca nakulaḥ sahadevaś ca bhārata
      yodhayitvā raṇe pāpān dhārtarāṣṭra padānugān
  5 suyodhanam abhityajya traya ete vyavasthitāḥ
      kṛpaś ca kṛpavarmā ca drauṇiś caiva mahārathaḥ
  6 asau tiṣṭhati pāñcālyaḥ śriyā paramayā yutaḥ
      duryodhana balaṃ hatvā saha sarvaiḥ prabhadrakaiḥ
  7 asau duryodhanaḥ pārtha vājimadhye vyavasthitaḥ
      chattreṇa dhriyamāṇena prekṣamāṇo muhur muhuḥ
  8 prativyūhya balaṃ sarvaṃ raṇamadhye vyavasthitaḥ
      enaṃ hatvā śitair bāṇaiḥ kṛtakṛtyo bhaviṣyasi
  9 gajānīkaṃ hataṃ dṛṣṭvā tvāṃ ca prāptam ariṃdama
      yāvan na vidravanty ete tāvaj jahi suyodhanam
  10 yātu kaś cit tu pāñcālyaṃ kṣipram āgamyatām iti
     pariśrānta balas tāta naiṣa mucyeta kilbiṣī
 11 tava hatvā balaṃ sarvaṃ saṃgrāme dhṛtarāṣṭrajaḥ
     jitān pāṇḍusutān matvā rūpaṃ dhārayate mahat
 12 nihataṃ svabalaṃ dṛṣṭvā pīḍitaṃ cāpi pāṇḍavaiḥ
     dhruvam eṣyati saṃgrāme vadhāyaivātmano nṛpaḥ
 13 evam uktaḥ phalgunas tu kṛṣṇaṃ vacanam abravīt
     dhṛtarāṣṭra sutāḥ sarve hatā bhīmena mānada
     yāv etāv āsthitau kṛṣṇa tāv adya na bhaviṣyataḥ
 14 hato bhīṣmo hato droṇaḥ karṇo vaikartano hataḥ
     madrarājo hataḥ śalyo hataḥ kṛṣṇa jayadrathaḥ
 15 hayāḥ pañcaśatāḥ śiṣṭāḥ śakuneḥ saubalasya ca
     rathānāṃ tu śate śiṣṭe dve eva tu janārdana
     dantināṃ ca śataṃ sāgraṃ trisāhasrāḥ padātayaḥ
 16 aśvatthāmā kṛpaś caiva trigartādhipatis tathā
     ulūkaḥ śakuniś caiva kṛtavarmā ca sātvataḥ
 17 etad balam abhūc cheṣaṃ dhārtarāṣṭrasya mādhava
     mokṣo na nūnaṃ kālād dhi vidyate bhuvi kasya cit
 18 tathā vinihate sainye paśya duryodhanaṃ sthitam
     adyāhnā hi mahārājo hatāmitro bhaviṣyati
 19 na hi me mokṣyate kaś cit pareṣām iti cintaye
     ye tv adya samaraṃ kṛṣṇa na hāsyanti raṇotkaṭāḥ
     tān vai sarvān haniṣyāmi yady api syur amānuṣāḥ
 20 adya yuddhe susaṃkruddho dīrghaṃ rājñaḥ prajāgaram
     apaneṣyāmi gāndhāraṃ pātayitvā śitaiḥ śaraiḥ
 21 nikṛtyā vai durācāro yāni ratnāni saubalaḥ
     sabhāyām aharad dyūte punas tāny aharāmy aham
 22 adyā tā api vetsyanti sarvā nāgapurastriyaḥ
     śrutvā patīṃś ca putrāṃś ca pāṇḍavair nihatān yudhi
 23 samāptam adya vai karṇa sarvaṃ kṛṣṇa bhaviṣyati
     adya duryodhano dīptāṃ śriyaṃ prāṇāṃś ca tyakṣyati
 24 nāpayāti bhayāt kṛṣṇa saṃgrāmād yadi cen mama
     nihataṃ viddhi vārṣṇeya dhārtarāṣṭraṃ subāliśam
 25 mama hy etad aśaktaṃ vai vājivṛndam ariṃdama
     soḍhuṃ jyātalanirghoṣāṃ yāhi yāvan nihanmy aham
 26 evam uktas tu dāśārhaḥ pāṇḍavena yaśasvinā
     acodayad dhayān rājan duryodhana balaṃ prati
 27 tad anīkam abhiprekṣya trayaḥ sajjā mahārathāḥ
     bhīmaseno 'rjunaś caiva sahadevaś ca māriṣa
     prayayuḥ siṃhanādena duryodhana jighāṃsayā
 28 tān prekṣya sahitān sarvāñ javenodyata kārmukān
     saubalo 'bhyadravad yuddhe pāṇḍavān ātatāyinaḥ
 29 sudarśanas tava suto bhīmasenaṃ samabhyayāt
     suśarmā śakuniś caiva yuyudhāte kirīṭinā
     sahadevaṃ tava suto hayapṛṣṭha gato 'bhyayāt
 30 tato hy ayatnataḥ kṣipraṃ tava putro janādhipa
     prāsena sahadevasya śirasi prāharad bhṛśam
 31 sopāviśad rathopasthe tava putreṇa tāḍitaḥ
     rudhirāpluta sarvāṅga āśīviṣa iva śvasan
 32 pratilabhya tataḥ saṃjñāṃ sahadevo viśāṃ pate
     duryodhanaṃ śarais tīkṣṇaiḥ saṃkruddhaḥ samavākirat
 33 pārtho 'pi yudhi vikramya kuntīputro dhanaṃjayaḥ
     śūrāṇām aśvapṛṣṭhebhyaḥ śirāṃsi nicakarta ha
 34 tad anīkaṃ tadā pārtho vyadhamad bahubhiḥ śaraiḥ
     pātayitvā hayān sarvāṃs trigartānāṃ rathān yayau
 35 tatas te sahitā bhūtvā trigartānāṃ mahārathāḥ
     arjunaṃ vāsudevaṃ ca śaravarṣair avākiran
 36 satyakarmāṇam ākṣipya kṣurapreṇa mahāyaśāḥ
     tato 'sya syandanasyeṣāṃ cicchide pāṇḍunandanaḥ
 37 śilāśitena ca vibho kṣurapreṇa mahāyaśāḥ
     śiraś ciccheda prahasaṃs taptakuṇḍalabhūṣaṇam
 38 satyeṣum atha cādatta yodhānāṃ miṣatāṃ tataḥ
     yathā siṃho vane rājan mṛgaṃ paribubhukṣitaḥ
 39 taṃ nihatya tataḥ pārthaḥ suśarmāṇaṃ tribhiḥ śaraiḥ
     viddhvā tān ahanat sarvān rathān rukmavibhūṣitān
 40 tatas tu pratvaran pārtho dīrghakālaṃ susaṃbhṛtam
     muñcan krodhaviṣaṃ tīkṣṇaṃ prasthalādhipatiṃ prati
 41 tam arjunaḥ pṛṣātkānāṃ śatena bharatarṣabha
     pūrayitvā tato vāhān nyahanat tasya dhanvinaḥ
 42 tataḥ śaraṃ samādāya yamadaṇḍopamaṃ śitam
     suśarmāṇaṃ samuddiśya cikṣepāśu hasann iva
 43 sa śaraḥ preṣitas tena krodhadīptena dhanvinā
     suśarmāṇaṃ samāsādya vibheda hṛdayaṃ raṇe
 44 sa gatāsur mahārāja papāta dharaṇītale
     nandayan pāṇḍavān sarvān vyathayaṃś cāpi tāvakān
 45 suśarmāṇaṃ raṇe hatvā putrān asya mahārathān
     sapta cāṣṭau ca triṃśac ca sāyakair anayat kṣayam
 46 tato 'sya niśitair bāṇaiḥ sarvān hatvā padānugān
     abhyagād bhāratīṃ senāṃ hataśeṣāṃ mahārathaḥ
 47 bhīmas tu samare kruddhaḥ putraṃ tava janādhipa
     sudarśanam adṛśyantaṃ śaraiś cakre hasann iva
 48 tato 'syā prahasan kruddhaḥ śiraḥ kāyād apāharat
     kṣurapreṇa sutīkṣṇena sa hātaḥ prāpatad bhuvi
 49 tasmiṃs tu nihate vīre tatas tasya padānugāḥ
     parivavrū raṇe bhīmaṃ kiranto viśikhāñ śitān
 50 tatas tu niśitair bāṇais tad anīkaṃ vṛkodaraḥ
     indrāśanisamasparśaiḥ samantāt paryavākirat
     tataḥ kṣaṇena tad bhīmo nyahanad bharatarṣabha
 51 teṣu tūtsādyamāneṣu senādhyakṣā mahābalāḥ
     bhīmasenaṃ samāsādya tato 'yudhyanta bhārata
     tāṃs tu sarvāñ śarair ghorair avākirata pāṇḍavaḥ
 52 tathaiva tāvakā rājan pāṇḍaveyān mahārathān
     śaravarṣeṇa mahatā samantāt paryavārayan
 53 vyākulaṃ tad abhūt sarvaṃ pāṇḍavānāṃ paraiḥ saha
     tāvakānāṃ ca samare pāṇḍaveyair yuyutsatām
 54 tatra yodhās tadā petuḥ parasparasamāhatāḥ
     ubhayoḥ senayo rājan saṃśocantaḥ sma bāndhavān

Book 9 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 9
Chapter 27

  1 [स]
      तस्मिन परवृत्ते संग्रामे नरवाजि गजक्षये
      शकुनिः सौबलॊ राजन सहदेवं समभ्ययात
  2 ततॊ ऽसयापततस तूर्णं सहदेवः परतापवान
      शरौघान परेषयाम आस पतङ्गान इव शीघ्रगान
      उलूकश च रणे भीमं विव्याध दशभिः शरैः
  3 शकुनिस तु महाराज भीमं विद्ध्वा तरिभिः शरैः
      सायकानां नवत्या वै सहदेवम अवाकिरत
  4 ते शूराः समरे राजन समासाद्य परस्परम
      विव्यधुर निशितैर बाणैः कङ्कबर्हिण वाजितैः
      सवर्णपुङ्खैः शिला धौतैर आ कर्णात परहितैः शरैः
  5 तेषां चापा भुजॊत्सृष्टा शरवृष्टिर विशां पते
      आच्छादयद दिशः सर्वा धाराभिर इव तॊयदः
  6 ततः करुद्धॊ रणे भीमः सहदेवश च भारत
      चेरतुः कदनं संख्ये कुर्वन्तौ सुमहाबलौ
  7 ताभ्यां शरशतैश छन्नं तद बलं तव भारत
      अन्धकारम इवाकाशम अभवत तत्र तत्र ह
  8 अश्वैर विपरिधावद्भिः शरच छन्नैर विशां पते
      तत्र तत्र कृतॊ मार्गॊ विकर्षद्भिर हतान बहून
  9 निहतानां हयानां च सहैव हययॊधिभिः
      वर्मभिर विनिकृत्तैश च परासैश छिन्नैश च मारिष
      संछन्ना पृथिवी जज्ञे कुसुमैः शबला इव
  10 यॊधास तत्र महाराज समासाद्य परस्परम
     वयचरन्त रणे करुद्धा विनिघ्नन्तः परस्परम
 11 उद्वृत्तनयनै रॊषात संदष्टौष्ठ पुटैर मुखैः
     सकुण्डलैर मही छन्ना पद्मकिञ्जल्क संनिभैः
 12 भुजैश छिनैर महाराज नागराजकरॊपमैः
     साङ्गदैः सतनुत्रैश च सासि परासपरश्वधैः
 13 कबन्धैर उत्थितैश छिन्नैर नृत्यद्भिश चापरैर युधि
     करव्यादगणसंकीर्णा घॊराभुत पृथिवी विभॊ
 14 अल्पावशिष्टे सैन्ये तु कौरवेयान महाहवे
     परहृष्टाः पाण्डवा भूत्वा निन्यिरे यमसादनम
 15 एतस्मिन्न अन्तरे शूरः सौबलेयः परतापवान
     परासेन साहदेवस्य शिरसि पराहरद भृशम
     स विह्वलॊ महाराज रथॊपस्थ उपाविशत
 16 सहदेवं तथा दृष्ट्वा भीमसेनः परतापवान
     सर्वसैन्यानि संक्रुद्धॊ वारयाम आस भारत
 17 निर्बिभेद च नाराचैः शतशॊ ऽथ सहस्रशः
     विनिर्भिद्याकरॊच चैव सिंहनादम अरिंदम
 18 तेन शब्देन वित्रस्ताः सर्वे सहयवारणाः
     पराद्रवन सहसा भीताः शकुनेश च पदानुगाः
 19 परभग्नान अथ तान दृष्ट्वा राजा दुर्यॊधनॊ ऽबरवीत
     निवर्तध्वम अधर्मज्ञा युध्यध्वं किं सृतेन वः
 20 इह कीर्तिं समाधाय परेत्य लॊकान समश्नुते
     पराणाञ जहाति यॊ वीरॊ युधि पृष्ठम अदर्शयन
 21 एवम उक्तास तु ते राज्ञा सौबलस्य पदानुगाः
     पाण्डवान अभ्यवर्तन्त मृत्युं कृत्वा निवर्तनम
 22 दरवद्भिस तत्र राजेन्द्र कृतः शब्दॊ ऽतिदारुणः
     कषुब्धसागरसंकाशः कषुभितः सर्वतॊ ऽभवत
 23 तांस तदापततॊ दृष्ट्वा सौबलस्य पदानुगान
     परत्युद्ययुर महाराज पाण्डवा विजये वृताः
 24 परत्याश्वस्य च दुर्धर्षः सहदेवॊ विशां पते
     शकुनिं दशभिर विद्ध्वा हयांश चास्य तरिभिः शरैः
     धनुश चिच्छेद च शरैः सौबलस्य हसन्न इव
 25 अथान्यद धनुर आदाय शकुनिर युद्धदुर्मदः
     विव्याध नकुलं षष्ट्या भीमसेनं च सप्तभिः
 26 उलूकॊ ऽपि महाराज भीमं विव्याध सप्तभिः
     सहदेवं च सप्तत्या परीप्सन पितरं रणे
 27 तं भीमसेनः समरे विव्याध निशितैः शरैः
     शकुनिं च चतुःषष्ट्या पार्श्वस्थांश च तरिभिस तरिभिः
 28 ते हन्यमाना भीमेन नाराचैस तैलपायितैः
     सहदेवं रणे करुद्धाश छादयञ शरवृष्टिभिः
     पर्वतं वारिधाराभिः सविद्युत इवाम्बुदाः
 29 ततॊ ऽसयापततः शूरः सहदेवः परतापवान
     उलूकस्य महाराज भल्लेनापाहरच छिरः
 30 स जगाम रथाद भूमिं सहदेवेन पातितः
     रुधिराप्लुत सर्वाङ्गॊ नन्दयन पाण्डवान युधि
 31 पुत्रं तु निहतं दृष्ट्वा शकुनिस तत्र भारत
     साश्रुकण्ठॊ विनिःश्वस्य कषत्तुर वाक्यम अनुस्मरन
 32 चिन्तयित्वा मुहूर्तं सबाष्पपूर्णेक्षणः शवसन
     सहदेवं समासाद्य तरिभिर विव्याध सायकैः
 33 तान अपास्य शरान मुक्ताञ शरसंघैः परतापवान
     सहदेवॊ महाराज धनुश चिच्छेद संयुगे
 34 छिन्ने धनुषि राजेन्द्र शकुनिः सौबलस तदा
     परगृह्य विपुलं खड्गं सहदेवाय पराहिणॊत
 35 तम आपतन्तं सहसा घॊररूपं विशां पते
     दविधा चिच्छेद समरे सौबलस्य हसन्न इव
 36 असिं दृष्ट्वा दविधा छिन्नं परगृह्य महतीं गदाम
     पराहिणॊत सहसेवाय सा मॊघा नयपतद भुवि
 37 ततः शक्तिं महाघॊरां कालरात्रिम इवॊद्यताम
     परेषयाम आस संक्रुद्धः पाण्डवं परति सौबलः
 38 ताम आपतन्तीं सहसा शरैः काञ्चनभूषणैः
     तरिधा चिच्छेद समरे सहदेवॊ हसन्न इव
 39 सा पपात तरिधा छिन्ना भूमौ कनकभूषणा
     शीर्यमाणा यथा दीप्ता गगनाद वै शतह्रदा
 40 शक्तिं विनिहतां दृष्ट्वा सौबलं च भयार्दितम
     दुद्रुवुस तावकाः सर्वे भये जाते ससौबलाः
 41 अथॊत्क्रुष्टं महद धयासीत पाण्डवैर जितकाशिभिः
     धार्तराष्ट्रास ततः सर्वे परायशॊ विमुखाभवन
 42 तान वै विमनसॊ दृष्ट्वा माद्रीपुत्रः परतापवान
     शरैर अनेकसाहस्रैर वारयाम आस संयुगे
 43 ततॊ गान्धारकैर गुप्तं पृष्ठैर अश्वैर जये धृतम
     आससाद रणे यान्तं सहदेवॊ ऽथ सौबलम
 44 सवम अंशम अवशिष्टं स संस्मृत्य शकुनिं नृप
     रथेन काञ्चनाङ्गेन सहदेवः समभ्ययात
     अधिज्यं बलवत कृत्वा वयाक्षिपन सुमहद धनुः
 45 स सौबलम अभिद्रुत्य गृध्रपत्रैः शिलाशितैः
     भृशम अभ्यहनत करुद्धस तॊत्त्रैर इव महाद्विपम
 46 उवाच चैनं मेधावी निगृह्य समारयन्न इव
     कषत्रधर्मे सथितॊ भूत्वा युध्यस्व पुरुषॊ भव
 47 यत तदा हृष्यसे मूढ गलहन्न अक्षैः सभा तले
     फलम अद्य परपद्यस्व कर्मणस तस्य दुर्मते
 48 निहतास ते दुरात्मानॊ ये ऽसमान अवहसन पुरा
     दुर्यॊधनः कुलाङ्गारः शिष्टस तवं तस्य मातुलः
 49 अद्य ते विहनिष्यामि कषुरेणॊन्मथितं शिरः
     वृक्षात फलम इवॊद्धृत्य लगुडेन परमाथिना
 50 एवम उक्त्वा महाराज सहदेवॊ महाबलः
     संक्रुद्धॊ नरशार्दूलॊ वेगेनाभिजगाम ह
 51 अभिगम्य तु दुर्धर्षः सहदेवॊ युधां पतिः
     विकृष्य बलवच चापं करॊधेन परहसन्न इव
 52 शकुनिं दशभिर विद्ध्वा चतुर्भिश चास्य वाजिनः
     छत्त्रं धवजं धनुश चास्य छित्त्वा सिंह इवानदत
 53 छिन्नध्वजधनुश छत्त्रः सहदेवेन सौबलः
     ततॊ विद्धश च बहुभिः सर्वमर्मसु सायकैः
 54 ततॊ भूयॊ महाराज सहदेवः परतापवान
     शकुनेः परेषयाम आस शरवृष्टिं दुरासदाम
 55 ततस तु करुद्धः सुबलस्य पुत्रॊ; माद्री सुतं सहदेवं विमर्दे
     परासेन जाम्बूनदभूषणेन; जिघांसुर एकॊ ऽभिपपात शीघ्रम
 56 माद्री सुतस तस्य समुद्यतं तं; परासं सुवृत्तौ च भुजौ रणाग्रे
     भल्लैस तरिभिर युगपत संचकर्त; ननाद चॊच्चैस तरसाजिमध्ये
 57 तस्याशु कारी सुसमाहितेन; सुवर्णपुङ्खेन दृढायसेन
     भल्लेन सर्वावरणातिगेन; शिरः शरीरात परममाथ भूयः
 58 शरेण कार्तस्वरभूषितेन; दिवाकराभेन सुसंशितेन
     हृतॊत्तमाङ्गॊ युधि पाण्डवेन; पपात भूमौ सुबलस्य पुत्रः
 59 स तच्छिरॊ वेगवता शरेण; सुवर्णपुङ्खेन शिलाशितेन
     परावेरयत कुपितः पाण्डुपुत्रॊ; यत तत कुरूणाम अनयस्य मूलम
 60 हृतॊत्तमाङ्गं शकुनिं समीक्ष्य; भूमौ शयानं रुधिरार्द्रगात्रम
     यॊधास तवदीया भयनष्ट सत्त्वा; दिशः परजग्मुः परगृहीतशस्त्राः
 61 विप्रद्रुताः शुष्कमुखा विसंज्ञा; गाण्डीवघॊषेण समाहताश च
     भयार्दिता भग्नरथाश्वनागाः; पदातयश चैव सधार्तराष्ट्राः
 62 ततॊ रथाच छकुनिं पातयित्वा; मुदान्विता भारत पाण्डवेयाः
     शङ्खान परदध्मुः समरे परहृष्टाः; सकेशवाः सैङ्किकान हर्षयन्तः
 63 तं चापि सर्वे परतिपूजयन्तॊ; हृष्टा बरुवाणाः सहदेवम आजौ
     दिष्ट्या हतॊ नैकृतिकॊ दुरात्मा; सहात्मजॊ वीर रणे तवयेति
   1 [s]
      tasmin pravṛtte saṃgrāme naravāji gajakṣaye
      śakuniḥ saubalo rājan sahadevaṃ samabhyayāt
  2 tato 'syāpatatas tūrṇaṃ sahadevaḥ pratāpavān
      śaraughān preṣayām āsa pataṅgān iva śīghragān
      ulūkaś ca raṇe bhīmaṃ vivyādha daśabhiḥ śaraiḥ
  3 śakunis tu mahārāja bhīmaṃ viddhvā tribhiḥ śaraiḥ
      sāyakānāṃ navatyā vai sahadevam avākirat
  4 te śūrāḥ samare rājan samāsādya parasparam
      vivyadhur niśitair bāṇaiḥ kaṅkabarhiṇa vājitaiḥ
      svarṇapuṅkhaiḥ śilā dhautair ā karṇāt prahitaiḥ śaraiḥ
  5 teṣāṃ cāpā bhujotsṛṣṭā śaravṛṣṭir viśāṃ pate
      ācchādayad diśaḥ sarvā dhārābhir iva toyadaḥ
  6 tataḥ kruddho raṇe bhīmaḥ sahadevaś ca bhārata
      ceratuḥ kadanaṃ saṃkhye kurvantau sumahābalau
  7 tābhyāṃ śaraśataiś channaṃ tad balaṃ tava bhārata
      andhakāram ivākāśam abhavat tatra tatra ha
  8 aśvair viparidhāvadbhiḥ śarac channair viśāṃ pate
      tatra tatra kṛto mārgo vikarṣadbhir hatān bahūn
  9 nihatānāṃ hayānāṃ ca sahaiva hayayodhibhiḥ
      varmabhir vinikṛttaiś ca prāsaiś chinnaiś ca māriṣa
      saṃchannā pṛthivī jajñe kusumaiḥ śabalā iva
  10 yodhās tatra mahārāja samāsādya parasparam
     vyacaranta raṇe kruddhā vinighnantaḥ parasparam
 11 udvṛttanayanai roṣāt saṃdaṣṭauṣṭha puṭair mukhaiḥ
     sakuṇḍalair mahī channā padmakiñjalka saṃnibhaiḥ
 12 bhujaiś chinair mahārāja nāgarājakaropamaiḥ
     sāṅgadaiḥ satanutraiś ca sāsi prāsaparaśvadhaiḥ
 13 kabandhair utthitaiś chinnair nṛtyadbhiś cāparair yudhi
     kravyādagaṇasaṃkīrṇā ghorābhut pṛthivī vibho
 14 alpāvaśiṣṭe sainye tu kauraveyān mahāhave
     prahṛṣṭāḥ pāṇḍavā bhūtvā ninyire yamasādanam
 15 etasminn antare śūraḥ saubaleyaḥ pratāpavān
     prāsena sāhadevasya śirasi prāharad bhṛśam
     sa vihvalo mahārāja rathopastha upāviśat
 16 sahadevaṃ tathā dṛṣṭvā bhīmasenaḥ pratāpavān
     sarvasainyāni saṃkruddho vārayām āsa bhārata
 17 nirbibheda ca nārācaiḥ śataśo 'tha sahasraśaḥ
     vinirbhidyākaroc caiva siṃhanādam ariṃdama
 18 tena śabdena vitrastāḥ sarve sahayavāraṇāḥ
     prādravan sahasā bhītāḥ śakuneś ca padānugāḥ
 19 prabhagnān atha tān dṛṣṭvā rājā duryodhano 'bravīt
     nivartadhvam adharmajñā yudhyadhvaṃ kiṃ sṛtena vaḥ
 20 iha kīrtiṃ samādhāya pretya lokān samaśnute
     prāṇāñ jahāti yo vīro yudhi pṛṣṭham adarśayan
 21 evam uktās tu te rājñā saubalasya padānugāḥ
     pāṇḍavān abhyavartanta mṛtyuṃ kṛtvā nivartanam
 22 dravadbhis tatra rājendra kṛtaḥ śabdo 'tidāruṇaḥ
     kṣubdhasāgarasaṃkāśaḥ kṣubhitaḥ sarvato 'bhavat
 23 tāṃs tadāpatato dṛṣṭvā saubalasya padānugān
     pratyudyayur mahārāja pāṇḍavā vijaye vṛtāḥ
 24 pratyāśvasya ca durdharṣaḥ sahadevo viśāṃ pate
     śakuniṃ daśabhir viddhvā hayāṃś cāsya tribhiḥ śaraiḥ
     dhanuś ciccheda ca śaraiḥ saubalasya hasann iva
 25 athānyad dhanur ādāya śakunir yuddhadurmadaḥ
     vivyādha nakulaṃ ṣaṣṭyā bhīmasenaṃ ca saptabhiḥ
 26 ulūko 'pi mahārāja bhīmaṃ vivyādha saptabhiḥ
     sahadevaṃ ca saptatyā parīpsan pitaraṃ raṇe
 27 taṃ bhīmasenaḥ samare vivyādha niśitaiḥ śaraiḥ
     śakuniṃ ca catuḥṣaṣṭyā pārśvasthāṃś ca tribhis tribhiḥ
 28 te hanyamānā bhīmena nārācais tailapāyitaiḥ
     sahadevaṃ raṇe kruddhāś chādayañ śaravṛṣṭibhiḥ
     parvataṃ vāridhārābhiḥ savidyuta ivāmbudāḥ
 29 tato 'syāpatataḥ śūraḥ sahadevaḥ pratāpavān
     ulūkasya mahārāja bhallenāpāharac chiraḥ
 30 sa jagāma rathād bhūmiṃ sahadevena pātitaḥ
     rudhirāpluta sarvāṅgo nandayan pāṇḍavān yudhi
 31 putraṃ tu nihataṃ dṛṣṭvā śakunis tatra bhārata
     sāśrukaṇṭho viniḥśvasya kṣattur vākyam anusmaran
 32 cintayitvā muhūrtaṃ sabāṣpapūrṇekṣaṇaḥ śvasan
     sahadevaṃ samāsādya tribhir vivyādha sāyakaiḥ
 33 tān apāsya śarān muktāñ śarasaṃghaiḥ pratāpavān
     sahadevo mahārāja dhanuś ciccheda saṃyuge
 34 chinne dhanuṣi rājendra śakuniḥ saubalas tadā
     pragṛhya vipulaṃ khaḍgaṃ sahadevāya prāhiṇot
 35 tam āpatantaṃ sahasā ghorarūpaṃ viśāṃ pate
     dvidhā ciccheda samare saubalasya hasann iva
 36 asiṃ dṛṣṭvā dvidhā chinnaṃ pragṛhya mahatīṃ gadām
     prāhiṇot sahasevāya sā moghā nyapatad bhuvi
 37 tataḥ śaktiṃ mahāghorāṃ kālarātrim ivodyatām
     preṣayām āsa saṃkruddhaḥ pāṇḍavaṃ prati saubalaḥ
 38 tām āpatantīṃ sahasā śaraiḥ kāñcanabhūṣaṇaiḥ
     tridhā ciccheda samare sahadevo hasann iva
 39 sā papāta tridhā chinnā bhūmau kanakabhūṣaṇā
     śīryamāṇā yathā dīptā gaganād vai śatahradā
 40 śaktiṃ vinihatāṃ dṛṣṭvā saubalaṃ ca bhayārditam
     dudruvus tāvakāḥ sarve bhaye jāte sasaubalāḥ
 41 athotkruṣṭaṃ mahad dhyāsīt pāṇḍavair jitakāśibhiḥ
     dhārtarāṣṭrās tataḥ sarve prāyaśo vimukhābhavan
 42 tān vai vimanaso dṛṣṭvā mādrīputraḥ pratāpavān
     śarair anekasāhasrair vārayām āsa saṃyuge
 43 tato gāndhārakair guptaṃ pṛṣṭhair aśvair jaye dhṛtam
     āsasāda raṇe yāntaṃ sahadevo 'tha saubalam
 44 svam aṃśam avaśiṣṭaṃ sa saṃsmṛtya śakuniṃ nṛpa
     rathena kāñcanāṅgena sahadevaḥ samabhyayāt
     adhijyaṃ balavat kṛtvā vyākṣipan sumahad dhanuḥ
 45 sa saubalam abhidrutya gṛdhrapatraiḥ śilāśitaiḥ
     bhṛśam abhyahanat kruddhas tottrair iva mahādvipam
 46 uvāca cainaṃ medhāvī nigṛhya smārayann iva
     kṣatradharme sthito bhūtvā yudhyasva puruṣo bhava
 47 yat tadā hṛṣyase mūḍha glahann akṣaiḥ sabhā tale
     phalam adya prapadyasva karmaṇas tasya durmate
 48 nihatās te durātmāno ye 'smān avahasan purā
     duryodhanaḥ kulāṅgāraḥ śiṣṭas tvaṃ tasya mātulaḥ
 49 adya te vihaniṣyāmi kṣureṇonmathitaṃ śiraḥ
     vṛkṣāt phalam ivoddhṛtya laguḍena pramāthinā
 50 evam uktvā mahārāja sahadevo mahābalaḥ
     saṃkruddho naraśārdūlo vegenābhijagāma ha
 51 abhigamya tu durdharṣaḥ sahadevo yudhāṃ patiḥ
     vikṛṣya balavac cāpaṃ krodhena prahasann iva
 52 śakuniṃ daśabhir viddhvā caturbhiś cāsya vājinaḥ
     chattraṃ dhvajaṃ dhanuś cāsya chittvā siṃha ivānadat
 53 chinnadhvajadhanuś chattraḥ sahadevena saubalaḥ
     tato viddhaś ca bahubhiḥ sarvamarmasu sāyakaiḥ
 54 tato bhūyo mahārāja sahadevaḥ pratāpavān
     śakuneḥ preṣayām āsa śaravṛṣṭiṃ durāsadām
 55 tatas tu kruddhaḥ subalasya putro; mādrī sutaṃ sahadevaṃ vimarde
     prāsena jāmbūnadabhūṣaṇena; jighāṃsur eko 'bhipapāta śīghram
 56 mādrī sutas tasya samudyataṃ taṃ; prāsaṃ suvṛttau ca bhujau raṇāgre
     bhallais tribhir yugapat saṃcakarta; nanāda coccais tarasājimadhye
 57 tasyāśu kārī susamāhitena; suvarṇapuṅkhena dṛḍhāyasena
     bhallena sarvāvaraṇātigena; śiraḥ śarīrāt pramamātha bhūyaḥ
 58 śareṇa kārtasvarabhūṣitena; divākarābhena susaṃśitena
     hṛtottamāṅgo yudhi pāṇḍavena; papāta bhūmau subalasya putraḥ
 59 sa tacchiro vegavatā śareṇa; suvarṇapuṅkhena śilāśitena
     prāverayat kupitaḥ pāṇḍuputro; yat tat kurūṇām anayasya mūlam
 60 hṛtottamāṅgaṃ śakuniṃ samīkṣya; bhūmau śayānaṃ rudhirārdragātram
     yodhās tvadīyā bhayanaṣṭa sattvā; diśaḥ prajagmuḥ pragṛhītaśastrāḥ
 61 vipradrutāḥ śuṣkamukhā visaṃjñā; gāṇḍīvaghoṣeṇa samāhatāś ca
     bhayārditā bhagnarathāśvanāgāḥ; padātayaś caiva sadhārtarāṣṭrāḥ
 62 tato rathāc chakuniṃ pātayitvā; mudānvitā bhārata pāṇḍaveyāḥ
     śaṅkhān pradadhmuḥ samare prahṛṣṭāḥ; sakeśavāḥ saiṅkikān harṣayantaḥ
 63 taṃ cāpi sarve pratipūjayanto; hṛṣṭā bruvāṇāḥ sahadevam ājau
     diṣṭyā hato naikṛtiko durātmā; sahātmajo vīra raṇe tvayeti

Book 9 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 9
Chapter 28

  1 [स]
      ततः करुद्धा महाराज सौबलस्या पदानुगाः
      तयक्त्वा जीवितम आक्रन्दे पाण्डवान पर्यवारयन
  2 तान अर्जुनः परत्यगृह्णात सहदेव जये धृतः
      भीमसेनश च तेजस्वी करुद्धाशीविषदर्शनः
  3 शक्त्यृष्टि परासहस्तानां सहसेवं जिघांसताम
      संकल्पम अकरॊन मॊघं गाण्डीवेन धनंजयः
  4 परगृहीतायुधान बाहून यॊधानाम अभिधावताम
      भल्लैश चिच्च्छेद बीभत्सुः शिरांस्य अपि हयान अपि
  5 ते हता रप्त्यपद्यन्त वसुधां विगतासवः
      तवरिता लॊकवीरेण परहताः सव्यसाचिना
  6 ततॊ दुर्यॊधनॊ राजा दृष्ट्वा सवबलसंक्षयम
      हतशेषान समानीय करॊद्धॊ रथशतान विभॊ
  7 कुञ्जरांश च हयांश चैव पादातंश च परंतप
      उवाच सहितान सर्वान धार्तराष्ट्र इदं वचः
  8 समासाद्य रणे सर्वान पाण्डवान ससुहृद गणान
      पाञ्चाल्यं चापि सबलं हत्वा शीघ्रं निवर्तत
  9 तस्य ते शिरसा गृह्य वचनं युद्धदुर्मदाः
      परत्युद्ययू रणे पार्थांस तव पुत्रस्य शासनात
  10 तान अभ्यापततः शीघ्रं हतशेषान महारणे
     शरैर आशीविषाकारैः पाण्डवाः समवाकिरन
 11 तत सैन्यं भरतश्रेष्ठ मुहूर्तेन महात्मभिः
     अवध्यत रणं पराप्य तरातारं नाभ्यविन्दत
     परतिष्ठमानं तु भयान नावतिष्ठत दंशितम
 12 अश्वैर विपरिधावद्भिः सैन्येन रजसा वृते
     न पराज्ञायन्त समरे दिशश च परदिशस तथा
 13 ततस तु पाण्डवानीकान निःसृत्य बहवॊ जनाः
     अभ्यघ्नंस तावकान युद्धे मुहूर्ताद इव भारत
     ततॊ निःशेषम अभवत तत सैन्यं तव भारत
 14 अक्षौहिण्यः समेतास तु तव पुत्रस्य भारत
     एकादश हता युद्धे ताः परभॊ पाण्डुसृञ्जयैः
 15 तेषु राजसहस्रेषु तावकेषु महात्मसु
     एकॊ दुर्यॊधनॊ राजन्न अदृश्यत भृशं कषतः
 16 ततॊ वीक्ष्य दिशः सर्वा दृष्ट्वा शून्यां च मेदिनीम
     विहीनः सर्वयॊधैश च पाण्डवान वीक्ष्य संयुगे
 17 मुदितान सर्वसिद्धार्थान नर्दमानान समन्ततः
     बाणशब्दरवांश चैव शरुत्वा तेषां महात्मनाम
 18 दुर्यॊधनॊ महाराज कश्मलेनाभिसंवृतः
     अपयाने मनश चक्रे विहीनबलवाहनः
 19 [धृ]
     निहते मामके सैन्ये निःशेषे शिबिरे कृते
     पाण्डवानां बलं सूत किं नु शेषम अभूत तदा
     एतन मे पृच्छतॊ बरूहि कुशलॊ हय असि संजय
 20 यच च दुर्यॊधनॊ मन्दः कृतवांस तनयॊ मम
     बलक्षयं तथा दृष्ट्वा स एकः पृथिवीपतिः
 21 [स]
     रथानां दवे सहस्रे तु सप्त नागशतानि च
     पञ्च चाश्वसहस्राणि पत्तीनां च शतं शताः
 22 एतच छेषम अभूद राजन पाण्डवानां महद बलम
     परिगृह्य हि यद युद्धे धृष्टद्युम्नॊ वयवस्थितः
 23 एकाकी भरतश्रेष्ठ ततॊ दुर्यॊधनॊ नृपः
     नापश्यत समरे कं चित सहायं रथिनां वरः
 24 नर्दमानान परांश चैव सवबलस्य च संक्षयम
     हतं सवहयम उत्सृज्य पराङ्मुखः पराद्रवद भयात
 25 एकादश चमू भर्ता पुत्रॊ दुर्यॊधनस तव
     गदाम आदाय तेजस्वी पदातिः परथितॊ हरदम
 26 नातिदूरं ततॊ गत्वा पद्भ्याम एव नराधिपः
     सस्मार वचनं कषत्तुर धर्मशीलस्य धीमतः
 27 इदं नूनं महाप्राज्ञॊ विदुरॊ दृष्टवान पुरा
     महद वैशसम अस्माकं कषत्रियाणां च संयुगे
 28 एवं विचिन्तयानस तु परविविक्षुर हरदं नृपः
     दुःखसंतप्त हृदयॊ दृष्ट्वा राजन बलक्षयम
 29 पाण्डवाश च महाराज धृष्टद्युम्नपुरॊगमाः
     अभ्यधावन्त संक्रुद्धास तव राजन बलं परति
 30 शक्त्यृष्टि परासहस्तानां बलानाम अभिगर्जताम
     संकल्पम अकरॊन मॊघं गाण्डीवेन धनंजयः
 31 तान हत्व निशितैर बाणैः सामात्यान सह बन्धुभिः
     रथे शवेतहये तिष्ठन्न अर्जुनॊ बह्व अशॊभत
 32 सुबलस्या हते पुत्रे सवाजिरथकुञ्जरे
     महावनम इव छिन्नम अभवत तावकं बलम
 33 अनेकशतसाहस्रे बले दुर्यॊधनस्य ह
     नान्यॊ महारथॊ राजञ जीवमानॊ वयदृश्यत
 34 दरॊणपुत्राद ऋते वीरात तथैव कृतवर्मणः
     कृपाच च गौतमाद राजन पार्थिवाच च तवात्मजात
 35 धृष्टद्युम्नस तु मां दृष्ट्वा हसन सात्यकिम अब्रवीत
     किम अनेन गृहीतेन नानेनार्थॊ ऽसति जीवता
 36 धृष्टद्युम्न वचः शरुत्वा शिनेर नप्ता महारथः
     उद्यम्य निशितं खड्गं हन्तुं मामुद्यतस तदा
 37 तम आगम्य महाप्राज्ञः कृष्णद्वैपायनॊ ऽबरवीत
     मुच्यतां संजयॊ जीवन न हन्तव्यः कथं चन
 38 दवैपायन वचः शरुत्वा शिनेर नप्ता कृताञ्जलिः
     ततॊ माम अब्रवीन मुक्त्वा सवस्ति संजय साधय
 39 अनुज्ञातस तव अहं तेन नयस्तवर्मा निरायुधः
     परातिष्ठं येन नगरं सायाह्ने रुधिरॊक्षितः
 40 करॊशमात्रम अपक्रान्तं गदापाणिम अवस्थितम
     एकं दुर्यॊधनं राजन्न अपश्यं भृशविक्षतम
 41 स तु माम अश्रुपूर्णाक्षॊ नाशक्नॊद अभिवीक्षितुम
     उपप्रैक्षत मां दृष्ट्वा तदा दीनम अवस्थितम
 42 तं चाहम अपि शॊचन्तं दृष्ट्वैकाकिनम आहवे
     मुहूर्तं नाशकं वक्तुं किं चिद दुःखपरिप्लुतः
 43 ततॊ ऽसमै तद अहं सर्वम उक्तवान गरहणं तदा
     दवैपायन परसादाच च जीवतॊ मॊक्षम आहवे
 44 मुहूर्तम इव च धयात्वा परतिलभ्य च चेतनाम
     भरातॄंश च सर्वसैन्यानि पर्यपृच्छत मां ततः
 45 तस्मै तद अहम आचक्षं सर्वं परत्यक्षदर्शिवान
     भरातॄंश च निहतान सर्वान सैन्यं च विनिपातितम
 46 तरयः किल रथाः शिष्टास तावकानां नराधिप
     इति परस्थान काले मां कृष्णद्वैपायनॊ ऽबरवीत
 47 स दीर्घम इव निःश्वस्य विप्रेक्ष्य च पुनः पुनः
     अंसे मां पाणिना सपृष्ट्वा पुत्रस ते पर्यभाषत
 48 तवदन्यॊ नेह संग्रामे कश चिज जीवति संजय
     दवितीयं नेह पश्यामि ससहायाश च पाण्डवाः
 49 बरूयाः संजय राजानं परज्ञा चक्षुषम ईश्वरम
     दुर्यॊधनस तव सुतः परविष्टॊ हरदम इत्य उत
 50 सुहृद्भिस तादृशैर हीनः पुत्रैर भरातृभिर एव च
     पाण्डवैश च हृते राज्ये कॊ नु जीवति मादृशः
 51 आचक्षेथाः सर्वम इदं मां च मुक्तं महाहवात
     अस्मिंस तॊयह्रदे सुप्तं जीवन्तं भृशविक्षतम
 52 एवम उक्त्वा महाराज पराविशत तं हरदं नृपः
     अस्तम्भयत तॊयं च मायया मनुजाधिपः
 53 तस्मिन हरदं परविष्टे तु तरीन रथाञ शरान्तवाहनान
     अपश्यं सहितान एकस तं देशं समुपेयुषः
 54 कृपं शारद्वतं वीरं दरौणिं च रथिनां वरम
     भॊजं च कृतवर्माणं सहिताञ शरविक्षतान
 55 ते सर्वे माम अभिप्रेक्ष्य तूर्णम अश्वान अचॊदयन
     उपयाय च माम ऊचुर दिष्ट्या जीवसि संजय
 56 अपृच्छंश चैव मां सर्वे पुत्रं तव जनाधिपम
     कच चिद दुर्यॊधनॊ राजा स नॊ जीवति संजय
 57 आख्यातवान अहं तेभ्यस तदा कुशलिनं नृपम
     तच चैव सर्वम आचक्षं यन मां दुर्यॊधनॊ ऽबरवीत
     हरदं चैवाहम आचष्ट यं परविष्टॊ नराधिपः
 58 अश्वत्तामा तु तद राजन निशम्य वचनं मम
     तं हरदं विपुलं परेक्ष्य करुणं पर्यदेवयत
 59 अहॊ धिन न स जानाति जीवतॊ ऽसमान नराधिपः
     पर्याप्ता हि वयं तेन सह यॊधयितुं परान
 60 ते तु तत्र चिरं कालं विलप्य च महारथाः
     पराद्रवन रथिनां शरेष्ठा दृष्ट्वा पाण्डुसुतान रणे
 61 ते तु मां रथम आरॊप्य कृपस्य सुपरिष्कृतम
     सेनानिवेशम आजग्मुर हतशेषास तरयॊ रथाः
 62 तत्र गुल्माः परित्रस्ताः सूर्ये चास्तम इते सति
     सर्वे विचुक्रुशुः शरुत्वा पुत्राणां तव संक्षयम
 63 ततॊ वृद्धा महाराज यॊषितां रक्षणॊ नराः
     राजदारान उपादाय परययुर नगरं परति
 64 तत्र विक्रॊशतीनां च रुदतीनां च सर्वशः
     परादुरासीन महाञ शब्दः शरुत्वा तद बलसंक्षयम
 65 ततस ता यॊषितॊ राजन करन्दन्त्यॊ वै मुहुर मुहुः
     कुरर्य इव शब्देन नादयन्त्यॊ महीतलम
 66 आजघ्नुः करजैश चापि पाणिभिश च शिरांस्य उत
     लुलुवुश च तदा केशान करॊशन्त्यस तत्र तत्र ह
 67 हाहाकारविनादिन्यॊ विनिघ्नन्त्य उरांसि च
     करॊशन्त्यस तत्र रुरुदुः करन्दमाना विशां पते
 68 ततॊ दुर्यॊधनामात्याः साश्रुकण्ठा हृशातुराः
     राजदारान उपादाय परययुर नगरं परति
 69 वेत्रजर्झर हस्ताश च दवाराध्यक्षा विशां पते
     शयनीयानि शुभ्राणि सपर्ध्यास्तरणवन्ति च
     समादाय ययुस तूर्णं नगरं दाररक्षिणः
 70 आस्थायाश्वतरी युक्तान सयन्दनान अपरे जनाः
     सवान सवान दारान उपादाय परययुर नगरं परति
 71 अदृष्टपूर्वा या नार्यॊ भास्करेणापि वेश्मसु
     दादृशुस ता महाराज जना यान्तीः पुरं परति
 72 ताः सत्रियॊ भरतश्रेष्ठ सौकुमार्य समन्विताः
     परययुर नगरं तूर्णं हतस्वजनबान्धवाः
 73 आ गॊपालावि पालेभ्यॊ दरवन्तॊ नगरं परति
     ययुर मनुष्याः संभ्रान्ता भीमसेनभयार्दिताः
 74 अपि चैषां भयं तीव्रं पार्थेभ्यॊ ऽभूत सुदारुणम
     परेक्षमाणास तदान्यॊन्यम आधावन नगरं परति
 75 तस्मिंस तदा वर्तमाने विद्रवे भृशदारुणे
     युयुत्सुः शॊकसंमूढः पराप्तकालम अचिन्तयत
 76 जितॊ दुर्यॊधनः संख्ये पाण्डवैर भीमविक्रमैः
     एकादश चमू भर्ता भरातरश चास्य सूदिताः
     हताश च कुरवः सर्वे भीष्मद्रॊणपुरः सराः
 77 अहम एकॊ विमुक्तस तु भाग्ययॊगाद यदृच्छया
     विद्रुतानि च सर्वाणि शिबिराणि समन्ततः
 78 दुर्यॊधनस्य सचिवा ये के चिद अवशेषिताः
     राजदारान उपादाय वयधावन नगरं परति
 79 पराप्तकालम अहं मन्ये परवेशं तैः सहाभिभॊ
     युधिष्ठिरम अनुज्ञाप्य भीमसेनं तथैव च
 80 एतम अर्थं महाबाहुर उभयॊः स नयवेदयत
     तस्य परीतॊ ऽभवद राजा नित्यं करुणवेदिता
     परिष्वज्य महाबाहुर वैश्यापुत्रं वयसर्जयत
 81 ततः स रथम आस्थाय दरुतम अश्वान अचॊदयत
     असंभावितवांश चापि राजदारान पुरं परति
 82 तैश चैव सहितः कषिप्रम अस्तं गच्छति भास्करे
     परविष्टॊ हास्तिनपुरं बाष्प कण्ठॊ ऽशरुलॊचनः
 83 अपश्यत महाप्राज्ञं विदुरं साश्रुलॊचनम
     राज्ञः समीपान निष्क्रान्तं शॊकॊपहतचेतसम
 84 तम अब्रवीत सत्यधृतिः परणतं तव अग्रतः सथितम
     अस्मिन कुरु कषये वृत्ते दिष्ट्या तवं पुत्र जीवसि
 85 विना राज्ञः परवेशाद वै किम असि तवम इहागतः
     एतन मे कारणं सर्वं विस्तरेण निवेदय
 86 [यु]
     निहते शकुनौ तात सज्ञाति सुतबान्धवे
     हतशेष परीवारॊ राजा दुर्यॊधनस ततः
     सवकं सहयम उत्सृज्य पराङ्मुखः पराद्रवद भयात
 87 अपक्रान्ते तु नृपतौ सकन्धावारनिवेशनात
     भयव्याकुलितं सर्वं पराद्रवन नगरं परति
 88 ततॊ राज्ञः कलत्राणि भरातॄणां चास्य सर्वशः
     वाहनेषु समारॊप्य सत्र्यध्यक्षाः पराद्रवन भयात
 89 ततॊ ऽहं समनुज्ञाप्य राजानं सहकेशवम
     परविष्टॊ हास्तिनपुरं रक्षँल लॊकाद धि वाच्यताम
 90 एतच छरुत्वा तु वचनं वैश्यापुत्रेण भाषितम
     पराप्तकालम इति जञात्वा विदुरः सर्वधर्मवित
     अपूजयद अमेयात्मा युयुत्सुं वाक्यकॊविदम
 91 पराप्तकालम इदं सर्वं भवतॊ भरतक्षये
     अद्य तवम इह विश्रान्तः शवॊ ऽभिगन्ता युधिष्ठिरम
 92 एतावद उक्त्वा वचनं विदुरः सर्वधर्मवित
     युयुत्सुं समनुज्ञाप्य परविवेश नृप कषयम
     युयुत्सुर अपि तां रात्रिं सवगृहे नयवसत तदा
   1 [s]
      tataḥ kruddhā mahārāja saubalasyā padānugāḥ
      tyaktvā jīvitam ākrande pāṇḍavān paryavārayan
  2 tān arjunaḥ pratyagṛhṇāt sahadeva jaye dhṛtaḥ
      bhīmasenaś ca tejasvī kruddhāśīviṣadarśanaḥ
  3 śaktyṛṣṭi prāsahastānāṃ sahasevaṃ jighāṃsatām
      saṃkalpam akaron moghaṃ gāṇḍīvena dhanaṃjayaḥ
  4 pragṛhītāyudhān bāhūn yodhānām abhidhāvatām
      bhallaiś cicccheda bībhatsuḥ śirāṃsy api hayān api
  5 te hatā raptyapadyanta vasudhāṃ vigatāsavaḥ
      tvaritā lokavīreṇa prahatāḥ savyasācinā
  6 tato duryodhano rājā dṛṣṭvā svabalasaṃkṣayam
      hataśeṣān samānīya kroddho rathaśatān vibho
  7 kuñjarāṃś ca hayāṃś caiva pādātaṃś ca paraṃtapa
      uvāca sahitān sarvān dhārtarāṣṭra idaṃ vacaḥ
  8 samāsādya raṇe sarvān pāṇḍavān sasuhṛd gaṇān
      pāñcālyaṃ cāpi sabalaṃ hatvā śīghraṃ nivartata
  9 tasya te śirasā gṛhya vacanaṃ yuddhadurmadāḥ
      pratyudyayū raṇe pārthāṃs tava putrasya śāsanāt
  10 tān abhyāpatataḥ śīghraṃ hataśeṣān mahāraṇe
     śarair āśīviṣākāraiḥ pāṇḍavāḥ samavākiran
 11 tat sainyaṃ bharataśreṣṭha muhūrtena mahātmabhiḥ
     avadhyata raṇaṃ prāpya trātāraṃ nābhyavindata
     pratiṣṭhamānaṃ tu bhayān nāvatiṣṭhata daṃśitam
 12 aśvair viparidhāvadbhiḥ sainyena rajasā vṛte
     na prājñāyanta samare diśaś ca pradiśas tathā
 13 tatas tu pāṇḍavānīkān niḥsṛtya bahavo janāḥ
     abhyaghnaṃs tāvakān yuddhe muhūrtād iva bhārata
     tato niḥśeṣam abhavat tat sainyaṃ tava bhārata
 14 akṣauhiṇyaḥ sametās tu tava putrasya bhārata
     ekādaśa hatā yuddhe tāḥ prabho pāṇḍusṛñjayaiḥ
 15 teṣu rājasahasreṣu tāvakeṣu mahātmasu
     eko duryodhano rājann adṛśyata bhṛśaṃ kṣataḥ
 16 tato vīkṣya diśaḥ sarvā dṛṣṭvā śūnyāṃ ca medinīm
     vihīnaḥ sarvayodhaiś ca pāṇḍavān vīkṣya saṃyuge
 17 muditān sarvasiddhārthān nardamānān samantataḥ
     bāṇaśabdaravāṃś caiva śrutvā teṣāṃ mahātmanām
 18 duryodhano mahārāja kaśmalenābhisaṃvṛtaḥ
     apayāne manaś cakre vihīnabalavāhanaḥ
 19 [dhṛ]
     nihate māmake sainye niḥśeṣe śibire kṛte
     pāṇḍavānāṃ balaṃ sūta kiṃ nu śeṣam abhūt tadā
     etan me pṛcchato brūhi kuśalo hy asi saṃjaya
 20 yac ca duryodhano mandaḥ kṛtavāṃs tanayo mama
     balakṣayaṃ tathā dṛṣṭvā sa ekaḥ pṛthivīpatiḥ
 21 [s]
     rathānāṃ dve sahasre tu sapta nāgaśatāni ca
     pañca cāśvasahasrāṇi pattīnāṃ ca śataṃ śatāḥ
 22 etac cheṣam abhūd rājan pāṇḍavānāṃ mahad balam
     parigṛhya hi yad yuddhe dhṛṣṭadyumno vyavasthitaḥ
 23 ekākī bharataśreṣṭha tato duryodhano nṛpaḥ
     nāpaśyat samare kaṃ cit sahāyaṃ rathināṃ varaḥ
 24 nardamānān parāṃś caiva svabalasya ca saṃkṣayam
     hataṃ svahayam utsṛjya prāṅmukhaḥ prādravad bhayāt
 25 ekādaśa camū bhartā putro duryodhanas tava
     gadām ādāya tejasvī padātiḥ prathito hradam
 26 nātidūraṃ tato gatvā padbhyām eva narādhipaḥ
     sasmāra vacanaṃ kṣattur dharmaśīlasya dhīmataḥ
 27 idaṃ nūnaṃ mahāprājño viduro dṛṣṭavān purā
     mahad vaiśasam asmākaṃ kṣatriyāṇāṃ ca saṃyuge
 28 evaṃ vicintayānas tu pravivikṣur hradaṃ nṛpaḥ
     duḥkhasaṃtapta hṛdayo dṛṣṭvā rājan balakṣayam
 29 pāṇḍavāś ca mahārāja dhṛṣṭadyumnapurogamāḥ
     abhyadhāvanta saṃkruddhās tava rājan balaṃ prati
 30 śaktyṛṣṭi prāsahastānāṃ balānām abhigarjatām
     saṃkalpam akaron moghaṃ gāṇḍīvena dhanaṃjayaḥ
 31 tān hatva niśitair bāṇaiḥ sāmātyān saha bandhubhiḥ
     rathe śvetahaye tiṣṭhann arjuno bahv aśobhata
 32 subalasyā hate putre savājirathakuñjare
     mahāvanam iva chinnam abhavat tāvakaṃ balam
 33 anekaśatasāhasre bale duryodhanasya ha
     nānyo mahāratho rājañ jīvamāno vyadṛśyata
 34 droṇaputrād ṛte vīrāt tathaiva kṛtavarmaṇaḥ
     kṛpāc ca gautamād rājan pārthivāc ca tavātmajāt
 35 dhṛṣṭadyumnas tu māṃ dṛṣṭvā hasan sātyakim abravīt
     kim anena gṛhītena nānenārtho 'sti jīvatā
 36 dhṛṣṭadyumna vacaḥ śrutvā śiner naptā mahārathaḥ
     udyamya niśitaṃ khaḍgaṃ hantuṃ māmudyatas tadā
 37 tam āgamya mahāprājñaḥ kṛṣṇadvaipāyano 'bravīt
     mucyatāṃ saṃjayo jīvan na hantavyaḥ kathaṃ cana
 38 dvaipāyana vacaḥ śrutvā śiner naptā kṛtāñjaliḥ
     tato mām abravīn muktvā svasti saṃjaya sādhaya
 39 anujñātas tv ahaṃ tena nyastavarmā nirāyudhaḥ
     prātiṣṭhaṃ yena nagaraṃ sāyāhne rudhirokṣitaḥ
 40 krośamātram apakrāntaṃ gadāpāṇim avasthitam
     ekaṃ duryodhanaṃ rājann apaśyaṃ bhṛśavikṣatam
 41 sa tu mām aśrupūrṇākṣo nāśaknod abhivīkṣitum
     upapraikṣata māṃ dṛṣṭvā tadā dīnam avasthitam
 42 taṃ cāham api śocantaṃ dṛṣṭvaikākinam āhave
     muhūrtaṃ nāśakaṃ vaktuṃ kiṃ cid duḥkhapariplutaḥ
 43 tato 'smai tad ahaṃ sarvam uktavān grahaṇaṃ tadā
     dvaipāyana prasādāc ca jīvato mokṣam āhave
 44 muhūrtam iva ca dhyātvā pratilabhya ca cetanām
     bhrātṝṃś ca sarvasainyāni paryapṛcchata māṃ tataḥ
 45 tasmai tad aham ācakṣaṃ sarvaṃ pratyakṣadarśivān
     bhrātṝṃś ca nihatān sarvān sainyaṃ ca vinipātitam
 46 trayaḥ kila rathāḥ śiṣṭās tāvakānāṃ narādhipa
     iti prasthāna kāle māṃ kṛṣṇadvaipāyano 'bravīt
 47 sa dīrgham iva niḥśvasya viprekṣya ca punaḥ punaḥ
     aṃse māṃ pāṇinā spṛṣṭvā putras te paryabhāṣata
 48 tvadanyo neha saṃgrāme kaś cij jīvati saṃjaya
     dvitīyaṃ neha paśyāmi sasahāyāś ca pāṇḍavāḥ
 49 brūyāḥ saṃjaya rājānaṃ prajñā cakṣuṣam īśvaram
     duryodhanas tava sutaḥ praviṣṭo hradam ity uta
 50 suhṛdbhis tādṛśair hīnaḥ putrair bhrātṛbhir eva ca
     pāṇḍavaiś ca hṛte rājye ko nu jīvati mādṛśaḥ
 51 ācakṣethāḥ sarvam idaṃ māṃ ca muktaṃ mahāhavāt
     asmiṃs toyahrade suptaṃ jīvantaṃ bhṛśavikṣatam
 52 evam uktvā mahārāja prāviśat taṃ hradaṃ nṛpaḥ
     astambhayata toyaṃ ca māyayā manujādhipaḥ
 53 tasmin hradaṃ praviṣṭe tu trīn rathāñ śrāntavāhanān
     apaśyaṃ sahitān ekas taṃ deśaṃ samupeyuṣaḥ
 54 kṛpaṃ śāradvataṃ vīraṃ drauṇiṃ ca rathināṃ varam
     bhojaṃ ca kṛtavarmāṇaṃ sahitāñ śaravikṣatān
 55 te sarve mām abhiprekṣya tūrṇam aśvān acodayan
     upayāya ca mām ūcur diṣṭyā jīvasi saṃjaya
 56 apṛcchaṃś caiva māṃ sarve putraṃ tava janādhipam
     kac cid duryodhano rājā sa no jīvati saṃjaya
 57 ākhyātavān ahaṃ tebhyas tadā kuśalinaṃ nṛpam
     tac caiva sarvam ācakṣaṃ yan māṃ duryodhano 'bravīt
     hradaṃ caivāham ācaṣṭa yaṃ praviṣṭo narādhipaḥ
 58 aśvattāmā tu tad rājan niśamya vacanaṃ mama
     taṃ hradaṃ vipulaṃ prekṣya karuṇaṃ paryadevayat
 59 aho dhin na sa jānāti jīvato 'smān narādhipaḥ
     paryāptā hi vayaṃ tena saha yodhayituṃ parān
 60 te tu tatra ciraṃ kālaṃ vilapya ca mahārathāḥ
     prādravan rathināṃ śreṣṭhā dṛṣṭvā pāṇḍusutān raṇe
 61 te tu māṃ ratham āropya kṛpasya supariṣkṛtam
     senāniveśam ājagmur hataśeṣās trayo rathāḥ
 62 tatra gulmāḥ paritrastāḥ sūrye cāstam ite sati
     sarve vicukruśuḥ śrutvā putrāṇāṃ tava saṃkṣayam
 63 tato vṛddhā mahārāja yoṣitāṃ rakṣaṇo narāḥ
     rājadārān upādāya prayayur nagaraṃ prati
 64 tatra vikrośatīnāṃ ca rudatīnāṃ ca sarvaśaḥ
     prādurāsīn mahāñ śabdaḥ śrutvā tad balasaṃkṣayam
 65 tatas tā yoṣito rājan krandantyo vai muhur muhuḥ
     kurarya iva śabdena nādayantyo mahītalam
 66 ājaghnuḥ karajaiś cāpi pāṇibhiś ca śirāṃsy uta
     luluvuś ca tadā keśān krośantyas tatra tatra ha
 67 hāhākāravinādinyo vinighnantya urāṃsi ca
     krośantyas tatra ruruduḥ krandamānā viśāṃ pate
 68 tato duryodhanāmātyāḥ sāśrukaṇṭhā hṛśāturāḥ
     rājadārān upādāya prayayur nagaraṃ prati
 69 vetrajarjhara hastāś ca dvārādhyakṣā viśāṃ pate
     śayanīyāni śubhrāṇi spardhyāstaraṇavanti ca
     samādāya yayus tūrṇaṃ nagaraṃ dārarakṣiṇaḥ
 70 āsthāyāśvatarī yuktān syandanān apare janāḥ
     svān svān dārān upādāya prayayur nagaraṃ prati
 71 adṛṣṭapūrvā yā nāryo bhāskareṇāpi veśmasu
     dādṛśus tā mahārāja janā yāntīḥ puraṃ prati
 72 tāḥ striyo bharataśreṣṭha saukumārya samanvitāḥ
     prayayur nagaraṃ tūrṇaṃ hatasvajanabāndhavāḥ
 73 ā gopālāvi pālebhyo dravanto nagaraṃ prati
     yayur manuṣyāḥ saṃbhrāntā bhīmasenabhayārditāḥ
 74 api caiṣāṃ bhayaṃ tīvraṃ pārthebhyo 'bhūt sudāruṇam
     prekṣamāṇās tadānyonyam ādhāvan nagaraṃ prati
 75 tasmiṃs tadā vartamāne vidrave bhṛśadāruṇe
     yuyutsuḥ śokasaṃmūḍhaḥ prāptakālam acintayat
 76 jito duryodhanaḥ saṃkhye pāṇḍavair bhīmavikramaiḥ
     ekādaśa camū bhartā bhrātaraś cāsya sūditāḥ
     hatāś ca kuravaḥ sarve bhīṣmadroṇapuraḥ sarāḥ
 77 aham eko vimuktas tu bhāgyayogād yadṛcchayā
     vidrutāni ca sarvāṇi śibirāṇi samantataḥ
 78 duryodhanasya sacivā ye ke cid avaśeṣitāḥ
     rājadārān upādāya vyadhāvan nagaraṃ prati
 79 prāptakālam ahaṃ manye praveśaṃ taiḥ sahābhibho
     yudhiṣṭhiram anujñāpya bhīmasenaṃ tathaiva ca
 80 etam arthaṃ mahābāhur ubhayoḥ sa nyavedayat
     tasya prīto 'bhavad rājā nityaṃ karuṇaveditā
     pariṣvajya mahābāhur vaiśyāputraṃ vyasarjayat
 81 tataḥ sa ratham āsthāya drutam aśvān acodayat
     asaṃbhāvitavāṃś cāpi rājadārān puraṃ prati
 82 taiś caiva sahitaḥ kṣipram astaṃ gacchati bhāskare
     praviṣṭo hāstinapuraṃ bāṣpa kaṇṭho 'śrulocanaḥ
 83 apaśyata mahāprājñaṃ viduraṃ sāśrulocanam
     rājñaḥ samīpān niṣkrāntaṃ śokopahatacetasam
 84 tam abravīt satyadhṛtiḥ praṇataṃ tv agrataḥ sthitam
     asmin kuru kṣaye vṛtte diṣṭyā tvaṃ putra jīvasi
 85 vinā rājñaḥ praveśād vai kim asi tvam ihāgataḥ
     etan me kāraṇaṃ sarvaṃ vistareṇa nivedaya
 86 [yu]
     nihate śakunau tāta sajñāti sutabāndhave
     hataśeṣa parīvāro rājā duryodhanas tataḥ
     svakaṃ sahayam utsṛjya prāṅmukhaḥ prādravad bhayāt
 87 apakrānte tu nṛpatau skandhāvāraniveśanāt
     bhayavyākulitaṃ sarvaṃ prādravan nagaraṃ prati
 88 tato rājñaḥ kalatrāṇi bhrātṝṇāṃ cāsya sarvaśaḥ
     vāhaneṣu samāropya stryadhyakṣāḥ prādravan bhayāt
 89 tato 'haṃ samanujñāpya rājānaṃ sahakeśavam
     praviṣṭo hāstinapuraṃ rakṣaṁl lokād dhi vācyatām
 90 etac chrutvā tu vacanaṃ vaiśyāputreṇa bhāṣitam
     prāptakālam iti jñātvā viduraḥ sarvadharmavit
     apūjayad ameyātmā yuyutsuṃ vākyakovidam
 91 prāptakālam idaṃ sarvaṃ bhavato bharatakṣaye
     adya tvam iha viśrāntaḥ śvo 'bhigantā yudhiṣṭhiram
 92 etāvad uktvā vacanaṃ viduraḥ sarvadharmavit
     yuyutsuṃ samanujñāpya praviveśa nṛpa kṣayam
     yuyutsur api tāṃ rātriṃ svagṛhe nyavasat tadā

Book 9 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 9
Chapter 29

  1 [धृ]
      हतेषु सर्वसैन्येषु पाण्डुपुत्रै रणाजिरे
      मम सैन्यावशिष्टास ते किम अकुर्वत संजय
  2 कृतवर्मा कृपश चैव दरॊणा पुत्रश च वीर्यवान
      दुर्यॊधनश च मन्दात्मा राजा किम अकरॊत तदा
  3 [स]
      संप्राद्रवत्सु दारेषु कषत्रियाणां महात्मनाम
      विद्रुते शिबिरे शून्ये भृशॊद्विग्नास तरयॊ रथाः
  4 निशम्य पाण्डुपुत्राणां तदा विजयिनां सवनम
      विद्रुतं शिबिरं दृष्ट्वा सायाह्ने राजगृद्धिनः
      सथानं नारॊचयंस तत्र ततस ते हरदम अभ्ययुः
  5 युधिष्ठिरॊ ऽपि धर्मात्मा भरातृभिः सहितॊ रणे
      हृष्टः पर्यपतद राजन दुर्यॊधन वधेप्सया
  6 मार्गमाणास तु संक्रुद्धास तव पुत्रं जयैषिणः
      यत्नतॊ ऽनवेषमाणास तु नैवापश्यञ जनाधिपम
  7 स हि तीव्रेण वेगेन गदापाणिर अपाक्रमत
      तं हरदं पराविशच चापि विष्टभ्यापः सवमायया
  8 यदातु पाण्डवाः सर्वे सुपरिश्रान्तवाहनाः
      ततः सवशिबिरं पराप्य वयतिष्ठन साहसैनिकाः
  9 ततः कृपश च दरौणिश च कृतवर्मा च सात्वतः
      संनिविष्टेषु पार्थेषु परयातास तं हरदं शनैः
  10 ते तं हरद समासाद्य यत्र शेते जनाधिपः
     अभ्यभाषन्त दुर्धर्षं राजानं सुप्तम अम्भसि
 11 राजन्न उत्थिष्ठ युध्यस्व सहास्माभिर युधिष्ठिरम
     जित्वा वा पृथिवीं भुङ्क्ष्व हतॊ वा सवर्गम आप्नुहि
 12 तेषाम अपि बलं सर्वं हतं दुर्यॊधन तवया
     परतिरब्धाश च भूयिष्ठं ये शिष्टास तत्र सैनिकाः
 13 न ते वेगं विषहितुं शक्तास तव विशां पते
     अस्माभिर अभिगुप्तस्य तस्माद उत्तिष्ठ भारत
 14 [दुर]
     दिष्ट्या पश्यामि वॊ मुक्तान ईदृशात पुरुषक्षयात
     पाण्डुकौरव संमर्दाज जीवमानान नरर्षभान
 15 विजेष्यामॊ वयं सर्वे विश्रान्ता विगतक्लमाः
     भवन्तश च परिश्रान्ता वयं च भृशविक्षताः
     उदीर्णं च बलं तेषां तेन युद्धं न रॊचये
 16 न तव एतद अद्भुतं वीरा यद वॊ महद इदं मनः
     अस्मासु च परा भक्तिर न तु कालः पराक्रमे
 17 विश्रम्यैका निशाम अद्य भवद्भिः सहितॊ रणे
     परतियॊत्स्याम्य अहं शत्रूञ शवॊ न मे ऽसय अत्र सांशयः
 18 [स]
     एवम उक्तॊ ऽबरवीद दरौणी राजानं युद्धदुर्मदम
     उत्तिष्ठ राजन भद्रं ते विजेष्यामॊ रणे परान
 19 इष्टापूर्तेन दानेन सत्येन च जपेन च
     शपे राजन यथा हय अद्य निहनिष्यामि सॊमकान
 20 मा सम यज्ञकृतां परीतिं पराप्नुयां सज जनॊचितम
     यदीमां रजनीं वयुष्टां न निहन्मि परान रणे
 21 नाहत्वा सर्वपाञ्चालान विमॊक्ष्ये कवचं विभॊ
     इति सत्यं बरवीम्य एतत तन मे शृणु जनाधिप
 22 तेषु संभाषमाणेषु वयाधास तं देशम आययुः
     मांसभारपरिश्रान्ताः पानीयार्थं यदृच्छया
 23 ते हि नित्यं महाराज भीमसेनस्य लुब्धकाः
     मांसभारान उपाजह्रुर भक्त्या परमया विभॊ
 24 ते तत्र विष्ठितास तेषां सर्वं तद वचनं रहः
     दुर्यॊधन वचश चैव शुश्रुवुः संगता मिथः
 25 ते ऽपि सर्वे महेष्वासा अयुद्धार्थिनि कौरवे
     निर्बन्धं परमं चक्रुस तदा वै युद्धकाङ्क्षिणः
 26 तांस तथा समुदीक्ष्याथ कौरवाणां महारथान
     अयुद्धमनसं चैव राजानं सथितम अम्भसि
 27 तेषां शरुत्वा च संवादं राज्ञश च सलिते सतः
     वयाधाभ्यजानन राजेन्द्र सलिलस्थं सुयॊधनम
 28 ते पूर्वं पाण्डुपुत्रेण पृष्टा हय आसन सुतं तव
     यदृच्छॊपगतास तत्र राजानं परिमार्गिताः
 29 ततस ते पाण्डुपुत्रस्य समृत्वा तद भाषितं तदा
     अन्यॊन्यम अब्रुवन राजन मृगव्याधाः शनैर इदम
 30 दुर्यॊधनं खयापयामॊ धनं दास्यति पाण्डवः
     सुव्यक्तम इति नः खयातॊ हरदे दुर्यॊधनॊ नृपः
 31 तस्माद गच्छामहे सर्वे यत्र राजा युधिष्ठिरः
     आख्यातुं सलिले सुप्तं दुर्यॊधनम अमर्षणम
 32 धृतराष्ट्रात्मजं तस्मै भीमसेनाय धीमते
     शयानं सलिले सर्वे कथयामॊ धनुर भृते
 33 स नॊ दास्यति सुप्रीतॊ धनानि बहुलान्य उत
     किं नॊ मांसेन शुष्केण परिक्लिष्टेन शॊषिणा
 34 एवम उक्त्वा ततॊ वयाधाः संप्रहृष्टा धनार्थिनः
     मांसभारान उपादाय परययुः शिबिरं परति
 35 पाण्डवाश च महाराज लब्धलक्षाः परहारिणः
     अपश्यमानाः समरे दुर्यॊधनम अवस्थितम
 36 निकृतेस तस्य पापस्य ते पारं गमनेप्सवः
     चारान संप्रेषयाम आसुः समन्तात तद रणाजिरम
 37 आगम्य तु ततः सर्वे नष्टं दुर्यॊधनं नृपम
     नयवेदयन्त सहिता धर्मराजस्य सैनिकाः
 38 तेषां तद वचनं शरुत्वा चाराणां भरतर्षभ
     चिन्ताम अभ्यगमत तीव्रां निःशश्वास च पार्थिवः
 39 अथ सथितानां पाण्डूनां दीनानां भरतर्षभ
     तस्माद देशाद अपक्रम्य तवरिता लुब्धका विभॊ
 40 आजग्मुः शिबिरं हृष्टा दृष्ट्वादुर्यॊधनं नृपम
     वार्यमाणाः परविष्टाश च भीमसेनस्य पश्यतः
 41 ते तु पाण्डवम आसाद्य भीमसेनं महाबलम
     तस्मै तत सर्वम आचख्युर यद्वृत्तं यच च वै शरुतम
 42 ततॊ वृकॊदरॊ राजन दत्त्वा तेषां धनं बहु
     धर्मराजाय तत सार्वम आचचक्षे परंतपः
 43 असौ दुर्यॊधनॊ राजन विज्ञातॊ मम लुब्धकैः
     संस्तभ्य सलिलं शेते यस्यार्थे परितप्स्यसे
 44 तद वचॊ भीमसेनस्या परियं शरुत्वा विशां पते
     अजातशत्रुः कौन्तेयॊ हृष्टॊ ऽभूत सह सॊदरैः
 45 तं च शरुत्वा महेष्वासं परविष्टं सलिलह्रदम
     कषिप्रम एव ततॊ ऽगच्छत पुरस्कृत्य जनार्दनम
 46 ततः किलकिला शब्दः परादुरासीद विशां पते
     पाण्डवानां परहृष्टानां पाञ्चालानां च सर्वशः
 47 सिंहनादांस ततश चक्रुः कष्वेडांश च भरतर्षभ
     तवरिताः कषत्रिया राजञ जग्मुर दवैपायनं हरदम
 48 जञातः पापॊ धार्तराष्ट्रॊ दृष्टश चेत्य असकृद रणे
     पराक्रॊशन सॊमकास तत्र हृष्टरूपाः समन्ततः
 49 तेषाम आशु परयातानां रथानां तत्र वेगिनाम
     बभूव तुमुलः शब्दॊ दिवस्पृक पृथिवीपते
 50 दुर्यॊधनं परीप्सन्तस तत्र तत्र युधिष्ठिरम
     अन्वयुस तवरितास ते वै राजानं शरान्तवाहनाः
 51 अर्जुनॊ भीमसेनश च माद्रीपुत्रौ च पाण्डवौ
     धृष्टद्युम्नश च पाञ्चाल्यः शिखण्डी चापराजितः
 52 उत्तमौजा युधामन्युः सात्यकिश चापराजितः
     पाञ्चालानां च ये शिष्टा दरौपदेयाश च भारत
     हयाश च सर्वे नागाश च शतशश च पदातयः
 53 तथ पराप्तॊ महाराज धर्मपुत्रॊ युधिष्ठिरः
     दवैपायन हरदं खयातं यत्र दुर्यॊधनॊ ऽभवत
 54 शीतामल जलं हृद्यं दवितीयम इव सागरम
     मायया सलिलं सतभ्य यत्राभूत ते सुतः सथितः
 55 अभ्यद्भुतेन विधिना दैवयॊगेन भारत
     सलिलान्तर गतः शेते दुर्दर्शः कस्य चित परभॊ
     मानुषस्य मनुष्येन्द्र गदाहस्तॊ जनाधिपः
 56 ततॊ दुर्यॊधनॊ राजा सलितान्तर गतॊ वसन
     शुश्रुवे तुमुलं शब्दं जलदॊपम निःस्वनम
 57 युधिष्ठिरस तु राजेन्द्र हरदं तं सह सॊदरैः
     आजगाम महाराज तव पुत्रवधाय वै
 58 अंहता शङ्खनादेन रथनेमि सवनेन च
     उद्धुन्वंश च महारेणुं कम्पयंश चापि मेदिनीम
 59 यौधिष्ठिरस्य सैन्यस्य शरुत्वा शब्दं महारथाः
     कृतवर्मा कृपॊ दरौणी राजानम इदम अब्रुवन
 60 इमे हय आयान्ति संहृष्टाः पाण्डवा जितकाशिनः
     अपयास्यामहे तावद अनुजानातु नॊ भवान
 61 दुर्यॊधनस तु तच छरुत्वा तेषां तत्र यशस्विनाम
     तथेत्य उक्त्वा हरदं तं वै माययास्तम्भयत परभॊ
 62 ते तव अनुज्ञाप्य राजानं भृशं शॊकपरायणाः
     जग्मुर दूरं महाराज कृपप्रभृतयॊ रथाः
 63 ते गत्वा दूरम अध्वानं नयग्रॊधं परेक्ष्य मारिष
     नयविशन्त भृशं शरान्ताश चिन्तयन्तॊनृपां परति
 64 विष्टभ्य सलिलं सुप्तॊ धार्तराष्ट्रॊ महाबलः
     पाण्डवाश चापि संप्राप्तास तं देशं युद्धम ईप्सवः
 65 कथं नु युद्धं भविता कथं राजा भविष्यति
     कथं नु पाण्डवा राजन पतिपत्स्यन्ति कौरवम
 66 इत्य एवं चिन्तयन्तस ते रथेभ्यॊ ऽशवान विमुच्य ह
     तत्रासां चक्रिरे राजन कृपप्रभृतयॊ रथाः
   1 [dhṛ]
      hateṣu sarvasainyeṣu pāṇḍuputrai raṇājire
      mama sainyāvaśiṣṭās te kim akurvata saṃjaya
  2 kṛtavarmā kṛpaś caiva droṇā putraś ca vīryavān
      duryodhanaś ca mandātmā rājā kim akarot tadā
  3 [s]
      saṃprādravatsu dāreṣu kṣatriyāṇāṃ mahātmanām
      vidrute śibire śūnye bhṛśodvignās trayo rathāḥ
  4 niśamya pāṇḍuputrāṇāṃ tadā vijayināṃ svanam
      vidrutaṃ śibiraṃ dṛṣṭvā sāyāhne rājagṛddhinaḥ
      sthānaṃ nārocayaṃs tatra tatas te hradam abhyayuḥ
  5 yudhiṣṭhiro 'pi dharmātmā bhrātṛbhiḥ sahito raṇe
      hṛṣṭaḥ paryapatad rājan duryodhana vadhepsayā
  6 mārgamāṇās tu saṃkruddhās tava putraṃ jayaiṣiṇaḥ
      yatnato 'nveṣamāṇās tu naivāpaśyañ janādhipam
  7 sa hi tīvreṇa vegena gadāpāṇir apākramat
      taṃ hradaṃ prāviśac cāpi viṣṭabhyāpaḥ svamāyayā
  8 yadātu pāṇḍavāḥ sarve supariśrāntavāhanāḥ
      tataḥ svaśibiraṃ prāpya vyatiṣṭhan sāhasainikāḥ
  9 tataḥ kṛpaś ca drauṇiś ca kṛtavarmā ca sātvataḥ
      saṃniviṣṭeṣu pārtheṣu prayātās taṃ hradaṃ śanaiḥ
  10 te taṃ hrada samāsādya yatra śete janādhipaḥ
     abhyabhāṣanta durdharṣaṃ rājānaṃ suptam ambhasi
 11 rājann utthiṣṭha yudhyasva sahāsmābhir yudhiṣṭhiram
     jitvā vā pṛthivīṃ bhuṅkṣva hato vā svargam āpnuhi
 12 teṣām api balaṃ sarvaṃ hataṃ duryodhana tvayā
     pratirabdhāś ca bhūyiṣṭhaṃ ye śiṣṭās tatra sainikāḥ
 13 na te vegaṃ viṣahituṃ śaktās tava viśāṃ pate
     asmābhir abhiguptasya tasmād uttiṣṭha bhārata
 14 [dur]
     diṣṭyā paśyāmi vo muktān īdṛśāt puruṣakṣayāt
     pāṇḍukaurava saṃmardāj jīvamānān nararṣabhān
 15 vijeṣyāmo vayaṃ sarve viśrāntā vigataklamāḥ
     bhavantaś ca pariśrāntā vayaṃ ca bhṛśavikṣatāḥ
     udīrṇaṃ ca balaṃ teṣāṃ tena yuddhaṃ na rocaye
 16 na tv etad adbhutaṃ vīrā yad vo mahad idaṃ manaḥ
     asmāsu ca parā bhaktir na tu kālaḥ parākrame
 17 viśramyaikā niśām adya bhavadbhiḥ sahito raṇe
     pratiyotsyāmy ahaṃ śatrūñ śvo na me 'sy atra sāṃśayaḥ
 18 [s]
     evam ukto 'bravīd drauṇī rājānaṃ yuddhadurmadam
     uttiṣṭha rājan bhadraṃ te vijeṣyāmo raṇe parān
 19 iṣṭāpūrtena dānena satyena ca japena ca
     śape rājan yathā hy adya nihaniṣyāmi somakān
 20 mā sma yajñakṛtāṃ prītiṃ prāpnuyāṃ saj janocitam
     yadīmāṃ rajanīṃ vyuṣṭāṃ na nihanmi parān raṇe
 21 nāhatvā sarvapāñcālān vimokṣye kavacaṃ vibho
     iti satyaṃ bravīmy etat tan me śṛṇu janādhipa
 22 teṣu saṃbhāṣamāṇeṣu vyādhās taṃ deśam āyayuḥ
     māṃsabhārapariśrāntāḥ pānīyārthaṃ yadṛcchayā
 23 te hi nityaṃ mahārāja bhīmasenasya lubdhakāḥ
     māṃsabhārān upājahrur bhaktyā paramayā vibho
 24 te tatra viṣṭhitās teṣāṃ sarvaṃ tad vacanaṃ rahaḥ
     duryodhana vacaś caiva śuśruvuḥ saṃgatā mithaḥ
 25 te 'pi sarve maheṣvāsā ayuddhārthini kaurave
     nirbandhaṃ paramaṃ cakrus tadā vai yuddhakāṅkṣiṇaḥ
 26 tāṃs tathā samudīkṣyātha kauravāṇāṃ mahārathān
     ayuddhamanasaṃ caiva rājānaṃ sthitam ambhasi
 27 teṣāṃ śrutvā ca saṃvādaṃ rājñaś ca salite sataḥ
     vyādhābhyajānan rājendra salilasthaṃ suyodhanam
 28 te pūrvaṃ pāṇḍuputreṇa pṛṣṭā hy āsan sutaṃ tava
     yadṛcchopagatās tatra rājānaṃ parimārgitāḥ
 29 tatas te pāṇḍuputrasya smṛtvā tad bhāṣitaṃ tadā
     anyonyam abruvan rājan mṛgavyādhāḥ śanair idam
 30 duryodhanaṃ khyāpayāmo dhanaṃ dāsyati pāṇḍavaḥ
     suvyaktam iti naḥ khyāto hrade duryodhano nṛpaḥ
 31 tasmād gacchāmahe sarve yatra rājā yudhiṣṭhiraḥ
     ākhyātuṃ salile suptaṃ duryodhanam amarṣaṇam
 32 dhṛtarāṣṭrātmajaṃ tasmai bhīmasenāya dhīmate
     śayānaṃ salile sarve kathayāmo dhanur bhṛte
 33 sa no dāsyati suprīto dhanāni bahulāny uta
     kiṃ no māṃsena śuṣkeṇa parikliṣṭena śoṣiṇā
 34 evam uktvā tato vyādhāḥ saṃprahṛṣṭā dhanārthinaḥ
     māṃsabhārān upādāya prayayuḥ śibiraṃ prati
 35 pāṇḍavāś ca mahārāja labdhalakṣāḥ prahāriṇaḥ
     apaśyamānāḥ samare duryodhanam avasthitam
 36 nikṛtes tasya pāpasya te pāraṃ gamanepsavaḥ
     cārān saṃpreṣayām āsuḥ samantāt tad raṇājiram
 37 āgamya tu tataḥ sarve naṣṭaṃ duryodhanaṃ nṛpam
     nyavedayanta sahitā dharmarājasya sainikāḥ
 38 teṣāṃ tad vacanaṃ śrutvā cārāṇāṃ bharatarṣabha
     cintām abhyagamat tīvrāṃ niḥśaśvāsa ca pārthivaḥ
 39 atha sthitānāṃ pāṇḍūnāṃ dīnānāṃ bharatarṣabha
     tasmād deśād apakramya tvaritā lubdhakā vibho
 40 ājagmuḥ śibiraṃ hṛṣṭā dṛṣṭvāduryodhanaṃ nṛpam
     vāryamāṇāḥ praviṣṭāś ca bhīmasenasya paśyataḥ
 41 te tu pāṇḍavam āsādya bhīmasenaṃ mahābalam
     tasmai tat sarvam ācakhyur yadvṛttaṃ yac ca vai śrutam
 42 tato vṛkodaro rājan dattvā teṣāṃ dhanaṃ bahu
     dharmarājāya tat sārvam ācacakṣe paraṃtapaḥ
 43 asau duryodhano rājan vijñāto mama lubdhakaiḥ
     saṃstabhya salilaṃ śete yasyārthe paritapsyase
 44 tad vaco bhīmasenasyā priyaṃ śrutvā viśāṃ pate
     ajātaśatruḥ kaunteyo hṛṣṭo 'bhūt saha sodaraiḥ
 45 taṃ ca śrutvā maheṣvāsaṃ praviṣṭaṃ salilahradam
     kṣipram eva tato 'gacchat puraskṛtya janārdanam
 46 tataḥ kilakilā śabdaḥ prādurāsīd viśāṃ pate
     pāṇḍavānāṃ prahṛṣṭānāṃ pāñcālānāṃ ca sarvaśaḥ
 47 siṃhanādāṃs tataś cakruḥ kṣveḍāṃś ca bharatarṣabha
     tvaritāḥ kṣatriyā rājañ jagmur dvaipāyanaṃ hradam
 48 jñātaḥ pāpo dhārtarāṣṭro dṛṣṭaś cety asakṛd raṇe
     prākrośan somakās tatra hṛṣṭarūpāḥ samantataḥ
 49 teṣām āśu prayātānāṃ rathānāṃ tatra veginām
     babhūva tumulaḥ śabdo divaspṛk pṛthivīpate
 50 duryodhanaṃ parīpsantas tatra tatra yudhiṣṭhiram
     anvayus tvaritās te vai rājānaṃ śrāntavāhanāḥ
 51 arjuno bhīmasenaś ca mādrīputrau ca pāṇḍavau
     dhṛṣṭadyumnaś ca pāñcālyaḥ śikhaṇḍī cāparājitaḥ
 52 uttamaujā yudhāmanyuḥ sātyakiś cāparājitaḥ
     pāñcālānāṃ ca ye śiṣṭā draupadeyāś ca bhārata
     hayāś ca sarve nāgāś ca śataśaś ca padātayaḥ
 53 tatha prāpto mahārāja dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ
     dvaipāyana hradaṃ khyātaṃ yatra duryodhano 'bhavat
 54 śītāmala jalaṃ hṛdyaṃ dvitīyam iva sāgaram
     māyayā salilaṃ stabhya yatrābhūt te sutaḥ sthitaḥ
 55 abhyadbhutena vidhinā daivayogena bhārata
     salilāntar gataḥ śete durdarśaḥ kasya cit prabho
     mānuṣasya manuṣyendra gadāhasto janādhipaḥ
 56 tato duryodhano rājā salitāntar gato vasan
     śuśruve tumulaṃ śabdaṃ jaladopama niḥsvanam
 57 yudhiṣṭhiras tu rājendra hradaṃ taṃ saha sodaraiḥ
     ājagāma mahārāja tava putravadhāya vai
 58 aṃhatā śaṅkhanādena rathanemi svanena ca
     uddhunvaṃś ca mahāreṇuṃ kampayaṃś cāpi medinīm
 59 yaudhiṣṭhirasya sainyasya śrutvā śabdaṃ mahārathāḥ
     kṛtavarmā kṛpo drauṇī rājānam idam abruvan
 60 ime hy āyānti saṃhṛṣṭāḥ pāṇḍavā jitakāśinaḥ
     apayāsyāmahe tāvad anujānātu no bhavān
 61 duryodhanas tu tac chrutvā teṣāṃ tatra yaśasvinām
     tathety uktvā hradaṃ taṃ vai māyayāstambhayat prabho
 62 te tv anujñāpya rājānaṃ bhṛśaṃ śokaparāyaṇāḥ
     jagmur dūraṃ mahārāja kṛpaprabhṛtayo rathāḥ
 63 te gatvā dūram adhvānaṃ nyagrodhaṃ prekṣya māriṣa
     nyaviśanta bhṛśaṃ śrāntāś cintayantonṛpāṃ prati
 64 viṣṭabhya salilaṃ supto dhārtarāṣṭro mahābalaḥ
     pāṇḍavāś cāpi saṃprāptās taṃ deśaṃ yuddham īpsavaḥ
 65 kathaṃ nu yuddhaṃ bhavitā kathaṃ rājā bhaviṣyati
     kathaṃ nu pāṇḍavā rājan patipatsyanti kauravam
 66 ity evaṃ cintayantas te rathebhyo 'śvān vimucya ha
     tatrāsāṃ cakrire rājan kṛpaprabhṛtayo rathāḥ

Book 9 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 9
Chapter 30

  1 [स]
      ततस तेष्व अपयातेषु रथेषु तरिषु पाण्डवाः
      तं हरदं परत्यपद्यन्त यात्र दुर्यॊधनॊ ऽभवत
  2 आसाद्य च कुरु शरेष्ठ तदा दवैपायन हरदम
      सतम्भितं धार्तराष्ट्रेण दृष्ट्वा तं सलिलाशयम
      वासुदेवम इदं वाक्यम अब्रवीत कुरुनन्दनः
  3 पश्येमां धार्तराष्ट्रेण मायाम अप्सु परयॊजिताम
      विष्टभ्य सलिलं शेते नास्य मानुषतॊ भयम
  4 दैवीं मायाम इमां कृत्वा सलिलान्तर गतॊ हय अयम
      निकृत्या निकृतिप्रज्ञॊ न मे जीवन विमॊक्ष्यते
  5 यद्य अस्य समरे साह्यं कुरुते वज्रभृत सवयम
      तथाप्य एनं हतं युद्धे लॊकॊ दरक्ष्यति माधव
  6 [वा]
      मायाविन इमां मायां मायया जहि भारत
      मायावी मायया वध्यः सत्यम एतद युधिष्ठिर
  7 किर्याभ्युपायैर बहुलैर मायाम अस्पु परयॊज्य ह
      जहि तवं भरतश्रेष्ठ पापात्मानं सुयॊधनम
  8 किर्याभ्युपायैर इन्द्रेण निहता दैत्यदानवाः
      करियाभ्युपायैर बहुभिर बलिर बद्धॊमहात्मना
  9 करियाभ्युपायैः पूर्वं हि हिरण्याक्षॊ महासुरः
      हिरण्यकशिपुश चैव करिययैव निषूदितौ
      वृत्रश च निहतॊ राजन करिययैव न संशयः
  10 तथा पौलस्त्य तनयॊ रावणॊ नाम राक्षसः
     रामेण निहतॊ राजन सानुबन्धः सहानुगः
     करियया यॊगम आस्थाय तथा तवम अपि विक्रम
 11 करियाभ्युपायैर निहतॊ मया राजन पुरातने
     तारकश च महादैत्यॊ विप्रचित्तिश च वीर्यवान
 12 वातापिर इल्वलश चैव तरिशिराश च तथा विभॊ
     सुन्दॊपसुन्दाव असुरौ करिययैव निषूदितौ
 13 करियाभ्युपायैर इन्द्रेण तरिदिवं भुज्यते विभॊ
     करिया बलवती राजन नान्यत किं चिद युधिष्ठिर
 14 दैत्याश च दानवाश चैव राक्षसाः पार्थिवास तथा
     करियाभ्युपायैर निहताः करियां तस्मात समाचर
 15 [स]
     इत्य उक्तॊ वासुदेवेन पाण्डवः संशितव्रतः
     जलस्थं तं महाराज तव पुत्रं मला बलम
     अभ्यभाषत कौन्तेयः परहसन्न इव भारत
 16 सुयॊधन किमर्थॊ ऽयम आरम्भॊ ऽसपु कृतस तवया
     सर्वं कषत्रं घातयित्वा सवकुलं च विशां पते
 17 जलाशयं परविष्टॊ ऽदय वाञ्छञ जीवितम आत्मनः
     उत्तिष्ठ राजन युध्यस्व सहास्माभिः सुयॊधन
 18 स च दर्पॊ नरश्रेष्ठ स च मानः कव ते गतः
     यस तवं संस्तभ्य सलिलं भीतॊ राजन वयवस्थितः
 19 सर्वे तवां शूर इत्य एव जना जल्पन्ति संसदि
     वयर्थं तद भवतॊ मन्ये शौर्यं सलिलशायिनः
 20 उत्तिष्ठ राजन युध्यस्व कषत्रियॊ ऽसि कुलॊद्भवः
     कौरवेयॊ विशेषेण कुले जन्म च संस्मर
 21 स कथं कौरवे वंशे परशंसञ जन्म चात्मनः
     युद्धाद भीतस ततस तॊयं परविश्य परतितिष्ठसि
 22 अयुद्धम अव्यवस्थानं नैष धर्मः सनातनः
     अनार्यजुष्टम अस्वर्ग्यं रणे राजन पलायनम
 23 कथं पारम अगत्वा हि युद्धे तवं वै जिजीविषुः
     इमान निपतितान दृष्ट्वा पुत्रान भरातॄन पितॄंस तथा
 24 संबन्धिनॊ वयस्यांश च मातुलान बान्धवांस तथा
     घातयित्वा कथं तात हरदे तिष्ठसि सांप्रतम
 25 शूरमानी न शूरस तवं मिथ्या वदसि भारत
     शूरॊ ऽहम इति दुर्बुद्धे सर्वलॊकस्य शृण्वतः
 26 न हि शूराः पलायन्ते शत्रून दृष्ट्वा कथं चन
     बरूहि वा तवं यया धृत्या शूर तयजसि संगरम
 27 स तवम उत्तिष्ठ युध्यस्व विनीय भयम आत्मनः
     घातयित्वा सर्वसैन्यं भरातॄंश चैव सुयॊधन
 28 नेदानीं जीविते बुद्धिः कार्या धर्मचिकीर्षया
     कषत्रधर्मम अपाश्रित्य तवद्विधेन सुयॊधन
 29 यत तत कर्णम उपाश्रित्य शकुनिं चापि सौबलम
     अमर्त्य इव संमॊहात तवम आत्मानं न बुद्धवान
 30 तत पापं सुमहत कृत्व परतियुध्यस्व भारत
     कथं हि तवद्विधॊ मॊहाद रॊचयेत पलायनम
 31 कव ते तत पौरुषं यातं कव च मानः सुयॊधन
     कव च विक्रान्तता याता कव च विस्फूर्जितं महत
 32 कव ते कृतास्त्रता याता किं च शेषे जलाशये
     स तवम उत्तिष्ठ युध्यस्व अक्षत्र धर्मेण भारत
 33 अस्मान वा तवं पराजित्य परशाधि पृथिवीम इमाम
     अथ वा निहतॊ ऽसमाभिर भूमौ सवप्स्यसि भारत
 34 एष ते परथमॊ धर्मः सृष्टॊ धात्रा महात्मना
     तं कुरुष्व यथातथ्यं राजा भव महारथ
 35 [दुर]
     नैतच चित्रं महाराज यद भीः पराणिनम आविशत
     न च पराणभयाद भीतॊ वयपयातॊ ऽसमि भारत
 36 अरथश चानिषङ्गी च निहतः पार्ष्णिसारथिः
     एकश चाप्य अगणः संख्ये परत्याश्वासम अरॊचयम
 37 न पराणहेतॊर न भयान न विषादाद विशां पते
     इदम अम्भः परविष्टॊ ऽसमि शरमात तव इदम अनुष्ठितम
 38 तवं चाश्वसिहि कौन्तेय ये चाप्य अनुगतास तव
     अहम उत्थाय वः सर्वान परतियॊत्स्यामि संयुगे
 39 [य]
     आश्वस्ता एव सर्वे सम चिरं तवां मृगयामहे
     तद इदानीं समुत्तिष्ठ युध्यस्वेह सुयॊधन
 40 हत्वा वा समरे पार्थान सफीतं राज्यम अवाप्नुहि
     निहतॊ वा रणे ऽसमाभिर वीरलॊकम अवाप्स्यसि
 41 [दुर]
     यदर्थं राज्यम इच्छामि कुरूणां कुरुनन्दन
     त इमे निहताः सर्वे भरातरॊ मे जनेश्वर
 42 कषीणरत्नां च पृथिवीं हतक्षत्रिय पुंगवाम
     नाभ्युत्सहाम्य अहं भॊक्तुं विधवाम इव यॊषितम
 43 अद्यापि तव अहम आशंसे तवां विजेतुं युधिष्ठिर
     भङ्क्त्वा पाञ्चाल पाण्डूनाम उत्साहं भरतर्षभ
 44 न तव इदानीम अहं मन्ये कार्यं युद्धेन कर्हि चित
     दरॊणे कर्णे च संशान्ते निहते च पितामहे
 45 अस्त्व इदानीम इयं राजन केवला पृथिवी तव
     असहायॊ हि कॊ राजा राज्यम इच्छेत परशासितुम
 46 सुहृदस तादृशान हित्वा पुत्रान भरातॄन पितॄन अपि
     भवद्भिश च हृते राज्ये कॊ नु जीवेत मादृशः
 47 अहं वनं गमिष्यामि हय अजिनैः परतिवासितः
     रतिर हि नास्ति मे राज्ये हतपक्षस्य भारत
 48 हतबान्धव भूयिष्ठा हताश्वा हतकुञ्जरा
     एषा ते पृथिवी राजन भुङ्क्ष्वैनां विगतज्वरः
 49 वनम एव गमिष्यामि वसामॊ मृगचर्मणी
     न हि मे निर्जितस्यास्ति जीविते ऽदय सपृहा विभॊ
 50 गच्छ तवं भुङ्क्ष्व राजेन्द्र पृथिवीं निहतेश्वराम
     हतयॊधां नष्टरत्नां कषीणवप्रां यथासुखम
 51 [य]
     आर्तप्रलापान मा तात सलिलस्थः परभाषथाः
     नैतन मनसि मे राजन वाशितं शकुनेर इव
 52 यदि चापि समर्थः सयास तवं दानाय सुयॊधन
     नाहम इच्छेयम अवनिं तवया दत्तां परशासितुम
 53 अधर्मेण न गृह्णीयां तवया दत्तां महीम इमाम
     न हि धर्मः समृतॊ राजन कषत्रियस्य परतिग्रहः
 54 तवया दत्तां न चेच्छेयं पृथिवीम अखिलाम अहम
     तवां तु युद्धे विनिर्जित्य भॊक्तास्मि वसुधाम इमाम
 55 अनीश्वरश च पृथिवीं कथं तवं दातुम इच्छसि
     तवयेयं पृथिवी राजन किं न दत्ता तदैव हि
 56 धर्मतॊ याचमानानां शमार्थं च कुलस्य नः
     वार्ष्णेयं परथमं राजन परत्याख्याय महाबलम
 57 किम इदानीं ददासि तवं कॊ हि ते चित्तविभ्रमः
     अभियुक्तस तु कॊ राजा दातुम इच्छेद धि मेदिनीम
 58 न तवम अद्य महीं दातुम ईशः कौरवनन्दन
     आच्छेत्तुं वा बलाद राजन स कथं दातुम इच्छसि
     मां तु निर्जित्य संग्रामे पालयेमां वसुंधराम
 59 सूच्य अग्रेणापि यद भूमेर अपि धरीयेत भारत
     तन मात्रम अपि नॊ मह्य न ददाति पुरा भवान
 60 स कथं पृथिवीम एतां परददासि विशां पते
     सूच्य अग्रं नात्यजः पूर्वं स कथं तयजसि कषितिम
 61 एवम ऐश्वर्यम आसाद्य परशास्य पृथिवीम इमाम
     कॊ हि मूढॊ वयवस्येत शत्रॊर दातुं वसुमं धराम
 62 तवं तु केवलमौर्ख्येण विमूढॊ नावबुध्यसे
     पृथिवीं दातुकामॊ ऽपि जीवितेनाद्य मॊक्ष्यसे
 63 अस्मान वा तवं पराजित्य परशाधि पृथिवीम इमाम
     अथ वा निहतॊ ऽसमाभिर वरज लॊकान अनुत्तमान
 64 आवयॊर जीवतॊ राजन मयि च तवायि च धरुवम
     संशयः सर्वभूतानां विजये नॊ भविष्यति
 65 जीवितं तव दुष्प्रज्ञ मयि संप्रति वर्तते
     जीवयेयं तव अहं कामं न तु तवं जीवितुं कषमः
 66 दहने हि कृतॊ यत्नस तवयास्मासु विशेषतः
     आशीविषैर विषैश चापि जले चापि परवेशनैः
     तवया विनिकृता राजन राज्यस्य हरणेन च
 67 एतस्मात कारणात पापजीवितं ते न विद्यते
     उत्तिष्ठॊत्तिष्ठ युध्यस्व तत ते शरेयॊ भविष्यति
 68 [स]
     एवं तु विविधा वाचॊ जय युक्ताः पुनः पुनः
     कीर्तयन्ति सम ते वीरास तत्र तत्र जनाधिप
   1 [s]
      tatas teṣv apayāteṣu ratheṣu triṣu pāṇḍavāḥ
      taṃ hradaṃ pratyapadyanta yātra duryodhano 'bhavat
  2 āsādya ca kuru śreṣṭha tadā dvaipāyana hradam
      stambhitaṃ dhārtarāṣṭreṇa dṛṣṭvā taṃ salilāśayam
      vāsudevam idaṃ vākyam abravīt kurunandanaḥ
  3 paśyemāṃ dhārtarāṣṭreṇa māyām apsu prayojitām
      viṣṭabhya salilaṃ śete nāsya mānuṣato bhayam
  4 daivīṃ māyām imāṃ kṛtvā salilāntar gato hy ayam
      nikṛtyā nikṛtiprajño na me jīvan vimokṣyate
  5 yady asya samare sāhyaṃ kurute vajrabhṛt svayam
      tathāpy enaṃ hataṃ yuddhe loko drakṣyati mādhava
  6 [vā]
      māyāvina imāṃ māyāṃ māyayā jahi bhārata
      māyāvī māyayā vadhyaḥ satyam etad yudhiṣṭhira
  7 kiryābhyupāyair bahulair māyām aspu prayojya ha
      jahi tvaṃ bharataśreṣṭha pāpātmānaṃ suyodhanam
  8 kiryābhyupāyair indreṇa nihatā daityadānavāḥ
      kriyābhyupāyair bahubhir balir baddhomahātmanā
  9 kriyābhyupāyaiḥ pūrvaṃ hi hiraṇyākṣo mahāsuraḥ
      hiraṇyakaśipuś caiva kriyayaiva niṣūditau
      vṛtraś ca nihato rājan kriyayaiva na saṃśayaḥ
  10 tathā paulastya tanayo rāvaṇo nāma rākṣasaḥ
     rāmeṇa nihato rājan sānubandhaḥ sahānugaḥ
     kriyayā yogam āsthāya tathā tvam api vikrama
 11 kriyābhyupāyair nihato mayā rājan purātane
     tārakaś ca mahādaityo vipracittiś ca vīryavān
 12 vātāpir ilvalaś caiva triśirāś ca tathā vibho
     sundopasundāv asurau kriyayaiva niṣūditau
 13 kriyābhyupāyair indreṇa tridivaṃ bhujyate vibho
     kriyā balavatī rājan nānyat kiṃ cid yudhiṣṭhira
 14 daityāś ca dānavāś caiva rākṣasāḥ pārthivās tathā
     kriyābhyupāyair nihatāḥ kriyāṃ tasmāt samācara
 15 [s]
     ity ukto vāsudevena pāṇḍavaḥ saṃśitavrataḥ
     jalasthaṃ taṃ mahārāja tava putraṃ malā balam
     abhyabhāṣata kaunteyaḥ prahasann iva bhārata
 16 suyodhana kimartho 'yam ārambho 'spu kṛtas tvayā
     sarvaṃ kṣatraṃ ghātayitvā svakulaṃ ca viśāṃ pate
 17 jalāśayaṃ praviṣṭo 'dya vāñchañ jīvitam ātmanaḥ
     uttiṣṭha rājan yudhyasva sahāsmābhiḥ suyodhana
 18 sa ca darpo naraśreṣṭha sa ca mānaḥ kva te gataḥ
     yas tvaṃ saṃstabhya salilaṃ bhīto rājan vyavasthitaḥ
 19 sarve tvāṃ śūra ity eva janā jalpanti saṃsadi
     vyarthaṃ tad bhavato manye śauryaṃ salilaśāyinaḥ
 20 uttiṣṭha rājan yudhyasva kṣatriyo 'si kulodbhavaḥ
     kauraveyo viśeṣeṇa kule janma ca saṃsmara
 21 sa kathaṃ kaurave vaṃśe praśaṃsañ janma cātmanaḥ
     yuddhād bhītas tatas toyaṃ praviśya pratitiṣṭhasi
 22 ayuddham avyavasthānaṃ naiṣa dharmaḥ sanātanaḥ
     anāryajuṣṭam asvargyaṃ raṇe rājan palāyanam
 23 kathaṃ pāram agatvā hi yuddhe tvaṃ vai jijīviṣuḥ
     imān nipatitān dṛṣṭvā putrān bhrātṝn pitṝṃs tathā
 24 saṃbandhino vayasyāṃś ca mātulān bāndhavāṃs tathā
     ghātayitvā kathaṃ tāta hrade tiṣṭhasi sāṃpratam
 25 śūramānī na śūras tvaṃ mithyā vadasi bhārata
     śūro 'ham iti durbuddhe sarvalokasya śṛṇvataḥ
 26 na hi śūrāḥ palāyante śatrūn dṛṣṭvā kathaṃ cana
     brūhi vā tvaṃ yayā dhṛtyā śūra tyajasi saṃgaram
 27 sa tvam uttiṣṭha yudhyasva vinīya bhayam ātmanaḥ
     ghātayitvā sarvasainyaṃ bhrātṝṃś caiva suyodhana
 28 nedānīṃ jīvite buddhiḥ kāryā dharmacikīrṣayā
     kṣatradharmam apāśritya tvadvidhena suyodhana
 29 yat tat karṇam upāśritya śakuniṃ cāpi saubalam
     amartya iva saṃmohāt tvam ātmānaṃ na buddhavān
 30 tat pāpaṃ sumahat kṛtva pratiyudhyasva bhārata
     kathaṃ hi tvadvidho mohād rocayeta palāyanam
 31 kva te tat pauruṣaṃ yātaṃ kva ca mānaḥ suyodhana
     kva ca vikrāntatā yātā kva ca visphūrjitaṃ mahat
 32 kva te kṛtāstratā yātā kiṃ ca śeṣe jalāśaye
     sa tvam uttiṣṭha yudhyasv akṣatra dharmeṇa bhārata
 33 asmān vā tvaṃ parājitya praśādhi pṛthivīm imām
     atha vā nihato 'smābhir bhūmau svapsyasi bhārata
 34 eṣa te prathamo dharmaḥ sṛṣṭo dhātrā mahātmanā
     taṃ kuruṣva yathātathyaṃ rājā bhava mahāratha
 35 [dur]
     naitac citraṃ mahārāja yad bhīḥ prāṇinam āviśat
     na ca prāṇabhayād bhīto vyapayāto 'smi bhārata
 36 arathaś cāniṣaṅgī ca nihataḥ pārṣṇisārathiḥ
     ekaś cāpy agaṇaḥ saṃkhye pratyāśvāsam arocayam
 37 na prāṇahetor na bhayān na viṣādād viśāṃ pate
     idam ambhaḥ praviṣṭo 'smi śramāt tv idam anuṣṭhitam
 38 tvaṃ cāśvasihi kaunteya ye cāpy anugatās tava
     aham utthāya vaḥ sarvān pratiyotsyāmi saṃyuge
 39 [y]
     āśvastā eva sarve sma ciraṃ tvāṃ mṛgayāmahe
     tad idānīṃ samuttiṣṭha yudhyasveha suyodhana
 40 hatvā vā samare pārthān sphītaṃ rājyam avāpnuhi
     nihato vā raṇe 'smābhir vīralokam avāpsyasi
 41 [dur]
     yadarthaṃ rājyam icchāmi kurūṇāṃ kurunandana
     ta ime nihatāḥ sarve bhrātaro me janeśvara
 42 kṣīṇaratnāṃ ca pṛthivīṃ hatakṣatriya puṃgavām
     nābhyutsahāmy ahaṃ bhoktuṃ vidhavām iva yoṣitam
 43 adyāpi tv aham āśaṃse tvāṃ vijetuṃ yudhiṣṭhira
     bhaṅktvā pāñcāla pāṇḍūnām utsāhaṃ bharatarṣabha
 44 na tv idānīm ahaṃ manye kāryaṃ yuddhena karhi cit
     droṇe karṇe ca saṃśānte nihate ca pitāmahe
 45 astv idānīm iyaṃ rājan kevalā pṛthivī tava
     asahāyo hi ko rājā rājyam icchet praśāsitum
 46 suhṛdas tādṛśān hitvā putrān bhrātṝn pitṝn api
     bhavadbhiś ca hṛte rājye ko nu jīveta mādṛśaḥ
 47 ahaṃ vanaṃ gamiṣyāmi hy ajinaiḥ prativāsitaḥ
     ratir hi nāsti me rājye hatapakṣasya bhārata
 48 hatabāndhava bhūyiṣṭhā hatāśvā hatakuñjarā
     eṣā te pṛthivī rājan bhuṅkṣvaināṃ vigatajvaraḥ
 49 vanam eva gamiṣyāmi vasāmo mṛgacarmaṇī
     na hi me nirjitasyāsti jīvite 'dya spṛhā vibho
 50 gaccha tvaṃ bhuṅkṣva rājendra pṛthivīṃ nihateśvarām
     hatayodhāṃ naṣṭaratnāṃ kṣīṇavaprāṃ yathāsukham
 51 [y]
     ārtapralāpān mā tāta salilasthaḥ prabhāṣathāḥ
     naitan manasi me rājan vāśitaṃ śakuner iva
 52 yadi cāpi samarthaḥ syās tvaṃ dānāya suyodhana
     nāham iccheyam avaniṃ tvayā dattāṃ praśāsitum
 53 adharmeṇa na gṛhṇīyāṃ tvayā dattāṃ mahīm imām
     na hi dharmaḥ smṛto rājan kṣatriyasya pratigrahaḥ
 54 tvayā dattāṃ na ceccheyaṃ pṛthivīm akhilām aham
     tvāṃ tu yuddhe vinirjitya bhoktāsmi vasudhām imām
 55 anīśvaraś ca pṛthivīṃ kathaṃ tvaṃ dātum icchasi
     tvayeyaṃ pṛthivī rājan kiṃ na dattā tadaiva hi
 56 dharmato yācamānānāṃ śamārthaṃ ca kulasya naḥ
     vārṣṇeyaṃ prathamaṃ rājan pratyākhyāya mahābalam
 57 kim idānīṃ dadāsi tvaṃ ko hi te cittavibhramaḥ
     abhiyuktas tu ko rājā dātum icched dhi medinīm
 58 na tvam adya mahīṃ dātum īśaḥ kauravanandana
     ācchettuṃ vā balād rājan sa kathaṃ dātum icchasi
     māṃ tu nirjitya saṃgrāme pālayemāṃ vasuṃdharām
 59 sūcy agreṇāpi yad bhūmer api dhrīyeta bhārata
     tan mātram api no mahya na dadāti purā bhavān
 60 sa kathaṃ pṛthivīm etāṃ pradadāsi viśāṃ pate
     sūcy agraṃ nātyajaḥ pūrvaṃ sa kathaṃ tyajasi kṣitim
 61 evam aiśvaryam āsādya praśāsya pṛthivīm imām
     ko hi mūḍho vyavasyeta śatror dātuṃ vasumṃ dharām
 62 tvaṃ tu kevalamaurkhyeṇa vimūḍho nāvabudhyase
     pṛthivīṃ dātukāmo 'pi jīvitenādya mokṣyase
 63 asmān vā tvaṃ parājitya praśādhi pṛthivīm imām
     atha vā nihato 'smābhir vraja lokān anuttamān
 64 āvayor jīvato rājan mayi ca tvāyi ca dhruvam
     saṃśayaḥ sarvabhūtānāṃ vijaye no bhaviṣyati
 65 jīvitaṃ tava duṣprajña mayi saṃprati vartate
     jīvayeyaṃ tv ahaṃ kāmaṃ na tu tvaṃ jīvituṃ kṣamaḥ
 66 dahane hi kṛto yatnas tvayāsmāsu viśeṣataḥ
     āśīviṣair viṣaiś cāpi jale cāpi praveśanaiḥ
     tvayā vinikṛtā rājan rājyasya haraṇena ca
 67 etasmāt kāraṇāt pāpajīvitaṃ te na vidyate
     uttiṣṭhottiṣṭha yudhyasva tat te śreyo bhaviṣyati
 68 [s]
     evaṃ tu vividhā vāco jaya yuktāḥ punaḥ punaḥ
     kīrtayanti sma te vīrās tatra tatra janādhipa

Book 9 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 9
Chapter 31

  1 [धृ]
      एवं संतर्ज्यमानस तु मम पुत्रॊ महीपतिः
      परकृत्या मन्युमान वीरः कथम आसीत परंतपः
  2 न हि संतर्जना तेन शरुतपूर्वा कदा चन
      राजभावेन मान्यश च सर्वलॊकस्य सॊ ऽभवत
  3 इयं च पृथिवी सर्वा संलेच्छाटविका भृशम
      परसादाद धरियते यस्य परत्यक्षं तव संजय
  4 स तथा तर्ज्यमानस तु पाण्डुपुत्रैर विशेषतः
      विहीनश च सवकैर भृत्यैर निर्जने चावृतॊ भृशम
  5 शरुत्वा स कटुका वाचॊ जय युक्ताः पुनः पुनः
      किम अब्रवीत पाण्डवेयांस तन ममाचक्ष्व संजय
  6 [स]
      तर्ज्यमानस तदा राजन्न उदकस्थस तवात्मजः
      युधिष्ठिरेण राजेन्द्र भरातृभिः सहितेन ह
  7 शरुत्वा स कटुका वाचॊ विषमस्थॊ जनाधिपः
      दीर्घम उष्णं च निःश्वस्य सलिलस्थः पुनः पुनः
  8 सलिलान्तर गतॊ राजा धुन्वन हस्तौ पुनः पुनः
      मनश चकार युद्धाय राजानं चाभ्यभाषत
  9 यूयं ससुहृदः पार्थाः सर्वे सरथ वाहनाः
      अहम एकः परिद्यूनॊ विरथॊ हतवाहनः
  10 आत्तशस्त्रै रथगतैर बहुभिः परिवारितः
     कथम एकः पदातिः सन्नशस्त्रॊ यॊद्धुम उत्सहे
 11 एकैकेन तु मां यूयं यॊधयध्वं युधिष्ठिर
     न हय एकॊ बहुभिर वीरैर नयाय्यं यॊधयितुं युधि
 12 विशेषतॊ विकवचः शरान्तश चापः समाश्रितः
     भृशं विक्षत गात्रश च शरान्तवाहन सैनिकः
 13 न मे तवत्तॊ भयं राजन न च पार्थाद वृकॊदरात
     फल्गुनाद वासुदेवाद वा पाञ्चालेभ्यॊ ऽथ वा पुनः
 14 यमाभ्यां युयुधानाद वा ये चान्ये तव सैनिकाः
     एकः सर्वान अहं करुद्धॊ न तान यॊद्धुम इहॊत्सहे
 15 धर्ममूला सतां कीर्तिर मनुष्याणां जनाधिप
     धर्मं चैव ह कीर्तिं च पालयन परब्रवीम्य अहम
 16 अहम उत्थाय वः सर्वान परतियॊत्स्यामि संयुगे
     अन्वंशाभ्यागतान सर्वान ऋतून संवत्सरॊ यथा
 17 अद्य वः सरथान साश्वान अशस्त्रॊ विरथॊ ऽपि सन
     नक्षत्राणीव सर्वाणि सविता रात्रिसंक्षये
     तेजसा नाशयिष्यामि सथिरी भवत पाण्डवाः
 18 अद्यानृण्यं गमिष्यामि कषत्रियाणां यशास्विनाम
     बाह्लीक दरॊण भीष्माणां कर्णस्य च महात्मनः
 19 जयद्रथस्य शूरस्य भगदत्तस्य चॊभयॊः
     मद्रराजस्य शल्यस्य भूरिश्रवस एव च
 20 पुत्राणां भरतश्रेष्ठ शकुनेः सौबलस्य च
     मित्राणां सुहृदां चैव बान्धवानां तथैव च
 21 आनृण्यम अद्य गच्छामि हत्वा तवां भरतृभिः सह
     एतावद उक्त्वा वचनं विरराम जनाधिपः
 22 [य]
     दिष्ट्या तवम अपि जानीषे कषत्रधर्मं सुयॊधन
     दिष्ट्या ते वर्तते बुद्धिर युद्धायैव महाभुज
 23 दिष्ट्या शूरॊ ऽसि कौरव्य दिष्ट्या जानासि संगरम
     यस तवम एकॊ हि नः सर्वान संयुगे यॊद्धुम इच्छसि
 24 एक एकेन संगम्य यत ते संमतम आयुधम
     तत तवम आदाय युध्यस्व परेक्षकास ते वयं सथिताः
 25 अयम इष्टं च ते कामं वीर भूयॊ ददाम्य अहम
     हत्वैकं भवतॊ राज्यं हतॊ वा सवर्गम आप्नुहि
 26 [दुर]
     एकश चेद यॊद्धुम आक्रन्दे वरॊ ऽदय मम दीयते
     आयुधानाम इयं चापि वृता तवत संमते गदा
 27 भरातॄणां भवताम एकः शक्यं मां यॊ ऽभिमन्यते
     पदातिर गदया संख्ये स युध्यतु मया सह
 28 वृत्तानि रथयुद्धानि विचित्राणि पदे पदे
     इदम एकं गदायुद्धं भवत्व अद्याद्भुतं महत
 29 अन्नानाम अपि पर्यायं कर्तुम इच्छन्ति मानवाः
     युद्धानाम अपि पर्यायॊ भवत्व अनुमते तव
 30 गदया तवां महाबाहॊ विजेष्यामि सहानुजम
     पाञ्चालान सृञ्जयांश चैव ये चान्ये तव सैनिकाः
 31 [य]
     उत्तिष्ठॊत्तिष्ठ गान्धारे मां यॊधय सुयॊधन
     एक एकेन संगम्य संयुगे गदया बली
 32 पुरुषॊ भव गान्धारे युध्यस्व सुसमाहितः
     अद्य ते जीवितं नास्ति यद्य अपि तवं मनॊजवः
 33 [स]
     एतत स नरशार्दूल नामृष्यत तवात्मजः
     सलिलान्तर गतः शवभ्रे महानाग इव शवसन
 34 तथासौ वाक परतॊदेन तुद्यमानः पुनः पुनः
     वाचं न मामृषे धीमान उत्तमाश्वः कशाम इव
 35 संक्षॊभ्य सलिलं वेगाद गदाम आदाय वीर्यवान
     अद्रिसारमयीं गुर्वीं काञ्चनाङ्गदभूषणाम
     अन्तर्जलात समुत्तस्थौ नागेन्द्र इव निःश्वसन
 36 स भित्त्वा सतम्भितं तॊयं सकन्धे कृत्वायसीं गदाम
     उदतिष्ठत पुत्रस ते परतपन रश्मिमान इव
 37 ततः शैक्यायसीं गुर्वीं जातरूपपरिष्कृताम
     गदां परामृशद धीमान धार्तराष्ट्रॊ महाबलः
 38 गदाहस्तं तु तं दृष्ट्वा सशृङ्गम इव पर्वतम
     परजानाम इव संक्रुद्धं शूलपाणिम अवस्थितम
     सगदॊ भरतॊ भाति परतपन भास्करॊ यथा
 39 तम उत्तीर्णं महाबाहुं गदाहस्तम अरिंदमम
     मेनिरे सर्वभूतानि दण्डहस्तम इवान्तकम
 40 वज्रहस्तं यथा शक्रं शूलहस्तं यथा हरम
     ददृशुः सर्वपाञ्चालाः पुत्रं तव जनाधिप
 41 तम उत्तीर्णं तु संप्रेक्ष्य समहृष्यन्त सर्वशः
     पाञ्चालाः पाण्डवेयाश च ते ऽनयॊन्यस्य तलान ददुः
 42 अवहासं तु तं मत्वा पुत्रॊ दुर्यॊधनस तव
     उद्वृत्य नयने करुद्धॊ दिधक्षुर इव पाण्डवान
 43 तरिशिखां भरुकुटीं कृत्वा संदष्ट दशनच छदः
     परत्युवाच ततस तान वै पाण्डवान सहकेशवान
 44 अवहासस्य वॊ ऽसयाद्य परतिवक्तास्मि पाण्डवाः
     गमिष्यथ हताः सद्यः सपानाला यमक्षयम
 45 उत्थितस तु जलात तस्मात पुत्रॊ दुर्यॊधनस तव
     अतिष्ठत गदापाणी रुधिरेण समुक्षितः
 46 तस्य शॊणितदिग्धस्य सलिलेन समुक्षितम
     शरीरं सम तदा भाति सरवन्न इव महीधरः
 47 तम उद्यतगदं वीरं मेनिरे तत्र पाण्डवाः
     वैवस्वतम इव करुद्धं किंकरॊद्यत पाणिनम
 48 स मेघनिनदॊ हर्षान नदन्न इव च गॊवृषः
     आजुहाव ततः पार्थान गदया युधि वीर्यवान
 49 [दुर]
     एकैकेन च मां यूयम आसीदत युधिष्ठिर
     न हय एकॊ बहुभिर नयाय्यॊ वीर यॊधयितुं युधि
 50 नयस्तवर्मा विशेषेण शरान्तश चाप्सु परिप्लुतः
     भृशं विक्षत गात्रश च हतवाहन सैनिकः
 51 [य]
     नाभूद इयं तव परज्ञा काथम एवं सुयॊधन
     यदाभिमन्यु बहवॊ जघ्नुर युधि महारथाः
 52 आमुञ्च कवचं वीर मूर्धजान यमयस्व च
     यच्च चान्यद अपि ते नास्ति तद अप्य आदत्स्व भारत
     इमम एकं च ते कामं वीर भूयॊ ददाम्य अहम
 53 पञ्चानां पाण्डवेयानां येन यॊद्धुम इहेच्छसि
     तं हत्वा वै भवान राजा हतॊ वा सवर्गम आप्नुहि
     ऋते च जीविताद वीर युद्धे किं कुर्म ते परियम
 54 [स]
     ततस तव सुतॊ राजन वर्म जग्राह काञ्चनम
     विचित्रं च शिरस तराणं जाम्बूनदपरिष्कृतम
 55 सॊ ऽवबद्ध शिरस तराणः शुभकाञ्चनवर्म भृत
     रराज राजन पुत्रस ते काञ्चनः शैलराड इव
 56 संनद्धः सगदी राजन सज्जः संग्राममूर्धनि
     अब्रवीत पाण्डवान सर्वान पुत्रॊ दुर्यॊधनस तव
 57 भरातॄणां भवताम एकॊ युध्यतां गदया मया
     सहदेवेन वा यॊत्स्ये भीमेन नकुलेन वा
 58 अथ वा फल्गुनेनाद्य तवया वा भरतर्षभ
     यॊत्स्ये ऽहं संगरं पराप्य विजेष्ये च रणाजिते
 59 अहम अद्य गमिष्यामि वैरस्यान्तं सुदुर्गमाम
     गदया पुरुषव्याघ्र हेमपट्ट विनद्धया
 60 गदायुद्धे न मे कश चित सदृशॊ ऽसतीति चिन्तय
     गदया वॊ हनिष्यामि सर्वान एव समागतान
     गृह्णातु सगदां यॊ वै युध्यते ऽदय मया सह
   1 [dhṛ]
      evaṃ saṃtarjyamānas tu mama putro mahīpatiḥ
      prakṛtyā manyumān vīraḥ katham āsīt paraṃtapaḥ
  2 na hi saṃtarjanā tena śrutapūrvā kadā cana
      rājabhāvena mānyaś ca sarvalokasya so 'bhavat
  3 iyaṃ ca pṛthivī sarvā saṃlecchāṭavikā bhṛśam
      prasādād dhriyate yasya pratyakṣaṃ tava saṃjaya
  4 sa tathā tarjyamānas tu pāṇḍuputrair viśeṣataḥ
      vihīnaś ca svakair bhṛtyair nirjane cāvṛto bhṛśam
  5 śrutvā sa kaṭukā vāco jaya yuktāḥ punaḥ punaḥ
      kim abravīt pāṇḍaveyāṃs tan mamācakṣva saṃjaya
  6 [s]
      tarjyamānas tadā rājann udakasthas tavātmajaḥ
      yudhiṣṭhireṇa rājendra bhrātṛbhiḥ sahitena ha
  7 śrutvā sa kaṭukā vāco viṣamastho janādhipaḥ
      dīrgham uṣṇaṃ ca niḥśvasya salilasthaḥ punaḥ punaḥ
  8 salilāntar gato rājā dhunvan hastau punaḥ punaḥ
      manaś cakāra yuddhāya rājānaṃ cābhyabhāṣata
  9 yūyaṃ sasuhṛdaḥ pārthāḥ sarve saratha vāhanāḥ
      aham ekaḥ paridyūno viratho hatavāhanaḥ
  10 āttaśastrai rathagatair bahubhiḥ parivāritaḥ
     katham ekaḥ padātiḥ sannaśastro yoddhum utsahe
 11 ekaikena tu māṃ yūyaṃ yodhayadhvaṃ yudhiṣṭhira
     na hy eko bahubhir vīrair nyāyyaṃ yodhayituṃ yudhi
 12 viśeṣato vikavacaḥ śrāntaś cāpaḥ samāśritaḥ
     bhṛśaṃ vikṣata gātraś ca śrāntavāhana sainikaḥ
 13 na me tvatto bhayaṃ rājan na ca pārthād vṛkodarāt
     phalgunād vāsudevād vā pāñcālebhyo 'tha vā punaḥ
 14 yamābhyāṃ yuyudhānād vā ye cānye tava sainikāḥ
     ekaḥ sarvān ahaṃ kruddho na tān yoddhum ihotsahe
 15 dharmamūlā satāṃ kīrtir manuṣyāṇāṃ janādhipa
     dharmaṃ caiva ha kīrtiṃ ca pālayan prabravīmy aham
 16 aham utthāya vaḥ sarvān pratiyotsyāmi saṃyuge
     anvaṃśābhyāgatān sarvān ṛtūn saṃvatsaro yathā
 17 adya vaḥ sarathān sāśvān aśastro viratho 'pi san
     nakṣatrāṇīva sarvāṇi savitā rātrisaṃkṣaye
     tejasā nāśayiṣyāmi sthirī bhavata pāṇḍavāḥ
 18 adyānṛṇyaṃ gamiṣyāmi kṣatriyāṇāṃ yaśāsvinām
     bāhlīka droṇa bhīṣmāṇāṃ karṇasya ca mahātmanaḥ
 19 jayadrathasya śūrasya bhagadattasya cobhayoḥ
     madrarājasya śalyasya bhūriśravasa eva ca
 20 putrāṇāṃ bharataśreṣṭha śakuneḥ saubalasya ca
     mitrāṇāṃ suhṛdāṃ caiva bāndhavānāṃ tathaiva ca
 21 ānṛṇyam adya gacchāmi hatvā tvāṃ bhratṛbhiḥ saha
     etāvad uktvā vacanaṃ virarāma janādhipaḥ
 22 [y]
     diṣṭyā tvam api jānīṣe kṣatradharmaṃ suyodhana
     diṣṭyā te vartate buddhir yuddhāyaiva mahābhuja
 23 diṣṭyā śūro 'si kauravya diṣṭyā jānāsi saṃgaram
     yas tvam eko hi naḥ sarvān saṃyuge yoddhum icchasi
 24 eka ekena saṃgamya yat te saṃmatam āyudham
     tat tvam ādāya yudhyasva prekṣakās te vayaṃ sthitāḥ
 25 ayam iṣṭaṃ ca te kāmaṃ vīra bhūyo dadāmy aham
     hatvaikaṃ bhavato rājyaṃ hato vā svargam āpnuhi
 26 [dur]
     ekaś ced yoddhum ākrande varo 'dya mama dīyate
     āyudhānām iyaṃ cāpi vṛtā tvat saṃmate gadā
 27 bhrātṝṇāṃ bhavatām ekaḥ śakyaṃ māṃ yo 'bhimanyate
     padātir gadayā saṃkhye sa yudhyatu mayā saha
 28 vṛttāni rathayuddhāni vicitrāṇi pade pade
     idam ekaṃ gadāyuddhaṃ bhavatv adyādbhutaṃ mahat
 29 annānām api paryāyaṃ kartum icchanti mānavāḥ
     yuddhānām api paryāyo bhavatv anumate tava
 30 gadayā tvāṃ mahābāho vijeṣyāmi sahānujam
     pāñcālān sṛñjayāṃś caiva ye cānye tava sainikāḥ
 31 [y]
     uttiṣṭhottiṣṭha gāndhāre māṃ yodhaya suyodhana
     eka ekena saṃgamya saṃyuge gadayā balī
 32 puruṣo bhava gāndhāre yudhyasva susamāhitaḥ
     adya te jīvitaṃ nāsti yady api tvaṃ manojavaḥ
 33 [s]
     etat sa naraśārdūla nāmṛṣyata tavātmajaḥ
     salilāntar gataḥ śvabhre mahānāga iva śvasan
 34 tathāsau vāk pratodena tudyamānaḥ punaḥ punaḥ
     vācaṃ na māmṛṣe dhīmān uttamāśvaḥ kaśām iva
 35 saṃkṣobhya salilaṃ vegād gadām ādāya vīryavān
     adrisāramayīṃ gurvīṃ kāñcanāṅgadabhūṣaṇām
     antarjalāt samuttasthau nāgendra iva niḥśvasan
 36 sa bhittvā stambhitaṃ toyaṃ skandhe kṛtvāyasīṃ gadām
     udatiṣṭhata putras te pratapan raśmimān iva
 37 tataḥ śaikyāyasīṃ gurvīṃ jātarūpapariṣkṛtām
     gadāṃ parāmṛśad dhīmān dhārtarāṣṭro mahābalaḥ
 38 gadāhastaṃ tu taṃ dṛṣṭvā saśṛṅgam iva parvatam
     prajānām iva saṃkruddhaṃ śūlapāṇim avasthitam
     sagado bharato bhāti pratapan bhāskaro yathā
 39 tam uttīrṇaṃ mahābāhuṃ gadāhastam ariṃdamam
     menire sarvabhūtāni daṇḍahastam ivāntakam
 40 vajrahastaṃ yathā śakraṃ śūlahastaṃ yathā haram
     dadṛśuḥ sarvapāñcālāḥ putraṃ tava janādhipa
 41 tam uttīrṇaṃ tu saṃprekṣya samahṛṣyanta sarvaśaḥ
     pāñcālāḥ pāṇḍaveyāś ca te 'nyonyasya talān daduḥ
 42 avahāsaṃ tu taṃ matvā putro duryodhanas tava
     udvṛtya nayane kruddho didhakṣur iva pāṇḍavān
 43 triśikhāṃ bhrukuṭīṃ kṛtvā saṃdaṣṭa daśanac chadaḥ
     pratyuvāca tatas tān vai pāṇḍavān sahakeśavān
 44 avahāsasya vo 'syādya prativaktāsmi pāṇḍavāḥ
     gamiṣyatha hatāḥ sadyaḥ sapānālā yamakṣayam
 45 utthitas tu jalāt tasmāt putro duryodhanas tava
     atiṣṭhata gadāpāṇī rudhireṇa samukṣitaḥ
 46 tasya śoṇitadigdhasya salilena samukṣitam
     śarīraṃ sma tadā bhāti sravann iva mahīdharaḥ
 47 tam udyatagadaṃ vīraṃ menire tatra pāṇḍavāḥ
     vaivasvatam iva kruddhaṃ kiṃkarodyata pāṇinam
 48 sa meghaninado harṣān nadann iva ca govṛṣaḥ
     ājuhāva tataḥ pārthān gadayā yudhi vīryavān
 49 [dur]
     ekaikena ca māṃ yūyam āsīdata yudhiṣṭhira
     na hy eko bahubhir nyāyyo vīra yodhayituṃ yudhi
 50 nyastavarmā viśeṣeṇa śrāntaś cāpsu pariplutaḥ
     bhṛśaṃ vikṣata gātraś ca hatavāhana sainikaḥ
 51 [y]
     nābhūd iyaṃ tava prajñā kātham evaṃ suyodhana
     yadābhimanyu bahavo jaghnur yudhi mahārathāḥ
 52 āmuñca kavacaṃ vīra mūrdhajān yamayasva ca
     yacc cānyad api te nāsti tad apy ādatsva bhārata
     imam ekaṃ ca te kāmaṃ vīra bhūyo dadāmy aham
 53 pañcānāṃ pāṇḍaveyānāṃ yena yoddhum ihecchasi
     taṃ hatvā vai bhavān rājā hato vā svargam āpnuhi
     ṛte ca jīvitād vīra yuddhe kiṃ kurma te priyam
 54 [s]
     tatas tava suto rājan varma jagrāha kāñcanam
     vicitraṃ ca śiras trāṇaṃ jāmbūnadapariṣkṛtam
 55 so 'vabaddha śiras trāṇaḥ śubhakāñcanavarma bhṛt
     rarāja rājan putras te kāñcanaḥ śailarāḍ iva
 56 saṃnaddhaḥ sagadī rājan sajjaḥ saṃgrāmamūrdhani
     abravīt pāṇḍavān sarvān putro duryodhanas tava
 57 bhrātṝṇāṃ bhavatām eko yudhyatāṃ gadayā mayā
     sahadevena vā yotsye bhīmena nakulena vā
 58 atha vā phalgunenādya tvayā vā bharatarṣabha
     yotsye 'haṃ saṃgaraṃ prāpya vijeṣye ca raṇājite
 59 aham adya gamiṣyāmi vairasyāntaṃ sudurgamām
     gadayā puruṣavyāghra hemapaṭṭa vinaddhayā
 60 gadāyuddhe na me kaś cit sadṛśo 'stīti cintaya
     gadayā vo haniṣyāmi sarvān eva samāgatān
     gṛhṇātu sagadāṃ yo vai yudhyate 'dya mayā saha

Book 9 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 9
Chapter 32

  1 [स]
      एवं दुर्यॊधनॊ राजन गर्जमाने मुहुर मुहुः
      युधिष्ठिरस्य संक्रुद्धॊ वासुदेवॊ ऽबरवीद इदम
  2 यदि नाम हय अयं युद्धे वरयेत तवां युधिष्ठिर
      अर्जुनं नकुलं वापि सहदेवम अथापि वा
  3 किम इदं साहसं राजंस तवया वयाहृतम ईदृशम
      एकम एव निहत्याजौ भव राजा कुरुष्व इति
  4 एतेन हि कृता यॊग्या वर्षाणीह तरयॊदश
      आयसे पुरुषे राजन भीमसेनजिघांसया
  5 कथं नाम भवेत कार्यम अस्माभिर भरतर्षभ
      साहसं कृतवांस तवं तु हय अनुक्रॊशान नृपॊत्तम
  6 नान्यम अस्यानुपश्यामि परतियॊद्धारम आहवे
      ऋते वृकॊदरात पार्थात स च नातिकृत शरमः
  7 तद इदं दयूतम आरब्धं पुनर एव यथा पुरा
      विषमं शकुनेश चैव तव चैव विशां पते
  8 बली भीमः समर्थश च कृती राजा सुयॊधनः
      बलवान वा कृती वेति कृती राजन विशिष्यते
  9 सॊ ऽयं रामंस तवया शत्रुः समे पथि निवेशितः
      नयस्तश चात्मा सुविषमे कृच्छ्रम आपादिता वयम
  10 कॊ नु सर्वान विनिर्जित्य शत्रून एकेन वैरिणा
     पणित्वा चैकपाणेन रॊचयेद एवम आहवम
 11 न हि पश्यामि तं लॊके गदाहस्तं नरॊत्तमम
     युध्येद दुर्यॊधनं संख्ये कृतित्वाद धि विशेषयेत
 12 फल्गुनं वा भवन्तं वा माद्रीपुत्राव अथापि वा
     न समर्थान अहं मन्ये गदाहस्तस्य संयुगे
 13 स कथं वदसे शत्रुं युध्यस्व गदयेति ह
     एकं च नॊ निहत्याजौ भव राजेति भारत
 14 वृकॊदरं समासाद्य संशयॊ विजये हि नः
     नयायतॊ युध्यमानानां कृती हय एष महाबलः
 15 [भम]
     मधुसूदन मा कार्षीर विषादं यदुनन्दन
     अद्य पारं गमिष्यामि वैरस्य भृशदुर्गमम
 16 अहं सुयॊधनं संख्ये हनिष्यामि न संशयः
     विजयॊ वै धरुवं कृष्ण धर्मराजस्य दृश्यते
 17 अध्यर्धेन पुनेनेयं गदा गुरुतरी मम
     न तथा धार्तराष्ट्रस्य मा कार्षीर माधव वयथाम
 18 सामरान अपि लॊकांस तरीन नानाशस्त्रधरान युधि
     यॊधयेयं रणे हृष्टः किम उताद्य सुयॊधनम
 19 [स]
     तथा संभाषमाणं तु वासुदेवॊ वृकॊदरम
     हृष्टः संपूजयाम आस वचनं चेदम अब्रवीत
 20 तवाम आश्रित्य महाबाहॊ धर्मराजॊ युधिष्ठिरः
     निहतारिः सवकां दीप्तां शरियं पराप्तॊ न संशयः
 21 तवया विनिहताः सर्वे घृतराष्ट्र सुता रणे
     राजानॊ राजपुत्राश च नागाश च विनिपातिताः
 22 कलिङ्गा मागधाः पराच्या गान्धाराः कुरवस तथा
     तवाम आसाद्य महायुद्धे निहताः पाण्डुनन्दन
 23 हत्वा दुर्यॊधनं चापि परयच्छॊर्वीं ससागराम
     धर्मराजस्य कौन्तेय यथा विष्णुः शचीपतेः
 24 तवां च पराप्य रणे पापॊ धार्तराष्ट्रॊ विनङ्क्ष्यति
     तवम अस्य सक्थिनी भङ्क्त्वा परतिज्ञां पारयिष्यसि
 25 यत्नेन तु सदा पार्थ यॊद्द्धव्यॊ धृतराष्ट्रजः
     कृती च बलवांश चैव युद्धशौण्डश च नित्यदा
 26 ततस तु सात्यकी राजन पूजयाम आस पाण्डवम
     विविधाभिश च तां वाग्भिः पूजयाम आस माधवः
 27 पाञ्चालाः पाण्डवेयाश च धर्मराज पुरॊगमाः
     तद वचॊ भीमसेनस्य सर्व एवाभ्यपूजयन
 28 ततॊ भीमबलॊ भीमॊ युधिष्ठिरम अथाब्रवीत
     सृञ्जयैः सह तिष्ठन्तं तपन्तम इव भास्करम
 29 अहम एतेन संगम्य संयुगे यॊद्धुम उत्सहे
     न हि शक्तॊ रणे जेतुं माम एष पुरुषाधमः
 30 अद्य करॊधं विमॊक्ष्यामि निहितं हृदये भृशम
     सुयॊधने धार्तराष्ट्रे खाण्डवे ऽगनिम इवार्जुनः
 31 शल्यम अद्यॊद्धरिष्यामि तव पाण्डव हृच्च्छयम
     निहत्य गदया पापम अद्य राजन सुखी भव
 32 अद्य कीर्तिमयीं मालां परतिमॊक्ष्ये तवानघ
     पराणाञ शरियं च राज्यं च मॊक्ष्यते ऽदय सुयॊधनः
 33 राजा च धृतराष्ट्रॊ ऽदय शरुत्वा पुत्रं मया हतम
     समारिष्यत्य अशुभं कर्म यत तच छकुनि बुद्धिजम
 34 इत्य उक्त्वा भरतश्रेष्ठॊ गदाम उद्यम्य वीर्यवान
     उदतिष्ठत युद्धाय शक्रॊ वृत्रम इवाह्वयन
 35 तम एकाकिनम आसाद्य धार्तराष्ट्रं महाबलम
     निर्यूथम इव मातङ्गं समहृष्यन्त पाण्डवाः
 36 तम उद्यतगदं दृष्ट्वा कैलासम इव शृङ्गिणम
     भीमसेनस तदा राजन दुर्यॊधनम अथाब्रवीत
 37 राज्ञापि धृतराष्ट्रेण तवया चास्मासु यत्कृतम
     समार तद दुष्कृतं कर्म यद्वृत्तं वारणावते
 38 दरौपदी च परिक्लिष्टा सभामध्ये रजस्वला
     दयूते यद विजितॊ राजा शकुनेर बुद्धिनिश्चयात
 39 यानि चान्यानि दुष्टात्मन पापानि कृतवान असि
     अनागःसु च पार्थेषु तस्य पश्य महत फलम
 40 तवत्कृते निहतः शेते शरतल्पे महायशाः
     गाङ्गेयॊ भरतश्रेष्ठः सर्वेषां नः पितामहः
 41 हतॊ दरॊणश च कार्णश च हतः शल्यः परतापवान
     वैरस्या चादि कर्तासौ शकुनिर निहतॊ युधि
 42 भरातरस ते हताः शूराः पुत्राश च सहसैनिकाः
     राजानश च हताः शूराः समरेष्व अनिवर्तिनः
 43 एते चान्ये च निहता बहवः कषत्रियर्षभाः
     परातिकामी तथा पापॊ दरौपद्याः कलेशकृद धतः
 44 अवशिष्टस तवम एवैकः कुलघ्नॊ ऽधम पूरुषः
     तवाम अप्य अद्य हनिष्यामि गदया नात्र संशयः
 45 अद्य ते ऽहं रणे दर्पं सर्वं नाशयिता नृप
     राज्याशां विपुलां राजन पाण्डवेषु च दुष्कृतम
 46 [दुर]
     किं कत्थितेन बहुधा युध्यस्वाद्य मया सह
     अद्य ते ऽहं विनेष्यामि युद्धश्रद्धां वृकॊदर
 47 किं न पश्यसि मां पापगदा युद्धे वयवस्थितम
     हिमवच्छिखराकारां परगृह्य महतीं गदाम
 48 गदिनं कॊ ऽदय मां पापजेतुम उत्सहते रिपुः
     नयायतॊ युध्यमानस्य देवेष्व अपि पुरंदरः
 49 मा वृथा गर्ज कौन्तेय शरदाभ्रम इवाजलम
     दर्शयस्व बलं युद्धे यावत तत ते ऽदय विद्यते
 50 तस्य तद वचनं शरुत्वा पाञ्चालाः सहसृञ्जयाः
     सर्वे संपूजयाम आसुस तद वचॊ विजिगीषवः
 51 तं मत्तम इव मातङ्गं तलशब्देन मानवाः
     भूयः संहर्षयाम आसू राजन दुर्यॊधनं नृपम
 52 बृहन्ति कुञ्जरास तत्र हया हेषन्ति चासकृत
     शस्त्राणि संप्रदीप्यन्ते पाण्डवानां जयैषिणाम
   1 [s]
      evaṃ duryodhano rājan garjamāne muhur muhuḥ
      yudhiṣṭhirasya saṃkruddho vāsudevo 'bravīd idam
  2 yadi nāma hy ayaṃ yuddhe varayet tvāṃ yudhiṣṭhira
      arjunaṃ nakulaṃ vāpi sahadevam athāpi vā
  3 kim idaṃ sāhasaṃ rājaṃs tvayā vyāhṛtam īdṛśam
      ekam eva nihatyājau bhava rājā kuruṣv iti
  4 etena hi kṛtā yogyā varṣāṇīha trayodaśa
      āyase puruṣe rājan bhīmasenajighāṃsayā
  5 kathaṃ nāma bhavet kāryam asmābhir bharatarṣabha
      sāhasaṃ kṛtavāṃs tvaṃ tu hy anukrośān nṛpottama
  6 nānyam asyānupaśyāmi pratiyoddhāram āhave
      ṛte vṛkodarāt pārthāt sa ca nātikṛta śramaḥ
  7 tad idaṃ dyūtam ārabdhaṃ punar eva yathā purā
      viṣamaṃ śakuneś caiva tava caiva viśāṃ pate
  8 balī bhīmaḥ samarthaś ca kṛtī rājā suyodhanaḥ
      balavān vā kṛtī veti kṛtī rājan viśiṣyate
  9 so 'yaṃ rāmaṃs tvayā śatruḥ same pathi niveśitaḥ
      nyastaś cātmā suviṣame kṛcchram āpāditā vayam
  10 ko nu sarvān vinirjitya śatrūn ekena vairiṇā
     paṇitvā caikapāṇena rocayed evam āhavam
 11 na hi paśyāmi taṃ loke gadāhastaṃ narottamam
     yudhyed duryodhanaṃ saṃkhye kṛtitvād dhi viśeṣayet
 12 phalgunaṃ vā bhavantaṃ vā mādrīputrāv athāpi vā
     na samarthān ahaṃ manye gadāhastasya saṃyuge
 13 sa kathaṃ vadase śatruṃ yudhyasva gadayeti ha
     ekaṃ ca no nihatyājau bhava rājeti bhārata
 14 vṛkodaraṃ samāsādya saṃśayo vijaye hi naḥ
     nyāyato yudhyamānānāṃ kṛtī hy eṣa mahābalaḥ
 15 [bhm]
     madhusūdana mā kārṣīr viṣādaṃ yadunandana
     adya pāraṃ gamiṣyāmi vairasya bhṛśadurgamam
 16 ahaṃ suyodhanaṃ saṃkhye haniṣyāmi na saṃśayaḥ
     vijayo vai dhruvaṃ kṛṣṇa dharmarājasya dṛśyate
 17 adhyardhena puneneyaṃ gadā gurutarī mama
     na tathā dhārtarāṣṭrasya mā kārṣīr mādhava vyathām
 18 sāmarān api lokāṃs trīn nānāśastradharān yudhi
     yodhayeyaṃ raṇe hṛṣṭaḥ kim utādya suyodhanam
 19 [s]
     tathā saṃbhāṣamāṇaṃ tu vāsudevo vṛkodaram
     hṛṣṭaḥ saṃpūjayām āsa vacanaṃ cedam abravīt
 20 tvām āśritya mahābāho dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ
     nihatāriḥ svakāṃ dīptāṃ śriyaṃ prāpto na saṃśayaḥ
 21 tvayā vinihatāḥ sarve ghṛtarāṣṭra sutā raṇe
     rājāno rājaputrāś ca nāgāś ca vinipātitāḥ
 22 kaliṅgā māgadhāḥ prācyā gāndhārāḥ kuravas tathā
     tvām āsādya mahāyuddhe nihatāḥ pāṇḍunandana
 23 hatvā duryodhanaṃ cāpi prayacchorvīṃ sasāgarām
     dharmarājasya kaunteya yathā viṣṇuḥ śacīpateḥ
 24 tvāṃ ca prāpya raṇe pāpo dhārtarāṣṭro vinaṅkṣyati
     tvam asya sakthinī bhaṅktvā pratijñāṃ pārayiṣyasi
 25 yatnena tu sadā pārtha yodddhavyo dhṛtarāṣṭrajaḥ
     kṛtī ca balavāṃś caiva yuddhaśauṇḍaś ca nityadā
 26 tatas tu sātyakī rājan pūjayām āsa pāṇḍavam
     vividhābhiś ca tāṃ vāgbhiḥ pūjayām āsa mādhavaḥ
 27 pāñcālāḥ pāṇḍaveyāś ca dharmarāja purogamāḥ
     tad vaco bhīmasenasya sarva evābhyapūjayan
 28 tato bhīmabalo bhīmo yudhiṣṭhiram athābravīt
     sṛñjayaiḥ saha tiṣṭhantaṃ tapantam iva bhāskaram
 29 aham etena saṃgamya saṃyuge yoddhum utsahe
     na hi śakto raṇe jetuṃ mām eṣa puruṣādhamaḥ
 30 adya krodhaṃ vimokṣyāmi nihitaṃ hṛdaye bhṛśam
     suyodhane dhārtarāṣṭre khāṇḍave 'gnim ivārjunaḥ
 31 śalyam adyoddhariṣyāmi tava pāṇḍava hṛccchayam
     nihatya gadayā pāpam adya rājan sukhī bhava
 32 adya kīrtimayīṃ mālāṃ pratimokṣye tavānagha
     prāṇāñ śriyaṃ ca rājyaṃ ca mokṣyate 'dya suyodhanaḥ
 33 rājā ca dhṛtarāṣṭro 'dya śrutvā putraṃ mayā hatam
     smāriṣyaty aśubhaṃ karma yat tac chakuni buddhijam
 34 ity uktvā bharataśreṣṭho gadām udyamya vīryavān
     udatiṣṭhata yuddhāya śakro vṛtram ivāhvayan
 35 tam ekākinam āsādya dhārtarāṣṭraṃ mahābalam
     niryūtham iva mātaṅgaṃ samahṛṣyanta pāṇḍavāḥ
 36 tam udyatagadaṃ dṛṣṭvā kailāsam iva śṛṅgiṇam
     bhīmasenas tadā rājan duryodhanam athābravīt
 37 rājñāpi dhṛtarāṣṭreṇa tvayā cāsmāsu yatkṛtam
     smāra tad duṣkṛtaṃ karma yadvṛttaṃ vāraṇāvate
 38 draupadī ca parikliṣṭā sabhāmadhye rajasvalā
     dyūte yad vijito rājā śakuner buddhiniścayāt
 39 yāni cānyāni duṣṭātman pāpāni kṛtavān asi
     anāgaḥsu ca pārtheṣu tasya paśya mahat phalam
 40 tvatkṛte nihataḥ śete śaratalpe mahāyaśāḥ
     gāṅgeyo bharataśreṣṭhaḥ sarveṣāṃ naḥ pitāmahaḥ
 41 hato droṇaś ca kārṇaś ca hataḥ śalyaḥ pratāpavān
     vairasyā cādi kartāsau śakunir nihato yudhi
 42 bhrātaras te hatāḥ śūrāḥ putrāś ca sahasainikāḥ
     rājānaś ca hatāḥ śūrāḥ samareṣv anivartinaḥ
 43 ete cānye ca nihatā bahavaḥ kṣatriyarṣabhāḥ
     prātikāmī tathā pāpo draupadyāḥ kleśakṛd dhataḥ
 44 avaśiṣṭas tvam evaikaḥ kulaghno 'dhama pūruṣaḥ
     tvām apy adya haniṣyāmi gadayā nātra saṃśayaḥ
 45 adya te 'haṃ raṇe darpaṃ sarvaṃ nāśayitā nṛpa
     rājyāśāṃ vipulāṃ rājan pāṇḍaveṣu ca duṣkṛtam
 46 [dur]
     kiṃ katthitena bahudhā yudhyasvādya mayā saha
     adya te 'haṃ vineṣyāmi yuddhaśraddhāṃ vṛkodara
 47 kiṃ na paśyasi māṃ pāpagadā yuddhe vyavasthitam
     himavacchikharākārāṃ pragṛhya mahatīṃ gadām
 48 gadinaṃ ko 'dya māṃ pāpajetum utsahate ripuḥ
     nyāyato yudhyamānasya deveṣv api puraṃdaraḥ
 49 mā vṛthā garja kaunteya śaradābhram ivājalam
     darśayasva balaṃ yuddhe yāvat tat te 'dya vidyate
 50 tasya tad vacanaṃ śrutvā pāñcālāḥ sahasṛñjayāḥ
     sarve saṃpūjayām āsus tad vaco vijigīṣavaḥ
 51 taṃ mattam iva mātaṅgaṃ talaśabdena mānavāḥ
     bhūyaḥ saṃharṣayām āsū rājan duryodhanaṃ nṛpam
 52 bṛhanti kuñjarās tatra hayā heṣanti cāsakṛt
     śastrāṇi saṃpradīpyante pāṇḍavānāṃ jayaiṣiṇām

Book 9 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 9
Chapter 33

  1 [स]
      तस्मिन युद्धे महाराज संप्रवृत्ते सुदारुणे
      उपविष्टेषु सर्वेषु पाण्डवेषु महात्मसु
  2 ततस तालध्वजॊ रामस तयॊर युद्ध उपस्थिते
      शरुत्वा तच छिष्ययॊ राजन्न आजगाम हलायुधः
  3 तं दृष्ट्वा मरम परीताः पूजयित्वा नराधिपाः
      शिष्ययॊः कौशलं युद्धे पश्य रामेति चाब्रुवन
  4 अब्रवीच च तदा रामॊ दृष्ट्वा कृष्णं च पाण्डवम
      दुर्यॊधनं च कौरव्यं गदापाणिम अवस्थितम
  5 चत्वारिंशद अहान्य अद्य दवे च मे निःसृतस्य वै
      पुष्येण संप्रयातॊ ऽसमि शरवणे पुनरागतः
      शिष्ययॊर वै गदायुद्धं दरष्टुकामॊ ऽसमि माधव
  6 ततॊ युधिष्ठिरॊ राजा परिष्वज्य हलायुधम
      सवागतं कुशलं चास्मै पर्यपृच्छद यथातथम
  7 कृष्णौ चापि महेष्वासाव अभिवाद्य हलायुधम
      सस्वजाते परिप्रीतौ परियमाणौ यशस्विनौ
  8 माद्रीपुत्रौ तथा शूरौ दरौपद्याः पञ्च चात्मजाः
      अभिवाद्य सथिता राजन रौहिणेयं महाबलम
  9 भीमसेनॊ ऽथ बलवान पुत्रस तव जनाधिप
      तथैव चॊद्यत गदौ पूजयाम आसतुर बलम
  10 सवागतेन च ते तत्र परतिपूज्य पुनः पुनः
     पश्य युद्धं महाबाहॊ इति ते रामम अब्रुवन
     एवम ऊचुर महात्मानं रौहिणेयं नराधिपाः
 11 परिष्वज्य तदा रामः पाण्डवान सृञ्जयान अपि
     अपृच्छत कुशलं सर्वान पाण्डवांश चामितौजसः
     तथैव ते समासाद्य पप्रच्छुस तम अनामयम
 12 परत्यभ्यर्च्य हली सर्वान कषत्रियांश च महामनाः
     कृत्वा कुशलसंयुक्तां संविदं च यथा वयः
 13 जनार्दनं सत्यकिं च परेम्णा स परिषस्वजे
     मूर्ध्नि चैताव उपाघ्राय कुशलं पर्यपृच्छत
 14 तौ चैनं विधिवद राजन पूजयाम आसतुर गुरुम
     बरह्माणम इव देवेशम इन्द्रॊपेन्द्रौ मुदा युतौ
 15 ततॊ ऽबरवीद धर्मसुतॊ रौहिणेयम अरिंदमम
     इदं भरात्रॊर महायुद्धं पश्य रामेति भारत
 16 तेषां मध्ये महाबाहुः शरीमान केशव पूर्वजः
     नयविशत परमप्रीतः पूज्यमानॊ महारथैः
 17 स बभौ राजमध्यस्थॊ नीलवासाः सितप्रभः
     दिवीव नक्षत्रगणैः परिकीर्णॊ निशाकरः
 18 ततस तयॊः संनिपातस तुमुलॊ लॊमहर्षणः
     आसीद अन्तकरॊ राजन वैरस्य तव पुत्रयॊः
   1 [s]
      tasmin yuddhe mahārāja saṃpravṛtte sudāruṇe
      upaviṣṭeṣu sarveṣu pāṇḍaveṣu mahātmasu
  2 tatas tāladhvajo rāmas tayor yuddha upasthite
      śrutvā tac chiṣyayo rājann ājagāma halāyudhaḥ
  3 taṃ dṛṣṭvā marama prītāḥ pūjayitvā narādhipāḥ
      śiṣyayoḥ kauśalaṃ yuddhe paśya rāmeti cābruvan
  4 abravīc ca tadā rāmo dṛṣṭvā kṛṣṇaṃ ca pāṇḍavam
      duryodhanaṃ ca kauravyaṃ gadāpāṇim avasthitam
  5 catvāriṃśad ahāny adya dve ca me niḥsṛtasya vai
      puṣyeṇa saṃprayāto 'smi śravaṇe punarāgataḥ
      śiṣyayor vai gadāyuddhaṃ draṣṭukāmo 'smi mādhava
  6 tato yudhiṣṭhiro rājā pariṣvajya halāyudham
      svāgataṃ kuśalaṃ cāsmai paryapṛcchad yathātatham
  7 kṛṣṇau cāpi maheṣvāsāv abhivādya halāyudham
      sasvajāte pariprītau priyamāṇau yaśasvinau
  8 mādrīputrau tathā śūrau draupadyāḥ pañca cātmajāḥ
      abhivādya sthitā rājan rauhiṇeyaṃ mahābalam
  9 bhīmaseno 'tha balavān putras tava janādhipa
      tathaiva codyata gadau pūjayām āsatur balam
  10 svāgatena ca te tatra pratipūjya punaḥ punaḥ
     paśya yuddhaṃ mahābāho iti te rāmam abruvan
     evam ūcur mahātmānaṃ rauhiṇeyaṃ narādhipāḥ
 11 pariṣvajya tadā rāmaḥ pāṇḍavān sṛñjayān api
     apṛcchat kuśalaṃ sarvān pāṇḍavāṃś cāmitaujasaḥ
     tathaiva te samāsādya papracchus tam anāmayam
 12 pratyabhyarcya halī sarvān kṣatriyāṃś ca mahāmanāḥ
     kṛtvā kuśalasaṃyuktāṃ saṃvidaṃ ca yathā vayaḥ
 13 janārdanaṃ satyakiṃ ca premṇā sa pariṣasvaje
     mūrdhni caitāv upāghrāya kuśalaṃ paryapṛcchata
 14 tau cainaṃ vidhivad rājan pūjayām āsatur gurum
     brahmāṇam iva deveśam indropendrau mudā yutau
 15 tato 'bravīd dharmasuto rauhiṇeyam ariṃdamam
     idaṃ bhrātror mahāyuddhaṃ paśya rāmeti bhārata
 16 teṣāṃ madhye mahābāhuḥ śrīmān keśava pūrvajaḥ
     nyaviśat paramaprītaḥ pūjyamāno mahārathaiḥ
 17 sa babhau rājamadhyastho nīlavāsāḥ sitaprabhaḥ
     divīva nakṣatragaṇaiḥ parikīrṇo niśākaraḥ
 18 tatas tayoḥ saṃnipātas tumulo lomaharṣaṇaḥ
     āsīd antakaro rājan vairasya tava putrayoḥ

Book 9 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 9
Chapter 34

  1 [ज]
      पूर्वम एव यदा रामस तस्मिन युद्धे उपस्थिते
      आमन्त्र्य केशवं यातॊ वृष्णिभिः सहितः परभुः
  2 साहाय्यं धार्तराष्ट्रस्य न च कर्तास्मि केशव
      न चैव पाण्डुपुत्राणां गमिष्यामि यथागतम
  3 एवम उक्त्वा तदा रामॊ यातः शत्रुनिबर्हणः
      तस्य चागमनं भूयॊ बरह्मञ शंसितुम अर्हसि
  4 आख्याहि मे विस्तरतः कथं राम उपस्थितः
      कथं च दृष्टवान युद्धं कुशलॊ हय असि सत्तम
  5 [वै]
      उपप्लव्ये निविष्टेषु पाण्डवेषु महात्मसु
      परेषितॊ धृतराष्ट्रस्य समीपं मधुसूदनः
      शमं परति महावाहॊ हितार्थं सर्वदेहिनाम
  6 स गत्वा हास्तिनपुरं धृतराष्ट्रं समेत्य च
      उक्तवान वचनं तथ्यं हितं चैव विशेषतः
      न च तत कृतवान राजा यथाख्यातं हि ते पुरा
  7 अनवाप्य शमं तत्र कृष्णः पुरुषसत्तमः
      आगच्छत महाबाहुर उपप्लव्यं जनाधिप
  8 ततः परत्यागतः कृष्णॊ धार्तराष्ट्र विसर्जितः
      अक्रियायां नरव्याघ्र पाण्डवान इदम अब्रवीत
  9 न कुर्वन्ति वचॊ मह्यं कुरवः कालचॊदिताः
      निर्गच्छध्वं पाण्डवेयाः पुष्येण सहिता मया
  10 ततॊ विभज्यमानेषु बलेषु बलिनां वरः
     परॊवाच भरातरं कृष्णं रौहिणेयॊ महामनाः
 11 तेषाम अपि महाबाहॊ साहाय्यं मधुसूदन
     करियताम इति तत कृष्णॊ नास्य चक्रे वचस तदा
 12 ततॊ मन्युपरीतात्मा जगाम यदुनन्दनः
     तीर्थयात्रां हलधरः सरस्वत्यां महायशाः
     मैत्रे नक्षत्रयॊगे सम सहितः सर्वयादवैः
 13 आश्रयाम आस भॊजस तु दुर्यॊद्ननम अरिंदमः
     युयुधानेन सहितॊ वासुदेवस तु पाण्डवान
 14 रौहिणेये गते शूरे पुष्येण मधुसूदनः
     पाण्डवेयान पुरस्कृत्य ययाव अभिमुखः कुरून
 15 गच्छन एव पथिस्थस तु रामः परेष्यान उवाच हा
     संभारांस तीर्थयात्रायां सार्वॊपकरणानि च
     आनयध्वं दवारकाया अग्नीन वै याजकांस तथा
 16 सुवर्णं रजतं चैव धेनुर वासांसि वाजिनः
     कुञ्जरांश च रथांश चैव खरॊष्ट्रं वाहनानि च
     कषिप्रम आनीयतां सर्वं तीर्थहेतॊः परिच्छदम
 17 परतिस्रॊतः सरस्वत्या गछध्वं शीघ्रगामिनः
     ऋत्विजश चानयध्वं वै शतशश च दविजर्षभान
 18 एवं संदिश्य तु परेष्यान बलदेवॊ महाबलः
     तीर्थयात्रां ययौ राजन कुरूणां वैशसे तदा
     सरस्वतीं परतिस्रॊतः समुद्राद अभिजग्मिवान
 19 ऋत्विग्भिश च सुहृद्भिश च तथान्यैर दविजसत्तमैः
     रथगर्जैस तथाश्वैश च परेष्यैश च भरतर्षभ
     गॊखरॊष्ट्र परयुक्तैश च यानैश च बहुभिर वृतः
 20 शरान्तानां कलान्तवपुषां शिशूनां विपुलायुषाम
     तानि यानानि देशेषु परतीक्ष्यन्ते सम भारत
     बुभुक्षितानाम अर्थाय कॢप्तम अन्नं समन्ततः
 21 यॊ यॊ यत्र दविजॊ भॊक्तुं कामं कामयते तदा
     तस्य तस्य तु तत्रैवम उपजह्रुस तदा नृप
 22 तत्र सथिता नरा राजन रौहिणेयस्य शासनात
     भक्ष्यपेयस्य कुर्वन्ति राशींस तत्र समन्ततः
 23 वासांसि च महार्हाणि पर्यङ्कास्तरणानि च
     पूजार्थं तत्र कॢप्तानि विप्राणां सुखम इच्छताम
 24 यत्र यः सवपते विप्रः कषत्रियॊ वापि भारत
     तत्र तत्र तु तस्यैव सर्वं कॢप्तम अदृश्यत
 25 यथासुखं जनः सर्वस तिष्ठते याति वा तदा
     यातु कामस्य यानानि पानानि तृषितस्य च
 26 बुभुक्षितस्या चान्नानि सवादूनि भरतर्षभ
     उपजह्रुर नरास तत्र वस्त्राण्य आभरणानि च
 27 स पन्थाः परबभौ राजन सर्वस्यैव सुखावहः
     सवर्गॊपमस तदा वीर नराणां तत्र गच्छताम
 28 नित्यप्रमुदितॊपेतः सवादु भक्षः शुभान्वितः
     विपण्यापण पण्यानां नानाजनशतैर वृतः
     नानाद्रुमलतॊपेतॊ नानारत्नविभूषितः
 29 ततॊ महात्मा नियमे सथितात्मा; पुण्येषु तीर्थेषु वसूनि राजन
     ददौ दविजेभ्यः करतुदक्षिणाश च; यदुप्रवीरॊ हलभृत परतीतः
 30 दॊग्भ्रीश च धेनूश च सहस्रशॊ वै; सुवाससः काञ्चनबद्धशृङ्गीः
     हयांश च नानाविध देशजातान; यानानि दासीश च तथा दविजेभ्यः
 31 रत्नानि मुक्तामणिविद्रुमं च; शृङ्गी सुवर्णं रजतं च शुभ्रम
     अयॊ मयं ताम्रमयं च भाण्डं; ददौ दविजातिप्रवरेषु रामः
 32 एवं स वित्तं परददौ महात्मा; सरस्वती तीर्थवरेषु भूरि
     ययौ करमेणाप्रतिम परभावस; ततः कुरुक्षेत्रम उदारवृत्तः
 33 [ज]
     सारस्वतानां तीर्थानां गुणॊत्पत्तिं वदस्व मे
     फलं च दविपदां शरेष्ठ कर्म निर्वृत्तिम एव च
 34 यथाक्रमं च भगवंस तीर्थानाम अनुपूर्वशः
     बरह्मन बरह्मविदां शरेष्ठ परं कौतूहलं हि मे
 35 [वै]
     तीर्थानां विस्तरं राजन गुणॊत्पत्तिं च सर्वशः
     मयॊच्यमानां शृणु वै पुण्यां राजेन्द्र कृत्स्नशः
 36 पूर्वं महाराज यदुप्रवीर; ऋत्विक सुहृद विप्र गणैश च सार्धम
     पुण्यं परभासं समुपाजगाम; यत्रॊडु राड यक्ष्मणा कलिश्यमानः
 37 विमुक्तशापः पुनर आप्य तेजः; सर्वं जगद भासयते नरेन्द्र
     एवं तु तीर्थप्रवरं पृथिव्यां; परभासनात तस्य ततः परभासः
 38 [ज]
     किमर्थं भगवान सॊमॊ यक्ष्मणा समगृह्यत
     कथं च तीर्थप्रवरे तस्मिंश चन्द्रॊ नयमज्जत
 39 कथम आप्लुत्य तस्मिंस तु पुनर आप्यायितः शशी
     एतन मे सर्वम आचक्ष्व विस्तरेण महामुने
 40 [वै]
     दक्षस्य तनया यास ताः परादुरासन विशां पते
     स सप्त विंशतिं कन्या दक्षः सॊमाय वै ददौ
 41 नक्षत्रयॊगनिरताः संख्यानार्थं च भारत
     पत्न्यॊ वै तस्य राजेन्द्र सॊमस्य शुभलक्षणाः
 42 तास तु सर्वा विशालाक्ष्यॊ रूपेणाप्रतिमा भुवि
     अत्यरिच्यत तासां तु रॊहिणी रूपसंपदा
 43 ततस तस्यां स भगवान परीतिं चक्रे निशाकरः
     सास्य हृद्य बभूवाद्य तस्मात तां बुभुजे सदा
 44 पुरा हि सॊमॊ राजेन्द्र रॊहिण्याम अवसच चिरम
     ततॊ ऽसय कुपितान्य आसन नक्षत्राणि महात्मनः
 45 ता गत्वा पितरं पराहुः परजापतिम अतन्द्रिताः
     सॊमॊ वसति नास्मासु रॊहिणीं भजते सदा
 46 ता वयं सहिताः सर्वास तवत्सकाशे परजेश्वर
     वत्स्यामॊ नियताहारास तपश्चरणतत्पराः
 47 शरुत्वा तासां तु वचनं दक्षः सॊमम अथाब्रवीत
     समं वर्तस्य भार्यासु मा तवाधर्मॊ महान सपृशेत
 48 ताश च सर्वाब्रवीद दक्षॊ गच्छध्वं सॊमम अन्तिकात
     समं वत्स्यति सर्वासु चन्द्रमा मम शासनात
 49 विसृष्टास तास तदा जग्मुः शीतांशुभवनं तदा
     तथापि सॊमॊ भगवान पुनर एव महीपते
     रॊहिणीं निवसत्य एव परीयमाणॊ मुहुर मुहुः
 50 ततस ताः सहिताः सर्वा भूयः पितरम अब्रुवन
     तव शुश्रूषणे युक्ता वत्स्यामॊ हि तवाश्रमे
     सॊमॊ वसति नास्मासु नाकरॊद वचनं तव
 51 तासां तद वचनं शरुत्वा दक्षः सॊमम अथाब्रवीत
     समं वर्तस्व भार्यासु मा तवां शप्स्ये विरॊचन
 52 अनादृत्य तु तद वाक्यं दक्षस्य भगवाञ शशी
     रॊहिण्या सार्धम अवसत ततस ताः कुपिताः पुनः
 53 गत्वा च पितरं पराहुः परणम्य शिरसा तदा
     सॊमॊ वसति नास्मासु तस्मान नः शरणं भव
 54 रॊहिण्याम एव भगवन सदा वसति चन्द्रमाः
     तस्मान नस तराहि सर्वा वै यथा नः सॊम आविशेत
 55 तच छरुत्वा भगवान करुद्धॊ यक्ष्माणं पृथिवीपते
     ससर्व रॊषात सॊमाय स चॊडु पतिम आविशत
 56 स यक्ष्मणाभिभूतात्माक्षीयताहर अहः शशी
     यत्नं चाप्य अकरॊद राजन मॊक्षार्थं तस्य यक्ष्मणः
 57 इष्ट्वेष्टिभिर महाराज विविधाभिर निशाकरः
     न चामुच्यत शापाद वै कषयं चैवाभ्यगच्छत
 58 कषीयमाणे ततः सॊमे ओषध्यॊ न परजज्ञिरे
     निरास्वाद रसाः सर्वा हतवीर्याश च सर्वशः
 59 ओषधीनां कषये जाते पराणिनाम अपि संक्षयः
     कृशाश चासन परजाः सर्वाः कषीयमाणे निशाकरे
 60 ततॊ देवाः समागम्य सॊमम ऊचुर महीपते
     किम इदं भवतॊ रूपम ईदृशं न परकाशते
 61 कारणं बरूहि नः सर्वं येनेदं ते महद भयम
     शरुत्वा तु वचनं तवत्तॊ विधास्यामस ततॊ वयम
 62 एवम उक्तः परत्युवाच सर्वांस ताञ शशलक्षणः
     शापं च कारणं चैव यक्ष्माणं च तथात्मनः
 63 देवास तस्य वचः शरुत्वा गत्वा दक्षम अथाब्रुवन
     परसीद भगवन सॊमे शापश चैष निवर्त्यताम
 64 असौ हि चन्द्रमाः कषीणः किं चिच छेषॊ हि लक्ष्यते
     कषयाच चैवास्य देवेश परजाश चापि गताः कषयम
 65 वीरुद ओषधयश चैव बीजानि विविधानि च
     तथा वयं लॊकगुरॊ परसादं कर्तुम अर्हसि
 66 एवम उक्तस तदा चिन्त्य पराह वाक्यं परजापतिः
     नैतच छक्यं मम वचॊ वयावर्तयितुम अन्यथा
     हेतुना तु महाभागा निवर्तिष्यति केन चित
 67 समं वर्ततु सर्वासु शशी भार्यासु नित्यशः
     सरस्वत्या वरे तीर्थे उन्मज्जञ शशलक्षणः
     पुनर वर्धिष्यते देवास तद वै सत्यं वचॊ मम
 68 मासार्धं च कषयं सॊमॊ नित्यम एव गमिष्यति
     मासार्धं च तदा वृद्धिं सत्यम एतद वचॊ मम
 69 सरस्वतीं ततः सॊमॊ जगाम ऋषिशासनात
     परभासं परमं तीर्थं सरस्वत्या जगाम ह
 70 अमावास्यां महातेजास तत्रॊन्मज्जन महाद्युतिः
     लॊकान परभासयाम आस शीतांशुत्वम अवाप च
 71 देवाश च सर्वे राजेन्द्र परभासं पराप्य पुष्कलम
     सॊमेन सहिता भूत्वा दक्षस्य परमुखे ऽभवन
 72 ततः परजापतिः सर्वा विससर्जाथ देवताः
     सॊमं च भगवान परीतॊ भूयॊ वचनम अब्रवीत
 73 मावमंस्थाः सत्रियः पुत्र मा च विप्रान कदा चन
     गच्छ युक्तसदा भूत्वा कुरु वै शासनं मम
 74 स विसृष्टॊ महाराज जगामाथ सवम आलयम
     परजाश च मुदिता भूत्वा भॊजने च यथा पुरा
 75 एतत ते सर्वम आख्यातं यथा शप्तॊ निशाकरः
     परभासं च यथा तीर्थं तीर्थानां परवरं हय अभूत
 76 अमावास्यां महाराज नित्यशः शशलक्षणः
     सनात्वा हय आप्यायते शरीमान परभासे तीर्थ उत्तमे
 77 अतश चैनं परजानन्ति परभासम इति भूमिप
     परभां हि परमां लेभे तस्मिन्न उन्मज्ज्य चन्द्रमाः
 78 ततस तु चमसॊद्भेदम अच्युतस तव अगमद बली
     चमसॊद्भेद इत्य एवं यं जनाः कथयन्त्य उत
 79 तत्र दत्त्वा च दानानि विशिष्टानि हलायुधः
     उषित्वा रजनीम एकां सनात्वा च विधिवत तदा
 80 उदपानम अथागच्छत तवरावान केशवाग्रजः
     आद्यं सवस्त्ययनं चैव तत्रावाप्य महत फलम
 81 सनिग्धत्वाद ओषधीनां च भूमेश च जनमेजय
     जानन्ति सिद्धा राजेन्द्र नष्टाम अपि सरस्वतीम
   1 [j]
      pūrvam eva yadā rāmas tasmin yuddhe upasthite
      āmantrya keśavaṃ yāto vṛṣṇibhiḥ sahitaḥ prabhuḥ
  2 sāhāyyaṃ dhārtarāṣṭrasya na ca kartāsmi keśava
      na caiva pāṇḍuputrāṇāṃ gamiṣyāmi yathāgatam
  3 evam uktvā tadā rāmo yātaḥ śatrunibarhaṇaḥ
      tasya cāgamanaṃ bhūyo brahmañ śaṃsitum arhasi
  4 ākhyāhi me vistarataḥ kathaṃ rāma upasthitaḥ
      kathaṃ ca dṛṣṭavān yuddhaṃ kuśalo hy asi sattama
  5 [vai]
      upaplavye niviṣṭeṣu pāṇḍaveṣu mahātmasu
      preṣito dhṛtarāṣṭrasya samīpaṃ madhusūdanaḥ
      śamaṃ prati mahāvāho hitārthaṃ sarvadehinām
  6 sa gatvā hāstinapuraṃ dhṛtarāṣṭraṃ sametya ca
      uktavān vacanaṃ tathyaṃ hitaṃ caiva viśeṣataḥ
      na ca tat kṛtavān rājā yathākhyātaṃ hi te purā
  7 anavāpya śamaṃ tatra kṛṣṇaḥ puruṣasattamaḥ
      āgacchata mahābāhur upaplavyaṃ janādhipa
  8 tataḥ pratyāgataḥ kṛṣṇo dhārtarāṣṭra visarjitaḥ
      akriyāyāṃ naravyāghra pāṇḍavān idam abravīt
  9 na kurvanti vaco mahyaṃ kuravaḥ kālacoditāḥ
      nirgacchadhvaṃ pāṇḍaveyāḥ puṣyeṇa sahitā mayā
  10 tato vibhajyamāneṣu baleṣu balināṃ varaḥ
     provāca bhrātaraṃ kṛṣṇaṃ rauhiṇeyo mahāmanāḥ
 11 teṣām api mahābāho sāhāyyaṃ madhusūdana
     kriyatām iti tat kṛṣṇo nāsya cakre vacas tadā
 12 tato manyuparītātmā jagāma yadunandanaḥ
     tīrthayātrāṃ haladharaḥ sarasvatyāṃ mahāyaśāḥ
     maitre nakṣatrayoge sma sahitaḥ sarvayādavaiḥ
 13 āśrayām āsa bhojas tu duryodnanam ariṃdamaḥ
     yuyudhānena sahito vāsudevas tu pāṇḍavān
 14 rauhiṇeye gate śūre puṣyeṇa madhusūdanaḥ
     pāṇḍaveyān puraskṛtya yayāv abhimukhaḥ kurūn
 15 gacchan eva pathisthas tu rāmaḥ preṣyān uvāca hā
     saṃbhārāṃs tīrthayātrāyāṃ sārvopakaraṇāni ca
     ānayadhvaṃ dvārakāyā agnīn vai yājakāṃs tathā
 16 suvarṇaṃ rajataṃ caiva dhenur vāsāṃsi vājinaḥ
     kuñjarāṃś ca rathāṃś caiva kharoṣṭraṃ vāhanāni ca
     kṣipram ānīyatāṃ sarvaṃ tīrthahetoḥ paricchadam
 17 pratisrotaḥ sarasvatyā gachadhvaṃ śīghragāminaḥ
     ṛtvijaś cānayadhvaṃ vai śataśaś ca dvijarṣabhān
 18 evaṃ saṃdiśya tu preṣyān baladevo mahābalaḥ
     tīrthayātrāṃ yayau rājan kurūṇāṃ vaiśase tadā
     sarasvatīṃ pratisrotaḥ samudrād abhijagmivān
 19 ṛtvigbhiś ca suhṛdbhiś ca tathānyair dvijasattamaiḥ
     rathagarjais tathāśvaiś ca preṣyaiś ca bharatarṣabha
     gokharoṣṭra prayuktaiś ca yānaiś ca bahubhir vṛtaḥ
 20 śrāntānāṃ klāntavapuṣāṃ śiśūnāṃ vipulāyuṣām
     tāni yānāni deśeṣu pratīkṣyante sma bhārata
     bubhukṣitānām arthāya kḷptam annaṃ samantataḥ
 21 yo yo yatra dvijo bhoktuṃ kāmaṃ kāmayate tadā
     tasya tasya tu tatraivam upajahrus tadā nṛpa
 22 tatra sthitā narā rājan rauhiṇeyasya śāsanāt
     bhakṣyapeyasya kurvanti rāśīṃs tatra samantataḥ
 23 vāsāṃsi ca mahārhāṇi paryaṅkāstaraṇāni ca
     pūjārthaṃ tatra kḷptāni viprāṇāṃ sukham icchatām
 24 yatra yaḥ svapate vipraḥ kṣatriyo vāpi bhārata
     tatra tatra tu tasyaiva sarvaṃ kḷptam adṛśyata
 25 yathāsukhaṃ janaḥ sarvas tiṣṭhate yāti vā tadā
     yātu kāmasya yānāni pānāni tṛṣitasya ca
 26 bubhukṣitasyā cānnāni svādūni bharatarṣabha
     upajahrur narās tatra vastrāṇy ābharaṇāni ca
 27 sa panthāḥ prababhau rājan sarvasyaiva sukhāvahaḥ
     svargopamas tadā vīra narāṇāṃ tatra gacchatām
 28 nityapramuditopetaḥ svādu bhakṣaḥ śubhānvitaḥ
     vipaṇyāpaṇa paṇyānāṃ nānājanaśatair vṛtaḥ
     nānādrumalatopeto nānāratnavibhūṣitaḥ
 29 tato mahātmā niyame sthitātmā; puṇyeṣu tīrtheṣu vasūni rājan
     dadau dvijebhyaḥ kratudakṣiṇāś ca; yadupravīro halabhṛt pratītaḥ
 30 dogbhrīś ca dhenūś ca sahasraśo vai; suvāsasaḥ kāñcanabaddhaśṛṅgīḥ
     hayāṃś ca nānāvidha deśajātān; yānāni dāsīś ca tathā dvijebhyaḥ
 31 ratnāni muktāmaṇividrumaṃ ca; śṛṅgī suvarṇaṃ rajataṃ ca śubhram
     ayo mayaṃ tāmramayaṃ ca bhāṇḍaṃ; dadau dvijātipravareṣu rāmaḥ
 32 evaṃ sa vittaṃ pradadau mahātmā; sarasvatī tīrthavareṣu bhūri
     yayau krameṇāpratima prabhāvas; tataḥ kurukṣetram udāravṛttaḥ
 33 [j]
     sārasvatānāṃ tīrthānāṃ guṇotpattiṃ vadasva me
     phalaṃ ca dvipadāṃ śreṣṭha karma nirvṛttim eva ca
 34 yathākramaṃ ca bhagavaṃs tīrthānām anupūrvaśaḥ
     brahman brahmavidāṃ śreṣṭha paraṃ kautūhalaṃ hi me
 35 [vai]
     tīrthānāṃ vistaraṃ rājan guṇotpattiṃ ca sarvaśaḥ
     mayocyamānāṃ śṛṇu vai puṇyāṃ rājendra kṛtsnaśaḥ
 36 pūrvaṃ mahārāja yadupravīra; ṛtvik suhṛd vipra gaṇaiś ca sārdham
     puṇyaṃ prabhāsaṃ samupājagāma; yatroḍu rāḍ yakṣmaṇā kliśyamānaḥ
 37 vimuktaśāpaḥ punar āpya tejaḥ; sarvaṃ jagad bhāsayate narendra
     evaṃ tu tīrthapravaraṃ pṛthivyāṃ; prabhāsanāt tasya tataḥ prabhāsaḥ
 38 [j]
     kimarthaṃ bhagavān somo yakṣmaṇā samagṛhyata
     kathaṃ ca tīrthapravare tasmiṃś candro nyamajjata
 39 katham āplutya tasmiṃs tu punar āpyāyitaḥ śaśī
     etan me sarvam ācakṣva vistareṇa mahāmune
 40 [vai]
     dakṣasya tanayā yās tāḥ prādurāsan viśāṃ pate
     sa sapta viṃśatiṃ kanyā dakṣaḥ somāya vai dadau
 41 nakṣatrayoganiratāḥ saṃkhyānārthaṃ ca bhārata
     patnyo vai tasya rājendra somasya śubhalakṣaṇāḥ
 42 tās tu sarvā viśālākṣyo rūpeṇāpratimā bhuvi
     atyaricyata tāsāṃ tu rohiṇī rūpasaṃpadā
 43 tatas tasyāṃ sa bhagavān prītiṃ cakre niśākaraḥ
     sāsya hṛdya babhūvādya tasmāt tāṃ bubhuje sadā
 44 purā hi somo rājendra rohiṇyām avasac ciram
     tato 'sya kupitāny āsan nakṣatrāṇi mahātmanaḥ
 45 tā gatvā pitaraṃ prāhuḥ prajāpatim atandritāḥ
     somo vasati nāsmāsu rohiṇīṃ bhajate sadā
 46 tā vayaṃ sahitāḥ sarvās tvatsakāśe prajeśvara
     vatsyāmo niyatāhārās tapaścaraṇatatparāḥ
 47 śrutvā tāsāṃ tu vacanaṃ dakṣaḥ somam athābravīt
     samaṃ vartasya bhāryāsu mā tvādharmo mahān spṛśet
 48 tāś ca sarvābravīd dakṣo gacchadhvaṃ somam antikāt
     samaṃ vatsyati sarvāsu candramā mama śāsanāt
 49 visṛṣṭās tās tadā jagmuḥ śītāṃśubhavanaṃ tadā
     tathāpi somo bhagavān punar eva mahīpate
     rohiṇīṃ nivasaty eva prīyamāṇo muhur muhuḥ
 50 tatas tāḥ sahitāḥ sarvā bhūyaḥ pitaram abruvan
     tava śuśrūṣaṇe yuktā vatsyāmo hi tavāśrame
     somo vasati nāsmāsu nākarod vacanaṃ tava
 51 tāsāṃ tad vacanaṃ śrutvā dakṣaḥ somam athābravīt
     samaṃ vartasva bhāryāsu mā tvāṃ śapsye virocana
 52 anādṛtya tu tad vākyaṃ dakṣasya bhagavāñ śaśī
     rohiṇyā sārdham avasat tatas tāḥ kupitāḥ punaḥ
 53 gatvā ca pitaraṃ prāhuḥ praṇamya śirasā tadā
     somo vasati nāsmāsu tasmān naḥ śaraṇaṃ bhava
 54 rohiṇyām eva bhagavan sadā vasati candramāḥ
     tasmān nas trāhi sarvā vai yathā naḥ soma āviśet
 55 tac chrutvā bhagavān kruddho yakṣmāṇaṃ pṛthivīpate
     sasarva roṣāt somāya sa coḍu patim āviśat
 56 sa yakṣmaṇābhibhūtātmākṣīyatāhar ahaḥ śaśī
     yatnaṃ cāpy akarod rājan mokṣārthaṃ tasya yakṣmaṇaḥ
 57 iṣṭveṣṭibhir mahārāja vividhābhir niśākaraḥ
     na cāmucyata śāpād vai kṣayaṃ caivābhyagacchata
 58 kṣīyamāṇe tataḥ some oṣadhyo na prajajñire
     nirāsvāda rasāḥ sarvā hatavīryāś ca sarvaśaḥ
 59 oṣadhīnāṃ kṣaye jāte prāṇinām api saṃkṣayaḥ
     kṛśāś cāsan prajāḥ sarvāḥ kṣīyamāṇe niśākare
 60 tato devāḥ samāgamya somam ūcur mahīpate
     kim idaṃ bhavato rūpam īdṛśaṃ na prakāśate
 61 kāraṇaṃ brūhi naḥ sarvaṃ yenedaṃ te mahad bhayam
     śrutvā tu vacanaṃ tvatto vidhāsyāmas tato vayam
 62 evam uktaḥ pratyuvāca sarvāṃs tāñ śaśalakṣaṇaḥ
     śāpaṃ ca kāraṇaṃ caiva yakṣmāṇaṃ ca tathātmanaḥ
 63 devās tasya vacaḥ śrutvā gatvā dakṣam athābruvan
     prasīda bhagavan some śāpaś caiṣa nivartyatām
 64 asau hi candramāḥ kṣīṇaḥ kiṃ cic cheṣo hi lakṣyate
     kṣayāc caivāsya deveśa prajāś cāpi gatāḥ kṣayam
 65 vīrud oṣadhayaś caiva bījāni vividhāni ca
     tathā vayaṃ lokaguro prasādaṃ kartum arhasi
 66 evam uktas tadā cintya prāha vākyaṃ prajāpatiḥ
     naitac chakyaṃ mama vaco vyāvartayitum anyathā
     hetunā tu mahābhāgā nivartiṣyati kena cit
 67 samaṃ vartatu sarvāsu śaśī bhāryāsu nityaśaḥ
     sarasvatyā vare tīrthe unmajjañ śaśalakṣaṇaḥ
     punar vardhiṣyate devās tad vai satyaṃ vaco mama
 68 māsārdhaṃ ca kṣayaṃ somo nityam eva gamiṣyati
     māsārdhaṃ ca tadā vṛddhiṃ satyam etad vaco mama
 69 sarasvatīṃ tataḥ somo jagāma ṛṣiśāsanāt
     prabhāsaṃ paramaṃ tīrthaṃ sarasvatyā jagāma ha
 70 amāvāsyāṃ mahātejās tatronmajjan mahādyutiḥ
     lokān prabhāsayām āsa śītāṃśutvam avāpa ca
 71 devāś ca sarve rājendra prabhāsaṃ prāpya puṣkalam
     somena sahitā bhūtvā dakṣasya pramukhe 'bhavan
 72 tataḥ prajāpatiḥ sarvā visasarjātha devatāḥ
     somaṃ ca bhagavān prīto bhūyo vacanam abravīt
 73 māvamaṃsthāḥ striyaḥ putra mā ca viprān kadā cana
     gaccha yuktasadā bhūtvā kuru vai śāsanaṃ mama
 74 sa visṛṣṭo mahārāja jagāmātha svam ālayam
     prajāś ca muditā bhūtvā bhojane ca yathā purā
 75 etat te sarvam ākhyātaṃ yathā śapto niśākaraḥ
     prabhāsaṃ ca yathā tīrthaṃ tīrthānāṃ pravaraṃ hy abhūt
 76 amāvāsyāṃ mahārāja nityaśaḥ śaśalakṣaṇaḥ
     snātvā hy āpyāyate śrīmān prabhāse tīrtha uttame
 77 ataś cainaṃ prajānanti prabhāsam iti bhūmipa
     prabhāṃ hi paramāṃ lebhe tasminn unmajjya candramāḥ
 78 tatas tu camasodbhedam acyutas tv agamad balī
     camasodbheda ity evaṃ yaṃ janāḥ kathayanty uta
 79 tatra dattvā ca dānāni viśiṣṭāni halāyudhaḥ
     uṣitvā rajanīm ekāṃ snātvā ca vidhivat tadā
 80 udapānam athāgacchat tvarāvān keśavāgrajaḥ
     ādyaṃ svastyayanaṃ caiva tatrāvāpya mahat phalam
 81 snigdhatvād oṣadhīnāṃ ca bhūmeś ca janamejaya
     jānanti siddhā rājendra naṣṭām api sarasvatīm

Book 9 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 9
Chapter 35

  1 [वै]
      तस्मान नदी गतं चापि उदपानं यशस्विनः
      तरितस्य च महाराज जगामाथ हलायुधः
  2 तत्र दत्त्वा बहुद्रव्यं पूजयित्वा तथा दविजान
      उपस्पृश्य च तत्रैव परहृष्टॊ मुसलायुधः
  3 तत्र धर्मपरॊ हय आसीत तरितः स सुमहातपाः
      कूपे च वसता तेन सॊमः पीतॊ महात्मना
  4 तत्र चैनं समुत्सृज्य भरातरौ जग्मतुर गृहान
      ततस तौ वै शशापाथ तरितॊ बराह्मणसत्तमः
  5 [ज]
      उदपानं कथं बरह्मन कथं च सुमहातपाः
      पतितः किं च संत्यक्तॊ भरातृभ्यां दविजसत्तमः
  6 कूपे कथं च हित्वैनं भरातरौ जग्मतुर गृहान
      एतद आचक्ष्व मे बरह्मन यदि शराव्यं हि मन्यसे
  7 [वै]
      आसन पूर्वयुगे राजन मुनयॊ भरातरस तरयः
      एकतश च दवितश चैव तरितश चादित्यसंनिभाः
  8 सर्वे परजापतिसमाः परजावन्तस तथैव च
      बरह्मलॊकजितः सर्वे तपसा बरह्मवादिनः
  9 तेषां तु तपसा परीतॊ नियमेन दमेन च
      अभवद गौतमॊ नित्यं पिता धर्मरतः सदा
  10 स तु दीर्घेण कालेन तेषां परीतिम अवाप्य च
     जगाम भगवान सथानम अनुरूपम इवात्मनः
 11 राजानस तस्य ये पूर्वे याज्या हय आसन महात्मनः
     ते सर्वे सवर्गते तस्मिंस तस्य पुत्रान अपूजयन
 12 तेषां तु कर्मणा राजंस तथैवाध्ययनेन च
     तरितः स शरेष्ठतां पराप यथैवास्य पिता तथा
 13 तं सम सर्वे महाभागा मुनयः पुण्यलक्षणाः
     अपूजयन महाभागं तथा विद्वत्तयैव तु
 14 कदाचिद धि ततॊ राजन भरातराव एकत दवितौ
     यज्ञार्थं चक्रतुश चित्तं धनार्थं च विशेषतः
 15 तयॊश चिन्ता समभवत तरितं गृह्य परंतप
     याज्यान सर्वान उपादाय परतिगृह्य पशूंस ततः
 16 सॊमं पास्यामहे हृष्टाः पराप्य यज्ञं महाफलम
     चक्रुश चैव महाराज भरातरस तरय एव ह
 17 तथा तु ते परिक्रम्य याज्यान सर्वान पशून परति
     याजयित्वा ततॊ याज्याँल लब्ध्वा च सुबहून पशून
 18 याज्येन कर्मणा तेन परतिगृह्य विधानतः
     पराचीं दिशं महात्मान आजग्मुस ते महर्षयः
 19 तरितस तेषां महाराज पुरस्ताद याति हृष्टवत
     एकतश च दवितश चैव पृष्ठतः कालयन पशून
 20 तयॊश चिन्ता समभवद दृष्ट्वा पशुगणं महत
     कथं न सयुर इमा गाव आवाभ्यां वै विना तरितम
 21 ताव अन्यॊन्यं समाभाष्य एकतश च दवितश च ह
     यद ऊचतुर मिथः पापौ तन निबॊध जनेश्वर
 22 तरितॊ यज्ञेषु कुशलस तरितॊ वेदेषु निष्ठितः
     अन्यास तरितॊ बहुतरा गावः समुपलप्स्यते
 23 तद आवां सहितौ भूत्वा गाः परकाल्य वरजावहे
     तरितॊ ऽपि गछतां कामम आवाभ्यां वै विनाकृतः
 24 तेषाम आगच्छतां रात्रौ पथि सथाने वृकॊ ऽभवत
     तथा कूपे ऽविदूरे ऽभूत सरस्वत्यास तटे महान
 25 अथ तरितॊ वृकं दृष्ट्वा पथि तिष्ठन्तम अग्रतः
     तद्भयाद अपसर्पन वै तस्मिन कूपे पपात ह
     अगाधे सुमहाघॊरे सर्वभूतभयंकरे
 26 तरितस ततॊ महाभागः कूपस्थॊ मुनिसत्तमः
     आर्तनादं ततश चक्रे तौ तु शुश्रुवतुर मुनी
 27 तं जञात्वा पतितं कूपे भरातराव एकत दवितौ
     वृकत्रासा च लॊभाच च समुत्सृज्य परजग्मतुः
 28 भरातृभ्यां पशुलुब्धाभ्याम उत्सृष्टः स महातपाः
     उदपाने महाराज निर्जले पांसुसंवृते
 29 तरित आत्मानम आलक्ष्य कूपे वीरुत तृणावृते
     निमग्नं भरतश्रेष्ठ पापकृन नरके यथा
 30 बुद्ध्या हय अगणयत पराज्ञॊ मृत्यॊर भीतॊ हय असॊमपः
     सॊमः कथं नु पातव्य इहस्थेन मया भवेत
 31 स एवम अनुसंचिन्त्य तस्मिन कूपे महातपाः
     ददर्श वीरुधं तत्र लम्बमानां यदृच्छया
 32 पांसुग्रस्ते ततः कूपे विचिन्त्य सलिलं मुनिः
     अग्नीन संकल्पयाम आस हॊत्रे चात्मानम एव च
 33 ततस तां वीरुधं सॊमं संकल्प्य सुमहातपाः
     ऋच्चॊ यजूंषि सामानि मनसा चिन्तयन मुनिः
     गराहाणः शर्कराः कृत्वा परचक्रे ऽभिषवं नृप
 34 आज्यं च सलिलं चक्रे भागांश च तरिदिवौकसाम
     सॊमस्याभिषवं कृत्वा चकार तुमुलं धवनिम
 35 स चाविशद दिवं राजन सवरः शैक्षस तरितस्य वै
     समवाप च तं यज्ञं यथॊक्तं बरह्मवादिभिः
 36 वर्तमाने तथा यज्ञे तरितस्य सुमहात्मनः
     आविग्नं तरिदिवं सर्वं कारणं च न बुध्यते
 37 ततः सुतुमुलं शब्दं शुश्रावाथ बृहस्पतिः
     शरुत्वा चैवाब्रवीद देवान सर्वान देवपुरॊहितः
 38 तरितस्य वर्तते यज्ञस तत्र गच्छामहे सुराः
     स हि करुद्धः सृजेद अन्यान देवान अपि महातपाः
 39 तच छरुत्वा वचनं तस्य सहिताः सर्वदेवताः
     परययुस तत्र यत्रासौ तरित यज्ञः परवर्तते
 40 ते तत्र गत्वा विभुधास तं कूपं यत्र स तरितः
     ददृशुस तं महात्मानं दीष्कितं यज्ञकर्मसु
 41 दृष्ट्वा चैनं महात्मानं शरिया परमया युतम
     ऊचुश चाथ महाभागं पराप्ता भागार्थिनॊ वयम
 42 अथाब्रवीद ऋषिर देवान पश्यध्वं मां दिवौकसः
     अस्मिन परतिभये कूपे निमग्नं नष्टचेतसम
 43 ततस तरितॊ महाराज भागांस तेषां यथाविधि
     मन्त्रयुक्तान समददात ते च परीतास तदाभवन
 44 ततॊ यथाविधि पराप्तान भागान पराप्य दिवौकसः
     परीतात्मानॊ ददुस तस्मै वरान यान मनसेच्छति
 45 स तु वव्रे वरं देवांस तरातुम अर्हथ माम इतः
     यश चेहॊपस्पृशेत कूपे स सॊमप गतिं लभेत
 46 तत्र चॊर्मिमती राजन्न उत्पपात सरस्वती
     तयॊत्क्षिप्तस तरितस तस्थौ पूजयंस तरिदिवौकसः
 47 तथेति चॊक्त्वा विबुधा जग्मू राजन यथागतम
     तरितश चाप्य अगमत परीतः सवम एव निलयं तदा
 48 करुद्धः स तु समासाद्य ताव ऋषी भरातरौ तदा
     उवाच परुषं वाक्यं शशाप च महातपाः
 49 पशुलुब्धौ युवां यस्मान माम उत्सृज्य परधावितौ
     तस्माद रूपेण तेषां वै दंष्ट्रिण्णाम अभितश चरौ
 50 भवितारौ मया शप्तौ पापेनानेन कर्मणा
     परसवश चैव युवयॊर गॊलाङ्गूलर्ष्क वानराः
 51 इत्य उक्ते तु तदा तेन कषणाद एव विशां पते
     तथा भूताव अदृश्येतां वचनात सत्यवादिनः
 52 तत्राप्य अमितविक्रान्तः सपृष्ट्वा तॊयं हलायुधः
     दत्त्वा च विविधान दायान पूजयित्वा च वै दविजान
 53 उदपानं च तं दृष्ट्वा परशस्य च पुनः पुनः
     नदी गतम अदीनात्मा पराप्तॊ विनशनं तदा
   1 [vai]
      tasmān nadī gataṃ cāpi udapānaṃ yaśasvinaḥ
      tritasya ca mahārāja jagāmātha halāyudhaḥ
  2 tatra dattvā bahudravyaṃ pūjayitvā tathā dvijān
      upaspṛśya ca tatraiva prahṛṣṭo musalāyudhaḥ
  3 tatra dharmaparo hy āsīt tritaḥ sa sumahātapāḥ
      kūpe ca vasatā tena somaḥ pīto mahātmanā
  4 tatra cainaṃ samutsṛjya bhrātarau jagmatur gṛhān
      tatas tau vai śaśāpātha trito brāhmaṇasattamaḥ
  5 [j]
      udapānaṃ kathaṃ brahman kathaṃ ca sumahātapāḥ
      patitaḥ kiṃ ca saṃtyakto bhrātṛbhyāṃ dvijasattamaḥ
  6 kūpe kathaṃ ca hitvainaṃ bhrātarau jagmatur gṛhān
      etad ācakṣva me brahman yadi śrāvyaṃ hi manyase
  7 [vai]
      āsan pūrvayuge rājan munayo bhrātaras trayaḥ
      ekataś ca dvitaś caiva tritaś cādityasaṃnibhāḥ
  8 sarve prajāpatisamāḥ prajāvantas tathaiva ca
      brahmalokajitaḥ sarve tapasā brahmavādinaḥ
  9 teṣāṃ tu tapasā prīto niyamena damena ca
      abhavad gautamo nityaṃ pitā dharmarataḥ sadā
  10 sa tu dīrgheṇa kālena teṣāṃ prītim avāpya ca
     jagāma bhagavān sthānam anurūpam ivātmanaḥ
 11 rājānas tasya ye pūrve yājyā hy āsan mahātmanaḥ
     te sarve svargate tasmiṃs tasya putrān apūjayan
 12 teṣāṃ tu karmaṇā rājaṃs tathaivādhyayanena ca
     tritaḥ sa śreṣṭhatāṃ prāpa yathaivāsya pitā tathā
 13 taṃ sma sarve mahābhāgā munayaḥ puṇyalakṣaṇāḥ
     apūjayan mahābhāgaṃ tathā vidvattayaiva tu
 14 kadācid dhi tato rājan bhrātarāv ekata dvitau
     yajñārthaṃ cakratuś cittaṃ dhanārthaṃ ca viśeṣataḥ
 15 tayoś cintā samabhavat tritaṃ gṛhya paraṃtapa
     yājyān sarvān upādāya pratigṛhya paśūṃs tataḥ
 16 somaṃ pāsyāmahe hṛṣṭāḥ prāpya yajñaṃ mahāphalam
     cakruś caiva mahārāja bhrātaras traya eva ha
 17 tathā tu te parikramya yājyān sarvān paśūn prati
     yājayitvā tato yājyāṁl labdhvā ca subahūn paśūn
 18 yājyena karmaṇā tena pratigṛhya vidhānataḥ
     prācīṃ diśaṃ mahātmāna ājagmus te maharṣayaḥ
 19 tritas teṣāṃ mahārāja purastād yāti hṛṣṭavat
     ekataś ca dvitaś caiva pṛṣṭhataḥ kālayan paśūn
 20 tayoś cintā samabhavad dṛṣṭvā paśugaṇaṃ mahat
     kathaṃ na syur imā gāva āvābhyāṃ vai vinā tritam
 21 tāv anyonyaṃ samābhāṣya ekataś ca dvitaś ca ha
     yad ūcatur mithaḥ pāpau tan nibodha janeśvara
 22 trito yajñeṣu kuśalas trito vedeṣu niṣṭhitaḥ
     anyās trito bahutarā gāvaḥ samupalapsyate
 23 tad āvāṃ sahitau bhūtvā gāḥ prakālya vrajāvahe
     trito 'pi gachatāṃ kāmam āvābhyāṃ vai vinākṛtaḥ
 24 teṣām āgacchatāṃ rātrau pathi sthāne vṛko 'bhavat
     tathā kūpe 'vidūre 'bhūt sarasvatyās taṭe mahān
 25 atha trito vṛkaṃ dṛṣṭvā pathi tiṣṭhantam agrataḥ
     tadbhayād apasarpan vai tasmin kūpe papāta ha
     agādhe sumahāghore sarvabhūtabhayaṃkare
 26 tritas tato mahābhāgaḥ kūpastho munisattamaḥ
     ārtanādaṃ tataś cakre tau tu śuśruvatur munī
 27 taṃ jñātvā patitaṃ kūpe bhrātarāv ekata dvitau
     vṛkatrāsā ca lobhāc ca samutsṛjya prajagmatuḥ
 28 bhrātṛbhyāṃ paśulubdhābhyām utsṛṣṭaḥ sa mahātapāḥ
     udapāne mahārāja nirjale pāṃsusaṃvṛte
 29 trita ātmānam ālakṣya kūpe vīrut tṛṇāvṛte
     nimagnaṃ bharataśreṣṭha pāpakṛn narake yathā
 30 buddhyā hy agaṇayat prājño mṛtyor bhīto hy asomapaḥ
     somaḥ kathaṃ nu pātavya ihasthena mayā bhavet
 31 sa evam anusaṃcintya tasmin kūpe mahātapāḥ
     dadarśa vīrudhaṃ tatra lambamānāṃ yadṛcchayā
 32 pāṃsugraste tataḥ kūpe vicintya salilaṃ muniḥ
     agnīn saṃkalpayām āsa hotre cātmānam eva ca
 33 tatas tāṃ vīrudhaṃ somaṃ saṃkalpya sumahātapāḥ
     ṛcco yajūṃṣi sāmāni manasā cintayan muniḥ
     grāhāṇaḥ śarkarāḥ kṛtvā pracakre 'bhiṣavaṃ nṛpa
 34 ājyaṃ ca salilaṃ cakre bhāgāṃś ca tridivaukasām
     somasyābhiṣavaṃ kṛtvā cakāra tumulaṃ dhvanim
 35 sa cāviśad divaṃ rājan svaraḥ śaikṣas tritasya vai
     samavāpa ca taṃ yajñaṃ yathoktaṃ brahmavādibhiḥ
 36 vartamāne tathā yajñe tritasya sumahātmanaḥ
     āvignaṃ tridivaṃ sarvaṃ kāraṇaṃ ca na budhyate
 37 tataḥ sutumulaṃ śabdaṃ śuśrāvātha bṛhaspatiḥ
     śrutvā caivābravīd devān sarvān devapurohitaḥ
 38 tritasya vartate yajñas tatra gacchāmahe surāḥ
     sa hi kruddhaḥ sṛjed anyān devān api mahātapāḥ
 39 tac chrutvā vacanaṃ tasya sahitāḥ sarvadevatāḥ
     prayayus tatra yatrāsau trita yajñaḥ pravartate
 40 te tatra gatvā vibhudhās taṃ kūpaṃ yatra sa tritaḥ
     dadṛśus taṃ mahātmānaṃ dīṣkitaṃ yajñakarmasu
 41 dṛṣṭvā cainaṃ mahātmānaṃ śriyā paramayā yutam
     ūcuś cātha mahābhāgaṃ prāptā bhāgārthino vayam
 42 athābravīd ṛṣir devān paśyadhvaṃ māṃ divaukasaḥ
     asmin pratibhaye kūpe nimagnaṃ naṣṭacetasam
 43 tatas trito mahārāja bhāgāṃs teṣāṃ yathāvidhi
     mantrayuktān samadadāt te ca prītās tadābhavan
 44 tato yathāvidhi prāptān bhāgān prāpya divaukasaḥ
     prītātmāno dadus tasmai varān yān manasecchati
 45 sa tu vavre varaṃ devāṃs trātum arhatha mām itaḥ
     yaś cehopaspṛśet kūpe sa somapa gatiṃ labhet
 46 tatra cormimatī rājann utpapāta sarasvatī
     tayotkṣiptas tritas tasthau pūjayaṃs tridivaukasaḥ
 47 tatheti coktvā vibudhā jagmū rājan yathāgatam
     tritaś cāpy agamat prītaḥ svam eva nilayaṃ tadā
 48 kruddhaḥ sa tu samāsādya tāv ṛṣī bhrātarau tadā
     uvāca paruṣaṃ vākyaṃ śaśāpa ca mahātapāḥ
 49 paśulubdhau yuvāṃ yasmān mām utsṛjya pradhāvitau
     tasmād rūpeṇa teṣāṃ vai daṃṣṭriṇṇām abhitaś carau
 50 bhavitārau mayā śaptau pāpenānena karmaṇā
     prasavaś caiva yuvayor golāṅgūlarṣka vānarāḥ
 51 ity ukte tu tadā tena kṣaṇād eva viśāṃ pate
     tathā bhūtāv adṛśyetāṃ vacanāt satyavādinaḥ
 52 tatrāpy amitavikrāntaḥ spṛṣṭvā toyaṃ halāyudhaḥ
     dattvā ca vividhān dāyān pūjayitvā ca vai dvijān
 53 udapānaṃ ca taṃ dṛṣṭvā praśasya ca punaḥ punaḥ
     nadī gatam adīnātmā prāpto vinaśanaṃ tadā

Book 9 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 9
Chapter 36

  1 [वै]
      ततॊ विनशनं राजन्न आजगाम हलायुधः
      शूद्राभीरान परति दवेषाद यत्र नष्टा सरस्वती
  2 यस्मात सा भरतश्रेष्ठ दवेषान नष्टा सरस्वती
      तस्मात तद ऋषयॊ नित्यं पराहुर विनशनेति ह
  3 तच चाप्य उपस्पृश्य बलः सरस्वत्यां महाबलः
      सुभूमिकं ततॊ ऽगच्छत सरस्वत्यास तटे वरे
  4 तत्र चाप्सरसः शुभ्रा नित्यकालम अतन्द्रिताः
      करीडाभिर विमलाभिश च करीडन्ति विमलाननाः
  5 तत्र देवाः सगन्धर्वा मासि मासि जनेश्वर
      अभिगच्छन्ति तत तीर्थं पुण्यं बराह्मण सेवितम
  6 तत्रादृश्यन्त गन्धर्वास तथैवाप्सरसां गणाः
      समेत्य सहिता राजन यथा पराप्तं यथासुखम
  7 तत्र मॊदन्ति देवाश च पितरश च सवीरुधः
      पुण्यैः पुष्पैः सदा दिव्यैः कीर्यमाणाः पुनः पुनः
  8 आक्रीडभूमिः सा राजंस तासाम अप्सरसां शुभा
      सुभूमिकेति विख्याता सरस्वत्यास तटे वरे
  9 तत्र सनात्वा च दत्त्वा च वसु विप्रेषु माधवः
      शरुत्वा गीतां च तद दिव्यं वादित्राणां च निःस्वनम
  10 छायाश च विपुला दृष्ट्वा देवगन्धर्वरक्षसाम
     गन्धर्वाणां ततस तीर्थम आगच्छद रॊहिणी सुतः
 11 विश्वावसुमुखास तत्र गन्धर्वास तपसान्विताः
     नृत्तवादित्रगीतं च कुर्वन्ति सुमनॊरमम
 12 तत्र दत्त्वा हलधरॊ विप्रेभ्यॊ विविधं वसु
     अजाविकं गॊखरॊष्ट्रं सुवर्णं रजतं तथा
 13 भॊजयित्वा दविजान कामैः संतर्प्य च महाधनैः
     परययौ सहितॊ विप्रैः सतूयमानश च माधवः
 14 तस्माद गन्धर्वतीर्थाच च महाबाहुर अरिंदमः
     गर्ग सरॊतॊ महातीर्थम आजगामैक कुण्डली
 15 यत्र गर्गेण वृद्धेन तपसा भावितात्मना
     कालज्ञानगतिश चैव जयॊतिषां च वयतिक्रमः
 16 उत्पाता दारुणाश चैव शुभाश च जनमेजय
     सरस्वत्याः शुभे तीर्थे विहिता वै महात्मना
     तस्य नाम्ना च तत तीर्थं गर्ग सरॊत इति समृतम
 17 तत्र गर्ग महाभागम ऋषयः सुव्रता नृप
     उपासां चक्रिरे नित्यं कालज्ञानं परति परभॊ
 18 तत्र गत्वा महाराज बलः शवेतानुलेपनः
     विधिवद धि धनं दत्त्वा मुनीनां भावितात्मनाम
 19 उच्चावचांस तथा भक्ष्यान दविजेभ्यॊ विप्रदाय सः
     नीलवासास ततॊ ऽगच्छच छङ्खतीर्थं महायशाः
 20 तत्रापश्यन महाशङ्खं महामेरुम इवॊच्छ्रितम
     शवेतपर्वत संकाशम ऋषिसंघैर निषेवितम
     सरस्वत्यास तटे जातं नगं तालध्वजॊ बली
 21 यक्षा विद्याधराश चैव राक्षसाश चामितौजसः
     पिशाचाश चामितबला यत्र सिद्धाः सहस्रशः
 22 ते सर्वे हय अशनं तयक्त्वा फालं तस्या वनस्पतेः
     वरतैश च नियमैश चैव काले काले सम भुञ्जते
 23 पराप्तैश च नियमैस तैस तैर विचरन्तः पृथक पृथक
     अदृश्यमाना मनुजैर वयचरन पुरुषर्षभ
 24 एवं खयातॊ नरपते लॊके ऽसमिन स वनस्पतिः
     तत्र तीर्थं सरस्वत्याः पावनं लॊकविश्रुतम
 25 तस्मिंश च यदुशार्दूलॊ दत्त्वा तीर्थे यशस्विनाम
     ताम्रायसानि भाण्डानि वस्त्राणि विविधानि च
 26 पूजायित्वा दविजांश चैव पूजितश च तपॊधनैः
     पुण्यं दवैतवनं राजन्न आजगाम हलायुधः
 27 तत्र गत्वा मुनीन दृष्ट्वा नानावेषधरान बलः
     आप्लुत्य सलिले चापि पूजयाम आस वै दविजान
 28 तथैव दत्त्वा विप्रेभ्यः परॊभॊगान सुपुष्कलान
     ततः परायाद बलॊ राजन दक्षिणेन सरस्वतीम
 29 गत्वा चैव महाबाहुर नातिदूरं महायशाः
     धर्मात्मा नागधन्वानं तीर्थम आगमद अच्युतः
 30 यत्र पन्नगराजस्य वासुकेः संनिवेशनम
     महाद्युतेर महाराज बहुभिः पन्नगैर वृतम
     यत्रासन्न ऋषयः सिद्धाः सहस्राणि चतुर्दश
 31 यत्र देवाः समागम्य वासुकिं पन्नगॊत्तमम
     सर्वपन्नग राजानम अभ्यषिञ्चन यथाविधि
     पन्नगेभ्यॊ भयं तत्र विद्यते न सम कौरव
 32 तत्रापि विधिवद दत्त्वा विप्रेभ्यॊ रत्नसंचयान
     परायात पराचीं दिशं राजन दीप्यमानः सवतेजसा
 33 आप्लुत्य बहुशॊ हृष्टस तेषु तीर्थेषु लाङ्गली
     दत्त्वा वसु दविजातिभ्यॊ जगामाति तपस्विनः
 34 तत्रस्थान ऋषिसंघांस तान अहिवाद्य हलायुधः
     ततॊ रामॊ ऽगमत तीर्थम ऋषिभिः सेवितं महत
 35 यत्र भूयॊ निववृते पराङ्मुखा वै सरस्वती
     ऋषीणां नैमिषेयाणाम अवेक्षार्थं महात्मनाम
 36 निवृत्तां तां सरिच्छ्रेष्ठां तत्र दृष्ट्वा तु लाङ्गली
     बभूव विस्मितॊ राजन बलाः शवेतानुलेपनः
 37 [ज]
     कस्मात सारस्वती बरह्मन निवृत्ता पराङ्मुखी ततः
     वयाख्यातुम एतद इच्छामि सर्वम अध्वर्यु सत्तम
 38 कस्मिंश च कारणे तत्र विस्मितॊ यदुनन्दनः
     विनिवृत्ता सरिच्छ्रेष्ठा कथम एतद दविजॊत्तम
 39 [वै]
     पूर्वं कृतयुगे राजन नैमिषेयास तपस्विनः
     वर्तमाने सुबहुले सत्रे दवादश वार्षिके
     ऋषयॊ बहवॊ राजंस तत्र संप्रतिपेदिरे
 40 उषित्वा च महाभागास तस्मिन सत्रे यथाविधि
     निवृत्ते नैमिषेये वै सत्रे दवादश वार्षिके
     आजग्मुर ऋषयस तत्र बहवस तीर्थकारणात
 41 ऋषीणां बहुलात्वात तु सरस्वत्या विशां पते
     तीर्थानि नगरायन्ते कूले वै दक्षिणे तदा
 42 समन्तपञ्चकं यावत तावत ते दविजसत्तमाः
     तीर्थलॊभान नरव्याघ्र नद्यास तीरं समाश्रिताः
 43 जुह्वतां तत्र तेषां तु मुनीनां भावितात्मनाम
     सवाध्यायेनापि महता बभूवुः पूरिता दिशः
 44 अग्निहॊत्रैस ततस तेषां हूयमानैर महात्मनाम
     अशॊभत सरिच्छ्रेष्ठा दीप्यमानैः समन्ततः
 45 वालखिल्या महाराज अश्मकुट्टाश च तापसाः
     दन्तॊलूखलिनश चान्ये संप्रक्षालास तथापरे
 46 वायुभक्षा जलाहाराः पर्णभक्षाश च तापसाः
     नाना नियमयुक्ताश च तथा सथण्डिलशायिनः
 47 आसन वै मुनयस तत्र सरस्वत्याः समीपतः
     शॊभयन्तः सरिच्छ्रेष्ठां गङ्गाम इव दिवौकसः
 48 ततः पश्चात समापेतुर ऋषयः सत्र याजिनः
     ते ऽवकाशं न ददृशुः कुरुक्षेत्रे महाव्रताः
 49 ततॊ यज्ञॊपवीतैस ते तत तीर्थं निर्मिमाय वै
     जुहुवुश चाग्निहॊत्राणि चक्रुश च विविधाः करियाः
 50 ततस तम ऋषिसांघातं निराशं चिन्तयान्वितम
     दर्शयाम आस राजेन्द्र तेषाम अर्थे सरस्वती
 51 ततः कुञ्जान बहून कृत्वा संनिवृत्ता सरिद वरा
     ऋषीणां पुण्यतपसां कारुण्याज जनमेजय
 52 ततॊ निवृत्य राजेन्द्र तेषाम अर्थे सरस्वती
     भूयः परतीच्य अभिमुखी सुस्राव सरितां वरा
 53 अमॊघा गमनं कृत्वा तेषां भूयॊ वरजाम्य अहम
     इत्य अद्भुतं महच चक्रे ततॊ राजन महानदी
 54 एवं स कुञ्जॊ राजेन्द्र नैमिषेय इति समृतः
     कुरुक्षेत्रे कुरुश्रेष्ठ कुरुष्व महतीः करियाः
 55 तत्र कुञ्जान बहून दृष्ट्वा संनिवृत्तां च तां नदीम
     बभूव विस्मयस तत्र रामस्याथ महात्मनः
 56 उपस्पृश्य तु तत्रापि विधिवद यदुनन्दनः
     दत्त्वा दायान दविजातिभ्यॊ भाण्डानि विविधानि च
     भक्ष्यं पेयं च विविधं बराह्मणान परत्यपादयत
 57 ततः परायाद बलॊ राजन पूज्यमानॊ दविजातिभिः
     सरस्वती तीर्थवरं नानाद्विज गणायुतम
 58 बदरेङ्गुद काश्मर्य पलक्षाश्वत्थ विभीतकैः
     पनसैश च पलाशैश च करीरैः पीलुभिस तथा
 59 सरस्वती तीररुहैर बन्धनैः सयन्दनैस तथा
     परूषक वनैश चैव बिल्वैर आम्रातकैस तथा
 60 अतिमुक्त कषण्डैश च पारिजातैश च शॊभितम
     कदली वनभूयिष्ठम इष्टं कान्तं मनॊरमम
 61 वाय्वम्बुफलपर्णादैर दन्तॊलूखलिकैर अपि
     तथाश्म कुट्टैर वानेयैर मुनिभिर बहुभिर वृतम
 62 सवाध्यायघॊषसंघुष्टं मृगयूथशताकुलम
     अहिंस्रैर धर्मपरमैर नृत्यैर अत्यन्तसेवितम
 63 सप्त सारस्वतं तीर्थम आजगाम हलायुधः
     यत्र मङ्कणकः सिद्धस तपस तेपे महामुनिः
   1 [vai]
      tato vinaśanaṃ rājann ājagāma halāyudhaḥ
      śūdrābhīrān prati dveṣād yatra naṣṭā sarasvatī
  2 yasmāt sā bharataśreṣṭha dveṣān naṣṭā sarasvatī
      tasmāt tad ṛṣayo nityaṃ prāhur vinaśaneti ha
  3 tac cāpy upaspṛśya balaḥ sarasvatyāṃ mahābalaḥ
      subhūmikaṃ tato 'gacchat sarasvatyās taṭe vare
  4 tatra cāpsarasaḥ śubhrā nityakālam atandritāḥ
      krīḍābhir vimalābhiś ca krīḍanti vimalānanāḥ
  5 tatra devāḥ sagandharvā māsi māsi janeśvara
      abhigacchanti tat tīrthaṃ puṇyaṃ brāhmaṇa sevitam
  6 tatrādṛśyanta gandharvās tathaivāpsarasāṃ gaṇāḥ
      sametya sahitā rājan yathā prāptaṃ yathāsukham
  7 tatra modanti devāś ca pitaraś ca savīrudhaḥ
      puṇyaiḥ puṣpaiḥ sadā divyaiḥ kīryamāṇāḥ punaḥ punaḥ
  8 ākrīḍabhūmiḥ sā rājaṃs tāsām apsarasāṃ śubhā
      subhūmiketi vikhyātā sarasvatyās taṭe vare
  9 tatra snātvā ca dattvā ca vasu vipreṣu mādhavaḥ
      śrutvā gītāṃ ca tad divyaṃ vāditrāṇāṃ ca niḥsvanam
  10 chāyāś ca vipulā dṛṣṭvā devagandharvarakṣasām
     gandharvāṇāṃ tatas tīrtham āgacchad rohiṇī sutaḥ
 11 viśvāvasumukhās tatra gandharvās tapasānvitāḥ
     nṛttavāditragītaṃ ca kurvanti sumanoramam
 12 tatra dattvā haladharo viprebhyo vividhaṃ vasu
     ajāvikaṃ gokharoṣṭraṃ suvarṇaṃ rajataṃ tathā
 13 bhojayitvā dvijān kāmaiḥ saṃtarpya ca mahādhanaiḥ
     prayayau sahito vipraiḥ stūyamānaś ca mādhavaḥ
 14 tasmād gandharvatīrthāc ca mahābāhur ariṃdamaḥ
     garga sroto mahātīrtham ājagāmaika kuṇḍalī
 15 yatra gargeṇa vṛddhena tapasā bhāvitātmanā
     kālajñānagatiś caiva jyotiṣāṃ ca vyatikramaḥ
 16 utpātā dāruṇāś caiva śubhāś ca janamejaya
     sarasvatyāḥ śubhe tīrthe vihitā vai mahātmanā
     tasya nāmnā ca tat tīrthaṃ garga srota iti smṛtam
 17 tatra garga mahābhāgam ṛṣayaḥ suvratā nṛpa
     upāsāṃ cakrire nityaṃ kālajñānaṃ prati prabho
 18 tatra gatvā mahārāja balaḥ śvetānulepanaḥ
     vidhivad dhi dhanaṃ dattvā munīnāṃ bhāvitātmanām
 19 uccāvacāṃs tathā bhakṣyān dvijebhyo vipradāya saḥ
     nīlavāsās tato 'gacchac chaṅkhatīrthaṃ mahāyaśāḥ
 20 tatrāpaśyan mahāśaṅkhaṃ mahāmerum ivocchritam
     śvetaparvata saṃkāśam ṛṣisaṃghair niṣevitam
     sarasvatyās taṭe jātaṃ nagaṃ tāladhvajo balī
 21 yakṣā vidyādharāś caiva rākṣasāś cāmitaujasaḥ
     piśācāś cāmitabalā yatra siddhāḥ sahasraśaḥ
 22 te sarve hy aśanaṃ tyaktvā phālaṃ tasyā vanaspateḥ
     vrataiś ca niyamaiś caiva kāle kāle sma bhuñjate
 23 prāptaiś ca niyamais tais tair vicarantaḥ pṛthak pṛthak
     adṛśyamānā manujair vyacaran puruṣarṣabha
 24 evaṃ khyāto narapate loke 'smin sa vanaspatiḥ
     tatra tīrthaṃ sarasvatyāḥ pāvanaṃ lokaviśrutam
 25 tasmiṃś ca yaduśārdūlo dattvā tīrthe yaśasvinām
     tāmrāyasāni bhāṇḍāni vastrāṇi vividhāni ca
 26 pūjāyitvā dvijāṃś caiva pūjitaś ca tapodhanaiḥ
     puṇyaṃ dvaitavanaṃ rājann ājagāma halāyudhaḥ
 27 tatra gatvā munīn dṛṣṭvā nānāveṣadharān balaḥ
     āplutya salile cāpi pūjayām āsa vai dvijān
 28 tathaiva dattvā viprebhyaḥ parobhogān supuṣkalān
     tataḥ prāyād balo rājan dakṣiṇena sarasvatīm
 29 gatvā caiva mahābāhur nātidūraṃ mahāyaśāḥ
     dharmātmā nāgadhanvānaṃ tīrtham āgamad acyutaḥ
 30 yatra pannagarājasya vāsukeḥ saṃniveśanam
     mahādyuter mahārāja bahubhiḥ pannagair vṛtam
     yatrāsann ṛṣayaḥ siddhāḥ sahasrāṇi caturdaśa
 31 yatra devāḥ samāgamya vāsukiṃ pannagottamam
     sarvapannaga rājānam abhyaṣiñcan yathāvidhi
     pannagebhyo bhayaṃ tatra vidyate na sma kaurava
 32 tatrāpi vidhivad dattvā viprebhyo ratnasaṃcayān
     prāyāt prācīṃ diśaṃ rājan dīpyamānaḥ svatejasā
 33 āplutya bahuśo hṛṣṭas teṣu tīrtheṣu lāṅgalī
     dattvā vasu dvijātibhyo jagāmāti tapasvinaḥ
 34 tatrasthān ṛṣisaṃghāṃs tān ahivādya halāyudhaḥ
     tato rāmo 'gamat tīrtham ṛṣibhiḥ sevitaṃ mahat
 35 yatra bhūyo nivavṛte prāṅmukhā vai sarasvatī
     ṛṣīṇāṃ naimiṣeyāṇām avekṣārthaṃ mahātmanām
 36 nivṛttāṃ tāṃ saricchreṣṭhāṃ tatra dṛṣṭvā tu lāṅgalī
     babhūva vismito rājan balāḥ śvetānulepanaḥ
 37 [j]
     kasmāt sārasvatī brahman nivṛttā prāṅmukhī tataḥ
     vyākhyātum etad icchāmi sarvam adhvaryu sattama
 38 kasmiṃś ca kāraṇe tatra vismito yadunandanaḥ
     vinivṛttā saricchreṣṭhā katham etad dvijottama
 39 [vai]
     pūrvaṃ kṛtayuge rājan naimiṣeyās tapasvinaḥ
     vartamāne subahule satre dvādaśa vārṣike
     ṛṣayo bahavo rājaṃs tatra saṃpratipedire
 40 uṣitvā ca mahābhāgās tasmin satre yathāvidhi
     nivṛtte naimiṣeye vai satre dvādaśa vārṣike
     ājagmur ṛṣayas tatra bahavas tīrthakāraṇāt
 41 ṛṣīṇāṃ bahulātvāt tu sarasvatyā viśāṃ pate
     tīrthāni nagarāyante kūle vai dakṣiṇe tadā
 42 samantapañcakaṃ yāvat tāvat te dvijasattamāḥ
     tīrthalobhān naravyāghra nadyās tīraṃ samāśritāḥ
 43 juhvatāṃ tatra teṣāṃ tu munīnāṃ bhāvitātmanām
     svādhyāyenāpi mahatā babhūvuḥ pūritā diśaḥ
 44 agnihotrais tatas teṣāṃ hūyamānair mahātmanām
     aśobhata saricchreṣṭhā dīpyamānaiḥ samantataḥ
 45 vālakhilyā mahārāja aśmakuṭṭāś ca tāpasāḥ
     dantolūkhalinaś cānye saṃprakṣālās tathāpare
 46 vāyubhakṣā jalāhārāḥ parṇabhakṣāś ca tāpasāḥ
     nānā niyamayuktāś ca tathā sthaṇḍilaśāyinaḥ
 47 āsan vai munayas tatra sarasvatyāḥ samīpataḥ
     śobhayantaḥ saricchreṣṭhāṃ gaṅgām iva divaukasaḥ
 48 tataḥ paścāt samāpetur ṛṣayaḥ satra yājinaḥ
     te 'vakāśaṃ na dadṛśuḥ kurukṣetre mahāvratāḥ
 49 tato yajñopavītais te tat tīrthaṃ nirmimāya vai
     juhuvuś cāgnihotrāṇi cakruś ca vividhāḥ kriyāḥ
 50 tatas tam ṛṣisāṃghātaṃ nirāśaṃ cintayānvitam
     darśayām āsa rājendra teṣām arthe sarasvatī
 51 tataḥ kuñjān bahūn kṛtvā saṃnivṛttā sarid varā
     ṛṣīṇāṃ puṇyatapasāṃ kāruṇyāj janamejaya
 52 tato nivṛtya rājendra teṣām arthe sarasvatī
     bhūyaḥ pratīcy abhimukhī susrāva saritāṃ varā
 53 amoghā gamanaṃ kṛtvā teṣāṃ bhūyo vrajāmy aham
     ity adbhutaṃ mahac cakre tato rājan mahānadī
 54 evaṃ sa kuñjo rājendra naimiṣeya iti smṛtaḥ
     kurukṣetre kuruśreṣṭha kuruṣva mahatīḥ kriyāḥ
 55 tatra kuñjān bahūn dṛṣṭvā saṃnivṛttāṃ ca tāṃ nadīm
     babhūva vismayas tatra rāmasyātha mahātmanaḥ
 56 upaspṛśya tu tatrāpi vidhivad yadunandanaḥ
     dattvā dāyān dvijātibhyo bhāṇḍāni vividhāni ca
     bhakṣyaṃ peyaṃ ca vividhaṃ brāhmaṇān pratyapādayat
 57 tataḥ prāyād balo rājan pūjyamāno dvijātibhiḥ
     sarasvatī tīrthavaraṃ nānādvija gaṇāyutam
 58 badareṅguda kāśmarya plakṣāśvattha vibhītakaiḥ
     panasaiś ca palāśaiś ca karīraiḥ pīlubhis tathā
 59 sarasvatī tīraruhair bandhanaiḥ syandanais tathā
     parūṣaka vanaiś caiva bilvair āmrātakais tathā
 60 atimukta kaṣaṇḍaiś ca pārijātaiś ca śobhitam
     kadalī vanabhūyiṣṭham iṣṭaṃ kāntaṃ manoramam
 61 vāyvambuphalaparṇādair dantolūkhalikair api
     tathāśma kuṭṭair vāneyair munibhir bahubhir vṛtam
 62 svādhyāyaghoṣasaṃghuṣṭaṃ mṛgayūthaśatākulam
     ahiṃsrair dharmaparamair nṛtyair atyantasevitam
 63 sapta sārasvataṃ tīrtham ājagāma halāyudhaḥ
     yatra maṅkaṇakaḥ siddhas tapas tepe mahāmuniḥ

Book 9 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 9
Chapter 37

  1 [ज]
      सप्त सारस्वतं कस्मात कश च मङ्कणकॊ मुनिः
      कथं सिद्धश च भगवान कश चास्य नियमॊ ऽभवत
  2 कस्य वंशे समुत्पन्नः किं चाधीतं दविजॊत्तम
      एतद इच्छाम्य अहं शरॊतुं विधिवद दविजसत्तम
  3 [वै]
      राजन सप्त सरस्वत्यॊ याभिर वयाप्तम इदं जगत
      आहूत बलवद्भिर हि तत्र तत्र सरस्वती
  4 सुप्रभा काञ्चनाक्षी च विशाला मानसह्रदा
      सरस्वती ओघवती सुवेणुर विमलॊदकाः
  5 पितामहस्य महतॊ वर्तमाने महीतले
      वितते यज्ञवाटे वै समेतेषु दविजातिषु
  6 पुण्याहघॊषैर विमलैर वेदानां निनदैस तथा
      देवेषु चैव वयग्रेषु तस्मिन यज्ञविधौ तदा
  7 तत्र चैव महाराज दीक्षिते परपितामहे
      यजतस तत्र सत्त्रेण सर्वकामसमृद्धिना
  8 मनसा चिन्तिता हय अर्था धर्मार्थकुशलैस तदा
      उपतिष्ठन्ति राजेन्द्र दविजातींस तत्र तत्र ह
  9 जगुश च तत्र गन्धर्वा ननृतुश चाप्सरॊगणाः
      वादित्राणि च दिव्यानि वादयाम आसुर अञ्जसा
  10 तस्य यज्ञस्य संपत्त्या तुतुषुर देवता अपि
     विस्मयं परमं जग्मुः किम उ मानुषयॊनयः
 11 वर्तमाने तथा यज्ञे पुष्करस्थे पितामहे
     अब्रुवन्न ऋषयॊ राजन नायं यज्ञॊ महाफलः
     न दृश्यते सरिच्छ्रेष्ठा यस्माद इह सरस्वती
 12 तच छरुत्वा भगवान परीतः सस्माराथ सरस्वतीम
     पितामहेन यजता आहूता पुष्करेषु वै
     सुप्रभा नाम राजेन्द्र नाम्ना तत्र सरस्वती
 13 तां दृष्ट्वा मुनयस तुष्टा वेगयुक्तां सरस्वतीम
     पितामहं मानयन्तीं करतुं ते बहु मेनिरे
 14 एवम एषा सरिच्छ्रेष्ठा पुष्करेषु सरस्वती
     पितामहार्थं संभूता तुष्ट्यर्थं च मनीषिणाम
 15 नैमिषे मुनयॊ राजन समागम्य समासते
     तत्र चित्राः कथा हय आसन वेदं परति जनेश्वर
 16 तत्र ते मुनयॊ हय आसन नानास्वाध्यायवेदिनः
     ते समागम्य मुनयः सस्मरुर वै सरस्वतीम
 17 सा तु धयाता महाराज ऋषिभिः सत्र याजिभिः
     समागतानां राजेन्द्र सहायार्थं महात्मनाम
     आजगाम महाभागा तत्र पुण्या सरस्वती
 18 नैमिषे काञ्चनाक्षी तु मुनीनां सत्र याजिनाम
     आगता सरितां शरेष्ठा तत्र भारत पूजिता
 19 गयस्य यजमानस्य गयेष्व एवं महाक्रतुम
     आहूता सरितां शरेष्ठा गय यज्ञे सरस्वती
 20 विशालां तु गयेष्व आहुर ऋषयः संशितव्रताः
     सरित सा हिमवत्पार्श्वात परसूता शीघ्रगामिनी
 21 औद्दालकेस तथा यज्ञे यजतस तत्र भारत
     समेते सर्वतः सफीते मुनीनां मण्डले तदा
 22 उत्तरे कॊसला भागे पुण्ये राजन महात्मनः
     औद्दालकेन यजता पूर्वं धयाता सरस्वती
 23 आजगाम सरिच्छ्रेष्ठा तं देशम ऋषिकारणात
     पूज्यमाना मुनिगणैर वल्कलाजिनसंवृतैः
     मनॊ हरदेति विक्याता सा हि तैर मनसा हृता
 24 सुवेणुर ऋषभद्वीपे पुण्ये राजर्षिसेविते
     कुरॊश च यजमानस्य कुरुक्षेत्रे महात्मनः
     आजगाम महाभागा सरिच्छ्रेष्ठा सरस्वती
 25 ओघवत्य अपि राजेन्द्र वसिष्ठेन महात्मना
     समाहूता कुरुक्षेत्रे दिव्यतॊया सरस्वती
 26 दक्षेण यजता चापि गङ्गा दवारे सरस्वती
     विमलॊदा भगवती बरह्मणा यजता पुनः
     समाहूता ययौ तत्र पुण्ये हैमवते गिरौ
 27 एकीभूतास ततस तास तु तस्मिंस तीर्थे समागताः
     सप्त सारस्वतं तीर्थं ततस तत परथितं भुवि
 28 इति सप्त सरस्वत्यॊ नामतः परिकीर्तिताः
     सप्त सारस्वतं चैव तीर्थं पुण्यं तथा समृतम
 29 शृणु मङ्कणकस्यापि कौमार बरह्मचारिणः
     आपगाम अवगाढस्य राजन परक्रीडितं महत
 30 दृष्ट्वा यदृच्छया तत्र सत्रियम अम्भसि भारत
     सनायन्तीं रुचिरापाङ्गीं दिग्वाससम अनिन्दिताम
     सरस्वत्यां महाराज चस्कन्दे वीर्यम अम्भसि
 31 तद रेतः स तु जग्राह कलशे वै महातपाः
     सप्तधा परविभागं तु कलशस्थं जगाम ह
     तत्रर्षयः सप्तजाता जज्ञिरे मरुतां गणाः
 32 वायुवेगॊ वायुबलॊ वायुहा वायुमण्डलः
     वायुज्वालॊ वायुरेता वायुचक्रश च वीर्यवान
     एतम एते समुत्पन्ना मरुतां जनयिष्णवः
 33 इदम अन्यच च राजेन्द्र शृण्व आश्चर्यतरं भुवि
     महर्षृश चरितं यादृक तरिषु लॊकेषु विश्रुतम
 34 पुरा मङ्कणकः सिद्धः कुशाग्रेणेति नः शरुतम
     कषतः किल करे राजंस तस्य शाकरसॊ ऽसरवत
     स वि शाकरसं दृष्ट्वा हर्षाविष्टः परनृत्तवान
 35 ततस तस्मिन परनृत्ते वै सथावरं जङ्गमं च यत
     परनृत्तम उभयं वीर तेजसा तस्य मॊहितम
 36 बरह्मादिभिः सुरै राजन्न ऋषिभिश च तपॊधनैः
     विज्ञप्तॊ वै महादेव ऋषेर अर्थे नराधिप
     नायं नृत्येद यथा देव तथा तवं कर्तुम अर्हसि
 37 ततॊ देवॊ मुनिं दृष्ट्वा हर्षाविष्टम अतीव ह
     सुराणां हितकामार्थं महादेवॊ ऽभयभाषत
 38 भॊ भॊ बराह्मण धर्मज्ञ किमर्थं नरिनर्त्सि वै
     हर्षस्थानं किमर्थं वै तवेदं मुनिसत्तम
     तपस्विनॊ धर्मपथे सथितस्य दविजसत्तम
 39 [रसि]
     किं न पश्यसि मे बरह्मन कराच छाक रसं शरुतम
     यं दृष्ट्व वै परनृत्तॊ ऽहं हर्षेण महता विभॊ
 40 तं परहस्याब्रवीद देवॊ मुनिं रागेण मॊहितम
     अहं न विस्मयं विप्र गच्छामीति परपश्य माम
 41 एवम उक्त्वा मुनिश्रेष्ठं महादेवेन धीमता
     अङ्गुल्यग्रेण राजेन्द्र सवाङ्गुष्ठस ताडितॊ ऽभवत
 42 ततॊ भस्म कषताद राजन निर्गतं हिमसंनिभम
     तद दृष्ट्वा वरीडितॊ राजन स मुनिः पादयॊर गतः
 43 [रसि]
     नान्यं देवाद अहं मन्ये रुद्रात परतरं महत
     सुरासुरस्य जगतॊ गतिस तवम असि शूलधृक
 44 तवया सृष्टम इदं विश्वं वदन्तीह मनीषिणः
     तवाम एव सर्वं विशति पुनर एव युगक्षये
 45 देवैर अपि न शक्यस तवं परिज्ञातुं कुतॊ मया
     तवयि सर्वे सम दृश्यन्ते सुरा बरह्मादयॊ ऽनघ
 46 सर्वस तवम असि देवानां कर्ता कारयिता च ह
     तवत्प्रसादात सुराः सर्वे मॊदन्तीहाकुतॊ भयाः
 47 एवं सतुत्वा महादेवं स ऋषिः परणतॊ ऽबरवीत
     भगवंस तवत्प्रसादाद वै तपॊ मे न कषरेद इति
 48 ततॊ देवः परीतमनास तम ऋषिं पुनर अब्रवीत
     तपस ते वर्धतां विप्र मत्प्रसादात सहस्रधा
     आश्रमे चेह वत्स्यामि तवया सार्धम अहं सदा
 49 सप्त सारस्वतॊ चास्मिन यॊ माम अर्चिष्यते नरः
     न तस्य दुर्लभं किं चिद भवितेह परत्र च
     सारस्वतं च लॊकं ते गमिष्यन्ति न संशयः
 50 एतन मङ्कणकस्यापि चरितं भूरि तेजसः
     स हि पुत्रः सजन्यायाम उत्पन्नॊ मातरिश्वना
   1 [j]
      sapta sārasvataṃ kasmāt kaś ca maṅkaṇako muniḥ
      kathaṃ siddhaś ca bhagavān kaś cāsya niyamo 'bhavat
  2 kasya vaṃśe samutpannaḥ kiṃ cādhītaṃ dvijottama
      etad icchāmy ahaṃ śrotuṃ vidhivad dvijasattama
  3 [vai]
      rājan sapta sarasvatyo yābhir vyāptam idaṃ jagat
      āhūta balavadbhir hi tatra tatra sarasvatī
  4 suprabhā kāñcanākṣī ca viśālā mānasahradā
      sarasvatī oghavatī suveṇur vimalodakāḥ
  5 pitāmahasya mahato vartamāne mahītale
      vitate yajñavāṭe vai sameteṣu dvijātiṣu
  6 puṇyāhaghoṣair vimalair vedānāṃ ninadais tathā
      deveṣu caiva vyagreṣu tasmin yajñavidhau tadā
  7 tatra caiva mahārāja dīkṣite prapitāmahe
      yajatas tatra sattreṇa sarvakāmasamṛddhinā
  8 manasā cintitā hy arthā dharmārthakuśalais tadā
      upatiṣṭhanti rājendra dvijātīṃs tatra tatra ha
  9 jaguś ca tatra gandharvā nanṛtuś cāpsarogaṇāḥ
      vāditrāṇi ca divyāni vādayām āsur añjasā
  10 tasya yajñasya saṃpattyā tutuṣur devatā api
     vismayaṃ paramaṃ jagmuḥ kim u mānuṣayonayaḥ
 11 vartamāne tathā yajñe puṣkarasthe pitāmahe
     abruvann ṛṣayo rājan nāyaṃ yajño mahāphalaḥ
     na dṛśyate saricchreṣṭhā yasmād iha sarasvatī
 12 tac chrutvā bhagavān prītaḥ sasmārātha sarasvatīm
     pitāmahena yajatā āhūtā puṣkareṣu vai
     suprabhā nāma rājendra nāmnā tatra sarasvatī
 13 tāṃ dṛṣṭvā munayas tuṣṭā vegayuktāṃ sarasvatīm
     pitāmahaṃ mānayantīṃ kratuṃ te bahu menire
 14 evam eṣā saricchreṣṭhā puṣkareṣu sarasvatī
     pitāmahārthaṃ saṃbhūtā tuṣṭyarthaṃ ca manīṣiṇām
 15 naimiṣe munayo rājan samāgamya samāsate
     tatra citrāḥ kathā hy āsan vedaṃ prati janeśvara
 16 tatra te munayo hy āsan nānāsvādhyāyavedinaḥ
     te samāgamya munayaḥ sasmarur vai sarasvatīm
 17 sā tu dhyātā mahārāja ṛṣibhiḥ satra yājibhiḥ
     samāgatānāṃ rājendra sahāyārthaṃ mahātmanām
     ājagāma mahābhāgā tatra puṇyā sarasvatī
 18 naimiṣe kāñcanākṣī tu munīnāṃ satra yājinām
     āgatā saritāṃ śreṣṭhā tatra bhārata pūjitā
 19 gayasya yajamānasya gayeṣv evaṃ mahākratum
     āhūtā saritāṃ śreṣṭhā gaya yajñe sarasvatī
 20 viśālāṃ tu gayeṣv āhur ṛṣayaḥ saṃśitavratāḥ
     sarit sā himavatpārśvāt prasūtā śīghragāminī
 21 auddālakes tathā yajñe yajatas tatra bhārata
     samete sarvataḥ sphīte munīnāṃ maṇḍale tadā
 22 uttare kosalā bhāge puṇye rājan mahātmanaḥ
     auddālakena yajatā pūrvaṃ dhyātā sarasvatī
 23 ājagāma saricchreṣṭhā taṃ deśam ṛṣikāraṇāt
     pūjyamānā munigaṇair valkalājinasaṃvṛtaiḥ
     mano hradeti vikyātā sā hi tair manasā hṛtā
 24 suveṇur ṛṣabhadvīpe puṇye rājarṣisevite
     kuroś ca yajamānasya kurukṣetre mahātmanaḥ
     ājagāma mahābhāgā saricchreṣṭhā sarasvatī
 25 oghavaty api rājendra vasiṣṭhena mahātmanā
     samāhūtā kurukṣetre divyatoyā sarasvatī
 26 dakṣeṇa yajatā cāpi gaṅgā dvāre sarasvatī
     vimalodā bhagavatī brahmaṇā yajatā punaḥ
     samāhūtā yayau tatra puṇye haimavate girau
 27 ekībhūtās tatas tās tu tasmiṃs tīrthe samāgatāḥ
     sapta sārasvataṃ tīrthaṃ tatas tat prathitaṃ bhuvi
 28 iti sapta sarasvatyo nāmataḥ parikīrtitāḥ
     sapta sārasvataṃ caiva tīrthaṃ puṇyaṃ tathā smṛtam
 29 śṛṇu maṅkaṇakasyāpi kaumāra brahmacāriṇaḥ
     āpagām avagāḍhasya rājan prakrīḍitaṃ mahat
 30 dṛṣṭvā yadṛcchayā tatra striyam ambhasi bhārata
     snāyantīṃ rucirāpāṅgīṃ digvāsasam aninditām
     sarasvatyāṃ mahārāja caskande vīryam ambhasi
 31 tad retaḥ sa tu jagrāha kalaśe vai mahātapāḥ
     saptadhā pravibhāgaṃ tu kalaśasthaṃ jagāma ha
     tatrarṣayaḥ saptajātā jajñire marutāṃ gaṇāḥ
 32 vāyuvego vāyubalo vāyuhā vāyumaṇḍalaḥ
     vāyujvālo vāyuretā vāyucakraś ca vīryavān
     etam ete samutpannā marutāṃ janayiṣṇavaḥ
 33 idam anyac ca rājendra śṛṇv āścaryataraṃ bhuvi
     maharṣṛś caritaṃ yādṛk triṣu lokeṣu viśrutam
 34 purā maṅkaṇakaḥ siddhaḥ kuśāgreṇeti naḥ śrutam
     kṣataḥ kila kare rājaṃs tasya śākaraso 'sravat
     sa vi śākarasaṃ dṛṣṭvā harṣāviṣṭaḥ pranṛttavān
 35 tatas tasmin pranṛtte vai sthāvaraṃ jaṅgamaṃ ca yat
     pranṛttam ubhayaṃ vīra tejasā tasya mohitam
 36 brahmādibhiḥ surai rājann ṛṣibhiś ca tapodhanaiḥ
     vijñapto vai mahādeva ṛṣer arthe narādhipa
     nāyaṃ nṛtyed yathā deva tathā tvaṃ kartum arhasi
 37 tato devo muniṃ dṛṣṭvā harṣāviṣṭam atīva ha
     surāṇāṃ hitakāmārthaṃ mahādevo 'bhyabhāṣata
 38 bho bho brāhmaṇa dharmajña kimarthaṃ narinartsi vai
     harṣasthānaṃ kimarthaṃ vai tavedaṃ munisattama
     tapasvino dharmapathe sthitasya dvijasattama
 39 [rsi]
     kiṃ na paśyasi me brahman karāc chāka rasaṃ śrutam
     yaṃ dṛṣṭva vai pranṛtto 'haṃ harṣeṇa mahatā vibho
 40 taṃ prahasyābravīd devo muniṃ rāgeṇa mohitam
     ahaṃ na vismayaṃ vipra gacchāmīti prapaśya mām
 41 evam uktvā muniśreṣṭhaṃ mahādevena dhīmatā
     aṅgulyagreṇa rājendra svāṅguṣṭhas tāḍito 'bhavat
 42 tato bhasma kṣatād rājan nirgataṃ himasaṃnibham
     tad dṛṣṭvā vrīḍito rājan sa muniḥ pādayor gataḥ
 43 [rsi]
     nānyaṃ devād ahaṃ manye rudrāt parataraṃ mahat
     surāsurasya jagato gatis tvam asi śūladhṛk
 44 tvayā sṛṣṭam idaṃ viśvaṃ vadantīha manīṣiṇaḥ
     tvām eva sarvaṃ viśati punar eva yugakṣaye
 45 devair api na śakyas tvaṃ parijñātuṃ kuto mayā
     tvayi sarve sma dṛśyante surā brahmādayo 'nagha
 46 sarvas tvam asi devānāṃ kartā kārayitā ca ha
     tvatprasādāt surāḥ sarve modantīhākuto bhayāḥ
 47 evaṃ stutvā mahādevaṃ sa ṛṣiḥ praṇato 'bravīt
     bhagavaṃs tvatprasādād vai tapo me na kṣared iti
 48 tato devaḥ prītamanās tam ṛṣiṃ punar abravīt
     tapas te vardhatāṃ vipra matprasādāt sahasradhā
     āśrame ceha vatsyāmi tvayā sārdham ahaṃ sadā
 49 sapta sārasvato cāsmin yo mām arciṣyate naraḥ
     na tasya durlabhaṃ kiṃ cid bhaviteha paratra ca
     sārasvataṃ ca lokaṃ te gamiṣyanti na saṃśayaḥ
 50 etan maṅkaṇakasyāpi caritaṃ bhūri tejasaḥ
     sa hi putraḥ sajanyāyām utpanno mātariśvanā

Book 9 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 9
Chapter 38

  1 [वै]
      उषित्वा तत्र रामस तु संपूज्याश्रमवासिनः
      तथा मङ्कणके परीतिं शुभां चक्रे हलायुधः
  2 दत्त्वा दानं दविजातिभ्यॊ रजनीं ताम उपॊष्य च
      पूजितॊ मुनिसंघैश च परातर उत्थाय लाङ्गली
  3 अनुज्ञाप्य मुनीन सर्वान सपृष्ट्वा तॊयं च भारत
      परययौ तवरितॊ राजंस तीर्थहेतॊर महाबलः
  4 तत औशनसं तीर्थम आजगाम हलायुधः
      कपालमॊच्चनं नाम यत्र मुक्तॊ महामुनिः
  5 महता शिरसा राजन गरस्तजङ्घॊ महॊदरः
      राक्षसस्य महाराज राम कषिप्तस्य वै पुरा
  6 तत्र पूर्वं तपस तप्तं काव्येन सुमहात्मना
      यत्रास्य नीतिर अखिला परादुर्भूता महात्मनः
      तत्रस्थश चिन्तयाम आस दैत्यदानव विग्रहम
  7 तत पराप्य च बलॊ राजंस तीर्थप्रवरम उत्तमम
      विधिवद धि ददौ वित्तं बराह्मणानां महात्मनाम
  8 [ज]
      कपालमॊचनं बरह्मन कथं यत्र महामुनिः
      मुक्तः कथं चास्य शिरॊ लग्नं केन च हेतुना
  9 [वै]
      पुरा वै दण्डकारण्ये राघवेण महात्मना
      वसता राजशार्दूल राक्षसास तत्र हिंसिताः
  10 जनस्थाने शिरश छिन्नं राक्षसस्य दुरात्मनः
     कषुरेण शितधारेण तत पपात महावने
 11 महॊदरस्य तल लग्नं जङ्घायां वै यदृच्छया
     वने विचरतॊ राजन्न अस्थि भित्त्वास्फुरत तदा
 12 स तेन लग्नेन तदा दविजातिर न शशाक ह
     अभिगन्तुं महाप्राज्ञस तीर्थान्य आयतनानि च
 13 स पूतिना विस्रवता वेदनार्तॊ महामुनिः
     जगाम सर्वतीर्थानि पृथिव्याम इति नः शरुतम
 14 स गत्वा सरितः सर्वाः समुद्रांश च महातपाः
     कथयाम आस तत सर्वम ऋषीणां भावितात्मनाम
 15 आप्लुतः सर्वतीर्थेषु न च मॊक्षम अवाप्तवान
     स तु शुश्राव विप्रेन्द्रॊ मुनीनां वच्चनं महत
 16 सरस्वत्यास तीर्थवरं खयातम औशनसं तदा
     सर्वपापप्रशमनं सिद्धक्षेत्रम अनुत्तमम
 17 स तु गत्वा ततस तत्र तीर्थम औशनसं दविजः
     तत औशनसे तीर्थे तस्यॊपस्पृशतस तदा
     तच्छिरश चरणं मुक्त्वा पपातान्तर जले तदा
 18 ततः स विरुजॊ राजन पूतात्मा वीतकल्मषः
     आजगामाश्रमं परीतः कृतकृत्यॊ महॊदरः
 19 सॊ ऽथ गत्वाश्रमं पुण्यं विप्रमुक्तॊ महातपाः
     कथयाम आस तत सर्वम ऋषीणां भवितात्मनाम
 20 ते शरुत्वा वचनं तस्य ततस तीर्थस्य मानद
     कपालमॊचनम इति नाम चक्रुः समागताः
 21 तत्र दत्त्वा बहून दायान विप्रान संपूज्य माधवः
     जगाम वृष्णिप्रवरॊ रुषङ्गॊराश्रमं तदा
 22 यत्र तप्तं तपॊ घॊरम आर्ष्टिषेणेन भारत
     बराह्मण्यं लब्धवांस तत्र विश्वामित्रॊ महामुनिः
 23 ततॊ हलधरः शरीमान बराह्मणैः परिवारितः
     जगाम यत्र राजेन्द्र रुषङ्गुस तनुम अत्यजत
 24 रुषङ्गुर बराह्मणॊ वृद्धस तपॊनित्यश च भारत
     देहन्यासे कृतमना विचिन्त्य बहुधा बहु
 25 ततः सर्वान उपादाय तनयान वै महातपाः
     रुषङ्गुर अब्रवीत तत्र नयध्वं मा पृथूदकम
 26 विज्ञायातीत वयसं रुषङ्गुं ते तपॊधनाः
     तं वै तीर्थम उपानिन्युः सरस्वत्यास तपॊधनम
 27 स तैः पुत्रैस तदा धीमान आनीतॊ वै सरस्वतीम
     पुण्यां तीर्थशतॊपेतां विप्र संघैर निषेविताम
 28 स तत्र विधिना राजन्न आप्लुतः सुमहातपाः
     जञात्वा तीर्थगुणांश चैव पराहेदम ऋषिसत्तमः
     सुप्रीतः पुरुषव्याघ्र सर्वान पुत्रान उपासतः
 29 सरस्वत्य उत्तरे तीरे यस तयजेद आत्मनस तनुम
     पृथूदके जप्यपरॊ नैनं शवॊ मरणं तपेत
 30 तत्राप्लुत्य स धर्मात्मा उपस्पृश्य हलायुधम
     दत्त्वा चैव बहून दायान विप्राणां विप्र वत्सलः
 31 ससर्ज तत्र भगवाँल लॊकाँल लॊकपितामहः
     यत्रार्ष्टिषेणः कौरव्य बराह्मण्यं संशितव्रतः
     तपसा महता राजन पराप्तवान ऋषिसत्तमः
 32 सिन्धुद्वीपश च राजर्षिर देवापिश च महातपाः
     बराह्मण्यं लब्धवान यत्र विश्वामित्रॊ महामुनिः
     महातपस्वी भगवान उग्रतेजा महातपाः
 33 तत्राजगाम बलवान बलभद्रः परतापवान
   1 [vai]
      uṣitvā tatra rāmas tu saṃpūjyāśramavāsinaḥ
      tathā maṅkaṇake prītiṃ śubhāṃ cakre halāyudhaḥ
  2 dattvā dānaṃ dvijātibhyo rajanīṃ tām upoṣya ca
      pūjito munisaṃghaiś ca prātar utthāya lāṅgalī
  3 anujñāpya munīn sarvān spṛṣṭvā toyaṃ ca bhārata
      prayayau tvarito rājaṃs tīrthahetor mahābalaḥ
  4 tata auśanasaṃ tīrtham ājagāma halāyudhaḥ
      kapālamoccanaṃ nāma yatra mukto mahāmuniḥ
  5 mahatā śirasā rājan grastajaṅgho mahodaraḥ
      rākṣasasya mahārāja rāma kṣiptasya vai purā
  6 tatra pūrvaṃ tapas taptaṃ kāvyena sumahātmanā
      yatrāsya nītir akhilā prādurbhūtā mahātmanaḥ
      tatrasthaś cintayām āsa daityadānava vigraham
  7 tat prāpya ca balo rājaṃs tīrthapravaram uttamam
      vidhivad dhi dadau vittaṃ brāhmaṇānāṃ mahātmanām
  8 [j]
      kapālamocanaṃ brahman kathaṃ yatra mahāmuniḥ
      muktaḥ kathaṃ cāsya śiro lagnaṃ kena ca hetunā
  9 [vai]
      purā vai daṇḍakāraṇye rāghaveṇa mahātmanā
      vasatā rājaśārdūla rākṣasās tatra hiṃsitāḥ
  10 janasthāne śiraś chinnaṃ rākṣasasya durātmanaḥ
     kṣureṇa śitadhāreṇa tat papāta mahāvane
 11 mahodarasya tal lagnaṃ jaṅghāyāṃ vai yadṛcchayā
     vane vicarato rājann asthi bhittvāsphurat tadā
 12 sa tena lagnena tadā dvijātir na śaśāka ha
     abhigantuṃ mahāprājñas tīrthāny āyatanāni ca
 13 sa pūtinā visravatā vedanārto mahāmuniḥ
     jagāma sarvatīrthāni pṛthivyām iti naḥ śrutam
 14 sa gatvā saritaḥ sarvāḥ samudrāṃś ca mahātapāḥ
     kathayām āsa tat sarvam ṛṣīṇāṃ bhāvitātmanām
 15 āplutaḥ sarvatīrtheṣu na ca mokṣam avāptavān
     sa tu śuśrāva viprendro munīnāṃ vaccanaṃ mahat
 16 sarasvatyās tīrthavaraṃ khyātam auśanasaṃ tadā
     sarvapāpapraśamanaṃ siddhakṣetram anuttamam
 17 sa tu gatvā tatas tatra tīrtham auśanasaṃ dvijaḥ
     tata auśanase tīrthe tasyopaspṛśatas tadā
     tacchiraś caraṇaṃ muktvā papātāntar jale tadā
 18 tataḥ sa virujo rājan pūtātmā vītakalmaṣaḥ
     ājagāmāśramaṃ prītaḥ kṛtakṛtyo mahodaraḥ
 19 so 'tha gatvāśramaṃ puṇyaṃ vipramukto mahātapāḥ
     kathayām āsa tat sarvam ṛṣīṇāṃ bhavitātmanām
 20 te śrutvā vacanaṃ tasya tatas tīrthasya mānada
     kapālamocanam iti nāma cakruḥ samāgatāḥ
 21 tatra dattvā bahūn dāyān viprān saṃpūjya mādhavaḥ
     jagāma vṛṣṇipravaro ruṣaṅgorāśramaṃ tadā
 22 yatra taptaṃ tapo ghoram ārṣṭiṣeṇena bhārata
     brāhmaṇyaṃ labdhavāṃs tatra viśvāmitro mahāmuniḥ
 23 tato haladharaḥ śrīmān brāhmaṇaiḥ parivāritaḥ
     jagāma yatra rājendra ruṣaṅgus tanum atyajat
 24 ruṣaṅgur brāhmaṇo vṛddhas taponityaś ca bhārata
     dehanyāse kṛtamanā vicintya bahudhā bahu
 25 tataḥ sarvān upādāya tanayān vai mahātapāḥ
     ruṣaṅgur abravīt tatra nayadhvaṃ mā pṛthūdakam
 26 vijñāyātīta vayasaṃ ruṣaṅguṃ te tapodhanāḥ
     taṃ vai tīrtham upāninyuḥ sarasvatyās tapodhanam
 27 sa taiḥ putrais tadā dhīmān ānīto vai sarasvatīm
     puṇyāṃ tīrthaśatopetāṃ vipra saṃghair niṣevitām
 28 sa tatra vidhinā rājann āplutaḥ sumahātapāḥ
     jñātvā tīrthaguṇāṃś caiva prāhedam ṛṣisattamaḥ
     suprītaḥ puruṣavyāghra sarvān putrān upāsataḥ
 29 sarasvaty uttare tīre yas tyajed ātmanas tanum
     pṛthūdake japyaparo nainaṃ śvo maraṇaṃ tapet
 30 tatrāplutya sa dharmātmā upaspṛśya halāyudham
     dattvā caiva bahūn dāyān viprāṇāṃ vipra vatsalaḥ
 31 sasarja tatra bhagavāṁl lokāṁl lokapitāmahaḥ
     yatrārṣṭiṣeṇaḥ kauravya brāhmaṇyaṃ saṃśitavrataḥ
     tapasā mahatā rājan prāptavān ṛṣisattamaḥ
 32 sindhudvīpaś ca rājarṣir devāpiś ca mahātapāḥ
     brāhmaṇyaṃ labdhavān yatra viśvāmitro mahāmuniḥ
     mahātapasvī bhagavān ugratejā mahātapāḥ
 33 tatrājagāma balavān balabhadraḥ pratāpavān

Book 9 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 9
Chapter 39

  1 [ज]
      कथम आर्ष्टिषेणॊ भगवान विपुलं तप्तवांस तपः
      सिन्धुद्वीपः कथं चापि बराह्मण्यं लब्धवांस तदा
  2 देवापिश च कथं बरह्मन विश्वामित्रश च सत्तम
      तन ममाचक्ष्व भगवन परं कौतूहलं हि मे
  3 [वै]
      पुरा कृतयुगे राजन्न आर्ष्टिषेणॊ दविजॊत्तमः
      वसन गुरु कुले नित्यं नित्यम अध्ययने रतः
  4 तस्य राजन गुरु कुले वसतॊ नित्यम एव ह
      समाप्तिं नागमद विद्या नापि वेदा विशां पते
  5 स निर्विण्णस ततॊ राजंस तपस तेपे महातपाः
      ततॊ वै तपसा तेन पराप्य वेदान अनुत्तमान
  6 स विद्वान वेद युक्तश च सिद्धश चाप्य ऋषिसत्तमः
      तत्र तीर्थे वरान परादात तरीन एव सुमहातपाः
  7 अस्मिंस तीर्थे महानद्या अद्य परभृति मानवः
      आप्लुतॊ वाजिमेधस्य फलं पराप्नॊति पुष्कलम
  8 अद्य परभृति नैवात्र भयं वयालाद भविष्यति
      अपि चाल्पेन यत्नेन फलं पराप्स्यति पुष्कलम
  9 एवम उक्त्वा महातेजा जगाम तरिदिवं मुनिः
      एवं सिद्धः स भगवान आर्ष्टिषेणः परतापवान
  10 तस्मिन्न एव तदा तीर्थे सिन्धुद्वीपः परतापवान
     देवापिश च महाराज बराह्मण्यं परापतुर महत
 11 तथा च कौशिकस तात तपॊनित्यॊ जितेन्द्रियः
     तपसा वै सुतप्तेन बराह्मणत्वम अवाप्तवान
 12 गाधिर नाम महान आसीत कषत्रियः परथितॊ भुवि
     तस्य पुत्रॊ ऽभवद राजन विश्वामित्रः परतापवान
 13 स राजा कौशिकस तात महायॊग्य अभवत किल
     सपुत्रम अभिषिच्याथ विश्वामित्रं महातपाः
 14 देहन्यासे मनश चक्रे तम ऊचुः परणताः परजाः
     न गन्तव्यं महाप्राज्ञ तराहि चास्मान महाभयात
 15 एवम उक्तः परत्युवाच ततॊ गाधिः परजास तदा
     विश्वस्य जगतॊ गॊप्ता भविष्यति सुतॊ मम
 16 इत्य उक्त्वा तु ततॊ गाधिर विश्वामित्रं निवेश्य च
     जगाम तरिदिवं राजन विश्वामित्रॊ ऽभवन नृपः
     न च शक्नॊति पृथिवीं यत्नवान अपि रक्षितुम
 17 ततः शुश्राव राजा स राक्षसेभ्यॊ महाभयम
     निर्ययौ नगराच चापि चतुरङ्ग बलान्वितः
 18 स गत्वा दूरम अध्वानं वसिष्ठाश्रमम अभ्ययात
     तस्य ते सैनिका राजंश चक्रुस तत्रानयान बहून
 19 ततस तु भगवान विप्रॊ वसिष्ठॊ ऽऽशरमम अभ्ययात
     ददृशे च ततः सर्वं भज्यमानं महावनम
 20 तस्य करुद्धॊ महाराज वसिष्ठॊ मुनिसत्तमः
     सृजस्व शबरान घॊरान इति सवां गाम उवाच ह
 21 तथॊक्ता सासृजद धेनुः पुरुषान घॊरदर्शनान
     ते च तद बलम आसाद्य बभञ्जुः सर्वतॊदिशम
 22 तद दृष्ट्वा विद्रुतं सैन्यमं विश्वामित्रस तु गाधिजः
     तपः परं मन्यमानस तपस्य एव मनॊ दधे
 23 सॊ ऽसमिंस तीर्थवरे राजन सरस्वत्याः समाहितः
     नियमैश चॊपवासैश च कर्शयन देहम आत्मनः
 24 जलाहारॊ वायुभक्षः पर्णाहारश च सॊ ऽभवत
     तथा सथण्डिलशायी च ये चान्ये नियमाः पृथक
 25 असकृत तस्य देवास तु वरतविघ्नं परचक्रिरे
     न चास्य नियमाद बुद्धिर अपयातिमहात्मनः
 26 ततः परेण यत्नेन तप्त्वा बहुविधं तपः
     तेजसा भास्कराकारॊ गाधिजः समपद्यत
 27 तपसा तु तथायुक्तं विश्वामित्रं पितामहः
     अमन्यत महातेजा वरदॊ वरम अस्य तत
 28 स तु वव्रे वरं राजन सयाम अहं बराह्मणस तव इति
     तथेति चाब्रवीद बरह्मा सर्व लॊकपितामहः
 29 स लब्ध्वा तपसॊग्रेण बराह्मणत्वं महायशाः
     विचचार महीं कृत्स्नां कृतकामः सुरॊपमः
 30 तस्मिंस तीर्थवरे रामः परदाय विविधं वसु
     पयस्विनीस तथा धेनूर यानानि शयनानि च
 31 तथा वस्त्राण्य अलंकारं भक्ष्यं पेयं च शॊभनम
     अददान मुदितॊ राजन पूजयित्वा दविजॊत्तमान
 32 ययौ राजंस ततॊ रामॊ बकस्याश्रमम अन्तिकात
     यत्र तेपे तपस तीव्रं दाल्भ्यॊ बक इति शरुतिः
   1 [j]
      katham ārṣṭiṣeṇo bhagavān vipulaṃ taptavāṃs tapaḥ
      sindhudvīpaḥ kathaṃ cāpi brāhmaṇyaṃ labdhavāṃs tadā
  2 devāpiś ca kathaṃ brahman viśvāmitraś ca sattama
      tan mamācakṣva bhagavan paraṃ kautūhalaṃ hi me
  3 [vai]
      purā kṛtayuge rājann ārṣṭiṣeṇo dvijottamaḥ
      vasan guru kule nityaṃ nityam adhyayane rataḥ
  4 tasya rājan guru kule vasato nityam eva ha
      samāptiṃ nāgamad vidyā nāpi vedā viśāṃ pate
  5 sa nirviṇṇas tato rājaṃs tapas tepe mahātapāḥ
      tato vai tapasā tena prāpya vedān anuttamān
  6 sa vidvān veda yuktaś ca siddhaś cāpy ṛṣisattamaḥ
      tatra tīrthe varān prādāt trīn eva sumahātapāḥ
  7 asmiṃs tīrthe mahānadyā adya prabhṛti mānavaḥ
      āpluto vājimedhasya phalaṃ prāpnoti puṣkalam
  8 adya prabhṛti naivātra bhayaṃ vyālād bhaviṣyati
      api cālpena yatnena phalaṃ prāpsyati puṣkalam
  9 evam uktvā mahātejā jagāma tridivaṃ muniḥ
      evaṃ siddhaḥ sa bhagavān ārṣṭiṣeṇaḥ pratāpavān
  10 tasminn eva tadā tīrthe sindhudvīpaḥ pratāpavān
     devāpiś ca mahārāja brāhmaṇyaṃ prāpatur mahat
 11 tathā ca kauśikas tāta taponityo jitendriyaḥ
     tapasā vai sutaptena brāhmaṇatvam avāptavān
 12 gādhir nāma mahān āsīt kṣatriyaḥ prathito bhuvi
     tasya putro 'bhavad rājan viśvāmitraḥ pratāpavān
 13 sa rājā kauśikas tāta mahāyogy abhavat kila
     saputram abhiṣicyātha viśvāmitraṃ mahātapāḥ
 14 dehanyāse manaś cakre tam ūcuḥ praṇatāḥ prajāḥ
     na gantavyaṃ mahāprājña trāhi cāsmān mahābhayāt
 15 evam uktaḥ pratyuvāca tato gādhiḥ prajās tadā
     viśvasya jagato goptā bhaviṣyati suto mama
 16 ity uktvā tu tato gādhir viśvāmitraṃ niveśya ca
     jagāma tridivaṃ rājan viśvāmitro 'bhavan nṛpaḥ
     na ca śaknoti pṛthivīṃ yatnavān api rakṣitum
 17 tataḥ śuśrāva rājā sa rākṣasebhyo mahābhayam
     niryayau nagarāc cāpi caturaṅga balānvitaḥ
 18 sa gatvā dūram adhvānaṃ vasiṣṭhāśramam abhyayāt
     tasya te sainikā rājaṃś cakrus tatrānayān bahūn
 19 tatas tu bhagavān vipro vasiṣṭho ''śramam abhyayāt
     dadṛśe ca tataḥ sarvaṃ bhajyamānaṃ mahāvanam
 20 tasya kruddho mahārāja vasiṣṭho munisattamaḥ
     sṛjasva śabarān ghorān iti svāṃ gām uvāca ha
 21 tathoktā sāsṛjad dhenuḥ puruṣān ghoradarśanān
     te ca tad balam āsādya babhañjuḥ sarvatodiśam
 22 tad dṛṣṭvā vidrutaṃ sainyamṃ viśvāmitras tu gādhijaḥ
     tapaḥ paraṃ manyamānas tapasy eva mano dadhe
 23 so 'smiṃs tīrthavare rājan sarasvatyāḥ samāhitaḥ
     niyamaiś copavāsaiś ca karśayan deham ātmanaḥ
 24 jalāhāro vāyubhakṣaḥ parṇāhāraś ca so 'bhavat
     tathā sthaṇḍilaśāyī ca ye cānye niyamāḥ pṛthak
 25 asakṛt tasya devās tu vratavighnaṃ pracakrire
     na cāsya niyamād buddhir apayātimahātmanaḥ
 26 tataḥ pareṇa yatnena taptvā bahuvidhaṃ tapaḥ
     tejasā bhāskarākāro gādhijaḥ samapadyata
 27 tapasā tu tathāyuktaṃ viśvāmitraṃ pitāmahaḥ
     amanyata mahātejā varado varam asya tat
 28 sa tu vavre varaṃ rājan syām ahaṃ brāhmaṇas tv iti
     tatheti cābravīd brahmā sarva lokapitāmahaḥ
 29 sa labdhvā tapasogreṇa brāhmaṇatvaṃ mahāyaśāḥ
     vicacāra mahīṃ kṛtsnāṃ kṛtakāmaḥ suropamaḥ
 30 tasmiṃs tīrthavare rāmaḥ pradāya vividhaṃ vasu
     payasvinīs tathā dhenūr yānāni śayanāni ca
 31 tathā vastrāṇy alaṃkāraṃ bhakṣyaṃ peyaṃ ca śobhanam
     adadān mudito rājan pūjayitvā dvijottamān
 32 yayau rājaṃs tato rāmo bakasyāśramam antikāt
     yatra tepe tapas tīvraṃ dālbhyo baka iti śrutiḥ

Book 9 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 9
Chapter 40

  1 [वै]
      बरह्मयॊनिभिर आकीर्णं जगाम यदुनन्दनः
      यत्र दाल्भ्यॊ बकॊ राजन पश्वर्थसुमहा तपाः
      जुहाव धृतराष्ट्रस्य राष्ट्रं वैचित्रवीर्यिणः
  2 तपसा घॊररूपेणकर्शयन देहम आत्मनः
      करॊधेन महताविष्टॊ धर्मात्मा वै परतापवान
  3 पुरा हि नैमिषेयाणां सत्रे दवादश वार्षिके
      वृत्ते विश्वजितॊ ऽनते वै पाञ्चालान ऋषयॊ ऽगमन
  4 तत्रेश्वरम अयाचन्त दक्षिणार्थं मनीषिणः
      बलान्वितान वत्सतरान निर्व्याधीन एकविंशतिम
  5 तान अब्रवीद बकॊ वृद्धॊ विभजध्वं पशून इति
      पशून एतान अहं तयक्त्वा भिक्षिष्ये राजसत्तमम
  6 एवम उक्त्वा ततॊ राजन्न ऋषीन सर्वान परतापवान
      जगाम धृतराष्ट्रस्य भवनं बराह्मणॊत्तमः
  7 स समीपगतॊ भूत्वा धृतराष्ट्रं जनेश्वरम
      अयाचत पशून दाल्भ्यः स चैनं रुषितॊ ऽबरवीत
  8 यदृच्छया मृता दृष्ट्वा गास तदा नृपसत्तम
      एतान पशून नयक्षिप्रं बरह्म बन्धॊ यदीच्छसि
  9 ऋषिस तव अथ वचः शरुत्वा चिन्तयाम आस धर्मवित
      अहॊ बत नृशंसं वै वाक्यम उक्तॊ ऽसमि संसदि
  10 चिन्तयित्वा मुहूर्तं च रॊषाविष्टॊ दविजॊत्तमः
     मतिं चक्रे विनाशाय धृतराष्ट्रस्य भूपतेः
 11 स उत्कृत्य मृतानां वै मांसानि दविजसत्तमः
     जुहाव धृतराष्ट्रस्य राष्ट्रं नरपतेः पुरा
 12 अवकीर्णे सरस्वत्यास तीर्थे परज्वाल्य पावकम
     बकॊ दाल्भ्यॊ महाराज नियमं परम आस्थितः
     स तैर एव जुहावास्य राष्ट्रं मांसैर महातपाः
 13 तस्मिंस तु विधिवत सत्रे संप्रवृत्ते सुदारुणे
     अक्षीयत ततॊ राष्ट्रं धृतराष्ट्रस्य पार्थिव
 14 छिद्यमान यथानन्तं वनं परशुना विभॊ
     बभूवापहतं तच चाप्य अवकीर्णम अचेतनम
 15 दृट्वा तद अवकीर्णं तु राष्ट्रं स मनुजाधिपः
     बभूव दुर्मना राजंश चिन्तयाम आस च परभुः
 16 मॊक्षार्थम अकरॊद यत्नं बराह्मणैः सहितः पुरा
     अथासौ पार्थिवः खिन्नस ते च विप्रास तदा नृप
 17 यदा चापि न शक्नॊति राष्ट्रं मॊचयितुं नृप
     अथ वैप्राश्निकांस तत्र पप्रच्छ जनमेजय
 18 ततॊ वैप्राश्निकाः पराहुः पशुविप्रकृतस तवया
     मांसैर अभिजुहॊतीति तव राष्ट्रं मुनिर बकः
 19 तेन ते हूयमानस्य राष्ट्रस्यास्य कषयॊ महान
     तस्यैतत तपसः कर्म येन ते हय अनयॊ महान
     अपां कुञ्जे सरस्वत्यास तं परसादय पार्थिव
 20 सरस्वतीं ततॊ गत्वा स राजा बकम अब्रवीत
     निपत्य शिरसा भूमौ पराञ्जलिर भरतर्षभ
 21 परसादये तवा भगवन्न अपराधं कषमस्व मे
     मम दीनस्य लुब्धस्य मौर्ख्येण हतचेतसः
     तवं गतिस तवं च मे नाथः परसादं कर्तुम अर्हसि
 22 तं तथा विलपन्तं तु शॊकॊपहतचेतसम
     दृष्ट्वा तस्य कृपा जज्ञे राष्ट्रं तच च वयमॊचयत
 23 ऋषिः परसन्नस तस्याभूत संरम्भं च विहाय सः
     मॊक्षार्थं तस्य राष्ट्रस्य जुहाव पुनर आहुतिम
 24 मॊक्षयित्वा ततॊ राष्ट्रं परतिगृह्य पशून बहून
     हृष्टात्मा नैमिषारण्यं जगाम पुनर एव हि
 25 धृतराष्ट्रॊ ऽपि धर्मात्मा सवस्थचेता महामनाः
     सवम एव नगरं राजा परतिपेदे महर्द्धिमत
 26 तत्र तीर्थे महाराज बृहस्पतिर उदारधीः
     असुराणाम अभावाय भावाय च दिवौकसाम
 27 मांसैर अपि जुहावेष्टिम अक्षीयन्त ततॊ ऽसुराः
     दैवतैर अपि संभग्ना जितकाशिभिर आहवे
 28 तत्रापि विधिवद दत्त्वा बराह्मणेभ्यॊ महायशाः
     वाजिनः कुञ्जरांश चैव रथांश चाश्वतरी युतान
 29 रत्नानि च महार्हाणि धनं धान्यं च पुष्कलम
     ययौ तीर्थं महाबाहुर यायातं पृथिवीपते
 30 यत्र यज्ञे ययातेस तु महाराज सरस्वती
     सर्पिः पयश च सुस्राव नाहुषस्य महात्मनः
 31 तत्रेष्ट्वा पुरुषव्याघ्रॊ ययातिः पृथिवीपतिः
     आक्रामद ऊर्ध्वं मुदितॊ लेभे लॊकांश च पुष्कलान
 32 ययातेर यजमानस्य यत्र राजन सरस्वती
     परसृता परददौ कामान बराह्मणानां महात्मनाम
 33 यत्र यत्र हि यॊ विप्रॊ यान यान कामान अभीप्सति
     तत्र तत्र सरिच्छ्रेष्ठा ससर्ज सुबहून रसान
 34 तत्र देवाः सगन्धर्वाः परीता यज्ञस्य संपदा
     विस्मिता मानुषाश चासन दृष्ट्वा तां यज्ञसंपदम
 35 ततस तालकेतुर महाधर्मसेतुर; महात्मा कृतात्मा महादाननित्यः
     वसिष्ठापवाहं महाभीम वेगं; धृतात्मा जितात्मा समभ्याजगाम
   1 [vai]
      brahmayonibhir ākīrṇaṃ jagāma yadunandanaḥ
      yatra dālbhyo bako rājan paśvarthasumahā tapāḥ
      juhāva dhṛtarāṣṭrasya rāṣṭraṃ vaicitravīryiṇaḥ
  2 tapasā ghorarūpeṇakarśayan deham ātmanaḥ
      krodhena mahatāviṣṭo dharmātmā vai pratāpavān
  3 purā hi naimiṣeyāṇāṃ satre dvādaśa vārṣike
      vṛtte viśvajito 'nte vai pāñcālān ṛṣayo 'gaman
  4 tatreśvaram ayācanta dakṣiṇārthaṃ manīṣiṇaḥ
      balānvitān vatsatarān nirvyādhīn ekaviṃśatim
  5 tān abravīd bako vṛddho vibhajadhvaṃ paśūn iti
      paśūn etān ahaṃ tyaktvā bhikṣiṣye rājasattamam
  6 evam uktvā tato rājann ṛṣīn sarvān pratāpavān
      jagāma dhṛtarāṣṭrasya bhavanaṃ brāhmaṇottamaḥ
  7 sa samīpagato bhūtvā dhṛtarāṣṭraṃ janeśvaram
      ayācata paśūn dālbhyaḥ sa cainaṃ ruṣito 'bravīt
  8 yadṛcchayā mṛtā dṛṣṭvā gās tadā nṛpasattama
      etān paśūn nayakṣipraṃ brahma bandho yadīcchasi
  9 ṛṣis tv atha vacaḥ śrutvā cintayām āsa dharmavit
      aho bata nṛśaṃsaṃ vai vākyam ukto 'smi saṃsadi
  10 cintayitvā muhūrtaṃ ca roṣāviṣṭo dvijottamaḥ
     matiṃ cakre vināśāya dhṛtarāṣṭrasya bhūpateḥ
 11 sa utkṛtya mṛtānāṃ vai māṃsāni dvijasattamaḥ
     juhāva dhṛtarāṣṭrasya rāṣṭraṃ narapateḥ purā
 12 avakīrṇe sarasvatyās tīrthe prajvālya pāvakam
     bako dālbhyo mahārāja niyamaṃ param āsthitaḥ
     sa tair eva juhāvāsya rāṣṭraṃ māṃsair mahātapāḥ
 13 tasmiṃs tu vidhivat satre saṃpravṛtte sudāruṇe
     akṣīyata tato rāṣṭraṃ dhṛtarāṣṭrasya pārthiva
 14 chidyamāna yathānantaṃ vanaṃ paraśunā vibho
     babhūvāpahataṃ tac cāpy avakīrṇam acetanam
 15 dṛṭvā tad avakīrṇaṃ tu rāṣṭraṃ sa manujādhipaḥ
     babhūva durmanā rājaṃś cintayām āsa ca prabhuḥ
 16 mokṣārtham akarod yatnaṃ brāhmaṇaiḥ sahitaḥ purā
     athāsau pārthivaḥ khinnas te ca viprās tadā nṛpa
 17 yadā cāpi na śaknoti rāṣṭraṃ mocayituṃ nṛpa
     atha vaiprāśnikāṃs tatra papraccha janamejaya
 18 tato vaiprāśnikāḥ prāhuḥ paśuviprakṛtas tvayā
     māṃsair abhijuhotīti tava rāṣṭraṃ munir bakaḥ
 19 tena te hūyamānasya rāṣṭrasyāsya kṣayo mahān
     tasyaitat tapasaḥ karma yena te hy anayo mahān
     apāṃ kuñje sarasvatyās taṃ prasādaya pārthiva
 20 sarasvatīṃ tato gatvā sa rājā bakam abravīt
     nipatya śirasā bhūmau prāñjalir bharatarṣabha
 21 prasādaye tvā bhagavann aparādhaṃ kṣamasva me
     mama dīnasya lubdhasya maurkhyeṇa hatacetasaḥ
     tvaṃ gatis tvaṃ ca me nāthaḥ prasādaṃ kartum arhasi
 22 taṃ tathā vilapantaṃ tu śokopahatacetasam
     dṛṣṭvā tasya kṛpā jajñe rāṣṭraṃ tac ca vyamocayat
 23 ṛṣiḥ prasannas tasyābhūt saṃrambhaṃ ca vihāya saḥ
     mokṣārthaṃ tasya rāṣṭrasya juhāva punar āhutim
 24 mokṣayitvā tato rāṣṭraṃ pratigṛhya paśūn bahūn
     hṛṣṭātmā naimiṣāraṇyaṃ jagāma punar eva hi
 25 dhṛtarāṣṭro 'pi dharmātmā svasthacetā mahāmanāḥ
     svam eva nagaraṃ rājā pratipede maharddhimat
 26 tatra tīrthe mahārāja bṛhaspatir udāradhīḥ
     asurāṇām abhāvāya bhāvāya ca divaukasām
 27 māṃsair api juhāveṣṭim akṣīyanta tato 'surāḥ
     daivatair api saṃbhagnā jitakāśibhir āhave
 28 tatrāpi vidhivad dattvā brāhmaṇebhyo mahāyaśāḥ
     vājinaḥ kuñjarāṃś caiva rathāṃś cāśvatarī yutān
 29 ratnāni ca mahārhāṇi dhanaṃ dhānyaṃ ca puṣkalam
     yayau tīrthaṃ mahābāhur yāyātaṃ pṛthivīpate
 30 yatra yajñe yayātes tu mahārāja sarasvatī
     sarpiḥ payaś ca susrāva nāhuṣasya mahātmanaḥ
 31 tatreṣṭvā puruṣavyāghro yayātiḥ pṛthivīpatiḥ
     ākrāmad ūrdhvaṃ mudito lebhe lokāṃś ca puṣkalān
 32 yayāter yajamānasya yatra rājan sarasvatī
     prasṛtā pradadau kāmān brāhmaṇānāṃ mahātmanām
 33 yatra yatra hi yo vipro yān yān kāmān abhīpsati
     tatra tatra saricchreṣṭhā sasarja subahūn rasān
 34 tatra devāḥ sagandharvāḥ prītā yajñasya saṃpadā
     vismitā mānuṣāś cāsan dṛṣṭvā tāṃ yajñasaṃpadam
 35 tatas tālaketur mahādharmasetur; mahātmā kṛtātmā mahādānanityaḥ
     vasiṣṭhāpavāhaṃ mahābhīma vegaṃ; dhṛtātmā jitātmā samabhyājagāma

Book 9 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 9
Chapter 41

  1 [ज]
      वसिष्ठस्यापवाहॊ वै भीमवेगः कथं नु सः
      किमर्थं च सरिच्छ्रेष्ठा तम ऋषिं परत्यवाहयत
  2 केन चास्याभवद वैरं कारणं किं च तत परभॊ
      शंस पृष्टॊ महाप्राज्ञ न हि तृप्यामि कथ्यताम
  3 [वै]
      विश्वामित्रस्य चैवर्षेर वसिष्ठस्य च भारत
      भृशं वैरम अभूद राजंस तपः सपर्धा कृतं महत
  4 आश्रमॊ वै वसिष्ठस्य सथाणुतीर्थे ऽभवन महान
      पूर्वतः पश्चिमश चासीद विश्वामित्रस्य धीमतः
  5 यत्र सथाणुर महाराज तप्तवान सुमहत तपः
      यत्रास्य कर्म तद घॊरं परवदन्ति मनीषिणः
  6 यत्रेष्ट्वा भगवान सथाणुः पूजयित्वा सरस्वतीम
      सथापयाम आस तत तीर्थं सथाणुतीर्थम इति परभॊ
  7 तत्र सर्वे सुराः सकन्दम अभ्यषिञ्चन नराधिप
      सेनापत्येन महता सुरारिविनिबर्हणम
  8 तस्मिन सरस्वती तीर्थे विश्वामित्रॊ महामुनिः
      वसिष्ठं चालयाम आस तपसॊग्रेण तच छृणु
  9 विश्वामित्र वसिष्ठौ ताव अहन्य अहनि भारत
      सपर्धां तपः कृतां तीव्रां चक्रतुस तौ तपॊधनौ
  10 तत्राप्य अधिकसंतापॊ विश्वामित्रॊ महामुनिः
     दृष्ट्वा तेजॊ वसिष्ठस्य चिन्ताम अभिजगाम ह
     तस्य बुद्धिर इयं हय आसीद धर्मनित्यस्य भारत
 11 इयं सरस्वती तूर्णं मत्समीपं तपॊधनम
     आनयिष्यति वेगेन वसिष्ठं जपतां वरम
     इहागतं दविजश्रेष्ठं हनिष्यामि न संशयः
 12 एवं निश्चित्य भगवान विश्वामित्रॊ महामुनिः
     सस्मार सरितां शरेष्ठां करॊधसंरक्तलॊचनः
 13 सा धयाता मुनिना तेन वयाकुलत्वं जगाम ह
     जज्ञे चैनं महावीर्यं महाकॊपं च भामिनी
 14 तत एनं वेपमाना विवर्णा पराञ्जलिस तदा
     उपतस्थे मुनिवरं विश्वामित्रं सरस्वती
 15 हतवीरा यथा नारी साभवद दुःखिता भृशम
     बरूहि किं करवाणीति परॊवाच मुनिसत्तमम
 16 ताम उवाच मुनिः करुद्धॊ वसिष्ठं शीघ्रम आनय
     यावद एनं निहन्म्य अद्य तच छरुत्वा वयथिता नदी
 17 साञ्जलिं तु तथा कृत्वा पुण्डरीकनिभेक्षणा
     विव्यथे सुविरूढेव लता वायुसमीरिता
 18 तथागतां तु तां दृष्ट्वा वेपमानां कृताञ्जलिम
     विश्वामित्रॊ ऽबरवीत करॊधॊ वसिष्ठं शीघ्रम आनय
 19 ततॊ भीता सरिच्छ्रेष्ठा चिन्तयाम आस भारत
     उभयॊः शापयॊर भीता कथम एतद भविष्यति
 20 साभिगम्य वसिष्ठं तु इमम अर्थम अचॊदयत
     यद उक्ता सरितां शरेष्ठा विश्वामित्रेण धीमता
 21 उभयॊः शापयॊर भीता वेपमाना पुनः पुनः
     चिन्तयित्वा महाशापम ऋषिवित्रासिता भृशम
 22 तां कृशां च विवर्णां च दृष्ट्वा चिन्ता समन्विताम
     उवाच राजन धर्मात्मा वसिष्ठॊ दविपदां वरः
 23 तराह्य आत्मानं सरिच्छ्रेष्ठे वह मां शीघ्रगामिनी
     विश्वामित्रः शपेद धि तवां मा कृथास तवं विचारणाम
 24 तस्य तद वचनं शरुत्वा कृपा शीलस्य सा सरित
     चिन्तयाम आस कौरव्य किं कृतं सुकृतं भवेत
 25 तस्याश चिन्ता समुत्पन्ना वसिष्ठॊ मय्य अतीव हि
     कृतवान हि दयां नित्यं तस्य कार्यं हितं मया
 26 अथ कूले सवके राजञ जपन्तम ऋषिसत्तमम
     जुह्वानं कौशिकं परेक्ष्य सरस्वत्य अभ्यचिन्तयत
 27 इदम अन्तरम इत्य एव ततः सा सरितां वरा
     कूलापहारम अकरॊत सवेन वेगेन सा सरित
 28 तेन कूलापहारेण मैत्रावरुणिर औह्यत
     उह्यमानश च तुष्टाव तदा राजन सरस्वतीम
 29 पितामहस्य सरसः परवृत्तासि सरस्वति
     वयाप्तं चेदं जगत सर्वं तवैवाम्भॊभिर उत्तमैः
 30 तवम एवाकाशगा देवि मेघेषूत्सृजसे पयः
     सर्वाश चापस तवम एवेति तवत्तॊ वयम अधीमहे
 31 पुष्टिर दयुतिस तथा कीर्तिः सिद्धिर वृद्धिर उमा तथा
     तवम एव वाणी सवाहा तवं तवय्य आयत्तम इदं जगत
     तवम एव सर्वभूतेषु वससीह चतुर्विधा
 32 एवं सरस्वती राजन सतूयमाना महर्षिणा
     वेगेनॊवाह तं विप्रं विश्वामित्राश्रमं परति
     नयवेदयत चाभीक्ष्णं विश्वामित्राय तं मुनिम
 33 तम आनीतं सरस्वत्या दृष्ट्वा कॊपसमन्वितः
     अथान्वेषत परहरणं वसिष्ठान्त करं तदा
 34 तं तु करुद्धम अभिप्रेक्ष्य बरह्महत्या भयान नदी
     अपॊवाह वसिष्ठं तु पराचीं दिशम अतन्द्रिता
     उभयॊः कुर्वती वाक्यं वञ्चयित्वा तु गाधिजम
 35 ततॊ ऽपवाहितं दृष्ट्वा वसिष्ठम ऋषिसत्तमम
     अब्रवीद अथ संक्रुद्धॊ विश्वामित्रॊ हय अमर्षणः
 36 यस्मान मा तवं सरिच्छ्रेष्ठे वञ्चयित्वा पुनर गता
     शॊणितं वह कल्याणि रक्षॊ गरामणि संमतम
 37 ततः सरस्वती शप्ता विश्वामित्रेण धीमता
     अवहच छॊणितॊन्मिश्रं तॊयं संवत्सरं तदा
 38 अथर्षयश च देवाश च गन्धर्वाप्सरसस तथा
     सरस्वतीं तथा दृष्ट्वा बभूवुर भृशदुःखिताः
 39 एवं वसिष्ठापवाहॊ लॊके खयातॊ जनाधिप
     आगच्छच च पुनर मार्गं सवम एव सरितां वरा
   1 [j]
      vasiṣṭhasyāpavāho vai bhīmavegaḥ kathaṃ nu saḥ
      kimarthaṃ ca saricchreṣṭhā tam ṛṣiṃ pratyavāhayat
  2 kena cāsyābhavad vairaṃ kāraṇaṃ kiṃ ca tat prabho
      śaṃsa pṛṣṭo mahāprājña na hi tṛpyāmi kathyatām
  3 [vai]
      viśvāmitrasya caivarṣer vasiṣṭhasya ca bhārata
      bhṛśaṃ vairam abhūd rājaṃs tapaḥ spardhā kṛtaṃ mahat
  4 āśramo vai vasiṣṭhasya sthāṇutīrthe 'bhavan mahān
      pūrvataḥ paścimaś cāsīd viśvāmitrasya dhīmataḥ
  5 yatra sthāṇur mahārāja taptavān sumahat tapaḥ
      yatrāsya karma tad ghoraṃ pravadanti manīṣiṇaḥ
  6 yatreṣṭvā bhagavān sthāṇuḥ pūjayitvā sarasvatīm
      sthāpayām āsa tat tīrthaṃ sthāṇutīrtham iti prabho
  7 tatra sarve surāḥ skandam abhyaṣiñcan narādhipa
      senāpatyena mahatā surārivinibarhaṇam
  8 tasmin sarasvatī tīrthe viśvāmitro mahāmuniḥ
      vasiṣṭhaṃ cālayām āsa tapasogreṇa tac chṛṇu
  9 viśvāmitra vasiṣṭhau tāv ahany ahani bhārata
      spardhāṃ tapaḥ kṛtāṃ tīvrāṃ cakratus tau tapodhanau
  10 tatrāpy adhikasaṃtāpo viśvāmitro mahāmuniḥ
     dṛṣṭvā tejo vasiṣṭhasya cintām abhijagāma ha
     tasya buddhir iyaṃ hy āsīd dharmanityasya bhārata
 11 iyaṃ sarasvatī tūrṇaṃ matsamīpaṃ tapodhanam
     ānayiṣyati vegena vasiṣṭhaṃ japatāṃ varam
     ihāgataṃ dvijaśreṣṭhaṃ haniṣyāmi na saṃśayaḥ
 12 evaṃ niścitya bhagavān viśvāmitro mahāmuniḥ
     sasmāra saritāṃ śreṣṭhāṃ krodhasaṃraktalocanaḥ
 13 sā dhyātā muninā tena vyākulatvaṃ jagāma ha
     jajñe cainaṃ mahāvīryaṃ mahākopaṃ ca bhāminī
 14 tata enaṃ vepamānā vivarṇā prāñjalis tadā
     upatasthe munivaraṃ viśvāmitraṃ sarasvatī
 15 hatavīrā yathā nārī sābhavad duḥkhitā bhṛśam
     brūhi kiṃ karavāṇīti provāca munisattamam
 16 tām uvāca muniḥ kruddho vasiṣṭhaṃ śīghram ānaya
     yāvad enaṃ nihanmy adya tac chrutvā vyathitā nadī
 17 sāñjaliṃ tu tathā kṛtvā puṇḍarīkanibhekṣaṇā
     vivyathe suvirūḍheva latā vāyusamīritā
 18 tathāgatāṃ tu tāṃ dṛṣṭvā vepamānāṃ kṛtāñjalim
     viśvāmitro 'bravīt krodho vasiṣṭhaṃ śīghram ānaya
 19 tato bhītā saricchreṣṭhā cintayām āsa bhārata
     ubhayoḥ śāpayor bhītā katham etad bhaviṣyati
 20 sābhigamya vasiṣṭhaṃ tu imam artham acodayat
     yad uktā saritāṃ śreṣṭhā viśvāmitreṇa dhīmatā
 21 ubhayoḥ śāpayor bhītā vepamānā punaḥ punaḥ
     cintayitvā mahāśāpam ṛṣivitrāsitā bhṛśam
 22 tāṃ kṛśāṃ ca vivarṇāṃ ca dṛṣṭvā cintā samanvitām
     uvāca rājan dharmātmā vasiṣṭho dvipadāṃ varaḥ
 23 trāhy ātmānaṃ saricchreṣṭhe vaha māṃ śīghragāminī
     viśvāmitraḥ śaped dhi tvāṃ mā kṛthās tvaṃ vicāraṇām
 24 tasya tad vacanaṃ śrutvā kṛpā śīlasya sā sarit
     cintayām āsa kauravya kiṃ kṛtaṃ sukṛtaṃ bhavet
 25 tasyāś cintā samutpannā vasiṣṭho mayy atīva hi
     kṛtavān hi dayāṃ nityaṃ tasya kāryaṃ hitaṃ mayā
 26 atha kūle svake rājañ japantam ṛṣisattamam
     juhvānaṃ kauśikaṃ prekṣya sarasvaty abhyacintayat
 27 idam antaram ity eva tataḥ sā saritāṃ varā
     kūlāpahāram akarot svena vegena sā sarit
 28 tena kūlāpahāreṇa maitrāvaruṇir auhyata
     uhyamānaś ca tuṣṭāva tadā rājan sarasvatīm
 29 pitāmahasya sarasaḥ pravṛttāsi sarasvati
     vyāptaṃ cedaṃ jagat sarvaṃ tavaivāmbhobhir uttamaiḥ
 30 tvam evākāśagā devi megheṣūtsṛjase payaḥ
     sarvāś cāpas tvam eveti tvatto vayam adhīmahe
 31 puṣṭir dyutis tathā kīrtiḥ siddhir vṛddhir umā tathā
     tvam eva vāṇī svāhā tvaṃ tvayy āyattam idaṃ jagat
     tvam eva sarvabhūteṣu vasasīha caturvidhā
 32 evaṃ sarasvatī rājan stūyamānā maharṣiṇā
     vegenovāha taṃ vipraṃ viśvāmitrāśramaṃ prati
     nyavedayata cābhīkṣṇaṃ viśvāmitrāya taṃ munim
 33 tam ānītaṃ sarasvatyā dṛṣṭvā kopasamanvitaḥ
     athānveṣat praharaṇaṃ vasiṣṭhānta karaṃ tadā
 34 taṃ tu kruddham abhiprekṣya brahmahatyā bhayān nadī
     apovāha vasiṣṭhaṃ tu prācīṃ diśam atandritā
     ubhayoḥ kurvatī vākyaṃ vañcayitvā tu gādhijam
 35 tato 'pavāhitaṃ dṛṣṭvā vasiṣṭham ṛṣisattamam
     abravīd atha saṃkruddho viśvāmitro hy amarṣaṇaḥ
 36 yasmān mā tvaṃ saricchreṣṭhe vañcayitvā punar gatā
     śoṇitaṃ vaha kalyāṇi rakṣo grāmaṇi saṃmatam
 37 tataḥ sarasvatī śaptā viśvāmitreṇa dhīmatā
     avahac choṇitonmiśraṃ toyaṃ saṃvatsaraṃ tadā
 38 atharṣayaś ca devāś ca gandharvāpsarasas tathā
     sarasvatīṃ tathā dṛṣṭvā babhūvur bhṛśaduḥkhitāḥ
 39 evaṃ vasiṣṭhāpavāho loke khyāto janādhipa
     āgacchac ca punar mārgaṃ svam eva saritāṃ varā

Book 9 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 9
Chapter 42

  1 [स]
      सा शप्ता तेन करुद्धेन विश्वामित्रेण धीमता
      तस्मिंस तीर्थवरे शुभ्रे शॊणितं समुपावहत
  2 अथाजग्मुस ततॊ राजन राक्षसास तत्र भारत
      तत्र ते शॊणितं सर्वे पिबन्तः सुखम आसते
  3 तृप्ताश च सुभृशं तेन सुखिता विगतज्वराः
      नृत्यन्तश च हसन्तश च यथा सवर्गजितस तथा
  4 कस्य चित तव अथ कालस्य ऋषयः सतपॊ धनाः
      तीर्थयात्रां समाजग्मुः सरस्वत्यां महीपते
  5 तेषु सर्वेषु तीर्थेषु आप्लुत्य मुनिपुंगवाः
      पराप्य परीतिं परां चापि तपॊ लुब्धा विशारदाः
      परययुर हि ततॊ राजन येन तीर्थं हि तत तथा
  6 अथागम्य महाभागास तत तीर्थं दारुणं तदा
      दृष्ट्वा तॊयं सरस्वत्याः शॊणितेन परिप्लुतम
      पीयमानं च रक्षॊभिर बहुभिर नृपसत्तम
  7 तान दृष्ट्व राक्षसान राजन मुनयः संशितव्रताः
      पारित्राणे सरस्वत्याः परं यत्नं परचक्रिरे
  8 ते तु सर्वे महाभागाः समागम्य महाव्रताः
      आहूय सरितां शरेष्ठाम इदं वचनम अब्रुवन
  9 कारणं बरूहि कल्याणि किमर्थं ते हरदॊ हय अयम
      एवम आकुलतां यातः शरुत्वा पास्यामहे वयम
  10 ततः सा सर्वम आच्चष्ट यथावृत्तं परवेपती
     दुःखिताम अथ तां दृष्ट्वा त ऊचुर वै तपॊधनाः
 11 कारणं शरुतम अस्माभिः शापाश चैव शरुतॊ ऽनघ
     करिष्यन्ति तु यत पराप्तं सर्व एव तपॊधनाः
 12 एवम उक्त्वा सरिच्छ्रेष्ठाम ऊचुस ते ऽथ परस्परम
     विमॊचयामहे सर्वे शापाद एतां सरस्वतीम
 13 तेषां तु वचनाद एव परकृतिस्था सरस्वती
     परसान्न सालिला जज्ञे यथापूर्वं तथैव हि
     विमुक्ता च सरिच्छ्रेष्ठा विबभौ सा यथा पुरा
 14 दृष्ट्वा तॊयं सरस्वत्या मुनिभिस तैस तथा कृतम
     कृताञ्जलीस ततॊ राजन राक्षसाः कषुधयार्दिताः
     ऊचुस तान वै मुनी सर्वान कृपा युक्तान पुनः पुनः
 15 वयं हि कषुधिताश चैव धार्माद धीनाश च शाश्वतात
     न च नः कामकारॊ ऽयं यद वयं पापकारिणः
 16 युष्माकं चाप्रमादेन दुष्कृतेन च कर्मणा
     पक्षॊ ऽयं वर्धते ऽसमाकं यतः सम बरह्मराक्षसाः
 17 एवं हि वैश्यशूद्राणां कषत्रियाणां तथैव च
     ये बराह्मणान परद्विषान्ति ते भवन्तीह राक्षसाः
 18 आचार्यम ऋत्विजं चैव गुरुं वृद्धजनं तथा
     पराणिनॊ ये ऽवमन्यन्ते ते भवन्तीह राक्षसाः
     यॊषितां चैव पापानां यॊनिदॊषेण वर्धते
 19 तत कुरुध्वम इहास्माकं कारुण्यं दविजसत्तमाः
     शक्ता भवन्तः सर्वेषां लॊकानाम अपि तारणे
 20 तेषां ते मुनयः शरुत्वा तुष्टुवुस तां महानदीम
     मॊक्षार्थं रक्षसां तेषाम ऊचुः परयत मानसाः
 21 कषुत कीटावपन्नं च यच चॊच्छिष्टाशितं भवेत
     केशावपन्नम आधूतम आरुग्णम अपि यद भवेत
     शवभिः संस्पृष्टम अन्नं च भागॊ ऽसौ रक्षसाम इह
 22 तस्माज जञात्वा सदा विद्वान एतान्य अन्नानि वर्जयेत
     राक्षसान्नम असौ भुङ्क्ते यॊ भुङ्क्ते हय अन्नम ईदृशम
 23 शॊधयित्वा ततस तीर्थम ऋषयस ते तपॊधनाः
     मॊक्षार्थं राक्षसानां च नदीं तां परत्यचॊदयन
 24 महर्षीणां मतं जञात्वा ततः सा सरितां वरा
     अरुणाम आनयाम आस सवां तनुं पुरुषर्षभ
 25 तस्यां ते राक्षसाः सनात्वा तनूस तयक्त्वा दिवं गताः
     अरुणायां महाराज बरह्महत्यापहा हि सा
 26 एतम अर्थम अभिज्ञाय देवराजः शतक्रतुः
     तस्मिंस तीर्थवरे सनात्वा विमुक्तः पाप्मना किल
 27 [ज]
     किमर्थं भगवाञ शक्रॊ बरह्महत्याम अवाप्तवान
     कथम अस्मिंश च तीर्थे वै आप्लुत्याकल्मशॊ ऽभवत
 28 [वै]
     शृणुष्वैतद उपाख्यानं यथावृत्तं जनेश्वर
     यथा बिभेद समयं नमुचेर वासवः पुरा
 29 नमुचिर वासवाद भीतः सूर्यरश्मिं समाविशत
     तेनेन्द्रः सख्यम अकरॊत समयं चेदम अब्रवीत
 30 नार्द्रेण तवा न शुष्केण न रात्रौ नापि वाहनि
     वधिष्याम्य असुरश्रेष्ठ सखे सत्येन ते शपे
 31 एवं स कृत्वा समयं सृष्ट्वा नीहारम ईश्वरः
     चिच्छेदास्य शिरॊ राजन्न अपां फेनेन वासवः
 32 तच्छिरॊ नमुचेश छिन्नं पृष्ठतः शक्रम अन्वयात
     हे मित्रहन पाप इति बरुवाणं शक्रम अन्तिकात
 33 एवं स शिरसा तेन चॊद्यमानः पुनः पुनः
     पितामहाय संतप्त एवम अर्थं नयवेदयत
 34 तम अब्रवील लॊकगुरुर अरुणायां यथाविधि
     इष्टॊपस्पृश देवेन्द्र बरह्महत्यापहा हि सा
 35 इत्य उक्तः सा सरस्वत्याः कुञ्जे वै जनमेजय
     इष्ट्वा यथावद बलभिर अरुणायाम उपास्स्पृशत
 36 स मुक्तः पाप्मना तेन बरह्महत्या कृतेन ह
     जगाम संहृष्टमनास तरिदिवं तरिदशेश्वरः
 37 शिरस तच चापि नमुचेस तत्रैवाप्लुत्य भारत
     लॊकान कामदुघान पराप्तम अक्षयान राजसत्तम
 38 तत्राप्य उपस्पृश्य बलॊ महात्मा; दत्त्वा च दानानि पृथग्विधानि
     अवाप्य धर्मं परमार्य कर्मा; जगाम सॊमस्य महत स तीर्थम
 39 यत्राजयद राजसूयेन सॊमः; साक्षात पुरा विधिवत पार्थिवेन्द्र
     अत्रिर धीमान विप्रमुख्यॊ बभूव; हॊता यस्मिन करतुमुख्ये महात्मा
 40 यस्यान्ते ऽभूत सुमहान दानवानां; दैतेयानां राक्षसानां च देवैः
     स संग्रामस तारकाख्यः सुतीव्रॊ; यत्र सकन्दस तारकाख्यं जघान
 41 सेनापत्यं लब्धवान देवतानां; महासेनॊ यत्र दैत्यान्त कर्ता
     साक्षाच चात्र नयवसत कार्त्तिकेयः; सदा कुमारॊ यत्र स पलक्षराजः
   1 [s]
      sā śaptā tena kruddhena viśvāmitreṇa dhīmatā
      tasmiṃs tīrthavare śubhre śoṇitaṃ samupāvahat
  2 athājagmus tato rājan rākṣasās tatra bhārata
      tatra te śoṇitaṃ sarve pibantaḥ sukham āsate
  3 tṛptāś ca subhṛśaṃ tena sukhitā vigatajvarāḥ
      nṛtyantaś ca hasantaś ca yathā svargajitas tathā
  4 kasya cit tv atha kālasya ṛṣayaḥ satapo dhanāḥ
      tīrthayātrāṃ samājagmuḥ sarasvatyāṃ mahīpate
  5 teṣu sarveṣu tīrtheṣu āplutya munipuṃgavāḥ
      prāpya prītiṃ parāṃ cāpi tapo lubdhā viśāradāḥ
      prayayur hi tato rājan yena tīrthaṃ hi tat tathā
  6 athāgamya mahābhāgās tat tīrthaṃ dāruṇaṃ tadā
      dṛṣṭvā toyaṃ sarasvatyāḥ śoṇitena pariplutam
      pīyamānaṃ ca rakṣobhir bahubhir nṛpasattama
  7 tān dṛṣṭva rākṣasān rājan munayaḥ saṃśitavratāḥ
      pāritrāṇe sarasvatyāḥ paraṃ yatnaṃ pracakrire
  8 te tu sarve mahābhāgāḥ samāgamya mahāvratāḥ
      āhūya saritāṃ śreṣṭhām idaṃ vacanam abruvan
  9 kāraṇaṃ brūhi kalyāṇi kimarthaṃ te hrado hy ayam
      evam ākulatāṃ yātaḥ śrutvā pāsyāmahe vayam
  10 tataḥ sā sarvam āccaṣṭa yathāvṛttaṃ pravepatī
     duḥkhitām atha tāṃ dṛṣṭvā ta ūcur vai tapodhanāḥ
 11 kāraṇaṃ śrutam asmābhiḥ śāpāś caiva śruto 'nagha
     kariṣyanti tu yat prāptaṃ sarva eva tapodhanāḥ
 12 evam uktvā saricchreṣṭhām ūcus te 'tha parasparam
     vimocayāmahe sarve śāpād etāṃ sarasvatīm
 13 teṣāṃ tu vacanād eva prakṛtisthā sarasvatī
     prasānna sālilā jajñe yathāpūrvaṃ tathaiva hi
     vimuktā ca saricchreṣṭhā vibabhau sā yathā purā
 14 dṛṣṭvā toyaṃ sarasvatyā munibhis tais tathā kṛtam
     kṛtāñjalīs tato rājan rākṣasāḥ kṣudhayārditāḥ
     ūcus tān vai munī sarvān kṛpā yuktān punaḥ punaḥ
 15 vayaṃ hi kṣudhitāś caiva dhārmād dhīnāś ca śāśvatāt
     na ca naḥ kāmakāro 'yaṃ yad vayaṃ pāpakāriṇaḥ
 16 yuṣmākaṃ cāpramādena duṣkṛtena ca karmaṇā
     pakṣo 'yaṃ vardhate 'smākaṃ yataḥ sma brahmarākṣasāḥ
 17 evaṃ hi vaiśyaśūdrāṇāṃ kṣatriyāṇāṃ tathaiva ca
     ye brāhmaṇān pradviṣānti te bhavantīha rākṣasāḥ
 18 ācāryam ṛtvijaṃ caiva guruṃ vṛddhajanaṃ tathā
     prāṇino ye 'vamanyante te bhavantīha rākṣasāḥ
     yoṣitāṃ caiva pāpānāṃ yonidoṣeṇa vardhate
 19 tat kurudhvam ihāsmākaṃ kāruṇyaṃ dvijasattamāḥ
     śaktā bhavantaḥ sarveṣāṃ lokānām api tāraṇe
 20 teṣāṃ te munayaḥ śrutvā tuṣṭuvus tāṃ mahānadīm
     mokṣārthaṃ rakṣasāṃ teṣām ūcuḥ prayata mānasāḥ
 21 kṣuta kīṭāvapannaṃ ca yac cocchiṣṭāśitaṃ bhavet
     keśāvapannam ādhūtam ārugṇam api yad bhavet
     śvabhiḥ saṃspṛṣṭam annaṃ ca bhāgo 'sau rakṣasām iha
 22 tasmāj jñātvā sadā vidvān etāny annāni varjayet
     rākṣasānnam asau bhuṅkte yo bhuṅkte hy annam īdṛśam
 23 śodhayitvā tatas tīrtham ṛṣayas te tapodhanāḥ
     mokṣārthaṃ rākṣasānāṃ ca nadīṃ tāṃ pratyacodayan
 24 maharṣīṇāṃ mataṃ jñātvā tataḥ sā saritāṃ varā
     aruṇām ānayām āsa svāṃ tanuṃ puruṣarṣabha
 25 tasyāṃ te rākṣasāḥ snātvā tanūs tyaktvā divaṃ gatāḥ
     aruṇāyāṃ mahārāja brahmahatyāpahā hi sā
 26 etam artham abhijñāya devarājaḥ śatakratuḥ
     tasmiṃs tīrthavare snātvā vimuktaḥ pāpmanā kila
 27 [j]
     kimarthaṃ bhagavāñ śakro brahmahatyām avāptavān
     katham asmiṃś ca tīrthe vai āplutyākalmaśo 'bhavat
 28 [vai]
     śṛṇuṣvaitad upākhyānaṃ yathāvṛttaṃ janeśvara
     yathā bibheda samayaṃ namucer vāsavaḥ purā
 29 namucir vāsavād bhītaḥ sūryaraśmiṃ samāviśat
     tenendraḥ sakhyam akarot samayaṃ cedam abravīt
 30 nārdreṇa tvā na śuṣkeṇa na rātrau nāpi vāhani
     vadhiṣyāmy asuraśreṣṭha sakhe satyena te śape
 31 evaṃ sa kṛtvā samayaṃ sṛṣṭvā nīhāram īśvaraḥ
     cicchedāsya śiro rājann apāṃ phenena vāsavaḥ
 32 tacchiro namuceś chinnaṃ pṛṣṭhataḥ śakram anvayāt
     he mitrahan pāpa iti bruvāṇaṃ śakram antikāt
 33 evaṃ sa śirasā tena codyamānaḥ punaḥ punaḥ
     pitāmahāya saṃtapta evam arthaṃ nyavedayat
 34 tam abravīl lokagurur aruṇāyāṃ yathāvidhi
     iṣṭopaspṛśa devendra brahmahatyāpahā hi sā
 35 ity uktaḥ sā sarasvatyāḥ kuñje vai janamejaya
     iṣṭvā yathāvad balabhir aruṇāyām upāsspṛśat
 36 sa muktaḥ pāpmanā tena brahmahatyā kṛtena ha
     jagāma saṃhṛṣṭamanās tridivaṃ tridaśeśvaraḥ
 37 śiras tac cāpi namuces tatraivāplutya bhārata
     lokān kāmadughān prāptam akṣayān rājasattama
 38 tatrāpy upaspṛśya balo mahātmā; dattvā ca dānāni pṛthagvidhāni
     avāpya dharmaṃ paramārya karmā; jagāma somasya mahat sa tīrtham
 39 yatrājayad rājasūyena somaḥ; sākṣāt purā vidhivat pārthivendra
     atrir dhīmān vipramukhyo babhūva; hotā yasmin kratumukhye mahātmā
 40 yasyānte 'bhūt sumahān dānavānāṃ; daiteyānāṃ rākṣasānāṃ ca devaiḥ
     sa saṃgrāmas tārakākhyaḥ sutīvro; yatra skandas tārakākhyaṃ jaghāna
 41 senāpatyaṃ labdhavān devatānāṃ; mahāseno yatra daityānta kartā
     sākṣāc cātra nyavasat kārttikeyaḥ; sadā kumāro yatra sa plakṣarājaḥ

Book 9 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 9
Chapter 43

  1 [ज]
      सरस्वत्याः परभावॊ ऽयम उक्तस ते दविजसात्तम
      कुमारस्याभिषेकं तु बरह्मन वयाख्यातुम अर्हसि
  2 यस्मिन काले च देशे च यथा च वदतां वर
      यैश चाभिषिक्तॊ भगवान विधिना येन च परभुः
  3 सकन्दॊ यथा च दैत्यानाम अकरॊत कदनं महत
      तथा मे सर्वम आचक्ष्व परं कौतूहलं हि मे
  4 [वै]
      कुरुवंशस्य सदृशम इदं कौतूहलं तव
      हर्षाम उत्पादयत्य एतद वचॊ मे जनमेजय
  5 हन्त ते कथयिष्यामि शृण्वानस्य जनाधिप
      अभिषेकं कुमारस्य परभावं च महात्मनः
  6 तेजॊ माहेश्वरं सकन्नम अग्नौ परपतितं पुरा
      तत सर्वभक्षॊ भगवान नाशकद दग्धुम अक्षयम
  7 तेनासीदति तेजस्वी दीप्तिमान हव्यहावनः
      न चैव धारयाम आस गर्भं तेजॊमयं तदा
  8 सा गङ्गाम अभिसांगम्य नियॊगाद बरह्मणः परभुः
      गर्भम आहितवान दिव्यं भास्करॊपम तेजसम
  9 अथ गङ्गापि तं गर्भम असहन्ती विधारणे
      उत्ससर्ज गिरौ रम्ये हिमवत्य अमरार्चिते
  10 स तत्र ववृधे लॊकान आवृत्य जवलनात्मजः
     ददृशुर जवलनाकारं तं गर्भम अथ कृत्तिकाः
 11 शरस्तम्बे महात्मानम अनलात्मजम ईश्वरम
     ममायम इति ताः सर्वाः पुत्रार्थिन्यॊ ऽभिचक्रमुः
 12 तासां विदित्वा भावं तं मातॄणां भगवान परभुः
     परस्नुतानां पयः षड्भिर वदनैर अपिबत तदा
 13 तं परभावं समालक्ष्य तस्य बालस्य कृत्तिकाः
     परं विस्मयम आपन्ना देव्यॊ दिव्यवपुर धराः
 14 यत्रॊत्सृष्टः स भगवान गङ्गया गिरिमूर्धनि
     स शैलः काञ्चनः सर्वः संबभौ कुरुसत्तम
 15 वर्धता चैव गर्भेण पृथिवी तेन रञ्जिता
     अतश च सर्वे संवृत्ता गिरयः काञ्चनाकराः
 16 कुमारश च महावीर्यः कार्त्तिकेय इति समृतः
     गाङ्गेयः पूर्वम अभवन महायॊगबलान्वितः
 17 स देवस तपसा चैव वीर्येण च समन्वितः
     ववृधे ऽतीव राजेन्द्र चन्द्रवत परियदर्शनः
 18 स तस्मिन काञ्चने दिव्ये शरस्तम्बे शरिया वृतः
     सतूयमानस तदा शेते गन्धर्वैर मुनिभिस तथा
 19 तथैनम अन्वनृत्यन्त देवकन्याः सहस्रशः
     दिव्यवादित्र नृत्तज्ञाः सतुवन्त्यश चारुदर्शनाः
 20 अन्वास्ते च नदी देवं गङ्गा वै सरितां वरा
     दधार पृथिवी चैनं बिभ्रती रूपम उत्तमम
 21 जातकर्मादिकास तस्य करियाश चक्रे बृहस्पतिः
     वेदश चैनं चतुर्मूर्तिर उपतस्थे कृताञ्जलिः
 22 धनुर्वेदश चतुष्पादः शस्त्रग्रामः ससंग्रहः
     तथैनं समुपातिष्ठात साक्षाद वाणी च केवला
 23 स ददर्श महावीर्यं देवदेवम उमापतिम
     शैलपुत्र्या सहासीनं भूतसंघ शतैर वृतम
 24 निकाया भूतसंघानां परंमाद्भुत दर्शनाः
     विकृता विकृताकारा विकृताभरण धवजाः
 25 वयाघ्रसिंहर्क्ष वदना बिडाल मकराननाः
     वृषदंश मुखाश चान्ये गजॊष्ट्रवदनास तथा
 26 उलूक वदनाः के चिद गृध्रगॊमायुदर्शनाः
     करौञ्चपारावत निभैर वदनै राङ्कवैर अपि
 27 शवावित शक्यक गॊधानां खरैडक गवां तथा
     सादृशानि वपूंष्य अन्ये तत्र तत्र वयधारयन
 28 के चिच छैलाम्बुद परख्याश चक्रालात गदायुधाः
     केच चिद अञ्जन पुञ्जाभाः के चिच छवेताचलप्रभाः
 29 सप्त मातृगणाश चैव समाजग्मुर विशां पते
     साध्या विश्वे ऽथ मरुतॊ वसवः पितरस तथा
 30 रुद्रादित्यास तथा सिद्धा भुजगां दानवाः खगाः
     बरह्मा सवयम्भूर भगवान सपुत्रः सह विष्णुना
 31 शक्रस तथाभ्ययाद दरष्टुं कुमार वरम अच्युतम
     नारदप्रमुखाश चापि देवगन्धर्वसत्तमाः
 32 देवर्षयश च सिद्धाश च बृहस्पतिपुरॊगमाः
     ऋब्भवॊ नाम वरदा देवानाम अपि देवताः
     ते ऽपि तत्र समाजग्मुर यामा धामाश च सर्वशः
 33 स तु बालॊ ऽपि भगवान महायॊगबलान्वितः
     अभ्याजगाम देवेशं शूलहस्तं पिनाकिनम
 34 तम आरजन्तम आलक्ष्य शिवस्यासीन मनॊगतम
     युगपच छैलपुत्र्याश च गङ्गायाः पावकस्य च
 35 किं नु पूर्वम अयं बालॊ गौरवाद अभ्युपैष्यति
     अपि माम इति सर्वेषां तेषाम आसीन मनॊगतम
 36 तेषाम एतम अभिप्रायं चतुर्णाम उपलक्ष्य सः
     युगपद यॊगम आस्थाय ससार्ज विविधास तनूः
 37 ततॊ ऽभवच चतुर्मूर्तिः कषणेन भगवान परभुः
     सकन्दः शाखॊ विशाखश च नैगमेषश च पृष्ठतः
 38 एवं स कृत्वा हय आत्मानं चतुर्धा भगवान परभुः
     यतॊ रुद्रस ततः सकन्दॊ जगामाद्भुत दर्शनः
 39 विशाखस तु ययौ येन देवी गिरिवरात्मजा
     शाखॊ ययौ च भगवान वायुमूर्तिर विभावसुम
     नैगमेषॊ ऽगमद गङ्गां कुमारः पावकप्रभः
 40 सर्वे भास्वरदेहास ते चत्वारः समरूपिणः
     तान समभ्ययुर अव्यग्रास तद अद्भुतम इवाभवत
 41 हाहाकारॊ महान आसीद देवदानवरक्षसाम
     तद दृष्ट्वा महद आश्चर्यम अद्भुतं लॊमहर्षणम
 42 ततॊ रुद्रश च देवी च पावकश च पितामहम
     गङ्गया सहिताः सर्वे परणिपेतुर जगत्पतिम
 43 परणिपत्य ततस ते तु विधिवद राजपुंगव
     इदम ऊचुर वचॊ राजन कार्त्तिकेय परियेप्सया
 44 अस्य बालस्य भगवन्न आधिपत्यं यथेप्सितम
     अस्मिन परियार्थं देवेश सादृशं दातुम अर्हसि
 45 ततः स भगवान धीमान सर्वलॊकपितामहः
     मनसा चिन्तयाम आस किम अयं लभताम इति
 46 ऐश्वर्याणि हि सर्वाणि देवगन्धर्वरक्षसाम
     भूतयक्षविहंगानां पन्नगानां च सर्वशः
 47 पूर्वम एवादिदेशासौ निकायेषु महात्मनाम
     समर्थं च तम ऐश्वर्ये महामतिर अमन्यत
 48 ततॊ मुहूर्तं स धयात्वा देवानां शरेयसि सथितः
     सेनापत्यं ददौ तस्मै सर्वभूतेषु भारत
 49 सर्वदेव निकायानां ये राजानः परिश्रुताः
     तान सर्वान वयादिदेशास्मै सर्वभूतपितामहः
 50 ततः कुमारम आदाय देवा बरह्मपुरॊगमाः
     अभिषेकार्थम आजग्मुः शैलेन्द्रं सहितास ततः
 51 पुण्यां हैमवतीं देवीं सरिच्छ्रेष्ठां सरस्वतीम
     समन्तपञ्चके या वै तरिषु लॊकेषु विश्रुता
 52 तत्र तीरे सरस्वत्याः पुण्ये सर्वगुणान्विते
     निषेदुर देवगन्धर्वाः सर्वे संपूर्णमानसाः
   1 [j]
      sarasvatyāḥ prabhāvo 'yam uktas te dvijasāttama
      kumārasyābhiṣekaṃ tu brahman vyākhyātum arhasi
  2 yasmin kāle ca deśe ca yathā ca vadatāṃ vara
      yaiś cābhiṣikto bhagavān vidhinā yena ca prabhuḥ
  3 skando yathā ca daityānām akarot kadanaṃ mahat
      tathā me sarvam ācakṣva paraṃ kautūhalaṃ hi me
  4 [vai]
      kuruvaṃśasya sadṛśam idaṃ kautūhalaṃ tava
      harṣām utpādayaty etad vaco me janamejaya
  5 hanta te kathayiṣyāmi śṛṇvānasya janādhipa
      abhiṣekaṃ kumārasya prabhāvaṃ ca mahātmanaḥ
  6 tejo māheśvaraṃ skannam agnau prapatitaṃ purā
      tat sarvabhakṣo bhagavān nāśakad dagdhum akṣayam
  7 tenāsīdati tejasvī dīptimān havyahāvanaḥ
      na caiva dhārayām āsa garbhaṃ tejomayaṃ tadā
  8 sā gaṅgām abhisāṃgamya niyogād brahmaṇaḥ prabhuḥ
      garbham āhitavān divyaṃ bhāskaropama tejasam
  9 atha gaṅgāpi taṃ garbham asahantī vidhāraṇe
      utsasarja girau ramye himavaty amarārcite
  10 sa tatra vavṛdhe lokān āvṛtya jvalanātmajaḥ
     dadṛśur jvalanākāraṃ taṃ garbham atha kṛttikāḥ
 11 śarastambe mahātmānam analātmajam īśvaram
     mamāyam iti tāḥ sarvāḥ putrārthinyo 'bhicakramuḥ
 12 tāsāṃ viditvā bhāvaṃ taṃ mātṝṇāṃ bhagavān prabhuḥ
     prasnutānāṃ payaḥ ṣaḍbhir vadanair apibat tadā
 13 taṃ prabhāvaṃ samālakṣya tasya bālasya kṛttikāḥ
     paraṃ vismayam āpannā devyo divyavapur dharāḥ
 14 yatrotsṛṣṭaḥ sa bhagavān gaṅgayā girimūrdhani
     sa śailaḥ kāñcanaḥ sarvaḥ saṃbabhau kurusattama
 15 vardhatā caiva garbheṇa pṛthivī tena rañjitā
     ataś ca sarve saṃvṛttā girayaḥ kāñcanākarāḥ
 16 kumāraś ca mahāvīryaḥ kārttikeya iti smṛtaḥ
     gāṅgeyaḥ pūrvam abhavan mahāyogabalānvitaḥ
 17 sa devas tapasā caiva vīryeṇa ca samanvitaḥ
     vavṛdhe 'tīva rājendra candravat priyadarśanaḥ
 18 sa tasmin kāñcane divye śarastambe śriyā vṛtaḥ
     stūyamānas tadā śete gandharvair munibhis tathā
 19 tathainam anvanṛtyanta devakanyāḥ sahasraśaḥ
     divyavāditra nṛttajñāḥ stuvantyaś cārudarśanāḥ
 20 anvāste ca nadī devaṃ gaṅgā vai saritāṃ varā
     dadhāra pṛthivī cainaṃ bibhratī rūpam uttamam
 21 jātakarmādikās tasya kriyāś cakre bṛhaspatiḥ
     vedaś cainaṃ caturmūrtir upatasthe kṛtāñjaliḥ
 22 dhanurvedaś catuṣpādaḥ śastragrāmaḥ sasaṃgrahaḥ
     tathainaṃ samupātiṣṭhāt sākṣād vāṇī ca kevalā
 23 sa dadarśa mahāvīryaṃ devadevam umāpatim
     śailaputryā sahāsīnaṃ bhūtasaṃgha śatair vṛtam
 24 nikāyā bhūtasaṃghānāṃ paraṃmādbhuta darśanāḥ
     vikṛtā vikṛtākārā vikṛtābharaṇa dhvajāḥ
 25 vyāghrasiṃharkṣa vadanā biḍāla makarānanāḥ
     vṛṣadaṃśa mukhāś cānye gajoṣṭravadanās tathā
 26 ulūka vadanāḥ ke cid gṛdhragomāyudarśanāḥ
     krauñcapārāvata nibhair vadanai rāṅkavair api
 27 śvāvit śakyaka godhānāṃ kharaiḍaka gavāṃ tathā
     sādṛśāni vapūṃṣy anye tatra tatra vyadhārayan
 28 ke cic chailāmbuda prakhyāś cakrālāta gadāyudhāḥ
     kec cid añjana puñjābhāḥ ke cic chvetācalaprabhāḥ
 29 sapta mātṛgaṇāś caiva samājagmur viśāṃ pate
     sādhyā viśve 'tha maruto vasavaḥ pitaras tathā
 30 rudrādityās tathā siddhā bhujagāṃ dānavāḥ khagāḥ
     brahmā svayambhūr bhagavān saputraḥ saha viṣṇunā
 31 śakras tathābhyayād draṣṭuṃ kumāra varam acyutam
     nāradapramukhāś cāpi devagandharvasattamāḥ
 32 devarṣayaś ca siddhāś ca bṛhaspatipurogamāḥ
     ṛbbhavo nāma varadā devānām api devatāḥ
     te 'pi tatra samājagmur yāmā dhāmāś ca sarvaśaḥ
 33 sa tu bālo 'pi bhagavān mahāyogabalānvitaḥ
     abhyājagāma deveśaṃ śūlahastaṃ pinākinam
 34 tam ārajantam ālakṣya śivasyāsīn manogatam
     yugapac chailaputryāś ca gaṅgāyāḥ pāvakasya ca
 35 kiṃ nu pūrvam ayaṃ bālo gauravād abhyupaiṣyati
     api mām iti sarveṣāṃ teṣām āsīn manogatam
 36 teṣām etam abhiprāyaṃ caturṇām upalakṣya saḥ
     yugapad yogam āsthāya sasārja vividhās tanūḥ
 37 tato 'bhavac caturmūrtiḥ kṣaṇena bhagavān prabhuḥ
     skandaḥ śākho viśākhaś ca naigameṣaś ca pṛṣṭhataḥ
 38 evaṃ sa kṛtvā hy ātmānaṃ caturdhā bhagavān prabhuḥ
     yato rudras tataḥ skando jagāmādbhuta darśanaḥ
 39 viśākhas tu yayau yena devī girivarātmajā
     śākho yayau ca bhagavān vāyumūrtir vibhāvasum
     naigameṣo 'gamad gaṅgāṃ kumāraḥ pāvakaprabhaḥ
 40 sarve bhāsvaradehās te catvāraḥ samarūpiṇaḥ
     tān samabhyayur avyagrās tad adbhutam ivābhavat
 41 hāhākāro mahān āsīd devadānavarakṣasām
     tad dṛṣṭvā mahad āścaryam adbhutaṃ lomaharṣaṇam
 42 tato rudraś ca devī ca pāvakaś ca pitāmaham
     gaṅgayā sahitāḥ sarve praṇipetur jagatpatim
 43 praṇipatya tatas te tu vidhivad rājapuṃgava
     idam ūcur vaco rājan kārttikeya priyepsayā
 44 asya bālasya bhagavann ādhipatyaṃ yathepsitam
     asmin priyārthaṃ deveśa sādṛśaṃ dātum arhasi
 45 tataḥ sa bhagavān dhīmān sarvalokapitāmahaḥ
     manasā cintayām āsa kim ayaṃ labhatām iti
 46 aiśvaryāṇi hi sarvāṇi devagandharvarakṣasām
     bhūtayakṣavihaṃgānāṃ pannagānāṃ ca sarvaśaḥ
 47 pūrvam evādideśāsau nikāyeṣu mahātmanām
     samarthaṃ ca tam aiśvarye mahāmatir amanyata
 48 tato muhūrtaṃ sa dhyātvā devānāṃ śreyasi sthitaḥ
     senāpatyaṃ dadau tasmai sarvabhūteṣu bhārata
 49 sarvadeva nikāyānāṃ ye rājānaḥ pariśrutāḥ
     tān sarvān vyādideśāsmai sarvabhūtapitāmahaḥ
 50 tataḥ kumāram ādāya devā brahmapurogamāḥ
     abhiṣekārtham ājagmuḥ śailendraṃ sahitās tataḥ
 51 puṇyāṃ haimavatīṃ devīṃ saricchreṣṭhāṃ sarasvatīm
     samantapañcake yā vai triṣu lokeṣu viśrutā
 52 tatra tīre sarasvatyāḥ puṇye sarvaguṇānvite
     niṣedur devagandharvāḥ sarve saṃpūrṇamānasāḥ

Book 9 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 9
Chapter 44

  1 [वै]
      ततॊ ऽभिषेका संभारान सर्वान संभृत्य शास्त्रतः
      बृहस्पतिः समिद्धे ऽगनौ जुहावाज्यं यथाविधि
  2 ततॊ हिमवता दत्ते मणिप्रवर शॊभिते
      दीव्य रत्नाचिते दिव्ये निषण्णः परमासने
  3 सर्वमङ्गल संभारैर विधिमन्त्रपुरस्कृतम
      आभिषेचनिकं दरव्यं गृहीत्वा देवता गणाः
  4 इन्द्राविष्णू महावीर्यौ सूर्याचन्द्रमसौ तथा
      धाता चैव विधाता च तथा चैवानिलानलौ
  5 पूष्णा भगेनार्यम्णा च अंशेन च विवस्वता
      रुद्रश च सहितॊ धीमान मित्रेण वरुणेन च
  6 रुद्रैर वसुभिर आदित्यैर अश्विभ्यां च वृतः परभुः
      विश्वे देवैर मरुद्भिश च साध्यैश च पितृभिः सह
  7 गन्धर्वैर अप्सरॊभिश च यक्षराक्षस पन्नगैः
      देवर्षिभिर असंख्येयैस तथा बरह्मर्षिभिर वरैः
  8 वैखानसैर वालखिल्यैर वाय्वाहारैर मरीचिपैः
      भृगुभिश चाङ्गिरॊभिश च यतिभिश च महात्मभिः
      सर्वैर विद्याधरैः पुण्यैर यॊगसिद्धैस तथा वृतः
  9 पितामहः पुलस्त्यश च पुलहश च महातपाः
      अङ्गिराः कश्यपॊ ऽतरिश च मरीचिर भृगुर एव च
  10 ऋतुर हरः परचेताश च मनुर दक्षस तथैव च
     ऋतवश च गरहाश चैव जयॊतींषि च विशां पते
 11 मूर्तिमत्यश च सरितॊ वेदाश चैव सनातनाः
     समुद्राश च हरदाश चैव तीर्थानि विविधानि च
     पृथिवी दयौर दिशश चैव पादपाश च जनाधिप
 12 अदितिर देव माता च हरीः शरीः सवाहा सरस्वती
     उमा शची सिनीवाली तथा चानुमतिः कुहूः
     राका च धिषणा चैव पत्न्यश चान्या दिवौकसाम
 13 हिमवांश चैव विन्ध्यश च मेरुश चानेक शृङ्गवान
     ऐरावतः सानुचरः कलाः काष्टास तथैव च
     मासार्ध मासा ऋतवस तथा रात्र्यहनी नृप
 14 उच्चैःश्रवा हयश्रेष्ठॊ नागराजश च वामनः
     अरुणॊ गरुडश चैव वृक्षाश चौषधिभिः सह
 15 धर्मश च भगवान देवः समाजग्मुर हि संगताः
     कालॊ यमश च मृत्युश च यमस्यानुचराश च ये
 16 बहुलत्वाच च नॊक्ता ये विविधा देवता गणाः
     ते कुमाराभिषेकार्थं समाजग्मुस ततस ततः
 17 जगृहुस ते तदा राजन सर्व एव दिवौकसः
     आभिषेचनिकं भाण्डं मङ्गलानि च सर्वशः
 18 दिव्यसंभार संयुक्तैः कलशैः काञ्चनैर नृप
     सरस्वतीभिः पुण्याभिर दिव्यतॊयभिर एव तु
 19 अभ्यषिञ्चन कुमारं वै संप्रहृष्टा दिवौकसः
     सेनापतिं महात्मानम असुराणां भयावहम
 20 पुरा यथा महाराज वरुणं वै जलेश्वरम
     तथाभ्यषिञ्चद भगवान बरह्मा लॊकपितामहः
     कश्यपश च महातेजा ये चान्ये नानुकीर्तिताः
 21 तस्मै बरह्मा ददौ परीतॊ बलिनॊ वातरंहसः
     कामवीर्यधरान सिद्धान महापारिषदान परभुः
 22 नन्दिषेणं लॊहिताक्षं घण्डा कर्णं च संमतम
     चतुर्थम अस्यानुचरं खयातं कुमुदमालिनम
 23 ततः सथाणुं महावेगं महापारिषडं करतुम
     माया शतधरं कामं कामवीर्यबलान्वितम
     ददौ सकन्दाय राजेन्द्र सुरारिविनिबर्हणम
 24 स हि देवासुरे युद्धे दैत्यानां भीमकर्मणाम
     जघान दॊर्भ्यां संक्रुद्धः परयुतानि चतुर्दश
 25 तथा देव ददुस तस्मै सेनां नैरृतसांकुलाम
     देवशत्रुक्षयकरीम अजय्यां विश्वरूपिणीम
 26 जयशब्दं ततश चक्रुर देवाः सर्वे सवासवाः
     गन्धर्वयक्षा रक्षांसि मुनयः पितरस तथा
 27 यमः परादाद अनुचरौ यम कालॊपमाव उभौ
     उन्माथं च परमाथं च महावीर्यौ महाद्युती
 28 सुभ्राजॊ भास्करश चैव यौ तौ सूर्यानुयायिनौ
     तौ सूर्यः कार्त्तिकेयाय ददौ परीतः परतापवान
 29 कैलासशृङ्गसंकाशौ शवेतमाल्यानुलेपनौ
     सॊमॊ ऽपय अनुचरौ परादान मणिं सुमणिम एव च
 30 जवाला जिह्वं तथा जयॊतिर आत्मजाय हुताशनः
     ददाव अनुचरौ शूरौ परसैन्यप्रमाथिनौ
 31 परिघं च वटं चैव भीमं च सुमहाबलम
     दहतिं दहनं चैव परचण्डौ वीर्यसंमतौ
     अंशॊ ऽपय अनुचरान पञ्च ददौ सकन्दाय धीमते
 32 उत्क्रॊशं पङ्कजं चैव वज्रदण्डधराव उभौ
     ददाव अनल पुत्राय वासवः परवीरहा
     तौ हि शत्रून महेन्द्रस्य जघ्नतुः समरे बहून
 33 चक्रं विक्रमकं चैव संक्रमं च महाबलम
     सकन्दाय तरीन अनुचरान ददौ विष्णुर महायशाः
 34 वर्धनं नन्दनं चैव सर्वविद्या विशारदौ
     सकन्दाय ददतुः परीताव अश्विनौ भरतर्षभ
 35 कुन्दनं कुसुमं चैव कुमुदं च महायशाः
     डम्बराडम्बरौ चैव ददौ धाता महात्मने
 36 वक्रानुवक्रौ बलिनौ मेषवक्त्रौ बलॊत्कटौ
     ददौ तवष्टा महामायौ सकन्दायानुचरौ वरौ
 37 सुव्रतं सत्यसंधं च ददौ मित्रॊ महात्मने
     कुमाराय महात्मानौ तपॊ विद्याधरौ परभुः
 38 सुदर्शनीयौ वरदौ तरिषु लॊकेषु विश्रुतौ
     सुप्रभं च महात्मानं शुभकर्माणम एव च
     कार्त्तिकेयाय संप्रादाद विधाता लॊकविश्रुतौ
 39 पालितकं कालिकं च महामायाविनाव उभौ
     पूषा च पार्षदौ परादात कार्त्तिकेयाय भारत
 40 बलं चातिबलं चैव महावक्त्रौ महाबलौ
     परददौ कार्त्तिकेयाय वायुर भरतसत्तम
 41 घसं चातिघसं चैव तिमिवक्त्रौ महाबलौ
     परददौ कार्त्तिकेयाय वरुणः सत्यसंगरः
 42 सुवर्च्चसं महात्मानं तथैवाप्य अतिवर्चसाम
     हिमवान परददौ राजन हुताशनसुताय वै
 43 काञ्चनं च महात्मानं मेघमालिनम एव च
     ददाव आनुचरौ मेरुर अग्निपुत्राय भारत
 44 सथिरं चातिस्थिरं चैव मेरुर एवापरौ ददौ
     महात्मने ऽगनिपुत्राय महाबलपराक्रमौ
 45 उच्छ्रितं चातिशृङ्गं च महापाषाण यॊधनौ
     परददाव अग्निपुत्राय विन्ध्यः पारिषदाव उभौ
 46 संग्रहं विग्रहं चैव समुद्रॊ ऽपि गदाधरौ
     परददाव अग्निपुत्राय महापारिषदाव उभौ
 47 उन्मादं पुष्पदन्तं च शङ्कुकर्णं तथैव च
     परददाव अग्निपुत्राय पार्वती शुभदर्शना
 48 जयं महाजयं चैव नागौ जवलनसूनवे
     परददौ पुरुषव्याघ्र वासुकिः पन्नगेश्वरः
 49 एवं साख्याश च रुद्राश च वसवः पितरस तथा
     सागराः सरितश चैव गिरयश च महाबलाः
 50 ददुः सेनागणाध्यक्षाञ शूलपट्टिशधारिणः
     दिव्यप्रहरणॊपेतान नानावेषविभूषितान
 51 शृणु नामानि चान्येषां ये ऽनये सकन्दस्य सैनिकाः
     विविधायुधसंपन्नाश चित्राभरण वर्मिणः
 52 शङ्कुकर्णॊ निकुम्भश च पद्मः कुमुद एव च
     अनन्तॊ दवादश भुजस तथा कृष्णॊपकृष्णकौ
 53 दरॊण शरवाः कपिस्कन्धः काञ्चनाक्षॊ जलं धमः
     अक्षसंतर्जनॊ राजन कुनदीकस तमॊ ऽभरकृत
 54 एकाक्षॊ दवादशाक्षश च तथैवैक जटः परभुः
     सहस्रबाहुर विकटॊ वयाघ्राक्षः कषितिकम्पनः
 55 पुण्यनामा सुनामा च सुवक्त्रः परियदर्शनः
     परिश्रुतः कॊक नदः परिय माल्यानुलेपनः
 56 अजॊदरॊ गजशिराः सकन्धाक्षः शतलॊचनः
     जवाला जिह्वः करालश च सितकेशॊ जटी हरिः
 57 चतुर्दंष्ट्रॊ ऽषट जिह्वश च मेघनादः पृथुश्रवाः
     विद्युद अक्षॊ धनुर वक्त्रॊ जठरॊ मारुताशनः
 58 उदराक्षॊ झषाक्षश च वज्रनाभॊ वसु परभः
     समुद्रवेगॊ राजेन्द्र शैलकम्पी तथैव च
 59 पुत्र मेषः परवाहश च तथा नन्दॊपनन्दकौ
     धूम्रः शवेतः कलिङ्गश च सिद्धार्थॊ वरदस तथा
 60 परियकश चैव नन्दश च गॊनन्दश च परतापवान
     आनन्दश च परमॊदश च सवस्तिकॊ धरुवकस तथा
 61 कषेमवापः सुजातश च सिद्धयात्रश च भारत
     गॊव्रजः कनकापीडॊ महापारिषदेश्वरः
 62 गायनॊ हसनश चैव बाणः खड्गश च वीर्यवान
     वैताली चातिताली च तथा कतिक वातिकौ
 63 हंसजः पङ्कदिग्धाङ्गः समुद्रॊन्मादनश च ह
     रणॊत्कटः परहासश च शवेतशीर्षश च नन्दकः
 64 कालकण्ठः परभासश च तथा कुम्भाण्डकॊ ऽपरः
     कालकाक्षः सितश चैव भूतलॊन्मथनस तथा
 65 यज्ञवाहः परवाहश च देव याजी च सॊमपः
     सजालश च महातेजाः करथ कराथौ च भारत
 66 तुहनश च तुहानश च चित्रदेवश च वीर्यवान
     मधुरः सुप्रसादश च किरीटी च महाबलः
 67 वसवॊ मधुवर्णश च कलशॊदर एव च
     धमन्तॊ मन्मथकरः सूचीवक्त्रश च वीर्यवान
 68 शवेतवक्त्रः सुवक्त्रश च चारु वक्त्रश च पाण्डुरः
     दण्डबाहुः सुबाहुश च रजः कॊकिलकस तथा
 69 अचलः कनकाक्षश च बालानाम अयिकः परभुः
     संचारकः कॊक नदॊ गृध्रवक्त्रश च जम्बुकः
 70 लॊहाश वक्त्रॊ जठरः कुम्भवक्त्रश च कुण्डकः
     मद्गुग्रीवश च कृष्णौजा हंसवक्त्रश च चन्द्र भाः
 71 पाणिकूर्मा च शम्बूकः पञ्चवक्त्रश च शिक्षकः
     चाष वक्त्रश च जम्बूकः शाकवक्त्रश च कुण्डकः
 72 यॊगयुक्ता महात्मानः सततं बराह्मण परियाः
     पैतामहा महात्मानॊ महापारिषदाश च ह
     यौवनस्थाश च बालाश च वृद्धाश च जनमेजय
 73 सहस्रशः पारिषदाः कुमारम उपतस्थिरे
     वक्त्रैर नानाविधैर ये तु शृणु ताञ जनमेजय
 74 कूर्मकुक्कुटवक्त्राश च शशॊलूक मुखास तथा
     खरॊष्ट्रवदनाश चैव वराहवदनास तथा
 75 मनुष्यमेष वक्त्राश च सृगालवदनास तथा
     भीमा मकर वक्त्राश च शिशुमार मुखास तथा
 76 मार्जारशशवक्त्राश च दीर्घवक्त्राश च भारत
     नकुलॊलूक वत्राश च शववाक्त्राश च तथापरे
 77 आखु बभ्रुक वक्त्रश च मयूरवदनास तथा
     मत्स्यमेषाननाश चान्ये अजावि महिषाननाः
 78 ऋक्षशार्दूल वक्त्राश च दवीपिसिंहाननास तथा
     भीमा गजाननाश चैव तथा नक्रमुखाः परे
 79 गरुडाननाः खड्गमुखा वृककाकमुखास तथा
     गॊखरॊष्ट्र मुखाश चान्ये वृषदंश मुखास तथा
 80 महाजठर पादाङ्गास तारकाक्शाश च भारत
     पारावत मुखाश चान्ये तथा वृषमुखाः परे
 81 कॊकिला वदनाश चान्ये शयेनतित्तिरिकाननाः
     कृकलास मुखाश चैव विरजॊऽमबरधारिणः
 82 वयालवक्त्राः शूलमुखाश चण्डवक्त्राः शताननाः
     आशीविषाश चीरधरा गॊनासावरणास तथा
 83 सथूलॊदराः कृशाङ्गाश च सथूलाङ्गश च कृशॊदराः
     हरस्वग्रीवा महाकर्णा नानाव्यालविभूषिताः
 84 गजेन्द्र चर्म वसनास तथा कृष्णाजिनाम्बराः
     सकन्धे मुखा महाराज तथा हय उदरतॊ मुखाः
 85 पृष्ठे मुखा हनुमुखास तथा जङ्घा मुखा अपि
     पार्श्वाननाश च बहवॊ नानादेशमुखास तथा
 86 तथा कीट पतंगानां सदृशास्या गणेश्वराः
     नानाव्यालमुखाश चान्ये बहु बाहुशिरॊ धराः
 87 नानावृक्षभुजाः केच चित कटि शीर्षास तथापरे
     भुजंगभॊग वदना नानागुल्मनिवासिनः
 88 चीरसंवृत गात्राश च तथा फलकवाससः
     नानावेषधराश चैव चर्म वासस एव च
 89 उष्णीषिणॊ मुकुटिनः कम्बुग्रीवाः सुवर्चसः
     किरीटिनः पञ्च शिखास तथा कठिन मूर्धजाः
 90 तरिशिठा दविशिखाश चैव तथा सप्त शिखाः परे
     शिखण्डिनॊ मुकुटिनॊ मुण्डाश च जटिलास तथा
 91 चित्रमाल्यधराः केच चित केच चिद रॊमाननास तथा
     दिव्यमाल्याम्बरधराः सततं परियविग्रहाः
 92 कृष्णा निर्मांस वक्त्राश च दीर्घपृष्टा निरूदराः
     सथूलपृष्ठा हरस्वपृष्ठाः परलम्बॊदर मेहनाः
 93 महाभुजा हरस्वभुजा हरस्वगात्रश च वामनाः
     कुब्जाश च दीर्घजङ्घाश च हस्तिकर्ण शिरॊधराः
 94 हस्तिनासाः कूर्मनासा वृकनासास तथापरे
     दीर्घौष्ठा दीर्घजिह्वाश च विकराला हय अधॊमुखाः
 95 महादंष्ट्रा हरस्वदंष्ट्राश चतुर्दंष्ट्रास तथापरे
     वारणेन्द्र निभाश चान्ये भीमा राजन सहस्रशः
 96 सुविभक्तशरीराश च दीप्तिमन्तः सवलंकृताः
     पिङ्गाक्षाः शङ्कुकर्णाश च वक्रनासाश च भारत
 97 पृथु दंष्ट्रामहा दंष्ट्राः सथूलौष्ठा हरि मूर्धजाः
     नाना पादौष्ठ दंष्ट्राश च नाहा हस्तशिरॊ धराः
     नाना वर्मभिर आच्छन्ना नाना भाषाश च भारत
 98 कुशला देशभाषासु जल्पन्तॊ ऽनयॊन्यम ईश्वराः
     हृष्टाः परिपतन्ति सम महापारिषदास तथा
 99 दीर्घग्रीवा दीर्घनखा दीर्घपादशिरॊ भुजाः
     पिङ्गाक्षा नीलकण्ठाश च लम्बकर्णाश च भारत
 100 वृकॊदर निभाश चैव के चिद अञ्जनसंनिभाः
    शवेताङ्गा लॊहितग्रीवाः पिङ्गाक्षाश च तथापरे
    कल्माषा बहवॊ राजंश चित्रवर्णाश च भारत
101 चामरापीडक निभाः शवेतलॊहित राजयः
    नानावर्णाः सवर्णाश च मयूरसदृशप्रभाः
102 पुनः परहरणान्य एषां कीर्त्यमानानि मे शृणु
    शेषैः कृतं पारिषदैर आयुधानां परिग्रहम
103 पाशॊद्यत कराः के चिद वयादितास्याः खराननाः
    पृथ्व अक्षा नीलकण्ठाश च तथा परिघबाहवः
104 शतघ्नी चक्रहस्ताश च तथा मुसलपाणयः
    शूलासिहस्ताश च तथा महाकाया महाबलाः
105 गदा भुशुण्डि हस्ताश च तथा तॊमरपाणयः
    असि मुद्गरहस्ताश च दण्डहस्ताश च भारत
106 आयुधैर विविधैर घॊरैर महात्मानॊ महाजवाः
    महाबला महावेगा महापारिषदास तथा
107 अभिषेकं कुमारस्य दृष्ट्वा हृष्टा रणप्रियाः
    घण्टाजालपिनद्धाङ्गा ननृतुस ते महौजसः
108 एते चान्ये च बहवॊ महापारिषदा नृप
    उपतस्थुर महात्मानं कार्त्तिकेयं यशस्विनम
109 दिव्याश चाप्य आन्तरिक्षाश च पार्थिवाश चानिलॊपमाः
    वयादिष्टा दैवतैः शूराः सकन्दस्यानुचराभवन
110 तादृशानां सहस्राणि परयुतान्य अर्बुदानि च
    अभिषिक्तं महात्मानं परिवार्यॊपतस्थिरे
   1 [vai]
      tato 'bhiṣekā saṃbhārān sarvān saṃbhṛtya śāstrataḥ
      bṛhaspatiḥ samiddhe 'gnau juhāvājyaṃ yathāvidhi
  2 tato himavatā datte maṇipravara śobhite
      dīvya ratnācite divye niṣaṇṇaḥ paramāsane
  3 sarvamaṅgala saṃbhārair vidhimantrapuraskṛtam
      ābhiṣecanikaṃ dravyaṃ gṛhītvā devatā gaṇāḥ
  4 indrāviṣṇū mahāvīryau sūryācandramasau tathā
      dhātā caiva vidhātā ca tathā caivānilānalau
  5 pūṣṇā bhagenāryamṇā ca aṃśena ca vivasvatā
      rudraś ca sahito dhīmān mitreṇa varuṇena ca
  6 rudrair vasubhir ādityair aśvibhyāṃ ca vṛtaḥ prabhuḥ
      viśve devair marudbhiś ca sādhyaiś ca pitṛbhiḥ saha
  7 gandharvair apsarobhiś ca yakṣarākṣasa pannagaiḥ
      devarṣibhir asaṃkhyeyais tathā brahmarṣibhir varaiḥ
  8 vaikhānasair vālakhilyair vāyvāhārair marīcipaiḥ
      bhṛgubhiś cāṅgirobhiś ca yatibhiś ca mahātmabhiḥ
      sarvair vidyādharaiḥ puṇyair yogasiddhais tathā vṛtaḥ
  9 pitāmahaḥ pulastyaś ca pulahaś ca mahātapāḥ
      aṅgirāḥ kaśyapo 'triś ca marīcir bhṛgur eva ca
  10 ṛtur haraḥ pracetāś ca manur dakṣas tathaiva ca
     ṛtavaś ca grahāś caiva jyotīṃṣi ca viśāṃ pate
 11 mūrtimatyaś ca sarito vedāś caiva sanātanāḥ
     samudrāś ca hradāś caiva tīrthāni vividhāni ca
     pṛthivī dyaur diśaś caiva pādapāś ca janādhipa
 12 aditir deva mātā ca hrīḥ śrīḥ svāhā sarasvatī
     umā śacī sinīvālī tathā cānumatiḥ kuhūḥ
     rākā ca dhiṣaṇā caiva patnyaś cānyā divaukasām
 13 himavāṃś caiva vindhyaś ca meruś cāneka śṛṅgavān
     airāvataḥ sānucaraḥ kalāḥ kāṣṭās tathaiva ca
     māsārdha māsā ṛtavas tathā rātryahanī nṛpa
 14 uccaiḥśravā hayaśreṣṭho nāgarājaś ca vāmanaḥ
     aruṇo garuḍaś caiva vṛkṣāś cauṣadhibhiḥ saha
 15 dharmaś ca bhagavān devaḥ samājagmur hi saṃgatāḥ
     kālo yamaś ca mṛtyuś ca yamasyānucarāś ca ye
 16 bahulatvāc ca noktā ye vividhā devatā gaṇāḥ
     te kumārābhiṣekārthaṃ samājagmus tatas tataḥ
 17 jagṛhus te tadā rājan sarva eva divaukasaḥ
     ābhiṣecanikaṃ bhāṇḍaṃ maṅgalāni ca sarvaśaḥ
 18 divyasaṃbhāra saṃyuktaiḥ kalaśaiḥ kāñcanair nṛpa
     sarasvatībhiḥ puṇyābhir divyatoyabhir eva tu
 19 abhyaṣiñcan kumāraṃ vai saṃprahṛṣṭā divaukasaḥ
     senāpatiṃ mahātmānam asurāṇāṃ bhayāvaham
 20 purā yathā mahārāja varuṇaṃ vai jaleśvaram
     tathābhyaṣiñcad bhagavān brahmā lokapitāmahaḥ
     kaśyapaś ca mahātejā ye cānye nānukīrtitāḥ
 21 tasmai brahmā dadau prīto balino vātaraṃhasaḥ
     kāmavīryadharān siddhān mahāpāriṣadān prabhuḥ
 22 nandiṣeṇaṃ lohitākṣaṃ ghaṇḍā karṇaṃ ca saṃmatam
     caturtham asyānucaraṃ khyātaṃ kumudamālinam
 23 tataḥ sthāṇuṃ mahāvegaṃ mahāpāriṣaḍaṃ kratum
     māyā śatadharaṃ kāmaṃ kāmavīryabalānvitam
     dadau skandāya rājendra surārivinibarhaṇam
 24 sa hi devāsure yuddhe daityānāṃ bhīmakarmaṇām
     jaghāna dorbhyāṃ saṃkruddhaḥ prayutāni caturdaśa
 25 tathā deva dadus tasmai senāṃ nairṛtasāṃkulām
     devaśatrukṣayakarīm ajayyāṃ viśvarūpiṇīm
 26 jayaśabdaṃ tataś cakrur devāḥ sarve savāsavāḥ
     gandharvayakṣā rakṣāṃsi munayaḥ pitaras tathā
 27 yamaḥ prādād anucarau yama kālopamāv ubhau
     unmāthaṃ ca pramāthaṃ ca mahāvīryau mahādyutī
 28 subhrājo bhāskaraś caiva yau tau sūryānuyāyinau
     tau sūryaḥ kārttikeyāya dadau prītaḥ pratāpavān
 29 kailāsaśṛṅgasaṃkāśau śvetamālyānulepanau
     somo 'py anucarau prādān maṇiṃ sumaṇim eva ca
 30 jvālā jihvaṃ tathā jyotir ātmajāya hutāśanaḥ
     dadāv anucarau śūrau parasainyapramāthinau
 31 parighaṃ ca vaṭaṃ caiva bhīmaṃ ca sumahābalam
     dahatiṃ dahanaṃ caiva pracaṇḍau vīryasaṃmatau
     aṃśo 'py anucarān pañca dadau skandāya dhīmate
 32 utkrośaṃ paṅkajaṃ caiva vajradaṇḍadharāv ubhau
     dadāv anala putrāya vāsavaḥ paravīrahā
     tau hi śatrūn mahendrasya jaghnatuḥ samare bahūn
 33 cakraṃ vikramakaṃ caiva saṃkramaṃ ca mahābalam
     skandāya trīn anucarān dadau viṣṇur mahāyaśāḥ
 34 vardhanaṃ nandanaṃ caiva sarvavidyā viśāradau
     skandāya dadatuḥ prītāv aśvinau bharatarṣabha
 35 kundanaṃ kusumaṃ caiva kumudaṃ ca mahāyaśāḥ
     ḍambarāḍambarau caiva dadau dhātā mahātmane
 36 vakrānuvakrau balinau meṣavaktrau balotkaṭau
     dadau tvaṣṭā mahāmāyau skandāyānucarau varau
 37 suvrataṃ satyasaṃdhaṃ ca dadau mitro mahātmane
     kumārāya mahātmānau tapo vidyādharau prabhuḥ
 38 sudarśanīyau varadau triṣu lokeṣu viśrutau
     suprabhaṃ ca mahātmānaṃ śubhakarmāṇam eva ca
     kārttikeyāya saṃprādād vidhātā lokaviśrutau
 39 pālitakaṃ kālikaṃ ca mahāmāyāvināv ubhau
     pūṣā ca pārṣadau prādāt kārttikeyāya bhārata
 40 balaṃ cātibalaṃ caiva mahāvaktrau mahābalau
     pradadau kārttikeyāya vāyur bharatasattama
 41 ghasaṃ cātighasaṃ caiva timivaktrau mahābalau
     pradadau kārttikeyāya varuṇaḥ satyasaṃgaraḥ
 42 suvarccasaṃ mahātmānaṃ tathaivāpy ativarcasām
     himavān pradadau rājan hutāśanasutāya vai
 43 kāñcanaṃ ca mahātmānaṃ meghamālinam eva ca
     dadāv ānucarau merur agniputrāya bhārata
 44 sthiraṃ cātisthiraṃ caiva merur evāparau dadau
     mahātmane 'gniputrāya mahābalaparākramau
 45 ucchritaṃ cātiśṛṅgaṃ ca mahāpāṣāṇa yodhanau
     pradadāv agniputrāya vindhyaḥ pāriṣadāv ubhau
 46 saṃgrahaṃ vigrahaṃ caiva samudro 'pi gadādharau
     pradadāv agniputrāya mahāpāriṣadāv ubhau
 47 unmādaṃ puṣpadantaṃ ca śaṅkukarṇaṃ tathaiva ca
     pradadāv agniputrāya pārvatī śubhadarśanā
 48 jayaṃ mahājayaṃ caiva nāgau jvalanasūnave
     pradadau puruṣavyāghra vāsukiḥ pannageśvaraḥ
 49 evaṃ sākhyāś ca rudrāś ca vasavaḥ pitaras tathā
     sāgarāḥ saritaś caiva girayaś ca mahābalāḥ
 50 daduḥ senāgaṇādhyakṣāñ śūlapaṭṭiśadhāriṇaḥ
     divyapraharaṇopetān nānāveṣavibhūṣitān
 51 śṛṇu nāmāni cānyeṣāṃ ye 'nye skandasya sainikāḥ
     vividhāyudhasaṃpannāś citrābharaṇa varmiṇaḥ
 52 śaṅkukarṇo nikumbhaś ca padmaḥ kumuda eva ca
     ananto dvādaśa bhujas tathā kṛṣṇopakṛṣṇakau
 53 droṇa śravāḥ kapiskandhaḥ kāñcanākṣo jalaṃ dhamaḥ
     akṣasaṃtarjano rājan kunadīkas tamo 'bhrakṛt
 54 ekākṣo dvādaśākṣaś ca tathaivaika jaṭaḥ prabhuḥ
     sahasrabāhur vikaṭo vyāghrākṣaḥ kṣitikampanaḥ
 55 puṇyanāmā sunāmā ca suvaktraḥ priyadarśanaḥ
     pariśrutaḥ koka nadaḥ priya mālyānulepanaḥ
 56 ajodaro gajaśirāḥ skandhākṣaḥ śatalocanaḥ
     jvālā jihvaḥ karālaś ca sitakeśo jaṭī hariḥ
 57 caturdaṃṣṭro 'ṣṭa jihvaś ca meghanādaḥ pṛthuśravāḥ
     vidyud akṣo dhanur vaktro jaṭharo mārutāśanaḥ
 58 udarākṣo jhaṣākṣaś ca vajranābho vasu prabhaḥ
     samudravego rājendra śailakampī tathaiva ca
 59 putra meṣaḥ pravāhaś ca tathā nandopanandakau
     dhūmraḥ śvetaḥ kaliṅgaś ca siddhārtho varadas tathā
 60 priyakaś caiva nandaś ca gonandaś ca pratāpavān
     ānandaś ca pramodaś ca svastiko dhruvakas tathā
 61 kṣemavāpaḥ sujātaś ca siddhayātraś ca bhārata
     govrajaḥ kanakāpīḍo mahāpāriṣadeśvaraḥ
 62 gāyano hasanaś caiva bāṇaḥ khaḍgaś ca vīryavān
     vaitālī cātitālī ca tathā katika vātikau
 63 haṃsajaḥ paṅkadigdhāṅgaḥ samudronmādanaś ca ha
     raṇotkaṭaḥ prahāsaś ca śvetaśīrṣaś ca nandakaḥ
 64 kālakaṇṭhaḥ prabhāsaś ca tathā kumbhāṇḍako 'paraḥ
     kālakākṣaḥ sitaś caiva bhūtalonmathanas tathā
 65 yajñavāhaḥ pravāhaś ca deva yājī ca somapaḥ
     sajālaś ca mahātejāḥ kratha krāthau ca bhārata
 66 tuhanaś ca tuhānaś ca citradevaś ca vīryavān
     madhuraḥ suprasādaś ca kirīṭī ca mahābalaḥ
 67 vasavo madhuvarṇaś ca kalaśodara eva ca
     dhamanto manmathakaraḥ sūcīvaktraś ca vīryavān
 68 śvetavaktraḥ suvaktraś ca cāru vaktraś ca pāṇḍuraḥ
     daṇḍabāhuḥ subāhuś ca rajaḥ kokilakas tathā
 69 acalaḥ kanakākṣaś ca bālānām ayikaḥ prabhuḥ
     saṃcārakaḥ koka nado gṛdhravaktraś ca jambukaḥ
 70 lohāśa vaktro jaṭharaḥ kumbhavaktraś ca kuṇḍakaḥ
     madgugrīvaś ca kṛṣṇaujā haṃsavaktraś ca candra bhāḥ
 71 pāṇikūrmā ca śambūkaḥ pañcavaktraś ca śikṣakaḥ
     cāṣa vaktraś ca jambūkaḥ śākavaktraś ca kuṇḍakaḥ
 72 yogayuktā mahātmānaḥ satataṃ brāhmaṇa priyāḥ
     paitāmahā mahātmāno mahāpāriṣadāś ca ha
     yauvanasthāś ca bālāś ca vṛddhāś ca janamejaya
 73 sahasraśaḥ pāriṣadāḥ kumāram upatasthire
     vaktrair nānāvidhair ye tu śṛṇu tāñ janamejaya
 74 kūrmakukkuṭavaktrāś ca śaśolūka mukhās tathā
     kharoṣṭravadanāś caiva varāhavadanās tathā
 75 manuṣyameṣa vaktrāś ca sṛgālavadanās tathā
     bhīmā makara vaktrāś ca śiśumāra mukhās tathā
 76 mārjāraśaśavaktrāś ca dīrghavaktrāś ca bhārata
     nakulolūka vatrāś ca śvavāktrāś ca tathāpare
 77 ākhu babhruka vaktraś ca mayūravadanās tathā
     matsyameṣānanāś cānye ajāvi mahiṣānanāḥ
 78 ṛkṣaśārdūla vaktrāś ca dvīpisiṃhānanās tathā
     bhīmā gajānanāś caiva tathā nakramukhāḥ pare
 79 garuḍānanāḥ khaḍgamukhā vṛkakākamukhās tathā
     gokharoṣṭra mukhāś cānye vṛṣadaṃśa mukhās tathā
 80 mahājaṭhara pādāṅgās tārakākśāś ca bhārata
     pārāvata mukhāś cānye tathā vṛṣamukhāḥ pare
 81 kokilā vadanāś cānye śyenatittirikānanāḥ
     kṛkalāsa mukhāś caiva virajo'mbaradhāriṇaḥ
 82 vyālavaktrāḥ śūlamukhāś caṇḍavaktrāḥ śatānanāḥ
     āśīviṣāś cīradharā gonāsāvaraṇās tathā
 83 sthūlodarāḥ kṛśāṅgāś ca sthūlāṅgaś ca kṛśodarāḥ
     hrasvagrīvā mahākarṇā nānāvyālavibhūṣitāḥ
 84 gajendra carma vasanās tathā kṛṣṇājināmbarāḥ
     skandhe mukhā mahārāja tathā hy udarato mukhāḥ
 85 pṛṣṭhe mukhā hanumukhās tathā jaṅghā mukhā api
     pārśvānanāś ca bahavo nānādeśamukhās tathā
 86 tathā kīṭa pataṃgānāṃ sadṛśāsyā gaṇeśvarāḥ
     nānāvyālamukhāś cānye bahu bāhuśiro dharāḥ
 87 nānāvṛkṣabhujāḥ kec cit kaṭi śīrṣās tathāpare
     bhujaṃgabhoga vadanā nānāgulmanivāsinaḥ
 88 cīrasaṃvṛta gātrāś ca tathā phalakavāsasaḥ
     nānāveṣadharāś caiva carma vāsasa eva ca
 89 uṣṇīṣiṇo mukuṭinaḥ kambugrīvāḥ suvarcasaḥ
     kirīṭinaḥ pañca śikhās tathā kaṭhina mūrdhajāḥ
 90 triśiṭhā dviśikhāś caiva tathā sapta śikhāḥ pare
     śikhaṇḍino mukuṭino muṇḍāś ca jaṭilās tathā
 91 citramālyadharāḥ kec cit kec cid romānanās tathā
     divyamālyāmbaradharāḥ satataṃ priyavigrahāḥ
 92 kṛṣṇā nirmāṃsa vaktrāś ca dīrghapṛṣṭā nirūdarāḥ
     sthūlapṛṣṭhā hrasvapṛṣṭhāḥ pralambodara mehanāḥ
 93 mahābhujā hrasvabhujā hrasvagātraś ca vāmanāḥ
     kubjāś ca dīrghajaṅghāś ca hastikarṇa śirodharāḥ
 94 hastināsāḥ kūrmanāsā vṛkanāsās tathāpare
     dīrghauṣṭhā dīrghajihvāś ca vikarālā hy adhomukhāḥ
 95 mahādaṃṣṭrā hrasvadaṃṣṭrāś caturdaṃṣṭrās tathāpare
     vāraṇendra nibhāś cānye bhīmā rājan sahasraśaḥ
 96 suvibhaktaśarīrāś ca dīptimantaḥ svalaṃkṛtāḥ
     piṅgākṣāḥ śaṅkukarṇāś ca vakranāsāś ca bhārata
 97 pṛthu daṃṣṭrāmahā daṃṣṭrāḥ sthūlauṣṭhā hari mūrdhajāḥ
     nānā pādauṣṭha daṃṣṭrāś ca nāhā hastaśiro dharāḥ
     nānā varmabhir ācchannā nānā bhāṣāś ca bhārata
 98 kuśalā deśabhāṣāsu jalpanto 'nyonyam īśvarāḥ
     hṛṣṭāḥ paripatanti sma mahāpāriṣadās tathā
 99 dīrghagrīvā dīrghanakhā dīrghapādaśiro bhujāḥ
     piṅgākṣā nīlakaṇṭhāś ca lambakarṇāś ca bhārata
 100 vṛkodara nibhāś caiva ke cid añjanasaṃnibhāḥ
    śvetāṅgā lohitagrīvāḥ piṅgākṣāś ca tathāpare
    kalmāṣā bahavo rājaṃś citravarṇāś ca bhārata
101 cāmarāpīḍaka nibhāḥ śvetalohita rājayaḥ
    nānāvarṇāḥ savarṇāś ca mayūrasadṛśaprabhāḥ
102 punaḥ praharaṇāny eṣāṃ kīrtyamānāni me śṛṇu
    śeṣaiḥ kṛtaṃ pāriṣadair āyudhānāṃ parigraham
103 pāśodyata karāḥ ke cid vyāditāsyāḥ kharānanāḥ
    pṛthv akṣā nīlakaṇṭhāś ca tathā parighabāhavaḥ
104 śataghnī cakrahastāś ca tathā musalapāṇayaḥ
    śūlāsihastāś ca tathā mahākāyā mahābalāḥ
105 gadā bhuśuṇḍi hastāś ca tathā tomarapāṇayaḥ
    asi mudgarahastāś ca daṇḍahastāś ca bhārata
106 āyudhair vividhair ghorair mahātmāno mahājavāḥ
    mahābalā mahāvegā mahāpāriṣadās tathā
107 abhiṣekaṃ kumārasya dṛṣṭvā hṛṣṭā raṇapriyāḥ
    ghaṇṭājālapinaddhāṅgā nanṛtus te mahaujasaḥ
108 ete cānye ca bahavo mahāpāriṣadā nṛpa
    upatasthur mahātmānaṃ kārttikeyaṃ yaśasvinam
109 divyāś cāpy āntarikṣāś ca pārthivāś cānilopamāḥ
    vyādiṣṭā daivataiḥ śūrāḥ skandasyānucarābhavan
110 tādṛśānāṃ sahasrāṇi prayutāny arbudāni ca
    abhiṣiktaṃ mahātmānaṃ parivāryopatasthire

Book 9 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 9
Chapter 45

  1 [वै]
      शृणु मातृगणान राजन कुमारानुचरान इमान
      कीर्त्यमानान मया वीर सपत्नगणसूदनान
  2 यशस्विनीनां मातॄणां शृणु नामानि भारत
      याभिर वयाप्तास तरयॊ लॊकाः कल्याणीभिश चराचराः
  3 परभावती विशालाक्षी पलिता गॊनसी तथा
      शरीमती बहुला चैव तथैव बहुपुत्रिका
  4 अप्सु जाता च गॊपाली बृहद अम्बालिका तथा
      जयावती मालतिका धरुवरत्ना भयंकरी
  5 वसु दामा सुदामा च विशॊका नन्दिनी तथा
      एकचूडा महाचूडा चक्रनेमिश च भारत
  6 उत्तेजनी जयत्सेना कमलाक्ष्य अथ शॊभना
      शत्रुंजया तथा चैव करॊधना शलभी खरी
  7 माधवी शुभवक्त्रा च तीर्थनेमिश च भारत
      गीतप्रिया च कल्याणी कद्रुला चामिताशना
  8 मेघस्वना भॊगवती सुभ्रूश च कनकावती
      अलाताक्षी वीर्यवती विद्युज्जिह्वा च भारत
  9 पद्मावती सुनक्षत्रा कन्दरा बहुयॊजना
      संतानिका च कौरव्य कमला च महाबला
  10 सुदामा बहु दामा च सुप्रभा च यशस्विनी
     नृत्यप्रिया च राजेन्द्र शतॊलूखल मेखला
 11 शतघण्टा शतानन्दा भग नन्दा च भागिनी
     वपुष्मती चन्द्र शीता भद्र काली च भारत
 12 संकारिका निष्कुटिका भरमा चत्वरवासिनी
     सुमङ्गला सवस्तिमती वृद्धिकामा जय परिया
 13 धनदा सुप्रसादा च भवदा च जलेश्वरी
     एडी भेडी सुमेडी च वेताल जननी तथा
     कण्डूतिः कालिका चैव देव मित्रा च भारत
 14 लम्बसी केतकी चैव चित्रसेना तहा बला
     कुक्कुटिका शङ्खनिका तथा जर्जरिका नृप
 15 कुण्डारिका कॊकलिका कण्डरा च शतॊदरी
     उत्क्राथिनी जरेणा च महावेगा च कङ्कणा
 16 मनॊजवा कण्टकिनी परघसा पूतना तथा
     खशया चुर्व्युटिर वामा करॊशनाथ तडित परभा
 17 मण्डॊदरी च तुण्डा च कॊटरा मेघवासिनी
     सुभगा लम्बिनी लम्बा वसु चूडा विकत्थनी
 18 ऊर्ध्ववेणी धरा चैव पिङ्गाक्षी लॊहमेखला
     पृथु वक्त्रा मधुरिका मधु कुम्भा तथैव च
 19 पक्षालिका मन्थनिका जरायुर जर्जरानना
     खयाता दहदहा चैव तथा धमधमा नृप
 20 खण्डखण्डा च राजेन्द्र पूषणा मणिकुण्डला
     अमॊचा चैव कौरव्य तथा लम्बपयॊधरा
 21 वेणुवीणा धरा चैव पिङ्गाक्षी लॊहमेखला
     शशॊलूक मुखी कृष्णा खरजङ्घा महाजवा
 22 शिशुमार मुखी शवेता लॊहिताक्षी विभीषणा
     जटालिका कामचरी दीर्घजिह्वा बलॊत्कटा
 23 कालेडिका वामनिका मुकुटा चैव भारत
     लॊहिताक्षी महाकाया हरि पिण्डी च भूमिप
 24 एकाक्षरा सुकुसुमा कृष्ण कर्णी च भारत
     कषुर कर्णी चतुष्कर्णी कर्णप्रावरणा तथा
 25 चतुष्पथ निकेता च गॊकर्णी महिषानना
     खरकर्णी महाकर्णी भेरी सवनमहास्वना
 26 शङ्खकुम्भ सवना चैव भङ्गदा च महाबला
     गणा च सुगणा चैव तथाभीत्य अथ कामदा
 27 चतुष्पथ रता चैव भूरि तीर्था अन्यगॊचरा
     पशुदा वित्तदा चैव सुखदा च महायशाः
     पयॊदा गॊमहिषदा सुविषाणा च भारत
 28 परतिष्ठा सुप्रतिष्ठा च रॊचमाना सुरॊचना
     गॊकर्णी च सुकर्णीच ससिरा सथेरिका तथा
     एकचक्रा मेघरवा मेघमाला विरॊचना
 29 एताश चान्याश च बहवॊ मातरॊ भरतर्षभ
     कार्त्तिकेयानुयायिन्यॊ नानारूपाः सहस्रशः
 30 दीर्घनख्यॊ दीर्घदन्त्यॊ दीर्घतुण्ड्यश च भारत
     सरला मधुराश चैव यौवनस्थाः सवलंकृताः
 31 माहात्म्येन च संयुक्ताः कामरूपधरास तथा
     निर्मांस गात्र्यः शवेताश च तथा काञ्चनसंनिभाः
 32 कृष्णमेघनिभाश चान्या धूम्राश च भरतर्षभ
     अरुणाभा महाभागा दीर्घकेश्यः सिताम्बराः
 33 ऊर्ध्ववेणी धराश चैव पिङ्गाक्ष्यॊ लम्बमेखलाः
     लम्बॊदर्यॊ लम्बकर्णास तथा लम्बपरॊ धराः
 34 ताम्राक्ष्यस ताम्रवर्णाश च हर्यक्ष्यश च तथापरे
     वरदाः कामचारिण्यॊ नित्यप्रमुदितास तथा
 35 याम्यॊ रौद्र्यस तथा सौम्याः कौबेर्यॊ ऽथ महाबलाः
     वारुण्यॊ ऽथ च माहेन्द्र्यस तथाग्नेय्यः परंतप
 36 वायव्यश चाथ कौमार्यॊ बराह्म्यश च भरतर्षबः
     रूपेणाप्सरसां तुल्या जवे वायुसमास तथा
 37 परपुष्टॊपमा वाक्ये तथर्द्ध्या धनदॊपमाः
     शक्र वीर्यॊपमाश चैव दीप्त्या वह्नि समास तथा
 38 वृक्षचत्वरवासिन्यश चतुष्पथ निकेतनाः
     गुहा शमशानवासिन्यः शैलप्रस्रवणालयाः
 39 नानाभरणधारिण्यॊ नाना माल्याम्बरास तथा
     नाना विच्चित्र वेषाश च नाना भाषास तथैव च
 40 एते चान्ये च बहवॊ गणाः शत्रुभयं कराः
     अनुजग्मुर महात्मानं तरिदशेन्द्रस्य संमते
 41 ततः शक्त्यस्त्रम अददद भगवान पाकशासनः
     गुहाय राजशार्दूल विनाशाय सुरद्विषाम
 42 महास्वनां महाघण्टां दयॊतमानां सितप्रभाम
     तरुणादित्यवर्णां च पताकां भरतर्षभ
 43 ददौ पशुपतिस तस्मै सर्वभूतमहाचमूम
     उग्रां नानाप्रहरणां तपॊ वीर्यबलान्विताम
 44 विष्णुर ददौ वैजयन्तीं मालां बलविवर्धिनीम
     उमा ददौ चारजसी वाससी सूर्यसप्रभे
 45 गङ्गां कमण्डलुं दिव्यम अमृतॊद्भवम उत्तमम
     ददौ परीत्या कुमाराय दण्डं चैव बृहस्पतिः
 46 गरुडॊ दयितं पुत्रं मयूरं चित्रबर्हिणम
     अरुणस ताम्रचूडं च परददौ चरणायुधम
 47 पशं तु वरुणॊ राजा बलवीर्यसमन्वितम
     कृष्णाजिनं तथा बरह्मा बरह्मण्याय ददौ परभुः
     समरेषु जयं चैव परददौ लॊकभावनः
 48 सेनापत्यम अनुप्राप्य सकान्दॊ देवगणस्य ह
     शुशुभे जवलितॊ ऽरचिष्मान दवितीया इव पावकः
     ततः पारिषदैश चैव मातृभिश च समन्वितः
 49 सा सेना नैरृती भीमा सघण्टॊच्छ्रितकेतना
     सभेरी शङ्खमुरजा सायुधा सपताकिनी
     शारदी दयौर इवाभाति जयॊतिर्भिर उपशॊभिता
 50 ततॊ देव निकायास ते भूतसेना गणास तथा
     वादयाम आसुर अव्यग्रा भेरीशङ्खांश च पुष्कलान
 51 पटहाञ झर्झरांश चैव कृकचान गॊविषाणिकान
     आडम्बरान गॊमुखांश चडिडिमांश च महास्वनान
 52 तुष्टुवुस ते कुमारं च सर्वे देवाः सवासवाः
     जगुश च देवगन्धर्वा ननृतुश चाप्सरॊगणाः
 53 ततः परीतॊ महासेनस तरिदशेभ्यॊ वरं ददौ
     रिपून हन्तास्मि समरे ये वॊ वधचिकीर्षवः
 54 परतिगृह्य वरं देवास तस्माद विबुधसत्तमात
     परीतात्मानॊ महात्मानॊ मेनिरे निहतान रिपून
 55 सर्वेषां भूतसांघानां हर्षान नादः समुत्थितः
     अपूरयत लॊकांस तरीन वरे दत्ते महात्मना
 56 स निर्ययौ महासेनॊ महत्या सेनया वृतः
     वधाय युधि दैत्यानां रक्षार्थं च दिवौकसाम
 57 वयवसायॊ जयॊ धर्मः सिद्धिर लक्ष्मीर धृतिः समृतिः
     महासेनस्य सैन्यानाम अग्रे जग्मुर नराधिप
 58 स तया भीमया देवः शूलमुद्गर हस्तया
     गदामुसलनाराचशक्तितॊमर हस्तया
     दृप्तसिंहनिनादिन्या विनद्य परययौ गुहः
 59 तं दृष्ट्वा सर्वदैतेया राक्षसा दानवास तथा
     वयद्रवन्त दिशः सर्वा भयॊद्विग्नाः समन्ततः
     अभ्यद्रवन्त देवास तान विविधायुधपाणयः
 60 दृष्ट्वा च स ततः करुद्धः सकन्दस तेजॊबलान्वितः
     शक्त्यस्त्रं भगवान भीमं पुनः पुनर अवासृजत
     आदधच चात्मनस तेजॊ हविषेद्ध इवानलः
 61 अभ्यस्यमाने शक्त्यस्त्रे सकन्देनामित तेजसा
     उल्का जवाला महाराज पपात वसुधातले
 62 संह्रादयन्तश च तथा निर्घाताश चापतन कषितौ
     यथान्त कालसमये सुघॊराः सयुस तथा नृप
 63 कषिप्ता हय एका तथा शक्तिः सुघॊरानल सूनुना
     ततः कॊट्यॊ विनिष्पेतुः शक्तीनां भरतर्षभ
 64 स शक्त्यस्त्रेण संग्रामे जघान भगवान परभुः
     दैत्येन्द्रं तारकं नाम महाबलपराक्रमम
     वृतं दैत्यायुतैर वीरैर बलिभिर दशभिर नृप
 65 महिषं चाष्टभिः पद्मैर वृतं संख्ये निजघ्निवान
     तरिपादं चायुत शतैर जघान दशभिर वृतम
 66 हरदॊदरं निखर्वैश च वृतं दशभिर ईश्वरः
     जघानानुचरैः सार्धं विविधायुधपाणिभिः
 67 तत्राकुर्वन्त विपुलं नाद्दं वध्यत्सु शत्रुषु
     कुमारानुचरा राजन पूरयन्तॊ दिशॊ दश
 68 शक्त्यस्त्रस्य तु राजेन्द्र ततॊ ऽरचिर्भिः समन्ततः
     दग्धाः सहस्रशॊ दैत्या नादैः सकन्दस्य चापरे
 69 पताकयावधूताश च हताः के चित सुरद्विषः
     केच्चीद घण्टा रव तरस्ता निपेतुर वसुधातले
     के चित परहरणैश छिन्ना विनिपेतुर गतासवः
 70 एवं सुरद्विषॊ ऽनेकान बलवान आततायिनः
     जघान समरे वीरः कार्त्तिकेयॊ महाबलः
 71 बाणॊ नामाथ दैतेयॊ बलेः पुत्रॊ महाबलः
     करौञ्चं पर्वतम आसाद्य देवसंघान अबाधत
 72 तम अभ्ययान महासेनः सुरशत्रुम उदारधीः
     स कार्त्तिकेयस्य भयात करौञ्चं शरणम एयिवान
 73 ततः करौञ्चं महामन्युः करौञ्चनाद निनादितम
     शक्त्या बिभेद भगवान कार्त्तिकेयॊ ऽगनिदत्तया
 74 सशाल सकन्धसरलं तरस्तवानरवारणम
     पुलिनत्रस्त विहगं विनिष्पतित पन्नगम
 75 गॊलाङ्गूरर्क्ष संघैश च दरवद्भिर अनुनादितम
     कुरङ्ग गतिनिर्घॊषम उद्भ्रान्तसृमराचितम
 76 विनिष्पतद्भिः शरभैः सिंहैश च सहसा दरुतैः
     शॊच्याम अपि दशां पराप्तॊ रराजैव स पर्वतः
 77 विद्याधराः समुत्पेतुस तस्य शृङ्गनिवासिनः
     किंनराश च समुद्विग्नाः शक्तिपात रवॊद्धताः
 78 ततॊ दैत्या विनिष्पेतुः शतशॊ ऽथ सहस्रशः
     परदीप्तात पर्वतश्रेष्ठाद विचित्राभरण सरजः
 79 तान निजघ्नुर अतिक्रम्य कुमारानुचरा मृधे
     बिभेद शक्त्या करौञ्चं च पावकिः परवीरहा
 80 बहुधा चैकधा चैव कृत्वात्मानं महात्मना
     शक्तिः कषिप्ता रणे तस्य पाणिम एति पुनः पुनः
 81 एवं परभावॊ भगवान अतॊ भूयश च पावकिः
     करौञ्चस तेन विनिर्भिन्नॊ दैत्याश च शतशॊ हताः
 82 ततः स भगवान देवॊ निहत्य विबुधद्विषः
     सभाज्यमानॊ विबुधैः परं हर्षम अवाप ह
 83 ततॊ दुन्दुभयॊ राजन नेदुः शङ्खाश च भारत
     मुमुचुर देव यॊषाश च पुष्पवर्षम अनुत्तमम
 84 दिव्यगन्धम उपादाय ववौ पुण्यश च मारुतः
     गन्धर्वास तुष्टुवुश चैनं यज्वानश च महर्षयः
 85 के चिद एनं वयवस्यन्ति पितामहसुतं परभुम
     सनत्कुमारं सर्वेषां बरह्मयॊनिं तम अग्रजम
 86 के चिन महेश्वर सुतं के चित पुत्रं विभावसॊः
     उमायाः कृत्तिकानां च गङ्गायाश च वदन्त्य उत
 87 एकधा च दविधा चैव चतुर्धा च महाबलम
     यॊगिनाम ईश्वरं देवं शतशॊ ऽथ सहस्रशः
 88 एतत ते कथितं राजन कार्त्तिकेयाभिषेचनम
     शृणु चैव सरस्वत्यास तीर्थवंशस्य पुण्यताम
 89 बभूव तीर्थप्रवरं हतेषु सुरशत्रुषु
     कुमारेण महाराज तरिविष्टपम इवापरम
 90 ऐश्वर्याणि च तत्रस्थॊ ददाव ईशः पृथक पृथक
     तदा नैरृतमुख्येभ्यस तरैलॊक्ये पावकात्मजः
 91 एवं स भगवांस तस्मिंस तीर्थे दैत्य कुलान्तकः
     अभिषिक्तॊ महाराज देव सेनापतिः सुरैः
 92 औजसं नाम तत तीर्थं यत्र पूर्वम अपां पतिः
     अभिषिक्तः सुरगणैर वरुणॊ भरतर्षभ
 93 तस्मिंस तीर्थवरे सनात्वा सकन्दं चाभ्यर्च्य लाङ्गली
     बराह्मणेभ्यॊ ददौ रुक्मं वासांस्य आभरणानि च
 94 उषित्वा रजनीं तत्र माधवः परवीरहा
     पूज्य तीर्थवरं तच च सपृष्ट्वा तॊयं च लाङ्गली
     हृष्टः परीतमनाश चैव हय अभवन माधवॊत्तमः
 95 एतत ते सर्वम आख्यातं यन मां तवं परिपृच्छसि
     यथाभिषिक्तॊ भगवान सकन्दॊ देवैः समागतैः
   1 [vai]
      śṛṇu mātṛgaṇān rājan kumārānucarān imān
      kīrtyamānān mayā vīra sapatnagaṇasūdanān
  2 yaśasvinīnāṃ mātṝṇāṃ śṛṇu nāmāni bhārata
      yābhir vyāptās trayo lokāḥ kalyāṇībhiś carācarāḥ
  3 prabhāvatī viśālākṣī palitā gonasī tathā
      śrīmatī bahulā caiva tathaiva bahuputrikā
  4 apsu jātā ca gopālī bṛhad ambālikā tathā
      jayāvatī mālatikā dhruvaratnā bhayaṃkarī
  5 vasu dāmā sudāmā ca viśokā nandinī tathā
      ekacūḍā mahācūḍā cakranemiś ca bhārata
  6 uttejanī jayatsenā kamalākṣy atha śobhanā
      śatruṃjayā tathā caiva krodhanā śalabhī kharī
  7 mādhavī śubhavaktrā ca tīrthanemiś ca bhārata
      gītapriyā ca kalyāṇī kadrulā cāmitāśanā
  8 meghasvanā bhogavatī subhrūś ca kanakāvatī
      alātākṣī vīryavatī vidyujjihvā ca bhārata
  9 padmāvatī sunakṣatrā kandarā bahuyojanā
      saṃtānikā ca kauravya kamalā ca mahābalā
  10 sudāmā bahu dāmā ca suprabhā ca yaśasvinī
     nṛtyapriyā ca rājendra śatolūkhala mekhalā
 11 śataghaṇṭā śatānandā bhaga nandā ca bhāginī
     vapuṣmatī candra śītā bhadra kālī ca bhārata
 12 saṃkārikā niṣkuṭikā bhramā catvaravāsinī
     sumaṅgalā svastimatī vṛddhikāmā jaya priyā
 13 dhanadā suprasādā ca bhavadā ca jaleśvarī
     eḍī bheḍī sumeḍī ca vetāla jananī tathā
     kaṇḍūtiḥ kālikā caiva deva mitrā ca bhārata
 14 lambasī ketakī caiva citrasenā tahā balā
     kukkuṭikā śaṅkhanikā tathā jarjarikā nṛpa
 15 kuṇḍārikā kokalikā kaṇḍarā ca śatodarī
     utkrāthinī jareṇā ca mahāvegā ca kaṅkaṇā
 16 manojavā kaṇṭakinī praghasā pūtanā tathā
     khaśayā curvyuṭir vāmā krośanātha taḍit prabhā
 17 maṇḍodarī ca tuṇḍā ca koṭarā meghavāsinī
     subhagā lambinī lambā vasu cūḍā vikatthanī
 18 ūrdhvaveṇī dharā caiva piṅgākṣī lohamekhalā
     pṛthu vaktrā madhurikā madhu kumbhā tathaiva ca
 19 pakṣālikā manthanikā jarāyur jarjarānanā
     khyātā dahadahā caiva tathā dhamadhamā nṛpa
 20 khaṇḍakhaṇḍā ca rājendra pūṣaṇā maṇikuṇḍalā
     amocā caiva kauravya tathā lambapayodharā
 21 veṇuvīṇā dharā caiva piṅgākṣī lohamekhalā
     śaśolūka mukhī kṛṣṇā kharajaṅghā mahājavā
 22 śiśumāra mukhī śvetā lohitākṣī vibhīṣaṇā
     jaṭālikā kāmacarī dīrghajihvā balotkaṭā
 23 kāleḍikā vāmanikā mukuṭā caiva bhārata
     lohitākṣī mahākāyā hari piṇḍī ca bhūmipa
 24 ekākṣarā sukusumā kṛṣṇa karṇī ca bhārata
     kṣura karṇī catuṣkarṇī karṇaprāvaraṇā tathā
 25 catuṣpatha niketā ca gokarṇī mahiṣānanā
     kharakarṇī mahākarṇī bherī svanamahāsvanā
 26 śaṅkhakumbha svanā caiva bhaṅgadā ca mahābalā
     gaṇā ca sugaṇā caiva tathābhīty atha kāmadā
 27 catuṣpatha ratā caiva bhūri tīrthā anyagocarā
     paśudā vittadā caiva sukhadā ca mahāyaśāḥ
     payodā gomahiṣadā suviṣāṇā ca bhārata
 28 pratiṣṭhā supratiṣṭhā ca rocamānā surocanā
     gokarṇī ca sukarṇīca sasirā stherikā tathā
     ekacakrā megharavā meghamālā virocanā
 29 etāś cānyāś ca bahavo mātaro bharatarṣabha
     kārttikeyānuyāyinyo nānārūpāḥ sahasraśaḥ
 30 dīrghanakhyo dīrghadantyo dīrghatuṇḍyaś ca bhārata
     saralā madhurāś caiva yauvanasthāḥ svalaṃkṛtāḥ
 31 māhātmyena ca saṃyuktāḥ kāmarūpadharās tathā
     nirmāṃsa gātryaḥ śvetāś ca tathā kāñcanasaṃnibhāḥ
 32 kṛṣṇameghanibhāś cānyā dhūmrāś ca bharatarṣabha
     aruṇābhā mahābhāgā dīrghakeśyaḥ sitāmbarāḥ
 33 ūrdhvaveṇī dharāś caiva piṅgākṣyo lambamekhalāḥ
     lambodaryo lambakarṇās tathā lambaparo dharāḥ
 34 tāmrākṣyas tāmravarṇāś ca haryakṣyaś ca tathāpare
     varadāḥ kāmacāriṇyo nityapramuditās tathā
 35 yāmyo raudryas tathā saumyāḥ kauberyo 'tha mahābalāḥ
     vāruṇyo 'tha ca māhendryas tathāgneyyaḥ paraṃtapa
 36 vāyavyaś cātha kaumāryo brāhmyaś ca bharatarṣabaḥ
     rūpeṇāpsarasāṃ tulyā jave vāyusamās tathā
 37 parapuṣṭopamā vākye tatharddhyā dhanadopamāḥ
     śakra vīryopamāś caiva dīptyā vahni samās tathā
 38 vṛkṣacatvaravāsinyaś catuṣpatha niketanāḥ
     guhā śmaśānavāsinyaḥ śailaprasravaṇālayāḥ
 39 nānābharaṇadhāriṇyo nānā mālyāmbarās tathā
     nānā viccitra veṣāś ca nānā bhāṣās tathaiva ca
 40 ete cānye ca bahavo gaṇāḥ śatrubhayaṃ karāḥ
     anujagmur mahātmānaṃ tridaśendrasya saṃmate
 41 tataḥ śaktyastram adadad bhagavān pākaśāsanaḥ
     guhāya rājaśārdūla vināśāya suradviṣām
 42 mahāsvanāṃ mahāghaṇṭāṃ dyotamānāṃ sitaprabhām
     taruṇādityavarṇāṃ ca patākāṃ bharatarṣabha
 43 dadau paśupatis tasmai sarvabhūtamahācamūm
     ugrāṃ nānāpraharaṇāṃ tapo vīryabalānvitām
 44 viṣṇur dadau vaijayantīṃ mālāṃ balavivardhinīm
     umā dadau cārajasī vāsasī sūryasaprabhe
 45 gaṅgāṃ kamaṇḍaluṃ divyam amṛtodbhavam uttamam
     dadau prītyā kumārāya daṇḍaṃ caiva bṛhaspatiḥ
 46 garuḍo dayitaṃ putraṃ mayūraṃ citrabarhiṇam
     aruṇas tāmracūḍaṃ ca pradadau caraṇāyudham
 47 paśaṃ tu varuṇo rājā balavīryasamanvitam
     kṛṣṇājinaṃ tathā brahmā brahmaṇyāya dadau prabhuḥ
     samareṣu jayaṃ caiva pradadau lokabhāvanaḥ
 48 senāpatyam anuprāpya skāndo devagaṇasya ha
     śuśubhe jvalito 'rciṣmān dvitīyā iva pāvakaḥ
     tataḥ pāriṣadaiś caiva mātṛbhiś ca samanvitaḥ
 49 sā senā nairṛtī bhīmā saghaṇṭocchritaketanā
     sabherī śaṅkhamurajā sāyudhā sapatākinī
     śāradī dyaur ivābhāti jyotirbhir upaśobhitā
 50 tato deva nikāyās te bhūtasenā gaṇās tathā
     vādayām āsur avyagrā bherīśaṅkhāṃś ca puṣkalān
 51 paṭahāñ jharjharāṃś caiva kṛkacān goviṣāṇikān
     āḍambarān gomukhāṃś caḍiḍimāṃś ca mahāsvanān
 52 tuṣṭuvus te kumāraṃ ca sarve devāḥ savāsavāḥ
     jaguś ca devagandharvā nanṛtuś cāpsarogaṇāḥ
 53 tataḥ prīto mahāsenas tridaśebhyo varaṃ dadau
     ripūn hantāsmi samare ye vo vadhacikīrṣavaḥ
 54 pratigṛhya varaṃ devās tasmād vibudhasattamāt
     prītātmāno mahātmāno menire nihatān ripūn
 55 sarveṣāṃ bhūtasāṃghānāṃ harṣān nādaḥ samutthitaḥ
     apūrayata lokāṃs trīn vare datte mahātmanā
 56 sa niryayau mahāseno mahatyā senayā vṛtaḥ
     vadhāya yudhi daityānāṃ rakṣārthaṃ ca divaukasām
 57 vyavasāyo jayo dharmaḥ siddhir lakṣmīr dhṛtiḥ smṛtiḥ
     mahāsenasya sainyānām agre jagmur narādhipa
 58 sa tayā bhīmayā devaḥ śūlamudgara hastayā
     gadāmusalanārācaśaktitomara hastayā
     dṛptasiṃhaninādinyā vinadya prayayau guhaḥ
 59 taṃ dṛṣṭvā sarvadaiteyā rākṣasā dānavās tathā
     vyadravanta diśaḥ sarvā bhayodvignāḥ samantataḥ
     abhyadravanta devās tān vividhāyudhapāṇayaḥ
 60 dṛṣṭvā ca sa tataḥ kruddhaḥ skandas tejobalānvitaḥ
     śaktyastraṃ bhagavān bhīmaṃ punaḥ punar avāsṛjat
     ādadhac cātmanas tejo haviṣeddha ivānalaḥ
 61 abhyasyamāne śaktyastre skandenāmita tejasā
     ulkā jvālā mahārāja papāta vasudhātale
 62 saṃhrādayantaś ca tathā nirghātāś cāpatan kṣitau
     yathānta kālasamaye sughorāḥ syus tathā nṛpa
 63 kṣiptā hy ekā tathā śaktiḥ sughorānala sūnunā
     tataḥ koṭyo viniṣpetuḥ śaktīnāṃ bharatarṣabha
 64 sa śaktyastreṇa saṃgrāme jaghāna bhagavān prabhuḥ
     daityendraṃ tārakaṃ nāma mahābalaparākramam
     vṛtaṃ daityāyutair vīrair balibhir daśabhir nṛpa
 65 mahiṣaṃ cāṣṭabhiḥ padmair vṛtaṃ saṃkhye nijaghnivān
     tripādaṃ cāyuta śatair jaghāna daśabhir vṛtam
 66 hradodaraṃ nikharvaiś ca vṛtaṃ daśabhir īśvaraḥ
     jaghānānucaraiḥ sārdhaṃ vividhāyudhapāṇibhiḥ
 67 tatrākurvanta vipulaṃ nāddaṃ vadhyatsu śatruṣu
     kumārānucarā rājan pūrayanto diśo daśa
 68 śaktyastrasya tu rājendra tato 'rcirbhiḥ samantataḥ
     dagdhāḥ sahasraśo daityā nādaiḥ skandasya cāpare
 69 patākayāvadhūtāś ca hatāḥ ke cit suradviṣaḥ
     keccīd ghaṇṭā rava trastā nipetur vasudhātale
     ke cit praharaṇaiś chinnā vinipetur gatāsavaḥ
 70 evaṃ suradviṣo 'nekān balavān ātatāyinaḥ
     jaghāna samare vīraḥ kārttikeyo mahābalaḥ
 71 bāṇo nāmātha daiteyo baleḥ putro mahābalaḥ
     krauñcaṃ parvatam āsādya devasaṃghān abādhata
 72 tam abhyayān mahāsenaḥ suraśatrum udāradhīḥ
     sa kārttikeyasya bhayāt krauñcaṃ śaraṇam eyivān
 73 tataḥ krauñcaṃ mahāmanyuḥ krauñcanāda nināditam
     śaktyā bibheda bhagavān kārttikeyo 'gnidattayā
 74 saśāla skandhasaralaṃ trastavānaravāraṇam
     pulinatrasta vihagaṃ viniṣpatita pannagam
 75 golāṅgūrarkṣa saṃghaiś ca dravadbhir anunāditam
     kuraṅga gatinirghoṣam udbhrāntasṛmarācitam
 76 viniṣpatadbhiḥ śarabhaiḥ siṃhaiś ca sahasā drutaiḥ
     śocyām api daśāṃ prāpto rarājaiva sa parvataḥ
 77 vidyādharāḥ samutpetus tasya śṛṅganivāsinaḥ
     kiṃnarāś ca samudvignāḥ śaktipāta ravoddhatāḥ
 78 tato daityā viniṣpetuḥ śataśo 'tha sahasraśaḥ
     pradīptāt parvataśreṣṭhād vicitrābharaṇa srajaḥ
 79 tān nijaghnur atikramya kumārānucarā mṛdhe
     bibheda śaktyā krauñcaṃ ca pāvakiḥ paravīrahā
 80 bahudhā caikadhā caiva kṛtvātmānaṃ mahātmanā
     śaktiḥ kṣiptā raṇe tasya pāṇim eti punaḥ punaḥ
 81 evaṃ prabhāvo bhagavān ato bhūyaś ca pāvakiḥ
     krauñcas tena vinirbhinno daityāś ca śataśo hatāḥ
 82 tataḥ sa bhagavān devo nihatya vibudhadviṣaḥ
     sabhājyamāno vibudhaiḥ paraṃ harṣam avāpa ha
 83 tato dundubhayo rājan neduḥ śaṅkhāś ca bhārata
     mumucur deva yoṣāś ca puṣpavarṣam anuttamam
 84 divyagandham upādāya vavau puṇyaś ca mārutaḥ
     gandharvās tuṣṭuvuś cainaṃ yajvānaś ca maharṣayaḥ
 85 ke cid enaṃ vyavasyanti pitāmahasutaṃ prabhum
     sanatkumāraṃ sarveṣāṃ brahmayoniṃ tam agrajam
 86 ke cin maheśvara sutaṃ ke cit putraṃ vibhāvasoḥ
     umāyāḥ kṛttikānāṃ ca gaṅgāyāś ca vadanty uta
 87 ekadhā ca dvidhā caiva caturdhā ca mahābalam
     yoginām īśvaraṃ devaṃ śataśo 'tha sahasraśaḥ
 88 etat te kathitaṃ rājan kārttikeyābhiṣecanam
     śṛṇu caiva sarasvatyās tīrthavaṃśasya puṇyatām
 89 babhūva tīrthapravaraṃ hateṣu suraśatruṣu
     kumāreṇa mahārāja triviṣṭapam ivāparam
 90 aiśvaryāṇi ca tatrastho dadāv īśaḥ pṛthak pṛthak
     tadā nairṛtamukhyebhyas trailokye pāvakātmajaḥ
 91 evaṃ sa bhagavāṃs tasmiṃs tīrthe daitya kulāntakaḥ
     abhiṣikto mahārāja deva senāpatiḥ suraiḥ
 92 aujasaṃ nāma tat tīrthaṃ yatra pūrvam apāṃ patiḥ
     abhiṣiktaḥ suragaṇair varuṇo bharatarṣabha
 93 tasmiṃs tīrthavare snātvā skandaṃ cābhyarcya lāṅgalī
     brāhmaṇebhyo dadau rukmaṃ vāsāṃsy ābharaṇāni ca
 94 uṣitvā rajanīṃ tatra mādhavaḥ paravīrahā
     pūjya tīrthavaraṃ tac ca spṛṣṭvā toyaṃ ca lāṅgalī
     hṛṣṭaḥ prītamanāś caiva hy abhavan mādhavottamaḥ
 95 etat te sarvam ākhyātaṃ yan māṃ tvaṃ paripṛcchasi
     yathābhiṣikto bhagavān skando devaiḥ samāgataiḥ

Book 9 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 9
Chapter 46

  1 [ज]
      अत्यद्भुतम इदं बरह्मञ शरुतवान अस्मि तत्त्वतः
      अभिषेकं कुमारस्य विस्तरेण यथाविधि
  2 यच छरुत्वा पूतम आत्मानं विजानामि तपॊधन
      परहृष्टानि च रॊमाणि परसन्नं च मनॊ मम
  3 अभिषेकं कुमारस्य दैत्यानां च वधं तथा
      शरुत्वा मे परमा परीतिर भूयः कौतूहलं हि मे
  4 अपां पतिः कथं हय अस्मिन्न अभिषिक्तः सुरासुरैः
      तन मे बरूहि महाप्राज्ञ कुशलॊ हय असि सत्तम
  5 [वै]
      शृणु राजन्न इदं चित्रं पूर्वकल्पे यथातथम
      आदौ कृतयुगे तस्मिन वर्तमाने यथाविधि
      वरुणं देवताः सर्वाः समेत्येदम अथाब्रुवन
  6 यथास्मान सुरराट शक्रॊ भयेभ्यः पाति सर्वदा
      तथा तवम अपि सर्वासां सरितां वै पतिर भव
  7 वासश च ते सदा देवसागरे मकरालये
      समुद्रॊ ऽयं तव वशे भविष्यति नदीपतिः
  8 सॊमेन सार्धं च तव हानि वृद्धी भविष्यतः
      एवम अस्त्व इति तान देवान वरुणॊ वाक्यम अब्रवीत
  9 समागम्य ततः सर्वे वरुणं सागरालयम
      अपां पतिं परचक्रुर हि विधिदृष्टेन कर्मणा
  10 अभिषिच्य ततॊ देवा वरुणं यादसां पति
     जग्मुः सवान्य एव सथानानि पूजयित्वा जलेश्वरम
 11 अभिषिक्तस ततॊ देवैर वरुणॊ ऽपि महायशाः
     सरितः सागरांश चैव नदांश चैव सरांसि च
     पालयाम आस विधिना यथा देवाञ शतक्रतुः
 12 ततस तत्राप्य उपस्पृश्य दत्त्वा च विविधं वसु
     अग्नितीर्थं महाप्राज्ञः स जगाम परलम्बहा
     नष्टॊ न दृश्यते यत्र शमी गर्भे हुताशनः
 13 लॊकालॊक विनाशे च परादुर्भूते तदानघ
     उपतस्थुर महात्मानं सर्वलॊकपितामहम
 14 अग्निः परनष्टॊ भगवान कारणं च न विद्महे
     सर्वलॊकक्षयॊ मा भूत संपादयतु नॊ ऽनलम
 15 [ज]
     किमर्थं भगवान अग्निः परनष्टॊ लॊकभावनः
     विज्ञातश च कथं देवैस तन ममाचक्ष्व तत्त्वतः
 16 [वै]
     भृगॊः शापाद भृशं भीतॊ जातवेदाः परतापवान
     शमी गर्भम अथासाद्य ननाश भगवांस ततः
 17 परनष्टे तु तदा वह्नौ देवाः सर्वे सवासवाः
     अन्वेषन्त तदा नष्टं जवलनं भृशदुःखिताः
 18 ततॊ ऽगनितीर्थम आसाद्य शमी गर्भस्थम एव हि
     ददृशुर जवलनं तत्र वसमानं यथाविधि
 19 देवाः सर्वे नरव्याघ्र बृहस्पतिपुरॊगमाः
     जवलनं तं समासाद्य परीताभूवन सवासवाः
     पुनर यथागतं जग्मुः सर्वभक्षश च सॊ ऽभवत
 20 भृगॊः शापान महीपाल यद उक्तं बरह्मवादिना
     तत्राप्य आप्लुत्य मतिमान बरह्मयॊनिं जगाम ह
 21 ससर्ज भगवान यत्र सर्वलॊकपितामहः
     तत्राप्लुत्य ततॊ बरह्मा सह देवैः परभुः पुरा
     ससर्ज चान्नानि तथा देवतानां यथाविधि
 22 तत्र सनात्वा च दत्त्वा च वसूनि विविधानि च
     कौबेरं परययौ तीर्थं तत्र तप्त्वा महत तपः
     धनाधिपत्यं संप्राप्तॊ राजन्न ऐलबिलः परभुः
 23 तत्रस्थम एव तं राजन धनानि निधयस तथा
     उपतस्थुर नरश्रेष्ठ तत तीर्थं लाङ्गली ततः
     गत्वा सनात्वा च विधिवद बराह्मणेभ्यॊ धनं ददौ
 24 ददृशे तत्र तत सथानं कौबेरे काननॊत्तमे
     पुरा यत्र तपस तप्तं विपुलं सुमहात्मना
 25 यत्र राज्ञा कुबेरेण वरा लब्धाश च पुष्कलाः
     धनाधिपत्यं सख्यं च रुद्रेणामित तेजसा
 26 सुरत्वं लॊकपालत्वं पुत्रं च नलकूबरम
     यत्र लेभे महाबाहॊ धनाधिपतिर अञ्जसा
 27 अभिषिक्तश च तत्रैव समागम्य मरुद्गणैः
     वाहनं चास्य तद दत्तं हंसयुक्तं मनॊरमम
     विमानं पुष्पकं दिव्यं नैरृतैश्वर्यम एव च
 28 तत्राप्लुत्य बलॊ राजन दत्त्वा दायांश च पुष्कलान
     जगाम तवरितॊ रामस तीर्थं शवेतानुलेपनः
 29 निषेवितं सर्वसत्त्वैर नाम्ना बदर पाचनम
     नानर्तुक वनॊपेतं सदा पुष्पफलं शुभम
   1 [j]
      atyadbhutam idaṃ brahmañ śrutavān asmi tattvataḥ
      abhiṣekaṃ kumārasya vistareṇa yathāvidhi
  2 yac chrutvā pūtam ātmānaṃ vijānāmi tapodhana
      prahṛṣṭāni ca romāṇi prasannaṃ ca mano mama
  3 abhiṣekaṃ kumārasya daityānāṃ ca vadhaṃ tathā
      śrutvā me paramā prītir bhūyaḥ kautūhalaṃ hi me
  4 apāṃ patiḥ kathaṃ hy asminn abhiṣiktaḥ surāsuraiḥ
      tan me brūhi mahāprājña kuśalo hy asi sattama
  5 [vai]
      śṛṇu rājann idaṃ citraṃ pūrvakalpe yathātatham
      ādau kṛtayuge tasmin vartamāne yathāvidhi
      varuṇaṃ devatāḥ sarvāḥ sametyedam athābruvan
  6 yathāsmān surarāṭ śakro bhayebhyaḥ pāti sarvadā
      tathā tvam api sarvāsāṃ saritāṃ vai patir bhava
  7 vāsaś ca te sadā devasāgare makarālaye
      samudro 'yaṃ tava vaśe bhaviṣyati nadīpatiḥ
  8 somena sārdhaṃ ca tava hāni vṛddhī bhaviṣyataḥ
      evam astv iti tān devān varuṇo vākyam abravīt
  9 samāgamya tataḥ sarve varuṇaṃ sāgarālayam
      apāṃ patiṃ pracakrur hi vidhidṛṣṭena karmaṇā
  10 abhiṣicya tato devā varuṇaṃ yādasāṃ pati
     jagmuḥ svāny eva sthānāni pūjayitvā jaleśvaram
 11 abhiṣiktas tato devair varuṇo 'pi mahāyaśāḥ
     saritaḥ sāgarāṃś caiva nadāṃś caiva sarāṃsi ca
     pālayām āsa vidhinā yathā devāñ śatakratuḥ
 12 tatas tatrāpy upaspṛśya dattvā ca vividhaṃ vasu
     agnitīrthaṃ mahāprājñaḥ sa jagāma pralambahā
     naṣṭo na dṛśyate yatra śamī garbhe hutāśanaḥ
 13 lokāloka vināśe ca prādurbhūte tadānagha
     upatasthur mahātmānaṃ sarvalokapitāmaham
 14 agniḥ pranaṣṭo bhagavān kāraṇaṃ ca na vidmahe
     sarvalokakṣayo mā bhūt saṃpādayatu no 'nalam
 15 [j]
     kimarthaṃ bhagavān agniḥ pranaṣṭo lokabhāvanaḥ
     vijñātaś ca kathaṃ devais tan mamācakṣva tattvataḥ
 16 [vai]
     bhṛgoḥ śāpād bhṛśaṃ bhīto jātavedāḥ pratāpavān
     śamī garbham athāsādya nanāśa bhagavāṃs tataḥ
 17 pranaṣṭe tu tadā vahnau devāḥ sarve savāsavāḥ
     anveṣanta tadā naṣṭaṃ jvalanaṃ bhṛśaduḥkhitāḥ
 18 tato 'gnitīrtham āsādya śamī garbhastham eva hi
     dadṛśur jvalanaṃ tatra vasamānaṃ yathāvidhi
 19 devāḥ sarve naravyāghra bṛhaspatipurogamāḥ
     jvalanaṃ taṃ samāsādya prītābhūvan savāsavāḥ
     punar yathāgataṃ jagmuḥ sarvabhakṣaś ca so 'bhavat
 20 bhṛgoḥ śāpān mahīpāla yad uktaṃ brahmavādinā
     tatrāpy āplutya matimān brahmayoniṃ jagāma ha
 21 sasarja bhagavān yatra sarvalokapitāmahaḥ
     tatrāplutya tato brahmā saha devaiḥ prabhuḥ purā
     sasarja cānnāni tathā devatānāṃ yathāvidhi
 22 tatra snātvā ca dattvā ca vasūni vividhāni ca
     kauberaṃ prayayau tīrthaṃ tatra taptvā mahat tapaḥ
     dhanādhipatyaṃ saṃprāpto rājann ailabilaḥ prabhuḥ
 23 tatrastham eva taṃ rājan dhanāni nidhayas tathā
     upatasthur naraśreṣṭha tat tīrthaṃ lāṅgalī tataḥ
     gatvā snātvā ca vidhivad brāhmaṇebhyo dhanaṃ dadau
 24 dadṛśe tatra tat sthānaṃ kaubere kānanottame
     purā yatra tapas taptaṃ vipulaṃ sumahātmanā
 25 yatra rājñā kubereṇa varā labdhāś ca puṣkalāḥ
     dhanādhipatyaṃ sakhyaṃ ca rudreṇāmita tejasā
 26 suratvaṃ lokapālatvaṃ putraṃ ca nalakūbaram
     yatra lebhe mahābāho dhanādhipatir añjasā
 27 abhiṣiktaś ca tatraiva samāgamya marudgaṇaiḥ
     vāhanaṃ cāsya tad dattaṃ haṃsayuktaṃ manoramam
     vimānaṃ puṣpakaṃ divyaṃ nairṛtaiśvaryam eva ca
 28 tatrāplutya balo rājan dattvā dāyāṃś ca puṣkalān
     jagāma tvarito rāmas tīrthaṃ śvetānulepanaḥ
 29 niṣevitaṃ sarvasattvair nāmnā badara pācanam
     nānartuka vanopetaṃ sadā puṣpaphalaṃ śubham

Book 9 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 9
Chapter 47

  1 [वै]
      ततस तीर्थवरं रामॊ ययौ बदर पाचनम
      तपस्विसिद्धचरितं यत्र कन्या धृतव्रता
  2 भरद्वाजस्य दुहिता रूपेणाप्रतिमा भुवि
      सरुचावती नाम विभॊ कुमारी बरह्मचारिणी
  3 तपश चचार सात्युग्रं नियमैर बहुभिर नृप
      भर्ता मे देवराजः सयाद इति निश्चित्य भामिनी
  4 समास तस्या वयतिक्रान्ता बह्व्यः कुरुकुलॊद्वह
      चरन्त्या नियमांस तांस तान सत्रीभिस तीव्रान सुदुश्चरान
  5 तस्यास तु तेन वृत्तेन तपसा च विशां पते
      भक्त्या च भगवान परीतः परया पाकशासनः
  6 आजगामाश्रमं तस्यास तरिदशाधिपतिः परभुः
      आस्थाय रूपं विप्रर्षेर वसिष्ठस्य महात्मनः
  7 सा तं दृष्ट्वॊग्र तपसं वसिष्ठं तपतां वरम
      आचारैर मुनिभिर दृष्टैः पूजयाम आस भारत
  8 उवाच नियमज्ञा च कल्याणी सा परियंवदा
      भगवन मुनिशार्दूल किम आज्ञापयसि परभॊ
  9 सर्वम अद्य यथाशक्ति तव दास्यामि सुव्रत
      शक्र भक्त्या तु ते पाणिं न दास्यामि कथं चन
  10 वरतैश च नियमैश चैव तपसा च तपॊधन
     शक्रस तॊषयितव्यॊ वै मया तरिभुवनेश्वरः
 11 इत्य उक्तॊ भगवान देवः समयन्न इव निरीक्ष्य ताम
     उवाच नियमज्ञां तां सान्त्वयन्न इव भारत
 12 उग्रं तपश चरसि वै विदिता मे ऽसि सुव्रते
     यदर्थम अयम आरम्भस तव कल्याणि हृद्गतः
 13 तच च सर्वं यथा भूतं भविष्यति वरानने
     तपसा लभ्यते सर्वं सर्वं तपसि तिष्ठति
 14 यानि सथानानि दिव्यानि विबुधानां शुभानने
     तपसा तानि पराप्यानि तपॊ मूलं महत सुखम
 15 इह कृत्वा तपॊ घॊरं देहं संन्यस्य मानवाः
     देवत्वं यान्ति कल्याणि शृणु चेदं वचॊ मम
 16 पचस्वैतानि सुभगे बदराणि शुभव्रते
     पचेत्य उक्त्वा स भगवाञ जगाम बलसूदनः
 17 आमन्त्र्य तां तु कल्याणीं ततॊ जप्यं जजाप सः
     अविदूरे ततस तस्माद आश्रमात तीर्थम उत्तमे
     इन्द्र तीर्थे महाराज तरिषु लॊकेषु विश्रुते
 18 तस्या जिज्ञासनार्थं स भगवान पाकशासनः
     बदराणाम अपचनं चकार विबुधाधिपः
 19 ततः स परयता राजन वाग्यता विगतक्लमा
     तत्परा शुचि संवीता पावके समधिश्रयत
     अपचद राजशार्दूल बदराणि महाव्रता
 20 तस्याः पचन्त्याः सुमहान कालॊ ऽगात पुरुषर्षभ
     न च सम तान्य अपच्यन्त दिनं च कषयम अभ्यगत
 21 हुताशनेन दग्धश च यस तस्याः काष्ठसंचयः
     अकाष्ठम अग्निं सा दृष्ट्वा सवशरीरम अथादहत
 22 पादौ परक्षिप्य सा पूर्वं पावके चारुदर्शना
     दग्धौ दग्धौ पुनः पादाव उपावर्तयतानघा
 23 चरणौ दह्यमानौ च नाचिन्तयद अनिन्दिता
     दुःखं कमलपत्राक्षी महर्षेः परियकाम्यया
 24 अथ तत कर्म दृष्ट्वास्याः परीतस तरिभुवनेश्वरः
     ततः संदर्शयाम आस कन्यायै रूपम आत्मनः
 25 उवाच च सुरश्रेष्ठस तां कन्यां सुदृढ वरताम
     परीतॊ ऽसमि ते शुभे भक्त्या तपसा नियमेन च
 26 तस्माद यॊ ऽभिमतः कामः स ते संपत्स्यते शुभे
     देहं तयक्त्वा महाभागे तरिदिवे मयि वत्स्यसि
 27 इदं च ते तीर्थवरं सथिरं लॊके भविष्यति
     सर्वपापापहं सुभ्रु नाम्ना बदर पाचनम
     विख्यातं तरिषु लॊकेषु बरह्मर्षिभिर अभिप्लुतम
 28 अस्मिन खलु महाभागे शुभे तीर्थवरे पुरा
     तयक्त्वा सप्तर्षयॊ जग्मुर हिमवन्तम अरुन्धतीम
 29 ततस ते वै महाभागा गत्वा तत्र सुसंशिताः
     वृत्त्यर्थं फलमूलानि समाहर्तुं ययुः किल
 30 तेषां वृत्त्यर्थिनां तत्र वसतां हिमवद्वने
     अनावृष्टिर अनुप्राप्ता तदा दवादश वार्षिकी
 31 ते कृत्वा चाश्रमं तत्र नयवसन्त तपस्विनः
     अरुन्धत्य अपि कल्याणी तपॊनित्याभवत तदा
 32 अरुन्धतीं ततॊ दृष्ट्वा तीव्रं नियमम आस्थिताम
     अथागमत तरिनयहः सुप्रीतॊ वरदस तदा
 33 बराह्मं रूपं ततः कृत्वा महादेवॊ महायशाः
     ताम अभ्येत्याब्रवीद देवॊ भिक्षाम इच्छाम्य अहं शुभे
 34 परत्युवाच ततः सा तं बराह्मणं चारुदर्शना
     कषीणॊ ऽननसंचयॊ विप्र बदराणीह भक्षय
     ततॊ ऽबरवीन महादेवः पचस्वैतानि सुव्रते
 35 इत्य उक्ता सापचत तानि बराह्मण परियकाम्यया
     अधिश्रित्य समिद्धे ऽगनौ बदराणि यशस्विनी
 36 दिव्या मनॊरमाः पुण्याः कथाः शुश्राव सा तदा
     अतीता सा तव अनावृष्टिर घॊरा दवादश वार्षिकी
 37 अनश्नन्त्याः पचन्त्याश च शृण्वन्त्याश च कथाः शुभाः
     अहः समः स तस्यास तु कालॊ ऽतीतः सुदारुणः
 38 ततस ते मुनयः पराप्ताः फलान्य आदाय पर्वतात
     ततः स भगवान परीतः परॊवाचारुन्धतीं तदा
 39 उपसर्पस्व धर्मज्ञे यथापूर्वम इमान ऋषीन
     परीतॊ ऽसमि तव धर्मज्ञ तपसा नियमेन च
 40 ततः संदर्शयाम आस सवरूपं भगवान हरः
     ततॊ ऽबरवीत तदा तेभ्यस तस्यास तच चरितं महत
 41 भवद्भिर हिमवत्पृष्ठे यत तपः समुपार्जितम
     अस्याश च यत तपॊ विप्रा न समं तन मतं मम
 42 अनया हि तपस्विन्या तपस तप्तं सुदुश्चरम
     अनश्नन्त्या पचन्त्या च समा दवादश पारिताः
 43 ततः परॊवाच भगवांस ताम एवारुन्धतीं पुनः
     वरं वृणीष्व कल्याणि यत ते ऽभिलषितं हृदि
 44 साब्रवीत पृथु ताम्राक्षी देवं सप्तर्षिसंसदि
     भगवान यदि मे परीतस तीर्थं सयाद इदम उत्तमम
     सिद्धदेवर्षिदयितं नाम्ना बदर पाचनम
 45 तथास्मिन देवदेवेश तरिरात्रम उषितः शुचिः
     पराप्नुयाद उपवासेन फलं दवादश वार्षिकम
     एवम अस्त्व इति तां चॊक्त्वा हरॊ यातस तदा दिवम
 46 ऋषयॊ विस्मयं जग्मुस तां दृष्ट्वा चाप्य अरुन्धतीम
     अश्रान्तां चावि वर्णां च कषुत्पिपासा सहां सतीम
 47 एवं सिद्धिः परा पराप्ता अरुन्धत्या विशुद्धया
     यथा तवया महाभागे मदर्थं संशितव्रते
 48 विशेषॊ हि तवया भद्रे वरते हय अस्मिन समर्पितः
     तथा चेदं ददाम्य अद्य नियमेन सुतॊषितः
 49 विशेषं तव कल्याणि परयच्छामि वरं वरे
     अरुन्धत्या वरस तस्या यॊ दत्तॊ वै महात्मना
 50 तस्य चाहं परसादेन तव कल्याणि तेजसा
     परवक्ष्याम्य अपरं भूयॊ वरम अत्र यथाविधि
 51 यस तव एकां रजनीं तीर्थे वत्स्यते सुसमाहितः
     स सनात्वा पराप्स्यते लॊकान देहन्यासाच च दुर्लभान
 52 इत्य उक्त्वा भगवान देवः सहस्राक्षः परतापवान
     सरुचावतीं ततः पुण्यां जगाम तरिदिवं पुनः
 53 गते वज्रधरे राजंस तत्र वर्षं पपात ह
     पुष्पाणां भरतश्रेष्ठ दिव्यानां दिव्यगन्धिनाम
 54 नेदुर दुन्दुभयश चापि समन्तात सुमहास्वनाः
     मारुतश च ववौ युक्त्या पुण्यगन्धॊ विशां पते
 55 उत्सृज्य तु शुभं देहं जगामेन्द्रस्य भार्यताम
     तपसॊग्रेण सा लब्ध्वा तेन रेमे सहाच्युत
 56 [ज]
     का तस्या भगवन माता कव संवृद्धा च शॊभना
     शरॊतुम इच्छाम्य अहं बरह्मन परं कौतूहलं हि मे
 57 [वै]
     भारद्वाजस्य विप्रर्षेः सकन्नं रेतॊ महात्मनः
     दृष्ट्वाप्सरसम आयान्तीं घृताचीं पृथुलॊचनाम
 58 स तु जग्राह तद रेतः करेण जपतां वरः
     तदावपत पर्णपुटे तत्र सा संभवच छुभा
 59 तस्यास तु जत कर्मादि कृत्वा सर्वं तपॊधनः
     नाम चास्याः स कृतवान भारद्वाजॊ महामुनिः
 60 सरुचावतीति धर्मात्मा तदर्षिगणसंसदि
     स च ताम आश्रमे नयस्य जगाम हिमवद्वनम
 61 तत्राप्य उपस्पृश्य महानुभावॊ; वसूनि दत्त्वा च महाद्विजेभ्यः
     जगाम तीर्थं सुसमाहितात्मा; शक्रस्य वृष्णिप्रवरस तदानीम
   1 [vai]
      tatas tīrthavaraṃ rāmo yayau badara pācanam
      tapasvisiddhacaritaṃ yatra kanyā dhṛtavratā
  2 bharadvājasya duhitā rūpeṇāpratimā bhuvi
      srucāvatī nāma vibho kumārī brahmacāriṇī
  3 tapaś cacāra sātyugraṃ niyamair bahubhir nṛpa
      bhartā me devarājaḥ syād iti niścitya bhāminī
  4 samās tasyā vyatikrāntā bahvyaḥ kurukulodvaha
      carantyā niyamāṃs tāṃs tān strībhis tīvrān suduścarān
  5 tasyās tu tena vṛttena tapasā ca viśāṃ pate
      bhaktyā ca bhagavān prītaḥ parayā pākaśāsanaḥ
  6 ājagāmāśramaṃ tasyās tridaśādhipatiḥ prabhuḥ
      āsthāya rūpaṃ viprarṣer vasiṣṭhasya mahātmanaḥ
  7 sā taṃ dṛṣṭvogra tapasaṃ vasiṣṭhaṃ tapatāṃ varam
      ācārair munibhir dṛṣṭaiḥ pūjayām āsa bhārata
  8 uvāca niyamajñā ca kalyāṇī sā priyaṃvadā
      bhagavan muniśārdūla kim ājñāpayasi prabho
  9 sarvam adya yathāśakti tava dāsyāmi suvrata
      śakra bhaktyā tu te pāṇiṃ na dāsyāmi kathaṃ cana
  10 vrataiś ca niyamaiś caiva tapasā ca tapodhana
     śakras toṣayitavyo vai mayā tribhuvaneśvaraḥ
 11 ity ukto bhagavān devaḥ smayann iva nirīkṣya tām
     uvāca niyamajñāṃ tāṃ sāntvayann iva bhārata
 12 ugraṃ tapaś carasi vai viditā me 'si suvrate
     yadartham ayam ārambhas tava kalyāṇi hṛdgataḥ
 13 tac ca sarvaṃ yathā bhūtaṃ bhaviṣyati varānane
     tapasā labhyate sarvaṃ sarvaṃ tapasi tiṣṭhati
 14 yāni sthānāni divyāni vibudhānāṃ śubhānane
     tapasā tāni prāpyāni tapo mūlaṃ mahat sukham
 15 iha kṛtvā tapo ghoraṃ dehaṃ saṃnyasya mānavāḥ
     devatvaṃ yānti kalyāṇi śṛṇu cedaṃ vaco mama
 16 pacasvaitāni subhage badarāṇi śubhavrate
     pacety uktvā sa bhagavāñ jagāma balasūdanaḥ
 17 āmantrya tāṃ tu kalyāṇīṃ tato japyaṃ jajāpa saḥ
     avidūre tatas tasmād āśramāt tīrtham uttame
     indra tīrthe mahārāja triṣu lokeṣu viśrute
 18 tasyā jijñāsanārthaṃ sa bhagavān pākaśāsanaḥ
     badarāṇām apacanaṃ cakāra vibudhādhipaḥ
 19 tataḥ sa prayatā rājan vāgyatā vigataklamā
     tatparā śuci saṃvītā pāvake samadhiśrayat
     apacad rājaśārdūla badarāṇi mahāvratā
 20 tasyāḥ pacantyāḥ sumahān kālo 'gāt puruṣarṣabha
     na ca sma tāny apacyanta dinaṃ ca kṣayam abhyagat
 21 hutāśanena dagdhaś ca yas tasyāḥ kāṣṭhasaṃcayaḥ
     akāṣṭham agniṃ sā dṛṣṭvā svaśarīram athādahat
 22 pādau prakṣipya sā pūrvaṃ pāvake cārudarśanā
     dagdhau dagdhau punaḥ pādāv upāvartayatānaghā
 23 caraṇau dahyamānau ca nācintayad aninditā
     duḥkhaṃ kamalapatrākṣī maharṣeḥ priyakāmyayā
 24 atha tat karma dṛṣṭvāsyāḥ prītas tribhuvaneśvaraḥ
     tataḥ saṃdarśayām āsa kanyāyai rūpam ātmanaḥ
 25 uvāca ca suraśreṣṭhas tāṃ kanyāṃ sudṛḍha vratām
     prīto 'smi te śubhe bhaktyā tapasā niyamena ca
 26 tasmād yo 'bhimataḥ kāmaḥ sa te saṃpatsyate śubhe
     dehaṃ tyaktvā mahābhāge tridive mayi vatsyasi
 27 idaṃ ca te tīrthavaraṃ sthiraṃ loke bhaviṣyati
     sarvapāpāpahaṃ subhru nāmnā badara pācanam
     vikhyātaṃ triṣu lokeṣu brahmarṣibhir abhiplutam
 28 asmin khalu mahābhāge śubhe tīrthavare purā
     tyaktvā saptarṣayo jagmur himavantam arundhatīm
 29 tatas te vai mahābhāgā gatvā tatra susaṃśitāḥ
     vṛttyarthaṃ phalamūlāni samāhartuṃ yayuḥ kila
 30 teṣāṃ vṛttyarthināṃ tatra vasatāṃ himavadvane
     anāvṛṣṭir anuprāptā tadā dvādaśa vārṣikī
 31 te kṛtvā cāśramaṃ tatra nyavasanta tapasvinaḥ
     arundhaty api kalyāṇī taponityābhavat tadā
 32 arundhatīṃ tato dṛṣṭvā tīvraṃ niyamam āsthitām
     athāgamat trinayahaḥ suprīto varadas tadā
 33 brāhmaṃ rūpaṃ tataḥ kṛtvā mahādevo mahāyaśāḥ
     tām abhyetyābravīd devo bhikṣām icchāmy ahaṃ śubhe
 34 pratyuvāca tataḥ sā taṃ brāhmaṇaṃ cārudarśanā
     kṣīṇo 'nnasaṃcayo vipra badarāṇīha bhakṣaya
     tato 'bravīn mahādevaḥ pacasvaitāni suvrate
 35 ity uktā sāpacat tāni brāhmaṇa priyakāmyayā
     adhiśritya samiddhe 'gnau badarāṇi yaśasvinī
 36 divyā manoramāḥ puṇyāḥ kathāḥ śuśrāva sā tadā
     atītā sā tv anāvṛṣṭir ghorā dvādaśa vārṣikī
 37 anaśnantyāḥ pacantyāś ca śṛṇvantyāś ca kathāḥ śubhāḥ
     ahaḥ samaḥ sa tasyās tu kālo 'tītaḥ sudāruṇaḥ
 38 tatas te munayaḥ prāptāḥ phalāny ādāya parvatāt
     tataḥ sa bhagavān prītaḥ provācārundhatīṃ tadā
 39 upasarpasva dharmajñe yathāpūrvam imān ṛṣīn
     prīto 'smi tava dharmajña tapasā niyamena ca
 40 tataḥ saṃdarśayām āsa svarūpaṃ bhagavān haraḥ
     tato 'bravīt tadā tebhyas tasyās tac caritaṃ mahat
 41 bhavadbhir himavatpṛṣṭhe yat tapaḥ samupārjitam
     asyāś ca yat tapo viprā na samaṃ tan mataṃ mama
 42 anayā hi tapasvinyā tapas taptaṃ suduścaram
     anaśnantyā pacantyā ca samā dvādaśa pāritāḥ
 43 tataḥ provāca bhagavāṃs tām evārundhatīṃ punaḥ
     varaṃ vṛṇīṣva kalyāṇi yat te 'bhilaṣitaṃ hṛdi
 44 sābravīt pṛthu tāmrākṣī devaṃ saptarṣisaṃsadi
     bhagavān yadi me prītas tīrthaṃ syād idam uttamam
     siddhadevarṣidayitaṃ nāmnā badara pācanam
 45 tathāsmin devadeveśa trirātram uṣitaḥ śuciḥ
     prāpnuyād upavāsena phalaṃ dvādaśa vārṣikam
     evam astv iti tāṃ coktvā haro yātas tadā divam
 46 ṛṣayo vismayaṃ jagmus tāṃ dṛṣṭvā cāpy arundhatīm
     aśrāntāṃ cāvi varṇāṃ ca kṣutpipāsā sahāṃ satīm
 47 evaṃ siddhiḥ parā prāptā arundhatyā viśuddhayā
     yathā tvayā mahābhāge madarthaṃ saṃśitavrate
 48 viśeṣo hi tvayā bhadre vrate hy asmin samarpitaḥ
     tathā cedaṃ dadāmy adya niyamena sutoṣitaḥ
 49 viśeṣaṃ tava kalyāṇi prayacchāmi varaṃ vare
     arundhatyā varas tasyā yo datto vai mahātmanā
 50 tasya cāhaṃ prasādena tava kalyāṇi tejasā
     pravakṣyāmy aparaṃ bhūyo varam atra yathāvidhi
 51 yas tv ekāṃ rajanīṃ tīrthe vatsyate susamāhitaḥ
     sa snātvā prāpsyate lokān dehanyāsāc ca durlabhān
 52 ity uktvā bhagavān devaḥ sahasrākṣaḥ pratāpavān
     srucāvatīṃ tataḥ puṇyāṃ jagāma tridivaṃ punaḥ
 53 gate vajradhare rājaṃs tatra varṣaṃ papāta ha
     puṣpāṇāṃ bharataśreṣṭha divyānāṃ divyagandhinām
 54 nedur dundubhayaś cāpi samantāt sumahāsvanāḥ
     mārutaś ca vavau yuktyā puṇyagandho viśāṃ pate
 55 utsṛjya tu śubhaṃ dehaṃ jagāmendrasya bhāryatām
     tapasogreṇa sā labdhvā tena reme sahācyuta
 56 [j]
     kā tasyā bhagavan mātā kva saṃvṛddhā ca śobhanā
     śrotum icchāmy ahaṃ brahman paraṃ kautūhalaṃ hi me
 57 [vai]
     bhāradvājasya viprarṣeḥ skannaṃ reto mahātmanaḥ
     dṛṣṭvāpsarasam āyāntīṃ ghṛtācīṃ pṛthulocanām
 58 sa tu jagrāha tad retaḥ kareṇa japatāṃ varaḥ
     tadāvapat parṇapuṭe tatra sā saṃbhavac chubhā
 59 tasyās tu jata karmādi kṛtvā sarvaṃ tapodhanaḥ
     nāma cāsyāḥ sa kṛtavān bhāradvājo mahāmuniḥ
 60 srucāvatīti dharmātmā tadarṣigaṇasaṃsadi
     sa ca tām āśrame nyasya jagāma himavadvanam
 61 tatrāpy upaspṛśya mahānubhāvo; vasūni dattvā ca mahādvijebhyaḥ
     jagāma tīrthaṃ susamāhitātmā; śakrasya vṛṣṇipravaras tadānīm

Book 9 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 9
Chapter 48

  1 [वै]
      इन्द्र तीर्थं ततॊ गत्वा यदूनां परवरॊ बली
      विप्रेभ्यॊ धनरत्नानि ददौ सनात्वा यथाविधि
  2 तत्र हय अमर राजॊ ऽसाव ईजे करतुशतेन ह
      बृहस्पतेश च देवेशः परददौ विपुलं धनम
  3 निरर्गलान सजारूथ्यान सर्वान विविधदक्षिणान
      आजहार करतूंस तत्र यथॊक्तान वेदपारगैः
  4 तान करतून भरतश्रेष्ठ शतकृत्वॊ महाद्युतिः
      पूरयाम आस विधिवत ततः खयातः शतक्रतुः
  5 तस्य नाम्ना च तत तीर्थं शिवं पुण्यं सनातनम
      इन्द्र तीर्थम इति खयातं सर्वपापप्रमॊचनम
  6 उपस्पृश्य च तत्रापि विधिवन मुसलायुधः
      बराह्मणान पूजयित्वा च पानाच्छादन भॊजनैः
      शुभं तीर्थवरं तस्माद राम तीर्थं जगाम ह
  7 यत्र रामॊ महाभागॊ भार्गवः सुमहातपाः
      असकृत पृथिवीं सर्वां हतक्षत्रिय पुंगवाम
  8 उपाध्यायं पुरस्कृत्य कश्यपं मुनिसत्तमम
      अजयद वाजपेयेन सॊ ऽशवमेध शतेन च
      परददौ दक्षिणार्थं च पृथिवीं वै ससागराम
  9 रामॊ दत्त्वा धनं तत्र दविजेभ्यॊ जनमेजय
      उपस्पृश्य यथान्यायं पूजयित्वा तथा दविजान
  10 पुण्ये तीर्थे शुभे देशे वसु दत्त्वा शुभाननः
     मुनींश चैवाभिवाद्याथ यमुनातीर्थम आगमत
 11 यत्रानयाम आस तदा राजसूयं महीपते
     पुत्रॊ ऽदितेर महाभागॊ वरुणॊ वै सितप्रभः
 12 तत्र निर्जित्य संग्रामे मानुषान दैवतांस तथा
     वरं करतुं समाजह्रे वरुणः परवीरहा
 13 तस्मिन करतुवरे वृत्ते संग्रामः समजायत
     देवानां दानवानां च तरैलॊक्यस्य कषयावहः
 14 राजसूये करतुश्रेष्ठे निवृत्ते जनमेजय
     जायते सुमहाघॊरः संग्रामः कषत्रियान परति
 15 सीरायुधस तदा रामस तस्मिंस तीर्थवरे तदा
     तत्र सनात्वा च दत्त्वा च दविजेभ्यॊ वसु माधवः
 16 वनमाली ततॊ हृष्टः सतूयमानॊ दविजातिभिः
     तस्माद आदित्यतीर्थं च जगाम कमलेक्षणः
 17 यत्रेष्ट्वा भगवाञ जयॊतिर भास्करॊ राजसत्तम
     जयॊतिषाम आधिपत्यं च परभावं चाभ्यपद्यत
 18 तस्या नद्यास तु तीरे वै सर्वे देवाः सवासवाः
     विश्वे देवाः समरुतॊ गन्धर्वाप्सरसश च ह
 19 दवैपायनः शुकश चैव कृष्णश च मधुसूदनः
     यक्षाश च राक्षसाश चैव पिशाचाश च विशां पते
 20 एते चान्ये च बहवॊ यॊगसिद्धाः सहस्रशः
     तस्मिंस तीर्थे सरस्वत्याः शिवे पुण्ये परंतप
 21 तत्र हत्वा पुरा विष्णुर असुरौ मधु कौटभौ
     आप्लुतॊ भरतश्रेष्ठ तीर्थप्रवर उत्तमे
 22 दवैपायनश च धर्मात्मा तत्रैवाप्लुत्य भारत
     संप्राप्तः परमं यॊगं सिद्धिं च परमां गतः
 23 असितॊ देवलश चैव तस्मिन्न एव महातपाः
     परमं यॊगम आस्थाय ऋषिर यॊगम अवाप्तवान
   1 [vai]
      indra tīrthaṃ tato gatvā yadūnāṃ pravaro balī
      viprebhyo dhanaratnāni dadau snātvā yathāvidhi
  2 tatra hy amara rājo 'sāv īje kratuśatena ha
      bṛhaspateś ca deveśaḥ pradadau vipulaṃ dhanam
  3 nirargalān sajārūthyān sarvān vividhadakṣiṇān
      ājahāra kratūṃs tatra yathoktān vedapāragaiḥ
  4 tān kratūn bharataśreṣṭha śatakṛtvo mahādyutiḥ
      pūrayām āsa vidhivat tataḥ khyātaḥ śatakratuḥ
  5 tasya nāmnā ca tat tīrthaṃ śivaṃ puṇyaṃ sanātanam
      indra tīrtham iti khyātaṃ sarvapāpapramocanam
  6 upaspṛśya ca tatrāpi vidhivan musalāyudhaḥ
      brāhmaṇān pūjayitvā ca pānācchādana bhojanaiḥ
      śubhaṃ tīrthavaraṃ tasmād rāma tīrthaṃ jagāma ha
  7 yatra rāmo mahābhāgo bhārgavaḥ sumahātapāḥ
      asakṛt pṛthivīṃ sarvāṃ hatakṣatriya puṃgavām
  8 upādhyāyaṃ puraskṛtya kaśyapaṃ munisattamam
      ajayad vājapeyena so 'śvamedha śatena ca
      pradadau dakṣiṇārthaṃ ca pṛthivīṃ vai sasāgarām
  9 rāmo dattvā dhanaṃ tatra dvijebhyo janamejaya
      upaspṛśya yathānyāyaṃ pūjayitvā tathā dvijān
  10 puṇye tīrthe śubhe deśe vasu dattvā śubhānanaḥ
     munīṃś caivābhivādyātha yamunātīrtham āgamat
 11 yatrānayām āsa tadā rājasūyaṃ mahīpate
     putro 'diter mahābhāgo varuṇo vai sitaprabhaḥ
 12 tatra nirjitya saṃgrāme mānuṣān daivatāṃs tathā
     varaṃ kratuṃ samājahre varuṇaḥ paravīrahā
 13 tasmin kratuvare vṛtte saṃgrāmaḥ samajāyata
     devānāṃ dānavānāṃ ca trailokyasya kṣayāvahaḥ
 14 rājasūye kratuśreṣṭhe nivṛtte janamejaya
     jāyate sumahāghoraḥ saṃgrāmaḥ kṣatriyān prati
 15 sīrāyudhas tadā rāmas tasmiṃs tīrthavare tadā
     tatra snātvā ca dattvā ca dvijebhyo vasu mādhavaḥ
 16 vanamālī tato hṛṣṭaḥ stūyamāno dvijātibhiḥ
     tasmād ādityatīrthaṃ ca jagāma kamalekṣaṇaḥ
 17 yatreṣṭvā bhagavāñ jyotir bhāskaro rājasattama
     jyotiṣām ādhipatyaṃ ca prabhāvaṃ cābhyapadyata
 18 tasyā nadyās tu tīre vai sarve devāḥ savāsavāḥ
     viśve devāḥ samaruto gandharvāpsarasaś ca ha
 19 dvaipāyanaḥ śukaś caiva kṛṣṇaś ca madhusūdanaḥ
     yakṣāś ca rākṣasāś caiva piśācāś ca viśāṃ pate
 20 ete cānye ca bahavo yogasiddhāḥ sahasraśaḥ
     tasmiṃs tīrthe sarasvatyāḥ śive puṇye paraṃtapa
 21 tatra hatvā purā viṣṇur asurau madhu kauṭabhau
     āpluto bharataśreṣṭha tīrthapravara uttame
 22 dvaipāyanaś ca dharmātmā tatraivāplutya bhārata
     saṃprāptaḥ paramaṃ yogaṃ siddhiṃ ca paramāṃ gataḥ
 23 asito devalaś caiva tasminn eva mahātapāḥ
     paramaṃ yogam āsthāya ṛṣir yogam avāptavān

Book 9 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 9
Chapter 49

  1 [वै]
      तस्मिन्न एव तु धर्मात्मा वसति सम तपॊधनः
      गार्हस्थ्यं धर्मम आस्थाय असितॊ देवलः पुरा
  2 धर्मनित्यः शुचिर दान्तॊ नयस्तदण्डॊ महातपाः
      कर्मणा मनसा वाचा समः सर्वेषु जन्तुषु
  3 अक्रॊधनॊ महाराज तुल्यनिन्दा परियाप्रियः
      काञ्चने लॊष्टके चैव समदर्शी महातपाः
  4 देवताः पूजयन नित्यम अतिथींश च दविजैः सह
      बरह्मचर्य रतॊ नित्यं सदा धर्मपरायणः
  5 ततॊ ऽभयेत्य महाराज यॊगम आस्थय भिक्षुकः
      जैगीषव्यॊ मुनिर धीमांस तस्मिंस तीर्थे समाहितः
  6 देवलस्याश्रमे राजन नयवसत स महाद्युतिः
      यॊगनित्यॊ महाराज सिद्धिं पराप्तॊ महातपाः
  7 तं तत्र वसमानं तु जैगीषव्यं महामुनिम
      देवलॊ दर्शयन्न एव नैवायुञ्जत धर्मतः
  8 एवं तयॊर महाराज दीर्घकालॊ वयतिक्रमत
      जैगीषव्यं मुनिं चैव न ददर्शाथ देवलः
  9 आहारकाले मतिमान परिव्राड जनमेजय
      उपातिष्ठत धर्मज्ञॊ भैक्ष काले स देवलम
  10 स दृष्ट्वा भिक्षुरूपेण पराप्तंतत्र महामुनिम
     गौरवं परमं चक्रे परीतिं च विपुलां तथा
 11 देवलस तु यथाशक्ति पूजयाम आस भारत
     ऋषिदृष्टेन विधिना समा बह्व्यः समाहितः
 12 कदा चित तस्य नृपते देवलस्य महात्मनः
     चिन्ता सुमहती जाता मुनिं दृष्ट्वा महाद्युतिम
 13 समास तु समतिक्रान्ता बह्व्यः पूजयतॊ मम
     न चायम अलसॊ भिक्षुर अभ्यभाषत किं चन
 14 एवं विगणयन्न एव स जगाम महॊदधिम
     अन्तरिक्षचरः शरीमान कलशं गृह्य देवलः
 15 गच्छन्न एव स धर्मात्मा समुद्रं सरितां पतिम
     जैगीषव्यं ततॊ ऽपश्यद गतं पराग एव भारत
 16 ततः सविस्मयश चिन्तां जगामाथासितः परभुः
     कथं भिक्षुर अयं पराप्तः समुद्रे सनात एव च
 17 इत्य एवं चिन्तयाम आस महर्षिर असितस तदा
     सनात्वा समुद्रे विधिवच छुचिर जप्यं जजाप ह
 18 कृतजप्याह्निकः शरीमान अश्रमं च जगाम ह
     कलशं जलपूर्णं वै गृहीत्वा जनमेजय
 19 ततः स परविशन्न एव सवम आश्रमपदं मुनिः
     आसीनम आश्रमे तत्र जैगीषव्यम अपश्यत
 20 न वयाहरति चैवैनं जैगीषव्यः कथं चन
     काष्ठभूतॊ ऽऽशरम पदे वसति सम महातपाः
 21 तं दृष्ट्वा चाप्लुतं तॊये सागरे सागरॊपमम
     परविष्टम आश्रमं चापि पूर्वम एव ददर्श सः
 22 असितॊ देवलॊ राजंश चिन्तयाम आस बुद्धिमान
     दृष्टः परभावं तपसॊ जैगीषव्यस्य यॊगजम
 23 चिन्तयाम आस राजेन्द्र तदा स मुनिसत्तमः
     मया दृष्टः समुद्रे च आश्रमे च कथं तव अयम
 24 एवं विगणयन्न एव स मुनिर मन्त्रपारगः
     उत्पपाताश्रमात तस्माद अन्तरिक्षं विशां पते
     जिज्ञासार्थं तदा भिक्षॊर जैगीषव्यस्य देवलः
 25 सॊ ऽनतरिक्षचरान सिद्धान समपश्यत समाहितान
     जैगीषव्यं च तैः सिद्धैः पूज्यमानम अपश्यत
 26 ततॊ ऽसितः सुसंरब्धॊ वयवसायी दृढव्रतः
     अपश्यद वै दिवं यान्तं जैगीषव्यं स देवलः
 27 तस्माच च पितृलॊकं तं वरजन्तं सॊ ऽनवपश्यत
     पितृलॊकाच च तं यान्तं याम्यं लॊकम अपश्यत
 28 तस्माद अपि समुत्पत्य सॊमलॊकम अभिष्टुतम
     वरजन्तम अन्वपश्यत स जैगीषव्यं महामुनिम
 29 लॊकान समुत्पतन्तं च शुभान एकान्तयाजिनाम
     ततॊ ऽगनिहॊत्रिणां लॊकांस तेभ्यश चाप्य उत्पपात ह
 30 दर्शं च पौर्णमासं च ये यजन्ति तपॊधनाः
     तेभ्यः स ददृशे धीमाँल लॊकेभ्यः पशुयाजिनाम
     वरजन्तं लॊकम अमलम अपश्यद देव पूजितम
 31 चातुर्मास्यैर बहुविधैर यजन्ते ये तपॊधनाः
     तेषां सथानं तथा यान्तं तथाग्निष्टॊम याजिनाम
 32 अग्निष्टुतेन च तथा ये यजन्ति तपॊधनाः
     तत सथानम अनुसंप्राप्तम अन्वपश्यत देवलः
 33 वाजपेयं करतुवरं तथा बहुसुवर्णकम
     आहरन्ति महाप्राज्ञास तेषां लॊकेष्व अपश्यत
 34 यजन्ते पुण्डरीकेण राजसूयेन चैव ये
     तेषां लॊकेष्व अपश्यच च जैगीषव्यं स देवलः
 35 अश्वमेधं करतुवरं नरमेधं तथैव च
     आहरन्ति नरश्रेष्ठास तेषां लॊकेष्व अपश्यत
 36 सर्वमेधं च दुष्प्रापं तथा सौत्रामणिं च ये
     तेषां लॊकेष्व अपश्यच च जैगीषव्यं स देवलः
 37 दवादशाहैश च सत्रैर ये यजन्ते विविधैर नृप
     तेषां लॊकेष्व अपश्यच च जैगीषव्यं स देवलः
 38 मित्रा वरुणयॊर लॊकान आदित्यानां तथैव च
     सलॊकताम अनुप्राप्तम अपश्यत ततॊ ऽसितः
 39 रुद्राणां च वसूनां च सथानं यच च बृहस्पतेः
     तानि सर्वण्य अतीतं च समपश्यत ततॊ ऽसितः
 40 आरुह्य च गवां लॊकं परयान्तं बरह्म सत्रिणाम
     लॊकान अपश्यद गच्छन्तं जैगीषव्यं ततॊ ऽसितः
 41 तरीँल लॊकान अपरान विप्रम उत्पतन्तं सवतेजसा
     पतिव्रतानां लॊकांश च वरजन्तं सॊ ऽनवपश्यत
 42 ततॊ मुनिवरं भूयॊ जैगीषव्यम अथासितः
     नान्वपश्यत यॊगस्थम अन्तर्हितम अरिंदम
 43 सॊ ऽचिन्तयन महाभागॊ जैगीषव्यस्य देवलः
     परभावं सुव्रतत्वं च सिद्धिं यॊगस्य चातुलाम
 44 असितॊ ऽपृच्छत तदा सिद्धाँल लॊकेषु सत्तमान
     परयतः पराञ्जलिर भूत्वा धीरस तान बरह्म सत्रिणः
 45 जैगीषव्यं न पश्यामि तं शंसत महौजसम
     एतद इच्छाम्य अहं शरॊतुं परं कौतूहलं हि मे
 46 [सिद्धाह]
     शृणु देवल भूतार्थं शंसतां नॊ दृढव्रत
     जैगीषव्यॊ गतॊ लॊकं शाश्वतं बरह्मणॊ ऽवययम
 47 स शरुत्वा वचनं तेषां सिद्धानां बरह्म सत्रिणाम
     असितॊ देवलस तूर्णम उत्पपात पपात च
 48 ततः सिद्धास त ऊचुर हि देवलं पुनर एव ह
     न देवल गतिस तत्र तव गन्तुं तपॊधन
     बरह्मणः सदनं विप्र जैगीषव्यॊ यदाप्तवान
 49 तेषां तद वचनं शरुत्वा सिद्धानां देवलः पुनः
     आनुपूर्व्येण लॊकांस तान सर्वान अवततार ह
 50 सवम आश्रमपदं पुण्यम आजगाम पतंगवत
     परविशन्न एव चापश्यज जैगीषव्यं स देवलः
 51 ततॊ बुद्ध्या वयगणयद देवलॊ धर्मयुक्तया
     दृष्ट्वा परभावं तपसॊ जैगीषव्यस्य यॊगजम
 52 ततॊ ऽबरवीन महात्मानं जैगीषव्यं स देवलः
     विनयावनतॊ राजन्न उपसर्प्य महामुनिम
     मॊक्षधर्मं समास्थातुम इच्छेयं भगवन्न अहम
 53 तस्य तद वचनं शरुत्वा उपदेशं चकार सः
     विधिं च यॊगस्य परं कार्याकार्यं च शास्त्रतः
 54 संन्यासकृतबुद्धिं तं ततॊ दृष्ट्वा महातपाः
     सर्वाश चास्य करियाश चक्रे विधिदृष्टेन कर्मणा
 55 संन्यासकृतबुद्धिं तं भूतानि पितृभिः सह
     ततॊ दृष्ट्वा पररुरुदुः कॊ ऽसमान संविभजिष्यति
 56 देवलस तु वचः शरुत्वा भूतानां करुणं तथा
     दिशॊ दशव्याहरतां मॊक्षं तयक्तुं मनॊ दधे
 57 ततस तु फलमूलानि पवित्राणि च भारत
     पुष्पाण्य ओषधयश चैव रॊरूयन्ते सहस्रशः
 58 पुनर नॊ देवलः कषुद्रॊ नूनं छेत्स्यति दुर्मतिः
     अभयं सर्वभूतेभ्यॊ यॊ दत्ता नावबुध्यते
 59 ततॊ भूयॊ वयगणयत सवबुद्ध्या मुनिसत्तमः
     मॊक्षे गार्हस्थ्य धर्मे वा किं नु शरेयः करं भवेत
 60 इति निश्चित्य मनसा देवलॊ राजसत्तम
     तयक्त्वा गार्हस्थ्य धर्मं स मॊक्षधर्मम अरॊचयत
 61 एवमादीनि संचिन्त्य देवलॊ निश्चयात ततः
     पराप्तवान परमां सिद्धिम्परं यॊगं च भारत
 62 ततॊ देवाः समागम्य बृहस्पतिपुरॊगमाः
     जैगीषव्यं तपश चास्य परशंसन्ति तपस्विनः
 63 अथाब्रवीद ऋषिवरॊ देवान वै नारदस तदा
     जैगीषव्ये तपॊ नास्ति विस्मापयति यॊ ऽसितम
 64 तम एवं वादिनं धीरं परत्यूचुस ते दिवौकसः
     मैवम इत्य एव शंसन्तॊ जैगीषव्यं महामुनिम
 65 तत्राप्य उपस्पृश्य ततॊ महात्मा; दत्त्वा च वित्तं हलभृद दविजेभ्यः
     अवाप्य धर्मं परमार्य कर्मा; जगाम सॊमस्य महत स तीर्थम
   1 [vai]
      tasminn eva tu dharmātmā vasati sma tapodhanaḥ
      gārhasthyaṃ dharmam āsthāya asito devalaḥ purā
  2 dharmanityaḥ śucir dānto nyastadaṇḍo mahātapāḥ
      karmaṇā manasā vācā samaḥ sarveṣu jantuṣu
  3 akrodhano mahārāja tulyanindā priyāpriyaḥ
      kāñcane loṣṭake caiva samadarśī mahātapāḥ
  4 devatāḥ pūjayan nityam atithīṃś ca dvijaiḥ saha
      brahmacarya rato nityaṃ sadā dharmaparāyaṇaḥ
  5 tato 'bhyetya mahārāja yogam āsthaya bhikṣukaḥ
      jaigīṣavyo munir dhīmāṃs tasmiṃs tīrthe samāhitaḥ
  6 devalasyāśrame rājan nyavasat sa mahādyutiḥ
      yoganityo mahārāja siddhiṃ prāpto mahātapāḥ
  7 taṃ tatra vasamānaṃ tu jaigīṣavyaṃ mahāmunim
      devalo darśayann eva naivāyuñjata dharmataḥ
  8 evaṃ tayor mahārāja dīrghakālo vyatikramat
      jaigīṣavyaṃ muniṃ caiva na dadarśātha devalaḥ
  9 āhārakāle matimān parivrāḍ janamejaya
      upātiṣṭhata dharmajño bhaikṣa kāle sa devalam
  10 sa dṛṣṭvā bhikṣurūpeṇa prāptaṃtatra mahāmunim
     gauravaṃ paramaṃ cakre prītiṃ ca vipulāṃ tathā
 11 devalas tu yathāśakti pūjayām āsa bhārata
     ṛṣidṛṣṭena vidhinā samā bahvyaḥ samāhitaḥ
 12 kadā cit tasya nṛpate devalasya mahātmanaḥ
     cintā sumahatī jātā muniṃ dṛṣṭvā mahādyutim
 13 samās tu samatikrāntā bahvyaḥ pūjayato mama
     na cāyam alaso bhikṣur abhyabhāṣata kiṃ cana
 14 evaṃ vigaṇayann eva sa jagāma mahodadhim
     antarikṣacaraḥ śrīmān kalaśaṃ gṛhya devalaḥ
 15 gacchann eva sa dharmātmā samudraṃ saritāṃ patim
     jaigīṣavyaṃ tato 'paśyad gataṃ prāg eva bhārata
 16 tataḥ savismayaś cintāṃ jagāmāthāsitaḥ prabhuḥ
     kathaṃ bhikṣur ayaṃ prāptaḥ samudre snāta eva ca
 17 ity evaṃ cintayām āsa maharṣir asitas tadā
     snātvā samudre vidhivac chucir japyaṃ jajāpa ha
 18 kṛtajapyāhnikaḥ śrīmān aśramaṃ ca jagāma ha
     kalaśaṃ jalapūrṇaṃ vai gṛhītvā janamejaya
 19 tataḥ sa praviśann eva svam āśramapadaṃ muniḥ
     āsīnam āśrame tatra jaigīṣavyam apaśyata
 20 na vyāharati caivainaṃ jaigīṣavyaḥ kathaṃ cana
     kāṣṭhabhūto ''śrama pade vasati sma mahātapāḥ
 21 taṃ dṛṣṭvā cāplutaṃ toye sāgare sāgaropamam
     praviṣṭam āśramaṃ cāpi pūrvam eva dadarśa saḥ
 22 asito devalo rājaṃś cintayām āsa buddhimān
     dṛṣṭaḥ prabhāvaṃ tapaso jaigīṣavyasya yogajam
 23 cintayām āsa rājendra tadā sa munisattamaḥ
     mayā dṛṣṭaḥ samudre ca āśrame ca kathaṃ tv ayam
 24 evaṃ vigaṇayann eva sa munir mantrapāragaḥ
     utpapātāśramāt tasmād antarikṣaṃ viśāṃ pate
     jijñāsārthaṃ tadā bhikṣor jaigīṣavyasya devalaḥ
 25 so 'ntarikṣacarān siddhān samapaśyat samāhitān
     jaigīṣavyaṃ ca taiḥ siddhaiḥ pūjyamānam apaśyata
 26 tato 'sitaḥ susaṃrabdho vyavasāyī dṛḍhavrataḥ
     apaśyad vai divaṃ yāntaṃ jaigīṣavyaṃ sa devalaḥ
 27 tasmāc ca pitṛlokaṃ taṃ vrajantaṃ so 'nvapaśyata
     pitṛlokāc ca taṃ yāntaṃ yāmyaṃ lokam apaśyata
 28 tasmād api samutpatya somalokam abhiṣṭutam
     vrajantam anvapaśyat sa jaigīṣavyaṃ mahāmunim
 29 lokān samutpatantaṃ ca śubhān ekāntayājinām
     tato 'gnihotriṇāṃ lokāṃs tebhyaś cāpy utpapāta ha
 30 darśaṃ ca paurṇamāsaṃ ca ye yajanti tapodhanāḥ
     tebhyaḥ sa dadṛśe dhīmāṁl lokebhyaḥ paśuyājinām
     vrajantaṃ lokam amalam apaśyad deva pūjitam
 31 cāturmāsyair bahuvidhair yajante ye tapodhanāḥ
     teṣāṃ sthānaṃ tathā yāntaṃ tathāgniṣṭoma yājinām
 32 agniṣṭutena ca tathā ye yajanti tapodhanāḥ
     tat sthānam anusaṃprāptam anvapaśyata devalaḥ
 33 vājapeyaṃ kratuvaraṃ tathā bahusuvarṇakam
     āharanti mahāprājñās teṣāṃ lokeṣv apaśyata
 34 yajante puṇḍarīkeṇa rājasūyena caiva ye
     teṣāṃ lokeṣv apaśyac ca jaigīṣavyaṃ sa devalaḥ
 35 aśvamedhaṃ kratuvaraṃ naramedhaṃ tathaiva ca
     āharanti naraśreṣṭhās teṣāṃ lokeṣv apaśyata
 36 sarvamedhaṃ ca duṣprāpaṃ tathā sautrāmaṇiṃ ca ye
     teṣāṃ lokeṣv apaśyac ca jaigīṣavyaṃ sa devalaḥ
 37 dvādaśāhaiś ca satrair ye yajante vividhair nṛpa
     teṣāṃ lokeṣv apaśyac ca jaigīṣavyaṃ sa devalaḥ
 38 mitrā varuṇayor lokān ādityānāṃ tathaiva ca
     salokatām anuprāptam apaśyata tato 'sitaḥ
 39 rudrāṇāṃ ca vasūnāṃ ca sthānaṃ yac ca bṛhaspateḥ
     tāni sarvaṇy atītaṃ ca samapaśyat tato 'sitaḥ
 40 āruhya ca gavāṃ lokaṃ prayāntaṃ brahma satriṇām
     lokān apaśyad gacchantaṃ jaigīṣavyaṃ tato 'sitaḥ
 41 trīṁl lokān aparān vipram utpatantaṃ svatejasā
     pativratānāṃ lokāṃś ca vrajantaṃ so 'nvapaśyata
 42 tato munivaraṃ bhūyo jaigīṣavyam athāsitaḥ
     nānvapaśyata yogastham antarhitam ariṃdama
 43 so 'cintayan mahābhāgo jaigīṣavyasya devalaḥ
     prabhāvaṃ suvratatvaṃ ca siddhiṃ yogasya cātulām
 44 asito 'pṛcchata tadā siddhāṁl lokeṣu sattamān
     prayataḥ prāñjalir bhūtvā dhīras tān brahma satriṇaḥ
 45 jaigīṣavyaṃ na paśyāmi taṃ śaṃsata mahaujasam
     etad icchāmy ahaṃ śrotuṃ paraṃ kautūhalaṃ hi me
 46 [siddhāh]
     śṛṇu devala bhūtārthaṃ śaṃsatāṃ no dṛḍhavrata
     jaigīṣavyo gato lokaṃ śāśvataṃ brahmaṇo 'vyayam
 47 sa śrutvā vacanaṃ teṣāṃ siddhānāṃ brahma satriṇām
     asito devalas tūrṇam utpapāta papāta ca
 48 tataḥ siddhās ta ūcur hi devalaṃ punar eva ha
     na devala gatis tatra tava gantuṃ tapodhana
     brahmaṇaḥ sadanaṃ vipra jaigīṣavyo yadāptavān
 49 teṣāṃ tad vacanaṃ śrutvā siddhānāṃ devalaḥ punaḥ
     ānupūrvyeṇa lokāṃs tān sarvān avatatāra ha
 50 svam āśramapadaṃ puṇyam ājagāma pataṃgavat
     praviśann eva cāpaśyaj jaigīṣavyaṃ sa devalaḥ
 51 tato buddhyā vyagaṇayad devalo dharmayuktayā
     dṛṣṭvā prabhāvaṃ tapaso jaigīṣavyasya yogajam
 52 tato 'bravīn mahātmānaṃ jaigīṣavyaṃ sa devalaḥ
     vinayāvanato rājann upasarpya mahāmunim
     mokṣadharmaṃ samāsthātum iccheyaṃ bhagavann aham
 53 tasya tad vacanaṃ śrutvā upadeśaṃ cakāra saḥ
     vidhiṃ ca yogasya paraṃ kāryākāryaṃ ca śāstrataḥ
 54 saṃnyāsakṛtabuddhiṃ taṃ tato dṛṣṭvā mahātapāḥ
     sarvāś cāsya kriyāś cakre vidhidṛṣṭena karmaṇā
 55 saṃnyāsakṛtabuddhiṃ taṃ bhūtāni pitṛbhiḥ saha
     tato dṛṣṭvā praruruduḥ ko 'smān saṃvibhajiṣyati
 56 devalas tu vacaḥ śrutvā bhūtānāṃ karuṇaṃ tathā
     diśo daśavyāharatāṃ mokṣaṃ tyaktuṃ mano dadhe
 57 tatas tu phalamūlāni pavitrāṇi ca bhārata
     puṣpāṇy oṣadhayaś caiva rorūyante sahasraśaḥ
 58 punar no devalaḥ kṣudro nūnaṃ chetsyati durmatiḥ
     abhayaṃ sarvabhūtebhyo yo dattā nāvabudhyate
 59 tato bhūyo vyagaṇayat svabuddhyā munisattamaḥ
     mokṣe gārhasthya dharme vā kiṃ nu śreyaḥ karaṃ bhavet
 60 iti niścitya manasā devalo rājasattama
     tyaktvā gārhasthya dharmaṃ sa mokṣadharmam arocayat
 61 evamādīni saṃcintya devalo niścayāt tataḥ
     prāptavān paramāṃ siddhimparaṃ yogaṃ ca bhārata
 62 tato devāḥ samāgamya bṛhaspatipurogamāḥ
     jaigīṣavyaṃ tapaś cāsya praśaṃsanti tapasvinaḥ
 63 athābravīd ṛṣivaro devān vai nāradas tadā
     jaigīṣavye tapo nāsti vismāpayati yo 'sitam
 64 tam evaṃ vādinaṃ dhīraṃ pratyūcus te divaukasaḥ
     maivam ity eva śaṃsanto jaigīṣavyaṃ mahāmunim
 65 tatrāpy upaspṛśya tato mahātmā; dattvā ca vittaṃ halabhṛd dvijebhyaḥ
     avāpya dharmaṃ paramārya karmā; jagāma somasya mahat sa tīrtham

Book 9 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 9
Chapter 50

  1 [वै]
      यत्रेजिवान उडुपती राजसूयेन भारत
      तस्मिन वृत्ते महान आसीत संग्रामस तारकामयः
  2 तत्राप्य उपस्पृश्य बलॊ दत्त्वा दानानि चात्मवान
      सारस्वतस्य धर्मात्मा मुनेस तीर्थं जगाम ह
  3 यत्र दवादश वार्षिक्याम अनावृष्ट्यां दविजॊत्तमान
      वेदान अध्यापयाम आस पुरा सारस्वतॊ मुनिः
  4 [ज]
      कथं दवादश वार्षिक्याम अनावृष्ट्यां तपॊधनः
      वेदान अध्यापयाम आस पुरा सारस्वतॊ मुनिः
  5 [वै]
      आसीत पूरं महाराज मुनिर धीमान महातपाः
      दधीच इति विख्यातॊ बरह्म चारी जितेन्द्रियः
  6 तस्यातितपसः शक्रॊ बिभेति सततं विभॊ
      न स लॊभयितुं शक्यः फलैर बहुविधैर अपि
  7 परलॊभनार्थं तस्याथ परहिणॊत पाकशासनः
      दिव्याम अप्सरसं पुण्यां दर्शनीयाम अलम्बुसाम
  8 तस्य तर्पयतॊ देवान सरस्वत्यां महात्मनः
      समीपतॊ महाराज सॊपातिष्ठत भामिनी
  9 तां दिव्यवपुषं दृष्ट्वा तस्यैषेर भावितात्मनः
      रेतः सकन्नं सरस्वत्यां तत सा जग्राह निम्नगा
  10 कुक्षौ चाप्य अदधद दृष्ट्वा तद रेतः पुरुषर्षभ
     सा दधार च तं गर्भं पुत्र हेतॊर महानदी
 11 सुषुवे चापि समये पुत्रं सा सारितां वरा
     जगाम पुत्रम आदाय तम ऋषिं परति च परभॊ
 12 ऋषिसंसदि तं दृष्ट्वा सा नदी मुनिसत्तमम
     ततः परॊवाच राजेन्द्र ददती पुत्रम अस्य तम
     बरह्मर्षे तव पुत्रॊ ऽयं तवद्भक्त्या धारितॊ मया
 13 दृष्ट्वा ते ऽपसरसं रेतॊ यत सकन्नं पराग अलम्बुसाम
     तत कुक्षिणा वै बरह्मर्षे तवद्भक्त्या धृतवत्य अहम
 14 न विनाशम इदं गच्छेत तवत तेज इति निश्चयात
     परतिगृह्णीष्व पुत्रं सवं मया दत्तम अनिन्दितम
 15 इत्य उक्तः परतिजग्राह परीतिं चावाप उत्तमा
     मन्त्रवच चॊपजिघ्रत तं मूर्ध्नि परेम्णा दविजॊत्तमः
 16 परिष्वज्य चिरं कालं तदा भरतसत्तम
     सरस्वत्यै वरं परादात परीयमाणॊ महामुनिः
 17 विश्वे देवाः सपितरॊ गन्धर्वाप्सरसां गणाः
     तृप्तिं यास्यन्ति सुभगे तर्प्यमाणास तवाम्भसा
 18 इत्य उक्त्वा स तु तुष्टाव वचॊभिर वै महानदीम
     परीतः परमहृष्टात्मा यथावच छृणु पार्थिव
 19 परसृतासि महाभागे सरसॊ बरह्मणः पुरा
     जानन्ति तवां सरिच्छ्रेष्ठे मुनयः संशितव्रताः
 20 मम परियकरी चापि सततं परियदर्शने
     तस्मात सारस्वतः पुत्रॊ महांस ते वरवर्णिनि
 21 तवैव नाम्ना परथितः पुत्रस ते लॊकभावनः
     सारस्वत इति खयातॊ भविष्यति महातपाः
 22 एष दवादश वार्षिक्याम अनावृष्ट्यां दविजर्षभान
     सारस्वतॊ महाभागे वेदान अध्यापयिष्यति
 23 पुण्याभ्यश च सरिद्भ्यस तवं सदा पुण्यतमा शुभे
     भविष्यसि महाभागे मत्प्रसादात सरस्वति
 24 एवं सा संस्तुता तेन वरं लब्ध्वा महानदी
     पुत्रम आदाय मुदिता जगाम भरतर्षभ
 25 एतस्मिन्न एव काले तु विरॊधे देवदानवैः
     शक्रः परहरणान्वेषी लॊकांस तरीन विचचार ह
 26 न चॊपलेभे भगवाञ शक्रः परहरणं तदा
     यद वै तेषां भवेद यॊग्यं वधाय विबुधद्विषाम
 27 ततॊ ऽबरवीत सुराञ शक्रॊ न मे शक्या महासुराः
     ऋते ऽसथिभिर दधीचस्य निहन्तुं तरिदशद्विषः
 28 तस्माद गत्वा ऋषिश्रेष्ठॊ याच्यतां सुरसत्तमाः
     दधीचास्थीनि देहीति तैर वधिष्यामहे रिपून
 29 स देवैर याचितॊ ऽसथीनि यत्नाद ऋषिवरस तदा
     पराणत्यागं कुरुष्वेति चकारैवाविचारयन
     स लॊकान अक्षयान पराप्तॊ देवप्रिय करस तदा
 30 तस्यास्थिभिर अथॊ शक्रः संप्रहृष्टमनास तदा
     कारयाम आस दिव्यानि नानाप्रहरणान्य उत
     वज्राणि चक्राणि गदा गुरु दण्डांश च पुष्कलान
 31 सा हि तीव्रेण तपसा संभृतः परमर्षिणा
     परजापतिसुतेनाथ भृगुणा लॊकभावनः
 32 अतिकायः स तेजस्वी लॊकसार विनिर्मितः
     जज्ञे शैलगुरुः परांशुर महिम्ना परथितः परभुः
     नित्यम उद्विजते चास्य तेजसा पाकशासनः
 33 तेन वज्रेण भगवान मन्त्रयुक्तेन भारत
     भृशं करॊधविषृष्टेन बरह्मतेजॊ भवेन च
     दैत्यदानव वीराणां जघान नवतीर नव
 34 अथ काले वयतिक्रन्ते महत्य अतिभयं करे
     अनावृष्टिर अनुप्राप्ता राजन दवादश वार्षिकी
 35 तस्यां दवादश वार्षिक्याम अनावृष्ट्यां महर्षयः
     वृत्त्यर्थं पराद्रवन राजन कषुधार्ताः सार्वतॊ दिशम
 36 दिग्भ्यस तान परद्रुतान दृष्ट्वा मुनिः सारस्वतस तदा
     गमनाय मतिं चक्रे तं परॊवाच सरस्वती
 37 न गन्तव्यम इतः पुत्र तवाहारम अहं सदा
     दास्यामि मत्स्यप्रवरान उष्यताम इह भारत
 38 इत्य उक्तस तर्पयाम आस स पितॄन देवतास तथा
     आहारम अकरॊन नित्यं पराणान वेदांश च धारयन
 39 अथ तस्याम अतीतायाम अनावृष्ट्यां महर्षयः
     अन्यॊन्यं परिपप्रच्छुः पुनः सवाध्यायकारणात
 40 तेषां कषुधा परीतानां नष्टा वेदा विधावताम
     सर्वेषाम एव राजेन्द्र अन कश चित परतिभानवान
 41 अथ कश चिद ऋषिस तेषां सारस्वतम उपेयिवान
     कुर्वाणं संशिद आत्मानं सवाध्यायम ऋषिसत्तमम
 42 स गत्वाचष्ट तेभ्यश च सारस्वतम अतिप्रभम
     सवाध्यायम अमरप्रख्यं कुर्वाणं विजने जने
 43 ततः सर्वे समाजग्मुस तत्र राजन महर्षयः
     सारस्वतं मुनिश्रेष्ठम इदम ऊचुः समागताः
 44 अस्मान अध्यापयस्वेति तनॊवाच ततॊ मुनिः
     शिष्यत्वम उपगच्छध्वं विधिवद भॊ ममेत्य उत
 45 ततॊ ऽबरवीद ऋषिगणॊ बालस तवम असि पुत्रक
     स तान आह न मे धर्मॊ नश्येद इति पुनर मुनीन
 46 यॊ हय अधर्मेण विब्रूयाद गृह्णीयाद वाप्य अधर्मतः
     मरियतां ताव उभौ कषिप्रं सयातां वा वैरिणाव उभौ
 47 न हायनैर न पलितैर न वित्तेन न बन्धुभिः
     ऋषयश चक्रिरे धर्मं यॊ ऽनूचानः स नॊ महान
 48 एतच छरुत्वा वचस तस्य मुनयस ते विधानतः
     तस्माद वेदान अनुप्राप्य पुनर धर्मं परचक्रिरे
 49 षष्टिर मुनिसहस्राणि शिष्यत्वं परतिपेदिरे
     सारस्वतस्य विप्रर्षेर वेद सवाध्यायकारणात
 50 मुष्टिं मुष्टिं ततः सर्वे दर्भाणां ते ऽभयुपाहरन
     तस्यासनार्थं विप्रर्षेर बालस्यापि वशे सथिताः
 51 तत्रापि दत्त्वा वसु रौहिणेयॊ; महाबलः केशव पूर्वजॊ ऽथ
     जगाम तीर्थं मुदितः करमेण; खयातं महद वृद्धकन्या सम यत्र
   1 [vai]
      yatrejivān uḍupatī rājasūyena bhārata
      tasmin vṛtte mahān āsīt saṃgrāmas tārakāmayaḥ
  2 tatrāpy upaspṛśya balo dattvā dānāni cātmavān
      sārasvatasya dharmātmā munes tīrthaṃ jagāma ha
  3 yatra dvādaśa vārṣikyām anāvṛṣṭyāṃ dvijottamān
      vedān adhyāpayām āsa purā sārasvato muniḥ
  4 [j]
      kathaṃ dvādaśa vārṣikyām anāvṛṣṭyāṃ tapodhanaḥ
      vedān adhyāpayām āsa purā sārasvato muniḥ
  5 [vai]
      āsīt pūraṃ mahārāja munir dhīmān mahātapāḥ
      dadhīca iti vikhyāto brahma cārī jitendriyaḥ
  6 tasyātitapasaḥ śakro bibheti satataṃ vibho
      na sa lobhayituṃ śakyaḥ phalair bahuvidhair api
  7 pralobhanārthaṃ tasyātha prahiṇot pākaśāsanaḥ
      divyām apsarasaṃ puṇyāṃ darśanīyām alambusām
  8 tasya tarpayato devān sarasvatyāṃ mahātmanaḥ
      samīpato mahārāja sopātiṣṭhata bhāminī
  9 tāṃ divyavapuṣaṃ dṛṣṭvā tasyaiṣer bhāvitātmanaḥ
      retaḥ skannaṃ sarasvatyāṃ tat sā jagrāha nimnagā
  10 kukṣau cāpy adadhad dṛṣṭvā tad retaḥ puruṣarṣabha
     sā dadhāra ca taṃ garbhaṃ putra hetor mahānadī
 11 suṣuve cāpi samaye putraṃ sā sāritāṃ varā
     jagāma putram ādāya tam ṛṣiṃ prati ca prabho
 12 ṛṣisaṃsadi taṃ dṛṣṭvā sā nadī munisattamam
     tataḥ provāca rājendra dadatī putram asya tam
     brahmarṣe tava putro 'yaṃ tvadbhaktyā dhārito mayā
 13 dṛṣṭvā te 'psarasaṃ reto yat skannaṃ prāg alambusām
     tat kukṣiṇā vai brahmarṣe tvadbhaktyā dhṛtavaty aham
 14 na vināśam idaṃ gacchet tvat teja iti niścayāt
     pratigṛhṇīṣva putraṃ svaṃ mayā dattam aninditam
 15 ity uktaḥ pratijagrāha prītiṃ cāvāpa uttamā
     mantravac copajighrat taṃ mūrdhni premṇā dvijottamaḥ
 16 pariṣvajya ciraṃ kālaṃ tadā bharatasattama
     sarasvatyai varaṃ prādāt prīyamāṇo mahāmuniḥ
 17 viśve devāḥ sapitaro gandharvāpsarasāṃ gaṇāḥ
     tṛptiṃ yāsyanti subhage tarpyamāṇās tavāmbhasā
 18 ity uktvā sa tu tuṣṭāva vacobhir vai mahānadīm
     prītaḥ paramahṛṣṭātmā yathāvac chṛṇu pārthiva
 19 prasṛtāsi mahābhāge saraso brahmaṇaḥ purā
     jānanti tvāṃ saricchreṣṭhe munayaḥ saṃśitavratāḥ
 20 mama priyakarī cāpi satataṃ priyadarśane
     tasmāt sārasvataḥ putro mahāṃs te varavarṇini
 21 tavaiva nāmnā prathitaḥ putras te lokabhāvanaḥ
     sārasvata iti khyāto bhaviṣyati mahātapāḥ
 22 eṣa dvādaśa vārṣikyām anāvṛṣṭyāṃ dvijarṣabhān
     sārasvato mahābhāge vedān adhyāpayiṣyati
 23 puṇyābhyaś ca saridbhyas tvaṃ sadā puṇyatamā śubhe
     bhaviṣyasi mahābhāge matprasādāt sarasvati
 24 evaṃ sā saṃstutā tena varaṃ labdhvā mahānadī
     putram ādāya muditā jagāma bharatarṣabha
 25 etasminn eva kāle tu virodhe devadānavaiḥ
     śakraḥ praharaṇānveṣī lokāṃs trīn vicacāra ha
 26 na copalebhe bhagavāñ śakraḥ praharaṇaṃ tadā
     yad vai teṣāṃ bhaved yogyaṃ vadhāya vibudhadviṣām
 27 tato 'bravīt surāñ śakro na me śakyā mahāsurāḥ
     ṛte 'sthibhir dadhīcasya nihantuṃ tridaśadviṣaḥ
 28 tasmād gatvā ṛṣiśreṣṭho yācyatāṃ surasattamāḥ
     dadhīcāsthīni dehīti tair vadhiṣyāmahe ripūn
 29 sa devair yācito 'sthīni yatnād ṛṣivaras tadā
     prāṇatyāgaṃ kuruṣveti cakāraivāvicārayan
     sa lokān akṣayān prāpto devapriya karas tadā
 30 tasyāsthibhir atho śakraḥ saṃprahṛṣṭamanās tadā
     kārayām āsa divyāni nānāpraharaṇāny uta
     vajrāṇi cakrāṇi gadā guru daṇḍāṃś ca puṣkalān
 31 sā hi tīvreṇa tapasā saṃbhṛtaḥ paramarṣiṇā
     prajāpatisutenātha bhṛguṇā lokabhāvanaḥ
 32 atikāyaḥ sa tejasvī lokasāra vinirmitaḥ
     jajñe śailaguruḥ prāṃśur mahimnā prathitaḥ prabhuḥ
     nityam udvijate cāsya tejasā pākaśāsanaḥ
 33 tena vajreṇa bhagavān mantrayuktena bhārata
     bhṛśaṃ krodhaviṣṛṣṭena brahmatejo bhavena ca
     daityadānava vīrāṇāṃ jaghāna navatīr nava
 34 atha kāle vyatikrante mahaty atibhayaṃ kare
     anāvṛṣṭir anuprāptā rājan dvādaśa vārṣikī
 35 tasyāṃ dvādaśa vārṣikyām anāvṛṣṭyāṃ maharṣayaḥ
     vṛttyarthaṃ prādravan rājan kṣudhārtāḥ sārvato diśam
 36 digbhyas tān pradrutān dṛṣṭvā muniḥ sārasvatas tadā
     gamanāya matiṃ cakre taṃ provāca sarasvatī
 37 na gantavyam itaḥ putra tavāhāram ahaṃ sadā
     dāsyāmi matsyapravarān uṣyatām iha bhārata
 38 ity uktas tarpayām āsa sa pitṝn devatās tathā
     āhāram akaron nityaṃ prāṇān vedāṃś ca dhārayan
 39 atha tasyām atītāyām anāvṛṣṭyāṃ maharṣayaḥ
     anyonyaṃ paripapracchuḥ punaḥ svādhyāyakāraṇāt
 40 teṣāṃ kṣudhā parītānāṃ naṣṭā vedā vidhāvatām
     sarveṣām eva rājendr ana kaś cit pratibhānavān
 41 atha kaś cid ṛṣis teṣāṃ sārasvatam upeyivān
     kurvāṇaṃ saṃśid ātmānaṃ svādhyāyam ṛṣisattamam
 42 sa gatvācaṣṭa tebhyaś ca sārasvatam atiprabham
     svādhyāyam amaraprakhyaṃ kurvāṇaṃ vijane jane
 43 tataḥ sarve samājagmus tatra rājan maharṣayaḥ
     sārasvataṃ muniśreṣṭham idam ūcuḥ samāgatāḥ
 44 asmān adhyāpayasveti tanovāca tato muniḥ
     śiṣyatvam upagacchadhvaṃ vidhivad bho mamety uta
 45 tato 'bravīd ṛṣigaṇo bālas tvam asi putraka
     sa tān āha na me dharmo naśyed iti punar munīn
 46 yo hy adharmeṇa vibrūyād gṛhṇīyād vāpy adharmataḥ
     mriyatāṃ tāv ubhau kṣipraṃ syātāṃ vā vairiṇāv ubhau
 47 na hāyanair na palitair na vittena na bandhubhiḥ
     ṛṣayaś cakrire dharmaṃ yo 'nūcānaḥ sa no mahān
 48 etac chrutvā vacas tasya munayas te vidhānataḥ
     tasmād vedān anuprāpya punar dharmaṃ pracakrire
 49 ṣaṣṭir munisahasrāṇi śiṣyatvaṃ pratipedire
     sārasvatasya viprarṣer veda svādhyāyakāraṇāt
 50 muṣṭiṃ muṣṭiṃ tataḥ sarve darbhāṇāṃ te 'bhyupāharan
     tasyāsanārthaṃ viprarṣer bālasyāpi vaśe sthitāḥ
 51 tatrāpi dattvā vasu rauhiṇeyo; mahābalaḥ keśava pūrvajo 'tha
     jagāma tīrthaṃ muditaḥ krameṇa; khyātaṃ mahad vṛddhakanyā sma yatra

Book 9 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 9
Chapter 51

  1 [ज]
      कथं कुमारी भगवंस तपॊ युक्ता हय अभूत पुरा
      किम अर्तहं च तपस तेपे कॊ वास्या नियमॊ ऽभवत
  2 सुदुष्करम इदं बरह्मंस तवत्तः शरुतम अनुत्तमम
      आख्याहि तत्त्वम अखिलं यथा तपसि सा सथिता
  3 [वै]
      ऋषिर आसीन महावीर्यः कुणिर गार्ग्यॊ महायशाः
      स तप्त्वा विपुलं राजंस तपॊ वै तपतां वरः
      मानसीं स सुतां सुभ्रूं समुत्पादितवान विभुः
  4 तां च दृष्ट्वा भृशं परीतः कुणिर गार्ग्यॊ महायशाः
      जगाम तरिदिवं राजन संत्यज्येह कलेवरम
  5 सुभ्रूः सा हय अथ कल्याणी पुण्डरीकनिभेक्षणा
      महता तपसॊग्रेण कृत्वाश्रमम अनिन्दिता
  6 उपवासैः पूजयन्ती पितॄन देवंश च सा पुरा
      तस्यास तु तपसॊग्रेण महान कातॊ ऽतयगान नृप
  7 सा पित्रा दीयमानापि भर्त्रे नैच्छद अनिन्दिता
      आत्मनः सदृशं सा तु भर्तारं नान्वपश्यत
  8 ततः सा तपसॊग्रेण पीडयित्वात्मनस तनुम
      पितृदेवार्चन परा बभूव विजने वने
  9 सात्मानं मन्यमानापि कृतकृत्यं शरमान्विता
      वार्धकेन च राजेन्द्र तपसा चैव कर्शिता
  10 सा नाशकद यदा गन्तुं पदात पदम अपि सवयम
     चकार गमने बुद्धिं परलॊकाय वै तदा
 11 मॊक्तु कामां तु तां दृष्ट्वा शरीरं नारदॊ ऽबरवीत
     असंस्कृतायाः कन्यायाः कुतॊ लॊकास तवानघे
 12 एवं हि शरुतम अस्माभिर देवलॊके महाव्रते
     तपः परमकं पराप्तं न तु लॊकास तवया जिताः
 13 तन नारद वचः शरुत्वा साब्रवीद ऋषिसंसदि
     तपसॊ ऽरधं परयच्छामि पाणिग्राहस्य सत्तमाः
 14 इत्य उक्ते चास्या जग्राह पाणिं गालव संभवः
     ऋषिः पराक शृङ्गवान नाम समयं चेदम अब्रवीत
 15 समयेन तवाद्याहं पाणिं सप्रक्ष्यामि शॊभने
     यद्य एकरात्रं वस्तव्यं तवया सह मयेति ह
 16 तथेति सा परतिश्रुत्य तस्मै पाणिं ददौ तदा
     चक्रे च पाणिग्रहणं तस्यॊद्वाहं च गालविः
 17 सा रात्राव अभवद राजंस तरुणी देववर्णिनी
     दिव्याभरणवस्त्रा च दिव्यस्रग अनुलेपना
 18 तां दृष्ट्वा गालविः परीतॊ दीपयन्तीम इवात्मना
     उवास च कषपाम एकां परब्भाते साब्रवीच च तम
 19 यस तवया समयॊ विप्र कृतॊ मे तपतां वर
     तेनॊषितास्मि भद्रं ते सवस्ति ते ऽसतु वरजाम्य अहम
 20 सानुज्ञाताब्रवीद भूयॊ यॊ ऽसमिंस तीर्थे समाहितः
     वत्स्यते रजनीम एकां तर्पयित्वा दिवौकसः
 21 चत्वारिंशतम अष्टौ च दवे चाष्टौ सम्यग आचरेत
     यॊ बरह्मचर्यं वर्षाणि फलं तस्य लभेत सः
     एवम उक्त्वा ततः साध्वी देहं तयक्त्वा दिवं गता
 22 ऋषिर अप्य अभवद दीनस तस्या रूपं विचिन्तयन
     समयेन तपॊ ऽरधं च कृच्छ्रात परतिगृहीतवान
 23 साधयित्वा तदात्मानं तस्याः स गतिम अन्वयात
     दुःखितॊ भरतश्रेष्ठ तस्या रूपबलात कृतः
     एतत ते वृद्धकन्याया वयाख्यातं चरितं महत
 24 तत्रस्थश चापि शुश्राव हतं शल्यं हलायुधः
     तत्रापि दत्त्वा दानानि दविजातिभ्यः परंतप
     शुशॊच शल्यं संग्रामे निहतं पाण्डवैस तदा
 25 समन्तपञ्चक दवारात ततॊ निष्क्रम्य माधवः
     पप्रच्छर्षिगणान रामः कुरुक्षेत्रस्य यत फलम
 26 ते पृष्टा यदुसिंहेन कुरुक्षेत्रफलं विभॊ
     समाचख्युर महात्मानस तस्मै सर्वं यथातथम
   1 [j]
      kathaṃ kumārī bhagavaṃs tapo yuktā hy abhūt purā
      kim artahṃ ca tapas tepe ko vāsyā niyamo 'bhavat
  2 suduṣkaram idaṃ brahmaṃs tvattaḥ śrutam anuttamam
      ākhyāhi tattvam akhilaṃ yathā tapasi sā sthitā
  3 [vai]
      ṛṣir āsīn mahāvīryaḥ kuṇir gārgyo mahāyaśāḥ
      sa taptvā vipulaṃ rājaṃs tapo vai tapatāṃ varaḥ
      mānasīṃ sa sutāṃ subhrūṃ samutpāditavān vibhuḥ
  4 tāṃ ca dṛṣṭvā bhṛśaṃ prītaḥ kuṇir gārgyo mahāyaśāḥ
      jagāma tridivaṃ rājan saṃtyajyeha kalevaram
  5 subhrūḥ sā hy atha kalyāṇī puṇḍarīkanibhekṣaṇā
      mahatā tapasogreṇa kṛtvāśramam aninditā
  6 upavāsaiḥ pūjayantī pitṝn devaṃś ca sā purā
      tasyās tu tapasogreṇa mahān kāto 'tyagān nṛpa
  7 sā pitrā dīyamānāpi bhartre naicchad aninditā
      ātmanaḥ sadṛśaṃ sā tu bhartāraṃ nānvapaśyata
  8 tataḥ sā tapasogreṇa pīḍayitvātmanas tanum
      pitṛdevārcana parā babhūva vijane vane
  9 sātmānaṃ manyamānāpi kṛtakṛtyaṃ śramānvitā
      vārdhakena ca rājendra tapasā caiva karśitā
  10 sā nāśakad yadā gantuṃ padāt padam api svayam
     cakāra gamane buddhiṃ paralokāya vai tadā
 11 moktu kāmāṃ tu tāṃ dṛṣṭvā śarīraṃ nārado 'bravīt
     asaṃskṛtāyāḥ kanyāyāḥ kuto lokās tavānaghe
 12 evaṃ hi śrutam asmābhir devaloke mahāvrate
     tapaḥ paramakaṃ prāptaṃ na tu lokās tvayā jitāḥ
 13 tan nārada vacaḥ śrutvā sābravīd ṛṣisaṃsadi
     tapaso 'rdhaṃ prayacchāmi pāṇigrāhasya sattamāḥ
 14 ity ukte cāsyā jagrāha pāṇiṃ gālava saṃbhavaḥ
     ṛṣiḥ prāk śṛṅgavān nāma samayaṃ cedam abravīt
 15 samayena tavādyāhaṃ pāṇiṃ sprakṣyāmi śobhane
     yady ekarātraṃ vastavyaṃ tvayā saha mayeti ha
 16 tatheti sā pratiśrutya tasmai pāṇiṃ dadau tadā
     cakre ca pāṇigrahaṇaṃ tasyodvāhaṃ ca gālaviḥ
 17 sā rātrāv abhavad rājaṃs taruṇī devavarṇinī
     divyābharaṇavastrā ca divyasrag anulepanā
 18 tāṃ dṛṣṭvā gālaviḥ prīto dīpayantīm ivātmanā
     uvāsa ca kṣapām ekāṃ prabbhāte sābravīc ca tam
 19 yas tvayā samayo vipra kṛto me tapatāṃ vara
     tenoṣitāsmi bhadraṃ te svasti te 'stu vrajāmy aham
 20 sānujñātābravīd bhūyo yo 'smiṃs tīrthe samāhitaḥ
     vatsyate rajanīm ekāṃ tarpayitvā divaukasaḥ
 21 catvāriṃśatam aṣṭau ca dve cāṣṭau samyag ācaret
     yo brahmacaryaṃ varṣāṇi phalaṃ tasya labheta saḥ
     evam uktvā tataḥ sādhvī dehaṃ tyaktvā divaṃ gatā
 22 ṛṣir apy abhavad dīnas tasyā rūpaṃ vicintayan
     samayena tapo 'rdhaṃ ca kṛcchrāt pratigṛhītavān
 23 sādhayitvā tadātmānaṃ tasyāḥ sa gatim anvayāt
     duḥkhito bharataśreṣṭha tasyā rūpabalāt kṛtaḥ
     etat te vṛddhakanyāyā vyākhyātaṃ caritaṃ mahat
 24 tatrasthaś cāpi śuśrāva hataṃ śalyaṃ halāyudhaḥ
     tatrāpi dattvā dānāni dvijātibhyaḥ paraṃtapa
     śuśoca śalyaṃ saṃgrāme nihataṃ pāṇḍavais tadā
 25 samantapañcaka dvārāt tato niṣkramya mādhavaḥ
     papraccharṣigaṇān rāmaḥ kurukṣetrasya yat phalam
 26 te pṛṣṭā yadusiṃhena kurukṣetraphalaṃ vibho
     samācakhyur mahātmānas tasmai sarvaṃ yathātatham

Book 9 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 9
Chapter 52

  1 [रसयह]
      परजापतेर उत्तमवेदिर उच्यते; सनातना राम समन्तपञ्चकम
      समिजिरे यत्र पुरा दिवौकसॊ; वरेण सत्रेण महावरप्रदाः
  2 पुरा च राजर्षिवरेण धीमता; बहूनि वर्षाण्य अमितेन तेजसा
      परकृष्टम एतत कुरुणा महात्मना; ततः कुरुक्षेत्रम इतीह पप्रथे
  3 [राम]
      किमर्थं कुरुणा कृष्टं कषेत्रम एतन महात्मना
      एतद इच्छाम्य अहं शरॊतुं कथ्यमानं तपॊधनाः
  4 [रसयह]
      पुरा किल कुरुं नाम कृषन्तं सततॊत्थितम
      अभ्येत्य शक्रस तरिदिवात पर्यपृच्छत कारणम
  5 किम इदं वर्तते राजन परयत्नेन परेण च
      राजर्षे किम अभिप्रेतं येनेयं कृष्यते कषितिः
  6 [कुरु]
      इह ये पुरुषाः कषेत्रे मरिष्यन्ति शतक्रतॊ
      ते गमिष्यन्ति सुकृताँल लॊकान पापविवर्जितान
  7 अवहस्य ततः शक्रॊ जगाम तरिदिवं परभुः
      राजर्षिर अप्य अनिर्विण्णः कर्षत्य एव वसुंधराम
  8 आगम्यागम्य चैवैनं भूयॊ भूयॊ ऽवहस्य च
      शतक्रतुर अनिर्विण्णं पृष्ट्वा पृष्ट्वा जगाम ह
  9 यदा तु तपसॊग्रेण चकर्ष वसुधां नृप
      ततः शक्रॊ ऽबरवीद देवान राजर्षेर यच चिकीर्षितम
  10 तच छरुत्वा चाब्रुवन देवाः सहस्राक्षम इदं वचः
     वरेण चछन्द्यतां शक्र राजर्षिर यदि शक्यते
 11 यदि हय अत्र परमीता वै सवर्गं गच्छन्ति मानवाः
     असान अनिष्ट्वा करतुभिर भागॊ नॊ न भविष्यति
 12 आगम्य च ततः शक्रस तदा राजर्षिम अब्रवीत
     अलं खेदेन भवतः करियतां वचनं मम
 13 मानवा ये निराहारा देहं तयक्ष्यन्त्य अतन्द्रिताः
     युधि वा निहताः सम्यग अपि तिर्यग्गता नृप
 14 ते सवर्गभाजॊ राजेन्द्र भवन्त्व अति महामते
     तथास्त्व इति ततॊ राजा कुरुः शक्रम उवाच ह
 15 ततस तम अभ्यनुज्ञाप्य परहृष्टेनान्तरात्मना
     जगाम तरिदिवं भूयः कषिप्रं बलनिषूदनः
 16 एवम एतद यदुश्रेष्ठ कृष्टं राजर्षिणा पुरा
     शक्रेण चाप्य अनुज्ञातं पुण्यं पराणान विमुञ्चताम
 17 अपि चात्र सवयं शक्रॊ जगौ गाथां सुराधिपः
     कुरुक्षेत्रं निबद्धां वै तां शृणुष्व हलायुध
 18 पांसवॊ ऽपि कुरुक्षेत्राद वायुना समुदीरिताः
     अपि दुष्कृतकर्माणं नयन्ति परमां गतिम
 19 सुरर्षाभा बराह्मणसत्तमाश च; तथा नृगाद्या नरदेवमुख्याः
     इष्ट्वा महार्हैः करतुभिर नृसिंह; संन्यस्य देहान सुगतिं परपन्नाः
 20 तरन्तुकारन्तुकयॊर यद अन्तरं; रामह्रदानां च मचक्रुकस्य
     एतत कुरुक्षेत्रसमन्तपञ्चकं; परजापतेर उत्तरवेदिर उच्यते
 21 शिवं महत पुण्यम इदं दिवौकसां; सुसंमतं सवर्गगुणैः समन्वितम
     अतश च सर्वे ऽपि वसुंधराधिपा; हता गमिष्यन्ति महत्मनां गतिम
   1 [rsayah]
      prajāpater uttamavedir ucyate; sanātanā rāma samantapañcakam
      samijire yatra purā divaukaso; vareṇa satreṇa mahāvarapradāḥ
  2 purā ca rājarṣivareṇa dhīmatā; bahūni varṣāṇy amitena tejasā
      prakṛṣṭam etat kuruṇā mahātmanā; tataḥ kurukṣetram itīha paprathe
  3 [rāma]
      kimarthaṃ kuruṇā kṛṣṭaṃ kṣetram etan mahātmanā
      etad icchāmy ahaṃ śrotuṃ kathyamānaṃ tapodhanāḥ
  4 [rsayah]
      purā kila kuruṃ nāma kṛṣantaṃ satatotthitam
      abhyetya śakras tridivāt paryapṛcchata kāraṇam
  5 kim idaṃ vartate rājan prayatnena pareṇa ca
      rājarṣe kim abhipretaṃ yeneyaṃ kṛṣyate kṣitiḥ
  6 [kuru]
      iha ye puruṣāḥ kṣetre mariṣyanti śatakrato
      te gamiṣyanti sukṛtāṁl lokān pāpavivarjitān
  7 avahasya tataḥ śakro jagāma tridivaṃ prabhuḥ
      rājarṣir apy anirviṇṇaḥ karṣaty eva vasuṃdharām
  8 āgamyāgamya caivainaṃ bhūyo bhūyo 'vahasya ca
      śatakratur anirviṇṇaṃ pṛṣṭvā pṛṣṭvā jagāma ha
  9 yadā tu tapasogreṇa cakarṣa vasudhāṃ nṛpa
      tataḥ śakro 'bravīd devān rājarṣer yac cikīrṣitam
  10 tac chrutvā cābruvan devāḥ sahasrākṣam idaṃ vacaḥ
     vareṇa cchandyatāṃ śakra rājarṣir yadi śakyate
 11 yadi hy atra pramītā vai svargaṃ gacchanti mānavāḥ
     asān aniṣṭvā kratubhir bhāgo no na bhaviṣyati
 12 āgamya ca tataḥ śakras tadā rājarṣim abravīt
     alaṃ khedena bhavataḥ kriyatāṃ vacanaṃ mama
 13 mānavā ye nirāhārā dehaṃ tyakṣyanty atandritāḥ
     yudhi vā nihatāḥ samyag api tiryaggatā nṛpa
 14 te svargabhājo rājendra bhavantv ati mahāmate
     tathāstv iti tato rājā kuruḥ śakram uvāca ha
 15 tatas tam abhyanujñāpya prahṛṣṭenāntarātmanā
     jagāma tridivaṃ bhūyaḥ kṣipraṃ balaniṣūdanaḥ
 16 evam etad yaduśreṣṭha kṛṣṭaṃ rājarṣiṇā purā
     śakreṇa cāpy anujñātaṃ puṇyaṃ prāṇān vimuñcatām
 17 api cātra svayaṃ śakro jagau gāthāṃ surādhipaḥ
     kurukṣetraṃ nibaddhāṃ vai tāṃ śṛṇuṣva halāyudha
 18 pāṃsavo 'pi kurukṣetrād vāyunā samudīritāḥ
     api duṣkṛtakarmāṇaṃ nayanti paramāṃ gatim
 19 surarṣābhā brāhmaṇasattamāś ca; tathā nṛgādyā naradevamukhyāḥ
     iṣṭvā mahārhaiḥ kratubhir nṛsiṃha; saṃnyasya dehān sugatiṃ prapannāḥ
 20 tarantukārantukayor yad antaraṃ; rāmahradānāṃ ca macakrukasya
     etat kurukṣetrasamantapañcakaṃ; prajāpater uttaravedir ucyate
 21 śivaṃ mahat puṇyam idaṃ divaukasāṃ; susaṃmataṃ svargaguṇaiḥ samanvitam
     ataś ca sarve 'pi vasuṃdharādhipā; hatā gamiṣyanti mahatmanāṃ gatim

Book 9 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 9
Chapter 53

  1 [वै]
      कुरुक्षेत्रं ततॊ दृष्ट्वा दत्त्वा दायांश च सात्वतः
      आश्रमं सुमहद दिव्यम अगमज जनमेजय
  2 मधुकाम्र वनॊपेतं पलक्षन्यग्रॊध संकुलम
      चिरिबिल्वयुतं पुण्यं पनसार्जुन संकुलम
  3 तं दृष्ट्वा यादव शरेष्ठः परवरं पुण्यलक्षणम
      पप्रच्छ तान ऋषीन सर्वान कस्याश्रमवरस तव अयम
  4 ते तु सर्वे महात्मानम ऊचू राजन हलायुधम
      शृणु विस्तरतॊ राम यस्यायं पूर्वम आश्रमः
  5 अत्र विष्णुः पुरा देवस तप्तवांस तप उत्तमम
      अत्रास्य विधिवद यज्ञाः सर्वे वृत्ताः सनातनाः
  6 अत्रैव बराह्मणी सिद्धा कौमार बरह्मचारिणी
      यॊगयुक्ता दिवं याता तपःसिद्धा तपस्विनी
  7 बभूव शरीमती राजञ शाण्डिल्यस्य महात्मनः
      सुता धृतव्रता साध्वी नियता बरह्मचारिणी
  8 सा तु पराप्य परं यॊगं गता सवर्गम अनुत्तमम
      भुक्त्वाश्रमे ऽशवमेधस्य फलं फलवतां शुभा
      गता सवर्गं महाभागा पूजिता नियतात्मभिः
  9 अभिगम्याश्रमं पुण्यं दृष्ट्वा च यदुपुंगवः
      ऋषींस तान अभिवाद्याथ पार्श्वे हिमवतॊ ऽचयुतः
      सकन्धावाराणि सर्वाणि निवर्त्यारुरुहे ऽचलम
  10 नातिदूरं ततॊ गत्वा नगं तालध्वजॊ बली
     पुण्यं तीर्थवरं दृष्ट्वा विस्मयं परमं गतः
 11 परभवं च सरस्वत्याः पलक्षप्रस्रवणं बलः
     संप्राप्तः कारपचनं तीर्थप्रवरम उत्तमम
 12 हलायुधस तत्र चापि दत्त्वा दानं महाबलः
     आप्लुतः सलिले शीते तस्माच चापि जगाम ह
     आश्रमं परमप्रीतॊ मित्रस्य वरुणस्य च
 13 इन्द्रॊ ऽगनिर अर्यमा चैव यत्र पराक परीतिम आप्नुवन
     तं देशं कारपचनाद यमुनायां जगाम ह
 14 सनात्वा तत्रापि धर्मात्मा परां तुष्टिम अवाप्य च
     ऋषिभिश चैव सिद्धैश च सहितॊ वै महाबलः
     उपविष्टः कथाः शुभ्राः शुश्राव यदुपुंगवः
 15 तथा तु तिष्ठतां तेषां नारदॊ भगवान ऋषिः
     आजगामाथ तं देशं यत्र रामॊ वयवस्त्थितः
 16 जटामण्डलसंवीतः सवर्णचीरी महातपाः
     हेमदण्डधरॊ राजन कमण्डालु धरस तथा
 17 कच्छपीं सुखशब्दां तां गृह्य वीणां मनॊरमाम
     नृत्ये गीते च कुशलॊ देव बराह्मण पूजितः
 18 परकर्ता कलहानां च नित्यं च कलहप्रियः
     तं देशम आगमद यत्र शरीमान रामॊ वयवस्थितः
 19 परत्युत्थाय तु ते सर्वे पूजयित्वा यतव्रतम
     देवर्षिर पर्यपृच्छन्त यथावृत्तं कुरून परति
 20 ततॊ ऽसयाकथयद राजन नारदः सर्वधर्मवित
     सर्वम एव यथावृत्तम अतीतं कुरु संक्षयम
 21 ततॊ ऽबरवीद रौहिणेयॊ नारदं दीनया गिरा
     किम अवस्थ तु तत कषत्रं ये च तत्राभवन नृपाः
 22 शरुतम एतन मया पूर्वं सर्वम एव तपॊधन
     विस्तर शरवणे जातं कौतूहलम अतीव मे
 23 [नारद]
     पूर्वम एव हतॊ भीष्मॊ दरॊणः सिन्धुपतिस तथा
     हतॊ वैकर्तनः कर्णः पुत्राश चास्य महारथाः
 24 भूरिश्रवा रौहिणेय मद्रराजश च वीर्यवान
     एते चान्ये च बहवस तत्र तत्र महाबलाः
 25 परियान पराणान परित्यज्य परियार्थं कौरवस्य वै
     राजानॊ राजपुत्राश च समरेष्व अनिवर्तिनः
 26 अहतांस तु महाबाहॊ शृणु मे तत्र माधव
     धार्तराष्ट्र बले शेषाः कृपॊ भॊजश च वीर्यवान
     अश्वत्थामा च विक्रान्तॊ भग्नसैन्या दिशॊ गताः
 27 दुर्यॊधनॊ हते सैन्ये परद्रुतेषु कृपादिषु
     हरदं दवैपायनं नाम विवेश भृशदुःखितः
 28 शयानं धार्तराष्ट्रं तु सतम्भिते सलिले तदा
     पाण्डवाः सह कृष्णेन वाग्भिर उग्राभिर आर्दयन
 29 स तुद्यमानॊ बलवान वाग्भी राम समन्ततः
     उत्तितः पराग घरदाद वीरः परगृह्य महतीं गदाम
 30 स चाप्य उपगतॊ युद्धं भीमेन सह सांप्रतम
     भविष्यति च तत सद्यस तयॊ राम सुदारुणम
 31 यदि कौतूहलं ते ऽसति वरज माधव माचिरम
     पश्य युद्धं महाघॊरं शिष्ययॊर यदि मन्यसे
 32 [वै]
     नारदस्य वचः शरुत्वा तान अब्भ्यर्च्य दविजर्षभान
     सर्वान विसर्जयाम आस ये तेनाभ्यागताः सह
     गम्यतां दवारकां चेति सॊ ऽनवशाद अनुयायिनः
 33 सॊ ऽवतीर्याचलश्रेष्ठात परक्ष परस्वरणाच छुभात
     ततः परीतमना रामः शरुत्वा तीर्थफलं महत
     विप्राणां संनिधौ शलॊकम अगायद इदम अच्युतः
 34 सरस्वती वाससमा कुतॊ रतिः; सरस्वती वाससमाः कुतॊ गुणाः
     सरस्वतीं पराप्य दिवं गता जनाः; सदा समरिष्यन्ति नदीं सरस्वतीम
 35 सरस्वती सर्वनदीषु पुण्या; सरस्वती लॊकसुखावहा सदा
     सरस्वतीं पराप्य जनाः सुदुष्कृताः; सदा न शॊचन्ति परत्र चेह च
 36 ततॊ मुहुर मुहुः परीत्या परेक्षमाणः सरस्वतीम
     हयैर युक्तं रथं शुभ्रम आतिष्ठत परंतपः
 37 स शीघ्रगामिना तेन रथेन यदुपुंगवः
     दिदृक्षुर अभिसंप्राप्तः शिष्ययुद्धम उपस्थितम
   1 [vai]
      kurukṣetraṃ tato dṛṣṭvā dattvā dāyāṃś ca sātvataḥ
      āśramaṃ sumahad divyam agamaj janamejaya
  2 madhukāmra vanopetaṃ plakṣanyagrodha saṃkulam
      ciribilvayutaṃ puṇyaṃ panasārjuna saṃkulam
  3 taṃ dṛṣṭvā yādava śreṣṭhaḥ pravaraṃ puṇyalakṣaṇam
      papraccha tān ṛṣīn sarvān kasyāśramavaras tv ayam
  4 te tu sarve mahātmānam ūcū rājan halāyudham
      śṛṇu vistarato rāma yasyāyaṃ pūrvam āśramaḥ
  5 atra viṣṇuḥ purā devas taptavāṃs tapa uttamam
      atrāsya vidhivad yajñāḥ sarve vṛttāḥ sanātanāḥ
  6 atraiva brāhmaṇī siddhā kaumāra brahmacāriṇī
      yogayuktā divaṃ yātā tapaḥsiddhā tapasvinī
  7 babhūva śrīmatī rājañ śāṇḍilyasya mahātmanaḥ
      sutā dhṛtavratā sādhvī niyatā brahmacāriṇī
  8 sā tu prāpya paraṃ yogaṃ gatā svargam anuttamam
      bhuktvāśrame 'śvamedhasya phalaṃ phalavatāṃ śubhā
      gatā svargaṃ mahābhāgā pūjitā niyatātmabhiḥ
  9 abhigamyāśramaṃ puṇyaṃ dṛṣṭvā ca yadupuṃgavaḥ
      ṛṣīṃs tān abhivādyātha pārśve himavato 'cyutaḥ
      skandhāvārāṇi sarvāṇi nivartyāruruhe 'calam
  10 nātidūraṃ tato gatvā nagaṃ tāladhvajo balī
     puṇyaṃ tīrthavaraṃ dṛṣṭvā vismayaṃ paramaṃ gataḥ
 11 prabhavaṃ ca sarasvatyāḥ plakṣaprasravaṇaṃ balaḥ
     saṃprāptaḥ kārapacanaṃ tīrthapravaram uttamam
 12 halāyudhas tatra cāpi dattvā dānaṃ mahābalaḥ
     āplutaḥ salile śīte tasmāc cāpi jagāma ha
     āśramaṃ paramaprīto mitrasya varuṇasya ca
 13 indro 'gnir aryamā caiva yatra prāk prītim āpnuvan
     taṃ deśaṃ kārapacanād yamunāyāṃ jagāma ha
 14 snātvā tatrāpi dharmātmā parāṃ tuṣṭim avāpya ca
     ṛṣibhiś caiva siddhaiś ca sahito vai mahābalaḥ
     upaviṣṭaḥ kathāḥ śubhrāḥ śuśrāva yadupuṃgavaḥ
 15 tathā tu tiṣṭhatāṃ teṣāṃ nārado bhagavān ṛṣiḥ
     ājagāmātha taṃ deśaṃ yatra rāmo vyavastthitaḥ
 16 jaṭāmaṇḍalasaṃvītaḥ svarṇacīrī mahātapāḥ
     hemadaṇḍadharo rājan kamaṇḍālu dharas tathā
 17 kacchapīṃ sukhaśabdāṃ tāṃ gṛhya vīṇāṃ manoramām
     nṛtye gīte ca kuśalo deva brāhmaṇa pūjitaḥ
 18 prakartā kalahānāṃ ca nityaṃ ca kalahapriyaḥ
     taṃ deśam āgamad yatra śrīmān rāmo vyavasthitaḥ
 19 pratyutthāya tu te sarve pūjayitvā yatavratam
     devarṣir paryapṛcchanta yathāvṛttaṃ kurūn prati
 20 tato 'syākathayad rājan nāradaḥ sarvadharmavit
     sarvam eva yathāvṛttam atītaṃ kuru saṃkṣayam
 21 tato 'bravīd rauhiṇeyo nāradaṃ dīnayā girā
     kim avastha tu tat kṣatraṃ ye ca tatrābhavan nṛpāḥ
 22 śrutam etan mayā pūrvaṃ sarvam eva tapodhana
     vistara śravaṇe jātaṃ kautūhalam atīva me
 23 [nārada]
     pūrvam eva hato bhīṣmo droṇaḥ sindhupatis tathā
     hato vaikartanaḥ karṇaḥ putrāś cāsya mahārathāḥ
 24 bhūriśravā rauhiṇeya madrarājaś ca vīryavān
     ete cānye ca bahavas tatra tatra mahābalāḥ
 25 priyān prāṇān parityajya priyārthaṃ kauravasya vai
     rājāno rājaputrāś ca samareṣv anivartinaḥ
 26 ahatāṃs tu mahābāho śṛṇu me tatra mādhava
     dhārtarāṣṭra bale śeṣāḥ kṛpo bhojaś ca vīryavān
     aśvatthāmā ca vikrānto bhagnasainyā diśo gatāḥ
 27 duryodhano hate sainye pradruteṣu kṛpādiṣu
     hradaṃ dvaipāyanaṃ nāma viveśa bhṛśaduḥkhitaḥ
 28 śayānaṃ dhārtarāṣṭraṃ tu stambhite salile tadā
     pāṇḍavāḥ saha kṛṣṇena vāgbhir ugrābhir ārdayan
 29 sa tudyamāno balavān vāgbhī rāma samantataḥ
     uttitaḥ prāg ghradād vīraḥ pragṛhya mahatīṃ gadām
 30 sa cāpy upagato yuddhaṃ bhīmena saha sāṃpratam
     bhaviṣyati ca tat sadyas tayo rāma sudāruṇam
 31 yadi kautūhalaṃ te 'sti vraja mādhava māciram
     paśya yuddhaṃ mahāghoraṃ śiṣyayor yadi manyase
 32 [vai]
     nāradasya vacaḥ śrutvā tān abbhyarcya dvijarṣabhān
     sarvān visarjayām āsa ye tenābhyāgatāḥ saha
     gamyatāṃ dvārakāṃ ceti so 'nvaśād anuyāyinaḥ
 33 so 'vatīryācalaśreṣṭhāt prakṣa prasvaraṇāc chubhāt
     tataḥ prītamanā rāmaḥ śrutvā tīrthaphalaṃ mahat
     viprāṇāṃ saṃnidhau ślokam agāyad idam acyutaḥ
 34 sarasvatī vāsasamā kuto ratiḥ; sarasvatī vāsasamāḥ kuto guṇāḥ
     sarasvatīṃ prāpya divaṃ gatā janāḥ; sadā smariṣyanti nadīṃ sarasvatīm
 35 sarasvatī sarvanadīṣu puṇyā; sarasvatī lokasukhāvahā sadā
     sarasvatīṃ prāpya janāḥ suduṣkṛtāḥ; sadā na śocanti paratra ceha ca
 36 tato muhur muhuḥ prītyā prekṣamāṇaḥ sarasvatīm
     hayair yuktaṃ rathaṃ śubhram ātiṣṭhata paraṃtapaḥ
 37 sa śīghragāminā tena rathena yadupuṃgavaḥ
     didṛkṣur abhisaṃprāptaḥ śiṣyayuddham upasthitam

Book 9 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 9
Chapter 54

  1 [वै]
      एवं तद अभवद युद्धं तुमुलं जनमेजय
      यत्र दुःखान्वितॊ राजा धृतराष्ट्रॊ ऽबरवीद इदम
  2 रामं संनिहितं दृष्ट्वा गदायुद्ध उपस्थिते
      मम पुत्रः कथं भीमां परत्ययुध्यत संजय
  3 [स]
      राम सांनिध्यम आसाद्य पुत्रॊ दुर्यॊधनस तव
      युद्धकामॊ महाबाहुः समहृष्यत वीर्यवान
  4 दृष्ट्वा लाङ्गलिनं राजा परत्युत्थाय च भारत
      परीत्या परमया युक्तॊ युधिष्ठिरम अथाब्रवीत
  5 समन्त पञ्चकं कषिप्रम इतॊ यामविशां पते
      परथितॊत्तर वेदी सा देवलॊके परजापतेः
  6 तस्मिन महापुण्यतमे तरैलॊक्यस्य सनातने
      संग्रामे निधनं पराप्य धरुवं सवर्गॊ भविष्यति
  7 तथेत्य उक्त्वा महाराज कुन्तीपुत्रॊ युधिष्ठिरः
      समन्तपञ्चकं वीरः परायाद अभिमुखः परभुः
  8 ततॊ दुर्यॊधनॊ राजा परगृह्य महतीं गदाम
      पद्भ्याम अमर्षाद दयुतिमान अगच्छत पाण्डवैः सह
  9 तथा यान्तं गदाहस्तं वर्मणा चापि दंशितम
      अन्तरिक्षगता देवाः साधु साध्व इत्य अपूजयन
      वातिकाश च नरा ये ऽतर दृष्ट्वा ते हर्षम आगताः
  10 स पाण्डवैः परिवृतः कुरुराजस तवात्मजः
     मत्तस्येव गजेन्द्रस्य गतिम आस्थाय सॊ ऽवरजत
 11 ततः शङ्खनिनादेन भेरीणां च महास्वनैः
     सिंहनादैश च शूराणां दिशः सर्वाः परपूरिताः
 12 परतीच्य अभिमुखं देशं यथॊद्दिष्टं सुतेन ते
     गत्वा च तैः परिक्षिप्तं समन्तात सर्वतॊदिशम
 13 दक्षिणेन सरस्वत्याः सवयनं तीर्थम उत्तमम
     तस्मिन देशे तव अनिरिणे तत्र युद्धम अरॊचयन
 14 ततॊ भीमॊ महाकॊटिं गदां गृह्याथ वर्म भृत
     बिभ्रद रूपं महाराज सदृशं हि गरुत्मतः
 15 अवबद्ध शिरस तराणाः संख्ये काञ्चनवर्म भृत
     रराज राजन पुत्रस ते काञ्चनः शैलराड इव
 16 वर्मभ्यां संवृतौ वीरौ भीम दुर्यॊधनाव उभौ
     संयुगे च परकाशेते संरब्धाव इव कुञ्जरौ
 17 रणमण्डलमध्यस्थौ भरतरौ तौ नरर्षभौ
     अशॊभेतां महाराज चन्द्रसूर्याव इवॊदितौ
 18 ताव अन्यॊन्यं निरीक्षेतां करुद्धाव इव महाद्विपौ
     दहन्तौ लॊचनै राजन परस्परवधैषिणौ
 19 संप्रहृष्टमना राजन गदाम आदाय कौरवः
     सृक्किणी संलिहन राजन करॊधरक्तेक्षणः शवसन
 20 ततॊ दुर्यॊधनॊ राजा गदाम आदाय वीर्यवान
     भीमसेनम अभिप्रेक्ष्य गजॊ गजम इवाह्वयत
 21 अद्रिसारमयीं भीमस तथैवादाय वीर्यवान
     आह्वयाम आस नृपतिं सिंहः सिंहं यथा वने
 22 ताव उद्यतगदापाणी दुर्यॊधन वृकॊदरौ
     संयुगे सम परकाशेते गिरी सशिखराव इव
 23 ताव उभाव अभिसंक्रुद्धाव उभौ भीमपराक्रमौ
     उभौ शिष्यौ गदायुद्धे रौहिणेयस्य धीमतः
 24 उभौ सदृशकर्माणौ यम वासवयॊर इव
     तथा सदृशकर्माणौ वरुणस्य महाबलौ
 25 वासुदेवस्य रामस्य तथा वैश्रवणस्य च
     सदृशौ तौ महाराज मधुकैटभयॊर युधि
 26 उभौ सदृशकर्माणौ रणे सुन्दॊपसुन्दयॊः
     तथैव कालस्य समौ मृत्यॊश चैव परंतपौ
 27 अन्यॊन्यम अभिधावन्तौ मत्ताव इव महाद्विपौ
     वाशिता संगमे दृप्तौ शरदीव मदॊत्कटौ
 28 मत्ताव इव जिगीषन्तौ मातङ्गौ भरतर्षभौ
     उभौ करॊधविषं दीप्तं वमन्ताव उरगाव इव
 29 अन्यॊन्यम अभिसंरब्धौ परेक्षमाणाव अरिंदमौ
     उभौ भरतशार्दूलौ विक्रमेण समन्वितौ
 30 सिंहाव इव दुराधर्षौ गदायुद्धे परंतपौ
     नखदंष्ट्रायुधौ वीरौ वयाघ्राव इव दुरुत्सहौ
 31 परजासंहरणे कषुब्धौ समुद्राव इव दुस्तरौ
     लॊहिताङ्गाव इव करुद्धौ परतपन्तौ महारथौ
 32 रश्मिमन्तौ महात्मानौ दीप्तिमन्तौ महाबलौ
     ददृशाते कुरुश्रेष्ठौ कालसूर्याव इवॊद्दितौ
 33 वयाघ्राव इव सुसंरब्धौ गर्जन्ताव इव तॊयदौ
     जहृषाते महाबाहू सिंहौ केसरिणाव इव
 34 गजाव इव सुसंरब्धौ जवलिताव इव पावकौ
     ददृशुस तौ महात्मानौ सशृङ्गाव इव पर्वतौ
 35 रॊषात परस्फुरमाणौष्ठौ निरीक्षन्तौ परस्परम
     तौ समेतौ महात्मानौ गदाहस्तौ नरॊत्तमौ
 36 उभौ परमसंहृष्टाव उभौ परमसंमतौ
     सदश्वाव इव हेषन्तौ बृंहन्ताव इव कुञ्जरौ
 37 वृषभाव इव गर्जन्तौ दुर्यॊधन वृकॊदरौ
     दैत्याव इव बलॊन्मत्तौ रेजतुस तौ नरॊत्तमौ
 38 ततॊ दुर्यॊधनॊ राजन्न इदम आह युधिष्ठिरम
     सृञ्जयैः सह तिष्ठन्तं तपन्तम इव भास्करम
 39 इदं वयवसितं युद्धं मम भीमस्य चॊभयॊः
     उपॊपविष्टाः पश्यध्वं विमर्दं नृपसत्तमाः
 40 ततः समुपविष्टं तत सुमहद राजमण्डलम
     विराजमानं ददृशे दिवीवादित्यमण्डलम
 41 तेषां मध्ये महाबाहुः शरीमान केशव पूर्वजः
     उपविष्टॊ महाराज पूज्यमानः समन्ततः
 42 शुशुभे राजमध्यस्थॊ नीलवासाः सितप्रभः
     नक्षत्रैर इव संपूर्णॊ वृतॊ निशि निशाकरः
 43 तौ तथा तु महाराज गदाहस्तौ दुरासदौ
     अन्यॊन्यं वाग्भिर उग्राभिस तक्षमाणौ वयवस्थितौ
 44 अप्रियाणि ततॊ ऽनयॊन्यम उक्त्वा तौ कुरुपुंगवौ
     उदीक्षन्तौ सथितौ वीरौ वृत्र शक्राव इवाहवे
   1 [vai]
      evaṃ tad abhavad yuddhaṃ tumulaṃ janamejaya
      yatra duḥkhānvito rājā dhṛtarāṣṭro 'bravīd idam
  2 rāmaṃ saṃnihitaṃ dṛṣṭvā gadāyuddha upasthite
      mama putraḥ kathaṃ bhīmāṃ pratyayudhyata saṃjaya
  3 [s]
      rāma sāṃnidhyam āsādya putro duryodhanas tava
      yuddhakāmo mahābāhuḥ samahṛṣyata vīryavān
  4 dṛṣṭvā lāṅgalinaṃ rājā pratyutthāya ca bhārata
      prītyā paramayā yukto yudhiṣṭhiram athābravīt
  5 samanta pañcakaṃ kṣipram ito yāmaviśāṃ pate
      prathitottara vedī sā devaloke prajāpateḥ
  6 tasmin mahāpuṇyatame trailokyasya sanātane
      saṃgrāme nidhanaṃ prāpya dhruvaṃ svargo bhaviṣyati
  7 tathety uktvā mahārāja kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ
      samantapañcakaṃ vīraḥ prāyād abhimukhaḥ prabhuḥ
  8 tato duryodhano rājā pragṛhya mahatīṃ gadām
      padbhyām amarṣād dyutimān agacchat pāṇḍavaiḥ saha
  9 tathā yāntaṃ gadāhastaṃ varmaṇā cāpi daṃśitam
      antarikṣagatā devāḥ sādhu sādhv ity apūjayan
      vātikāś ca narā ye 'tra dṛṣṭvā te harṣam āgatāḥ
  10 sa pāṇḍavaiḥ parivṛtaḥ kururājas tavātmajaḥ
     mattasyeva gajendrasya gatim āsthāya so 'vrajat
 11 tataḥ śaṅkhaninādena bherīṇāṃ ca mahāsvanaiḥ
     siṃhanādaiś ca śūrāṇāṃ diśaḥ sarvāḥ prapūritāḥ
 12 pratīcy abhimukhaṃ deśaṃ yathoddiṣṭaṃ sutena te
     gatvā ca taiḥ parikṣiptaṃ samantāt sarvatodiśam
 13 dakṣiṇena sarasvatyāḥ svayanaṃ tīrtham uttamam
     tasmin deśe tv aniriṇe tatra yuddham arocayan
 14 tato bhīmo mahākoṭiṃ gadāṃ gṛhyātha varma bhṛt
     bibhrad rūpaṃ mahārāja sadṛśaṃ hi garutmataḥ
 15 avabaddha śiras trāṇāḥ saṃkhye kāñcanavarma bhṛt
     rarāja rājan putras te kāñcanaḥ śailarāḍ iva
 16 varmabhyāṃ saṃvṛtau vīrau bhīma duryodhanāv ubhau
     saṃyuge ca prakāśete saṃrabdhāv iva kuñjarau
 17 raṇamaṇḍalamadhyasthau bhratarau tau nararṣabhau
     aśobhetāṃ mahārāja candrasūryāv ivoditau
 18 tāv anyonyaṃ nirīkṣetāṃ kruddhāv iva mahādvipau
     dahantau locanai rājan parasparavadhaiṣiṇau
 19 saṃprahṛṣṭamanā rājan gadām ādāya kauravaḥ
     sṛkkiṇī saṃlihan rājan krodharaktekṣaṇaḥ śvasan
 20 tato duryodhano rājā gadām ādāya vīryavān
     bhīmasenam abhiprekṣya gajo gajam ivāhvayat
 21 adrisāramayīṃ bhīmas tathaivādāya vīryavān
     āhvayām āsa nṛpatiṃ siṃhaḥ siṃhaṃ yathā vane
 22 tāv udyatagadāpāṇī duryodhana vṛkodarau
     saṃyuge sma prakāśete girī saśikharāv iva
 23 tāv ubhāv abhisaṃkruddhāv ubhau bhīmaparākramau
     ubhau śiṣyau gadāyuddhe rauhiṇeyasya dhīmataḥ
 24 ubhau sadṛśakarmāṇau yama vāsavayor iva
     tathā sadṛśakarmāṇau varuṇasya mahābalau
 25 vāsudevasya rāmasya tathā vaiśravaṇasya ca
     sadṛśau tau mahārāja madhukaiṭabhayor yudhi
 26 ubhau sadṛśakarmāṇau raṇe sundopasundayoḥ
     tathaiva kālasya samau mṛtyoś caiva paraṃtapau
 27 anyonyam abhidhāvantau mattāv iva mahādvipau
     vāśitā saṃgame dṛptau śaradīva madotkaṭau
 28 mattāv iva jigīṣantau mātaṅgau bharatarṣabhau
     ubhau krodhaviṣaṃ dīptaṃ vamantāv uragāv iva
 29 anyonyam abhisaṃrabdhau prekṣamāṇāv ariṃdamau
     ubhau bharataśārdūlau vikrameṇa samanvitau
 30 siṃhāv iva durādharṣau gadāyuddhe paraṃtapau
     nakhadaṃṣṭrāyudhau vīrau vyāghrāv iva durutsahau
 31 prajāsaṃharaṇe kṣubdhau samudrāv iva dustarau
     lohitāṅgāv iva kruddhau pratapantau mahārathau
 32 raśmimantau mahātmānau dīptimantau mahābalau
     dadṛśāte kuruśreṣṭhau kālasūryāv ivodditau
 33 vyāghrāv iva susaṃrabdhau garjantāv iva toyadau
     jahṛṣāte mahābāhū siṃhau kesariṇāv iva
 34 gajāv iva susaṃrabdhau jvalitāv iva pāvakau
     dadṛśus tau mahātmānau saśṛṅgāv iva parvatau
 35 roṣāt prasphuramāṇauṣṭhau nirīkṣantau parasparam
     tau sametau mahātmānau gadāhastau narottamau
 36 ubhau paramasaṃhṛṣṭāv ubhau paramasaṃmatau
     sadaśvāv iva heṣantau bṛṃhantāv iva kuñjarau
 37 vṛṣabhāv iva garjantau duryodhana vṛkodarau
     daityāv iva balonmattau rejatus tau narottamau
 38 tato duryodhano rājann idam āha yudhiṣṭhiram
     sṛñjayaiḥ saha tiṣṭhantaṃ tapantam iva bhāskaram
 39 idaṃ vyavasitaṃ yuddhaṃ mama bhīmasya cobhayoḥ
     upopaviṣṭāḥ paśyadhvaṃ vimardaṃ nṛpasattamāḥ
 40 tataḥ samupaviṣṭaṃ tat sumahad rājamaṇḍalam
     virājamānaṃ dadṛśe divīvādityamaṇḍalam
 41 teṣāṃ madhye mahābāhuḥ śrīmān keśava pūrvajaḥ
     upaviṣṭo mahārāja pūjyamānaḥ samantataḥ
 42 śuśubhe rājamadhyastho nīlavāsāḥ sitaprabhaḥ
     nakṣatrair iva saṃpūrṇo vṛto niśi niśākaraḥ
 43 tau tathā tu mahārāja gadāhastau durāsadau
     anyonyaṃ vāgbhir ugrābhis takṣamāṇau vyavasthitau
 44 apriyāṇi tato 'nyonyam uktvā tau kurupuṃgavau
     udīkṣantau sthitau vīrau vṛtra śakrāv ivāhave

Book 9 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 9
Chapter 55

  1 [वै]
      ततॊ वाग युद्धम अभवत तुमुलं जनमेजय
      यत्र दुःखान्वितॊ राजा धृतराष्ट्रॊ ऽबरवीद इदम
  2 धिग अस्तु खलु मानुष्यं यस्य निष्ठेयम ईदृशी
      एकादश चमू भर्ता यत्र पुत्रॊ ममाभिभूः
  3 आज्ञाप्य सर्वान नृपतीन भुक्त्वा चेमां वसुंधराम
      गदाम आदाय वेगेन पदातिः परथितॊ रणम
  4 भूत्वा हि जगतॊ नाथॊ हय अनाथ इव मे सुतः
      गदाम उद्यम्य यॊ याति किम अन्यद भागधेयतः
  5 अहॊ दुःखं महत पराप्तं पुत्रेण मम संजय
      एवम उक्त्वा स दुःखार्तॊ विरराम जनाधिपः
  6 [स]
      स मेघनिनदॊ हर्षाद विनदन्न इव गॊवृषः
      आजुहाव ततः पार्थं युद्धाय युधि वीर्यवान
  7 भीमम आह्वयमाने तु कुरुराजे महात्मनि
      परादुरासन सुघॊराणि रूपाणि विविधान्य उत
  8 ववुर वाताः सनिर्घाताः पांसुवर्षं पपात च
      बभूवुश च दिशः सर्वास तिमिरेण समावृताः
  9 महास्वनाः सनिर्घातास तुमुला लॊमहर्षणाः
      पेतुस तथॊल्काः शतशः सफॊटयन्त्यॊ नभस्तलम
  10 राहुश चाग्रसद आदित्यम अपर्वणि विशां पते
     चकम्पे च महाकम्पं पृथिवी सवनद्रुमा
 11 रूक्षाश च वाताः परववुर नीचैः शर्कर वर्षिणः
     गिरीणां शिखराण्य एव नयपतन्त महीतले
 12 मृगा बहुविधाकाराः संपतन्ति दिशॊ दश
     दीप्ताः शिवाश चाप्य अनदन घॊररूपाः सुदारुणाः
 13 निर्घाताश च महाघॊरा बभूवुर लॊमहर्षणाः
     दीप्तायां दिशि राजेन्द्र मृगाश चाशुभ वादिनः
 14 उदपानगताश चापॊ वयवर्धन्त समन्ततः
     अशरीरा महानादाः शरूयन्ते सम तदा नृप
 15 एवमादीनि दृष्ट्वाथ निमित्तानि वृकॊदरः
     उवाच भरातरं जयेष्ठं धर्मराजं युधिष्ठिरम
 16 नैष शक्तॊ रणे जेतुं मन्दात्मा मां सुयॊधनः
     अद्य करॊधं विमॊक्ष्यामि निगूढं हृदये चिरम
     सुयॊधने कौरवेन्द्रे खाण्डवे पावकॊ यथा
 17 शल्यम अद्यॊद्धरिष्यामि तव पाण्डव हृच्छयम
     निहत्य गदया पापम इमं कुरु कुलाधमम
 18 अद्य कीर्तिमयीं मालां परतिमॊक्ष्याम्य अहं तवयि
     हत्वेमं पापकर्माणं गदया रणमूर्धनि
 19 अद्यास्य शतधा देहं भिनद्मि गदयानया
     नायं परवेष्टा नगरं पुनर वारणसाह्वयम
 20 सर्पॊत्सर्गस्य शयने विषदानस्य भॊजने
     परमाण कॊट्यां पातस्या दाहस्य जतु वेश्मनि
 21 सभायाम अवहासस्य सर्वस्वहरणस्य च
     वर्षम अज्ञातवासस्य वनवासस्य चानघ
 22 अद्यान्तम एषां दुःखानां गन्ता भरतसत्तम
     एकाह्ना विनिहत्येमं भविष्याम्य आत्मनॊ ऽनृणः
 23 अद्यायुर धार्तराष्ट्रस्य दुर्मतेर अकृतात्मनः
     समाप्तं भरतश्रेष्ठ मातापित्रॊश च दर्शनम
 24 अद्यायं कुरुराजस्य शंतनॊः कुलपांसनः
     पराणाञ शरियं च राज्यं च तयक्त्वा शेष्यति भूतले
 25 राजा च धृतराष्ट्रॊ ऽदय शरुत्वा पुत्रं मया हतम
     समरिष्यत्य अशुभं कर्म यत तच छकुनि बुद्धिजम
 26 इत्य उक्त्वा राजशार्दूल गदाम आदाय वीर्यवान
     अवातिष्ठत युद्धाय शक्रॊ वृत्रम इवाह्वयन
 27 तम उद्यतगदां दृष्ट्वा कैलासम इव शृङ्गिणम
     भीमसेनः पुनः करुद्धॊ दुर्यॊधनम उवाच ह
 28 राज्ञश च धृतराष्ट्रस्य तथा तवम अपि चात्मनः
     समर तद दुष्कृतं कर्म यद्वृत्तं वारणावते
 29 दरौपदी च परिक्लिष्टा सभायां यद रजस्वला
     दयूते च वञ्चितॊ राजा यत तवया सौबलेन च
 30 वने दुःखं च यत पराप्तम अस्माभिस तवत्कृतं महत
     विराटनगरे चैव यॊन्यन्तरगतैर इव
     तत सर्वं यातयाम्य अद्य दिष्ट्या दृष्टॊ ऽसि दुर्मते
 31 तवत्कृते ऽसौ हतः शेते शरतल्पे परतापवान
     गाङ्गेयॊ रथिनां शरेष्ठॊ निहतॊ याज्ञसेनिना
 32 हतॊ दरॊणश च कर्णश च तथा शल्यः परतापवान
     वैराग्नेर आदिकर्ता च शकुनिः सौबलॊ हतः
 33 परातिकामी तथा पापॊ दरौपद्याः कलेशकृद धतः
     भरातरस ते हताः सर्वे शूरा विक्रान्तयॊधिनः
 34 एते चान्ये च बहवॊ निहतास तवत्कृते नृपाः
     तवाम अद्य निहनिष्यामि गदया नात्र संशयः
 35 इत्य एवम उच्चै राजेन्द्र भाषमाणं वृकॊदरम
     उवाच वीतभी राजन पुत्रस ते सत्यविक्रमः
 36 किं कत्थितेन बहुधा युध्यस्व तवं वृकॊदर
     अद्य ते ऽहं विनेष्यामि युद्धश्रद्धां कुलाधम
 37 नैव दुर्यॊधनः कषुद्र केन चित तवद्विधेन वै
     शक्त्यस तरासयितुं वाचा यथान्यः पराकृतॊ नरः
 38 चिरकालेप्सितं दिष्ट्या हृदयस्थम इदं मम
     तवया सह गदायुद्धं तरिदशैर उपपादितम
 39 किं वाचा बहुनॊक्तेन कत्थितेन च दुर्मते
     वाणी संपद्यताम एषा कर्मणा माचिरं कृथाः
 40 तस्या तद वचनं शरुत्वा सर्व एवाभ्यपूजयन
     राजानः सॊमकाश चैव ये तत्रासन समागताः
 41 ततः संपूजितः सर्वैः संप्रहृष्टतनू रुहः
     भूयॊ धीरं मनश चक्रे युद्धाय कुरुनन्दनः
 42 तं मत्तम इव मातङ्गं तलतालैर नराधिपाः
     भूयः संहर्षयां चक्रुर दुर्यॊधनम अमर्षणम
 43 तं महात्मा महात्मानं गदाम उद्यम्य पाण्डवः
     अभिदुद्राव वेगेन धार्तराष्ट्रं वृकॊदरः
 44 बृंहन्ति कुञ्जरास तत्र हया हेषन्ति चासकृत
     शस्त्राणि चाप्य अदीप्यन्त पाण्डवानां जयैषिणाम
   1 [vai]
      tato vāg yuddham abhavat tumulaṃ janamejaya
      yatra duḥkhānvito rājā dhṛtarāṣṭro 'bravīd idam
  2 dhig astu khalu mānuṣyaṃ yasya niṣṭheyam īdṛśī
      ekādaśa camū bhartā yatra putro mamābhibhūḥ
  3 ājñāpya sarvān nṛpatīn bhuktvā cemāṃ vasuṃdharām
      gadām ādāya vegena padātiḥ prathito raṇam
  4 bhūtvā hi jagato nātho hy anātha iva me sutaḥ
      gadām udyamya yo yāti kim anyad bhāgadheyataḥ
  5 aho duḥkhaṃ mahat prāptaṃ putreṇa mama saṃjaya
      evam uktvā sa duḥkhārto virarāma janādhipaḥ
  6 [s]
      sa meghaninado harṣād vinadann iva govṛṣaḥ
      ājuhāva tataḥ pārthaṃ yuddhāya yudhi vīryavān
  7 bhīmam āhvayamāne tu kururāje mahātmani
      prādurāsan sughorāṇi rūpāṇi vividhāny uta
  8 vavur vātāḥ sanirghātāḥ pāṃsuvarṣaṃ papāta ca
      babhūvuś ca diśaḥ sarvās timireṇa samāvṛtāḥ
  9 mahāsvanāḥ sanirghātās tumulā lomaharṣaṇāḥ
      petus tatholkāḥ śataśaḥ sphoṭayantyo nabhastalam
  10 rāhuś cāgrasad ādityam aparvaṇi viśāṃ pate
     cakampe ca mahākampaṃ pṛthivī savanadrumā
 11 rūkṣāś ca vātāḥ pravavur nīcaiḥ śarkara varṣiṇaḥ
     girīṇāṃ śikharāṇy eva nyapatanta mahītale
 12 mṛgā bahuvidhākārāḥ saṃpatanti diśo daśa
     dīptāḥ śivāś cāpy anadan ghorarūpāḥ sudāruṇāḥ
 13 nirghātāś ca mahāghorā babhūvur lomaharṣaṇāḥ
     dīptāyāṃ diśi rājendra mṛgāś cāśubha vādinaḥ
 14 udapānagatāś cāpo vyavardhanta samantataḥ
     aśarīrā mahānādāḥ śrūyante sma tadā nṛpa
 15 evamādīni dṛṣṭvātha nimittāni vṛkodaraḥ
     uvāca bhrātaraṃ jyeṣṭhaṃ dharmarājaṃ yudhiṣṭhiram
 16 naiṣa śakto raṇe jetuṃ mandātmā māṃ suyodhanaḥ
     adya krodhaṃ vimokṣyāmi nigūḍhaṃ hṛdaye ciram
     suyodhane kauravendre khāṇḍave pāvako yathā
 17 śalyam adyoddhariṣyāmi tava pāṇḍava hṛcchayam
     nihatya gadayā pāpam imaṃ kuru kulādhamam
 18 adya kīrtimayīṃ mālāṃ pratimokṣyāmy ahaṃ tvayi
     hatvemaṃ pāpakarmāṇaṃ gadayā raṇamūrdhani
 19 adyāsya śatadhā dehaṃ bhinadmi gadayānayā
     nāyaṃ praveṣṭā nagaraṃ punar vāraṇasāhvayam
 20 sarpotsargasya śayane viṣadānasya bhojane
     pramāṇa koṭyāṃ pātasyā dāhasya jatu veśmani
 21 sabhāyām avahāsasya sarvasvaharaṇasya ca
     varṣam ajñātavāsasya vanavāsasya cānagha
 22 adyāntam eṣāṃ duḥkhānāṃ gantā bharatasattama
     ekāhnā vinihatyemaṃ bhaviṣyāmy ātmano 'nṛṇaḥ
 23 adyāyur dhārtarāṣṭrasya durmater akṛtātmanaḥ
     samāptaṃ bharataśreṣṭha mātāpitroś ca darśanam
 24 adyāyaṃ kururājasya śaṃtanoḥ kulapāṃsanaḥ
     prāṇāñ śriyaṃ ca rājyaṃ ca tyaktvā śeṣyati bhūtale
 25 rājā ca dhṛtarāṣṭro 'dya śrutvā putraṃ mayā hatam
     smariṣyaty aśubhaṃ karma yat tac chakuni buddhijam
 26 ity uktvā rājaśārdūla gadām ādāya vīryavān
     avātiṣṭhata yuddhāya śakro vṛtram ivāhvayan
 27 tam udyatagadāṃ dṛṣṭvā kailāsam iva śṛṅgiṇam
     bhīmasenaḥ punaḥ kruddho duryodhanam uvāca ha
 28 rājñaś ca dhṛtarāṣṭrasya tathā tvam api cātmanaḥ
     smara tad duṣkṛtaṃ karma yadvṛttaṃ vāraṇāvate
 29 draupadī ca parikliṣṭā sabhāyāṃ yad rajasvalā
     dyūte ca vañcito rājā yat tvayā saubalena ca
 30 vane duḥkhaṃ ca yat prāptam asmābhis tvatkṛtaṃ mahat
     virāṭanagare caiva yonyantaragatair iva
     tat sarvaṃ yātayāmy adya diṣṭyā dṛṣṭo 'si durmate
 31 tvatkṛte 'sau hataḥ śete śaratalpe pratāpavān
     gāṅgeyo rathināṃ śreṣṭho nihato yājñaseninā
 32 hato droṇaś ca karṇaś ca tathā śalyaḥ pratāpavān
     vairāgner ādikartā ca śakuniḥ saubalo hataḥ
 33 prātikāmī tathā pāpo draupadyāḥ kleśakṛd dhataḥ
     bhrātaras te hatāḥ sarve śūrā vikrāntayodhinaḥ
 34 ete cānye ca bahavo nihatās tvatkṛte nṛpāḥ
     tvām adya nihaniṣyāmi gadayā nātra saṃśayaḥ
 35 ity evam uccai rājendra bhāṣamāṇaṃ vṛkodaram
     uvāca vītabhī rājan putras te satyavikramaḥ
 36 kiṃ katthitena bahudhā yudhyasva tvaṃ vṛkodara
     adya te 'haṃ vineṣyāmi yuddhaśraddhāṃ kulādhama
 37 naiva duryodhanaḥ kṣudra kena cit tvadvidhena vai
     śaktyas trāsayituṃ vācā yathānyaḥ prākṛto naraḥ
 38 cirakālepsitaṃ diṣṭyā hṛdayastham idaṃ mama
     tvayā saha gadāyuddhaṃ tridaśair upapāditam
 39 kiṃ vācā bahunoktena katthitena ca durmate
     vāṇī saṃpadyatām eṣā karmaṇā māciraṃ kṛthāḥ
 40 tasyā tad vacanaṃ śrutvā sarva evābhyapūjayan
     rājānaḥ somakāś caiva ye tatrāsan samāgatāḥ
 41 tataḥ saṃpūjitaḥ sarvaiḥ saṃprahṛṣṭatanū ruhaḥ
     bhūyo dhīraṃ manaś cakre yuddhāya kurunandanaḥ
 42 taṃ mattam iva mātaṅgaṃ talatālair narādhipāḥ
     bhūyaḥ saṃharṣayāṃ cakrur duryodhanam amarṣaṇam
 43 taṃ mahātmā mahātmānaṃ gadām udyamya pāṇḍavaḥ
     abhidudrāva vegena dhārtarāṣṭraṃ vṛkodaraḥ
 44 bṛṃhanti kuñjarās tatra hayā heṣanti cāsakṛt
     śastrāṇi cāpy adīpyanta pāṇḍavānāṃ jayaiṣiṇām

Book 9 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 9
Chapter 56

  1 [स]
      ततॊ दुर्यॊधनॊ दृष्ट्वा भीमसेनं तथागतम
      परत्युद्ययाव अदीनात्मा वेगेन महता नदन
  2 समापेततुर आनद्य शृङ्गिणौ वृषभाव इव
      महानिर्घात घॊषश च संप्रहारस तयॊर अभूत
  3 अभवच च तयॊर युद्धं तुमुलं लॊम हार्षणम
      जिगीषतॊर युधा अन्यॊन्यम इन्द्र परह्रादयॊर इव
  4 रुधिरॊक्षितसर्वाङ्गौ गदाहस्तौ मनस्विनौ
      ददृशाते महात्मानौ पुष्पिताव इव कुंशुकौ
  5 तथा तस्मिन महायुद्धे वर्तमाने सुदारुणे
      खद्यॊतसंघैर इव खं दर्शनीयं वयरॊचत
  6 तथा तस्मिन वर्तमाने संकुले तुमुले भृशम
      उभाव आपि परिश्रान्तौ युध्यमानाव अरिंदमौ
  7 तौ मुहूर्तं समाश्वस्य पुनर एव परंतपौ
      अभ्यहारयतां तत्र संप्रगृह्य गदे शुभे
  8 तौ तु दृष्ट्वा महावीर्यौ समाश्वस्तौ नरर्षभौ
      बलिनौ वारणौ यद्वद वाशितार्थे मदॊत्कटौ
  9 अपारवीर्यौ संप्रेक्ष्य परगृहीतगदाव उभौ
      विस्मयं परमं जग्मुर देवगन्धर्वदानवाः
  10 परगृहीतगदौ दृष्ट्वा दुर्यॊधन वृकॊदरौ
     सांशयः सर्वभूतानां विजये समपद्यत
 11 समागम्य ततॊ भूयॊ भरातरौ बलिनां वरौ
     अन्यॊन्यस्यान्तर परेप्सू परचक्राते ऽनतरं परति
 12 यमदण्डॊपमां गुर्वीम इन्द्राशनिम इवॊद्यताम
     ददृशुः परेक्षका राजन रौद्रीं विशसनीं गदाम
 13 आविध्यतॊ गदां तस्य भीमसेनस्य संयुगे
     शब्दः सुतुमुलॊ घॊरॊ मुहूर्तं समपद्यत
 14 आविध्यन्तम अभिप्रेक्ष्य धार्तराष्ट्रॊ ऽथ पाण्डवम
     गदाम अलघु वेगां तां विस्मितः संबभूव ह
 15 चरंश च विविधान मार्गान मण्डलानि च भारत
     अशॊभत तदा वीरॊ भूय एव वृकॊदरः
 16 तौ परस्परम आसाद्य यत ताव अन्यॊन्यरक्षणे
     मार्जाराव इव भक्षार्थे ततक्षाते मुहुर मुहुः
 17 अचरद भीमसेनस तु मार्गान बहुविधांस तथा
     मण्डलानि विचित्राणि सथानानि विविधानि च
 18 गॊमूत्रिकाणि चित्राणि गतप्रत्यागतानि च
     परिमॊक्षं परहाराणां वर्जनं परिधावनम
 19 अभिद्रवणम आक्षेपम अवस्थानं सविग्रहम
     परावर्तन संवर्तम अवप्लुतम अथाप्लुतम
     उपन्यस्तम अपन्यस्तं गदायुद्धविशारदौ
 20 एवं तौ विचरन्तौ तु नयघ्नतां वै परस्परम
     वञ्चयन्तौ पुनश चैव चेरतुः कुरुसत्तमौ
 21 विक्रीडन्तौ सुबलिनौ मण्डलानि परचेरतुः
     गदाहस्तौ ततस तौ तु मण्डलावस्थितौ बली
 22 दक्षिणं मण्डलं राजन धार्तराष्ट्रॊ ऽभयवर्तत
     सव्यं तु मण्डलं तत्र भीमसेनॊ ऽभयवर्तत
 23 तथा तु चरतस तस्य भीमस्य रणमूर्धनि
     दुर्यॊधनॊ महाराज पार्श्वदेशे ऽभयताडयत
 24 आहतस तु तदा भीमस तव पुत्रेण भारत
     आविध्यत गदां गुर्वीं परहारं तम अचिन्तयन
 25 इन्द्राशनिसमां घॊरां यमदण्डम इवॊद्यताम
     ददृशुस ते महाराज भीमसेनस्य तां गदाम
 26 आविध्यन्तं गदां दृष्ट्वा भीमसेनं तवात्मजः
     समुद्यम्या गदां घॊरां परत्यविध्यद अरिंदमः
 27 गदा मारुतवेगेन तव पुत्रस्य भारत
     शब्द आसीत सुतुमुलस तेजश च समजायत
 28 स चरन विविधान मार्गान मण्डलानि च भागशः
     समशॊभत तेजस्वी भूयॊ भीमात सुयॊधनः
 29 आविद्धा सर्ववेगेन भीमेन महती गदा
     सधूमं सार्चिषं चाग्निं मुमॊचॊग्रा महास्वना
 30 आधूतां भीमसेनेन गदां दृष्ट्वा सुयॊधनः
     अद्रिसारमयीं गुर्वीम आविध्यन बह्व अशॊभत
 31 गदा मारुतवेगं हि दृष्ट्वा तस्य महात्मनः
     भयं विवेश पाण्डून वै सर्वान एव ससॊमकान
 32 तौ दर्शयन्तौ समरे युद्धक्रीडां समन्ततः
     गदाभ्यां सहसान्यॊन्यम आजघ्नतुर अरिंदमौ
 33 तौ परस्परम आसाद्य दंष्ट्राभ्यां दविरदौ यथा
     अशॊभेतां महाराज शॊणितेन परिप्लुतौ
 34 एवं तद अभवद युद्धं घॊररूपम असंवृतम
     परिवृत्ते ऽहनि करूरं वृत्रवासवयॊर इव
 35 दृष्ट्वा वयवस्थितं भीमं तव पुत्रॊ महाबलः
     चरंश चित्रतरान मार्गान कौन्तेयम अभिदुद्रुवे
 36 तस्य भीमॊ महावेगां जाम्बूनदपरिष्कृताम
     अभिक्रुद्धस्य करुद्धस तु ताडयाम आस तां गदाम
 37 सविस्फुलिङ्गॊ निर्ह्रादस तयॊस तत्राभिघातजः
     परादुरासीन महाराज सृष्टयॊर वज्रयॊर इव
 38 वेगवत्या तया तत्र भीमसेनप्रमुक्तया
     निपतन्त्या महाराज पृथिवीसमकम्पत
 39 तां नामृष्यत कौरव्यॊ गदां परतिहतां रणे
     मत्तॊ दविप इव करुद्धः परतिजुञ्जर दर्शनात
 40 स सव्यं मण्डलं राजन्न उद्भ्राम्य कृतनिश्चयः
     आजघ्ने मूर्ध्नि कौन्तेयं गदया भीमवेगया
 41 तया तव अभिहतॊ भीमः पुत्रेण तव पाण्डवः
     नाकम्पत महाराज तद अद्भुतम इवाभवत
 42 आश्चर्यं चापि तद राजन सर्वसैन्यान्य अपूजयन
     यद गदाभिहतॊ भीमॊ नाकम्पत पदात पदम
 43 ततॊ गुरुतरां दीप्तां गदां हेमपरिष्कृताम
     दुर्यॊधनाय वयसृजद भीमॊ भीमपराक्रमः
 44 तं परहारम असंभ्रान्तॊ लाघवेन महाबलः
     मॊघं दुर्यॊधनश चक्रे तत्राभूद विस्मयॊ महान
 45 सा तु मॊघा गदा राजन पतन्ती भीम चॊदिता
     चालयाम आस पृथिवीं महानिर्घात निस्वना
 46 आस्थाय कौशिकान मार्गान उत्पतन स पुनः पुनः
     गदा निपातं परज्ञाय भीमसेनम अवञ्चयत
 47 वञ्चयित्वा तथा भीमं गदया कुरुसत्तमः
     ताडयाम आस संक्रुद्धॊ वक्षॊ देशे महाबलः
 48 गदयाभिहतॊ भीमॊ मुह्यमानॊ महारणे
     नाभ्यमन्यत कर्तव्यं पुत्रेणाभ्याहतस तव
 49 तस्मिंस तथा वर्तमाने राजन सॊमक पाण्डवाः
     भृशॊपहत संकल्पा नहृष्ट मनसॊ ऽभवन
 50 स तु तेन परहारेण मातङ्ग इव रॊषितः
     हस्तिवद धस्ति संकाशम अभिदुद्राव ते सुतम
 51 ततस तु रभसॊ भीमॊ गदया तनयं तव
     अभिदुद्राव वेगेन सिंहॊ वनगजं यथा
 52 उपसृत्य तु राजानं गदा मॊक्षविशारदः
     आविध्यत गदां राजन समुद्दिश्य सुतं तव
 53 अताडयद भीमसेनः पार्श्वे दुर्यॊधनं तदा
     स विह्वलः परहारेण जानुभ्याम अगमन महीम
 54 तस्मिंस तु भरतश्रेष्ठे जानुभ्याम अवनीं गते
     उदतिष्ठत ततॊ नादः सृञ्जयानां जगत्पते
 55 तेषां तु निनदं शरुत्वा सृञ्जयानां नरर्षभः
     अमर्षाद भरतश्रेष्ठ पुत्रस ते समकुप्यत
 56 उत्थाय तु महाबाहुः करुद्धॊ नाग इव शवसन
     दिधक्षन्न इव नेत्राभ्यां भीमसेनम अवैक्षत
 57 ततः स भरतश्रेष्ठॊ गदापाणिर अभिद्रवत
     परमथिष्यन्न इव शिरॊ भीमसेनस्य संयुगे
 58 स महात्मा महात्मानं भीमं भीमपराक्रमः
     अताडयच छङ्खदेशे स चचालाचलॊपमः
 59 स भूयः शुशुभे पार्थस ताडितॊ गदया रणे
     उद्भिन्न रुधिरॊ राजन परभिन्न इव कुञ्जरः
 60 ततॊ गदां वीर हणीम अयॊ मयीं; परगृह्य वज्राशनितुल्यनिस्वनाम
     अताडयच छत्रुम अमित्रकर्शनॊ; बलेन विक्रम्य धनंजयाग्रजः
 61 स भीमसेनाभिहतस तवात्मजः; पपात संकम्पित देहबन्धनः
     सुपुष्पितॊ मारुतवेगताडितॊ; महावने साल इवावघूर्णितः
 62 ततः परणेदुर जहृषुश च पाण्डवाः; समीक्ष्य पुत्रं पतितं कषितौ तव
     तथ सुतस ते परतिलभ्य चेतनां; समुत्पपात दविरदॊ यथा हरदात
 63 स पार्थिवॊ नित्यम अमर्षितस तदा; महारथः शिक्षितवत परिभ्रमन
     अताडयत पाण्डवम अग्रतः सथितं; स विह्वलाङ्गॊ जगतीम उपास्पृशत
 64 स समिह नादान विननाद कौरवॊ; निपात्य भूमौ युधि भीमम ओजसा
     बिभेद चैवाशनि तुल्यतेजसा; गदा निपातेन शरीररक्षणम
 65 ततॊ ऽनतरिक्षे निनदॊ महान अभूद; दिवौकसाम अप्सरसां च नेदुषाम
     पपात चॊच्चर मर परवेरितं; विचित्रपुष्पॊत्कर वर्षम उत्तमम
 66 ततः परान आविशद उत्तमं भयं; समीक्ष्य भूमौ पतितं नरॊत्तमम
     अहीयमानं च बलेन कौरवं; निशम्य भेदं च दृढस्य वर्मणः
 67 ततॊ मुहूर्ताद उपलभ्य चेतनां; परमृज्य वक्त्रं रुधिरार्धम आत्मनः
     धृतिं समालम्ब्य विवृत्तलॊचनॊ; बलेन संस्तभ्य वृकॊदरः सथितः
   1 [s]
      tato duryodhano dṛṣṭvā bhīmasenaṃ tathāgatam
      pratyudyayāv adīnātmā vegena mahatā nadan
  2 samāpetatur ānadya śṛṅgiṇau vṛṣabhāv iva
      mahānirghāta ghoṣaś ca saṃprahāras tayor abhūt
  3 abhavac ca tayor yuddhaṃ tumulaṃ loma hārṣaṇam
      jigīṣator yudhā anyonyam indra prahrādayor iva
  4 rudhirokṣitasarvāṅgau gadāhastau manasvinau
      dadṛśāte mahātmānau puṣpitāv iva kuṃśukau
  5 tathā tasmin mahāyuddhe vartamāne sudāruṇe
      khadyotasaṃghair iva khaṃ darśanīyaṃ vyarocata
  6 tathā tasmin vartamāne saṃkule tumule bhṛśam
      ubhāv āpi pariśrāntau yudhyamānāv ariṃdamau
  7 tau muhūrtaṃ samāśvasya punar eva paraṃtapau
      abhyahārayatāṃ tatra saṃpragṛhya gade śubhe
  8 tau tu dṛṣṭvā mahāvīryau samāśvastau nararṣabhau
      balinau vāraṇau yadvad vāśitārthe madotkaṭau
  9 apāravīryau saṃprekṣya pragṛhītagadāv ubhau
      vismayaṃ paramaṃ jagmur devagandharvadānavāḥ
  10 pragṛhītagadau dṛṣṭvā duryodhana vṛkodarau
     sāṃśayaḥ sarvabhūtānāṃ vijaye samapadyata
 11 samāgamya tato bhūyo bhrātarau balināṃ varau
     anyonyasyāntara prepsū pracakrāte 'ntaraṃ prati
 12 yamadaṇḍopamāṃ gurvīm indrāśanim ivodyatām
     dadṛśuḥ prekṣakā rājan raudrīṃ viśasanīṃ gadām
 13 āvidhyato gadāṃ tasya bhīmasenasya saṃyuge
     śabdaḥ sutumulo ghoro muhūrtaṃ samapadyata
 14 āvidhyantam abhiprekṣya dhārtarāṣṭro 'tha pāṇḍavam
     gadām alaghu vegāṃ tāṃ vismitaḥ saṃbabhūva ha
 15 caraṃś ca vividhān mārgān maṇḍalāni ca bhārata
     aśobhata tadā vīro bhūya eva vṛkodaraḥ
 16 tau parasparam āsādya yat tāv anyonyarakṣaṇe
     mārjārāv iva bhakṣārthe tatakṣāte muhur muhuḥ
 17 acarad bhīmasenas tu mārgān bahuvidhāṃs tathā
     maṇḍalāni vicitrāṇi sthānāni vividhāni ca
 18 gomūtrikāṇi citrāṇi gatapratyāgatāni ca
     parimokṣaṃ prahārāṇāṃ varjanaṃ paridhāvanam
 19 abhidravaṇam ākṣepam avasthānaṃ savigraham
     parāvartana saṃvartam avaplutam athāplutam
     upanyastam apanyastaṃ gadāyuddhaviśāradau
 20 evaṃ tau vicarantau tu nyaghnatāṃ vai parasparam
     vañcayantau punaś caiva ceratuḥ kurusattamau
 21 vikrīḍantau subalinau maṇḍalāni praceratuḥ
     gadāhastau tatas tau tu maṇḍalāvasthitau balī
 22 dakṣiṇaṃ maṇḍalaṃ rājan dhārtarāṣṭro 'bhyavartata
     savyaṃ tu maṇḍalaṃ tatra bhīmaseno 'bhyavartata
 23 tathā tu caratas tasya bhīmasya raṇamūrdhani
     duryodhano mahārāja pārśvadeśe 'bhyatāḍayat
 24 āhatas tu tadā bhīmas tava putreṇa bhārata
     āvidhyata gadāṃ gurvīṃ prahāraṃ tam acintayan
 25 indrāśanisamāṃ ghorāṃ yamadaṇḍam ivodyatām
     dadṛśus te mahārāja bhīmasenasya tāṃ gadām
 26 āvidhyantaṃ gadāṃ dṛṣṭvā bhīmasenaṃ tavātmajaḥ
     samudyamyā gadāṃ ghorāṃ pratyavidhyad ariṃdamaḥ
 27 gadā mārutavegena tava putrasya bhārata
     śabda āsīt sutumulas tejaś ca samajāyata
 28 sa caran vividhān mārgān maṇḍalāni ca bhāgaśaḥ
     samaśobhata tejasvī bhūyo bhīmāt suyodhanaḥ
 29 āviddhā sarvavegena bhīmena mahatī gadā
     sadhūmaṃ sārciṣaṃ cāgniṃ mumocogrā mahāsvanā
 30 ādhūtāṃ bhīmasenena gadāṃ dṛṣṭvā suyodhanaḥ
     adrisāramayīṃ gurvīm āvidhyan bahv aśobhata
 31 gadā mārutavegaṃ hi dṛṣṭvā tasya mahātmanaḥ
     bhayaṃ viveśa pāṇḍūn vai sarvān eva sasomakān
 32 tau darśayantau samare yuddhakrīḍāṃ samantataḥ
     gadābhyāṃ sahasānyonyam ājaghnatur ariṃdamau
 33 tau parasparam āsādya daṃṣṭrābhyāṃ dviradau yathā
     aśobhetāṃ mahārāja śoṇitena pariplutau
 34 evaṃ tad abhavad yuddhaṃ ghorarūpam asaṃvṛtam
     parivṛtte 'hani krūraṃ vṛtravāsavayor iva
 35 dṛṣṭvā vyavasthitaṃ bhīmaṃ tava putro mahābalaḥ
     caraṃś citratarān mārgān kaunteyam abhidudruve
 36 tasya bhīmo mahāvegāṃ jāmbūnadapariṣkṛtām
     abhikruddhasya kruddhas tu tāḍayām āsa tāṃ gadām
 37 savisphuliṅgo nirhrādas tayos tatrābhighātajaḥ
     prādurāsīn mahārāja sṛṣṭayor vajrayor iva
 38 vegavatyā tayā tatra bhīmasenapramuktayā
     nipatantyā mahārāja pṛthivīsamakampata
 39 tāṃ nāmṛṣyata kauravyo gadāṃ pratihatāṃ raṇe
     matto dvipa iva kruddhaḥ pratijuñjara darśanāt
 40 sa savyaṃ maṇḍalaṃ rājann udbhrāmya kṛtaniścayaḥ
     ājaghne mūrdhni kaunteyaṃ gadayā bhīmavegayā
 41 tayā tv abhihato bhīmaḥ putreṇa tava pāṇḍavaḥ
     nākampata mahārāja tad adbhutam ivābhavat
 42 āścaryaṃ cāpi tad rājan sarvasainyāny apūjayan
     yad gadābhihato bhīmo nākampata padāt padam
 43 tato gurutarāṃ dīptāṃ gadāṃ hemapariṣkṛtām
     duryodhanāya vyasṛjad bhīmo bhīmaparākramaḥ
 44 taṃ prahāram asaṃbhrānto lāghavena mahābalaḥ
     moghaṃ duryodhanaś cakre tatrābhūd vismayo mahān
 45 sā tu moghā gadā rājan patantī bhīma coditā
     cālayām āsa pṛthivīṃ mahānirghāta nisvanā
 46 āsthāya kauśikān mārgān utpatan sa punaḥ punaḥ
     gadā nipātaṃ prajñāya bhīmasenam avañcayat
 47 vañcayitvā tathā bhīmaṃ gadayā kurusattamaḥ
     tāḍayām āsa saṃkruddho vakṣo deśe mahābalaḥ
 48 gadayābhihato bhīmo muhyamāno mahāraṇe
     nābhyamanyata kartavyaṃ putreṇābhyāhatas tava
 49 tasmiṃs tathā vartamāne rājan somaka pāṇḍavāḥ
     bhṛśopahata saṃkalpā nahṛṣṭa manaso 'bhavan
 50 sa tu tena prahāreṇa mātaṅga iva roṣitaḥ
     hastivad dhasti saṃkāśam abhidudrāva te sutam
 51 tatas tu rabhaso bhīmo gadayā tanayaṃ tava
     abhidudrāva vegena siṃho vanagajaṃ yathā
 52 upasṛtya tu rājānaṃ gadā mokṣaviśāradaḥ
     āvidhyata gadāṃ rājan samuddiśya sutaṃ tava
 53 atāḍayad bhīmasenaḥ pārśve duryodhanaṃ tadā
     sa vihvalaḥ prahāreṇa jānubhyām agaman mahīm
 54 tasmiṃs tu bharataśreṣṭhe jānubhyām avanīṃ gate
     udatiṣṭhat tato nādaḥ sṛñjayānāṃ jagatpate
 55 teṣāṃ tu ninadaṃ śrutvā sṛñjayānāṃ nararṣabhaḥ
     amarṣād bharataśreṣṭha putras te samakupyata
 56 utthāya tu mahābāhuḥ kruddho nāga iva śvasan
     didhakṣann iva netrābhyāṃ bhīmasenam avaikṣata
 57 tataḥ sa bharataśreṣṭho gadāpāṇir abhidravat
     pramathiṣyann iva śiro bhīmasenasya saṃyuge
 58 sa mahātmā mahātmānaṃ bhīmaṃ bhīmaparākramaḥ
     atāḍayac chaṅkhadeśe sa cacālācalopamaḥ
 59 sa bhūyaḥ śuśubhe pārthas tāḍito gadayā raṇe
     udbhinna rudhiro rājan prabhinna iva kuñjaraḥ
 60 tato gadāṃ vīra haṇīm ayo mayīṃ; pragṛhya vajrāśanitulyanisvanām
     atāḍayac chatrum amitrakarśano; balena vikramya dhanaṃjayāgrajaḥ
 61 sa bhīmasenābhihatas tavātmajaḥ; papāta saṃkampita dehabandhanaḥ
     supuṣpito mārutavegatāḍito; mahāvane sāla ivāvaghūrṇitaḥ
 62 tataḥ praṇedur jahṛṣuś ca pāṇḍavāḥ; samīkṣya putraṃ patitaṃ kṣitau tava
     tatha sutas te pratilabhya cetanāṃ; samutpapāta dvirado yathā hradāt
 63 sa pārthivo nityam amarṣitas tadā; mahārathaḥ śikṣitavat paribhraman
     atāḍayat pāṇḍavam agrataḥ sthitaṃ; sa vihvalāṅgo jagatīm upāspṛśat
 64 sa smiha nādān vinanāda kauravo; nipātya bhūmau yudhi bhīmam ojasā
     bibheda caivāśani tulyatejasā; gadā nipātena śarīrarakṣaṇam
 65 tato 'ntarikṣe ninado mahān abhūd; divaukasām apsarasāṃ ca neduṣām
     papāta coccara mara praveritaṃ; vicitrapuṣpotkara varṣam uttamam
 66 tataḥ parān āviśad uttamaṃ bhayaṃ; samīkṣya bhūmau patitaṃ narottamam
     ahīyamānaṃ ca balena kauravaṃ; niśamya bhedaṃ ca dṛḍhasya varmaṇaḥ
 67 tato muhūrtād upalabhya cetanāṃ; pramṛjya vaktraṃ rudhirārdham ātmanaḥ
     dhṛtiṃ samālambya vivṛttalocano; balena saṃstabhya vṛkodaraḥ sthitaḥ

Book 9 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 9
Chapter 57

  1 [स]
      समुदीर्णं ततॊ दृष्ट्वा सांग्रामं कुरुमुख्ययॊः
      अथाब्रवीद अर्जुनस तु वासुदेवं यशस्विनम
  2 अनयॊर वीरयॊर युद्धे कॊ जयायान भवतॊ मतः
      कस्य वा कॊ गुणॊ भूयान एतद वद जनार्दन
  3 [वा]
      उपदेशॊ ऽनयॊस तुल्यॊ भीमस तु बलवत्तरः
      कृतयत्नतरस तव एष धार्तराष्ट्रॊ वृकॊदरात
  4 भीमसेनस तु धर्मेण युध्यमानॊ न जेष्यति
      अन्यायेन तु युध्यन वै हन्याद एष सुयॊधनम
  5 मायया निर्जिता देवैर असुरा इति नः शरुतम
      विरॊचनश च शक्रेण मायया निर्जितः सखे
      मायया चाक्षिपत तेजॊ वृत्रस्य बलसूदनः
  6 परतिज्ञातं तु भीमेन दयूतकाले धनंजय
      ऊरू भेत्स्यामि ते संख्ये गदयेति सुयॊधनम
  7 सॊ ऽयं परतिज्ञां तां चापि पारयित्वारि कर्शनः
      मायाविनं च राजानं माययैव निकृन्ततु
  8 यद्य एष बलम आस्थाय नयायेन परहरिष्यति
      विषामस्थस ततॊ राजा भविष्यति युधिष्ठिरः
  9 पुनर एव च वक्ष्यामि पाण्डवेदं निबॊध मे
      धर्मराजापराधेन भयं नः पुनरागतम
  10 कृत्वा हि सुमहत कर्महत्वा भीष्म मुखान कुरून
     जयः पराप्तॊ यशश चाग्र्यं वैरं च परतियातितम
     तद एवं विजयः पराप्तः पुनः संशयितः कृतः
 11 अबुद्धिर एषा महती धर्मराजस्य पाण्डव
     यद एकविजये युद्धे पणितं कृतम ईदृशम
     सुयॊधनः कृती वीर एकायनगतस तथा
 12 अपि चॊशनसा गीतः शरूयते ऽयं पुरातनः
     शलॊकस तत्त्वार्थ सहितस तन मे निगदतः शृणु
 13 पुनरावर्तमानानां भग्नानां जीवितैषिणाम
     भतव्यम अरिशेषाणाम एकायनगता हि ते
 14 सुयॊधनम इमं भग्नं हतसैन्यं हरदं गतम
     पराजितं वनप्रेप्सुं निराशं राज्यलम्भने
 15 कॊ नव एष समयुगे पराज्ञः पुनर दवंद्वे समाह्वयेत
     अपि वॊ निर्जितं राज्यं न हरेत सुयॊधनः
 16 यस तरयॊदश वर्षाणि गदया कृतनिश्रमः
     चरत्य ऊर्ध्वं च तिर्यक च भीमसेनजिघांसया
 17 एवं चेन न महाबाहुर अन्यायेन हनिष्यति
     एष वः कौरवॊ राजा धार्तराष्ट्रॊ भविष्यति
 18 धनंजयस तु शरुत्वैतत केशवस्य महात्मनः
     परेक्षतॊ भीमसेनस्य हस्तेनॊरुम अताडयत
 19 गृह्य संज्ञां ततॊ भीमॊ गदया वयचरद रणे
     मण्डलानि विचित्राणि यमकानीतराणि च
 20 दक्षिणं मण्डलं सव्यं गॊमूत्रकम अथापि च
     वयचरत पाण्डवॊ राजन्न अरिं संमॊहयन्न इव
 21 तथैव तव पुत्रॊ ऽपि गदा मार्गविशारदः
     वयचरल लघुचित्रं च भीमसेनजिघांसया
 22 आधुन्वन्तौ गदे घॊरे चन्दनागरुरूषिते
     वैरस्यान्तं परीप्सन्तौ रणे करुद्धाव इवान्तकौ
 23 अन्यॊन्यं तौ जिघांसन्तौ परवीरौ पुरुषर्षभौ
     युयुधाते गरुत्मन्तौ यथा नागामिषैषिणौ
 24 मण्डलानि विचित्राणि चरतॊर नृप भीमयॊः
     गदा संपातजास तत्र परजज्ञुः पावकार्चिषः
 25 समं परहरतॊस तत्र शूरयॊर बलिनॊर मृधे
     कषुब्धयॊर वायुना राजन दवयॊर इव समौद्रयॊः
 26 तयॊः परहरतॊस तुल्यं मत्तकुञ्जरयॊर इव
     गदा निर्घातसंह्रादः परहाराणाम अजायत
 27 तस्मिंस तदा संप्रहारे दारुणे संकुले भृशम
     उभाव अपि परिश्रान्तौ युध्यमानाव अरिंदमौ
 28 तौ मुहूर्तं समाश्वस्य पुनर एव परंतपौ
     अभ्यहारयतां करुद्धौ परगृह्य महती गदे
 29 तयॊः समभवद युद्धं घॊररूपम असंवृतम
     गदा निपातै राजेन्द्र तक्षतॊर वै परस्परम
 30 वयायामप्रद्रुतौ तौ तु वृषभाक्षौ तरस्विनौ
     अन्यॊन्यं जघ्नतुर वीरौ पङ्कस्थौ महिषाव इव
 31 जर्जरीकृतसर्वाङ्गौ रुधिरेणाभिसंप्लुतौ
     ददृशाते हिमवति पुष्पिताव इव किंशुकौ
 32 दुर्यॊधनेन पार्थस तु विवरे संप्रदर्शिते
     ईषद उत्स्मयमानस तु सहसा परससाह ह
 33 तम अभ्याशगतं पराज्ञॊ रणे परेक्ष्य वृकॊदरः
     अवाक्षिपद गदां तस्मै वेगेन महता बली
 34 अवक्षेपं तु तं दृष्ट्वा पुत्रस तव विशां पते
     अपासर्पत ततः सथानात सा मॊघा नयपतद भुवि
 35 मॊक्षयित्वा परहारं तं सुतस तव स संभ्रमात
     भीमसेनं च गदया पराहरत कुरुसत्तमः
 36 तस्य विष्यन्दमानेन रुधिरेणामितौजसः
     परहार गुरु पाताच च मूर्छेव समजायत
 37 दुर्यॊधनस तं च वेद पीडितं पाण्डवं रणे
     धारयाम आस भीमॊ ऽपि शरीरम अतिपीडितम
 38 अमन्यत सथितं हय एनं परहरिष्यन्तम आहवे
     अतॊ न पराहरत तस्मै पुनर एव तवात्मजः
 39 ततॊ मुहूर्तम आश्वस्य दुर्यॊधनम अवस्थितम
     वेगेनाभ्यद्रवद राजन भीमसेनः परतापवान
 40 तम आपतन्तं संप्रेक्ष्य संरब्धम अमितौजसम
     मॊघम अस्य परहारं तं चिकीर्षुर भरतर्षभ
 41 अवस्थाने मतिं कृत्वा पुत्रस तव महामनाः
     इयेषॊत्पतितुं राजंश छलयिष्यन वृकॊदरम
 42 अबुध्यद भीमसेनस तद राज्ञस तस्य चिकीर्षितम
     अथास्य समभिद्रुत्य समुत्क्रम्य च सिंहवत
 43 सृत्या वञ्चयतॊ राजन पुनर एवॊत्पतिष्यतः
     ऊरुभ्यां पराहिणॊद राजङ्गदां वेगेन पाण्डवः
 44 सा वज्रनिष्पेष समा परहिता भीमकर्मणा
     ऊरू दुर्यॊधनस्याथ बभञ्जे परियदर्शनौ
 45 स पपात नरव्याघ्रॊ वसुधाम अनुनादयन
     भग्नॊरुर भीमसेनेन पुत्रस तव महीपते
 46 ववुर वाताः सनिर्घाताः पांसुवर्षं पपात च
     चचाल पृथिवी चापि सवृक्षक्षुप पर्वता
 47 तस्मिन निपतिते वीरे पत्यौ सर्वमहीक्षिताम
     महास्वना पुनर दीप्ता सनिर्घाता भयंकरी
     पपात चॊल्का महती पतिते पृथिवीपतौ
 48 तथा शॊणितवर्षं च पांसुवर्षं च भारत
     ववर्ष मघवांस तत्र तव पुत्रे निपातिते
 49 यक्षाणां राक्षसानां च पिशाचानां तथैव च
     अन्तरिक्षे महानादः शरूयते भरतर्षभ
 50 तेन शब्देन घॊरेण मृगाणाम अथ पक्षिणाम
     जज्ञे घॊरतमः शब्दॊ बहूनां सर्वतॊदिशम
 51 ये तत्र वाजिनः शेषा गजाश च मनुजैः सह
     मुमुचुस ते महानादं तव पुत्रे निपातिते
 52 भेरीशङ्खमृदङ्गानाम अभवच च सवनॊ महान
     अन्तर्भूमि गतश चैव तव पुत्रे निपातिते
 53 बहु पादैर बहु भुजैः कबन्धैर घॊरदर्शनैः
     नृत्यद्भिर भयदैर वयाप्ता दिशस तत्राभवन नृप
 54 धवजवन्तॊ ऽसत्रवन्तश च शस्त्रवन्तस तथैव च
     पराकम्पन्त ततॊ राजंस तव पुत्रे निपातिते
 55 हरदाः कूपाश च रुधिरम उद्वेमुर नृपसत्तम
     नद्यश च सुमहावेगाः परतिस्रॊतॊ वहाभवन
 56 पुल्लिङ्गा इव नार्यस तु सत्रीलिङ्गाः पुरुषाभवन
     दुर्यॊधने तदा राजन पतिते तनये तव
 57 दृष्ट्वा तान अद्भुतॊत्पातान पाञ्चालाः पाण्डवैः सह
     आविग्नमनसः सर्वे बभूवुर भरतर्षभ
 58 ययुर देवा यथाकामं गन्धर्वाप्सरसस तथा
     कथयन्तॊ ऽदभुतं युद्धं सुतयॊस तव भारत
 59 तथैव सिद्धा राजेन्द्र तथा वातिक चारणाः
     नरसिंहौ परशंसन्तौ विप्रजग्मुर यथागतम
   1 [s]
      samudīrṇaṃ tato dṛṣṭvā sāṃgrāmaṃ kurumukhyayoḥ
      athābravīd arjunas tu vāsudevaṃ yaśasvinam
  2 anayor vīrayor yuddhe ko jyāyān bhavato mataḥ
      kasya vā ko guṇo bhūyān etad vada janārdana
  3 [vā]
      upadeśo 'nayos tulyo bhīmas tu balavattaraḥ
      kṛtayatnataras tv eṣa dhārtarāṣṭro vṛkodarāt
  4 bhīmasenas tu dharmeṇa yudhyamāno na jeṣyati
      anyāyena tu yudhyan vai hanyād eṣa suyodhanam
  5 māyayā nirjitā devair asurā iti naḥ śrutam
      virocanaś ca śakreṇa māyayā nirjitaḥ sakhe
      māyayā cākṣipat tejo vṛtrasya balasūdanaḥ
  6 pratijñātaṃ tu bhīmena dyūtakāle dhanaṃjaya
      ūrū bhetsyāmi te saṃkhye gadayeti suyodhanam
  7 so 'yaṃ pratijñāṃ tāṃ cāpi pārayitvāri karśanaḥ
      māyāvinaṃ ca rājānaṃ māyayaiva nikṛntatu
  8 yady eṣa balam āsthāya nyāyena prahariṣyati
      viṣāmasthas tato rājā bhaviṣyati yudhiṣṭhiraḥ
  9 punar eva ca vakṣyāmi pāṇḍavedaṃ nibodha me
      dharmarājāparādhena bhayaṃ naḥ punarāgatam
  10 kṛtvā hi sumahat karmahatvā bhīṣma mukhān kurūn
     jayaḥ prāpto yaśaś cāgryaṃ vairaṃ ca pratiyātitam
     tad evaṃ vijayaḥ prāptaḥ punaḥ saṃśayitaḥ kṛtaḥ
 11 abuddhir eṣā mahatī dharmarājasya pāṇḍava
     yad ekavijaye yuddhe paṇitaṃ kṛtam īdṛśam
     suyodhanaḥ kṛtī vīra ekāyanagatas tathā
 12 api cośanasā gītaḥ śrūyate 'yaṃ purātanaḥ
     ślokas tattvārtha sahitas tan me nigadataḥ śṛṇu
 13 punarāvartamānānāṃ bhagnānāṃ jīvitaiṣiṇām
     bhatavyam ariśeṣāṇām ekāyanagatā hi te
 14 suyodhanam imaṃ bhagnaṃ hatasainyaṃ hradaṃ gatam
     parājitaṃ vanaprepsuṃ nirāśaṃ rājyalambhane
 15 ko nv eṣa smayuge prājñaḥ punar dvaṃdve samāhvayet
     api vo nirjitaṃ rājyaṃ na hareta suyodhanaḥ
 16 yas trayodaśa varṣāṇi gadayā kṛtaniśramaḥ
     caraty ūrdhvaṃ ca tiryak ca bhīmasenajighāṃsayā
 17 evaṃ cen na mahābāhur anyāyena haniṣyati
     eṣa vaḥ kauravo rājā dhārtarāṣṭro bhaviṣyati
 18 dhanaṃjayas tu śrutvaitat keśavasya mahātmanaḥ
     prekṣato bhīmasenasya hastenorum atāḍayat
 19 gṛhya saṃjñāṃ tato bhīmo gadayā vyacarad raṇe
     maṇḍalāni vicitrāṇi yamakānītarāṇi ca
 20 dakṣiṇaṃ maṇḍalaṃ savyaṃ gomūtrakam athāpi ca
     vyacarat pāṇḍavo rājann ariṃ saṃmohayann iva
 21 tathaiva tava putro 'pi gadā mārgaviśāradaḥ
     vyacaral laghucitraṃ ca bhīmasenajighāṃsayā
 22 ādhunvantau gade ghore candanāgarurūṣite
     vairasyāntaṃ parīpsantau raṇe kruddhāv ivāntakau
 23 anyonyaṃ tau jighāṃsantau pravīrau puruṣarṣabhau
     yuyudhāte garutmantau yathā nāgāmiṣaiṣiṇau
 24 maṇḍalāni vicitrāṇi carator nṛpa bhīmayoḥ
     gadā saṃpātajās tatra prajajñuḥ pāvakārciṣaḥ
 25 samaṃ praharatos tatra śūrayor balinor mṛdhe
     kṣubdhayor vāyunā rājan dvayor iva samaudrayoḥ
 26 tayoḥ praharatos tulyaṃ mattakuñjarayor iva
     gadā nirghātasaṃhrādaḥ prahārāṇām ajāyata
 27 tasmiṃs tadā saṃprahāre dāruṇe saṃkule bhṛśam
     ubhāv api pariśrāntau yudhyamānāv ariṃdamau
 28 tau muhūrtaṃ samāśvasya punar eva paraṃtapau
     abhyahārayatāṃ kruddhau pragṛhya mahatī gade
 29 tayoḥ samabhavad yuddhaṃ ghorarūpam asaṃvṛtam
     gadā nipātai rājendra takṣator vai parasparam
 30 vyāyāmapradrutau tau tu vṛṣabhākṣau tarasvinau
     anyonyaṃ jaghnatur vīrau paṅkasthau mahiṣāv iva
 31 jarjarīkṛtasarvāṅgau rudhireṇābhisaṃplutau
     dadṛśāte himavati puṣpitāv iva kiṃśukau
 32 duryodhanena pārthas tu vivare saṃpradarśite
     īṣad utsmayamānas tu sahasā prasasāha ha
 33 tam abhyāśagataṃ prājño raṇe prekṣya vṛkodaraḥ
     avākṣipad gadāṃ tasmai vegena mahatā balī
 34 avakṣepaṃ tu taṃ dṛṣṭvā putras tava viśāṃ pate
     apāsarpat tataḥ sthānāt sā moghā nyapatad bhuvi
 35 mokṣayitvā prahāraṃ taṃ sutas tava sa saṃbhramāt
     bhīmasenaṃ ca gadayā prāharat kurusattamaḥ
 36 tasya viṣyandamānena rudhireṇāmitaujasaḥ
     prahāra guru pātāc ca mūrcheva samajāyata
 37 duryodhanas taṃ ca veda pīḍitaṃ pāṇḍavaṃ raṇe
     dhārayām āsa bhīmo 'pi śarīram atipīḍitam
 38 amanyata sthitaṃ hy enaṃ prahariṣyantam āhave
     ato na prāharat tasmai punar eva tavātmajaḥ
 39 tato muhūrtam āśvasya duryodhanam avasthitam
     vegenābhyadravad rājan bhīmasenaḥ pratāpavān
 40 tam āpatantaṃ saṃprekṣya saṃrabdham amitaujasam
     mogham asya prahāraṃ taṃ cikīrṣur bharatarṣabha
 41 avasthāne matiṃ kṛtvā putras tava mahāmanāḥ
     iyeṣotpatituṃ rājaṃś chalayiṣyan vṛkodaram
 42 abudhyad bhīmasenas tad rājñas tasya cikīrṣitam
     athāsya samabhidrutya samutkramya ca siṃhavat
 43 sṛtyā vañcayato rājan punar evotpatiṣyataḥ
     ūrubhyāṃ prāhiṇod rājaṅgadāṃ vegena pāṇḍavaḥ
 44 sā vajraniṣpeṣa samā prahitā bhīmakarmaṇā
     ūrū duryodhanasyātha babhañje priyadarśanau
 45 sa papāta naravyāghro vasudhām anunādayan
     bhagnorur bhīmasenena putras tava mahīpate
 46 vavur vātāḥ sanirghātāḥ pāṃsuvarṣaṃ papāta ca
     cacāla pṛthivī cāpi savṛkṣakṣupa parvatā
 47 tasmin nipatite vīre patyau sarvamahīkṣitām
     mahāsvanā punar dīptā sanirghātā bhayaṃkarī
     papāta colkā mahatī patite pṛthivīpatau
 48 tathā śoṇitavarṣaṃ ca pāṃsuvarṣaṃ ca bhārata
     vavarṣa maghavāṃs tatra tava putre nipātite
 49 yakṣāṇāṃ rākṣasānāṃ ca piśācānāṃ tathaiva ca
     antarikṣe mahānādaḥ śrūyate bharatarṣabha
 50 tena śabdena ghoreṇa mṛgāṇām atha pakṣiṇām
     jajñe ghoratamaḥ śabdo bahūnāṃ sarvatodiśam
 51 ye tatra vājinaḥ śeṣā gajāś ca manujaiḥ saha
     mumucus te mahānādaṃ tava putre nipātite
 52 bherīśaṅkhamṛdaṅgānām abhavac ca svano mahān
     antarbhūmi gataś caiva tava putre nipātite
 53 bahu pādair bahu bhujaiḥ kabandhair ghoradarśanaiḥ
     nṛtyadbhir bhayadair vyāptā diśas tatrābhavan nṛpa
 54 dhvajavanto 'stravantaś ca śastravantas tathaiva ca
     prākampanta tato rājaṃs tava putre nipātite
 55 hradāḥ kūpāś ca rudhiram udvemur nṛpasattama
     nadyaś ca sumahāvegāḥ pratisroto vahābhavan
 56 pulliṅgā iva nāryas tu strīliṅgāḥ puruṣābhavan
     duryodhane tadā rājan patite tanaye tava
 57 dṛṣṭvā tān adbhutotpātān pāñcālāḥ pāṇḍavaiḥ saha
     āvignamanasaḥ sarve babhūvur bharatarṣabha
 58 yayur devā yathākāmaṃ gandharvāpsarasas tathā
     kathayanto 'dbhutaṃ yuddhaṃ sutayos tava bhārata
 59 tathaiva siddhā rājendra tathā vātika cāraṇāḥ
     narasiṃhau praśaṃsantau viprajagmur yathāgatam

Book 9 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 9
Chapter 58

  1 [स]
      तं पातितं ततॊ दृष्ट्वा महाशालम इवॊद्गतम
      परहृष्टमनसः सर्वे बभूवुस तत्र पाण्डवाः
  2 उन्मत्तम इव मातङ्गं सिंहेन विनिपातितम
      ददृशुर हृष्टरॊमाणः सर्वे ते चापि सॊमकाः
  3 ततॊ दुर्यॊधनं हत्वां भीमसेनः परतापवान
      पतितं कौरवेन्द्रं तम उपगम्येदम अब्रवीत
  4 गौर गौर इति पुरा मन्दद्रौपदीम एकवाससाम
      यत सभायां हसन्न अस्मांस तदा वदसि दुर्मते
      तस्यावहासस्य फलम अद्य तवं समवाप्नुहि
  5 एवम उक्त्वा स वामेन पदा मौलिम उपास्पृशत
      शिरश च राजसिंहस्य पादेन समलॊडयत
  6 तथैव करॊधसंरक्तॊ भीमः परबलार्दनः
      पुनर एवाब्रवीद वाक्यं यत तच छृणु नराधिप
  7 ये ऽसमान पुरॊ ऽपनृत्यन्त पुनर गौर इति गौर इति
      तान वयं परतिनृत्यामः पुनर गौर इति गौर इति
  8 नास्माकं निकृतिर वह्निर नाक्ष दयूतं न वञ्चना
      सवबाहुबलम आश्रित्य परबाधामॊ वयं रिपून
  9 सॊ ऽवाप्य वैरस्य परस्य पारं; वृकॊदरः पराह शनैः परहस्य
      युधिष्ठिरं केशव सृञ्जयांश च; धनंजयं माद्रवतीसुतौ च
  10 रजस्वलां दरौपदीम आनयन ये; ये चाप्य अकुर्वन्त सदस्य वस्त्राम
     तान पश्यध्वं पाण्डवैर धार्तराष्ट्रान; रणे हतांस तपसा याज्ञसेन्याः
 11 ये नः पुरा षण्ढतिलान अवॊचन; करूरा राज्ञॊ धृतराष्ट्रस्य पुत्राः
     ते नॊ हताः सगणाः सानुबन्धाः; कामं सवर्गं नरकं वा वरजामः
 12 पुनश च राज्ञः पतितस्त्य भूमौ; स तां गदां सकन्धगतां निरीक्ष्य
     वामेन पादेन शिरः परमृद्य; दुर्यॊधनं नैकृतिकेत्य अवॊचत
 13 हृष्टेन राजन कुरु पार्थिवस्य; कषुद्रात्मना भीमसेनेन पादम
     दृष्ट्वा कृतं मूर्धनि नाभ्यनन्दन; धर्मात्मानः सॊमकानां परबर्हाः
 14 तव पुत्रं तथा हत्वा कत्थमानं वृकॊदरम
     नृत्यमानं च बहुशॊ धर्मराजॊ ऽबरवीद इदम
 15 मा शिरॊ ऽसय पदा मर्दीर मा धर्मस ते ऽतयगान महान
     राजा जञातिर हतश चायं नैतन नयाय्यं तवानघ
 16 विध्वस्तॊ ऽयं हतामात्यॊ हतभ्राता हतप्रजः
     उत्सन्नपिण्डॊ भराता च नैतन नयाय्यं कृतं तवया
 17 धार्मिकॊ भीमसेनॊ ऽसाव इत्य आहुस तवां पुरा जनाः
     स कस्माद भीमसेन तवं राजानम अधितिष्ठसि
 18 दृष्ट्वा दुर्यॊधनं राजा कुन्तीपुत्रस तथागतम
     नेत्राभ्याम अश्रुपूर्णाभ्याम इदं वचनम अब्रवीत
 19 नूनम एतद बलवता धात्रादिष्टं महात्मना
     यद वयं तवां जिघांसामस तवं चास्मान कुरुसत्तम
 20 आत्मनॊ हय अपराधेन महद वयसनम ईदृशम
     पराप्तवान असि यल लॊभान मदाद बाल्याच च भारत
 21 घातयित्वा वयस्यांश च भरातॄन अथ पितॄंस तथा
     पुत्रान पौत्रांस तथाचार्यांस ततॊ ऽसि निधनं गतः
 22 तवापराधाद अस्माभिर भरातरस ते महारथाः
     निहता जञातयश चान्ये दिष्टं मन्ये दुरत्ययम
 23 सनुषाश च परस्नुषाश चैव धृतराष्ट्रस्य विह्वलाः
     गर्हयिष्यन्ति नॊ नूनं विधवाः शॊककर्शिताः
 24 एवम उक्त्वा सुदुःखार्तॊ निशश्वास स पार्थिवः
     विललाप चिरं चापि धर्मपुत्रॊ युधिष्ठिरः
   1 [s]
      taṃ pātitaṃ tato dṛṣṭvā mahāśālam ivodgatam
      prahṛṣṭamanasaḥ sarve babhūvus tatra pāṇḍavāḥ
  2 unmattam iva mātaṅgaṃ siṃhena vinipātitam
      dadṛśur hṛṣṭaromāṇaḥ sarve te cāpi somakāḥ
  3 tato duryodhanaṃ hatvāṃ bhīmasenaḥ pratāpavān
      patitaṃ kauravendraṃ tam upagamyedam abravīt
  4 gaur gaur iti purā mandadraupadīm ekavāsasām
      yat sabhāyāṃ hasann asmāṃs tadā vadasi durmate
      tasyāvahāsasya phalam adya tvaṃ samavāpnuhi
  5 evam uktvā sa vāmena padā maulim upāspṛśat
      śiraś ca rājasiṃhasya pādena samaloḍayat
  6 tathaiva krodhasaṃrakto bhīmaḥ parabalārdanaḥ
      punar evābravīd vākyaṃ yat tac chṛṇu narādhipa
  7 ye 'smān puro 'panṛtyanta punar gaur iti gaur iti
      tān vayaṃ pratinṛtyāmaḥ punar gaur iti gaur iti
  8 nāsmākaṃ nikṛtir vahnir nākṣa dyūtaṃ na vañcanā
      svabāhubalam āśritya prabādhāmo vayaṃ ripūn
  9 so 'vāpya vairasya parasya pāraṃ; vṛkodaraḥ prāha śanaiḥ prahasya
      yudhiṣṭhiraṃ keśava sṛñjayāṃś ca; dhanaṃjayaṃ mādravatīsutau ca
  10 rajasvalāṃ draupadīm ānayan ye; ye cāpy akurvanta sadasya vastrām
     tān paśyadhvaṃ pāṇḍavair dhārtarāṣṭrān; raṇe hatāṃs tapasā yājñasenyāḥ
 11 ye naḥ purā ṣaṇḍhatilān avocan; krūrā rājño dhṛtarāṣṭrasya putrāḥ
     te no hatāḥ sagaṇāḥ sānubandhāḥ; kāmaṃ svargaṃ narakaṃ vā vrajāmaḥ
 12 punaś ca rājñaḥ patitastya bhūmau; sa tāṃ gadāṃ skandhagatāṃ nirīkṣya
     vāmena pādena śiraḥ pramṛdya; duryodhanaṃ naikṛtikety avocat
 13 hṛṣṭena rājan kuru pārthivasya; kṣudrātmanā bhīmasenena pādam
     dṛṣṭvā kṛtaṃ mūrdhani nābhyanandan; dharmātmānaḥ somakānāṃ prabarhāḥ
 14 tava putraṃ tathā hatvā katthamānaṃ vṛkodaram
     nṛtyamānaṃ ca bahuśo dharmarājo 'bravīd idam
 15 mā śiro 'sya padā mardīr mā dharmas te 'tyagān mahān
     rājā jñātir hataś cāyaṃ naitan nyāyyaṃ tavānagha
 16 vidhvasto 'yaṃ hatāmātyo hatabhrātā hataprajaḥ
     utsannapiṇḍo bhrātā ca naitan nyāyyaṃ kṛtaṃ tvayā
 17 dhārmiko bhīmaseno 'sāv ity āhus tvāṃ purā janāḥ
     sa kasmād bhīmasena tvaṃ rājānam adhitiṣṭhasi
 18 dṛṣṭvā duryodhanaṃ rājā kuntīputras tathāgatam
     netrābhyām aśrupūrṇābhyām idaṃ vacanam abravīt
 19 nūnam etad balavatā dhātrādiṣṭaṃ mahātmanā
     yad vayaṃ tvāṃ jighāṃsāmas tvaṃ cāsmān kurusattama
 20 ātmano hy aparādhena mahad vyasanam īdṛśam
     prāptavān asi yal lobhān madād bālyāc ca bhārata
 21 ghātayitvā vayasyāṃś ca bhrātṝn atha pitṝṃs tathā
     putrān pautrāṃs tathācāryāṃs tato 'si nidhanaṃ gataḥ
 22 tavāparādhād asmābhir bhrātaras te mahārathāḥ
     nihatā jñātayaś cānye diṣṭaṃ manye duratyayam
 23 snuṣāś ca prasnuṣāś caiva dhṛtarāṣṭrasya vihvalāḥ
     garhayiṣyanti no nūnaṃ vidhavāḥ śokakarśitāḥ
 24 evam uktvā suduḥkhārto niśaśvāsa sa pārthivaḥ
     vilalāpa ciraṃ cāpi dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ

Book 9 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 9
Chapter 59

  1 [धृ]
      अधर्मेण हतं दृष्टा राजानं माधवॊत्तमः
      किम अब्रवीत तदा सूत बलदेवॊ महाबलः
  2 गदायुद्धविशेषज्ञॊ गदायुद्धविशारदः
      कृतवान रौहिणेयॊ यत तन ममाचक्ष्व संजय
  3 [स]
      शिरस्य अभिहतं दृष्ट्वा भीमसेनेन ते सुतम
      रामः परहरतां शरेष्ठश चुक्रॊध बलवद बली
  4 ततॊ मध्ये नरेन्द्राणाम ऊर्ध्वबाहुर हलायुधः
      कुर्वन आर्तस्वरं घॊरं धिग धिग भीमेत्य उवाच ह
  5 अहॊ धॊग यद अधॊ नाभेः परहृतं शुद्धविक्रमे
      नैतद दृष्ट्वं गदायुद्धे कृतवान यद वृकॊदरः
  6 अधॊ नाभ्या न हन्तव्यम इति शास्त्रस्य निश्चयः
      अयं तव अशास्त्रविन मूढः सवच्छन्दात संप्रवर्तते
  7 तस्य तत तद बरुवाणस्य रॊषः समभवन महान
      ततॊ लाङ्गलम उद्यम्य भीमम अभ्यद्रवद बली
  8 तस्यॊर्ध्व बाहॊः सदृशं रूपम आसीन महात्मनः
      बहुधातुविचित्रस्य शवेतस्येव महागिरेः
  9 तम उत्पतन्तं जग्राह केशवॊ विनयानतः
      बाहुभ्यां पीनवृत्ताभ्यां परयत्नाद बलवद बली
  10 सितासितौ यदुवरौ शुशुभाते ऽधिकं ततः
     नभॊगतौ यथा राजंश चन्द्रसूर्यौ दिनक्षये
 11 उवाच चैनं संरब्धं शमयन्न इव केशवः
     आत्मवृद्धिर मित्र वृद्धिर मित्र मित्रॊदयस तथा
     विपरीतं दविषत्स्व एतत षड विधा वृद्धिर आत्मनः
 12 आत्मन्य अपि च मित्रेषु विपरीतं यदा भवेत
     तदा विद्यान मनॊ जयानिम आशु शान्ति करॊ भवेत
 13 अस्माकं सहजं मित्रं पाण्डवाः शुद्धपौरुषाः
     सवकाः पितृष्वसुः पुत्रास ते परैर निकृता भृशम
 14 परतिज्ञा पारणं धर्मः कषत्रियस्येति वेत्थ ह
     सुयॊधनस्य गदया भङ्क्तास्म्य ऊरू महाहवे
     इति पूर्वं परतिज्ञातं भीमेन हि सभा तले
 15 मैत्रेयेणाभिशप्तश च पूर्वम एव महर्षिणा
     ऊरू भेत्स्यति ते भीमॊ गदयेति परंतप
     अतॊ दॊषं न पश्यामि मा करुधस तवं परलम्बहन
 16 यौनैर हार्दैर्श च संबन्धैः संबद्धा समेह पाण्डवैः
     तेषां वृद्ध्याभिवृद्धिर नॊ मा करुधः पुरुषर्षभ
 17 [राम]
     धर्मः सुचरितः सद्भिः सह दवाभ्यां नियच्छति
     अर्थश चात्यर्थ लुब्धस्य कामश चातिप्रसङ्गिनः
 18 धर्मार्थौ धर्मकामौ च कामार्थौ चाप्य अपीडयन
     धर्मार्थकामान यॊ ऽभयेति सॊ ऽतयन्तं सुखम अश्नुते
 19 तद इदं वयाकुलं सर्वं कृतं धर्मस्य पीडनात
     भीमसेनेन गॊविन्द कामं तवं तु यथात्थ माम
 20 [वा]
     अरॊषणॊ हि धर्मात्मा सततं धर्मवत्सलः
     भवान परख्यायते लॊके तस्मात संशाम्य मा करुधः
 21 पराप्तं कलियुगं विद्धि परतिज्ञां पराण्डवस्य च
     आनृण्यं यातु वैरस्य परतिज्ञायाश च पाण्डवः
 22 [स]
     धर्मच छलम अपि शरुत्वा केशवात सा विशां पते
     नैव परीतमना रामॊ वचनं पराह संसदि
 23 हत्वाधर्मेण राजानं धर्मात्मानं सुयॊधनम
     जिह्मयॊधीति लॊके ऽसमिन खयातिं यास्यति पाण्डवः
 24 दुर्यॊधनॊ ऽपि धर्मात्मा गतिं यास्यति शाश्वतीम
     ऋजु यॊधी हतॊ राजा धार्तराष्ट्रॊ नराधिपः
 25 युद्धदीक्षां परविश्याजौ रणयज्ञं वितत्य च
     हुत्वात्मानम अमित्राग्नौ पराप चावभृथं यशः
 26 इत्य उक्त्वा रथम आस्थाय रौहिणेयः परतापवान
     शवेताभ्रशिखराकारः परययौ दवारकां परति
 27 पाञ्चालाश च सवार्ष्णेयाः पाण्डवाश च विशां पते
     रामे दवारवतीं याते नातिप्रमनसॊ ऽभवन
 28 ततॊ युधिष्ठिरं दीनं चिन्तापरम अधॊमुखम
     शॊकॊपहतसंकल्पं वासुदेवॊ ऽबरवीद इदम
 29 धर्मराज किमर्थं तवम अधर्मम अनुमन्यसे
     हतबन्धॊर यद एतस्य पतितस्य विचेतसः
 30 दुर्यॊधनस्य भीमेन मृद्यमानं शिरः पदा
     उपप्रेक्षसि कस्मात तवं धर्मज्ञः सन नराधिप
 31 [य]
     न ममैत परियं कृष्ण यद राजानं वृकॊदरः
     पदा मूर्ध्न्य अस्पृशत करॊधान न च हृष्ये कुलक्षये
 32 निकृत्या निकृता नित्यं धृतराष्ट्र सुतैर वयम
     बहूनि परुषाण्य उक्त्वा वनं परस्थापिताः सम ह
 33 भीमसेनस्य तद्दुःखम अतीव हृदि वर्तते
     इति संचिन्त्य वार्ष्णेय मयैतत समुपेक्षितम
 34 तस्माद धत्वाकृत परज्ञं लुब्धं कामवशानुगम
     लभतां पाण्डवः कामं धर्मे ऽधर्मे ऽपि वा कृते
 35 [स]
     इत्य उक्ते धर्मराजेन वासुदेवॊ ऽबरवीद इदम
     कामम अस्त्व एवम इति वै कृच्छ्राद यदुकुलॊद्वहः
 36 इत्य उक्तॊ वासुदेवेन भीम परियहितैषिणा
     अन्वमॊदत तत सर्वं यद भीमेन कृतं युधि
 37 भीमसेनॊ ऽपि हत्वाजौ तव पुत्रम अमर्षणः
     अभिवाद्याग्रतः सथित्वा संप्रहृष्टः कृताञ्जलिः
 38 परॊवाच सुमहातेजा धर्मराजं युधिष्ठिरम
     हर्षाद उत्फुल्लनयनॊ जितकाशी विशां पते
 39 तवाद्य पृथिवी राजन कषेमा निहतकण्टका
     तां परशाधि महाराज सवधर्मम अनुपालयन
 40 यस तु कर्तास्य वैरस्य निकृत्या निकृतिप्रियः
     सॊ ऽयं विनिहतः शेते पृथिव्यां पृथिवीपते
 41 दुःशासनप्रभृतयः सर्वे ते चॊग्रवादिनः
     राधेयः शकुनिश चापि निहतास तव शत्रवः
 42 सेयं रत्नसमाकीर्णा मही सवनपर्वता
     उपावृत्ता महाराज तवाम अद्य निहतद्विषम
 43 [य]
     गतं वैरस्य निधनं हतॊ राजा सुयॊधनः
     कृष्णस्य मतम आस्थाय विजितेयं वसुंधरा
 44 दिष्ट्या गतस तवम आनृण्यं मातुः कॊपस्य चॊभयॊः
     दिष्ट्या जयसि दुर्धर्षं दिष्ट्या शत्रुर निपातितः
   1 [dhṛ]
      adharmeṇa hataṃ dṛṣṭā rājānaṃ mādhavottamaḥ
      kim abravīt tadā sūta baladevo mahābalaḥ
  2 gadāyuddhaviśeṣajño gadāyuddhaviśāradaḥ
      kṛtavān rauhiṇeyo yat tan mamācakṣva saṃjaya
  3 [s]
      śirasy abhihataṃ dṛṣṭvā bhīmasenena te sutam
      rāmaḥ praharatāṃ śreṣṭhaś cukrodha balavad balī
  4 tato madhye narendrāṇām ūrdhvabāhur halāyudhaḥ
      kurvan ārtasvaraṃ ghoraṃ dhig dhig bhīmety uvāca ha
  5 aho dhog yad adho nābheḥ prahṛtaṃ śuddhavikrame
      naitad dṛṣṭvaṃ gadāyuddhe kṛtavān yad vṛkodaraḥ
  6 adho nābhyā na hantavyam iti śāstrasya niścayaḥ
      ayaṃ tv aśāstravin mūḍhaḥ svacchandāt saṃpravartate
  7 tasya tat tad bruvāṇasya roṣaḥ samabhavan mahān
      tato lāṅgalam udyamya bhīmam abhyadravad balī
  8 tasyordhva bāhoḥ sadṛśaṃ rūpam āsīn mahātmanaḥ
      bahudhātuvicitrasya śvetasyeva mahāgireḥ
  9 tam utpatantaṃ jagrāha keśavo vinayānataḥ
      bāhubhyāṃ pīnavṛttābhyāṃ prayatnād balavad balī
  10 sitāsitau yaduvarau śuśubhāte 'dhikaṃ tataḥ
     nabhogatau yathā rājaṃś candrasūryau dinakṣaye
 11 uvāca cainaṃ saṃrabdhaṃ śamayann iva keśavaḥ
     ātmavṛddhir mitra vṛddhir mitra mitrodayas tathā
     viparītaṃ dviṣatsv etat ṣaḍ vidhā vṛddhir ātmanaḥ
 12 ātmany api ca mitreṣu viparītaṃ yadā bhavet
     tadā vidyān mano jyānim āśu śānti karo bhavet
 13 asmākaṃ sahajaṃ mitraṃ pāṇḍavāḥ śuddhapauruṣāḥ
     svakāḥ pitṛṣvasuḥ putrās te parair nikṛtā bhṛśam
 14 pratijñā pāraṇaṃ dharmaḥ kṣatriyasyeti vettha ha
     suyodhanasya gadayā bhaṅktāsmy ūrū mahāhave
     iti pūrvaṃ pratijñātaṃ bhīmena hi sabhā tale
 15 maitreyeṇābhiśaptaś ca pūrvam eva maharṣiṇā
     ūrū bhetsyati te bhīmo gadayeti paraṃtapa
     ato doṣaṃ na paśyāmi mā krudhas tvaṃ pralambahan
 16 yaunair hārdairś ca saṃbandhaiḥ saṃbaddhā smeha pāṇḍavaiḥ
     teṣāṃ vṛddhyābhivṛddhir no mā krudhaḥ puruṣarṣabha
 17 [rāma]
     dharmaḥ sucaritaḥ sadbhiḥ saha dvābhyāṃ niyacchati
     arthaś cātyartha lubdhasya kāmaś cātiprasaṅginaḥ
 18 dharmārthau dharmakāmau ca kāmārthau cāpy apīḍayan
     dharmārthakāmān yo 'bhyeti so 'tyantaṃ sukham aśnute
 19 tad idaṃ vyākulaṃ sarvaṃ kṛtaṃ dharmasya pīḍanāt
     bhīmasenena govinda kāmaṃ tvaṃ tu yathāttha mām
 20 [vā]
     aroṣaṇo hi dharmātmā satataṃ dharmavatsalaḥ
     bhavān prakhyāyate loke tasmāt saṃśāmya mā krudhaḥ
 21 prāptaṃ kaliyugaṃ viddhi pratijñāṃ prāṇḍavasya ca
     ānṛṇyaṃ yātu vairasya pratijñāyāś ca pāṇḍavaḥ
 22 [s]
     dharmac chalam api śrutvā keśavāt sā viśāṃ pate
     naiva prītamanā rāmo vacanaṃ prāha saṃsadi
 23 hatvādharmeṇa rājānaṃ dharmātmānaṃ suyodhanam
     jihmayodhīti loke 'smin khyātiṃ yāsyati pāṇḍavaḥ
 24 duryodhano 'pi dharmātmā gatiṃ yāsyati śāśvatīm
     ṛju yodhī hato rājā dhārtarāṣṭro narādhipaḥ
 25 yuddhadīkṣāṃ praviśyājau raṇayajñaṃ vitatya ca
     hutvātmānam amitrāgnau prāpa cāvabhṛthaṃ yaśaḥ
 26 ity uktvā ratham āsthāya rauhiṇeyaḥ pratāpavān
     śvetābhraśikharākāraḥ prayayau dvārakāṃ prati
 27 pāñcālāś ca savārṣṇeyāḥ pāṇḍavāś ca viśāṃ pate
     rāme dvāravatīṃ yāte nātipramanaso 'bhavan
 28 tato yudhiṣṭhiraṃ dīnaṃ cintāparam adhomukham
     śokopahatasaṃkalpaṃ vāsudevo 'bravīd idam
 29 dharmarāja kimarthaṃ tvam adharmam anumanyase
     hatabandhor yad etasya patitasya vicetasaḥ
 30 duryodhanasya bhīmena mṛdyamānaṃ śiraḥ padā
     upaprekṣasi kasmāt tvaṃ dharmajñaḥ san narādhipa
 31 [y]
     na mamaita priyaṃ kṛṣṇa yad rājānaṃ vṛkodaraḥ
     padā mūrdhny aspṛśat krodhān na ca hṛṣye kulakṣaye
 32 nikṛtyā nikṛtā nityaṃ dhṛtarāṣṭra sutair vayam
     bahūni paruṣāṇy uktvā vanaṃ prasthāpitāḥ sma ha
 33 bhīmasenasya tadduḥkham atīva hṛdi vartate
     iti saṃcintya vārṣṇeya mayaitat samupekṣitam
 34 tasmād dhatvākṛta prajñaṃ lubdhaṃ kāmavaśānugam
     labhatāṃ pāṇḍavaḥ kāmaṃ dharme 'dharme 'pi vā kṛte
 35 [s]
     ity ukte dharmarājena vāsudevo 'bravīd idam
     kāmam astv evam iti vai kṛcchrād yadukulodvahaḥ
 36 ity ukto vāsudevena bhīma priyahitaiṣiṇā
     anvamodata tat sarvaṃ yad bhīmena kṛtaṃ yudhi
 37 bhīmaseno 'pi hatvājau tava putram amarṣaṇaḥ
     abhivādyāgrataḥ sthitvā saṃprahṛṣṭaḥ kṛtāñjaliḥ
 38 provāca sumahātejā dharmarājaṃ yudhiṣṭhiram
     harṣād utphullanayano jitakāśī viśāṃ pate
 39 tavādya pṛthivī rājan kṣemā nihatakaṇṭakā
     tāṃ praśādhi mahārāja svadharmam anupālayan
 40 yas tu kartāsya vairasya nikṛtyā nikṛtipriyaḥ
     so 'yaṃ vinihataḥ śete pṛthivyāṃ pṛthivīpate
 41 duḥśāsanaprabhṛtayaḥ sarve te cogravādinaḥ
     rādheyaḥ śakuniś cāpi nihatās tava śatravaḥ
 42 seyaṃ ratnasamākīrṇā mahī savanaparvatā
     upāvṛttā mahārāja tvām adya nihatadviṣam
 43 [y]
     gataṃ vairasya nidhanaṃ hato rājā suyodhanaḥ
     kṛṣṇasya matam āsthāya vijiteyaṃ vasuṃdharā
 44 diṣṭyā gatas tvam ānṛṇyaṃ mātuḥ kopasya cobhayoḥ
     diṣṭyā jayasi durdharṣaṃ diṣṭyā śatrur nipātitaḥ

Book 9 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 9
Chapter 60

  1 [धृ]
      हतं दुर्यॊधनं दृष्ट्वा भीमसेनेन संयुगे
      पाण्डवाः सृञ्जयाश चैव किम अकुर्वत संजय
  2 [स]
      हातं दुर्यॊधनं दृष्ट्वा भीमसेनेन संयुगे
      सिंहेनेव महाराज मत्तं वनगजं वने
  3 परहृष्टमनसस तत्र कृष्णेन सह पाण्डवाः
      पाञ्चालाः सृञ्जयाश चैव निहते कुरुनन्दने
  4 आविध्यन्न उत्तरीयाणि सिंहनादांश च नेदिरे
      नैतान हर्षसमाविष्टान इयं सेहे वसुंधरा
  5 धनूंष्य अन्ये वयाक्षिपन्त जयाश चाप्य अन्ये तथाक्षिपन
      दध्मुर अन्ये महाशङ्खान अन्ये जघ्नुश च दुन्दुभीः
  6 चिक्रीडुश च तथैवान्ये जहसुश च तवाहिताः
      अब्रुवंश चासकृद वीरा भीमसेनम इदं वचः
  7 दुष्करं भवता कर्म रणे ऽदय सुमहत कृतम
      कौरवेन्द्रं रणे हत्वा गदयातिकृत शरमम
  8 इन्द्रेणेव हि वृत्रस्य वधं परमसंयुगे
      तवया कृतम अमन्यन्त शत्रॊर वधम इमं जनाः
  9 चरन्तं विविधान मार्गान मण्डलानि च सर्वशः
      दुर्यॊधनम इमं शूरं कॊ ऽनयॊ हन्याद वृकॊदरात
  10 वैरस्य च गतः पारं तवम इहान्यैः सुदुर्गमम
     अशक्यम एतद अन्येन संपादयितुम ईदृशम
 11 कुञ्जरेणेव मत्तेन वीर संग्राममूर्धनि
     दुर्यॊधन शिरॊ दिष्ट्या पादेन मृदितं तवया
 12 सिंहेन महिषस्येव कृत्वा संगरम अद्भुतम
     दुःशासनस्य रुधिरं दिष्ट्या पीतं तवयानघ
 13 ये विप्रकुर्वन राजानं धर्मात्मानं युधिष्ठिरम
     मूर्ध्नि तेषां कृतः पादॊ दिष्ट्या ते सवेन कर्मणा
 14 अमित्राणाम अधिष्ठानाद वधाद दुर्यॊधनस्य च
     भीम दिष्ट्या पृथिव्यां ते परथितं सुमहद यशः
 15 एवं नूनं हते वृत्रे शक्रं नन्दन्ति बन्दिनः
     तथा तवां निहतामित्रं वयं नन्दाम भारत
 16 दुर्यॊधन वधे यानि रॊमाणि हृषितानि नः
     अद्यापि न विहृष्यन्ति तानि तद विद्धि भारत
     इत्य अब्रुवन भीमसेनं वातिकास तत्र सांगताः
 17 तान हृष्टान पुरुषव्याघ्रान पाञ्चालान पाण्डवैः सह
     बरुवतः सदृशं तत्र परॊवाच मधुसूदनः
 18 न नयाय्यं निहतः शत्रुर भूयॊ हन्तुं जनाधिपाः
     असकृद वाग्भिर उग्राभिर निहतॊ हय एष मन्दधीः
 19 तदैवैष हतः पापॊ यदैव निरपत्रपः
     लुब्धः पापसहायश च सुहृदां शासनातिगः
 20 बहुशॊ विदुर दरॊण कृप गाङ्गेय सृञ्जयैः
     पाण्डुभ्यः परॊच्यमानॊ ऽपि पित्र्यम अंशं न दत्तवान
 21 नैष यॊग्यॊ ऽदय मित्रं वा शत्रुर वा पुरुषाधमः
     किम अनेनातिनुन्नेन वाग्भिः काष्ठसधर्मणा
 22 रथेष्व आरॊहत कषिप्रं गच्छामॊ वसुधाधिपाः
     दिष्ट्या हतॊ ऽयं पापात्मा सामात्यज्ञाति बान्धवः
 23 इति शरुत्वा तव अधिक्षेपं कृष्णाद दुर्यॊधनॊ नृपः
     अमर्षवशम आपन्न उदतिष्ठद विशां पते
 24 सफिग देशेनॊपविष्टः स दॊर्भ्यां विष्टभ्य मेदिनीम
     दृष्टिं भरू संकटां कृत्वा वासुदेवे नयपातयत
 25 अर्धॊन्नत शरीरस्य रूपम आसीन नृपस्य तत
     करुद्धस्याशीविषस्येवच छिन्नपुच्छस्य भारत
 26 पराणान्त करणीं घॊरां वेदनाम अविचिन्तयन
     दुर्यॊधनॊ वासुदेवं वाग्भिर उग्राभिर आर्दयत
 27 कंस दासस्य दायाद न ते लज्जास्त्य अनेन वै
     अधर्मेण गदायुद्धे यद अहं विनिपातितः
 28 ऊरू भिन्धीति भीमस्य समृतिं मिथ्या परयच्छता
     किं न विज्ञातम एतन मे यद अर्जुनम अवॊचथाः
 29 घातयित्वा महीपालान ऋजु युद्धान सहस्रशः
     जिह्मैर उपायैर बहुभिर न ते लज्जा न ते घृणा
 30 अहन्य अहनि शूराणां कुर्वाणः कदनं महत
     शिखण्डिनं पुरस्कृत्य घातितस ते पितामहः
 31 अश्वत्थाम्नः सनामानं हत्वा नागं सुदुर्मते
     आचार्यॊ नयासितः शस्त्रं किं तन न विदितं मम
 32 स चानेन नृशंसेन धृष्टद्युम्नेन वीर्यवान
     पात्यमानस तवया दृष्टॊ न चैनं तवम अवारयः
 33 वधार्थं पाण्डुपुत्रस्य याचितां शक्तिम एव च
     घटॊत्कचे वयंसयथाः कस तवत्तः पापकृत्तमः
 34 छिन्नबाहुः परायगतस तथा भूरिश्रवा बली
     तवया निसृष्टेन हतः शैनेयेन दुरात्मना
 35 कुर्वाणश चॊत्तमं कर्म कर्णः पार्थ जिगीषया
     वयंसनेनाश्वसेनस्य पन्नगेन्द्रसुतस्य वै
 36 पुनश च पतिते चक्रे वयसनार्तः पराजितः
     पातितः समरे कर्णश चक्रव्यग्रॊ ऽगरणीर नृणाम
 37 यदि मां चापि कर्णं च भीष्मद्रॊणौ च संयुगे
     ऋजुना परतियुध्येथा न ते सयाद विजयॊ धरुवम
 38 तवया पुनर अनार्येण जिह्ममार्गेण पार्थिवाः
     सवधर्मम अनुतिष्ठन्तॊ वयं चान्ये च घातिताः
 39 [वा]
     हतस तवम असि गान्धारे सभ्रातृसुतबान्धवः
     सगणः ससुहृच चैव पापमार्गम अनुष्ठितः
 40 तवैव दुष्कृतैर वीरौ भीष्मद्रॊणौ निपातितौ
     कर्णश च निहतः संख्ये तव शीलानुवर्तकः
 41 याच्यमानॊ मया मूढ पित्र्यम अंशं न दित्ससि
     पाण्डवेभ्यः सवराज्यार्धं लॊभाच छकुनि निश्चयात
 42 विषं ते भीमसेनाय दत्तं सर्वे च पाण्डवाः
     परदीपिता जतु गृहे मात्रा सह सुदुर्मते
 43 सभायां याज्ञसेनी च कृष्टा दयूते रजस्वला
     तदैव तावद दुष्टात्मन वध्यस तवं निरपत्रपः
 44 अनक्षज्ञं च धर्मज्ञं सौबलेनाक्ष वेदिना
     निकृत्या यत पराजैषीस तस्स्माद असि हतॊ रणे
 45 जयद्रथेन पापेन यत कृष्णा कलेशिता वने
     यातेषु मृगयां तेषु तृणबिन्दॊर अथाश्रमे
 46 अभिमन्युश च यद बाल एकॊ बहुभिर आहवे
     तवद दॊषैर निहतः पापतस्माद असि हतॊ रणे
 47 [दुर]
     अधीतं विधिवद दत्तं भूः परशास्ता ससागरा
     मूर्ध्नि सथितम अमित्राणां कॊ नु सवन्ततरॊ मया
 48 यद इष्टं कषत्रबन्धूनां सवधर्मम अनुपश्यताम
     तद इदं निधनं पराप्तं कॊ नु सवन्ततरॊ मया
 49 देवार्हा मानुषा भॊगाः पराप्ता असुलभा नृपैः
     ऐश्वर्यं चॊत्तमं पराप्तं कॊ नु सवन्ततरॊ मया
 50 ससुहृत सानुबन्धश च सवर्गं गन्ताहम अच्युत
     यूयं विहतसंकल्पाः शॊचन्तॊ वर्तयिष्यथ
 51 [स]
     अस्य वाक्यस्य निधने कुरुराजस्य भारत
     अपतत सुमहद वर्षं पुष्पाणां पुण्यगन्धिनाम
 52 अवादयन्त गन्धर्वा जगुश चाप्सरसां गणाः
     सिद्धाश च मुमुचुर वाचः साधु साध्व इति भारत
 53 ववौ च सुरभिर वायुः पुण्यगन्धॊ मृदुः सुखः
     वयराजतामलं चैव नभॊ वैडूर्य संनिभम
 54 अत्यद्भुतानि ते दृष्ट्वा वासुदेव पुरॊगमाः
     दुर्यॊधनस्य पूजां च दृष्ट्वा वरीडाम उपागमन
 55 हतांश चाधर्मतः शरुत्वा शॊकार्ताः शुशुचुर हि ते
     भीष्मं दरॊणं तथा कर्णं भूरिश्रवसम एव च
 56 तांस तु चिन्तापरान दृष्ट्वा पाण्डवान दीनचेतसः
     परॊवाचेदं वचः कृष्णॊ मेघदुन्दुभिनिस्वनः
 57 नैष शक्यॊ ऽतिशीघ्रास्त्रस ते च सर्वे महारथाः
     ऋजु युद्धेन विक्रान्ता हन्तुं युष्माभिर आहवे
 58 उपाया विहिता हय एते मया तस्मान नराधिपाः
     अन्यथा पाण्डवेयानां नाभविष्यज जयः कव चित
 59 ते हि सर्वे महात्मानश चत्वारॊ ऽतिरथा भुवि
     न शक्या धर्मतॊ हन्तुं लॊकपालैर अपि सवयम
 60 तथैवायं गदापाणिर धार्तराष्ट्रॊ गतक्लमः
     न शक्यॊ धर्मतॊ हन्तुं कालेनापीह दण्डिना
 61 न च वॊ हृदि कर्तव्यं यद अयं घातितॊ नृपः
     मिथ्या वध्यास तथॊपायैर बहवः शत्रवॊ ऽधिकाः
 62 पूर्वैर अनुगतॊ मार्गॊ देवैर असुरघातिभिः
     सद्भिश चानुगतः पन्थाः स सर्वैर अनुगम्यते
 63 कृतकृत्याः सम सायाह्ने निवासं रॊचयामहे
     साश्वनागरथाः सर्वे विश्रमामॊ नराधिपाः
 64 वासुदेव वचः शरुत्वा तदानीं पाण्डवैः सह
     पाञ्चाला भृशसंहृष्टा विनेदुः समिह संघवत
 65 ततः पराध्मापयञ शङ्खान पाञ्चजन्यं च माधवः
     हृष्टा दुर्यॊधनं दृष्ट्वा निहतं पुरुषर्षभाः
   1 [dhṛ]
      hataṃ duryodhanaṃ dṛṣṭvā bhīmasenena saṃyuge
      pāṇḍavāḥ sṛñjayāś caiva kim akurvata saṃjaya
  2 [s]
      hātaṃ duryodhanaṃ dṛṣṭvā bhīmasenena saṃyuge
      siṃheneva mahārāja mattaṃ vanagajaṃ vane
  3 prahṛṣṭamanasas tatra kṛṣṇena saha pāṇḍavāḥ
      pāñcālāḥ sṛñjayāś caiva nihate kurunandane
  4 āvidhyann uttarīyāṇi siṃhanādāṃś ca nedire
      naitān harṣasamāviṣṭān iyaṃ sehe vasuṃdharā
  5 dhanūṃṣy anye vyākṣipanta jyāś cāpy anye tathākṣipan
      dadhmur anye mahāśaṅkhān anye jaghnuś ca dundubhīḥ
  6 cikrīḍuś ca tathaivānye jahasuś ca tavāhitāḥ
      abruvaṃś cāsakṛd vīrā bhīmasenam idaṃ vacaḥ
  7 duṣkaraṃ bhavatā karma raṇe 'dya sumahat kṛtam
      kauravendraṃ raṇe hatvā gadayātikṛta śramam
  8 indreṇeva hi vṛtrasya vadhaṃ paramasaṃyuge
      tvayā kṛtam amanyanta śatror vadham imaṃ janāḥ
  9 carantaṃ vividhān mārgān maṇḍalāni ca sarvaśaḥ
      duryodhanam imaṃ śūraṃ ko 'nyo hanyād vṛkodarāt
  10 vairasya ca gataḥ pāraṃ tvam ihānyaiḥ sudurgamam
     aśakyam etad anyena saṃpādayitum īdṛśam
 11 kuñjareṇeva mattena vīra saṃgrāmamūrdhani
     duryodhana śiro diṣṭyā pādena mṛditaṃ tvayā
 12 siṃhena mahiṣasyeva kṛtvā saṃgaram adbhutam
     duḥśāsanasya rudhiraṃ diṣṭyā pītaṃ tvayānagha
 13 ye viprakurvan rājānaṃ dharmātmānaṃ yudhiṣṭhiram
     mūrdhni teṣāṃ kṛtaḥ pādo diṣṭyā te svena karmaṇā
 14 amitrāṇām adhiṣṭhānād vadhād duryodhanasya ca
     bhīma diṣṭyā pṛthivyāṃ te prathitaṃ sumahad yaśaḥ
 15 evaṃ nūnaṃ hate vṛtre śakraṃ nandanti bandinaḥ
     tathā tvāṃ nihatāmitraṃ vayaṃ nandāma bhārata
 16 duryodhana vadhe yāni romāṇi hṛṣitāni naḥ
     adyāpi na vihṛṣyanti tāni tad viddhi bhārata
     ity abruvan bhīmasenaṃ vātikās tatra sāṃgatāḥ
 17 tān hṛṣṭān puruṣavyāghrān pāñcālān pāṇḍavaiḥ saha
     bruvataḥ sadṛśaṃ tatra provāca madhusūdanaḥ
 18 na nyāyyaṃ nihataḥ śatrur bhūyo hantuṃ janādhipāḥ
     asakṛd vāgbhir ugrābhir nihato hy eṣa mandadhīḥ
 19 tadaivaiṣa hataḥ pāpo yadaiva nirapatrapaḥ
     lubdhaḥ pāpasahāyaś ca suhṛdāṃ śāsanātigaḥ
 20 bahuśo vidura droṇa kṛpa gāṅgeya sṛñjayaiḥ
     pāṇḍubhyaḥ procyamāno 'pi pitryam aṃśaṃ na dattavān
 21 naiṣa yogyo 'dya mitraṃ vā śatrur vā puruṣādhamaḥ
     kim anenātinunnena vāgbhiḥ kāṣṭhasadharmaṇā
 22 ratheṣv ārohata kṣipraṃ gacchāmo vasudhādhipāḥ
     diṣṭyā hato 'yaṃ pāpātmā sāmātyajñāti bāndhavaḥ
 23 iti śrutvā tv adhikṣepaṃ kṛṣṇād duryodhano nṛpaḥ
     amarṣavaśam āpanna udatiṣṭhad viśāṃ pate
 24 sphig deśenopaviṣṭaḥ sa dorbhyāṃ viṣṭabhya medinīm
     dṛṣṭiṃ bhrū saṃkaṭāṃ kṛtvā vāsudeve nyapātayat
 25 ardhonnata śarīrasya rūpam āsīn nṛpasya tat
     kruddhasyāśīviṣasyevac chinnapucchasya bhārata
 26 prāṇānta karaṇīṃ ghorāṃ vedanām avicintayan
     duryodhano vāsudevaṃ vāgbhir ugrābhir ārdayat
 27 kaṃsa dāsasya dāyāda na te lajjāsty anena vai
     adharmeṇa gadāyuddhe yad ahaṃ vinipātitaḥ
 28 ūrū bhindhīti bhīmasya smṛtiṃ mithyā prayacchatā
     kiṃ na vijñātam etan me yad arjunam avocathāḥ
 29 ghātayitvā mahīpālān ṛju yuddhān sahasraśaḥ
     jihmair upāyair bahubhir na te lajjā na te ghṛṇā
 30 ahany ahani śūrāṇāṃ kurvāṇaḥ kadanaṃ mahat
     śikhaṇḍinaṃ puraskṛtya ghātitas te pitāmahaḥ
 31 aśvatthāmnaḥ sanāmānaṃ hatvā nāgaṃ sudurmate
     ācāryo nyāsitaḥ śastraṃ kiṃ tan na viditaṃ mama
 32 sa cānena nṛśaṃsena dhṛṣṭadyumnena vīryavān
     pātyamānas tvayā dṛṣṭo na cainaṃ tvam avārayaḥ
 33 vadhārthaṃ pāṇḍuputrasya yācitāṃ śaktim eva ca
     ghaṭotkace vyaṃsayathāḥ kas tvattaḥ pāpakṛttamaḥ
 34 chinnabāhuḥ prāyagatas tathā bhūriśravā balī
     tvayā nisṛṣṭena hataḥ śaineyena durātmanā
 35 kurvāṇaś cottamaṃ karma karṇaḥ pārtha jigīṣayā
     vyaṃsanenāśvasenasya pannagendrasutasya vai
 36 punaś ca patite cakre vyasanārtaḥ parājitaḥ
     pātitaḥ samare karṇaś cakravyagro 'graṇīr nṛṇām
 37 yadi māṃ cāpi karṇaṃ ca bhīṣmadroṇau ca saṃyuge
     ṛjunā pratiyudhyethā na te syād vijayo dhruvam
 38 tvayā punar anāryeṇa jihmamārgeṇa pārthivāḥ
     svadharmam anutiṣṭhanto vayaṃ cānye ca ghātitāḥ
 39 [vā]
     hatas tvam asi gāndhāre sabhrātṛsutabāndhavaḥ
     sagaṇaḥ sasuhṛc caiva pāpamārgam anuṣṭhitaḥ
 40 tavaiva duṣkṛtair vīrau bhīṣmadroṇau nipātitau
     karṇaś ca nihataḥ saṃkhye tava śīlānuvartakaḥ
 41 yācyamāno mayā mūḍha pitryam aṃśaṃ na ditsasi
     pāṇḍavebhyaḥ svarājyārdhaṃ lobhāc chakuni niścayāt
 42 viṣaṃ te bhīmasenāya dattaṃ sarve ca pāṇḍavāḥ
     pradīpitā jatu gṛhe mātrā saha sudurmate
 43 sabhāyāṃ yājñasenī ca kṛṣṭā dyūte rajasvalā
     tadaiva tāvad duṣṭātman vadhyas tvaṃ nirapatrapaḥ
 44 anakṣajñaṃ ca dharmajñaṃ saubalenākṣa vedinā
     nikṛtyā yat parājaiṣīs tassmād asi hato raṇe
 45 jayadrathena pāpena yat kṛṣṇā kleśitā vane
     yāteṣu mṛgayāṃ teṣu tṛṇabindor athāśrame
 46 abhimanyuś ca yad bāla eko bahubhir āhave
     tvad doṣair nihataḥ pāpatasmād asi hato raṇe
 47 [dur]
     adhītaṃ vidhivad dattaṃ bhūḥ praśāstā sasāgarā
     mūrdhni sthitam amitrāṇāṃ ko nu svantataro mayā
 48 yad iṣṭaṃ kṣatrabandhūnāṃ svadharmam anupaśyatām
     tad idaṃ nidhanaṃ prāptaṃ ko nu svantataro mayā
 49 devārhā mānuṣā bhogāḥ prāptā asulabhā nṛpaiḥ
     aiśvaryaṃ cottamaṃ prāptaṃ ko nu svantataro mayā
 50 sasuhṛt sānubandhaś ca svargaṃ gantāham acyuta
     yūyaṃ vihatasaṃkalpāḥ śocanto vartayiṣyatha
 51 [s]
     asya vākyasya nidhane kururājasya bhārata
     apatat sumahad varṣaṃ puṣpāṇāṃ puṇyagandhinām
 52 avādayanta gandharvā jaguś cāpsarasāṃ gaṇāḥ
     siddhāś ca mumucur vācaḥ sādhu sādhv iti bhārata
 53 vavau ca surabhir vāyuḥ puṇyagandho mṛduḥ sukhaḥ
     vyarājatāmalaṃ caiva nabho vaiḍūrya saṃnibham
 54 atyadbhutāni te dṛṣṭvā vāsudeva purogamāḥ
     duryodhanasya pūjāṃ ca dṛṣṭvā vrīḍām upāgaman
 55 hatāṃś cādharmataḥ śrutvā śokārtāḥ śuśucur hi te
     bhīṣmaṃ droṇaṃ tathā karṇaṃ bhūriśravasam eva ca
 56 tāṃs tu cintāparān dṛṣṭvā pāṇḍavān dīnacetasaḥ
     provācedaṃ vacaḥ kṛṣṇo meghadundubhinisvanaḥ
 57 naiṣa śakyo 'tiśīghrāstras te ca sarve mahārathāḥ
     ṛju yuddhena vikrāntā hantuṃ yuṣmābhir āhave
 58 upāyā vihitā hy ete mayā tasmān narādhipāḥ
     anyathā pāṇḍaveyānāṃ nābhaviṣyaj jayaḥ kva cit
 59 te hi sarve mahātmānaś catvāro 'tirathā bhuvi
     na śakyā dharmato hantuṃ lokapālair api svayam
 60 tathaivāyaṃ gadāpāṇir dhārtarāṣṭro gataklamaḥ
     na śakyo dharmato hantuṃ kālenāpīha daṇḍinā
 61 na ca vo hṛdi kartavyaṃ yad ayaṃ ghātito nṛpaḥ
     mithyā vadhyās tathopāyair bahavaḥ śatravo 'dhikāḥ
 62 pūrvair anugato mārgo devair asuraghātibhiḥ
     sadbhiś cānugataḥ panthāḥ sa sarvair anugamyate
 63 kṛtakṛtyāḥ sma sāyāhne nivāsaṃ rocayāmahe
     sāśvanāgarathāḥ sarve viśramāmo narādhipāḥ
 64 vāsudeva vacaḥ śrutvā tadānīṃ pāṇḍavaiḥ saha
     pāñcālā bhṛśasaṃhṛṣṭā vineduḥ smiha saṃghavat
 65 tataḥ prādhmāpayañ śaṅkhān pāñcajanyaṃ ca mādhavaḥ
     hṛṣṭā duryodhanaṃ dṛṣṭvā nihataṃ puruṣarṣabhāḥ

Book 9 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 9
Chapter 61

  1 [स]
      ततस ते परययुः सर्वे निवासाय महीक्षितः
      शङ्खान परध्मापयन्तॊ वै हृष्टाः परिघबाहवः
  2 पाण्डवान गच्छतश चापि शिबिरं नॊ विशां पते
      महेष्वासॊ ऽनवगात पश्चाद युयुत्सुः सात्यकिस तथा
  3 धृष्टद्युम्नः शिखण्डी च दरौपदेयाश च सर्वशः
      सर्वे चान्ये महेष्वासा ययुः सवशिबिराण्य उत
  4 ततस ते पराविशन पार्था हात तविट्कं हतेश्वरम
      दुर्यॊधनस्य शिबिरं रङ्गवद विसृते जने
  5 गद उत्सवं पुरम इव हृतनागम इव हरदम
      सत्रीवर्षवरभूयिष्ठं वृद्धामात्यैर अधिष्ठिरम
  6 तत्रैतान पर्युपातिष्ठन दुर्यॊधन पुरःसराः
      कृताञ्जलिपुटा राजन काषायमलिनाम्बराः
  7 शिबिरं समनुप्राप्य कुरुराजस्य पाण्डवाः
      अवतेरुर महाराज रथेभ्यॊ रथसत्तमाः
  8 ततॊ गाण्डीवधन्वानम अभ्यभाषत केशवः
      सथितः परिह हिते नित्यम अतीव भरतर्षभ
  9 अवरॊपय गाण्डीवम अक्षय्यौ च महेषुधी
      अथाहम अवरॊक्ष्यामि पश्चाद भरतसत्तम
  10 सवयं चैवावरॊह तवम एत शरेयस तवानघ
     तच चाकरॊत तथा वीरः पाण्डुपुत्रॊ धनंजयः
 11 अथ पश्चात ततः कृष्णॊ रश्मीन उत्सृज्य वाजिनाम
     अवारॊहत मेधावी रथाद गाण्डीवधन्वनः
 12 अथावतीर्णे भूतानाम ईश्वरे सुमहात्मनि
     कपिर अन्तर्दधे दिव्यॊ धवजॊ गाण्डीवधन्वनः
 13 स दग्धॊ दरॊणकर्णाभ्यां दिव्यैर अस्त्रैर महारथः
     अथ दीप्तॊ ऽगनिना हय आशु परजज्वाल महीपते
 14 सॊपासङ्गः सरश्मिश च साश्वः सयुग बन्धुरः
     भस्मीभूते ऽपतद भूमौ रथे गाण्डीवधन्वनः
 15 तं तथा भस्मभूतं तु दृष्ट्वा पाण्डुसुताः परभॊ
     अभवन विस्मिता राजन्न अर्जुनश चेदम अब्रवीत
 16 कृताञ्जलिः सप्रणयं परणिपत्याभिवाद्य च
     गॊविन्द कस्माद भगवन रथॊ दग्धॊ ऽयम अग्निना
 17 किम एतन महद आश्चर्यम अभवद यदुनन्दन
     तन मे बरूहि महाबाहॊ शरॊतव्यं यदि मन्यसे
 18 [वा]
     अस्त्रैर बहुविधैर दग्धः पूर्वम एवायम अर्जुन
     मद अधिष्ठितत्वात समरे न विशीर्णः परंतप
 19 इदानीं तु विशीर्णॊ ऽयं दग्धॊ बरह्मास्त्र तेजसा
     मया विमुक्तः कौन्तेय तवय्य अद्य कृतकर्मणि
 20 [स]
     ईषद उत्स्मयमानश च भगवान केशवॊ ऽरिहा
     परिष्वज्य च राजानं युधिष्ठिरम अभाषत
 21 दिष्ट्या जयसि कौन्तेय दिष्ट्या ते शत्रवॊ जिताः
     दिष्ट्या गाण्डीवधन्वा च भीमसेनश च पाण्डवौ
 22 मुक्ता वीर कषयाद अस्मात संग्रामान निहतद्विषः
     कषिप्रम उत्तरकालानि कुरु कार्याणि भारत
 23 उपयातम उपप्लव्यं सह गाण्डीवधन्वना
     आनीय मधुपर्कं मां यत पुरा तवम अवॊचथाः
 24 एष भराता सखा चैव तव कृष्ण धनंजयः
     रक्षितव्यॊ महाबाहॊ सर्वास्व आपत्स्व इति परभॊ
     तव चैवं बरुवाणस्य तथेत्य एवाहम अब्रुवम
 25 स सव्यसाची गुप्तस ते विजयी च नरेश्वर
     भरातृभिः सह राजेन्द्र शूरः सत्यपराक्रमः
     मुक्तॊ वीर कषयाद अस्मात संग्रामाल लॊमहर्षणात
 26 एवम उक्तस तु कृष्णेन धर्मराजॊ युधिष्ठिरः
     हृष्टरॊमा महाराज परत्युवाच जनार्दनम
 27 परमुक्तं दरॊणकर्णाभ्यां बरह्मास्त्रम अरिमर्दन
 28 कस तवदन्यः सहेत साक्षाद अपि वज्री पुरंदरः
 29 भवतस तु परसादेन संग्रामे बहवॊ जिताः
     महारणगतः पार्थॊ यच च नासीत पराङ्मुखः
     तथैव च महाबाहॊ पर्यायैर बहुभिर मया
     कर्मणाम अनुसंतानं तेजसश च गतिः शुभा
 30 उपप्लव्ये महर्षिर मे कृष्णद्वैपायनॊ ऽबरवीत
     यतॊ धर्मस ततः कृष्णॊ यथ कृष्णस ततॊ जयः
 31 इत्य एवम उक्ते ते वीराः शिबिरं तव भारत
     परविश्य परत्यपद्यन्त कॊशरत्नर्द्धि संचयान
 32 रजतं जातरूपं च मणीन अथ च मौक्तिकान
     भूषणान्य अथ मुख्यानि कम्बलान्य अजिनानि च
     दासीदासम असंख्येयं राज्यॊपकरणानि च
 33 ते पराप्य धनम अक्षय्यं तवदीयं भरतर्षभ
     उदक्रॊशन महेष्वासा नरेन्द्र विजितारयः
 34 ते तु वीराः समाश्वस्य वाहनान्य अवमुच्य च
     अतिष्ठन्त मुहुः सर्वे पाण्डवाः सात्यकिस तथा
 35 अथाब्रवीन महाराज वासुदेवॊ महायशाः
     अस्माभिर मङ्गलार्थाय वस्तव्यं शिबिराद बहिः
 36 तथेत्य उक्त्वा च ते सर्वे पाण्डवाः सात्यकिस तथा
     वासुदेवेन सहिता मङ्गलार्थं ययुर बहिः
 37 ते समासाद्य सरितं पुण्यामॊघवतीं नृप
     नयवसन्न अथ तां रात्रिं पाण्डवा हतशत्रवः
 38 ततः संप्रेषयाम आसुर यादवं नागसाह्वयम
     स च परायाज जवेनाशु वासुदेवः परतापवान
     दारुकं रथम आरॊप्य येन राजाम्बिका सुतः
 39 तम ऊचुः संप्रयास्यन्तं सैन्यसुग्रीव वाहनम
     परत्याश्वासय गान्धारीं हतपुत्रां यशस्विनीम
 40 स परायात पाण्डवैर उक्तस तत पुरं सात्वतां वरः
     आससादयिषुः कषिप्रं गान्धारीं निहतात्मजाम
   1 [s]
      tatas te prayayuḥ sarve nivāsāya mahīkṣitaḥ
      śaṅkhān pradhmāpayanto vai hṛṣṭāḥ parighabāhavaḥ
  2 pāṇḍavān gacchataś cāpi śibiraṃ no viśāṃ pate
      maheṣvāso 'nvagāt paścād yuyutsuḥ sātyakis tathā
  3 dhṛṣṭadyumnaḥ śikhaṇḍī ca draupadeyāś ca sarvaśaḥ
      sarve cānye maheṣvāsā yayuḥ svaśibirāṇy uta
  4 tatas te prāviśan pārthā hāta tviṭkaṃ hateśvaram
      duryodhanasya śibiraṃ raṅgavad visṛte jane
  5 gad utsavaṃ puram iva hṛtanāgam iva hradam
      strīvarṣavarabhūyiṣṭhaṃ vṛddhāmātyair adhiṣṭhiram
  6 tatraitān paryupātiṣṭhan duryodhana puraḥsarāḥ
      kṛtāñjalipuṭā rājan kāṣāyamalināmbarāḥ
  7 śibiraṃ samanuprāpya kururājasya pāṇḍavāḥ
      avaterur mahārāja rathebhyo rathasattamāḥ
  8 tato gāṇḍīvadhanvānam abhyabhāṣata keśavaḥ
      sthitaḥ priha hite nityam atīva bharatarṣabha
  9 avaropaya gāṇḍīvam akṣayyau ca maheṣudhī
      athāham avarokṣyāmi paścād bharatasattama
  10 svayaṃ caivāvaroha tvam eta śreyas tavānagha
     tac cākarot tathā vīraḥ pāṇḍuputro dhanaṃjayaḥ
 11 atha paścāt tataḥ kṛṣṇo raśmīn utsṛjya vājinām
     avārohata medhāvī rathād gāṇḍīvadhanvanaḥ
 12 athāvatīrṇe bhūtānām īśvare sumahātmani
     kapir antardadhe divyo dhvajo gāṇḍīvadhanvanaḥ
 13 sa dagdho droṇakarṇābhyāṃ divyair astrair mahārathaḥ
     atha dīpto 'gninā hy āśu prajajvāla mahīpate
 14 sopāsaṅgaḥ saraśmiś ca sāśvaḥ sayuga bandhuraḥ
     bhasmībhūte 'patad bhūmau rathe gāṇḍīvadhanvanaḥ
 15 taṃ tathā bhasmabhūtaṃ tu dṛṣṭvā pāṇḍusutāḥ prabho
     abhavan vismitā rājann arjunaś cedam abravīt
 16 kṛtāñjaliḥ sapraṇayaṃ praṇipatyābhivādya ca
     govinda kasmād bhagavan ratho dagdho 'yam agninā
 17 kim etan mahad āścaryam abhavad yadunandana
     tan me brūhi mahābāho śrotavyaṃ yadi manyase
 18 [vā]
     astrair bahuvidhair dagdhaḥ pūrvam evāyam arjuna
     mad adhiṣṭhitatvāt samare na viśīrṇaḥ paraṃtapa
 19 idānīṃ tu viśīrṇo 'yaṃ dagdho brahmāstra tejasā
     mayā vimuktaḥ kaunteya tvayy adya kṛtakarmaṇi
 20 [s]
     īṣad utsmayamānaś ca bhagavān keśavo 'rihā
     pariṣvajya ca rājānaṃ yudhiṣṭhiram abhāṣata
 21 diṣṭyā jayasi kaunteya diṣṭyā te śatravo jitāḥ
     diṣṭyā gāṇḍīvadhanvā ca bhīmasenaś ca pāṇḍavau
 22 muktā vīra kṣayād asmāt saṃgrāmān nihatadviṣaḥ
     kṣipram uttarakālāni kuru kāryāṇi bhārata
 23 upayātam upaplavyaṃ saha gāṇḍīvadhanvanā
     ānīya madhuparkaṃ māṃ yat purā tvam avocathāḥ
 24 eṣa bhrātā sakhā caiva tava kṛṣṇa dhanaṃjayaḥ
     rakṣitavyo mahābāho sarvāsv āpatsv iti prabho
     tava caivaṃ bruvāṇasya tathety evāham abruvam
 25 sa savyasācī guptas te vijayī ca nareśvara
     bhrātṛbhiḥ saha rājendra śūraḥ satyaparākramaḥ
     mukto vīra kṣayād asmāt saṃgrāmāl lomaharṣaṇāt
 26 evam uktas tu kṛṣṇena dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ
     hṛṣṭaromā mahārāja pratyuvāca janārdanam
 27 pramuktaṃ droṇakarṇābhyāṃ brahmāstram arimardana
 28 kas tvadanyaḥ sahet sākṣād api vajrī puraṃdaraḥ
 29 bhavatas tu prasādena saṃgrāme bahavo jitāḥ
     mahāraṇagataḥ pārtho yac ca nāsīt parāṅmukhaḥ
     tathaiva ca mahābāho paryāyair bahubhir mayā
     karmaṇām anusaṃtānaṃ tejasaś ca gatiḥ śubhā
 30 upaplavye maharṣir me kṛṣṇadvaipāyano 'bravīt
     yato dharmas tataḥ kṛṣṇo yatha kṛṣṇas tato jayaḥ
 31 ity evam ukte te vīrāḥ śibiraṃ tava bhārata
     praviśya pratyapadyanta kośaratnarddhi saṃcayān
 32 rajataṃ jātarūpaṃ ca maṇīn atha ca mauktikān
     bhūṣaṇāny atha mukhyāni kambalāny ajināni ca
     dāsīdāsam asaṃkhyeyaṃ rājyopakaraṇāni ca
 33 te prāpya dhanam akṣayyaṃ tvadīyaṃ bharatarṣabha
     udakrośan maheṣvāsā narendra vijitārayaḥ
 34 te tu vīrāḥ samāśvasya vāhanāny avamucya ca
     atiṣṭhanta muhuḥ sarve pāṇḍavāḥ sātyakis tathā
 35 athābravīn mahārāja vāsudevo mahāyaśāḥ
     asmābhir maṅgalārthāya vastavyaṃ śibirād bahiḥ
 36 tathety uktvā ca te sarve pāṇḍavāḥ sātyakis tathā
     vāsudevena sahitā maṅgalārthaṃ yayur bahiḥ
 37 te samāsādya saritaṃ puṇyāmoghavatīṃ nṛpa
     nyavasann atha tāṃ rātriṃ pāṇḍavā hataśatravaḥ
 38 tataḥ saṃpreṣayām āsur yādavaṃ nāgasāhvayam
     sa ca prāyāj javenāśu vāsudevaḥ pratāpavān
     dārukaṃ ratham āropya yena rājāmbikā sutaḥ
 39 tam ūcuḥ saṃprayāsyantaṃ sainyasugrīva vāhanam
     pratyāśvāsaya gāndhārīṃ hataputrāṃ yaśasvinīm
 40 sa prāyāt pāṇḍavair uktas tat puraṃ sātvatāṃ varaḥ
     āsasādayiṣuḥ kṣipraṃ gāndhārīṃ nihatātmajām

Book 9 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 9
Chapter 62

  1 [ज]
      किमर्थं राजशार्दूलॊ धर्मराजॊ युधिष्ठिरः
      गान्धार्याः परेषयाम आस वासुदेवं परंतपम
  2 यदा पूर्वं गतः कृष्णः शमार्थं कौरवान परति
      न च तं लब्धवान कामं ततॊ युद्धम अभूद इदम
  3 निहतेषु तु यॊधेषु हते दुर्यॊधने तथा
      पृथिव्यां पाण्डवेयस्य निःसपत्ने कृते युधि
  4 विद्रुते शिबिरे शून्ये पराप्ते यशसि चॊत्तमे
      किं नु तत कारणं बरह्मन येन कृष्णॊ गतः पुनः
  5 न च तत कारणं बरह्मन्न अल्पं वै परतिभाति मे
      यत्रागमद अमेयात्मा सवयम एव जनार्दनः
  6 तत्त्वतॊ वै समाचक्ष्व सर्वम अध्वर्यु सत्तम
      यच चात्र कारणं बरह्मन कार्यस्यास्य विनिश्चये
  7 [वै]
      तवद युक्तॊ ऽयम अनुप्रश्नॊ यन मां पृच्छसि पार्थिव
      तत ते ऽहं संप्रवक्ष्यामि यथावद भरतर्षभ
  8 हतं दुर्यॊधनं दृष्ट्वा भिम सेनेन संयुगे
      वयुत्क्रम्य समयं राजन धार्तराष्ट्रं महाबलम
  9 अन्यायेन हतं दृष्ट्वा गदायुद्धेन भारत
      युधिष्ठिरं महाराज महद भयम अथाविशत
  10 चिन्तयानॊ महाभागां गान्धारीं तपसान्विताम
     घॊरेण तपसा युक्तां तरैलॊक्यम अपि सा दहेत
 11 तस्य चिन्तयमानस्य बुद्धिः समभवत तदा
     गान्धार्याः करॊधदीप्तायाः पूर्वं परशमनं भवेत
 12 सा हि पुत्रवधं शरुत्वा कृतम अस्माभिर ईदृशम
     मानसेनाग्निना करुद्धा भस्मसान नः करिष्यति
 13 कथं दुःखम इदं तीव्रं गान्धारी रप्सहिष्यति
     शरुत्वा विनिहतं पुत्रं छलेनाजिह्म यॊद्निनम
 14 एवं विचिन्त्य बहुधा भयशॊकसमन्वितः
     वासुदेवम इदं वाक्यं धर्मराजॊ ऽभयभाषत
 15 तव परसादाद गॊविन्द राज्यं निहतकण्टकम
     अप्राप्यं मनसापीह पराप्तम अस्माभिर अच्युत
 16 परत्यक्षं मे महाबाहॊ संग्रामे लॊमहर्षणे
     विमर्दः सुमहान पराप्तस तवया यादवनन्दन
 17 तवया देवासुरे युद्धे वधार्थम अमर दविषाम
     यथा साह्यं पुरा दत्तं हताश च विबुधद्विषः
 18 साह्यं तथा महाबाहॊ दत्तम अस्माकम अच्युत
     सारथ्येन च वार्ष्णेय भवता यद धृता वयम
 19 यदि न तवं भवेन नाथः फल्गुनस्य महारणे
     कथं शक्यॊ रणे जेतुं भवेद एष बलार्णवः
 20 गदाप्रहारा विपुलाः परिघैश चापि ताडनम
     शक्तिभिर भिण्डिपालैश च तॊमरैः सपरश्वधैः
 21 वाचश च परुषाः पराप्तास तवया हय अस्मद्धितैषिणा
     ताश च ते सफलाः सर्वा हते दुर्यॊधने ऽचयुत
 22 गान्धार्या हि महाबाहॊ करॊधं बुध्यस्व माधव
     सा हि नित्यं महाभागा तपसॊग्रेण कर्शिता
 23 पुत्रपौत्र वधं शरुत्वा धरुवं नः संप्रधक्ष्यति
     तस्याः परसादनं वीर पराप्तकालं मतं मम
 24 कश च तां करॊधदीप्ताक्षीं पुत्रव्यसनकर्शिताम
     वीक्षितुं पुरुषः शक्तस तवाम ऋते पुरुषॊत्तम
 25 तत्र मे गमनं पराप्तं रॊचते तव माधव
     गान्धार्याः करॊधदीप्तायाः परशमार्थम अरिंदम
 26 तवं हि कर्ता विकर्ता च लॊकानां परभवाप्ययः
     हेतुकारण संयुक्तैर वाक्यैः कालसमीरितैः
 27 कषिप्रम एव महाप्राज्ञ गान्धारीं शमयिष्यसि
     पितामहश च भगवान कृष्णस तत्र भविष्यति
 28 सर्वथा ते महाबाहॊ गान्धार्याः करॊधनाशनम
     कर्तव्यं सात्वतश्रेष्ठ पाण्डवानां हितैषिणा
 29 धर्मराजस्य वचनं शरुत्वा यदुकुलॊद्वहः
     आमन्त्र्य दारुकं पराह रथः सज्जॊ विधीयताम
 30 केशवस्य वचः शरुत्वा तवरमाणॊ ऽथ दारुकः
     नयवेदयद रथं सज्जं केशवाय महात्मने
 31 तं रथं यादव शरेष्ठः समारुह्य परंतपः
     जगाम हास्तिनपुरं तवरितः केशवॊ विभुः
 32 तथ परायान महाराज माधवॊ भगवान रथी
     नागसाह्वयम आसाद्य परविवेश च वीर्यवान
 33 परविश्य नगरं वीरॊ रथघॊषेण नादयन
     विदितॊ धृतराष्ट्रस्य सॊ ऽवतीर्य रथॊत्तमात
 34 अभ्यगच्छद अदीनात्मा धृतराष्ट्र निवेशनम
     पूर्वं चाभिगतं तत्र सॊ ऽपश्यद ऋषिसत्तमम
 35 पादौ परपीड्य कृष्णस्य राज्ञश चापि जनार्दनः
     अभ्यवादयद अव्यग्रॊ गान्धारीं चापि केशवः
 36 ततस तु यादव शरेष्ठॊ धृतराष्ट्रम अधॊक्षजः
     पाणिम आलम्ब्य राज्ञः स सस्वनं पररुरॊद ह
 37 स मुहूर्तम इवॊत्सृज्य बाष्पं शॊकसमुद्भवम
     परक्षाल्य वारिणा नेत्रे आचम्य च यथाविधि
     उवाच परश्रितं वाक्यं धृतराष्ट्रम अरिंदमः
 38 न ते ऽसत्य अविदितं किं चिद भूतभव्यस्य भारत
     कालस्य च यथावृत्तं तत ते सुविदितं परभॊ
 39 यद इदं पाण्डवैः सर्वैस तव चित्तानुरॊधिभिः
     कथं कुलक्षयॊ न सयात तथा कषत्रस्य भारत
 40 भरातृभिः समयं कृत्वा कषान्तवान धर्मवत्सलः
     दयूतच छल जितैः शक्तैर वनवासॊ ऽभयुपागतः
 41 अज्ञातवास चर्या च नाना वेश समावृतैः
     अन्ये च बहवः कलेशास तव अशक्तैर इव नित्यदा
 42 मया च सवयम आगम्य युद्धकाल उपस्थिते
     सर्वलॊकस्य सांनिध्ये गरामांस तवं पञ्च याचितः
 43 तवया कालॊपसृष्टेन लॊभतॊ नापवर्जिताः
     तवापराधान नृपते सर्वं कषत्रं कषयं गतम
 44 भीष्मेण सॊमदत्तेन बाह्लिकेन कृपेण च
     दरॊणेन च सपुत्रेण विदुरेण च धीमता
     याचितस तवं शमं नित्यं न च तत कृतवान असि
 45 कालॊपहतचित्तॊ हि सर्वॊ मुह्यति भारत
     यथा मूढॊ भवान पूर्वम अस्मिन्न अर्थे समुद्यते
 46 किम अन्यत कालयॊगाद धि दिष्टम एव परायणम
     मा च दॊषं महाराज पाण्डवेषु निवेशय
 47 अल्पॊ ऽपय अतिक्रमॊ नास्ति पाण्डवानां महात्मनाम
     धर्मतॊ नयायतश चैव सनेहतश च परंतप
 48 एतत सर्वं तु विज्ञाय आत्मदॊषकृतं फलम
     असूयां पाण्डुपुत्रेषु न भवान कर्तुम अर्हति
 49 कुलं वंशश च पिण्डश च यच च पुत्रकृतं फलम
     गान्धार्यास तव चैवाद्य पाण्डवेषु परतिष्ठितम
 50 एतत सर्वम अनुध्यात्वा आत्मनश च वयतिक्रमम
     शिवेन पाण्डवान धयाहि नमस ते भरतर्षभ
 51 जानासि च महाबाहॊ धर्मराजस्य या तवयि
     भक्तिर भरतशार्दूल सनेहश चापि सवभावतः
 52 एतच च कदनं कृत्वा शत्रूणाम अपकारिणाम
     दह्यते सम दिवारात्रं न च शर्माधिगच्छति
 53 तवां चैव नरशार्दूल गान्धारीं च यशस्विनीम
     स शॊचन भरतश्रेष्ठ न शान्तिम अधिगच्छति
 54 हरिया च परयाविष्टॊ भवन्तं नाधिगच्छति
     पुत्रशॊकाभिसंतप्तं बुद्धिव्याकुलितेन्द्रियम
 55 एवम उक्त्वा महाराज धृतराष्ट्रं यदूत्तमः
     उवाच परमं वाक्यं गान्धारीं शॊककर्शिताम
 56 सौबलेयि निबॊध तवं यत तवां वक्ष्यामि सुव्रते
     तवत्समा नास्ति लॊके ऽसमिन्न अद्य सीमन्तिनी शुभे
 57 जानामि च यथा राज्ञि सभाय्यां मम संनिधौ
     धर्मार्थसहितं वाक्यम उभयॊः पक्षयॊर हितम
     उक्तवत्य असि कल्याणि न च ते तनयैः शरुतम
 58 दुर्यॊधनस तवया चॊक्तॊ जयार्थी परुषं वचः
     शृणु मूढ वचॊ मह्यं यतॊ धर्मस ततॊ जयः
 59 तद इदं समनुप्राप्तं तव वाक्यं नृपात्मजे
     एवं विदित्वा कल्याणि मा सम शॊके मनः कृथाः
     पाण्डवानां विनाशाय मा ते बुद्धिः कदा चन
 60 शक्ता चासि महाभागे पृथिवीं सचराचराम
     चक्षुषा करॊधदीप्तेन निर्दग्धुं तपसॊ बलात
 61 वासुदेव वचः शरुत्वा गान्धारी वाक्यम अब्रवीत
     एवम एतन महाबाहॊ यथा वदसि केशव
 62 आधिभिर दह्यमानाया मतिः संचलिता मम
     सा मे वयवस्थिता शरुत्वा तव वयाक्यं जनार्दन
 63 राज्ञस तव अन्धस्य वृद्धस्य हतपुत्रस्य केशव
     तवं गतिः सह तैर वीरैः पाण्डवैर दविपदां वर
 64 एतावद उक्त्वा वचनं मुखं परच्छाद्य वाससा
     पुत्रशॊकाभिसंतप्ता गान्धारी पररुरॊद ह
 65 तत एनां महाबाहुः केशवः शॊककर्शिताम
     हेतुकारण संयुक्तैर वाक्यैर आश्वासयत परभुः
 66 समाश्वास्य च गान्धारीं धृतराष्ट्रं च माधवः
     दरौणेः संकल्पितं भावम अन्वबुध्यत केशवः
 67 ततस तवरित उत्थाय पादौ मूर्ध्ना परणम्य च
     दवैपायनस्य राजेन्द्र तथ कौरवम अब्रवीत
 68 आपृच्छे तवां कुरुश्रेष्ठ मा च शॊके मनः कृथाः
     दरौणेः पापॊ ऽसत्य अभिप्रायस तेनास्मि सहसॊत्थितः
     पाण्डवानां वधे रात्रौ बुद्धिस तेन परदर्शिता
 69 एतच छरुत्वा तु वचनं गान्धार्या सहितॊ ऽबरवीत
     धृतराष्ट्रॊ महाबाहुः केशवं केशि सूदनम
 70 शीघ्रं गच्छ महाबाहॊ पाण्डवान परिपालय
     भूयस तवया समेष्यामि कषिप्रम एव जनार्दन
     परायात ततस तु तवरितॊ दारुकेण सहाच्युतः
 71 वासुदेवे गते राजन घृतराष्ट्रं जनेश्वरम
     आश्वासयद अमेयात्मा वयासॊ लॊकनमस्कृतः
 72 वासुदेवॊ ऽपि धर्मात्मा कृतकृत्यॊ जगाम ह
     शिबिरं हास्तिनपुराद दिदृक्षुः पाण्डवान नृप
 73 आगम्य शिबिरं रत्रौ सॊ ऽभयगच्छत पाण्डवान
     तच च तेभ्यः समाख्याय सहितस तैः समाविशत
   1 [j]
      kimarthaṃ rājaśārdūlo dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ
      gāndhāryāḥ preṣayām āsa vāsudevaṃ paraṃtapam
  2 yadā pūrvaṃ gataḥ kṛṣṇaḥ śamārthaṃ kauravān prati
      na ca taṃ labdhavān kāmaṃ tato yuddham abhūd idam
  3 nihateṣu tu yodheṣu hate duryodhane tathā
      pṛthivyāṃ pāṇḍaveyasya niḥsapatne kṛte yudhi
  4 vidrute śibire śūnye prāpte yaśasi cottame
      kiṃ nu tat kāraṇaṃ brahman yena kṛṣṇo gataḥ punaḥ
  5 na ca tat kāraṇaṃ brahmann alpaṃ vai pratibhāti me
      yatrāgamad ameyātmā svayam eva janārdanaḥ
  6 tattvato vai samācakṣva sarvam adhvaryu sattama
      yac cātra kāraṇaṃ brahman kāryasyāsya viniścaye
  7 [vai]
      tvad yukto 'yam anupraśno yan māṃ pṛcchasi pārthiva
      tat te 'haṃ saṃpravakṣyāmi yathāvad bharatarṣabha
  8 hataṃ duryodhanaṃ dṛṣṭvā bhima senena saṃyuge
      vyutkramya samayaṃ rājan dhārtarāṣṭraṃ mahābalam
  9 anyāyena hataṃ dṛṣṭvā gadāyuddhena bhārata
      yudhiṣṭhiraṃ mahārāja mahad bhayam athāviśat
  10 cintayāno mahābhāgāṃ gāndhārīṃ tapasānvitām
     ghoreṇa tapasā yuktāṃ trailokyam api sā dahet
 11 tasya cintayamānasya buddhiḥ samabhavat tadā
     gāndhāryāḥ krodhadīptāyāḥ pūrvaṃ praśamanaṃ bhavet
 12 sā hi putravadhaṃ śrutvā kṛtam asmābhir īdṛśam
     mānasenāgninā kruddhā bhasmasān naḥ kariṣyati
 13 kathaṃ duḥkham idaṃ tīvraṃ gāndhārī rapsahiṣyati
     śrutvā vinihataṃ putraṃ chalenājihma yodninam
 14 evaṃ vicintya bahudhā bhayaśokasamanvitaḥ
     vāsudevam idaṃ vākyaṃ dharmarājo 'bhyabhāṣata
 15 tava prasādād govinda rājyaṃ nihatakaṇṭakam
     aprāpyaṃ manasāpīha prāptam asmābhir acyuta
 16 pratyakṣaṃ me mahābāho saṃgrāme lomaharṣaṇe
     vimardaḥ sumahān prāptas tvayā yādavanandana
 17 tvayā devāsure yuddhe vadhārtham amara dviṣām
     yathā sāhyaṃ purā dattaṃ hatāś ca vibudhadviṣaḥ
 18 sāhyaṃ tathā mahābāho dattam asmākam acyuta
     sārathyena ca vārṣṇeya bhavatā yad dhṛtā vayam
 19 yadi na tvaṃ bhaven nāthaḥ phalgunasya mahāraṇe
     kathaṃ śakyo raṇe jetuṃ bhaved eṣa balārṇavaḥ
 20 gadāprahārā vipulāḥ parighaiś cāpi tāḍanam
     śaktibhir bhiṇḍipālaiś ca tomaraiḥ saparaśvadhaiḥ
 21 vācaś ca paruṣāḥ prāptās tvayā hy asmaddhitaiṣiṇā
     tāś ca te saphalāḥ sarvā hate duryodhane 'cyuta
 22 gāndhāryā hi mahābāho krodhaṃ budhyasva mādhava
     sā hi nityaṃ mahābhāgā tapasogreṇa karśitā
 23 putrapautra vadhaṃ śrutvā dhruvaṃ naḥ saṃpradhakṣyati
     tasyāḥ prasādanaṃ vīra prāptakālaṃ mataṃ mama
 24 kaś ca tāṃ krodhadīptākṣīṃ putravyasanakarśitām
     vīkṣituṃ puruṣaḥ śaktas tvām ṛte puruṣottama
 25 tatra me gamanaṃ prāptaṃ rocate tava mādhava
     gāndhāryāḥ krodhadīptāyāḥ praśamārtham ariṃdama
 26 tvaṃ hi kartā vikartā ca lokānāṃ prabhavāpyayaḥ
     hetukāraṇa saṃyuktair vākyaiḥ kālasamīritaiḥ
 27 kṣipram eva mahāprājña gāndhārīṃ śamayiṣyasi
     pitāmahaś ca bhagavān kṛṣṇas tatra bhaviṣyati
 28 sarvathā te mahābāho gāndhāryāḥ krodhanāśanam
     kartavyaṃ sātvataśreṣṭha pāṇḍavānāṃ hitaiṣiṇā
 29 dharmarājasya vacanaṃ śrutvā yadukulodvahaḥ
     āmantrya dārukaṃ prāha rathaḥ sajjo vidhīyatām
 30 keśavasya vacaḥ śrutvā tvaramāṇo 'tha dārukaḥ
     nyavedayad rathaṃ sajjaṃ keśavāya mahātmane
 31 taṃ rathaṃ yādava śreṣṭhaḥ samāruhya paraṃtapaḥ
     jagāma hāstinapuraṃ tvaritaḥ keśavo vibhuḥ
 32 tatha prāyān mahārāja mādhavo bhagavān rathī
     nāgasāhvayam āsādya praviveśa ca vīryavān
 33 praviśya nagaraṃ vīro rathaghoṣeṇa nādayan
     vidito dhṛtarāṣṭrasya so 'vatīrya rathottamāt
 34 abhyagacchad adīnātmā dhṛtarāṣṭra niveśanam
     pūrvaṃ cābhigataṃ tatra so 'paśyad ṛṣisattamam
 35 pādau prapīḍya kṛṣṇasya rājñaś cāpi janārdanaḥ
     abhyavādayad avyagro gāndhārīṃ cāpi keśavaḥ
 36 tatas tu yādava śreṣṭho dhṛtarāṣṭram adhokṣajaḥ
     pāṇim ālambya rājñaḥ sa sasvanaṃ praruroda ha
 37 sa muhūrtam ivotsṛjya bāṣpaṃ śokasamudbhavam
     prakṣālya vāriṇā netre ācamya ca yathāvidhi
     uvāca praśritaṃ vākyaṃ dhṛtarāṣṭram ariṃdamaḥ
 38 na te 'sty aviditaṃ kiṃ cid bhūtabhavyasya bhārata
     kālasya ca yathāvṛttaṃ tat te suviditaṃ prabho
 39 yad idaṃ pāṇḍavaiḥ sarvais tava cittānurodhibhiḥ
     kathaṃ kulakṣayo na syāt tathā kṣatrasya bhārata
 40 bhrātṛbhiḥ samayaṃ kṛtvā kṣāntavān dharmavatsalaḥ
     dyūtac chala jitaiḥ śaktair vanavāso 'bhyupāgataḥ
 41 ajñātavāsa caryā ca nānā veśa samāvṛtaiḥ
     anye ca bahavaḥ kleśās tv aśaktair iva nityadā
 42 mayā ca svayam āgamya yuddhakāla upasthite
     sarvalokasya sāṃnidhye grāmāṃs tvaṃ pañca yācitaḥ
 43 tvayā kālopasṛṣṭena lobhato nāpavarjitāḥ
     tavāparādhān nṛpate sarvaṃ kṣatraṃ kṣayaṃ gatam
 44 bhīṣmeṇa somadattena bāhlikena kṛpeṇa ca
     droṇena ca saputreṇa vidureṇa ca dhīmatā
     yācitas tvaṃ śamaṃ nityaṃ na ca tat kṛtavān asi
 45 kālopahatacitto hi sarvo muhyati bhārata
     yathā mūḍho bhavān pūrvam asminn arthe samudyate
 46 kim anyat kālayogād dhi diṣṭam eva parāyaṇam
     mā ca doṣaṃ mahārāja pāṇḍaveṣu niveśaya
 47 alpo 'py atikramo nāsti pāṇḍavānāṃ mahātmanām
     dharmato nyāyataś caiva snehataś ca paraṃtapa
 48 etat sarvaṃ tu vijñāya ātmadoṣakṛtaṃ phalam
     asūyāṃ pāṇḍuputreṣu na bhavān kartum arhati
 49 kulaṃ vaṃśaś ca piṇḍaś ca yac ca putrakṛtaṃ phalam
     gāndhāryās tava caivādya pāṇḍaveṣu pratiṣṭhitam
 50 etat sarvam anudhyātvā ātmanaś ca vyatikramam
     śivena pāṇḍavān dhyāhi namas te bharatarṣabha
 51 jānāsi ca mahābāho dharmarājasya yā tvayi
     bhaktir bharataśārdūla snehaś cāpi svabhāvataḥ
 52 etac ca kadanaṃ kṛtvā śatrūṇām apakāriṇām
     dahyate sma divārātraṃ na ca śarmādhigacchati
 53 tvāṃ caiva naraśārdūla gāndhārīṃ ca yaśasvinīm
     sa śocan bharataśreṣṭha na śāntim adhigacchati
 54 hriyā ca parayāviṣṭo bhavantaṃ nādhigacchati
     putraśokābhisaṃtaptaṃ buddhivyākulitendriyam
 55 evam uktvā mahārāja dhṛtarāṣṭraṃ yadūttamaḥ
     uvāca paramaṃ vākyaṃ gāndhārīṃ śokakarśitām
 56 saubaleyi nibodha tvaṃ yat tvāṃ vakṣyāmi suvrate
     tvatsamā nāsti loke 'sminn adya sīmantinī śubhe
 57 jānāmi ca yathā rājñi sabhāyyāṃ mama saṃnidhau
     dharmārthasahitaṃ vākyam ubhayoḥ pakṣayor hitam
     uktavaty asi kalyāṇi na ca te tanayaiḥ śrutam
 58 duryodhanas tvayā cokto jayārthī paruṣaṃ vacaḥ
     śṛṇu mūḍha vaco mahyaṃ yato dharmas tato jayaḥ
 59 tad idaṃ samanuprāptaṃ tava vākyaṃ nṛpātmaje
     evaṃ viditvā kalyāṇi mā sma śoke manaḥ kṛthāḥ
     pāṇḍavānāṃ vināśāya mā te buddhiḥ kadā cana
 60 śaktā cāsi mahābhāge pṛthivīṃ sacarācarām
     cakṣuṣā krodhadīptena nirdagdhuṃ tapaso balāt
 61 vāsudeva vacaḥ śrutvā gāndhārī vākyam abravīt
     evam etan mahābāho yathā vadasi keśava
 62 ādhibhir dahyamānāyā matiḥ saṃcalitā mama
     sā me vyavasthitā śrutvā tava vyākyaṃ janārdana
 63 rājñas tv andhasya vṛddhasya hataputrasya keśava
     tvaṃ gatiḥ saha tair vīraiḥ pāṇḍavair dvipadāṃ vara
 64 etāvad uktvā vacanaṃ mukhaṃ pracchādya vāsasā
     putraśokābhisaṃtaptā gāndhārī praruroda ha
 65 tata enāṃ mahābāhuḥ keśavaḥ śokakarśitām
     hetukāraṇa saṃyuktair vākyair āśvāsayat prabhuḥ
 66 samāśvāsya ca gāndhārīṃ dhṛtarāṣṭraṃ ca mādhavaḥ
     drauṇeḥ saṃkalpitaṃ bhāvam anvabudhyata keśavaḥ
 67 tatas tvarita utthāya pādau mūrdhnā praṇamya ca
     dvaipāyanasya rājendra tatha kauravam abravīt
 68 āpṛcche tvāṃ kuruśreṣṭha mā ca śoke manaḥ kṛthāḥ
     drauṇeḥ pāpo 'sty abhiprāyas tenāsmi sahasotthitaḥ
     pāṇḍavānāṃ vadhe rātrau buddhis tena pradarśitā
 69 etac chrutvā tu vacanaṃ gāndhāryā sahito 'bravīt
     dhṛtarāṣṭro mahābāhuḥ keśavaṃ keśi sūdanam
 70 śīghraṃ gaccha mahābāho pāṇḍavān paripālaya
     bhūyas tvayā sameṣyāmi kṣipram eva janārdana
     prāyāt tatas tu tvarito dārukeṇa sahācyutaḥ
 71 vāsudeve gate rājan ghṛtarāṣṭraṃ janeśvaram
     āśvāsayad ameyātmā vyāso lokanamaskṛtaḥ
 72 vāsudevo 'pi dharmātmā kṛtakṛtyo jagāma ha
     śibiraṃ hāstinapurād didṛkṣuḥ pāṇḍavān nṛpa
 73 āgamya śibiraṃ ratrau so 'bhyagacchata pāṇḍavān
     tac ca tebhyaḥ samākhyāya sahitas taiḥ samāviśat

Book 9 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 9
Chapter 63

  1 [धृ]
      अधिष्ठितः पदा मूर्ध्नि भग्नसक्थॊ महीं गतः
      शौटीरमानी पुत्रॊ मे कान्य अभाषत संजय
  2 अत्यर्थं कॊपनॊ राजा जातवैरश च पाण्डुषु
      वयसनं परमं पराप्तः किम आह परमाहवे
  3 [स]
      शृणु राजन परवक्ष्यामि यथावृत्तं नराधिप
      राज्ञा यद उक्तं भग्नेन तस्मिन वयसन आगते
  4 भग्नसक्थॊ नृपॊ राजन पांसुना सॊ ऽवगुण्ठितः
      यमयन पूर्धजांस तत्र वीक्ष्य चैव दिशॊ दश
  5 केशान नियम्य यत्नेन निःश्वसन्न उरगॊ यथा
      संरम्भाश्रु परीताभ्यां नेत्राभ्याम अभिवीक्ष्य माम
  6 बाहू धरण्यां निष्पिष्य मुहुर मत्त इव दविपः
      परकीर्णान मूर्धजान धुन्वन दन्तैर दन्तान उपस्पृशन
      गर्हयन पाण्डवं जयेष्ठं निःश्वस्येदम अथाब्रवीत
  7 भीष्मे शांतनवे नाथे कर्णे चास्त्रभृतां वरे
      गौतमे शकुनौ चापि दरॊणे चास्त्रभृतां वरे
  8 अश्वत्थाम्नि तथा शल्ये शूरे च कृतवर्मणि
      इमाम अवस्थां पराप्तॊ ऽसमि कालॊ हि दुरित करमः
  9 एकादश चमू भर्ता सॊ ऽहम एतां दशां गतः
      कालं पराप्य महाबाहॊ न कश चिद अतिवर्तते
  10 आख्यातव्यं मदीयानां ये ऽसमिञ जीवन्ति संगरे
     यथाहं भीमसेनेन वयुत्क्रम्य समयं हतः
 11 बहूनि सुनृशंसानि कृतानि खलु पाण्डवैः
     भूरिश्रवसि कर्णे च भीष्मे दरॊणे च शरीमति
 12 इदं चाकीर्तिजं कर्म नृशंसैः पाण्डवैः कृतम
     येन ते सत्सु निर्वेदं गमिष्यन्तीति मे मतिः
 13 का परीतिः सत्त्वयुक्तस्य कृत्वॊपधि कृतं जयम
     कॊ वा समयभेत्तारं बुधः संमन्तुम अर्हति
 14 अधर्मेण जयं लब्ध्वा कॊ नु हृष्येत पण्डितः
     यथा संहृष्यते पापः पाण्डुपुत्रॊ वृकॊदरः
 15 किं नु चित्रम अतस तव अद्य भग्नसक्थस्य यन मम
     करुद्धेन भीमसेनेन पादेन मृदितं शिरः
 16 परतपन्तं शरिया जुष्टं वर्तमानं च बन्धुषु
     एवं कुर्यान नरॊ यॊ हि स वै संजय पूजितः
 17 अभिज्ञौ कषत्रधर्मस्य मम माता पिता च मे
     तौ हि संजय दुःखार्तौ विज्ञाप्यौ वचनान मम
 18 इष्टं भृत्या भृताः सम्यग भूः परशास्ता ससागरा
     मूर्ध्नि सथितम अमित्राणां जीवताम एव संजय
 19 दत्ता दाया यथाशक्ति मित्राणां च परियं कृतम
     अमित्रा बाधिताः सर्वे कॊ नु सवन्ततरॊ मया
 20 यातानि परराष्ट्राणि नृपा भुक्ताश च दासवत
     परियेभ्यः परकृतं साधु कॊ नु सवन्ततरॊ मया
 21 मानिता बान्धवाः सर्वे मान्यः संपूजितॊ जनः
     तरितयं सेवितं सर्वं कॊ नु सवन्ततरॊ मया
 22 आज्ञप्तं नृप मुख्येषु मानः पराप्तः सुदुर्लभः
     आजानेयैस तथा यातं कॊ नु सवन्ततरॊ मया
 23 अधीतं विधिवद दत्तं पराप्तम आयुर निरामयम
     सवधर्मेण जिता लॊक्काः कॊ नु सवन्ततरॊ मया
 24 दिष्ट्या नाहं जितः संख्ये परान परेष्यवद आश्रितः
     दिष्ट्या मे विपुला लक्ष्मीर मृते तव अन्यं गता विभॊ
 25 यद इष्टं कषत्रबन्धूनां सवधर्मम अनुतिष्ठताम
     निधनं तन मया पराप्तं कॊ नु सवन्ततरॊ मया
 26 दिष्ट्या नाहं परावृत्तॊ वैरात पराकृतवज जितः
     दिष्ट्या न विमतिं कां चिद भजित्वा तु पराजितः
 27 सुप्तं वाथ परमत्तं वा यथा हन्याद विषेण वा
     एवं वयुत्क्रान्त धर्मेण वयुत्क्रम्य समयं हतः
 28 अश्वत्थामा महाभागः कृतवर्मा च सात्वतः
     कृपः शारद्वतश चैव वक्तव्या वचनान मम
 29 अधर्मेण परवृत्तानां पाण्डवानाम अनेकशः
     विश्वासं समयघ्नानां न यूयं गन्तुम अर्हथ
 30 वातिकांश चाब्रवीद राजा पुत्रस ते सत्यविक्रमः
     अधर्माद भीमसेनेन निहतॊ ऽहं यथा रणे
 31 सॊ ऽहं दरॊणं सवर्गगतं शल्य कर्णाव उभौ तथा
     वृषसेनं महावीर्यं शकुनिं चापि सौबलम
 32 जलसंधं महावीर्यं भगदत्तं च पार्थिवम
     सौमदत्तिं महेष्वासं सैन्धवं च जयद्रथम
 33 दुःशासन पुरॊगांश च भरातॄन आत्मसमांस तथा
     दौःशासनिं च विक्रान्तं लक्ष्मणं चात्मजाव उभौ
 34 एतांश चान्यांश च सुबहून मदीयांश च सहस्रशः
     पृष्ठतॊ ऽनुगमिष्यामि सार्थहीन इवाध्वगः
 35 कथं भरातॄन हताञ शरुत्वा भर्तारं च सवसा मम
     रॊरूयमाणा दुःखार्ता दुःशला सा भविष्यति
 36 सनुषाभिः परसुणाभिश च वृद्धॊ राजा पिता मम
     गान्धारी सहितः करॊशन कां गतिं परतिपत्स्यते
 37 नूनं लक्ष्मण मातापि हतपुत्रा हतेश्वरा
     विनाशं यास्यति कषिप्रं कल्याणी पृथुलॊचना
 38 यदि जानाति चार्वाकः परिव्राड वाग विशारदः
     करिष्यति महाभागॊ धरुवं सॊ ऽपचितिं मम
 39 समन्तपञ्चके पुण्ये तरिषु लॊकेषु विश्रुते
     अहं निधनम आसाद्य लॊकान पराप्स्यामि शाश्वतान
 40 ततॊ जनसहस्राणि बाष्पपूर्णानि मारिष
     परलापं नृपतेः शरुत्वा विद्रवन्ति दिशॊ दश
 41 ससागरवना घॊरा पृथिवी सचराचरा
     चचालाथ सनिर्ह्रादा दिशश चैवाविलाभवन
 42 ते दरॊणपुत्रम आसाद्य यथावृत्तं नयवेदयन
     वयवहारं गदायुद्धे पार्थिवस्य च घातनम
 43 तद आख्याय ततः सर्वे दरॊणपुत्रस्य भारत
     धयात्वा च सुचिरं कालं जग्मुर आर्ता यथागतम
   1 [dhṛ]
      adhiṣṭhitaḥ padā mūrdhni bhagnasaktho mahīṃ gataḥ
      śauṭīramānī putro me kāny abhāṣata saṃjaya
  2 atyarthaṃ kopano rājā jātavairaś ca pāṇḍuṣu
      vyasanaṃ paramaṃ prāptaḥ kim āha paramāhave
  3 [s]
      śṛṇu rājan pravakṣyāmi yathāvṛttaṃ narādhipa
      rājñā yad uktaṃ bhagnena tasmin vyasana āgate
  4 bhagnasaktho nṛpo rājan pāṃsunā so 'vaguṇṭhitaḥ
      yamayan pūrdhajāṃs tatra vīkṣya caiva diśo daśa
  5 keśān niyamya yatnena niḥśvasann urago yathā
      saṃrambhāśru parītābhyāṃ netrābhyām abhivīkṣya mām
  6 bāhū dharaṇyāṃ niṣpiṣya muhur matta iva dvipaḥ
      prakīrṇān mūrdhajān dhunvan dantair dantān upaspṛśan
      garhayan pāṇḍavaṃ jyeṣṭhaṃ niḥśvasyedam athābravīt
  7 bhīṣme śāṃtanave nāthe karṇe cāstrabhṛtāṃ vare
      gautame śakunau cāpi droṇe cāstrabhṛtāṃ vare
  8 aśvatthāmni tathā śalye śūre ca kṛtavarmaṇi
      imām avasthāṃ prāpto 'smi kālo hi durita kramaḥ
  9 ekādaśa camū bhartā so 'ham etāṃ daśāṃ gataḥ
      kālaṃ prāpya mahābāho na kaś cid ativartate
  10 ākhyātavyaṃ madīyānāṃ ye 'smiñ jīvanti saṃgare
     yathāhaṃ bhīmasenena vyutkramya samayaṃ hataḥ
 11 bahūni sunṛśaṃsāni kṛtāni khalu pāṇḍavaiḥ
     bhūriśravasi karṇe ca bhīṣme droṇe ca śrīmati
 12 idaṃ cākīrtijaṃ karma nṛśaṃsaiḥ pāṇḍavaiḥ kṛtam
     yena te satsu nirvedaṃ gamiṣyantīti me matiḥ
 13 kā prītiḥ sattvayuktasya kṛtvopadhi kṛtaṃ jayam
     ko vā samayabhettāraṃ budhaḥ saṃmantum arhati
 14 adharmeṇa jayaṃ labdhvā ko nu hṛṣyeta paṇḍitaḥ
     yathā saṃhṛṣyate pāpaḥ pāṇḍuputro vṛkodaraḥ
 15 kiṃ nu citram atas tv adya bhagnasakthasya yan mama
     kruddhena bhīmasenena pādena mṛditaṃ śiraḥ
 16 pratapantaṃ śriyā juṣṭaṃ vartamānaṃ ca bandhuṣu
     evaṃ kuryān naro yo hi sa vai saṃjaya pūjitaḥ
 17 abhijñau kṣatradharmasya mama mātā pitā ca me
     tau hi saṃjaya duḥkhārtau vijñāpyau vacanān mama
 18 iṣṭaṃ bhṛtyā bhṛtāḥ samyag bhūḥ praśāstā sasāgarā
     mūrdhni sthitam amitrāṇāṃ jīvatām eva saṃjaya
 19 dattā dāyā yathāśakti mitrāṇāṃ ca priyaṃ kṛtam
     amitrā bādhitāḥ sarve ko nu svantataro mayā
 20 yātāni pararāṣṭrāṇi nṛpā bhuktāś ca dāsavat
     priyebhyaḥ prakṛtaṃ sādhu ko nu svantataro mayā
 21 mānitā bāndhavāḥ sarve mānyaḥ saṃpūjito janaḥ
     tritayaṃ sevitaṃ sarvaṃ ko nu svantataro mayā
 22 ājñaptaṃ nṛpa mukhyeṣu mānaḥ prāptaḥ sudurlabhaḥ
     ājāneyais tathā yātaṃ ko nu svantataro mayā
 23 adhītaṃ vidhivad dattaṃ prāptam āyur nirāmayam
     svadharmeṇa jitā lokkāḥ ko nu svantataro mayā
 24 diṣṭyā nāhaṃ jitaḥ saṃkhye parān preṣyavad āśritaḥ
     diṣṭyā me vipulā lakṣmīr mṛte tv anyaṃ gatā vibho
 25 yad iṣṭaṃ kṣatrabandhūnāṃ svadharmam anutiṣṭhatām
     nidhanaṃ tan mayā prāptaṃ ko nu svantataro mayā
 26 diṣṭyā nāhaṃ parāvṛtto vairāt prākṛtavaj jitaḥ
     diṣṭyā na vimatiṃ kāṃ cid bhajitvā tu parājitaḥ
 27 suptaṃ vātha pramattaṃ vā yathā hanyād viṣeṇa vā
     evaṃ vyutkrānta dharmeṇa vyutkramya samayaṃ hataḥ
 28 aśvatthāmā mahābhāgaḥ kṛtavarmā ca sātvataḥ
     kṛpaḥ śāradvataś caiva vaktavyā vacanān mama
 29 adharmeṇa pravṛttānāṃ pāṇḍavānām anekaśaḥ
     viśvāsaṃ samayaghnānāṃ na yūyaṃ gantum arhatha
 30 vātikāṃś cābravīd rājā putras te satyavikramaḥ
     adharmād bhīmasenena nihato 'haṃ yathā raṇe
 31 so 'haṃ droṇaṃ svargagataṃ śalya karṇāv ubhau tathā
     vṛṣasenaṃ mahāvīryaṃ śakuniṃ cāpi saubalam
 32 jalasaṃdhaṃ mahāvīryaṃ bhagadattaṃ ca pārthivam
     saumadattiṃ maheṣvāsaṃ saindhavaṃ ca jayadratham
 33 duḥśāsana purogāṃś ca bhrātṝn ātmasamāṃs tathā
     dauḥśāsaniṃ ca vikrāntaṃ lakṣmaṇaṃ cātmajāv ubhau
 34 etāṃś cānyāṃś ca subahūn madīyāṃś ca sahasraśaḥ
     pṛṣṭhato 'nugamiṣyāmi sārthahīna ivādhvagaḥ
 35 kathaṃ bhrātṝn hatāñ śrutvā bhartāraṃ ca svasā mama
     rorūyamāṇā duḥkhārtā duḥśalā sā bhaviṣyati
 36 snuṣābhiḥ prasuṇābhiś ca vṛddho rājā pitā mama
     gāndhārī sahitaḥ krośan kāṃ gatiṃ pratipatsyate
 37 nūnaṃ lakṣmaṇa mātāpi hataputrā hateśvarā
     vināśaṃ yāsyati kṣipraṃ kalyāṇī pṛthulocanā
 38 yadi jānāti cārvākaḥ parivrāḍ vāg viśāradaḥ
     kariṣyati mahābhāgo dhruvaṃ so 'pacitiṃ mama
 39 samantapañcake puṇye triṣu lokeṣu viśrute
     ahaṃ nidhanam āsādya lokān prāpsyāmi śāśvatān
 40 tato janasahasrāṇi bāṣpapūrṇāni māriṣa
     pralāpaṃ nṛpateḥ śrutvā vidravanti diśo daśa
 41 sasāgaravanā ghorā pṛthivī sacarācarā
     cacālātha sanirhrādā diśaś caivāvilābhavan
 42 te droṇaputram āsādya yathāvṛttaṃ nyavedayan
     vyavahāraṃ gadāyuddhe pārthivasya ca ghātanam
 43 tad ākhyāya tataḥ sarve droṇaputrasya bhārata
     dhyātvā ca suciraṃ kālaṃ jagmur ārtā yathāgatam

Book 9 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 9
Chapter 64

  1 [स]
      वातिकानां सकाशात तु शरुत्वा दुर्यॊधनं हतम
      हतशिष्टास ततॊ राजन कौरवाणां महारथाः
  2 विनिर्भिन्नाः शितैर बाणैर गदा तॊमरशक्तिभिः
      अश्वत्थामा कृपश चैव कृतवर्मा च सात्वतः
      तवरिता जवनैर अश्वैर आयॊधनम उपागमन
  3 तत्रापश्यन महात्मानं धार्तराष्ट्रं निपातितम
      परभग्नं वायुवेगेन महाशालं यथा वने
  4 भूमै विवेष्टमानं तं रुधिरेण समुक्षितम
      महागजम इवारण्ये वयाधेन विनिपातितम
  5 विवर्तमानं बहुशॊ रुधिरौघपरिप्लुतम
      यदृच्छया निपतितं चक्रम आदित्यगॊचरम
  6 महावातसमुत्थेन संशुष्कम इव सागरम
      पूर्णचन्रम इव वयॊम्नि तुषारावृत मण्डलम
  7 रेणुध्वस्तं दीर्घभुजं मातङ्गसमविक्रमम
      वृतं भूतगणैर घॊरैः करव्यादैश च समन्ततः
      यथा धनं लिप्समानैर भृत्यैर नृपतिसत्तमम
  8 भरुकुटी कृतवक्त्रान्तं करॊधाद उद्वृत्तचक्षुषम
      सामर्षं तं नरव्याघ्रं वयाघ्रं निपतितं यथा
  9 ते तु दृष्ट्वा महेष्वासा भूतले पतितं नृपम
      मॊहम अभ्यागमन सर्वे कृपप्रभृतयॊ रथाः
  10 अवतीर्य रथेभ्यस तु राद्रवन राजसंनिधौ
     दुर्यॊधनं च संप्रेक्ष्य सर्वे भूमाव उपाविशन
 11 ततॊ दरौणिर महाराज बाष्पपूर्णेक्षणः शवसन
     उवाच भरतश्रेष्ठं सर्वलॊकेश्वरेश्वरम
 12 न नूनं विद्यते ऽसह्यं मानुष्ये किं चिद एव हि
     यत्र तवं पुरुषव्याघ्र शेषे पांसुषु रूषितः
 13 भूत्वा हि नृपतिः पूर्वं समाज्ञाप्य च मेदिनीम
     कथम एकॊ ऽदय राजेन्द्र तिष्ठसे निर्जने वने
 14 दुःशासनं न पश्यामि नापि कर्णं महारथम
     नापि तान सुहृदः सर्वान किम इदं भरतर्षभ
 15 दुःखं नूनं कृतान्तस्य गतिं जञातुं कथं चन
     लॊकानां च भवान यत्र शेषे पांसुषु रूषितः
 16 एष मूर्धावसिक्तानाम अग्रे गत्वा परंतपः
     सतृणं गरसते पांसुं पश्य कालस्य पर्ययम
 17 कव ते तद अमलं छत्त्रं वयजनं कव च पार्थिव
     सा च ते महती सेना कव गता पार्थिवॊत्तम
 18 दुर्विज्ञेया गतिर नूनं कार्याणां कारणान्तरे
     यद वै लॊकगुरुर भूत्वा भवान एतां दशां गतः
 19 अध्रुवा सर्वमर्त्येषु धरुवं शरीरु पलक्ष्यते
     भवतॊ वयसनं दृष्ट्वा शक्र विस्पर्धिनॊ भृशम
 20 तस्य तद वचनं शरुत्वा दुःखितस्य विशेषतः
     उवाच राजन पुत्रस ते पराप्तकालम इदं वचः
 21 विमृज्य नेत्रे पाणिभ्यां शॊकजं बाष्पम उत्सृजन
     कृपादीन स तदा वीरान सर्वान एव नराधिपः
 22 ईदृशॊ मर्त्यधर्मॊ ऽयं धात्रा निर्दिष्ट उच्यते
     विनाशः सर्वभूतानां कालपर्याय कारितः
 23 सॊ ऽयं मां समनुप्राप्तः परत्यक्षं भवतां हि यः
     पृथिवीं पालयित्वाहम एतां निष्टाम उपागतः
 24 दिष्ट्या नाहं परावृत्तॊ युद्धे कस्यां चिद आपदि
     दिष्ट्याहं निहतः पापैश छलेनैव विशेषतः
 25 उत्साहश च कृतॊ नित्यं मया दिष्ट्या युयुत्सता
     दिष्ट्या चास्मि हतॊ युद्धे निहतज्ञातिबान्धवः
 26 दिष्ट्या च वॊ ऽहं पश्यामि मुक्तान अस्माञ जनक्षयात
     सवस्ति युक्तांश च कल्यांश च तन मे परियम अनुत्तमम
 27 मा भवन्तॊ ऽनुतप्यन्तां सौहृदान निधनेन मे
     यदि वेदाः परमाणं वॊ जिता लॊका मयाक्षयाः
 28 मन्यमानः परभावं च कृष्णस्यामित तेजसः
     तेन न चयावितश चाहं कषत्रधर्मात सवनुष्ठितात
 29 स मया समनुप्राप्तॊ नास्मि शॊच्यः कथं चन
     कृतं भवद्भिः सदृशम अनुरूपम इवात्मनः
     यतितं विजये नित्यं दैवं तु दुरतिक्रमम
 30 एतावद उक्त्वा वचनं बाष्पव्याकुललॊचनः
     तूष्णीं बभूव राजेन्द्र रुजासौ विह्वलॊ भृशम
 31 तथा तु दृष्ट्वा राजानं बाष्पशॊकसमन्वितम
     दरौणिः करॊधेन जज्वाल यथा वह्निर जगत कषये
 32 स तु करॊधसमाविष्टः पाणौ पाणिं निपीड्य च
     बाष्पविह्वलया वाचा राजानम इदम अब्रवीत
 33 पिता मे निहतः कषुद्रौः सुनृशंसेन कर्मणा
     न तथा तेन तप्यामि यथा राजंस तवयाद्य वै
 34 शृणु चेदं वचॊ मह्यं सत्येन वदतः परभॊ
     इष्टापूर्तेन दानेन धर्मेण सुकृतेन च
 35 अद्याहं सर्वपाञ्चालान वासुदेवस्य पश्यतः
     सर्वॊपायैर हि नेष्यामि परेतराजनिवेशनम
     अनुज्ञां तु महाराज भवान मे दातुम अर्हति
 36 इति शरुत्वा तु वचनं दरॊणपुत्रस्य कौरवः
     मनसः परीतिजननं कृपं वचनम अब्रवीत
     आचार्य शीघ्रं कलशं जलपूर्णं समानय
 37 स तद वचनम आज्ञाय राज्ञॊ बराह्मणसत्तमः
     कलशं पूर्णम आदाय राज्ञॊ ऽनतिकम उपागमत
 38 तम अब्रवीन महाराज पुत्रस तव विशां पते
     ममाज्ञया दविजश्रेष्ठ दरॊणपुत्रॊ ऽभिषिच्यताम
     सेनापत्येन भद्रं ते मम चेद इच्छसि परियम
 39 राज्ञॊ नियॊगाद यॊद्धव्यं बराह्मणेन विशेषतः
     वर्तता कषत्रधर्मेण हय एवं धर्मविदॊ विदुः
 40 राज्ञस तु वचनं शरुत्वा कृपः शारद्वतस ततः
     दरौणिं राज्ञॊ नियॊगेन सेनापत्ये ऽभयषेचयत
 41 सॊ ऽभिषिक्तॊ महाराज परिष्वज्य नृपॊत्तमम
     परययौ सिंहनादेन दिशः सर्वा विनादयन
 42 दुर्यॊधनॊ ऽपि राजेन्द्र शॊणितौघपरिप्लुतः
     तां निशां परतिपेदे ऽथ सर्वभूतभयावहाम
 43 अपक्रम्य तु ते तूर्णं तस्माद आयॊधनान नृप
     शॊकसंविग्नमनसश चिन्ता धयानपराभवन
   1 [s]
      vātikānāṃ sakāśāt tu śrutvā duryodhanaṃ hatam
      hataśiṣṭās tato rājan kauravāṇāṃ mahārathāḥ
  2 vinirbhinnāḥ śitair bāṇair gadā tomaraśaktibhiḥ
      aśvatthāmā kṛpaś caiva kṛtavarmā ca sātvataḥ
      tvaritā javanair aśvair āyodhanam upāgaman
  3 tatrāpaśyan mahātmānaṃ dhārtarāṣṭraṃ nipātitam
      prabhagnaṃ vāyuvegena mahāśālaṃ yathā vane
  4 bhūmai viveṣṭamānaṃ taṃ rudhireṇa samukṣitam
      mahāgajam ivāraṇye vyādhena vinipātitam
  5 vivartamānaṃ bahuśo rudhiraughapariplutam
      yadṛcchayā nipatitaṃ cakram ādityagocaram
  6 mahāvātasamutthena saṃśuṣkam iva sāgaram
      pūrṇacanram iva vyomni tuṣārāvṛta maṇḍalam
  7 reṇudhvastaṃ dīrghabhujaṃ mātaṅgasamavikramam
      vṛtaṃ bhūtagaṇair ghoraiḥ kravyādaiś ca samantataḥ
      yathā dhanaṃ lipsamānair bhṛtyair nṛpatisattamam
  8 bhrukuṭī kṛtavaktrāntaṃ krodhād udvṛttacakṣuṣam
      sāmarṣaṃ taṃ naravyāghraṃ vyāghraṃ nipatitaṃ yathā
  9 te tu dṛṣṭvā maheṣvāsā bhūtale patitaṃ nṛpam
      moham abhyāgaman sarve kṛpaprabhṛtayo rathāḥ
  10 avatīrya rathebhyas tu rādravan rājasaṃnidhau
     duryodhanaṃ ca saṃprekṣya sarve bhūmāv upāviśan
 11 tato drauṇir mahārāja bāṣpapūrṇekṣaṇaḥ śvasan
     uvāca bharataśreṣṭhaṃ sarvalokeśvareśvaram
 12 na nūnaṃ vidyate 'sahyaṃ mānuṣye kiṃ cid eva hi
     yatra tvaṃ puruṣavyāghra śeṣe pāṃsuṣu rūṣitaḥ
 13 bhūtvā hi nṛpatiḥ pūrvaṃ samājñāpya ca medinīm
     katham eko 'dya rājendra tiṣṭhase nirjane vane
 14 duḥśāsanaṃ na paśyāmi nāpi karṇaṃ mahāratham
     nāpi tān suhṛdaḥ sarvān kim idaṃ bharatarṣabha
 15 duḥkhaṃ nūnaṃ kṛtāntasya gatiṃ jñātuṃ kathaṃ cana
     lokānāṃ ca bhavān yatra śeṣe pāṃsuṣu rūṣitaḥ
 16 eṣa mūrdhāvasiktānām agre gatvā paraṃtapaḥ
     satṛṇaṃ grasate pāṃsuṃ paśya kālasya paryayam
 17 kva te tad amalaṃ chattraṃ vyajanaṃ kva ca pārthiva
     sā ca te mahatī senā kva gatā pārthivottama
 18 durvijñeyā gatir nūnaṃ kāryāṇāṃ kāraṇāntare
     yad vai lokagurur bhūtvā bhavān etāṃ daśāṃ gataḥ
 19 adhruvā sarvamartyeṣu dhruvaṃ śrīru palakṣyate
     bhavato vyasanaṃ dṛṣṭvā śakra vispardhino bhṛśam
 20 tasya tad vacanaṃ śrutvā duḥkhitasya viśeṣataḥ
     uvāca rājan putras te prāptakālam idaṃ vacaḥ
 21 vimṛjya netre pāṇibhyāṃ śokajaṃ bāṣpam utsṛjan
     kṛpādīn sa tadā vīrān sarvān eva narādhipaḥ
 22 īdṛśo martyadharmo 'yaṃ dhātrā nirdiṣṭa ucyate
     vināśaḥ sarvabhūtānāṃ kālaparyāya kāritaḥ
 23 so 'yaṃ māṃ samanuprāptaḥ pratyakṣaṃ bhavatāṃ hi yaḥ
     pṛthivīṃ pālayitvāham etāṃ niṣṭām upāgataḥ
 24 diṣṭyā nāhaṃ parāvṛtto yuddhe kasyāṃ cid āpadi
     diṣṭyāhaṃ nihataḥ pāpaiś chalenaiva viśeṣataḥ
 25 utsāhaś ca kṛto nityaṃ mayā diṣṭyā yuyutsatā
     diṣṭyā cāsmi hato yuddhe nihatajñātibāndhavaḥ
 26 diṣṭyā ca vo 'haṃ paśyāmi muktān asmāñ janakṣayāt
     svasti yuktāṃś ca kalyāṃś ca tan me priyam anuttamam
 27 mā bhavanto 'nutapyantāṃ sauhṛdān nidhanena me
     yadi vedāḥ pramāṇaṃ vo jitā lokā mayākṣayāḥ
 28 manyamānaḥ prabhāvaṃ ca kṛṣṇasyāmita tejasaḥ
     tena na cyāvitaś cāhaṃ kṣatradharmāt svanuṣṭhitāt
 29 sa mayā samanuprāpto nāsmi śocyaḥ kathaṃ cana
     kṛtaṃ bhavadbhiḥ sadṛśam anurūpam ivātmanaḥ
     yatitaṃ vijaye nityaṃ daivaṃ tu duratikramam
 30 etāvad uktvā vacanaṃ bāṣpavyākulalocanaḥ
     tūṣṇīṃ babhūva rājendra rujāsau vihvalo bhṛśam
 31 tathā tu dṛṣṭvā rājānaṃ bāṣpaśokasamanvitam
     drauṇiḥ krodhena jajvāla yathā vahnir jagat kṣaye
 32 sa tu krodhasamāviṣṭaḥ pāṇau pāṇiṃ nipīḍya ca
     bāṣpavihvalayā vācā rājānam idam abravīt
 33 pitā me nihataḥ kṣudrauḥ sunṛśaṃsena karmaṇā
     na tathā tena tapyāmi yathā rājaṃs tvayādya vai
 34 śṛṇu cedaṃ vaco mahyaṃ satyena vadataḥ prabho
     iṣṭāpūrtena dānena dharmeṇa sukṛtena ca
 35 adyāhaṃ sarvapāñcālān vāsudevasya paśyataḥ
     sarvopāyair hi neṣyāmi pretarājaniveśanam
     anujñāṃ tu mahārāja bhavān me dātum arhati
 36 iti śrutvā tu vacanaṃ droṇaputrasya kauravaḥ
     manasaḥ prītijananaṃ kṛpaṃ vacanam abravīt
     ācārya śīghraṃ kalaśaṃ jalapūrṇaṃ samānaya
 37 sa tad vacanam ājñāya rājño brāhmaṇasattamaḥ
     kalaśaṃ pūrṇam ādāya rājño 'ntikam upāgamat
 38 tam abravīn mahārāja putras tava viśāṃ pate
     mamājñayā dvijaśreṣṭha droṇaputro 'bhiṣicyatām
     senāpatyena bhadraṃ te mama ced icchasi priyam
 39 rājño niyogād yoddhavyaṃ brāhmaṇena viśeṣataḥ
     vartatā kṣatradharmeṇa hy evaṃ dharmavido viduḥ
 40 rājñas tu vacanaṃ śrutvā kṛpaḥ śāradvatas tataḥ
     drauṇiṃ rājño niyogena senāpatye 'bhyaṣecayat
 41 so 'bhiṣikto mahārāja pariṣvajya nṛpottamam
     prayayau siṃhanādena diśaḥ sarvā vinādayan
 42 duryodhano 'pi rājendra śoṇitaughapariplutaḥ
     tāṃ niśāṃ pratipede 'tha sarvabhūtabhayāvahām
 43 apakramya tu te tūrṇaṃ tasmād āyodhanān nṛpa
     śokasaṃvignamanasaś cintā dhyānaparābhavan

Book 10 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 10

Chapter 1

  1 [सम्जय]
      ततस ते सहिता वीराः परयाता दक्षिणामुखाः
      उपास्तमय वेलायां शिबिराभ्याशम आगताः
  2 विमुच्य वाहांस तवरिता भीताः समभवंस तदा
      गहनं देशम आसाद्य परच्छन्ना नयविशन्त ते
  3 सेनानिवेशम अभितॊ नातिदूरम अवस्थिताः
      निवृत्ता निशितैः शस्त्रैः समन्तात कषतविक्षताः
  4 दीर्घम उष्णं च निःश्वस्य पाण्डवान अन्वचिन्तयन
      शरुत्वा च निनदं घॊरं पाण्डवानां जयैषिणाम
  5 अनुसार भराद भीताः पराङ्मुखा पराद्रवन पुनः
      ते मुहूर्तं ततॊ गत्वा शरान्तवाहाः पिपासिताः
  6 नामृष्यन्त महेष्वासाः करॊधामर्षवशं गताः
      राज्ञॊ वधेन संतप्ता मुहूर्तं समवस्थिताः
  7 [धृ]
      अश्रद्धेयम इदं कर्मकृतं भीमेन संजय
      यत स नागायुत पराणः पुत्रॊ मम निपातितः
  8 अवध्यः सर्वभूतानां वज्रसंहननॊ युवा
      पाण्डवैः समरे पुत्रॊ निहतॊ मम संजय
  9 न दिष्टम अभ्यतिक्रान्तुं शक्यं गावल्गणे नरैः
      यत समेत्य रणे पार्थैः पुत्रॊ मम निपातितः
  10 अद्रिसारमयं नूनं हृदयं मम संजय
     हतं पुत्रशतं शरुत्वा यन न दीर्णं सहस्रधा
 11 कथं हि वृद्धमिथुनं हतपुत्रं भविष्यति
     न हय अहं पाण्डवेयस्य विषये वस्तुम उत्सहे
 12 कथं राज्ञः पिता भूत्वा सवयं राजा च संजय
     परेष्यभूतः परवर्तेयं पाण्डवेयस्य शासनात
 13 आज्ञाप्य पृथिवीं सर्वां सथित्वा मूर्ध्नि च संजय
     कथम अद्य भविष्यामि परेष्यभूतॊ दुरन्त कृत
 14 कथं भीमस्य वाक्यानि शरॊतुं शक्ष्यामि संजय
     येन पुत्रशतं पूर्णम एकेन निहतं मम
 15 कृतं सत्यं वचस तस्य विदुरस्य महात्मनः
     अकुर्वता वचस तेन मम पुत्रेण संजय
 16 अधर्मेण हते तात पुत्रे दुर्यॊधने मम
     कृतवर्मा कृपॊ दरौणिः किम अकुर्वत संजय
 17 [स]
     गत्वा तु तावका राजन नातिदूरम अवस्थिताः
     अपश्यन्त वनं घॊरं नानाद्रुमलताकुलम
 18 ते मुहूर्तं तु विश्रम्य लब्धतॊयैर हयॊत्तमैः
     सूर्यास्तमय वेलायाम आसेदुः सुमहद वनम
 19 नानामृगगणैर जुष्टं नानापक्षिसमाकुलम
     नानाद्रुमलताच्छन्नं नानाव्यालनिषेवितम
 20 नाना तॊयसमाकीर्णं तडागैर उपशॊभितम
     पद्मिनी शतसंछन्नं नीलॊत्पलसमायुतम
 21 परविश्य तद वनं घॊरं वीक्षमाणाः समन्ततः
     शाखा सहस्रसंछन्नं नयग्रॊधं ददृशुस ततः
 22 उपेत्य तु तदा राजन नयग्रॊधं ते महारथाः
     ददृशुर दविपदां शरेष्ठाः शरेष्ठं तं वै वनस्पतिम
 23 ते ऽवतीर्य रथेभ्यस तु विप्रमुच्य च वाजिनः
     उपस्पृश्य यथान्यायं संध्याम अन्वासत परभॊ
 24 ततॊ ऽसतं पर्वतश्रेष्ठम अनुप्राप्ते दिवाकरे
     सर्वस्य जगतॊ धात्री शर्वरी समपद्यत
 25 गरहनक्षत्रताराभिः परकीर्णाभिर अलंकृतम
     नभॊऽंशुकम इवाभाति परेक्षणीयं समन्ततः
 26 ईषच चापि परवल्गन्ति ये सत्त्वा रात्रिचारिणः
     दिवा चराश च ये सत्त्वास ते निद्रावशम आगताः
 27 रात्रिंचराणां सत्त्वानां निनादॊ ऽभूत सुदारुणः
     करव्यादाश च परमुदिता घॊरा पराप्ता च शर्वरी
 28 तस्मिन रात्रिमुखे घॊरे दुःखशॊकसमन्विताः
     कृतवर्मा कृपॊ दरौणिर उपॊपविविशुः समम
 29 तत्रॊपविष्टाः शॊचन्तॊ नयग्रॊधस्य समन्ततः
     तम एवार्थम अतिक्रान्तं कुरुपाण्डवयॊः कषयम
 30 निद्रया च परीताङ्गा निषेदुर धरणीतले
     शरमेण सुदृढं युक्ता विक्षता विविधैः शरैः
 31 ततॊ निद्रावशं पराप्तौ कृप भॊजौ महारथौ
     सुखॊचिताव अदुःखार्हौ निषण्णौ धरणीतले
     तौ तु सुप्तौ महाराज शरमशॊकसमन्वितौ
 32 करॊधामर्षवशं पराप्तॊ दरॊणपुत्रस तु भारत
     नैव सम स जगामाथ निद्रां सर्प इव शवसन
 33 न लेभे स तु निद्रां वै दह्यमानॊ ऽतिमन्युना
     वीक्षां चक्रे महाबाहुस तद वनं घॊरदर्शनम
 34 वीक्षमाणॊ वनॊद्देशं नाना सत्त्वैर निषेवितम
     अपश्यत महाबाहुर नयग्रॊधं वायसायुतम
 35 तत्र काकसहस्राणि तां निशां पर्यणामयन
     सुखं सवपन्तः कौरव्य पृथक्पृथग अपाश्रयाः
 36 सुप्तेषु तेषु काकेषु विस्रब्धेषु समन्ततः
     सॊ ऽपश्यत सहसायान्तम उलूकं घॊरदर्शनम
 37 महास्वनं महाकायं हर्यक्षं बभ्रु पिङ्गलम
     सुदीर्घघॊणा नखरं सुपर्णम इव वेगिनम
 38 सॊ ऽथ शब्दं मृदुं कृत्वा लीयमान इवाण्डजः
     नयग्रॊधस्य ततः शाखां परार्थयाम आस भारत
 39 संनिपत्य तु शाखायां नयग्रॊधस्य विहंगमः
     सुप्ताञ जघान सुबहून वायसान वायसान्तकः
 40 केषां चिद अच्छिनत पक्षाञ शिरांसि च चकर्त ह
     चरणांश चैव केषां चिद बभञ्ज चरणायुधः
 41 कषणेनाहन सबलवान ये ऽसय दृष्टिपथे सथिताः
     तेषां शरीरावयवैः शरीरैश च विशां पते
     नयग्रॊधमण्डलं सर्वं संछन्नं सर्वतॊ ऽभवत
 42 तांस तु हत्वा ततः काकान कौशिकॊ मुदितॊ ऽभवत
     परतिकृत्य यथाकामं शत्रूणां शत्रुसूदनः
 43 तद दृष्ट्वा सॊपधं कर्म कौशिकेन कृतं निशि
     तद्भावकृतसंकल्पॊ दरौणिर एकॊ वयचिन्तयत
 44 उपदेशः कृतॊ ऽनेन पक्षिणा मम संयुगे
     शत्रुणां कषपणे युक्तः पराप्तकालश च मे मतः
 45 नाद्य शक्या मया हन्तुं पाण्डवा जितकाशिनः
     बलवन्तः कृतॊत्साहा लब्धलक्षाः परहारिणः
     राज्ञः सकाशे तेषां च परतिज्ञातॊ वधॊ मया
 46 पतंगाग्निसमां वृत्तिम आस्थायात्म विनाशिनीम
     नयायतॊ युध्यमानस्य पराणत्यागॊ न संशयः
     छद्मना तु भवेत सिद्धिः शत्रूणां च कषयॊ महान
 47 तत्र संशयिताद अर्थाद यॊ ऽरथॊ निःसंशयॊ भवेत
     तं जना बहु मन्यन्ते ये ऽरथशास्त्रविशारदाः
 48 यच चाप्य अत्र भवेद वाच्यं गर्हितं लॊकनिन्दितम
     कर्तव्यं तन मनुष्येण कषत्रधर्मेण वर्तता
 49 निन्दितानि च सर्वाणि कुत्सितानि पदे पदे
     सॊपधानि कृतान्य एव पाण्डवैर अकृतात्मभिः
 50 अस्मिन्न अर्थे पुरा गीतौ शरूयेते धर्मचिन्तकैः
     शलॊकौ नयायम अवेक्षद्भिस तत्त्वार्थं तत्त्वदर्शिभिः
 51 परिश्रान्ते विदीर्णे च भुञ्जाने चापि शत्रुभिः
     परस्थाने च परवेशे च परहर्तव्यं रिपॊर बलम
 52 निद्रार्तम अर्धरात्रे च तथा नष्टप्रणायकम
     भिन्नयॊधं बलं यच च दविधा युक्तं च यद भवेत
 53 इत्य एवं निश्चयं चक्रे सुप्तानां युधि मारणे
     पाण्डूनां सह पाञ्चालैर दरॊणपुत्रः परतापवान
 54 स करूरां मतिम आस्थाय विनिश्चित्य मुहुर मुहुः
     सुप्तौ पराबॊधयत तौ तु मातुलं भॊजम एव च
 55 नॊत्तरं परतिपेदे च तत्र युक्तं हरिया वृतः
     स मुहूर्तम इव धयात्वा बाष्पविह्वलम अब्रवीत
 56 हतॊ दुर्यॊधनॊ राजा एकवीरॊ महाबलः
     यस्यार्थे वैरम अस्माभिर आसक्तं पाण्डवैः सह
 57 एकाकी बहुभिः कषुद्रैर आहवे शुद्धविक्रमः
     पातितॊ भीमसेनेन एकादश चमूपतिः
 58 वृकॊदरेण कषुद्रेण सुनृशंसम इदं कृतम
     मूर्धाभिषिक्तस्य शिरः पादेन परिमृद्नता
 59 विनर्दन्ति सम पाञ्चालाः कष्वेडन्ति च हसन्ति च
     धमन्ति शङ्खाञ शतशॊ हृष्टा घनन्ति च दुन्दुभीन
 60 वादित्रघॊषस तुमुलॊ विमिश्रः शङ्खनिस्वनैः
     अनिलेनेरितॊ घॊरॊ दिशः पूरयतीव हि
 61 अश्वानां हेषमाणानां गजानां चैव बृंहताम
     सिंहनादश च शूराणां शरूयते सुमहान अयम
 62 दिशं पराचीं समाश्रित्य हृष्टानां गर्जतां भृशम
     रथनेमि सवनाश चैव शरूयन्ते लॊमहर्षणाः
 63 पाण्डवैर धार्तराष्ट्राणां यद इदं कदनं कृतम
     वयम एव तरयः शिष्टास तस्मिन महति वैशसे
 64 के चिन नागशतप्राणाः के चित सर्वास्त्रकॊविदाः
     निहताः पाण्डवेयैः सम मन्ये कालस्य पर्ययम
 65 एवम एतेन भाव्यं हि नूनं कार्येण तत्त्वतः
     यथा हय अस्येदृशी निष्ठा कृते कार्ये ऽपि दुष्करे
 66 भवतॊस तु यदि परज्ञा न मॊहाद अपचीयते
     वयापन्ने ऽसमिन महत्य अर्थे यन नः शरेयस तद उच्यताम
   1 [samjaya]
      tatas te sahitā vīrāḥ prayātā dakṣiṇāmukhāḥ
      upāstamaya velāyāṃ śibirābhyāśam āgatāḥ
  2 vimucya vāhāṃs tvaritā bhītāḥ samabhavaṃs tadā
      gahanaṃ deśam āsādya pracchannā nyaviśanta te
  3 senāniveśam abhito nātidūram avasthitāḥ
      nivṛttā niśitaiḥ śastraiḥ samantāt kṣatavikṣatāḥ
  4 dīrgham uṣṇaṃ ca niḥśvasya pāṇḍavān anvacintayan
      śrutvā ca ninadaṃ ghoraṃ pāṇḍavānāṃ jayaiṣiṇām
  5 anusāra bharād bhītāḥ prāṅmukhā prādravan punaḥ
      te muhūrtaṃ tato gatvā śrāntavāhāḥ pipāsitāḥ
  6 nāmṛṣyanta maheṣvāsāḥ krodhāmarṣavaśaṃ gatāḥ
      rājño vadhena saṃtaptā muhūrtaṃ samavasthitāḥ
  7 [dhṛ]
      aśraddheyam idaṃ karmakṛtaṃ bhīmena saṃjaya
      yat sa nāgāyuta prāṇaḥ putro mama nipātitaḥ
  8 avadhyaḥ sarvabhūtānāṃ vajrasaṃhanano yuvā
      pāṇḍavaiḥ samare putro nihato mama saṃjaya
  9 na diṣṭam abhyatikrāntuṃ śakyaṃ gāvalgaṇe naraiḥ
      yat sametya raṇe pārthaiḥ putro mama nipātitaḥ
  10 adrisāramayaṃ nūnaṃ hṛdayaṃ mama saṃjaya
     hataṃ putraśataṃ śrutvā yan na dīrṇaṃ sahasradhā
 11 kathaṃ hi vṛddhamithunaṃ hataputraṃ bhaviṣyati
     na hy ahaṃ pāṇḍaveyasya viṣaye vastum utsahe
 12 kathaṃ rājñaḥ pitā bhūtvā svayaṃ rājā ca saṃjaya
     preṣyabhūtaḥ pravarteyaṃ pāṇḍaveyasya śāsanāt
 13 ājñāpya pṛthivīṃ sarvāṃ sthitvā mūrdhni ca saṃjaya
     katham adya bhaviṣyāmi preṣyabhūto duranta kṛt
 14 kathaṃ bhīmasya vākyāni śrotuṃ śakṣyāmi saṃjaya
     yena putraśataṃ pūrṇam ekena nihataṃ mama
 15 kṛtaṃ satyaṃ vacas tasya vidurasya mahātmanaḥ
     akurvatā vacas tena mama putreṇa saṃjaya
 16 adharmeṇa hate tāta putre duryodhane mama
     kṛtavarmā kṛpo drauṇiḥ kim akurvata saṃjaya
 17 [s]
     gatvā tu tāvakā rājan nātidūram avasthitāḥ
     apaśyanta vanaṃ ghoraṃ nānādrumalatākulam
 18 te muhūrtaṃ tu viśramya labdhatoyair hayottamaiḥ
     sūryāstamaya velāyām āseduḥ sumahad vanam
 19 nānāmṛgagaṇair juṣṭaṃ nānāpakṣisamākulam
     nānādrumalatācchannaṃ nānāvyālaniṣevitam
 20 nānā toyasamākīrṇaṃ taḍāgair upaśobhitam
     padminī śatasaṃchannaṃ nīlotpalasamāyutam
 21 praviśya tad vanaṃ ghoraṃ vīkṣamāṇāḥ samantataḥ
     śākhā sahasrasaṃchannaṃ nyagrodhaṃ dadṛśus tataḥ
 22 upetya tu tadā rājan nyagrodhaṃ te mahārathāḥ
     dadṛśur dvipadāṃ śreṣṭhāḥ śreṣṭhaṃ taṃ vai vanaspatim
 23 te 'vatīrya rathebhyas tu vipramucya ca vājinaḥ
     upaspṛśya yathānyāyaṃ saṃdhyām anvāsata prabho
 24 tato 'staṃ parvataśreṣṭham anuprāpte divākare
     sarvasya jagato dhātrī śarvarī samapadyata
 25 grahanakṣatratārābhiḥ prakīrṇābhir alaṃkṛtam
     nabho'ṃśukam ivābhāti prekṣaṇīyaṃ samantataḥ
 26 īṣac cāpi pravalganti ye sattvā rātricāriṇaḥ
     divā carāś ca ye sattvās te nidrāvaśam āgatāḥ
 27 rātriṃcarāṇāṃ sattvānāṃ ninādo 'bhūt sudāruṇaḥ
     kravyādāś ca pramuditā ghorā prāptā ca śarvarī
 28 tasmin rātrimukhe ghore duḥkhaśokasamanvitāḥ
     kṛtavarmā kṛpo drauṇir upopaviviśuḥ samam
 29 tatropaviṣṭāḥ śocanto nyagrodhasya samantataḥ
     tam evārtham atikrāntaṃ kurupāṇḍavayoḥ kṣayam
 30 nidrayā ca parītāṅgā niṣedur dharaṇītale
     śrameṇa sudṛḍhaṃ yuktā vikṣatā vividhaiḥ śaraiḥ
 31 tato nidrāvaśaṃ prāptau kṛpa bhojau mahārathau
     sukhocitāv aduḥkhārhau niṣaṇṇau dharaṇītale
     tau tu suptau mahārāja śramaśokasamanvitau
 32 krodhāmarṣavaśaṃ prāpto droṇaputras tu bhārata
     naiva sma sa jagāmātha nidrāṃ sarpa iva śvasan
 33 na lebhe sa tu nidrāṃ vai dahyamāno 'timanyunā
     vīkṣāṃ cakre mahābāhus tad vanaṃ ghoradarśanam
 34 vīkṣamāṇo vanoddeśaṃ nānā sattvair niṣevitam
     apaśyata mahābāhur nyagrodhaṃ vāyasāyutam
 35 tatra kākasahasrāṇi tāṃ niśāṃ paryaṇāmayan
     sukhaṃ svapantaḥ kauravya pṛthakpṛthag apāśrayāḥ
 36 supteṣu teṣu kākeṣu visrabdheṣu samantataḥ
     so 'paśyat sahasāyāntam ulūkaṃ ghoradarśanam
 37 mahāsvanaṃ mahākāyaṃ haryakṣaṃ babhru piṅgalam
     sudīrghaghoṇā nakharaṃ suparṇam iva veginam
 38 so 'tha śabdaṃ mṛduṃ kṛtvā līyamāna ivāṇḍajaḥ
     nyagrodhasya tataḥ śākhāṃ prārthayām āsa bhārata
 39 saṃnipatya tu śākhāyāṃ nyagrodhasya vihaṃgamaḥ
     suptāñ jaghāna subahūn vāyasān vāyasāntakaḥ
 40 keṣāṃ cid acchinat pakṣāñ śirāṃsi ca cakarta ha
     caraṇāṃś caiva keṣāṃ cid babhañja caraṇāyudhaḥ
 41 kṣaṇenāhan sabalavān ye 'sya dṛṣṭipathe sthitāḥ
     teṣāṃ śarīrāvayavaiḥ śarīraiś ca viśāṃ pate
     nyagrodhamaṇḍalaṃ sarvaṃ saṃchannaṃ sarvato 'bhavat
 42 tāṃs tu hatvā tataḥ kākān kauśiko mudito 'bhavat
     pratikṛtya yathākāmaṃ śatrūṇāṃ śatrusūdanaḥ
 43 tad dṛṣṭvā sopadhaṃ karma kauśikena kṛtaṃ niśi
     tadbhāvakṛtasaṃkalpo drauṇir eko vyacintayat
 44 upadeśaḥ kṛto 'nena pakṣiṇā mama saṃyuge
     śatruṇāṃ kṣapaṇe yuktaḥ prāptakālaś ca me mataḥ
 45 nādya śakyā mayā hantuṃ pāṇḍavā jitakāśinaḥ
     balavantaḥ kṛtotsāhā labdhalakṣāḥ prahāriṇaḥ
     rājñaḥ sakāśe teṣāṃ ca pratijñāto vadho mayā
 46 pataṃgāgnisamāṃ vṛttim āsthāyātma vināśinīm
     nyāyato yudhyamānasya prāṇatyāgo na saṃśayaḥ
     chadmanā tu bhavet siddhiḥ śatrūṇāṃ ca kṣayo mahān
 47 tatra saṃśayitād arthād yo 'rtho niḥsaṃśayo bhavet
     taṃ janā bahu manyante ye 'rthaśāstraviśāradāḥ
 48 yac cāpy atra bhaved vācyaṃ garhitaṃ lokaninditam
     kartavyaṃ tan manuṣyeṇa kṣatradharmeṇa vartatā
 49 ninditāni ca sarvāṇi kutsitāni pade pade
     sopadhāni kṛtāny eva pāṇḍavair akṛtātmabhiḥ
 50 asminn arthe purā gītau śrūyete dharmacintakaiḥ
     ślokau nyāyam avekṣadbhis tattvārthaṃ tattvadarśibhiḥ
 51 pariśrānte vidīrṇe ca bhuñjāne cāpi śatrubhiḥ
     prasthāne ca praveśe ca prahartavyaṃ ripor balam
 52 nidrārtam ardharātre ca tathā naṣṭapraṇāyakam
     bhinnayodhaṃ balaṃ yac ca dvidhā yuktaṃ ca yad bhavet
 53 ity evaṃ niścayaṃ cakre suptānāṃ yudhi māraṇe
     pāṇḍūnāṃ saha pāñcālair droṇaputraḥ pratāpavān
 54 sa krūrāṃ matim āsthāya viniścitya muhur muhuḥ
     suptau prābodhayat tau tu mātulaṃ bhojam eva ca
 55 nottaraṃ pratipede ca tatra yuktaṃ hriyā vṛtaḥ
     sa muhūrtam iva dhyātvā bāṣpavihvalam abravīt
 56 hato duryodhano rājā ekavīro mahābalaḥ
     yasyārthe vairam asmābhir āsaktaṃ pāṇḍavaiḥ saha
 57 ekākī bahubhiḥ kṣudrair āhave śuddhavikramaḥ
     pātito bhīmasenena ekādaśa camūpatiḥ
 58 vṛkodareṇa kṣudreṇa sunṛśaṃsam idaṃ kṛtam
     mūrdhābhiṣiktasya śiraḥ pādena parimṛdnatā
 59 vinardanti sma pāñcālāḥ kṣveḍanti ca hasanti ca
     dhamanti śaṅkhāñ śataśo hṛṣṭā ghnanti ca dundubhīn
 60 vāditraghoṣas tumulo vimiśraḥ śaṅkhanisvanaiḥ
     anilenerito ghoro diśaḥ pūrayatīva hi
 61 aśvānāṃ heṣamāṇānāṃ gajānāṃ caiva bṛṃhatām
     siṃhanādaś ca śūrāṇāṃ śrūyate sumahān ayam
 62 diśaṃ prācīṃ samāśritya hṛṣṭānāṃ garjatāṃ bhṛśam
     rathanemi svanāś caiva śrūyante lomaharṣaṇāḥ
 63 pāṇḍavair dhārtarāṣṭrāṇāṃ yad idaṃ kadanaṃ kṛtam
     vayam eva trayaḥ śiṣṭās tasmin mahati vaiśase
 64 ke cin nāgaśataprāṇāḥ ke cit sarvāstrakovidāḥ
     nihatāḥ pāṇḍaveyaiḥ sma manye kālasya paryayam
 65 evam etena bhāvyaṃ hi nūnaṃ kāryeṇa tattvataḥ
     yathā hy asyedṛśī niṣṭhā kṛte kārye 'pi duṣkare
 66 bhavatos tu yadi prajñā na mohād apacīyate
     vyāpanne 'smin mahaty arthe yan naḥ śreyas tad ucyatām

Book 10 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 10
Chapter 2

  1 [कृप]
      शरुतं ते वचनं सर्वं हेतुयुक्तं मया विभॊ
      ममापि तु वचः किं चिच छृणुष्वाद्य महाभुज
  2 आबद्धा मानुषाः सर्वे निर्बन्धाः कर्मणॊर दवयॊः
      दैवे पुरुषकारे च परं ताभ्यां न विद्यते
  3 न हि दैवेन सिध्यन्ति कर्माण्य एकेन सत्तम
      न चापि कर्मणैकेन दवाभ्यां सिद्धिस तु यॊगतः
  4 ताभ्याम उभाभ्यां सर्वार्था निबद्धा हय अधमॊत्तमाः
      परवृत्ताश चैव दृश्यन्ते निवृत्ताश चैव सर्वशः
  5 पर्जन्यः पर्वते वर्षन किं नु साधयते फलम
      कृष्टे कषत्रे तथावर्षन किं नु साधयते फलम
  6 उत्थानं चाप्य अदैवस्य हय अनुत्थानस्य दैवतम
      वयर्थं भवति सर्वत्र पूर्वं कस तत्र निश्चयः
  7 परवृष्टे च यथा देवे सम्यक कषेत्रे च कर्षिते
      बीजं महागुणं भूयात तथा सिद्धिर हि मानुषी
  8 तयॊर दैवं विनिश्चित्य सववशेनैव वर्तते
      पराज्ञाः पुरुषकारं तु घटन्ते दाक्ष्यम आस्थिताः
  9 ताभ्यां सर्वे हि कार्यार्था मनुष्याणां नरर्षभ
      विचेष्टन्तश च दृश्यन्ते निवृत्ताश च तथैव हि
  10 कृतः पुरुषकारः सन सॊ ऽपि दैवेन सिध्यति
     तथास्य कर्मणः कर्तुर अभिनिर्वर्तते फलम
 11 उत्थानं तु मनुष्याणां दक्षाणां दैववर्जितम
     अफलं दृश्यते लॊके सम्यग अप्य उपपादितम
 12 तत्रालसा मनुष्याणां ये भवन्त्य अमनस्विनः
     उत्थानं ते विगर्हन्ति पराज्ञानां तन न रॊचते
 13 परायशॊ हि कृतं कर्म अफलं दृश्यते भुवि
     अकृत्वा च पुनर दुःखं कर्म दृश्येन महाफलम
 14 चेष्टाम अकुर्वँल लभते यदि किं चिद यदृच्छया
     यॊ वा न लभते कृत्वा दुर्दशौ ताव उभाव अपि
 15 शक्नॊति जीवितुं दक्षॊ नालसः सुखम एधते
     दृश्यन्ते जीवलॊके ऽसमिन दक्षाः परायॊ हितैषिणः
 16 यदि दक्षः समारम्भात कर्मणां नाश्नुते फलम
     नास्य वाच्यं भवेत किं चित तत्त्वं चाप्य अधिगच्छति
 17 अकृत्वा कर्म यॊ लॊके फलं विन्दति विष्ठितः
     स तु वक्तव्यतां याति दवेष्यॊ भवति परायशः
 18 एवम एतद अनादृत्य वर्तते यस तव अतॊ ऽनयथा
     स करॊत्य आत्मनॊ ऽनर्थान नैष बुद्धिमतां नयः
 19 हीनं पुरुषकारेण यदा दैवेन वा पुनः
     कारणाभ्याम अथैताभ्याम उत्थानम अफलं भवेत
     हीनं पुरुषकारेण कर्म तव इह न सिध्यति
 20 दैवतेभ्यॊ नमस्कृत्य यस तव अर्थान सम्यग ईहते
     दक्षॊ दाक्षिण्यसंपन्नॊ न स मॊघं विहन्यते
 21 सम्यग ईहा पुनर इयं यॊ वृद्धान उपसेवते
     आपृच्छति च यच छरेयः करॊति च हितं वचः
 22 उत्थायॊत्थाय हि सदा परष्टव्या वृद्धसंमताः
     ते ऽसय यॊगे परं मूलं तन मूला सिद्धिर उच्यते
 23 वृद्धानां वचनं शरुत्वा यॊ हय उत्थानं परयॊजयेत
     उत्थानस्य फलं सम्यक तदा स लभते ऽचिरात
 24 रागात करॊधाद भयाल लॊभाद यॊ ऽरथान ईहेत मानवः
     अनीशश चावमानीच स शीघ्रं भरश्यते शरियः
 25 सॊ ऽयं दुर्यॊधनेनार्थॊ लुब्धेनादीर्घ दर्शिना
     असमर्थ्य समारब्धॊ मूढत्वाद अविचिन्तितः
 26 हितबुद्धीन अनादृत्य संमन्त्र्यासाधुभिः सह
     वार्यमाणॊ ऽकरॊद वैरं पाण्डवैर गुणवत्तरैः
 27 पूर्वम अप्य अतिदुःशीलॊ न दैन्यं कर्तुम अर्हति
     तपत्य अर्थे विपन्ने हि मित्राणाम अकृतं वचः
 28 अन्वावर्तामहि वयं यत तु तं पापपूरुषम
     अस्मान अप्य अनयस तस्मात पराप्तॊ ऽयं दारुणॊ महान
 29 अनेन तु ममाद्यापि वयसनेनॊपतापिता
     बुद्धिश चिन्तयतः किं चित सवं शरेयॊ नावबुध्यते
 30 मुह्यता तु मनुष्येण परष्टव्याः सुहृदॊ बुधाः
     ते च पृष्टा यथा बरूयुस तत कर्तव्यं तथा भवेत
 31 ते वयं धृतराष्ट्रं च गान्धारीं च समेत्य ह
     उपपृच्छामहे गत्वा विदुरं च महामतिम
 32 ते पृष्टाश च वदेयुर यच छरेयॊ नः समनन्तरम
     तद अस्माभिः पुनः कार्यम इति मे नैष्ठिकी मतिः
 33 अनारम्भात तु कार्याणां नार्थसंपद्यते कव चित
     कृते पुरुषकारे च येषां कार्यं न सिध्यति
     दैवेनॊपहतास ते तु नात्र कार्या विचारणा
   1 [kṛpa]
      śrutaṃ te vacanaṃ sarvaṃ hetuyuktaṃ mayā vibho
      mamāpi tu vacaḥ kiṃ cic chṛṇuṣvādya mahābhuja
  2 ābaddhā mānuṣāḥ sarve nirbandhāḥ karmaṇor dvayoḥ
      daive puruṣakāre ca paraṃ tābhyāṃ na vidyate
  3 na hi daivena sidhyanti karmāṇy ekena sattama
      na cāpi karmaṇaikena dvābhyāṃ siddhis tu yogataḥ
  4 tābhyām ubhābhyāṃ sarvārthā nibaddhā hy adhamottamāḥ
      pravṛttāś caiva dṛśyante nivṛttāś caiva sarvaśaḥ
  5 parjanyaḥ parvate varṣan kiṃ nu sādhayate phalam
      kṛṣṭe kṣatre tathāvarṣan kiṃ nu sādhayate phalam
  6 utthānaṃ cāpy adaivasya hy anutthānasya daivatam
      vyarthaṃ bhavati sarvatra pūrvaṃ kas tatra niścayaḥ
  7 pravṛṣṭe ca yathā deve samyak kṣetre ca karṣite
      bījaṃ mahāguṇaṃ bhūyāt tathā siddhir hi mānuṣī
  8 tayor daivaṃ viniścitya svavaśenaiva vartate
      prājñāḥ puruṣakāraṃ tu ghaṭante dākṣyam āsthitāḥ
  9 tābhyāṃ sarve hi kāryārthā manuṣyāṇāṃ nararṣabha
      viceṣṭantaś ca dṛśyante nivṛttāś ca tathaiva hi
  10 kṛtaḥ puruṣakāraḥ san so 'pi daivena sidhyati
     tathāsya karmaṇaḥ kartur abhinirvartate phalam
 11 utthānaṃ tu manuṣyāṇāṃ dakṣāṇāṃ daivavarjitam
     aphalaṃ dṛśyate loke samyag apy upapāditam
 12 tatrālasā manuṣyāṇāṃ ye bhavanty amanasvinaḥ
     utthānaṃ te vigarhanti prājñānāṃ tan na rocate
 13 prāyaśo hi kṛtaṃ karma aphalaṃ dṛśyate bhuvi
     akṛtvā ca punar duḥkhaṃ karma dṛśyen mahāphalam
 14 ceṣṭām akurvaṁl labhate yadi kiṃ cid yadṛcchayā
     yo vā na labhate kṛtvā durdaśau tāv ubhāv api
 15 śaknoti jīvituṃ dakṣo nālasaḥ sukham edhate
     dṛśyante jīvaloke 'smin dakṣāḥ prāyo hitaiṣiṇaḥ
 16 yadi dakṣaḥ samārambhāt karmaṇāṃ nāśnute phalam
     nāsya vācyaṃ bhavet kiṃ cit tattvaṃ cāpy adhigacchati
 17 akṛtvā karma yo loke phalaṃ vindati viṣṭhitaḥ
     sa tu vaktavyatāṃ yāti dveṣyo bhavati prāyaśaḥ
 18 evam etad anādṛtya vartate yas tv ato 'nyathā
     sa karoty ātmano 'narthān naiṣa buddhimatāṃ nayaḥ
 19 hīnaṃ puruṣakāreṇa yadā daivena vā punaḥ
     kāraṇābhyām athaitābhyām utthānam aphalaṃ bhavet
     hīnaṃ puruṣakāreṇa karma tv iha na sidhyati
 20 daivatebhyo namaskṛtya yas tv arthān samyag īhate
     dakṣo dākṣiṇyasaṃpanno na sa moghaṃ vihanyate
 21 samyag īhā punar iyaṃ yo vṛddhān upasevate
     āpṛcchati ca yac chreyaḥ karoti ca hitaṃ vacaḥ
 22 utthāyotthāya hi sadā praṣṭavyā vṛddhasaṃmatāḥ
     te 'sya yoge paraṃ mūlaṃ tan mūlā siddhir ucyate
 23 vṛddhānāṃ vacanaṃ śrutvā yo hy utthānaṃ prayojayet
     utthānasya phalaṃ samyak tadā sa labhate 'cirāt
 24 rāgāt krodhād bhayāl lobhād yo 'rthān īheta mānavaḥ
     anīśaś cāvamānīca sa śīghraṃ bhraśyate śriyaḥ
 25 so 'yaṃ duryodhanenārtho lubdhenādīrgha darśinā
     asamarthya samārabdho mūḍhatvād avicintitaḥ
 26 hitabuddhīn anādṛtya saṃmantryāsādhubhiḥ saha
     vāryamāṇo 'karod vairaṃ pāṇḍavair guṇavattaraiḥ
 27 pūrvam apy atiduḥśīlo na dainyaṃ kartum arhati
     tapaty arthe vipanne hi mitrāṇām akṛtaṃ vacaḥ
 28 anvāvartāmahi vayaṃ yat tu taṃ pāpapūruṣam
     asmān apy anayas tasmāt prāpto 'yaṃ dāruṇo mahān
 29 anena tu mamādyāpi vyasanenopatāpitā
     buddhiś cintayataḥ kiṃ cit svaṃ śreyo nāvabudhyate
 30 muhyatā tu manuṣyeṇa praṣṭavyāḥ suhṛdo budhāḥ
     te ca pṛṣṭā yathā brūyus tat kartavyaṃ tathā bhavet
 31 te vayaṃ dhṛtarāṣṭraṃ ca gāndhārīṃ ca sametya ha
     upapṛcchāmahe gatvā viduraṃ ca mahāmatim
 32 te pṛṣṭāś ca vadeyur yac chreyo naḥ samanantaram
     tad asmābhiḥ punaḥ kāryam iti me naiṣṭhikī matiḥ
 33 anārambhāt tu kāryāṇāṃ nārthasaṃpadyate kva cit
     kṛte puruṣakāre ca yeṣāṃ kāryaṃ na sidhyati
     daivenopahatās te tu nātra kāryā vicāraṇā

Book 10 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 10
Chapter 3

  1 [स]
      कृपस्य वचनं शरुत्वा धर्मार्थसहितं शुभम
      अश्वत्थामा महाराज दुःखशॊकसमन्वितः
  2 दह्यमानस तु शॊकेन परदीप्तेनाग्निना यथा
      करूरं मनस ततः कृत्वा ताव उभौ परत्यभाषत
  3 पुरुषे पुरुषे बुद्धिः सा सा भवति शॊभना
      तुष्यन्ति च पृथक सर्वे परज्ञया ते सवया सवया
  4 सर्वॊ हि मन्यते लॊक आत्मानं बुद्धिमत्तरम
      सर्वस्यात्मा बहुमतः सर्वात्मानं परशंसति
  5 सर्वस्य हि सवका परज्ञा साधुवादे परतिष्ठिता
      परबुद्धिं च निन्दन्ति सवां परशंसन्ति चासकृत
  6 कारणान्तर यॊगेन यॊगे येषां समा मतिः
      ते ऽनयॊन्येन च तुष्यन्ति बहु मन्यन्ति चासकृत
  7 तस्यैव तु मनुष्यस्य सा सा बुद्धिस तदा तदा
      कालयॊगविपर्यासं पराप्यान्यॊन्यं विपद्यते
  8 अचिन्त्यत्वाद धि चित्तानां मनुष्याणां विशेषतः
      चित्तवैकल्यम आसाद्य सा सा बुद्धिः परजायते
  9 यथा हि वैद्यः कुशलॊ जञात्वा वयाधिं यथाविधि
      भेषजं कुरुते यॊगात परशमार्थम इहाभिभॊ
  10 एवं कार्यस्य यॊगार्थं बुद्धिं कुर्वन्ति मानवाः
     परज्ञया हि सवया युक्तास तां च निन्दति मानवाः
 11 अन्यया यौवने मर्त्यॊ बुद्ध्या भवति मॊहितः
     मध्ये ऽनयया जरायां तु सॊ ऽनयां रॊचयते मतिम
 12 वयसनं वा पुनर घॊरं समृद्धिं वापि तादृशीम
     अवाप्य पुरुषॊ भॊज कुरुते बुद्धिवैकृतम
 13 एकस्मिन्न एव पुरुषे सा सा बुद्धिस तदा तदा
     भवत्य अनित्य परज्ञत्वात सा तस्यैव न रॊचते
 14 निश्चित्य तु यथा परज्ञं यां मतिं साधु पश्यति
     तस्यां परकुरुते भावं सा तस्यॊद्यॊग कारिका
 15 सर्वॊ हि पुरुषॊ भॊज साध्व एतद इति निश्चितः
     कर्तुम आरभते परीतॊ मरणादिषु कर्मसु
 16 सर्वे हि युक्तिं विज्ञाय परज्ञां चापि सवकां नराः
     चेष्टन्ते विविधाश चेष्टा हितम इत्य एव जानते
 17 उपजाता वयसनजा येयम अद्य मतिर मम
     युवयॊस तां परवक्ष्यामि मम शॊकविनाशिनीम
 18 परजापतिः परजाः सृष्ट्वा कर्म तासु विधाय च
     वर्णे वर्णे समाद्धत्त एकैकं गुणवत्तरम
 19 बराह्मणे दमम अव्यग्रं कषत्रिये तेज उत्तमम
     दाक्ष्यं वैश्ये च शूद्रे च सर्ववर्णानुकूलताम
 20 अदान्तॊ बराह्मणॊ ऽसाधुर निस्तेजाः कषत्रियॊ ऽधमः
     अदक्षॊ निन्द्यते वैश्यः शूद्रश च परतिकूलवान
 21 सॊ ऽसमि जातः कुले शरेष्ठे बराह्मणानां सुपूजिते
     मन्दभाग्यतयास्म्य एतं कषत्रधर्मम अनु षठितः
 22 कषत्रधर्मं विदित्वाहं यदि बराह्मण्य असंश्रितम
     परकुर्यां सुमहत कर्म न मे तत साधु संमतम
 23 धारयित्वा धनुर विद्यं दिव्यान्य अस्त्राणि चाहवे
     पितरं निहतं दृष्ट्वा किं नु वक्ष्यामि संसदि
 24 सॊ ऽहम अद्य यथाकामं कषत्रधर्मम उपास्य तम
     गन्तास्मि पदवीं राज्ञः पितुश चापि महाद्युतेः
 25 अद्य सवप्स्यन्ति पाञ्चाला विश्वस्ता जितकाशिनः
     विमुक्तयुग्य कवचा हर्षेण च समन्विताः
     वयं जिता मताश चैषां शरान्ता वयायम अनेन च
 26 तेषां निशि परसुप्तानां सवस्थानां शिबिरे सवके
     अवस्कन्दं करिष्यामि शिबिरस्याद्य दुष्करम
 27 तान अवस्कन्द्य शिबिरे परेतभूतान विचेतसः
     सूदयिष्यामि विक्रम्य मघवान इव दानवान
 28 अद्य तान सहितान सर्वान धृष्टद्युम्नपुरॊगमान
     सूदयिष्यामि विक्रम्य कक्षं दीप्त इवानलः
     निहत्य चैव पाञ्चालाञ शान्तिं लब्धास्मि सत्तम
 29 पाञ्चालेषु चरिष्यामि सूदयन्न अद्य संयुगे
     पिनाक पाणिः संक्रुद्धः सवयं रुद्रः पशुष्व इव
 30 अद्याहं सर्वपाञ्चालान निहत्य च निकृत्य च
     अर्दयिष्यामि संक्रुद्धॊ रणे पाण्डुसुतांस तथा
 31 अद्याहं सर्वपाञ्चालैः कृत्वा भूमिं शरीरिणीम
     परहृत्यैकैकशस तेभ्यॊ भविष्याम्य अनृणः पितुः
 32 दुर्यॊधनस्य कर्णस्य भीष्म सैन्धवयॊर अपि
     गमयिष्यामि पाञ्चालान पदवीम अद्य दुर्गमाम
 33 अद्य पाञ्चालराजस्य धृष्टद्युम्नस्य वै निशि
     विरात्रे परमथिष्यामि पशॊर इव शिरॊ बलात
 34 अद्य पाञ्चाल पाण्डूनां शयितान आत्मजान निशि
     खड्गेन निशितेनाजौ परमथिष्यामि गौतम
 35 अद्य पाञ्चाल सेनां तां निहत्य निशि सौप्तिके
     कृतकृत्यः सुखी चैव भविष्यामि महामते
   1 [s]
      kṛpasya vacanaṃ śrutvā dharmārthasahitaṃ śubham
      aśvatthāmā mahārāja duḥkhaśokasamanvitaḥ
  2 dahyamānas tu śokena pradīptenāgninā yathā
      krūraṃ manas tataḥ kṛtvā tāv ubhau pratyabhāṣata
  3 puruṣe puruṣe buddhiḥ sā sā bhavati śobhanā
      tuṣyanti ca pṛthak sarve prajñayā te svayā svayā
  4 sarvo hi manyate loka ātmānaṃ buddhimattaram
      sarvasyātmā bahumataḥ sarvātmānaṃ praśaṃsati
  5 sarvasya hi svakā prajñā sādhuvāde pratiṣṭhitā
      parabuddhiṃ ca nindanti svāṃ praśaṃsanti cāsakṛt
  6 kāraṇāntara yogena yoge yeṣāṃ samā matiḥ
      te 'nyonyena ca tuṣyanti bahu manyanti cāsakṛt
  7 tasyaiva tu manuṣyasya sā sā buddhis tadā tadā
      kālayogaviparyāsaṃ prāpyānyonyaṃ vipadyate
  8 acintyatvād dhi cittānāṃ manuṣyāṇāṃ viśeṣataḥ
      cittavaikalyam āsādya sā sā buddhiḥ prajāyate
  9 yathā hi vaidyaḥ kuśalo jñātvā vyādhiṃ yathāvidhi
      bheṣajaṃ kurute yogāt praśamārtham ihābhibho
  10 evaṃ kāryasya yogārthaṃ buddhiṃ kurvanti mānavāḥ
     prajñayā hi svayā yuktās tāṃ ca nindati mānavāḥ
 11 anyayā yauvane martyo buddhyā bhavati mohitaḥ
     madhye 'nyayā jarāyāṃ tu so 'nyāṃ rocayate matim
 12 vyasanaṃ vā punar ghoraṃ samṛddhiṃ vāpi tādṛśīm
     avāpya puruṣo bhoja kurute buddhivaikṛtam
 13 ekasminn eva puruṣe sā sā buddhis tadā tadā
     bhavaty anitya prajñatvāt sā tasyaiva na rocate
 14 niścitya tu yathā prajñaṃ yāṃ matiṃ sādhu paśyati
     tasyāṃ prakurute bhāvaṃ sā tasyodyoga kārikā
 15 sarvo hi puruṣo bhoja sādhv etad iti niścitaḥ
     kartum ārabhate prīto maraṇādiṣu karmasu
 16 sarve hi yuktiṃ vijñāya prajñāṃ cāpi svakāṃ narāḥ
     ceṣṭante vividhāś ceṣṭā hitam ity eva jānate
 17 upajātā vyasanajā yeyam adya matir mama
     yuvayos tāṃ pravakṣyāmi mama śokavināśinīm
 18 prajāpatiḥ prajāḥ sṛṣṭvā karma tāsu vidhāya ca
     varṇe varṇe samāddhatta ekaikaṃ guṇavattaram
 19 brāhmaṇe damam avyagraṃ kṣatriye teja uttamam
     dākṣyaṃ vaiśye ca śūdre ca sarvavarṇānukūlatām
 20 adānto brāhmaṇo 'sādhur nistejāḥ kṣatriyo 'dhamaḥ
     adakṣo nindyate vaiśyaḥ śūdraś ca pratikūlavān
 21 so 'smi jātaḥ kule śreṣṭhe brāhmaṇānāṃ supūjite
     mandabhāgyatayāsmy etaṃ kṣatradharmam anu ṣṭhitaḥ
 22 kṣatradharmaṃ viditvāhaṃ yadi brāhmaṇy asaṃśritam
     prakuryāṃ sumahat karma na me tat sādhu saṃmatam
 23 dhārayitvā dhanur vidyaṃ divyāny astrāṇi cāhave
     pitaraṃ nihataṃ dṛṣṭvā kiṃ nu vakṣyāmi saṃsadi
 24 so 'ham adya yathākāmaṃ kṣatradharmam upāsya tam
     gantāsmi padavīṃ rājñaḥ pituś cāpi mahādyuteḥ
 25 adya svapsyanti pāñcālā viśvastā jitakāśinaḥ
     vimuktayugya kavacā harṣeṇa ca samanvitāḥ
     vayaṃ jitā matāś caiṣāṃ śrāntā vyāyam anena ca
 26 teṣāṃ niśi prasuptānāṃ svasthānāṃ śibire svake
     avaskandaṃ kariṣyāmi śibirasyādya duṣkaram
 27 tān avaskandya śibire pretabhūtān vicetasaḥ
     sūdayiṣyāmi vikramya maghavān iva dānavān
 28 adya tān sahitān sarvān dhṛṣṭadyumnapurogamān
     sūdayiṣyāmi vikramya kakṣaṃ dīpta ivānalaḥ
     nihatya caiva pāñcālāñ śāntiṃ labdhāsmi sattama
 29 pāñcāleṣu cariṣyāmi sūdayann adya saṃyuge
     pināka pāṇiḥ saṃkruddhaḥ svayaṃ rudraḥ paśuṣv iva
 30 adyāhaṃ sarvapāñcālān nihatya ca nikṛtya ca
     ardayiṣyāmi saṃkruddho raṇe pāṇḍusutāṃs tathā
 31 adyāhaṃ sarvapāñcālaiḥ kṛtvā bhūmiṃ śarīriṇīm
     prahṛtyaikaikaśas tebhyo bhaviṣyāmy anṛṇaḥ pituḥ
 32 duryodhanasya karṇasya bhīṣma saindhavayor api
     gamayiṣyāmi pāñcālān padavīm adya durgamām
 33 adya pāñcālarājasya dhṛṣṭadyumnasya vai niśi
     virātre pramathiṣyāmi paśor iva śiro balāt
 34 adya pāñcāla pāṇḍūnāṃ śayitān ātmajān niśi
     khaḍgena niśitenājau pramathiṣyāmi gautama
 35 adya pāñcāla senāṃ tāṃ nihatya niśi sauptike
     kṛtakṛtyaḥ sukhī caiva bhaviṣyāmi mahāmate

Book 10 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 10
Chapter 4

  1 [कृप]
      दिष्ट्या ते परतिकर्तव्ये मतिर जातेयम अच्युत
      न तवा वारयितुं शक्तॊ वज्रपाणिर अपि सवयम
  2 अनुयास्यावहे तवां तु परभाते सहिताव उभौ
      अद्य रात्रौ विश्रमस्व विमुक्तकवचध्वजः
  3 अहं तवाम अनुयास्म्यामि कृतवर्मा च सात्वतह
      परान अभिमुखं यान्तं रथाव आस्थाय दंशितौ
  4 आवाभ्यां सहितः शत्रूञ शवॊ ऽसि हन्ता समागमे
      विक्रम्य रथिनां शरेष्ठ पाञ्चालान सपदानुगान
  5 शक्तस तवम असि विक्रान्तुं विश्रमस्व निशाम इमाम
      चिरं ते जाग्रतस तात सवप तावन निशाम इमाम
  6 विश्रान्तश च विनिद्रश च सवस्थचित्तश च मानद
      समेत्य समरे शत्रून वधिष्यसि न संशयः
  7 न हि तवा रथिनां शरेष्ठ परगृहीतवयायुधम
      जेतुम उत्सहते कश चिद अपि देवेषु पावकिः
  8 कृपेण सहितं यान्तं युक्तं च कृतवर्मणा
      कॊ दरौणिं युधि संरब्धं यॊधयेद अपि देवराट
  9 ते वयं परिविश्रान्ता विनिद्रा विगतज्वराः
      परभातायां रजन्यां वै निहनिष्याम शात्रवान
  10 तव हय अस्त्राणि दिव्यानि मम चैव न संशयः
     सात्वतॊ ऽपि महेष्वासॊ नित्यं युद्धेषु कॊविदः
 11 ते वयं सहितास तात सर्वाञ शत्रून समागतान
     परसह्य समरे हत्वा परीतिं पराप्स्याम पुष्कलाम
     विश्रमस्व तवम अव्यग्रः सवप चेमां निशां सुखम
 12 अहं च कृतवर्मा च परयान्तं तवां नरॊत्तम
     अनुयास्याव सहितौ धन्विनौ परतापिनौ
     रथिनं तवरया यान्तं रथाव आस्थाय दंशितौ
 13 स गत्वा शिबिरं तेषां नाम विश्राव्य चाहवे
     ततः कर्तासि शत्रूणां युध्यतां कदनं महत
 14 कृत्वा च कदनं तेषां परभाते विमले ऽहनि
     विहरस्व यथा शक्रः सूदयित्वा महासुरान
 15 तवं हि शक्तॊ रणे जेतुं पाञ्चालानां वरूथिनीम
     दैत्य सेनाम इव करुद्धः सर्वदानव सूदनः
 16 मया तवां सहितं संख्ये गुप्तं च कृतवर्त्मणा
     न सहेत विभुः साक्षाद वज्रपाणिर अपि सवयम
 17 न चाहं समरे तात कृतवर्मा तथैव च
     अनिर्जित्य रणे पाण्ड्दून वयपयास्याव कर्हि चित
 18 हत्वा च समरे कषुद्रान पाञ्चालान पाण्डुभिः सह
     निवर्तिष्यामहे सर्वे हता वा सवर्गगा वयम
 19 सर्वॊपायैः सहायास ते परभाते वयम एव हि
     सत्यम एतन महाबाहॊ परब्रवीमि तवानघ
 20 एवम उक्तस ततॊ दरौणिर मातुलेन हितं वचः
     अब्रवीन मातुलं राजन करॊधाद उद्वृत्य लॊचने
 21 आतुरस्य कुतॊ निद्रा नरस्यामर्षितस्य च
     अर्थांश चिन्तयतश चापि कामयानस्य वा पुनः
 22 तद इदं समनुप्राप्तं पश्य मे ऽदय चतुष्टयम
     यस्य भागश चतुर्थॊ मे सवप्नम अह्नाय नाशयेत
 23 किंनाम दुःखं लॊके ऽसमिन पितुर वधम अनुस्मरन
     हृदयं निर्दहन मे ऽदय रात्र्यहानि न शाम्यति
 24 यथा च निहतः पापैः पिता मम विशेषतः
     परत्यक्षम अपि ते सर्वं तन मे मर्माणि कृन्तति
 25 कथं हि मादृशॊ लॊके मुहूर्तम अपि जीवति
     दरॊणॊ हतेति यद वाचः पाञ्चालानां शृणॊम्य अहम
 26 दृष्टद्युम्नम अहत्वाजौ नाहं जीवितुम उत्सहे
     स मे पितृवधाद वध्यः पाञ्चाला ये च संगताः
 27 विलापॊ भग्नसक्थस्य यस तु राज्ञॊ मया शरुतः
     स पुनर हृदयं कस्य करूरस्यापि न निर्दहेत
 28 कस्य हय अकरुणस्यापि नेत्राभ्याम अश्नु नाव्रजेत
     नृपतेर भग्नसक्थस्य शरुत्वा तादृग वचः पुनः
 29 यश चायं मित्र पक्षॊ मे मयि जीवति निर्जितः
     शॊकं मे वर्धयत्य एष वारिवेग इवार्णवम
     एकाग्रमनसॊ मे ऽदय कुतॊ निद्रा कुतः सुखम
 30 वासुदेवार्जुनाभ्यां हि तान अहं परिरक्षितान
     अविषह्यतमान मन्ये महेन्द्रेणापि मातुल
 31 न चास्मि शक्यः संयन्तुम अस्मात कार्यात कथं चन
     न तं पश्यामि लॊके ऽसमिन यॊ मां कार्यान निवर्तयेत
     इति मे निश्चिता बुद्धिर एषा साधुमता च मे
 32 वार्त्तिकैः कथ्यमानस तु मित्राणां मे पराभवः
     पाण्डवानां च विजयॊ हृदयं दहतीव मे
 33 अहं तु कदनं कृत्वा शत्रूणाम अद्य सौप्तिके
     ततॊ विश्रमिता चैव सवप्ता च विगतज्वरः
   1 [kṛpa]
      diṣṭyā te pratikartavye matir jāteyam acyuta
      na tvā vārayituṃ śakto vajrapāṇir api svayam
  2 anuyāsyāvahe tvāṃ tu prabhāte sahitāv ubhau
      adya rātrau viśramasva vimuktakavacadhvajaḥ
  3 ahaṃ tvām anuyāsmyāmi kṛtavarmā ca sātvatah
      parān abhimukhaṃ yāntaṃ rathāv āsthāya daṃśitau
  4 āvābhyāṃ sahitaḥ śatrūñ śvo 'si hantā samāgame
      vikramya rathināṃ śreṣṭha pāñcālān sapadānugān
  5 śaktas tvam asi vikrāntuṃ viśramasva niśām imām
      ciraṃ te jāgratas tāta svapa tāvan niśām imām
  6 viśrāntaś ca vinidraś ca svasthacittaś ca mānada
      sametya samare śatrūn vadhiṣyasi na saṃśayaḥ
  7 na hi tvā rathināṃ śreṣṭha pragṛhītavayāyudham
      jetum utsahate kaś cid api deveṣu pāvakiḥ
  8 kṛpeṇa sahitaṃ yāntaṃ yuktaṃ ca kṛtavarmaṇā
      ko drauṇiṃ yudhi saṃrabdhaṃ yodhayed api devarāṭ
  9 te vayaṃ pariviśrāntā vinidrā vigatajvarāḥ
      prabhātāyāṃ rajanyāṃ vai nihaniṣyāma śātravān
  10 tava hy astrāṇi divyāni mama caiva na saṃśayaḥ
     sātvato 'pi maheṣvāso nityaṃ yuddheṣu kovidaḥ
 11 te vayaṃ sahitās tāta sarvāñ śatrūn samāgatān
     prasahya samare hatvā prītiṃ prāpsyāma puṣkalām
     viśramasva tvam avyagraḥ svapa cemāṃ niśāṃ sukham
 12 ahaṃ ca kṛtavarmā ca prayāntaṃ tvāṃ narottama
     anuyāsyāva sahitau dhanvinau paratāpinau
     rathinaṃ tvarayā yāntaṃ rathāv āsthāya daṃśitau
 13 sa gatvā śibiraṃ teṣāṃ nāma viśrāvya cāhave
     tataḥ kartāsi śatrūṇāṃ yudhyatāṃ kadanaṃ mahat
 14 kṛtvā ca kadanaṃ teṣāṃ prabhāte vimale 'hani
     viharasva yathā śakraḥ sūdayitvā mahāsurān
 15 tvaṃ hi śakto raṇe jetuṃ pāñcālānāṃ varūthinīm
     daitya senām iva kruddhaḥ sarvadānava sūdanaḥ
 16 mayā tvāṃ sahitaṃ saṃkhye guptaṃ ca kṛtavartmaṇā
     na saheta vibhuḥ sākṣād vajrapāṇir api svayam
 17 na cāhaṃ samare tāta kṛtavarmā tathaiva ca
     anirjitya raṇe pāṇḍdūn vyapayāsyāva karhi cit
 18 hatvā ca samare kṣudrān pāñcālān pāṇḍubhiḥ saha
     nivartiṣyāmahe sarve hatā vā svargagā vayam
 19 sarvopāyaiḥ sahāyās te prabhāte vayam eva hi
     satyam etan mahābāho prabravīmi tavānagha
 20 evam uktas tato drauṇir mātulena hitaṃ vacaḥ
     abravīn mātulaṃ rājan krodhād udvṛtya locane
 21 āturasya kuto nidrā narasyāmarṣitasya ca
     arthāṃś cintayataś cāpi kāmayānasya vā punaḥ
 22 tad idaṃ samanuprāptaṃ paśya me 'dya catuṣṭayam
     yasya bhāgaś caturtho me svapnam ahnāya nāśayet
 23 kiṃnāma duḥkhaṃ loke 'smin pitur vadham anusmaran
     hṛdayaṃ nirdahan me 'dya rātryahāni na śāmyati
 24 yathā ca nihataḥ pāpaiḥ pitā mama viśeṣataḥ
     pratyakṣam api te sarvaṃ tan me marmāṇi kṛntati
 25 kathaṃ hi mādṛśo loke muhūrtam api jīvati
     droṇo hateti yad vācaḥ pāñcālānāṃ śṛṇomy aham
 26 dṛṣṭadyumnam ahatvājau nāhaṃ jīvitum utsahe
     sa me pitṛvadhād vadhyaḥ pāñcālā ye ca saṃgatāḥ
 27 vilāpo bhagnasakthasya yas tu rājño mayā śrutaḥ
     sa punar hṛdayaṃ kasya krūrasyāpi na nirdahet
 28 kasya hy akaruṇasyāpi netrābhyām aśnu nāvrajet
     nṛpater bhagnasakthasya śrutvā tādṛg vacaḥ punaḥ
 29 yaś cāyaṃ mitra pakṣo me mayi jīvati nirjitaḥ
     śokaṃ me vardhayaty eṣa vārivega ivārṇavam
     ekāgramanaso me 'dya kuto nidrā kutaḥ sukham
 30 vāsudevārjunābhyāṃ hi tān ahaṃ parirakṣitān
     aviṣahyatamān manye mahendreṇāpi mātula
 31 na cāsmi śakyaḥ saṃyantum asmāt kāryāt kathaṃ cana
     na taṃ paśyāmi loke 'smin yo māṃ kāryān nivartayet
     iti me niścitā buddhir eṣā sādhumatā ca me
 32 vārttikaiḥ kathyamānas tu mitrāṇāṃ me parābhavaḥ
     pāṇḍavānāṃ ca vijayo hṛdayaṃ dahatīva me
 33 ahaṃ tu kadanaṃ kṛtvā śatrūṇām adya sauptike
     tato viśramitā caiva svaptā ca vigatajvaraḥ

Book 10 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 10
Chapter 5

  1 [क]
      शुश्रूषुर अपि दुर्मेधाः पुरुषॊ ऽनियतेन्द्रियः
      नालं वेदयितुं कृत्स्नौ धर्मार्थाव इति मे मतिः
  2 तथैव तावन मेधावी विनयं यॊ न शिक्षति
      न च किं चन जानाति सॊ ऽपि धर्मार्थनिश्चयम
  3 शुश्रूषुस तव एव मेधावी पुरुषॊ नियतेन्द्रियः
      जानीयाद आगमान सर्वान गराह्यं च न विरॊधयेत
  4 अनेयस तव अवमानी यॊ दुरात्मा पापपूरुषः
      दिष्टम उत्सृज्य कल्याणं करॊति बहु पापकम
  5 नाथवन्तं तु सुहृदः परतिषेधन्ति पातकात
      निवर्तते तु लक्ष्मीवान नालक्ष्मीवान निवर्तते
  6 यथा हय उच्चावचैर वाक्यैः कषिप्तचित्तॊ नियम्यते
      तथैव सुहृदा शक्यॊ न शक्यस तव अवसीदति
  7 तथैव सुहृदं पराज्ञं कुर्वाणं कर्म पापकम
      पराज्ञाः संप्रतिषेधन्ते यथाशक्ति पुनः पुनः
  8 स कल्याणे मतिं कृत्वा नियम्यात्मानम आत्मना
      कुरु मे वचनं तात येन पश्चान न तप्यसे
  9 न वधः पूज्यते लॊके सुप्तानाम इह धर्मतः
      तथैव नयस्तशस्त्राणां विमुक्तरथवाजिनाम
  10 ये च बरूयुस तवास्मीति ये च सयुः शरणागताः
     विमुक्तमूर्धजा ये च ये चापि हतवाहनाः
 11 अद्य सवप्स्यन्ति पाञ्चाला विमुक्तकवचा विभॊ
     विश्वस्ता रजनीं सर्वे परेता इव विचेतसः
 12 यस तेषां तदवस्थानां दरुह्येत पुरुषॊ ऽनृजुः
     वयक्तं स नरके मज्जेद अगाधे विपुले ऽपलवे
 13 सर्वास्त्रविदुषां लॊके शरेष्ठस तवम असि विश्रुतः
     न च ते जातु लॊके ऽसमिन सुसूक्ष्मम अपि किल्बिषम
 14 तवं पुनः सूर्यसंकाशः शवॊभूत उदिते रवौ
     परकाशे सर्वभूतानां विजेता युधि शात्रवान
 15 असंभावित रूपं हि तवयि कर्म विगर्हितम
     शुक्ले रक्तम इव नयस्तं भवेद इति मतिर मम
 16 [अष्व]
     एवम एतद यथात्थ तवम अनुशास्मीह मातुल
     तैस तु पूर्वमयं सेतुः शतधा विदली कृतः
 17 परत्यक्षं भूमिपालानां भवतां चापि संनिधौ
     नयस्तशस्त्रॊ मम पिता धृष्टद्युम्नेन पातितः
 18 कर्णश च पतिते चक्रे रथस्य रथिनां वरः
     उत्तमे वयसने सन्नॊ हतॊ गाण्डीवधन्वना
 19 तथा शांतनवॊ भीष्मॊ नयस्तशस्त्रॊ निरायुधः
     शिखण्डिनं पुरस्कृत्य हतॊ गाण्डीवधन्वना
 20 भूरिश्रवा महेष्वासस तथा पराय गतॊ रणे
     करॊशतां भूमिपालानां युयुधानेन पातितः
 21 दुर्यॊधनश च भीमेन समेत्य गदया मृधे
     पश्यतां भूमिपालानाम अधर्मेण निपातितः
 22 एकाकी बहुभिस तत्र परिवार्य महारथैः
     अधर्मेण नरव्याघ्रॊ भीमसेनेन पातितः
 23 विलापॊ भग्नसक्थस्य यॊ मे राज्ञः परिश्रुतः
     वार्त्तिकानां कथयतां स मे मर्माणि कृन्तति
 24 एवम अधार्मिकाः पापाः पाञ्चाला भिन्नसेतवः
     तान एवं भिन्नमर्यादान किं भवान न विगर्हति
 25 पितृहन्तॄन अहं हत्वा पाञ्चालान निशि सौप्तिके
     कामं कीटः पतंगॊ वा जन्म पराप्य भवामि वै
 26 तवरे चाहम अनेनाद्य यद इदं मे चिकीर्षितम
     तस्य मे तवरमाणस्य कुतॊ निद्रा कुतः सुखम
 27 न स जातः पुमाँल लॊके कश चिन न च भविष्यति
     यॊ मे वयावर्तयेद एतां वधे तेषां कृतां मतिम
 28 [स]
     एवम उक्त्वा महाराज दरॊणपुत्रः परतापवान
     एकान्ते यॊजयित्वाश्वान परायाद अभिमुखः परान
 29 तम अब्रूतां महात्मानौ भॊजशारद्वताव उभौ
     किम अयं सयन्दनॊ युक्तः किं च कार्यं चिकीर्षितम
 30 एकसार्थं परयातौ सवस तवया सह नरर्षभ
     समदुःखसुखौ चैव नावां शङ्कितुम अर्हसि
 31 अश्वत्थामा तु संक्रुद्धः पितुर वधम अनुस्मरन
     ताभ्यां तथ्यं तदाचख्यौ यद अस्यात्म चिकीर्षितम
 32 हत्वा शतसहस्राणि यॊधानां निशितैः शरैः
     नयस्तशस्त्रॊ मम पिता धृष्टद्युम्नेन पातितः
 33 तं तथैव हनिष्यामि नयस्तवर्माणम अद्य वै
     पुत्रं पाञ्चालराजस्य पापं पापेन कर्मणा
 34 कथं च निहतः पापः पाञ्चालः पशुवन मया
     शस्त्राहव जितां लॊकान पराप्नुयाद इति मे मतिः
 35 कषिप्रं संनद्ध कवचौ सखड्गाव आत्तकार्मुकौ
     समास्थाय परतीक्षेतां रथवर्यौ परंतपौ
 36 इत्य उक्त्वा रथम आस्थाय परायाद अभिमुखः परान
     तम अन्वगात कृपॊ राजन कृतवर्मा च सात्वतः
 37 ते परयाता वयरॊचन्त परान अभिमुखास तरयः
     हूयमाना यथा यज्ञे समिद्धा हव्यवाहनाः
 38 ययुश च शिबिरं तेषां संप्रसुप्त जनं विभॊ
     दवारदेशं तु संप्राप्य दरौणिस तस्थौ रथॊत्तमे
   1 [k]
      śuśrūṣur api durmedhāḥ puruṣo 'niyatendriyaḥ
      nālaṃ vedayituṃ kṛtsnau dharmārthāv iti me matiḥ
  2 tathaiva tāvan medhāvī vinayaṃ yo na śikṣati
      na ca kiṃ cana jānāti so 'pi dharmārthaniścayam
  3 śuśrūṣus tv eva medhāvī puruṣo niyatendriyaḥ
      jānīyād āgamān sarvān grāhyaṃ ca na virodhayet
  4 aneyas tv avamānī yo durātmā pāpapūruṣaḥ
      diṣṭam utsṛjya kalyāṇaṃ karoti bahu pāpakam
  5 nāthavantaṃ tu suhṛdaḥ pratiṣedhanti pātakāt
      nivartate tu lakṣmīvān nālakṣmīvān nivartate
  6 yathā hy uccāvacair vākyaiḥ kṣiptacitto niyamyate
      tathaiva suhṛdā śakyo na śakyas tv avasīdati
  7 tathaiva suhṛdaṃ prājñaṃ kurvāṇaṃ karma pāpakam
      prājñāḥ saṃpratiṣedhante yathāśakti punaḥ punaḥ
  8 sa kalyāṇe matiṃ kṛtvā niyamyātmānam ātmanā
      kuru me vacanaṃ tāta yena paścān na tapyase
  9 na vadhaḥ pūjyate loke suptānām iha dharmataḥ
      tathaiva nyastaśastrāṇāṃ vimuktarathavājinām
  10 ye ca brūyus tavāsmīti ye ca syuḥ śaraṇāgatāḥ
     vimuktamūrdhajā ye ca ye cāpi hatavāhanāḥ
 11 adya svapsyanti pāñcālā vimuktakavacā vibho
     viśvastā rajanīṃ sarve pretā iva vicetasaḥ
 12 yas teṣāṃ tadavasthānāṃ druhyeta puruṣo 'nṛjuḥ
     vyaktaṃ sa narake majjed agādhe vipule 'plave
 13 sarvāstraviduṣāṃ loke śreṣṭhas tvam asi viśrutaḥ
     na ca te jātu loke 'smin susūkṣmam api kilbiṣam
 14 tvaṃ punaḥ sūryasaṃkāśaḥ śvobhūta udite ravau
     prakāśe sarvabhūtānāṃ vijetā yudhi śātravān
 15 asaṃbhāvita rūpaṃ hi tvayi karma vigarhitam
     śukle raktam iva nyastaṃ bhaved iti matir mama
 16 [aṣv]
     evam etad yathāttha tvam anuśāsmīha mātula
     tais tu pūrvamayaṃ setuḥ śatadhā vidalī kṛtaḥ
 17 pratyakṣaṃ bhūmipālānāṃ bhavatāṃ cāpi saṃnidhau
     nyastaśastro mama pitā dhṛṣṭadyumnena pātitaḥ
 18 karṇaś ca patite cakre rathasya rathināṃ varaḥ
     uttame vyasane sanno hato gāṇḍīvadhanvanā
 19 tathā śāṃtanavo bhīṣmo nyastaśastro nirāyudhaḥ
     śikhaṇḍinaṃ puraskṛtya hato gāṇḍīvadhanvanā
 20 bhūriśravā maheṣvāsas tathā prāya gato raṇe
     krośatāṃ bhūmipālānāṃ yuyudhānena pātitaḥ
 21 duryodhanaś ca bhīmena sametya gadayā mṛdhe
     paśyatāṃ bhūmipālānām adharmeṇa nipātitaḥ
 22 ekākī bahubhis tatra parivārya mahārathaiḥ
     adharmeṇa naravyāghro bhīmasenena pātitaḥ
 23 vilāpo bhagnasakthasya yo me rājñaḥ pariśrutaḥ
     vārttikānāṃ kathayatāṃ sa me marmāṇi kṛntati
 24 evam adhārmikāḥ pāpāḥ pāñcālā bhinnasetavaḥ
     tān evaṃ bhinnamaryādān kiṃ bhavān na vigarhati
 25 pitṛhantṝn ahaṃ hatvā pāñcālān niśi sauptike
     kāmaṃ kīṭaḥ pataṃgo vā janma prāpya bhavāmi vai
 26 tvare cāham anenādya yad idaṃ me cikīrṣitam
     tasya me tvaramāṇasya kuto nidrā kutaḥ sukham
 27 na sa jātaḥ pumāṁl loke kaś cin na ca bhaviṣyati
     yo me vyāvartayed etāṃ vadhe teṣāṃ kṛtāṃ matim
 28 [s]
     evam uktvā mahārāja droṇaputraḥ pratāpavān
     ekānte yojayitvāśvān prāyād abhimukhaḥ parān
 29 tam abrūtāṃ mahātmānau bhojaśāradvatāv ubhau
     kim ayaṃ syandano yuktaḥ kiṃ ca kāryaṃ cikīrṣitam
 30 ekasārthaṃ prayātau svas tvayā saha nararṣabha
     samaduḥkhasukhau caiva nāvāṃ śaṅkitum arhasi
 31 aśvatthāmā tu saṃkruddhaḥ pitur vadham anusmaran
     tābhyāṃ tathyaṃ tadācakhyau yad asyātma cikīrṣitam
 32 hatvā śatasahasrāṇi yodhānāṃ niśitaiḥ śaraiḥ
     nyastaśastro mama pitā dhṛṣṭadyumnena pātitaḥ
 33 taṃ tathaiva haniṣyāmi nyastavarmāṇam adya vai
     putraṃ pāñcālarājasya pāpaṃ pāpena karmaṇā
 34 kathaṃ ca nihataḥ pāpaḥ pāñcālaḥ paśuvan mayā
     śastrāhava jitāṃ lokān prāpnuyād iti me matiḥ
 35 kṣipraṃ saṃnaddha kavacau sakhaḍgāv āttakārmukau
     samāsthāya pratīkṣetāṃ rathavaryau paraṃtapau
 36 ity uktvā ratham āsthāya prāyād abhimukhaḥ parān
     tam anvagāt kṛpo rājan kṛtavarmā ca sātvataḥ
 37 te prayātā vyarocanta parān abhimukhās trayaḥ
     hūyamānā yathā yajñe samiddhā havyavāhanāḥ
 38 yayuś ca śibiraṃ teṣāṃ saṃprasupta janaṃ vibho
     dvāradeśaṃ tu saṃprāpya drauṇis tasthau rathottame

Book 10 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 10
Chapter 6

  1 [धृ]
      दवारदेशे ततॊ दरौणिम अवस्थितम अवेक्ष्य तौ
      अकुर्वतां भॊजकृपौ किं संजय वदस्व मे
  2 [स]
      कृतवर्माणम आमन्त्र्य कृपं च स महारथम
      दरौणिर मन्युपरीतात्मा शिबिर दवारम आसदत
  3 तत्र भूतं महाकायं चन्द्रार्कसदृशद्युतिम
      सॊ ऽपश्यद दवारम आवृत्य तिष्ठन्तं लॊमहर्षणम
  4 वसानं चर्मवैयाघ्रं महारुधिरविस्रवम
      कृष्णाजिनॊत्तरासङ्गं नागयज्ञॊपवीतिनम
  5 बाहुभिः सवायतैः पीनैर नानाप्रहरणॊद्यतैः
      बद्धाङ्गद महासर्पं जवालामाला कुलाननम
  6 दंष्ट्राकराल वदनं वयादितास्यं भयावहम
      नयनानां सहस्रैश च विचित्रैर अभिभूषितम
  7 नैव तस्य वपुः शक्यं परवक्तुं वेष एव वा
      सर्वथा तु तद आलक्ष्य सफुटेयुर अपि पर्वताः
  8 तस्यास्यान नासिकाभ्यां च शरवणाभ्यां च सर्वशः
      तेभ्यश चाक्षि सहस्रेभ्यः परादुरासन महार्चिषः
  9 तथा तेजॊ मरीचिभ्यः शङ्खचक्रगदाधराः
      परादुरासन हृषीकेशाः शतशॊ ऽथ सहस्रशः
  10 तद अत्यद्भुतम आलॊक्य भूतं लॊकभयंकरम
     दरौणिर अव्यथितॊ दिव्यैर अस्त्रवर्षैर अवाकिरत
 11 दरौणिमुक्ताञ शरांस तांस तु तद भूतं महद अग्रसत
     उदधेर इव वार्यॊघान पावकॊ वडवामुखः
 12 अश्वत्थामा तु संप्रेक्ष्य ताञ शरौघान निरर्थकान
     रथशक्तिं मुमॊचास्मै दीप्ताम अग्निशिखाम इव
 13 सा तदाहत्य दीप्ताग्रा रथशक्तिर अशीर्यत
     युगान्ते सूर्यम आहत्य महॊक्लेव दिवश चयुता
 14 अथ हेमत्सरुं दिव्यं खड्गम आकाशवर्चसम
     कॊशात समुद्बबर्हाशु बिलाद दीप्तम इवॊरगम
 15 ततः खड्गवरं धीमान भूताय पराहिणॊत तदा
     स तदासाद्य भूतं वै विलयं तूलवद ययौ
 16 ततः स कुपितॊ दरौणिर इन्द्रकेतुनिभां गदाम
     जवलन्तीं पराहिणॊत तस्मै भूतं ताम अपि चाग्रसत
 17 ततः सर्वायुधाभावे वीक्षमाणस ततस ततः
     अपश्यत कृतम आकाशम अनाकाशं जनार्दनैः
 18 तद अद्भुततमं दृष्ट्वा दरॊणपुत्रॊ निरायुधः
     अब्रवीद अभिसंतप्तः कृप वाक्यम अनुस्मरन
 19 बरुवताम अप्रियं पथ्यं सुहृदां न शृणॊति यः
     स शॊचत्य आपदं पराप्य यथाहम अतिवर्त्य तौ
 20 शास्त्रदृष्टान अवध्यान यः समतीत्य जिघांसति
     स पथः परच्युतॊ धर्म्यात कुपथं परतिपद्यते
 21 गॊब्राह्मण नृप सत्रीषु सख्युर मातुर गुरॊस तथा
     वृद्धबाल जडान्धेषु सुप्त भीतॊत्थितेषु च
 22 मत्तॊन्मत्त परमत्तेषु न शस्त्राण्य उपधारयेत
     इत्य एवं गुरुभिः पूर्वम उपदिष्टं नृणां सदा
 23 सॊ ऽहम उत्क्रम्य पन्थानं शास्त्रदृष्टं सनातनम
     अमार्गेणैवम आरभ्य घॊराम आपदम आगतः
 24 तां चापदं घॊरतरां परवदन्ति मनीषिणः
     यद उद्यम्य महत कृत्यं भयाद अपि निवर्तते
 25 अशक्यं चैव कः कर्तुं शक्तः शक्तिबलाद इह
     न हि दैवाद गरीयॊ वै मानुषं कर्म कथ्यते
 26 मानुषं कुर्वतः कर्म यदि दैवान न सिध्यति
     स पथः परच्युतॊ धर्म्याद विपदं परतिपद्यते
 27 परतिघातं हय अविज्ञातं परवदन्ति मनीषिणः
     यद आरभ्य करियां कां चिद भयाद इह निवर्तते
 28 तद इदं दुष्प्रणीतेन भयं मां समुपस्थितम
     न हि दरॊण सुतः संख्ये निवर्तेत कथं चन
 29 इदं च सुमहद भूतं दैवदण्डम इवॊद्यतम
     न चैतद अभिजानामि चिन्तयन्न अपि सर्वथा
 30 धरुवं येयम अधर्मे मे परवृत्ता कलुषा मतिः
     तस्याः फलम इदं घॊरं परतिघाताय दृश्यते
 31 तद इदं दैवविहितं मम संख्ये निवर्तनम
     नान्यत्र दैवाद उद्यन्तुम इह शक्यं कथं चन
 32 सॊ ऽहम अद्य महादेवं परपद्ये शरणं परभुम
     दैवदण्डम इमं घॊरं स हि मे नाशयिष्यति
 33 कपर्दिनं परपद्याथ देवदेवम उमापतिम
     कपालमालिनं रुद्रं भग नेत्रहरं हरम
 34 स हि देवॊ ऽतयगाद देवांस तपसा विक्रमेण च
     तस्माच छरणम अभ्येष्ये गिरिशं शूलपाणिनम
   1 [dhṛ]
      dvāradeśe tato drauṇim avasthitam avekṣya tau
      akurvatāṃ bhojakṛpau kiṃ saṃjaya vadasva me
  2 [s]
      kṛtavarmāṇam āmantrya kṛpaṃ ca sa mahāratham
      drauṇir manyuparītātmā śibira dvāram āsadat
  3 tatra bhūtaṃ mahākāyaṃ candrārkasadṛśadyutim
      so 'paśyad dvāram āvṛtya tiṣṭhantaṃ lomaharṣaṇam
  4 vasānaṃ carmavaiyāghraṃ mahārudhiravisravam
      kṛṣṇājinottarāsaṅgaṃ nāgayajñopavītinam
  5 bāhubhiḥ svāyataiḥ pīnair nānāpraharaṇodyataiḥ
      baddhāṅgada mahāsarpaṃ jvālāmālā kulānanam
  6 daṃṣṭrākarāla vadanaṃ vyāditāsyaṃ bhayāvaham
      nayanānāṃ sahasraiś ca vicitrair abhibhūṣitam
  7 naiva tasya vapuḥ śakyaṃ pravaktuṃ veṣa eva vā
      sarvathā tu tad ālakṣya sphuṭeyur api parvatāḥ
  8 tasyāsyān nāsikābhyāṃ ca śravaṇābhyāṃ ca sarvaśaḥ
      tebhyaś cākṣi sahasrebhyaḥ prādurāsan mahārciṣaḥ
  9 tathā tejo marīcibhyaḥ śaṅkhacakragadādharāḥ
      prādurāsan hṛṣīkeśāḥ śataśo 'tha sahasraśaḥ
  10 tad atyadbhutam ālokya bhūtaṃ lokabhayaṃkaram
     drauṇir avyathito divyair astravarṣair avākirat
 11 drauṇimuktāñ śarāṃs tāṃs tu tad bhūtaṃ mahad agrasat
     udadher iva vāryoghān pāvako vaḍavāmukhaḥ
 12 aśvatthāmā tu saṃprekṣya tāñ śaraughān nirarthakān
     rathaśaktiṃ mumocāsmai dīptām agniśikhām iva
 13 sā tadāhatya dīptāgrā rathaśaktir aśīryata
     yugānte sūryam āhatya mahokleva divaś cyutā
 14 atha hematsaruṃ divyaṃ khaḍgam ākāśavarcasam
     kośāt samudbabarhāśu bilād dīptam ivoragam
 15 tataḥ khaḍgavaraṃ dhīmān bhūtāya prāhiṇot tadā
     sa tadāsādya bhūtaṃ vai vilayaṃ tūlavad yayau
 16 tataḥ sa kupito drauṇir indraketunibhāṃ gadām
     jvalantīṃ prāhiṇot tasmai bhūtaṃ tām api cāgrasat
 17 tataḥ sarvāyudhābhāve vīkṣamāṇas tatas tataḥ
     apaśyat kṛtam ākāśam anākāśaṃ janārdanaiḥ
 18 tad adbhutatamaṃ dṛṣṭvā droṇaputro nirāyudhaḥ
     abravīd abhisaṃtaptaḥ kṛpa vākyam anusmaran
 19 bruvatām apriyaṃ pathyaṃ suhṛdāṃ na śṛṇoti yaḥ
     sa śocaty āpadaṃ prāpya yathāham ativartya tau
 20 śāstradṛṣṭān avadhyān yaḥ samatītya jighāṃsati
     sa pathaḥ pracyuto dharmyāt kupathaṃ pratipadyate
 21 gobrāhmaṇa nṛpa strīṣu sakhyur mātur guros tathā
     vṛddhabāla jaḍāndheṣu supta bhītotthiteṣu ca
 22 mattonmatta pramatteṣu na śastrāṇy upadhārayet
     ity evaṃ gurubhiḥ pūrvam upadiṣṭaṃ nṛṇāṃ sadā
 23 so 'ham utkramya panthānaṃ śāstradṛṣṭaṃ sanātanam
     amārgeṇaivam ārabhya ghorām āpadam āgataḥ
 24 tāṃ cāpadaṃ ghoratarāṃ pravadanti manīṣiṇaḥ
     yad udyamya mahat kṛtyaṃ bhayād api nivartate
 25 aśakyaṃ caiva kaḥ kartuṃ śaktaḥ śaktibalād iha
     na hi daivād garīyo vai mānuṣaṃ karma kathyate
 26 mānuṣaṃ kurvataḥ karma yadi daivān na sidhyati
     sa pathaḥ pracyuto dharmyād vipadaṃ pratipadyate
 27 pratighātaṃ hy avijñātaṃ pravadanti manīṣiṇaḥ
     yad ārabhya kriyāṃ kāṃ cid bhayād iha nivartate
 28 tad idaṃ duṣpraṇītena bhayaṃ māṃ samupasthitam
     na hi droṇa sutaḥ saṃkhye nivarteta kathaṃ cana
 29 idaṃ ca sumahad bhūtaṃ daivadaṇḍam ivodyatam
     na caitad abhijānāmi cintayann api sarvathā
 30 dhruvaṃ yeyam adharme me pravṛttā kaluṣā matiḥ
     tasyāḥ phalam idaṃ ghoraṃ pratighātāya dṛśyate
 31 tad idaṃ daivavihitaṃ mama saṃkhye nivartanam
     nānyatra daivād udyantum iha śakyaṃ kathaṃ cana
 32 so 'ham adya mahādevaṃ prapadye śaraṇaṃ prabhum
     daivadaṇḍam imaṃ ghoraṃ sa hi me nāśayiṣyati
 33 kapardinaṃ prapadyātha devadevam umāpatim
     kapālamālinaṃ rudraṃ bhaga netraharaṃ haram
 34 sa hi devo 'tyagād devāṃs tapasā vikrameṇa ca
     tasmāc charaṇam abhyeṣye giriśaṃ śūlapāṇinam

Book 10 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 10
Chapter 7

  1 [स]
      स एवं चिन्तयित्वा तु दरॊणपुत्रॊ विशां पते
      अवतीर्य रथॊपस्थाद दध्यौ संप्रयतः सथितः
  2 [द]
      उग्रं सथाणुं शिवं रुद्रं शर्वम ईशानम ईश्वरम
      गिरिशं वरदं देवं भवं भावनम अव्ययम
  3 शितिकण्ठम अजं शक्रं करथं करतुहरं हरम
      विश्वरूपं विरूपाक्षं बहुरूपम उमापतिम
  4 शमशानवासिनं दृप्तं महागणपतिं परभुम
      खट्वाङ्गधारिणं मुण्डं जटिलं बरह्मचारिणम
  5 मनसाप्य असुचिन्त्येन दुष्करेणाल्प चेतसा
      सॊ ऽहम आत्मॊपहारेण यक्ष्ये तरिपुरघातिनम
  6 सतुतं सतुत्यं सतूयमानम अमॊघं चर्म वाससम
      विलॊहितं नीलकण्ठम अपृक्थं दुर्निवारणम
  7 शुक्रं विश्वसृजं बरह्म बरह्मचारिणम एव च
      वरतवन्तं तपॊनित्यम अनन्तं तपतां गतिम
  8 बहुरूपं गणाध्यक्षं तयक्षं पारिषद परियम
      गणाध्यक्षेक्षित मुखं गौरी हृदयबल्लभम
  9 कुमार पितरं पिङ्गं गॊवृषॊत्तम वाहनम
      तनु वाससम अत्युग्रम उमा भूषणतत्परम
  10 परं परेभ्यः परमं परं यस्मान न विद्यते
     इष्वस्त्रॊत्तमभर्तारं दिग अन्तं चैव दक्षिणम
 11 हिरण्यकवचं देवं चन्द्र मौलिविभूषितम
     परपद्ये शरणं देवं परमेण समाधिना
 12 इमां चाप्य आपदं घॊरां तराम्य अद्य सुदुस्तराम
     सर्वभूतॊपहारेण यक्ष्ये ऽहं शुचिना शुचिम
 13 इति तस्य वयवसितं जञात्वा तयागात्मकं मनः
     पुरस्तात काञ्चनी वेदिः परादुरासीन महात्मनः
 14 तस्यां वेद्यां तदा राजंश चित्रभानुर अजायत
     दयां दिशॊ विदिशः खं च जवालाभिर अभिपूरयन
 15 दीप्तास्य नयनाश चात्र नैकपादशिरॊ भुजाः
     दविपशैलप्रतीकाशाः परादुरासन महाननाः
 16 शववराहॊष्ट्र रूपाश च हयगॊमायु गॊमुखाः
     ऋक्षमार्जार वदना वयाघ्रद्वीपिमुखास तथा
 17 काकवक्त्राः पलव मुखाः शुकवक्त्रास तथैव च
     महाजगर वक्त्राश च हंसवक्त्राः सितप्रभाः
 18 दार्वाघाट मुखाश चैव चाष वक्त्राश च भारत
     कूर्मनक्रमुखाश चैव शिशुमार मुखास तथा
 19 महामकर वक्त्राश च तिमिवक्त्रास तथैव च
     हरि वक्त्राः करौञ्चमुखाः कपॊतेभ मुखास तथा
 20 पारावत मुखाश चैव मद्गुवक्त्रास तथैव च
     पाणिकर्णाः सहस्राक्षास तथैव च शतॊदराः
 21 निर्मांसाः कॊक वत्राश च शयेनवक्त्राश च भारत
     तथैवाशिरसॊ राजन्न ऋक्षवत्राश च भीषणाः
 22 परदीप्तनेत्रजिह्वाश च जवाला वक्त्रास तथैव च
     मेषवक्त्रास तथैवान्ये तहा छाग मुखा नृप
 23 शङ्खाभाः शङ्खवक्त्राश च शङ्खकर्णास तथैव च
     शङ्खमाला परिकराः शङ्खध्वनि समस्वनाः
 24 जटाधराः पञ्च शिखास तथा मुण्डाः कृशॊदराः
     चतुर्दंष्ट्राश चतुर्जिह्वाः शङ्कुकर्णाः किरीटिनः
 25 मौली धराश च राजेन्द्र तथाकुञ्चित मूर्धजाः
     उष्णीषिणॊ मुकुटिनश चारु वक्त्राः सवलंकृताः
 26 पद्मॊत्पलापीड धरास तथा कुमुदधारिणः
     माहात्म्येन च संयुक्ताः शतशॊ ऽथ सहस्रशः
 27 शतघ्नी चक्रहस्ताश च तथा मुसलपाणयः
     भुशुण्डी पाशहस्ताश च गदाहस्ताश च भारत
 28 पृष्ठेषु बद्धॊषुधयश चित्रबाणा रणॊत्कटाः
     सध्वजाः सपताकाश च सघण्टाः सपरश्वधाः
 29 महापाशॊद्यत करास तथा लगुड पाणयः
     सथूणा हस्ताः खड्गहस्ताः सर्पॊच्छ्रितकिरीटिनः
     महासर्पाङ्गद धराश चित्राभरण धारिणः
 30 रजॊध्वस्ताः पङ्कदिग्धाः सर्वे शुक्लाम्बर सरजः
     नीलाङ्गाः कमलाङ्गाश च मुण्डवक्त्रास तथैव च
 31 भेरीशङ्खमृदङ्गांस ते झर्झरानक गॊमुखान
     अवादयन पारिषदाः परहृष्टाः कनकप्रभाः
 32 गायमानास तथैवान्ये नृत्यमानास तथापरे
     लङ्घयन्तः पलवन्तश च वल्गन्तश च महाबलाः
 33 धावन्तॊ जवनाश चण्डाः पवनॊद्धूत मूर्धजाः
     मत्ता इव महानागा विनदन्तॊ मुहुर मुहुः
 34 सुभीमा घॊररूपाश च शूलपट्टिशपाणयः
     नाना विराग वसनाश चित्रमाल्यानुलेपनाः
 35 रत्नचित्राङ्गद धराः समुद्यतकरास तथा
     हन्तारॊ दविषतां शूराः परसह्यासह्य विक्रमाः
 36 पातारॊ ऽसृग वसाद्यानां मांसान्त्र कृतभॊजनाः
     चूडालाः कर्णिकालाश च परकृशाः पिठरॊदराः
 37 अतिह्रस्वातिदीर्घाश च परबलाश चातिभैरवाः
     विकटाः काललम्बौष्ठा बृहच छेफास्थि पिण्डिकाः
 38 महार्हनाना मुकुटा मुण्डाश च जटिलाः परे
     सार्केन्दु गरहनक्षत्रां दयां कुर्युर ये महीतले
 39 उत्सहेरंश च ये हन्तुं भूतग्रामं चतुर्विधम
     ये च वीतभया नित्यं हरस्य भरुकुटी भटाः
 40 कामकार कराः सिद्धास तरैलॊक्यस्येश्वरेश्वराः
     नित्यानन्द परमुदिता वाग ईशा वीतमत्सराः
 41 पराप्याष्ट गुणम ऐश्वर्यं ये न यान्ति च विस्मयम
     येषां विस्मयते नित्यं भगवान कर्मभिर हरः
 42 मनॊवाक कर्मभिर भक्तैर नित्यम आराधितश च यैः
     मनॊवाक कर्मभिर भक्तान पाति पुत्रान इवौरसान
 43 पिबन्तॊ ऽसृग वसास तव अन्ये करुद्धा बरह्म दविषां सदा
     चतुविंशात्मकं सॊमं ये पिबन्ति च नित्यदा
 44 शरुतेन बरह्मचर्येण तपसा च दमेन च
     ये समाराध्य शूलाङ्कं भव सायुज्यम आगताः
 45 यैर आत्मभूतैर भगवान पार्वत्या च महेश्वरः
     सह भूतगणान भुङ्क्ते भूतभव्य भवत परभुः
 46 नाना विचित्रहसित कष्वेडितॊत्क्रुष्ट गर्जितैः
     संनादयन्तस ते विश्वम अश्वत्थामानम अभ्ययुः
 47 संस्तुवन्तॊ महादेवं भाः कुर्वाणाः सुवर्चसः
     विवर्धयिषवॊ दरौणेर महिमानं महात्मनः
 48 जिज्ञासमानास तत तेजः सौप्तिकं च दिदृक्षवः
     भीमॊग्रपरिघालातशूलपट्टिशपाणयः
     घॊररूपाः समाजग्मुर भूतसंघाः समन्ततः
 49 जनयेयुर भयं ये सम तरैलॊक्यस्यापि दर्शनात
     तान परेक्षमाणॊ ऽपि वयथां न चकार महाबलः
 50 अथ दरौणिर धनुष्पाणिर बद्धगॊधाङ्गुलि तरवान
     सवयम एवात्मनात्मानम उपहारम उपाहरत
 51 धनूंषि समिधस तत्र पवित्राणि शिताः शराः
     हविर आत्मवतश चात्मा तस्मिन भारत कर्मणि
 52 ततः सौम्येन मन्त्रेण दरॊणपुत्रः परतापवान
     उपहारं महामन्युर अथात्मानम उपाहरत
 53 तं रुद्रं रौद्रकर्माणं रौद्रैः कर्मभिर अच्युतम
     अभिष्टुत्य महात्मानम इत्य उवाच कृताज्ञ्जलिः
 54 इमम आत्मानम अद्याहं जातम आङ्गिरसे कुले
     अग्नौ जुहॊमि भगवन परतिगृह्णीष्व मां बलिम
 55 भवद्भक्त्या महादेव परमेण समाधिना
     अस्याम आपदि विश्वात्नन्न उपाकुर्मि तवाग्रतः
 56 तवयि सर्वाणि भूतानि सर्वभूतेषु चासि वै
     गुणानां हि परधानानाम एकत्वं तवयि तिष्ठति
 57 सर्वभूताशयविभॊ हविर भूतम उपस्थितम
     परतिगृहाण मां देवयद्य अशक्याः परे मया
 58 इत्य उक्त्वा दरौणिर आस्थाय तां वेदीं दीप्तपावकाम
     संत्यक्तात्मा समारुह्य कृष्णवर्त्मन्य उपाविशत
 59 तम ऊर्ध्वबाहुं निश्चेष्टं दृष्ट्वा हविर उपस्थितम
     अब्रवीद भगवान साक्षान महादेवॊ हसन्न इव
 60 सत्यशौचार्जव तयागैस तपसा नियमेन च
     कषान्त्या भक्त्या च धृत्या च बुद्ध्या च वचसा तथा
 61 यथावद अहम आराद्धः कृष्णेनाक्लिष्टकर्मणा
     तस्माद इष्टतमः कृष्णाद अन्यॊ मम न विद्यते
 62 कुर्वता तस्य संमानं तवां च जिज्ञासता मया
     पाञ्चालाः सहसा गुप्ता मायाश च बहुशः कृताः
 63 कृतस तस्यैष संमानः पाञ्चालान रक्षता मया
     अभिभूतास तु कालेन नैषाम अद्यास्ति जीवितम
 64 एवम उक्त्वा महेष्वासं भगवान आत्मनस तनुम
     आविवेश ददौ चास्मै विमलं खड्गम उत्तमम
 65 अथाविष्टॊ भगवता भूयॊ जज्वाल तेजसा
     वर्ष्मवांश चाभवद युद्धे देव सृष्टेन तेजसा
 66 तम अदृश्यानि भूतानि रक्षांसि च समाद्रवन
     अभितः शत्रुशिबिरं यान्तं साक्षाद इवेश्वरम
   1 [s]
      sa evaṃ cintayitvā tu droṇaputro viśāṃ pate
      avatīrya rathopasthād dadhyau saṃprayataḥ sthitaḥ
  2 [d]
      ugraṃ sthāṇuṃ śivaṃ rudraṃ śarvam īśānam īśvaram
      giriśaṃ varadaṃ devaṃ bhavaṃ bhāvanam avyayam
  3 śitikaṇṭham ajaṃ śakraṃ krathaṃ kratuharaṃ haram
      viśvarūpaṃ virūpākṣaṃ bahurūpam umāpatim
  4 śmaśānavāsinaṃ dṛptaṃ mahāgaṇapatiṃ prabhum
      khaṭvāṅgadhāriṇaṃ muṇḍaṃ jaṭilaṃ brahmacāriṇam
  5 manasāpy asucintyena duṣkareṇālpa cetasā
      so 'ham ātmopahāreṇa yakṣye tripuraghātinam
  6 stutaṃ stutyaṃ stūyamānam amoghaṃ carma vāsasam
      vilohitaṃ nīlakaṇṭham apṛkthaṃ durnivāraṇam
  7 śukraṃ viśvasṛjaṃ brahma brahmacāriṇam eva ca
      vratavantaṃ taponityam anantaṃ tapatāṃ gatim
  8 bahurūpaṃ gaṇādhyakṣaṃ tyakṣaṃ pāriṣada priyam
      gaṇādhyakṣekṣita mukhaṃ gaurī hṛdayaballabham
  9 kumāra pitaraṃ piṅgaṃ govṛṣottama vāhanam
      tanu vāsasam atyugram umā bhūṣaṇatatparam
  10 paraṃ parebhyaḥ paramaṃ paraṃ yasmān na vidyate
     iṣvastrottamabhartāraṃ dig antaṃ caiva dakṣiṇam
 11 hiraṇyakavacaṃ devaṃ candra maulivibhūṣitam
     prapadye śaraṇaṃ devaṃ parameṇa samādhinā
 12 imāṃ cāpy āpadaṃ ghorāṃ tarāmy adya sudustarām
     sarvabhūtopahāreṇa yakṣye 'haṃ śucinā śucim
 13 iti tasya vyavasitaṃ jñātvā tyāgātmakaṃ manaḥ
     purastāt kāñcanī vediḥ prādurāsīn mahātmanaḥ
 14 tasyāṃ vedyāṃ tadā rājaṃś citrabhānur ajāyata
     dyāṃ diśo vidiśaḥ khaṃ ca jvālābhir abhipūrayan
 15 dīptāsya nayanāś cātra naikapādaśiro bhujāḥ
     dvipaśailapratīkāśāḥ prādurāsan mahānanāḥ
 16 śvavarāhoṣṭra rūpāś ca hayagomāyu gomukhāḥ
     ṛkṣamārjāra vadanā vyāghradvīpimukhās tathā
 17 kākavaktrāḥ plava mukhāḥ śukavaktrās tathaiva ca
     mahājagara vaktrāś ca haṃsavaktrāḥ sitaprabhāḥ
 18 dārvāghāṭa mukhāś caiva cāṣa vaktrāś ca bhārata
     kūrmanakramukhāś caiva śiśumāra mukhās tathā
 19 mahāmakara vaktrāś ca timivaktrās tathaiva ca
     hari vaktrāḥ krauñcamukhāḥ kapotebha mukhās tathā
 20 pārāvata mukhāś caiva madguvaktrās tathaiva ca
     pāṇikarṇāḥ sahasrākṣās tathaiva ca śatodarāḥ
 21 nirmāṃsāḥ koka vatrāś ca śyenavaktrāś ca bhārata
     tathaivāśiraso rājann ṛkṣavatrāś ca bhīṣaṇāḥ
 22 pradīptanetrajihvāś ca jvālā vaktrās tathaiva ca
     meṣavaktrās tathaivānye tahā chāga mukhā nṛpa
 23 śaṅkhābhāḥ śaṅkhavaktrāś ca śaṅkhakarṇās tathaiva ca
     śaṅkhamālā parikarāḥ śaṅkhadhvani samasvanāḥ
 24 jaṭādharāḥ pañca śikhās tathā muṇḍāḥ kṛśodarāḥ
     caturdaṃṣṭrāś caturjihvāḥ śaṅkukarṇāḥ kirīṭinaḥ
 25 maulī dharāś ca rājendra tathākuñcita mūrdhajāḥ
     uṣṇīṣiṇo mukuṭinaś cāru vaktrāḥ svalaṃkṛtāḥ
 26 padmotpalāpīḍa dharās tathā kumudadhāriṇaḥ
     māhātmyena ca saṃyuktāḥ śataśo 'tha sahasraśaḥ
 27 śataghnī cakrahastāś ca tathā musalapāṇayaḥ
     bhuśuṇḍī pāśahastāś ca gadāhastāś ca bhārata
 28 pṛṣṭheṣu baddhoṣudhayaś citrabāṇā raṇotkaṭāḥ
     sadhvajāḥ sapatākāś ca saghaṇṭāḥ saparaśvadhāḥ
 29 mahāpāśodyata karās tathā laguḍa pāṇayaḥ
     sthūṇā hastāḥ khaḍgahastāḥ sarpocchritakirīṭinaḥ
     mahāsarpāṅgada dharāś citrābharaṇa dhāriṇaḥ
 30 rajodhvastāḥ paṅkadigdhāḥ sarve śuklāmbara srajaḥ
     nīlāṅgāḥ kamalāṅgāś ca muṇḍavaktrās tathaiva ca
 31 bherīśaṅkhamṛdaṅgāṃs te jharjharānaka gomukhān
     avādayan pāriṣadāḥ prahṛṣṭāḥ kanakaprabhāḥ
 32 gāyamānās tathaivānye nṛtyamānās tathāpare
     laṅghayantaḥ plavantaś ca valgantaś ca mahābalāḥ
 33 dhāvanto javanāś caṇḍāḥ pavanoddhūta mūrdhajāḥ
     mattā iva mahānāgā vinadanto muhur muhuḥ
 34 subhīmā ghorarūpāś ca śūlapaṭṭiśapāṇayaḥ
     nānā virāga vasanāś citramālyānulepanāḥ
 35 ratnacitrāṅgada dharāḥ samudyatakarās tathā
     hantāro dviṣatāṃ śūrāḥ prasahyāsahya vikramāḥ
 36 pātāro 'sṛg vasādyānāṃ māṃsāntra kṛtabhojanāḥ
     cūḍālāḥ karṇikālāś ca prakṛśāḥ piṭharodarāḥ
 37 atihrasvātidīrghāś ca prabalāś cātibhairavāḥ
     vikaṭāḥ kālalambauṣṭhā bṛhac chephāsthi piṇḍikāḥ
 38 mahārhanānā mukuṭā muṇḍāś ca jaṭilāḥ pare
     sārkendu grahanakṣatrāṃ dyāṃ kuryur ye mahītale
 39 utsaheraṃś ca ye hantuṃ bhūtagrāmaṃ caturvidham
     ye ca vītabhayā nityaṃ harasya bhrukuṭī bhaṭāḥ
 40 kāmakāra karāḥ siddhās trailokyasyeśvareśvarāḥ
     nityānanda pramuditā vāg īśā vītamatsarāḥ
 41 prāpyāṣṭa guṇam aiśvaryaṃ ye na yānti ca vismayam
     yeṣāṃ vismayate nityaṃ bhagavān karmabhir haraḥ
 42 manovāk karmabhir bhaktair nityam ārādhitaś ca yaiḥ
     manovāk karmabhir bhaktān pāti putrān ivaurasān
 43 pibanto 'sṛg vasās tv anye kruddhā brahma dviṣāṃ sadā
     catuviṃśātmakaṃ somaṃ ye pibanti ca nityadā
 44 śrutena brahmacaryeṇa tapasā ca damena ca
     ye samārādhya śūlāṅkaṃ bhava sāyujyam āgatāḥ
 45 yair ātmabhūtair bhagavān pārvatyā ca maheśvaraḥ
     saha bhūtagaṇān bhuṅkte bhūtabhavya bhavat prabhuḥ
 46 nānā vicitrahasita kṣveḍitotkruṣṭa garjitaiḥ
     saṃnādayantas te viśvam aśvatthāmānam abhyayuḥ
 47 saṃstuvanto mahādevaṃ bhāḥ kurvāṇāḥ suvarcasaḥ
     vivardhayiṣavo drauṇer mahimānaṃ mahātmanaḥ
 48 jijñāsamānās tat tejaḥ sauptikaṃ ca didṛkṣavaḥ
     bhīmograparighālātaśūlapaṭṭiśapāṇayaḥ
     ghorarūpāḥ samājagmur bhūtasaṃghāḥ samantataḥ
 49 janayeyur bhayaṃ ye sma trailokyasyāpi darśanāt
     tān prekṣamāṇo 'pi vyathāṃ na cakāra mahābalaḥ
 50 atha drauṇir dhanuṣpāṇir baddhagodhāṅguli travān
     svayam evātmanātmānam upahāram upāharat
 51 dhanūṃṣi samidhas tatra pavitrāṇi śitāḥ śarāḥ
     havir ātmavataś cātmā tasmin bhārata karmaṇi
 52 tataḥ saumyena mantreṇa droṇaputraḥ pratāpavān
     upahāraṃ mahāmanyur athātmānam upāharat
 53 taṃ rudraṃ raudrakarmāṇaṃ raudraiḥ karmabhir acyutam
     abhiṣṭutya mahātmānam ity uvāca kṛtājñjaliḥ
 54 imam ātmānam adyāhaṃ jātam āṅgirase kule
     agnau juhomi bhagavan pratigṛhṇīṣva māṃ balim
 55 bhavadbhaktyā mahādeva parameṇa samādhinā
     asyām āpadi viśvātnann upākurmi tavāgrataḥ
 56 tvayi sarvāṇi bhūtāni sarvabhūteṣu cāsi vai
     guṇānāṃ hi pradhānānām ekatvaṃ tvayi tiṣṭhati
 57 sarvabhūtāśayavibho havir bhūtam upasthitam
     pratigṛhāṇa māṃ devayady aśakyāḥ pare mayā
 58 ity uktvā drauṇir āsthāya tāṃ vedīṃ dīptapāvakām
     saṃtyaktātmā samāruhya kṛṣṇavartmany upāviśat
 59 tam ūrdhvabāhuṃ niśceṣṭaṃ dṛṣṭvā havir upasthitam
     abravīd bhagavān sākṣān mahādevo hasann iva
 60 satyaśaucārjava tyāgais tapasā niyamena ca
     kṣāntyā bhaktyā ca dhṛtyā ca buddhyā ca vacasā tathā
 61 yathāvad aham ārāddhaḥ kṛṣṇenākliṣṭakarmaṇā
     tasmād iṣṭatamaḥ kṛṣṇād anyo mama na vidyate
 62 kurvatā tasya saṃmānaṃ tvāṃ ca jijñāsatā mayā
     pāñcālāḥ sahasā guptā māyāś ca bahuśaḥ kṛtāḥ
 63 kṛtas tasyaiṣa saṃmānaḥ pāñcālān rakṣatā mayā
     abhibhūtās tu kālena naiṣām adyāsti jīvitam
 64 evam uktvā maheṣvāsaṃ bhagavān ātmanas tanum
     āviveśa dadau cāsmai vimalaṃ khaḍgam uttamam
 65 athāviṣṭo bhagavatā bhūyo jajvāla tejasā
     varṣmavāṃś cābhavad yuddhe deva sṛṣṭena tejasā
 66 tam adṛśyāni bhūtāni rakṣāṃsi ca samādravan
     abhitaḥ śatruśibiraṃ yāntaṃ sākṣād iveśvaram

Book 10 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 10
Chapter 8

  1 [धृ]
      तथा परयाते शिबिरं दरॊणपुत्रे महारथे
      कच चित कृपश च भॊजश च भयार्तौ न नयवर्तताम
  2 कच चिन न वारितौ कषुद्रै रक्षिभिर नॊपलक्षितौ
      असह्यम इति वा मत्वा न निवृत्तौ महारथौ
  3 कच चित परमथ्य शिबिरं हत्वा सॊमक पाण्डवान
      दुर्यॊधनस्य पदवीं गतौ परमिकां रणे
  4 पाञ्चालैर वा विनिहतौ कच चिन नास्वपतां कषितौ
      कच चित ताभ्यां कृतं कर्म तन ममाचक्ष्व संजय
  5 [स]
      तस्मिन परयाते शिबिरं दरॊणपुत्रे महात्मनि
      कृपश च कृतवर्मा च शिबिर दवार्य अतिष्ठताम
  6 अश्वत्थामा तु तौ दृष्ट्वा यत्नवन्तौ महारथौ
      परहृष्टः शनकै राजन्न इदं वचनम अब्रवीत
  7 यत्तौ भवन्तौ पर्याप्तौ सर्वक्षत्रस्य नाशने
      किं पुनर यॊधशेषस्य परसुप्तस्य विशेषतः
  8 अहं परवेक्ष्ये शिबिरं चरिष्यामि च कालवत
      यथा न कश चिद अपि मे जीवन मुच्येत मानवः
  9 इत्य उक्त्वा पराविशद दरौणिः पार्थानां शिबिरं महत
      अद्वारेणाभ्यवस्कन्द्य विहाय भयम आत्मनः
  10 स परविश्य महाबाहुर उद्देशज्ञश च तस्य ह
     धृष्टद्युम्नस्य निलयं शनकैर अभ्युपागमत
 11 ते तु कृत्वा महत कर्म शरान्ताश च बलवद रणे
     परसुप्ता वै सुविश्वस्ताः सवसैन्यपरिवारिताः
 12 अथ परविश्य तद वेश्म धृष्टद्युम्नस्य भारत
     पाञ्चाल्यं शयने दरौणिर अपश्यत सुप्तम अन्तिकात
 13 कषौमावदाते महति सपर्ध्यास्तरण संवृते
     माल्यप्रवर संयुक्ते धूपैश चूर्णैश च वासिते
 14 तं शयानं महात्मानं विस्रब्धम अकुतॊभयम
     पराबॊधयत पादेन शयनस्थं महीपते
 15 स बुद्ध्वा चरणस्पर्शम उत्थाय रणदुर्मदः
     अभ्यजानद अमेयात्मा दरॊणपुत्रं महारथम
 16 तम उत्पतन्तं शयनाद अश्वत्थामा महाबलः
     केशेष्व आलम्ब्य पाणिभ्यां निष्पिपेष मही तके
 17 सबलात तेन निष्पिष्टः साध्वसेन च भारत
     निद्रया चैव पाञ्चाल्यॊ नाशकच चेष्टितुं तदा
 18 तम आक्रम्य तदा राजन कण्ठे चॊरसि चॊभयॊः
     नदन्तं विस्फुरन्तं च पशुमारम अमारयत
 19 तुदन नखैस तु स दरौणिं नातिव्यक्तम उदाहरत
     आचार्य पुत्र शस्त्रेण जहि मा मां चिरं कृथाः
     तवत्कृते सुकृताँल लॊकान गच्छेयं दविपदां वर
 20 तस्याव्यक्तां तु तां वाचं संश्रुत्य दरौणिर अब्रवीत
     आचार्य घातिनां लॊका न सन्ति कुलपांसन
     तस्माच छस्त्रेण निधनं न तवम अर्हसि दुर्मते
 21 एवं बरुवाणस तं वीरं सिंहॊ मत्तम इव दविपम
     मर्मस्व अभ्यवधीत करुद्धः पादाष्ठीलैः सुदारुणैः
 22 तस्य वीरस्य शब्देन मार्यमाणस्य वेश्मनि
     अबुध्यन्त महाराज सत्रियॊ ये चास्य रक्षिणः
 23 ते दृष्ट्वा वर्ष्मवन्तं तम अतिमानुष विक्रमम
     भूतम एव वयवस्यन्तॊ न सम परव्याहरन भयात
 24 तं तु तेन भयुपायेन गमयित्वा यमक्षयम
     अध्यतिष्ठत स तेजस्वी रथं पराप्य सुदर्शनम
 25 स तस्य भवनाद राजन निष्क्रम्यानादयन दिशः
     रथेन शिबिरं परायाज जिघांसुर दविषतॊ बली
 26 अपक्रान्ते ततस तस्मिन दरॊणपुत्रे महारथे
     सह तै रक्षिभिः सर्वैः परणेदुर यॊषितस तदा
 27 राजानं निहतं दृष्ट्वा भृशं शॊकपरायणाः
     वयाक्रॊशन कषत्रियाः सर्वे धृष्टद्युम्नस्य भारत
 28 तासां तु तेन शब्देन समीपे कषत्रियर्षभाः
     कषिप्रं च समनह्यन्त किम एतद इति चाब्रुवन
 29 सत्रियस तु राजन वित्रस्ता भरद्वाजं निरीक्ष्य तम
     अब्रुवन दीनकण्ठेन कषिप्रम आद्रवतेति वै
 30 राक्षसॊ वा मनुष्यॊ वा नैनं जानीमहे वयम
     हत्वा पाञ्चालराजं यॊ रथम आरुह्य तिष्ठति
 31 ततस ते यॊधमुख्यास तं सहसा पर्यवारयन
     स तान आपततः सर्वान रुद्रास्त्रेण वयपॊथयत
 32 धृष्टद्युम्नं च हत्वा स तांश चैवास्य पदानुगान
     अपश्यच छयने सुप्तम उत्तमौजसम अन्तिके
 33 तम अप्य आक्रम्य पादेन कण्ठे चॊरसि चौजसा
     तथैव मारयाम आस विनर्दन्तम अरिंदमम
 34 युधामन्युस तु संप्राप्तॊ मत्त्वा तं रक्षसा हतम
     गदाम उद्यम्य वेगेन हृदि दरौणिम अताडयत
 35 तम अभिद्रुत्य जग्राह कषितौ चैनम अपातयत
     विस्फुरन्तं च पशुवत तथैवैनम अमारयत
 36 तथा स वीरॊ हत्वा तं ततॊ ऽनयान समुपाद्रवत
     संसुप्तान एव राजेन्द्र तत्र तत्र महारथान
     सफुरतॊ वेपमानांश च शमितेव पशून मखे
 37 ततॊ निस्त्रिंशम आदाय जघानान्यान पृथग्जनान
     भागशॊ विचरन मार्गान असियुद्धविशारदः
 38 तथैव गुल्मे संप्रेक्ष्य शयानान मध्यगौल्मिकान
     शरान्तान नयस्तायुधान सर्वान कषणेनैव वयपॊथयत
 39 यॊधान अश्वान दविपांश चैव पराच्छिनत स वरासिना
     रुधिरॊक्षितसर्वाङ्गः कालसृष्ट इवान्तकः
 40 विस्फुरद्भिश च तैर दरैणिर निस्त्रिंशस्यॊद्यमेन च
     आक्षेपेण तथैवासेस तरिधा रक्तॊक्षितॊ ऽभवत
 41 तस्य लॊहितसिक्तस्य दीप्तखड्गस्य युध्यतः
     अमानुष इवाकारॊ बभौ परमभीषणः
 42 ये तव अजाग्रत कौरव्य ते ऽपि शब्देन मॊहिताः
     निरीक्ष्यमाणा अन्यॊन्यं दरौणिं दृष्ट्वा परविव्यथुः
 43 तद रूपं तस्य ते दृष्ट्वा कषत्रियाः शत्रुकर्शनाः
     राक्षसं मन्यमानास तं नयनानि नयमीलयन
 44 स घॊररूपॊ वयचरत कालवच छिबिरे ततः
     अपश्यद दरौपदीपुत्रान अवशिष्टांश च सॊमकान
 45 तेन शब्देन वित्रस्ता धनुर हस्ता महारथाः
     धृष्टद्युम्नं हतं शरुत्वा दरौपदेया विपां पते
     अवाकिरञ शरव्रातैर भारद्वाजम अभीतवत
 46 ततस तेन निनादेन संप्रबुद्धाः परभद्रकाः
     शिली मिखैः शिखण्डी च दरॊणपुत्रं समार्दयन
 47 भरद्वाजस तु तान दृष्ट्वा शरवर्षाणि वर्षतः
     ननाद बलवान नादं जिघांसुस तान सुदुर्जयान
 48 ततः परमसंक्रुद्धः पितुर वधम अनुस्मरन
     अवरुह्य रथॊपस्थात तवरमाणॊ ऽभिदुद्रुवे
 49 सहस्रचन्द्रं विपुलं गृहीत्वा चर्म संयुगे
     खड्गं च विपुलं दिव्यं जातरूपपरिष्कृतम
     दरौपदेयान अभिद्रुत्य खड्गेन वयचरद बली
 50 ततः स नरशार्दूलः परतिबिन्ध्यं तम आहवे
     कुक्षि देशे ऽवधीद राजन स हतॊ नयपतद भुवि
 51 परासेन विद्ध्वा दरौणिं तु सुत सॊमः परतापवान
     पुनश चासिं समुद्यम्य दरॊणपुत्रम उपाद्रवत
 52 सुत सॊमस्य सासिं तु बाहुं छित्त्वा नरर्षभः
     पुनर अभ्यहनत पार्श्वे स भिन्नहृदयॊ ऽपतत
 53 नाकुलिस तु शतानीकॊ रथचक्रेण वीर्यवान
     दॊर्भ्याम उत्क्षिप्य वेगेन वक्षस्य एनम अताडयत
 54 अताडयच छतानीकं मुक्तचक्रं दविजस तु सः
     स विह्वलॊ ययौ भूमिं ततॊ ऽसयापाहरच छिरः
 55 शरुतकर्मा तु परिघं गृहीत्वा समताडयत
     अभिद्रुत्य ततॊ दरौणिं सव्ये सफलके भृशम
 56 स तु तं शरुतकर्माणम आस्ये जघ्ने वरासिना
     स हतॊ नयपतद भूमौ विमूढॊ विकृताननः
 57 तेन शब्देन वीरस तु शरुतकीर्तिर महाधनुः
     अश्वत्थामानम आसाद्य शरवर्षैर अवाकिरत
 58 तस्यापि शरवर्षाणि चर्मणा परतिवार्य सः
     सकुण्डलं शिरः कायाद भराजमानम अपाहरत
 59 ततॊ भीष्म निहन्ता तं सह सर्वैः परभद्रकैः
     अहनत सर्वतॊ वीरं नानाप्रहरणैर बली
     शिलीमुखेन चाप्य एनं भरुवॊर मध्ये समार्दयत
 60 स तु करॊधसमाविष्टॊ दरॊणपुत्रॊ महाबलः
     शिखण्डिनं समासाद्य दविधा चिच्छेद सॊ ऽसिना
 61 शिखण्डिनं ततॊ हत्वा करॊधाविष्टः परंतपः
     परभद्रक गडान सर्वान अभिदुद्राव वेगवान
     यच च शिष्टं विराटस्य बलं तच च समाद्रवत
 62 दरुपदस्य च पुत्राणां पौत्राणां सुहृदाम अपि
     चकार कदनं घॊरं दृष्ट्वा दृष्ट्वा महाबलः
 63 अन्यान अन्यांश च पुरुषान अभिसृत्याभिसृत्य च
     नयकृन्तद असिना दरौणिर असि मार्गविशारदः
 64 कालीं रक्तास्यनयनां रक्तमाल्यानुलेपनाम
     रक्ताम्बरधराम एकां पाशहस्तां शिखण्डिनीम
 65 ददृशुः कालरात्रिं ते समयमानाम अवस्थिताम
     नराश्वकुञ्जरान पाशैर बद्ध्वा घॊरैः परतस्थुषीम
     हरन्तीं विविधान परेतान पाशबद्धान विमूर्धजान
 66 सवप्ने सुप्तान नयन्तीं तां रात्रिष्व अन्यासु मारिष
     ददृशुर यॊधमुख्यास ते घनन्तं दरौणिं च नित्यदा
 67 यतः परवृत्तः संग्रामः कुरुपाण्डवसेनयॊः
     ततः परभृति तां कृत्याम अपश्यन दरौणिम एव च
 68 तांस तु दैवहतान पूर्वं पश्चाद दरौणिर नयपातयत
     तरासयन सर्वभूतानि विनदन भैरवान रवान
 69 तद अनुस्मृत्य ते वीरा दर्शनं पौर्वकालिकम
     इदं तद इत्य अमन्यन्त दैवेनॊपनिपीडिताः
 70 ततस तेन निनादेन परत्यबुध्यन्त धन्विनः
     शिबिरे पाण्डवेयानां शतशॊ ऽथ सहस्रशः
 71 सॊ ऽचछिनत कस्य चित पादौ जघनं चैव कस्य चित
     कांश चिद बिभेद पार्श्वेषु कालसृष्ट इवान्तकः
 72 अत्युग्र परतिपिष्टैश च नदद्भिश च भृशातुरैः
     गजाश्वमथितैश चान्यैर मही कीर्णाभवत परभॊ
 73 करॊशतां किम इदं कॊ ऽयं किं शब्दः किं नु किं कृतम
     एवं तेषां तदा दरौणिर अन्तकः समपद्यत
 74 अपेतशस्त्रसंनाहान संरब्धान पाण्डुसृञ्जयान
     पराहिणॊन मृत्युलॊकाय दरौणिः परहरतां वरः
 75 ततस तच छस्त्र वित्रस्ता उत्पतन्तॊ भयातुराः
     निद्रान्धा नष्टसंज्ञाश च तत्र तत्र निलिल्यिरे
 76 ऊरुस्तम्भगृहीताश च कश्मलाभिहतौजसः
     विनदन्तॊ भृशं तरस्ताः संन्यपेषन परस्परम
 77 ततॊ रथं पुनर दरौणिर आस्थितॊ भीमनिस्वनम
     धनुष्पाणिः शरैर अन्यान परेषयद वै यमक्षयम
 78 पुनर उत्पततः कांश चिद दूराद अपि नरॊत्तमान
     शूरान संपततश चान्यान कालरात्र्यै नयवेदयत
 79 तथैव सयन्दनाग्रेण परमथन स विधावति
     शरवर्षैश च विविधैर अवर्षच छात्रवांस ततः
 80 पुनश च सुविचित्रेण शतचन्द्रेण चर्मणा
     तेन चाकाशवर्णेन तदाचरत सॊ ऽसिना
 81 तथा स शिबिरं तेषां दरौणिर आहवदुर्मदः
     वयक्षॊभयत राजेन्द्र महाह्रदम इव दविपः
 82 उत्पेतुस तेन शब्देन यॊधा राजन विचेतसः
     निद्रार्ताश च भयार्ताश च वयधावन्त ततस ततः
 83 विस्वरं चुक्रुशुश चान्ये बह्वबद्धं तथावदन
     न च सम परतिपद्यन्ते शस्त्राणि वसनानि च
 84 विमुक्तकेशाश चाप्य अन्ये नाभ्यजानन परस्परम
     उत्पतन्तः परे भीताः के चित तत्र तथाभ्रमन
     पुरीषम असृजन के चित के चिन मूत्रं परसुस्रुवुः
 85 बन्धनानि च राजेन्द्र संछिद्य तुरगा दविपाः
     समं पर्यपतंश चान्ये कुर्वन्तॊ महद आकुलम
 86 तत्र के चिन नरा भीता वयलीयन्त महीतले
     तथैव तान निपतितान अपिंषन गजवाजिनः
 87 तस्मिंस तथा वर्तमाने रक्षांसि पुरुषर्षभ
     तृप्तानि वयनदन्न उच्चैर मुदा भरतसत्तम
 88 स शब्दः परेरितॊ राजन भूतसंघैर मुदा युतैः
     अपूरयद दिशः सर्वा दिवं चापि महास्वनः
 89 तेषाम आर्तस्वरं शरुत्वा वित्रस्ता गजवाजिनः
     मुक्ताः पर्यपतन राजन मृद्नन्तः शिबिरे जनम
 90 तैस तत्र परिधावद्भिश चरणॊदीरितं रजः
     अकरॊच छिबिरे तेषां रजन्यां दविगुणं तमः
 91 तस्मिंस तमसि संजाते परमूढाः सर्वतॊ जनाः
     नाजानन पितरः पुत्रान भरातॄन भरातर एव च
 92 गजा गजान अतिक्रम्य निर्मनुष्या हया हयान
     अताडयंस तथाभञ्जंस तथामृद्नंश च भारत
 93 ते भग्नाः परपतन्तश च निघ्नन्तश च परस्परम
     नयपातयन्त च परान पातयित्वा तथापिषन
 94 विचेतसः सनिद्राश च तमसा चावृता नराः
     जघ्नुः सवान एव तत्राथ कालेनाभिप्रचॊदिताः
 95 तयक्त्वा दवाराणि च दवाःस्थास तथा गुल्मांश च गौल्मिकाः
     पराद्रवन्त यथाशक्ति कांदिशीका विचेतसः
 96 विप्रनष्टाश च ते ऽनयॊन्यं नाजानन्त तदा विभॊ
     करॊशन्तस तात पुत्रेति दैवॊपहतचेतसः
 97 पलायतां दिशस तेषां सवान अप्य उत्सृज्य बान्धवान
     गॊत्र नामभिर अन्यॊन्यम आक्रन्दन्त ततॊ जनाः
 98 हाहाकारं च कुर्वाणाः पृथिव्यां शेरते परे
     तान बुद्ध्वा रणमत्तॊ ऽसौ दरॊणपुत्रॊ वयपॊथयत
 99 तत्रापरे वध्यमाना मुहुर मुहुर अचेतसः
     शिबिरान निष्पतन्ति सम कषत्रिया भयपीडिताः
 100 तांस तु निष्पततस तरस्ताञ शिबिराञ जीवितैषिणः
    कृतवर्मा कृपश चैव दवारदेशे निजघ्नतुः
101 विशस्त्र यन्त्रकवचान मुक्तकेशान कृताञ्जलीन
    वेपमानान कषितौ भीतान नैव कांश चिद अमुञ्चताम
102 नामुच्यत तयॊः कश चिन निष्क्रान्तः शिबिराद बहिः
    कृपस्य च महाराज हार्दिक्यस्य च दुर्मतेः
103 भूयश चैव चिकीर्षन्तौ दरॊणपुत्रस्य तौ परियम
    तरिषु देशेषु ददतुः शिबिरस्य हुताशनम
104 ततः परकाशे शिबिरे खड्गेन पितृनन्दनः
    अश्वत्थामा महाराज वयचरत कृतहस्तवत
105 कांश चिद आपततॊ वीरान अपरांश च परधावतः
    वययॊजयत खड्गेन पराणैर दविज वरॊ नरान
106 कांश चिद यॊधान स खड्गेन मध्ये संछिद्य वीर्यवान
    अपातयद दरॊणसुतः संरब्धस तिलकाण्डवत
107 विनदद्भिर भृशायास तैर नराश्वद्विरदॊत्तमैः
    पतितैर अभवत कीर्णा मेदिनी भरतर्षभ
108 मानुषाणां सहस्रेषु हतेषु पतितेषु च
    उदतिष्ठन कबन्धानि बहून्य उत्थाय चापतन
109 सायुधान साङ्गदान बाहून निचकर्त शिरांसि च
    हस्तिहस्तॊपमान ऊरून हस्तान पादांश च भारत
110 पृष्ठच छिन्नाञ शिरश छिन्नान पार्श्वच छिन्नांस तथापरान
    समासाद्याकरॊद दरौणिः कांश चिच चापि पराङ्मुखान
111 मध्यकायान नरान अन्यांश चिछेदान्यांश च कर्णतः
    अंसदेशे निहत्यान्यान काये परावेशयच छिरः
112 एवं विचरतस तस्य निघ्नतः सुबहून नरान
    तमसा रजनी घॊरा बभौ दारुणदर्शना
113 किं चित पराणैश च पुरुषैर हतैश चान्यैः सहस्रशः
    बहुना च गजाश्वेन भूर अभूद भीमदर्शना
114 यक्षरक्षःसमाकीर्णे रथाश्वद्विपदारुणे
    करुद्धेन दरॊणपुत्रेण संछिन्नाः परापतन भुवि
115 मातॄर अन्ये पितॄन अन्ये भरातॄन अन्ये विचुक्रुशुः
    के चिद ऊचुर न तत करुद्धैर धार्तराष्ट्रैः कृतं रणे
116 यत्कृतं नः परसुप्तानां रक्षॊभिः करूरकर्मभिः
    असांनिध्याद धि पार्थानाम इदं नः कदनं कृतम
117 न देवासुरगन्धर्वैर न यक्षैर न च राक्षसैः
    शक्यॊ विजेतुं कौन्तेयॊ गॊप्ता यस्य जनार्दनः
118 बरह्मण्यः सत्यवाग दान्तः सर्वभूतानुकम्पकः
    न च सुप्तं परमत्तं वा नयस्तशस्त्रं कृताञ्जलिम
    धावन्तं मुक्तकेशं वा हन्ति पार्थॊ धनंजयः
119 तद इदं नः कृतं घॊरं रक्षॊभिः करूरकर्मभिः
    इति लालप्यमानाः सम शेरते बहवॊ जनाः
120 सतनतां च मनुष्याणाम अपरेषां च कूजताम
    ततॊ मुहूर्तात पराशाम्यत स शब्दस तुमुलॊ महान
121 शॊणितव्यतिषिक्तायां वसुधायां च भूमिप
    तद रजस तुमुलं घॊरं कषणेनान्तर अधीयत
122 संवेष्टमानान उद्विग्नान निरुत्साहान सहस्रशः
    नयपातयन नरान करुद्धः पशून पशुपतिर यथा
123 अन्यॊन्यं संपरिष्वज्य शयानान दरवतॊ ऽपरान
    संलीनान युध्यमानांश च सर्वान दरौणिर अपॊथयत
124 दह्यमाना हुताशेन वध्यमानाश च तेन ते
    परस्परं तदा यॊधा अनयन यमसादनम
125 तस्या रजन्यास तव अर्धेन पाण्डवानां महद बलम
    गमयाम आस राजेन्द्र दरौणिर यम निवेशनम
126 निशाचराणां सत्त्वानां स रात्रिर हर्षवर्धिनी
    आसीन नरगजाश्वानां रौद्री कषयकरी भृशम
127 तत्रादृश्यन्त रक्षांसि पिशाचाश च पृथग्विधाः
    खादन्तॊ नरमांसानि पिबन्तः शॊणितानि च
128 करालाः पिङ्गला रौद्राः शैलदन्ता रजस्वलाः
    जटिला दीर्घसक्थाश च पञ्च पादा महॊदराः
129 पश्चाद अङ्गुलयॊ रूक्षा विरूपा भैरवस्वनाः
    घटजानवॊ ऽतिह्रस्वाश च नीलकण्ठा विभीषणाः
130 सपुत्रदाराः सुक्रूरा दुर्दर्शन सुनिर्घृणाः
    विविधानि च रूपाणि तत्रादृश्यन्त रक्षसाम
131 पीत्वा च शॊणितं हृष्टाः परानृत्यन गणशॊ ऽपरे
    इदं वरम इदं मेध्यम इदं सवाद्व इति चाब्रुवन
132 मेदॊ मज्जास्थि रक्तानां वसानां च भृशासिताः
    परमांसानि खादन्तः करव्यादा मांसजीविनः
133 वसां चाप्य अपरे पीत्वा पर्यधावन विकुक्षिलाः
    नाना वक्त्रास तथा रौद्राः करव्यादाः पिशिताशिनः
134 अयुतानि च तत्रासन परयुतान्य अर्बुदानि च
    रक्षसां घॊररूपाणां महतां करूरकर्मणाम
135 मुदितानां वितृप्तानां तस्मिन महति वैशसे
    समेतानि बहून्य आसन भूतानि च जनाधिप
136 परत्यूषकाले शिबिरात परतिगन्तुम इयेष सः
    नृशॊणितावसिक्तस्य दरौणेर आसीद असि तसरुः
    पाणिना सह संश्लिष्ट एकीभूत इव परभॊ
137 स निःशेषान अरीन कृत्वा विरराज जनक्षये
    युगान्ते सर्वभूतानि भस्मकृत्वेव पावकः
138 यथाप्रतिज्ञं तत कर्मकृत्वा दरौणायनिः परभॊ
    दुर्गमां पदवीं कृत्वा पितुर आसीद गतज्वरः
139 यथैव संसुप्त जने शिबिरे पराविशन निशि
    तथैव हत्वा निःशब्दे निश्चक्राम नरर्षभः
140 निष्क्रम्य शिबिरात तस्मात ताभ्यां संगम्य वीर्यवान
    आचख्यौ कर्म तत सर्वं हृष्टः संहर्षयन विभॊ
141 ताव अप्य आचख्यतुस तस्मै परियं परियकरौ तदा
    पाञ्चालान सृञ्जयांश चैव विनिकृत्तान सहस्रशः
    परीत्या चॊच्चैर उदक्रॊशंस तथैवास्फॊटयंस तलान
142 एवंविधा हि सा रात्रिः सॊमकानां जनक्षये
    परसुप्तानां परमत्तानाम आसीत सुभृशदारुणा
143 असंशयं हि कालस्य पर्यायॊ दुरतिक्रमः
    तादृशा निहता यत्र कृत्वास्माकं जनक्षयम
144 [धृ]
    पराग एव सुमहत कर्म दरौणिर एतन महारथः
    नाकरॊद ईदृशं कस्मान मत पुत्र विजये धृतः
145 अथ कस्माद धते कषत्रे कर्मेदं कृतवान असौ
    दरॊणपुत्रॊ महेष्वासस तन मे शंसितुम अर्हसि
146 [स]
    तेषां नूनं भयान नासौ कृतवान कुरुनन्दन
    असांनिध्याद धि पार्थानां केशवस्य च धीमतः
147 सात्यकेश चापि कर्मेदं दरॊणपुत्रेण साधितम
    न हि तेषां समक्षं तान हन्याद अपि मरुत्पतिः
148 एतद ईदृशकं वृत्तं राजन सुप्त जने विभॊ
    ततॊ जनक्षयं कृत्वा पाण्डवानां महात्ययम
    दिष्ट्या दिष्ट्येति चान्यॊन्यं समेत्यॊचुर महारथाः
149 पर्यष्वजत ततॊ दरौणिस ताभ्यां च परतिनन्दितः
    इदं हर्षाच च सुमहद आददे वाक्यम उत्तमम
150 पाञ्चाला निहताः सर्वे दरौपदेयाश च सर्वशः
    सॊमका मत्स्यशेषाश च सर्वे विनिहता मया
151 इदानीं कृतकृत्याः सम यामतत्रैव माचिरम
    यदि जीवति नॊ राजा तस्मै शंसामहे परियम
   1 [dhṛ]
      tathā prayāte śibiraṃ droṇaputre mahārathe
      kac cit kṛpaś ca bhojaś ca bhayārtau na nyavartatām
  2 kac cin na vāritau kṣudrai rakṣibhir nopalakṣitau
      asahyam iti vā matvā na nivṛttau mahārathau
  3 kac cit pramathya śibiraṃ hatvā somaka pāṇḍavān
      duryodhanasya padavīṃ gatau paramikāṃ raṇe
  4 pāñcālair vā vinihatau kac cin nāsvapatāṃ kṣitau
      kac cit tābhyāṃ kṛtaṃ karma tan mamācakṣva saṃjaya
  5 [s]
      tasmin prayāte śibiraṃ droṇaputre mahātmani
      kṛpaś ca kṛtavarmā ca śibira dvāry atiṣṭhatām
  6 aśvatthāmā tu tau dṛṣṭvā yatnavantau mahārathau
      prahṛṣṭaḥ śanakai rājann idaṃ vacanam abravīt
  7 yattau bhavantau paryāptau sarvakṣatrasya nāśane
      kiṃ punar yodhaśeṣasya prasuptasya viśeṣataḥ
  8 ahaṃ pravekṣye śibiraṃ cariṣyāmi ca kālavat
      yathā na kaś cid api me jīvan mucyeta mānavaḥ
  9 ity uktvā prāviśad drauṇiḥ pārthānāṃ śibiraṃ mahat
      advāreṇābhyavaskandya vihāya bhayam ātmanaḥ
  10 sa praviśya mahābāhur uddeśajñaś ca tasya ha
     dhṛṣṭadyumnasya nilayaṃ śanakair abhyupāgamat
 11 te tu kṛtvā mahat karma śrāntāś ca balavad raṇe
     prasuptā vai suviśvastāḥ svasainyaparivāritāḥ
 12 atha praviśya tad veśma dhṛṣṭadyumnasya bhārata
     pāñcālyaṃ śayane drauṇir apaśyat suptam antikāt
 13 kṣaumāvadāte mahati spardhyāstaraṇa saṃvṛte
     mālyapravara saṃyukte dhūpaiś cūrṇaiś ca vāsite
 14 taṃ śayānaṃ mahātmānaṃ visrabdham akutobhayam
     prābodhayata pādena śayanasthaṃ mahīpate
 15 sa buddhvā caraṇasparśam utthāya raṇadurmadaḥ
     abhyajānad ameyātmā droṇaputraṃ mahāratham
 16 tam utpatantaṃ śayanād aśvatthāmā mahābalaḥ
     keśeṣv ālambya pāṇibhyāṃ niṣpipeṣa mahī take
 17 sabalāt tena niṣpiṣṭaḥ sādhvasena ca bhārata
     nidrayā caiva pāñcālyo nāśakac ceṣṭituṃ tadā
 18 tam ākramya tadā rājan kaṇṭhe corasi cobhayoḥ
     nadantaṃ visphurantaṃ ca paśumāram amārayat
 19 tudan nakhais tu sa drauṇiṃ nātivyaktam udāharat
     ācārya putra śastreṇa jahi mā māṃ ciraṃ kṛthāḥ
     tvatkṛte sukṛtāṁl lokān gaccheyaṃ dvipadāṃ vara
 20 tasyāvyaktāṃ tu tāṃ vācaṃ saṃśrutya drauṇir abravīt
     ācārya ghātināṃ lokā na santi kulapāṃsana
     tasmāc chastreṇa nidhanaṃ na tvam arhasi durmate
 21 evaṃ bruvāṇas taṃ vīraṃ siṃho mattam iva dvipam
     marmasv abhyavadhīt kruddhaḥ pādāṣṭhīlaiḥ sudāruṇaiḥ
 22 tasya vīrasya śabdena māryamāṇasya veśmani
     abudhyanta mahārāja striyo ye cāsya rakṣiṇaḥ
 23 te dṛṣṭvā varṣmavantaṃ tam atimānuṣa vikramam
     bhūtam eva vyavasyanto na sma pravyāharan bhayāt
 24 taṃ tu tena bhyupāyena gamayitvā yamakṣayam
     adhyatiṣṭhat sa tejasvī rathaṃ prāpya sudarśanam
 25 sa tasya bhavanād rājan niṣkramyānādayan diśaḥ
     rathena śibiraṃ prāyāj jighāṃsur dviṣato balī
 26 apakrānte tatas tasmin droṇaputre mahārathe
     saha tai rakṣibhiḥ sarvaiḥ praṇedur yoṣitas tadā
 27 rājānaṃ nihataṃ dṛṣṭvā bhṛśaṃ śokaparāyaṇāḥ
     vyākrośan kṣatriyāḥ sarve dhṛṣṭadyumnasya bhārata
 28 tāsāṃ tu tena śabdena samīpe kṣatriyarṣabhāḥ
     kṣipraṃ ca samanahyanta kim etad iti cābruvan
 29 striyas tu rājan vitrastā bharadvājaṃ nirīkṣya tam
     abruvan dīnakaṇṭhena kṣipram ādravateti vai
 30 rākṣaso vā manuṣyo vā nainaṃ jānīmahe vayam
     hatvā pāñcālarājaṃ yo ratham āruhya tiṣṭhati
 31 tatas te yodhamukhyās taṃ sahasā paryavārayan
     sa tān āpatataḥ sarvān rudrāstreṇa vyapothayat
 32 dhṛṣṭadyumnaṃ ca hatvā sa tāṃś caivāsya padānugān
     apaśyac chayane suptam uttamaujasam antike
 33 tam apy ākramya pādena kaṇṭhe corasi caujasā
     tathaiva mārayām āsa vinardantam ariṃdamam
 34 yudhāmanyus tu saṃprāpto mattvā taṃ rakṣasā hatam
     gadām udyamya vegena hṛdi drauṇim atāḍayat
 35 tam abhidrutya jagrāha kṣitau cainam apātayat
     visphurantaṃ ca paśuvat tathaivainam amārayat
 36 tathā sa vīro hatvā taṃ tato 'nyān samupādravat
     saṃsuptān eva rājendra tatra tatra mahārathān
     sphurato vepamānāṃś ca śamiteva paśūn makhe
 37 tato nistriṃśam ādāya jaghānānyān pṛthagjanān
     bhāgaśo vicaran mārgān asiyuddhaviśāradaḥ
 38 tathaiva gulme saṃprekṣya śayānān madhyagaulmikān
     śrāntān nyastāyudhān sarvān kṣaṇenaiva vyapothayat
 39 yodhān aśvān dvipāṃś caiva prācchinat sa varāsinā
     rudhirokṣitasarvāṅgaḥ kālasṛṣṭa ivāntakaḥ
 40 visphuradbhiś ca tair draiṇir nistriṃśasyodyamena ca
     ākṣepeṇa tathaivāses tridhā raktokṣito 'bhavat
 41 tasya lohitasiktasya dīptakhaḍgasya yudhyataḥ
     amānuṣa ivākāro babhau paramabhīṣaṇaḥ
 42 ye tv ajāgrata kauravya te 'pi śabdena mohitāḥ
     nirīkṣyamāṇā anyonyaṃ drauṇiṃ dṛṣṭvā pravivyathuḥ
 43 tad rūpaṃ tasya te dṛṣṭvā kṣatriyāḥ śatrukarśanāḥ
     rākṣasaṃ manyamānās taṃ nayanāni nyamīlayan
 44 sa ghorarūpo vyacarat kālavac chibire tataḥ
     apaśyad draupadīputrān avaśiṣṭāṃś ca somakān
 45 tena śabdena vitrastā dhanur hastā mahārathāḥ
     dhṛṣṭadyumnaṃ hataṃ śrutvā draupadeyā vipāṃ pate
     avākirañ śaravrātair bhāradvājam abhītavat
 46 tatas tena ninādena saṃprabuddhāḥ prabhadrakāḥ
     śilī mikhaiḥ śikhaṇḍī ca droṇaputraṃ samārdayan
 47 bharadvājas tu tān dṛṣṭvā śaravarṣāṇi varṣataḥ
     nanāda balavān nādaṃ jighāṃsus tān sudurjayān
 48 tataḥ paramasaṃkruddhaḥ pitur vadham anusmaran
     avaruhya rathopasthāt tvaramāṇo 'bhidudruve
 49 sahasracandraṃ vipulaṃ gṛhītvā carma saṃyuge
     khaḍgaṃ ca vipulaṃ divyaṃ jātarūpapariṣkṛtam
     draupadeyān abhidrutya khaḍgena vyacarad balī
 50 tataḥ sa naraśārdūlaḥ pratibindhyaṃ tam āhave
     kukṣi deśe 'vadhīd rājan sa hato nyapatad bhuvi
 51 prāsena viddhvā drauṇiṃ tu suta somaḥ pratāpavān
     punaś cāsiṃ samudyamya droṇaputram upādravat
 52 suta somasya sāsiṃ tu bāhuṃ chittvā nararṣabhaḥ
     punar abhyahanat pārśve sa bhinnahṛdayo 'patat
 53 nākulis tu śatānīko rathacakreṇa vīryavān
     dorbhyām utkṣipya vegena vakṣasy enam atāḍayat
 54 atāḍayac chatānīkaṃ muktacakraṃ dvijas tu saḥ
     sa vihvalo yayau bhūmiṃ tato 'syāpāharac chiraḥ
 55 śrutakarmā tu parighaṃ gṛhītvā samatāḍayat
     abhidrutya tato drauṇiṃ savye saphalake bhṛśam
 56 sa tu taṃ śrutakarmāṇam āsye jaghne varāsinā
     sa hato nyapatad bhūmau vimūḍho vikṛtānanaḥ
 57 tena śabdena vīras tu śrutakīrtir mahādhanuḥ
     aśvatthāmānam āsādya śaravarṣair avākirat
 58 tasyāpi śaravarṣāṇi carmaṇā prativārya saḥ
     sakuṇḍalaṃ śiraḥ kāyād bhrājamānam apāharat
 59 tato bhīṣma nihantā taṃ saha sarvaiḥ prabhadrakaiḥ
     ahanat sarvato vīraṃ nānāpraharaṇair balī
     śilīmukhena cāpy enaṃ bhruvor madhye samārdayat
 60 sa tu krodhasamāviṣṭo droṇaputro mahābalaḥ
     śikhaṇḍinaṃ samāsādya dvidhā ciccheda so 'sinā
 61 śikhaṇḍinaṃ tato hatvā krodhāviṣṭaḥ paraṃtapaḥ
     prabhadraka gaḍān sarvān abhidudrāva vegavān
     yac ca śiṣṭaṃ virāṭasya balaṃ tac ca samādravat
 62 drupadasya ca putrāṇāṃ pautrāṇāṃ suhṛdām api
     cakāra kadanaṃ ghoraṃ dṛṣṭvā dṛṣṭvā mahābalaḥ
 63 anyān anyāṃś ca puruṣān abhisṛtyābhisṛtya ca
     nyakṛntad asinā drauṇir asi mārgaviśāradaḥ
 64 kālīṃ raktāsyanayanāṃ raktamālyānulepanām
     raktāmbaradharām ekāṃ pāśahastāṃ śikhaṇḍinīm
 65 dadṛśuḥ kālarātriṃ te smayamānām avasthitām
     narāśvakuñjarān pāśair baddhvā ghoraiḥ pratasthuṣīm
     harantīṃ vividhān pretān pāśabaddhān vimūrdhajān
 66 svapne suptān nayantīṃ tāṃ rātriṣv anyāsu māriṣa
     dadṛśur yodhamukhyās te ghnantaṃ drauṇiṃ ca nityadā
 67 yataḥ pravṛttaḥ saṃgrāmaḥ kurupāṇḍavasenayoḥ
     tataḥ prabhṛti tāṃ kṛtyām apaśyan drauṇim eva ca
 68 tāṃs tu daivahatān pūrvaṃ paścād drauṇir nyapātayat
     trāsayan sarvabhūtāni vinadan bhairavān ravān
 69 tad anusmṛtya te vīrā darśanaṃ paurvakālikam
     idaṃ tad ity amanyanta daivenopanipīḍitāḥ
 70 tatas tena ninādena pratyabudhyanta dhanvinaḥ
     śibire pāṇḍaveyānāṃ śataśo 'tha sahasraśaḥ
 71 so 'cchinat kasya cit pādau jaghanaṃ caiva kasya cit
     kāṃś cid bibheda pārśveṣu kālasṛṣṭa ivāntakaḥ
 72 atyugra pratipiṣṭaiś ca nadadbhiś ca bhṛśāturaiḥ
     gajāśvamathitaiś cānyair mahī kīrṇābhavat prabho
 73 krośatāṃ kim idaṃ ko 'yaṃ kiṃ śabdaḥ kiṃ nu kiṃ kṛtam
     evaṃ teṣāṃ tadā drauṇir antakaḥ samapadyata
 74 apetaśastrasaṃnāhān saṃrabdhān pāṇḍusṛñjayān
     prāhiṇon mṛtyulokāya drauṇiḥ praharatāṃ varaḥ
 75 tatas tac chastra vitrastā utpatanto bhayāturāḥ
     nidrāndhā naṣṭasaṃjñāś ca tatra tatra nililyire
 76 ūrustambhagṛhītāś ca kaśmalābhihataujasaḥ
     vinadanto bhṛśaṃ trastāḥ saṃnyapeṣan parasparam
 77 tato rathaṃ punar drauṇir āsthito bhīmanisvanam
     dhanuṣpāṇiḥ śarair anyān preṣayad vai yamakṣayam
 78 punar utpatataḥ kāṃś cid dūrād api narottamān
     śūrān saṃpatataś cānyān kālarātryai nyavedayat
 79 tathaiva syandanāgreṇa pramathan sa vidhāvati
     śaravarṣaiś ca vividhair avarṣac chātravāṃs tataḥ
 80 punaś ca suvicitreṇa śatacandreṇa carmaṇā
     tena cākāśavarṇena tadācarata so 'sinā
 81 tathā sa śibiraṃ teṣāṃ drauṇir āhavadurmadaḥ
     vyakṣobhayata rājendra mahāhradam iva dvipaḥ
 82 utpetus tena śabdena yodhā rājan vicetasaḥ
     nidrārtāś ca bhayārtāś ca vyadhāvanta tatas tataḥ
 83 visvaraṃ cukruśuś cānye bahvabaddhaṃ tathāvadan
     na ca sma pratipadyante śastrāṇi vasanāni ca
 84 vimuktakeśāś cāpy anye nābhyajānan parasparam
     utpatantaḥ pare bhītāḥ ke cit tatra tathābhraman
     purīṣam asṛjan ke cit ke cin mūtraṃ prasusruvuḥ
 85 bandhanāni ca rājendra saṃchidya turagā dvipāḥ
     samaṃ paryapataṃś cānye kurvanto mahad ākulam
 86 tatra ke cin narā bhītā vyalīyanta mahītale
     tathaiva tān nipatitān apiṃṣan gajavājinaḥ
 87 tasmiṃs tathā vartamāne rakṣāṃsi puruṣarṣabha
     tṛptāni vyanadann uccair mudā bharatasattama
 88 sa śabdaḥ prerito rājan bhūtasaṃghair mudā yutaiḥ
     apūrayad diśaḥ sarvā divaṃ cāpi mahāsvanaḥ
 89 teṣām ārtasvaraṃ śrutvā vitrastā gajavājinaḥ
     muktāḥ paryapatan rājan mṛdnantaḥ śibire janam
 90 tais tatra paridhāvadbhiś caraṇodīritaṃ rajaḥ
     akaroc chibire teṣāṃ rajanyāṃ dviguṇaṃ tamaḥ
 91 tasmiṃs tamasi saṃjāte pramūḍhāḥ sarvato janāḥ
     nājānan pitaraḥ putrān bhrātṝn bhrātara eva ca
 92 gajā gajān atikramya nirmanuṣyā hayā hayān
     atāḍayaṃs tathābhañjaṃs tathāmṛdnaṃś ca bhārata
 93 te bhagnāḥ prapatantaś ca nighnantaś ca parasparam
     nyapātayanta ca parān pātayitvā tathāpiṣan
 94 vicetasaḥ sanidrāś ca tamasā cāvṛtā narāḥ
     jaghnuḥ svān eva tatrātha kālenābhipracoditāḥ
 95 tyaktvā dvārāṇi ca dvāḥsthās tathā gulmāṃś ca gaulmikāḥ
     prādravanta yathāśakti kāṃdiśīkā vicetasaḥ
 96 vipranaṣṭāś ca te 'nyonyaṃ nājānanta tadā vibho
     krośantas tāta putreti daivopahatacetasaḥ
 97 palāyatāṃ diśas teṣāṃ svān apy utsṛjya bāndhavān
     gotra nāmabhir anyonyam ākrandanta tato janāḥ
 98 hāhākāraṃ ca kurvāṇāḥ pṛthivyāṃ śerate pare
     tān buddhvā raṇamatto 'sau droṇaputro vyapothayat
 99 tatrāpare vadhyamānā muhur muhur acetasaḥ
     śibirān niṣpatanti sma kṣatriyā bhayapīḍitāḥ
 100 tāṃs tu niṣpatatas trastāñ śibirāñ jīvitaiṣiṇaḥ
    kṛtavarmā kṛpaś caiva dvāradeśe nijaghnatuḥ
101 viśastra yantrakavacān muktakeśān kṛtāñjalīn
    vepamānān kṣitau bhītān naiva kāṃś cid amuñcatām
102 nāmucyata tayoḥ kaś cin niṣkrāntaḥ śibirād bahiḥ
    kṛpasya ca mahārāja hārdikyasya ca durmateḥ
103 bhūyaś caiva cikīrṣantau droṇaputrasya tau priyam
    triṣu deśeṣu dadatuḥ śibirasya hutāśanam
104 tataḥ prakāśe śibire khaḍgena pitṛnandanaḥ
    aśvatthāmā mahārāja vyacarat kṛtahastavat
105 kāṃś cid āpatato vīrān aparāṃś ca pradhāvataḥ
    vyayojayata khaḍgena prāṇair dvija varo narān
106 kāṃś cid yodhān sa khaḍgena madhye saṃchidya vīryavān
    apātayad droṇasutaḥ saṃrabdhas tilakāṇḍavat
107 vinadadbhir bhṛśāyās tair narāśvadviradottamaiḥ
    patitair abhavat kīrṇā medinī bharatarṣabha
108 mānuṣāṇāṃ sahasreṣu hateṣu patiteṣu ca
    udatiṣṭhan kabandhāni bahūny utthāya cāpatan
109 sāyudhān sāṅgadān bāhūn nicakarta śirāṃsi ca
    hastihastopamān ūrūn hastān pādāṃś ca bhārata
110 pṛṣṭhac chinnāñ śiraś chinnān pārśvac chinnāṃs tathāparān
    samāsādyākarod drauṇiḥ kāṃś cic cāpi parāṅmukhān
111 madhyakāyān narān anyāṃś cichedānyāṃś ca karṇataḥ
    aṃsadeśe nihatyānyān kāye prāveśayac chiraḥ
112 evaṃ vicaratas tasya nighnataḥ subahūn narān
    tamasā rajanī ghorā babhau dāruṇadarśanā
113 kiṃ cit prāṇaiś ca puruṣair hataiś cānyaiḥ sahasraśaḥ
    bahunā ca gajāśvena bhūr abhūd bhīmadarśanā
114 yakṣarakṣaḥsamākīrṇe rathāśvadvipadāruṇe
    kruddhena droṇaputreṇa saṃchinnāḥ prāpatan bhuvi
115 mātṝr anye pitṝn anye bhrātṝn anye vicukruśuḥ
    ke cid ūcur na tat kruddhair dhārtarāṣṭraiḥ kṛtaṃ raṇe
116 yatkṛtaṃ naḥ prasuptānāṃ rakṣobhiḥ krūrakarmabhiḥ
    asāṃnidhyād dhi pārthānām idaṃ naḥ kadanaṃ kṛtam
117 na devāsuragandharvair na yakṣair na ca rākṣasaiḥ
    śakyo vijetuṃ kaunteyo goptā yasya janārdanaḥ
118 brahmaṇyaḥ satyavāg dāntaḥ sarvabhūtānukampakaḥ
    na ca suptaṃ pramattaṃ vā nyastaśastraṃ kṛtāñjalim
    dhāvantaṃ muktakeśaṃ vā hanti pārtho dhanaṃjayaḥ
119 tad idaṃ naḥ kṛtaṃ ghoraṃ rakṣobhiḥ krūrakarmabhiḥ
    iti lālapyamānāḥ sma śerate bahavo janāḥ
120 stanatāṃ ca manuṣyāṇām apareṣāṃ ca kūjatām
    tato muhūrtāt prāśāmyat sa śabdas tumulo mahān
121 śoṇitavyatiṣiktāyāṃ vasudhāyāṃ ca bhūmipa
    tad rajas tumulaṃ ghoraṃ kṣaṇenāntar adhīyata
122 saṃveṣṭamānān udvignān nirutsāhān sahasraśaḥ
    nyapātayan narān kruddhaḥ paśūn paśupatir yathā
123 anyonyaṃ saṃpariṣvajya śayānān dravato 'parān
    saṃlīnān yudhyamānāṃś ca sarvān drauṇir apothayat
124 dahyamānā hutāśena vadhyamānāś ca tena te
    parasparaṃ tadā yodhā anayan yamasādanam
125 tasyā rajanyās tv ardhena pāṇḍavānāṃ mahad balam
    gamayām āsa rājendra drauṇir yama niveśanam
126 niśācarāṇāṃ sattvānāṃ sa rātrir harṣavardhinī
    āsīn naragajāśvānāṃ raudrī kṣayakarī bhṛśam
127 tatrādṛśyanta rakṣāṃsi piśācāś ca pṛthagvidhāḥ
    khādanto naramāṃsāni pibantaḥ śoṇitāni ca
128 karālāḥ piṅgalā raudrāḥ śailadantā rajasvalāḥ
    jaṭilā dīrghasakthāś ca pañca pādā mahodarāḥ
129 paścād aṅgulayo rūkṣā virūpā bhairavasvanāḥ
    ghaṭajānavo 'tihrasvāś ca nīlakaṇṭhā vibhīṣaṇāḥ
130 saputradārāḥ sukrūrā durdarśana sunirghṛṇāḥ
    vividhāni ca rūpāṇi tatrādṛśyanta rakṣasām
131 pītvā ca śoṇitaṃ hṛṣṭāḥ prānṛtyan gaṇaśo 'pare
    idaṃ varam idaṃ medhyam idaṃ svādv iti cābruvan
132 medo majjāsthi raktānāṃ vasānāṃ ca bhṛśāsitāḥ
    paramāṃsāni khādantaḥ kravyādā māṃsajīvinaḥ
133 vasāṃ cāpy apare pītvā paryadhāvan vikukṣilāḥ
    nānā vaktrās tathā raudrāḥ kravyādāḥ piśitāśinaḥ
134 ayutāni ca tatrāsan prayutāny arbudāni ca
    rakṣasāṃ ghorarūpāṇāṃ mahatāṃ krūrakarmaṇām
135 muditānāṃ vitṛptānāṃ tasmin mahati vaiśase
    sametāni bahūny āsan bhūtāni ca janādhipa
136 pratyūṣakāle śibirāt pratigantum iyeṣa saḥ
    nṛśoṇitāvasiktasya drauṇer āsīd asi tsaruḥ
    pāṇinā saha saṃśliṣṭa ekībhūta iva prabho
137 sa niḥśeṣān arīn kṛtvā virarāja janakṣaye
    yugānte sarvabhūtāni bhasmakṛtveva pāvakaḥ
138 yathāpratijñaṃ tat karmakṛtvā drauṇāyaniḥ prabho
    durgamāṃ padavīṃ kṛtvā pitur āsīd gatajvaraḥ
139 yathaiva saṃsupta jane śibire prāviśan niśi
    tathaiva hatvā niḥśabde niścakrāma nararṣabhaḥ
140 niṣkramya śibirāt tasmāt tābhyāṃ saṃgamya vīryavān
    ācakhyau karma tat sarvaṃ hṛṣṭaḥ saṃharṣayan vibho
141 tāv apy ācakhyatus tasmai priyaṃ priyakarau tadā
    pāñcālān sṛñjayāṃś caiva vinikṛttān sahasraśaḥ
    prītyā coccair udakrośaṃs tathaivāsphoṭayaṃs talān
142 evaṃvidhā hi sā rātriḥ somakānāṃ janakṣaye
    prasuptānāṃ pramattānām āsīt subhṛśadāruṇā
143 asaṃśayaṃ hi kālasya paryāyo duratikramaḥ
    tādṛśā nihatā yatra kṛtvāsmākaṃ janakṣayam
144 [dhṛ]
    prāg eva sumahat karma drauṇir etan mahārathaḥ
    nākarod īdṛśaṃ kasmān mat putra vijaye dhṛtaḥ
145 atha kasmād dhate kṣatre karmedaṃ kṛtavān asau
    droṇaputro maheṣvāsas tan me śaṃsitum arhasi
146 [s]
    teṣāṃ nūnaṃ bhayān nāsau kṛtavān kurunandana
    asāṃnidhyād dhi pārthānāṃ keśavasya ca dhīmataḥ
147 sātyakeś cāpi karmedaṃ droṇaputreṇa sādhitam
    na hi teṣāṃ samakṣaṃ tān hanyād api marutpatiḥ
148 etad īdṛśakaṃ vṛttaṃ rājan supta jane vibho
    tato janakṣayaṃ kṛtvā pāṇḍavānāṃ mahātyayam
    diṣṭyā diṣṭyeti cānyonyaṃ sametyocur mahārathāḥ
149 paryaṣvajat tato drauṇis tābhyāṃ ca pratinanditaḥ
    idaṃ harṣāc ca sumahad ādade vākyam uttamam
150 pāñcālā nihatāḥ sarve draupadeyāś ca sarvaśaḥ
    somakā matsyaśeṣāś ca sarve vinihatā mayā
151 idānīṃ kṛtakṛtyāḥ sma yāmatatraiva māciram
    yadi jīvati no rājā tasmai śaṃsāmahe priyam

Book 10 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 10
Chapter 9

  1 [स]
      ते हत्वा सर्वपाञ्चालान दरौपदेयांश च सर्वशः
      अगच्छन सहितास तत्र यत्र दुर्यॊधनॊ हतः
  2 गत्वा चैनम अपश्यंस ते किं चित पराणं नराधिपम
      ततॊ रथेभ्यः परस्कन्द्य परिवव्रुस तवात्मजम
  3 तं भग्नसक्थं राजेन्द्र कृच्छ्रप्राणम अचेतसम
      वमन्तं रुधिरं वक्त्राद अपश्यन वसुधातले
  4 वृतं समन्ताद बहुभिः शवापदैर घॊरदर्शनैः
      शाला वृकगडैश चैव भक्षयिष्यद्भिर अन्तिकात
  5 निवारयन्तं कृच्छ्रात ताञ शवापदान संचिखादिषून
      विवेष्टमानं मह्यां च सुभृशं गाढवेदनम
  6 तं शयानं महात्मानं भूमौ सवरुधिरॊक्षितम
      हतशिष्टास तरयॊ वीराः शॊकार्ताः पर्यवारयन
      अश्वत्थामा कृपश चैव कृतवर्मा च सात्वतः
  7 तैस तरिभिः शॊणितादिग्धैर निःश्वसद्भिर महारथैः
      शुशुभे संवृतॊ राजा वेदी तरिभिर इवाग्निभिः
  8 ते तं शयानं संप्रेक्ष्य राजानम अतथॊचितम
      अविषह्येन दुःखेन ततस ते रुरुदुस तरयः
  9 ततस ते रुधिरं हस्तैर मुखान निर्मृज्य तस्य ह
      रणे राज्ञः शयानस्य कृपणं पर्यदेवयन
  10 [कृप]
     न दैवस्यातिभारॊ ऽसति यद अयं रुधिरॊक्षितः
     एकादश चमू भर्ता शेते दुर्यॊधनॊ हतः
 11 पश्य चामीकराभस्य चामीकरविभूषिताम
     गदां गदा परियस्येमां समीपे पतितां भुवि
 12 इयम एनं गदा शूरं न जहाति रणे रणे
     सवर्गायापि वरजन्तं हि न जहाति यशस्विनम
 13 पश्येमां सह वीरेण जाम्बूनदविभूषिताम
     शयानां शयने धर्मे भार्यां परीतिमतीम इव
 14 यॊ वै मूर्धावसिक्तानाम अग्रे यातः परंतपः
     स हतॊ गरसते पांसून पश्य कालस्य पर्ययम
 15 येनाजौ निहता भूमाव अशेरत पुरा दविषः
     स भूमौ निहतः शेते कुरुराजः परैर अयम
 16 भयान नमन्ति राजानॊ यस्य सम शतसंघशः
     स वीरशयने शेते करव्याद्भिः परिवारितः
 17 उपासत नृपाः पूर्वम अर्थहेतॊर यम ईश्वरम
     धिक सद्यॊ निहतः शेते पश्य कालस्य पर्ययम
 18 [स]
     तं शयानं नृपश्रेष्ठं ततॊ भरतसत्तम
     अश्वत्थामा समालॊक्य करुणं पर्यदेवयत
 19 आहुस तवां राजशार्दूल मुख्यं सर्वधनुष्मताम
     धनाध्यक्षॊपमं युद्धे शिष्यं संकर्षणस्य ह
 20 कथं विवरम अद्राक्षीद भीमसेनस तवानघ
     बलिनः कृतिनॊ नित्यं स च पापात्मवान नृप
 21 कालॊ नूनं महाराज लॊके ऽसमिन बलवत्तरः
     पश्यामॊ निहतं तवां चेद भीमसेनेन संयुगे
 22 कथं तवां सर्वधर्मज्ञं कषुद्रः पापॊ वृकॊदरः
     निकृत्या हतवान मन्दॊ नूनं कालॊ दुरत्ययः
 23 धर्मयुद्धे हय अधर्मेण समाहूयौजसा मृधे
     गदया भीमसेनेन निर्भिन्ने सक्थिनी तव
 24 अधर्मेण हतस्याजौ मृद्यमानं पदा शिरः
     यद उपेक्षितवान कषुद्रॊ धिक तम अस्तु युधिष्ठिरम
 25 युद्धेष्व अपवदिष्यन्ति यॊधा नूनं वृकॊदरम
     यावत सथास्यन्ति भूतानि निकृत्या हय असि पातितः
 26 ननु रामॊ ऽबरवीद राजंस तवां सदा यदुनन्दनः
     दुर्यॊधन समॊ नास्ति गदया इति वीर्यवान
 27 शलाघते तवां हि वार्ष्णेयॊ राजन संसत्सु भारत
     सुशिष्यॊ मम कौरव्यॊ गदायुद्ध इति परभॊ
 28 यां गतिं कषत्रियस्याहुः परशस्तां परमर्षयः
     हतस्याभिमुखस्याजौ पराप्तस तवम असि तां गतिम
 29 दुर्यॊधन न शॊचामि तवाम अहं पुरुषर्षभ
     हतपुत्रां तु शॊचामि गान्धारीं पितरं च ते
     भिक्षुकौ विचरिष्येते शॊचन्तौ पृथिवीम इमाम
 30 धिग अस्तु कृष्णं वार्ष्णेयम अर्जुनं चापि दुर्मतिम
     धर्मज्ञ मानिनौ यौ तवां वध्यमानम उपेक्षताम
 31 पाण्डवाश चापि ते सर्वे किं वक्ष्यन्ति नराधिपान
     कथं दुर्यॊधनॊ ऽसमाभिर हत इत्य अनपत्रपाः
 32 धन्यस तवम असि गान्धारे यस तवम आयॊधने हतः
     परयातॊ ऽभिमुखः शत्रून धर्मेण पुरुषर्षभ
 33 हतपुत्रा हि गान्धारी निहतज्ञातिबान्धवा
     परज्ञा चक्षुश च दुर्धर्षः कां गतिं परतिपत्स्यते
 34 धिग अस्तु कृतवर्माणं मां कृपं च महारथम
     ये वयं न गताः सवर्गं तवां पुरस्कृत्य पार्थिवम
 35 दातारं सर्वकामानां रक्षितारं परजाहितम
     यद वयं नानुगच्छामस तवां धिग अस्मान नराधमान
 36 कृपस्य तव वीर्येण मम चैव पितुश च मे
     सभृत्यानां नरव्याघ्र रत्नवन्ति गृहाणि च
 37 भवत्प्रसादाद अस्माभिः समित्रैः सह बान्धवैः
     अवाप्ताः करतवॊ मुख्या बहवॊ भूरिदक्षिणाः
 38 कुतश चापीदृशं सार्थम उपलप्स्यामहे वयम
     यादृशेन पुरस्कृत्य तवं गतः सर्वपार्थिवान
 39 वयम एव तरयॊ राजन गच्छन्तं परमां गतिम
     यद वै तवां नानुगच्छामस तेन तप्स्यामहे वयम
 40 तवत सवर्गहीना हीनार्थाः समरन्तः सुकृतस्य ते
     किंनाम तद भवेत कर्म यन तवानुव्रजेम वै
 41 दुःखं नूनं कुरुश्रेष्ठ चरिष्यामॊ महीम इमाम
     हीनानां नस तवया राजन कुतः शान्तिः कुतः सुखम
 42 गत्वैतांस तु महाराज समेत्य तवं महारथान
     यथा शरेष्ठं यथा जयेष्ठं पूजयेर वचनान मम
 43 आचार्यं पूजयित्वा च केतुं सर्वधनुष्मताम
     हतं मयाद्य शंसेथा धृष्टद्युम्नं नराधिप
 44 परिष्वजेथा राजानं बाह्लिकं सुमहारथम
     सैन्धवं सॊमदत्तं च भूरिश्रवसम एव च
 45 तथा पूर्वगतान अन्यान सवर्गं पार्थिव सत्तमान
     अस्मद वाक्यात परिष्वज्य पृच्छेथास तवम अनामयम
 46 इत्य एवम उक्त्वा राजानं भग्नसक्थम अचेतसम
     अश्वत्थामा समुद्वीक्ष्य पुनर वचनम अब्रवीत
 47 दुर्यॊधन जीवसि चेद वाचं शरॊत्रसुखां शृणु
     सप्त पाण्डवतः शेषा धार्तराष्ट्रास तरयॊ वयम
 48 ते चैव भरातरः पञ्च वासुदेवॊ ऽथ सात्यकिः
     अहं च कृतवर्मा च कृपः शारद्वतस तथा
 49 दरौपदेया हताः सर्वे धृष्टद्युम्नस्य चात्मजाः
     पाञ्चाला निहताः सर्वे मत्स्यशेषं च भारत
 50 कृते परतिकृतं पश्य हतपुत्रा हि पाण्डवाः
     सौप्तिके शिबिरं तेषां हतं सनर वाहनम
 51 मया च पापकर्मासौ धृष्टद्युम्नॊ महीपते
     परविश्य शिबिरं रात्रौ पशुमारेण मारितः
 52 दुर्यॊधनस तु तां वाचं निशम्य मनसः परियाम
     परतिलभ्य पुनश चेत इदं वचनम अब्रवीत
 53 न मे ऽकरॊत तद गानेयॊ न कर्णॊ न च ते पिता
     यत तवया कृप भॊजाभ्यां सहितेनाद्य मे कृतम
 54 स चेत सेनापतिः कषुद्रॊ हतः सार्धं शिखण्डिना
     तेन मन्ये मघवता समम आत्मानम अद्य वै
 55 सवस्ति पराप्नुत भद्रं वः सवर्गे नः संगमः पुनः
     इत्य एवम उक्त्वा तूष्णीं स कुरुराजॊ महामनाः
     पराणान उदसृजद वीरः सुहृदां शॊकम आदधत
 56 तथेति ते परिष्वक्ताः परिष्वज्य च तं नृपम
     पुनः पुनः परेक्षमाणाः सवकान आरुरुहू रथान
 57 इत्य एवं तव पुत्रस्य निशम्य करुणां गिरम
     परत्यूषकाले शॊकार्तः पराधावं नगरं परति
 58 तव पुत्रे गते सवर्गे शॊकार्तस्य ममानघ
     ऋषिदत्तं परनष्टं तद दिव्यदर्शित्वम अद्य वै
 59 [व]
     इति शरुत्वा स नृपतिः पुत्र जञातिवधं तदा
     निःश्वस्य दीर्घम उष्णं च ततश चिन्तापरॊ ऽभवत
   1 [s]
      te hatvā sarvapāñcālān draupadeyāṃś ca sarvaśaḥ
      agacchan sahitās tatra yatra duryodhano hataḥ
  2 gatvā cainam apaśyaṃs te kiṃ cit prāṇaṃ narādhipam
      tato rathebhyaḥ praskandya parivavrus tavātmajam
  3 taṃ bhagnasakthaṃ rājendra kṛcchraprāṇam acetasam
      vamantaṃ rudhiraṃ vaktrād apaśyan vasudhātale
  4 vṛtaṃ samantād bahubhiḥ śvāpadair ghoradarśanaiḥ
      śālā vṛkagaḍaiś caiva bhakṣayiṣyadbhir antikāt
  5 nivārayantaṃ kṛcchrāt tāñ śvāpadān saṃcikhādiṣūn
      viveṣṭamānaṃ mahyāṃ ca subhṛśaṃ gāḍhavedanam
  6 taṃ śayānaṃ mahātmānaṃ bhūmau svarudhirokṣitam
      hataśiṣṭās trayo vīrāḥ śokārtāḥ paryavārayan
      aśvatthāmā kṛpaś caiva kṛtavarmā ca sātvataḥ
  7 tais tribhiḥ śoṇitādigdhair niḥśvasadbhir mahārathaiḥ
      śuśubhe saṃvṛto rājā vedī tribhir ivāgnibhiḥ
  8 te taṃ śayānaṃ saṃprekṣya rājānam atathocitam
      aviṣahyena duḥkhena tatas te rurudus trayaḥ
  9 tatas te rudhiraṃ hastair mukhān nirmṛjya tasya ha
      raṇe rājñaḥ śayānasya kṛpaṇaṃ paryadevayan
  10 [kṛpa]
     na daivasyātibhāro 'sti yad ayaṃ rudhirokṣitaḥ
     ekādaśa camū bhartā śete duryodhano hataḥ
 11 paśya cāmīkarābhasya cāmīkaravibhūṣitām
     gadāṃ gadā priyasyemāṃ samīpe patitāṃ bhuvi
 12 iyam enaṃ gadā śūraṃ na jahāti raṇe raṇe
     svargāyāpi vrajantaṃ hi na jahāti yaśasvinam
 13 paśyemāṃ saha vīreṇa jāmbūnadavibhūṣitām
     śayānāṃ śayane dharme bhāryāṃ prītimatīm iva
 14 yo vai mūrdhāvasiktānām agre yātaḥ paraṃtapaḥ
     sa hato grasate pāṃsūn paśya kālasya paryayam
 15 yenājau nihatā bhūmāv aśerata purā dviṣaḥ
     sa bhūmau nihataḥ śete kururājaḥ parair ayam
 16 bhayān namanti rājāno yasya sma śatasaṃghaśaḥ
     sa vīraśayane śete kravyādbhiḥ parivāritaḥ
 17 upāsata nṛpāḥ pūrvam arthahetor yam īśvaram
     dhik sadyo nihataḥ śete paśya kālasya paryayam
 18 [s]
     taṃ śayānaṃ nṛpaśreṣṭhaṃ tato bharatasattama
     aśvatthāmā samālokya karuṇaṃ paryadevayat
 19 āhus tvāṃ rājaśārdūla mukhyaṃ sarvadhanuṣmatām
     dhanādhyakṣopamaṃ yuddhe śiṣyaṃ saṃkarṣaṇasya ha
 20 kathaṃ vivaram adrākṣīd bhīmasenas tavānagha
     balinaḥ kṛtino nityaṃ sa ca pāpātmavān nṛpa
 21 kālo nūnaṃ mahārāja loke 'smin balavattaraḥ
     paśyāmo nihataṃ tvāṃ ced bhīmasenena saṃyuge
 22 kathaṃ tvāṃ sarvadharmajñaṃ kṣudraḥ pāpo vṛkodaraḥ
     nikṛtyā hatavān mando nūnaṃ kālo duratyayaḥ
 23 dharmayuddhe hy adharmeṇa samāhūyaujasā mṛdhe
     gadayā bhīmasenena nirbhinne sakthinī tava
 24 adharmeṇa hatasyājau mṛdyamānaṃ padā śiraḥ
     yad upekṣitavān kṣudro dhik tam astu yudhiṣṭhiram
 25 yuddheṣv apavadiṣyanti yodhā nūnaṃ vṛkodaram
     yāvat sthāsyanti bhūtāni nikṛtyā hy asi pātitaḥ
 26 nanu rāmo 'bravīd rājaṃs tvāṃ sadā yadunandanaḥ
     duryodhana samo nāsti gadayā iti vīryavān
 27 ślāghate tvāṃ hi vārṣṇeyo rājan saṃsatsu bhārata
     suśiṣyo mama kauravyo gadāyuddha iti prabho
 28 yāṃ gatiṃ kṣatriyasyāhuḥ praśastāṃ paramarṣayaḥ
     hatasyābhimukhasyājau prāptas tvam asi tāṃ gatim
 29 duryodhana na śocāmi tvām ahaṃ puruṣarṣabha
     hataputrāṃ tu śocāmi gāndhārīṃ pitaraṃ ca te
     bhikṣukau vicariṣyete śocantau pṛthivīm imām
 30 dhig astu kṛṣṇaṃ vārṣṇeyam arjunaṃ cāpi durmatim
     dharmajña māninau yau tvāṃ vadhyamānam upekṣatām
 31 pāṇḍavāś cāpi te sarve kiṃ vakṣyanti narādhipān
     kathaṃ duryodhano 'smābhir hata ity anapatrapāḥ
 32 dhanyas tvam asi gāndhāre yas tvam āyodhane hataḥ
     prayāto 'bhimukhaḥ śatrūn dharmeṇa puruṣarṣabha
 33 hataputrā hi gāndhārī nihatajñātibāndhavā
     prajñā cakṣuś ca durdharṣaḥ kāṃ gatiṃ pratipatsyate
 34 dhig astu kṛtavarmāṇaṃ māṃ kṛpaṃ ca mahāratham
     ye vayaṃ na gatāḥ svargaṃ tvāṃ puraskṛtya pārthivam
 35 dātāraṃ sarvakāmānāṃ rakṣitāraṃ prajāhitam
     yad vayaṃ nānugacchāmas tvāṃ dhig asmān narādhamān
 36 kṛpasya tava vīryeṇa mama caiva pituś ca me
     sabhṛtyānāṃ naravyāghra ratnavanti gṛhāṇi ca
 37 bhavatprasādād asmābhiḥ samitraiḥ saha bāndhavaiḥ
     avāptāḥ kratavo mukhyā bahavo bhūridakṣiṇāḥ
 38 kutaś cāpīdṛśaṃ sārtham upalapsyāmahe vayam
     yādṛśena puraskṛtya tvaṃ gataḥ sarvapārthivān
 39 vayam eva trayo rājan gacchantaṃ paramāṃ gatim
     yad vai tvāṃ nānugacchāmas tena tapsyāmahe vayam
 40 tvat svargahīnā hīnārthāḥ smarantaḥ sukṛtasya te
     kiṃnāma tad bhavet karma yana tvānuvrajema vai
 41 duḥkhaṃ nūnaṃ kuruśreṣṭha cariṣyāmo mahīm imām
     hīnānāṃ nas tvayā rājan kutaḥ śāntiḥ kutaḥ sukham
 42 gatvaitāṃs tu mahārāja sametya tvaṃ mahārathān
     yathā śreṣṭhaṃ yathā jyeṣṭhaṃ pūjayer vacanān mama
 43 ācāryaṃ pūjayitvā ca ketuṃ sarvadhanuṣmatām
     hataṃ mayādya śaṃsethā dhṛṣṭadyumnaṃ narādhipa
 44 pariṣvajethā rājānaṃ bāhlikaṃ sumahāratham
     saindhavaṃ somadattaṃ ca bhūriśravasam eva ca
 45 tathā pūrvagatān anyān svargaṃ pārthiva sattamān
     asmad vākyāt pariṣvajya pṛcchethās tvam anāmayam
 46 ity evam uktvā rājānaṃ bhagnasaktham acetasam
     aśvatthāmā samudvīkṣya punar vacanam abravīt
 47 duryodhana jīvasi ced vācaṃ śrotrasukhāṃ śṛṇu
     sapta pāṇḍavataḥ śeṣā dhārtarāṣṭrās trayo vayam
 48 te caiva bhrātaraḥ pañca vāsudevo 'tha sātyakiḥ
     ahaṃ ca kṛtavarmā ca kṛpaḥ śāradvatas tathā
 49 draupadeyā hatāḥ sarve dhṛṣṭadyumnasya cātmajāḥ
     pāñcālā nihatāḥ sarve matsyaśeṣaṃ ca bhārata
 50 kṛte pratikṛtaṃ paśya hataputrā hi pāṇḍavāḥ
     sauptike śibiraṃ teṣāṃ hataṃ sanara vāhanam
 51 mayā ca pāpakarmāsau dhṛṣṭadyumno mahīpate
     praviśya śibiraṃ rātrau paśumāreṇa māritaḥ
 52 duryodhanas tu tāṃ vācaṃ niśamya manasaḥ priyām
     pratilabhya punaś ceta idaṃ vacanam abravīt
 53 na me 'karot tad gāneyo na karṇo na ca te pitā
     yat tvayā kṛpa bhojābhyāṃ sahitenādya me kṛtam
 54 sa cet senāpatiḥ kṣudro hataḥ sārdhaṃ śikhaṇḍinā
     tena manye maghavatā samam ātmānam adya vai
 55 svasti prāpnuta bhadraṃ vaḥ svarge naḥ saṃgamaḥ punaḥ
     ity evam uktvā tūṣṇīṃ sa kururājo mahāmanāḥ
     prāṇān udasṛjad vīraḥ suhṛdāṃ śokam ādadhat
 56 tatheti te pariṣvaktāḥ pariṣvajya ca taṃ nṛpam
     punaḥ punaḥ prekṣamāṇāḥ svakān āruruhū rathān
 57 ity evaṃ tava putrasya niśamya karuṇāṃ giram
     pratyūṣakāle śokārtaḥ prādhāvaṃ nagaraṃ prati
 58 tava putre gate svarge śokārtasya mamānagha
     ṛṣidattaṃ pranaṣṭaṃ tad divyadarśitvam adya vai
 59 [v]
     iti śrutvā sa nṛpatiḥ putra jñātivadhaṃ tadā
     niḥśvasya dīrgham uṣṇaṃ ca tataś cintāparo 'bhavat

Book 10 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 10
Chapter 10

  1 [व]
      तस्यां रात्र्यां वयतीतायां धृष्टद्युम्नस्य सारथिः
      शशंस धर्मराजाय सौप्तिके कदनं कृतम
  2 दरौपदेया महाराज दरुपदस्यात्मजैः सह
      परमत्ता निशि विश्वस्ताः सवपन्तः शिबिरे सवके
  3 कृतवर्मणा नृशंसेन गौतमेन कृपेण च
      अश्वत्थाम्ना च पापेन हतं वः शिबिरं निशि
  4 एतैर नरगजाश्वानां परासशक्तिपरश्वधैः
      सहस्राणि निकृन्तद्भिर निःशेषं ते बलं कृतम
  5 छिद्यमानस्य महतॊ वनस्येव परश्वधैः
      शुश्रुवे सुमहाञ शब्दॊ बलस्य तव भारत
  6 अहम एकॊ ऽवशिष्टस तु तस्मात सैन्यान महीपते
      मुक्तः कथं चिद धर्मात्मन वयग्रस्य कृतवर्मणः
  7 तच छरुत्वा वाक्यम अशिवं कुन्तीपुत्रॊ युधिष्ठिरः
      पपात मह्यां दुर्धर्षः पुत्रशॊकसमन्वितः
  8 तं पतन्तम अभिक्रम्य परिजग्राह सात्यकिः
      भीमसेनॊ ऽरजुनश चैव माद्रीपुत्रौ च पाण्डवौ
  9 लब्धचेतास तु कौन्तेयः शॊकविह्वलया गिरा
      जित्वा शत्रूञ जितः पश्यात पर्यदेवयद आतुरः
  10 दुर्विदा गतिर अर्थानाम अपि ये दिव्यचक्षुषः
     जीयमाना जयन्त्य अन्ये जयमाना वयं जिताः
 11 हत्वा भरातॄन वयस्यांश च पितॄन पुत्रान सुहृद्गणान
     बन्धून अमात्यान पौत्रांश च जित्वा सर्वाञ जिता वयम
 12 अनर्थॊ हय अर्थसंकाशस तथार्थॊ ऽनर्थदर्शनः
     जयॊ ऽयम अजयाकारॊ जयस तस्मात पराजयः
 13 यं हित्वा तप्यते पश्चाद आपन्न इव दुर्मतिः
     अक्थं मन्येत विजयं ततॊ जिततरः परैः
 14 येषाम अर्थाय पापस्य धिग जयस्य सुहृद वधे
     निर्जितैर अप्रमत्तैर हि विजिता जितकाशिनः
 15 कर्णिनालीकदंष्ट्रस्य खड्गजिह्वस्य संयुगे
     चापव्यात्तस्य रौद्रस्य जयातलस्वननादिनः
 16 करुद्धस्य नरसिंहस्य संग्रामेष्व अपलायिनः
     ये वयमुच्यन्त कर्णस्य परमादात त इमे हताः
 17 रथह्रदं शरवर्षॊर्मि मन्तं; रत्नाचितं वाहन राजियुक्तम
     शक्त्यृष्टि मीनध्वजनागनक्रं; शरासनावर्त महेषु फेनम
 18 संग्रामचन्द्रॊदय वेगवेलं; दरॊणार्णवं जयातलनेमि घॊषम
     ये तेरुर उच्चावचशस्त्रनौभिस; ते राजपुत्रा निहताः परमादात
 19 न हि परमादात परमॊ ऽसति कश चिद; वधॊ नराणाम इह जीवलॊके
     परमत्तम अर्था हि नरं समन्तात; तयजन्त्य अनर्थाश च समाविशन्ति
 20 धवजॊत्तम गरॊच्छ्रितधूमकेतुं; शरार्चिषं कॊपमहासमीरम
     महाधनुर जयातलनेमि घॊषं; तनुत्र नानाविध शस्त्रहॊमम
 21 महाचमू कक्षवराभिपन्नं; महाहवे भीष्म महादवाग्निम
     ये सेहुर आत्तायत शस्त्रवेगं; ते राजपुत्रा निहताः परमादात
 22 न हि परमत्तेन नरेण लभ्या; विद्या तपः शरीर विपुलं यशॊ वा
     पश्याप्रमादेन निहत्य शत्रून; सर्वान महेन्द्रं सुखम एधमानम
 23 इन्द्रॊपमान पार्थिव पुत्रपौत्रान; पश्याविशेषेण हतान परमादात
     तीर्त्वा समुद्रं वणिजः समृद्धाः; सन्नाः कु नद्याम इव हेलमानाः
     अमर्षितैर ये निहताः शयाना; निःसंशयं ते तरिदिवं परपन्नाः
 24 कृष्णां नु शॊचामि कथं न साध्वीं; शॊकार्णवे साद्य विनङ्क्ष्यतीति
     भरातॄंश च पुत्रांश च हतान निशम्य; पाञ्चालराजं पितरं च वृद्धम
     धरुवं विसंज्ञा पतिता पृथिव्यां; सा शेष्यते शॊककृशाङ्गयष्टिः
 25 तच छॊकजं दुःखम अपारयन्ती; कथं भविष्यत्य उचिता सुखानाम
     पुत्रक्षयभ्रातृवध परणुन्ना; परदह्यमानेव हुताशनेन
 26 इत्य एवम आर्तः परिदेवयन स; राजा कुरूणां नकुलं बभाषे
     गच्छानयैनाम इह मन्दभाग्यां; समातृपक्षाम इति राजपुत्रीम
 27 माद्रीर उतस तत्परिगृह्य वाक्यं; धर्मेण धर्मप्रतिमस्य राज्ञः
     ययौ रथेनालयम आशु देव्याः; पाञ्चालराजस्य च यत्र दाराः
 28 परस्थाप्य माद्रीसुतम आजमीढः; शॊकार्दितस तैः सहितः सुहृद्भिः
     रॊरूयमाणः परययौ सुतानाम; आयॊधनं भूतगणानुकीर्णम
 29 स तत परविशाशिवम उग्ररूपं; ददर्श पुत्रान सुहृदः सखींश च
     भूमौ शयानान रुधिरार्द्रगात्रान; विभिन्नभग्नापहृतॊत्तमाङ्गान
 30 स तांस तु दृष्ट्वा भृशम आर्तरूपॊ; युधिष्ठिरॊ धर्मभृतां वरिष्ठः
     उच्चैः पचुक्रॊश च कौरवाग्र्यः; पपात चॊर्व्यां सगणॊ विसंज्ञः
   1 [v]
      tasyāṃ rātryāṃ vyatītāyāṃ dhṛṣṭadyumnasya sārathiḥ
      śaśaṃsa dharmarājāya sauptike kadanaṃ kṛtam
  2 draupadeyā mahārāja drupadasyātmajaiḥ saha
      pramattā niśi viśvastāḥ svapantaḥ śibire svake
  3 kṛtavarmaṇā nṛśaṃsena gautamena kṛpeṇa ca
      aśvatthāmnā ca pāpena hataṃ vaḥ śibiraṃ niśi
  4 etair naragajāśvānāṃ prāsaśaktiparaśvadhaiḥ
      sahasrāṇi nikṛntadbhir niḥśeṣaṃ te balaṃ kṛtam
  5 chidyamānasya mahato vanasyeva paraśvadhaiḥ
      śuśruve sumahāñ śabdo balasya tava bhārata
  6 aham eko 'vaśiṣṭas tu tasmāt sainyān mahīpate
      muktaḥ kathaṃ cid dharmātman vyagrasya kṛtavarmaṇaḥ
  7 tac chrutvā vākyam aśivaṃ kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ
      papāta mahyāṃ durdharṣaḥ putraśokasamanvitaḥ
  8 taṃ patantam abhikramya parijagrāha sātyakiḥ
      bhīmaseno 'rjunaś caiva mādrīputrau ca pāṇḍavau
  9 labdhacetās tu kaunteyaḥ śokavihvalayā girā
      jitvā śatrūñ jitaḥ paśyāt paryadevayad āturaḥ
  10 durvidā gatir arthānām api ye divyacakṣuṣaḥ
     jīyamānā jayanty anye jayamānā vayaṃ jitāḥ
 11 hatvā bhrātṝn vayasyāṃś ca pitṝn putrān suhṛdgaṇān
     bandhūn amātyān pautrāṃś ca jitvā sarvāñ jitā vayam
 12 anartho hy arthasaṃkāśas tathārtho 'narthadarśanaḥ
     jayo 'yam ajayākāro jayas tasmāt parājayaḥ
 13 yaṃ hitvā tapyate paścād āpanna iva durmatiḥ
     akthaṃ manyeta vijayaṃ tato jitataraḥ paraiḥ
 14 yeṣām arthāya pāpasya dhig jayasya suhṛd vadhe
     nirjitair apramattair hi vijitā jitakāśinaḥ
 15 karṇinālīkadaṃṣṭrasya khaḍgajihvasya saṃyuge
     cāpavyāttasya raudrasya jyātalasvananādinaḥ
 16 kruddhasya narasiṃhasya saṃgrāmeṣv apalāyinaḥ
     ye vyamucyanta karṇasya pramādāt ta ime hatāḥ
 17 rathahradaṃ śaravarṣormi mantaṃ; ratnācitaṃ vāhana rājiyuktam
     śaktyṛṣṭi mīnadhvajanāganakraṃ; śarāsanāvarta maheṣu phenam
 18 saṃgrāmacandrodaya vegavelaṃ; droṇārṇavaṃ jyātalanemi ghoṣam
     ye terur uccāvacaśastranaubhis; te rājaputrā nihatāḥ pramādāt
 19 na hi pramādāt paramo 'sti kaś cid; vadho narāṇām iha jīvaloke
     pramattam arthā hi naraṃ samantāt; tyajanty anarthāś ca samāviśanti
 20 dhvajottama grocchritadhūmaketuṃ; śarārciṣaṃ kopamahāsamīram
     mahādhanur jyātalanemi ghoṣaṃ; tanutra nānāvidha śastrahomam
 21 mahācamū kakṣavarābhipannaṃ; mahāhave bhīṣma mahādavāgnim
     ye sehur āttāyata śastravegaṃ; te rājaputrā nihatāḥ pramādāt
 22 na hi pramattena nareṇa labhyā; vidyā tapaḥ śrīr vipulaṃ yaśo vā
     paśyāpramādena nihatya śatrūn; sarvān mahendraṃ sukham edhamānam
 23 indropamān pārthiva putrapautrān; paśyāviśeṣeṇa hatān pramādāt
     tīrtvā samudraṃ vaṇijaḥ samṛddhāḥ; sannāḥ ku nadyām iva helamānāḥ
     amarṣitair ye nihatāḥ śayānā; niḥsaṃśayaṃ te tridivaṃ prapannāḥ
 24 kṛṣṇāṃ nu śocāmi kathaṃ na sādhvīṃ; śokārṇave sādya vinaṅkṣyatīti
     bhrātṝṃś ca putrāṃś ca hatān niśamya; pāñcālarājaṃ pitaraṃ ca vṛddham
     dhruvaṃ visaṃjñā patitā pṛthivyāṃ; sā śeṣyate śokakṛśāṅgayaṣṭiḥ
 25 tac chokajaṃ duḥkham apārayantī; kathaṃ bhaviṣyaty ucitā sukhānām
     putrakṣayabhrātṛvadha praṇunnā; pradahyamāneva hutāśanena
 26 ity evam ārtaḥ paridevayan sa; rājā kurūṇāṃ nakulaṃ babhāṣe
     gacchānayainām iha mandabhāgyāṃ; samātṛpakṣām iti rājaputrīm
 27 mādrīr utas tatparigṛhya vākyaṃ; dharmeṇa dharmapratimasya rājñaḥ
     yayau rathenālayam āśu devyāḥ; pāñcālarājasya ca yatra dārāḥ
 28 prasthāpya mādrīsutam ājamīḍhaḥ; śokārditas taiḥ sahitaḥ suhṛdbhiḥ
     rorūyamāṇaḥ prayayau sutānām; āyodhanaṃ bhūtagaṇānukīrṇam
 29 sa tat praviśāśivam ugrarūpaṃ; dadarśa putrān suhṛdaḥ sakhīṃś ca
     bhūmau śayānān rudhirārdragātrān; vibhinnabhagnāpahṛtottamāṅgān
 30 sa tāṃs tu dṛṣṭvā bhṛśam ārtarūpo; yudhiṣṭhiro dharmabhṛtāṃ variṣṭhaḥ
     uccaiḥ pacukrośa ca kauravāgryaḥ; papāta corvyāṃ sagaṇo visaṃjñaḥ

Book 10 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 10
Chapter 11

  1 [व]
      स दृष्ट्वा निहतान संख्ये पुत्रान भरातॄन सखींस तथा
      महादुःखपरीतात्मा बभूव जनमेजय
  2 ततस तस्य महाञ शॊकः परादुरासीन महात्मनः
      समरतः पुत्रपौत्राणां भरातॄणां सवजनस्य ह
  3 तम अश्रुपरिपूर्णाक्षं वेपमानम अचेतसम
      सुहृदॊ भृशसंविग्नाः सान्त्वयां चक्रिरे तदा
  4 ततस तस्मिन कषणे काल्ये रथेनादित्यवर्चसा
      नकुलः कृष्णया सार्धम उपायात परमार्तया
  5 उपप्लव्य गता सा तु शरुत्वा सुमहद अप्रियम
      तदा विनाशं पुत्राणां सर्वेषां वयथिताभवत
  6 कम्पमानेव कदली वातेनाभिसमीरिता
      कृष्णा राजानम आसाद्य शॊकार्ता नयपतद भुवि
  7 बभूव वदनं तस्याः सहसा शॊककर्शितम
      फुल्लपद्मपलाशाक्ष्यास तमॊ धवस्त इवांशुमान
  8 ततस तां पतितां दृष्ट्वा संरम्भी सत्यविक्रमः
      बाहुभ्यां परिजग्राह समुपेत्य वृकॊदरः
  9 सा समाश्वासिता तेन भीमसेनेन भामिनी
      रुदती पाण्डवं कृष्णा सह भरातरम अब्रवीत
  10 दिष्ट्या राजंस तवम अद्येमाम अखिलां भॊक्ष्यसे महीम
     आत्मजान कषत्रधर्मेण संप्रदाय यमाय वै
 11 दिष्ट्या तवं पार्थ कुशली मत्तमातङ्गगामिनम
     अवाप्य पृथिवीं कृत्स्नां सौभद्रं न समरिष्यसि
 12 आत्मजांस तेन धर्मेण शरुत्वा शूरान निपातितान
     उपप्लव्ये मया सार्धं दिष्ट्या तवं न समरिष्यसि
 13 परसुप्तानां वधं शरुत्वा दरौणिना पापकर्मणा
     शॊकस तपति मां पार्थ हुताशन इवाशयम
 14 तस्य पापकृतॊ दरौणेर न चेद अद्य तवया मृधे
     हरियते सानुबन्धस्य युधि विक्रम्य जीवितम
 15 इहैव परायम आसिष्ये तन निबॊधत पाण्डवाः
     न चेत फलम अवाप्नॊति दरौणिः पापस्य कर्मणः
 16 एवम उक्त्वा ततः कृष्णा पाण्डवं परत्युपाविशत
     युधिष्ठिरं याज्ञसेनी धर्मराजं यशस्विनी
 17 दृष्ट्वॊपविष्टां राजर्षिः पाण्डवॊ महिषीं परियाम
     परत्युवाच स धर्मात्मा दरौपदीं चारुदर्शनाम
 18 धर्म्यं धर्मेण धर्मज्ञे पराप्तास ते निधनं शुभे
     पुत्रास ते भरातरश चैव तान न शॊचितुम अर्हसि
 19 दरॊणपुत्रः स कल्याणि वनं दूरम इतॊ गतः
     तस्य तवं पातनं संख्ये कथं जञास्यसि शॊभने
 20 [दरौ]
     दरॊणपुत्रस्य सहजॊ मणिः शिरसि मे शरुतः
     निहत्य संख्ये तं पापं पश्येयं मणिम आहृतम
     राजञ शिरसि तं कृत्वा जीवेयम इति मे मतिः
 21 [व]
     इत्य उक्त्वा पाण्डवं कृष्णा राजानं चारुदर्शना
     भीमसेनम अथाभ्येत्य कुपिता वाक्यम अब्रवीत
 22 तरातुम अर्हसि मां भीमक्षत्रधर्मम अनुस्मरन
     जहि तं पापकर्माणं शम्बरं मघवान इव
     न हि ते विक्रमे तुल्यः पुमान अस्तीह कश चन
 23 शरुतं तत सर्वलॊकेषु परमव्यसने यथा
     दवीपॊ ऽभूस तवं हि पार्थानां नगरे वारणावते
     हिडिम्बदर्शने चैव तथा तवम अभवॊ गतिः
 24 तथा विराटनगरे कीचकेन भृशार्दिताम
     माम अप्य उद्धृतवान कृच्छ्रात पौलॊमीं मघवान इव
 25 यथैतान्य अकृथाः पार्थ महाकर्माणि वै पुरा
     तथा दरौणिम अमित्रघ्न विनिहत्य सुखी भव
 26 तस्या बहुविधं दुःखान निशम्य परिदेवितम
     नामर्षयत कौन्तेयॊ भीमसेनॊ महाबलः
 27 स काञ्चनविचित्राङ्गम आरुरॊह महारथम
     आदाय रुचिरं चित्रं समार्गण गुणं धनुः
 28 नकुलं सारथिं कृत्वा दरॊणपुत्र वधे वृतः
     विस्फार्य सशरं चापं तूर्णम अश्वान अचॊदयत
 29 ते हयाः पुरुषव्याघ्र चॊदिता वातरंहसः
     वेगेन तवरिता जग्मुर हरयः शीघ्रगामिनः
 30 शिबिरात सवाद गृहीत्वा स रथस्य पदम अच्युतः
     दरॊणपुत्र रथस्याशु ययौ मार्गेण वीर्यवान
   1 [v]
      sa dṛṣṭvā nihatān saṃkhye putrān bhrātṝn sakhīṃs tathā
      mahāduḥkhaparītātmā babhūva janamejaya
  2 tatas tasya mahāñ śokaḥ prādurāsīn mahātmanaḥ
      smarataḥ putrapautrāṇāṃ bhrātṝṇāṃ svajanasya ha
  3 tam aśruparipūrṇākṣaṃ vepamānam acetasam
      suhṛdo bhṛśasaṃvignāḥ sāntvayāṃ cakrire tadā
  4 tatas tasmin kṣaṇe kālye rathenādityavarcasā
      nakulaḥ kṛṣṇayā sārdham upāyāt paramārtayā
  5 upaplavya gatā sā tu śrutvā sumahad apriyam
      tadā vināśaṃ putrāṇāṃ sarveṣāṃ vyathitābhavat
  6 kampamāneva kadalī vātenābhisamīritā
      kṛṣṇā rājānam āsādya śokārtā nyapatad bhuvi
  7 babhūva vadanaṃ tasyāḥ sahasā śokakarśitam
      phullapadmapalāśākṣyās tamo dhvasta ivāṃśumān
  8 tatas tāṃ patitāṃ dṛṣṭvā saṃrambhī satyavikramaḥ
      bāhubhyāṃ parijagrāha samupetya vṛkodaraḥ
  9 sā samāśvāsitā tena bhīmasenena bhāminī
      rudatī pāṇḍavaṃ kṛṣṇā saha bhrātaram abravīt
  10 diṣṭyā rājaṃs tvam adyemām akhilāṃ bhokṣyase mahīm
     ātmajān kṣatradharmeṇa saṃpradāya yamāya vai
 11 diṣṭyā tvaṃ pārtha kuśalī mattamātaṅgagāminam
     avāpya pṛthivīṃ kṛtsnāṃ saubhadraṃ na smariṣyasi
 12 ātmajāṃs tena dharmeṇa śrutvā śūrān nipātitān
     upaplavye mayā sārdhaṃ diṣṭyā tvaṃ na smariṣyasi
 13 prasuptānāṃ vadhaṃ śrutvā drauṇinā pāpakarmaṇā
     śokas tapati māṃ pārtha hutāśana ivāśayam
 14 tasya pāpakṛto drauṇer na ced adya tvayā mṛdhe
     hriyate sānubandhasya yudhi vikramya jīvitam
 15 ihaiva prāyam āsiṣye tan nibodhata pāṇḍavāḥ
     na cet phalam avāpnoti drauṇiḥ pāpasya karmaṇaḥ
 16 evam uktvā tataḥ kṛṣṇā pāṇḍavaṃ pratyupāviśat
     yudhiṣṭhiraṃ yājñasenī dharmarājaṃ yaśasvinī
 17 dṛṣṭvopaviṣṭāṃ rājarṣiḥ pāṇḍavo mahiṣīṃ priyām
     pratyuvāca sa dharmātmā draupadīṃ cārudarśanām
 18 dharmyaṃ dharmeṇa dharmajñe prāptās te nidhanaṃ śubhe
     putrās te bhrātaraś caiva tān na śocitum arhasi
 19 droṇaputraḥ sa kalyāṇi vanaṃ dūram ito gataḥ
     tasya tvaṃ pātanaṃ saṃkhye kathaṃ jñāsyasi śobhane
 20 [drau]
     droṇaputrasya sahajo maṇiḥ śirasi me śrutaḥ
     nihatya saṃkhye taṃ pāpaṃ paśyeyaṃ maṇim āhṛtam
     rājañ śirasi taṃ kṛtvā jīveyam iti me matiḥ
 21 [v]
     ity uktvā pāṇḍavaṃ kṛṣṇā rājānaṃ cārudarśanā
     bhīmasenam athābhyetya kupitā vākyam abravīt
 22 trātum arhasi māṃ bhīmakṣatradharmam anusmaran
     jahi taṃ pāpakarmāṇaṃ śambaraṃ maghavān iva
     na hi te vikrame tulyaḥ pumān astīha kaś cana
 23 śrutaṃ tat sarvalokeṣu paramavyasane yathā
     dvīpo 'bhūs tvaṃ hi pārthānāṃ nagare vāraṇāvate
     hiḍimbadarśane caiva tathā tvam abhavo gatiḥ
 24 tathā virāṭanagare kīcakena bhṛśārditām
     mām apy uddhṛtavān kṛcchrāt paulomīṃ maghavān iva
 25 yathaitāny akṛthāḥ pārtha mahākarmāṇi vai purā
     tathā drauṇim amitraghna vinihatya sukhī bhava
 26 tasyā bahuvidhaṃ duḥkhān niśamya paridevitam
     nāmarṣayata kaunteyo bhīmaseno mahābalaḥ
 27 sa kāñcanavicitrāṅgam āruroha mahāratham
     ādāya ruciraṃ citraṃ samārgaṇa guṇaṃ dhanuḥ
 28 nakulaṃ sārathiṃ kṛtvā droṇaputra vadhe vṛtaḥ
     visphārya saśaraṃ cāpaṃ tūrṇam aśvān acodayat
 29 te hayāḥ puruṣavyāghra coditā vātaraṃhasaḥ
     vegena tvaritā jagmur harayaḥ śīghragāminaḥ
 30 śibirāt svād gṛhītvā sa rathasya padam acyutaḥ
     droṇaputra rathasyāśu yayau mārgeṇa vīryavān

Book 10 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 10
Chapter 12

  1 [व]
      तस्मिन परयाते दुर्धर्षे यदूनाम ऋषभस ततः
      अब्रवीत पुण्डरीकाक्षः कुन्तीपुत्रं युधिष्ठिरम
  2 एष पाण्डव ते भराता पुत्रशॊकम अपारयन
      जिघांसुर दरौणिम आक्रन्दे याति भारत भारतः
  3 भीमः परियस ते सर्वेभ्यॊ भरातृभ्यॊ भरतर्षभ
      तं कृच्छ्रगतम अद्य तवं कस्मान नाभ्यवपद्यसे
  4 यत तद आचष्ट पुत्राय दरॊणः परपुरंजयः
      अस्त्रं बरह्मशिरॊ नाम दहेद यत पृथिवीम अपि
  5 तन महात्मा महाभागः केतुः सर्वधनुष्मताम
      परत्यपादयद आचार्यः परीयमाणॊ धनंजयम
  6 तत पुत्रॊ ऽसयैवम एवैनम अन्वयाचद अमर्षणः
      ततः परॊवाच पुत्राय नातिहृष्टमना इव
  7 विदितं चापलं हय आसीद आत्मजस्य महात्मनः
      सर्वधर्मविद आचार्यॊ नान्विषत सततं सुतम
  8 परमापद गतेनापि न सम तात तवया रणे
      इदम अस्त्रं परयॊक्तव्यं मानुषेषु विशेषतः
  9 इत्य उक्तवान गुरुः पुत्रं दरॊणः पश्चाद अथॊक्तवान
      न तवं जातु सतां मार्गे सथातेति पुरुषर्षभ
  10 स तद आज्ञाय दुष्टात्मा पितुर वचनम अप्रियम
     निराशः सर्वकल्याणैः शॊचन पर्यपतन महीम
 11 ततस तदा कुरुश्रेष्ठ वनस्थे तवयि भारत
     अवसद दवारकाम एत्य वृष्णिभिः परमार्चितः
 12 स कदा चित समुद्रान्ते वसन दरारवतीम अनु
     एक एकं समागम्य माम उवाच हसन्न इव
 13 यत तद उग्रं तपः कृष्ण चरन सत्यपराक्रमः
     अगस्याद भारताचार्यः परत्यपद्यत मे पिता
 14 अस्त्रं बरह्मशिरॊ नाम देवगन्धर्वपूजितम
     तद अद्य मयि दाशार्ह यथा पितरि मे तथा
 15 अस्मत्तस तद उपादाय विद्यम अस्त्रं यदूत्तम
     ममाप्य अस्त्रं परयच्छ तवं चक्रं रिपुहरं रणे
 16 स राजन परीयमाणेन मयाप्य उक्तः कृताञ्जलिः
     याचमानः परयत्नेन मत्तॊ ऽसत्रं भरतर्षभ
 17 देवदानवगन्धर्वमनुष्यपतगॊरगाः
     न समा मम वीर्यस्य शतांशेनापि पिण्डिताः
 18 इदं धनुर इयं शक्तिर इदं चक्रम इयं गदा
     यद यद इच्छसि चेद अस्त्रं मत्तस तत तद ददानि ते
 19 यच छक्नॊषि समुद्यन्तुं परयॊक्तुम अपि वा रणे
     तद्गृहाण विनास्त्रेण यन मे दातुम अभीप्ससि
 20 स सुनाभं सहस्रारं वज्रनाभम अयस्मयम
     वव्रे चक्रं महाबाहॊ सपर्धमानॊ मया सह
 21 गृहाण चक्रम इत्य उक्तॊ मया तु तदनन्तरम
     जग्राहॊपेत्य सहसा चक्रं सव्येन पाणिना
     न चैतद अशकत सथानात संचालयितुम अच्युत
 22 अथ तद दक्षिणेनापि गरहीतुम उपचक्रमे
     सर्वयत्नेन तेनापि गृह्णन्न एतद अकल्पयत
 23 ततः सर्वबलेनापि यच चैतन न शशाक सः
     उद्धर्तुं वा चालयितुं दरौणिः परमदुर्मनाः
     कृत्वा यत्नं परं शरान्तः स नयवर्तत भारत
 24 निवृत्तम अथ तं तस्माद अभिप्रायाद विचेतसम
     अहम आमन्त्र्य सुस्निग्धम अश्वत्थामानम अब्रुवम
 25 यः स देवमनुष्येषु परमाणं परमं गतः
     गाण्डीवधन्वा शवेताश्वः कपिप्रवर केतनः
 26 यः साक्षाद देवदेवेशं शितिकण्ठम उमापतिम
     दवंद्व युद्धे पराजिष्णुस तॊषयाम आस शंकरम
 27 यस्मात परियतरॊ नास्ति ममान्यः पुरुषॊ भुवि
     नादेयं यस्य मे किं चिद अपि दाराः सुतास तथा
 28 तेनापि सुहृदा बरह्मन पार्थेनाक्लिष्ट कर्मणा
     नॊक्तपुर्वम इदं वाक्यं यत तवं माम अभिभाषसे
 29 बरह्मचर्यं महद घॊरं चीर्त्वा दवादश वार्षिकम
     हिमवत्पार्श्वम अभ्येत्य यॊ मया तपसार्चितः
 30 समानव्रतचारिण्यां रुक्मिण्यां यॊ ऽनवजायत
     सनत्कुमारस तेजस्वी परद्युम्नॊ नाम मे सुतः
 31 तेनाप्य एतन महद दिव्यं चक्रम अप्रतिमं मम
     न परार्थितम अभून मूढ यद इदं परार्थितं तवया
 32 रामेणातिबलेनैतन नॊक्तपूर्वं कदा चन
     न गदेन न साम्बेन यद इदं परार्थितं तवया
 33 दवारकावासिभिश चान्यैर वृष्ण्यन्धकमहारथैः
     नॊक्तपूर्वम इदं जातु यद इदं परार्थितं तवया
 34 भारताचार्य पुत्रः सन मानितः सर्वयादवैः
     चक्रेण रथिनां शरेष्ठ किं नु तात युयुत्ससे
 35 एवम उक्तॊ मया दरौणिर माम इदं परत्युवाच ह
     परयुज्य भवते पूजां यॊत्स्ये कृष्ण तवयेत्य उत
 36 ततस ते परार्थितं चक्रं देवदानव पूजितम
     अजेयः सयाम इति विभॊ सत्यम एतद बरवीमि ते
 37 तवत्तॊ ऽयं दुर्लभं कामम अनवाप्यैव केशव
     परतियास्यामि गॊविन्द शिवेनाभिवदस्व माम
 38 एतत सुनाभं वृष्णीनाम ऋषभेण तवया धृतम
     चक्रम अप्रतिचक्रेण भुवि नान्यॊ ऽभिपद्यते
 39 एतावद उक्त्वा दरौणिर मां युग्मम अश्वान धनानि च
     आदायॊपययौ बालॊ रत्नानि विविधानि च
 40 स संरम्भी दुरात्मा च चपलः करूर एव च
     वेद चास्त्रं बरह्मशिरस तस्माद रक्ष्यॊ वृकॊदरः
   1 [v]
      tasmin prayāte durdharṣe yadūnām ṛṣabhas tataḥ
      abravīt puṇḍarīkākṣaḥ kuntīputraṃ yudhiṣṭhiram
  2 eṣa pāṇḍava te bhrātā putraśokam apārayan
      jighāṃsur drauṇim ākrande yāti bhārata bhārataḥ
  3 bhīmaḥ priyas te sarvebhyo bhrātṛbhyo bharatarṣabha
      taṃ kṛcchragatam adya tvaṃ kasmān nābhyavapadyase
  4 yat tad ācaṣṭa putrāya droṇaḥ parapuraṃjayaḥ
      astraṃ brahmaśiro nāma dahed yat pṛthivīm api
  5 tan mahātmā mahābhāgaḥ ketuḥ sarvadhanuṣmatām
      pratyapādayad ācāryaḥ prīyamāṇo dhanaṃjayam
  6 tat putro 'syaivam evainam anvayācad amarṣaṇaḥ
      tataḥ provāca putrāya nātihṛṣṭamanā iva
  7 viditaṃ cāpalaṃ hy āsīd ātmajasya mahātmanaḥ
      sarvadharmavid ācāryo nānviṣat satataṃ sutam
  8 paramāpad gatenāpi na sma tāta tvayā raṇe
      idam astraṃ prayoktavyaṃ mānuṣeṣu viśeṣataḥ
  9 ity uktavān guruḥ putraṃ droṇaḥ paścād athoktavān
      na tvaṃ jātu satāṃ mārge sthāteti puruṣarṣabha
  10 sa tad ājñāya duṣṭātmā pitur vacanam apriyam
     nirāśaḥ sarvakalyāṇaiḥ śocan paryapatan mahīm
 11 tatas tadā kuruśreṣṭha vanasthe tvayi bhārata
     avasad dvārakām etya vṛṣṇibhiḥ paramārcitaḥ
 12 sa kadā cit samudrānte vasan drāravatīm anu
     eka ekaṃ samāgamya mām uvāca hasann iva
 13 yat tad ugraṃ tapaḥ kṛṣṇa caran satyaparākramaḥ
     agasyād bhāratācāryaḥ pratyapadyata me pitā
 14 astraṃ brahmaśiro nāma devagandharvapūjitam
     tad adya mayi dāśārha yathā pitari me tathā
 15 asmattas tad upādāya vidyam astraṃ yadūttama
     mamāpy astraṃ prayaccha tvaṃ cakraṃ ripuharaṃ raṇe
 16 sa rājan prīyamāṇena mayāpy uktaḥ kṛtāñjaliḥ
     yācamānaḥ prayatnena matto 'straṃ bharatarṣabha
 17 devadānavagandharvamanuṣyapatagoragāḥ
     na samā mama vīryasya śatāṃśenāpi piṇḍitāḥ
 18 idaṃ dhanur iyaṃ śaktir idaṃ cakram iyaṃ gadā
     yad yad icchasi ced astraṃ mattas tat tad dadāni te
 19 yac chaknoṣi samudyantuṃ prayoktum api vā raṇe
     tadgṛhāṇa vināstreṇa yan me dātum abhīpsasi
 20 sa sunābhaṃ sahasrāraṃ vajranābham ayasmayam
     vavre cakraṃ mahābāho spardhamāno mayā saha
 21 gṛhāṇa cakram ity ukto mayā tu tadanantaram
     jagrāhopetya sahasā cakraṃ savyena pāṇinā
     na caitad aśakat sthānāt saṃcālayitum acyuta
 22 atha tad dakṣiṇenāpi grahītum upacakrame
     sarvayatnena tenāpi gṛhṇann etad akalpayat
 23 tataḥ sarvabalenāpi yac caitan na śaśāka saḥ
     uddhartuṃ vā cālayituṃ drauṇiḥ paramadurmanāḥ
     kṛtvā yatnaṃ paraṃ śrāntaḥ sa nyavartata bhārata
 24 nivṛttam atha taṃ tasmād abhiprāyād vicetasam
     aham āmantrya susnigdham aśvatthāmānam abruvam
 25 yaḥ sa devamanuṣyeṣu pramāṇaṃ paramaṃ gataḥ
     gāṇḍīvadhanvā śvetāśvaḥ kapipravara ketanaḥ
 26 yaḥ sākṣād devadeveśaṃ śitikaṇṭham umāpatim
     dvaṃdva yuddhe parājiṣṇus toṣayām āsa śaṃkaram
 27 yasmāt priyataro nāsti mamānyaḥ puruṣo bhuvi
     nādeyaṃ yasya me kiṃ cid api dārāḥ sutās tathā
 28 tenāpi suhṛdā brahman pārthenākliṣṭa karmaṇā
     noktapurvam idaṃ vākyaṃ yat tvaṃ mām abhibhāṣase
 29 brahmacaryaṃ mahad ghoraṃ cīrtvā dvādaśa vārṣikam
     himavatpārśvam abhyetya yo mayā tapasārcitaḥ
 30 samānavratacāriṇyāṃ rukmiṇyāṃ yo 'nvajāyata
     sanatkumāras tejasvī pradyumno nāma me sutaḥ
 31 tenāpy etan mahad divyaṃ cakram apratimaṃ mama
     na prārthitam abhūn mūḍha yad idaṃ prārthitaṃ tvayā
 32 rāmeṇātibalenaitan noktapūrvaṃ kadā cana
     na gadena na sāmbena yad idaṃ prārthitaṃ tvayā
 33 dvārakāvāsibhiś cānyair vṛṣṇyandhakamahārathaiḥ
     noktapūrvam idaṃ jātu yad idaṃ prārthitaṃ tvayā
 34 bhāratācārya putraḥ san mānitaḥ sarvayādavaiḥ
     cakreṇa rathināṃ śreṣṭha kiṃ nu tāta yuyutsase
 35 evam ukto mayā drauṇir mām idaṃ pratyuvāca ha
     prayujya bhavate pūjāṃ yotsye kṛṣṇa tvayety uta
 36 tatas te prārthitaṃ cakraṃ devadānava pūjitam
     ajeyaḥ syām iti vibho satyam etad bravīmi te
 37 tvatto 'yaṃ durlabhaṃ kāmam anavāpyaiva keśava
     pratiyāsyāmi govinda śivenābhivadasva mām
 38 etat sunābhaṃ vṛṣṇīnām ṛṣabheṇa tvayā dhṛtam
     cakram apraticakreṇa bhuvi nānyo 'bhipadyate
 39 etāvad uktvā drauṇir māṃ yugmam aśvān dhanāni ca
     ādāyopayayau bālo ratnāni vividhāni ca
 40 sa saṃrambhī durātmā ca capalaḥ krūra eva ca
     veda cāstraṃ brahmaśiras tasmād rakṣyo vṛkodaraḥ

Book 10 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 10
Chapter 13

  1 [व]
      एवम उक्त्वा युधां शरेष्ठः सर्वयादवनन्दनः
      सर्वायुधवरॊपेतम आरुरॊह महारथम
      युक्तं परमकाम्बॊजैस तुरगैर हेममालिभिः
  2 आदित्यॊदयवर्णस्य दुरं रथवरस्य तु
      दक्षिणाम अवहत सैन्यः सुग्रीवः सव्यतॊ ऽवहत
      पार्ष्णिवाहौ तु तस्यास्तां मेघपुष्पबलाहकौ
  3 विश्वकर्म कृता दिव्या नानारत्नविभूषिता
      उच्छ्रितेव रथे माया धवजयष्टिर अदृश्यत
  4 वैनतेयः सथितस तस्यां परभा मण्डलरश्मिवान
      तस्य सत्यवतः केतुर भुजगारिर अदृश्यत
  5 अन्वारॊहद द धृषीकेशः केतुः सर्वधनुष्मताम
      अर्जुनः सत्यकर्मा च कुरुराजॊ युधिष्ठिरः
  6 अशॊभेतां महात्मानौ दाशार्हम अभितः सथितौ
      रथस्थं शार्ङ्गधन्वानम अश्विनाव इव वासवम
  7 ताव उपारॊप्य दाशार्हः सयन्दनं लॊकपूजितम
      परतॊदेन जवॊपेतान परमाश्वान अचॊदयत
  8 ते हयाः सहसॊत्पेतुर गृहीत्वा सयन्दनॊत्तमम
      आस्थितं पाण्डवेयाभ्यां यदूनाम ऋषभेण च
  9 वहतां शार्ङ्गधन्वानम अश्वानां शीघ्रगामिनाम
      परादुरासीन महाञ शब्दः पक्षिणां पतताम इव
  10 ते समार्छन नरव्याघ्राः कषणेन भरतर्षभ
     भीमसेनं महेष्वासं समनुद्रुत्य वेगिताः
 11 करॊधदीप्तं तु कौन्तेयं दविषद अर्थे समुद्यतम
     नाशक्नुवन वारयितुं समेत्यापि महारथाः
 12 स तेषां परेक्षताम एव शरीमतां दृढधन्विनाम
     ययौ भागिरथी कच्छं हरिभिर भृशवेगितैः
     यत्र सम शरूयते दरौणिः पुत्र हन्ता महात्मनाम
 13 स ददर्श महात्मानम उदकान्ते यशस्विनम
     कृष्णद्वैपायनं वयासम आसीनम ऋषिभिः सह
 14 तं चैव करूरकर्माणं घृताक्तं कुशचीरिणम
     रजसा धवस्तकेशान्तं ददर्श दरौणिम अन्तिके
 15 तम अभ्यधावत कौन्तेयः परगृह्य सशरं धनुः
     भीमसेनॊ महाबाहुस तिष्ठ तिष्ठेति चाब्रवीत
 16 स दृष्ट्वा भीमधन्वानं परगृहीतशरासनम
     भरातरौ पृष्ठतश चास्य जनार्दन रथे सथितौ
     वयथितात्माभवद दरौणिः पराप्तं चेदम अमन्यत
 17 स तद दिव्यम अदीनात्मा परमास्त्रम अचिन्तयत
     जग्राह च स चैषीकां दरौणिः सव्येन पाणिना
     स ताम आपदम आसाद्य विद्यम अस्त्रम उदीरयत
 18 अमृष्यमाणस ताञ शूरान दिव्यायुध धरान सथितान
     अपाण्ड्दवायेति रुषा वयसृजद दारुणं वचः
 19 इत्य उक्त्वा राजशार्दूल दरॊणपुत्रः परतापवान
     सर्वलॊकप्रमॊहार्थं तद अस्त्रं परमुमॊच ह
 20 ततस तस्याम इषीकायां पावकः समजायत
     परधक्ष्यन्न इव लॊकांस तरीन कालान्तकयमॊपमः
   1 [v]
      evam uktvā yudhāṃ śreṣṭhaḥ sarvayādavanandanaḥ
      sarvāyudhavaropetam āruroha mahāratham
      yuktaṃ paramakāmbojais turagair hemamālibhiḥ
  2 ādityodayavarṇasya duraṃ rathavarasya tu
      dakṣiṇām avahat sainyaḥ sugrīvaḥ savyato 'vahat
      pārṣṇivāhau tu tasyāstāṃ meghapuṣpabalāhakau
  3 viśvakarma kṛtā divyā nānāratnavibhūṣitā
      ucchriteva rathe māyā dhvajayaṣṭir adṛśyata
  4 vainateyaḥ sthitas tasyāṃ prabhā maṇḍalaraśmivān
      tasya satyavataḥ ketur bhujagārir adṛśyata
  5 anvārohad d dhṛṣīkeśaḥ ketuḥ sarvadhanuṣmatām
      arjunaḥ satyakarmā ca kururājo yudhiṣṭhiraḥ
  6 aśobhetāṃ mahātmānau dāśārham abhitaḥ sthitau
      rathasthaṃ śārṅgadhanvānam aśvināv iva vāsavam
  7 tāv upāropya dāśārhaḥ syandanaṃ lokapūjitam
      pratodena javopetān paramāśvān acodayat
  8 te hayāḥ sahasotpetur gṛhītvā syandanottamam
      āsthitaṃ pāṇḍaveyābhyāṃ yadūnām ṛṣabheṇa ca
  9 vahatāṃ śārṅgadhanvānam aśvānāṃ śīghragāminām
      prādurāsīn mahāñ śabdaḥ pakṣiṇāṃ patatām iva
  10 te samārchan naravyāghrāḥ kṣaṇena bharatarṣabha
     bhīmasenaṃ maheṣvāsaṃ samanudrutya vegitāḥ
 11 krodhadīptaṃ tu kaunteyaṃ dviṣad arthe samudyatam
     nāśaknuvan vārayituṃ sametyāpi mahārathāḥ
 12 sa teṣāṃ prekṣatām eva śrīmatāṃ dṛḍhadhanvinām
     yayau bhāgirathī kacchaṃ haribhir bhṛśavegitaiḥ
     yatra sma śrūyate drauṇiḥ putra hantā mahātmanām
 13 sa dadarśa mahātmānam udakānte yaśasvinam
     kṛṣṇadvaipāyanaṃ vyāsam āsīnam ṛṣibhiḥ saha
 14 taṃ caiva krūrakarmāṇaṃ ghṛtāktaṃ kuśacīriṇam
     rajasā dhvastakeśāntaṃ dadarśa drauṇim antike
 15 tam abhyadhāvat kaunteyaḥ pragṛhya saśaraṃ dhanuḥ
     bhīmaseno mahābāhus tiṣṭha tiṣṭheti cābravīt
 16 sa dṛṣṭvā bhīmadhanvānaṃ pragṛhītaśarāsanam
     bhrātarau pṛṣṭhataś cāsya janārdana rathe sthitau
     vyathitātmābhavad drauṇiḥ prāptaṃ cedam amanyata
 17 sa tad divyam adīnātmā paramāstram acintayat
     jagrāha ca sa caiṣīkāṃ drauṇiḥ savyena pāṇinā
     sa tām āpadam āsādya vidyam astram udīrayat
 18 amṛṣyamāṇas tāñ śūrān divyāyudha dharān sthitān
     apāṇḍdavāyeti ruṣā vyasṛjad dāruṇaṃ vacaḥ
 19 ity uktvā rājaśārdūla droṇaputraḥ pratāpavān
     sarvalokapramohārthaṃ tad astraṃ pramumoca ha
 20 tatas tasyām iṣīkāyāṃ pāvakaḥ samajāyata
     pradhakṣyann iva lokāṃs trīn kālāntakayamopamaḥ

Book 10 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 10
Chapter 14

  1 [व]
      इङ्गितेनैव दाशार्हस तम अभिप्रायम आदितः
      दरौणेर बुद्ध्वा महाबाहुर अर्जुनं परत्यभाषत
  2 अर्जुनार्जुन यद दिव्यम अस्त्रं ते हृदि वर्तते
      दरॊपॊपदिष्टं तस्यायं कालः संप्रति पाण्डव
  3 भरातॄणाम आत्मनश चैव परित्राणाय भारत
      विसृजैतत तवम अप्य आजाव अस्त्रम अस्त्रनिवारणम
  4 केशवेनैवम उक्तस तु पाण्डवः परवीरहा
      अवातरद रथात तूर्णं परगृह्य सशरं धनुः
  5 पूर्वम आचार्य पुत्राय ततॊ ऽनन्तरम आत्मने
      भरातृभ्यश चैव सर्वेभ्यः सवस्तीत्य उक्त्वा परंतपः
  6 देवताभ्यॊ नमस्कृत्य गुरुभ्यश चेव सर्वशः
      उत्ससर्ज शिवं धयायन्न अस्त्रम अस्त्रेण शाम्यताम
  7 ततस तद अस्त्रं सहसा सृष्टं गाण्डीवधन्वना
      परजज्वाल महार्चिष्मद युगान्तानल संनिभम
  8 तथैव दरॊणपुत्रस्य तद अस्त्रं तिग्मतेजसः
      परजज्वाल महाज्वालं तेजॊ मण्डलसंवृतम
  9 निर्घाता बहवश चासन पेतुर उल्काः सहस्रशः
      महद भयं च भूतानां सर्वेषां समजायत
  10 सशब्दम अभवद वयॊम जवालामाला कुलं भृशम
     चचाल च महीकृत्स्ना सपर्वतवनद्रुमा
 11 ते अस्त्रे तेजसा लॊकांस तापयन्ती वयवस्थिते
     महर्षी सहितौ तत्र दर्शयाम आसतुस तदा
 12 नारदः स च धर्मात्मा भरतानां पितामहः
     उभौ शमयितुं वीरौ भारद्वाज धनंजयौ
 13 तौ मुनी सर्वधर्मज्ञौ सर्वभूतहितैषिणौ
     दीप्तयॊर अस्त्रयॊर मध्ये सथितौ परमतेजसौ
 14 तदन्तरम अनाधृष्याव उपगम्य यशस्विनौ
     आस्ताम ऋषिवरौ तत्र जवलिताव इव पावकौ
 15 पराणभृद्भिर अनाधृष्यौ देवदानव संमतौ
     अस्त्रतेजः शमयितुं लॊकानां हितकाम्यया
 16 [रसी]
     नानाशस्त्रविदः पूर्वे ये ऽपय अतीता महारथाः
     नैतद अस्त्रं मनुष्येषु तैः परयुक्तं कथं चन
   1 [v]
      iṅgitenaiva dāśārhas tam abhiprāyam āditaḥ
      drauṇer buddhvā mahābāhur arjunaṃ pratyabhāṣata
  2 arjunārjuna yad divyam astraṃ te hṛdi vartate
      dropopadiṣṭaṃ tasyāyaṃ kālaḥ saṃprati pāṇḍava
  3 bhrātṝṇām ātmanaś caiva paritrāṇāya bhārata
      visṛjaitat tvam apy ājāv astram astranivāraṇam
  4 keśavenaivam uktas tu pāṇḍavaḥ paravīrahā
      avātarad rathāt tūrṇaṃ pragṛhya saśaraṃ dhanuḥ
  5 pūrvam ācārya putrāya tato 'nantaram ātmane
      bhrātṛbhyaś caiva sarvebhyaḥ svastīty uktvā paraṃtapaḥ
  6 devatābhyo namaskṛtya gurubhyaś ceva sarvaśaḥ
      utsasarja śivaṃ dhyāyann astram astreṇa śāmyatām
  7 tatas tad astraṃ sahasā sṛṣṭaṃ gāṇḍīvadhanvanā
      prajajvāla mahārciṣmad yugāntānala saṃnibham
  8 tathaiva droṇaputrasya tad astraṃ tigmatejasaḥ
      prajajvāla mahājvālaṃ tejo maṇḍalasaṃvṛtam
  9 nirghātā bahavaś cāsan petur ulkāḥ sahasraśaḥ
      mahad bhayaṃ ca bhūtānāṃ sarveṣāṃ samajāyata
  10 saśabdam abhavad vyoma jvālāmālā kulaṃ bhṛśam
     cacāla ca mahīkṛtsnā saparvatavanadrumā
 11 te astre tejasā lokāṃs tāpayantī vyavasthite
     maharṣī sahitau tatra darśayām āsatus tadā
 12 nāradaḥ sa ca dharmātmā bharatānāṃ pitāmahaḥ
     ubhau śamayituṃ vīrau bhāradvāja dhanaṃjayau
 13 tau munī sarvadharmajñau sarvabhūtahitaiṣiṇau
     dīptayor astrayor madhye sthitau paramatejasau
 14 tadantaram anādhṛṣyāv upagamya yaśasvinau
     āstām ṛṣivarau tatra jvalitāv iva pāvakau
 15 prāṇabhṛdbhir anādhṛṣyau devadānava saṃmatau
     astratejaḥ śamayituṃ lokānāṃ hitakāmyayā
 16 [rsī]
     nānāśastravidaḥ pūrve ye 'py atītā mahārathāḥ
     naitad astraṃ manuṣyeṣu taiḥ prayuktaṃ kathaṃ cana

Book 10 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 10
Chapter 15

  1 [व]
      दृष्ट्वैव नरशार्दूलस ताव अग्निसमतेजसौ
      संजहार शरं दिव्यं तवरमाणॊ धनंजयः
  2 उवाच वदतां शरेष्ठस ताव ऋषी पराञ्जलिस तदा
      परयुक्तम अस्त्रम अस्त्रेण शाम्यताम इति वै मया
  3 संहृते परमास्त्रे ऽसमिन सर्वान अस्मान अशेषतः
      पापकर्मा धरुवं दरौणिः परधक्ष्यत्य अस्त्रतेजसा
  4 अत्र यद धितम अस्माकं लॊकानां चैव सर्वथा
      भवन्तौ देवसंकाशौ तथा संहर्तुम अर्हतः
  5 इत्य उक्त्वा संजहारास्त्रं पुनर एव धनंजयः
      संहारॊ दुष्करस तस्य देवैर अपि हि संयुगे
  6 विसृष्टस्य रणे तस्य परमास्त्रस्य संग्रहे
      न शक्तः पाण्डवाद अन्यः साक्षाद अपि शतक्रतुः
  7 बरह्मतेजॊ भवं तद धि विसृष्टम अकृतात्मना
      न शक्यम आवर्तयितुं बरह्म चारि वरताद ऋते
  8 अचीर्ण बरह्मचर्यॊ यः सृष्ट्वावर्तयते पुनः
      तद अस्त्रं सानुबन्धस्य मूर्धानं तस्य कृन्तति
  9 बरह्म चारी वरती चापि दुरवापम अवाप्य तत
      परमव्यसनार्तॊ ऽपि नार्जुनॊ ऽसत्रं वयमुञ्चत
  10 सत्यव्रतधरः शूरॊ बरह्म चारी च पाण्डवः
     गुरुवर्ती च तेनास्त्रं संजहारार्जुनः पुनः
 11 दरौणिर अप्य अथ संप्रेक्ष्य ताव ऋषी पुरतः सथितौ
     न शशाक पुनर घॊरम अस्त्रं संहर्तुम आहवे
 12 अशक्तः परतिसंहारे परमास्त्रस्य संयुगे
     दरौणिर दीनमना राजन दवैपायनम अभाषत
 13 उक्तम अव्यसनार्तेन पराणत्राणम अभीप्सुना
     मयैतद अस्त्रम उत्सृष्टं भीमसेन भयान मुने
 14 अधर्मश च कृतॊ ऽनेन धार्तराष्ट्रं जिघांसता
     मिथ्याचारेण भगवन भीमसेनेन संयुगे
 15 अतः सृष्टम इदं बरह्मन मयास्त्रम अकृतात्मना
     तस्य भूयॊ ऽदय संहारं कर्तुं नाहम इहॊत्सहे
 16 विसृष्टं हि मया दिव्यम एतद अस्त्रं दुरासदम
     अपाण्डवायेति मुने वह्नि तेजॊ ऽनुमन्त्र्य वै
 17 तद इदं पाण्डवेयानाम अन्तकायाभिसंहितम
     अद्य पाण्डुसुतान सर्वाञ जीविताद भरंशयिष्यति
 18 कृतं पापम इदं बरह्मन रॊषाविष्टेन चेतसा
     वधम आशास्य पार्थानां मयास्त्रं सृजता रणे
 19 [व]
     अस्त्रं बरह्मशिरस तात विद्वान पार्थॊ धनंजयः
     उत्सृष्टवान न रॊषेण न वधाय तवाहवे
 20 अस्त्रम अस्त्रेण तु रणे तव संशमयिष्यता
     विसृष्टम अर्जुनेनेदं पुनश च परतिसंहृतम
 21 बरह्मास्त्रम अप्य अवाप्यैतद उपदेशात पितुस तव
     कषत्रधर्मान महाबाहुर नाकम्पत धनंजयः
 22 एवं धृतिमतः साधॊः सर्वास्त्रविदुषः सतः
     सभ्रातृबन्धॊः कस्मात तवं वधम अस्य चिकीर्षसि
 23 अस्त्रं बरह्मशिरॊ यत्र परमास्त्रेण वध्यते
     समा दवादश पर्जन्यस तद राष्ट्रं नाभिवर्षति
 24 एतदर्थं महाबाहुः शक्तिमान अपि पाण्डवः
     न विहन्त्य एतद अस्त्रं ते परजाहितचिकीर्षया
 25 पाण्डवास तवं च राष्ट्रं च सदा संरक्ष्यम एव नः
     तस्मात संहर दिव्यं तवम अस्त्रम एतन महाभुज
 26 अरॊषस तव चैवास्तु पार्थाः सन्तु निरामयाः
     न हय अधर्मेण राजर्षिः पाण्डवॊ जेतुम इच्छति
 27 मणिं चैतं परयच्छैभ्यॊ यस ते शिरसि तिष्ठति
     एतद आदाय ते पराणान परतिदास्यन्ति पाण्डवाः
 28 [दरौडि]
     पाण्डवैर यानि रत्नानि यच चान्यत कौरवैर धनम
     अवाप्तानीह तेभ्यॊ ऽयं मणिर मम विशिष्यते
 29 यम आबध्य भयं नास्ति शस्त्रव्याधिक्षुधाश्रयम
     देवेभ्यॊ दानवेभ्यॊ वा नागेभ्यॊ वा कथं चन
 30 न च रक्षॊगणभयं न तस्कर भयं तथा
     एवं वीर्यॊ मणिर अयं न मे तयाज्यः कथं चन
 31 यत तु मे भगवान आह तन मे कार्यम अनन्तरम
     अयं मणिर अयं चाहम इषीका निपतिष्यति
     गर्भेषु पाण्डवेयानाम अमॊघं चैतद उद्यतम
 32 [व]
     एवं कुरु न चान्या ते बुद्धिः कार्या कदा चन
     गर्भेषु पाण्डवेयानां विसृज्यैतद उपारम
 33 [व]
     ततः परमम अस्त्रं तद अश्वत्थामा भृशातुरः
     दवैपायन वचः शरुत्वा गर्भेषु परमुमॊच ह
   1 [v]
      dṛṣṭvaiva naraśārdūlas tāv agnisamatejasau
      saṃjahāra śaraṃ divyaṃ tvaramāṇo dhanaṃjayaḥ
  2 uvāca vadatāṃ śreṣṭhas tāv ṛṣī prāñjalis tadā
      prayuktam astram astreṇa śāmyatām iti vai mayā
  3 saṃhṛte paramāstre 'smin sarvān asmān aśeṣataḥ
      pāpakarmā dhruvaṃ drauṇiḥ pradhakṣyaty astratejasā
  4 atra yad dhitam asmākaṃ lokānāṃ caiva sarvathā
      bhavantau devasaṃkāśau tathā saṃhartum arhataḥ
  5 ity uktvā saṃjahārāstraṃ punar eva dhanaṃjayaḥ
      saṃhāro duṣkaras tasya devair api hi saṃyuge
  6 visṛṣṭasya raṇe tasya paramāstrasya saṃgrahe
      na śaktaḥ pāṇḍavād anyaḥ sākṣād api śatakratuḥ
  7 brahmatejo bhavaṃ tad dhi visṛṣṭam akṛtātmanā
      na śakyam āvartayituṃ brahma cāri vratād ṛte
  8 acīrṇa brahmacaryo yaḥ sṛṣṭvāvartayate punaḥ
      tad astraṃ sānubandhasya mūrdhānaṃ tasya kṛntati
  9 brahma cārī vratī cāpi duravāpam avāpya tat
      paramavyasanārto 'pi nārjuno 'straṃ vyamuñcata
  10 satyavratadharaḥ śūro brahma cārī ca pāṇḍavaḥ
     guruvartī ca tenāstraṃ saṃjahārārjunaḥ punaḥ
 11 drauṇir apy atha saṃprekṣya tāv ṛṣī purataḥ sthitau
     na śaśāka punar ghoram astraṃ saṃhartum āhave
 12 aśaktaḥ pratisaṃhāre paramāstrasya saṃyuge
     drauṇir dīnamanā rājan dvaipāyanam abhāṣata
 13 uktam avyasanārtena prāṇatrāṇam abhīpsunā
     mayaitad astram utsṛṣṭaṃ bhīmasena bhayān mune
 14 adharmaś ca kṛto 'nena dhārtarāṣṭraṃ jighāṃsatā
     mithyācāreṇa bhagavan bhīmasenena saṃyuge
 15 ataḥ sṛṣṭam idaṃ brahman mayāstram akṛtātmanā
     tasya bhūyo 'dya saṃhāraṃ kartuṃ nāham ihotsahe
 16 visṛṣṭaṃ hi mayā divyam etad astraṃ durāsadam
     apāṇḍavāyeti mune vahni tejo 'numantrya vai
 17 tad idaṃ pāṇḍaveyānām antakāyābhisaṃhitam
     adya pāṇḍusutān sarvāñ jīvitād bhraṃśayiṣyati
 18 kṛtaṃ pāpam idaṃ brahman roṣāviṣṭena cetasā
     vadham āśāsya pārthānāṃ mayāstraṃ sṛjatā raṇe
 19 [v]
     astraṃ brahmaśiras tāta vidvān pārtho dhanaṃjayaḥ
     utsṛṣṭavān na roṣeṇa na vadhāya tavāhave
 20 astram astreṇa tu raṇe tava saṃśamayiṣyatā
     visṛṣṭam arjunenedaṃ punaś ca pratisaṃhṛtam
 21 brahmāstram apy avāpyaitad upadeśāt pitus tava
     kṣatradharmān mahābāhur nākampata dhanaṃjayaḥ
 22 evaṃ dhṛtimataḥ sādhoḥ sarvāstraviduṣaḥ sataḥ
     sabhrātṛbandhoḥ kasmāt tvaṃ vadham asya cikīrṣasi
 23 astraṃ brahmaśiro yatra paramāstreṇa vadhyate
     samā dvādaśa parjanyas tad rāṣṭraṃ nābhivarṣati
 24 etadarthaṃ mahābāhuḥ śaktimān api pāṇḍavaḥ
     na vihanty etad astraṃ te prajāhitacikīrṣayā
 25 pāṇḍavās tvaṃ ca rāṣṭraṃ ca sadā saṃrakṣyam eva naḥ
     tasmāt saṃhara divyaṃ tvam astram etan mahābhuja
 26 aroṣas tava caivāstu pārthāḥ santu nirāmayāḥ
     na hy adharmeṇa rājarṣiḥ pāṇḍavo jetum icchati
 27 maṇiṃ caitaṃ prayacchaibhyo yas te śirasi tiṣṭhati
     etad ādāya te prāṇān pratidāsyanti pāṇḍavāḥ
 28 [drauḍi]
     pāṇḍavair yāni ratnāni yac cānyat kauravair dhanam
     avāptānīha tebhyo 'yaṃ maṇir mama viśiṣyate
 29 yam ābadhya bhayaṃ nāsti śastravyādhikṣudhāśrayam
     devebhyo dānavebhyo vā nāgebhyo vā kathaṃ cana
 30 na ca rakṣogaṇabhayaṃ na taskara bhayaṃ tathā
     evaṃ vīryo maṇir ayaṃ na me tyājyaḥ kathaṃ cana
 31 yat tu me bhagavān āha tan me kāryam anantaram
     ayaṃ maṇir ayaṃ cāham iṣīkā nipatiṣyati
     garbheṣu pāṇḍaveyānām amoghaṃ caitad udyatam
 32 [v]
     evaṃ kuru na cānyā te buddhiḥ kāryā kadā cana
     garbheṣu pāṇḍaveyānāṃ visṛjyaitad upārama
 33 [v]
     tataḥ paramam astraṃ tad aśvatthāmā bhṛśāturaḥ
     dvaipāyana vacaḥ śrutvā garbheṣu pramumoca ha

Book 10 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 10
Chapter 16

  1 [व]
      तद आज्ञाय हृषीकेशॊ विसृष्टं पापकर्मणा
      हृष्यमाण इदं वाक्यं दरौणिं परत्यब्रवीत तदा
  2 विराटस्य सुतां पूर्वं सनुषां गाण्डीवधन्वनः
      उपप्लव्य गतां दृष्ट्वा वरतवान बराह्मणॊ ऽबरवीत
  3 परिक्षीणेषु कुरुषु पुत्रस तव जनिष्यति
      एतद अस्य परिक्षित तवं गर्भस्थस्य भविष्यति
  4 तस्य तद वचनं साधॊः सत्यम एव भविष्यति
      परिक्षिद भविता हय एषां पुनर वंशकरः सुतः
  5 एवं बरुवाणं गॊविन्दं सात्वत परवरं तदा
      दरौणिः परमसंरब्धः परत्युवाचेदम उत्तरम
  6 नैतद एवं यथात्थ तवं पक्षपातेन केशव
      वचनं पुण्डरीकाक्ष न च मद्वाक्यम अन्यथा
  7 पतिष्यत्य एतद अस्त्रं हि गर्भे तस्या मयॊद्यतम
      विराट दुहितुः कृष्टयां तवं रक्षितुम इच्छसि
  8 [वासुदेव]
      अमॊघः परमास्त्रस्य पातस तस्य भविष्यति
      स तु गर्भॊ मृतॊ जातॊ दीर्घम आयुर अवाप्स्यति
  9 तवां तु कापुरुषं पापं विदुः सर्वे मनीषिणः
      असकृत पापकर्माणं बाल जीवितघातकम
  10 तस्मात तवम अस्य पापस्य कर्मणः फलम आप्नुहि
     तरीणि वर्षसहस्राणि चरिष्यसि महीम इमाम
     अप्राप्नुवन कव चित कां चित संविदं जातु केन चित
 11 निर्जनान असहायस तवं देशान परविचरिष्यसि
     भवित्री नहि ते कषुद्रजनमध्येषु संस्थितिः
 12 पूय शॊणितगन्धी च दुर्ग कान्तारसंश्रयः
     विचरिष्यसि पापात्मन सर्वव्याधिसमन्वितः
 13 वयः पराप्य परिक्षित तु वेद वरतम अवाप्य च
     कृपाच छारद्वताद वीरः सर्वास्त्राण्य उपलप्स्यते
 14 विदित्वा परमास्त्राणि कषत्रधर्मव्रते सथितः
     षष्टिं वर्षाणि धर्मात्मा वसुधां पालयिष्यति
 15 इतश चॊर्ध्वं महाबाहुः कुरुराजॊ भविष्यति
     परिक्षिन नाम नृपतिर मिषतस ते सुदुर्मते
     पश्य मे तपसॊ वीर्यं सत्यस्य च नराधम
 16 [वयास]
     यस्माद अनादृत्य कृतं तवयास्मान कर्म दारुणम
     बराह्मणस्य सतश चैव यस्मात ते वृत्तम ईदृशम
 17 तस्माद यद देवकीपुत्र उक्तवान उत्तमं वचः
     असंशयं ते तद्भावि कषुद्रकर्मन वरजाश्व इतः
 18 [अष्वत्तामन]
     सहैव भवता बरह्मन सथास्यामि पुरुषेष्व अहम
     सत्यवाग अस्तु भगवान अयं च पुरुषॊत्तमः
 19 [व]
     परदायाथ मणिं दरौणिः पाण्डवानां महात्मनाम
     जगाम विमनास तेषां सर्वेषां पश्यतां वनम
 20 पाण्डवाश चापि गॊविन्दं पुरस्कृत्य हतद्विषः
     कृष्णद्वैपायनं चैव नारदं च महामुनिम
 21 दरॊणपुत्रस्य सहजं मणिम आदाय सत्वराः
     दरौपदीम अभ्यधावन्त परायॊपेतां मनस्विनीम
 22 ततस ते पुरुषव्याघ्राः सदश्वैर अनिलॊपमैः
     अभ्ययुः सह दाशार्हाः शिबिरं पुनर एव ह
 23 अवतीर्य रथाभ्यां तु तवरमाणा महारथाः
     ददृशुर दरौपदीं कृष्णाम आर्ताम आर्ततराः सवयम
 24 ताम उपेत्य निर आनन्दां दुःखशॊकसमन्विताम
     परिवार्य वयतिष्ठन्त पाण्डवाः सह केशवाः
 25 ततॊ राज्ञाभ्यनुज्ञातॊ भीमसेनॊ महाबलः
     परददौ तु मणिं दिव्यं वचनं चेदम अब्रवीत
 26 अयं भद्रे तव मणिः पुत्र हन्ता जितः स ते
     उत्तिष्ठ शॊकम उत्सृज्य कषत्रधर्मम अनुस्मर
 27 परयाणे वासुदेवस्य शमार्थम असितेक्षणे
     यान्य उक्तानि तवया भीरु वाक्यानि मधु घातिनः
 28 नैव मे पतयः सन्ति न पुत्रा भरातरॊ न च
     नैव तवम अपि गॊविन्द शमम इच्छति राजनि
 29 उक्तवत्य असि घॊराणि वाक्यानि पुरुषॊत्तमम
     कषत्रधर्मानुरूपाणि तानि संस्मर्तुम अर्हसि
 30 हतॊ दुर्यॊधनः पापॊ राज्यस्य परिपन्थकः
     दुःशासनस्य रुधिरं पीतं विस्फुरतॊ मया
 31 वैरस्य गतम आनृण्यं न सम वाच्या विवक्षताम
     जित्वा मुक्तॊ दरॊणपुत्रॊ बराह्मण्याद गौरवेण च
 32 यशॊ ऽसय पातितं देवि शरीरं तव अवशेषितम
     वियॊजितश च मणिना नयासितश चायुधं भुवि
 33 [दरौपदी]
     केवलानृण्यम आप्तास्मि गुरुपुत्रॊ गुरुर मम
     शिरस्य एतं मणिं राजा परतिबध्नातु भारत
 34 [व]
     तं गृहीत्वा ततॊ राजा शिरस्य एवाकरॊत तदा
     गुरुर उच्छिष्टम इत्य एव दरौपद्या वचनाद अपि
 35 ततॊ दिव्यं मणिवरं शिरसा धारयन परभुः
     शुशुभे स महाराजः सचन्द्र इव पर्वतः
 36 उत्तस्थौ पुत्रशॊकार्ता ततः कृष्णा मनस्विनी
     कृष्णं चापि महाबाहुं पर्यपृच्छत धर्मराट
   1 [v]
      tad ājñāya hṛṣīkeśo visṛṣṭaṃ pāpakarmaṇā
      hṛṣyamāṇa idaṃ vākyaṃ drauṇiṃ pratyabravīt tadā
  2 virāṭasya sutāṃ pūrvaṃ snuṣāṃ gāṇḍīvadhanvanaḥ
      upaplavya gatāṃ dṛṣṭvā vratavān brāhmaṇo 'bravīt
  3 parikṣīṇeṣu kuruṣu putras tava janiṣyati
      etad asya parikṣit tvaṃ garbhasthasya bhaviṣyati
  4 tasya tad vacanaṃ sādhoḥ satyam eva bhaviṣyati
      parikṣid bhavitā hy eṣāṃ punar vaṃśakaraḥ sutaḥ
  5 evaṃ bruvāṇaṃ govindaṃ sātvata pravaraṃ tadā
      drauṇiḥ paramasaṃrabdhaḥ pratyuvācedam uttaram
  6 naitad evaṃ yathāttha tvaṃ pakṣapātena keśava
      vacanaṃ puṇḍarīkākṣa na ca madvākyam anyathā
  7 patiṣyaty etad astraṃ hi garbhe tasyā mayodyatam
      virāṭa duhituḥ kṛṣṭayāṃ tvaṃ rakṣitum icchasi
  8 [vāsudeva]
      amoghaḥ paramāstrasya pātas tasya bhaviṣyati
      sa tu garbho mṛto jāto dīrgham āyur avāpsyati
  9 tvāṃ tu kāpuruṣaṃ pāpaṃ viduḥ sarve manīṣiṇaḥ
      asakṛt pāpakarmāṇaṃ bāla jīvitaghātakam
  10 tasmāt tvam asya pāpasya karmaṇaḥ phalam āpnuhi
     trīṇi varṣasahasrāṇi cariṣyasi mahīm imām
     aprāpnuvan kva cit kāṃ cit saṃvidaṃ jātu kena cit
 11 nirjanān asahāyas tvaṃ deśān pravicariṣyasi
     bhavitrī nahi te kṣudrajanamadhyeṣu saṃsthitiḥ
 12 pūya śoṇitagandhī ca durga kāntārasaṃśrayaḥ
     vicariṣyasi pāpātman sarvavyādhisamanvitaḥ
 13 vayaḥ prāpya parikṣit tu veda vratam avāpya ca
     kṛpāc chāradvatād vīraḥ sarvāstrāṇy upalapsyate
 14 viditvā paramāstrāṇi kṣatradharmavrate sthitaḥ
     ṣaṣṭiṃ varṣāṇi dharmātmā vasudhāṃ pālayiṣyati
 15 itaś cordhvaṃ mahābāhuḥ kururājo bhaviṣyati
     parikṣin nāma nṛpatir miṣatas te sudurmate
     paśya me tapaso vīryaṃ satyasya ca narādhama
 16 [vyāsa]
     yasmād anādṛtya kṛtaṃ tvayāsmān karma dāruṇam
     brāhmaṇasya sataś caiva yasmāt te vṛttam īdṛśam
 17 tasmād yad devakīputra uktavān uttamaṃ vacaḥ
     asaṃśayaṃ te tadbhāvi kṣudrakarman vrajāśv itaḥ
 18 [aṣvattāman]
     sahaiva bhavatā brahman sthāsyāmi puruṣeṣv aham
     satyavāg astu bhagavān ayaṃ ca puruṣottamaḥ
 19 [v]
     pradāyātha maṇiṃ drauṇiḥ pāṇḍavānāṃ mahātmanām
     jagāma vimanās teṣāṃ sarveṣāṃ paśyatāṃ vanam
 20 pāṇḍavāś cāpi govindaṃ puraskṛtya hatadviṣaḥ
     kṛṣṇadvaipāyanaṃ caiva nāradaṃ ca mahāmunim
 21 droṇaputrasya sahajaṃ maṇim ādāya satvarāḥ
     draupadīm abhyadhāvanta prāyopetāṃ manasvinīm
 22 tatas te puruṣavyāghrāḥ sadaśvair anilopamaiḥ
     abhyayuḥ saha dāśārhāḥ śibiraṃ punar eva ha
 23 avatīrya rathābhyāṃ tu tvaramāṇā mahārathāḥ
     dadṛśur draupadīṃ kṛṣṇām ārtām ārtatarāḥ svayam
 24 tām upetya nir ānandāṃ duḥkhaśokasamanvitām
     parivārya vyatiṣṭhanta pāṇḍavāḥ saha keśavāḥ
 25 tato rājñābhyanujñāto bhīmaseno mahābalaḥ
     pradadau tu maṇiṃ divyaṃ vacanaṃ cedam abravīt
 26 ayaṃ bhadre tava maṇiḥ putra hantā jitaḥ sa te
     uttiṣṭha śokam utsṛjya kṣatradharmam anusmara
 27 prayāṇe vāsudevasya śamārtham asitekṣaṇe
     yāny uktāni tvayā bhīru vākyāni madhu ghātinaḥ
 28 naiva me patayaḥ santi na putrā bhrātaro na ca
     naiva tvam api govinda śamam icchati rājani
 29 uktavaty asi ghorāṇi vākyāni puruṣottamam
     kṣatradharmānurūpāṇi tāni saṃsmartum arhasi
 30 hato duryodhanaḥ pāpo rājyasya paripanthakaḥ
     duḥśāsanasya rudhiraṃ pītaṃ visphurato mayā
 31 vairasya gatam ānṛṇyaṃ na sma vācyā vivakṣatām
     jitvā mukto droṇaputro brāhmaṇyād gauraveṇa ca
 32 yaśo 'sya pātitaṃ devi śarīraṃ tv avaśeṣitam
     viyojitaś ca maṇinā nyāsitaś cāyudhaṃ bhuvi
 33 [draupadī]
     kevalānṛṇyam āptāsmi guruputro gurur mama
     śirasy etaṃ maṇiṃ rājā pratibadhnātu bhārata
 34 [v]
     taṃ gṛhītvā tato rājā śirasy evākarot tadā
     gurur ucchiṣṭam ity eva draupadyā vacanād api
 35 tato divyaṃ maṇivaraṃ śirasā dhārayan prabhuḥ
     śuśubhe sa mahārājaḥ sacandra iva parvataḥ
 36 uttasthau putraśokārtā tataḥ kṛṣṇā manasvinī
     kṛṣṇaṃ cāpi mahābāhuṃ paryapṛcchata dharmarāṭ

Book 10 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 10
Chapter 17

  1 [व]
      हतेषु सर्वसैन्येषु सौप्तिके तै रथैस तरिभिः
      शॊचन युधिष्ठिरॊ राजा दाशार्हम इदम अब्रवीत
  2 कथं नु कृष्ण पापेन कषुद्रेणाक्लिष्ट कर्मणा
      दरौणिना निहताः सर्वे मम पुत्रा महारथाः
  3 तथा कृतास्त्रा विक्रान्ताः सहस्रशतयॊधिनः
      दरुपदस्यात्मजाश चैव दरॊणपुत्रेण पातिताः
  4 यस्य दरॊणॊ महेष्वासॊ न परादाद आहवे मुखम
      तं जघ्ने रथिनां शरेष्ठं धृष्टद्युम्नं कथं नु सः
  5 किं नु तेन कृतं कर्म तथायुक्तं नरर्षभ
      यद एकः शिबिरं सर्वम अवधीन नॊ गुरॊः सुतः
  6 [वासुदेव]
      नूनं स देव देनानाम ईश्वरेश्वरम अव्ययम
      जगाम शरणं दरौणिर एकस तेनावधीद बहून
  7 परसन्नॊ हि महादेवॊ दद्याद अमरताम अपि
      वीर्यं च गिरिशॊ दद्याद येनेन्द्रम अपि शातयेत
  8 वेदाहं हि महादेवं तत्त्वेन भरतर्षभ
      यानि चास्य पुराणानि कर्माणि विविधान्य उत
  9 आदिर एष हि भूतानां मध्यम अन्तश च भारत
      विचेष्टते जगच चेदं सर्वम अस्यैव कर्मणा
  10 एवं सिसृक्षुर भूतानि ददर्श परथमं विभुः
     पिता महॊ ऽबरवीच चैनं भूतानि सृज माचिरम
 11 हरि केशस तथेत्य उक्त्वा भूतानां दॊषदर्शिवान
     दीर्घकालं तपस तेपे मग्नॊ ऽमभसि महातपाः
 12 सुमहान्तं ततः कालं परतीक्ष्यैनं पितामहः
     सरष्टारं सर्वभूतानां ससर्ज मनसापरम
 13 सॊ ऽबरवीत पितरं दृष्ट्वा गिरिशं भग्नम अम्भसि
     यदि मे नाग्रजस तव अन्यस ततः सरक्ष्याम्य अहं परजाः
 14 तम अब्रवीत पिता नास्ति तवदन्यः पुरुषॊ ऽगरजः
     सथाणुर एष जले मग्नॊ विस्रब्धः कुरु वै कृतिम
 15 स भूतान्य असृजत सप्त दक्षादींस तु परजापतीन
     यैर इमं वयकरॊत सर्वं भूतग्रामं चतुर्विधम
 16 ताः सृष्ट मात्राः कषुधिताः परजाः सर्वाः परजापतिम
     बिभक्षयिषवॊ राजन सहसा पराद्रवंस तदा
 17 स भक्ष्यमाणस तराणार्थी पितामहम उपाद्रवत
     आभ्यॊ मां भगवान पातु वृत्तिर आसां विधीयताम
 18 ततस ताभ्यॊ ददाव अन्नम ओषधीः सथावराणि च
     जङ्गमानि च भूतानि दुर्बलानि बलीयसाम
 19 विहितान्नाः परजास तास तु जग्मुस तुष्टा यथागतम
     ततॊ ववृधिरे राजन परीतिमत्यः सवयॊनिषु
 20 भूतग्रामे विवृद्धे तु तुष्टे लॊकगुराव अपि
     उदतिष्ठज जलाज जयेष्ठः परजाश चेमा ददर्श सः
 21 बहुरूपाः परजा दृष्ट्वा विवृद्धाः सवेन तेजसा
     चुक्रॊध भगवान रुद्रॊ लिङ्गं सवं चाप्य अविध्यत
 22 तत परविद्धं तदा भूमौ तथैव परत्यतिष्ठत
     तम उवाचाव्ययॊ बरह्मा वचॊभिः शमयन्न इव
 23 किं कृतं सलिले शर्व चिरकालं सथितेन ते
     किमर्थं चैतद उत्पाट्य भूमौ लिङ्गं परवेरितम
 24 सॊ ऽबरवीज जातसंरम्भस तदा लॊकगुरुर गुरुम
     परजाः सृष्टाः परेणेमाः किं करिष्याम्य अनेन वै
 25 तपसाधिगतं चान्नं परजार्थं मे पितामह
     ओषध्यः परिवर्तेरन यथैव सततं परजाः
 26 एवम उक्त्वा तु संक्रुद्धॊ जगाम विमना भवः
     गिरेर मुञ्जवतः पादं तपस तप्तुं महातपाः
   1 [v]
      hateṣu sarvasainyeṣu sauptike tai rathais tribhiḥ
      śocan yudhiṣṭhiro rājā dāśārham idam abravīt
  2 kathaṃ nu kṛṣṇa pāpena kṣudreṇākliṣṭa karmaṇā
      drauṇinā nihatāḥ sarve mama putrā mahārathāḥ
  3 tathā kṛtāstrā vikrāntāḥ sahasraśatayodhinaḥ
      drupadasyātmajāś caiva droṇaputreṇa pātitāḥ
  4 yasya droṇo maheṣvāso na prādād āhave mukham
      taṃ jaghne rathināṃ śreṣṭhaṃ dhṛṣṭadyumnaṃ kathaṃ nu saḥ
  5 kiṃ nu tena kṛtaṃ karma tathāyuktaṃ nararṣabha
      yad ekaḥ śibiraṃ sarvam avadhīn no guroḥ sutaḥ
  6 [vāsudeva]
      nūnaṃ sa deva denānām īśvareśvaram avyayam
      jagāma śaraṇaṃ drauṇir ekas tenāvadhīd bahūn
  7 prasanno hi mahādevo dadyād amaratām api
      vīryaṃ ca giriśo dadyād yenendram api śātayet
  8 vedāhaṃ hi mahādevaṃ tattvena bharatarṣabha
      yāni cāsya purāṇāni karmāṇi vividhāny uta
  9 ādir eṣa hi bhūtānāṃ madhyam antaś ca bhārata
      viceṣṭate jagac cedaṃ sarvam asyaiva karmaṇā
  10 evaṃ sisṛkṣur bhūtāni dadarśa prathamaṃ vibhuḥ
     pitā maho 'bravīc cainaṃ bhūtāni sṛja māciram
 11 hari keśas tathety uktvā bhūtānāṃ doṣadarśivān
     dīrghakālaṃ tapas tepe magno 'mbhasi mahātapāḥ
 12 sumahāntaṃ tataḥ kālaṃ pratīkṣyainaṃ pitāmahaḥ
     sraṣṭāraṃ sarvabhūtānāṃ sasarja manasāparam
 13 so 'bravīt pitaraṃ dṛṣṭvā giriśaṃ bhagnam ambhasi
     yadi me nāgrajas tv anyas tataḥ srakṣyāmy ahaṃ prajāḥ
 14 tam abravīt pitā nāsti tvadanyaḥ puruṣo 'grajaḥ
     sthāṇur eṣa jale magno visrabdhaḥ kuru vai kṛtim
 15 sa bhūtāny asṛjat sapta dakṣādīṃs tu prajāpatīn
     yair imaṃ vyakarot sarvaṃ bhūtagrāmaṃ caturvidham
 16 tāḥ sṛṣṭa mātrāḥ kṣudhitāḥ prajāḥ sarvāḥ prajāpatim
     bibhakṣayiṣavo rājan sahasā prādravaṃs tadā
 17 sa bhakṣyamāṇas trāṇārthī pitāmaham upādravat
     ābhyo māṃ bhagavān pātu vṛttir āsāṃ vidhīyatām
 18 tatas tābhyo dadāv annam oṣadhīḥ sthāvarāṇi ca
     jaṅgamāni ca bhūtāni durbalāni balīyasām
 19 vihitānnāḥ prajās tās tu jagmus tuṣṭā yathāgatam
     tato vavṛdhire rājan prītimatyaḥ svayoniṣu
 20 bhūtagrāme vivṛddhe tu tuṣṭe lokagurāv api
     udatiṣṭhaj jalāj jyeṣṭhaḥ prajāś cemā dadarśa saḥ
 21 bahurūpāḥ prajā dṛṣṭvā vivṛddhāḥ svena tejasā
     cukrodha bhagavān rudro liṅgaṃ svaṃ cāpy avidhyata
 22 tat praviddhaṃ tadā bhūmau tathaiva pratyatiṣṭhata
     tam uvācāvyayo brahmā vacobhiḥ śamayann iva
 23 kiṃ kṛtaṃ salile śarva cirakālaṃ sthitena te
     kimarthaṃ caitad utpāṭya bhūmau liṅgaṃ praveritam
 24 so 'bravīj jātasaṃrambhas tadā lokagurur gurum
     prajāḥ sṛṣṭāḥ pareṇemāḥ kiṃ kariṣyāmy anena vai
 25 tapasādhigataṃ cānnaṃ prajārthaṃ me pitāmaha
     oṣadhyaḥ parivarteran yathaiva satataṃ prajāḥ
 26 evam uktvā tu saṃkruddho jagāma vimanā bhavaḥ
     girer muñjavataḥ pādaṃ tapas taptuṃ mahātapāḥ

Book 10 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 10
Chapter 18

  1 [वासुदेव]
      ततॊ देवयुगे ऽतीते देवा वै समकल्पयन
      यज्ञं वेद परमाणेन विधिवद यष्टुम ईप्सवः
  2 कल्पयाम आसुर अव्यग्रा देशान यज्ञॊचितांस ततः
      भागार्हा देवताश चैव यज्ञियं दरव्यम एव च
  3 ता वै रुद्रम अजानन्त्यॊ याथा तथ्येन देवताः
      नाकल्पयन्त देवस्य सथाणॊर भागं नराधिप
  4 सॊ ऽकल्प्यमाने भागे तु कृत्ति वासा मखे ऽमरैः
      तरसा भागम अन्विच्छन धनुर आदौ ससर्ज ह
  5 लॊकयज्ञः करिया यज्ञॊ गृहयज्ञः सनातनः
      पञ्च भूतमयॊ यज्ञॊ नृयज्ञश चैव पञ्चमः
  6 लॊकयज्ञेन यज्ञैषी कपर्दी विदधे धनुः
      धनुः सृष्टम अभूत तस्य पञ्च किष्कु परमाणतः
  7 वषट्कारॊ ऽभवज जया तु धनुषस तस्य भारत
      यज्ञाङ्गानि च चत्वारि तस्य संहनने ऽभवन
  8 ततः करुद्धॊ महादेवस तद उपादाय कार्मुकम
      आजगामाथ तत्रैव यत्र देवाः समीजिरे
  9 तम आत्तकार्मुकं दृष्ट्वा बरह्मचारिणम अव्ययम
      विव्यथे पृथिवी देवी पर्वताश च चकम्पिरे
  10 न ववौ पवनश चैव नाग्निर जज्वाल चैधितः
     वयभ्रमच चापि संविग्नं दिवि नक्षत्रमण्डलम
 11 न बभौ भास्करश चापि सॊमः शरीमुक्तमण्डलः
     तिमिरेणाकुलं सर्वम आकाशं चाभवद वृतम
 12 अभिभूतास ततॊ देवा विषयान न परजज्ञिरे
     न परत्यभाच च यज्ञस तान वेदा बभ्रंशिरे तदा
 13 ततः स यज्ञं रौद्रेण विव्याध हृदि पत्रिणा
     अपक्रान्तस ततॊ यज्ञॊ मृगॊ भूत्वा सपावकः
 14 स तु तेनैव रूपेण दिवं पराप्य वयरॊचत
     अन्वीयमानॊ रुद्रेण युधिष्ठिर नभस्तले
 15 अपक्रान्ते ततॊ यज्ञे संज्ञा न परत्यभात सुरान
     नष्टसंज्ञेषु देवेषु न परज्ञायत किं चन
 16 तर्यम्बकः सवितुर बाहू भगस्य नयने तथा
     पूष्णश च दशनान करुद्धॊ धनुष्कॊट्या वयशातयत
 17 पराद्रवन्त ततॊ देवा यज्ञाङ्गानि च सर्वशः
     के चित तत्रैव घूर्णन्तॊ गतासव इवाभवन
 18 स तु विद्राव्य तत सर्वं शितिकण्ठॊ ऽवहस्य च
     अवष्टभ्य धनुष्कॊटिं रुरॊध विबुधांस ततः
 19 ततॊ वाग अमरैर उक्ता जयां तस्य धनुषॊ ऽचछिनत
     अथ तत सहसा राजंश छिन्नज्यं विस्फुरद धनुः
 20 ततॊ विधनुषं देवा देव शरेष्ठम उपागमन
     शरणं सहयज्ञेन परसादं चाकरॊत परभुः
 21 ततः परसन्नॊ भगवान परास्यत कॊपं जलाशये
     स जलं पावकॊ भूत्वा शॊषयत्य अनिशं परभॊ
 22 भगस्य नयने चैव बाहू च सवितुस तथा
     परादात पूष्णश च दशनान पुनर यज्ञं च पाण्डव
 23 ततः सर्वम इदं सवस्थं बभूव पुनर एव ह
     सर्वाणि च हवींष्य अस्य देवा भागम अकल्पयन
 24 तस्मिन करुद्धे ऽभवत सर्वम अस्वस्थं भुवनं विभॊ
     परसन्ने च पुनः सवस्थं स परसन्नॊ ऽसय वीर्यवान
 25 ततस ते निहताः सर्वे तव पुत्रा महारथाः
     अन्ये च बहवः शूराः पाञ्चालाश च सहानुगाः
 26 न तन मनसि कर्तव्यं न हि तद दरौणिना कृतम
     महादेव परसादः स कुरु कार्यम अनन्तरम
   1 [vāsudeva]
      tato devayuge 'tīte devā vai samakalpayan
      yajñaṃ veda pramāṇena vidhivad yaṣṭum īpsavaḥ
  2 kalpayām āsur avyagrā deśān yajñocitāṃs tataḥ
      bhāgārhā devatāś caiva yajñiyaṃ dravyam eva ca
  3 tā vai rudram ajānantyo yāthā tathyena devatāḥ
      nākalpayanta devasya sthāṇor bhāgaṃ narādhipa
  4 so 'kalpyamāne bhāge tu kṛtti vāsā makhe 'maraiḥ
      tarasā bhāgam anvicchan dhanur ādau sasarja ha
  5 lokayajñaḥ kriyā yajño gṛhayajñaḥ sanātanaḥ
      pañca bhūtamayo yajño nṛyajñaś caiva pañcamaḥ
  6 lokayajñena yajñaiṣī kapardī vidadhe dhanuḥ
      dhanuḥ sṛṣṭam abhūt tasya pañca kiṣku pramāṇataḥ
  7 vaṣaṭkāro 'bhavaj jyā tu dhanuṣas tasya bhārata
      yajñāṅgāni ca catvāri tasya saṃhanane 'bhavan
  8 tataḥ kruddho mahādevas tad upādāya kārmukam
      ājagāmātha tatraiva yatra devāḥ samījire
  9 tam āttakārmukaṃ dṛṣṭvā brahmacāriṇam avyayam
      vivyathe pṛthivī devī parvatāś ca cakampire
  10 na vavau pavanaś caiva nāgnir jajvāla caidhitaḥ
     vyabhramac cāpi saṃvignaṃ divi nakṣatramaṇḍalam
 11 na babhau bhāskaraś cāpi somaḥ śrīmuktamaṇḍalaḥ
     timireṇākulaṃ sarvam ākāśaṃ cābhavad vṛtam
 12 abhibhūtās tato devā viṣayān na prajajñire
     na pratyabhāc ca yajñas tān vedā babhraṃśire tadā
 13 tataḥ sa yajñaṃ raudreṇa vivyādha hṛdi patriṇā
     apakrāntas tato yajño mṛgo bhūtvā sapāvakaḥ
 14 sa tu tenaiva rūpeṇa divaṃ prāpya vyarocata
     anvīyamāno rudreṇa yudhiṣṭhira nabhastale
 15 apakrānte tato yajñe saṃjñā na pratyabhāt surān
     naṣṭasaṃjñeṣu deveṣu na prajñāyata kiṃ cana
 16 tryambakaḥ savitur bāhū bhagasya nayane tathā
     pūṣṇaś ca daśanān kruddho dhanuṣkoṭyā vyaśātayat
 17 prādravanta tato devā yajñāṅgāni ca sarvaśaḥ
     ke cit tatraiva ghūrṇanto gatāsava ivābhavan
 18 sa tu vidrāvya tat sarvaṃ śitikaṇṭho 'vahasya ca
     avaṣṭabhya dhanuṣkoṭiṃ rurodha vibudhāṃs tataḥ
 19 tato vāg amarair uktā jyāṃ tasya dhanuṣo 'cchinat
     atha tat sahasā rājaṃś chinnajyaṃ visphurad dhanuḥ
 20 tato vidhanuṣaṃ devā deva śreṣṭham upāgaman
     śaraṇaṃ sahayajñena prasādaṃ cākarot prabhuḥ
 21 tataḥ prasanno bhagavān prāsyat kopaṃ jalāśaye
     sa jalaṃ pāvako bhūtvā śoṣayaty aniśaṃ prabho
 22 bhagasya nayane caiva bāhū ca savitus tathā
     prādāt pūṣṇaś ca daśanān punar yajñaṃ ca pāṇḍava
 23 tataḥ sarvam idaṃ svasthaṃ babhūva punar eva ha
     sarvāṇi ca havīṃṣy asya devā bhāgam akalpayan
 24 tasmin kruddhe 'bhavat sarvam asvasthaṃ bhuvanaṃ vibho
     prasanne ca punaḥ svasthaṃ sa prasanno 'sya vīryavān
 25 tatas te nihatāḥ sarve tava putrā mahārathāḥ
     anye ca bahavaḥ śūrāḥ pāñcālāś ca sahānugāḥ
 26 na tan manasi kartavyaṃ na hi tad drauṇinā kṛtam
     mahādeva prasādaḥ sa kuru kāryam anantaram

Book 11 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 11

Chapter 1

  1 [ज]
      हते दुर्यॊधने चैव हते सैन्ये च सर्वशः
      धृतराष्ट्रॊ महाराजः शरुत्वा किम अकरॊन मुने
  2 तथैव कौरवॊ राजा धर्मपुत्रॊ महामनाः
      कृपप्रभृतयश चैव किम अकुर्वत ते तरयः
  3 अश्वत्थाम्नः शरुतं कर्म शापश चान्यॊन्य कारितः
      वृत्तान्तम उत्तरं बरूहि यद अभाषत संजयः
  4 [व]
      हते पुत्रशते दीनं छिन्नशाखम इव दरुमम
      पुत्रशॊकाभिसंतप्तं धृतराष्ट्रं महीपतिम
  5 धयानमूकत्वम आपन्नं चिन्तया समभिप्लुतम
      अभिगम्य महाप्राज्ञः संजयॊ वाक्यम अब्रवीत
  6 किं शॊचसि महाराज नास्ति शॊके सहायता
      अक्षौहिण्यॊ हताश चाष्टौ दश चैव विशां पते
      निर्जनेयं वसुमती शून्या संप्रति केवला
  7 नानादिग्भ्यः समागम्य नानादेश्या नराधिपाः
      सहितास तव पुत्रेण सर्वे वै निधनं गताः
  8 पितॄणां पुत्रपौत्राणां जञातीनां सुहृदां तथा
      गुरूणां चानुपूर्व्येण परेतकार्याणि कारय
  9 [व]
      तच छरुत्वा करुणं वाक्यं पुत्रपौत्र वधार्दितः
      पपात भुवि दुर्धर्षॊ वाताहत इव दरुमः
  10 [धृ]
     हतपुत्रॊ हतामात्यॊ हतसर्वसुहृज जनः
     दुःखं नूनं भविष्यामि विचरन पृथिवीम इमाम
 11 किं नु बन्धुविहीनस्य जीवितेन ममाद्य वै
     लूनपक्षस्य इव मे जरा जीर्णस्य पक्षिणः
 12 हृतराज्यॊ हतसुहृद धतचक्षुश च वै तथा
     न भराजिष्ये महाप्राज्ञ कषीणरश्मिर इवांशुमान
 13 न कृतं सुहृदॊ वाक्यं जामदग्न्यस्य जल्पतः
     नारदस्य च देवर्षेः कृष्णद्वैपायनस्य च
 14 सभामध्ये तु कृष्णेन यच छरेयॊ ऽभिहितं मम
     अलं वैरेण ते राजन पुत्रः संगृह्यताम इति
 15 तच च वाक्यम अकृत्वाहं भृशं तप्यामि दुर्मतिः
     न हि शरॊतास्मि भीष्मस्य धर्मयुक्तं परभाषितम
 16 दुर्यॊधनस्य च तथा वृषभस्येव नर्दतः
     दुःशासन वधं शरुत्वा कर्णस्य च विपर्ययम
     दरॊण सूर्यॊपरागं च हृदयं मे विदीर्यते
 17 न समराम्य आत्मनः किं चित पुरा संजय दुष्कृतम
     यस्येदं फलम अद्येह मया मूढेन भुज्यते
 18 नूनं हय अपकृतं किं चिन मया पूर्वेषु जन्मसु
     येन मां दुःखभागेषु धाता कर्मसु युक्तवान
 19 परिणामश च वयसः सर्वबन्धुक्षयश च मे
     सुहृन मित्र विनाशश च दैवयॊगाद उपागतः
     कॊ ऽनयॊ ऽसति दुःखिततरॊ मया लॊके पुमान इह
 20 तन माम अद्यैव पश्यन्तु पाण्डवाः संशितव्रतम
     विवृतं बरह्मलॊकस्य दीर्घम अध्वानम आस्थितम
 21 [व]
     तस्य लालप्यमानस्य बहु शॊकं विचिन्वतः
     शॊकापहं नरेन्द्रस्य संजयॊ वाक्यम अब्रवीत
 22 शॊकं राजन वयपनुद शरुतास ते वेद निश्चयाः
     शास्त्रागमाश च विविधा वृद्धेभ्यॊ नृपसत्तम
     सृञ्जये पुत्रशॊकार्ते यद ऊचुर मुनयः पुरा
 23 तथा यौवनजं दर्पम आस्थिते ते सुते नृप
     न तवया सुहृदां वाक्यं बरुवताम अवधारितम
     सवार्थश च न कृतः कश चिल लुब्धेन फलगृद्धिना
 24 तव दुःशासनॊ मन्त्री राधेयश च दुरात्मवान
     शकुनिश चैव दुष्टात्मा चित्रसेनश च दुर्मतिः
     शल्यश च येन वै सर्वं शल्य भूतं कृतं जगत
 25 कुरुवृद्धस्य भीष्मस्य गान्धार्या विदुरस्य च
     न कृतं वचनं तेन तव पुत्रेण भारत
 26 न धर्मः सत्कृतः कश चिन नित्यं युद्धम इति बरुवन
     कषपिताः कषत्रियाः सर्वे शत्रूणां वर्धितं यशः
 27 मध्यस्थॊ हि तवम अप्य आसीर न कषमं किं चिद उक्तवान
     धूर धरेण तवया भारस तुलया न समं धृतः
 28 आदाव एव मनुष्येण वर्तितव्यं यथा कषमम
     यथा नातीतम अर्थं वै पश्चात तापेन युज्यते
 29 पुत्रगृद्ध्या तवया राजन परियं तस्य चिकीर्षता
     पश्चात तापम इदं पराप्तं न तवं शॊचितुम अर्हसि
 30 मधु यः केवलं दृष्ट्वा परपातं नानुपश्यति
     स भरष्टॊ मधु लॊभेन शॊचत्य एव यथा भवान
 31 अर्थान न शॊचन पराप्नॊति न शॊचन विन्दते सुखम
     न शॊचञ शरियम आप्नॊति न शॊचन विन्दते परम
 32 सवयम उत्पादयित्वाग्निं वस्त्रेण परिवेष्टयेत
     दह्यमानॊ मनस्तापं भजते न स पण्डितः
 33 तवयैव स सुतेनायं वाक्यवायुसमीरितः
     लॊभाज्येन च संसिक्तॊ जवलितः पार्थ पावकः
 34 तस्मिन समिद्धे पतिताः शलभा इव ते सुताः
     तान केशवार्चिर निर्दग्धान न तवं शॊचितुम अर्हसि
 35 यच चाश्रुपात कलिलं वदनं वहसे नृप
     अशास्त्रदृष्टम एतद धि न परशंसन्ति पण्डिताः
 36 विस्फुलिङ्गा इव हय एतान दहन्ति किल मानवान
     जहीहि मन्युं बुद्ध्या वै धारयात्मानम आत्मना
 37 एवम आश्वासितस तेन संजयेन महात्मना
     विदुरॊ भूय एवाह बुद्धिपूर्वं परंतप
   1 [j]
      hate duryodhane caiva hate sainye ca sarvaśaḥ
      dhṛtarāṣṭro mahārājaḥ śrutvā kim akaron mune
  2 tathaiva kauravo rājā dharmaputro mahāmanāḥ
      kṛpaprabhṛtayaś caiva kim akurvata te trayaḥ
  3 aśvatthāmnaḥ śrutaṃ karma śāpaś cānyonya kāritaḥ
      vṛttāntam uttaraṃ brūhi yad abhāṣata saṃjayaḥ
  4 [v]
      hate putraśate dīnaṃ chinnaśākham iva drumam
      putraśokābhisaṃtaptaṃ dhṛtarāṣṭraṃ mahīpatim
  5 dhyānamūkatvam āpannaṃ cintayā samabhiplutam
      abhigamya mahāprājñaḥ saṃjayo vākyam abravīt
  6 kiṃ śocasi mahārāja nāsti śoke sahāyatā
      akṣauhiṇyo hatāś cāṣṭau daśa caiva viśāṃ pate
      nirjaneyaṃ vasumatī śūnyā saṃprati kevalā
  7 nānādigbhyaḥ samāgamya nānādeśyā narādhipāḥ
      sahitās tava putreṇa sarve vai nidhanaṃ gatāḥ
  8 pitṝṇāṃ putrapautrāṇāṃ jñātīnāṃ suhṛdāṃ tathā
      gurūṇāṃ cānupūrvyeṇa pretakāryāṇi kāraya
  9 [v]
      tac chrutvā karuṇaṃ vākyaṃ putrapautra vadhārditaḥ
      papāta bhuvi durdharṣo vātāhata iva drumaḥ
  10 [dhṛ]
     hataputro hatāmātyo hatasarvasuhṛj janaḥ
     duḥkhaṃ nūnaṃ bhaviṣyāmi vicaran pṛthivīm imām
 11 kiṃ nu bandhuvihīnasya jīvitena mamādya vai
     lūnapakṣasya iva me jarā jīrṇasya pakṣiṇaḥ
 12 hṛtarājyo hatasuhṛd dhatacakṣuś ca vai tathā
     na bhrājiṣye mahāprājña kṣīṇaraśmir ivāṃśumān
 13 na kṛtaṃ suhṛdo vākyaṃ jāmadagnyasya jalpataḥ
     nāradasya ca devarṣeḥ kṛṣṇadvaipāyanasya ca
 14 sabhāmadhye tu kṛṣṇena yac chreyo 'bhihitaṃ mama
     alaṃ vaireṇa te rājan putraḥ saṃgṛhyatām iti
 15 tac ca vākyam akṛtvāhaṃ bhṛśaṃ tapyāmi durmatiḥ
     na hi śrotāsmi bhīṣmasya dharmayuktaṃ prabhāṣitam
 16 duryodhanasya ca tathā vṛṣabhasyeva nardataḥ
     duḥśāsana vadhaṃ śrutvā karṇasya ca viparyayam
     droṇa sūryoparāgaṃ ca hṛdayaṃ me vidīryate
 17 na smarāmy ātmanaḥ kiṃ cit purā saṃjaya duṣkṛtam
     yasyedaṃ phalam adyeha mayā mūḍhena bhujyate
 18 nūnaṃ hy apakṛtaṃ kiṃ cin mayā pūrveṣu janmasu
     yena māṃ duḥkhabhāgeṣu dhātā karmasu yuktavān
 19 pariṇāmaś ca vayasaḥ sarvabandhukṣayaś ca me
     suhṛn mitra vināśaś ca daivayogād upāgataḥ
     ko 'nyo 'sti duḥkhitataro mayā loke pumān iha
 20 tan mām adyaiva paśyantu pāṇḍavāḥ saṃśitavratam
     vivṛtaṃ brahmalokasya dīrgham adhvānam āsthitam
 21 [v]
     tasya lālapyamānasya bahu śokaṃ vicinvataḥ
     śokāpahaṃ narendrasya saṃjayo vākyam abravīt
 22 śokaṃ rājan vyapanuda śrutās te veda niścayāḥ
     śāstrāgamāś ca vividhā vṛddhebhyo nṛpasattama
     sṛñjaye putraśokārte yad ūcur munayaḥ purā
 23 tathā yauvanajaṃ darpam āsthite te sute nṛpa
     na tvayā suhṛdāṃ vākyaṃ bruvatām avadhāritam
     svārthaś ca na kṛtaḥ kaś cil lubdhena phalagṛddhinā
 24 tava duḥśāsano mantrī rādheyaś ca durātmavān
     śakuniś caiva duṣṭātmā citrasenaś ca durmatiḥ
     śalyaś ca yena vai sarvaṃ śalya bhūtaṃ kṛtaṃ jagat
 25 kuruvṛddhasya bhīṣmasya gāndhāryā vidurasya ca
     na kṛtaṃ vacanaṃ tena tava putreṇa bhārata
 26 na dharmaḥ satkṛtaḥ kaś cin nityaṃ yuddham iti bruvan
     kṣapitāḥ kṣatriyāḥ sarve śatrūṇāṃ vardhitaṃ yaśaḥ
 27 madhyastho hi tvam apy āsīr na kṣamaṃ kiṃ cid uktavān
     dhūr dhareṇa tvayā bhāras tulayā na samaṃ dhṛtaḥ
 28 ādāv eva manuṣyeṇa vartitavyaṃ yathā kṣamam
     yathā nātītam arthaṃ vai paścāt tāpena yujyate
 29 putragṛddhyā tvayā rājan priyaṃ tasya cikīrṣatā
     paścāt tāpam idaṃ prāptaṃ na tvaṃ śocitum arhasi
 30 madhu yaḥ kevalaṃ dṛṣṭvā prapātaṃ nānupaśyati
     sa bhraṣṭo madhu lobhena śocaty eva yathā bhavān
 31 arthān na śocan prāpnoti na śocan vindate sukham
     na śocañ śriyam āpnoti na śocan vindate param
 32 svayam utpādayitvāgniṃ vastreṇa pariveṣṭayet
     dahyamāno manastāpaṃ bhajate na sa paṇḍitaḥ
 33 tvayaiva sa sutenāyaṃ vākyavāyusamīritaḥ
     lobhājyena ca saṃsikto jvalitaḥ pārtha pāvakaḥ
 34 tasmin samiddhe patitāḥ śalabhā iva te sutāḥ
     tān keśavārcir nirdagdhān na tvaṃ śocitum arhasi
 35 yac cāśrupāta kalilaṃ vadanaṃ vahase nṛpa
     aśāstradṛṣṭam etad dhi na praśaṃsanti paṇḍitāḥ
 36 visphuliṅgā iva hy etān dahanti kila mānavān
     jahīhi manyuṃ buddhyā vai dhārayātmānam ātmanā
 37 evam āśvāsitas tena saṃjayena mahātmanā
     viduro bhūya evāha buddhipūrvaṃ paraṃtapa

Book 11 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 11
Chapter 2

  1 [व]
      ततॊ ऽमृतसमैर वाक्यैर हलादयन पुरुषर्षभम
      वैचित्र वीर्यं विदुरॊ यद उवाच निबॊध तत
  2 [विदुर]
      उत्तिष्ठ राजन किं शेषे धारयात्मानम आत्मना
      सथिरजङ्गम मर्त्यानां सर्वेषाम एष निर्णयः
  3 सर्वे कषयान्ता निचयाः पतनान्ताः समुच्छ्रयाः
      संयॊगा विप्रयॊगान्ता मरणान्तं हि जीवितम
  4 यदा शूरं च भीरुं च यमः कर्षति भारत
      तत किं न यॊत्स्यन्ति हि ते कषत्रियाः कषत्रियर्षभ
  5 अयुध्यमानॊ मरियते युध्यमानश च जीवति
      कालं पराप्य महाराज न कश चिद अतिवर्तते
  6 न चाप्य एतान हतान युद्धे राजञ शॊचितुम अर्हसि
      परमाणं यदि शास्त्राणि गतास ते परमां गतिम
  7 सर्वे सवाध्यायवन्तॊ हि सर्वे च चरितव्रताः
      सर्वे चाभिमुखाः कषीणास तत्र का परिदेवना
  8 अदर्शनाद आपतिताः पुनश चादर्शनं गताः
      न ते तव न तेषां तवं तत्र का परिदेवना
  9 हतॊ ऽपि लभते सवर्गं हत्वा च लभते यशः
      उभयं नॊ बहुगुणं नास्ति निष्फलता रणे
  10 तेषां कामदुघाँल लॊकान इन्द्रः संकल्पयिष्यति
     इन्द्रस्यातिथयॊ हय एते भवन्ति पुरुषर्षभ
 11 न यज्ञैर दक्षिणावद्भिर न तपॊभिर न विद्यया
     सवर्गं यान्ति तथा मर्त्या यथा शूरा रणे हताः
 12 माता पितृसहस्राणि पुत्रदारशतानि च
     संसारेष्व अनुभूतानि कस्य ते कस्य वा वयम
 13 शॊकस्थान सहस्राणि भयस्थान शतानि च
     दिवसे दिवसे मूढम आविशन्ति न पण्डितम
 14 न कालस्य परियः कश चिन न दवेष्यः कुरुसत्तम
     न मध्यस्थः कव चित कालः सर्वं कालः परकर्षति
 15 अनित्यं जीवितं रूपं यौवनं दरव्यसंचयः
     आरॊग्यं परिय संवासॊ गृध्येद एषु न पण्डितः
 16 न जानपदिकं दुःखम एकः शॊचितुम अर्हसि
     अप्य अभावेन युज्येत तच चास्य न निवर्तते
 17 अशॊचन परतिकुर्वीत यदि पश्येत पराक्रमम
     भैषज्यम एतद दुःखस्य यद एतन नानुचिन्तयेत
     चिन्त्यमानं हि न वयेति भूयश चापि विवर्धते
 18 अनिष्ट संप्रयॊगाच च विप्रयॊगात परियस्य च
     मनुष्या मानसैर दुःखैर युज्यन्ते ये ऽलपबुद्धयः
 19 नार्थॊ न धर्मॊ न सुखं यद एतद अनुशॊचसि
     न च नापैति कार्यार्थात तरिवर्गाच चैव भरश्यते
 20 अन्याम अन्यां धनावस्थां पराप्य वैशेषिकीं नराः
     असंतुष्टाः परमुह्यन्ति संतॊषं यान्ति पण्डिताः
 21 परज्ञया मानसं दुःखं हन्याच छारीरम औषधैः
     एतज जञानस्य सामर्थ्यं न बालैः समताम इयात
 22 शयानं चानुशयति तिष्ठन्तं चानुतिष्ठति
     अनुधावति धावन्तं कर्म पूर्वकृतं नरम
 23 यस्यां यस्याम अवस्थायां यत करॊति शुभाशुभम
     तस्यां तस्याम अवस्थायां तत तत फलम उपाश्नुते
   1 [v]
      tato 'mṛtasamair vākyair hlādayan puruṣarṣabham
      vaicitra vīryaṃ viduro yad uvāca nibodha tat
  2 [vidura]
      uttiṣṭha rājan kiṃ śeṣe dhārayātmānam ātmanā
      sthirajaṅgama martyānāṃ sarveṣām eṣa nirṇayaḥ
  3 sarve kṣayāntā nicayāḥ patanāntāḥ samucchrayāḥ
      saṃyogā viprayogāntā maraṇāntaṃ hi jīvitam
  4 yadā śūraṃ ca bhīruṃ ca yamaḥ karṣati bhārata
      tat kiṃ na yotsyanti hi te kṣatriyāḥ kṣatriyarṣabha
  5 ayudhyamāno mriyate yudhyamānaś ca jīvati
      kālaṃ prāpya mahārāja na kaś cid ativartate
  6 na cāpy etān hatān yuddhe rājañ śocitum arhasi
      pramāṇaṃ yadi śāstrāṇi gatās te paramāṃ gatim
  7 sarve svādhyāyavanto hi sarve ca caritavratāḥ
      sarve cābhimukhāḥ kṣīṇās tatra kā paridevanā
  8 adarśanād āpatitāḥ punaś cādarśanaṃ gatāḥ
      na te tava na teṣāṃ tvaṃ tatra kā paridevanā
  9 hato 'pi labhate svargaṃ hatvā ca labhate yaśaḥ
      ubhayaṃ no bahuguṇaṃ nāsti niṣphalatā raṇe
  10 teṣāṃ kāmadughāṁl lokān indraḥ saṃkalpayiṣyati
     indrasyātithayo hy ete bhavanti puruṣarṣabha
 11 na yajñair dakṣiṇāvadbhir na tapobhir na vidyayā
     svargaṃ yānti tathā martyā yathā śūrā raṇe hatāḥ
 12 mātā pitṛsahasrāṇi putradāraśatāni ca
     saṃsāreṣv anubhūtāni kasya te kasya vā vayam
 13 śokasthāna sahasrāṇi bhayasthāna śatāni ca
     divase divase mūḍham āviśanti na paṇḍitam
 14 na kālasya priyaḥ kaś cin na dveṣyaḥ kurusattama
     na madhyasthaḥ kva cit kālaḥ sarvaṃ kālaḥ prakarṣati
 15 anityaṃ jīvitaṃ rūpaṃ yauvanaṃ dravyasaṃcayaḥ
     ārogyaṃ priya saṃvāso gṛdhyed eṣu na paṇḍitaḥ
 16 na jānapadikaṃ duḥkham ekaḥ śocitum arhasi
     apy abhāvena yujyeta tac cāsya na nivartate
 17 aśocan pratikurvīta yadi paśyet parākramam
     bhaiṣajyam etad duḥkhasya yad etan nānucintayet
     cintyamānaṃ hi na vyeti bhūyaś cāpi vivardhate
 18 aniṣṭa saṃprayogāc ca viprayogāt priyasya ca
     manuṣyā mānasair duḥkhair yujyante ye 'lpabuddhayaḥ
 19 nārtho na dharmo na sukhaṃ yad etad anuśocasi
     na ca nāpaiti kāryārthāt trivargāc caiva bhraśyate
 20 anyām anyāṃ dhanāvasthāṃ prāpya vaiśeṣikīṃ narāḥ
     asaṃtuṣṭāḥ pramuhyanti saṃtoṣaṃ yānti paṇḍitāḥ
 21 prajñayā mānasaṃ duḥkhaṃ hanyāc chārīram auṣadhaiḥ
     etaj jñānasya sāmarthyaṃ na bālaiḥ samatām iyāt
 22 śayānaṃ cānuśayati tiṣṭhantaṃ cānutiṣṭhati
     anudhāvati dhāvantaṃ karma pūrvakṛtaṃ naram
 23 yasyāṃ yasyām avasthāyāṃ yat karoti śubhāśubham
     tasyāṃ tasyām avasthāyāṃ tat tat phalam upāśnute

Book 11 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 11
Chapter 3

  1 [धृ]
      सुभाषितैर महाप्राज्ञ शॊकॊ ऽयं विगतॊ मम
      भुय एव तु वाक्यानि शरॊतुम इच्छामि तत्त्वतः
  2 अनिष्टानां च संसर्गाद इष्टानां च विवर्जनात
      कथं हि मानसैर दुःखैः परमुच्यन्ते ऽतर पण्डिताः
  3 [विदुर]
      यतॊ यतॊ मनॊदुःखात सुखाद वापि परमुच्यते
      ततस ततः शमं लब्ध्वा सुगतिं विन्दते बुधः
  4 अशाश्वतम इदं सर्वं चिन्त्यमानं नरर्षभ
      कदली संनिभॊ लॊकः सारॊ हय अस्य न विद्यते
  5 गृहाण्य एव हि मर्त्यानाम आहुर देहानि पण्डिताः
      कालेन विनियुज्यन्ते सत्त्वम एकं तु शॊभनम
  6 यथा जीर्णम अजीर्णं वा वस्त्रं तयक्त्वा तु वै नरः
      अन्यद रॊचयते वस्त्रम एवं देहाः शरीरिणाम
  7 वैचित्र वीर्यवासं हि दुःखं वायदि वा सुखम
      पराप्नुवन्तीह भूतानि सवकृतेनैव कर्मणा
  8 कर्मणा पराप्यते सवर्गं सुखं दुःखं च भारत
      ततॊ वहति तं भारम अवशः सववशॊ ऽपि वा
  9 यथा च मृन मयं भाण्डं चक्रारूढं विपद्यते
      किं चित परकिर्यमाणं वा कृतमात्रम अथापि वा
  10 छिन्नं वाप्य अवरॊप्यन्तम अवतीर्णम अथापि वा
     आर्द्रं वाप्य अथ वा शुष्कं पच्यमानम अथापि वा
 11 अवतार्यमाणम आपाकाद उद्धृतं वापि भारत
     अथ वा परिभुज्यन्तम एवं देहाः शरीरिणाम
 12 गर्भस्थॊ वा परसूतॊ वाप्य अथ वा दिवसान्तरः
     अर्धमास गतॊ वापि मासमात्रगतॊ ऽपि वा
 13 संवत्सरगतॊ वापि दविसंवत्सर एव वा
     यौवनस्थॊ ऽपि मध्यस्थॊ वृद्धॊ वापि विपद्यते
 14 पराक कर्मभिस तु भूतानि भवन्ति न भवन्ति च
     एवं सांसिद्धिके लॊके किमर्थम अनुतप्यसे
 15 यथा च सलिले राजन करीडार्थम अनुसंचरन
     उन्मज्जेच च निमज्जेच च किं चित सत्त्वं नराधिप
 16 एवं संसारगहनाद उन्मज्जन निमज्जनात
     कर्म भॊगेन बध्यन्तः कलिश्यन्ते ये ऽलपबुद्धयः
 17 ये तु पराज्ञाः सथिताः सत्ये संसारान्त गवेषिणः
     समागमज्ञा भूतानां ते यान्ति परमां गतिम
   1 [dhṛ]
      subhāṣitair mahāprājña śoko 'yaṃ vigato mama
      bhuya eva tu vākyāni śrotum icchāmi tattvataḥ
  2 aniṣṭānāṃ ca saṃsargād iṣṭānāṃ ca vivarjanāt
      kathaṃ hi mānasair duḥkhaiḥ pramucyante 'tra paṇḍitāḥ
  3 [vidura]
      yato yato manoduḥkhāt sukhād vāpi pramucyate
      tatas tataḥ śamaṃ labdhvā sugatiṃ vindate budhaḥ
  4 aśāśvatam idaṃ sarvaṃ cintyamānaṃ nararṣabha
      kadalī saṃnibho lokaḥ sāro hy asya na vidyate
  5 gṛhāṇy eva hi martyānām āhur dehāni paṇḍitāḥ
      kālena viniyujyante sattvam ekaṃ tu śobhanam
  6 yathā jīrṇam ajīrṇaṃ vā vastraṃ tyaktvā tu vai naraḥ
      anyad rocayate vastram evaṃ dehāḥ śarīriṇām
  7 vaicitra vīryavāsaṃ hi duḥkhaṃ vāyadi vā sukham
      prāpnuvantīha bhūtāni svakṛtenaiva karmaṇā
  8 karmaṇā prāpyate svargaṃ sukhaṃ duḥkhaṃ ca bhārata
      tato vahati taṃ bhāram avaśaḥ svavaśo 'pi vā
  9 yathā ca mṛn mayaṃ bhāṇḍaṃ cakrārūḍhaṃ vipadyate
      kiṃ cit prakiryamāṇaṃ vā kṛtamātram athāpi vā
  10 chinnaṃ vāpy avaropyantam avatīrṇam athāpi vā
     ārdraṃ vāpy atha vā śuṣkaṃ pacyamānam athāpi vā
 11 avatāryamāṇam āpākād uddhṛtaṃ vāpi bhārata
     atha vā paribhujyantam evaṃ dehāḥ śarīriṇām
 12 garbhastho vā prasūto vāpy atha vā divasāntaraḥ
     ardhamāsa gato vāpi māsamātragato 'pi vā
 13 saṃvatsaragato vāpi dvisaṃvatsara eva vā
     yauvanastho 'pi madhyastho vṛddho vāpi vipadyate
 14 prāk karmabhis tu bhūtāni bhavanti na bhavanti ca
     evaṃ sāṃsiddhike loke kimartham anutapyase
 15 yathā ca salile rājan krīḍārtham anusaṃcaran
     unmajjec ca nimajjec ca kiṃ cit sattvaṃ narādhipa
 16 evaṃ saṃsāragahanād unmajjana nimajjanāt
     karma bhogena badhyantaḥ kliśyante ye 'lpabuddhayaḥ
 17 ye tu prājñāḥ sthitāḥ satye saṃsārānta gaveṣiṇaḥ
     samāgamajñā bhūtānāṃ te yānti paramāṃ gatim

Book 11 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 11
Chapter 4

  1 [धृ]
      कथं संसारगहनं विज्ञेयं वदतां वर
      एतद इच्छाम्य अहं शरॊतुं तत्त्वम आख्याहि पृच्छतः
  2 [विदुर]
      जन्मप्रभृति भूतानां करियाः सर्वाः शृणु परभॊ
      पूर्वम एवेह कलले वसते किं चिद अन्तरम
  3 ततः स पञ्चमे ऽतीते मासे मासं परकल्पयेत
      ततः सर्वाङ्गसंपूर्णॊ गर्भॊ मासे परजायते
  4 अमेध्यमध्ये वसति मांसशॊणितलेपने
      ततस तु वायुवेगेन ऊर्ध्वपादॊ हय अधःशिराः
  5 यॊनिद्वारम उपागम्य बहून कलेशान समृच्छति
      यॊनिसंपीडनाच चैव पूर्वकर्मभिर अन्वितः
  6 तस्मान मुक्तः स संसाराद अन्यान पश्यत्य उपद्रवान
      गरहास तम उपसर्पन्ति सारमेया इवामिषम
  7 ततः पराप्तॊत्तरे काले वयाधयश चापि तं तथा
      उपसर्पन्ति जीवन्तं बध्यमानं सवकर्मभिः
  8 बद्धम इन्द्रियपाशैस तं सङ्गस्वादुभिर आतुरम
      वयसनान्य उपवर्तन्ते विविधानि नराधिप
      बध्यमानश च तैर भूयॊ नैव तृप्तिम उपैति सः
  9 अयं न बुध्यते तावद यम लॊकम अथागतम
      यमदूतैर विकृष्यंश च मृत्युं कालेन गच्छति
  10 वाग घीनस्य च यन मात्रम इष्टानिष्टं कृतं मुखे
     भूय एवात्मनात्मानं बध्यमानम उपेक्षते
 11 अहॊ विनिकृतॊ लॊकॊ लॊभेन च वशीकृतः
     लॊभक्रॊधमदॊन्मत्तॊ नात्मानम अवबुध्यते
 12 कुलीनत्वेन रमते दुष्कुलीनान विकुत्सयन
     धनदर्पेण दृप्तश च दरिद्रान परिकुत्सयन
 13 मूर्खान इति परान आह नात्मानं समवेक्षते
     शिक्षां कषिपति चान्येषां नात्मानं शास्तुम इच्छति
 14 अध्रुवे जीवलॊके ऽसमिन यॊ धर्मम अनुपालयन
     जन्मप्रभृति वर्तेत पराप्नुयात परमां गतिम
 15 एवं सर्वं विदित्वा वै यस तत्त्वम अनुवर्तते
     स परमॊक्षाय लभते पन्थानं मनुजाधिप
   1 [dhṛ]
      kathaṃ saṃsāragahanaṃ vijñeyaṃ vadatāṃ vara
      etad icchāmy ahaṃ śrotuṃ tattvam ākhyāhi pṛcchataḥ
  2 [vidura]
      janmaprabhṛti bhūtānāṃ kriyāḥ sarvāḥ śṛṇu prabho
      pūrvam eveha kalale vasate kiṃ cid antaram
  3 tataḥ sa pañcame 'tīte māse māsaṃ prakalpayet
      tataḥ sarvāṅgasaṃpūrṇo garbho māse prajāyate
  4 amedhyamadhye vasati māṃsaśoṇitalepane
      tatas tu vāyuvegena ūrdhvapādo hy adhaḥśirāḥ
  5 yonidvāram upāgamya bahūn kleśān samṛcchati
      yonisaṃpīḍanāc caiva pūrvakarmabhir anvitaḥ
  6 tasmān muktaḥ sa saṃsārād anyān paśyaty upadravān
      grahās tam upasarpanti sārameyā ivāmiṣam
  7 tataḥ prāptottare kāle vyādhayaś cāpi taṃ tathā
      upasarpanti jīvantaṃ badhyamānaṃ svakarmabhiḥ
  8 baddham indriyapāśais taṃ saṅgasvādubhir āturam
      vyasanāny upavartante vividhāni narādhipa
      badhyamānaś ca tair bhūyo naiva tṛptim upaiti saḥ
  9 ayaṃ na budhyate tāvad yama lokam athāgatam
      yamadūtair vikṛṣyaṃś ca mṛtyuṃ kālena gacchati
  10 vāg ghīnasya ca yan mātram iṣṭāniṣṭaṃ kṛtaṃ mukhe
     bhūya evātmanātmānaṃ badhyamānam upekṣate
 11 aho vinikṛto loko lobhena ca vaśīkṛtaḥ
     lobhakrodhamadonmatto nātmānam avabudhyate
 12 kulīnatvena ramate duṣkulīnān vikutsayan
     dhanadarpeṇa dṛptaś ca daridrān parikutsayan
 13 mūrkhān iti parān āha nātmānaṃ samavekṣate
     śikṣāṃ kṣipati cānyeṣāṃ nātmānaṃ śāstum icchati
 14 adhruve jīvaloke 'smin yo dharmam anupālayan
     janmaprabhṛti varteta prāpnuyāt paramāṃ gatim
 15 evaṃ sarvaṃ viditvā vai yas tattvam anuvartate
     sa pramokṣāya labhate panthānaṃ manujādhipa

Book 11 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 11
Chapter 5

  1 [धृ]
      यद इदं धर्मगहनं बुद्ध्या समनुगम्यते
      एतद विस्तरशः सर्वं बुद्धिमार्गं परशंस मे
  2 [विदुर]
      अत्र ते वर्तयिष्यामि नम ः कृत्वा सवयं भुवे
      यथा संसारगहनं वदन्ति परमर्षयः
  3 कश चिन महति संसारे वर्तमानॊ दविजः किल
      वनं दुर्गम अनुप्राप्तॊ महत करव्यादसंकुलम
  4 सिंहव्याघ्र गजाकारैर अतिघॊरैर महाशनैः
      समन्तात संपरिक्षिप्तं मृत्यॊर अपि भयप्रदम
  5 तद अस्य दृष्ट्वा हृदयम उद्वेगम अगमत परम
      अभ्युच्छ्रयश च रॊम्णां वै विक्रियाश च परंतप
  6 स तद वनं वयनुसरन विप्रधावन इतस ततः
      वीक्षमाणॊ दिशः सर्वाः शरणं कव भवेद इति
  7 स तेषां छिद्रम अन्विच्छन परद्रुतॊ भयपीडितः
      न च निर्याति वै दूरं न च तैर विप्रयुज्यते
  8 अथापश्यद वनं घॊरं समन्ताद वागुरावृतम
      बाहुभ्यां संपरिष्वक्तं सत्रिया परमघॊरया
  9 पञ्चशीर्ष धरैर नागैः शैलैर इव समुन्नतैः
      नभःस्पृशैर महावृक्षैः परिक्षिप्तं महावनम
  10 वनमध्ये च तत्राभूद उदपानः समावृतः
     वल्लीभिस तृणछन्नाभिर गूढाभिर अभिसंवृतः
 11 पपात स दविजस तत्र निगूढे सलिलाशये
     विलग्नश चाभवत तस्मिँल लता संतानसंकटे
 12 पनसस्य यथा जातं वृन्त बद्धं महाफलम
     स तथा लम्बते तत्र ऊर्ध्वपादॊ हय अधःशिराः
 13 अथ तत्रापि चान्यॊ ऽसय भूयॊ जात उपद्रवः
     कूपवीनाह वेलायाम अपश्यत महागजम
 14 षड वक्त्रं कृष्ण शबलं दविषट्क पदचारिणम
     करमेण परिसर्पन्तं वल्ली वृक्षसमावृतम
 15 तस्य चापि परशाखासु वृक्षशाखावलम्बिनः
     नानारूपा मधुकरा घॊररूपा भयावहाः
     आसते मधु संभृत्य पूर्वम एव निकेतजाः
 16 भूयॊ भूयः समीहन्ते मधूनि भरतर्षभ
     सवादनीयानि भूतानां न यैर बालॊ ऽपि तृप्यते
 17 तेषां मधूनां बहुधा धारा परस्रवते सदा
     तां लम्बमानः स पुमान धारां पिबति सर्वदा
     न चास्य तृष्णा विरता पिबमानस्य संकटे
 18 अभीप्सति च तां नित्यम अतृप्तः स पुनः पुनः
     न चास्य जीविते राजन निर्वेदः समजायत
 19 तत्रैव च मनुष्यस्य जीविताशा परतिष्ठिता
     कृष्णाः शवेताश च तं वृक्षं कुट्टयन्ति सम मूषकाः
 20 वयालैश च वनदुर्गान्ते सत्रिया च परमॊग्रया
     कूपाधस्ताच च नागेन वीनाहे कुञ्जरेण च
 21 वृक्षप्रपाताच च भयं मूषकेभ्यश च पञ्चमम
     मधु लॊभान मधुकरैः षष्ठम आहुर महद भयम
 22 एवं स वसते तत्र कषिप्तः संसारसागरे
     न चैव जीविताशायां निर्वेदम उपगच्छति
   1 [dhṛ]
      yad idaṃ dharmagahanaṃ buddhyā samanugamyate
      etad vistaraśaḥ sarvaṃ buddhimārgaṃ praśaṃsa me
  2 [vidura]
      atra te vartayiṣyāmi nama ḥ kṛtvā svayaṃ bhuve
      yathā saṃsāragahanaṃ vadanti paramarṣayaḥ
  3 kaś cin mahati saṃsāre vartamāno dvijaḥ kila
      vanaṃ durgam anuprāpto mahat kravyādasaṃkulam
  4 siṃhavyāghra gajākārair atighorair mahāśanaiḥ
      samantāt saṃparikṣiptaṃ mṛtyor api bhayapradam
  5 tad asya dṛṣṭvā hṛdayam udvegam agamat param
      abhyucchrayaś ca romṇāṃ vai vikriyāś ca paraṃtapa
  6 sa tad vanaṃ vyanusaran vipradhāvan itas tataḥ
      vīkṣamāṇo diśaḥ sarvāḥ śaraṇaṃ kva bhaved iti
  7 sa teṣāṃ chidram anvicchan pradruto bhayapīḍitaḥ
      na ca niryāti vai dūraṃ na ca tair viprayujyate
  8 athāpaśyad vanaṃ ghoraṃ samantād vāgurāvṛtam
      bāhubhyāṃ saṃpariṣvaktaṃ striyā paramaghorayā
  9 pañcaśīrṣa dharair nāgaiḥ śailair iva samunnataiḥ
      nabhaḥspṛśair mahāvṛkṣaiḥ parikṣiptaṃ mahāvanam
  10 vanamadhye ca tatrābhūd udapānaḥ samāvṛtaḥ
     vallībhis tṛṇachannābhir gūḍhābhir abhisaṃvṛtaḥ
 11 papāta sa dvijas tatra nigūḍhe salilāśaye
     vilagnaś cābhavat tasmiṁl latā saṃtānasaṃkaṭe
 12 panasasya yathā jātaṃ vṛnta baddhaṃ mahāphalam
     sa tathā lambate tatra ūrdhvapādo hy adhaḥśirāḥ
 13 atha tatrāpi cānyo 'sya bhūyo jāta upadravaḥ
     kūpavīnāha velāyām apaśyata mahāgajam
 14 ṣaḍ vaktraṃ kṛṣṇa śabalaṃ dviṣaṭka padacāriṇam
     krameṇa parisarpantaṃ vallī vṛkṣasamāvṛtam
 15 tasya cāpi praśākhāsu vṛkṣaśākhāvalambinaḥ
     nānārūpā madhukarā ghorarūpā bhayāvahāḥ
     āsate madhu saṃbhṛtya pūrvam eva niketajāḥ
 16 bhūyo bhūyaḥ samīhante madhūni bharatarṣabha
     svādanīyāni bhūtānāṃ na yair bālo 'pi tṛpyate
 17 teṣāṃ madhūnāṃ bahudhā dhārā prasravate sadā
     tāṃ lambamānaḥ sa pumān dhārāṃ pibati sarvadā
     na cāsya tṛṣṇā viratā pibamānasya saṃkaṭe
 18 abhīpsati ca tāṃ nityam atṛptaḥ sa punaḥ punaḥ
     na cāsya jīvite rājan nirvedaḥ samajāyata
 19 tatraiva ca manuṣyasya jīvitāśā pratiṣṭhitā
     kṛṣṇāḥ śvetāś ca taṃ vṛkṣaṃ kuṭṭayanti sma mūṣakāḥ
 20 vyālaiś ca vanadurgānte striyā ca paramograyā
     kūpādhastāc ca nāgena vīnāhe kuñjareṇa ca
 21 vṛkṣaprapātāc ca bhayaṃ mūṣakebhyaś ca pañcamam
     madhu lobhān madhukaraiḥ ṣaṣṭham āhur mahad bhayam
 22 evaṃ sa vasate tatra kṣiptaḥ saṃsārasāgare
     na caiva jīvitāśāyāṃ nirvedam upagacchati

Book 11 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 11
Chapter 6

  1 [धृ]
      अहॊ खलु महद दुःखं कृच्छ्रवासं वसत्य असौ
      कथं तस्य रतिस तत्र तुष्टिर वा वदतां वर
  2 स देशः कव नु यत्रासौ वसते धर्मसंकटे
      कथं वा स विमुच्येत नरस तस्मान महाभयात
  3 एतन मे सर्वम आचक्ष्व साधु चेष्टामहे तथा
      कृपा मे महती जाता तस्याभ्युद्धरणेन हि
  4 [विदुर]
      उपमानम इदं राजन मॊक्षविद्भिर उदाहृतम
      सुगतिं विन्दते येन परलॊकेषु मानवः
  5 यत तद उच्यति कान्तारं महत संसार एव सः
      वनं दुर्गं हि यत तव एतत संसारगहनं हि तत
  6 ये च ते कथिता वयाला वयाधयस ते परकीर्तिताः
      या सा नारी बृहत काया अधितिष्ठति तत्र वै
      ताम आहुस तु जरां पराज्ञा वर्णरूपविनाशिनीम
  7 यस तत्र कूपॊ नृपते स तु देहः शरीरिणाम
      यस तत्र वसते ऽधस्तान महाहिः काल एव सः
      अन्तकः सर्वभूतानां देहिनां सर्वहार्य असौ
  8 कूपमध्ये च या जाता वल्ली यत्र स मानवः
      परताने लम्बते सा तु जीविताशा शरीरिणाम
  9 स यस तु कूपवीनाहे तं वृक्षं परिसर्पति
      षड वक्त्रः कुञ्जरॊ राजन स तु संवत्सरः समृतः
      मुखानि ऋतवॊ मासाः पादा दवादश कीर्तिताः
  10 ये तु वृक्षं निकृन्तन्ति मूषकाः सततॊत्थिताः
     रात्र्यहानि तु तान्य आहुर भूतानां परिचिन्तकाः
     ये ते मधुकरास तत्र कामास ते परिकीर्तिताः
 11 यास तु ता बहुशॊ धाराः सरवन्ति मधु निस्रवम
     तांस तु कामरसान विद्याद यत्र मज्जन्ति मानवाः
 12 एवं संसारचक्रस्य परिवृत्तिं सम ये विदुः
     ते वै संसारचक्रस्य पाशांश छिन्दन्ति वै बुधाः
   1 [dhṛ]
      aho khalu mahad duḥkhaṃ kṛcchravāsaṃ vasaty asau
      kathaṃ tasya ratis tatra tuṣṭir vā vadatāṃ vara
  2 sa deśaḥ kva nu yatrāsau vasate dharmasaṃkaṭe
      kathaṃ vā sa vimucyeta naras tasmān mahābhayāt
  3 etan me sarvam ācakṣva sādhu ceṣṭāmahe tathā
      kṛpā me mahatī jātā tasyābhyuddharaṇena hi
  4 [vidura]
      upamānam idaṃ rājan mokṣavidbhir udāhṛtam
      sugatiṃ vindate yena paralokeṣu mānavaḥ
  5 yat tad ucyati kāntāraṃ mahat saṃsāra eva saḥ
      vanaṃ durgaṃ hi yat tv etat saṃsāragahanaṃ hi tat
  6 ye ca te kathitā vyālā vyādhayas te prakīrtitāḥ
      yā sā nārī bṛhat kāyā adhitiṣṭhati tatra vai
      tām āhus tu jarāṃ prājñā varṇarūpavināśinīm
  7 yas tatra kūpo nṛpate sa tu dehaḥ śarīriṇām
      yas tatra vasate 'dhastān mahāhiḥ kāla eva saḥ
      antakaḥ sarvabhūtānāṃ dehināṃ sarvahāry asau
  8 kūpamadhye ca yā jātā vallī yatra sa mānavaḥ
      pratāne lambate sā tu jīvitāśā śarīriṇām
  9 sa yas tu kūpavīnāhe taṃ vṛkṣaṃ parisarpati
      ṣaḍ vaktraḥ kuñjaro rājan sa tu saṃvatsaraḥ smṛtaḥ
      mukhāni ṛtavo māsāḥ pādā dvādaśa kīrtitāḥ
  10 ye tu vṛkṣaṃ nikṛntanti mūṣakāḥ satatotthitāḥ
     rātryahāni tu tāny āhur bhūtānāṃ paricintakāḥ
     ye te madhukarās tatra kāmās te parikīrtitāḥ
 11 yās tu tā bahuśo dhārāḥ sravanti madhu nisravam
     tāṃs tu kāmarasān vidyād yatra majjanti mānavāḥ
 12 evaṃ saṃsāracakrasya parivṛttiṃ sma ye viduḥ
     te vai saṃsāracakrasya pāśāṃś chindanti vai budhāḥ

Book 11 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 11
Chapter 7

  1 [धृ]
      अहॊ ऽभिहितम आख्यानं भवता तत्त्वदर्शिना
      भूय एव तु मे हर्षः शरॊतुं वाग अमृतं तव
  2 [विदुर]
      शृणु भूयः परवक्ष्यामि मार्गस्यैतस्य विस्तरम
      यच छरुत्वा विप्रमुच्यन्ते संसारेभ्यॊ विचक्षणाः
  3 यथा तु पुरुषॊ राजन दीर्घम अध्वानम आस्थितः
      कव चित कव चिच छरमात सथाता कुरुते वासम एव वा
  4 एवं संसारपर्याये गर्भवासेषु भारत
      कुर्वन्ति दुर्बुधा वासं मुच्यन्ते तत्र पण्डिताः
  5 तस्माद अध्वानम एवैतम आहुः शास्त्रविदॊ जनाः
      यत तु संसारगहनं वनम आहुर मनीषिणः
  6 सॊ ऽयं लॊकसमावर्तॊ मर्त्यानां भरतर्षभ
      चराणां सथावराणां च गृध्येत तत्र न पण्डितः
  7 शारीरा मानसाश चैव मर्त्यानां ये तु वयाधयः
      परत्यक्षाश च परॊक्षाश च ते वयालाः कथिता बुधैः
  8 कलिश्यमानाश च तैर नित्यं हन्यमानाश च भारत
      सवकर्मभिर महाव्यालैर नॊद्विजन्त्य अल्पबुद्धयः
  9 अथापि तैर विमुच्येत वयाधिभिः पुरुषॊ नृप
      आवृणॊत्य एव तं पश्चाज जरा रूपविनाशिनी
  10 शब्दरूपरसस्पर्शैर गन्धैर्श च विविधैर अपि
     मज्जमानं महापङ्के निरालम्बे समन्ततः
 11 संवत्सरर्तवॊ मासाः पक्षाहॊ रात्रसंधयः
     करमेणास्य परलुम्पन्ति रूपम आयुस तथैव च
 12 एते कालस्य निधयॊ नैताज जानन्ति दुर्बुधाः
     अत्राभिलिखितान्य आहुः सर्वभूतानि कर्मणा
 13 रथं शरीरं भूतानां सत्त्वम आहुस तु सारथिम
     इन्द्रियाणि हयान आहुः कर्म बुद्धिश च रश्मयः
 14 तेषां हयानां यॊ वेगं धावताम अनुधावति
     स तु संसारचक्रे ऽसमिंश चक्रवत परिवर्तते
 15 यस तान यमयते बुद्ध्या स यन्ता न निवर्तते
     याम्यम आहू रथं हय एनं मुह्यन्ते येन दुर्बुधाः
 16 स चैतत पराप्नुते राजन यत तवं पराप्तॊ नराधिप
     राज्यनाशं सुहृन नाशं सुत नाशं च भारत
 17 अनुतर्षुलम एवैतद दुःखं भवति भारत
     साधुः परमदुःखानां दुःखभैषज्यम आचरेत
 18 न विक्रमॊ न चाप्य अर्थॊ न मित्रं न सुहृज्जनः
     तथॊन्मॊचयते दुःखाद यथात्मा सथिरसंयमः
 19 तस्मान मैत्रं समास्थाय शीलम आपद्य भारत
     दमस तयागॊ ऽपरमादश च ते तरयॊ बरह्मणॊ हयाः
 20 शीलरश्मि समायुक्ते सथितॊ यॊ मानसे रथे
     तयक्त्वा मृत्युभयं राजन बरह्मलॊकं स गच्छति
   1 [dhṛ]
      aho 'bhihitam ākhyānaṃ bhavatā tattvadarśinā
      bhūya eva tu me harṣaḥ śrotuṃ vāg amṛtaṃ tava
  2 [vidura]
      śṛṇu bhūyaḥ pravakṣyāmi mārgasyaitasya vistaram
      yac chrutvā vipramucyante saṃsārebhyo vicakṣaṇāḥ
  3 yathā tu puruṣo rājan dīrgham adhvānam āsthitaḥ
      kva cit kva cic chramāt sthātā kurute vāsam eva vā
  4 evaṃ saṃsāraparyāye garbhavāseṣu bhārata
      kurvanti durbudhā vāsaṃ mucyante tatra paṇḍitāḥ
  5 tasmād adhvānam evaitam āhuḥ śāstravido janāḥ
      yat tu saṃsāragahanaṃ vanam āhur manīṣiṇaḥ
  6 so 'yaṃ lokasamāvarto martyānāṃ bharatarṣabha
      carāṇāṃ sthāvarāṇāṃ ca gṛdhyet tatra na paṇḍitaḥ
  7 śārīrā mānasāś caiva martyānāṃ ye tu vyādhayaḥ
      pratyakṣāś ca parokṣāś ca te vyālāḥ kathitā budhaiḥ
  8 kliśyamānāś ca tair nityaṃ hanyamānāś ca bhārata
      svakarmabhir mahāvyālair nodvijanty alpabuddhayaḥ
  9 athāpi tair vimucyeta vyādhibhiḥ puruṣo nṛpa
      āvṛṇoty eva taṃ paścāj jarā rūpavināśinī
  10 śabdarūparasasparśair gandhairś ca vividhair api
     majjamānaṃ mahāpaṅke nirālambe samantataḥ
 11 saṃvatsarartavo māsāḥ pakṣāho rātrasaṃdhayaḥ
     krameṇāsya pralumpanti rūpam āyus tathaiva ca
 12 ete kālasya nidhayo naitāj jānanti durbudhāḥ
     atrābhilikhitāny āhuḥ sarvabhūtāni karmaṇā
 13 rathaṃ śarīraṃ bhūtānāṃ sattvam āhus tu sārathim
     indriyāṇi hayān āhuḥ karma buddhiś ca raśmayaḥ
 14 teṣāṃ hayānāṃ yo vegaṃ dhāvatām anudhāvati
     sa tu saṃsāracakre 'smiṃś cakravat parivartate
 15 yas tān yamayate buddhyā sa yantā na nivartate
     yāmyam āhū rathaṃ hy enaṃ muhyante yena durbudhāḥ
 16 sa caitat prāpnute rājan yat tvaṃ prāpto narādhipa
     rājyanāśaṃ suhṛn nāśaṃ suta nāśaṃ ca bhārata
 17 anutarṣulam evaitad duḥkhaṃ bhavati bhārata
     sādhuḥ paramaduḥkhānāṃ duḥkhabhaiṣajyam ācaret
 18 na vikramo na cāpy artho na mitraṃ na suhṛjjanaḥ
     tathonmocayate duḥkhād yathātmā sthirasaṃyamaḥ
 19 tasmān maitraṃ samāsthāya śīlam āpadya bhārata
     damas tyāgo 'pramādaś ca te trayo brahmaṇo hayāḥ
 20 śīlaraśmi samāyukte sthito yo mānase rathe
     tyaktvā mṛtyubhayaṃ rājan brahmalokaṃ sa gacchati

Book 11 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 11
Chapter 8

  1 [व]
      विदुरस्य तु तद वाक्यं निशम्य कुरुसत्तमः
      पुत्रशॊकाभिसंतप्तः पपात भुवि मूर्छितः
  2 तं तथा पतितं भूमौ निःसंज्ञं परेक्ष्य बान्धवाः
      कृष्णद्वैपायनश चैव कषत्ता च विदुरस तथा
  3 संजयः सुहृदश चान्ये दवाःस्था ये चास्य संमताः
      जलेन सुखशीतेन तालवृन्तैश च भारत
  4 पस्पृशुश च करैर गात्रं वीजमानाश च यत्नतः
      अन्वासन सुचिरं कालं धृतराष्ट्रं तथागतम
  5 अथ दीर्घस्य कालस्य लब्धसंज्ञॊ महीपतिः
      विललाप चिरं कालं पुत्राधि भिर अभिप्लुतः
  6 धिग अस्तु खलु मानुष्यं मानुष्ये च परिग्रहम
      यतॊमूलानि दुःखानि संभवन्ति मुहुर मुहुः
  7 पुत्र नाशे ऽरथनाशे च जञातिसंबन्धिनाम अपि
      पराप्यते सुमहद दुःखं विषाग्निप्रतिमं विभॊ
  8 येन दह्यन्ति गात्राणि येन परज्ञा विनश्यति
      येनाभिभूतः पुरुषॊ मरणं बहु मन्यते
  9 तद इदं वयसनं पराप्तं मया भाग्यविवर्ययात
      तच चैवाहं करिष्यामि अद्यैव दविजसत्तम
  10 इत्य उक्त्वा तु महात्मानं पितरं बरह्मवित्तमम
     धृतराष्ट्रॊ ऽभवन मूढः शॊकं च परमं गतः
     अभूच च तूष्णीं राजासौ धयायमानॊ महीपते
 11 तस्य तद वचनं शरुत्वा कृष्णद्वैपायनः परभुः
     पुत्रशॊकाभिसंतप्तं पुत्रं वचनम अब्रवीत
 12 धृतराष्ट्र महाबाहॊ यत तवां वक्ष्यामि तच छृणु
     शरुतवान असि मेधावी धर्मार्थकुशलस तथा
 13 न ते ऽसत्य अविदितं किं चिद वेदितव्यं परंतप
     अनित्यतां हि मर्त्यानां विजानासि न संशयः
 14 अध्रुवे जीवलॊके च सथाने वाशाश्वते सति
     जीविते मरणान्ते च कस्माच छॊचसि भारत
 15 परत्यक्षं तव राजेन्द्र वैरस्यास्य समुद्भवः
     पुत्रं ते कारणं कृत्वा कालयॊगेन कारितः
 16 अवश्यं भवितव्ये च कुरूणां वैशसे नृप
     कस्माच छॊचसि ताञ शूरान गतान परमिकां गतिम
 17 जानता च महाबाहॊ विदुरेण महात्मना
     यतितं सर्वयत्नेन शमं परति जनेश्वर
 18 न च दैवकृतॊ मार्गः शक्यॊ भूतेन केन चित
     घटतापि चिरं कालं नियन्तुम इति मे मतिः
 19 देवतानां हि यत कार्यं मया परत्यक्षतः शरुतम
     तत ते ऽहं संप्रवक्ष्यामि कथं सथैर्यं भवेत तव
 20 पुराहं तवरितॊ यातः सभाम ऐन्द्रीं जितक्लमः
     अपश्यं तत्र च तदा समवेतान दिवौकसः
     नारदप्रमुखांश चापि सर्वान देव ऋषींस तथा
 21 तत्र चापि मया दृष्टा पृथिवी पृथिवीपते
     कार्यार्थम उपसंप्राप्ता देवतानां समीपतः
 22 उपगम्य तदा धात्री देवान आह समागतान
     यत कार्यं मम युष्माभिर बरह्मणः सदने तदा
     परतिज्ञातं महाभागास तच छीघ्रं संविधीयताम
 23 तस्यास तद वचनं शरुत्वा विष्णुर लॊकनमस्कृतः
     उवाच परहसन वाक्यं पृथिवीं देव संसदि
 24 धृतराष्ट्रस्य पुत्राणां यस तु जयेष्ठः शतस्य वै
     दुर्यॊधन इति खयातः स ते कार्यं करिष्यति
     तं च पराप्य महीपालं कृतकृत्या भविष्यसि
 25 तस्यार्थे पृथिवीपालाः कुरुक्षेत्रे समागताः
     अन्यॊन्यं घातयिष्यन्ति दृढैः शस्त्रैः परहारिणः
 26 ततस ते भविता देवि भारस्य युधि नाशनम
     गच्छ शीघ्रं सवकं सथानं लॊकान धारय शॊभने
 27 स एष ते सुतॊ राजँल लॊकसंहार कारणात
     कलेर अंशः समुत्पन्नॊ गान्धार्या जठरे नृप
 28 अमर्षी चपलश चापि करॊधनॊ दुष्प्रसाधनः
     दैवयॊगात समुत्पन्ना भरातरश चास्य तादृशाः
 29 शकुनिर मातुलश चैव कर्णश च परमः सखा
     समुत्पन्ना विनाशार्थं पृथिव्यां सहिता नृपाः
     एतम अर्थं महाबाहॊ नारदॊ वेद तत्त्वतः
 30 आत्मापराधात पुत्रास ते विनष्टाः पृथिवीपते
     मा ताञ शॊचस्व राजेन्द्र न हि शॊके ऽसति कारणम
 31 न हि ते पाण्डवाः सवल्पम अपराध्यन्ति भारत
     पुत्रास तव दुरात्मानॊयैर इयं घातिता मही
 32 नारदेन च भद्रं ते पूर्वम एव न संशयः
     युधिष्ठिरस्य समितौ राजसूये निवेदितम
 33 पाण्डवाः कौरवाश चैव समासाद्य परस्परम
     न भविष्यन्ति कौन्तेय यत ते कृत्यं तद आचर
 34 नारदस्य वचः शरुत्वा तदाशॊचन्त पाण्डवाः
     एतत ते सर्वम आख्यातं देव गुह्यं सनातनम
 35 कथं ते शॊकनाशः सयात पराणेषु च दया परभॊ
     सनेहश च पाण्डुपुत्रेषु जञात्वा दैवकृतं विधिम
 36 एष चार्थॊ महाबाहॊ पूर्वम एव मया शरुतः
     कथितॊ धर्मराजस्य राजसूये करतूत्तमे
 37 यतितं धर्मपुत्रेण मया गुह्ये निवेदिते
     अविग्रहे कौरवाणां दैवं तु बलवत्तरम
 38 अनतिक्रमणीयॊ हि विधी राजन कथं चन
     कृतान्तस्य हि भूतेन सथावरेण तरसेन च
 39 भवान कर्म परॊ यत्र बुद्धिश्रेष्ठश च भारत
     मुह्यते पराणिनां जञात्वा गतिं चागतिम एव च
 40 तवां तु शॊकेन संतप्तं मुह्यमानं मुहुर मुहुः
     जञात्वा युधिष्ठिरॊ राजा पराणान अपि परित्यजेत
 41 कृपालुर नित्यशॊ वीरस तिर्यग्यॊनिगतेष्व अपि
     स कथ तवयि राजेन्द्र कृपां वै न करिष्यति
 42 मम चैव नियॊगेन विधेश चाप्य अनिवर्तनात
     पाण्डवानां च कारुण्यात पराणान धारय भारत
 43 एवं ते वर्तमानस्य लॊके कीर्तिर भविष्यति
     धर्मश च सुमहांस तात तप्तं सयाच च तपश चिरात
 44 पुत्रशॊकसमुत्पन्नं हुताशं जवलितं यथा
     परज्ञाम्भसा महाराज निर्वापय सदा सदा
 45 एतच छरुत्वा तु वचनं वयासस्यामित तेजसः
     मुहूर्तं समनुध्याय धृतराष्ट्रॊ ऽभयभाषत
 46 महता शॊकजालेन परणुन्नॊ ऽसमि दविजॊत्तम
     नात्मानम अवबुध्यामि मुह्यमानॊ मुहुर मुहुः
 47 इदं तु वचनं शरुत्वा तव दैवनियॊगजम
     धारयिष्याम्य अहं पराणान यतिष्ये च न शॊचितुम
 48 एतच छरुत्वा तु वचनं वयासः सत्यवती सुतः
     धृतराष्ट्रस्य राजेन्द्र तत्रैवान्तरधीयत
   1 [v]
      vidurasya tu tad vākyaṃ niśamya kurusattamaḥ
      putraśokābhisaṃtaptaḥ papāta bhuvi mūrchitaḥ
  2 taṃ tathā patitaṃ bhūmau niḥsaṃjñaṃ prekṣya bāndhavāḥ
      kṛṣṇadvaipāyanaś caiva kṣattā ca viduras tathā
  3 saṃjayaḥ suhṛdaś cānye dvāḥsthā ye cāsya saṃmatāḥ
      jalena sukhaśītena tālavṛntaiś ca bhārata
  4 paspṛśuś ca karair gātraṃ vījamānāś ca yatnataḥ
      anvāsan suciraṃ kālaṃ dhṛtarāṣṭraṃ tathāgatam
  5 atha dīrghasya kālasya labdhasaṃjño mahīpatiḥ
      vilalāpa ciraṃ kālaṃ putrādhi bhir abhiplutaḥ
  6 dhig astu khalu mānuṣyaṃ mānuṣye ca parigraham
      yatomūlāni duḥkhāni saṃbhavanti muhur muhuḥ
  7 putra nāśe 'rthanāśe ca jñātisaṃbandhinām api
      prāpyate sumahad duḥkhaṃ viṣāgnipratimaṃ vibho
  8 yena dahyanti gātrāṇi yena prajñā vinaśyati
      yenābhibhūtaḥ puruṣo maraṇaṃ bahu manyate
  9 tad idaṃ vyasanaṃ prāptaṃ mayā bhāgyavivaryayāt
      tac caivāhaṃ kariṣyāmi adyaiva dvijasattama
  10 ity uktvā tu mahātmānaṃ pitaraṃ brahmavittamam
     dhṛtarāṣṭro 'bhavan mūḍhaḥ śokaṃ ca paramaṃ gataḥ
     abhūc ca tūṣṇīṃ rājāsau dhyāyamāno mahīpate
 11 tasya tad vacanaṃ śrutvā kṛṣṇadvaipāyanaḥ prabhuḥ
     putraśokābhisaṃtaptaṃ putraṃ vacanam abravīt
 12 dhṛtarāṣṭra mahābāho yat tvāṃ vakṣyāmi tac chṛṇu
     śrutavān asi medhāvī dharmārthakuśalas tathā
 13 na te 'sty aviditaṃ kiṃ cid veditavyaṃ paraṃtapa
     anityatāṃ hi martyānāṃ vijānāsi na saṃśayaḥ
 14 adhruve jīvaloke ca sthāne vāśāśvate sati
     jīvite maraṇānte ca kasmāc chocasi bhārata
 15 pratyakṣaṃ tava rājendra vairasyāsya samudbhavaḥ
     putraṃ te kāraṇaṃ kṛtvā kālayogena kāritaḥ
 16 avaśyaṃ bhavitavye ca kurūṇāṃ vaiśase nṛpa
     kasmāc chocasi tāñ śūrān gatān paramikāṃ gatim
 17 jānatā ca mahābāho vidureṇa mahātmanā
     yatitaṃ sarvayatnena śamaṃ prati janeśvara
 18 na ca daivakṛto mārgaḥ śakyo bhūtena kena cit
     ghaṭatāpi ciraṃ kālaṃ niyantum iti me matiḥ
 19 devatānāṃ hi yat kāryaṃ mayā pratyakṣataḥ śrutam
     tat te 'haṃ saṃpravakṣyāmi kathaṃ sthairyaṃ bhavet tava
 20 purāhaṃ tvarito yātaḥ sabhām aindrīṃ jitaklamaḥ
     apaśyaṃ tatra ca tadā samavetān divaukasaḥ
     nāradapramukhāṃś cāpi sarvān deva ṛṣīṃs tathā
 21 tatra cāpi mayā dṛṣṭā pṛthivī pṛthivīpate
     kāryārtham upasaṃprāptā devatānāṃ samīpataḥ
 22 upagamya tadā dhātrī devān āha samāgatān
     yat kāryaṃ mama yuṣmābhir brahmaṇaḥ sadane tadā
     pratijñātaṃ mahābhāgās tac chīghraṃ saṃvidhīyatām
 23 tasyās tad vacanaṃ śrutvā viṣṇur lokanamaskṛtaḥ
     uvāca prahasan vākyaṃ pṛthivīṃ deva saṃsadi
 24 dhṛtarāṣṭrasya putrāṇāṃ yas tu jyeṣṭhaḥ śatasya vai
     duryodhana iti khyātaḥ sa te kāryaṃ kariṣyati
     taṃ ca prāpya mahīpālaṃ kṛtakṛtyā bhaviṣyasi
 25 tasyārthe pṛthivīpālāḥ kurukṣetre samāgatāḥ
     anyonyaṃ ghātayiṣyanti dṛḍhaiḥ śastraiḥ prahāriṇaḥ
 26 tatas te bhavitā devi bhārasya yudhi nāśanam
     gaccha śīghraṃ svakaṃ sthānaṃ lokān dhāraya śobhane
 27 sa eṣa te suto rājaṁl lokasaṃhāra kāraṇāt
     kaler aṃśaḥ samutpanno gāndhāryā jaṭhare nṛpa
 28 amarṣī capalaś cāpi krodhano duṣprasādhanaḥ
     daivayogāt samutpannā bhrātaraś cāsya tādṛśāḥ
 29 śakunir mātulaś caiva karṇaś ca paramaḥ sakhā
     samutpannā vināśārthaṃ pṛthivyāṃ sahitā nṛpāḥ
     etam arthaṃ mahābāho nārado veda tattvataḥ
 30 ātmāparādhāt putrās te vinaṣṭāḥ pṛthivīpate
     mā tāñ śocasva rājendra na hi śoke 'sti kāraṇam
 31 na hi te pāṇḍavāḥ svalpam aparādhyanti bhārata
     putrās tava durātmānoyair iyaṃ ghātitā mahī
 32 nāradena ca bhadraṃ te pūrvam eva na saṃśayaḥ
     yudhiṣṭhirasya samitau rājasūye niveditam
 33 pāṇḍavāḥ kauravāś caiva samāsādya parasparam
     na bhaviṣyanti kaunteya yat te kṛtyaṃ tad ācara
 34 nāradasya vacaḥ śrutvā tadāśocanta pāṇḍavāḥ
     etat te sarvam ākhyātaṃ deva guhyaṃ sanātanam
 35 kathaṃ te śokanāśaḥ syāt prāṇeṣu ca dayā prabho
     snehaś ca pāṇḍuputreṣu jñātvā daivakṛtaṃ vidhim
 36 eṣa cārtho mahābāho pūrvam eva mayā śrutaḥ
     kathito dharmarājasya rājasūye kratūttame
 37 yatitaṃ dharmaputreṇa mayā guhye nivedite
     avigrahe kauravāṇāṃ daivaṃ tu balavattaram
 38 anatikramaṇīyo hi vidhī rājan kathaṃ cana
     kṛtāntasya hi bhūtena sthāvareṇa trasena ca
 39 bhavān karma paro yatra buddhiśreṣṭhaś ca bhārata
     muhyate prāṇināṃ jñātvā gatiṃ cāgatim eva ca
 40 tvāṃ tu śokena saṃtaptaṃ muhyamānaṃ muhur muhuḥ
     jñātvā yudhiṣṭhiro rājā prāṇān api parityajet
 41 kṛpālur nityaśo vīras tiryagyonigateṣv api
     sa katha tvayi rājendra kṛpāṃ vai na kariṣyati
 42 mama caiva niyogena vidheś cāpy anivartanāt
     pāṇḍavānāṃ ca kāruṇyāt prāṇān dhāraya bhārata
 43 evaṃ te vartamānasya loke kīrtir bhaviṣyati
     dharmaś ca sumahāṃs tāta taptaṃ syāc ca tapaś cirāt
 44 putraśokasamutpannaṃ hutāśaṃ jvalitaṃ yathā
     prajñāmbhasā mahārāja nirvāpaya sadā sadā
 45 etac chrutvā tu vacanaṃ vyāsasyāmita tejasaḥ
     muhūrtaṃ samanudhyāya dhṛtarāṣṭro 'bhyabhāṣata
 46 mahatā śokajālena praṇunno 'smi dvijottama
     nātmānam avabudhyāmi muhyamāno muhur muhuḥ
 47 idaṃ tu vacanaṃ śrutvā tava daivaniyogajam
     dhārayiṣyāmy ahaṃ prāṇān yatiṣye ca na śocitum
 48 etac chrutvā tu vacanaṃ vyāsaḥ satyavatī sutaḥ
     dhṛtarāṣṭrasya rājendra tatraivāntaradhīyata

Book 11 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 11
Chapter 9

  1 [ज]
      गते भगवति वयासे धृतराष्ट्रॊ महीपतिः
      किम अचेष्टत विप्रर्षे तन मे वयाख्यातुम अर्हसि
  2 [व]
      एतच छरुत्वा नरश्रेष्ठ चिरं धयात्वा तव अचेतनः
      संजयं यॊजयेत्य उक्त्वा विदुरं परत्यभाषत
  3 कषिप्रम आनय गान्धारीं सर्वाश च भरत सत्रियः
      वधूं कुन्तीम उपादाय याश चान्यास तत्र यॊषितः
  4 एवम उक्त्वा स धर्मात्मा विदुरं धर्मवित्तमम
      शॊकविप्रहत जञानॊ यानम एवान्वपद्यत
  5 गान्धारी चैव शॊकार्ता भर्तुर वचनचॊदिता
      सह कुन्त्या यतॊ राजा सह सत्रीभिर उपाद्रवत
  6 ताः समासाद्य राजानं भृशं शॊकसमन्विताः
      आमन्त्र्यान्यॊन्यम ईयुः सम भृशम उच्चुक्रुशुस ततः
  7 ताः समाश्वासयत कषत्ता ताभ्यश चार्ततरः सवयम
      अश्रुकण्ठीः समारॊप्य ततॊ ऽसौ निर्ययौ पुरात
  8 ततः परणादः संजज्ञे सर्वेषु कुरु वेश्मसु
      आ कुमारं पुरं सर्वम अभवच छॊककर्शितम
  9 अदृष्टपूर्वा या नार्यः पुरा देवगणैर अपि
      पृथग्जनेन दृश्यन्त तास तदा निहतेश्वराः
  10 परकीर्य केशान सुशुभान भूषणान्य अवमुच्य च
     एकवस्त्रधरा नार्यः परिपेतुर अनाथवत
 11 शवेतपर्वत रूपेभ्यॊ गृहेभ्यस तास तव अपाक्रमन
     गुहाभ्य इव शैलानां पृषत्यॊ हतयूथपाः
 12 तान्य उदीर्णानि नारीणां तदा वृन्दान्य अनेकशः
     शॊकार्तान्य अद्रवान राजन किशॊरीणाम इवाङ्गने
 13 परगृह्य बाहून करॊशन्त्यः पुत्रान भरातॄन पितॄन अपि
     दर्शयन्तीव ता ह सम युगान्ते लॊकसंक्षयम
 14 विलपन्त्यॊ रुदन्त्यश च धावमानास ततस ततः
     शॊकेनाभ्याहत जञानाः कर्तव्यं न परजज्ञिरे
 15 वरीडां जग्मुः पुरा याः सम सखीनाम अपि यॊषितः
     ता एकवस्त्रा निर्लज्जाः शवश्रूणां पुरतॊ ऽभवन
 16 परस्परं सुसूक्ष्मेषु शॊकेष्व आश्वासयन सम याः
     ताः शॊकविह्वला राजन्न उपैक्षन्त परस्परम
 17 ताभिः परिवृतॊ राजा रुदतीभिः सहस्रशः
     निर्ययौ नगराद दीनस तूर्णम आ यॊधनं परति
 18 शिल्पिनॊ वणिजॊ वैश्याः सर्वकर्मॊपजीविनः
     ते पार्थिवं पुरस्कृत्य निर्ययुर नगराद बहिः
 19 तासां विक्रॊशमानानाम आर्तानां कुरु संक्षये
     परादुरासीन महाञ शब्दॊ वयथयन भुवनान्य उत
 20 युगान्तकाले संप्राप्ते भूतानां दह्यताम इव
     अभावः सयाद अयं पराप्त इति भूतानि मेनिरे
 21 भृशम उद्विग्नमनसस ते पौराः कुरु संक्षये
     पराक्रॊशन्त महाराज सवनुरक्तास तदा भृशम
   1 [j]
      gate bhagavati vyāse dhṛtarāṣṭro mahīpatiḥ
      kim aceṣṭata viprarṣe tan me vyākhyātum arhasi
  2 [v]
      etac chrutvā naraśreṣṭha ciraṃ dhyātvā tv acetanaḥ
      saṃjayaṃ yojayety uktvā viduraṃ pratyabhāṣata
  3 kṣipram ānaya gāndhārīṃ sarvāś ca bharata striyaḥ
      vadhūṃ kuntīm upādāya yāś cānyās tatra yoṣitaḥ
  4 evam uktvā sa dharmātmā viduraṃ dharmavittamam
      śokaviprahata jñāno yānam evānvapadyata
  5 gāndhārī caiva śokārtā bhartur vacanacoditā
      saha kuntyā yato rājā saha strībhir upādravat
  6 tāḥ samāsādya rājānaṃ bhṛśaṃ śokasamanvitāḥ
      āmantryānyonyam īyuḥ sma bhṛśam uccukruśus tataḥ
  7 tāḥ samāśvāsayat kṣattā tābhyaś cārtataraḥ svayam
      aśrukaṇṭhīḥ samāropya tato 'sau niryayau purāt
  8 tataḥ praṇādaḥ saṃjajñe sarveṣu kuru veśmasu
      ā kumāraṃ puraṃ sarvam abhavac chokakarśitam
  9 adṛṣṭapūrvā yā nāryaḥ purā devagaṇair api
      pṛthagjanena dṛśyanta tās tadā nihateśvarāḥ
  10 prakīrya keśān suśubhān bhūṣaṇāny avamucya ca
     ekavastradharā nāryaḥ paripetur anāthavat
 11 śvetaparvata rūpebhyo gṛhebhyas tās tv apākraman
     guhābhya iva śailānāṃ pṛṣatyo hatayūthapāḥ
 12 tāny udīrṇāni nārīṇāṃ tadā vṛndāny anekaśaḥ
     śokārtāny adravān rājan kiśorīṇām ivāṅgane
 13 pragṛhya bāhūn krośantyaḥ putrān bhrātṝn pitṝn api
     darśayantīva tā ha sma yugānte lokasaṃkṣayam
 14 vilapantyo rudantyaś ca dhāvamānās tatas tataḥ
     śokenābhyāhata jñānāḥ kartavyaṃ na prajajñire
 15 vrīḍāṃ jagmuḥ purā yāḥ sma sakhīnām api yoṣitaḥ
     tā ekavastrā nirlajjāḥ śvaśrūṇāṃ purato 'bhavan
 16 parasparaṃ susūkṣmeṣu śokeṣv āśvāsayan sma yāḥ
     tāḥ śokavihvalā rājann upaikṣanta parasparam
 17 tābhiḥ parivṛto rājā rudatībhiḥ sahasraśaḥ
     niryayau nagarād dīnas tūrṇam ā yodhanaṃ prati
 18 śilpino vaṇijo vaiśyāḥ sarvakarmopajīvinaḥ
     te pārthivaṃ puraskṛtya niryayur nagarād bahiḥ
 19 tāsāṃ vikrośamānānām ārtānāṃ kuru saṃkṣaye
     prādurāsīn mahāñ śabdo vyathayan bhuvanāny uta
 20 yugāntakāle saṃprāpte bhūtānāṃ dahyatām iva
     abhāvaḥ syād ayaṃ prāpta iti bhūtāni menire
 21 bhṛśam udvignamanasas te paurāḥ kuru saṃkṣaye
     prākrośanta mahārāja svanuraktās tadā bhṛśam

Book 11 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 11
Chapter 10

  1 [व]
      करॊशमात्रं ततॊ गत्वा ददृशुस तान महारथान
      शारद्वतं कृपं दरौणिं कृतवर्माणम एव च
  2 ते तु दृष्ट्वैव राजानं परज्ञा चक्षुषम ईश्वरम
      अश्रुकण्ठा विनिःश्वस्य रुदन्तम इदम अब्रुवन
  3 पुत्रस तव महाराज कृत्वा कर्म सुदुष्करम
      गतः सानुचरॊ राजञ शक्र लॊकं महीपतिः
  4 दुर्यॊधन बलान मुक्ता वयम एव तरयॊ रथाः
      सर्वम अन्यत परिक्षीणं सैन्यं ते भरतर्षभ
  5 इत्य एवम उक्त्वा राजानं कृपः शारद्वतस तदा
      गान्धारीं पुत्रशॊकार्ताम इदं वचनम अब्रवीत
  6 अभीता युध्यमानास ते घनन्तः शत्रुगणान बहून
      वीरकर्माणि कुर्वाणाः पुत्रास ते निधनं गताः
  7 धरुवं संप्राप्य लॊकांस ते निर्मलाञ शस्त्रनिर्जितान
      भास्वरं देहम आस्थाय विहरन्त्य अमरा इव
  8 न हि कश चिद धि शूराणां युध्यमानः पराङ्मुखः
      शस्त्रेण निधनं पराप्तॊ न च कश चित कृताञ्जलिः
  9 एतां तां कषत्रियस्याहुः पुराणां परमां गतिम
      शस्त्रेण निधनं संख्ये तान न शॊचितुम अर्हसि
  10 न चापि शत्रवस तेषाम ऋध्यन्ते राज्ञि पाण्डवाः
     शृणु यत्कृतम अस्माभिर अश्वत्थाम पुरॊगमैः
 11 अधर्मेण हतं शरुत्वा भीमसेनेन ते सुतम
     सुप्तं शिबिरम आविश्य पाण्डूनां कदनं कृतम
 12 पाञ्चाला निहताः सर्वे धृष्टद्युम्नपुरॊगमाः
     दरुपदस्यात्मजाश चैव दरौपदेयाश च पातिताः
 13 तथा विशसनं कृत्वा पुत्रशत्रुगणस्य ते
     पराद्रवाम रणे सथातुं न हि शक्यामहे तरयः
 14 ते हि शूरा महेष्वासाः कषिप्रम एष्यन्ति पाण्डवाः
     अमर्षवशम आपन्ना वैरं परतिजिहीर्षवः
 15 निहतान आत्मजाञ शरुत्वा परमत्तान पुरुषर्षभाः
     निनीषन्तः पदं शूराः कषिप्रम एव यशस्विनि
 16 पाण्डूनां किल्बिषं कृत्वा संस्थातुं नॊत्सहामहे
     अनुजानीहि नॊ राज्ञि मा च शॊके मनः कृथाः
 17 राजंस तवम अनुजानीहि धैर्यम आतिष्ठ चॊत्तमम
     निष्ठान्तं पश्य चापि तवं कषत्रधर्मं च केवलम
 18 इत्य एवम उक्त्वा राजानं कृत्वा चाभिप्रदक्षिणम
     कृपश च कृतवर्मा च दरॊणपुत्रश च भारत
 19 अवेक्षमाणा राजानं धृतराष्ट्रं मनीषिणम
     गङ्गाम अनु महात्मानस तूर्णम अश्वान अचॊदयन
 20 अपक्रम्य तु ते राजन सर्व एव महारथाः
     आमन्त्र्यान्यॊन्यम उद्विग्नास तरिधा ते परययुस ततः
 21 जगाम हास्तिनपुरं कृपः शारद्वतस तदा
     सवम एव राष्ट्रं हार्दिक्यॊ दरौणिर वयासाश्रमं ययौ
 22 एवं ते परययुर वीरा वीक्षमाणाः परस्परम
     भयार्ताः पाण्डुपुत्राणाम आगः कृत्वा महात्मनाम
 23 समेत्य वीरा राजानं तदा तव अनुदिते रवौ
     विप्रजग्मुर महाराज यथेच्छकम अरिंदमाः
   1 [v]
      krośamātraṃ tato gatvā dadṛśus tān mahārathān
      śāradvataṃ kṛpaṃ drauṇiṃ kṛtavarmāṇam eva ca
  2 te tu dṛṣṭvaiva rājānaṃ prajñā cakṣuṣam īśvaram
      aśrukaṇṭhā viniḥśvasya rudantam idam abruvan
  3 putras tava mahārāja kṛtvā karma suduṣkaram
      gataḥ sānucaro rājañ śakra lokaṃ mahīpatiḥ
  4 duryodhana balān muktā vayam eva trayo rathāḥ
      sarvam anyat parikṣīṇaṃ sainyaṃ te bharatarṣabha
  5 ity evam uktvā rājānaṃ kṛpaḥ śāradvatas tadā
      gāndhārīṃ putraśokārtām idaṃ vacanam abravīt
  6 abhītā yudhyamānās te ghnantaḥ śatrugaṇān bahūn
      vīrakarmāṇi kurvāṇāḥ putrās te nidhanaṃ gatāḥ
  7 dhruvaṃ saṃprāpya lokāṃs te nirmalāñ śastranirjitān
      bhāsvaraṃ deham āsthāya viharanty amarā iva
  8 na hi kaś cid dhi śūrāṇāṃ yudhyamānaḥ parāṅmukhaḥ
      śastreṇa nidhanaṃ prāpto na ca kaś cit kṛtāñjaliḥ
  9 etāṃ tāṃ kṣatriyasyāhuḥ purāṇāṃ paramāṃ gatim
      śastreṇa nidhanaṃ saṃkhye tān na śocitum arhasi
  10 na cāpi śatravas teṣām ṛdhyante rājñi pāṇḍavāḥ
     śṛṇu yatkṛtam asmābhir aśvatthāma purogamaiḥ
 11 adharmeṇa hataṃ śrutvā bhīmasenena te sutam
     suptaṃ śibiram āviśya pāṇḍūnāṃ kadanaṃ kṛtam
 12 pāñcālā nihatāḥ sarve dhṛṣṭadyumnapurogamāḥ
     drupadasyātmajāś caiva draupadeyāś ca pātitāḥ
 13 tathā viśasanaṃ kṛtvā putraśatrugaṇasya te
     prādravāma raṇe sthātuṃ na hi śakyāmahe trayaḥ
 14 te hi śūrā maheṣvāsāḥ kṣipram eṣyanti pāṇḍavāḥ
     amarṣavaśam āpannā vairaṃ pratijihīrṣavaḥ
 15 nihatān ātmajāñ śrutvā pramattān puruṣarṣabhāḥ
     ninīṣantaḥ padaṃ śūrāḥ kṣipram eva yaśasvini
 16 pāṇḍūnāṃ kilbiṣaṃ kṛtvā saṃsthātuṃ notsahāmahe
     anujānīhi no rājñi mā ca śoke manaḥ kṛthāḥ
 17 rājaṃs tvam anujānīhi dhairyam ātiṣṭha cottamam
     niṣṭhāntaṃ paśya cāpi tvaṃ kṣatradharmaṃ ca kevalam
 18 ity evam uktvā rājānaṃ kṛtvā cābhipradakṣiṇam
     kṛpaś ca kṛtavarmā ca droṇaputraś ca bhārata
 19 avekṣamāṇā rājānaṃ dhṛtarāṣṭraṃ manīṣiṇam
     gaṅgām anu mahātmānas tūrṇam aśvān acodayan
 20 apakramya tu te rājan sarva eva mahārathāḥ
     āmantryānyonyam udvignās tridhā te prayayus tataḥ
 21 jagāma hāstinapuraṃ kṛpaḥ śāradvatas tadā
     svam eva rāṣṭraṃ hārdikyo drauṇir vyāsāśramaṃ yayau
 22 evaṃ te prayayur vīrā vīkṣamāṇāḥ parasparam
     bhayārtāḥ pāṇḍuputrāṇām āgaḥ kṛtvā mahātmanām
 23 sametya vīrā rājānaṃ tadā tv anudite ravau
     viprajagmur mahārāja yathecchakam ariṃdamāḥ

Book 11 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 11
Chapter 11

  1 [व]
      हतेषु सर्वसैन्येषु धर्मराजॊ युधिष्ठिरः
      शुश्रुवे पितरं वृद्धं निर्यातं गजसाह्वयात
  2 सॊ ऽभययात पुत्रशॊकार्तः पुत्रशॊकपरिप्लुतम
      शॊचमानॊ महाराज भरातृभिः सहितस तदा
  3 अन्वीयमानॊ वीरेण दाशार्हेण महात्मना
      युयुधानेन च तथा तथैव च युयुत्सुना
  4 तम अन्वगात सुदुःखार्ता दरौपदी शॊककर्शिता
      सह पाञ्चाल यॊषिद्भिर यास तत्रासन समागताः
  5 स गङ्गाम अनु वृन्दानि सत्रीणां भरतसत्तम
      कुररीणाम इवार्तानां करॊशन्तीनां ददर्श ह
  6 ताभिः परिवृतॊ राजा रुदतीभिः सहस्रशः
      ऊर्ध्वबाहुभिर आर्ताभिर बरुवतीभिः परियाप्रिये
  7 कव नु धर्मज्ञता राज्ञः कव नु साद्य नृशंसता
      यदावधीत पितॄन भरातॄन गुरून पुत्रान सखीन अपि
  8 घातयित्वा कथं दरॊणं भीष्मं चापि पितामहम
      मनस ते ऽभून महाबाहॊ हत्वा चापि जयद्रथम
  9 किं नु राज्येन ते कार्यं पितॄन भरातॄन अपश्यतः
      अभिमन्युं च दुर्धर्षं दरौपदेयांश च भारत
  10 अतीत्य ता महाबाहुः करॊशन्तीः कुररीर इव
     ववन्दे पितरं जयेष्ठं धर्मराजॊ युधिष्ठिरः
 11 ततॊ ऽभिवाद्य पितरं धर्मेणामित्रकर्शनाः
     नयवेदयन्त नामानि पाण्डवास ते ऽपि सर्वशः
 12 तम आत्मजान्त करणं पिता पुत्रवधार्दितः
     अप्रीयमाणः शॊकार्तः पाण्डवं परिषस्वजे
 13 धर्मराजं परिष्वज्य सान्त्वयित्वा च भारत
     दुष्टात्मा भीमम अन्वैच्छद दिधक्षुर इव पावकः
 14 स कॊपपावकस तस्य शॊकवायुसमीरितः
     भीमसेन मयं दावं दिधक्षुर इव दृश्यते
 15 तस्य संकल्पम आज्ञाय भीमं परत्यशुभं हरिः
     भीमम आक्षिप्य पाणिभ्यां परददौ भीमम आयसम
 16 पराग एव तु महाबुद्धिर बुद्ध्वा तस्येङ्गिरं हरिः
     संविधानं महाप्राज्ञस तत्र चक्रे जनार्दनः
 17 तं तु गृह्यैव पाणिभ्यां भीमसेनम अयस्मयम
     बभञ्ज बलवान राजा मन्यमानॊ वृकॊदरम
 18 नागायुत बलप्राणः स राजा भीमम आयसम
     भङ्क्त्वा विमथितॊरस्कः सुस्राव रुधिरं मुखात
 19 ततः पपात मेदिन्यां तथैव रुधिरॊक्षितः
     परपुष्पिताग्र शिखरः पारिजात इव दरुमः
 20 पर्यगृह्णत तं विद्वान सूतॊ गावल्गणिस तदा
     मैवम इत्य अब्रवीच चैनं शमयन सान्त्वयन्न इव
 21 स तु कॊपं समुत्सृज्य गतमन्युर महामनाः
     हाहा भीमेति चुक्रॊश भूयः शॊकसमन्वितः
 22 तं विदित्वा गतक्रॊधं भीमसेनवधार्दितम
     वासुदेवॊ वरः पुंसाम इदं वचनम अब्रवीत
 23 मा शुचॊ धृतराष्ट्र तवं नैष भीमस तवया हतः
     आयसी परतिमा हय एषा तवया राजन निपातिता
 24 तवां करॊधवशम आपन्नं विदित्वा भरतर्षभ
     मयापकृष्टः कौन्तेयॊ मृत्यॊर दंष्ट्रान्तरं गतः
 25 न हि ते राजशार्दूल बले तुल्यॊ ऽसति कश चन
     कः सहेत महाबाहॊ बाह्वॊर निग्रहणं नरः
 26 यथान्तकम अनुप्राप्य जीवन कश चिन न मुच्यते
     एवं बाह्वन्तरं पराप्य तव जीवेन न कश चन
 27 तस्मात पुत्रेण या सा ते परतिमा कारितायसी
     भीमस्य सेयं कौरव्य तवैवॊपहृता मया
 28 पुत्रशॊकाभिसंतापाद धर्माद अपहृतं मनः
     तव राजेन्द्र तेन तवं भीमसेनं जिघांससि
 29 न च ते तत्क्षमं राजन हन्यास तवं यद वृकॊदरम
     न हि पुत्रा महाराज जीवेयुस ते कथं चन
 30 तस्माद यत्कृतम अस्माभिर मन्यमानैः कषमं परति
     अनुमन्यस्व तत सर्वं मा च शॊके मनः कृथाः
   1 [v]
      hateṣu sarvasainyeṣu dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ
      śuśruve pitaraṃ vṛddhaṃ niryātaṃ gajasāhvayāt
  2 so 'bhyayāt putraśokārtaḥ putraśokapariplutam
      śocamāno mahārāja bhrātṛbhiḥ sahitas tadā
  3 anvīyamāno vīreṇa dāśārheṇa mahātmanā
      yuyudhānena ca tathā tathaiva ca yuyutsunā
  4 tam anvagāt suduḥkhārtā draupadī śokakarśitā
      saha pāñcāla yoṣidbhir yās tatrāsan samāgatāḥ
  5 sa gaṅgām anu vṛndāni strīṇāṃ bharatasattama
      kurarīṇām ivārtānāṃ krośantīnāṃ dadarśa ha
  6 tābhiḥ parivṛto rājā rudatībhiḥ sahasraśaḥ
      ūrdhvabāhubhir ārtābhir bruvatībhiḥ priyāpriye
  7 kva nu dharmajñatā rājñaḥ kva nu sādya nṛśaṃsatā
      yadāvadhīt pitṝn bhrātṝn gurūn putrān sakhīn api
  8 ghātayitvā kathaṃ droṇaṃ bhīṣmaṃ cāpi pitāmaham
      manas te 'bhūn mahābāho hatvā cāpi jayadratham
  9 kiṃ nu rājyena te kāryaṃ pitṝn bhrātṝn apaśyataḥ
      abhimanyuṃ ca durdharṣaṃ draupadeyāṃś ca bhārata
  10 atītya tā mahābāhuḥ krośantīḥ kurarīr iva
     vavande pitaraṃ jyeṣṭhaṃ dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ
 11 tato 'bhivādya pitaraṃ dharmeṇāmitrakarśanāḥ
     nyavedayanta nāmāni pāṇḍavās te 'pi sarvaśaḥ
 12 tam ātmajānta karaṇaṃ pitā putravadhārditaḥ
     aprīyamāṇaḥ śokārtaḥ pāṇḍavaṃ pariṣasvaje
 13 dharmarājaṃ pariṣvajya sāntvayitvā ca bhārata
     duṣṭātmā bhīmam anvaicchad didhakṣur iva pāvakaḥ
 14 sa kopapāvakas tasya śokavāyusamīritaḥ
     bhīmasena mayaṃ dāvaṃ didhakṣur iva dṛśyate
 15 tasya saṃkalpam ājñāya bhīmaṃ pratyaśubhaṃ hariḥ
     bhīmam ākṣipya pāṇibhyāṃ pradadau bhīmam āyasam
 16 prāg eva tu mahābuddhir buddhvā tasyeṅgiraṃ hariḥ
     saṃvidhānaṃ mahāprājñas tatra cakre janārdanaḥ
 17 taṃ tu gṛhyaiva pāṇibhyāṃ bhīmasenam ayasmayam
     babhañja balavān rājā manyamāno vṛkodaram
 18 nāgāyuta balaprāṇaḥ sa rājā bhīmam āyasam
     bhaṅktvā vimathitoraskaḥ susrāva rudhiraṃ mukhāt
 19 tataḥ papāta medinyāṃ tathaiva rudhirokṣitaḥ
     prapuṣpitāgra śikharaḥ pārijāta iva drumaḥ
 20 paryagṛhṇata taṃ vidvān sūto gāvalgaṇis tadā
     maivam ity abravīc cainaṃ śamayan sāntvayann iva
 21 sa tu kopaṃ samutsṛjya gatamanyur mahāmanāḥ
     hāhā bhīmeti cukrośa bhūyaḥ śokasamanvitaḥ
 22 taṃ viditvā gatakrodhaṃ bhīmasenavadhārditam
     vāsudevo varaḥ puṃsām idaṃ vacanam abravīt
 23 mā śuco dhṛtarāṣṭra tvaṃ naiṣa bhīmas tvayā hataḥ
     āyasī pratimā hy eṣā tvayā rājan nipātitā
 24 tvāṃ krodhavaśam āpannaṃ viditvā bharatarṣabha
     mayāpakṛṣṭaḥ kaunteyo mṛtyor daṃṣṭrāntaraṃ gataḥ
 25 na hi te rājaśārdūla bale tulyo 'sti kaś cana
     kaḥ saheta mahābāho bāhvor nigrahaṇaṃ naraḥ
 26 yathāntakam anuprāpya jīvan kaś cin na mucyate
     evaṃ bāhvantaraṃ prāpya tava jīven na kaś cana
 27 tasmāt putreṇa yā sā te pratimā kāritāyasī
     bhīmasya seyaṃ kauravya tavaivopahṛtā mayā
 28 putraśokābhisaṃtāpād dharmād apahṛtaṃ manaḥ
     tava rājendra tena tvaṃ bhīmasenaṃ jighāṃsasi
 29 na ca te tatkṣamaṃ rājan hanyās tvaṃ yad vṛkodaram
     na hi putrā mahārāja jīveyus te kathaṃ cana
 30 tasmād yatkṛtam asmābhir manyamānaiḥ kṣamaṃ prati
     anumanyasva tat sarvaṃ mā ca śoke manaḥ kṛthāḥ

Book 11 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 11
Chapter 12

  1 [व]
      तत एनम उपातिष्ठञ शौचार्थं परिचारकाः
      कृतशौचं पुनश चैनं परॊवाच मधुसूदनः
  2 राजन्न अधीता वेदास ते शास्त्राणि विविधानि च
      शरुतानि च पुराणानि राजधर्माश च केवलाः
  3 एवं विद्वान महाप्राज्ञ नाकार्षीर वचनं तदा
      पाण्डवान अधिकाञ जानबले शौर्ये च कौरव
  4 राजा हि यः सथिरप्रज्ञः सवयं दॊषान अवेक्षते
      देशकालविभागं च परं शरेयः स विन्दति
  5 उच्यमानं च यः शरेयॊ गृह्णीते नॊ हिताहिते
      आपदं समनुप्राप्य स शॊचत्य अनये सथितः
  6 ततॊ ऽनयवृत्तम आत्मानं समवेक्षस्व भारत
      राजंस तवं हय अविधेयात्मा दुर्यॊधन वशे सथितः
  7 आत्मापराधाद आयस्तस तत किं भीमं जिघांससि
      तस्मात संयच्छ कॊपं तवं सवम अनुस्मृत्य दुष्कृतम
  8 यस तु तां सपर्धया कषुद्रः पाञ्चालीम आनयत सभाम
      स हतॊ भीमसेनेन वैरं परतिचिकीर्षता
  9 आत्मनॊ ऽतिक्रमं पश्य पुत्रस्य च दुरात्मनः
      यद अनागसि पाण्डूनां परित्यागः परंतप
  10 एवम उक्तः स कृष्णेन सर्वं सत्यं जनाधिप
     उवाच देवकीपुत्रं धृतराष्ट्रॊ महीपतिः
 11 एवम एतन महाबाहॊ यथा वदसि माधव
     पुत्रस्नेहस तु धर्मात्मन धैर्यान मां समचालयत
 12 दिष्ट्या तु पुरुषव्याघ्रॊ बलवान सत्यविक्रमः
     तवद गुप्तॊ नागमत कृष्ण भीमॊ बाह्वन्तरं मम
 13 इदानीं तव अहम एकाग्रॊ गतमन्युर गतज्वरः
     मध्यमं पाण्डवं वीरं सप्रष्टुम इच्छामि केशव
 14 हतेषु पार्थिवेन्द्रेषु पुत्रेषु निहतेषु च
     पाण्डुपुत्रेषु मे शर्म परीतिश चाप्य अवतिष्ठते
 15 ततः स भीमं च धनंजयं च; माद्र्याश च पुत्रौ पुरुषप्रवीरौ
     पस्पर्श गात्रैः पररुदन सुगात्रान; आश्वास्य कल्याणम उवाच चैनान
   1 [v]
      tata enam upātiṣṭhañ śaucārthaṃ paricārakāḥ
      kṛtaśaucaṃ punaś cainaṃ provāca madhusūdanaḥ
  2 rājann adhītā vedās te śāstrāṇi vividhāni ca
      śrutāni ca purāṇāni rājadharmāś ca kevalāḥ
  3 evaṃ vidvān mahāprājña nākārṣīr vacanaṃ tadā
      pāṇḍavān adhikāñ jānabale śaurye ca kaurava
  4 rājā hi yaḥ sthiraprajñaḥ svayaṃ doṣān avekṣate
      deśakālavibhāgaṃ ca paraṃ śreyaḥ sa vindati
  5 ucyamānaṃ ca yaḥ śreyo gṛhṇīte no hitāhite
      āpadaṃ samanuprāpya sa śocaty anaye sthitaḥ
  6 tato 'nyavṛttam ātmānaṃ samavekṣasva bhārata
      rājaṃs tvaṃ hy avidheyātmā duryodhana vaśe sthitaḥ
  7 ātmāparādhād āyastas tat kiṃ bhīmaṃ jighāṃsasi
      tasmāt saṃyaccha kopaṃ tvaṃ svam anusmṛtya duṣkṛtam
  8 yas tu tāṃ spardhayā kṣudraḥ pāñcālīm ānayat sabhām
      sa hato bhīmasenena vairaṃ praticikīrṣatā
  9 ātmano 'tikramaṃ paśya putrasya ca durātmanaḥ
      yad anāgasi pāṇḍūnāṃ parityāgaḥ paraṃtapa
  10 evam uktaḥ sa kṛṣṇena sarvaṃ satyaṃ janādhipa
     uvāca devakīputraṃ dhṛtarāṣṭro mahīpatiḥ
 11 evam etan mahābāho yathā vadasi mādhava
     putrasnehas tu dharmātman dhairyān māṃ samacālayat
 12 diṣṭyā tu puruṣavyāghro balavān satyavikramaḥ
     tvad gupto nāgamat kṛṣṇa bhīmo bāhvantaraṃ mama
 13 idānīṃ tv aham ekāgro gatamanyur gatajvaraḥ
     madhyamaṃ pāṇḍavaṃ vīraṃ spraṣṭum icchāmi keśava
 14 hateṣu pārthivendreṣu putreṣu nihateṣu ca
     pāṇḍuputreṣu me śarma prītiś cāpy avatiṣṭhate
 15 tataḥ sa bhīmaṃ ca dhanaṃjayaṃ ca; mādryāś ca putrau puruṣapravīrau
     pasparśa gātraiḥ prarudan sugātrān; āśvāsya kalyāṇam uvāca cainān

Book 11 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 11
Chapter 13

  1 [ब]
      धृतराष्ट्राभ्यनुज्ञातास ततस ते कुरुपुंगवाः
      अभ्ययुर भरातरः सर्वे गान्धारीं सह केशवाः
  2 ततॊ जञात्वा हतामित्रं धर्मराजं युधिष्ठिरम
      गान्धारी पुत्रशॊकार्ता शप्तुम ऐच्छद अनिन्दिता
  3 तस्याः पापम अभिप्रायं विदित्वा पाण्डवान परति
      ऋषिः सत्यवती पुत्रः पराग एव समबुध्यत
  4 स गङ्गायाम उपस्पृश्य पुण्यगन्धं पयः शुचि
      तं देशम उपसंपेदे परमर्षिर मनॊजवः
  5 दिव्येन चक्षुषा पश्यन मनसानुद्धतेन च
      सर्वप्राणभृतां भावं स तत्र समबुध्यत
  6 स सनुषाम अब्रवीत काले कल्य वादी महातपाः
      शापकालम अवाक्षिप्य शम कालम उदीरयन
  7 न कॊपः काण्डवे कार्यॊ गान्धारि शमम आप्नुहि
      रजॊ निगृह्यताम एतच छृणु चेदं वचॊ मम
  8 उक्तास्य अष्टादशाहानि पुत्रेण जयम इच्छता
      शिवम आशास्स्व मे मातर युध्यमानस्य शत्रुभिः
  9 सा तथा याच्यमाना तवं काले काले जयैषिणा
      उक्तवत्य असि गान्धारि यतॊ धर्मस ततॊ जयः
  10 न चाप्य अतीतां गान्धारि वाचं ते वितथाम अहम
     समरामि भाषमाणायास तथा परणिहिता हय असि
 11 सा तवं धर्मं परिस्मृत्य वाचा चॊक्त्वा मनस्विनि
     कॊपं संयच्छ गान्धारि मैवं भूः सत्यवादिनि
 12 [ग]
     भगवन नाभ्यसूयामि नैतान इच्छामि नश्यतः
     पुत्रशॊकेन तु बलान मनॊ विह्वलतीव मे
 13 यथैव कुन्त्या कौन्तेया रक्षितव्यास तथा मया
     यथैव धृतराष्ट्रेण रक्षितव्यास तथा मया
 14 दुर्यॊधनापराधेन शकुनेः सौबलस्य च
     कर्ण दुःशासनाभ्यां च वृत्तॊ ऽयं कुरु संक्षयः
 15 नापराध्यति बीभत्सुर न च पार्थॊ वृकॊदरः
     नकुलः सहदेवॊ वा नैव जातु युधिष्ठिरः
 16 युध्यमाना हि कौरव्याः कृन्तमानाः परस्परम
     निहताः सहिताश चान्यैस तत्र नास्त्य अप्रियं मम
 17 यत तु कर्माकरॊद भीमॊ वासुदेवस्य पश्यतः
     दुर्यॊधनं समाहूय गदायुद्धे महामनाः
 18 शिक्षयाम्य अधिकं जञात्वा चरन्तं बहुधा रणे
     अधॊ नाभ्यां परहृतवांस तन मे कॊपम अवर्धयत
 19 कथं नु धर्मं धर्मज्ञैः समुद्धिष्टं महात्मभिः
     तयजेयुर आहवे शूराः पराणहेतॊः कथं चन
   1 [b]
      dhṛtarāṣṭrābhyanujñātās tatas te kurupuṃgavāḥ
      abhyayur bhrātaraḥ sarve gāndhārīṃ saha keśavāḥ
  2 tato jñātvā hatāmitraṃ dharmarājaṃ yudhiṣṭhiram
      gāndhārī putraśokārtā śaptum aicchad aninditā
  3 tasyāḥ pāpam abhiprāyaṃ viditvā pāṇḍavān prati
      ṛṣiḥ satyavatī putraḥ prāg eva samabudhyata
  4 sa gaṅgāyām upaspṛśya puṇyagandhaṃ payaḥ śuci
      taṃ deśam upasaṃpede paramarṣir manojavaḥ
  5 divyena cakṣuṣā paśyan manasānuddhatena ca
      sarvaprāṇabhṛtāṃ bhāvaṃ sa tatra samabudhyata
  6 sa snuṣām abravīt kāle kalya vādī mahātapāḥ
      śāpakālam avākṣipya śama kālam udīrayan
  7 na kopaḥ kāṇḍave kāryo gāndhāri śamam āpnuhi
      rajo nigṛhyatām etac chṛṇu cedaṃ vaco mama
  8 uktāsy aṣṭādaśāhāni putreṇa jayam icchatā
      śivam āśāssva me mātar yudhyamānasya śatrubhiḥ
  9 sā tathā yācyamānā tvaṃ kāle kāle jayaiṣiṇā
      uktavaty asi gāndhāri yato dharmas tato jayaḥ
  10 na cāpy atītāṃ gāndhāri vācaṃ te vitathām aham
     smarāmi bhāṣamāṇāyās tathā praṇihitā hy asi
 11 sā tvaṃ dharmaṃ parismṛtya vācā coktvā manasvini
     kopaṃ saṃyaccha gāndhāri maivaṃ bhūḥ satyavādini
 12 [g]
     bhagavan nābhyasūyāmi naitān icchāmi naśyataḥ
     putraśokena tu balān mano vihvalatīva me
 13 yathaiva kuntyā kaunteyā rakṣitavyās tathā mayā
     yathaiva dhṛtarāṣṭreṇa rakṣitavyās tathā mayā
 14 duryodhanāparādhena śakuneḥ saubalasya ca
     karṇa duḥśāsanābhyāṃ ca vṛtto 'yaṃ kuru saṃkṣayaḥ
 15 nāparādhyati bībhatsur na ca pārtho vṛkodaraḥ
     nakulaḥ sahadevo vā naiva jātu yudhiṣṭhiraḥ
 16 yudhyamānā hi kauravyāḥ kṛntamānāḥ parasparam
     nihatāḥ sahitāś cānyais tatra nāsty apriyaṃ mama
 17 yat tu karmākarod bhīmo vāsudevasya paśyataḥ
     duryodhanaṃ samāhūya gadāyuddhe mahāmanāḥ
 18 śikṣayāmy adhikaṃ jñātvā carantaṃ bahudhā raṇe
     adho nābhyāṃ prahṛtavāṃs tan me kopam avardhayat
 19 kathaṃ nu dharmaṃ dharmajñaiḥ samuddhiṣṭaṃ mahātmabhiḥ
     tyajeyur āhave śūrāḥ prāṇahetoḥ kathaṃ cana

Book 11 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 11
Chapter 14

  1 [व]
      तच छरुत्वा वचनं तस्या भीमसेनॊ ऽथ भीतवत
      गान्धारीं परत्युवाचेदं वचः सानुनयं तदा
  2 अधर्मॊ यदि वा धर्मस तरासात तत्र मया कृतः
      आत्मानं तरातुकामेन तन मे तवं कषन्तुम अर्हसि
  3 न हि युद्धेन पुत्रस ते धर्मेण स महाबलः
      शक्यः केन चिद उद्यन्तुम अतॊ विषमम आचरम
  4 सैन्यस्यैकॊ ऽवशिष्टॊ ऽयं गदायुद्धे च वीर्यवान
      मां हत्वा न हरेद राज्यम इति चैतत कृतं मया
  5 राजपुत्रीं च पाञ्चालीम एकवस्त्रां रजस्वलाम
      भवत्या विदितं सर्वम उक्तवान यत सुतस तव
  6 सुयॊधनम असंगृह्य न शक्या भूः स सारगा
      केवला भॊक्तुम अस्माभिर अतश चैतत कृतं मया
  7 तच चाप्य अप्रियम अस्माकं पुत्रस ते समुपाचरत
      दरौपद्या यत सभामध्ये सव्यम ऊरुम अदर्शयत
  8 तत्रैव वध्यः सॊ ऽसमाकं दुराचारॊ ऽमब ते सुतः
      धर्मराजाज्ञया चैव सथिताः सम समये तदा
  9 वैरम उद्धुक्षितं राज्ञि पुत्रेण तव तन महत
      कलेशिताश च वने नित्यं तत एतत कृतं मया
  10 वैरस्यास्य गतः पारं हत्वा दुर्यॊधनं रणे
     राज्यं युधिष्ठिरः पराप्तॊ वयं च गतमन्यवः
 11 [गान्धारी]
     न तस्यैष वधस तात यत परशंससि मे सुतम
     कृतवांश चापि तत सर्वं यद इदं भाषसे मयि
 12 हताश्वे नकुले यत तद वृषसेनेन भारत
     अपिबः शॊणितं संख्ये दुःशासन शरीरजम
 13 सद्भिर विगर्हितं घॊरम अनार्य जनसेवितम
     करूरं कर्माकरॊः कस्मात तद अयुक्तं वृकॊदर
 14 [भीम]
     अन्यस्यापि न पातव्यं रुधिरं किं पुनः सवकम
     यथैवात्मा तथा भराता विशेषॊ नास्ति कश चन
 15 रुधिरं न वयतिक्रामद दन्तौष्ठं मे ऽमब मा शुचः
     वैवस्वतस तु तद वेद हस्तौ मे रुधिरॊक्षितौ
 16 हताश्वं नकुलं दृष्ट्वा वृषसेनेन संयुगे
     भरातॄणां संप्रहृष्टानां तरासः संजनितॊ मया
 17 केशपक्षपरामर्शे दरौपद्या दयूतकारिते
     करॊधाद यद अब्रुवं चाहं तच च मे हृदि वर्तते
 18 कषत्रधर्माच चयुतॊ राज्ञि भवेयं शास्वतीः समाः
     परतिज्ञां ताम अनिस्तीर्य ततस तत कृतवान अहम
 19 न माम अर्हसि गान्धारि दॊषेण परिशङ्कितुम
     अनिगृह्य पुरा पुत्रान अस्मास्व अनपकारिषु
 20 [ग]
     वृद्धस्यास्य शतं पुत्रान निघ्नंस तवम अपराजितः
     कस्मान न शेषयः कं चिद येनाल्पम अपराधितम
 21 संतानम आवयॊस तात वृद्धयॊर हृतराज्ययॊः
     अक्थम अन्धद्वयस्यास्य यष्टिर एका न वर्जिता
 22 शेषे हय अवस्थिते तात पुत्राणाम अन्तके तवयि
     न मे दुःखं भवेद एतद यदि तवं धर्मम आचरः
   1 [v]
      tac chrutvā vacanaṃ tasyā bhīmaseno 'tha bhītavat
      gāndhārīṃ pratyuvācedaṃ vacaḥ sānunayaṃ tadā
  2 adharmo yadi vā dharmas trāsāt tatra mayā kṛtaḥ
      ātmānaṃ trātukāmena tan me tvaṃ kṣantum arhasi
  3 na hi yuddhena putras te dharmeṇa sa mahābalaḥ
      śakyaḥ kena cid udyantum ato viṣamam ācaram
  4 sainyasyaiko 'vaśiṣṭo 'yaṃ gadāyuddhe ca vīryavān
      māṃ hatvā na hared rājyam iti caitat kṛtaṃ mayā
  5 rājaputrīṃ ca pāñcālīm ekavastrāṃ rajasvalām
      bhavatyā viditaṃ sarvam uktavān yat sutas tava
  6 suyodhanam asaṃgṛhya na śakyā bhūḥ sa sāragā
      kevalā bhoktum asmābhir ataś caitat kṛtaṃ mayā
  7 tac cāpy apriyam asmākaṃ putras te samupācarat
      draupadyā yat sabhāmadhye savyam ūrum adarśayat
  8 tatraiva vadhyaḥ so 'smākaṃ durācāro 'mba te sutaḥ
      dharmarājājñayā caiva sthitāḥ sma samaye tadā
  9 vairam uddhukṣitaṃ rājñi putreṇa tava tan mahat
      kleśitāś ca vane nityaṃ tata etat kṛtaṃ mayā
  10 vairasyāsya gataḥ pāraṃ hatvā duryodhanaṃ raṇe
     rājyaṃ yudhiṣṭhiraḥ prāpto vayaṃ ca gatamanyavaḥ
 11 [gāndhārī]
     na tasyaiṣa vadhas tāta yat praśaṃsasi me sutam
     kṛtavāṃś cāpi tat sarvaṃ yad idaṃ bhāṣase mayi
 12 hatāśve nakule yat tad vṛṣasenena bhārata
     apibaḥ śoṇitaṃ saṃkhye duḥśāsana śarīrajam
 13 sadbhir vigarhitaṃ ghoram anārya janasevitam
     krūraṃ karmākaroḥ kasmāt tad ayuktaṃ vṛkodara
 14 [bhīma]
     anyasyāpi na pātavyaṃ rudhiraṃ kiṃ punaḥ svakam
     yathaivātmā tathā bhrātā viśeṣo nāsti kaś cana
 15 rudhiraṃ na vyatikrāmad dantauṣṭhaṃ me 'mba mā śucaḥ
     vaivasvatas tu tad veda hastau me rudhirokṣitau
 16 hatāśvaṃ nakulaṃ dṛṣṭvā vṛṣasenena saṃyuge
     bhrātṝṇāṃ saṃprahṛṣṭānāṃ trāsaḥ saṃjanito mayā
 17 keśapakṣaparāmarśe draupadyā dyūtakārite
     krodhād yad abruvaṃ cāhaṃ tac ca me hṛdi vartate
 18 kṣatradharmāc cyuto rājñi bhaveyaṃ śāsvatīḥ samāḥ
     pratijñāṃ tām anistīrya tatas tat kṛtavān aham
 19 na mām arhasi gāndhāri doṣeṇa pariśaṅkitum
     anigṛhya purā putrān asmāsv anapakāriṣu
 20 [g]
     vṛddhasyāsya śataṃ putrān nighnaṃs tvam aparājitaḥ
     kasmān na śeṣayaḥ kaṃ cid yenālpam aparādhitam
 21 saṃtānam āvayos tāta vṛddhayor hṛtarājyayoḥ
     aktham andhadvayasyāsya yaṣṭir ekā na varjitā
 22 śeṣe hy avasthite tāta putrāṇām antake tvayi
     na me duḥkhaṃ bhaved etad yadi tvaṃ dharmam ācaraḥ

Book 11 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 11
Chapter 15

  1 [व]
      एवम उक्त्वा तु गान्धारी युधिष्ठिरम अपृच्छत
      कव स राजेति सक्रॊधा पुत्रपौत्र वधार्दिता
  2 ताम अभ्यगच्छद राजेन्द्रॊ वेपमानः कृताञ्जलिः
      युधिष्ठिर इदं चैनां मधुरं वाक्यम अब्रवीत
  3 पुत्र हन्ता नृशंसॊ ऽहं तव देवि युधिष्ठिरः
      शापार्हः पृथिवी नाशे हेतुभूतः शपस्व माम
  4 न हि मे जीवितेनार्थॊ न राज्येन धनेन वा
      तादृशान सुहृदॊ हत्वा मूढस्यास्य सुहृद दरुहः
  5 तम एवं वादिनं भीतं संनिकर्ष गतं तदा
      नॊवाच किं चिद गान्धारी निःश्वासपरमा भृशम
  6 तस्यावनत देहस्य पादयॊर निपतिष्यतः
      युधिष्ठिरस्य नृपतेर धर्मज्ञा धर्मदर्शिनी
      अङ्गुल्य अग्राणि ददृशे देवी पट्टान्तरेण सा
  7 ततः स कु नकी भूतॊ दर्शनीयनखॊ नृपः
      तं दृष्ट्वा चार्जुनॊ ऽगच्छद वासुदेवस्य पृष्ठतः
  8 एवं संचेष्टमानांस तान इतश चेतश च भारत
      गान्धारी विगतक्रॊधा सान्त्वयाम आस मातृवत
  9 तया ते समनुज्ञाता मातरं वीरमातरम
      अभ्यगच्छन्त सहिताः पृथां पृथुल वक्षसः
  10 चिरस्य दृष्ट्वा पुत्रान सा पुत्राधिभिर अभिप्लुता
     बाष्पम आहारयद देवी वस्त्रेणावृत्य वै मुखम
 11 ततॊ बाष्पं समुत्सृज्य सह पुत्रैस तथा पृथा
     अपश्यद एताञ शस्त्रौघैर बहुधा परिविक्षतान
 12 सा तान एकैकशः पुत्रान संस्पृशन्ती पुनः पुनः
     अन्वशॊचन्त दुःखार्ता दरौपदीं च हतात्मजाम
     रुदतीम अथ पाञ्चालीं ददर्श पतितां भुवि
 13 [दर]
     आर्ये पौत्राः कव ते सर्वे सौभद्र सहिता गताः
     न तवां ते ऽदयाभिगच्छन्ति चिरदृष्टां तपस्विनीम
     किं नु राज्येन वै कार्यं विहीनायाः सुतैर मम
 14 [व]
     तां समाश्वासयाम आस पृथा पृथुल लॊचना
     उत्थाप्य याज्ञसेनीं तु रुदतीं शॊककर्शिताम
 15 तयैव सहिता चापि पुत्रैर अनुगता पृथा
     अभ्यगच्छत गान्धारीम आर्ताम आर्ततरा सवयम
 16 ताम उवाचाथ गान्धारी सह वध्वा यशस्विनीम
     मैवं पुत्रीति शॊकार्ता पश्य माम अपि दुःखिताम
 17 मन्ये लॊकविनाशॊ ऽयं कालपर्याय चॊदितः
     अवश्य भावी संप्राप्तः सवभावाल लॊमहर्षणः
 18 इदं तत समनुप्राप्तं विदुरस्य वचॊ महत
     असिद्धानुनये कृष्णे यद उवाच महामतिः
 19 तस्मिन्न अपरिहार्ये ऽरथे वयतीते च विशेषतः
     मा शुचॊ न हि शॊच्यास ते संग्रामे निधनं गताः
 20 यथैव तवं तथैवाहं कॊ वा माश्वासयिष्यति
     ममैव हय अपराधेन कुलम अग्र्यं विनाशितम
   1 [v]
      evam uktvā tu gāndhārī yudhiṣṭhiram apṛcchata
      kva sa rājeti sakrodhā putrapautra vadhārditā
  2 tām abhyagacchad rājendro vepamānaḥ kṛtāñjaliḥ
      yudhiṣṭhira idaṃ caināṃ madhuraṃ vākyam abravīt
  3 putra hantā nṛśaṃso 'haṃ tava devi yudhiṣṭhiraḥ
      śāpārhaḥ pṛthivī nāśe hetubhūtaḥ śapasva mām
  4 na hi me jīvitenārtho na rājyena dhanena vā
      tādṛśān suhṛdo hatvā mūḍhasyāsya suhṛd druhaḥ
  5 tam evaṃ vādinaṃ bhītaṃ saṃnikarṣa gataṃ tadā
      novāca kiṃ cid gāndhārī niḥśvāsaparamā bhṛśam
  6 tasyāvanata dehasya pādayor nipatiṣyataḥ
      yudhiṣṭhirasya nṛpater dharmajñā dharmadarśinī
      aṅguly agrāṇi dadṛśe devī paṭṭāntareṇa sā
  7 tataḥ sa ku nakī bhūto darśanīyanakho nṛpaḥ
      taṃ dṛṣṭvā cārjuno 'gacchad vāsudevasya pṛṣṭhataḥ
  8 evaṃ saṃceṣṭamānāṃs tān itaś cetaś ca bhārata
      gāndhārī vigatakrodhā sāntvayām āsa mātṛvat
  9 tayā te samanujñātā mātaraṃ vīramātaram
      abhyagacchanta sahitāḥ pṛthāṃ pṛthula vakṣasaḥ
  10 cirasya dṛṣṭvā putrān sā putrādhibhir abhiplutā
     bāṣpam āhārayad devī vastreṇāvṛtya vai mukham
 11 tato bāṣpaṃ samutsṛjya saha putrais tathā pṛthā
     apaśyad etāñ śastraughair bahudhā parivikṣatān
 12 sā tān ekaikaśaḥ putrān saṃspṛśantī punaḥ punaḥ
     anvaśocanta duḥkhārtā draupadīṃ ca hatātmajām
     rudatīm atha pāñcālīṃ dadarśa patitāṃ bhuvi
 13 [dr]
     ārye pautrāḥ kva te sarve saubhadra sahitā gatāḥ
     na tvāṃ te 'dyābhigacchanti ciradṛṣṭāṃ tapasvinīm
     kiṃ nu rājyena vai kāryaṃ vihīnāyāḥ sutair mama
 14 [v]
     tāṃ samāśvāsayām āsa pṛthā pṛthula locanā
     utthāpya yājñasenīṃ tu rudatīṃ śokakarśitām
 15 tayaiva sahitā cāpi putrair anugatā pṛthā
     abhyagacchata gāndhārīm ārtām ārtatarā svayam
 16 tām uvācātha gāndhārī saha vadhvā yaśasvinīm
     maivaṃ putrīti śokārtā paśya mām api duḥkhitām
 17 manye lokavināśo 'yaṃ kālaparyāya coditaḥ
     avaśya bhāvī saṃprāptaḥ svabhāvāl lomaharṣaṇaḥ
 18 idaṃ tat samanuprāptaṃ vidurasya vaco mahat
     asiddhānunaye kṛṣṇe yad uvāca mahāmatiḥ
 19 tasminn aparihārye 'rthe vyatīte ca viśeṣataḥ
     mā śuco na hi śocyās te saṃgrāme nidhanaṃ gatāḥ
 20 yathaiva tvaṃ tathaivāhaṃ ko vā māśvāsayiṣyati
     mamaiva hy aparādhena kulam agryaṃ vināśitam

Book 11 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 11
Chapter 16

  1 [व]
      एवम उक्त्वा तु गान्धारी कुरूणाम आविकर्तनम
      अपश्यत तत्र तिष्ठन्ती सर्वं दिव्येन चक्षुषा
  2 पतिव्रता महाभागा समानव्रतचारिणी
      उग्रेण तपसा युक्ता सततं सत्यवादिनी
  3 वरदानेन कृष्णस्य महर्षेः पुण्यकर्मणः
      दिव्यज्ञानबलॊपेता विविधं पर्यदेवयत
  4 ददर्श सा बुद्धिमती दूराद अपि यथान्तिके
      रणाजिरं नृवीराणाम अद्भुतं लॊमहर्षणम
  5 अस्थि केशपरिस्तीर्णं शॊणितौघपरिप्लुतम
      शरीरैर बहुसाहस्रैर विनिकीर्णं समन्ततः
  6 गजाश्वरथयॊधानाम आवृतं रुधिराविलैः
      शरीरैर बहुसाहस्रैर विनिकीर्णं समन्ततः
  7 गजाश्वनरवीराणां निःसत्त्वैर अभिसंवृतम
      सृगालबड काकॊल कङ्ककाकनिषेवितम
  8 रक्षसां पुरुषादानां मॊदनं कुरराकुलम
      अशिवाभिः शिवाभिश च नादितं गृध्रसेवितम
  9 ततॊ वयासाभ्यनुज्ञातॊ धृतराष्ट्रॊ महीपतिः
      पाण्डुपुत्राश च ते सर्वे युधिष्ठिरपुरॊगमाः
  10 वासुदेवं पुरस्कृत्य हतबन्धुं च पार्थिवम
     कुरु सत्रियः समासाद्य जग्मुर आयॊधनं परति
 11 समासाद्य कुरुक्षेत्रं ताः सत्रियॊ निहतेश्वराः
     अपश्यन्त हतांस तत्र पुत्रान भरातॄन पितॄन पतीन
 12 करव्यादैर भक्ष्यमाणान वै गॊमायुबड वायसैः
     भूतैः पिशाचै रक्षॊभिर विविधैश च निशाचरैः
 13 रुद्राक्रीड निभं दृष्ट्वा तदा विशसनं सत्रियः
     महार्हेभ्यॊ ऽथ यानेभ्यॊ विक्रॊशन्त्यॊ निपेतिरे
 14 अदृष्टपूर्वं पश्यन्त्यॊ दुःखार्ता भरत सत्रियः
     शरीरेष्व अस्खलन्न अन्या नयपतंश चापरा भुवि
 15 शरान्तानां चाप्य अनाथानां नासीत का चन चेतना
     पाञ्चाल कुर यॊषाणां कृपणं तद अभून महत
 16 दुःखॊपहत चित्ताभिः समन्ताद अनुनादितम
     दृष्ट्वायॊधनम अत्युग्रं धर्मज्ञा सुबलात्मजा
 17 ततः सा पुण्डरीकाक्षम आमन्त्र्य पुरुषॊत्तमम
     कुरूणां वैशसं दृष्ट्वा दुःखाद वचनम अब्रवीत
 18 पश्यैताः पुण्डरीकाक्ष सनुषा मे निहतेश्वराः
     परकीर्णकेशाः करॊशन्तीः कुररीर इव माधव
 19 अमूस तव अभिसमागम्य समरन्त्यॊ भरतर्षभान
     पृथग एवाभ्यधावन्त पुत्रान भरातॄन पितॄन पतीन
 20 वीरसूभिर महाबाहॊ हतपुत्राभिर आवृतम
     कव चिच च वीर पत्नीभिर हतवीराभिर आकुलम
 21 शॊभितं पुरुषव्याघ्रैर भीष्म कर्णाभिमन्युभिः
     दरॊण दरुपद शल्यैश च जवलद्भिर इव पावकैः
 22 काञ्चनैः कवचैर निष्कैर मणिभिश च महात्मनाम
     अङ्गदैर हस्तकेयूरैः सरग्भिश च समलंकृतम
 23 वीरबाहुविसृष्टाभिः शक्तिभिः परिघैर अपि
     खड्गैश च विमलैस तीक्ष्णैः स शरैश च शरासनैः
 24 करव्यादसंघैर मुदितैस तिष्ठद्भिः सहितैः कव चित
     कव चिद आक्रीडमानैश च शयानैर अपरैः कव चित
 25 एतद एवंविधं वीर संपश्यायॊधनं विभॊ
     पश्यमाना च दह्यामि शॊकेनाहं जनार्दन
 26 पाञ्चालानां कुरूणां च विनाशं मधुसूदन
     पञ्चानाम इव भूतानां नाहं वधम अचिन्तयम
 27 तान सुपर्णाश च गृध्राश च निष्कर्षन्त्य असृग उक्षितान
     निगृह्य कवचेषूग्रा भक्षयन्ति सहस्रशः
 28 जयद्रथस्य कर्णस्य तथैव दरॊण भीष्मयॊः
     अभिमन्यॊर विनाशं च कश चिन्तयितुम अर्हति
 29 अवध्यकल्पान निहतान दृष्ट्वाहं मधुसूदन
     गृध्रकङ्कबड शयेनश्वसृगालादनी कृतान
 30 अमर्षवशम आपन्नान दुर्यॊधन वशे सथितान
     पश्येमान पुरुषव्याघ्रान संशान्तान पावकान इव
 31 शयनान्यूचिताः सर्वे मृदूनि विमलानि च
     विपन्नास ते ऽदय वसुधां विवृताम अधिशेरते
 32 बन्दिभिः सततं काले सतुवद्भिर अभिनन्दिताः
     शिवानाम अशिवा घॊराः शृण्वन्ति विविधा गिरः
 33 ये पुरा शेरते वीराः शयनेषु यशस्विनः
     चन्दनागुरुदिग्धाङ्गास ते ऽदय पांसुषु शेरते
 34 तेषाम आभरणान्य एते गृध्रगॊमायुवायसाः
     आक्षिपन्त्य अशिवा घॊरा विनदन्तः पुनः पुनः
 35 चापानि विशिखान पीतान निस्त्रिंशान विमला गदा
     युद्धाभिमानिनः परीता जीवन्त इव बिभ्रति
 36 सुरूप वर्णा बहवः करव्यादैर अवघट्टिताः
     ऋषभप्रतिरूपाक्षाः शेरते हरितस्रजः
 37 अपरे पुनर आलिङ्ग्य गदाः परिघबाहवः
     शेरते ऽभिमुखाः शूरा दयिता इव यॊषितः
 38 बिभ्रतः कवचान्य अन्ये विमलान्य आयुधानि च
     न धर्षयन्ति करव्यादा जीवन्तीति जनार्दन
 39 करव्यादैः कृष्यमाणानाम अपरेषां महात्मनाम
     शातकौम्भ्यः सरजश चित्रा विप्रकीर्णाः समन्ततः
 40 एते गॊमायवॊ भीमा निहतानां यशस्विनाम
     कण्ठान्तर गतान हारान आक्षिपन्ति सहस्रशः
 41 सर्वेष्व अपररात्रेषु यान अनन्दन्त बन्दिनः
     सतुतिभिश च परार्ध्याभिर उपचारैश च शिक्षिताः
 42 तान इमाः परिदेवन्ति दुःखार्ताः परमाङ्गनाः
     कृपणं वृष्णिशार्दूल दुःखशॊकार्दिता भृशम
 43 रक्तॊत्पलवनानीव विभान्ति रुचिराणि वै
     मुखानि परमस्त्रीणां परिशुष्काणि केशव
 44 रुदितॊपरता हय एता धयायन्त्यः संपरिप्लुताः
     कुरु सत्रियॊ ऽभिगच्छन्ति तेन तेनैव दुःखिताः
 45 एतान्य आदित्यवर्णानि तपनीयनिभानि च
     रॊषरॊदन ताम्राणि वक्त्राणि कुरु यॊषिताम
 46 आ साम परिपूर्णार्थं निशम्य परिदेवितम
     इतरेतर संक्रन्दान न विजानन्ति यॊषितः
 47 एता दीर्घम इवॊच्छ्वस्य विक्रुश्य च विलप्य च
     विस्पन्दमाना दुःखेन वीरा जहति जीवितम
 48 बह्व्यॊ दृष्ट्वा शरीराणि करॊशन्ति विलपन्ति च
     पाणिभिश चापरा घनन्ति शिरांसि मृदु पाणयः
 49 शिरॊभिः पतितैर हस्तैः सर्वाङ्गैर यूथशः कृतैः
     इतरेतर संपृक्तैर आकीर्णा भाति मेदिनी
 50 विशिरस्कान अथॊ कायान दृष्ट्वा घॊराभिनन्दिनः
     मुह्यन्त्य अनुचिता नार्यॊ विदेहानि शिरांसि च
 51 शिरः कायेन संधाय परेक्षमाणा विचेतसः
     अपश्यन्त्यॊ परं तत्र नेदम अस्येति दुःखिताः
 52 बाहूरुचरणान अन्यान विशिखॊन्मथितान पृथक
     संदधत्यॊ ऽसुखाविष्टा मूर्छन्त्य एताः पुनः पुनः
 53 उत्कृत्त शिरसश चान्यान विजग्धान मृगपक्षिभिः
     दृष्ट्वा काश चिन न जानन्ति भर्तॄन भरत यॊषितः
 54 पाणिभिश चापरा घनन्ति शिरांसि मधुसूदन
     परेक्ष्य भरातॄन पितॄन पुत्रान पतींश च निहतान परैः
 55 बाहुभिश च स खड्गैश च शिरॊभिश च सकुण्डलैः
     अगम्यकल्पा पृथिवी मांसशॊणितकर्दमा
 56 न दुःखेषूचिताः पूर्वं दुःखं गाहन्त्य अनिन्दिताः
     भरातृभिः पितृभिः पुत्रैर उपकीर्णां वसुंधराम
 57 यूथानीव किशॊरीणां सुकेशीनां जनार्दन
     सनुषाणां धृतराष्ट्रस्य पश्य वृन्दान्य अनेकशः
 58 अतॊ दुःखतरं कुं नु केशव परतिभाति मे
     यद इमाः कुर्वते सर्वा रूपम उच्चावचं सत्रियः
 59 नूनम आचरितं पापं मया पूर्वेषु जन्मसु
     या पश्यामि हतान पुत्रान पौत्रान भरातॄंश च केशव
     एवम आर्ता विलपती ददर्श निहतं सुतम
   1 [v]
      evam uktvā tu gāndhārī kurūṇām āvikartanam
      apaśyat tatra tiṣṭhantī sarvaṃ divyena cakṣuṣā
  2 pativratā mahābhāgā samānavratacāriṇī
      ugreṇa tapasā yuktā satataṃ satyavādinī
  3 varadānena kṛṣṇasya maharṣeḥ puṇyakarmaṇaḥ
      divyajñānabalopetā vividhaṃ paryadevayat
  4 dadarśa sā buddhimatī dūrād api yathāntike
      raṇājiraṃ nṛvīrāṇām adbhutaṃ lomaharṣaṇam
  5 asthi keśaparistīrṇaṃ śoṇitaughapariplutam
      śarīrair bahusāhasrair vinikīrṇaṃ samantataḥ
  6 gajāśvarathayodhānām āvṛtaṃ rudhirāvilaiḥ
      śarīrair bahusāhasrair vinikīrṇaṃ samantataḥ
  7 gajāśvanaravīrāṇāṃ niḥsattvair abhisaṃvṛtam
      sṛgālabaḍa kākola kaṅkakākaniṣevitam
  8 rakṣasāṃ puruṣādānāṃ modanaṃ kurarākulam
      aśivābhiḥ śivābhiś ca nāditaṃ gṛdhrasevitam
  9 tato vyāsābhyanujñāto dhṛtarāṣṭro mahīpatiḥ
      pāṇḍuputrāś ca te sarve yudhiṣṭhirapurogamāḥ
  10 vāsudevaṃ puraskṛtya hatabandhuṃ ca pārthivam
     kuru striyaḥ samāsādya jagmur āyodhanaṃ prati
 11 samāsādya kurukṣetraṃ tāḥ striyo nihateśvarāḥ
     apaśyanta hatāṃs tatra putrān bhrātṝn pitṝn patīn
 12 kravyādair bhakṣyamāṇān vai gomāyubaḍa vāyasaiḥ
     bhūtaiḥ piśācai rakṣobhir vividhaiś ca niśācaraiḥ
 13 rudrākrīḍa nibhaṃ dṛṣṭvā tadā viśasanaṃ striyaḥ
     mahārhebhyo 'tha yānebhyo vikrośantyo nipetire
 14 adṛṣṭapūrvaṃ paśyantyo duḥkhārtā bharata striyaḥ
     śarīreṣv askhalann anyā nyapataṃś cāparā bhuvi
 15 śrāntānāṃ cāpy anāthānāṃ nāsīt kā cana cetanā
     pāñcāla kura yoṣāṇāṃ kṛpaṇaṃ tad abhūn mahat
 16 duḥkhopahata cittābhiḥ samantād anunāditam
     dṛṣṭvāyodhanam atyugraṃ dharmajñā subalātmajā
 17 tataḥ sā puṇḍarīkākṣam āmantrya puruṣottamam
     kurūṇāṃ vaiśasaṃ dṛṣṭvā duḥkhād vacanam abravīt
 18 paśyaitāḥ puṇḍarīkākṣa snuṣā me nihateśvarāḥ
     prakīrṇakeśāḥ krośantīḥ kurarīr iva mādhava
 19 amūs tv abhisamāgamya smarantyo bharatarṣabhān
     pṛthag evābhyadhāvanta putrān bhrātṝn pitṝn patīn
 20 vīrasūbhir mahābāho hataputrābhir āvṛtam
     kva cic ca vīra patnībhir hatavīrābhir ākulam
 21 śobhitaṃ puruṣavyāghrair bhīṣma karṇābhimanyubhiḥ
     droṇa drupada śalyaiś ca jvaladbhir iva pāvakaiḥ
 22 kāñcanaiḥ kavacair niṣkair maṇibhiś ca mahātmanām
     aṅgadair hastakeyūraiḥ sragbhiś ca samalaṃkṛtam
 23 vīrabāhuvisṛṣṭābhiḥ śaktibhiḥ parighair api
     khaḍgaiś ca vimalais tīkṣṇaiḥ sa śaraiś ca śarāsanaiḥ
 24 kravyādasaṃghair muditais tiṣṭhadbhiḥ sahitaiḥ kva cit
     kva cid ākrīḍamānaiś ca śayānair aparaiḥ kva cit
 25 etad evaṃvidhaṃ vīra saṃpaśyāyodhanaṃ vibho
     paśyamānā ca dahyāmi śokenāhaṃ janārdana
 26 pāñcālānāṃ kurūṇāṃ ca vināśaṃ madhusūdana
     pañcānām iva bhūtānāṃ nāhaṃ vadham acintayam
 27 tān suparṇāś ca gṛdhrāś ca niṣkarṣanty asṛg ukṣitān
     nigṛhya kavaceṣūgrā bhakṣayanti sahasraśaḥ
 28 jayadrathasya karṇasya tathaiva droṇa bhīṣmayoḥ
     abhimanyor vināśaṃ ca kaś cintayitum arhati
 29 avadhyakalpān nihatān dṛṣṭvāhaṃ madhusūdana
     gṛdhrakaṅkabaḍa śyenaśvasṛgālādanī kṛtān
 30 amarṣavaśam āpannān duryodhana vaśe sthitān
     paśyemān puruṣavyāghrān saṃśāntān pāvakān iva
 31 śayanānyūcitāḥ sarve mṛdūni vimalāni ca
     vipannās te 'dya vasudhāṃ vivṛtām adhiśerate
 32 bandibhiḥ satataṃ kāle stuvadbhir abhinanditāḥ
     śivānām aśivā ghorāḥ śṛṇvanti vividhā giraḥ
 33 ye purā śerate vīrāḥ śayaneṣu yaśasvinaḥ
     candanāgurudigdhāṅgās te 'dya pāṃsuṣu śerate
 34 teṣām ābharaṇāny ete gṛdhragomāyuvāyasāḥ
     ākṣipanty aśivā ghorā vinadantaḥ punaḥ punaḥ
 35 cāpāni viśikhān pītān nistriṃśān vimalā gadā
     yuddhābhimāninaḥ prītā jīvanta iva bibhrati
 36 surūpa varṇā bahavaḥ kravyādair avaghaṭṭitāḥ
     ṛṣabhapratirūpākṣāḥ śerate haritasrajaḥ
 37 apare punar āliṅgya gadāḥ parighabāhavaḥ
     śerate 'bhimukhāḥ śūrā dayitā iva yoṣitaḥ
 38 bibhrataḥ kavacāny anye vimalāny āyudhāni ca
     na dharṣayanti kravyādā jīvantīti janārdana
 39 kravyādaiḥ kṛṣyamāṇānām apareṣāṃ mahātmanām
     śātakaumbhyaḥ srajaś citrā viprakīrṇāḥ samantataḥ
 40 ete gomāyavo bhīmā nihatānāṃ yaśasvinām
     kaṇṭhāntara gatān hārān ākṣipanti sahasraśaḥ
 41 sarveṣv apararātreṣu yān anandanta bandinaḥ
     stutibhiś ca parārdhyābhir upacāraiś ca śikṣitāḥ
 42 tān imāḥ paridevanti duḥkhārtāḥ paramāṅganāḥ
     kṛpaṇaṃ vṛṣṇiśārdūla duḥkhaśokārditā bhṛśam
 43 raktotpalavanānīva vibhānti rucirāṇi vai
     mukhāni paramastrīṇāṃ pariśuṣkāṇi keśava
 44 ruditoparatā hy etā dhyāyantyaḥ saṃpariplutāḥ
     kuru striyo 'bhigacchanti tena tenaiva duḥkhitāḥ
 45 etāny ādityavarṇāni tapanīyanibhāni ca
     roṣarodana tāmrāṇi vaktrāṇi kuru yoṣitām
 46 ā sāma paripūrṇārthaṃ niśamya paridevitam
     itaretara saṃkrandān na vijānanti yoṣitaḥ
 47 etā dīrgham ivocchvasya vikruśya ca vilapya ca
     vispandamānā duḥkhena vīrā jahati jīvitam
 48 bahvyo dṛṣṭvā śarīrāṇi krośanti vilapanti ca
     pāṇibhiś cāparā ghnanti śirāṃsi mṛdu pāṇayaḥ
 49 śirobhiḥ patitair hastaiḥ sarvāṅgair yūthaśaḥ kṛtaiḥ
     itaretara saṃpṛktair ākīrṇā bhāti medinī
 50 viśiraskān atho kāyān dṛṣṭvā ghorābhinandinaḥ
     muhyanty anucitā nāryo videhāni śirāṃsi ca
 51 śiraḥ kāyena saṃdhāya prekṣamāṇā vicetasaḥ
     apaśyantyo paraṃ tatra nedam asyeti duḥkhitāḥ
 52 bāhūrucaraṇān anyān viśikhonmathitān pṛthak
     saṃdadhatyo 'sukhāviṣṭā mūrchanty etāḥ punaḥ punaḥ
 53 utkṛtta śirasaś cānyān vijagdhān mṛgapakṣibhiḥ
     dṛṣṭvā kāś cin na jānanti bhartṝn bharata yoṣitaḥ
 54 pāṇibhiś cāparā ghnanti śirāṃsi madhusūdana
     prekṣya bhrātṝn pitṝn putrān patīṃś ca nihatān paraiḥ
 55 bāhubhiś ca sa khaḍgaiś ca śirobhiś ca sakuṇḍalaiḥ
     agamyakalpā pṛthivī māṃsaśoṇitakardamā
 56 na duḥkheṣūcitāḥ pūrvaṃ duḥkhaṃ gāhanty aninditāḥ
     bhrātṛbhiḥ pitṛbhiḥ putrair upakīrṇāṃ vasuṃdharām
 57 yūthānīva kiśorīṇāṃ sukeśīnāṃ janārdana
     snuṣāṇāṃ dhṛtarāṣṭrasya paśya vṛndāny anekaśaḥ
 58 ato duḥkhataraṃ kuṃ nu keśava pratibhāti me
     yad imāḥ kurvate sarvā rūpam uccāvacaṃ striyaḥ
 59 nūnam ācaritaṃ pāpaṃ mayā pūrveṣu janmasu
     yā paśyāmi hatān putrān pautrān bhrātṝṃś ca keśava
     evam ārtā vilapatī dadarśa nihataṃ sutam

Book 11 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 11
Chapter 17

  1 [वैषम्पायन]
      ततॊ दुर्यॊधनं दृष्ट्वा गान्धारी शॊककर्शिता
      सहसा नयपतद भूमौ छिन्नेव कदली वने
  2 सा तु लब्ध्वा पुनः संज्ञां विक्रुश्य च पुनः पुनः
      दुर्यॊधनम अभिप्रेक्ष्य शयानं रुधिरॊक्षितम
  3 परिष्वज्य च गान्धारी कृपणं पर्यदेवयत
      हाहा पुत्रेति गान्धारी विललापाकुलेन्द्रिया
  4 सुगूढ जत्रु विपुलं हारनिष्कनिषेवितम
      वारिणा नेत्रजेनॊरः सिञ्चन्ती शॊकतापिता
      समीपस्थं हृषीकेशम इदं वचनम अब्रवीत
  5 उपस्थितेऽसमिन संग्रामे जञातीनां संक्षये विभॊ
      माम अयं पराह वार्ष्णेय पराञ्जलिर नृपसत्तमः
      अस्मिञ जञातिसमुद्धर्षे जयम अम्बा बरवीतु मे
  6 इत्य उक्ते जानती सर्वम अहं सवं वयसनागमम
      अब्रुवं पुरुषव्याघ्र यतॊ धर्मस ततॊ जयः
  7 यथा न युध्यमानस तवं संप्रमुह्यसि पुत्रक
      धरुवं शास्त्रजिताँल लॊकान पराप्तास्य अमरवद विभॊ
  8 इत्य एवम अब्रुवं पूर्वं नैनं शॊचामि वै परभॊ
      धृतराष्ट्रं तु शॊचामि कृपणं हतबान्धवम
  9 अमर्षणं युधां शरेष्ठं कृतास्त्रं युद्धदुर्मदम
      शयानं वीरशयने पश्य माधव मे सुतम
  10 यॊ ऽयं मूर्धावसिक्तानाम अग्रे याति परंतपः
     सॊ ऽयं पांसुषु शेते ऽदय पश्य कालस्य पर्ययम
 11 धरुवं दुर्यॊधनॊ वीरॊ गतिं नसुलभां गतः
     तथा हय अभिमुखः शेते शयने वीरसेविते
 12 यं पुरा पर्युपासीना रमयन्ति महीक्षितः
     महीतलस्थं निहतं गृध्रास तं पर्युपासते
 13 यं पुरा वयजनैर अग्र्यैर उपवीजन्ति यॊषितः
     तम अद्य पक्षव्यजनैर उपवीजन्ति पक्षिणः
 14 एष शेते महाबाहुर बलवान सत्यविक्रमः
     सिंहेनेव दविपः संख्ये भीमसेनेन पातितः
 15 पश्य दुर्यॊधनं कृष्ण शयानं रुधिरॊक्षितम
     निहतं भीमसेनेन गदाम उद्यम्य भारत
 16 अक्षौहिणीर महाबाहुर दश चैकां च केशव
     अनयद यः पुरा संख्ये सॊ ऽनयान निधनं गतः
 17 एष दुर्यॊधनः शेते महेष्वासॊ महारथः
     शार्दूल इव सिंहेन भीमसेनेन पातितः
 18 विदुरं हय अवमन्यैष पितरं चैव मन्दभाक
     बालॊ वृद्धावमानेन मन्दॊ मृत्युवशं गतः
 19 निःसपत्ना मही यस्य तरयॊदश समाः सथिता
     स शेते निहतॊ भूमौ पुत्रॊ मे पृथिवीपतिः
 20 अपश्यं कृष्ण पृथिवीं धार्तराष्ट्रानुशासनात
     पूर्णां हस्तिगवाश्वस्य वार्ष्णेय न तु तच चिरम
 21 ताम एवाद्य महाबाहॊ पश्याम्य अन्यानुशासनात
     हीनां हस्तिगवाश्वेन किं नु जीवामि माधव
 22 इदं कृच्छ्रतरं पश्य पुत्रस्यापि वधान मम
     यद इमां पर्युपासन्ते हताञ शूरान रणे सत्रियः
 23 परकीर्णकेशां सुश्रॊणीं दुर्यॊधन भुजाङ्कगाम
     रुक्मवेदी निभां पश्य कृष्ण लक्ष्मणमातरम
 24 नूनम एषा पुरा बाला जीवमाने महाभुजे
     भुजाव आश्रित्य रमते सुभुजस्य मनस्विनी
 25 कथं तु शतधा नेदं हृदयं मम दीर्यते
     पश्यन्त्या निहतं पुत्रं पुत्रेण सहितं रणे
 26 पुत्रं रुधिरसंसिक्तम उपजिघ्रत्य अनिन्दिता
     दुर्यॊधनं तु वामॊरुः पाणिना परिमार्जति
 27 किं नु शॊचति भर्तारं पुत्रं चैषा मनस्विनी
     तथा हय अवस्थिता भाति पुत्रं चाप्य अभिवीक्ष्य सा
 28 सवशिरः पञ्चशाखाभ्याम अभिहत्यायतेक्षणा
     पतत्य उरसि वीरस्य कुरुराजस्य माधव
 29 पुण्डरीकनिभा भाति पुण्डरीकान्तर परभा
     मुखं विमृज्य पुत्रस्य भर्तुश चैव तपस्विनी
 30 यदि चाप्य आगमाः सन्ति यदि वा शरुतयस तथा
     धरुवं लॊकान अवाप्तॊ ऽयं नृपॊ बाहुबलार्जितान
   1 [vaiṣampāyana]
      tato duryodhanaṃ dṛṣṭvā gāndhārī śokakarśitā
      sahasā nyapatad bhūmau chinneva kadalī vane
  2 sā tu labdhvā punaḥ saṃjñāṃ vikruśya ca punaḥ punaḥ
      duryodhanam abhiprekṣya śayānaṃ rudhirokṣitam
  3 pariṣvajya ca gāndhārī kṛpaṇaṃ paryadevayat
      hāhā putreti gāndhārī vilalāpākulendriyā
  4 sugūḍha jatru vipulaṃ hāraniṣkaniṣevitam
      vāriṇā netrajenoraḥ siñcantī śokatāpitā
      samīpasthaṃ hṛṣīkeśam idaṃ vacanam abravīt
  5 upasthite'smin saṃgrāme jñātīnāṃ saṃkṣaye vibho
      mām ayaṃ prāha vārṣṇeya prāñjalir nṛpasattamaḥ
      asmiñ jñātisamuddharṣe jayam ambā bravītu me
  6 ity ukte jānatī sarvam ahaṃ svaṃ vyasanāgamam
      abruvaṃ puruṣavyāghra yato dharmas tato jayaḥ
  7 yathā na yudhyamānas tvaṃ saṃpramuhyasi putraka
      dhruvaṃ śāstrajitāṁl lokān prāptāsy amaravad vibho
  8 ity evam abruvaṃ pūrvaṃ nainaṃ śocāmi vai prabho
      dhṛtarāṣṭraṃ tu śocāmi kṛpaṇaṃ hatabāndhavam
  9 amarṣaṇaṃ yudhāṃ śreṣṭhaṃ kṛtāstraṃ yuddhadurmadam
      śayānaṃ vīraśayane paśya mādhava me sutam
  10 yo 'yaṃ mūrdhāvasiktānām agre yāti paraṃtapaḥ
     so 'yaṃ pāṃsuṣu śete 'dya paśya kālasya paryayam
 11 dhruvaṃ duryodhano vīro gatiṃ nasulabhāṃ gataḥ
     tathā hy abhimukhaḥ śete śayane vīrasevite
 12 yaṃ purā paryupāsīnā ramayanti mahīkṣitaḥ
     mahītalasthaṃ nihataṃ gṛdhrās taṃ paryupāsate
 13 yaṃ purā vyajanair agryair upavījanti yoṣitaḥ
     tam adya pakṣavyajanair upavījanti pakṣiṇaḥ
 14 eṣa śete mahābāhur balavān satyavikramaḥ
     siṃheneva dvipaḥ saṃkhye bhīmasenena pātitaḥ
 15 paśya duryodhanaṃ kṛṣṇa śayānaṃ rudhirokṣitam
     nihataṃ bhīmasenena gadām udyamya bhārata
 16 akṣauhiṇīr mahābāhur daśa caikāṃ ca keśava
     anayad yaḥ purā saṃkhye so 'nayān nidhanaṃ gataḥ
 17 eṣa duryodhanaḥ śete maheṣvāso mahārathaḥ
     śārdūla iva siṃhena bhīmasenena pātitaḥ
 18 viduraṃ hy avamanyaiṣa pitaraṃ caiva mandabhāk
     bālo vṛddhāvamānena mando mṛtyuvaśaṃ gataḥ
 19 niḥsapatnā mahī yasya trayodaśa samāḥ sthitā
     sa śete nihato bhūmau putro me pṛthivīpatiḥ
 20 apaśyaṃ kṛṣṇa pṛthivīṃ dhārtarāṣṭrānuśāsanāt
     pūrṇāṃ hastigavāśvasya vārṣṇeya na tu tac ciram
 21 tām evādya mahābāho paśyāmy anyānuśāsanāt
     hīnāṃ hastigavāśvena kiṃ nu jīvāmi mādhava
 22 idaṃ kṛcchrataraṃ paśya putrasyāpi vadhān mama
     yad imāṃ paryupāsante hatāñ śūrān raṇe striyaḥ
 23 prakīrṇakeśāṃ suśroṇīṃ duryodhana bhujāṅkagām
     rukmavedī nibhāṃ paśya kṛṣṇa lakṣmaṇamātaram
 24 nūnam eṣā purā bālā jīvamāne mahābhuje
     bhujāv āśritya ramate subhujasya manasvinī
 25 kathaṃ tu śatadhā nedaṃ hṛdayaṃ mama dīryate
     paśyantyā nihataṃ putraṃ putreṇa sahitaṃ raṇe
 26 putraṃ rudhirasaṃsiktam upajighraty aninditā
     duryodhanaṃ tu vāmoruḥ pāṇinā parimārjati
 27 kiṃ nu śocati bhartāraṃ putraṃ caiṣā manasvinī
     tathā hy avasthitā bhāti putraṃ cāpy abhivīkṣya sā
 28 svaśiraḥ pañcaśākhābhyām abhihatyāyatekṣaṇā
     pataty urasi vīrasya kururājasya mādhava
 29 puṇḍarīkanibhā bhāti puṇḍarīkāntara prabhā
     mukhaṃ vimṛjya putrasya bhartuś caiva tapasvinī
 30 yadi cāpy āgamāḥ santi yadi vā śrutayas tathā
     dhruvaṃ lokān avāpto 'yaṃ nṛpo bāhubalārjitān

Book 11 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 11
Chapter 18

  1 [गान्धारी]
      पश्य माधव पुत्रान मे शतसंख्याञ जितक्लमान
      गदया भीमसेनेन भूयिष्ठं निहतान रणे
  2 इदं दुःखतरं मे ऽदय यद इमा मुक्तमूर्धजाः
      हतपुत्रा रणे बालाः परिधावन्ति मे सनुषाः
  3 परासादतलचारिण्यश चरणैर भूषणान्वितैः
      आपन्ना यत सपृशन्तीमा रुधिरार्द्रां वसुंधराम
  4 गृध्रान उत्सारयन्त्यश च गॊमायून वायसांस तथा
      शॊकेनार्ता विघूर्णन्त्यॊ मत्ता इव चरन्त्य उत
  5 एषान्या तव अनवद्याङ्गी करसंमितमध्यमा
      घॊरं तद वैशसं दृष्ट्वा निपतत्य अतिदुःखिता
  6 दृष्ट्वा मे पार्थिवसुताम एतां लक्ष्मणमातरम
      राजपुत्रीं महाबाहॊ मनॊ न वयुपशाम्यति
  7 भरातॄंश चान्याः पतींश चान्याः पुत्रांश च निहतान भुवि
      दृष्ट्वा परिपतन्त्य एताः परगृह्य सुभुजा भुजान
  8 मध्यमानां तु नारीणां वृद्धानां चापराजित
      आक्रन्दं हतबन्धूनां दारुणे वैशसे शृणु
  9 रथनीडानि देहांश च हतानां गजवाजिनाम
      आश्रिताः शरममॊहार्ताः सथिताः पश्य महाबल
  10 अन्या चापहृतं कायाच चारुकुण्डलम उन्नसम
     सवस्य बन्धॊः शिरः कृष्ण गृहीत्वा पश्य तिष्ठति
 11 पूर्वजातिकृतं पापं मन्ये नाप्लम इवानघ
     एताभिर अनवद्याभिर मया चैवाल्पमेधया
 12 तद इदं धर्मराजेन यातितं नॊ जनार्दन
     न हि नाशॊ ऽसति वार्ष्णेय कर्मणॊः शुभपापयॊः
 13 परत्यग्र वयसः पश्य दर्शनीयकुचॊदराः
     कुलेषु जाता हरीमत्यः कृष्णपक्षाक्षि मूर्धजाः
 14 हंसगद्गद भाषिण्यॊ दुःखशॊकप्रमॊहिताः
     सारस्य इव वाशन्त्यः पतिताः पश्य माधव
 15 फुल्लपद्मप्रकाशानि पुण्डरीकाक्ष यॊषिताम
     अनवद्यानि वत्राणि तपत्य असुखरश्मिवान
 16 ईर्षूणां मम पुत्राणां वासुदेवावरॊधनम
     मत्तमातङ्गदर्पाणां पश्यन्त्य अद्य पृथग्जनाः
 17 शतचन्द्राणि चर्माणि धवजांश चादित्यसंनिभान
     रौक्माणि चैव वर्माणि निष्कान अपि च काञ्चनान
 18 शीर्ष तराणानि चैतानि पुत्राणां मे महीतले
     पश्य दीप्तानि गॊविन्द पावकान सुहुतान इव
 19 एष दुःशासनः शेते शूरेणामित्र घातिना
     पीतशॊणितसर्वाङ्गॊ भीमसेनेन पातितः
 20 गदया वीर घातिन्या पश्य माधव मे सुतम
     दयूतक्लेशान अनुस्मृत्य दरौपद्या चॊदितेन च
 21 उक्ता हय अनेन पाञ्चाली सभायां दयूतनिर्जिता
     परियं चिकीर्षता भरातुः कर्णस्य च जनार्दन
 22 सहैव सहदेवेन नकुलेनार्जुनेन च
     दासभार्यासि पाञ्चालि कषिप्रं परविश नॊ गृहान
 23 ततॊ ऽहम अब्रुवं कृष्ण तदा दुर्यॊधनं नृपम
     मृत्युपाशपरिक्षिप्तं शकुनिं पुत्र वर्जय
 24 निबॊधैनं सुदुर्बुद्धिं मातुलं कलहप्रियम
     कषिप्रम एनं परित्यज्य पुत्र शाम्यस्व पाण्डवैः
 25 न बुध्यसे तवं दुर्बुद्धे भीमसेनम अमर्षणम
     वाङ्नाराचैस तुदंस तीक्ष्णैर उल्काभिर इव कुञ्जरम
 26 तान एष रभसः करूरॊ वाक्शल्यान अवधारयन
     उत्ससर्ज विषं तेषु सर्पॊ गॊवृषभेष्व इव
 27 एष दुःशासनः शेते विक्षिप्य विपुलौ भुजौ
     निहतॊ भीमसेनेन सिंहेनेव महर्षभः
 28 अत्यर्थम अकरॊद रौद्रं भीमसेनॊ ऽतयमर्षणः
     दुःशासनस्य यत करुद्धॊ ऽपिबच छॊणितम आहवे
   1 [gāndhārī]
      paśya mādhava putrān me śatasaṃkhyāñ jitaklamān
      gadayā bhīmasenena bhūyiṣṭhaṃ nihatān raṇe
  2 idaṃ duḥkhataraṃ me 'dya yad imā muktamūrdhajāḥ
      hataputrā raṇe bālāḥ paridhāvanti me snuṣāḥ
  3 prāsādatalacāriṇyaś caraṇair bhūṣaṇānvitaiḥ
      āpannā yat spṛśantīmā rudhirārdrāṃ vasuṃdharām
  4 gṛdhrān utsārayantyaś ca gomāyūn vāyasāṃs tathā
      śokenārtā vighūrṇantyo mattā iva caranty uta
  5 eṣānyā tv anavadyāṅgī karasaṃmitamadhyamā
      ghoraṃ tad vaiśasaṃ dṛṣṭvā nipataty atiduḥkhitā
  6 dṛṣṭvā me pārthivasutām etāṃ lakṣmaṇamātaram
      rājaputrīṃ mahābāho mano na vyupaśāmyati
  7 bhrātṝṃś cānyāḥ patīṃś cānyāḥ putrāṃś ca nihatān bhuvi
      dṛṣṭvā paripatanty etāḥ pragṛhya subhujā bhujān
  8 madhyamānāṃ tu nārīṇāṃ vṛddhānāṃ cāparājita
      ākrandaṃ hatabandhūnāṃ dāruṇe vaiśase śṛṇu
  9 rathanīḍāni dehāṃś ca hatānāṃ gajavājinām
      āśritāḥ śramamohārtāḥ sthitāḥ paśya mahābala
  10 anyā cāpahṛtaṃ kāyāc cārukuṇḍalam unnasam
     svasya bandhoḥ śiraḥ kṛṣṇa gṛhītvā paśya tiṣṭhati
 11 pūrvajātikṛtaṃ pāpaṃ manye nāplam ivānagha
     etābhir anavadyābhir mayā caivālpamedhayā
 12 tad idaṃ dharmarājena yātitaṃ no janārdana
     na hi nāśo 'sti vārṣṇeya karmaṇoḥ śubhapāpayoḥ
 13 pratyagra vayasaḥ paśya darśanīyakucodarāḥ
     kuleṣu jātā hrīmatyaḥ kṛṣṇapakṣākṣi mūrdhajāḥ
 14 haṃsagadgada bhāṣiṇyo duḥkhaśokapramohitāḥ
     sārasya iva vāśantyaḥ patitāḥ paśya mādhava
 15 phullapadmaprakāśāni puṇḍarīkākṣa yoṣitām
     anavadyāni vatrāṇi tapaty asukharaśmivān
 16 īrṣūṇāṃ mama putrāṇāṃ vāsudevāvarodhanam
     mattamātaṅgadarpāṇāṃ paśyanty adya pṛthagjanāḥ
 17 śatacandrāṇi carmāṇi dhvajāṃś cādityasaṃnibhān
     raukmāṇi caiva varmāṇi niṣkān api ca kāñcanān
 18 śīrṣa trāṇāni caitāni putrāṇāṃ me mahītale
     paśya dīptāni govinda pāvakān suhutān iva
 19 eṣa duḥśāsanaḥ śete śūreṇāmitra ghātinā
     pītaśoṇitasarvāṅgo bhīmasenena pātitaḥ
 20 gadayā vīra ghātinyā paśya mādhava me sutam
     dyūtakleśān anusmṛtya draupadyā coditena ca
 21 uktā hy anena pāñcālī sabhāyāṃ dyūtanirjitā
     priyaṃ cikīrṣatā bhrātuḥ karṇasya ca janārdana
 22 sahaiva sahadevena nakulenārjunena ca
     dāsabhāryāsi pāñcāli kṣipraṃ praviśa no gṛhān
 23 tato 'ham abruvaṃ kṛṣṇa tadā duryodhanaṃ nṛpam
     mṛtyupāśaparikṣiptaṃ śakuniṃ putra varjaya
 24 nibodhainaṃ sudurbuddhiṃ mātulaṃ kalahapriyam
     kṣipram enaṃ parityajya putra śāmyasva pāṇḍavaiḥ
 25 na budhyase tvaṃ durbuddhe bhīmasenam amarṣaṇam
     vāṅnārācais tudaṃs tīkṣṇair ulkābhir iva kuñjaram
 26 tān eṣa rabhasaḥ krūro vākśalyān avadhārayan
     utsasarja viṣaṃ teṣu sarpo govṛṣabheṣv iva
 27 eṣa duḥśāsanaḥ śete vikṣipya vipulau bhujau
     nihato bhīmasenena siṃheneva maharṣabhaḥ
 28 atyartham akarod raudraṃ bhīmaseno 'tyamarṣaṇaḥ
     duḥśāsanasya yat kruddho 'pibac choṇitam āhave

Book 11 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 11
Chapter 19

  1 [ग]
      एष माधव पुत्रॊ मे विकर्णः पराज्ञसंमतः
      भूमौ विनिहतः शेते भीमेन शतधा कृतः
  2 गजमध्य गतः शेते विकर्णॊ मधुसूदन
      नीलमेघपरिक्षिप्तः शरदीव दिवाकरः
  3 अस्य चापग्रहेणैष पाणिः कृतकिणॊ महान
      कथं चिच छिद्यते गृध्रैर अत्तु कामैस तलत्रवान
  4 अस्य भार्यामिष परेप्सून गृध्रान एतांस तपस्विनी
      वारयत्य अनिशं बाला न च शक्नॊति माधव
  5 युवा वृन्दारकः शूरॊ विकर्णः पुरुषर्षभ
      सुखॊचितः सुखार्हश च शेते पांसुषु माधव
  6 कर्णिनालीकनाराचैर भिन्नमर्माणम आहवे
      अद्यापि न जहात्य एनं लक्ष्णीर भरतसत्तमम
  7 एष संग्रामशूरेण परतिज्ञां पालयिष्यता
      दुर्मुखॊ ऽभिमुखः शेते हतॊ ऽरिगणहा रणे
  8 तस्यैतद वदनं कृष्ण शवापदैर अर्धभक्षितम
      विभात्य अभ्यधिकं तात सप्तम्याम इव चन्द्रमाः
  9 शूरस्य हि रणे कृष्ण यस्याननम अथेदृशम
      स कथं निहतॊ ऽमित्रैः पांसून गरसति मे सुतः
  10 यस्याहवं मुखे सौम्या सथाता नैवॊपपद्यते
     स कथं कुर्मुखॊ ऽमित्रैर हतॊ विबुधलॊकजित
 11 चित्रसेनं हतं भूमौ शयानं मधुसूदन
     धार्तराष्ट्रम इमं पश्य परतिमानं दनुष्मताम
 12 तं चित्रमाल्याभरणं युवत्यः शॊककर्शिताः
     करव्यादसंघैः सहिता रुदन्त्यः पर्युपासते
 13 सत्रीणां रुदितनिर्घॊषः शवापदानां च गर्जितम
     चित्ररूपम इदं कृष्ण विचित्रं परतिभाति मे
 14 युवा वृन्दारकॊ नित्यं परवर सत्री निषेवितः
     विविंशतिर असौ शेते धवस्तः पांसुषु माधव
 15 शरसंकृत्त वर्णाणं वीरं विशसने हतम
     परिवार्यासते गृध्राः परिविंशा विविंशतिम
 16 परविश्य समरे वीरः पाण्डवानाम अनीकिनाम
     आविश्य शयने शेते पुनः सत्पुरुषॊचितम
 17 समितॊपपन्नं सुनसं सुभ्रु ताराधिपॊपमम
     अतीव शुभ्रं वदनं पश्य कृष्ण विविंशतेः
 18 यं सम तं पर्युपासन्ते वसुं वासव यॊषितः
     करीडन्तम इव गन्धर्वं देवकन्याः सहस्रशः
 19 हन्तारं वीरसेनानां शूरं समितिशॊभनम
     निबर्हणम अमित्राणां दुःसहं विषहेत कः
 20 दुःसहस्यैतद आभाति शरीरं संवृतं शरैः
     गिरिर आत्मरुहैः फुल्लैः कर्णिकारैर इवावृतः
 21 शातकौम्भ्या सरजा भाति कवचेन च भास्वता
     अग्निनेव गिरिः शवेतॊ गतासुर अपि दुःसहः
   1 [g]
      eṣa mādhava putro me vikarṇaḥ prājñasaṃmataḥ
      bhūmau vinihataḥ śete bhīmena śatadhā kṛtaḥ
  2 gajamadhya gataḥ śete vikarṇo madhusūdana
      nīlameghaparikṣiptaḥ śaradīva divākaraḥ
  3 asya cāpagraheṇaiṣa pāṇiḥ kṛtakiṇo mahān
      kathaṃ cic chidyate gṛdhrair attu kāmais talatravān
  4 asya bhāryāmiṣa prepsūn gṛdhrān etāṃs tapasvinī
      vārayaty aniśaṃ bālā na ca śaknoti mādhava
  5 yuvā vṛndārakaḥ śūro vikarṇaḥ puruṣarṣabha
      sukhocitaḥ sukhārhaś ca śete pāṃsuṣu mādhava
  6 karṇinālīkanārācair bhinnamarmāṇam āhave
      adyāpi na jahāty enaṃ lakṣṇīr bharatasattamam
  7 eṣa saṃgrāmaśūreṇa pratijñāṃ pālayiṣyatā
      durmukho 'bhimukhaḥ śete hato 'rigaṇahā raṇe
  8 tasyaitad vadanaṃ kṛṣṇa śvāpadair ardhabhakṣitam
      vibhāty abhyadhikaṃ tāta saptamyām iva candramāḥ
  9 śūrasya hi raṇe kṛṣṇa yasyānanam athedṛśam
      sa kathaṃ nihato 'mitraiḥ pāṃsūn grasati me sutaḥ
  10 yasyāhavaṃ mukhe saumyā sthātā naivopapadyate
     sa kathaṃ kurmukho 'mitrair hato vibudhalokajit
 11 citrasenaṃ hataṃ bhūmau śayānaṃ madhusūdana
     dhārtarāṣṭram imaṃ paśya pratimānaṃ danuṣmatām
 12 taṃ citramālyābharaṇaṃ yuvatyaḥ śokakarśitāḥ
     kravyādasaṃghaiḥ sahitā rudantyaḥ paryupāsate
 13 strīṇāṃ ruditanirghoṣaḥ śvāpadānāṃ ca garjitam
     citrarūpam idaṃ kṛṣṇa vicitraṃ pratibhāti me
 14 yuvā vṛndārako nityaṃ pravara strī niṣevitaḥ
     viviṃśatir asau śete dhvastaḥ pāṃsuṣu mādhava
 15 śarasaṃkṛtta varṇāṇaṃ vīraṃ viśasane hatam
     parivāryāsate gṛdhrāḥ pariviṃśā viviṃśatim
 16 praviśya samare vīraḥ pāṇḍavānām anīkinām
     āviśya śayane śete punaḥ satpuruṣocitam
 17 smitopapannaṃ sunasaṃ subhru tārādhipopamam
     atīva śubhraṃ vadanaṃ paśya kṛṣṇa viviṃśateḥ
 18 yaṃ sma taṃ paryupāsante vasuṃ vāsava yoṣitaḥ
     krīḍantam iva gandharvaṃ devakanyāḥ sahasraśaḥ
 19 hantāraṃ vīrasenānāṃ śūraṃ samitiśobhanam
     nibarhaṇam amitrāṇāṃ duḥsahaṃ viṣaheta kaḥ
 20 duḥsahasyaitad ābhāti śarīraṃ saṃvṛtaṃ śaraiḥ
     girir ātmaruhaiḥ phullaiḥ karṇikārair ivāvṛtaḥ
 21 śātakaumbhyā srajā bhāti kavacena ca bhāsvatā
     agnineva giriḥ śveto gatāsur api duḥsahaḥ

Book 11 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 11
Chapter 20

  1 [ग]
      अध्यर्धगुणम आहुर यं बले शौर्ये च माधव
      पित्रा तवया च दाशार्ह दृप्तं सिंहम इवॊत्कटम
  2 यॊ बिभेद चमूम एकॊ मम पुत्रस्य दुर्भिदाम
      स भूत्वा मृत्युर अन्येषां सवयं मृत्युवशं गतः
  3 तस्यॊपलक्षये कृष्ण कार्ष्णेर अमिततेजसः
      अभिमन्यॊर हतस्यापि परभा नैवॊपशाम्यति
  4 एषा विराट दुहिता सनुषा गाण्डीवधन्वनः
      आर्ता बाला पतिं वीरं शॊच्या शॊचत्य अनिन्दिता
  5 तम एषा हि समासाद्य भार्या भर्तारम अन्तिके
      विराट दुहिता कृष्ण पाणिना परिमार्जति
  6 तस्य वक्त्रम उपाघ्राय सौभद्रस्य यशस्विनी
      विबुद्धकमलाकारं कम्बुवृत्तशिरॊ धरम
  7 काम्यरूपवती चैषा परिष्वजति भामिनी
      लज्ज माना पुरैवैनं माध्वीक मदमूर्छिता
  8 तस्य कषतजसंदिग्धं जातरूपपरिष्कृतम
      विमुच्य कवचं कृष्ण शरीरम अभिवीक्षते
  9 अवेक्षमाणा तं बाला कृष्ण तवाम अभिभाषते
      अयं ते पुण्डरीकाक्ष सदृशाक्षॊ निपातितः
  10 बले वीर्ये च सदृशस तेजसा चैव ते ऽनघ
     रूपेण च तवात्यर्थं शेते भुवि निपातितः
 11 अत्यन्तसुकुमारस्य राङ्क वाजिन शायिनः
     कच चिद अद्य शरीरं ते भूमौ न परितप्यते
 12 मातङ्गभुज वर्ष्माणौ जयाक्पेप कठिन तवचौ
     काञ्चनाङ्गदिनौ शेषे निक्षिप्य विपुलौ भुजौ
 13 वयायम्य बहुधा नूनं सुखसुप्तः शरमाद इव
     एवं विलपतीम आर्तां न हि माम अभिभाषसे
 14 आर्याम आर्य सुभद्रां तवम इमांश च तरिदशॊपमान
     पितॄन मां चैव दुःखार्तां विहाय कव गमिष्यसि
 15 तस्य शॊणितसंदिग्धान केशान उन्नाम्य पाणिना
     उत्सङ्गे वक्त्रम आधाय जीवन्तम इव पृच्छति
     सवस्रीयं वासुदेवस्य पुत्रं गाण्डीवधन्वनः
 16 कथं तवां रणमध्यस्थं जघ्नुर एते महारथाः
     धिग अस्तु करूर कर्तॄंस तान कृप कर्णजयद्रथान
 17 दरॊण दरौणायनी चॊभौ यैर असि वयसनी कृतः
     रथर्षभाणां सर्वेषां कथम आसीत तदा मनः
 18 बालं तवां परिवार्यैकं मम दुःखाय जघ्नुषाम
     कथं नु पाण्डवानां च पाञ्चालानां च पश्यताम
     तवं वीर निधनं पराप्तॊ नाथवान सन्ननाथवत
 19 दृष्ट्वा बहुभिर आक्रन्दे निहतं तवाम अनाथवत
     वीरः पुरुषशार्दूलः कथं जीवति पाण्डवः
 20 न राज्यलाभॊ विपुलः शत्रूणां वा पराभवः
     परीतं दास्यति पार्थानां तवाम ऋते पुष्करेक्षण
 21 तव शस्त्रजिताँल लॊकान धर्मेण च दमेन च
     कषिप्रम अन्वागमिष्यामि तत्र मां परतिपालय
 22 दुर्मरं पुनर अप्राप्ते काले भवति केन चित
     यद अहं तवां रणे दृष्ट्वा हतं जीवामि दुर्भगा
 23 काम इदानीं नरव्याघ्र शलक्ष्णया समितया गिरा
     पितृलॊके समेत्यान्यां माम इवामन्त्रयिष्यसि
 24 नूनम अप्सरसां सवर्गे मनांसि परमथिष्यसि
     परमेण च रूपेण गिरा च समितपूर्वया
 25 पराप्य पुण्यकृताँल लॊकान अप्सरॊभिः समेयिवान
     सौभद्र विहरन काले समरेथाः सुकृतानि मे
 26 एतावान इह संवासॊ विहितस ते मया सह
     षण मासान सप्तमे मासि तवं वीर निधनं गतः
 27 इत्य उक्तवचनाम एताम अपकर्षन्ति दुःखिताम
     उत्तरां मॊघसंकल्पां मत्स्यराजकुलस्त्रियः
 28 उत्तराम अपकृष्यैनाम आर्ताम आर्ततराः सवयम
     विराटं निहतं दृष्ट्वा करॊशन्ति विलपन्ति च
 29 दरॊणास्त्र शरसंकृत्तं शयानं रुधिरॊक्षितम
     विराटं वितुदन्त्य एते गृध्रगॊमायुवायसाः
 30 वितुद्यमानं विहगैर विराटम असितेक्षणाः
     न शक्नुवन्ति विवशा निवर्तयितुम आतुराः
 31 आसाम आतपतप्तानाम आयसेन च यॊषिताम
     शरमेण च विवर्णानां रूपाणां विगतं वपुः
 32 उत्तरं चाभिमन्युं च काम्बॊजं च सुदक्षिणम
     शिशून एतान हतान पश्य लक्ष्मणं च सुदर्शनम
     आयॊधन शिरॊमध्ये शयानं पश्य माधव
   1 [g]
      adhyardhaguṇam āhur yaṃ bale śaurye ca mādhava
      pitrā tvayā ca dāśārha dṛptaṃ siṃham ivotkaṭam
  2 yo bibheda camūm eko mama putrasya durbhidām
      sa bhūtvā mṛtyur anyeṣāṃ svayaṃ mṛtyuvaśaṃ gataḥ
  3 tasyopalakṣaye kṛṣṇa kārṣṇer amitatejasaḥ
      abhimanyor hatasyāpi prabhā naivopaśāmyati
  4 eṣā virāṭa duhitā snuṣā gāṇḍīvadhanvanaḥ
      ārtā bālā patiṃ vīraṃ śocyā śocaty aninditā
  5 tam eṣā hi samāsādya bhāryā bhartāram antike
      virāṭa duhitā kṛṣṇa pāṇinā parimārjati
  6 tasya vaktram upāghrāya saubhadrasya yaśasvinī
      vibuddhakamalākāraṃ kambuvṛttaśiro dharam
  7 kāmyarūpavatī caiṣā pariṣvajati bhāminī
      lajja mānā puraivainaṃ mādhvīka madamūrchitā
  8 tasya kṣatajasaṃdigdhaṃ jātarūpapariṣkṛtam
      vimucya kavacaṃ kṛṣṇa śarīram abhivīkṣate
  9 avekṣamāṇā taṃ bālā kṛṣṇa tvām abhibhāṣate
      ayaṃ te puṇḍarīkākṣa sadṛśākṣo nipātitaḥ
  10 bale vīrye ca sadṛśas tejasā caiva te 'nagha
     rūpeṇa ca tavātyarthaṃ śete bhuvi nipātitaḥ
 11 atyantasukumārasya rāṅka vājina śāyinaḥ
     kac cid adya śarīraṃ te bhūmau na paritapyate
 12 mātaṅgabhuja varṣmāṇau jyākpepa kaṭhina tvacau
     kāñcanāṅgadinau śeṣe nikṣipya vipulau bhujau
 13 vyāyamya bahudhā nūnaṃ sukhasuptaḥ śramād iva
     evaṃ vilapatīm ārtāṃ na hi mām abhibhāṣase
 14 āryām ārya subhadrāṃ tvam imāṃś ca tridaśopamān
     pitṝn māṃ caiva duḥkhārtāṃ vihāya kva gamiṣyasi
 15 tasya śoṇitasaṃdigdhān keśān unnāmya pāṇinā
     utsaṅge vaktram ādhāya jīvantam iva pṛcchati
     svasrīyaṃ vāsudevasya putraṃ gāṇḍīvadhanvanaḥ
 16 kathaṃ tvāṃ raṇamadhyasthaṃ jaghnur ete mahārathāḥ
     dhig astu krūra kartṝṃs tān kṛpa karṇajayadrathān
 17 droṇa drauṇāyanī cobhau yair asi vyasanī kṛtaḥ
     ratharṣabhāṇāṃ sarveṣāṃ katham āsīt tadā manaḥ
 18 bālaṃ tvāṃ parivāryaikaṃ mama duḥkhāya jaghnuṣām
     kathaṃ nu pāṇḍavānāṃ ca pāñcālānāṃ ca paśyatām
     tvaṃ vīra nidhanaṃ prāpto nāthavān sannanāthavat
 19 dṛṣṭvā bahubhir ākrande nihataṃ tvām anāthavat
     vīraḥ puruṣaśārdūlaḥ kathaṃ jīvati pāṇḍavaḥ
 20 na rājyalābho vipulaḥ śatrūṇāṃ vā parābhavaḥ
     prītaṃ dāsyati pārthānāṃ tvām ṛte puṣkarekṣaṇa
 21 tava śastrajitāṁl lokān dharmeṇa ca damena ca
     kṣipram anvāgamiṣyāmi tatra māṃ pratipālaya
 22 durmaraṃ punar aprāpte kāle bhavati kena cit
     yad ahaṃ tvāṃ raṇe dṛṣṭvā hataṃ jīvāmi durbhagā
 23 kām idānīṃ naravyāghra ślakṣṇayā smitayā girā
     pitṛloke sametyānyāṃ mām ivāmantrayiṣyasi
 24 nūnam apsarasāṃ svarge manāṃsi pramathiṣyasi
     parameṇa ca rūpeṇa girā ca smitapūrvayā
 25 prāpya puṇyakṛtāṁl lokān apsarobhiḥ sameyivān
     saubhadra viharan kāle smarethāḥ sukṛtāni me
 26 etāvān iha saṃvāso vihitas te mayā saha
     ṣaṇ māsān saptame māsi tvaṃ vīra nidhanaṃ gataḥ
 27 ity uktavacanām etām apakarṣanti duḥkhitām
     uttarāṃ moghasaṃkalpāṃ matsyarājakulastriyaḥ
 28 uttarām apakṛṣyainām ārtām ārtatarāḥ svayam
     virāṭaṃ nihataṃ dṛṣṭvā krośanti vilapanti ca
 29 droṇāstra śarasaṃkṛttaṃ śayānaṃ rudhirokṣitam
     virāṭaṃ vitudanty ete gṛdhragomāyuvāyasāḥ
 30 vitudyamānaṃ vihagair virāṭam asitekṣaṇāḥ
     na śaknuvanti vivaśā nivartayitum āturāḥ
 31 āsām ātapataptānām āyasena ca yoṣitām
     śrameṇa ca vivarṇānāṃ rūpāṇāṃ vigataṃ vapuḥ
 32 uttaraṃ cābhimanyuṃ ca kāmbojaṃ ca sudakṣiṇam
     śiśūn etān hatān paśya lakṣmaṇaṃ ca sudarśanam
     āyodhana śiromadhye śayānaṃ paśya mādhava

Book 11 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 11
Chapter 21

  1 [गान्धारी]
      एष वैकर्तनः शेते महेष्वासॊ महारथः
      जवलितानलवत संख्ये संशान्तः पार्थ तेजसा
  2 पश्य वैकर्तनं कर्णं निहत्यातिरथान बहून
      शॊणितौघपरीताङ्गं शयानं पतितं भुवि
  3 अमर्षी दीर्घरॊषश च महेष्वासॊ महारथः
      रणे विनिहतः शेते शूरॊ गाण्डीवधन्वना
  4 यं सम पाण्डव संत्रासान मम पुत्रा महारथाः
      परायुध्यन्त पुरस्कृत्य मातङ्गा इव यूथपम
  5 शार्दूलम इव सिंहेन समरे सव्यसाचिना
      मातङ्गम इव मत्तेन मातङ्गेन निपातितम
  6 समेताः पुरुषव्याघ्र निहतं शूरम आहवे
      परकीर्णमूर्धजाः पत्न्यॊ रुदत्यः पर्युपासते
  7 उद्विग्नः सततं यस्माद धर्मराजॊ युधिष्ठिरः
      तरयॊदश समा निद्रां चिन्तयन्न नाध्यगच्छत
  8 अनाधृष्यः परैर युद्धे शत्रुभिर मघवान इव
      युगान्ताग्निर इवार्चिष्मान हिमवान इव च सथिरः
  9 स भूत्वा शरणं वीरॊ धार्तराष्ट्रस्य माधव
      भूमौ विनिहतः शेते वातरुग्ण इव दरुमः
  10 पश्य कर्णस्य पत्नीं तवं वृषसेनस्य मातरम
     लालप्यमानाः करुणं रुदतीं पतितां भुवि
 11 आचार्य शापॊ ऽनुगतॊ धरुवं तवां; यद अग्रसच चक्रम इयं धरा ते
     ततः शरेणापहृतं शिरस ते; धनंजयेनाहवे शत्रुमध्ये
 12 अहॊ धिग एषा पतिता विसंज्ञा; समीक्ष्य जाम्बूनदबद्धनिष्कम
     कर्णं महाबाहुम अदीनसत्त्वं; सुषेण माता रुदती भृशार्ता
 13 अल्पावशेषॊ हि कृतॊ महात्मा; शरीरभक्षैः परिभक्षयद्भिः
     दरष्टुं न संप्रीति करः शशीव; कृष्णश्य पक्षस्य चतुर्दशाहे
 14 सावर्तमाना पतिता पृथिव्याम; उत्थाय दीना पुनर एव चैषा
     कर्णस्य वक्त्रं परिजिघ्रमाणा; रॊरूयते पुत्रवधाभितप्ता
   1 [gāndhārī]
      eṣa vaikartanaḥ śete maheṣvāso mahārathaḥ
      jvalitānalavat saṃkhye saṃśāntaḥ pārtha tejasā
  2 paśya vaikartanaṃ karṇaṃ nihatyātirathān bahūn
      śoṇitaughaparītāṅgaṃ śayānaṃ patitaṃ bhuvi
  3 amarṣī dīrgharoṣaś ca maheṣvāso mahārathaḥ
      raṇe vinihataḥ śete śūro gāṇḍīvadhanvanā
  4 yaṃ sma pāṇḍava saṃtrāsān mama putrā mahārathāḥ
      prāyudhyanta puraskṛtya mātaṅgā iva yūthapam
  5 śārdūlam iva siṃhena samare savyasācinā
      mātaṅgam iva mattena mātaṅgena nipātitam
  6 sametāḥ puruṣavyāghra nihataṃ śūram āhave
      prakīrṇamūrdhajāḥ patnyo rudatyaḥ paryupāsate
  7 udvignaḥ satataṃ yasmād dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ
      trayodaśa samā nidrāṃ cintayann nādhyagacchata
  8 anādhṛṣyaḥ parair yuddhe śatrubhir maghavān iva
      yugāntāgnir ivārciṣmān himavān iva ca sthiraḥ
  9 sa bhūtvā śaraṇaṃ vīro dhārtarāṣṭrasya mādhava
      bhūmau vinihataḥ śete vātarugṇa iva drumaḥ
  10 paśya karṇasya patnīṃ tvaṃ vṛṣasenasya mātaram
     lālapyamānāḥ karuṇaṃ rudatīṃ patitāṃ bhuvi
 11 ācārya śāpo 'nugato dhruvaṃ tvāṃ; yad agrasac cakram iyaṃ dharā te
     tataḥ śareṇāpahṛtaṃ śiras te; dhanaṃjayenāhave śatrumadhye
 12 aho dhig eṣā patitā visaṃjñā; samīkṣya jāmbūnadabaddhaniṣkam
     karṇaṃ mahābāhum adīnasattvaṃ; suṣeṇa mātā rudatī bhṛśārtā
 13 alpāvaśeṣo hi kṛto mahātmā; śarīrabhakṣaiḥ paribhakṣayadbhiḥ
     draṣṭuṃ na saṃprīti karaḥ śaśīva; kṛṣṇaśya pakṣasya caturdaśāhe
 14 sāvartamānā patitā pṛthivyām; utthāya dīnā punar eva caiṣā
     karṇasya vaktraṃ parijighramāṇā; rorūyate putravadhābhitaptā

Book 11 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 11
Chapter 22

  1 [ग]
      आवन्त्यं भीमसेनेन भक्षयन्ति निपातितम
      गृध्रगॊमायवः शूरं बहु बन्धुम अबन्धुवत
  2 तं पश्य कदनं कृत्वा शत्रूणां मधुसूदन
      शयानं वीरशयने रुधिरेण समुक्षितम
  3 तं सृगालाश च कङ्काश च करव्यादाश च पृथग्विधाः
      तेन तेन विकर्षन्ति पश्य कालस्य पर्ययम
  4 शयानं वीरशयने वीरम आक्रन्द सारिणम
      आवन्त्यम अभितॊ नार्यॊ रुदत्यः पर्युपासते
  5 परातिपीयं महेष्वासं हतं भल्लेन बाह्लिकम
      परसुप्तम इव शार्दूलं पश्य कृष्ण मनस्विनम
  6 अतीव मुखवर्णॊ ऽसय निहतस्यापि शॊभते
      सॊमस्येवाभिपूर्णस्य पौर्णमास्यां समुद्यतः
  7 पुत्रशॊकाभितप्तेन परतिज्ञां परिरक्षता
      पाकशासनिना संख्ये वार्द्ध कषत्रिर निपातितः
  8 एकादश चमूर जित्वा रक्ष्यमाणं महात्मना
      सत्यं चिकीर्षता पश्य हतम एनं जयद्रथम
  9 सिन्धुसौवीरभर्तारं दर्पपूर्णं मनस्विनम
      भक्षयन्ति शिवा गृध्रा जनार्दन जयद्रथम
  10 संरक्ष्यमाणं भार्याभिर अनुरक्ताभिर अच्युत
     भषन्तॊ वयपकर्षन्ति गहनं निम्नम अन्तिकात
 11 तम एताः पर्युपासन्ते रक्षमाणा महाभुजम
     सिन्धुसौवीरगान्धारकाम्बॊजयवनस्त्रियः
 12 यदा कृष्णाम उपादाय पराद्रवत केकयैः सह
     तदैव वध्यः पाण्डूनां जनार्दन जयद्रथ
 13 दुःशलां मानयद्भिस तु यदा मुक्तॊ जयद्रथः
     कथम अद्य न तां कृष्ण मानयन्ति सम ते पुनः
 14 सैषा मम सुता बाला विलपन्ती सुदुःखिता
     परमापयति चात्मानम आक्रॊशति च पाण्डवान
 15 किं नु दुःखतरं कृष्ण परं मम भविष्यति
     यत सुता विधवा बाला सनुषाश च निहतेश्वराः
 16 अहॊ धिग दुःशलां पश्य वीतशॊकभयाम इव
     शिरॊ भर्तुर अनासाद्य धावमानाम इतस ततः
 17 वारयाम आस यः सर्वान पाण्डवान पुत्रगृद्धिनः
     स हत्वा विपुलाः सेनाः सवयं मृत्युवशं गतः
 18 तं मत्तम इव मातङ्गं वीरं परमदुर्जयम
     परिवार्य रुदन्त्य एताः सत्रियश चन्द्रॊपमाननाः
   1 [g]
      āvantyaṃ bhīmasenena bhakṣayanti nipātitam
      gṛdhragomāyavaḥ śūraṃ bahu bandhum abandhuvat
  2 taṃ paśya kadanaṃ kṛtvā śatrūṇāṃ madhusūdana
      śayānaṃ vīraśayane rudhireṇa samukṣitam
  3 taṃ sṛgālāś ca kaṅkāś ca kravyādāś ca pṛthagvidhāḥ
      tena tena vikarṣanti paśya kālasya paryayam
  4 śayānaṃ vīraśayane vīram ākranda sāriṇam
      āvantyam abhito nāryo rudatyaḥ paryupāsate
  5 prātipīyaṃ maheṣvāsaṃ hataṃ bhallena bāhlikam
      prasuptam iva śārdūlaṃ paśya kṛṣṇa manasvinam
  6 atīva mukhavarṇo 'sya nihatasyāpi śobhate
      somasyevābhipūrṇasya paurṇamāsyāṃ samudyataḥ
  7 putraśokābhitaptena pratijñāṃ parirakṣatā
      pākaśāsaninā saṃkhye vārddha kṣatrir nipātitaḥ
  8 ekādaśa camūr jitvā rakṣyamāṇaṃ mahātmanā
      satyaṃ cikīrṣatā paśya hatam enaṃ jayadratham
  9 sindhusauvīrabhartāraṃ darpapūrṇaṃ manasvinam
      bhakṣayanti śivā gṛdhrā janārdana jayadratham
  10 saṃrakṣyamāṇaṃ bhāryābhir anuraktābhir acyuta
     bhaṣanto vyapakarṣanti gahanaṃ nimnam antikāt
 11 tam etāḥ paryupāsante rakṣamāṇā mahābhujam
     sindhusauvīragāndhārakāmbojayavanastriyaḥ
 12 yadā kṛṣṇām upādāya prādravat kekayaiḥ saha
     tadaiva vadhyaḥ pāṇḍūnāṃ janārdana jayadratha
 13 duḥśalāṃ mānayadbhis tu yadā mukto jayadrathaḥ
     katham adya na tāṃ kṛṣṇa mānayanti sma te punaḥ
 14 saiṣā mama sutā bālā vilapantī suduḥkhitā
     pramāpayati cātmānam ākrośati ca pāṇḍavān
 15 kiṃ nu duḥkhataraṃ kṛṣṇa paraṃ mama bhaviṣyati
     yat sutā vidhavā bālā snuṣāś ca nihateśvarāḥ
 16 aho dhig duḥśalāṃ paśya vītaśokabhayām iva
     śiro bhartur anāsādya dhāvamānām itas tataḥ
 17 vārayām āsa yaḥ sarvān pāṇḍavān putragṛddhinaḥ
     sa hatvā vipulāḥ senāḥ svayaṃ mṛtyuvaśaṃ gataḥ
 18 taṃ mattam iva mātaṅgaṃ vīraṃ paramadurjayam
     parivārya rudanty etāḥ striyaś candropamānanāḥ

Book 11 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 11
Chapter 23

  1 [ग]
      एष शल्यॊ हतः शेते साक्षान नकुल मातुलः
      धर्मज्ञेन सता तात धर्मराजेन संयुगे
  2 यस तवया सपर्धते नित्यं सर्वत्र पुरुषर्षभ
      स एष निहतः शेते मद्रराजॊ महारथः
  3 येन संगृह्णता तात रथम आधिरथेर युधि
      जवार्थं पाण्डुपुत्राणां तथा तेजॊवधः कृतः
  4 अहॊ धिक पश्य शल्यस्य पूर्णचन्द्र सुदर्शनम
      मुखं पद्मपलाशाक्षं वडैर आदष्टम अव्रणम
  5 एषा चामीकराभस्य तप्तकाञ्चनस परभा
      आस्याद विनिःसृता जिह्वा भक्ष्यते कृष्णपक्षिभिः
  6 युधिष्ठिरेण निहतं शल्यं समितिशॊभनम
      रुदन्त्यः पर्युपासन्ते मद्रराजकुलस्त्रियः
  7 एताः सुसूक्ष्म वसना मद्रराजं नरर्षभम
      करॊशन्त्य अभिसमासाद्य कषत्रियाः कषत्रियर्षभम
  8 शल्यं निपतितं नार्यः परिवार्याभितः सथिताः
      वाशिता गृष्टयः पङ्के परिमग्नम इवर्षभम
  9 शल्यं शरणदं शूरं पश्यैनं रथसत्तमम
      शयानं वीरशयने शरैर विशकलीकृतम
  10 एष शैलालयॊ राजा भगदत्तः परतापवान
     गजाङ्कुश धरः शरेष्ठः शेते भुवि निपातितः
 11 यस्य रुक्ममयी माला शिरस्य एषा विराजते
     शवापदैर भक्ष्यमाणस्य शॊभयन्तीव मूर्धजान
 12 एतेन किल पार्थस्य युद्धम आसीत सुदारुणम
     लॊमहर्षणम अत्युग्रं शक्रस्य बलिना यथा
 13 यॊधयित्वा महाबाहुर एष पार्थं धनंजयम
     संशयं गमयित्वा च कुन्तीपुत्रेण पातितः
 14 यस्य नास्ति समॊ लॊके शौर्ये वीर्ये च कश चन
     स एष निहतः शेते भीष्मॊ भीष्मकृद आहवे
 15 पश्य शांतनवं कृष्ण शयानं सूर्यवर्चसम
     युगान्त इव कालेन पातितं सूर्यम अम्बरात
 16 एष तप्त्वा रणे शत्रूञ शस्त्रतापेन वीर्यवान
     नरसूर्यॊ ऽसतम अभ्येति सूर्यॊ ऽसतम इव केशव
 17 शरतल्पगतं वीरं धर्मे देवापिना समम
     शयानं वीरशयने पश्य शूर निषेविते
 18 कर्णिनालीकनाराचैर आस्तीर्य शयनॊत्तमम
     आविश्य शेते भगवान सकन्दः शरवणं यथा
 19 अतूल पूर्णं गाङ्गेयस तरिभिर बाणैः समन्वितम
     उपधायॊपधानाग्र्यं दत्तं गाण्डीवधन्वना
 20 पालयानः पितुः शास्त्रम ऊर्ध्वरेता महायशाः
     एष शांतनवः शेते माधवाप्रतिमॊ युधि
 21 धर्मात्मा तात धर्मज्ञः पारम्पर्येण निर्णये
     अमर्त्य इव मर्त्यः सन्न एष पराणान अधारयत
 22 नास्ति युद्धे कृती कश चिन न विद्वान न पराक्रमी
     यत्र शांतनवॊ भीष्मः शेते ऽदय निहतः परैः
 23 सवयम एतेन शूरेण पृच्छ्यमानेन पाण्डवैः
     धर्मज्ञेनाहवे मृत्युर आख्यातः सत्यवादिना
 24 परनष्टः कुरुवंशश च पुनर येन समुद्धृतः
     स गतः कुरुभिः सार्धं महाबुद्धिः पराभवम
 25 धर्मेषु कुरवः कं नु परिप्रक्ष्यन्ति माधव
     गते देवव्रते सवर्गं देवकल्पे नरर्षभे
 26 अर्जुनस्य विनेतारम आचार्यं सात्यकेस तथा
     तं पश्य पतितं दरॊणं कुरूणां गुरु सत्तमम
 27 अस्त्रं चतुर्विधं वेद यथैव तरिदशेश्वरः
     भार्गवॊ वा महावीर्यस तथा दरॊणॊ ऽपि माधव
 28 यस्य परसादाद बीभत्सुः पाण्डवः कर्म दुष्करम
     चकार स हतः शेते नैनम अस्त्राण्य अपालयन
 29 यं पुरॊधाय कुरव आह्वयन्ति सम पाण्डवान
     सॊ ऽयं शस्त्रभृतां शरेष्ठॊ दरॊणः शस्त्रैः पृथक कृतः
 30 यस्य निर्दहतः सेनां गतिर अग्नेर इवाभवत
     स भूमौ निहतः शेते शान्तार्चिर इव पावकः
 31 धनुर मुष्टिर अशीर्णश च हस्तावापश च माधव
     दरॊणस्य निहतस्यापि दृश्यते जीवतॊ यथा
 32 वेदा यस्माच च चत्वारः सर्वास्त्राणि च केशव
     अनपेतानि वै शूराद यथैवादौ परजापतेः
 33 बन्दनार्हाव इमौ तस्य बन्दिभिर वन्दितौ शुभौ
     गॊमायवॊ विकर्षन्ति पादौ शिष्यशतार्चितौ
 34 दरॊणं दरुपदपुत्रेण निहतं मधुसूदन
     कृपी कृपणम अन्वास्ते दुःखॊपहत चेतना
 35 तां पश्य रुदतीम आर्तां मुखकेशीम अधॊमुखीम
     हतं पतिम उपासन्तीं दरॊणं शस्त्रभृतां वरम
 36 बाणैर भिन्नतनु तराणं धृष्टद्युम्नेन केशव
     उपास्ते वै मृधे दरॊणं जटिला बरह्मचारिणी
 37 परेतकृत्ये च यतते कृपी कृपणम आतुरा
     हतस्य समरे भर्तुः सुकुमारी यशस्विनी
 38 अग्नीन आहृत्य विधिवच चितां परज्वाल्य सर्वशः
     दरॊणम आधाय गायन्ति तरीणि सामानि सामगाः
 39 किरन्ति च चिताम एते जटिला बरह्मचारिणः
     धनुर्भिः शक्तिभिश चैव रथनीदैश च माधव
 40 शस्त्रैश च विविधैर अन्यैर धक्ष्यन्ते भूरि तेजसम
     त एते दरॊणम आधाय शंसन्ति च रुदन्ति च
 41 सामभिस तरिभिर अन्तःस्थैर अनुशंसन्ति चापरे
     अग्नाव अग्निम इवाधाय दरॊणं हुत्वा हुताशने
 42 गच्छन्त्य अभिमुखा गङ्गां दरॊणशिष्या दविजातयः
     अपसव्यां चितिं कृत्वा पुरस्कृत्य कृपीं तदा
   1 [g]
      eṣa śalyo hataḥ śete sākṣān nakula mātulaḥ
      dharmajñena satā tāta dharmarājena saṃyuge
  2 yas tvayā spardhate nityaṃ sarvatra puruṣarṣabha
      sa eṣa nihataḥ śete madrarājo mahārathaḥ
  3 yena saṃgṛhṇatā tāta ratham ādhirather yudhi
      javārthaṃ pāṇḍuputrāṇāṃ tathā tejovadhaḥ kṛtaḥ
  4 aho dhik paśya śalyasya pūrṇacandra sudarśanam
      mukhaṃ padmapalāśākṣaṃ vaḍair ādaṣṭam avraṇam
  5 eṣā cāmīkarābhasya taptakāñcanasa prabhā
      āsyād viniḥsṛtā jihvā bhakṣyate kṛṣṇapakṣibhiḥ
  6 yudhiṣṭhireṇa nihataṃ śalyaṃ samitiśobhanam
      rudantyaḥ paryupāsante madrarājakulastriyaḥ
  7 etāḥ susūkṣma vasanā madrarājaṃ nararṣabham
      krośanty abhisamāsādya kṣatriyāḥ kṣatriyarṣabham
  8 śalyaṃ nipatitaṃ nāryaḥ parivāryābhitaḥ sthitāḥ
      vāśitā gṛṣṭayaḥ paṅke parimagnam ivarṣabham
  9 śalyaṃ śaraṇadaṃ śūraṃ paśyainaṃ rathasattamam
      śayānaṃ vīraśayane śarair viśakalīkṛtam
  10 eṣa śailālayo rājā bhagadattaḥ pratāpavān
     gajāṅkuśa dharaḥ śreṣṭhaḥ śete bhuvi nipātitaḥ
 11 yasya rukmamayī mālā śirasy eṣā virājate
     śvāpadair bhakṣyamāṇasya śobhayantīva mūrdhajān
 12 etena kila pārthasya yuddham āsīt sudāruṇam
     lomaharṣaṇam atyugraṃ śakrasya balinā yathā
 13 yodhayitvā mahābāhur eṣa pārthaṃ dhanaṃjayam
     saṃśayaṃ gamayitvā ca kuntīputreṇa pātitaḥ
 14 yasya nāsti samo loke śaurye vīrye ca kaś cana
     sa eṣa nihataḥ śete bhīṣmo bhīṣmakṛd āhave
 15 paśya śāṃtanavaṃ kṛṣṇa śayānaṃ sūryavarcasam
     yugānta iva kālena pātitaṃ sūryam ambarāt
 16 eṣa taptvā raṇe śatrūñ śastratāpena vīryavān
     narasūryo 'stam abhyeti sūryo 'stam iva keśava
 17 śaratalpagataṃ vīraṃ dharme devāpinā samam
     śayānaṃ vīraśayane paśya śūra niṣevite
 18 karṇinālīkanārācair āstīrya śayanottamam
     āviśya śete bhagavān skandaḥ śaravaṇaṃ yathā
 19 atūla pūrṇaṃ gāṅgeyas tribhir bāṇaiḥ samanvitam
     upadhāyopadhānāgryaṃ dattaṃ gāṇḍīvadhanvanā
 20 pālayānaḥ pituḥ śāstram ūrdhvaretā mahāyaśāḥ
     eṣa śāṃtanavaḥ śete mādhavāpratimo yudhi
 21 dharmātmā tāta dharmajñaḥ pāramparyeṇa nirṇaye
     amartya iva martyaḥ sann eṣa prāṇān adhārayat
 22 nāsti yuddhe kṛtī kaś cin na vidvān na parākramī
     yatra śāṃtanavo bhīṣmaḥ śete 'dya nihataḥ paraiḥ
 23 svayam etena śūreṇa pṛcchyamānena pāṇḍavaiḥ
     dharmajñenāhave mṛtyur ākhyātaḥ satyavādinā
 24 pranaṣṭaḥ kuruvaṃśaś ca punar yena samuddhṛtaḥ
     sa gataḥ kurubhiḥ sārdhaṃ mahābuddhiḥ parābhavam
 25 dharmeṣu kuravaḥ kaṃ nu pariprakṣyanti mādhava
     gate devavrate svargaṃ devakalpe nararṣabhe
 26 arjunasya vinetāram ācāryaṃ sātyakes tathā
     taṃ paśya patitaṃ droṇaṃ kurūṇāṃ guru sattamam
 27 astraṃ caturvidhaṃ veda yathaiva tridaśeśvaraḥ
     bhārgavo vā mahāvīryas tathā droṇo 'pi mādhava
 28 yasya prasādād bībhatsuḥ pāṇḍavaḥ karma duṣkaram
     cakāra sa hataḥ śete nainam astrāṇy apālayan
 29 yaṃ purodhāya kurava āhvayanti sma pāṇḍavān
     so 'yaṃ śastrabhṛtāṃ śreṣṭho droṇaḥ śastraiḥ pṛthak kṛtaḥ
 30 yasya nirdahataḥ senāṃ gatir agner ivābhavat
     sa bhūmau nihataḥ śete śāntārcir iva pāvakaḥ
 31 dhanur muṣṭir aśīrṇaś ca hastāvāpaś ca mādhava
     droṇasya nihatasyāpi dṛśyate jīvato yathā
 32 vedā yasmāc ca catvāraḥ sarvāstrāṇi ca keśava
     anapetāni vai śūrād yathaivādau prajāpateḥ
 33 bandanārhāv imau tasya bandibhir vanditau śubhau
     gomāyavo vikarṣanti pādau śiṣyaśatārcitau
 34 droṇaṃ drupadaputreṇa nihataṃ madhusūdana
     kṛpī kṛpaṇam anvāste duḥkhopahata cetanā
 35 tāṃ paśya rudatīm ārtāṃ mukhakeśīm adhomukhīm
     hataṃ patim upāsantīṃ droṇaṃ śastrabhṛtāṃ varam
 36 bāṇair bhinnatanu trāṇaṃ dhṛṣṭadyumnena keśava
     upāste vai mṛdhe droṇaṃ jaṭilā brahmacāriṇī
 37 pretakṛtye ca yatate kṛpī kṛpaṇam āturā
     hatasya samare bhartuḥ sukumārī yaśasvinī
 38 agnīn āhṛtya vidhivac citāṃ prajvālya sarvaśaḥ
     droṇam ādhāya gāyanti trīṇi sāmāni sāmagāḥ
 39 kiranti ca citām ete jaṭilā brahmacāriṇaḥ
     dhanurbhiḥ śaktibhiś caiva rathanīdaiś ca mādhava
 40 śastraiś ca vividhair anyair dhakṣyante bhūri tejasam
     ta ete droṇam ādhāya śaṃsanti ca rudanti ca
 41 sāmabhis tribhir antaḥsthair anuśaṃsanti cāpare
     agnāv agnim ivādhāya droṇaṃ hutvā hutāśane
 42 gacchanty abhimukhā gaṅgāṃ droṇaśiṣyā dvijātayaḥ
     apasavyāṃ citiṃ kṛtvā puraskṛtya kṛpīṃ tadā

Book 11 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 11
Chapter 24

  1 [ग]
      सॊमदत्तसुतं पश्य युयुधानेन पातितम
      वितुद्यमानं विहगैर बहुभिर माधवान्तिके
  2 पुत्रशॊकाभिसंतप्तः सॊमदत्तॊ जनार्दन
      युयुधानं महेष्वासं गर्हयन्न इव दृश्यते
  3 असौ तु भूरिश्रवसॊ माता शॊकपरिप्लुता
      आश्वासयति भर्तारं सॊमदत्तम अनिन्दिता
  4 दिष्ट्या नेदं महाराज दारुणं भरतक्षयम
      कुरु संक्रन्दनं घॊरं युगान्तम अनुपश्यसि
  5 दिष्ट्या यूपध्वजं वीरं पुत्रं भूरिसहस्रदम
      अनेकक्रतुयज्वानां निहतं नाद्य पश्यसि
  6 दिष्ट्या सनुषाणाम आक्रन्दे घॊरं विलपितं बहु
      न शृणॊषि महाराज सारसीनाम इवार्णवे
  7 एकवस्त्रानुसंवीताः परकीर्णासित मूर्धजाः
      सनुषास ते परिधावन्ति हतापत्या हतेश्वराः
  8 शवापदैर भक्ष्यमाणं तवम अहॊ दिष्ट्या न पश्यसि
      छिन्नबाहुं नरव्याघ्रम अर्जुनेन निपातितम
  9 शलं विनिहतं संख्ये भूरिश्रवसम एव च
      सनुषाश च विधवाः सर्वा दिष्ट्या नाद्येह पश्यसि
  10 दिष्ट्या तत काञ्चनं छत्रं यूपकेतॊर महात्मनः
     विनिकीर्णं रथॊपस्थे सौमदत्तेर न पश्यसि
 11 अमूस तु भूरिश्रवसॊ भार्याः सात्यकिना हतम
     परिवार्यानुशॊचन्ति भर्तारम असितेक्षणाः
 12 एता विलप्य बहुलं भर्तृशॊकेन कर्शिताः
     पतन्त्य अभिमुखा भूमौ कृपणं बत केशव
 13 बीभत्सुर अतिबीभत्सं कर्मेदम अकरॊत कथम
     परमत्तस्य यद अच्छैत्सीद बाहुं शूरस्य यज्वनः
 14 ततः पापतरं कर्मकृतवान अपि सात्यकिः
     यस्मात परायॊपविष्टस्य पराहार्षीत संशितात्मनः
 15 एकॊ दवाभ्यां हतः शेषे तवम अधर्मेण धार्मिकः
     इति यूपध्वजस्यैताः सत्रियः करॊशन्ति माधव
 16 भार्या यूपध्वजस्यैषा करसंमितमध्यमा
     कृत्वॊत्सङ्गे भुजं भर्तुः कृपणं पर्यदेवयत
 17 अयं स रशनॊत्कर्षी पीनस्तन विमर्दनः
     नाभ्यूरुजघनस्पर्शी नीवी विस्रंसनः करः
 18 वासुदेवस्य सांनिध्ये पार्थेनाक्लिष्ट कर्मणा
     युध्यतः समरे ऽनयेन परमत्तस्य निपातितः
 19 किं नु वक्ष्यसि संसत्सु कथासु च जनार्दन
     अर्जुनस्य महत कर्म सवयं वा स किरीटवान
 20 इत्य एवं गर्हयित्वैषा तूष्टीम आस्ते वराङ्गना
     ताम एताम अनुशॊचन्ति सपत्न्यः सवाम इव सनुषाम
 21 गान्धारराजः शकुनिर बलवान सत्यविक्रमः
     निहतः सहदेवेन भागिनेयेन मातुलः
 22 यः पुरा हेमदण्डाभ्यां वयजनाभ्यां सम वीज्यते
     स एष पक्षिभिः पक्षैः शयान उपवीज्यते
 23 यः सम रूपाणि कुरुते शतशॊ ऽथ सहस्रशः
     तस्य मायाविनॊ माया दग्धाः पाण्डव तेजसा
 24 मायया निकृतिप्रज्ञॊ जितवान यॊ युधिष्ठिरम
     सभायां विपुलं राज्यं स पुनर जीवितं जितः
 25 शकुन्ताः शकुनिं कृष्ण समन्तात पर्युपासते
     कितवं मम पुत्राणां विनाशायॊपशिक्षितम
 26 एतेनैतन महद वैरं परसक्तं पाण्डवैः सह
     वधाय मम पुत्राणाम आत्मनः सगणस्य च
 27 यथैव मम पुत्राणां लॊकाः शस्त्रजिताः परभॊ
     एवम अस्यापि दुर्बुद्धेर लॊकाः शस्त्रेण वै जिताः
 28 कथं च नायं तत्रापि पुत्रान मे भरातृभिः सह
     विरॊधयेद ऋजु परज्ञान अनृजुर मधुसूदन
   1 [g]
      somadattasutaṃ paśya yuyudhānena pātitam
      vitudyamānaṃ vihagair bahubhir mādhavāntike
  2 putraśokābhisaṃtaptaḥ somadatto janārdana
      yuyudhānaṃ maheṣvāsaṃ garhayann iva dṛśyate
  3 asau tu bhūriśravaso mātā śokapariplutā
      āśvāsayati bhartāraṃ somadattam aninditā
  4 diṣṭyā nedaṃ mahārāja dāruṇaṃ bharatakṣayam
      kuru saṃkrandanaṃ ghoraṃ yugāntam anupaśyasi
  5 diṣṭyā yūpadhvajaṃ vīraṃ putraṃ bhūrisahasradam
      anekakratuyajvānāṃ nihataṃ nādya paśyasi
  6 diṣṭyā snuṣāṇām ākrande ghoraṃ vilapitaṃ bahu
      na śṛṇoṣi mahārāja sārasīnām ivārṇave
  7 ekavastrānusaṃvītāḥ prakīrṇāsita mūrdhajāḥ
      snuṣās te paridhāvanti hatāpatyā hateśvarāḥ
  8 śvāpadair bhakṣyamāṇaṃ tvam aho diṣṭyā na paśyasi
      chinnabāhuṃ naravyāghram arjunena nipātitam
  9 śalaṃ vinihataṃ saṃkhye bhūriśravasam eva ca
      snuṣāś ca vidhavāḥ sarvā diṣṭyā nādyeha paśyasi
  10 diṣṭyā tat kāñcanaṃ chatraṃ yūpaketor mahātmanaḥ
     vinikīrṇaṃ rathopasthe saumadatter na paśyasi
 11 amūs tu bhūriśravaso bhāryāḥ sātyakinā hatam
     parivāryānuśocanti bhartāram asitekṣaṇāḥ
 12 etā vilapya bahulaṃ bhartṛśokena karśitāḥ
     patanty abhimukhā bhūmau kṛpaṇaṃ bata keśava
 13 bībhatsur atibībhatsaṃ karmedam akarot katham
     pramattasya yad acchaitsīd bāhuṃ śūrasya yajvanaḥ
 14 tataḥ pāpataraṃ karmakṛtavān api sātyakiḥ
     yasmāt prāyopaviṣṭasya prāhārṣīt saṃśitātmanaḥ
 15 eko dvābhyāṃ hataḥ śeṣe tvam adharmeṇa dhārmikaḥ
     iti yūpadhvajasyaitāḥ striyaḥ krośanti mādhava
 16 bhāryā yūpadhvajasyaiṣā karasaṃmitamadhyamā
     kṛtvotsaṅge bhujaṃ bhartuḥ kṛpaṇaṃ paryadevayat
 17 ayaṃ sa raśanotkarṣī pīnastana vimardanaḥ
     nābhyūrujaghanasparśī nīvī visraṃsanaḥ karaḥ
 18 vāsudevasya sāṃnidhye pārthenākliṣṭa karmaṇā
     yudhyataḥ samare 'nyena pramattasya nipātitaḥ
 19 kiṃ nu vakṣyasi saṃsatsu kathāsu ca janārdana
     arjunasya mahat karma svayaṃ vā sa kirīṭavān
 20 ity evaṃ garhayitvaiṣā tūṣṭīm āste varāṅganā
     tām etām anuśocanti sapatnyaḥ svām iva snuṣām
 21 gāndhārarājaḥ śakunir balavān satyavikramaḥ
     nihataḥ sahadevena bhāgineyena mātulaḥ
 22 yaḥ purā hemadaṇḍābhyāṃ vyajanābhyāṃ sma vījyate
     sa eṣa pakṣibhiḥ pakṣaiḥ śayāna upavījyate
 23 yaḥ sma rūpāṇi kurute śataśo 'tha sahasraśaḥ
     tasya māyāvino māyā dagdhāḥ pāṇḍava tejasā
 24 māyayā nikṛtiprajño jitavān yo yudhiṣṭhiram
     sabhāyāṃ vipulaṃ rājyaṃ sa punar jīvitaṃ jitaḥ
 25 śakuntāḥ śakuniṃ kṛṣṇa samantāt paryupāsate
     kitavaṃ mama putrāṇāṃ vināśāyopaśikṣitam
 26 etenaitan mahad vairaṃ prasaktaṃ pāṇḍavaiḥ saha
     vadhāya mama putrāṇām ātmanaḥ sagaṇasya ca
 27 yathaiva mama putrāṇāṃ lokāḥ śastrajitāḥ prabho
     evam asyāpi durbuddher lokāḥ śastreṇa vai jitāḥ
 28 kathaṃ ca nāyaṃ tatrāpi putrān me bhrātṛbhiḥ saha
     virodhayed ṛju prajñān anṛjur madhusūdana

Book 11 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 11
Chapter 25

  1 [ग]
      काम्बॊजं पश्य दुर्धर्षं काम्बॊजास्तरणॊचितम
      शयानम ऋषभस्कन्धं हतं पांसुशु माधव
  2 यस्य कषतजसंदिग्धौ बाहू चन्दनरूषितौ
      अवेक्ष्य कृपणं भार्या विलपत्य अतिदुःखिता
  3 इमौ तौ परिघप्रख्यौ बाहू शुभतलाङ्गुली
      ययॊर विवरम आपन्नां न रतिर मां पुराजहत
  4 कां गतिं नु गमिष्यामि तवया हीना जनेश्वर
      दूरबन्धुर नाथेव अतीव मधुरस्वरा
  5 आतपे कलाम्यमानानां विविधानाम इव सरजाम
      कलान्तानाम अपि नारीणां न शरीर जहति वै तनुम
  6 शयानम अभितः शूरं कालिङ्गं मधुसूदन
      पश्य दीप्ताङ्गद युगप्रतिबद्ध महाभुजम
  7 मागधानाम अधिपतिं जयत्सेनं जनार्दन
      परिवार्य पररुदिता मागध्यः पश्य यॊषितः
  8 आसाम आयतनेत्राणां सुस्वराणां जनार्दन
      मनः शरुतिहरॊ नादॊ मनॊ मॊहयतीव मे
  9 परकीर्णसर्वाभरणा रुदन्त्यः शॊककर्शिताः
      सवास्तीर्णशयनॊपेता मागध्यः शेरते भुवि
  10 कॊसलानाम अधिपतिं राजपुत्रं बृहद्बलम
     भर्तारं परिवार्यैताः पृथक पररुदिताः सत्रियः
 11 अस्य गात्रगतान बाणान कार्ष्णि बाहुबलार्पितान
     उद्धरन्त्य असुखाविष्टा मूर्छमानाः पुनः पुनः
 12 आसां सर्वानवद्यानाम आतपेन परिश्रमात
     परम्लान नलिनाभानि भान्ति वक्त्राणि माधव
 13 दरॊणेन निहताः शूराः शेरते रुचिराङ्गदाः
     दरॊणेनाभिमुखाः सर्वे भरातरः पञ्च केलयाः
 14 तप्तकाञ्चनवर्माणस ताम्रध्वजरथस्रजः
     भासयन्ति महीं भासा जवलिता इव पावकाः
 15 दरॊणेन दरुपदं संख्ये पश्य माधव पातितम
     महाद्विपम इवारण्ये सिंहेन महता हतम
 16 पाञ्चालराज्ञॊ विपुलं पुण्डरीकाक्ष पाण्डुरम
     आतपत्रं समाभाति शरदीव दिवाकरः
 17 एतास तु दरुपदं वृद्धं सनुषा भार्याश च दुःखिताः
     दग्ध्वा गच्छन्ति पाञ्चाल्यं राजानम अपसव्यतः
 18 धृष्टकेतुं महेष्वासं चेदिपुंगवम अङ्गनाः
     दरॊणेन निहतं शूरं हरन्ति हृतचेतसः
 19 दरॊणास्त्रम अभिहत्यैष विमर्दे मधुसूदन
     महेष्वासॊ हतः शेते नद्या हृत इव दरुमः
 20 एष चेदिपतिः शूरॊ धृष्टकेतुर महारथः
     शेते विनिहतः संख्ये हत्वा शत्रून सहस्रशः
 21 वितुद्यमानं विहगैस तं भार्याः परत्युपस्थिताः
     चेदिराजं हृषीकेशहतं सबलबान्धवम
 22 दाशार्ही पुत्रजं वीरं शयानं सत्यविक्रमम
     आरॊप्याङ्के रुदन्त्य एताश चेदिराजवराङ्गनाः
 23 अस्य पुत्रं हृषीकेशसुवक्त्रं चारुकुण्डलम
     दरॊणेन समरे पश्य निकृत्तं बहुधा शरैः
 24 पितरं नूनम आजिस्थं युध्यमानं परैः सह
     नाजहात पृष्ठतॊ वीरम अद्यापि मधुसूदन
 25 एवं ममापि पुत्रस्य पुत्रः पितरम अन्वगात
     दुर्यॊधनं महाबाहॊ लक्ष्मणः परवीरहा
 26 विन्दानुविन्दाव आवन्त्यौ पतितौ पश्य माधव
     हिमान्ते पुष्पितौ शालौ मरुता गलिताव इव
 27 काञ्चनाङ्गदवर्माणौ बाणखड्गधनुर्धरौ
     ऋषभप्रति रूपाक्षौ शयानौ विमलस्रजौ
 28 अवध्याः पाण्डवाः कृष्ण सर्व एव तवया सह
     ये मुक्ता दरॊण भीष्माभ्यां कर्णाद वैकर्तनात कृपात
 29 दुर्यॊधनाद दरॊणसुतात सैन्धवाच च महारथात
     सॊमदत्ताद विकर्णाच च शूराच च कृतवर्मणः
     ये हन्युः शस्त्रवेगेन देवान अपि नरर्षभाः
 30 त इमे निहताः संख्ये पश्य कालस्य पर्ययम
     नातिभारॊ ऽसति दैवस्य धरुवं माधव कश चन
     यद इमे निहताः शूराः कषत्रियैः कषत्रियर्षभाः
 31 तदैव निहताः कृष्ण मम पुत्रास तरस्विनः
     यदैवाकृत कामस तवम उपप्लव्यं गतः पुनः
 32 शंतनॊश चैव पुत्रेण पराज्ञेन विदुरेण च
     तदैवॊक्तास्मि मा सनेहं कुरुष्वात्म सुतेष्व इति
 33 तयॊर न दर्शनं तात मिथ्या भवितुम अर्हति
     अचिरेणैव मे पुत्रा भस्मीभूता जनार्दन
 34 [व]
     इत्य उक्त्वा नयपतद भूमौ गान्धारी शॊककर्शिता
     दुःखॊपहत विज्ञाना धैर्यम उत्सृज्य भारत
 35 ततः कॊपपरीताङ्गी पुत्रशॊकपरिप्लुता
     जगाम शौरिं दॊषेण गान्धारी वयथितेन्द्रिया
 36 [ग]
     पाण्डवा धार्तराष्ट्राश च दरुग्धाः कृष्ण परस्परम
     उपेक्षिता विनश्यन्तस तवया कस्माज जनार्दन
 37 शक्तेन बहु भृत्येन विपुले तिष्ठता बले
     उभयत्र समर्थेन शरुतवाक्येन चैव ह
 38 इच्छतॊपेक्षितॊ नाशः कुरूणां मधुसूदन
     यस्मात तवया महाबाहॊ फलं तस्माद अवाप्नुहि
 39 पतिशुश्रूषया यन मे तपः किं चिद उपार्जितम
     तेन तवां दुरवापात्मञ शप्स्ये चक्रगदाधर
 40 यस्मात परस्परं घनन्तॊ जञातयः कुरुपाण्डवाः
     उपेक्षितास ते गॊविन्द तस्माज जञातीन वधिष्यसि
 41 तवम अप्य उपस्थिते वर्षे षट्त्रिंशे मधुसूदन
     हतज्ञातिर हतामात्यॊ हतपुत्रॊ वनेचरः
     कुत्सितेनाभ्युपायेन निधनं समवाप्स्यसि
 42 तवाप्य एवं हतसुता निहतज्ञातिबान्धवाः
     सत्रियः परिपतिष्यन्ति यथैता भरत सत्रियः
 43 [व]
     तच छरुत्वा वचनं घॊरं वासुदेवॊ महामनाः
     उवाच देवीं गान्धारीम ईषद अभ्युत्स्मयन्न इव
 44 संहर्ता वृष्णिचक्रस्य नान्यॊ मद विद्यते शुभे
     जाने ऽहम एतद अप्य एवं चीर्णं चरसि कषत्रिये
 45 अवध्यास ते नरैर अन्यैर अपि वा देवदानवैः
     परस्परकृतं नाशम अतः पराप्स्यन्ति यादवाः
 46 इत्य उक्तवति दाशार्हे पाण्डवास तरस्तचेतसः
     बभूवुर भृशसंविग्ना निराशाश चापि जीविते
   1 [g]
      kāmbojaṃ paśya durdharṣaṃ kāmbojāstaraṇocitam
      śayānam ṛṣabhaskandhaṃ hataṃ pāṃsuśu mādhava
  2 yasya kṣatajasaṃdigdhau bāhū candanarūṣitau
      avekṣya kṛpaṇaṃ bhāryā vilapaty atiduḥkhitā
  3 imau tau parighaprakhyau bāhū śubhatalāṅgulī
      yayor vivaram āpannāṃ na ratir māṃ purājahat
  4 kāṃ gatiṃ nu gamiṣyāmi tvayā hīnā janeśvara
      dūrabandhura nātheva atīva madhurasvarā
  5 ātape klāmyamānānāṃ vividhānām iva srajām
      klāntānām api nārīṇāṃ na śrīr jahati vai tanum
  6 śayānam abhitaḥ śūraṃ kāliṅgaṃ madhusūdana
      paśya dīptāṅgada yugapratibaddha mahābhujam
  7 māgadhānām adhipatiṃ jayatsenaṃ janārdana
      parivārya praruditā māgadhyaḥ paśya yoṣitaḥ
  8 āsām āyatanetrāṇāṃ susvarāṇāṃ janārdana
      manaḥ śrutiharo nādo mano mohayatīva me
  9 prakīrṇasarvābharaṇā rudantyaḥ śokakarśitāḥ
      svāstīrṇaśayanopetā māgadhyaḥ śerate bhuvi
  10 kosalānām adhipatiṃ rājaputraṃ bṛhadbalam
     bhartāraṃ parivāryaitāḥ pṛthak praruditāḥ striyaḥ
 11 asya gātragatān bāṇān kārṣṇi bāhubalārpitān
     uddharanty asukhāviṣṭā mūrchamānāḥ punaḥ punaḥ
 12 āsāṃ sarvānavadyānām ātapena pariśramāt
     pramlāna nalinābhāni bhānti vaktrāṇi mādhava
 13 droṇena nihatāḥ śūrāḥ śerate rucirāṅgadāḥ
     droṇenābhimukhāḥ sarve bhrātaraḥ pañca kelayāḥ
 14 taptakāñcanavarmāṇas tāmradhvajarathasrajaḥ
     bhāsayanti mahīṃ bhāsā jvalitā iva pāvakāḥ
 15 droṇena drupadaṃ saṃkhye paśya mādhava pātitam
     mahādvipam ivāraṇye siṃhena mahatā hatam
 16 pāñcālarājño vipulaṃ puṇḍarīkākṣa pāṇḍuram
     ātapatraṃ samābhāti śaradīva divākaraḥ
 17 etās tu drupadaṃ vṛddhaṃ snuṣā bhāryāś ca duḥkhitāḥ
     dagdhvā gacchanti pāñcālyaṃ rājānam apasavyataḥ
 18 dhṛṣṭaketuṃ maheṣvāsaṃ cedipuṃgavam aṅganāḥ
     droṇena nihataṃ śūraṃ haranti hṛtacetasaḥ
 19 droṇāstram abhihatyaiṣa vimarde madhusūdana
     maheṣvāso hataḥ śete nadyā hṛta iva drumaḥ
 20 eṣa cedipatiḥ śūro dhṛṣṭaketur mahārathaḥ
     śete vinihataḥ saṃkhye hatvā śatrūn sahasraśaḥ
 21 vitudyamānaṃ vihagais taṃ bhāryāḥ pratyupasthitāḥ
     cedirājaṃ hṛṣīkeśahataṃ sabalabāndhavam
 22 dāśārhī putrajaṃ vīraṃ śayānaṃ satyavikramam
     āropyāṅke rudanty etāś cedirājavarāṅganāḥ
 23 asya putraṃ hṛṣīkeśasuvaktraṃ cārukuṇḍalam
     droṇena samare paśya nikṛttaṃ bahudhā śaraiḥ
 24 pitaraṃ nūnam ājisthaṃ yudhyamānaṃ paraiḥ saha
     nājahāt pṛṣṭhato vīram adyāpi madhusūdana
 25 evaṃ mamāpi putrasya putraḥ pitaram anvagāt
     duryodhanaṃ mahābāho lakṣmaṇaḥ paravīrahā
 26 vindānuvindāv āvantyau patitau paśya mādhava
     himānte puṣpitau śālau marutā galitāv iva
 27 kāñcanāṅgadavarmāṇau bāṇakhaḍgadhanurdharau
     ṛṣabhaprati rūpākṣau śayānau vimalasrajau
 28 avadhyāḥ pāṇḍavāḥ kṛṣṇa sarva eva tvayā saha
     ye muktā droṇa bhīṣmābhyāṃ karṇād vaikartanāt kṛpāt
 29 duryodhanād droṇasutāt saindhavāc ca mahārathāt
     somadattād vikarṇāc ca śūrāc ca kṛtavarmaṇaḥ
     ye hanyuḥ śastravegena devān api nararṣabhāḥ
 30 ta ime nihatāḥ saṃkhye paśya kālasya paryayam
     nātibhāro 'sti daivasya dhruvaṃ mādhava kaś cana
     yad ime nihatāḥ śūrāḥ kṣatriyaiḥ kṣatriyarṣabhāḥ
 31 tadaiva nihatāḥ kṛṣṇa mama putrās tarasvinaḥ
     yadaivākṛta kāmas tvam upaplavyaṃ gataḥ punaḥ
 32 śaṃtanoś caiva putreṇa prājñena vidureṇa ca
     tadaivoktāsmi mā snehaṃ kuruṣvātma suteṣv iti
 33 tayor na darśanaṃ tāta mithyā bhavitum arhati
     acireṇaiva me putrā bhasmībhūtā janārdana
 34 [v]
     ity uktvā nyapatad bhūmau gāndhārī śokakarśitā
     duḥkhopahata vijñānā dhairyam utsṛjya bhārata
 35 tataḥ kopaparītāṅgī putraśokapariplutā
     jagāma śauriṃ doṣeṇa gāndhārī vyathitendriyā
 36 [g]
     pāṇḍavā dhārtarāṣṭrāś ca drugdhāḥ kṛṣṇa parasparam
     upekṣitā vinaśyantas tvayā kasmāj janārdana
 37 śaktena bahu bhṛtyena vipule tiṣṭhatā bale
     ubhayatra samarthena śrutavākyena caiva ha
 38 icchatopekṣito nāśaḥ kurūṇāṃ madhusūdana
     yasmāt tvayā mahābāho phalaṃ tasmād avāpnuhi
 39 patiśuśrūṣayā yan me tapaḥ kiṃ cid upārjitam
     tena tvāṃ duravāpātmañ śapsye cakragadādhara
 40 yasmāt parasparaṃ ghnanto jñātayaḥ kurupāṇḍavāḥ
     upekṣitās te govinda tasmāj jñātīn vadhiṣyasi
 41 tvam apy upasthite varṣe ṣaṭtriṃśe madhusūdana
     hatajñātir hatāmātyo hataputro vanecaraḥ
     kutsitenābhyupāyena nidhanaṃ samavāpsyasi
 42 tavāpy evaṃ hatasutā nihatajñātibāndhavāḥ
     striyaḥ paripatiṣyanti yathaitā bharata striyaḥ
 43 [v]
     tac chrutvā vacanaṃ ghoraṃ vāsudevo mahāmanāḥ
     uvāca devīṃ gāndhārīm īṣad abhyutsmayann iva
 44 saṃhartā vṛṣṇicakrasya nānyo mad vidyate śubhe
     jāne 'ham etad apy evaṃ cīrṇaṃ carasi kṣatriye
 45 avadhyās te narair anyair api vā devadānavaiḥ
     parasparakṛtaṃ nāśam ataḥ prāpsyanti yādavāḥ
 46 ity uktavati dāśārhe pāṇḍavās trastacetasaḥ
     babhūvur bhṛśasaṃvignā nirāśāś cāpi jīvite

Book 11 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 11
Chapter 26

  1 [वा]
      उत्तिष्ठॊत्तिष्ठ गान्धारि मा च शॊके मनः कृथाः
      तवैव हय अपराधेन कुरवॊ निधनं गताः
  2 या तवं पुत्रं दुरात्मानम ईर्षुम अत्यन्तमानिनम
      दुर्यॊधनं पुरस्कृत्य दुष्कृतं साधु मन्यसे
  3 निष्ठुरं वैरपरुषं वृद्धानां शासनातिगम
      कथम आत्मकृतं दॊषं मय्य आधातुम इहेच्छसि
  4 मृतं वा यदि वा नष्टं यॊ ऽतीतम अनुशॊचति
      दुःखेन लभते दुःखं दवाव अनर्थौ परपद्यते
  5 तपॊ ऽरथीयं बराह्मणी धत्त गर्भं; गौर वॊढारं धावितारं तुरंगी
      शूद्रा दासं पशुपालं तु वैश्या; वधार्थीयं तवद्विधा राजपुत्री
  6 [व]
      तच छरुत्वा वासुदेवस्य पुनरुक्तं वचॊ ऽपरियम
      तूष्णीं बभूव गान्धारी शॊकव्याकुल लॊचना
  7 धृतराष्ट्रस तु राजर्षिर निगृह्याबुद्धिजं तमः
      पर्यपृच्छत धर्मात्मा धर्मराजं युधिष्ठिरम
  8 जीवतां परिमाणज्ञः सैन्यानाम असि पाण्डव
      हतानां यदि जानीषे परिमाणं वदस्व मे
  9 [य]
      दशायुतानाम अयुतं सहस्राणि च विंशतिः
      कॊट्यः षष्टिश च षट चैव ये ऽसमिन राजमृधे हताः
  10 अलक्ष्याणां तु वीराणां सहस्राणि चतुर्दश
     दश चान्यानि राजेन्द्र शतं षष्टिश च पञ्च च
 11 [धृ]
     युधिष्ठिर गतिं कां ते गताः पुरुषसत्तमाः
     आचक्ष्व मे महाबाहॊ सर्वज्ञॊ हय असि मे मतः
 12 [य]
     यैर हुतानि शरीराणि हृष्टैः परमसंयुगे
     देवराजसमाँल लॊकान गतास ते सत्यविक्रमाः
 13 ये तव अहृष्टेन मनसा मर्तव्यम इति भारत
     युध्यमाना हताः संख्ये ते गन्धर्वैः समागताः
 14 ये तु संग्रामभूमिष्ठा याचमानाः पराङ्मुखाः
     शस्त्रेण निधनं पराप्ता गतास ते गुह्यकान परति
 15 पीड्यमानाः परैर ये तु हीयमाना निरायुधाः
     हरीनिषेधा महात्मानः परान अभिमुखा रणे
 16 छिद्यमानाः शितैः शस्त्रैः कषत्रधर्मपरायणाः
     गतास ते बरह्म सदनं हता वीराः सुवर्चसः
 17 ये तत्र निहता राजन्न अन्तर आयॊधनं परति
     यथा कथं चित ते राजन संप्राप्ता उत्तरान कुरून
 18 [धृ]
     केन जञानबलेनैवं पुत्रपश्यसि सिद्धवत
     तन मे वद महाबाहॊ शरॊतव्यं यदि वै मया
 19 [य]
     निदेशाद भवतः पूर्वं वने विचरता मया
     तीर्थयात्रा परसङ्गेन संप्राप्तॊ ऽयम अनुग्रहः
 20 देवर्षिर लॊमशॊ हृष्टस ततः पराप्तॊ ऽसम्य अनुस्मृतिम
     दिव्यं चक्षुर अपि पराप्तं जञानयॊगेन वै पुरा
 21 [धृ]
     ये ऽतरानाथा जनस्यास्य स नाथा ये च भारत
     कच चित तेषां शरीराणि धक्ष्यन्ति विधिपूर्वकम
 22 न येषां सन्ति कर्तारॊ न च ये ऽतराहिताग्नयः
     वयं च कस्य कुर्यामॊ बहुत्वात तात कर्मणः
 23 यान सुपर्णाश च गृध्राश च विकर्षन्ति ततस ततः
     तेषां तु कर्मणा लॊका भविष्यन्ति युधिष्ठिर
 24 [व]
     एवम उक्तॊ महाप्राज्ञः कुन्तीपुत्रॊ युधिष्ठिरः
     आदिदेश सुधर्माणं दौम्यं सूतं च संजयम
 25 विदुरं च महाबुद्धिं युयुत्सुं चैव कौरवम
     इन्द्रसेन मुखांश चैव भृत्यान सूतांश च सर्वशः
 26 भवन्तः कारयन्त्व एषां परेतकार्याणि सर्वशः
     यथा चानाथवत किं चिच छरीरं न विनश्यति
 27 शासनाद धर्मराजस्य कषत्ता सूतश च संजयः
     सुधर्मा धौम्य सहित इन्द्रसेनादयस तथा
 28 चन्दनागुरुकाष्ठानि तथा कालीयकान्य उत
     घृतं तैलं च गन्धांश च कषौमाणि वसनानि च
 29 समाहृत्य महार्हाणि दारूणां चैव संचयान
     रथांश च मृदितांस तत्र नानाप्रहरणानि च
 30 चिताः कृत्वा परयत्नेन यथामुख्यान नराधिपान
     दाहयाम आसुर अव्यग्रा विधिदृष्टेन कर्मणा
 31 दुर्यॊधनं च राजानं भरातॄंश चास्य शताधिकान
     शल्यं शलं च राजानं भूरिश्रवसम एव च
 32 जयद्रथं च राजानम अभिमन्युं च भारत
     दौःशासनिं लक्ष्मणं च धृष्टकेतुं च पार्थिवम
 33 बृहन्तं सॊमदत्तं च सृञ्जयांश च शताधिकान
     राजानं कषेमधन्वानं विराटद्रुपदौ तथा
 34 शिखण्डिनं च पाञ्चाल्यं धृष्टद्युम्नं च पार्षतम
     युधामन्युं च विक्रान्तम उत्तमौजसम एव च
 35 कौसल्यं दरौपदेयांश च शकुनिं चापि सौबलम
     अचलं वृषकं चैव भगदत्तं च पार्थिवम
 36 कर्णं वैकर्तनं चैव सह पुत्रम अमर्षणम
     केकयांश च महेष्वासांस तरिगर्तांश च महारथान
 37 घटॊत्कचं राक्षसेन्द्रं बकभ्रातरम एव च
     अलम्बुसं च राजानं जलसंघं च पार्थिवम
 38 अन्यांश च पार्थिवान राजञ शतशॊ ऽथ सहस्रशः
     घृतधारा हुतैर दीप्तैः पावकैः समदाहयन
 39 पितृमेधाश च केषां चिद अवर्तन्त महात्मनाम
     सामभिश चाप्य अगायन्त ते ऽनवशॊच्यन्त चापरैः
 40 साम्नाम ऋचां च नादेन सत्रीणां च रुदितस्वनैः
     कश्मलं सर्वभूतानां निशायां समपद्यत
 41 ते विधूमाः परदीप्ताश च दीप्यमानाश च पावकाः
     नभसीवान्वदृश्यन्त गरहास तन्व अभ्रसंवृताः
 42 ये चाप्य अनाथास तत्रासन नानादेशसमागताः
     तांश च सर्वान समानाय्य राशीन कृत्वा सहस्रशः
 43 चित्वा दारुभिर अव्यग्रः परभूतैः सनेहतापितैः
     दाहयाम आस विदुरॊ धर्मराजस्य शासनात
 44 कारयित्वा करियास तेषां कुरुराजॊ युधिष्ठिरः
     धृतराष्ट्रं पुरस्कृत्य गङ्गाम अभिमुखॊ ऽगमत
   1 [vā]
      uttiṣṭhottiṣṭha gāndhāri mā ca śoke manaḥ kṛthāḥ
      tavaiva hy aparādhena kuravo nidhanaṃ gatāḥ
  2 yā tvaṃ putraṃ durātmānam īrṣum atyantamāninam
      duryodhanaṃ puraskṛtya duṣkṛtaṃ sādhu manyase
  3 niṣṭhuraṃ vairaparuṣaṃ vṛddhānāṃ śāsanātigam
      katham ātmakṛtaṃ doṣaṃ mayy ādhātum ihecchasi
  4 mṛtaṃ vā yadi vā naṣṭaṃ yo 'tītam anuśocati
      duḥkhena labhate duḥkhaṃ dvāv anarthau prapadyate
  5 tapo 'rthīyaṃ brāhmaṇī dhatta garbhaṃ; gaur voḍhāraṃ dhāvitāraṃ turaṃgī
      śūdrā dāsaṃ paśupālaṃ tu vaiśyā; vadhārthīyaṃ tvadvidhā rājaputrī
  6 [v]
      tac chrutvā vāsudevasya punaruktaṃ vaco 'priyam
      tūṣṇīṃ babhūva gāndhārī śokavyākula locanā
  7 dhṛtarāṣṭras tu rājarṣir nigṛhyābuddhijaṃ tamaḥ
      paryapṛcchata dharmātmā dharmarājaṃ yudhiṣṭhiram
  8 jīvatāṃ parimāṇajñaḥ sainyānām asi pāṇḍava
      hatānāṃ yadi jānīṣe parimāṇaṃ vadasva me
  9 [y]
      daśāyutānām ayutaṃ sahasrāṇi ca viṃśatiḥ
      koṭyaḥ ṣaṣṭiś ca ṣaṭ caiva ye 'smin rājamṛdhe hatāḥ
  10 alakṣyāṇāṃ tu vīrāṇāṃ sahasrāṇi caturdaśa
     daśa cānyāni rājendra śataṃ ṣaṣṭiś ca pañca ca
 11 [dhṛ]
     yudhiṣṭhira gatiṃ kāṃ te gatāḥ puruṣasattamāḥ
     ācakṣva me mahābāho sarvajño hy asi me mataḥ
 12 [y]
     yair hutāni śarīrāṇi hṛṣṭaiḥ paramasaṃyuge
     devarājasamāṁl lokān gatās te satyavikramāḥ
 13 ye tv ahṛṣṭena manasā martavyam iti bhārata
     yudhyamānā hatāḥ saṃkhye te gandharvaiḥ samāgatāḥ
 14 ye tu saṃgrāmabhūmiṣṭhā yācamānāḥ parāṅmukhāḥ
     śastreṇa nidhanaṃ prāptā gatās te guhyakān prati
 15 pīḍyamānāḥ parair ye tu hīyamānā nirāyudhāḥ
     hrīniṣedhā mahātmānaḥ parān abhimukhā raṇe
 16 chidyamānāḥ śitaiḥ śastraiḥ kṣatradharmaparāyaṇāḥ
     gatās te brahma sadanaṃ hatā vīrāḥ suvarcasaḥ
 17 ye tatra nihatā rājann antar āyodhanaṃ prati
     yathā kathaṃ cit te rājan saṃprāptā uttarān kurūn
 18 [dhṛ]
     kena jñānabalenaivaṃ putrapaśyasi siddhavat
     tan me vada mahābāho śrotavyaṃ yadi vai mayā
 19 [y]
     nideśād bhavataḥ pūrvaṃ vane vicaratā mayā
     tīrthayātrā prasaṅgena saṃprāpto 'yam anugrahaḥ
 20 devarṣir lomaśo hṛṣṭas tataḥ prāpto 'smy anusmṛtim
     divyaṃ cakṣur api prāptaṃ jñānayogena vai purā
 21 [dhṛ]
     ye 'trānāthā janasyāsya sa nāthā ye ca bhārata
     kac cit teṣāṃ śarīrāṇi dhakṣyanti vidhipūrvakam
 22 na yeṣāṃ santi kartāro na ca ye 'trāhitāgnayaḥ
     vayaṃ ca kasya kuryāmo bahutvāt tāta karmaṇaḥ
 23 yān suparṇāś ca gṛdhrāś ca vikarṣanti tatas tataḥ
     teṣāṃ tu karmaṇā lokā bhaviṣyanti yudhiṣṭhira
 24 [v]
     evam ukto mahāprājñaḥ kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ
     ādideśa sudharmāṇaṃ daumyaṃ sūtaṃ ca saṃjayam
 25 viduraṃ ca mahābuddhiṃ yuyutsuṃ caiva kauravam
     indrasena mukhāṃś caiva bhṛtyān sūtāṃś ca sarvaśaḥ
 26 bhavantaḥ kārayantv eṣāṃ pretakāryāṇi sarvaśaḥ
     yathā cānāthavat kiṃ cic charīraṃ na vinaśyati
 27 śāsanād dharmarājasya kṣattā sūtaś ca saṃjayaḥ
     sudharmā dhaumya sahita indrasenādayas tathā
 28 candanāgurukāṣṭhāni tathā kālīyakāny uta
     ghṛtaṃ tailaṃ ca gandhāṃś ca kṣaumāṇi vasanāni ca
 29 samāhṛtya mahārhāṇi dārūṇāṃ caiva saṃcayān
     rathāṃś ca mṛditāṃs tatra nānāpraharaṇāni ca
 30 citāḥ kṛtvā prayatnena yathāmukhyān narādhipān
     dāhayām āsur avyagrā vidhidṛṣṭena karmaṇā
 31 duryodhanaṃ ca rājānaṃ bhrātṝṃś cāsya śatādhikān
     śalyaṃ śalaṃ ca rājānaṃ bhūriśravasam eva ca
 32 jayadrathaṃ ca rājānam abhimanyuṃ ca bhārata
     dauḥśāsaniṃ lakṣmaṇaṃ ca dhṛṣṭaketuṃ ca pārthivam
 33 bṛhantaṃ somadattaṃ ca sṛñjayāṃś ca śatādhikān
     rājānaṃ kṣemadhanvānaṃ virāṭadrupadau tathā
 34 śikhaṇḍinaṃ ca pāñcālyaṃ dhṛṣṭadyumnaṃ ca pārṣatam
     yudhāmanyuṃ ca vikrāntam uttamaujasam eva ca
 35 kausalyaṃ draupadeyāṃś ca śakuniṃ cāpi saubalam
     acalaṃ vṛṣakaṃ caiva bhagadattaṃ ca pārthivam
 36 karṇaṃ vaikartanaṃ caiva saha putram amarṣaṇam
     kekayāṃś ca maheṣvāsāṃs trigartāṃś ca mahārathān
 37 ghaṭotkacaṃ rākṣasendraṃ bakabhrātaram eva ca
     alambusaṃ ca rājānaṃ jalasaṃghaṃ ca pārthivam
 38 anyāṃś ca pārthivān rājañ śataśo 'tha sahasraśaḥ
     ghṛtadhārā hutair dīptaiḥ pāvakaiḥ samadāhayan
 39 pitṛmedhāś ca keṣāṃ cid avartanta mahātmanām
     sāmabhiś cāpy agāyanta te 'nvaśocyanta cāparaiḥ
 40 sāmnām ṛcāṃ ca nādena strīṇāṃ ca ruditasvanaiḥ
     kaśmalaṃ sarvabhūtānāṃ niśāyāṃ samapadyata
 41 te vidhūmāḥ pradīptāś ca dīpyamānāś ca pāvakāḥ
     nabhasīvānvadṛśyanta grahās tanv abhrasaṃvṛtāḥ
 42 ye cāpy anāthās tatrāsan nānādeśasamāgatāḥ
     tāṃś ca sarvān samānāyya rāśīn kṛtvā sahasraśaḥ
 43 citvā dārubhir avyagraḥ prabhūtaiḥ snehatāpitaiḥ
     dāhayām āsa viduro dharmarājasya śāsanāt
 44 kārayitvā kriyās teṣāṃ kururājo yudhiṣṭhiraḥ
     dhṛtarāṣṭraṃ puraskṛtya gaṅgām abhimukho 'gamat

Book 11 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 11
Chapter 27

  1 [व]
      ते समासाद्य गङ्गां तु शिवां पुण्यजनॊचिताम
      हरदिनीं वप्रसंपन्नां महानूपां महावनाम
  2 भूषणान्य उत्तरीयाणि वेष्टनान्य अवमुच्य च
      ततः पितॄणां पौत्राणां भरातॄणां सवजनस्य च
  3 पुत्राणाम आर्यकाणां च पतीनां च कुरु सत्रियः
      उदकं चक्रिरे सर्वा रुदन्त्यॊ भृशदुःखिताः
      सुहृदां चापि धर्मज्ञाः परचक्रुः सलिलक्रियाः
  4 उदके करियमाणे तु वीराणां वीर पत्निभिः
      सूपतीर्था अभवद गङ्गा भूयॊ विप्रससार च
  5 तन महॊदधि संकाशं निरानन्दम अनुत्सवम
      वीर पत्नीभिर आकीर्णं गङ्गातीरम अशॊभत
  6 ततः कुन्ती महाराज सहसा शॊककर्शिता
      रुदती मन्दया वाचा पुत्रान वचनम अब्रवीत
  7 यः स शूरॊ महेष्वासॊ रथयूथप यूथपः
      अर्जुनेन हतः संख्ये वीर लक्षणलक्षितः
  8 यं सूतपुत्रं मन्यध्वं राधेयम इति पाण्डवाः
      यॊ वयराजच चमूमध्ये दिवाकर इव परभुः
  9 परत्ययुध्यत यः सर्वान पुरा वः सपदानुगान
      दुर्यॊधन बलं सर्वं यः परकर्षन वयरॊचत
  10 यस्य नास्ति समॊ वीर्ये पृथिव्याम अपि कश चन
     सत्यसंधस्य शूरस्य संग्रामेष्व अपलायिनः
 11 कुरुध्वम उदकं तस्य भरातुर अक्लिष्टकर्मणः
     स हि वः पूर्वजॊ भराता भास्करान मय्य अजायत
     कुण्डली कवची शूरॊ दिवाकरसमप्रभः
 12 शरुत्वा तु पाण्डवाः सर्वे मातुर वचनम अप्रियम
     कर्णम एवानुशॊचन्त भूयश चार्ततराभवन
 13 ततः स पुरुषव्याघ्रः कुन्तीपुत्रॊ युधिष्ठिरः
     उवाच मातरं वीरॊ निःश्वसन्न इव पन्नगः
 14 यस्येषु पातम आसाद्य नान्यस तिष्ठेद धनंजयात
     कथं पुत्रॊ भवत्यां स देवगर्भः पुराभवत
 15 यस्य बाहुप्रतापेन तापिताः सर्वतॊ वयम
     तम अग्निम इव वस्त्रेण कथंछादितवत्य असि
     यस्य बाहुबलं घॊरं धार्तराष्ट्त्रैर उपासितम
 16 नान्यः कुन्तीसुतात कर्णाद अगृह्णाद रथिनां रथी
     स नः परथमजॊ भराता सर्वशस्त्रभृतां वरः
     असूत तं भवत्य अग्रे कथम अद्भुतविक्रमम
 17 अहॊ भवत्या मन्त्रस्य पिधानेन वयं हताः
     निधनेन हि कर्णस्य पीडिताः सम स बान्धवाः
 18 अभिमन्यॊर विनाशेन दरौपदेय वधेन च
     पाञ्चालानां च नाशेन कुरूणां पतनेन च
 19 ततः शतगुणं दुःखम इदं माम अस्पृशद भृशम
     कर्णम एवानुशॊचन हि दह्याम्य अग्नाव इवाहितः
 20 न हि सम किं चिद अप्राप्यं भवेद अपि दिवि सथितम
     न च सम वैशसं घॊरं कौरवान्त करं भवेत
 21 एवं विलप्य बहुलं धर्मराजॊ युधिष्ठिरः
     विनदञ शनकै राजंश चकारास्यॊदकं परभुः
 22 ततॊ विनेदुः सहसा सत्रीपुंसास तत्र सर्वशः
     अभितॊ ये सथितास तत्र तस्मिन्न उदककर्मणि
 23 तत आनाययाम आस कर्णस्य स परिच्छदम
     सत्रियः कुरुपतिर धीमान भरातुः परेम्णा युधिष्ठिरः
 24 स ताभिः सहधर्मात्मा परेतकृत्यम अनन्तरम
     कृत्वॊत्ततार गङ्गायाः सलिलाद आकुलेन्द्रियः
   1 [v]
      te samāsādya gaṅgāṃ tu śivāṃ puṇyajanocitām
      hradinīṃ vaprasaṃpannāṃ mahānūpāṃ mahāvanām
  2 bhūṣaṇāny uttarīyāṇi veṣṭanāny avamucya ca
      tataḥ pitṝṇāṃ pautrāṇāṃ bhrātṝṇāṃ svajanasya ca
  3 putrāṇām āryakāṇāṃ ca patīnāṃ ca kuru striyaḥ
      udakaṃ cakrire sarvā rudantyo bhṛśaduḥkhitāḥ
      suhṛdāṃ cāpi dharmajñāḥ pracakruḥ salilakriyāḥ
  4 udake kriyamāṇe tu vīrāṇāṃ vīra patnibhiḥ
      sūpatīrthā abhavad gaṅgā bhūyo viprasasāra ca
  5 tan mahodadhi saṃkāśaṃ nirānandam anutsavam
      vīra patnībhir ākīrṇaṃ gaṅgātīram aśobhata
  6 tataḥ kuntī mahārāja sahasā śokakarśitā
      rudatī mandayā vācā putrān vacanam abravīt
  7 yaḥ sa śūro maheṣvāso rathayūthapa yūthapaḥ
      arjunena hataḥ saṃkhye vīra lakṣaṇalakṣitaḥ
  8 yaṃ sūtaputraṃ manyadhvaṃ rādheyam iti pāṇḍavāḥ
      yo vyarājac camūmadhye divākara iva prabhuḥ
  9 pratyayudhyata yaḥ sarvān purā vaḥ sapadānugān
      duryodhana balaṃ sarvaṃ yaḥ prakarṣan vyarocata
  10 yasya nāsti samo vīrye pṛthivyām api kaś cana
     satyasaṃdhasya śūrasya saṃgrāmeṣv apalāyinaḥ
 11 kurudhvam udakaṃ tasya bhrātur akliṣṭakarmaṇaḥ
     sa hi vaḥ pūrvajo bhrātā bhāskarān mayy ajāyata
     kuṇḍalī kavacī śūro divākarasamaprabhaḥ
 12 śrutvā tu pāṇḍavāḥ sarve mātur vacanam apriyam
     karṇam evānuśocanta bhūyaś cārtatarābhavan
 13 tataḥ sa puruṣavyāghraḥ kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ
     uvāca mātaraṃ vīro niḥśvasann iva pannagaḥ
 14 yasyeṣu pātam āsādya nānyas tiṣṭhed dhanaṃjayāt
     kathaṃ putro bhavatyāṃ sa devagarbhaḥ purābhavat
 15 yasya bāhupratāpena tāpitāḥ sarvato vayam
     tam agnim iva vastreṇa kathaṃchāditavaty asi
     yasya bāhubalaṃ ghoraṃ dhārtarāṣṭtrair upāsitam
 16 nānyaḥ kuntīsutāt karṇād agṛhṇād rathināṃ rathī
     sa naḥ prathamajo bhrātā sarvaśastrabhṛtāṃ varaḥ
     asūta taṃ bhavaty agre katham adbhutavikramam
 17 aho bhavatyā mantrasya pidhānena vayaṃ hatāḥ
     nidhanena hi karṇasya pīḍitāḥ sma sa bāndhavāḥ
 18 abhimanyor vināśena draupadeya vadhena ca
     pāñcālānāṃ ca nāśena kurūṇāṃ patanena ca
 19 tataḥ śataguṇaṃ duḥkham idaṃ mām aspṛśad bhṛśam
     karṇam evānuśocan hi dahyāmy agnāv ivāhitaḥ
 20 na hi sma kiṃ cid aprāpyaṃ bhaved api divi sthitam
     na ca sma vaiśasaṃ ghoraṃ kauravānta karaṃ bhavet
 21 evaṃ vilapya bahulaṃ dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ
     vinadañ śanakai rājaṃś cakārāsyodakaṃ prabhuḥ
 22 tato vineduḥ sahasā strīpuṃsās tatra sarvaśaḥ
     abhito ye sthitās tatra tasminn udakakarmaṇi
 23 tata ānāyayām āsa karṇasya sa paricchadam
     striyaḥ kurupatir dhīmān bhrātuḥ premṇā yudhiṣṭhiraḥ
 24 sa tābhiḥ sahadharmātmā pretakṛtyam anantaram
     kṛtvottatāra gaṅgāyāḥ salilād ākulendriyaḥ

Book 12 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 12

Chapter 1

  1 [वैषम्पायन]
      कृतॊदकास ते सुहृदं सर्वेषां पाण्डुनन्दनाः
      विदुरॊ धृतराष्ट्रश च सर्वाश च भरत सत्रियः
  2 तत्र ते सुमहात्मानॊ नयवसन कुरुनन्दनाः
      शौचं निवर्तयिष्यन्तॊ मासम एकं बहिः पुरात
  3 कृतॊदकं तु राजानं धर्मात्मानं युधिष्ठिरम
      अभिजग्मुर महात्मानः सिद्धा बरह्मर्षिसत्तमाः
  4 दवैपायनॊ नारदश च देवलश च महान ऋषिः
      देवस्थानश च कण्वश च तेषां शिष्याश च सत्तमाः
  5 अन्ये च वेद विद्वांसः कृतप्रज्ञा दविजातयः
      गृहस्थाः सनातकाः सर्वे ददृशुः कुरुसत्तमम
  6 अभिगम्य महात्मानः पूजिताश च यथाविधि
      आसनेषु महार्हेषु विविशुस ते महर्षयः
  7 परतिगृह्य ततः पूजां तत कालसदृशीं तदा
      पर्युपासन यथान्यायं परिवार्य युधिष्ठिरम
  8 पुण्ये भागीरथी तीरे शॊकव्याकुल चेतसम
      आश्वासयन्तॊ राजानं विप्राः शतसहस्रशः
  9 नारदस तव अब्रवीत काले धर्मात्मानं युधिष्ठिरम
      विचार्य मुनिभिः सार्धं तत कालसदृशं वचः
  10 भवतॊ बाहुवीर्येण परसादान माधवस्य च
     जितेयम अवनिः कृत्स्ना धर्मेण च युधिष्ठिरः
 11 दिष्ट्या मुक्ताः सम संग्रामाद अस्माल लॊकभयंकरात
     कषत्रधर्मरतश चापि कच चिन मॊदसि पाण्डव
 12 कच चिच च निहतामित्रः परीणासि सुहृदॊ नृप
     कच चिच छरियम इमां पराप्य न तवां शॊकः परबाधते
 13 [युधिस्ठिर]
     विजितेयं महीकृत्स्ना कृष्ण बाहुबलाश्रयात
     बराह्मणानां परसादेन भीमार्जुनबलेन च
 14 इदं तु मे महद दुःखं वर्तते हृदि नित्यदा
     कृत्वा जञातिक्षयम इमं महान्तं लॊभकारितम
 15 सौभद्रं दरौपदेयांश च घातयित्वा परियान सुतान
     जयॊ ऽयम अजयाकारॊ भगवन परतिभाति मे
 16 किं नु वक्ष्यति वार्ष्णेयी वधूर मे मधुसूदनम
     दवारकावासिनी कृष्णम इतः परतिगतं हरिम
 17 दरौपदी हतपुत्रेयं कृपणा हतबान्धवा
     अस्मत्प्रियहिते युक्ता भूयॊ पीडयतीव माम
 18 इदम अन्यच च भगवन यत तवां वक्ष्यामि नारद
     मन्त्रसंवरणेनास्मि कुन्त्या दुःखेन यॊजितः
 19 यॊ ऽसौ नागायुत बलॊ लॊके ऽपरतिरथॊ रणे
     सिंहखेल गतिर धीमान घृणी दान्तॊ यतव्रतः
 20 आश्रमॊ धार्तराष्ट्राणां मानी तीक्ष्णपराक्रमः
     अमर्षी नित्यसंरम्भी कषेप्तास्माकं रणे रणे
 21 शीघ्रास्त्रश चित्रयॊधी च कृती चाद्भुतविक्रमः
     गूढॊत्पन्नः सुतः कुन्त्या भरातास्माकं च सॊदरः
 22 तॊयकर्मणि यं कुन्ती कथयाम आस सूर्यजम
     पुत्रं सर्वगुणॊपेतम अवकीर्णं जले पुरा
 23 यं सूतपुत्रं लॊकॊ ऽयं राधेयं चाप्य अमन्यत
     स जयेष्ठपुत्रः कुन्त्या वै भरातास्माकं च मातृजः
 24 अजानता मया संख्ये राज्यलुब्धेन घातितः
     तन मे दहति गात्राणि तूलराशिम इवानलः
 25 न हि तं वेद पार्थॊ ऽपि भरातरं शवेतवाहनः
     नाहं न भीमॊ न यमौ स तव अस्मान वेद सुव्रतः
 26 गता किल पृथा तस्य सकाशम इति नः शरुतम
     अस्माकं शम कामा वै तवं च पुत्रॊ ममेत्य अथ
 27 पृथाया न कृतः कामस तेन चापि महात्मना
     अति पश्चाद इदं मातर्य अवॊचद इति नः शरुतम
 28 न हि शक्ष्याम्य अहं तयक्तुं नृपं दुर्यॊधनं रणे
     अनार्यं च नृशंसं च कृतघ्नं च हि मे भवेत
 29 युधिष्ठिरेण संधिं चयदि कुर्यां मते तव
     भीतॊ रणे शवेतवाहाद इति मां मंस्यते जनः
 30 सॊ ऽहं निर्जित्य समरे विजयं सह केशवम
     संधास्ये धर्मपुत्रेण पश्चाद इति च सॊ ऽबरवीत
 31 तम अवॊचत किल पृथा पुनः पृथुल वक्षसम
     चतुर्णाम अभयं देहि कामं युध्यस्व फल्गुनम
 32 सॊ ऽबरवीन मातरं धीमान वेपमानः कृताञ्जलिः
     पराप्तान विषह्यांश चतुरॊ न हनिष्यामि ते सुतान
 33 पञ्चैव हि सुता मातर भविष्यन्ति हि ते धरुवम
     स कर्णा वा हते पार्थे सार्जुना वा हते मयि
 34 तं पुत्रगृद्धिनी भूयॊ मातापुत्रम अथाब्रवीत
     भरातॄणां सवस्ति कुर्वीथा येषां सवस्ति चिकीर्षसि
 35 तम एवम उक्त्वा तु पृथा विसृज्यॊपययौ गृहान
     सॊ ऽरजुनेन हतॊ वीरॊ भराता भरात्रा सहॊदरः
 36 न चैव विवृतॊ मन्त्रः पृथायास तस्य वा मुने
     अथ शूरॊ महेष्वासः पार्थेनासौ निपातितः
 37 अहं तव अज्ञासिषं पश्चात सवसॊदर्यं दविजॊत्तम
     पूर्वजं भरातरं कर्णं पृथाया वचनात परभॊ
 38 तेन मे दूयते ऽतीव हृदयं भरातृघातिनः
     कर्णार्जुन सहायॊ ऽहं जयेयम अपि वासवम
 39 सभायां कलिश्यमानस्य धार्तराष्ट्रैर दुरात्मभिः
     सहसॊत्पतितः करॊधः कर्णं दृष्ट्वा परशाम्यति
 40 यदाय हय अस्य गिरॊ रूक्षाः शृणॊमि कटुकॊदयाः
     सभायां गदतॊ दयूते दुर्यॊधनहितैषिणः
 41 तदा नश्यति मे करॊधः पादौ तस्य निरीक्ष्य ह
     कुन्त्या हि सदृशौ पादौ कर्णस्येति मतिर मम
 42 सादृश्य हेतुम अन्विच्छन पृथायास तव चैव ह
     कारणं नाधिगच्छामि कथं चिद अपि चिन्तयन
 43 कथं नु तस्य संग्रामे पृथिवी चक्रम अग्रसत
     कथं च शप्तॊ भराता मे तत तवं वक्तुम इहार्हसि
 44 शरॊतुम इच्छामि भगवंस तवत्तः सर्वं यथातथम
     भवान हि सर्वविद विद्वाँल लॊके वेद कृताकृतम
   1 [vaiṣampāyana]
      kṛtodakās te suhṛdaṃ sarveṣāṃ pāṇḍunandanāḥ
      viduro dhṛtarāṣṭraś ca sarvāś ca bharata striyaḥ
  2 tatra te sumahātmāno nyavasan kurunandanāḥ
      śaucaṃ nivartayiṣyanto māsam ekaṃ bahiḥ purāt
  3 kṛtodakaṃ tu rājānaṃ dharmātmānaṃ yudhiṣṭhiram
      abhijagmur mahātmānaḥ siddhā brahmarṣisattamāḥ
  4 dvaipāyano nāradaś ca devalaś ca mahān ṛṣiḥ
      devasthānaś ca kaṇvaś ca teṣāṃ śiṣyāś ca sattamāḥ
  5 anye ca veda vidvāṃsaḥ kṛtaprajñā dvijātayaḥ
      gṛhasthāḥ snātakāḥ sarve dadṛśuḥ kurusattamam
  6 abhigamya mahātmānaḥ pūjitāś ca yathāvidhi
      āsaneṣu mahārheṣu viviśus te maharṣayaḥ
  7 pratigṛhya tataḥ pūjāṃ tat kālasadṛśīṃ tadā
      paryupāsan yathānyāyaṃ parivārya yudhiṣṭhiram
  8 puṇye bhāgīrathī tīre śokavyākula cetasam
      āśvāsayanto rājānaṃ viprāḥ śatasahasraśaḥ
  9 nāradas tv abravīt kāle dharmātmānaṃ yudhiṣṭhiram
      vicārya munibhiḥ sārdhaṃ tat kālasadṛśaṃ vacaḥ
  10 bhavato bāhuvīryeṇa prasādān mādhavasya ca
     jiteyam avaniḥ kṛtsnā dharmeṇa ca yudhiṣṭhiraḥ
 11 diṣṭyā muktāḥ sma saṃgrāmād asmāl lokabhayaṃkarāt
     kṣatradharmarataś cāpi kac cin modasi pāṇḍava
 12 kac cic ca nihatāmitraḥ prīṇāsi suhṛdo nṛpa
     kac cic chriyam imāṃ prāpya na tvāṃ śokaḥ prabādhate
 13 [yudhisṭhira]
     vijiteyaṃ mahīkṛtsnā kṛṣṇa bāhubalāśrayāt
     brāhmaṇānāṃ prasādena bhīmārjunabalena ca
 14 idaṃ tu me mahad duḥkhaṃ vartate hṛdi nityadā
     kṛtvā jñātikṣayam imaṃ mahāntaṃ lobhakāritam
 15 saubhadraṃ draupadeyāṃś ca ghātayitvā priyān sutān
     jayo 'yam ajayākāro bhagavan pratibhāti me
 16 kiṃ nu vakṣyati vārṣṇeyī vadhūr me madhusūdanam
     dvārakāvāsinī kṛṣṇam itaḥ pratigataṃ harim
 17 draupadī hataputreyaṃ kṛpaṇā hatabāndhavā
     asmatpriyahite yuktā bhūyo pīḍayatīva mām
 18 idam anyac ca bhagavan yat tvāṃ vakṣyāmi nārada
     mantrasaṃvaraṇenāsmi kuntyā duḥkhena yojitaḥ
 19 yo 'sau nāgāyuta balo loke 'pratiratho raṇe
     siṃhakhela gatir dhīmān ghṛṇī dānto yatavrataḥ
 20 āśramo dhārtarāṣṭrāṇāṃ mānī tīkṣṇaparākramaḥ
     amarṣī nityasaṃrambhī kṣeptāsmākaṃ raṇe raṇe
 21 śīghrāstraś citrayodhī ca kṛtī cādbhutavikramaḥ
     gūḍhotpannaḥ sutaḥ kuntyā bhrātāsmākaṃ ca sodaraḥ
 22 toyakarmaṇi yaṃ kuntī kathayām āsa sūryajam
     putraṃ sarvaguṇopetam avakīrṇaṃ jale purā
 23 yaṃ sūtaputraṃ loko 'yaṃ rādheyaṃ cāpy amanyata
     sa jyeṣṭhaputraḥ kuntyā vai bhrātāsmākaṃ ca mātṛjaḥ
 24 ajānatā mayā saṃkhye rājyalubdhena ghātitaḥ
     tan me dahati gātrāṇi tūlarāśim ivānalaḥ
 25 na hi taṃ veda pārtho 'pi bhrātaraṃ śvetavāhanaḥ
     nāhaṃ na bhīmo na yamau sa tv asmān veda suvrataḥ
 26 gatā kila pṛthā tasya sakāśam iti naḥ śrutam
     asmākaṃ śama kāmā vai tvaṃ ca putro mamety atha
 27 pṛthāyā na kṛtaḥ kāmas tena cāpi mahātmanā
     ati paścād idaṃ mātary avocad iti naḥ śrutam
 28 na hi śakṣyāmy ahaṃ tyaktuṃ nṛpaṃ duryodhanaṃ raṇe
     anāryaṃ ca nṛśaṃsaṃ ca kṛtaghnaṃ ca hi me bhavet
 29 yudhiṣṭhireṇa saṃdhiṃ cayadi kuryāṃ mate tava
     bhīto raṇe śvetavāhād iti māṃ maṃsyate janaḥ
 30 so 'haṃ nirjitya samare vijayaṃ saha keśavam
     saṃdhāsye dharmaputreṇa paścād iti ca so 'bravīt
 31 tam avocat kila pṛthā punaḥ pṛthula vakṣasam
     caturṇām abhayaṃ dehi kāmaṃ yudhyasva phalgunam
 32 so 'bravīn mātaraṃ dhīmān vepamānaḥ kṛtāñjaliḥ
     prāptān viṣahyāṃś caturo na haniṣyāmi te sutān
 33 pañcaiva hi sutā mātar bhaviṣyanti hi te dhruvam
     sa karṇā vā hate pārthe sārjunā vā hate mayi
 34 taṃ putragṛddhinī bhūyo mātāputram athābravīt
     bhrātṝṇāṃ svasti kurvīthā yeṣāṃ svasti cikīrṣasi
 35 tam evam uktvā tu pṛthā visṛjyopayayau gṛhān
     so 'rjunena hato vīro bhrātā bhrātrā sahodaraḥ
 36 na caiva vivṛto mantraḥ pṛthāyās tasya vā mune
     atha śūro maheṣvāsaḥ pārthenāsau nipātitaḥ
 37 ahaṃ tv ajñāsiṣaṃ paścāt svasodaryaṃ dvijottama
     pūrvajaṃ bhrātaraṃ karṇaṃ pṛthāyā vacanāt prabho
 38 tena me dūyate 'tīva hṛdayaṃ bhrātṛghātinaḥ
     karṇārjuna sahāyo 'haṃ jayeyam api vāsavam
 39 sabhāyāṃ kliśyamānasya dhārtarāṣṭrair durātmabhiḥ
     sahasotpatitaḥ krodhaḥ karṇaṃ dṛṣṭvā praśāmyati
 40 yadāy hy asya giro rūkṣāḥ śṛṇomi kaṭukodayāḥ
     sabhāyāṃ gadato dyūte duryodhanahitaiṣiṇaḥ
 41 tadā naśyati me krodhaḥ pādau tasya nirīkṣya ha
     kuntyā hi sadṛśau pādau karṇasyeti matir mama
 42 sādṛśya hetum anvicchan pṛthāyās tava caiva ha
     kāraṇaṃ nādhigacchāmi kathaṃ cid api cintayan
 43 kathaṃ nu tasya saṃgrāme pṛthivī cakram agrasat
     kathaṃ ca śapto bhrātā me tat tvaṃ vaktum ihārhasi
 44 śrotum icchāmi bhagavaṃs tvattaḥ sarvaṃ yathātatham
     bhavān hi sarvavid vidvāṁl loke veda kṛtākṛtam

Book 12 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 12
Chapter 2

  1 [वैषम्पायन]
      स एवम उक्तस तु मुनिर नारदॊ वदतां वरः
      कथयाम आस तत सर्वं यथा शप्तः ससूतजः
  2 एवम एतन महाबाहॊ यथा वदसि भारत
      न कर्णार्जुनयॊः किं चिद अविषह्यं भवेद रणे
  3 गुह्यम एतत तु देवानां कथयिष्यामि ते नृप
      तन निबॊध महाराज यथावृत्तम इदं पुरा
  4 कषत्रं सवर्गं कथं गच्छेच छस्त्र पूतम इति परभॊ
      संघर्षजननस तस्मात कन्या गर्भॊ विनिर्मितः
  5 स बालस तेजसा युक्तः सूतपुत्रत्वम आगतः
      चकाराङ्गिरसां शरेष्ठे धनुर्वेदं गुरौ तव
  6 सबलं भीमसेनस्य फल्गुनस्य च लाघवम
      बुद्धिं च तव राजेन्द्र यमयॊर विनयं तथा
  7 सख्यं च वासुदेवेन बाल्ये गाण्डिवधन्वनः
      परजानाम अनुरागं च चिन्तयानॊ वयदह्यत
  8 स सख्यम अगमद बाल्ये राज्ञा दुर्यॊधनेन वै
      युष्माभिर नित्यसंद्विष्टॊ दैवाच चापि सवभावतः
  9 विद्याधिकम अथालक्ष्य धनुर्वेदे धनंजयम
      दरॊणं रहस्य उपागम्य कर्णॊ वचनम अब्रवीत
  10 बरह्मास्तं वेत्तुम इच्छामि स रहस्यनिवर्तनम
     अर्जुनेन समॊ युद्धे भवेयम इति मे मतिः
 11 समः पुत्रेषु च सनेहः शिष्येषु च तव धरुवम
     तवत्प्रसादान न मां बरूयुर अकृतास्त्रं विचक्षणाः
 12 दरॊणस तथॊक्तः कर्णेन सापेक्षः फल्गुनं परति
     दौरात्म्यं चापि कर्णस्य विदित्वा तम उवाच ह
 13 बरह्मास्तं बराह्मणॊ विद्याद यथावच चरितव्रतः
     कषत्रियॊ वा तपस्वी यॊ नान्यॊ विद्यात कथं चन
 14 इत्य उक्तॊ ऽङगिरसां शरेष्ठम आमन्त्र्य परतिपूज्य च
     जगाम सहसा रामं महेन्द्रं पर्वतं परति
 15 स तु रामम उपागम्य शिरसाभिप्रणम्य च
     बराह्मणॊ भार्गवॊ ऽसमीति गौरवेणाभ्यगच्छत
 16 रामस तं परतिजग्राह पृष्ट्वा गॊत्रादि सर्वशः
     उष्यतां सवागतं चेति परीतिमांश चाभवद भृशम
 17 तत्र कर्णस्य वसतॊ महेन्द्रे पर्वतॊत्तमे
     गन्धर्वै राक्षसैर यक्षैर देवैश चासीत समागमः
 18 स तत्रेष्व अस्त्रम अकरॊद भृगुश्रेष्ठाद यथाविधि
     परियश चाभवद अत्यर्थं देवगन्धर्वरक्षसाम
 19 स कदा चित समुद्रान्ते विचरन्न आश्रमान्तिके
     एकः खड्गधनुः पाणिः परिचक्राम सूत जः
 20 सॊ ऽगनिहॊत्रप्रसक्तस्य कस्य चिद बरह्मवादिनः
     जघानाज्ञानतः पार्थ हॊमधेनुं यदृच्छया
 21 तद अज्ञानकृतं मत्वा बराह्मणाय नयवेदयत
     कर्णः परसादयंश चैनम इदम इत्य अब्रवीद वचः
 22 अबुद्धि पूर्वं भगवन धेनुर एषा हता तव
     मया तत्र परसादं मे कुरुष्वेति पुनः पुनः
 23 तं स विप्रॊ ऽबरवीत करुद्धॊ वाचा निर्भर्त्सयन्न इव
     दुराचार वधार्हस तवं फलं पराप्नुहि दुर्मते
 24 येन विस्पर्धसे नित्यं यदर्थं घटसे ऽनिशम
     युध्यतस तेन ते पापभूमिश चक्रं गरसिष्यति
 25 ततश चक्रे मही गरस्ते मूर्धानं ते विचेतसः
     पातयिष्यति विक्रम्य शत्रुर गच्छ नराधम
 26 यथेयं गौर हता मूढ परमत्तेन तवया मम
     परमत्तस्यैवम एवान्यः शिरस ते पातयिष्यति
 27 ततः परसादयाम आस पुनस तं दविजसत्तमम
     गॊभिर धनैश च रत्नैश च स चैनं पुनर अब्रवीत
 28 नेदं मद वयाहृतं कुर्यात सर्वलॊकॊ ऽपि वै मृषा
     गच्छ वा तिष्ठ वा यद वा कार्यं ते तत समाचर
 29 इत्य उक्तॊ बराह्मणेनाथ कर्णॊ दैन्याद अधॊमुखः
     रामम अभ्यागमद भीतस तद एव मनसा समरन
   1 [vaiṣampāyana]
      sa evam uktas tu munir nārado vadatāṃ varaḥ
      kathayām āsa tat sarvaṃ yathā śaptaḥ sasūtajaḥ
  2 evam etan mahābāho yathā vadasi bhārata
      na karṇārjunayoḥ kiṃ cid aviṣahyaṃ bhaved raṇe
  3 guhyam etat tu devānāṃ kathayiṣyāmi te nṛpa
      tan nibodha mahārāja yathāvṛttam idaṃ purā
  4 kṣatraṃ svargaṃ kathaṃ gacchec chastra pūtam iti prabho
      saṃgharṣajananas tasmāt kanyā garbho vinirmitaḥ
  5 sa bālas tejasā yuktaḥ sūtaputratvam āgataḥ
      cakārāṅgirasāṃ śreṣṭhe dhanurvedaṃ gurau tava
  6 sabalaṃ bhīmasenasya phalgunasya ca lāghavam
      buddhiṃ ca tava rājendra yamayor vinayaṃ tathā
  7 sakhyaṃ ca vāsudevena bālye gāṇḍivadhanvanaḥ
      prajānām anurāgaṃ ca cintayāno vyadahyata
  8 sa sakhyam agamad bālye rājñā duryodhanena vai
      yuṣmābhir nityasaṃdviṣṭo daivāc cāpi svabhāvataḥ
  9 vidyādhikam athālakṣya dhanurvede dhanaṃjayam
      droṇaṃ rahasy upāgamya karṇo vacanam abravīt
  10 brahmāstaṃ vettum icchāmi sa rahasyanivartanam
     arjunena samo yuddhe bhaveyam iti me matiḥ
 11 samaḥ putreṣu ca snehaḥ śiṣyeṣu ca tava dhruvam
     tvatprasādān na māṃ brūyur akṛtāstraṃ vicakṣaṇāḥ
 12 droṇas tathoktaḥ karṇena sāpekṣaḥ phalgunaṃ prati
     daurātmyaṃ cāpi karṇasya viditvā tam uvāca ha
 13 brahmāstaṃ brāhmaṇo vidyād yathāvac caritavrataḥ
     kṣatriyo vā tapasvī yo nānyo vidyāt kathaṃ cana
 14 ity ukto 'ṅgirasāṃ śreṣṭham āmantrya pratipūjya ca
     jagāma sahasā rāmaṃ mahendraṃ parvataṃ prati
 15 sa tu rāmam upāgamya śirasābhipraṇamya ca
     brāhmaṇo bhārgavo 'smīti gauraveṇābhyagacchata
 16 rāmas taṃ pratijagrāha pṛṣṭvā gotrādi sarvaśaḥ
     uṣyatāṃ svāgataṃ ceti prītimāṃś cābhavad bhṛśam
 17 tatra karṇasya vasato mahendre parvatottame
     gandharvai rākṣasair yakṣair devaiś cāsīt samāgamaḥ
 18 sa tatreṣv astram akarod bhṛguśreṣṭhād yathāvidhi
     priyaś cābhavad atyarthaṃ devagandharvarakṣasām
 19 sa kadā cit samudrānte vicarann āśramāntike
     ekaḥ khaḍgadhanuḥ pāṇiḥ paricakrāma sūta jaḥ
 20 so 'gnihotraprasaktasya kasya cid brahmavādinaḥ
     jaghānājñānataḥ pārtha homadhenuṃ yadṛcchayā
 21 tad ajñānakṛtaṃ matvā brāhmaṇāya nyavedayat
     karṇaḥ prasādayaṃś cainam idam ity abravīd vacaḥ
 22 abuddhi pūrvaṃ bhagavan dhenur eṣā hatā tava
     mayā tatra prasādaṃ me kuruṣveti punaḥ punaḥ
 23 taṃ sa vipro 'bravīt kruddho vācā nirbhartsayann iva
     durācāra vadhārhas tvaṃ phalaṃ prāpnuhi durmate
 24 yena vispardhase nityaṃ yadarthaṃ ghaṭase 'niśam
     yudhyatas tena te pāpabhūmiś cakraṃ grasiṣyati
 25 tataś cakre mahī graste mūrdhānaṃ te vicetasaḥ
     pātayiṣyati vikramya śatrur gaccha narādhama
 26 yatheyaṃ gaur hatā mūḍha pramattena tvayā mama
     pramattasyaivam evānyaḥ śiras te pātayiṣyati
 27 tataḥ prasādayām āsa punas taṃ dvijasattamam
     gobhir dhanaiś ca ratnaiś ca sa cainaṃ punar abravīt
 28 nedaṃ mad vyāhṛtaṃ kuryāt sarvaloko 'pi vai mṛṣā
     gaccha vā tiṣṭha vā yad vā kāryaṃ te tat samācara
 29 ity ukto brāhmaṇenātha karṇo dainyād adhomukhaḥ
     rāmam abhyāgamad bhītas tad eva manasā smaran

Book 12 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 12
Chapter 3

  1 [नारद]
      कर्णस्य बाहुवीर्येण परश्रयेण दमेन च
      तुतॊष भृगुशार्दूलॊ गुरुशुश्रूषया तथा
  2 तस्मै स विधिवत कृत्स्नं बरह्मास्त्रं स निवर्तनम
      परॊवाचाखिलम अव्यग्रं तपस्वी सुतपस्विने
  3 विदितास्त्रस ततः कर्णॊ रममाणॊ ऽऽशरमे भृगॊः
      चकार वै धनुर्वेदे यत्नम अद्भुतविक्रमः
  4 ततः कदा चिद रामस तु चरन्न आश्रमम अन्तिकात
      कर्णेन सहितॊ धीमान उपवासेन कर्शितः
  5 सुष्वाप जामदग्न्यॊ वै विस्रम्भॊत्पन्न सौहृदः
      कर्णस्यॊत्सङ्ग आधाय शिरॊ कलान्तमना गुरुः
  6 अथ कृमिः शलेष्म मयॊ मांसशॊणितभॊजनः
      दारुणॊ दारुणस्पर्शः कर्णस्याभ्याशम आगमत
  7 स तस्यॊरुम अथासाद्य बिभेद रुधिराशनः
      न चैनम अशकत कषेप्तुं हन्तुं वापि गुरॊर भयात
  8 संदश्यमानॊ ऽपि तथा कृमिणा तेन भारत
      गुरु परबॊध शङ्की च तम उपैक्षत सूत जः
  9 कर्णस तु वेदनां धैर्याद असह्यां विनिगृह्य ताम
      अकम्पन्न अव्यथंश चैव धारयाम आस भार्गवम
  10 यदा तु रिधिरेणाङ्गे परिस्पृष्टॊ भृगूद्वहः
     तदाबुध्यत तेजस्वी संतप्तश चेदम अब्रवीत
 11 अहॊ ऽसम्य अशुचितां पराप्तः किम इदं करियते तवया
     कथयस्व भयं तयक्त्वा याथातथ्यम इदं मम
 12 तस्य कर्णस तदाचष्ट कृमिणा परिभक्षणम
     ददर्श रामस तं चापि कृमिं सूकर संनिभम
 13 अष्ट पादं तीक्ष्णदंष्ट्रं सूचीभिर इव संवृतम
     रॊमभिः संनिरुद्धाङ्गम अलर्कं नाम नामतः
 14 स दृष्टमात्रॊ रामेण कृमिः पराणान अवासृजत
     तस्मिन्न एवासृक संक्लिन्ने तद अद्भुतम इवाभवत
 15 ततॊ ऽनतरिक्षे ददृशे विश्वरूपः करालवान
     राक्षसॊ लॊहितग्रीवः कृष्णाङ्गॊ मेघवाहनः
 16 स राम पराञ्जलिर भूत्वा बभाषे पूर्णमानसः
     सवस्ति ते भृगुशार्दूल गमिष्यामि यथागतम
 17 मॊक्षितॊ नरकाद अस्मि भवता मुनिसत्तम
     भद्रं च ते ऽसु नन्दिश च परियं मे भवता कृतम
 18 तम उवाचं महाबाहुर जामदग्न्यः परतापवान
     कस तवं कस्माच च नरकं परतिपन्नॊ बरवीहि तत
 19 सॊ ऽबरवीद अहम आसं पराग गृत्सॊ नाम महासुरः
     पुरा देवयुगे तात भृगॊस तुल्यवया इव
 20 सॊ ऽहं भृगॊर सुदयितां भार्याम अपहरं बलात
     महर्षेर अभिशापेन कृमिभूतॊ ऽपतं भुवि
 21 अब्रवीत तु स मां करॊधात तव पूर्वपितामहः
     मूत्र शलेष्माशनः पापनिरयं परतिपत्स्यसे
 22 शापस्यान्तॊ भवेद बरह्मन्न इत्य एवं तम अथाब्रुवम
     भविता भार्गवे राम इति माम अब्रवीद भृगुः
 23 सॊ ऽहम एतां गतिं पराप्तॊ यथा न कुशलं तथा
     तवया साधॊ समागम्य विमुक्तः पापयॊनितः
 24 एवम उक्त्वा नमस्कृत्य ययौ रामं महासुरः
     रामः कर्णं तु स करॊदम इदं वचनम अब्रवीत
 25 अति दुःखम इदं मूढ न जातु बराह्मणः सहेत
     कषत्रियस्यैव ते धैर्यं कामया सत्यम उच्यताम
 26 तम उवाच ततः कर्णः शापभीतः परसादयन
     बरह्मक्षत्रान्तरे सूतं जातं मां विद्धि भार्गव
 27 राधेयः कर्ण इति मां परवदन्ति जना भुवि
     परसादं कुरु मे बरह्मन्न अस्त्रलुब्धस्य भार्गव
 28 पिता गुरुर न संदेहॊ वेद विद्या परदः परभुः
     अतॊ भार्गव इत्य उक्तं मया गॊत्रं तवान्तिके
 29 तम उवाच भृगुश्रेष्ठः सरॊषः परहसन्न इव
     भूमौ निपतितं दीनं वेपमान कृताञ्जलिम
 30 यस्मान मिथ्यॊपचरितॊ अस्त्रलॊभाद इह तवया
     तस्माद एतद धि ते मूढ बरह्मास्त्रं परतिभास्यति
 31 अन्यत्र वधकालात ते सदृशेन समेयुषः
     अब्राह्मणे न हि बरह्म धरुवं तिष्ठेत कदा चन
 32 गच्छेदानीं न ते सथानम अनृतस्येह विद्यते
     न तवया सदृशॊ युद्धे भविता कशत्रियॊ भुवि
 33 एवम उक्तस तु रामेण नयायेनॊपजगाम सः
     दुर्यॊधनम उपागम्य कृतास्त्रॊ ऽसमीति चाब्रवीत
   1 [nārada]
      karṇasya bāhuvīryeṇa praśrayeṇa damena ca
      tutoṣa bhṛguśārdūlo guruśuśrūṣayā tathā
  2 tasmai sa vidhivat kṛtsnaṃ brahmāstraṃ sa nivartanam
      provācākhilam avyagraṃ tapasvī sutapasvine
  3 viditāstras tataḥ karṇo ramamāṇo ''śrame bhṛgoḥ
      cakāra vai dhanurvede yatnam adbhutavikramaḥ
  4 tataḥ kadā cid rāmas tu carann āśramam antikāt
      karṇena sahito dhīmān upavāsena karśitaḥ
  5 suṣvāpa jāmadagnyo vai visrambhotpanna sauhṛdaḥ
      karṇasyotsaṅga ādhāya śiro klāntamanā guruḥ
  6 atha kṛmiḥ śleṣma mayo māṃsaśoṇitabhojanaḥ
      dāruṇo dāruṇasparśaḥ karṇasyābhyāśam āgamat
  7 sa tasyorum athāsādya bibheda rudhirāśanaḥ
      na cainam aśakat kṣeptuṃ hantuṃ vāpi guror bhayāt
  8 saṃdaśyamāno 'pi tathā kṛmiṇā tena bhārata
      guru prabodha śaṅkī ca tam upaikṣata sūta jaḥ
  9 karṇas tu vedanāṃ dhairyād asahyāṃ vinigṛhya tām
      akampann avyathaṃś caiva dhārayām āsa bhārgavam
  10 yadā tu ridhireṇāṅge parispṛṣṭo bhṛgūdvahaḥ
     tadābudhyata tejasvī saṃtaptaś cedam abravīt
 11 aho 'smy aśucitāṃ prāptaḥ kim idaṃ kriyate tvayā
     kathayasva bhayaṃ tyaktvā yāthātathyam idaṃ mama
 12 tasya karṇas tadācaṣṭa kṛmiṇā paribhakṣaṇam
     dadarśa rāmas taṃ cāpi kṛmiṃ sūkara saṃnibham
 13 aṣṭa pādaṃ tīkṣṇadaṃṣṭraṃ sūcībhir iva saṃvṛtam
     romabhiḥ saṃniruddhāṅgam alarkaṃ nāma nāmataḥ
 14 sa dṛṣṭamātro rāmeṇa kṛmiḥ prāṇān avāsṛjat
     tasminn evāsṛk saṃklinne tad adbhutam ivābhavat
 15 tato 'ntarikṣe dadṛśe viśvarūpaḥ karālavān
     rākṣaso lohitagrīvaḥ kṛṣṇāṅgo meghavāhanaḥ
 16 sa rāma prāñjalir bhūtvā babhāṣe pūrṇamānasaḥ
     svasti te bhṛguśārdūla gamiṣyāmi yathāgatam
 17 mokṣito narakād asmi bhavatā munisattama
     bhadraṃ ca te 'su nandiś ca priyaṃ me bhavatā kṛtam
 18 tam uvācaṃ mahābāhur jāmadagnyaḥ pratāpavān
     kas tvaṃ kasmāc ca narakaṃ pratipanno bravīhi tat
 19 so 'bravīd aham āsaṃ prāg gṛtso nāma mahāsuraḥ
     purā devayuge tāta bhṛgos tulyavayā iva
 20 so 'haṃ bhṛgor sudayitāṃ bhāryām apaharaṃ balāt
     maharṣer abhiśāpena kṛmibhūto 'pataṃ bhuvi
 21 abravīt tu sa māṃ krodhāt tava pūrvapitāmahaḥ
     mūtra śleṣmāśanaḥ pāpanirayaṃ pratipatsyase
 22 śāpasyānto bhaved brahmann ity evaṃ tam athābruvam
     bhavitā bhārgave rāma iti mām abravīd bhṛguḥ
 23 so 'ham etāṃ gatiṃ prāpto yathā na kuśalaṃ tathā
     tvayā sādho samāgamya vimuktaḥ pāpayonitaḥ
 24 evam uktvā namaskṛtya yayau rāmaṃ mahāsuraḥ
     rāmaḥ karṇaṃ tu sa krodam idaṃ vacanam abravīt
 25 ati duḥkham idaṃ mūḍha na jātu brāhmaṇaḥ sahet
     kṣatriyasyaiva te dhairyaṃ kāmayā satyam ucyatām
 26 tam uvāca tataḥ karṇaḥ śāpabhītaḥ prasādayan
     brahmakṣatrāntare sūtaṃ jātaṃ māṃ viddhi bhārgava
 27 rādheyaḥ karṇa iti māṃ pravadanti janā bhuvi
     prasādaṃ kuru me brahmann astralubdhasya bhārgava
 28 pitā gurur na saṃdeho veda vidyā pradaḥ prabhuḥ
     ato bhārgava ity uktaṃ mayā gotraṃ tavāntike
 29 tam uvāca bhṛguśreṣṭhaḥ saroṣaḥ prahasann iva
     bhūmau nipatitaṃ dīnaṃ vepamāna kṛtāñjalim
 30 yasmān mithyopacarito astralobhād iha tvayā
     tasmād etad dhi te mūḍha brahmāstraṃ pratibhāsyati
 31 anyatra vadhakālāt te sadṛśena sameyuṣaḥ
     abrāhmaṇe na hi brahma dhruvaṃ tiṣṭhet kadā cana
 32 gacchedānīṃ na te sthānam anṛtasyeha vidyate
     na tvayā sadṛśo yuddhe bhavitā kśatriyo bhuvi
 33 evam uktas tu rāmeṇa nyāyenopajagāma saḥ
     duryodhanam upāgamya kṛtāstro 'smīti cābravīt

Book 12 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 12
Chapter 4

  1 [नारद]
      कर्णस तु समवाप्यैतद अस्त्रं भार्गवनन्दनात
      दुर्यॊधनेन सहितॊ मुमुदे भरतर्षभ
  2 ततः कदा चिद राजानः समाजग्मुः सवयंवरे
      कलिङ्ग विषये राजन राज्ञश चित्राङ्गदस्य च
  3 शरीमद्राजपुरं नाम नगरं तत्र भारत
      राजानः शतशस तत्र कन्यार्थं समुपागमन
  4 शुत्वा दुर्यॊधनस तत्र समेतान सर्वपार्थिवान
      रथेन काञ्चनाङ्गेन कर्णेन सहितॊ ययौ
  5 ततः सवयंवरे तस्मिन संप्रवृत्ते महॊत्सवे
      समापेतुर नृपतयः कन्यार्थे नृपसत्तम
  6 शिशुपालॊ जरासंधॊ भीष्मकॊ वक्र एव च
      कपॊत रॊमा नीलश च रुक्मी च दृढविक्रमः
  7 सृगालश च महाराज सत्री राज्याधिपतिश च यः
      अशॊकः शतधन्वा च भॊजॊ वीरश च नामतः
  8 एते चान्ये च बहवॊ दक्षिणां दिशम आश्रिताः
      मलेच्छाचार्याश च राजानः पराच्यॊदीच्यश च भारत
  9 काञ्चनाङ्गदिनः सर्वे बद्धजाम्बूनद सरजः
      सर्वे भास्वरदेहाश च वयाघ्रा इव मदॊत्कटाः
  10 ततः समुपविष्टेषु तेषु राजसु भारत
     विवेश रङ्गं सा कन्या धात्री वर्षधरान्विता
 11 ततः संश्राव्यमाणेषु राज्ञां नामसु भारत
     अत्यक्रामद धार्तराष्ट्रं सा कन्या वरवर्णिनी
 12 दुर्यॊधनस तु कौरव्यॊ नामर्षयत लङ्घनम
     परत्यषेधच च तां कन्याम असत्कृत्य नराधिपान
 13 स वीर्यमदमत्तत्वाद भीष्मद्रॊणाव उपाश्रितः
     रथम आरॊप्य तां कन्याम आजुहाव नराधिपान
 14 तम अन्वयाद रथी खड्गी भद्ध गॊधाङ्गुलित्रवान
     कर्णः शस्त भृतां शरेष्ठः पृष्ठतः पुरुषर्षभ
 15 ततॊ विमर्दः सुमहान राज्ञाम आसीद युधिष्ठिरः
     संनह्यतां तनुत्राणि रथान यॊजयताम अपि
 16 ते ऽभयधावन्त संक्रुद्धाः कर्णदुर्यॊधनाव उभौ
     शरवर्षाणि मुञ्चन्तॊ मेघाः पर्वतयॊर इव
 17 कर्णस तेषाम आपतताम एकैकेन कषुरेण ह
     धनूंषि स शरावापान्य अपातयत भूतले
 18 ततॊ विधनुषः कांश चित कांश चिद उद्यतकार्मुकान
     कांश चिद उद्वहतॊ बाणान रथशक्ति गदास तथा
 19 लाघवाद आकुली कृत्यकर्णः परहरतां वरः
     हतसूतांश च भूयिष्ठान अवजिग्ये नराधिपान
 20 ते सवयं तवरयन्तॊ ऽशवान याहि याहीति वादिनः
     वयपेयुस ते रणं हित्वा राजानॊ भग्नमानसाः
 21 दुर्यॊधनस तु कर्णेन पाल्यमानॊ ऽभययात तदा
     हृष्टः कन्याम उपादाय नरगं नागसाह्वयम
   1 [nārada]
      karṇas tu samavāpyaitad astraṃ bhārgavanandanāt
      duryodhanena sahito mumude bharatarṣabha
  2 tataḥ kadā cid rājānaḥ samājagmuḥ svayaṃvare
      kaliṅga viṣaye rājan rājñaś citrāṅgadasya ca
  3 śrīmadrājapuraṃ nāma nagaraṃ tatra bhārata
      rājānaḥ śataśas tatra kanyārthaṃ samupāgaman
  4 śutvā duryodhanas tatra sametān sarvapārthivān
      rathena kāñcanāṅgena karṇena sahito yayau
  5 tataḥ svayaṃvare tasmin saṃpravṛtte mahotsave
      samāpetur nṛpatayaḥ kanyārthe nṛpasattama
  6 śiśupālo jarāsaṃdho bhīṣmako vakra eva ca
      kapota romā nīlaś ca rukmī ca dṛḍhavikramaḥ
  7 sṛgālaś ca mahārāja strī rājyādhipatiś ca yaḥ
      aśokaḥ śatadhanvā ca bhojo vīraś ca nāmataḥ
  8 ete cānye ca bahavo dakṣiṇāṃ diśam āśritāḥ
      mlecchācāryāś ca rājānaḥ prācyodīcyaś ca bhārata
  9 kāñcanāṅgadinaḥ sarve baddhajāmbūnada srajaḥ
      sarve bhāsvaradehāś ca vyāghrā iva madotkaṭāḥ
  10 tataḥ samupaviṣṭeṣu teṣu rājasu bhārata
     viveśa raṅgaṃ sā kanyā dhātrī varṣadharānvitā
 11 tataḥ saṃśrāvyamāṇeṣu rājñāṃ nāmasu bhārata
     atyakrāmad dhārtarāṣṭraṃ sā kanyā varavarṇinī
 12 duryodhanas tu kauravyo nāmarṣayata laṅghanam
     pratyaṣedhac ca tāṃ kanyām asatkṛtya narādhipān
 13 sa vīryamadamattatvād bhīṣmadroṇāv upāśritaḥ
     ratham āropya tāṃ kanyām ājuhāva narādhipān
 14 tam anvayād rathī khaḍgī bhaddha godhāṅgulitravān
     karṇaḥ śasta bhṛtāṃ śreṣṭhaḥ pṛṣṭhataḥ puruṣarṣabha
 15 tato vimardaḥ sumahān rājñām āsīd yudhiṣṭhiraḥ
     saṃnahyatāṃ tanutrāṇi rathān yojayatām api
 16 te 'bhyadhāvanta saṃkruddhāḥ karṇaduryodhanāv ubhau
     śaravarṣāṇi muñcanto meghāḥ parvatayor iva
 17 karṇas teṣām āpatatām ekaikena kṣureṇa ha
     dhanūṃṣi sa śarāvāpāny apātayata bhūtale
 18 tato vidhanuṣaḥ kāṃś cit kāṃś cid udyatakārmukān
     kāṃś cid udvahato bāṇān rathaśakti gadās tathā
 19 lāghavād ākulī kṛtyakarṇaḥ praharatāṃ varaḥ
     hatasūtāṃś ca bhūyiṣṭhān avajigye narādhipān
 20 te svayaṃ tvarayanto 'śvān yāhi yāhīti vādinaḥ
     vyapeyus te raṇaṃ hitvā rājāno bhagnamānasāḥ
 21 duryodhanas tu karṇena pālyamāno 'bhyayāt tadā
     hṛṣṭaḥ kanyām upādāya naragaṃ nāgasāhvayam

Book 12 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 12
Chapter 5

  1 [नारद]
      आविष कृतबलं कर्णं जञात्वा राजा तु मागधः
      आह्वयद दवैरथेनाजौ जरासंधॊ महीपतिः
  2 तयॊः समभवद युद्धं दिव्यास्त्रविदुषॊर दवयॊः
      युधि नानाप्रहरणैर अन्यॊन्यम अभिवर्षतॊः
  3 कषीणबाणौ वि धनुषौ भग्नखड्गौ महीं गतौ
      बाहुभिः समसञ्जेताम उभाव अपि बलान्वितौ
  4 बाहुकण्टक युद्धेन तस्य कर्णॊ ऽथ युध्यतः
      बिभेद संधिं देहस्य जरया शलेषितस्य ह
  5 स विकारं शरीरस्य दृष्ट्वा नृपतिर आत्मनः
      परीतॊ ऽसमीत्य अब्रवीत कर्णं वैरम उत्सृज्य भारत
  6 परीत्या ददौ स कर्णाय मालिनीं नगरीम अथ
      अङ्गेषु नरशार्दूल स राजासीत सपत्नजित
  7 पालयाम आस चम्पां तु कर्णः परबलार्दनः
      दुर्यॊधनस्यानुमते तवापि विदितं तथा
  8 एवं शस्त्रप्रतापेन परथितः सॊ ऽभवत कषितौ
      तवद्धितार्थं सुरेन्द्रेण भिक्षितॊ वर्म कुण्डले
  9 स दिव्ये सहजे परादात कुण्डले परमार्चिते
      सहजं कवचं चैव मॊहितॊ देव मायया
  10 विमुक्तः कुण्डलाभ्यां च सहजेन च वर्मणा
     निहतॊ विजयेनाजौ वासुदेवस्य पश्यतः
 11 बराह्मणस्याभिशापेन रामस्य च महात्मनः
     कुन्त्याश च वरदानेन मायया च शतक्रतॊः
 12 भीष्मावमानात संख्यायां रथानाम अर्धकीर्तनात
     शल्यात तेजॊवधाच चापि वासुदेव नयेन च
 13 रुद्रस्य देवराजस्य यमस्य वरुणस्य च
     कुबेर दरॊणयॊश चैव कृपस्य च महात्मनः
 14 अस्त्राणि दिव्यान्य आदाय युधि गाण्डीवधन्वना
     हतॊ वैकर्तनः कर्णॊ दिवाकरसमद्युतिः
 15 एवं शप्तस तव भराता बहुभिश चापि वञ्चितः
     न शॊच्यः स नरव्याघ्रॊ युद्धे हि निधनं गतः
   1 [nārada]
      āviṣ kṛtabalaṃ karṇaṃ jñātvā rājā tu māgadhaḥ
      āhvayad dvairathenājau jarāsaṃdho mahīpatiḥ
  2 tayoḥ samabhavad yuddhaṃ divyāstraviduṣor dvayoḥ
      yudhi nānāpraharaṇair anyonyam abhivarṣatoḥ
  3 kṣīṇabāṇau vi dhanuṣau bhagnakhaḍgau mahīṃ gatau
      bāhubhiḥ samasañjetām ubhāv api balānvitau
  4 bāhukaṇṭaka yuddhena tasya karṇo 'tha yudhyataḥ
      bibheda saṃdhiṃ dehasya jarayā śleṣitasya ha
  5 sa vikāraṃ śarīrasya dṛṣṭvā nṛpatir ātmanaḥ
      prīto 'smīty abravīt karṇaṃ vairam utsṛjya bhārata
  6 prītyā dadau sa karṇāya mālinīṃ nagarīm atha
      aṅgeṣu naraśārdūla sa rājāsīt sapatnajit
  7 pālayām āsa campāṃ tu karṇaḥ parabalārdanaḥ
      duryodhanasyānumate tavāpi viditaṃ tathā
  8 evaṃ śastrapratāpena prathitaḥ so 'bhavat kṣitau
      tvaddhitārthaṃ surendreṇa bhikṣito varma kuṇḍale
  9 sa divye sahaje prādāt kuṇḍale paramārcite
      sahajaṃ kavacaṃ caiva mohito deva māyayā
  10 vimuktaḥ kuṇḍalābhyāṃ ca sahajena ca varmaṇā
     nihato vijayenājau vāsudevasya paśyataḥ
 11 brāhmaṇasyābhiśāpena rāmasya ca mahātmanaḥ
     kuntyāś ca varadānena māyayā ca śatakratoḥ
 12 bhīṣmāvamānāt saṃkhyāyāṃ rathānām ardhakīrtanāt
     śalyāt tejovadhāc cāpi vāsudeva nayena ca
 13 rudrasya devarājasya yamasya varuṇasya ca
     kubera droṇayoś caiva kṛpasya ca mahātmanaḥ
 14 astrāṇi divyāny ādāya yudhi gāṇḍīvadhanvanā
     hato vaikartanaḥ karṇo divākarasamadyutiḥ
 15 evaṃ śaptas tava bhrātā bahubhiś cāpi vañcitaḥ
     na śocyaḥ sa naravyāghro yuddhe hi nidhanaṃ gataḥ

Book 12 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 12
Chapter 6

  1 [वैषम्पायन]
      एतावद उक्त्वा देवर्षिर विरराम स नारदः
      युधिष्ठिरस तु राजर्षिर दध्यौ शॊकपरिप्लुतः
  2 तं दीनमनसं वीरम अधॊ वदनम आतुलम
      निःश्वसन्तं यथा नागं पर्यश्रुनयनं तथा
  3 कुन्ती शॊकपरीताङ्गी दुःखॊपहत चेतना
      अब्रवीन मधुराभाषा काले वचनम अर्थवत
  4 युधिष्ठिर महाबाहॊ नैनं शॊचितुम अर्हसि
      जहि शॊकं महाप्राज्ञ शृणु चेदं वचॊ मम
  5 यतितः स मया पूर्वं भरात्र्यं जञापयितुं तव
      भास्करेण च देवेन पित्रा धर्मभृतां वर
  6 यद वाच्यं हितकामेन सुहृदा भूतिम इच्छता
      तथा दिवाकरेणॊक्तः सवप्नान्ते मम चाग्रतः
  7 न चैनम अशकद भानुर अहं वा सनेहकारणैः
      पुरा परत्यनुनेतुं वा नेतुं वाप्य एकतां तवया
  8 ततः कालपरीतः स वैरस्यॊद्धुक्षणे रतः
      परतीप कारी युष्माकम इति चॊपेक्षितॊ मया
  9 इत्य उक्तॊ धर्मराजस तु मात्रा बाष्पाकुलेक्षणः
      उवाच वाक्यं धर्मात्मा शॊकव्याकुल चेतनः
  10 भवत्या गूढमन्त्रत्वात पीडितॊ ऽसमीत्य उवाच ताम
     शशाप च महातेजाः सर्वलॊकेषु च सत्रियः
     न गुह्यं धारयिष्यन्तीत्य अतिदुःख समन्वितः
 11 स राजा पुत्रपौत्राणां संबन्धिसुहृदां तथा
     समरन्न उद्विग्नहृदयॊ बभूवास्वस्थ चेतनः
 12 ततः शॊकपरीतात्मा स धूम इव पावकः
     निर्वेदम अकरॊद धीमान राजा संतापपीडितः
   1 [vaiṣampāyana]
      etāvad uktvā devarṣir virarāma sa nāradaḥ
      yudhiṣṭhiras tu rājarṣir dadhyau śokapariplutaḥ
  2 taṃ dīnamanasaṃ vīram adho vadanam ātulam
      niḥśvasantaṃ yathā nāgaṃ paryaśrunayanaṃ tathā
  3 kuntī śokaparītāṅgī duḥkhopahata cetanā
      abravīn madhurābhāṣā kāle vacanam arthavat
  4 yudhiṣṭhira mahābāho nainaṃ śocitum arhasi
      jahi śokaṃ mahāprājña śṛṇu cedaṃ vaco mama
  5 yatitaḥ sa mayā pūrvaṃ bhrātryaṃ jñāpayituṃ tava
      bhāskareṇa ca devena pitrā dharmabhṛtāṃ vara
  6 yad vācyaṃ hitakāmena suhṛdā bhūtim icchatā
      tathā divākareṇoktaḥ svapnānte mama cāgrataḥ
  7 na cainam aśakad bhānur ahaṃ vā snehakāraṇaiḥ
      purā pratyanunetuṃ vā netuṃ vāpy ekatāṃ tvayā
  8 tataḥ kālaparītaḥ sa vairasyoddhukṣaṇe rataḥ
      pratīpa kārī yuṣmākam iti copekṣito mayā
  9 ity ukto dharmarājas tu mātrā bāṣpākulekṣaṇaḥ
      uvāca vākyaṃ dharmātmā śokavyākula cetanaḥ
  10 bhavatyā gūḍhamantratvāt pīḍito 'smīty uvāca tām
     śaśāpa ca mahātejāḥ sarvalokeṣu ca striyaḥ
     na guhyaṃ dhārayiṣyantīty atiduḥkha samanvitaḥ
 11 sa rājā putrapautrāṇāṃ saṃbandhisuhṛdāṃ tathā
     smarann udvignahṛdayo babhūvāsvastha cetanaḥ
 12 tataḥ śokaparītātmā sa dhūma iva pāvakaḥ
     nirvedam akarod dhīmān rājā saṃtāpapīḍitaḥ

Book 12 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 12
Chapter 7

  1 [वैषम्पायन]
      युधिष्ठिरस तु धर्मात्मा शॊकव्याकुल चेतनः
      शुशॊच दुःखसंतप्तः समृत्वा कर्णं महारथम
  2 आविष्टॊ दुःखशॊकाभ्यां निःश्वसंश च पुनः पुनः
      दृष्ट्वार्जुनम उवाचेदं वचनं शॊककर्शितः
  3 यद भैक्षम आचरिष्याम वृष्ण्यन्धकपुरे वयम
      जञातीन निष्पुरुषान कृत्वा नेमां पराप्स्याम दुर्गतिम
  4 अमित्रा नः समृद्धार्था वृत्तार्थाः कुरवः किल
      आत्मानम आत्मना हत्वा किं धर्मफलम आप्नुमः
  5 धिग अस्तु कषात्रम आचारं धिग अस्तु बलम औरसम
      धिग अस्त्व अमर्षं येनेमाम आपदं गमिता वयम
  6 साधु कषमा दमः शौचम अवैरॊध्यम अमत्सरः
      अहिंसा सत्यवचनं नित्यानि वनचारिणाम
  7 वयं तु लॊभान मॊहाच च सतम्भं मानं च संश्रिताः
      इमाम अवस्थाम आपन्ना राज्यलेश बुभुक्षया
  8 तरैलॊक्यस्यापि राज्येन नास्मान कश चित परहर्षयेत
      बान्धवान निहतान दृष्ट्वा पृथिव्याम आमिषैषिणः
  9 ते वयं पृथिवी हेतॊर अवध्यान पृथिवीसमान
      संपरित्यज्य जीवामॊ हीनार्था हतबान्धवाः
  10 आमिषे गृध्यमानानाम अशुनां नः शुनाम इव
     आमिषं चैव नॊ नष्टम आमिषस्य च भॊजिनः
 11 न पृथिव्या सकलया न सुवर्णस्य राशिभिः
     न गवाश्वेन सर्वेण ते तयाज्या य इमे हताः
 12 संयुक्ताः काममन्युभ्यां करॊधामर्षसमन्विताः
     मृत्युयानं समारुह्य गता वैवस्वतक्षयम
 13 बहुकल्याणम इच्छन्त ईहन्ते पितरः सुतान
     तपसा बरह्मचर्येण वन्दनेन तितिक्षया
 14 उपवासैस तथेज्याभिर वरतकौतुक मङ्गलैः
     लभन्ते मातरॊ गर्भांस तान मासान दश बिभ्रति
 15 यदि सवस्ति परजायन्ते जाता जीवन्ति वा यदि
     संभाविता जातबलास ते दद्युर यदि नः सुखम
     इह चामुत्र चैवेति कृपणाः फलहेतुकाः
 16 तासाम अयं समारम्भॊ निवृत्तः केवलॊ ऽफलः
     यद आसां निहताः पुत्रा युवानॊ मृष्टकुण्डलाः
 17 अभुक्त्वा पार्थिवान भॊगान ऋणान्य अनवदाय च
     पितृभ्यॊ देवताभ्यश च गता वैवस्वतक्षयम
 18 यदैषाम अङ्गपितरौ जातौ काममयाव इव
     संजातबलरूपेषु तदैव निहता नृपाः
 19 संयुक्ताः काममन्युभ्यां करॊधहर्षासमञ्जसाः
     न ते जन्म फलं किं चिद भॊक्तारॊ जातु कर्हि चित
 20 पाञ्चालानां कुरूणां च हता एव हि ये ऽहताः
     ते वयं तव अधमाँल लॊकान परपद्येम सवकर्मभिः
 21 वयम एवास्य लॊकस्य विनाशे कारणं समृताः
     धृतराष्ट्रस्य पुत्रेण निकृत्या परत्यपत्स्महि
 22 सदैव निकृतिप्रज्ञॊ दवेष्टा मायॊपजीवनः
     मिथ्यवृत्तः स सततम अस्मास्व अनपकारिषु
 23 अंशकामा वयं ते च न चास्माभिर न तैर जितम
     न तैर भुक्तेयम अवनिर न नार्यॊ गीतवादितम
 24 नामात्य समितौ कथ्यं न च शरुतवतां शरुतम
     न रत्नानि परार्ध्यानि न भूर न दरविणागमः
 25 ऋद्धिम अस्मासु तां दृष्ट्वा विवर्णॊ हरिणः कृशः
     धृतराष्ट्रस्य नृपतेः सौबलेन निवेदितः
 26 तं पिता पुत्रगृद्धित्वाद अनुमेने ऽनये सथितम
     अनवेक्ष्यैष पितरं गाङ्गेयं विदुरं तथा
     असंशयं धृतराष्ट्रॊ यथैवाहं तथागतः
 27 अनियम्याशुचिं लुब्धं पुत्रं कामवशानुगम
     पतितॊ यशसॊ दीप्ताद घातयित्वा सहॊदरान
 28 इमौ वृद्धौ च शॊकाग्नौ परक्षिप्य स सुयॊधनः
     अस्मत परद्वेष संयुक्तः पापबुद्धिः सदैव हि
 29 कॊ हि बन्धुः कुलीनः संस तथा बरूयात सुहृज्जने
     यथासाव उक्तवान कषुद्रॊ युयुत्सुर वृष्णिसंनिधौ
 30 आत्मनॊ हि वयं दॊषाद विनष्टाः शाश्वतीः समाः
     परदहन्तॊ दिशः सर्वास तेजसा भास्करा इव
 31 सॊ ऽसमाकं वैरपुरुषॊ दुर्मन्त्रि परग्रहं गतः
     दुर्यॊधनकृते हय एतत कुलं नॊ विनिपातितम
     अवध्यानां वधं कृत्वा लॊके पराप्ताः सम वाच्यताम
 32 कुलस्यास्यान्त करणं दुर्मतिं पापकारिणम
     राजा राष्ट्रेश्वरं कृत्वा धृतराष्ट्रॊ ऽदय शॊचति
 33 हताः शूराः कृतं पापं विषयः सवॊ विनाशितः
     हत्वा नॊ विगतॊ मन्युः शॊकॊ मां रुन्धयत्य अयम
 34 धनंजय कृतं पापं कल्याणेनॊपहन्यते
     तयागवांश च पुनः पापं नालं कर्तुम इति शरुतिः
 35 तयागवाञ जन्म मरणे नाप्नॊतीति शरुतिर यदा
     पराप्तवर्मा कृतमतिर बरह्म संपद्यते तदा
 36 सधनंजय निर्द्वंद्वॊ मुनिर जञानसमन्वितः
     वनम आमन्त्र्य वः सर्वान गमिष्यामि परंतप
 37 न हि कृत्स्नतमॊ धर्मः शक्यः पराप्तुम इति शरुतिः
     परिग्रहवता तन मे परत्यक्षम अरिसूदन
 38 मया निसृष्टं पापं हि परिग्रहम अभीप्सता
     जन्म कषयनिमित्तं च शक्यं पराप्तुम इति शरुतिः
 39 स परिग्रहम उत्सृज्य कृत्स्नं राज्यं तथैव च
     गमिष्यामि विनिर्मुक्तॊ विशॊकॊ वि जवरस तथा
 40 परशाधि तवम इमाम उर्वीं कषेमां निहतकण्टकाम
     न ममार्थॊ ऽसति राज्येन न भॊगैर वा कुरूत्तम
 41 एतावद उक्त्वा वचनं धर्मराजॊ युधिष्ठिरः
     वयुपारमत ततः पार्थः कनीयान परत्यभाषत
   1 [vaiṣampāyana]
      yudhiṣṭhiras tu dharmātmā śokavyākula cetanaḥ
      śuśoca duḥkhasaṃtaptaḥ smṛtvā karṇaṃ mahāratham
  2 āviṣṭo duḥkhaśokābhyāṃ niḥśvasaṃś ca punaḥ punaḥ
      dṛṣṭvārjunam uvācedaṃ vacanaṃ śokakarśitaḥ
  3 yad bhaikṣam ācariṣyāma vṛṣṇyandhakapure vayam
      jñātīn niṣpuruṣān kṛtvā nemāṃ prāpsyāma durgatim
  4 amitrā naḥ samṛddhārthā vṛttārthāḥ kuravaḥ kila
      ātmānam ātmanā hatvā kiṃ dharmaphalam āpnumaḥ
  5 dhig astu kṣātram ācāraṃ dhig astu balam aurasam
      dhig astv amarṣaṃ yenemām āpadaṃ gamitā vayam
  6 sādhu kṣamā damaḥ śaucam avairodhyam amatsaraḥ
      ahiṃsā satyavacanaṃ nityāni vanacāriṇām
  7 vayaṃ tu lobhān mohāc ca stambhaṃ mānaṃ ca saṃśritāḥ
      imām avasthām āpannā rājyaleśa bubhukṣayā
  8 trailokyasyāpi rājyena nāsmān kaś cit praharṣayet
      bāndhavān nihatān dṛṣṭvā pṛthivyām āmiṣaiṣiṇaḥ
  9 te vayaṃ pṛthivī hetor avadhyān pṛthivīsamān
      saṃparityajya jīvāmo hīnārthā hatabāndhavāḥ
  10 āmiṣe gṛdhyamānānām aśunāṃ naḥ śunām iva
     āmiṣaṃ caiva no naṣṭam āmiṣasya ca bhojinaḥ
 11 na pṛthivyā sakalayā na suvarṇasya rāśibhiḥ
     na gavāśvena sarveṇa te tyājyā ya ime hatāḥ
 12 saṃyuktāḥ kāmamanyubhyāṃ krodhāmarṣasamanvitāḥ
     mṛtyuyānaṃ samāruhya gatā vaivasvatakṣayam
 13 bahukalyāṇam icchanta īhante pitaraḥ sutān
     tapasā brahmacaryeṇa vandanena titikṣayā
 14 upavāsais tathejyābhir vratakautuka maṅgalaiḥ
     labhante mātaro garbhāṃs tān māsān daśa bibhrati
 15 yadi svasti prajāyante jātā jīvanti vā yadi
     saṃbhāvitā jātabalās te dadyur yadi naḥ sukham
     iha cāmutra caiveti kṛpaṇāḥ phalahetukāḥ
 16 tāsām ayaṃ samārambho nivṛttaḥ kevalo 'phalaḥ
     yad āsāṃ nihatāḥ putrā yuvāno mṛṣṭakuṇḍalāḥ
 17 abhuktvā pārthivān bhogān ṛṇāny anavadāya ca
     pitṛbhyo devatābhyaś ca gatā vaivasvatakṣayam
 18 yadaiṣām aṅgapitarau jātau kāmamayāv iva
     saṃjātabalarūpeṣu tadaiva nihatā nṛpāḥ
 19 saṃyuktāḥ kāmamanyubhyāṃ krodhaharṣāsamañjasāḥ
     na te janma phalaṃ kiṃ cid bhoktāro jātu karhi cit
 20 pāñcālānāṃ kurūṇāṃ ca hatā eva hi ye 'hatāḥ
     te vayaṃ tv adhamāṁl lokān prapadyema svakarmabhiḥ
 21 vayam evāsya lokasya vināśe kāraṇaṃ smṛtāḥ
     dhṛtarāṣṭrasya putreṇa nikṛtyā pratyapatsmahi
 22 sadaiva nikṛtiprajño dveṣṭā māyopajīvanaḥ
     mithyavṛttaḥ sa satatam asmāsv anapakāriṣu
 23 aṃśakāmā vayaṃ te ca na cāsmābhir na tair jitam
     na tair bhukteyam avanir na nāryo gītavāditam
 24 nāmātya samitau kathyaṃ na ca śrutavatāṃ śrutam
     na ratnāni parārdhyāni na bhūr na draviṇāgamaḥ
 25 ṛddhim asmāsu tāṃ dṛṣṭvā vivarṇo hariṇaḥ kṛśaḥ
     dhṛtarāṣṭrasya nṛpateḥ saubalena niveditaḥ
 26 taṃ pitā putragṛddhitvād anumene 'naye sthitam
     anavekṣyaiṣa pitaraṃ gāṅgeyaṃ viduraṃ tathā
     asaṃśayaṃ dhṛtarāṣṭro yathaivāhaṃ tathāgataḥ
 27 aniyamyāśuciṃ lubdhaṃ putraṃ kāmavaśānugam
     patito yaśaso dīptād ghātayitvā sahodarān
 28 imau vṛddhau ca śokāgnau prakṣipya sa suyodhanaḥ
     asmat pradveṣa saṃyuktaḥ pāpabuddhiḥ sadaiva hi
 29 ko hi bandhuḥ kulīnaḥ saṃs tathā brūyāt suhṛjjane
     yathāsāv uktavān kṣudro yuyutsur vṛṣṇisaṃnidhau
 30 ātmano hi vayaṃ doṣād vinaṣṭāḥ śāśvatīḥ samāḥ
     pradahanto diśaḥ sarvās tejasā bhāskarā iva
 31 so 'smākaṃ vairapuruṣo durmantri pragrahaṃ gataḥ
     duryodhanakṛte hy etat kulaṃ no vinipātitam
     avadhyānāṃ vadhaṃ kṛtvā loke prāptāḥ sma vācyatām
 32 kulasyāsyānta karaṇaṃ durmatiṃ pāpakāriṇam
     rājā rāṣṭreśvaraṃ kṛtvā dhṛtarāṣṭro 'dya śocati
 33 hatāḥ śūrāḥ kṛtaṃ pāpaṃ viṣayaḥ svo vināśitaḥ
     hatvā no vigato manyuḥ śoko māṃ rundhayaty ayam
 34 dhanaṃjaya kṛtaṃ pāpaṃ kalyāṇenopahanyate
     tyāgavāṃś ca punaḥ pāpaṃ nālaṃ kartum iti śrutiḥ
 35 tyāgavāñ janma maraṇe nāpnotīti śrutir yadā
     prāptavarmā kṛtamatir brahma saṃpadyate tadā
 36 sadhanaṃjaya nirdvaṃdvo munir jñānasamanvitaḥ
     vanam āmantrya vaḥ sarvān gamiṣyāmi paraṃtapa
 37 na hi kṛtsnatamo dharmaḥ śakyaḥ prāptum iti śrutiḥ
     parigrahavatā tan me pratyakṣam arisūdana
 38 mayā nisṛṣṭaṃ pāpaṃ hi parigraham abhīpsatā
     janma kṣayanimittaṃ ca śakyaṃ prāptum iti śrutiḥ
 39 sa parigraham utsṛjya kṛtsnaṃ rājyaṃ tathaiva ca
     gamiṣyāmi vinirmukto viśoko vi jvaras tathā
 40 praśādhi tvam imām urvīṃ kṣemāṃ nihatakaṇṭakām
     na mamārtho 'sti rājyena na bhogair vā kurūttama
 41 etāvad uktvā vacanaṃ dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ
     vyupāramat tataḥ pārthaḥ kanīyān pratyabhāṣata

Book 12 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 12
Chapter 8

  1 [वैषम्पायन]
      अथार्जुन उवाचेदम अधिक्षिप्त इवाक्षमी
      अभिनीततरं वाक्यं दृढवादपराक्रमः
  2 दर्शयन्न ऐन्द्रिर आत्मानम उग्रम उग्रपराक्रमः
      समयमानॊ महातेजाः सृक्किणी संलिहन मुहुः
  3 अहॊ दुःखम अहॊ कृच्छ्रम अहॊ वैक्लव्यम उत्तमम
      यत्कृत्वामानुषं कर्म तयजेथाः शरियम उत्तमाम
  4 शत्रून हत्वा महीं लब्ध्वा सवधर्मेणॊपपादिताम
      हतामित्रः कथं सर्वं तयजेथा बुद्धिलाघवात
  5 कलीबस्य हि कुतॊ राज्यं दीर्घसूत्रस्य वा पुनः
      किमर्थं च महीपालान अवधीः करॊधमूर्छितः
  6 यॊ हय आजिजीविषेद भैक्ष्यं कर्मणा नैव केन चित
      समारम्भान बुभूषेत हतस्वस्तिर अकिंचनः
      सर्वलॊकेषु विख्यातॊ न पुत्रपशुसंहितः
  7 कापालीं नृप पापिष्ठां वृत्तिम आस्थाय जीवतः
      संत्यज्य राज्यम ऋद्धं ते लॊकॊ ऽयं किं वदिष्यति
  8 सर्वारम्भान समुत्सृज्य हतस्वस्तिर अकिंचनः
      कस्माद आशंससे भैक्ष्यं चर्तुं पराकृतवत परभॊ
  9 अस्मिन राजकुले जातॊ जित्वा कृत्स्नां वसुंधराम
      धर्मार्थाव अखिलौ हित्वा वनं मौढ्यात परतिष्ठसे
  10 यदीमानि हवींषीह विमथिष्यन्त्य असाधवः
     भवता विप्रहीणानि पराप्तं तवाम एव किल्बिषम
 11 आकिंचन्यम अनाशास्यम इति वै नहुषॊ ऽबरवीत
     कृत्या नृशंसा हय अधने धिग अस्त्व अधनताम इह
 12 अश्वस्तनम ऋषीणां हि विद्यते वेद तद भवान
     यं तव इमं धर्मम इत्य आहुर धनाद एष परवर्तते
 13 धर्मं संहरते तस्य धनं हरति यस्य यः
     हरियमाणे धने राजन वयं कस्य कषमेमहि
 14 अभिशस्तवत परपश्यन्ति दरिद्रं पार्श्वतः सथितम
     दारिद्र्यं पातकं लॊके कस तच छंसितुम अर्हति
 15 पतितः शॊच्यते राजन निर्धनश चापि शॊच्यते
     विशेषं नाधिगच्छामि पतितस्याधनस्य च
 16 अर्थेभ्यॊ हि विवृद्धेभ्यः संभृतेभ्यस ततस ततः
     करियाः सर्वाः परवर्तन्ते पर्वतेभ्य इवाप गाः
 17 अर्धाद धर्मश च कामश च सवर्गश चैव नराधिप
     पराणयात्रा हि लॊकस्य विनार्थं न परसिध्यति
 18 अर्थेन हि विहीनस्य पुरुषस्याल्पमेधसः
     वयुच्छिद्यन्ते करियाः सर्वा गरीष्मे कु सरितॊ यथा
 19 यस्यार्थास तस्य मित्राणि यस्यार्थास तस्य बान्धवाः
     यस्यार्थाः स पुमाँल लॊके यस्यार्थाः स च पण्डितः
 20 अधनेनार्थकामेन नार्थः शक्यॊ विवित्सता
     अर्थैर अर्था निबध्यन्ते गजैर इव महागजाः
 21 धर्मः कामश च सवर्गश च हर्षः करॊधः शरुतं दमः
     अर्थाद एतानि सर्वाणि परवर्तन्ते नराधिप
 22 धनात कुलं परभवति धनाद धर्मः परवर्तते
     नाधनस्यास्त्य अयं लॊकॊ न परः पुरुषॊत्तम
 23 नाधनॊ धर्मकृत्यानि यथावद अनुतिष्ठति
     धनाद धि धर्मः सरवति शैलाद गिरिनदी यथा
 24 यः कृशाश्वः कृश गवः कृश भृत्यः कृशातिथिः
     स वै राजन कृशॊ नाम न शरीरकृशः कृशः
 25 अवेक्षस्व यथान्यायं पश्य देवासुरं यथा
     राजन किम अन्यज जञातीनां वधाद ऋध्यन्ति देवताः
 26 न चेद धर्तव्यम अन्यस्य कथं तद धर्मम आरभेत
     एतावान एव वेदेषु निश्चयः कविभिः कृतः
 27 अध्येतव्या तरयी विद्या भवितव्यं विपश्चिता
     सर्वथा धनम आहार्यं यष्टव्यं चापि यत्नतः
 28 करॊहाद देवैर अवाप्तानि दिवि सथानानि सर्वशः
     इति देवा वयवसिता वेदवादाश च शाश्वताः
 29 अधीयन्ते तपस्यन्ति यजन्ते याजयन्ति च
     कृत्स्नं तद एव च शरेयॊ यद अप्य आददते ऽनयतः
 30 न पश्यामॊ ऽनपहृतं धनं किं चित कव चिद वयम
     एवम एव हि राजानॊ जयन्ति पृथिवीम इमाम
 31 जित्वा ममत्वं बरुवते पुत्रा इव पितुर धने
     राजर्षयॊ जितस्वर्गा धर्मॊ हय एषां निगद्यते
 32 यथैव पूर्णाद उदधेः सयन्दन्त्य आपॊ दिशॊ दश
     एवं राजकुलाद वित्तं पृथिवीं परतितिष्ठति
 33 आसीद इयं दिलीपस्य नृगस्य नहुषस्य च
     अम्बरीषस्य मान्धातुः पृथिवी सा तवयि सथिता
 34 स तवां दरव्यमयॊ यज्ञः संप्राप्तः सर्वदक्षिणः
     तं चेन न यजसे राजन पराप्तस तवं देवकिल्बिषम
 35 येषां राजाश्वमेधेन यजते दक्षिणावता
     उपेत्य तस्यावभृथं पूताः सर्वे भवन्ति ते
 36 विश्वरूपॊ महादेवः सर्वमेधे महामखे
     जुहाव सर्वभूतानि तथैवात्मानम आत्मना
 37 शाश्वतॊ ऽयं भूतिपथॊ नास्यान्तम अनुशुश्रुम
     महान दाशरथः पन्था मा राजन कापथं गमः
   1 [vaiṣampāyana]
      athārjuna uvācedam adhikṣipta ivākṣamī
      abhinītataraṃ vākyaṃ dṛḍhavādaparākramaḥ
  2 darśayann aindrir ātmānam ugram ugraparākramaḥ
      smayamāno mahātejāḥ sṛkkiṇī saṃlihan muhuḥ
  3 aho duḥkham aho kṛcchram aho vaiklavyam uttamam
      yatkṛtvāmānuṣaṃ karma tyajethāḥ śriyam uttamām
  4 śatrūn hatvā mahīṃ labdhvā svadharmeṇopapāditām
      hatāmitraḥ kathaṃ sarvaṃ tyajethā buddhilāghavāt
  5 klībasya hi kuto rājyaṃ dīrghasūtrasya vā punaḥ
      kimarthaṃ ca mahīpālān avadhīḥ krodhamūrchitaḥ
  6 yo hy ājijīviṣed bhaikṣyaṃ karmaṇā naiva kena cit
      samārambhān bubhūṣeta hatasvastir akiṃcanaḥ
      sarvalokeṣu vikhyāto na putrapaśusaṃhitaḥ
  7 kāpālīṃ nṛpa pāpiṣṭhāṃ vṛttim āsthāya jīvataḥ
      saṃtyajya rājyam ṛddhaṃ te loko 'yaṃ kiṃ vadiṣyati
  8 sarvārambhān samutsṛjya hatasvastir akiṃcanaḥ
      kasmād āśaṃsase bhaikṣyaṃ cartuṃ prākṛtavat prabho
  9 asmin rājakule jāto jitvā kṛtsnāṃ vasuṃdharām
      dharmārthāv akhilau hitvā vanaṃ mauḍhyāt pratiṣṭhase
  10 yadīmāni havīṃṣīha vimathiṣyanty asādhavaḥ
     bhavatā viprahīṇāni prāptaṃ tvām eva kilbiṣam
 11 ākiṃcanyam anāśāsyam iti vai nahuṣo 'bravīt
     kṛtyā nṛśaṃsā hy adhane dhig astv adhanatām iha
 12 aśvastanam ṛṣīṇāṃ hi vidyate veda tad bhavān
     yaṃ tv imaṃ dharmam ity āhur dhanād eṣa pravartate
 13 dharmaṃ saṃharate tasya dhanaṃ harati yasya yaḥ
     hriyamāṇe dhane rājan vayaṃ kasya kṣamemahi
 14 abhiśastavat prapaśyanti daridraṃ pārśvataḥ sthitam
     dāridryaṃ pātakaṃ loke kas tac chaṃsitum arhati
 15 patitaḥ śocyate rājan nirdhanaś cāpi śocyate
     viśeṣaṃ nādhigacchāmi patitasyādhanasya ca
 16 arthebhyo hi vivṛddhebhyaḥ saṃbhṛtebhyas tatas tataḥ
     kriyāḥ sarvāḥ pravartante parvatebhya ivāpa gāḥ
 17 ardhād dharmaś ca kāmaś ca svargaś caiva narādhipa
     prāṇayātrā hi lokasya vinārthaṃ na prasidhyati
 18 arthena hi vihīnasya puruṣasyālpamedhasaḥ
     vyucchidyante kriyāḥ sarvā grīṣme ku sarito yathā
 19 yasyārthās tasya mitrāṇi yasyārthās tasya bāndhavāḥ
     yasyārthāḥ sa pumāṁl loke yasyārthāḥ sa ca paṇḍitaḥ
 20 adhanenārthakāmena nārthaḥ śakyo vivitsatā
     arthair arthā nibadhyante gajair iva mahāgajāḥ
 21 dharmaḥ kāmaś ca svargaś ca harṣaḥ krodhaḥ śrutaṃ damaḥ
     arthād etāni sarvāṇi pravartante narādhipa
 22 dhanāt kulaṃ prabhavati dhanād dharmaḥ pravartate
     nādhanasyāsty ayaṃ loko na paraḥ puruṣottama
 23 nādhano dharmakṛtyāni yathāvad anutiṣṭhati
     dhanād dhi dharmaḥ sravati śailād girinadī yathā
 24 yaḥ kṛśāśvaḥ kṛśa gavaḥ kṛśa bhṛtyaḥ kṛśātithiḥ
     sa vai rājan kṛśo nāma na śarīrakṛśaḥ kṛśaḥ
 25 avekṣasva yathānyāyaṃ paśya devāsuraṃ yathā
     rājan kim anyaj jñātīnāṃ vadhād ṛdhyanti devatāḥ
 26 na ced dhartavyam anyasya kathaṃ tad dharmam ārabhet
     etāvān eva vedeṣu niścayaḥ kavibhiḥ kṛtaḥ
 27 adhyetavyā trayī vidyā bhavitavyaṃ vipaścitā
     sarvathā dhanam āhāryaṃ yaṣṭavyaṃ cāpi yatnataḥ
 28 krohād devair avāptāni divi sthānāni sarvaśaḥ
     iti devā vyavasitā vedavādāś ca śāśvatāḥ
 29 adhīyante tapasyanti yajante yājayanti ca
     kṛtsnaṃ tad eva ca śreyo yad apy ādadate 'nyataḥ
 30 na paśyāmo 'napahṛtaṃ dhanaṃ kiṃ cit kva cid vayam
     evam eva hi rājāno jayanti pṛthivīm imām
 31 jitvā mamatvaṃ bruvate putrā iva pitur dhane
     rājarṣayo jitasvargā dharmo hy eṣāṃ nigadyate
 32 yathaiva pūrṇād udadheḥ syandanty āpo diśo daśa
     evaṃ rājakulād vittaṃ pṛthivīṃ pratitiṣṭhati
 33 āsīd iyaṃ dilīpasya nṛgasya nahuṣasya ca
     ambarīṣasya māndhātuḥ pṛthivī sā tvayi sthitā
 34 sa tvāṃ dravyamayo yajñaḥ saṃprāptaḥ sarvadakṣiṇaḥ
     taṃ cen na yajase rājan prāptas tvaṃ devakilbiṣam
 35 yeṣāṃ rājāśvamedhena yajate dakṣiṇāvatā
     upetya tasyāvabhṛthaṃ pūtāḥ sarve bhavanti te
 36 viśvarūpo mahādevaḥ sarvamedhe mahāmakhe
     juhāva sarvabhūtāni tathaivātmānam ātmanā
 37 śāśvato 'yaṃ bhūtipatho nāsyāntam anuśuśruma
     mahān dāśarathaḥ panthā mā rājan kāpathaṃ gamaḥ

Book 12 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 12
Chapter 9

  1 [युधिस्ठिर]
      मुहूर्तं तावद एकाग्रॊ मनः शरॊत्रे ऽनतरात्मनि
      धारयित्वापि ते शरुत्वा रॊचतां वचनं मम
  2 सार्थगम्यम अहं मार्गं न जातु तवत्कृते पुनः
      गच्छेयं तद गमिष्यामि हित्वा गराम्यसुखान्य उत
  3 कषेम्यश चैकाकिना गम्यः पन्थाः कॊ ऽसतीति पृच्छ माम
      अथ वा नेच्छसि परष्टुम अपृच्छन्न अपि मे शृणु
  4 हित्वा गराम्यसुखाचारं तप्यमानॊ महत तपः
      अरण्ये फलमूलाशी चरिष्यामि मृगैः सह
  5 जुह्वानॊ ऽगनिं यथाकालम उभौ कालाव उपस्पृशन
      कृशः परिमिताहारश चर्म चीरजटा धरः
  6 शीतवातातप सहः कषुत्पिपासाश्रमक्षमः
      तपसा विधिदृष्टेन शरीरम उपशॊषयन
  7 मनःकर्णसुखा नित्यं शृण्वन्न उच्चावचा गिरः
      मुदितानाम अरण्येषु वसतां मृगपक्षिणाम
  8 आजिघ्रन पेशलान गन्धान फुल्लानां वृक्षवीरुधाम
      नानारूपान वने पश्यन रमणीयान वनौकसः
  9 वान परस्थजनस्यापि दर्शनं कुलवासिनः
      नाप्रियाण्य आचरिष्यामि किं पुनर गरामवासिनाम
  10 एकान्तशीली विमृशन पक्वापक्वेन वर्तयन
     पितॄन देवांश च वन्येन वाग्भिर अद्भिश च तर्पयन
 11 एवम आरण्य शास्त्राणाम उग्रम उग्रतरं विधिम
     सेवमानः परतीक्षिष्ये देहस्यास्य समापनम
 12 अथ वैकॊ ऽहम एकाहम एकैकस्मिन वनस्पतौ
     चरन भैक्ष्यं मुनिर मुण्डः कषपयिष्ये कलेवरम
 13 पांसुभिः समवच्छन्नः शून्यागार परतिश्रयः
     वृक्षमूलनिकेतॊ वा तयक्तसर्वप्रियाप्रियः
 14 न शॊचन न परहृष्यंश च तुल्यनिन्दात्मसंस्तुतिः
     निराशीर निर्ममॊ भूत्वा निर्द्वंद्वॊ निष्परिग्रहः
 15 आत्मारामः परसन्नात्मा जडान्धबधिराकृतिः
     अकुर्वाणः परैः कां चित संविदं जातु केन चित
 16 जङ्गमाजङ्गमान सर्वान न विहिंसंश चतुर्विधान
     परजाः सर्वाः सवधर्मस्थाः समः पराणभृतः परति
 17 न चाप्य अवहसन कं चिन न कुर्वन भरुकुटीं कव चित
     परसन्नवदनॊ नित्यं सर्वेन्द्रियसुसंयतः
 18 अपृच्छन कस्य चिन मार्गं वरजन येनैव केन चित
     न देशं न दिशं कां चिद गन्तुम इच्छन विशेषतः
 19 गमने निरपेक्षश च पश्चाद अनवलॊकयन
     ऋजुः परणिहितॊ गच्छंस तरस सथावरवर्जकः
 20 सवभावस तु परयात्य अग्रे परभवन्त्य अशनान्य अपि
     दवंद्वानि च विरुद्धानि तानि सर्वाण्य अचिन्तयन
 21 अल्पं वास्वादु वा भॊज्यं पूर्वालाभेन जातुचित
     अन्येष्व अपि चरँल लाभम अलाभे सप्त पूरयन
 22 वि धूमे नयस्तमुसले वयङ्गारे भुक्तवज जने
     अतीतपात्र संचारे काले विगतभिक्षुके
 23 एककालं चरन भैक्ष्यं गृहे दवे चैव पञ्च च
     सपृहा पाशान विमुच्याहं चरिष्यामि महीम इमाम
 24 न जिजीविषुवत किं चिन न मुमूर्षुवद आचरन
     जीवितं मरणं चैव नाभिनन्दन न च दविषन
 25 वास्यैकं तक्षतॊ बाहुं चन्दनेनैकम उक्षतः
     नाकल्याणं न कल्याणं चिन्तयन्न उभयॊस तयॊः
 26 याः काश चिज जीवता शक्याः कर्तुम अभ्युदय करियाः
     सर्वास ताः समभित्यज्य निमेषादि वयवस्थितः
 27 तेषु नित्यम असक्तश च तयक्तसर्वेन्द्रियक्रियः
     सुपरित्यक्त संकल्पः सुनिर्णिक्तात्म कल्मषः
 28 विमुक्तः सर्वसङ्गेभ्यॊ वयतीतः सर्ववागुराः
     न वशे कस्य चित तिष्ठन स धर्मा मातरिश्वनः
 29 वीतरागश चरन्न एवं तुष्टिं पराप्स्यामि शाश्वतीम
     तृष्णया हि महत पापम अज्ञानाद अस्मि कारितः
 30 कुशलाकुशलान्य एके कृत्वा कर्माणि मानवाः
     कार्यकारण संश्लिष्टं सवजनं नाम अबिभ्रती
 31 आयुषॊ ऽनते परहायेदं कषीणप्रायं कलेवरम
     परतिगृह्णाति तत पापं कर्तुः कर्मफलं हि तत
 32 एवं संसारचक्रे ऽसमिन वयाविद्धे रथचक्रवत
     समेति भूतग्रामॊ ऽयं भूतग्रामेण कार्यवान
 33 जन्ममृत्युजराव्याधिवेदनाभिर उपद्रुतम
     असारम इमम अस्वन्तं संसारं तयजतः सुखम
 34 दिवः पतत्सु देवेषु सथानेभ्यश च महर्षिषु
     कॊ हि नाम भवेनार्थी भवेत कारणतत्त्ववित
 35 कृत्वा हि विविधं कर्म तत तद विविधलक्षणम
     पार्थिवैर नृपतिः सवल्पैः कारणैर एव बध्यते
 36 तस्मात परज्ञामृतम इदं चिरान मां परत्युपस्थितम
     तत पराप्य परार्थये सथानम अव्ययं शाश्वतं धरुवम
 37 एतया सततं वृत्त्या चरन्न एवं परकारया
     देहं संस्थापयिष्यामि निर्भयं मार्गम आस्थितः
   1 [yudhisṭhira]
      muhūrtaṃ tāvad ekāgro manaḥ śrotre 'ntarātmani
      dhārayitvāpi te śrutvā rocatāṃ vacanaṃ mama
  2 sārthagamyam ahaṃ mārgaṃ na jātu tvatkṛte punaḥ
      gaccheyaṃ tad gamiṣyāmi hitvā grāmyasukhāny uta
  3 kṣemyaś caikākinā gamyaḥ panthāḥ ko 'stīti pṛccha mām
      atha vā necchasi praṣṭum apṛcchann api me śṛṇu
  4 hitvā grāmyasukhācāraṃ tapyamāno mahat tapaḥ
      araṇye phalamūlāśī cariṣyāmi mṛgaiḥ saha
  5 juhvāno 'gniṃ yathākālam ubhau kālāv upaspṛśan
      kṛśaḥ parimitāhāraś carma cīrajaṭā dharaḥ
  6 śītavātātapa sahaḥ kṣutpipāsāśramakṣamaḥ
      tapasā vidhidṛṣṭena śarīram upaśoṣayan
  7 manaḥkarṇasukhā nityaṃ śṛṇvann uccāvacā giraḥ
      muditānām araṇyeṣu vasatāṃ mṛgapakṣiṇām
  8 ājighran peśalān gandhān phullānāṃ vṛkṣavīrudhām
      nānārūpān vane paśyan ramaṇīyān vanaukasaḥ
  9 vāna prasthajanasyāpi darśanaṃ kulavāsinaḥ
      nāpriyāṇy ācariṣyāmi kiṃ punar grāmavāsinām
  10 ekāntaśīlī vimṛśan pakvāpakvena vartayan
     pitṝn devāṃś ca vanyena vāgbhir adbhiś ca tarpayan
 11 evam āraṇya śāstrāṇām ugram ugrataraṃ vidhim
     sevamānaḥ pratīkṣiṣye dehasyāsya samāpanam
 12 atha vaiko 'ham ekāham ekaikasmin vanaspatau
     caran bhaikṣyaṃ munir muṇḍaḥ kṣapayiṣye kalevaram
 13 pāṃsubhiḥ samavacchannaḥ śūnyāgāra pratiśrayaḥ
     vṛkṣamūlaniketo vā tyaktasarvapriyāpriyaḥ
 14 na śocan na prahṛṣyaṃś ca tulyanindātmasaṃstutiḥ
     nirāśīr nirmamo bhūtvā nirdvaṃdvo niṣparigrahaḥ
 15 ātmārāmaḥ prasannātmā jaḍāndhabadhirākṛtiḥ
     akurvāṇaḥ paraiḥ kāṃ cit saṃvidaṃ jātu kena cit
 16 jaṅgamājaṅgamān sarvān na vihiṃsaṃś caturvidhān
     prajāḥ sarvāḥ svadharmasthāḥ samaḥ prāṇabhṛtaḥ prati
 17 na cāpy avahasan kaṃ cin na kurvan bhrukuṭīṃ kva cit
     prasannavadano nityaṃ sarvendriyasusaṃyataḥ
 18 apṛcchan kasya cin mārgaṃ vrajan yenaiva kena cit
     na deśaṃ na diśaṃ kāṃ cid gantum icchan viśeṣataḥ
 19 gamane nirapekṣaś ca paścād anavalokayan
     ṛjuḥ praṇihito gacchaṃs trasa sthāvaravarjakaḥ
 20 svabhāvas tu prayāty agre prabhavanty aśanāny api
     dvaṃdvāni ca viruddhāni tāni sarvāṇy acintayan
 21 alpaṃ vāsvādu vā bhojyaṃ pūrvālābhena jātucit
     anyeṣv api caraṁl lābham alābhe sapta pūrayan
 22 vi dhūme nyastamusale vyaṅgāre bhuktavaj jane
     atītapātra saṃcāre kāle vigatabhikṣuke
 23 ekakālaṃ caran bhaikṣyaṃ gṛhe dve caiva pañca ca
     spṛhā pāśān vimucyāhaṃ cariṣyāmi mahīm imām
 24 na jijīviṣuvat kiṃ cin na mumūrṣuvad ācaran
     jīvitaṃ maraṇaṃ caiva nābhinandan na ca dviṣan
 25 vāsyaikaṃ takṣato bāhuṃ candanenaikam ukṣataḥ
     nākalyāṇaṃ na kalyāṇaṃ cintayann ubhayos tayoḥ
 26 yāḥ kāś cij jīvatā śakyāḥ kartum abhyudaya kriyāḥ
     sarvās tāḥ samabhityajya nimeṣādi vyavasthitaḥ
 27 teṣu nityam asaktaś ca tyaktasarvendriyakriyaḥ
     suparityakta saṃkalpaḥ sunirṇiktātma kalmaṣaḥ
 28 vimuktaḥ sarvasaṅgebhyo vyatītaḥ sarvavāgurāḥ
     na vaśe kasya cit tiṣṭhan sa dharmā mātariśvanaḥ
 29 vītarāgaś carann evaṃ tuṣṭiṃ prāpsyāmi śāśvatīm
     tṛṣṇayā hi mahat pāpam ajñānād asmi kāritaḥ
 30 kuśalākuśalāny eke kṛtvā karmāṇi mānavāḥ
     kāryakāraṇa saṃśliṣṭaṃ svajanaṃ nām abibhratī
 31 āyuṣo 'nte prahāyedaṃ kṣīṇaprāyaṃ kalevaram
     pratigṛhṇāti tat pāpaṃ kartuḥ karmaphalaṃ hi tat
 32 evaṃ saṃsāracakre 'smin vyāviddhe rathacakravat
     sameti bhūtagrāmo 'yaṃ bhūtagrāmeṇa kāryavān
 33 janmamṛtyujarāvyādhivedanābhir upadrutam
     asāram imam asvantaṃ saṃsāraṃ tyajataḥ sukham
 34 divaḥ patatsu deveṣu sthānebhyaś ca maharṣiṣu
     ko hi nāma bhavenārthī bhavet kāraṇatattvavit
 35 kṛtvā hi vividhaṃ karma tat tad vividhalakṣaṇam
     pārthivair nṛpatiḥ svalpaiḥ kāraṇair eva badhyate
 36 tasmāt prajñāmṛtam idaṃ cirān māṃ pratyupasthitam
     tat prāpya prārthaye sthānam avyayaṃ śāśvataṃ dhruvam
 37 etayā satataṃ vṛttyā carann evaṃ prakārayā
     dehaṃ saṃsthāpayiṣyāmi nirbhayaṃ mārgam āsthitaḥ

Book 12 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 12
Chapter 10

  1 [भीम]
      शरॊत्रियस्येव ते राजन मन्दकस्याविपश्चितः
      अनुवाक हता बुद्धिर नैषा तत्त्वार्थ दर्शिनी
  2 आलस्ये कृतचित्तस्य राजधर्मानसूयतः
      विनाशे धार्तराष्ट्राणां किं फलं भरतर्षभ
  3 कषमानुकम्पा कारुण्यम आनृशंस्यं न विद्यते
      कषात्रम आचरतॊ मार्गम अपि बन्धॊस तवद अन्तरे
  4 यदीमां भवतॊ बुद्धिं विद्याम वयम ईदृशीम
      शस्त्रं नैव गरहीष्यामॊ न वधिष्याम कं चन
  5 भैक्ष्यम एवाचरिष्याम शरीरस्या विमॊक्षणात
      न चेदं दारुणं युद्धम अभविष्यन महीक्षिताम
  6 पराणस्यान्नम इदं सर्वम इति वै कवयॊ विदुः
      सथावरं जङ्गमं चैव सर्वं पराणस्य भॊजनम
  7 आददानस्य चेद राज्यं ये के चित परिपन्थिनः
      हन्तव्यास त इति पराज्ञाः कषत्रधर्मविदॊ विदुः
  8 ते स दॊषा हतास्माभी राज्यस्य परिपन्थिनः
      तान हत्वा भुङ्क्ष्व धर्मेण युधिष्ठिर महीम इमाम
  9 यथा हि पुरुषः खात्वा कूपम अप्राप्य चॊदकम
      पङ्कदिग्धॊ निवर्तेत कर्मेदं नस तथॊपमम
  10 यथारुह्य महावृक्षम अपहृत्य ततॊ मधु
     अप्राश्य निधनं गच्छेत कर्मेदं नस तथॊपमम
 11 यथा महान्तम अध्वानम आशया पुरुषः पतन
     स निराशॊ निवर्तेत कर्मेदं नस तथॊपमम
 12 यथा शत्रून घातयित्वा पुरुषः कुरुसत्तम
     आत्मानं घातयेत पश्चात कर्मेदं नस तथाविधम
 13 यथान्नं कषुधितॊ लब्ध्वा न भुञ्जीत यदृच्छया
     कामी च कामिनीं लब्ध्वा कर्मेदं नस तथाविधम
 14 वयम एवात्र गर्ह्या हि ये वयं मन्दचेतसः
     तवां राजन्न अनुगच्छामॊ जयेष्ठॊ ऽयम इति भारत
 15 वयं हि बाहुबलिनः कृतविद्या मनस्विनः
     कलीबस्य वाक्ये तिष्ठामॊ यथैवाशक्तयस तथा
 16 अगतीन कागतीन अस्मान नष्टार्थान अर्थसिद्धये
     कथं वै नानुपश्येयुर जनाः पश्यन्ति यादृशम
 17 आपत्काले हि संन्यासः कर्तव्य इति शिष्यते
     जरयाभिपरीतेन शत्रुभिर वयंसितेन च
 18 तस्माद इह कृतप्रज्ञास तयागं न परिचक्षते
     धर्मव्यतिक्रमं चेदं मन्यन्ते सूक्ष्मदर्शिनः
 19 कथं तस्मात समुत्पन्नस तन्निष्ठस तद उपाश्रयः
     तद एव निन्दन्न आसीत शरद्धा वान्यत्र गृह्यते
 20 शरिया विहीनैर अधनैर नास्तिकैः संप्रवर्तितम
     वेदवादस्य विज्ञानं सत्याभासम इवानृतम
 21 शक्यं तु मौण्ड्यम आस्थाय बिभ्रतात्मानम आत्मना
     धर्मच छद्म समास्थाय आसितुं न तु जीवितुम
 22 शक्यं पुनर अरण्येषु सुखम एकेन जीवितुम
     अबिभ्रता पुत्रपौत्रान देवर्षीन अतिथीन पितॄन
 23 नेमे मृगाः सवर्गजितॊ न वराहा न पक्षिणः
     अथैतेन परकारेण पुण्यम आहुर न ताञ जनाः
 24 यदि संन्यासतः सिद्धिं राजन कश चिद अवाप्नुयात
     पर्वताश च दरुमाश चैव कषिप्रं सिद्धिम अवाप्नुयुः
 25 एते हि नित्यसंन्यासा दृश्यन्ते निरुपद्रवाः
     अपरिग्रहवन्तश च सततं चात्मचारिणः
 26 अथ चेद आत्मभाग्येषु नान्येषां सिद्धिम अश्नुते
     तस्मात कर्मैव कर्तव्यं नास्ति सिद्धिर अकर्मणः
 27 औदकाः सृष्टयश चैव जन्तवः सिद्धिम आप्नुयुः
     येषाम आत्मैव भर्तव्यॊ नान्यः कश चन विद्यते
 28 अवेक्षस्व यथा सवैः सवैः कर्मभिर वयापृतं जगत
     तस्मात कर्मैव कर्तव्यं नास्ति सिद्धिर अकर्मणः
   1 [bhīma]
      śrotriyasyeva te rājan mandakasyāvipaścitaḥ
      anuvāka hatā buddhir naiṣā tattvārtha darśinī
  2 ālasye kṛtacittasya rājadharmānasūyataḥ
      vināśe dhārtarāṣṭrāṇāṃ kiṃ phalaṃ bharatarṣabha
  3 kṣamānukampā kāruṇyam ānṛśaṃsyaṃ na vidyate
      kṣātram ācarato mārgam api bandhos tvad antare
  4 yadīmāṃ bhavato buddhiṃ vidyāma vayam īdṛśīm
      śastraṃ naiva grahīṣyāmo na vadhiṣyāma kaṃ cana
  5 bhaikṣyam evācariṣyāma śarīrasyā vimokṣaṇāt
      na cedaṃ dāruṇaṃ yuddham abhaviṣyan mahīkṣitām
  6 prāṇasyānnam idaṃ sarvam iti vai kavayo viduḥ
      sthāvaraṃ jaṅgamaṃ caiva sarvaṃ prāṇasya bhojanam
  7 ādadānasya ced rājyaṃ ye ke cit paripanthinaḥ
      hantavyās ta iti prājñāḥ kṣatradharmavido viduḥ
  8 te sa doṣā hatāsmābhī rājyasya paripanthinaḥ
      tān hatvā bhuṅkṣva dharmeṇa yudhiṣṭhira mahīm imām
  9 yathā hi puruṣaḥ khātvā kūpam aprāpya codakam
      paṅkadigdho nivarteta karmedaṃ nas tathopamam
  10 yathāruhya mahāvṛkṣam apahṛtya tato madhu
     aprāśya nidhanaṃ gacchet karmedaṃ nas tathopamam
 11 yathā mahāntam adhvānam āśayā puruṣaḥ patan
     sa nirāśo nivarteta karmedaṃ nas tathopamam
 12 yathā śatrūn ghātayitvā puruṣaḥ kurusattama
     ātmānaṃ ghātayet paścāt karmedaṃ nas tathāvidham
 13 yathānnaṃ kṣudhito labdhvā na bhuñjīta yadṛcchayā
     kāmī ca kāminīṃ labdhvā karmedaṃ nas tathāvidham
 14 vayam evātra garhyā hi ye vayaṃ mandacetasaḥ
     tvāṃ rājann anugacchāmo jyeṣṭho 'yam iti bhārata
 15 vayaṃ hi bāhubalinaḥ kṛtavidyā manasvinaḥ
     klībasya vākye tiṣṭhāmo yathaivāśaktayas tathā
 16 agatīn kāgatīn asmān naṣṭārthān arthasiddhaye
     kathaṃ vai nānupaśyeyur janāḥ paśyanti yādṛśam
 17 āpatkāle hi saṃnyāsaḥ kartavya iti śiṣyate
     jarayābhiparītena śatrubhir vyaṃsitena ca
 18 tasmād iha kṛtaprajñās tyāgaṃ na paricakṣate
     dharmavyatikramaṃ cedaṃ manyante sūkṣmadarśinaḥ
 19 kathaṃ tasmāt samutpannas tanniṣṭhas tad upāśrayaḥ
     tad eva nindann āsīta śraddhā vānyatra gṛhyate
 20 śriyā vihīnair adhanair nāstikaiḥ saṃpravartitam
     vedavādasya vijñānaṃ satyābhāsam ivānṛtam
 21 śakyaṃ tu mauṇḍyam āsthāya bibhratātmānam ātmanā
     dharmac chadma samāsthāya āsituṃ na tu jīvitum
 22 śakyaṃ punar araṇyeṣu sukham ekena jīvitum
     abibhratā putrapautrān devarṣīn atithīn pitṝn
 23 neme mṛgāḥ svargajito na varāhā na pakṣiṇaḥ
     athaitena prakāreṇa puṇyam āhur na tāñ janāḥ
 24 yadi saṃnyāsataḥ siddhiṃ rājan kaś cid avāpnuyāt
     parvatāś ca drumāś caiva kṣipraṃ siddhim avāpnuyuḥ
 25 ete hi nityasaṃnyāsā dṛśyante nirupadravāḥ
     aparigrahavantaś ca satataṃ cātmacāriṇaḥ
 26 atha ced ātmabhāgyeṣu nānyeṣāṃ siddhim aśnute
     tasmāt karmaiva kartavyaṃ nāsti siddhir akarmaṇaḥ
 27 audakāḥ sṛṣṭayaś caiva jantavaḥ siddhim āpnuyuḥ
     yeṣām ātmaiva bhartavyo nānyaḥ kaś cana vidyate
 28 avekṣasva yathā svaiḥ svaiḥ karmabhir vyāpṛtaṃ jagat
     tasmāt karmaiva kartavyaṃ nāsti siddhir akarmaṇaḥ

Book 12 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 12
Chapter 11

  1 [अर्जुन]
      अत्रैवॊदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम
      तापसैः सह संवादं शक्रस्य भरतर्षभ
  2 के चिद गृहान परित्यज्य वनम अभ्यगमन दविजाः
      अजातश्मश्रवॊ मन्दाः कुले जाताः परवव्रजुः
  3 धर्मॊ ऽयम इति मन्वाना बरह्मचर्ये वयवस्थिताः
      तयक्त्वा गृहान पितॄंश चैव तान इन्द्रॊ ऽनवकृपायत
  4 तान आबभाषे भगवान पक्षी भूत्वा हिरन मयः
      सुदुष्करं मनुष्यैश च यत्कृतं विघसाशिभिः
  5 पुण्यं च बत कर्मैषां परशस्तं चैव जीवितम
      संसिद्धास ते गतिं मुख्यां पराप्ता धर्मपरायणाः
  6 [रसरह]
      अहॊ बतायं शकुनिर विघसाशान परशंसति
      अस्मान नूनम अयं शास्ति वयं च विघसाशिनः
  7 [षकुनि]
      नाहं युष्मान परशंसामि पङ्कदिग्धान रजस्वलान
      उच्छिष्ट भॊजिनॊ मन्दान अन्ये वै विघसाशिनः
  8 [रसयह]
      इदं शरेयॊ परम इति वयम एवाभ्युपास्महे
      शकुने बरूहि यच छरेयॊ भृशं वै शरद्दधाम ते
  9 [षकुनि]
      यदि मां नाभिशङ्कध्वं विभाज्यात्मानम आत्मना
      ततॊ ऽहं वः परवक्ष्यामि याथा तथ्यं हितं वचः
  10 [रसयह]
     शृणुमस ते वचस तात पन्थानॊ विदितास तव
     नियॊगे चैव धर्मात्मन सथातुम इच्छामि शाधि नः
 11 [षकुनि]
     चतुष पदां गौः परवरा लॊहानां काञ्चनं वरम
     शब्दानां परवरॊ मन्त्रॊ बराह्मणॊ दविपदां वरः
 12 मन्त्रायं जातकर्मादि बराह्मणस्य विधीयते
     जीवतॊ यॊ यथाकालं शमशाननिधनाद इति
 13 कर्माणि वैदिकान्य अस्य सवर्ग्यः पन्थास तव अनुत्तमः
     अथ सर्वाणि कर्माणि मन्त्रसिद्धानि चक्षते
 14 आम्नायदृढवादीनि तथा सिद्धिर इहेष्यते
     मासार्ध मासा ऋतव आदित्य शशितारकम
 15 ईहन्ते सर्वभूतानि तद ऋतं कर्मसङ्गिनाम
     सिद्धिक्षेत्रम इदं पुण्यम अयम एवाश्रमॊ महान
 16 अथ ये कर्म निन्दन्तॊ मनुष्याः कापथं गताः
     मूढानाम अर्थहीनानां तेषाम एनस तु विद्यते
 17 देव वंशान पितृवंशान बरह्म वंशांश च शाश्वतान
     संत्यज्य मूढा वर्तन्ते ततॊ यान्त्य अश्रुती पथम
 18 एतद वॊ ऽसतु तपॊ युक्तं ददानीत्य ऋषिचॊदितम
     तस्मात तद अध्यवसतस तपस्वितप उच्यते
 19 देव वंशान पितृवंशान बरह्म वंशांश च शाश्वतान
     संविभज्य गुरॊश चर्यां तद वै दुष्करम उच्यते
 20 देवा वै दुष्करं कृत्वा विभूतिं परमां गताः
     तस्माद गार्हस्थ्यम उद्वॊढुं दुष्करं परब्रवीमि वः
 21 तपॊ शरेष्ठं परजानां हि मूलम एतन न संशयः
     कुटुम्ब विधिनानेन यस्मिन सर्वं परतिष्ठितम
 22 एतद विदुस तपॊ विप्रा दवंद्वातीता विमत्सराः
     तस्माद वनं मध्यमं च लॊकेषु तप उच्यते
 23 दुराधर्षं पदं चैव गच्छन्ति विघसाशिनः
     सायंप्रातर विभज्यान्नं सवकुटुम्बे यथाविधि
 24 दत्त्वातिथिभ्यॊ देवैभ्यः पितृभ्यः सवजनस्य च
     अवशिष्टानि ये ऽशनाति तान आहुर विघसाशिनः
 25 तस्मात सवधर्मम आस्थाय सुव्रताः सत्यवादिनः
     लॊकस्य गुरवॊ भूत्वा ते भवन्त्य अनुपस्कृताः
 26 तरिदिवं पराप्य शक्रस्य सवर्गलॊके विमत्सराः
     वसन्ति शाश्वतीर वर्षा जना दुष्करकारिणः
 27 ततस ते तद वचॊ शरुत्वा तस्य धर्मार्थसंहितम
     उत्सृज्य नास्तिक गतिं गार्हस्थ्यं धर्मम आश्रिताः
 28 तस्मात तवम अपि दुर्धर्ष धैर्यम आलम्ब्य शाश्वतम
     परशाधि पृथिवीं कृत्स्नां हतामित्रां नरॊत्तम
   1 [arjuna]
      atraivodāharantīmam itihāsaṃ purātanam
      tāpasaiḥ saha saṃvādaṃ śakrasya bharatarṣabha
  2 ke cid gṛhān parityajya vanam abhyagaman dvijāḥ
      ajātaśmaśravo mandāḥ kule jātāḥ pravavrajuḥ
  3 dharmo 'yam iti manvānā brahmacarye vyavasthitāḥ
      tyaktvā gṛhān pitṝṃś caiva tān indro 'nvakṛpāyata
  4 tān ābabhāṣe bhagavān pakṣī bhūtvā hiran mayaḥ
      suduṣkaraṃ manuṣyaiś ca yatkṛtaṃ vighasāśibhiḥ
  5 puṇyaṃ ca bata karmaiṣāṃ praśastaṃ caiva jīvitam
      saṃsiddhās te gatiṃ mukhyāṃ prāptā dharmaparāyaṇāḥ
  6 [rsarah]
      aho batāyaṃ śakunir vighasāśān praśaṃsati
      asmān nūnam ayaṃ śāsti vayaṃ ca vighasāśinaḥ
  7 [ṣakuni]
      nāhaṃ yuṣmān praśaṃsāmi paṅkadigdhān rajasvalān
      ucchiṣṭa bhojino mandān anye vai vighasāśinaḥ
  8 [rsayah]
      idaṃ śreyo param iti vayam evābhyupāsmahe
      śakune brūhi yac chreyo bhṛśaṃ vai śraddadhāma te
  9 [ṣakuni]
      yadi māṃ nābhiśaṅkadhvaṃ vibhājyātmānam ātmanā
      tato 'haṃ vaḥ pravakṣyāmi yāthā tathyaṃ hitaṃ vacaḥ
  10 [rsayah]
     śṛṇumas te vacas tāta panthāno viditās tava
     niyoge caiva dharmātman sthātum icchāmi śādhi naḥ
 11 [ṣakuni]
     catuṣ padāṃ gauḥ pravarā lohānāṃ kāñcanaṃ varam
     śabdānāṃ pravaro mantro brāhmaṇo dvipadāṃ varaḥ
 12 mantrāyaṃ jātakarmādi brāhmaṇasya vidhīyate
     jīvato yo yathākālaṃ śmaśānanidhanād iti
 13 karmāṇi vaidikāny asya svargyaḥ panthās tv anuttamaḥ
     atha sarvāṇi karmāṇi mantrasiddhāni cakṣate
 14 āmnāyadṛḍhavādīni tathā siddhir iheṣyate
     māsārdha māsā ṛtava āditya śaśitārakam
 15 īhante sarvabhūtāni tad ṛtaṃ karmasaṅginām
     siddhikṣetram idaṃ puṇyam ayam evāśramo mahān
 16 atha ye karma nindanto manuṣyāḥ kāpathaṃ gatāḥ
     mūḍhānām arthahīnānāṃ teṣām enas tu vidyate
 17 deva vaṃśān pitṛvaṃśān brahma vaṃśāṃś ca śāśvatān
     saṃtyajya mūḍhā vartante tato yānty aśrutī patham
 18 etad vo 'stu tapo yuktaṃ dadānīty ṛṣicoditam
     tasmāt tad adhyavasatas tapasvitapa ucyate
 19 deva vaṃśān pitṛvaṃśān brahma vaṃśāṃś ca śāśvatān
     saṃvibhajya guroś caryāṃ tad vai duṣkaram ucyate
 20 devā vai duṣkaraṃ kṛtvā vibhūtiṃ paramāṃ gatāḥ
     tasmād gārhasthyam udvoḍhuṃ duṣkaraṃ prabravīmi vaḥ
 21 tapo śreṣṭhaṃ prajānāṃ hi mūlam etan na saṃśayaḥ
     kuṭumba vidhinānena yasmin sarvaṃ pratiṣṭhitam
 22 etad vidus tapo viprā dvaṃdvātītā vimatsarāḥ
     tasmād vanaṃ madhyamaṃ ca lokeṣu tapa ucyate
 23 durādharṣaṃ padaṃ caiva gacchanti vighasāśinaḥ
     sāyaṃprātar vibhajyānnaṃ svakuṭumbe yathāvidhi
 24 dattvātithibhyo devaibhyaḥ pitṛbhyaḥ svajanasya ca
     avaśiṣṭāni ye 'śnāti tān āhur vighasāśinaḥ
 25 tasmāt svadharmam āsthāya suvratāḥ satyavādinaḥ
     lokasya guravo bhūtvā te bhavanty anupaskṛtāḥ
 26 tridivaṃ prāpya śakrasya svargaloke vimatsarāḥ
     vasanti śāśvatīr varṣā janā duṣkarakāriṇaḥ
 27 tatas te tad vaco śrutvā tasya dharmārthasaṃhitam
     utsṛjya nāstika gatiṃ gārhasthyaṃ dharmam āśritāḥ
 28 tasmāt tvam api durdharṣa dhairyam ālambya śāśvatam
     praśādhi pṛthivīṃ kṛtsnāṃ hatāmitrāṃ narottama

Book 12 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 12
Chapter 12

  1 [वैषम्पायन]
      अर्जुनस्य वचॊ शरुत्वा नकुलॊ वाक्यम अब्रवीत
      राजानम अभिसंप्रेक्ष्य सर्वधर्मभृतां वरम
  2 अनुरुध्य महाप्राज्ञॊ भरातुश चित्तम अरिंदमः
      वयूढॊरः कॊ महाबाहुस ताम्रास्यॊ मित भाषिता
  3 विशाख यूपे देवानां सर्वेषाम अग्नयश चिताः
      तस्माद विद्धि महाराज देवान कर्म पथि सथितान
  4 अनास्तिकान आस्तिकानां पराणदाः पितरश च ये
      ते ऽपि कर्मैव कुर्वन्ति विधिं पश्यस्व पार्थिव
      वेदवादापविद्धांस तु तान विद्धि भृशनास्तिकान
  5 न हि वेदॊक्तम उत्सृज्य विप्रः सर्वेषु कर्मसु
      देव यानेन नाकस्य पृष्ठम आप्नॊति भारत
  6 अत्य आश्रमान अयं सर्वान इत्य आहुर वेद निश्चयाः
      बराह्मणाः शरुतिसंपन्नास तान निबॊध जनाधिप
  7 वित्तानि धर्मलब्धानि करतुमुख्येष्व अवासृजन
      कृतात्मसु महाराज स वै तयागी समृतॊ नरः
  8 अनवेक्ष्य सुखादानं तथेवॊर्ध्वं परतिष्ठितः
      आत्मत्यागी महाराज स तयागी तामसः परभॊ
  9 अनिकेतः परिपतन वृक्षमूलाश्रयॊ मुनिः
      अपाचकः सदा यॊगी स तयागी पार्थ भिक्षुकः
  10 करॊधहर्षाव अनादृत्य पैशुन्यं च विशां पते
     विप्रॊ वेदान अधीते यः स तयागी गुरु पूजकः
 11 आश्रमांस तुलया सर्वान धृतान आहुर मनीषिणः
     एकतस ते तरयॊ राजन गृहस्थाश्रम एकतः
 12 समीक्षते तु यॊ ऽरथं वै कामस्वर्गं च भारत
     अयं पन्था महर्षीणाम इयं लॊकविदां गतिः
 13 इति यः कुरुते भावं स तयागी भरतर्षभ
     न यः परित्यज्य गृहान वनम एति विमूढवत
 14 यदा कामान समीक्षेत धर्मवैतंसिकॊ ऽनृजुः
     अथैनं मृत्युपाशेन कण्ठे बध्नाति मृत्युराज
 15 अभिमान कृतं कर्म नैतत फलवद उच्यते
     तयागयुक्तं महाराज सर्वम एव महाफलम
 16 शमॊ दमस तपॊ दानं सत्यं शौचम अथार्जवम
     यज्ञॊ धृतिश च धर्मश च नित्यम आर्षॊ विधिः समृतः
 17 पितृदेवातिथि कृते समारम्भॊ ऽतर शस्यते
     अत्रैव हि महाराज तरिवर्गः केवलं फलम
 18 एतस्मिन वर्तमानस्य विधौ विप्रनिषेविते
     तयागिनः परकृतस्येह नॊच्छित्तिर विद्यते कव चित
 19 असृजद धि परजा राजन परजापतिर अकल्मषः
     मां यक्ष्यन्तीति शान्तात्मा यज्ञैर विविधदक्षिणैः
 20 वीरुधश चैव वृक्षांश च यज्ञार्थं च तथौषधीः
     पशूंश चैव तथा मेध्यान यज्ञार्थानि हवींषि च
 21 गृहस्थाश्रमिणस तच च यज्ञकर्म विरॊधकम
     तस्माद गार्हस्थ्यम एवेह दुष्करं दुर्लभं तथा
 22 तत संप्राप्य गृहस्था ये पशुधान्य समन्विताः
     न यजन्ते महाराज शाश्वतं तेषु किल्बिषम
 23 सवाध्याययज्ञा ऋषयॊ जञानयज्ञास तथापरे
     अथापरे महायज्ञान मनसैव वितन्वते
 24 एवं दानसमाधानं मार्गम आतिष्ठतॊ नृप
     दविजातेर बरह्मभूतस्य सपृहयन्ति दिवौकसः
 25 स रत्नानि विचित्राणि संभृतानि ततस ततः
     मखेष्व अनभिसंत्यज्य नास्तिक्यम अभिजल्पसि
     कुटुम्बम आस्थिते तयागं न पश्यामि नराधिप
 26 राजसूयाश्वमेधेषु सर्वमेधेषु वा पुनः
     य चान्ये करतवस तात बराह्मणैर अभिपूजिताः
     तैर यजस्व महाराज शक्रॊ देवपतिर यथा
 27 राज्ञः परमाददॊषेण दस्युभिः परिमुष्यताम
     अशरण्यः परजानां यः स राजा कलिर उच्यते
 28 अश्वान गाश चैव दासीश च करेणूश च सवलं कृताः
     गरामाञ जनपदांश चैव कषेत्राणि च गृहाणि च
 29 अप्रदाय दविजातिभ्यॊ मात्सर्याविष्ट चेतसः
     वयं ते राजकलयॊ भविष्यामॊ विशां पते
 30 अदातारॊ ऽशरण्याश च राजकिल्बिष भागिनः
     दुःखानाम एव भॊक्तारॊ न सुखानां कदा चन
 31 अनिष्ट्वा च महायज्ञैर अकृत्वाच पितृस्वधाम
     तीर्थेष्व अनभिसंत्यज्य परव्रजिष्यसि चेद अथ
 32 छिन्नाभ्रम इव गन्तासि विलयं मारुतेरितम
     लॊकयॊर उभयॊर भरष्टॊ हय अन्तराले वयवस्थितः
 33 अन्तर बहिश च यत किं चिन मनॊ वयासङ्ग कारकम
     परित्यज्य भवेत तयागी न यॊ हित्वा परतिष्ठते
 34 एतस्मिन वर्तमानस्य विधौ विप्रनिषेविते
     बराह्मणस्य महाराज नॊच्छित्तिर विद्यते कव चित
 35 निहत्य शत्रूंस तरसा समृद्धान; शक्रॊ यथा दैत्य बलानि संख्ये
     कः पार्थ शॊचेन निरतः सवधर्मे; पूर्वैः समृते पार्थिव शिष्टजुष्टे
 36 कषात्रेण धर्मेण पराक्रमेण; जित्वा महीं मन्त्रविद्भ्यः परदाय
     नाकस्य पृष्ठे ऽसि नरेन्द्र गन्ता; न शॊचितव्यं भवताद्य पार्थ
   1 [vaiṣampāyana]
      arjunasya vaco śrutvā nakulo vākyam abravīt
      rājānam abhisaṃprekṣya sarvadharmabhṛtāṃ varam
  2 anurudhya mahāprājño bhrātuś cittam ariṃdamaḥ
      vyūḍhoraḥ ko mahābāhus tāmrāsyo mita bhāṣitā
  3 viśākha yūpe devānāṃ sarveṣām agnayaś citāḥ
      tasmād viddhi mahārāja devān karma pathi sthitān
  4 anāstikān āstikānāṃ prāṇadāḥ pitaraś ca ye
      te 'pi karmaiva kurvanti vidhiṃ paśyasva pārthiva
      vedavādāpaviddhāṃs tu tān viddhi bhṛśanāstikān
  5 na hi vedoktam utsṛjya vipraḥ sarveṣu karmasu
      deva yānena nākasya pṛṣṭham āpnoti bhārata
  6 aty āśramān ayaṃ sarvān ity āhur veda niścayāḥ
      brāhmaṇāḥ śrutisaṃpannās tān nibodha janādhipa
  7 vittāni dharmalabdhāni kratumukhyeṣv avāsṛjan
      kṛtātmasu mahārāja sa vai tyāgī smṛto naraḥ
  8 anavekṣya sukhādānaṃ tathevordhvaṃ pratiṣṭhitaḥ
      ātmatyāgī mahārāja sa tyāgī tāmasaḥ prabho
  9 aniketaḥ paripatan vṛkṣamūlāśrayo muniḥ
      apācakaḥ sadā yogī sa tyāgī pārtha bhikṣukaḥ
  10 krodhaharṣāv anādṛtya paiśunyaṃ ca viśāṃ pate
     vipro vedān adhīte yaḥ sa tyāgī guru pūjakaḥ
 11 āśramāṃs tulayā sarvān dhṛtān āhur manīṣiṇaḥ
     ekatas te trayo rājan gṛhasthāśrama ekataḥ
 12 samīkṣate tu yo 'rthaṃ vai kāmasvargaṃ ca bhārata
     ayaṃ panthā maharṣīṇām iyaṃ lokavidāṃ gatiḥ
 13 iti yaḥ kurute bhāvaṃ sa tyāgī bharatarṣabha
     na yaḥ parityajya gṛhān vanam eti vimūḍhavat
 14 yadā kāmān samīkṣeta dharmavaitaṃsiko 'nṛjuḥ
     athainaṃ mṛtyupāśena kaṇṭhe badhnāti mṛtyurāj
 15 abhimāna kṛtaṃ karma naitat phalavad ucyate
     tyāgayuktaṃ mahārāja sarvam eva mahāphalam
 16 śamo damas tapo dānaṃ satyaṃ śaucam athārjavam
     yajño dhṛtiś ca dharmaś ca nityam ārṣo vidhiḥ smṛtaḥ
 17 pitṛdevātithi kṛte samārambho 'tra śasyate
     atraiva hi mahārāja trivargaḥ kevalaṃ phalam
 18 etasmin vartamānasya vidhau vipraniṣevite
     tyāginaḥ prakṛtasyeha nocchittir vidyate kva cit
 19 asṛjad dhi prajā rājan prajāpatir akalmaṣaḥ
     māṃ yakṣyantīti śāntātmā yajñair vividhadakṣiṇaiḥ
 20 vīrudhaś caiva vṛkṣāṃś ca yajñārthaṃ ca tathauṣadhīḥ
     paśūṃś caiva tathā medhyān yajñārthāni havīṃṣi ca
 21 gṛhasthāśramiṇas tac ca yajñakarma virodhakam
     tasmād gārhasthyam eveha duṣkaraṃ durlabhaṃ tathā
 22 tat saṃprāpya gṛhasthā ye paśudhānya samanvitāḥ
     na yajante mahārāja śāśvataṃ teṣu kilbiṣam
 23 svādhyāyayajñā ṛṣayo jñānayajñās tathāpare
     athāpare mahāyajñān manasaiva vitanvate
 24 evaṃ dānasamādhānaṃ mārgam ātiṣṭhato nṛpa
     dvijāter brahmabhūtasya spṛhayanti divaukasaḥ
 25 sa ratnāni vicitrāṇi saṃbhṛtāni tatas tataḥ
     makheṣv anabhisaṃtyajya nāstikyam abhijalpasi
     kuṭumbam āsthite tyāgaṃ na paśyāmi narādhipa
 26 rājasūyāśvamedheṣu sarvamedheṣu vā punaḥ
     ya cānye kratavas tāta brāhmaṇair abhipūjitāḥ
     tair yajasva mahārāja śakro devapatir yathā
 27 rājñaḥ pramādadoṣeṇa dasyubhiḥ parimuṣyatām
     aśaraṇyaḥ prajānāṃ yaḥ sa rājā kalir ucyate
 28 aśvān gāś caiva dāsīś ca kareṇūś ca svalaṃ kṛtāḥ
     grāmāñ janapadāṃś caiva kṣetrāṇi ca gṛhāṇi ca
 29 apradāya dvijātibhyo mātsaryāviṣṭa cetasaḥ
     vayaṃ te rājakalayo bhaviṣyāmo viśāṃ pate
 30 adātāro 'śaraṇyāś ca rājakilbiṣa bhāginaḥ
     duḥkhānām eva bhoktāro na sukhānāṃ kadā cana
 31 aniṣṭvā ca mahāyajñair akṛtvāca pitṛsvadhām
     tīrtheṣv anabhisaṃtyajya pravrajiṣyasi ced atha
 32 chinnābhram iva gantāsi vilayaṃ māruteritam
     lokayor ubhayor bhraṣṭo hy antarāle vyavasthitaḥ
 33 antar bahiś ca yat kiṃ cin mano vyāsaṅga kārakam
     parityajya bhavet tyāgī na yo hitvā pratiṣṭhate
 34 etasmin vartamānasya vidhau vipraniṣevite
     brāhmaṇasya mahārāja nocchittir vidyate kva cit
 35 nihatya śatrūṃs tarasā samṛddhān; śakro yathā daitya balāni saṃkhye
     kaḥ pārtha śocen nirataḥ svadharme; pūrvaiḥ smṛte pārthiva śiṣṭajuṣṭe
 36 kṣātreṇa dharmeṇa parākrameṇa; jitvā mahīṃ mantravidbhyaḥ pradāya
     nākasya pṛṣṭhe 'si narendra gantā; na śocitavyaṃ bhavatādya pārtha

Book 12 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 12
Chapter 13

  1 [सहदेव]
      न बाह्यं दरव्यम उत्सृज्य सिद्धिर भवति भारत
      शारीरं दरव्यम उत्सृज्य सिद्धिर भवति वा न वा
  2 बाह्यद्रव्यविमुक्तस्य शरीरेषु च गृध्यतः
      यॊ धर्मॊ यत सुखं वा सयाद दविषतां तत तथास्तु नः
  3 शारीरं दरव्यम उत्सृज्य पृथिवीम अनुशासतः
      यॊ धर्मॊ यत सुखं वा सयात सुहृदां तत तथास्तु नः
  4 दव्यक्षरस तु भवेन मृत्युस तर्यक्षरं बरह्म शाश्वतम
      ममेति च भवेन मृत्युर न ममेति च शाश्वतम
  5 बरह्म मृत्यू च तौ राजन्न आत्मन्य एव समाश्रितौ
      अदृश्यमानौ भूतानि यॊधयेताम असंशयम
  6 अविनाशॊ ऽसय सत्त्वस्य नियतॊ यदि भारत
      भित्त्वा शरीरं भूतानां न हिंसा परतिपत्स्यते
  7 अथापि च सहॊत्पत्तिः सत्त्वस्य परलयस तथा
      नष्टे शरीरे नष्टं सयाद वृथा च सयात करिया पथः
  8 तस्माद एकान्तम उत्सृज्य पूर्वैः पूर्वतरैश च यः
      पन्था निषेवितः सद्भिः स निषेव्यॊ विजानता
  9 लब्ध्वापि पृथिवीं कृत्स्नां सहस्थावरजङ्गमाम
      न भुङ्क्ते यॊ नृपः सम्यङ निष्फलं तस्य जीवितम
  10 अथ वा वसतॊ राजन वने वन्येन जीवतः
     दरव्येषु यस्य ममता मृत्यॊर आस्ये स वर्तते
 11 बाह्याभ्यन्तर भूतानां सवभावं पश्य भारत
     ये तु पश्यन्ति तद्भावं मुच्यन्ते महतॊ भयात
 12 भवान पिता भवान माता भवान भराता भवान गुरुः
     दुःखप्रलापान आर्तस्य तस्मान मे कषन्तुम अर्हसि
 13 तथ्यं वा यदि वातथ्यं यन मयैतत परभाषितम
     तद विद्धि पृथिवीपाल भक्त्या भरतसत्तम
   1 [sahadeva]
      na bāhyaṃ dravyam utsṛjya siddhir bhavati bhārata
      śārīraṃ dravyam utsṛjya siddhir bhavati vā na vā
  2 bāhyadravyavimuktasya śarīreṣu ca gṛdhyataḥ
      yo dharmo yat sukhaṃ vā syād dviṣatāṃ tat tathāstu naḥ
  3 śārīraṃ dravyam utsṛjya pṛthivīm anuśāsataḥ
      yo dharmo yat sukhaṃ vā syāt suhṛdāṃ tat tathāstu naḥ
  4 dvyakṣaras tu bhaven mṛtyus tryakṣaraṃ brahma śāśvatam
      mameti ca bhaven mṛtyur na mameti ca śāśvatam
  5 brahma mṛtyū ca tau rājann ātmany eva samāśritau
      adṛśyamānau bhūtāni yodhayetām asaṃśayam
  6 avināśo 'sya sattvasya niyato yadi bhārata
      bhittvā śarīraṃ bhūtānāṃ na hiṃsā pratipatsyate
  7 athāpi ca sahotpattiḥ sattvasya pralayas tathā
      naṣṭe śarīre naṣṭaṃ syād vṛthā ca syāt kriyā pathaḥ
  8 tasmād ekāntam utsṛjya pūrvaiḥ pūrvataraiś ca yaḥ
      panthā niṣevitaḥ sadbhiḥ sa niṣevyo vijānatā
  9 labdhvāpi pṛthivīṃ kṛtsnāṃ sahasthāvarajaṅgamām
      na bhuṅkte yo nṛpaḥ samyaṅ niṣphalaṃ tasya jīvitam
  10 atha vā vasato rājan vane vanyena jīvataḥ
     dravyeṣu yasya mamatā mṛtyor āsye sa vartate
 11 bāhyābhyantara bhūtānāṃ svabhāvaṃ paśya bhārata
     ye tu paśyanti tadbhāvaṃ mucyante mahato bhayāt
 12 bhavān pitā bhavān mātā bhavān bhrātā bhavān guruḥ
     duḥkhapralāpān ārtasya tasmān me kṣantum arhasi
 13 tathyaṃ vā yadi vātathyaṃ yan mayaitat prabhāṣitam
     tad viddhi pṛthivīpāla bhaktyā bharatasattama

Book 12 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 12
Chapter 14

  1 [वैषम्पायन]
      अव्याहरति कौन्तेये धर्मराजे युधिष्ठिरे
      भरातॄणां बरुवतां तांस तान विविधान वेद निश्चयान
  2 महाभिजन संपन्ना शरीमत्य आयतलॊचना
      अभ्यभाषत राजेन्द्रं दरौपदीं यॊषितां वरा
  3 आसीनम ऋषभं राज्ञां भरातृभिः परिवारितम
      सिंहशार्दूलसदृशैर वारणैर इव यूथपम
  4 अभिमानवती नित्यं विशेषेण युधिष्ठिरे
      लालिता सततं राज्ञा धर्मज्ञा धर्मदर्शिनी
  5 आमन्त्र्य विपुलश्रॊणी साम्ना परमवल्गुना
      भर्तारम अभिसंप्रेक्ष्य ततॊ वचनम अब्रवीत
  6 इमे ते भरातरः पार्थ शुष्यन्त सतॊकका इव
      वावाश्यमानास तिष्ठन्ति न चैनान अभिनन्दसे
  7 नन्दयैतान महाराज मत्तान इव महाद्विपान
      उपपन्नेन वाक्येन सततं दुःखभागिनः
  8 कथं दवैतवने राजन पूर्वम उक्त्वा तथा वचः
      भरातॄन एतान सम सहिताञ शीतवातातपार्दितान
  9 वयं दुर्यॊधनं हत्वा मृधे भॊक्ष्याम मेदिनीम
      संपूर्णां सर्वकामानाम आहवे विजयैषिणः
  10 विरथाश च रथान कृत्वा निहत्य च महागजान
     संस्तीर्य च रथैर भूमिं स सादिभिर अरिंदमाः
 11 यजतां विविधैर यज्ञैः समृद्धैर आप्तदक्षिणैः
     वनवास कृतं दुःखं भविष्यति सुखाय नः
 12 इत्य एतान एवम उक्त्वा तवं सवयं धर्मभृतां वर
     कथम अद्य पुनर वीर विनिहंसि मनांस्य उत
 13 न कलीबॊ वसुधां भुङ्क्ते न कलीबॊ धनम अश्नुते
     न कलीबस्य गृहे पुत्रा मत्स्याः पङ्क इवासते
 14 नादण्डः कषत्रियॊ भाति नादण्डॊ भूतिम अश्नुते
     नादण्डस्य परजा राज्णः सुखम एधन्ति भारत
 15 मित्रता सर्वभूतेषु दानम अध्ययनं तपः
     बराह्मणस्यैष धर्मः सयान न राज्ञॊ राजसत्तम
 16 असतां परतिषेधश च सतां च परिपालयन
     एष राज्ञां परॊ धर्मः समरे चापलायनम
 17 यस्मिन कषमा च करॊधश च दानादाने भयाभये
     निग्रहानुग्रहौ चॊभौ स वै धर्मविद उच्यते
 18 न शरुतेन न दानेन न सान्त्वेन न चेज्यया
     तवयेयं पृथिवी लब्धा नॊत्कॊचेन तथाप्य उत
 19 यत तद बलम अमित्राणां तथा वीर समुद्यतम
     हस्त्यश्वरथसंपन्नं तरिभिर अङ्गैर महत्तरम
 20 रक्षितं दरॊणकर्णाभ्याम अश्वत्थाम्ना कृपेण च
     तत तवया निहतं वीर तस्माद भुङ्क्ष्व वसुंधराम
 21 जम्बूद्वीपॊ महाराज नानाजनपदायुतः
     तवया पुरुषशार्दूल दण्डेन मृदितः परभॊ
 22 जम्बूद्वीपेन सदृशः करौञ्चद्वीपॊ नराधिप
     अपरेण महामेरॊर दण्डेन मृदितस तवया
 23 करौञ्चद्वीपेन सदृशः शाकद्वीपॊ नराधिप
     पूर्वेण तु महामेरॊर दण्डेन मृदितस तवया
 24 उत्तरेण महामेरॊः शाकद्वीपेन संमितः
     भद्राश्वः पुरुषव्याघ्र दण्डेन मृदितस तवया
 25 दवीपाश च सान्तरद्वीपा नानाजनपदालयाः
     विगाह्य सागरं वीर दण्डेन मृदितास तवया
 26 एतान्य अप्रतिमानि तवं कृत्वा कर्माणि भारत
     न परीयसे महाराज पूज्यमानॊ दविजातिभिः
 27 स तवं भरातॄन इमान दृष्ट्वा परतिनन्दस्व भारत
     ऋषभान इव संमत्तान गजेन्द्रान ऊर्जितान इव
 28 अमर परतिमाः सर्वे शत्रुसाहाः परंतपाः
     एकॊ ऽपि हि सुखायैषां कषमः सयाद इति मे मतिः
 29 किं पुनः पुरुषव्याघ्राः पतयॊ मे नरर्षभाः
     समस्तानीन्द्रियाणीव शरीरस्य विचेष्टने
 30 अनृतं माब्रवीच छवश्रूः सर्वज्ञा सर्वदर्शिनी
     युधिष्ठिरस तवां पाञ्चालि सुखे धास्यत्य अनुत्तमे
 31 हत्वा राजसहस्राणि बहून्य आशु पराक्रमः
     तद वयर्थं संप्रपश्यामि मॊहात तव जनाधिप
 32 येषाम उन्मत्तकॊ जयेष्ठः सर्वे तस्यॊपचारिणः
     तवॊन्मादेन राजेन्द्र सॊन्मादाः सर्वपाण्डवाः
 33 यदि हि सयुर अनुन्मत्ता भरातरस ते जनाधिप
     बद्ध्वा तवां नास्तिकैः सार्धं परशासेयुर वसुंधराम
 34 कुरुते मूढम एवं हि यः शरेयॊ नाधिगच्छति
     धूपैर अञ्जन यॊगैश च नस्य कर्मभिर एव च
     भेषजैः स चिकित्स्यः सयाद य उन्मार्गेण गच्छति
 35 साहं सर्वाधमा लॊके सत्रीणां भरतसत्तम
     तथा विनिकृतामित्रैर याहम इच्छामि जीवितुम
 36 एतेषां यतमानानाम उत्पद्यन्ते तु संपदः
     तवं तु सर्वां महीं लब्ध्वा कुरुषे सवयम आपदम
 37 यथास्तां संमतौ राज्ञां पृथिव्यां राजसत्तमौ
     मान्धाता चाम्बरीषश च तथा राजन विराजसे
 38 परशाधि पृथिवीं देवीं परजा धर्मेण पालयन
     स पर्वत वनद्वीपां मा राजन विमना भव
 39 यजस्व विविधैर यज्ञैर जुह्वन्न अग्नीन परयच्छ च
     पुराणि भॊगान वासांसि दविजातिभ्यॊ नृपॊत्तम
   1 [vaiṣampāyana]
      avyāharati kaunteye dharmarāje yudhiṣṭhire
      bhrātṝṇāṃ bruvatāṃ tāṃs tān vividhān veda niścayān
  2 mahābhijana saṃpannā śrīmaty āyatalocanā
      abhyabhāṣata rājendraṃ draupadīṃ yoṣitāṃ varā
  3 āsīnam ṛṣabhaṃ rājñāṃ bhrātṛbhiḥ parivāritam
      siṃhaśārdūlasadṛśair vāraṇair iva yūthapam
  4 abhimānavatī nityaṃ viśeṣeṇa yudhiṣṭhire
      lālitā satataṃ rājñā dharmajñā dharmadarśinī
  5 āmantrya vipulaśroṇī sāmnā paramavalgunā
      bhartāram abhisaṃprekṣya tato vacanam abravīt
  6 ime te bhrātaraḥ pārtha śuṣyanta stokakā iva
      vāvāśyamānās tiṣṭhanti na cainān abhinandase
  7 nandayaitān mahārāja mattān iva mahādvipān
      upapannena vākyena satataṃ duḥkhabhāginaḥ
  8 kathaṃ dvaitavane rājan pūrvam uktvā tathā vacaḥ
      bhrātṝn etān sma sahitāñ śītavātātapārditān
  9 vayaṃ duryodhanaṃ hatvā mṛdhe bhokṣyāma medinīm
      saṃpūrṇāṃ sarvakāmānām āhave vijayaiṣiṇaḥ
  10 virathāś ca rathān kṛtvā nihatya ca mahāgajān
     saṃstīrya ca rathair bhūmiṃ sa sādibhir ariṃdamāḥ
 11 yajatāṃ vividhair yajñaiḥ samṛddhair āptadakṣiṇaiḥ
     vanavāsa kṛtaṃ duḥkhaṃ bhaviṣyati sukhāya naḥ
 12 ity etān evam uktvā tvaṃ svayaṃ dharmabhṛtāṃ vara
     katham adya punar vīra vinihaṃsi manāṃsy uta
 13 na klībo vasudhāṃ bhuṅkte na klībo dhanam aśnute
     na klībasya gṛhe putrā matsyāḥ paṅka ivāsate
 14 nādaṇḍaḥ kṣatriyo bhāti nādaṇḍo bhūtim aśnute
     nādaṇḍasya prajā rājṇaḥ sukham edhanti bhārata
 15 mitratā sarvabhūteṣu dānam adhyayanaṃ tapaḥ
     brāhmaṇasyaiṣa dharmaḥ syān na rājño rājasattama
 16 asatāṃ pratiṣedhaś ca satāṃ ca paripālayan
     eṣa rājñāṃ paro dharmaḥ samare cāpalāyanam
 17 yasmin kṣamā ca krodhaś ca dānādāne bhayābhaye
     nigrahānugrahau cobhau sa vai dharmavid ucyate
 18 na śrutena na dānena na sāntvena na cejyayā
     tvayeyaṃ pṛthivī labdhā notkocena tathāpy uta
 19 yat tad balam amitrāṇāṃ tathā vīra samudyatam
     hastyaśvarathasaṃpannaṃ tribhir aṅgair mahattaram
 20 rakṣitaṃ droṇakarṇābhyām aśvatthāmnā kṛpeṇa ca
     tat tvayā nihataṃ vīra tasmād bhuṅkṣva vasuṃdharām
 21 jambūdvīpo mahārāja nānājanapadāyutaḥ
     tvayā puruṣaśārdūla daṇḍena mṛditaḥ prabho
 22 jambūdvīpena sadṛśaḥ krauñcadvīpo narādhipa
     apareṇa mahāmeror daṇḍena mṛditas tvayā
 23 krauñcadvīpena sadṛśaḥ śākadvīpo narādhipa
     pūrveṇa tu mahāmeror daṇḍena mṛditas tvayā
 24 uttareṇa mahāmeroḥ śākadvīpena saṃmitaḥ
     bhadrāśvaḥ puruṣavyāghra daṇḍena mṛditas tvayā
 25 dvīpāś ca sāntaradvīpā nānājanapadālayāḥ
     vigāhya sāgaraṃ vīra daṇḍena mṛditās tvayā
 26 etāny apratimāni tvaṃ kṛtvā karmāṇi bhārata
     na prīyase mahārāja pūjyamāno dvijātibhiḥ
 27 sa tvaṃ bhrātṝn imān dṛṣṭvā pratinandasva bhārata
     ṛṣabhān iva saṃmattān gajendrān ūrjitān iva
 28 amara pratimāḥ sarve śatrusāhāḥ paraṃtapāḥ
     eko 'pi hi sukhāyaiṣāṃ kṣamaḥ syād iti me matiḥ
 29 kiṃ punaḥ puruṣavyāghrāḥ patayo me nararṣabhāḥ
     samastānīndriyāṇīva śarīrasya viceṣṭane
 30 anṛtaṃ mābravīc chvaśrūḥ sarvajñā sarvadarśinī
     yudhiṣṭhiras tvāṃ pāñcāli sukhe dhāsyaty anuttame
 31 hatvā rājasahasrāṇi bahūny āśu parākramaḥ
     tad vyarthaṃ saṃprapaśyāmi mohāt tava janādhipa
 32 yeṣām unmattako jyeṣṭhaḥ sarve tasyopacāriṇaḥ
     tavonmādena rājendra sonmādāḥ sarvapāṇḍavāḥ
 33 yadi hi syur anunmattā bhrātaras te janādhipa
     baddhvā tvāṃ nāstikaiḥ sārdhaṃ praśāseyur vasuṃdharām
 34 kurute mūḍham evaṃ hi yaḥ śreyo nādhigacchati
     dhūpair añjana yogaiś ca nasya karmabhir eva ca
     bheṣajaiḥ sa cikitsyaḥ syād ya unmārgeṇa gacchati
 35 sāhaṃ sarvādhamā loke strīṇāṃ bharatasattama
     tathā vinikṛtāmitrair yāham icchāmi jīvitum
 36 eteṣāṃ yatamānānām utpadyante tu saṃpadaḥ
     tvaṃ tu sarvāṃ mahīṃ labdhvā kuruṣe svayam āpadam
 37 yathāstāṃ saṃmatau rājñāṃ pṛthivyāṃ rājasattamau
     māndhātā cāmbarīṣaś ca tathā rājan virājase
 38 praśādhi pṛthivīṃ devīṃ prajā dharmeṇa pālayan
     sa parvata vanadvīpāṃ mā rājan vimanā bhava
 39 yajasva vividhair yajñair juhvann agnīn prayaccha ca
     purāṇi bhogān vāsāṃsi dvijātibhyo nṛpottama

Book 12 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 12
Chapter 15

  1 [वैषम्पायन]
      याज्ञसेन्या वचॊ शरुत्वा पुनर एवार्जुनॊ ऽबरवीत
      अनुमान्य महाबाहुं जयेष्ठं भरातरम ईश्वरम
  2 दण्डः शास्ति परजाः सर्वा दण्ड एवाभिरक्षति
      दण्डः सुप्तेषु जागर्ति दण्डं धर्मं विदुर बुधाः
  3 धर्मं संरक्षते दण्डस तथेवार्थं नराधिप
      कामं संरक्षते दण्डस तरिवर्गॊ दण्ड उच्यते
  4 दण्डेन रक्ष्यते धान्यं धनं दण्डेन रक्ष्यते
      एतद विद्वन्न उपादत्स्व सवभावं पश्य लौकिकम
  5 राजदण्डभयाद एके पापाः पापं न कुर्वते
      यमदण्डभयाद एके परलॊकभयाद अपि
  6 परस्परभयाद एके पापाः पापं न कुर्वते
      एवं सांसिद्धिके लॊके सर्वं दण्डे परतिष्ठितम
  7 दण्डस्यैव भयाद एके न खादन्ति परस्परम
      अन्धे तमसि मज्जेयुर यदि दण्डॊ न पालयेत
  8 यस्माद अदान्तान दमयत्य अशिष्टान दण्डयत्य अपि
      दमनाद दण्डनाच चैव तस्माद दण्डं विदुर बुधाः
  9 वाचि दण्डॊ बराह्मणानां कषत्रियाणां भुजार्पणम
      दानदण्डः समृतॊ वैश्यॊ निर्दण्डः शूद्र उच्यते
  10 असंमॊहाय मर्त्यानाम अर्थसंरक्षणाय च
     मर्यादा सथापिता लॊके दण्डसंज्ञा विशां पते
 11 यत्र शयामॊ लॊहिताक्षॊ दण्डश चरति सूनृतः
     परजास तत्र न मुह्यन्ति नेता चेत साधु पश्यति
 12 बरह्म चारी गृहस्थश च वानप्रस्थॊ ऽथ भिक्षुकः
     दण्डस्यैव भयाद एते मनुष्या वर्त्मनि सथिताः
 13 नाभीतॊ यजते राजन नाभीतॊ दातुम इच्छति
     नाभीतः पुरुषः कश चित समये सथातुम इच्छति
 14 नाच्छित्त्वा परमर्माणि नाकृत्वा कर्म दारुणम
     नाहत्वा मत्स्यघातीव पराप्नॊति महतीं शरियम
 15 नाघ्नतः कीर्तिर अस्तीह न वित्तं न पुनः परजाः
     इन्द्रॊ वृत्रवधेनैव महेन्द्रः समपद्यत
 16 य एव देवा हन्तारस ताँल लॊकॊ ऽरचयते भृशम
     हन्ता रुद्रस तथा सकन्दः शक्रॊ ऽगनिर वरुणॊ यमः
 17 हन्ता कालस तथा वायुर मृत्युर वैश्रवणॊ रविः
     वसवॊ मरुतः साध्या विश्वे देवाश च भारत
 18 एतान देवान नमस्यन्ति परताप परणता जनाः
     न बरह्माणं न धातारं न पूषाणं कथं चन
 19 मध्यस्थान सर्वभूतेषु दान्ताञ शम परायणान
     यजन्ते मानवाः के चित परशान्ताः सर्वकर्मसु
 20 न हि पश्यामि जीवन्तं लॊके कं चिद अहिंसया
     सत्त्वैः सत्त्वानि जीवन्ति दुर्बलैर बलवत्तराः
 21 नकुलॊ मूषकान अत्ति बिडालॊ नकुलं तथा
     बिडालम अत्ति शवा राजञ शवानं वयालमृगस तथा
 22 तान अत्ति पुरुषः सर्वान पश्य धर्मॊ यथागतः
     पराणस्यान्नम इदं सर्वं जङ्गमं सथावरं च यत
 23 विधानं देव विहितं तत्र विद्वान न मुह्यते
     यथा सृष्टॊ ऽसि राजेन्द्र तथा भवितुम अर्हसि
 24 विनीतक्रॊधहर्षा हि मन्दा वनम उपाश्रिताः
     विना वधं न कुर्वन्ति तापसाः पराणयापनम
 25 उदके बहवः पराणाः पृथिव्यां च फलेषु च
     न च कश चिन न तान हन्ति किम अन्यत पराणयापनात
 26 सूक्ष्मयॊनीनि भूतानि तर्क गम्यानि कानि चित
     पक्ष्मणॊ ऽपि निपातेन येषां सयात सकन्धपर्ययः
 27 गरामान निष्क्रम्य मुनयॊ विगतक्रॊधमत्सराः
     वने कुटुम्ब धर्माणॊ दृश्यन्ते परिमॊहिताः
 28 भूमिं भित्त्वौषधीश छित्त्वा वृक्षादीन अण्डजान पशून
     मनुष्यास तन्वते यज्ञांस ते सवर्गं पराप्नुवन्ति च
 29 दण्डनीत्यां परणीतायां सर्वे सिध्यन्त्य उपक्रमाः
     कौन्तेय सर्वभूतानां तत्र मे नास्ति संशयः
 30 दण्डश चेन न भवेल लॊके वयनशिष्यन्न इमाः परजाः
     शूले मत्स्यान इवापक्ष्यन दुर्बलान बलवत्तराः
 31 सत्यं चेदं बरह्मणा पूर्वम उक्तं; दण्डः परजा रक्षति साधु नीतः
     पश्याग्नयश च परतिशाम्यन्त्य अभीताः; संतर्जिता दण्डभयाज जवलन्ति
 32 अन्धं तम इवेदं सयान न परज्ञायेत किं चन
     दण्डश चेन न भवेल लॊके विभजन साध्वसाधुनी
 33 ये ऽपि संभिन्नमर्यादा नास्तिका वेद निन्दकाः
     ते ऽपि भॊगाय कल्पन्ते दण्डेनॊपनिपीडिताः
 34 सर्वॊ दण्डजितॊ लॊकॊ दुर्लभॊ हि शुचिर नरः
     दण्डस्य हि भयाद भीतॊ भॊगायेह परकल्पते
 35 चातुर्वर्ण्याप्रमॊहाय सुनीत नयनाय च
     दण्डॊ विधात्रा विहितॊ धर्मार्थाव्व अभिरक्षितुम
 36 यदि दण्डान न बिभ्येयुर वयांसि शवापदानि च
     अद्युः पशून मनुष्यांश च यज्ञार्थानि हवींषि च
 37 न बरह्मचर्य अधीयीत कल्याणी गौर न दुह्यते
     न कन्यॊद्वहनं गच्छेद यदि दण्डॊ न पालयेत
 38 विश्वलॊपः परवर्तेत भिद्येरन सर्वसेतवः
     ममत्वं न परजानीयुर यदि दण्डॊ न पालयेत
 39 न संवत्सरसत्राणि तिष्ठेयुर अकुतॊभयाः
     विधिवद दक्षिणावन्ति यदि दण्डॊ न पालयेत
 40 चरेयुर नाश्रमे धर्मं यथॊक्तं विधिम आश्रिताः
     न विद्यां पराप्नुयात कश चिद यदि दण्डॊ न पालयेत
 41 न चॊष्ट्रा न बलीवर्दा नाश्वाश्वतर गर्दभाः
     युक्ता वहेयुर यानानि यदि दण्डॊ न पालयेत
 42 न परेष्या वचनं कुर्युर न बालॊ जातु कर्हि चित
     तिष्ठेत पितृमते धर्मे यदि दण्डॊ न पालयेत
 43 दण्डे सथिताः परजाः सर्वा भयं दण्डं विदुर बुधाः
     दण्डे सवर्गॊ मनुष्याणां लॊकॊ ऽयं च परतिष्ठितः
 44 न तत्र कूटं पापं वा वञ्चना वापि दृष्यते
     यत्र दण्डः सुविहितश चरत्य अरिविनाशनः
 45 हविः शवा परपिबेद धृष्टॊ दण्डश चेन नॊद्यतॊ भवेत
     हरेत काकः पुरॊडाशं यदि दण्डॊ न पालयेत
 46 यद इदं धर्मतॊ राज्यं विहितं यद्य अधर्मतः
     कार्यस तत्र न शॊकॊ वै भुङ्क्ष्व भॊगान यजस्व च
 47 सुखेन धर्मं शरीमन्तश चरन्ति शुचि वाससः
     संवसन्तः परियैर दारैर भुञ्जानाश चान्नम उत्तमम
 48 अर्थे सर्वे समारम्भाः समायत्ता न संशयः
     स च दण्डे समायत्तः पश्य दण्डस्य गौरवम
 49 लॊकयात्रार्थम एवेह धर्मप्रवचनं कृतम
     अहिंसा साधु हिंसेति शरेयान धर्मपरिग्रहः
 50 नात्यन्त गुणवान कश चिन न चाप्य अत्यन्तनिर्गुणः
     उभयं सर्वकार्येषु दृश्यते साध्व असाधु च
 51 पशूनां वृषणं छित्त्वा ततॊ भिन्दन्ति नस्तकान
     कृषन्ति बहवॊ भारान बध्नन्ति दमयन्ति च
 52 एवं पर्याकुले लॊके विपथे जर्जरीकृते
     तैस तैर नयायैर महाराज पुराणं धर्मम आचर
 53 जय देहि परजा रक्ष धर्मं समनुपालय
     अमित्राञ जहि कौन्तेय मित्राणि परिपालय
 54 मा च ते निघ्नतः शत्रून मन्युर भवतु भारत
     न तत्र किल्बिषं किं चित कर्तुं भवति भारत
 55 आततायी हि यॊ हन्याद आततायिनम आगतम
     न तेन भरूणहा स सयान मन्युस तं मन्युम ऋच्छति
 56 अवध्यः सर्वभूतानाम अन्तरात्मा न संशयः
     अवध्ये चात्मनि कथं वध्यॊ भवति केन चित
 57 यथा हि पुरुषः शालां पुनः संप्रविशेन नवाम
     एवं जीवः शरीराणि तानि तानि परपद्यते
 58 देहान पुराणान उत्सृज्य नवान संप्रतिपद्यते
     एवं मृत्युमुखं पराहुर ये जनास तत्त्वदर्शिनः
   1 [vaiṣampāyana]
      yājñasenyā vaco śrutvā punar evārjuno 'bravīt
      anumānya mahābāhuṃ jyeṣṭhaṃ bhrātaram īśvaram
  2 daṇḍaḥ śāsti prajāḥ sarvā daṇḍa evābhirakṣati
      daṇḍaḥ supteṣu jāgarti daṇḍaṃ dharmaṃ vidur budhāḥ
  3 dharmaṃ saṃrakṣate daṇḍas tathevārthaṃ narādhipa
      kāmaṃ saṃrakṣate daṇḍas trivargo daṇḍa ucyate
  4 daṇḍena rakṣyate dhānyaṃ dhanaṃ daṇḍena rakṣyate
      etad vidvann upādatsva svabhāvaṃ paśya laukikam
  5 rājadaṇḍabhayād eke pāpāḥ pāpaṃ na kurvate
      yamadaṇḍabhayād eke paralokabhayād api
  6 parasparabhayād eke pāpāḥ pāpaṃ na kurvate
      evaṃ sāṃsiddhike loke sarvaṃ daṇḍe pratiṣṭhitam
  7 daṇḍasyaiva bhayād eke na khādanti parasparam
      andhe tamasi majjeyur yadi daṇḍo na pālayet
  8 yasmād adāntān damayaty aśiṣṭān daṇḍayaty api
      damanād daṇḍanāc caiva tasmād daṇḍaṃ vidur budhāḥ
  9 vāci daṇḍo brāhmaṇānāṃ kṣatriyāṇāṃ bhujārpaṇam
      dānadaṇḍaḥ smṛto vaiśyo nirdaṇḍaḥ śūdra ucyate
  10 asaṃmohāya martyānām arthasaṃrakṣaṇāya ca
     maryādā sthāpitā loke daṇḍasaṃjñā viśāṃ pate
 11 yatra śyāmo lohitākṣo daṇḍaś carati sūnṛtaḥ
     prajās tatra na muhyanti netā cet sādhu paśyati
 12 brahma cārī gṛhasthaś ca vānaprastho 'tha bhikṣukaḥ
     daṇḍasyaiva bhayād ete manuṣyā vartmani sthitāḥ
 13 nābhīto yajate rājan nābhīto dātum icchati
     nābhītaḥ puruṣaḥ kaś cit samaye sthātum icchati
 14 nācchittvā paramarmāṇi nākṛtvā karma dāruṇam
     nāhatvā matsyaghātīva prāpnoti mahatīṃ śriyam
 15 nāghnataḥ kīrtir astīha na vittaṃ na punaḥ prajāḥ
     indro vṛtravadhenaiva mahendraḥ samapadyata
 16 ya eva devā hantāras tāṁl loko 'rcayate bhṛśam
     hantā rudras tathā skandaḥ śakro 'gnir varuṇo yamaḥ
 17 hantā kālas tathā vāyur mṛtyur vaiśravaṇo raviḥ
     vasavo marutaḥ sādhyā viśve devāś ca bhārata
 18 etān devān namasyanti pratāpa praṇatā janāḥ
     na brahmāṇaṃ na dhātāraṃ na pūṣāṇaṃ kathaṃ cana
 19 madhyasthān sarvabhūteṣu dāntāñ śama parāyaṇān
     yajante mānavāḥ ke cit praśāntāḥ sarvakarmasu
 20 na hi paśyāmi jīvantaṃ loke kaṃ cid ahiṃsayā
     sattvaiḥ sattvāni jīvanti durbalair balavattarāḥ
 21 nakulo mūṣakān atti biḍālo nakulaṃ tathā
     biḍālam atti śvā rājañ śvānaṃ vyālamṛgas tathā
 22 tān atti puruṣaḥ sarvān paśya dharmo yathāgataḥ
     prāṇasyānnam idaṃ sarvaṃ jaṅgamaṃ sthāvaraṃ ca yat
 23 vidhānaṃ deva vihitaṃ tatra vidvān na muhyate
     yathā sṛṣṭo 'si rājendra tathā bhavitum arhasi
 24 vinītakrodhaharṣā hi mandā vanam upāśritāḥ
     vinā vadhaṃ na kurvanti tāpasāḥ prāṇayāpanam
 25 udake bahavaḥ prāṇāḥ pṛthivyāṃ ca phaleṣu ca
     na ca kaś cin na tān hanti kim anyat prāṇayāpanāt
 26 sūkṣmayonīni bhūtāni tarka gamyāni kāni cit
     pakṣmaṇo 'pi nipātena yeṣāṃ syāt skandhaparyayaḥ
 27 grāmān niṣkramya munayo vigatakrodhamatsarāḥ
     vane kuṭumba dharmāṇo dṛśyante parimohitāḥ
 28 bhūmiṃ bhittvauṣadhīś chittvā vṛkṣādīn aṇḍajān paśūn
     manuṣyās tanvate yajñāṃs te svargaṃ prāpnuvanti ca
 29 daṇḍanītyāṃ praṇītāyāṃ sarve sidhyanty upakramāḥ
     kaunteya sarvabhūtānāṃ tatra me nāsti saṃśayaḥ
 30 daṇḍaś cen na bhavel loke vyanaśiṣyann imāḥ prajāḥ
     śūle matsyān ivāpakṣyan durbalān balavattarāḥ
 31 satyaṃ cedaṃ brahmaṇā pūrvam uktaṃ; daṇḍaḥ prajā rakṣati sādhu nītaḥ
     paśyāgnayaś ca pratiśāmyanty abhītāḥ; saṃtarjitā daṇḍabhayāj jvalanti
 32 andhaṃ tama ivedaṃ syān na prajñāyeta kiṃ cana
     daṇḍaś cen na bhavel loke vibhajan sādhvasādhunī
 33 ye 'pi saṃbhinnamaryādā nāstikā veda nindakāḥ
     te 'pi bhogāya kalpante daṇḍenopanipīḍitāḥ
 34 sarvo daṇḍajito loko durlabho hi śucir naraḥ
     daṇḍasya hi bhayād bhīto bhogāyeha prakalpate
 35 cāturvarṇyāpramohāya sunīta nayanāya ca
     daṇḍo vidhātrā vihito dharmārthāvv abhirakṣitum
 36 yadi daṇḍān na bibhyeyur vayāṃsi śvāpadāni ca
     adyuḥ paśūn manuṣyāṃś ca yajñārthāni havīṃṣi ca
 37 na brahmacary adhīyīta kalyāṇī gaur na duhyate
     na kanyodvahanaṃ gacched yadi daṇḍo na pālayet
 38 viśvalopaḥ pravarteta bhidyeran sarvasetavaḥ
     mamatvaṃ na prajānīyur yadi daṇḍo na pālayet
 39 na saṃvatsarasatrāṇi tiṣṭheyur akutobhayāḥ
     vidhivad dakṣiṇāvanti yadi daṇḍo na pālayet
 40 careyur nāśrame dharmaṃ yathoktaṃ vidhim āśritāḥ
     na vidyāṃ prāpnuyāt kaś cid yadi daṇḍo na pālayet
 41 na coṣṭrā na balīvardā nāśvāśvatara gardabhāḥ
     yuktā vaheyur yānāni yadi daṇḍo na pālayet
 42 na preṣyā vacanaṃ kuryur na bālo jātu karhi cit
     tiṣṭhet pitṛmate dharme yadi daṇḍo na pālayet
 43 daṇḍe sthitāḥ prajāḥ sarvā bhayaṃ daṇḍaṃ vidur budhāḥ
     daṇḍe svargo manuṣyāṇāṃ loko 'yaṃ ca pratiṣṭhitaḥ
 44 na tatra kūṭaṃ pāpaṃ vā vañcanā vāpi dṛṣyate
     yatra daṇḍaḥ suvihitaś caraty arivināśanaḥ
 45 haviḥ śvā prapibed dhṛṣṭo daṇḍaś cen nodyato bhavet
     haret kākaḥ puroḍāśaṃ yadi daṇḍo na pālayet
 46 yad idaṃ dharmato rājyaṃ vihitaṃ yady adharmataḥ
     kāryas tatra na śoko vai bhuṅkṣva bhogān yajasva ca
 47 sukhena dharmaṃ śrīmantaś caranti śuci vāsasaḥ
     saṃvasantaḥ priyair dārair bhuñjānāś cānnam uttamam
 48 arthe sarve samārambhāḥ samāyattā na saṃśayaḥ
     sa ca daṇḍe samāyattaḥ paśya daṇḍasya gauravam
 49 lokayātrārtham eveha dharmapravacanaṃ kṛtam
     ahiṃsā sādhu hiṃseti śreyān dharmaparigrahaḥ
 50 nātyanta guṇavān kaś cin na cāpy atyantanirguṇaḥ
     ubhayaṃ sarvakāryeṣu dṛśyate sādhv asādhu ca
 51 paśūnāṃ vṛṣaṇaṃ chittvā tato bhindanti nastakān
     kṛṣanti bahavo bhārān badhnanti damayanti ca
 52 evaṃ paryākule loke vipathe jarjarīkṛte
     tais tair nyāyair mahārāja purāṇaṃ dharmam ācara
 53 jaya dehi prajā rakṣa dharmaṃ samanupālaya
     amitrāñ jahi kaunteya mitrāṇi paripālaya
 54 mā ca te nighnataḥ śatrūn manyur bhavatu bhārata
     na tatra kilbiṣaṃ kiṃ cit kartuṃ bhavati bhārata
 55 ātatāyī hi yo hanyād ātatāyinam āgatam
     na tena bhrūṇahā sa syān manyus taṃ manyum ṛcchati
 56 avadhyaḥ sarvabhūtānām antarātmā na saṃśayaḥ
     avadhye cātmani kathaṃ vadhyo bhavati kena cit
 57 yathā hi puruṣaḥ śālāṃ punaḥ saṃpraviśen navām
     evaṃ jīvaḥ śarīrāṇi tāni tāni prapadyate
 58 dehān purāṇān utsṛjya navān saṃpratipadyate
     evaṃ mṛtyumukhaṃ prāhur ye janās tattvadarśinaḥ

Book 12 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 12
Chapter 16

  1 [वैषम्पायन]
      अर्जुनस्य वचॊ शरुत्वा भीमसेनॊ ऽतय अमर्षणः
      धैर्यम आस्थाय तेजस्वी जयेष्ठं भरातरम अब्रवीत
  2 राजन विदितधर्मॊ ऽसि न ते ऽसत्य अविदितं भुवि
      उपशिक्षाम ते वृत्तं सदैव न च शक्नुमः
  3 न वक्ष्यामि न वक्ष्यामीत्य एवं मे मनसि सथितम
      अति दुःखात तु वक्ष्यामि तन निबॊध जनाधिप
  4 भवतस तु परमॊहेन सर्वं संशयितं कृतम
      विक्लवत्वं च नः पराप्तम अबलत्वं तथैव च
  5 कथं हि राजा लॊकस्य सर्वशास्त्रविशारदः
      मॊहम आपद्यते दैन्याद यथा कु पुरुषस तथा
  6 आगतिश च गतिश चैव लॊकस्य विदिता तव
      आयत्यां च तदात्वे च न ते ऽसत्य अविदितं परभॊ
  7 एवंगते महाराज राज्यं परति जनाधिप
      हेतुम अत्र परवक्ष्यामि तद इहैकमनाः शृणु
  8 दविदिधॊ जायते वयाधिः शारीरॊ मानसस तथा
      परस्परं तयॊर जन्म निर्द्वंद्वं नॊपलभ्यते
  9 शारीराज जायते वयाधिर मानसॊ नात्र संशयः
      मानसाज जायते वयाधिः शारीर इति निश्चयः
  10 शारीर मानसे दुःखे यॊ ऽतीते अनुशॊचति
     दुःखेन लभते दुःखं दवाव अनर्थौ परपद्यते
 11 शीतॊष्णे चैव वायुश च तरयः शारीर जा गुणाः
     तेषां गुणानां साम्यं च तद आहुः सवस्थलक्षणम
 12 तेषाम अन्यतमॊत्सेके विधानम उपदिष्यते
     उष्णेन बाध्यते शीतं शीतेनॊष्णं परबाध्यते
 13 सत्त्वं रजॊ तमॊ चैव मानसाः सयुस तरयॊ गुणाः
     हर्षेण बाध्यते शॊकॊ हर्षः शॊकेन बाध्यते
 14 कश चित सुखे वर्तमानॊ दुःखस्य समर्तुम इच्छति
     कश चिद दुःखे वर्तमानः सुखस्य समर्तुम इच्छति
 15 स तवं न दुःखी दुःखस्य न सुखी च सुखस्य च
     न दुःखी सुखजातस्य न सुखी दुःखजस्य वा
 16 समर्तुम अर्हसि कौरव्य दिष्टं तु बलवत्तरम
     अथ वा ते सवभावॊ ऽयं येन पार्थिव कृष्यसे
 17 दृष्ट्वा सभा गतां कृष्णाम एकवस्त्रां रजस्वलाम
     मिषतां पाण्डुपुत्राणां न तस्य समर्तुम अर्हसि
 18 परव्राजनं च नगराद अजिनैश च निवासनम
     महारण्यनिवासश च न तस्य समर्तुम अर्हसि
 19 जटासुरात परिक्लेशं चित्रसेनेन चाहवम
     सैन्धवाच च परिक्लेशं कथं विस्मृतवान असि
     पुनर अज्ञातचर्यायां कीचकेन पदा वधम
 20 यच च ते दरॊण भीष्माभ्यां युद्धम आसीद अरिंदम
     मनसैकेन ते युद्धम इदं घॊरम उपस्थितम
 21 यत्र नास्ति शरैः कार्यं न मित्रैर न च बन्धुभिः
     आत्मनैकेन यॊद्धव्यं तत ते युद्धम उपस्थितम
 22 तस्मिन्न अनिर्जिते युद्धे परणान यदि ह मॊक्ष्यसे
     अन्यं देहं समास्थाय पुनस तेनैव यॊत्स्यसे
 23 तस्माद अद्यैव गन्तव्यं युद्धस्य भरतर्षभ
     एतज जित्वा महाराज कृतकृत्यॊ भविष्यसि
 24 एतां बुद्धिं विनिश्चित्य भूतानाम आगतिं गतिम
     पितृपैतामहे वृत्ते शाधि राज्यं यथॊचितम
 25 दिष्ट्या दुर्यॊधनः पापॊ निहतः सानुगॊ युधि
     दरौपद्याः केशपक्षस्य दिष्ट्या तवं पदवीं गतः
 26 यजस्व वाजिमेधेन विधिवद दक्षिणावता
     वयं ते किंकराः पार्थ वासुदेवश च वीर्यवान
   1 [vaiṣampāyana]
      arjunasya vaco śrutvā bhīmaseno 'ty amarṣaṇaḥ
      dhairyam āsthāya tejasvī jyeṣṭhaṃ bhrātaram abravīt
  2 rājan viditadharmo 'si na te 'sty aviditaṃ bhuvi
      upaśikṣāma te vṛttaṃ sadaiva na ca śaknumaḥ
  3 na vakṣyāmi na vakṣyāmīty evaṃ me manasi sthitam
      ati duḥkhāt tu vakṣyāmi tan nibodha janādhipa
  4 bhavatas tu pramohena sarvaṃ saṃśayitaṃ kṛtam
      viklavatvaṃ ca naḥ prāptam abalatvaṃ tathaiva ca
  5 kathaṃ hi rājā lokasya sarvaśāstraviśāradaḥ
      moham āpadyate dainyād yathā ku puruṣas tathā
  6 āgatiś ca gatiś caiva lokasya viditā tava
      āyatyāṃ ca tadātve ca na te 'sty aviditaṃ prabho
  7 evaṃgate mahārāja rājyaṃ prati janādhipa
      hetum atra pravakṣyāmi tad ihaikamanāḥ śṛṇu
  8 dvididho jāyate vyādhiḥ śārīro mānasas tathā
      parasparaṃ tayor janma nirdvaṃdvaṃ nopalabhyate
  9 śārīrāj jāyate vyādhir mānaso nātra saṃśayaḥ
      mānasāj jāyate vyādhiḥ śārīra iti niścayaḥ
  10 śārīra mānase duḥkhe yo 'tīte anuśocati
     duḥkhena labhate duḥkhaṃ dvāv anarthau prapadyate
 11 śītoṣṇe caiva vāyuś ca trayaḥ śārīra jā guṇāḥ
     teṣāṃ guṇānāṃ sāmyaṃ ca tad āhuḥ svasthalakṣaṇam
 12 teṣām anyatamotseke vidhānam upadiṣyate
     uṣṇena bādhyate śītaṃ śītenoṣṇaṃ prabādhyate
 13 sattvaṃ rajo tamo caiva mānasāḥ syus trayo guṇāḥ
     harṣeṇa bādhyate śoko harṣaḥ śokena bādhyate
 14 kaś cit sukhe vartamāno duḥkhasya smartum icchati
     kaś cid duḥkhe vartamānaḥ sukhasya smartum icchati
 15 sa tvaṃ na duḥkhī duḥkhasya na sukhī ca sukhasya ca
     na duḥkhī sukhajātasya na sukhī duḥkhajasya vā
 16 smartum arhasi kauravya diṣṭaṃ tu balavattaram
     atha vā te svabhāvo 'yaṃ yena pārthiva kṛṣyase
 17 dṛṣṭvā sabhā gatāṃ kṛṣṇām ekavastrāṃ rajasvalām
     miṣatāṃ pāṇḍuputrāṇāṃ na tasya smartum arhasi
 18 pravrājanaṃ ca nagarād ajinaiś ca nivāsanam
     mahāraṇyanivāsaś ca na tasya smartum arhasi
 19 jaṭāsurāt parikleśaṃ citrasenena cāhavam
     saindhavāc ca parikleśaṃ kathaṃ vismṛtavān asi
     punar ajñātacaryāyāṃ kīcakena padā vadham
 20 yac ca te droṇa bhīṣmābhyāṃ yuddham āsīd ariṃdama
     manasaikena te yuddham idaṃ ghoram upasthitam
 21 yatra nāsti śaraiḥ kāryaṃ na mitrair na ca bandhubhiḥ
     ātmanaikena yoddhavyaṃ tat te yuddham upasthitam
 22 tasminn anirjite yuddhe praṇān yadi ha mokṣyase
     anyaṃ dehaṃ samāsthāya punas tenaiva yotsyase
 23 tasmād adyaiva gantavyaṃ yuddhasya bharatarṣabha
     etaj jitvā mahārāja kṛtakṛtyo bhaviṣyasi
 24 etāṃ buddhiṃ viniścitya bhūtānām āgatiṃ gatim
     pitṛpaitāmahe vṛtte śādhi rājyaṃ yathocitam
 25 diṣṭyā duryodhanaḥ pāpo nihataḥ sānugo yudhi
     draupadyāḥ keśapakṣasya diṣṭyā tvaṃ padavīṃ gataḥ
 26 yajasva vājimedhena vidhivad dakṣiṇāvatā
     vayaṃ te kiṃkarāḥ pārtha vāsudevaś ca vīryavān

Book 12 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 12
Chapter 17

  1 [युधिस्ठिर]
      असंतॊषः परमादश च मदॊ रागॊ ऽपरशान्तता
      बलं मॊहॊ ऽभिमानश च उद्वेगश चापि सर्वशः
  2 एभिः पाप्मभिर आविष्टॊ राज्यं तवम अभिकाङ्क्षसि
      निरामिषॊ विनिर्मुक्तः परशान्तः सुसुखी भव
  3 य इमाम अखिलां भूमिं शिष्याद एकॊ महीपतिः
      तस्याप्य उदरम एवैकं किम इदं तवं परशंससि
  4 नाह्ना पूरयितुं शक्या न मासेन नरर्षभ
      अपूर्यां पूरयन्न इच्छाम आयुषापि न शक्नुयात
  5 यथेद्धः परज्वलत्य अग्निर असमिद्धः परशाम्यति
      अल्पाहारतया तव अग्निं शमयौदर्यम उत्थितम
      जयॊदरं पृथिव्या ते शरेयॊ निर्जितया जितम
  6 मानुषान कामभॊगांस तवम ऐश्वर्यं च परशंससि
      अभॊगिनॊ ऽबलाश चैव यान्ति सथानम अनुत्तमम
  7 यॊगक्षेमौ च राष्ट्रस्य धर्माधर्मौ तवयि सथितौ
      मुच्यस्व महतॊ भारात तयागम एवाभिसंश्रय
  8 एकॊदर कृते वयाघ्रः करॊति विघसं बहु
      तम अन्ये ऽपय उपजीवन्ति मन्दवेगं चरा मृगाः
  9 विषयान परतिसंहृत्य संन्यासं कुरुते यतिः
      न च तुष्यन्ति राजानः पश्य बुद्ध्यन्तरं यथा
  10 पत्राहारैर अश्मकुट्टैर दन्तॊलूखलिकैस तथा
     अब्भक्षैर वायुभक्षैश च तैर अयं नरकॊ जितः
 11 यश चेमां वसुधां कृत्स्नां परशासेद अखिलां नृपः
     तुल्याश्म काञ्चनॊ यश च स कृतार्थॊ न पार्थिवः
 12 संकल्पेषु निरारम्भॊ निराशॊ निर्ममॊ भव
     विशॊकं सथानम आतिष्ठ इह चामुत्र चाव्ययम
 13 निरामिषा न शॊचन्ति शॊचसि तवं किम आमिषम
     परित्यज्यामिषं सर्वं मृषावादात परमॊक्ष्यसे
 14 पन्थानौ पितृयानश च देव यानश च विश्रुतौ
     ईजानाः पितृयानेन देव यानेन मॊक्षिणः
 15 तपसा बरह्मचर्येण सवाध्यायेन च पाविताः
     विमुच्य देहान वै भान्ति मृत्यॊर अविषयं गताः
 16 आमिषं बन्धनं लॊके कर्मेहॊक्तं तथामिषम
     ताभ्यां विमुक्तः पाशाभ्यां पदम आप्नॊति तत्परम
 17 अपि गाथाम इमां गीतां जनकेन वदन्त्य उत
     निर्द्वन्द्वेन विमुक्तेन मॊक्षं समनुपश्यता
 18 अनन्तं बत मे वित्तं यस्य मे नास्ति किं चन
     मिथिलायां परदीप्तायां न मे दह्यति किं चन
 19 परज्ञा परसादम आरुह्य न शॊच्याञ शॊचतॊ जनान
     जगतीस्थान इवाद्रिस्थॊ मन्दबुद्धीन अवेक्षते
 20 दृश्यं पश्यति यः पश्यन स चक्षुष्मान स बुद्धिमान
     अज्ञातानां च विज्ञानात संबॊधाद बुद्धिर उच्यते
 21 यस तु वाचं विजानाति बहुमानम इयात स वै
     बरह्म भावप्रसूतानां वैद्यानां भावितात्मनाम
 22 यदा भूतपृथग्भावम एकस्थम अनुपश्यति
     तत एव च विस्तारं बरह्म संपद्यते तदा
 23 ते जनानां गतिं यान्ति नाविद्वांसॊ ऽलपचेतसः
     नाबुद्धयॊ नातपसः सर्वं बुद्धौ परतिष्ठितम
   1 [yudhisṭhira]
      asaṃtoṣaḥ pramādaś ca mado rāgo 'praśāntatā
      balaṃ moho 'bhimānaś ca udvegaś cāpi sarvaśaḥ
  2 ebhiḥ pāpmabhir āviṣṭo rājyaṃ tvam abhikāṅkṣasi
      nirāmiṣo vinirmuktaḥ praśāntaḥ susukhī bhava
  3 ya imām akhilāṃ bhūmiṃ śiṣyād eko mahīpatiḥ
      tasyāpy udaram evaikaṃ kim idaṃ tvaṃ praśaṃsasi
  4 nāhnā pūrayituṃ śakyā na māsena nararṣabha
      apūryāṃ pūrayann icchām āyuṣāpi na śaknuyāt
  5 yatheddhaḥ prajvalaty agnir asamiddhaḥ praśāmyati
      alpāhāratayā tv agniṃ śamayaudaryam utthitam
      jayodaraṃ pṛthivyā te śreyo nirjitayā jitam
  6 mānuṣān kāmabhogāṃs tvam aiśvaryaṃ ca praśaṃsasi
      abhogino 'balāś caiva yānti sthānam anuttamam
  7 yogakṣemau ca rāṣṭrasya dharmādharmau tvayi sthitau
      mucyasva mahato bhārāt tyāgam evābhisaṃśraya
  8 ekodara kṛte vyāghraḥ karoti vighasaṃ bahu
      tam anye 'py upajīvanti mandavegaṃ carā mṛgāḥ
  9 viṣayān pratisaṃhṛtya saṃnyāsaṃ kurute yatiḥ
      na ca tuṣyanti rājānaḥ paśya buddhyantaraṃ yathā
  10 patrāhārair aśmakuṭṭair dantolūkhalikais tathā
     abbhakṣair vāyubhakṣaiś ca tair ayaṃ narako jitaḥ
 11 yaś cemāṃ vasudhāṃ kṛtsnāṃ praśāsed akhilāṃ nṛpaḥ
     tulyāśma kāñcano yaś ca sa kṛtārtho na pārthivaḥ
 12 saṃkalpeṣu nirārambho nirāśo nirmamo bhava
     viśokaṃ sthānam ātiṣṭha iha cāmutra cāvyayam
 13 nirāmiṣā na śocanti śocasi tvaṃ kim āmiṣam
     parityajyāmiṣaṃ sarvaṃ mṛṣāvādāt pramokṣyase
 14 panthānau pitṛyānaś ca deva yānaś ca viśrutau
     ījānāḥ pitṛyānena deva yānena mokṣiṇaḥ
 15 tapasā brahmacaryeṇa svādhyāyena ca pāvitāḥ
     vimucya dehān vai bhānti mṛtyor aviṣayaṃ gatāḥ
 16 āmiṣaṃ bandhanaṃ loke karmehoktaṃ tathāmiṣam
     tābhyāṃ vimuktaḥ pāśābhyāṃ padam āpnoti tatparam
 17 api gāthām imāṃ gītāṃ janakena vadanty uta
     nirdvandvena vimuktena mokṣaṃ samanupaśyatā
 18 anantaṃ bata me vittaṃ yasya me nāsti kiṃ cana
     mithilāyāṃ pradīptāyāṃ na me dahyati kiṃ cana
 19 prajñā prasādam āruhya na śocyāñ śocato janān
     jagatīsthān ivādristho mandabuddhīn avekṣate
 20 dṛśyaṃ paśyati yaḥ paśyan sa cakṣuṣmān sa buddhimān
     ajñātānāṃ ca vijñānāt saṃbodhād buddhir ucyate
 21 yas tu vācaṃ vijānāti bahumānam iyāt sa vai
     brahma bhāvaprasūtānāṃ vaidyānāṃ bhāvitātmanām
 22 yadā bhūtapṛthagbhāvam ekastham anupaśyati
     tata eva ca vistāraṃ brahma saṃpadyate tadā
 23 te janānāṃ gatiṃ yānti nāvidvāṃso 'lpacetasaḥ
     nābuddhayo nātapasaḥ sarvaṃ buddhau pratiṣṭhitam

Book 12 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 12
Chapter 18

  1 [वैषम्पायन]
      तूष्णींभूतं तु राजानं पुनर एवार्जुनॊ ऽबरवीत
      संतप्तः शॊकदुःखाभ्यां राज्ञॊ वाक्शल्य पीडितः
  2 कथयन्ति पुरावृत्तम इतिहासम इमं जनाः
      विदेहराज्ञः संवादं भार्यया सह भारत
  3 उत्सृज्य राज्यं भैक्षार्थं कृतबुद्धिं जनेश्वरम
      विदेहराजं महिषी दुःखिता परत्यभाषत
  4 धनाय अपत्यं मित्राणि रत्नानि विविधानि च
      पन्थानं पावनं हित्वा जनकॊ मौण्ड्यम आस्थितः
  5 तं ददर्श परिया भार्या भैक्ष्य वृत्तिम अकिंचनम
      धाना मुष्टिम उपासीनं निरीहं गतमत्सरम
  6 तम उवाच समागम्य भर्तारम अकुतॊभयम
      करुद्धा मनस्विनी भार्या विविक्ते हेतुमद वचः
  7 कथम उत्सृज्य राज्यं सवं धनधान्य समाचितम
      कापालीं वृत्तिम आस्थाय धाना मुष्टिर वने ऽचरः
  8 परतिज्ञा ते ऽनयथा राजन विचेष्टा चान्यथा तव
      यद राज्यं महद उत्सृज्य सवल्पे तुष्यसि पार्थिव
  9 नैतेनातिथयॊ राजन देवर्षिपितरस तथा
      शक्यम अद्य तवया भर्तुं मॊघस ते ऽयं परिश्रमः
  10 देवतातिथिभिश चैव पितृभिश चैव पार्थिव
     सर्वैर एतैः परित्यक्तः परिव्रजसि निष्क्रियः
 11 यस तवं तरैविद्य वृद्धानां बराह्मणानां सहस्रशः
     भर्ता भूत्वा च लॊकस्य सॊ ऽदयान्यैर भृतिम इच्छसि
 12 शरियं हित्वा परदीप्तां तवं शववत संप्रति वीक्ष्यसे
     अपुत्रा जननी ते ऽदय कौसल्या चापतिस तवया
 13 अशीतिर धर्मकामास तवां कषत्रियाः पर्युपासते
     तवद आशाम अभिकाङ्क्षन्त्यः कृपणाः फलहेतुकाः
 14 ताश च तवं विफलाः कुर्वन कालं लॊकान नु गमिष्यसि
     राजन संशयिते मॊक्षे परतन्त्रेषु देहिषु
 15 नैव ते ऽसति परॊ लॊकॊ नापरः पापकर्मणः
     धर्म्यान दारान परित्यज्य यस तवम इच्छसि जीवितुम
 16 सरजॊ गन्धान अलं कारान वासांसि विविधानि च
     किमर्थम अभिसंत्यज्य परिव्रजसि निष्क्रियः
 17 निपानं सर्वभूतानां भूत्वा तवं पावनं महत
     आढ्यॊ वनस्पतिर भूत्वा सॊ ऽदयान्यान पर्युपाससे
 18 खादन्ति हस्तिनं नयासे करव्यादा बहवॊ ऽपय उत
     बहवः कृमयश चैव किं पुनस तवाम अनर्थकम
 19 य इमां कुण्डिकां भिन्द्यान तरिविष्टब्धं च ते हरेत
     वासॊ चापहरेत तस्मिन कथं ते मानसं भवेत
 20 यस तव अयं सर्वम उत्सृज्य धाना मुष्टिपरिग्रहः
     यदानेन समं सर्वं किम इदं मम दीयते
     धाना मुष्टिर इहार्थश चेत परतिज्ञा ते विनश्यति
 21 का वाहं तव कॊ मे तवं कॊ ऽदय ते मय्य अनुग्रहः
     परशाधि पृथिवीं राजन यत्र ते ऽनुग्रहॊ भवेत
     परासादं शयनं यानं वासांस्य आभरणानि च
 22 शरिया निराशैर अधनैस तयक्तमित्रैर अकिंचनैः
     सौखिकैः संभृतान अर्थान यः संत्यजसि किं नु तत
 23 यॊ ऽतयन्तं परतिगृह्णीयाद यश च दद्यात सदैव हि
     तयॊस तवम अन्तरं विद्धि शरेयांस ताभ्यां क उच्यते
 24 सदैव याचमानेषु सत्सु दम्भविवर्जिषु
     एतेषु दक्षिणा दत्ता दावाग्नाव इव दुर्हुतम
 25 जातवेदा यथा राजन्न आदग्ध्वैवॊपशाम्यति
     सदैव याचमानॊ वै तथा शाम्यति न दविजः
 26 सतां च वेदा अन्नं च लॊके ऽसमिन परकृतिर धरुवा
     न चेद दाता भवेद दाता कुतः सयुर मॊक्षकाङ्क्षिणः
 27 अन्नाद गृहस्था लॊके ऽसमिन भिक्षवस तत एव च
     अन्नात पराणः परभवति अन्नदः पराणदॊ भवेत
 28 गृहस्थैभ्यॊ ऽभिनिर्वृत्ता गृहस्थान एव संश्रिताः
     परभवं च परतिष्ठां च दान्ता निन्दन्त आसते
 29 तयागान न भिक्षुकं विद्यान न मौण्ड्यान न च याचनात
     ऋजुस तु यॊ ऽरथं तयजति तं सुखं विद्धि भिक्षुकम
 30 असक्तः सक्तवद गच्छन निःसङ्गॊ मुक्तबन्धनः
     समः शत्रौ च मित्रे च स वै मुक्तॊ महीपते
 31 परिव्रजन्ति दानार्थं मुण्डाः काषायवाससः
     सिता बहुविधैः पाशैः संचिन्वन्तॊ वृथामिषम
 32 तरयीं च नाम वार्तां च तयक्त्वा पुत्रांस तयजन्ति ये
     तरिविष्टब्धं च वासॊ च परतिगृह्णन्त्य अबुद्धयः
 33 अनिष्कषाये काषायम ईहार्थम इति विद्धि तत
     धर्मध्वजानां मुण्डानां वृत्त्यर्थम इति मे मतिः
 34 काषायैर अजिनैश चीरैर नग्नान मुण्डाञ जटाधरान
     बिभ्रत साधून महाराज जय लॊकाञ जितेन्द्रियः
 35 अग्न्याधेयानि गुर्वर्थान करतून स पशुदक्षिणान
     ददात्य अहर अहः पूर्वं कॊ नु धर्मतरस ततः
 36 तत्त्वज्ञॊ जनकॊ राजा लॊके ऽसमिन्न इति गीयते
     सॊ ऽपय आसीन मॊहसंपन्नॊ मा मॊहवशम अन्वगाः
 37 एवं धर्मम अनुक्रान्तं सदा दानपरैर नरैः
     आनृशंस्य गुणॊपेतैः कामक्रॊधविवर्जिताः
 38 पालयन्तः परजाश चैव दानम उत्तमम आस्थिताः
     इष्टाँल लॊकान अवाप्स्यामॊ बरह्मण्याः सत्यवादिनः
   1 [vaiṣampāyana]
      tūṣṇīṃbhūtaṃ tu rājānaṃ punar evārjuno 'bravīt
      saṃtaptaḥ śokaduḥkhābhyāṃ rājño vākśalya pīḍitaḥ
  2 kathayanti purāvṛttam itihāsam imaṃ janāḥ
      videharājñaḥ saṃvādaṃ bhāryayā saha bhārata
  3 utsṛjya rājyaṃ bhaikṣārthaṃ kṛtabuddhiṃ janeśvaram
      videharājaṃ mahiṣī duḥkhitā pratyabhāṣata
  4 dhanāy apatyaṃ mitrāṇi ratnāni vividhāni ca
      panthānaṃ pāvanaṃ hitvā janako mauṇḍyam āsthitaḥ
  5 taṃ dadarśa priyā bhāryā bhaikṣya vṛttim akiṃcanam
      dhānā muṣṭim upāsīnaṃ nirīhaṃ gatamatsaram
  6 tam uvāca samāgamya bhartāram akutobhayam
      kruddhā manasvinī bhāryā vivikte hetumad vacaḥ
  7 katham utsṛjya rājyaṃ svaṃ dhanadhānya samācitam
      kāpālīṃ vṛttim āsthāya dhānā muṣṭir vane 'caraḥ
  8 pratijñā te 'nyathā rājan viceṣṭā cānyathā tava
      yad rājyaṃ mahad utsṛjya svalpe tuṣyasi pārthiva
  9 naitenātithayo rājan devarṣipitaras tathā
      śakyam adya tvayā bhartuṃ moghas te 'yaṃ pariśramaḥ
  10 devatātithibhiś caiva pitṛbhiś caiva pārthiva
     sarvair etaiḥ parityaktaḥ parivrajasi niṣkriyaḥ
 11 yas tvaṃ traividya vṛddhānāṃ brāhmaṇānāṃ sahasraśaḥ
     bhartā bhūtvā ca lokasya so 'dyānyair bhṛtim icchasi
 12 śriyaṃ hitvā pradīptāṃ tvaṃ śvavat saṃprati vīkṣyase
     aputrā jananī te 'dya kausalyā cāpatis tvayā
 13 aśītir dharmakāmās tvāṃ kṣatriyāḥ paryupāsate
     tvad āśām abhikāṅkṣantyaḥ kṛpaṇāḥ phalahetukāḥ
 14 tāś ca tvaṃ viphalāḥ kurvan kālṃ lokān nu gamiṣyasi
     rājan saṃśayite mokṣe paratantreṣu dehiṣu
 15 naiva te 'sti paro loko nāparaḥ pāpakarmaṇaḥ
     dharmyān dārān parityajya yas tvam icchasi jīvitum
 16 srajo gandhān alaṃ kārān vāsāṃsi vividhāni ca
     kimartham abhisaṃtyajya parivrajasi niṣkriyaḥ
 17 nipānaṃ sarvabhūtānāṃ bhūtvā tvaṃ pāvanaṃ mahat
     āḍhyo vanaspatir bhūtvā so 'dyānyān paryupāsase
 18 khādanti hastinaṃ nyāse kravyādā bahavo 'py uta
     bahavaḥ kṛmayaś caiva kiṃ punas tvām anarthakam
 19 ya imāṃ kuṇḍikāṃ bhindyān triviṣṭabdhaṃ ca te haret
     vāso cāpaharet tasmin kathaṃ te mānasaṃ bhavet
 20 yas tv ayaṃ sarvam utsṛjya dhānā muṣṭiparigrahaḥ
     yadānena samaṃ sarvaṃ kim idaṃ mama dīyate
     dhānā muṣṭir ihārthaś cet pratijñā te vinaśyati
 21 kā vāhaṃ tava ko me tvaṃ ko 'dya te mayy anugrahaḥ
     praśādhi pṛthivīṃ rājan yatra te 'nugraho bhavet
     prāsādaṃ śayanaṃ yānaṃ vāsāṃsy ābharaṇāni ca
 22 śriyā nirāśair adhanais tyaktamitrair akiṃcanaiḥ
     saukhikaiḥ saṃbhṛtān arthān yaḥ saṃtyajasi kiṃ nu tat
 23 yo 'tyantaṃ pratigṛhṇīyād yaś ca dadyāt sadaiva hi
     tayos tvam antaraṃ viddhi śreyāṃs tābhyāṃ ka ucyate
 24 sadaiva yācamāneṣu satsu dambhavivarjiṣu
     eteṣu dakṣiṇā dattā dāvāgnāv iva durhutam
 25 jātavedā yathā rājann ādagdhvaivopaśāmyati
     sadaiva yācamāno vai tathā śāmyati na dvijaḥ
 26 satāṃ ca vedā annaṃ ca loke 'smin prakṛtir dhruvā
     na ced dātā bhaved dātā kutaḥ syur mokṣakāṅkṣiṇaḥ
 27 annād gṛhasthā loke 'smin bhikṣavas tata eva ca
     annāt prāṇaḥ prabhavati annadaḥ prāṇado bhavet
 28 gṛhasthaibhyo 'bhinirvṛttā gṛhasthān eva saṃśritāḥ
     prabhavaṃ ca pratiṣṭhāṃ ca dāntā nindanta āsate
 29 tyāgān na bhikṣukaṃ vidyān na mauṇḍyān na ca yācanāt
     ṛjus tu yo 'rthaṃ tyajati taṃ sukhaṃ viddhi bhikṣukam
 30 asaktaḥ saktavad gacchan niḥsaṅgo muktabandhanaḥ
     samaḥ śatrau ca mitre ca sa vai mukto mahīpate
 31 parivrajanti dānārthaṃ muṇḍāḥ kāṣāyavāsasaḥ
     sitā bahuvidhaiḥ pāśaiḥ saṃcinvanto vṛthāmiṣam
 32 trayīṃ ca nāma vārtāṃ ca tyaktvā putrāṃs tyajanti ye
     triviṣṭabdhaṃ ca vāso ca pratigṛhṇanty abuddhayaḥ
 33 aniṣkaṣāye kāṣāyam īhārtham iti viddhi tat
     dharmadhvajānāṃ muṇḍānāṃ vṛttyartham iti me matiḥ
 34 kāṣāyair ajinaiś cīrair nagnān muṇḍāñ jaṭādharān
     bibhrat sādhūn mahārāja jaya lokāñ jitendriyaḥ
 35 agnyādheyāni gurvarthān kratūn sa paśudakṣiṇān
     dadāty ahar ahaḥ pūrvaṃ ko nu dharmataras tataḥ
 36 tattvajño janako rājā loke 'sminn iti gīyate
     so 'py āsīn mohasaṃpanno mā mohavaśam anvagāḥ
 37 evaṃ dharmam anukrāntaṃ sadā dānaparair naraiḥ
     ānṛśaṃsya guṇopetaiḥ kāmakrodhavivarjitāḥ
 38 pālayantaḥ prajāś caiva dānam uttamam āsthitāḥ
     iṣṭāṁl lokān avāpsyāmo brahmaṇyāḥ satyavādinaḥ

Book 12 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 12
Chapter 19

  1 [युधिस्ठिर]
      वेदाहं तात शास्त्राणि अपराणि पराणि च
      उभयं वेद वचनं कुरु कर्म तयजेति च
  2 आकुलानि च शास्त्राणि हेतुभिश चित्रितानि च
      निश्चयश चैव यन मात्रॊ वेदाहं तं यथाविधि
  3 तवं तु केवलम अस्त्रज्ञॊ वीरव्रतम अनुष्ठितः
      शास्त्रार्थं तत्त्वतॊ गन्तुं न समर्थः कथं चन
  4 शास्त्रार्थसूक्ष्म दर्शी यॊ धर्मनिश्चय कॊविदः
      तेनाप्य एवं न वाच्यॊ ऽहं यदि धर्मं परपश्यसि
  5 भरातृसौहृदम आस्थाय यद उक्तं वचनं तवया
      नयाय्यं युक्तं च कौन्तेय परीतॊ ऽहं तेन ते ऽरजुन
  6 युद्धधर्मेषु सर्वेषु करियाणां नैपुणेषु च
      न तवया सदृशः कश चित तरिषु लॊकेषु विद्यते
  7 धर्मसूक्ष्मं तु यद वाक्यं तत्र दुष्प्रतरं तवया
      धनंजय न मे बुद्धिम अभिशङ्कितुम अर्हसि
  8 युद्धशास्त्रविद एव तवं न वृद्धाः सेवितास तवया
      समास विस्तर विदां न तेषां वेत्षि निश्चयम
  9 तपस तयागॊ विधिर इति निश्चयस तापधीमताम
      परं परं जयाय एषां सैषा नैःश्रेयसी गतिः
  10 न तव एतन मन्यसे पार्थ न जयायॊ ऽसति धनाद इति
     अत्र ते वर्तयिष्यामि यथा नैतत परधानतः
 11 तपःस्वाध्यायशीला हि दृश्यन्ते धार्मिका जनाः
     ऋषयस तपसा युक्ता येषां लॊकाः सनातनाः
 12 अजातश्मश्रवॊ धीरास तथान्ये वनवासिनः
     अनन्ता अधना एव सवाध्यायेन दिवं गताः
 13 उत्तरेण तु पन्थानम आर्या विषयनिग्रहात
     अबुद्धि जं तमस तयक्त्वा लॊकांस तयागवतां गताः
 14 दक्षिणेन तु पन्थानं यं भास्वन्तं परपश्यसि
     एते करियावतां लॊका ये शमशानानि भेजिरे
 15 अनिर्देश्या गतिः सा तु यां परपश्यन्ति मॊक्षिणः
     तस्मात तयागः परधानेष्टः स तु दुःखः परवेदितुम
 16 अनुसृत्य तु शास्त्राणि कवयः समवस्थिताः
     अपीह सयाद अपीह सयात सारासार दिदृष्कया
 17 वेदवादान अतिक्रम्य शास्त्राण्य आरण्यकानि च
     विपाट्य कदली सकन्धं सारं ददृशिरे न ते
 18 अथैकान्त वयुदासेन शरीरे पञ्च भौतिके
     इच्छा दवेषसमायुक्तम आत्मानं पराहुर इङ्गितैः
 19 अग्राह्यश चक्षुषा सॊ ऽपि अनिर्देश्यं च तद गिरा
     कर्महेतुपुरस्कारं भूतेषु परिवर्तते
 20 कल्याण गॊचरं कृत्वा मनस तृष्णां निगृह्य च
     कर्म संततिम उत्सृज्य सयान निरालम्बनः सुखी
 21 अस्मिन्न एवं सूक्ष्मगम्ये मार्गे सद्भिर निषेविते
     कथम अर्थम अनर्थाढ्यम अर्जुन तवं परशंससि
 22 पूर्वशास्त्रविदॊ हय एवं जनाः पश्यन्ति भारत
     करियासु निरता नित्यं दाने यज्ञे च कर्मणि
 23 भवन्ति सुदुरावर्ता हेतुमन्तॊ ऽपि पण्डिताः
     दृढपूर्वश्रुता मूढा नैतद अस्तीति वादिनः
 24 अमृतस्यावमन्तारॊ वक्तारॊ जनसंसदि
     चरन्ति वसुधां कृत्स्नां वावदूका बहुश्रुताः
 25 यान वयं नाभिजानीमः कस ताञ जञातुम इहार्हति
     एवं पराज्ञान सतश चापि महतः शास्त्रवित्तमान
 26 तपसा महद आप्नॊति बुद्ध्या वै विन्दते महत
     तयागेन सुखम आप्नॊति सदा कौन्तेय धर्मवित
   1 [yudhisṭhira]
      vedāhaṃ tāta śāstrāṇi aparāṇi parāṇi ca
      ubhayaṃ veda vacanaṃ kuru karma tyajeti ca
  2 ākulāni ca śāstrāṇi hetubhiś citritāni ca
      niścayaś caiva yan mātro vedāhaṃ taṃ yathāvidhi
  3 tvaṃ tu kevalam astrajño vīravratam anuṣṭhitaḥ
      śāstrārthaṃ tattvato gantuṃ na samarthaḥ kathaṃ cana
  4 śāstrārthasūkṣma darśī yo dharmaniścaya kovidaḥ
      tenāpy evaṃ na vācyo 'haṃ yadi dharmaṃ prapaśyasi
  5 bhrātṛsauhṛdam āsthāya yad uktaṃ vacanaṃ tvayā
      nyāyyaṃ yuktaṃ ca kaunteya prīto 'haṃ tena te 'rjuna
  6 yuddhadharmeṣu sarveṣu kriyāṇāṃ naipuṇeṣu ca
      na tvayā sadṛśaḥ kaś cit triṣu lokeṣu vidyate
  7 dharmasūkṣmaṃ tu yad vākyaṃ tatra duṣprataraṃ tvayā
      dhanaṃjaya na me buddhim abhiśaṅkitum arhasi
  8 yuddhaśāstravid eva tvaṃ na vṛddhāḥ sevitās tvayā
      samāsa vistara vidāṃ na teṣāṃ vetṣi niścayam
  9 tapas tyāgo vidhir iti niścayas tāpadhīmatām
      paraṃ paraṃ jyāya eṣāṃ saiṣā naiḥśreyasī gatiḥ
  10 na tv etan manyase pārtha na jyāyo 'sti dhanād iti
     atra te vartayiṣyāmi yathā naitat pradhānataḥ
 11 tapaḥsvādhyāyaśīlā hi dṛśyante dhārmikā janāḥ
     ṛṣayas tapasā yuktā yeṣāṃ lokāḥ sanātanāḥ
 12 ajātaśmaśravo dhīrās tathānye vanavāsinaḥ
     anantā adhanā eva svādhyāyena divaṃ gatāḥ
 13 uttareṇa tu panthānam āryā viṣayanigrahāt
     abuddhi jaṃ tamas tyaktvā lokāṃs tyāgavatāṃ gatāḥ
 14 dakṣiṇena tu panthānaṃ yaṃ bhāsvantaṃ prapaśyasi
     ete kriyāvatāṃ lokā ye śmaśānāni bhejire
 15 anirdeśyā gatiḥ sā tu yāṃ prapaśyanti mokṣiṇaḥ
     tasmāt tyāgaḥ pradhāneṣṭaḥ sa tu duḥkhaḥ praveditum
 16 anusṛtya tu śāstrāṇi kavayaḥ samavasthitāḥ
     apīha syād apīha syāt sārāsāra didṛṣkayā
 17 vedavādān atikramya śāstrāṇy āraṇyakāni ca
     vipāṭya kadalī skandhaṃ sāraṃ dadṛśire na te
 18 athaikānta vyudāsena śarīre pañca bhautike
     icchā dveṣasamāyuktam ātmānaṃ prāhur iṅgitaiḥ
 19 agrāhyaś cakṣuṣā so 'pi anirdeśyaṃ ca tad girā
     karmahetupuraskāraṃ bhūteṣu parivartate
 20 kalyāṇa gocaraṃ kṛtvā manas tṛṣṇāṃ nigṛhya ca
     karma saṃtatim utsṛjya syān nirālambanaḥ sukhī
 21 asminn evaṃ sūkṣmagamye mārge sadbhir niṣevite
     katham artham anarthāḍhyam arjuna tvaṃ praśaṃsasi
 22 pūrvaśāstravido hy evaṃ janāḥ paśyanti bhārata
     kriyāsu niratā nityaṃ dāne yajñe ca karmaṇi
 23 bhavanti sudurāvartā hetumanto 'pi paṇḍitāḥ
     dṛḍhapūrvaśrutā mūḍhā naitad astīti vādinaḥ
 24 amṛtasyāvamantāro vaktāro janasaṃsadi
     caranti vasudhāṃ kṛtsnāṃ vāvadūkā bahuśrutāḥ
 25 yān vayaṃ nābhijānīmaḥ kas tāñ jñātum ihārhati
     evaṃ prājñān sataś cāpi mahataḥ śāstravittamān
 26 tapasā mahad āpnoti buddhyā vai vindate mahat
     tyāgena sukham āpnoti sadā kaunteya dharmavit

Book 12 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 12
Chapter 20

  1 [वैषम्पायन]
      तस्मिन वाक्यान्तरे वक्ता देवस्थानॊ महातपाः
      अभिनीततरं वाक्यम इत्य उवाच युधिष्ठिरम
  2 यद वचॊ फल्गुनेनॊक्तं न जयायॊ ऽसति धनाद इति
      अत्र ते वर्तयिष्यामि तद एकाग्रमनाः शृणु
  3 अजातशत्रॊ धर्मेण कृत्स्ना ते वसुधा जिता
      तां जित्वा न वृथा राजंस तवं परित्यक्तुम अर्हसि
  4 चतुष्पदी हि निःश्रेणी कर्मण्य एषा परतिष्ठिता
      तां करमेण महाबाहॊ यथावज जय पार्थिव
  5 तस्मात पार्थ महायज्ञैर यजस्व बहु दक्षिणैः
      सवाध्याययज्ञा ऋषयॊ जञानयज्ञास तथापरे
  6 कर्म निष्ठांस तु बुध्येथास तपॊ निष्ठांश च भारत
      वैखानसानां राजेन्द्र वचनं शरूयते यथा
  7 ईहते धनहेतॊर यस तस्यानीहा गरीयसी
      भूयान दॊषः परवर्धेत यस तं धनम अपाश्रयेत
  8 कृच्छ्राच च दरव्यसंहारं कुर्वन्ति धनकारणात
      धनेन तृषितॊ ऽबुद्ध्या भरूण हत्यां न बुध्यते
  9 अनर्हते यद ददाति न ददाति यद अर्हते
      अनर्हार्हापरिज्ञानाद दानधर्मॊ ऽपि दुष्करः
  10 यज्ञाय सृष्टानि धनानि धात्रा; यष्टादिष्टः पुरुषॊ रक्षिता च
     तस्मात सर्वं यज्ञ एवॊपयॊज्यं; धनं ततॊ ऽनन्तर एव कामः
 11 यज्ञैर इन्द्रॊ विविधैर अन्नवद्भिर; देवान सर्वान अभ्ययान महौजाः
     तेनेन्द्रत्वं पराप्य विभ्राजते ऽसौ; तस्माद यज्ञे सर्वम एवॊपयॊज्यम
 12 महादेवः सर्वमेधे महात्मा; हुत्वात्मानं देवदेवॊ विभूतः
     विश्वाँल लॊकान वयाप्य विष्टभ्य कीर्त्या; विरॊचते दयुतिमान कृत्ति वासाः
 13 आविक्षितः पार्थिवॊ वै मरुत्तः; सवृद्ध्या मर्त्यॊ यॊ ऽयजद देवराजम
     यज्ञे यस्य शरीः सवयं संनिविष्टा; यस्मिन भाण्डं काञ्चनं सर्वम आसीत
 14 हरिश्चन्द्रः पार्थिवेन्द्रः शरुतस ते; यज्ञैर इष्ट्वा पुण्यकृद वीतशॊकः
     ऋद्ध्या शक्रं यॊ ऽजयन मानुषः संस; तस्माद यज्ञे सर्वम एवॊपयॊज्यम
   1 [vaiṣampāyana]
      tasmin vākyāntare vaktā devasthāno mahātapāḥ
      abhinītataraṃ vākyam ity uvāca yudhiṣṭhiram
  2 yad vaco phalgunenoktaṃ na jyāyo 'sti dhanād iti
      atra te vartayiṣyāmi tad ekāgramanāḥ śṛṇu
  3 ajātaśatro dharmeṇa kṛtsnā te vasudhā jitā
      tāṃ jitvā na vṛthā rājaṃs tvaṃ parityaktum arhasi
  4 catuṣpadī hi niḥśreṇī karmaṇy eṣā pratiṣṭhitā
      tāṃ krameṇa mahābāho yathāvaj jaya pārthiva
  5 tasmāt pārtha mahāyajñair yajasva bahu dakṣiṇaiḥ
      svādhyāyayajñā ṛṣayo jñānayajñās tathāpare
  6 karma niṣṭhāṃs tu budhyethās tapo niṣṭhāṃś ca bhārata
      vaikhānasānāṃ rājendra vacanaṃ śrūyate yathā
  7 īhate dhanahetor yas tasyānīhā garīyasī
      bhūyān doṣaḥ pravardheta yas taṃ dhanam apāśrayet
  8 kṛcchrāc ca dravyasaṃhāraṃ kurvanti dhanakāraṇāt
      dhanena tṛṣito 'buddhyā bhrūṇa hatyāṃ na budhyate
  9 anarhate yad dadāti na dadāti yad arhate
      anarhārhāparijñānād dānadharmo 'pi duṣkaraḥ
  10 yajñāya sṛṣṭāni dhanāni dhātrā; yaṣṭādiṣṭaḥ puruṣo rakṣitā ca
     tasmāt sarvaṃ yajña evopayojyaṃ; dhanaṃ tato 'nantara eva kāmaḥ
 11 yajñair indro vividhair annavadbhir; devān sarvān abhyayān mahaujāḥ
     tenendratvaṃ prāpya vibhrājate 'sau; tasmād yajñe sarvam evopayojyam
 12 mahādevaḥ sarvamedhe mahātmā; hutvātmānaṃ devadevo vibhūtaḥ
     viśvāṁl lokān vyāpya viṣṭabhya kīrtyā; virocate dyutimān kṛtti vāsāḥ
 13 āvikṣitaḥ pārthivo vai maruttaḥ; svṛddhyā martyo yo 'yajad devarājam
     yajñe yasya śrīḥ svayaṃ saṃniviṣṭā; yasmin bhāṇḍaṃ kāñcanaṃ sarvam āsīt
 14 hariścandraḥ pārthivendraḥ śrutas te; yajñair iṣṭvā puṇyakṛd vītaśokaḥ
     ṛddhyā śakraṃ yo 'jayan mānuṣaḥ saṃs; tasmād yajñe sarvam evopayojyam

Book 12 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 12
Chapter 21

  1 [देवस्थान]
      अत्रैवॊदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम
      इन्द्रेण समये पृष्टॊ यद उवाच बृहस्पतिः
  2 संतॊषॊ वै सवर्गतमः संतॊषः परमं सुखम
      तुष्टेर न किं चित परतः सुसम्यक परितिष्ठति
  3 यदा संहरते कामान कूर्मॊ ऽङगानीव सर्वशः
      तदात्म जयॊतिर आत्मैव सवात्मनैव परसीदति
  4 न बिभेति यदा चायं यदा चास्मान न बिभ्यति
      कामद्वेषौ च जयति तदात्मानं परपश्यति
  5 यदासौ सर्वभूतानां न करुध्यति न दुष्यति
      कर्मणा मनसा वाचा बरह्म संपद्यते तदा
  6 एवं कौन्तेय भूतानि तं तं धर्मं तथा तथा
      तदा तदा परपश्यन्ति तस्माद बुध्यस्व भारत
  7 अन्ये शमं परशंसन्ति वयायामम अपरे तथा
      नैकं न चापरं के चिद उभयं च तथापरे
  8 यज्ञम एके परशंसन्ति संन्यासम अपरे जनाः
      दानम एके परशंसन्ति के चिद एव परतिग्रहम
      के चित सर्वं परित्यज्य तूष्णीं धयायन्त आसते
  9 राज्यम एके परशंसन्ति सर्वेषां परिपालनम
      हत्वा भित्त्वा च छित्त्वा च के चिद एकान्तशीलिनः
  10 एतत सर्वं समालॊक्य बुधानाम एष निश्चयः
     अद्रॊहेणैव भूतानां यॊ धर्मः स सतां मतः
 11 अद्रॊहः सत्यवचनं संविभागॊ धृतिः कषमा
     परजनः सवेषु दारेषु मार्दवं हरीर अचापलम
 12 धनं धर्मप्रधानेष्टं मनुः सवायम्भुवॊ ऽबरवीत
     तस्माद एवं परयत्नेन कौन्तेय परिपालय
 13 यॊ हि राज्ये सथितः शश्वद वशीतुल्यप्रियाप्रियः
     कषत्रियॊ यज्ञशिष्टाशी राजशास्त्रार्थ तत्त्ववित
 14 असाधु निग्रहरतः साधूनां परग्रहे रतः
     धर्मे वर्त्मनि संस्थाप्य परजा वर्तेत धर्मवित
 15 पुत्र संक्रामित शरीस तु वने वन्येन वर्तयन
     विधिना शरामणेनैव कुर्यात कालम अतन्द्रितः
 16 य एवं वर्तते राजा राजधर्मविनिश्चितः
     तस्यायं च परश चैव लॊकः सयात सफलॊ नृप
     निर्वाणं तु सुदुष्पारं बहुविघ्नं च मे मतम
 17 एवं धर्मम अनुक्रान्ताः सत्यदानतपः पराः
     आनृशंस्य गुणैर युक्ताः कामक्रॊधविवर्जिताः
 18 परजानां पालने युक्ता दमम उत्तमम आस्थिताः
     गॊब्राह्मणार्थं युद्धेन संप्राप्ता गतिम उत्तमाम
 19 एवं रुद्राः स वसवस तथादित्याः परंतप
     साध्या राजर्षिसंघाश च धर्मम एतं समाश्रिताः
     अप्रमत्तास ततः सवर्गं पराप्ताः पुण्यैः सवकर्मभिः
   1 [devasthāna]
      atraivodāharantīmam itihāsaṃ purātanam
      indreṇa samaye pṛṣṭo yad uvāca bṛhaspatiḥ
  2 saṃtoṣo vai svargatamaḥ saṃtoṣaḥ paramaṃ sukham
      tuṣṭer na kiṃ cit parataḥ susamyak paritiṣṭhati
  3 yadā saṃharate kāmān kūrmo 'ṅgānīva sarvaśaḥ
      tadātma jyotir ātmaiva svātmanaiva prasīdati
  4 na bibheti yadā cāyaṃ yadā cāsmān na bibhyati
      kāmadveṣau ca jayati tadātmānaṃ prapaśyati
  5 yadāsau sarvabhūtānāṃ na krudhyati na duṣyati
      karmaṇā manasā vācā brahma saṃpadyate tadā
  6 evaṃ kaunteya bhūtāni taṃ taṃ dharmaṃ tathā tathā
      tadā tadā prapaśyanti tasmād budhyasva bhārata
  7 anye śamaṃ praśaṃsanti vyāyāmam apare tathā
      naikaṃ na cāparaṃ ke cid ubhayaṃ ca tathāpare
  8 yajñam eke praśaṃsanti saṃnyāsam apare janāḥ
      dānam eke praśaṃsanti ke cid eva pratigraham
      ke cit sarvaṃ parityajya tūṣṇīṃ dhyāyanta āsate
  9 rājyam eke praśaṃsanti sarveṣāṃ paripālanam
      hatvā bhittvā ca chittvā ca ke cid ekāntaśīlinaḥ
  10 etat sarvaṃ samālokya budhānām eṣa niścayaḥ
     adroheṇaiva bhūtānāṃ yo dharmaḥ sa satāṃ mataḥ
 11 adrohaḥ satyavacanaṃ saṃvibhāgo dhṛtiḥ kṣamā
     prajanaḥ sveṣu dāreṣu mārdavaṃ hrīr acāpalam
 12 dhanaṃ dharmapradhāneṣṭaṃ manuḥ svāyambhuvo 'bravīt
     tasmād evaṃ prayatnena kaunteya paripālaya
 13 yo hi rājye sthitaḥ śaśvad vaśītulyapriyāpriyaḥ
     kṣatriyo yajñaśiṣṭāśī rājaśāstrārtha tattvavit
 14 asādhu nigraharataḥ sādhūnāṃ pragrahe rataḥ
     dharme vartmani saṃsthāpya prajā varteta dharmavit
 15 putra saṃkrāmita śrīs tu vane vanyena vartayan
     vidhinā śrāmaṇenaiva kuryāt kālam atandritaḥ
 16 ya evaṃ vartate rājā rājadharmaviniścitaḥ
     tasyāyaṃ ca paraś caiva lokaḥ syāt saphalo nṛpa
     nirvāṇaṃ tu suduṣpāraṃ bahuvighnaṃ ca me matam
 17 evaṃ dharmam anukrāntāḥ satyadānatapaḥ parāḥ
     ānṛśaṃsya guṇair yuktāḥ kāmakrodhavivarjitāḥ
 18 prajānāṃ pālane yuktā damam uttamam āsthitāḥ
     gobrāhmaṇārthaṃ yuddhena saṃprāptā gatim uttamām
 19 evaṃ rudrāḥ sa vasavas tathādityāḥ paraṃtapa
     sādhyā rājarṣisaṃghāś ca dharmam etaṃ samāśritāḥ
     apramattās tataḥ svargaṃ prāptāḥ puṇyaiḥ svakarmabhiḥ

Book 12 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 12
Chapter 22

  1 [वैषम्पायन]
      तस्मिन वाक्यान्तरे वाक्यं पुनर एवार्जुनॊ ऽबरवीत
      विषण्णमनसं जयेष्ठम इदं भरातरम ईश्वरम
  2 कषत्रधर्मेण धर्मज्ञ पराप्य राज्यम अनुत्तमम
      जित्वा चारीन नरश्रेष्ठ तप्यते किं भवान भृशम
  3 कषत्रियाणां महाराज संग्रामे निधनं समृतम
      विशिष्टं बहुभिर यज्ञैः कषत्रधर्मम अनुस्मर
  4 बराह्मणानां तपस तयागः परेत्य धर्मविधिः समृतः
      कषत्रियाणां च विहितं संग्रामे निधनं विभॊ
  5 कषत्रधर्मॊ महारौद्रः शस्त्रनित्य इति समृतः
      वधश च भरतश्रेष्ठ काले शस्त्रेण संयुगे
  6 बराह्मणस्यापि चेद राजन कषत्रधर्मेण तिष्ठतः
      परशस्तं जीवितं लॊके कषत्रं हि बरह्म संस्थितम
  7 न तयागॊ न पुनर याच्ञा न तपॊ मनुजेश्वर
      कषत्रियस्य विधीयन्ते न परस्वॊपजीवनम
  8 स भवान सर्वधर्मज्ञः सर्वात्मा भरतर्षभ
      राजा मनीषी निपुणॊ लॊके दृष्टपरावरः
  9 तयक्त्वा संतापजं शॊकं दंशितॊ भव कर्मणि
      कषत्रियस्य विशेषेण हृदयं वज्रसंहतम
  10 जित्वारीन कषत्रधर्मेण पराप्य राज्यम अकण्टकम
     विजितात्मा मनुष्येन्द्र यज्ञदानपरॊ भव
 11 इन्द्रॊ वै बरह्मणः पुत्रः कर्मणा कषत्रियॊ ऽभवत
     जञातीनां पापवृत्तीनां जघान नवतीर नव
 12 तच चास्य कर्म पूज्यं हि परशस्यं च विशां पते
     तेन चेन्द्रत्वम आपेदे देवानाम इति नः शरुतम
 13 स तवं यज्ञैर महाराज यजस्व बहु दक्षिणैः
     यथैवेन्द्रॊ मनुष्येन्द्र चिराय विगतज्वरः
 14 मा तवम एवंगते किं चित कषत्रियर्षभ शॊचिथाः
     गतास ते कषत्रधर्मेण शस्त्रपूताः परां गतिम
 15 भवितव्यं तथा तच च यद्वृत्तं भरतर्षभ
     दिष्टं हि राजशार्दूल न शक्यम अतिवर्तितुम
   1 [vaiṣampāyana]
      tasmin vākyāntare vākyaṃ punar evārjuno 'bravīt
      viṣaṇṇamanasaṃ jyeṣṭham idaṃ bhrātaram īśvaram
  2 kṣatradharmeṇa dharmajña prāpya rājyam anuttamam
      jitvā cārīn naraśreṣṭha tapyate kiṃ bhavān bhṛśam
  3 kṣatriyāṇāṃ mahārāja saṃgrāme nidhanaṃ smṛtam
      viśiṣṭaṃ bahubhir yajñaiḥ kṣatradharmam anusmara
  4 brāhmaṇānāṃ tapas tyāgaḥ pretya dharmavidhiḥ smṛtaḥ
      kṣatriyāṇāṃ ca vihitaṃ saṃgrāme nidhanaṃ vibho
  5 kṣatradharmo mahāraudraḥ śastranitya iti smṛtaḥ
      vadhaś ca bharataśreṣṭha kāle śastreṇa saṃyuge
  6 brāhmaṇasyāpi ced rājan kṣatradharmeṇa tiṣṭhataḥ
      praśastaṃ jīvitaṃ loke kṣatraṃ hi brahma saṃsthitam
  7 na tyāgo na punar yācñā na tapo manujeśvara
      kṣatriyasya vidhīyante na parasvopajīvanam
  8 sa bhavān sarvadharmajñaḥ sarvātmā bharatarṣabha
      rājā manīṣī nipuṇo loke dṛṣṭaparāvaraḥ
  9 tyaktvā saṃtāpajaṃ śokaṃ daṃśito bhava karmaṇi
      kṣatriyasya viśeṣeṇa hṛdayaṃ vajrasaṃhatam
  10 jitvārīn kṣatradharmeṇa prāpya rājyam akaṇṭakam
     vijitātmā manuṣyendra yajñadānaparo bhava
 11 indro vai brahmaṇaḥ putraḥ karmaṇā kṣatriyo 'bhavat
     jñātīnāṃ pāpavṛttīnāṃ jaghāna navatīr nava
 12 tac cāsya karma pūjyaṃ hi praśasyaṃ ca viśāṃ pate
     tena cendratvam āpede devānām iti naḥ śrutam
 13 sa tvaṃ yajñair mahārāja yajasva bahu dakṣiṇaiḥ
     yathaivendro manuṣyendra cirāya vigatajvaraḥ
 14 mā tvam evaṃgate kiṃ cit kṣatriyarṣabha śocithāḥ
     gatās te kṣatradharmeṇa śastrapūtāḥ parāṃ gatim
 15 bhavitavyaṃ tathā tac ca yadvṛttaṃ bharatarṣabha
     diṣṭaṃ hi rājaśārdūla na śakyam ativartitum

Book 12 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 12
Chapter 23

  1 [वैषम्पायन]
      एवम उक्तस तु कौन्तेय गुडाकेशेन भारत
      नॊवाच किं चित कौरव्यस ततॊ दवैपायनॊ ऽबरवीत
  2 बीभत्सॊर वचनं सम्यक सत्यम एतद युधिष्ठिर
      शास्त्रदृष्टः परॊ धर्मः समृतॊ गार्हस्थ्य आश्रमः
  3 सवधर्मं चर धर्मज्ञ यथाशास्त्रं यथाविधि
      न हि गार्हस्थ्यम उत्सृज्य तवारण्यं विधीयते
  4 गृहस्थं हि सदा देवाः पितर ऋषयस तथा
      भृत्याश चैवॊपजीवन्ति तान भजस्व महीपते
  5 वयांसि पशवश चैव भूतानि च महीपते
      गृहस्थैर एव धार्यन्ते तस्माज जयेष्ठाश्रमॊ गृही
  6 सॊ ऽयं चतुर्णाम एतेषाम आश्रमाणां दुराचरः
      तं चराविमनाः पार्थ दुश्चरं दुर्बलेन्द्रियैः
  7 वेद जञानं च ते कृत्स्नं तपॊ च चरितं महत
      पितृपैतामहे राज्ये धुरम उद्वॊढुम अर्हसि
  8 तपॊयज्ञस तथा विद्या भैक्षम इन्द्रियनिग्रहः
      धयानम एकान्तशीलत्वं तुष्टिर दानं च शक्तितः
  9 बराह्मणानां महाराज चेष्टाः संसिद्धि कारिकाः
      कषत्रियाणां च वक्ष्यामि तवापि विदितं पुनः
  10 यज्ञॊ विद्या समुत्थानम असंतॊषः शरियं परति
     दण्डधारणम अत्युग्रं परजानां परिपालनम
 11 वेद जञानं तथा कृत्स्नं तपॊ सुचरितं तथा
     दरविणॊपार्जनं भूरि पात्रेषु परतिपादनम
 12 एतानि राज्ञां कर्माणि सुकृतानि विशां पते
     इमं लॊकम अमुं लॊकं साधयन्तीति नः शरुतम
 13 तेषां जयायस तु कौन्तेय दण्डधारणम उच्यते
     बलं हि कषत्रिये नित्यं बले दण्डः समाहितः
 14 एताश चेष्टाः कषत्रियाणां राजन संसिद्धि कारिकाः
     अपि गाथाम इमां चापि बृहस्पतिर अभाषत
 15 भूमिर एतौ निगिरति सर्पॊ बिलशयान इव
     राजानं चाविरॊद्धारं बराह्मणं चाप्रवासिनम
 16 सुद्युम्नश चापि राजर्षिः शरूयते दण्डधारणात
     पराप्तवान परमां सिद्धिं दक्षः पराचेतसॊ यथा
   1 [vaiṣampāyana]
      evam uktas tu kaunteya guḍākeśena bhārata
      novāca kiṃ cit kauravyas tato dvaipāyano 'bravīt
  2 bībhatsor vacanaṃ samyak satyam etad yudhiṣṭhira
      śāstradṛṣṭaḥ paro dharmaḥ smṛto gārhasthya āśramaḥ
  3 svadharmaṃ cara dharmajña yathāśāstraṃ yathāvidhi
      na hi gārhasthyam utsṛjya tavāraṇyaṃ vidhīyate
  4 gṛhasthaṃ hi sadā devāḥ pitara ṛṣayas tathā
      bhṛtyāś caivopajīvanti tān bhajasva mahīpate
  5 vayāṃsi paśavaś caiva bhūtāni ca mahīpate
      gṛhasthair eva dhāryante tasmāj jyeṣṭhāśramo gṛhī
  6 so 'yaṃ caturṇām eteṣām āśramāṇāṃ durācaraḥ
      taṃ carāvimanāḥ pārtha duścaraṃ durbalendriyaiḥ
  7 veda jñānaṃ ca te kṛtsnaṃ tapo ca caritaṃ mahat
      pitṛpaitāmahe rājye dhuram udvoḍhum arhasi
  8 tapoyajñas tathā vidyā bhaikṣam indriyanigrahaḥ
      dhyānam ekāntaśīlatvaṃ tuṣṭir dānaṃ ca śaktitaḥ
  9 brāhmaṇānāṃ mahārāja ceṣṭāḥ saṃsiddhi kārikāḥ
      kṣatriyāṇāṃ ca vakṣyāmi tavāpi viditaṃ punaḥ
  10 yajño vidyā samutthānam asaṃtoṣaḥ śriyaṃ prati
     daṇḍadhāraṇam atyugraṃ prajānāṃ paripālanam
 11 veda jñānaṃ tathā kṛtsnaṃ tapo sucaritaṃ tathā
     draviṇopārjanaṃ bhūri pātreṣu pratipādanam
 12 etāni rājñāṃ karmāṇi sukṛtāni viśāṃ pate
     imaṃ lokam amuṃ lokaṃ sādhayantīti naḥ śrutam
 13 teṣāṃ jyāyas tu kaunteya daṇḍadhāraṇam ucyate
     balaṃ hi kṣatriye nityaṃ bale daṇḍaḥ samāhitaḥ
 14 etāś ceṣṭāḥ kṣatriyāṇāṃ rājan saṃsiddhi kārikāḥ
     api gāthām imāṃ cāpi bṛhaspatir abhāṣata
 15 bhūmir etau nigirati sarpo bilaśayān iva
     rājānaṃ cāviroddhāraṃ brāhmaṇaṃ cāpravāsinam
 16 sudyumnaś cāpi rājarṣiḥ śrūyate daṇḍadhāraṇāt
     prāptavān paramāṃ siddhiṃ dakṣaḥ prācetaso yathā

Book 12 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 12
Chapter 24

  1 [युधिस्ठिर]
      भगवन कर्मणा केन सुद्युम्नॊ वसुधाधिपः
      संसिद्धिं परमां पराप्तः शरॊतुम इच्छामि तं नृपम
  2 [वयास]
      अत्राप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम
      शङ्खश च लिखितश चास्तां भरातरौ संयत वरतौ
  3 तयॊर आवसथाव आस्तां रमणीयौ पृथक पृथक
      नित्यपुष्पफलैर वृक्षैर उपेतौ बाहुदाम अनु
  4 ततस तदाचिल लिखितः शङ्खस्याश्रमम आगमत
      यदृच्छयापि शङ्खॊ ऽथ निष्क्रान्तॊ ऽभवद आश्रमात
  5 सॊ ऽभिगम्याश्रमं भरातुः शङ्खस्य लिखितस तदा
      फलानि शातयाम आस सम्यक परिणतान्य उत
  6 तान्य उपादाय विस्रब्धॊ भक्षयाम आस स दविजः
      तस्मिंश च भक्षयत्य एव शङ्खॊ ऽपय आश्रमम आगमत
  7 भक्षयन्तं तु तं दृष्ट्वा शङ्खॊ भरातरम अब्रवीत
      कुतः फलान्य अवाप्तानि हेतुना केन खादसि
  8 सॊ ऽबरवीद भरातरं जयेष्ठम उपस्पृश्याभिवाद्य च
      इत एव गृहीतानि मयेति परहसन्न इव
  9 तम अब्रवीत तदा शङ्खस तीव्रकॊपसमन्वितः
      सतेयं तवया कृतम इदं फलान्य आददता सवयम
      गच्छ राजानम आसाद्य सवकर्म परथयस्व वै
  10 अदत्तादानम एवेदं कृतं पार्थिव सत्तम
     सतेनं मां तवं विदित्वा च सवधर्मम अनुपालय
     शीघ्रं धारय चौरस्य मम दण्डं नराधिप
 11 इत्य उक्तस तस्य वचनात सुद्युम्नं वसुधाधिपम
     अभ्यगच्छन महाबाहॊ लिखितः संशितव्रतः
 12 सुद्युम्नस तवान्त पालैभ्यः शरुत्वा लिखितम आगतम
     अभ्यगच्छत सहामात्यः पद्भ्याम एव नरेश्वरः
 13 तम अब्रवीत समागत्य स राजा बरह्म वित्तमम
     किम आगमनम आचक्ष्व भगवन कृतम एव तत
 14 एवम उक्तः स विप्रर्षिः सुद्युम्नम इदम अब्रवीत
     परतिश्रौषि करिष्येति शरुत्वा तत कर्तुम अर्हसि
 15 अनिसृष्टानि गुरुणा फलानि पुरुषर्षभ
     भक्षितानि मया राजंस तत्र मां शाधि माचिरम
 16 [सुद्युम्न]
     परमाणं चेन मतॊ राजा भवतॊ दण्डधारणे
     अनुज्ञायाम अपि तथा हेतुः सयाद बराह्मणर्षभ
 17 स भवान अभ्यनुज्ञातः शुचि कर्मा महाव्रतः
     बरूहि कामान अतॊ ऽनयांस तवं करिष्यामि हि ते वचः
 18 [वयास]
     छन्द्यमानॊ ऽपि बरह्मर्षिः पार्थिवेन महात्मना
     नान्यं वै वरयाम आस तस्माद दण्डाद ऋते वरम
 19 ततः स पृथिवीपालॊ लिखितस्य महात्मनः
     करौ परच्छेदयाम आस धृतदण्डॊ जगाम सः
 20 स गत्वा भरातरं शङ्खम आर्तरूपॊ ऽबरवीद इदम
     धृतदण्डस्य दुर्भुद्धेर भगवन कषन्तुम अर्हसि
 21 [षन्ख]
     न कुप्ये तव धर्मज्ञ न च दूषयसे मम
     धर्मॊ तु ते वयतिक्रान्तस ततस ते निष्कृतिः कृता
 22 स गत्वा बाहुदां शीघ्रं तर्पयस्व यथाविधि
     देवान पितॄन ऋषींश चैव मा चाधर्मे मनॊ कृथाः
 23 [वयास]
     तस्य तद वचनं शरुत्वा शङ्खस्य लिखितस तदा
     अवगाह्यापगां पुण्याम उदकार्धं परचक्रमे
 24 परादुरास्तां ततस तस्य करौ जलज संनिभौ
     ततः स विस्मितॊ भरातुर दर्शयाम आस तौ करौ
 25 ततस तम अब्रवीच छङ्खस तपसेदं कृतं मया
     मा च ते ऽतर वि शङ्का भूद दैवम एव विधीयते
 26 [लिहित]
     किं नु नाहं तवया पूतः पूर्वम एव महाद्युते
     यस्य ते तपसॊ वीर्यम ईदृशं दविजसत्तम
 27 [षन्ख]
     एवम एतन मया कार्यं नाहं दण्डधरस तव
     स च पूतॊ नरपतिस तवं चापि पितृभिः सह
 28 [वयास]
     स राजा पाण्डवश्रेष्ठ शरेष्ठॊ वै तेन कर्मणा
     पराप्तवान परमां सिद्धिं दक्षः पराचेतसॊ यथा
 29 एष धर्मः कषत्रियाणां परजानां परिपालनम
     उत्पथे ऽसमिन महाराज मा च शॊके मनॊ कृथाः
 30 भरातुर अस्य हितं वाक्यं शृणु धर्मज्ञ सत्तम
     दण्ड एव हि राजेन्द्र कषत्रधर्मॊ न मुण्डनम
   1 [yudhisṭhira]
      bhagavan karmaṇā kena sudyumno vasudhādhipaḥ
      saṃsiddhiṃ paramāṃ prāptaḥ śrotum icchāmi taṃ nṛpam
  2 [vyāsa]
      atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam
      śaṅkhaś ca likhitaś cāstāṃ bhrātarau saṃyata vratau
  3 tayor āvasathāv āstāṃ ramaṇīyau pṛthak pṛthak
      nityapuṣpaphalair vṛkṣair upetau bāhudām anu
  4 tatas tadācil likhitaḥ śaṅkhasyāśramam āgamat
      yadṛcchayāpi śaṅkho 'tha niṣkrānto 'bhavad āśramāt
  5 so 'bhigamyāśramaṃ bhrātuḥ śaṅkhasya likhitas tadā
      phalāni śātayām āsa samyak pariṇatāny uta
  6 tāny upādāya visrabdho bhakṣayām āsa sa dvijaḥ
      tasmiṃś ca bhakṣayaty eva śaṅkho 'py āśramam āgamat
  7 bhakṣayantaṃ tu taṃ dṛṣṭvā śaṅkho bhrātaram abravīt
      kutaḥ phalāny avāptāni hetunā kena khādasi
  8 so 'bravīd bhrātaraṃ jyeṣṭham upaspṛśyābhivādya ca
      ita eva gṛhītāni mayeti prahasann iva
  9 tam abravīt tadā śaṅkhas tīvrakopasamanvitaḥ
      steyaṃ tvayā kṛtam idaṃ phalāny ādadatā svayam
      gaccha rājānam āsādya svakarma prathayasva vai
  10 adattādānam evedaṃ kṛtaṃ pārthiva sattama
     stenaṃ māṃ tvaṃ viditvā ca svadharmam anupālaya
     śīghraṃ dhāraya caurasya mama daṇḍaṃ narādhipa
 11 ity uktas tasya vacanāt sudyumnaṃ vasudhādhipam
     abhyagacchan mahābāho likhitaḥ saṃśitavrataḥ
 12 sudyumnas tvānta pālaibhyaḥ śrutvā likhitam āgatam
     abhyagacchat sahāmātyaḥ padbhyām eva nareśvaraḥ
 13 tam abravīt samāgatya sa rājā brahma vittamam
     kim āgamanam ācakṣva bhagavan kṛtam eva tat
 14 evam uktaḥ sa viprarṣiḥ sudyumnam idam abravīt
     pratiśrauṣi kariṣyeti śrutvā tat kartum arhasi
 15 anisṛṣṭāni guruṇā phalāni puruṣarṣabha
     bhakṣitāni mayā rājaṃs tatra māṃ śādhi māciram
 16 [sudyumna]
     pramāṇaṃ cen mato rājā bhavato daṇḍadhāraṇe
     anujñāyām api tathā hetuḥ syād brāhmaṇarṣabha
 17 sa bhavān abhyanujñātaḥ śuci karmā mahāvrataḥ
     brūhi kāmān ato 'nyāṃs tvaṃ kariṣyāmi hi te vacaḥ
 18 [vyāsa]
     chandyamāno 'pi brahmarṣiḥ pārthivena mahātmanā
     nānyaṃ vai varayām āsa tasmād daṇḍād ṛte varam
 19 tataḥ sa pṛthivīpālo likhitasya mahātmanaḥ
     karau pracchedayām āsa dhṛtadaṇḍo jagāma saḥ
 20 sa gatvā bhrātaraṃ śaṅkham ārtarūpo 'bravīd idam
     dhṛtadaṇḍasya durbhuddher bhagavan kṣantum arhasi
 21 [ṣankha]
     na kupye tava dharmajña na ca dūṣayase mama
     dharmo tu te vyatikrāntas tatas te niṣkṛtiḥ kṛtā
 22 sa gatvā bāhudāṃ śīghraṃ tarpayasva yathāvidhi
     devān pitṝn ṛṣīṃś caiva mā cādharme mano kṛthāḥ
 23 [vyāsa]
     tasya tad vacanaṃ śrutvā śaṅkhasya likhitas tadā
     avagāhyāpagāṃ puṇyām udakārdhaṃ pracakrame
 24 prādurāstāṃ tatas tasya karau jalaja saṃnibhau
     tataḥ sa vismito bhrātur darśayām āsa tau karau
 25 tatas tam abravīc chaṅkhas tapasedaṃ kṛtaṃ mayā
     mā ca te 'tra vi śaṅkā bhūd daivam eva vidhīyate
 26 [lihita]
     kiṃ nu nāhaṃ tvayā pūtaḥ pūrvam eva mahādyute
     yasya te tapaso vīryam īdṛśaṃ dvijasattama
 27 [ṣankha]
     evam etan mayā kāryaṃ nāhaṃ daṇḍadharas tava
     sa ca pūto narapatis tvaṃ cāpi pitṛbhiḥ saha
 28 [vyāsa]
     sa rājā pāṇḍavaśreṣṭha śreṣṭho vai tena karmaṇā
     prāptavān paramāṃ siddhiṃ dakṣaḥ prācetaso yathā
 29 eṣa dharmaḥ kṣatriyāṇāṃ prajānāṃ paripālanam
     utpathe 'smin mahārāja mā ca śoke mano kṛthāḥ
 30 bhrātur asya hitaṃ vākyaṃ śṛṇu dharmajña sattama
     daṇḍa eva hi rājendra kṣatradharmo na muṇḍanam

Book 12 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 12
Chapter 25

  1 [वैषम्पायन]
      पुनर एव महर्षिस तं कृष्णद्वैपायनॊ ऽबरवीत
      अजातशत्रुं कौन्तेयम इदं वचनम अर्थवत
  2 अरण्ये वसतां तात भरातॄणां ते तपस्विनाम
      मनॊरथा महाराज ये तत्रासन युधिष्ठिर
  3 तान इमे भरतश्रेष्ठ पराप्नुवन्तु महारथाः
      परशाधि पृथिवीं पार्थ ययातिर इव नाहुषः
  4 अरण्ये दुःखवसतिर अनुभूता तपस्विभिः
      दुःखस्यान्ते नरव्याघ्राः सुखं तव अनुभवन्त्व इमे
  5 धर्मम अर्थं च कामं च भरातृभिः सह भारत
      अनुभूय ततः पश्चात परस्थातासि विशां पते
  6 अतिथीनां च पितॄणां देवतानां च भारत
      आनृण्यं गच्छ कौन्तेय ततः सवर्गं गमिष्यसि
  7 सर्वमेधाश्वमेधाभ्यां यजस्व कुरुनन्दन
      ततः पश्चान महाराज गमिष्यसि परां गतिम
  8 भरातॄंश च सर्वान करतुभिः संयॊज्य बहु दक्षिणैः
      संप्राप्तः कीर्तिम अतुलां पाण्डवेय भविष्यसि
  9 विद्म ते पुरुषव्याघ्र वचनं कुरुनन्दन
      शृणु मच च यथा कुर्वन धर्मान न चयवते नृपः
  10 आददानस्य च धनं निग्रहं च युधिष्ठिर
     समानं धर्मकुशलाः सथापयन्ति नरेश्वर
 11 देशकालप्रतीक्षे यॊ दस्यॊर दर्शयते नृपः
     शास्त्रजां बुद्धिम आस्थाय नैनसा स हि युज्यते
 12 आदाय बलिषड भागं यॊ राष्ट्रं नाभिरक्षति
     परतिगृह्णाति तत पापं चतुर्थांशेन पार्थिवः
 13 निबॊध च यथातिष्ठन धर्मान न चयवते नृपः
     निग्रहाद धर्मशास्त्राणाम अनुरुध्यन्न अपेतभीः
     कामक्रॊधाव अनादृत्य पितेव समदर्शनः
 14 दैवेनॊपहते राजा कर्मकाले महाद्युते
     परमादयति तत कर्म न तत्राहुर अति करमम
 15 तरसा बुद्धिपूर्वं वा निग्राह्या एव शत्रवः
     पापैः सह न संदध्याद राष्ट्रं पण्यं न कारयेत
 16 शूराश चार्याश च सत्कार्या विद्वांसश च युधिष्ठिर
     गॊमतॊ धनिनश चैव परिपाल्या विशेषतः
 17 वयवहारेषु धर्म्येषु नियॊज्याश च बहुश्रुताः
     गुणयुक्ते ऽपि नैकस्मिन विश्वस्याच च विचक्षणः
 18 अरक्षिता दुर्विनीतॊ मानी सतब्धॊ ऽभयसूयकः
     एनसा युज्यते राजा दुर्दान्त इति चॊच्यते
 19 ये ऽरक्ष्यमाणा हीयन्ते दैवेनॊपहते नृपे
     तस्करैश चापि हन्यन्ते सर्वं तद राजकिल्बिषम
 20 सुमन्त्रिते सुनीते च विधिवच चॊपपादिते
     पौरुषे कर्मणि कृते नास्त्य अधर्मॊ युधिष्ठिर
 21 विपद्यन्ते समारम्भाः सिध्यन्त्य अपि च दैवतः
     कृते पुरुषकारे तु नैनॊ सपृशति पार्थिवम
 22 अत्र ते राजशार्दूल वर्तयिष्ये कथाम इमाम
     यद्वृत्तं पूर्वराजर्षेर हयग्रीवस्य पार्थिव
 23 शत्रून हत्वा हतस्याजौ शूरस्याक्लिष्ट कर्मणः
     असहायस्य धीरस्य निर्जितस्य युधिष्ठिर
 24 यत कर्म वै निग्रहे शात्रवाणां; यॊगश चाग्र्यः पालने मानवानाम
     कृत्वा कर्म पराप्य कीर्तिं सुयुद्धे; वाजिग्रीवॊ मॊदते देवलॊके
 25 संत्यक्तात्मा समरेष्व आततायी; शस्त्रैश छिन्नॊ दस्युभिर अर्द्यमानः
     अश्वग्रीवः कर्म शीलॊ महात्मा; संसिद्धात्मा मॊदते देवलॊके
 26 धनुर यूपॊ रशना जया शरः सरुक; सरुवः खङ्गॊ रुधिरं यत्र चाज्यम
     रथॊ वेदी कामगॊ युद्धम अग्निश; चातुर्हॊत्रं चतुरॊ वाजिमुख्याः
 27 हुत्वा तस्मिन यज्ञवह्नाव अथारीन; पापान मुक्तॊ राजसिंहस तरस्वी
     पराणान हुत्वा चावभृथे रणे स; वाजिग्रीवॊ मॊदते देवलॊके
 28 राष्ट्रं रक्षन बुद्धिपूर्वं नयेन; संत्यक्तात्मा यज्ञशीलॊ महात्मा
     सर्वाँल लॊकान वयाप्य कीर्त्या मनस्वी; वाजिग्रीवॊ मॊदते देवलॊके
 29 दैवीं सिद्धिं मानुषीं दण्डनीतिं; यॊगन्यायैः पालयित्वा महीं च
     तस्माद राजा धर्मशीलॊ महात्मा; हयग्रीवॊ मॊदते सवर्गलॊके
 30 विद्वांस तयागी शरद्दधानः कृतज्ञस; तयक्त्वा लॊकं मानुषं कर्मकृत्वा
     मेधाविनां विदुषां संमतानां; तनुत्यजां लॊकम आक्रम्य राजा
 31 सम्यग वेदान पराप्य शास्त्राण्य अधीत्य; सम्यग राष्ट्रं पालयित्वा महात्मा
     चातुर्वर्ण्यं सथापयित्वा सवधर्मे; वाजिग्रीवॊ मॊदते देवलॊके
 32 जित्वा संग्रामान पालयित्वा परजाश च; सॊमं पीत्वा तर्पयित्वा दविजाग्र्यान
     युक्त्या दण्डं धारयित्वा परजानां; युद्धे कषीणॊ मॊदते देवलॊके
 33 वृत्तं यस्य शलाघनीयं मनुष्याः; सन्तॊ विद्वांसश चार्हयन्त्य अर्हणीयाः
     सवर्गं जित्वा वीरलॊकांश च गत्वा; सिद्धिं पराप्तः पुण्यकीर्तिर महात्मा
   1 [vaiṣampāyana]
      punar eva maharṣis taṃ kṛṣṇadvaipāyano 'bravīt
      ajātaśatruṃ kaunteyam idaṃ vacanam arthavat
  2 araṇye vasatāṃ tāta bhrātṝṇāṃ te tapasvinām
      manorathā mahārāja ye tatrāsan yudhiṣṭhira
  3 tān ime bharataśreṣṭha prāpnuvantu mahārathāḥ
      praśādhi pṛthivīṃ pārtha yayātir iva nāhuṣaḥ
  4 araṇye duḥkhavasatir anubhūtā tapasvibhiḥ
      duḥkhasyānte naravyāghrāḥ sukhaṃ tv anubhavantv ime
  5 dharmam arthaṃ ca kāmaṃ ca bhrātṛbhiḥ saha bhārata
      anubhūya tataḥ paścāt prasthātāsi viśāṃ pate
  6 atithīnāṃ ca pitṝṇāṃ devatānāṃ ca bhārata
      ānṛṇyaṃ gaccha kaunteya tataḥ svargaṃ gamiṣyasi
  7 sarvamedhāśvamedhābhyāṃ yajasva kurunandana
      tataḥ paścān mahārāja gamiṣyasi parāṃ gatim
  8 bhrātṝṃś ca sarvān kratubhiḥ saṃyojya bahu dakṣiṇaiḥ
      saṃprāptaḥ kīrtim atulāṃ pāṇḍaveya bhaviṣyasi
  9 vidma te puruṣavyāghra vacanaṃ kurunandana
      śṛṇu mac ca yathā kurvan dharmān na cyavate nṛpaḥ
  10 ādadānasya ca dhanaṃ nigrahaṃ ca yudhiṣṭhira
     samānaṃ dharmakuśalāḥ sthāpayanti nareśvara
 11 deśakālapratīkṣe yo dasyor darśayate nṛpaḥ
     śāstrajāṃ buddhim āsthāya nainasā sa hi yujyate
 12 ādāya baliṣaḍ bhāgaṃ yo rāṣṭraṃ nābhirakṣati
     pratigṛhṇāti tat pāpaṃ caturthāṃśena pārthivaḥ
 13 nibodha ca yathātiṣṭhan dharmān na cyavate nṛpaḥ
     nigrahād dharmaśāstrāṇām anurudhyann apetabhīḥ
     kāmakrodhāv anādṛtya piteva samadarśanaḥ
 14 daivenopahate rājā karmakāle mahādyute
     pramādayati tat karma na tatrāhur ati kramam
 15 tarasā buddhipūrvaṃ vā nigrāhyā eva śatravaḥ
     pāpaiḥ saha na saṃdadhyād rāṣṭraṃ paṇyaṃ na kārayet
 16 śūrāś cāryāś ca satkāryā vidvāṃsaś ca yudhiṣṭhira
     gomato dhaninaś caiva paripālyā viśeṣataḥ
 17 vyavahāreṣu dharmyeṣu niyojyāś ca bahuśrutāḥ
     guṇayukte 'pi naikasmin viśvasyāc ca vicakṣaṇaḥ
 18 arakṣitā durvinīto mānī stabdho 'bhyasūyakaḥ
     enasā yujyate rājā durdānta iti cocyate
 19 ye 'rakṣyamāṇā hīyante daivenopahate nṛpe
     taskaraiś cāpi hanyante sarvaṃ tad rājakilbiṣam
 20 sumantrite sunīte ca vidhivac copapādite
     pauruṣe karmaṇi kṛte nāsty adharmo yudhiṣṭhira
 21 vipadyante samārambhāḥ sidhyanty api ca daivataḥ
     kṛte puruṣakāre tu naino spṛśati pārthivam
 22 atra te rājaśārdūla vartayiṣye kathām imām
     yadvṛttaṃ pūrvarājarṣer hayagrīvasya pārthiva
 23 śatrūn hatvā hatasyājau śūrasyākliṣṭa karmaṇaḥ
     asahāyasya dhīrasya nirjitasya yudhiṣṭhira
 24 yat karma vai nigrahe śātravāṇāṃ; yogaś cāgryaḥ pālane mānavānām
     kṛtvā karma prāpya kīrtiṃ suyuddhe; vājigrīvo modate devaloke
 25 saṃtyaktātmā samareṣv ātatāyī; śastraiś chinno dasyubhir ardyamānaḥ
     aśvagrīvaḥ karma śīlo mahātmā; saṃsiddhātmā modate devaloke
 26 dhanur yūpo raśanā jyā śaraḥ sruk; sruvaḥ khaṅgo rudhiraṃ yatra cājyam
     ratho vedī kāmago yuddham agniś; cāturhotraṃ caturo vājimukhyāḥ
 27 hutvā tasmin yajñavahnāv athārīn; pāpān mukto rājasiṃhas tarasvī
     prāṇān hutvā cāvabhṛthe raṇe sa; vājigrīvo modate devaloke
 28 rāṣṭraṃ rakṣan buddhipūrvaṃ nayena; saṃtyaktātmā yajñaśīlo mahātmā
     sarvāṁl lokān vyāpya kīrtyā manasvī; vājigrīvo modate devaloke
 29 daivīṃ siddhiṃ mānuṣīṃ daṇḍanītiṃ; yoganyāyaiḥ pālayitvā mahīṃ ca
     tasmād rājā dharmaśīlo mahātmā; hayagrīvo modate svargaloke
 30 vidvāṃs tyāgī śraddadhānaḥ kṛtajñas; tyaktvā lokaṃ mānuṣaṃ karmakṛtvā
     medhāvināṃ viduṣāṃ saṃmatānāṃ; tanutyajāṃ lokam ākramya rājā
 31 samyag vedān prāpya śāstrāṇy adhītya; samyag rāṣṭraṃ pālayitvā mahātmā
     cāturvarṇyaṃ sthāpayitvā svadharme; vājigrīvo modate devaloke
 32 jitvā saṃgrāmān pālayitvā prajāś ca; somaṃ pītvā tarpayitvā dvijāgryān
     yuktyā daṇḍaṃ dhārayitvā prajānāṃ; yuddhe kṣīṇo modate devaloke
 33 vṛttaṃ yasya ślāghanīyaṃ manuṣyāḥ; santo vidvāṃsaś cārhayanty arhaṇīyāḥ
     svargaṃ jitvā vīralokāṃś ca gatvā; siddhiṃ prāptaḥ puṇyakīrtir mahātmā

Book 12 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 12
Chapter 26

  1 [वैषम्पायन]
      दवैपायन वचॊ शरुत्वा कुपिते च धनंजये
      वयासम आमन्त्र्य कौन्तेयः परत्युवाच युधिष्ठिरः
  2 न पार्थिवम इदं राज्यं न च भॊगाः पृथग्विधाः
      परीणयन्ति मनॊ मे ऽदय शॊकॊ मां नर्दयत्य अयम
  3 शरुत्वा च वीर हीनानाम अपुत्राणां च यॊषिताम
      परिदेवयमानानां शान्तिं नॊपलभे मुने
  4 इत्य उक्तः परत्युवाचेदं वयासॊ यॊगविदां वरः
      युधिष्ठिरं महाप्राज्ञं धर्मज्ञॊ वेद पारगः
  5 न कर्मणा लभ्यते चिन्तया वा; नाप्य अस्य दाता पुरुषस्य कश चित
      पर्याय यॊगाद विहितं विधात्रा; कालेन सर्वं लभते मनुष्यः
  6 न बुद्धिशास्त्राध्ययनेन शक्यं; पराप्तुं विशेषैर मनुजैर अकाले
      मूर्खॊ ऽपि पराप्नॊति कदा चिद अर्थान; कालॊ हि कार्यं परति निर्विशेषः
  7 नाभूति काले च फलं ददाति; शिल्पं न मन्त्राश च तथौषधानि
      तान्य एव कालेन समाहितानि; सिध्यन्ति चेध्यन्ति च भूतकाले
  8 कालेन शीघ्राः परविवान्ति वाताः; कालेन वृष्टिर जलदान उपैति
      कालेन पद्मॊत्पलवज जलं च; कालेन पुष्यन्ति नगा वनेषु
  9 कालेन कृष्णाश च सिताश च रात्र्यः; कालेन चन्द्रः परिपूर्णबिम्बः
      नाकालतः पुष्पफलं नगानां; नाकालवेगाः सरितॊ वहन्ति
  10 नाकालमत्ताः खग पन्नगाश च; मृगद्विपाः शैलमहाग्रहाश च
     नाकालतः सत्रीषु भवन्ति गर्भा; नायान्त्य अकाले शिशिरॊष्ण वर्षाः
 11 नाकालतॊ मरियते जायते वा; नाकालतॊ वयाहरते च बालः
     नाकालतॊ यौवनम अभ्युपैति; नाकालतॊ रॊहति बीजम उप्तम
 12 नाकालतॊ भानुर उपैति यॊगं; नाकालतॊ ऽसतं गिरिम अभ्युपैति
     नाकालतॊ वर्धते हीयते च; चन्द्रः समुद्रश च महॊर्मिमाली
 13 अत्राप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम
     गीतं राज्ञा सेनजिता दुःखार्तेन युधिष्ठिर
 14 सर्वान एवैष पर्यायॊ मर्त्यान सपृशति दुस्तरः
     कालेन परिपक्वा हि मरियन्ते सर्वमानवाः
 15 घनन्ति चान्यान नरा राजंस तान अप्य अन्ये नरास तथा
     संज्ञैषा लौकिकी राजन न हिनस्ति न हन्यते
 16 हन्तीति मन्यते कश चिन न हन्तीत्य अपि चापरे
     सवभावतस तु नियतौ भूतानां परभवाप्ययौ
 17 नष्टे धने वा दारे वा पुत्रे पितरि वा मृते
     अहॊ कष्टम इति धयायञ शॊकस्यापचितिं चरेत
 18 स किं शॊचसि मूढः सञ शॊच्यः किम अनुशॊचसि
     पश्य दुःखेषु दुःखानि भयेषु च भयान्य अपि
 19 आत्मापि चायं न मम सर्वापि पृथिवी मम
     यथा मम तथान्येषाम इति पश्यन न मुह्यति
 20 शॊकस्थान सहस्राणि हर्षस्थान शतानि च
     दिवसे दिवसे मूढम आविशन्ति न पण्डितम
 21 एवम एतानि कालेन परिय दवेष्याणि भागशः
     जीवेषु परिवर्तन्ते दुःखानि च सुखानि च
 22 दुःखम एवास्ति न सुखं तस्मात तद उपलभ्यते
     तृष्णार्ति परभवं दुःखं दुःखार्ति परभवं सुखम
 23 सुखस्यानन्तरं दुःखं दुःखस्यानन्तरं सुखम
     न नित्यं लभते दुःखं न नित्यं लभते सुखम
 24 सुखम अन्ते हि दुःखानां दुःखम अन्ते सुखस्य च
     तस्माद एतद दवयं जह्याद य इच्छेच छाश्वतं सुखम
 25 यन्निमित्तं भवेच छॊकस तापॊ वा दुःखमूर्छितः
     आयसॊ वापि यन मूलस तद एकाङ्गम अपि तयजेत
 26 सुखं वा यदि वा दुःखं परियं वा यदि वाप्रियम
     पराप्तं पराप्तम उपासीत हृदयेनापराजितः
 27 ईषद अप्य अङ्गदाराणां पुत्राणां वा चराप्रियम
     ततॊ जञास्यसि कः कस्य केन वा कथम एव वा
 28 ये च मूढतमा लॊके ये च बुद्धेः परं गताः
     त एव सुखम एधन्ते मध्यः कलेशेन युज्यते
 29 इत्य अब्रवीन महाप्राज्ञॊ युधिष्ठिर स सेनजित
     परावरज्ञॊ लॊकस्य धर्मवित सुखदुःखवित
 30 सुखी परस्य यॊ दुःखे न जातु स सुखी भवेत
     दुःखानां हि कषयॊ नास्ति जायते हय अपरात परम
 31 सुखं च दुःखं च भवाभवौ च; लाभालाभौ मरणं जीवितं च
     पर्यायशः सर्वम इह सपृशन्ति; तस्माद धीरॊ नैव हृष्येन न कुप्येत
 32 दीक्षां यज्ञे पालनं युद्धम आहुर; यॊगं राष्ट्रे दण्डनीत्या च सम्यक
     वित्तत्यागं दक्षिणानां च यज्ञे; सम्यग जञानं पावनानीति विद्यात
 33 रक्षन राष्ट्रं बुद्धिपूर्वं नयेन; संत्यक्तात्मा यज्ञशीलॊ महात्मा
     सर्वाँल लॊकान धर्ममूर्त्या चरंश चाप्य; ऊर्ध्वं देहान मॊदते देवलॊके
 34 जित्वा संग्रामान पालयित्वा च राष्ट्रं; सॊमं पीत्वा वर्धयित्वा परजाश च
     युक्त्या दण्डं धारयित्वा परजानां; युद्धे कषीणॊ मॊदते देवलॊके
 35 सम्यग वेदान पराप्य शास्त्राण्य अधीत्य; सम्यग राष्ट्रं पालयित्वा च राजा
     चातुर्वर्ण्यं सथापयित्वा सवधर्मे; पूतात्मा वै मॊदते देवलॊके
 36 यस्य वृत्तं नमस्यन्ति सवर्गस्थस्यापि मानवाः
     पौरजानपदामात्याः स राजा राजसत्तमः
   1 [vaiṣampāyana]
      dvaipāyana vaco śrutvā kupite ca dhanaṃjaye
      vyāsam āmantrya kaunteyaḥ pratyuvāca yudhiṣṭhiraḥ
  2 na pārthivam idaṃ rājyaṃ na ca bhogāḥ pṛthagvidhāḥ
      prīṇayanti mano me 'dya śoko māṃ nardayaty ayam
  3 śrutvā ca vīra hīnānām aputrāṇāṃ ca yoṣitām
      paridevayamānānāṃ śāntiṃ nopalabhe mune
  4 ity uktaḥ pratyuvācedaṃ vyāso yogavidāṃ varaḥ
      yudhiṣṭhiraṃ mahāprājñaṃ dharmajño veda pāragaḥ
  5 na karmaṇā labhyate cintayā vā; nāpy asya dātā puruṣasya kaś cit
      paryāya yogād vihitaṃ vidhātrā; kālena sarvaṃ labhate manuṣyaḥ
  6 na buddhiśāstrādhyayanena śakyaṃ; prāptuṃ viśeṣair manujair akāle
      mūrkho 'pi prāpnoti kadā cid arthān; kālo hi kāryaṃ prati nirviśeṣaḥ
  7 nābhūti kāle ca phalaṃ dadāti; śilpaṃ na mantrāś ca tathauṣadhāni
      tāny eva kālena samāhitāni; sidhyanti cedhyanti ca bhūtakāle
  8 kālena śīghrāḥ pravivānti vātāḥ; kālena vṛṣṭir jaladān upaiti
      kālena padmotpalavaj jalaṃ ca; kālena puṣyanti nagā vaneṣu
  9 kālena kṛṣṇāś ca sitāś ca rātryaḥ; kālena candraḥ paripūrṇabimbaḥ
      nākālataḥ puṣpaphalaṃ nagānāṃ; nākālavegāḥ sarito vahanti
  10 nākālamattāḥ khaga pannagāś ca; mṛgadvipāḥ śailamahāgrahāś ca
     nākālataḥ strīṣu bhavanti garbhā; nāyānty akāle śiśiroṣṇa varṣāḥ
 11 nākālato mriyate jāyate vā; nākālato vyāharate ca bālaḥ
     nākālato yauvanam abhyupaiti; nākālato rohati bījam uptam
 12 nākālato bhānur upaiti yogaṃ; nākālato 'staṃ girim abhyupaiti
     nākālato vardhate hīyate ca; candraḥ samudraś ca mahormimālī
 13 atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam
     gītaṃ rājñā senajitā duḥkhārtena yudhiṣṭhira
 14 sarvān evaiṣa paryāyo martyān spṛśati dustaraḥ
     kālena paripakvā hi mriyante sarvamānavāḥ
 15 ghnanti cānyān narā rājaṃs tān apy anye narās tathā
     saṃjñaiṣā laukikī rājan na hinasti na hanyate
 16 hantīti manyate kaś cin na hantīty api cāpare
     svabhāvatas tu niyatau bhūtānāṃ prabhavāpyayau
 17 naṣṭe dhane vā dāre vā putre pitari vā mṛte
     aho kaṣṭam iti dhyāyañ śokasyāpacitiṃ caret
 18 sa kiṃ śocasi mūḍhaḥ sañ śocyaḥ kim anuśocasi
     paśya duḥkheṣu duḥkhāni bhayeṣu ca bhayāny api
 19 ātmāpi cāyaṃ na mama sarvāpi pṛthivī mama
     yathā mama tathānyeṣām iti paśyan na muhyati
 20 śokasthāna sahasrāṇi harṣasthāna śatāni ca
     divase divase mūḍham āviśanti na paṇḍitam
 21 evam etāni kālena priya dveṣyāṇi bhāgaśaḥ
     jīveṣu parivartante duḥkhāni ca sukhāni ca
 22 duḥkham evāsti na sukhaṃ tasmāt tad upalabhyate
     tṛṣṇārti prabhavaṃ duḥkhaṃ duḥkhārti prabhavaṃ sukham
 23 sukhasyānantaraṃ duḥkhaṃ duḥkhasyānantaraṃ sukham
     na nityaṃ labhate duḥkhaṃ na nityaṃ labhate sukham
 24 sukham ante hi duḥkhānāṃ duḥkham ante sukhasya ca
     tasmād etad dvayaṃ jahyād ya icchec chāśvataṃ sukham
 25 yannimittaṃ bhavec chokas tāpo vā duḥkhamūrchitaḥ
     āyaso vāpi yan mūlas tad ekāṅgam api tyajet
 26 sukhaṃ vā yadi vā duḥkhaṃ priyaṃ vā yadi vāpriyam
     prāptaṃ prāptam upāsīta hṛdayenāparājitaḥ
 27 īṣad apy aṅgadārāṇāṃ putrāṇāṃ vā carāpriyam
     tato jñāsyasi kaḥ kasya kena vā katham eva vā
 28 ye ca mūḍhatamā loke ye ca buddheḥ paraṃ gatāḥ
     ta eva sukham edhante madhyaḥ kleśena yujyate
 29 ity abravīn mahāprājño yudhiṣṭhira sa senajit
     parāvarajño lokasya dharmavit sukhaduḥkhavit
 30 sukhī parasya yo duḥkhe na jātu sa sukhī bhavet
     duḥkhānāṃ hi kṣayo nāsti jāyate hy aparāt param
 31 sukhaṃ ca duḥkhaṃ ca bhavābhavau ca; lābhālābhau maraṇaṃ jīvitaṃ ca
     paryāyaśaḥ sarvam iha spṛśanti; tasmād dhīro naiva hṛṣyen na kupyet
 32 dīkṣāṃ yajñe pālanaṃ yuddham āhur; yogaṃ rāṣṭre daṇḍanītyā ca samyak
     vittatyāgaṃ dakṣiṇānāṃ ca yajñe; samyag jñānaṃ pāvanānīti vidyāt
 33 rakṣan rāṣṭraṃ buddhipūrvaṃ nayena; saṃtyaktātmā yajñaśīlo mahātmā
     sarvāṁl lokān dharmamūrtyā caraṃś cāpy; ūrdhvaṃ dehān modate devaloke
 34 jitvā saṃgrāmān pālayitvā ca rāṣṭraṃ; somaṃ pītvā vardhayitvā prajāś ca
     yuktyā daṇḍaṃ dhārayitvā prajānāṃ; yuddhe kṣīṇo modate devaloke
 35 samyag vedān prāpya śāstrāṇy adhītya; samyag rāṣṭraṃ pālayitvā ca rājā
     cāturvarṇyaṃ sthāpayitvā svadharme; pūtātmā vai modate devaloke
 36 yasya vṛttaṃ namasyanti svargasthasyāpi mānavāḥ
     paurajānapadāmātyāḥ sa rājā rājasattamaḥ

Book 12 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 12
Chapter 27

  1 [युधिस्ठिर]
      अभिमन्यौ हते बाले दरौपद्यास तनयेषु च
      धृष्टद्युम्ने विराते च दरुपदे च महीपतौ
  2 वसुषेणे च धर्मज्ञे धृष्टकेतौ च पार्थिवे
      तथान्येषु नरेन्द्रेषु नानादेश्येषु संगमे
  3 न विमुञ्चति मां शॊकॊ जञातिघातिनम आतुरम
      राज्यकामुकम अत्य उग्रं सववंशॊच्छेद कारकम
  4 यस्याङ्के करीडमानेन मया वै परिवर्तितम
      स मया राज्यलुब्धेन गाङ्गेयॊ विनिपातितः
  5 यदा हय एनं विघूर्णन्तम अपश्यं पार्थ सायकैः
      कम्पमानं यथा वज्रैः परेक्षमाणं शिखण्डिनम
  6 जीर्णं सिंहम इव परांशुं नरसिंहं पितामहम
      कीर्यमाणं शरैस तीक्ष्णैर दृष्ट्वा मे वयथितं मनः
  7 पराङ्मुखं सीदमानं च रथाद अपच्युतं शरैः
      घूर्णमानं यथा शैलं तदा मे कश्मलॊ ऽभवत
  8 यः स बाणधनुष पाणिर यॊधयाम आस भार्गवम
      बहून्य अहानि कौरव्यः कुरुक्षेत्रे महामृधे
  9 समेतं पार्थिवं कषत्रं वारणस्यां नदी सुतः
      कन्यार्थम आह्वयद वीरॊ रथेनैकेन संयुगे
  10 येन चॊग्रायुधॊ राजा चक्रवर्ती दुरासदः
     दग्धः शस्त्रप्रतापेन स मया युधि घातितः
 11 सवयं मृत्युं रक्षमाणः पाञ्चाल्यं यः शिखण्डिनम
     न बाणैः पातयाम आस सॊ ऽरजुनेन निपातितः
 12 यदैनं पतितं भूमाव अपश्यं रुधिरॊक्षितम
     तदैवाविशद अत्य उग्रॊ जवरॊ मे मुनिसत्तम
     येन संवर्धिता बाला येन सम परिरक्षिताः
 13 स मया राज्यलुब्धेन पापेन गुरु घातिना
     अल्पकालस्य राज्यस्य कृते मूढेन घातितः
 14 आचार्यश च महेष्वासः सर्वपार्थिवपूजितः
     अभिगम्य रणे मिथ्या पापेनॊक्तः सुतं परति
 15 तन मे दहति गात्राणि यन मां गुरुर अभाषत
     सत्यवाक्यॊ हि राजंस तवं यदि जीवति मे सुतः
     सत्यं मा मर्शयन विप्रॊ मयि तत्परिपृष्टवान
 16 कुञ्जरं चान्तरं कृत्वा मिथ्यॊपचरितं मया
     सुभृशं राज्यलुब्धेन पापेन गुरु घातिना
 17 सत्यकञ्चुकम आस्थाय मयॊक्तॊ गुरुर आहवे
     अश्वत्थामा हत इति कुञ्जरे विनिपातिते
     कान नु लॊकान गमिष्यामि कृत्वा तत कर्म दारुणम
 18 अघातयं च यत कर्णं समरेष्व अपलायिनम
     जयेष्ठं भरातरम अत्य उग्रं कॊ मत्तः पापकृत्तमः
 19 अभिमन्युं च यद बालं जातं सिंहम इवाद्रिषु
     परावेशयम अहं लुब्धॊ वाहिनीं दरॊण पालिताम
 20 तदा परभृति बीभत्सुं न शक्नॊमि निरीक्षितुम
     कृष्णं च पुण्डरीकाक्षं किल्बिषी भरूण हा यथा
 21 दरौपदीं चाप्य अदुःखार्हां पञ्च पुत्र विनाकृताम
     शॊचामि पृथिवीं हीनां पञ्चभिः पर्वतैर इव
 22 सॊ ऽहम आगः करः पापः पृथिवी नाश कारकः
     आसीन एवम एवेदं शॊषयिष्ये कलेवरम
 23 परायॊपविष्टं जानीध्वम अद्य मां गुरु घातिनम
     जातिष्व अन्यास्व अपि यथा न भवेयं कुलान्त कृत
 24 न भॊक्ष्ये न च पानीयम उपयॊक्ष्ये कथं चन
     शॊषयिष्ये परियान पराणान इह सथॊ ऽहं तपॊधन
 25 यथेष्टं गम्यतां कामम अनुजाने परसाद्य वः
     सर्वे माम अनुजानीत तयक्ष्यामीदं कलेवरम
 26 [वैषम्पायन]
     तम एवं वादिनं पार्थं बन्धुशॊकेन विह्वलम
     मैवम इत्य अब्रवीद वयासॊ निगृह्य मुनिसत्तमः
 27 अति वेलं महाराज न शॊकं कर्तुम अर्हसि
     पुनर उक्तं परवक्ष्यामि दिष्टम एतद इति परभॊ
 28 संयॊगा विप्रयॊगाश च जातानां पराणिनां धरुवम
     बुद्बुदा इव तॊयेषु भवन्ति न भवन्ति च
 29 सर्वे कषयान्ता निचयाः पतनान्ताः समुच्छ्रयाः
     संयॊगा विप्रयॊगान्ता मरणान्तं हि जीवितम
 30 सुखं दुःखान्तम आलस्यं दाक्ष्यं दुःखं सुखॊदयम
     भूतिः शरीर हरीर धृतिः सिद्धिर नादक्षे निवसन्त्य उत
 31 नालं सुखाय सुहृदॊ नालं दुःखाय दुर्हृदः
     न च परज्ञालम अर्थैभ्यॊ न सुखैभ्यॊ ऽपय अलं धनम
 32 यथा सृष्टॊ ऽसि कौन्तेय धात्रा कर्मसु तत कुरु
     अत एव हि सिद्धिस ते नेशस तवम आत्मना नृप
   1 [yudhisṭhira]
      abhimanyau hate bāle draupadyās tanayeṣu ca
      dhṛṣṭadyumne virāte ca drupade ca mahīpatau
  2 vasuṣeṇe ca dharmajñe dhṛṣṭaketau ca pārthive
      tathānyeṣu narendreṣu nānādeśyeṣu saṃgame
  3 na vimuñcati māṃ śoko jñātighātinam āturam
      rājyakāmukam aty ugraṃ svavaṃśoccheda kārakam
  4 yasyāṅke krīḍamānena mayā vai parivartitam
      sa mayā rājyalubdhena gāṅgeyo vinipātitaḥ
  5 yadā hy enaṃ vighūrṇantam apaśyaṃ pārtha sāyakaiḥ
      kampamānaṃ yathā vajraiḥ prekṣamāṇaṃ śikhaṇḍinam
  6 jīrṇaṃ siṃham iva prāṃśuṃ narasiṃhaṃ pitāmaham
      kīryamāṇaṃ śarais tīkṣṇair dṛṣṭvā me vyathitaṃ manaḥ
  7 prāṅmukhaṃ sīdamānaṃ ca rathād apacyutaṃ śaraiḥ
      ghūrṇamānaṃ yathā śailaṃ tadā me kaśmalo 'bhavat
  8 yaḥ sa bāṇadhanuṣ pāṇir yodhayām āsa bhārgavam
      bahūny ahāni kauravyaḥ kurukṣetre mahāmṛdhe
  9 sametaṃ pārthivaṃ kṣatraṃ vāraṇasyāṃ nadī sutaḥ
      kanyārtham āhvayad vīro rathenaikena saṃyuge
  10 yena cogrāyudho rājā cakravartī durāsadaḥ
     dagdhaḥ śastrapratāpena sa mayā yudhi ghātitaḥ
 11 svayaṃ mṛtyuṃ rakṣamāṇaḥ pāñcālyaṃ yaḥ śikhaṇḍinam
     na bāṇaiḥ pātayām āsa so 'rjunena nipātitaḥ
 12 yadainaṃ patitaṃ bhūmāv apaśyaṃ rudhirokṣitam
     tadaivāviśad aty ugro jvaro me munisattama
     yena saṃvardhitā bālā yena sma parirakṣitāḥ
 13 sa mayā rājyalubdhena pāpena guru ghātinā
     alpakālasya rājyasya kṛte mūḍhena ghātitaḥ
 14 ācāryaś ca maheṣvāsaḥ sarvapārthivapūjitaḥ
     abhigamya raṇe mithyā pāpenoktaḥ sutaṃ prati
 15 tan me dahati gātrāṇi yan māṃ gurur abhāṣata
     satyavākyo hi rājaṃs tvaṃ yadi jīvati me sutaḥ
     satyaṃ mā marśayan vipro mayi tatparipṛṣṭavān
 16 kuñjaraṃ cāntaraṃ kṛtvā mithyopacaritaṃ mayā
     subhṛśaṃ rājyalubdhena pāpena guru ghātinā
 17 satyakañcukam āsthāya mayokto gurur āhave
     aśvatthāmā hata iti kuñjare vinipātite
     kān nu lokān gamiṣyāmi kṛtvā tat karma dāruṇam
 18 aghātayaṃ ca yat karṇaṃ samareṣv apalāyinam
     jyeṣṭhaṃ bhrātaram aty ugraṃ ko mattaḥ pāpakṛttamaḥ
 19 abhimanyuṃ ca yad bālaṃ jātaṃ siṃham ivādriṣu
     prāveśayam ahaṃ lubdho vāhinīṃ droṇa pālitām
 20 tadā prabhṛti bībhatsuṃ na śaknomi nirīkṣitum
     kṛṣṇaṃ ca puṇḍarīkākṣaṃ kilbiṣī bhrūṇa hā yathā
 21 draupadīṃ cāpy aduḥkhārhāṃ pañca putra vinākṛtām
     śocāmi pṛthivīṃ hīnāṃ pañcabhiḥ parvatair iva
 22 so 'ham āgaḥ karaḥ pāpaḥ pṛthivī nāśa kārakaḥ
     āsīna evam evedaṃ śoṣayiṣye kalevaram
 23 prāyopaviṣṭaṃ jānīdhvam adya māṃ guru ghātinam
     jātiṣv anyāsv api yathā na bhaveyaṃ kulānta kṛt
 24 na bhokṣye na ca pānīyam upayokṣye kathaṃ cana
     śoṣayiṣye priyān prāṇān iha stho 'haṃ tapodhana
 25 yatheṣṭaṃ gamyatāṃ kāmam anujāne prasādya vaḥ
     sarve mām anujānīta tyakṣyāmīdaṃ kalevaram
 26 [vaiṣampāyana]
     tam evaṃ vādinaṃ pārthaṃ bandhuśokena vihvalam
     maivam ity abravīd vyāso nigṛhya munisattamaḥ
 27 ati velaṃ mahārāja na śokaṃ kartum arhasi
     punar uktaṃ pravakṣyāmi diṣṭam etad iti prabho
 28 saṃyogā viprayogāś ca jātānāṃ prāṇināṃ dhruvam
     budbudā iva toyeṣu bhavanti na bhavanti ca
 29 sarve kṣayāntā nicayāḥ patanāntāḥ samucchrayāḥ
     saṃyogā viprayogāntā maraṇāntaṃ hi jīvitam
 30 sukhaṃ duḥkhāntam ālasyaṃ dākṣyaṃ duḥkhaṃ sukhodayam
     bhūtiḥ śrīr hrīr dhṛtiḥ siddhir nādakṣe nivasanty uta
 31 nālaṃ sukhāya suhṛdo nālaṃ duḥkhāya durhṛdaḥ
     na ca prajñālam arthaibhyo na sukhaibhyo 'py alaṃ dhanam
 32 yathā sṛṣṭo 'si kaunteya dhātrā karmasu tat kuru
     ata eva hi siddhis te neśas tvam ātmanā nṛpa

Book 12 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 12
Chapter 28

  1 [वैषम्पायन]
      जञातिशॊकाभितप्तस्य पराणान अभ्युत्सिकृक्षतः
      जयेष्ठस्य पाण्डुपुत्रस्य वयासः शॊकम अपानुदत
  2 [वयास]
      अत्राप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम
      अश्मगीतं नरव्याघ्र तन निबॊध युधिष्ठिर
  3 अश्मानं बराह्मणं पराज्ञं वैदेहॊ जनकॊ नृपः
      संशयं परिपप्रच्छ दुःखशॊक परिप्लुतः
  4 [जनक]
      आगमे यदि वापाये जञातीनां दरविणस्य च
      नरेण परतिपत्तव्यं कल्याणं कथम इच्छता
  5 [अष्मन]
      उत्पन्नम इमम आत्मानं नरस्यानन्तरं ततः
      तानि तान्य अभिवर्तन्ते दुःखानि च सुखानि च
  6 तेषाम अन्यतरापत्तौ यद यद एवॊपसेवते
      तत तद धि चेतनाम अस्य हरत्य अभ्रम इवानिलः
  7 अभिजातॊ ऽसमि सिद्धॊ ऽसमि नास्मि केवलमानुषः
      इत्य एवं हेतुभिस तस्य तरिभिश चित्तं परसिच्यति
  8 स परसिक्त मना भॊगान विसृज्य पितृसंचितान
      परिक्षीणः परस्वानाम आदानं साधु मन्यते
  9 तम अतिक्रान्त मर्यादम आददानम असांप्रतम
      परतिषेधन्ति राजानॊ लुब्धा मृगम इवेषुभिः
  10 ये च विंशतिवर्षा वा तरिंशद्वर्षाश च मानवाः
     परेण ते वर्षशतान न भविष्यन्ति पार्थिव
 11 तेषां परमदुःखानां बुद्ध्या भेषजम आदिशेत
     सर्वप्राणभृतां वृत्तं परेक्षमाणस ततस ततः
 12 मानसानां पुनर यॊनिर दुःखानां चित्तविभ्रमः
     अनिष्टॊपनिपातॊ वा तृतीयं नॊपपद्यते
 13 एवम एतानि दुःखानि तानि तानीह मानवम
     विविधान्य उपवर्तन्ते तथा सांस्पर्शकानि च
 14 जरामृत्यू ह भूतानि खादितारौ वृकाव इव
     बलिनां दुर्बलानां च हरस्वानां महताम अपि
 15 न कश चिज जात्व अतिक्रामेज जरामृत्यू ह मानवः
     अपि सागरपर्यन्तां विजित्येमां वसुंधराम
 16 सुखं वा यदि वा दुःखं भूतानां पर्युपस्थितम
     पराप्तव्यम अवशैः सर्वं परिहारॊ न विद्यते
 17 पूर्वे वयसि मध्ये वाप्य उत्तमे वा नराधिप
     अवर्जनीयास ते ऽरथा वै काङ्क्षिताश च ततॊ ऽनयथा
 18 सुप्रियैर विप्रयॊगश च संप्रयॊगस तथाप्रियैः
     अर्थानर्थौ सुखं दुःखं विधानम अनुवर्तते
 19 परादुर्भावश च भूतानां देहन्यासस तथैव च
     पराप्ति वयायामयॊगश च सर्वम एतत परतिष्ठितम
 20 गन्धवर्णरसस्पर्शा निवर्तन्ते सवभावतः
     तथैव सुखदुःखानि विधानम अनुवर्तते
 21 आसनं शयनं यानम उत्थानं पानभॊजनम
     नियतं सर्वभूतानां कालेनैव भवन्त्य उत
 22 वैद्याश चाप्य आतुराः सन्ति बलवन्तः सुदुर्बलाः
     सत्रीमन्तश च तथा षण्ढा विचित्रः कालपर्ययः
 23 कुले जन्म तथा वीर्यम आरॊग्यं धैर्यम एव च
     सौभग्यम उपभॊगश च भवितव्येन लभ्यते
 24 सन्ति पुत्राः सुबहवॊ दरिद्राणाम अनिच्छताम
     बहूनाम इच्छतां नास्ति समृद्धानां विचेष्टताम
 25 वयाधिर अग्निर जलं शस्त्रं बुभुक्षा शवापदं विषम
     रज्ज्वा च मरणं जन्तॊर उच्चाच्च पतनं तथा
 26 निर्याणं यस्य यद दिष्टं तेन गच्छति हेतुना
     दृश्यते नाभ्यतिक्रामन्न अतिक्रान्तॊ न वा पुनः
 27 दृश्यते हि युवैवेह विनश्यन वसुमान नरः
     दरिद्रश च परिक्लिष्टः शतवर्षॊ जनाधिप
 28 अकिंचनाश च दृश्यन्ते पुरुषाश चिरजीविनः
     समृद्धे च कुले जाता विनश्यन्ति पतङ्गवत
 29 परायेण शरीमतां लॊके भॊक्तुं शक्तिर न विद्यते
     काष्ठान्य अपि हि जीर्वन्ते दरिद्राणां नराधिप
 30 अहम एतत करॊमीति मन्यते कालचॊदितः
     यद यद इष्टम असंतॊषाद दुरात्मा पापम आचरन
 31 सत्रियॊ ऽकषा मृगया पानं परसङ्गान निन्दिता बुधैः
     दृश्यन्ते चापि बहवः संप्रसक्ता बहुश्रुताः
 32 इति कालेन सर्वार्थानीप्सितानीप्सितानि च
     सपृशन्ति सर्वभूतानि निमित्तं नॊपलभ्यते
 33 वायुम आकाशम अग्निं च चन्द्रादित्याव अहः कषपे
     जयॊतींषि सरितः शैलान कः करॊति बिभर्ति वा
 34 शीतम उष्णं तथा वर्षं कालेन परिवर्तते
     एवम एव मनुष्याणां सुखदुःखे नरर्षभ
 35 नौषधानि न शास्त्राणि न हॊमा न पुनर जपाः
     तरायन्ते मृत्युनॊपेतं जरया वापि मानवम
 36 यथा काष्ठं च काष्ठं च समेयातां महॊदधौ
     समेत्य च वयतीयातां तद्वद भूतसमागमः
 37 ये चापि पुरुषैः सत्रीभिर गीतवाद्यैर उपस्थिताः
     ये चानाथाः परान्नादाः कालस तेषु समक्रियः
 38 मातृपितृसहस्राणि पुत्रदारशतानि च
     संसारेष्व अनुभूतानि कस्य ते कस्य वा वयम
 39 नैवास्य कश चिद भविता नायं भवति कस्य चित
     पथि संगतम एवेदं दारबन्धुसुहृद गणैः
 40 कवासं कवास्मि गमिष्यामि कॊ नव अहं किम इहास्थितः
     कस्मात कम अनुशॊचेयम इत्य एवं सथापयेन मनः
     अनित्ये परिय संवासे संसारे चक्रवद गतौ
 41 न दृष्टपूर्वं परत्यक्षं परलॊकं विदुर बुधाः
     आगमांस तव अनतिक्रम्य शरद्धातव्यं बुभूषता
 42 कुर्वीत पितृदैवत्यं धर्माणि च समाचरेत
     यजेच च विद्वान विधिवत तरिवर्गं चाप्य अनुव्रजेत
 43 संनिमज्जज जगद इदं गम्भीरे कालसागरे
     जरामृत्युमहाग्राहे न कश चिद अवबुध्यते
 44 आयुर वेदम अधीयानाः केवलं स परिग्रहम
     दृश्यन्ते बहवॊ वैद्या वयाधिभिः समभिप्लुताः
 45 ते पिबन्तः कषायांश च सर्पींषि विविधानि च
     न मृत्युम अतिवर्तन्ते वेलाम इव महॊदधिः
 46 रसायन विदश चैव सुप्रयुक्त रसायनाः
     दृश्यन्ते जरया भग्ना नगा नागैर इवॊत्तमैः
 47 तथैव तपसॊपेताः सवाध्यायाभ्यसने रताः
     दातारॊ यज्ञशीलाश च न तरन्ति जरान्तकौ
 48 न हय अहानि निवर्तन्ते न मासा न पुनः समाः
     जातानां सर्वभूतानां न पक्षा न पुनः कषपाः
 49 सॊ ऽयं विपुलम अध्वानं कालेन धरुवम अध्रुवः
     नरॊ ऽवशः समभ्येति सर्वभूतनिषेवितम
 50 देहॊ वा जीवतॊ ऽभयेति जीवॊ वाभ्येति देहतः
     पथि संगतम एवेदं दारैर अन्यैश च बन्धुभिः
 51 नायम अत्यन्तसंवासॊ लभ्यते जातु केन चित
     अपि सवेन शरीरेण किम उतान्येन केन चित
 52 कव नु ते ऽदय पिता राजन कव नु ते ऽदय पितामहः
     न तवं पश्यसि तान अद्य न तवां पश्यन्ति ते ऽपि च
 53 न हय एव पुरुषॊ दरष्टा सवर्गस्य नरकस्य वा
     आगमस तु सतां चक्षुर नृपते तम इहाचर
 54 चरितब्रह्म चर्यॊ हि परजायेत यजेत च
     पितृदेव महर्षीणाम आनृण्यायानसूयकः
 55 स यज्ञशीलः परजने निविष्टः; पराग बरह्म चारी परविभक्त पक्षः
     आराधयन सवर्गम इमं च लॊकं; परं च मुक्त्वा हृदयव्यलीकम
 56 सम्यग घि धर्मं चरतॊ नृपस्य; दरव्याणि चाप्य आहरतॊ यथावत
     परवृत्त चक्रस्य यशॊ ऽभिवर्धते; सर्वेषु लॊकेषु चराचरेषु
 57 [वयास]
     इत्य एवम आज्ञाय विदेहराजॊ; वाक्यं समग्रं परिपूर्णहेतुः
     अश्मानम आमन्त्र्य विशुद्धबुद्धिर; ययौ गृहं सवं परति शान्तशॊकः
 58 तथा तवम अप्य अच्युत मुञ्च शॊकम; उत्तिष्ठ शक्रॊपम हर्षम एहि
     कषात्रेण धर्मेण मही जिता ते; तां भुङ्क्ष्व कुन्तीसुत मा विषादीः
   1 [vaiṣampāyana]
      jñātiśokābhitaptasya prāṇān abhyutsikṛkṣataḥ
      jyeṣṭhasya pāṇḍuputrasya vyāsaḥ śokam apānudat
  2 [vyāsa]
      atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam
      aśmagītaṃ naravyāghra tan nibodha yudhiṣṭhira
  3 aśmānaṃ brāhmaṇaṃ prājñaṃ vaideho janako nṛpaḥ
      saṃśayaṃ paripapraccha duḥkhaśoka pariplutaḥ
  4 [janaka]
      āgame yadi vāpāye jñātīnāṃ draviṇasya ca
      nareṇa pratipattavyaṃ kalyāṇaṃ katham icchatā
  5 [aṣman]
      utpannam imam ātmānaṃ narasyānantaraṃ tataḥ
      tāni tāny abhivartante duḥkhāni ca sukhāni ca
  6 teṣām anyatarāpattau yad yad evopasevate
      tat tad dhi cetanām asya haraty abhram ivānilaḥ
  7 abhijāto 'smi siddho 'smi nāsmi kevalamānuṣaḥ
      ity evaṃ hetubhis tasya tribhiś cittaṃ prasicyati
  8 sa prasikta manā bhogān visṛjya pitṛsaṃcitān
      parikṣīṇaḥ parasvānām ādānaṃ sādhu manyate
  9 tam atikrānta maryādam ādadānam asāṃpratam
      pratiṣedhanti rājāno lubdhā mṛgam iveṣubhiḥ
  10 ye ca viṃśativarṣā vā triṃśadvarṣāś ca mānavāḥ
     pareṇa te varṣaśatān na bhaviṣyanti pārthiva
 11 teṣāṃ paramaduḥkhānāṃ buddhyā bheṣajam ādiśet
     sarvaprāṇabhṛtāṃ vṛttaṃ prekṣamāṇas tatas tataḥ
 12 mānasānāṃ punar yonir duḥkhānāṃ cittavibhramaḥ
     aniṣṭopanipāto vā tṛtīyaṃ nopapadyate
 13 evam etāni duḥkhāni tāni tānīha mānavam
     vividhāny upavartante tathā sāṃsparśakāni ca
 14 jarāmṛtyū ha bhūtāni khāditārau vṛkāv iva
     balināṃ durbalānāṃ ca hrasvānāṃ mahatām api
 15 na kaś cij jātv atikrāmej jarāmṛtyū ha mānavaḥ
     api sāgaraparyantāṃ vijityemāṃ vasuṃdharām
 16 sukhaṃ vā yadi vā duḥkhaṃ bhūtānāṃ paryupasthitam
     prāptavyam avaśaiḥ sarvaṃ parihāro na vidyate
 17 pūrve vayasi madhye vāpy uttame vā narādhipa
     avarjanīyās te 'rthā vai kāṅkṣitāś ca tato 'nyathā
 18 supriyair viprayogaś ca saṃprayogas tathāpriyaiḥ
     arthānarthau sukhaṃ duḥkhaṃ vidhānam anuvartate
 19 prādurbhāvaś ca bhūtānāṃ dehanyāsas tathaiva ca
     prāpti vyāyāmayogaś ca sarvam etat pratiṣṭhitam
 20 gandhavarṇarasasparśā nivartante svabhāvataḥ
     tathaiva sukhaduḥkhāni vidhānam anuvartate
 21 āsanaṃ śayanaṃ yānam utthānaṃ pānabhojanam
     niyataṃ sarvabhūtānāṃ kālenaiva bhavanty uta
 22 vaidyāś cāpy āturāḥ santi balavantaḥ sudurbalāḥ
     strīmantaś ca tathā ṣaṇḍhā vicitraḥ kālaparyayaḥ
 23 kule janma tathā vīryam ārogyaṃ dhairyam eva ca
     saubhagyam upabhogaś ca bhavitavyena labhyate
 24 santi putrāḥ subahavo daridrāṇām anicchatām
     bahūnām icchatāṃ nāsti samṛddhānāṃ viceṣṭatām
 25 vyādhir agnir jalaṃ śastraṃ bubhukṣā śvāpadaṃ viṣam
     rajjvā ca maraṇaṃ jantor uccācca patanaṃ tathā
 26 niryāṇaṃ yasya yad diṣṭaṃ tena gacchati hetunā
     dṛśyate nābhyatikrāmann atikrānto na vā punaḥ
 27 dṛśyate hi yuvaiveha vinaśyan vasumān naraḥ
     daridraś ca parikliṣṭaḥ śatavarṣo janādhipa
 28 akiṃcanāś ca dṛśyante puruṣāś cirajīvinaḥ
     samṛddhe ca kule jātā vinaśyanti pataṅgavat
 29 prāyeṇa śrīmatāṃ loke bhoktuṃ śaktir na vidyate
     kāṣṭhāny api hi jīrvante daridrāṇāṃ narādhipa
 30 aham etat karomīti manyate kālacoditaḥ
     yad yad iṣṭam asaṃtoṣād durātmā pāpam ācaran
 31 striyo 'kṣā mṛgayā pānaṃ prasaṅgān ninditā budhaiḥ
     dṛśyante cāpi bahavaḥ saṃprasaktā bahuśrutāḥ
 32 iti kālena sarvārthānīpsitānīpsitāni ca
     spṛśanti sarvabhūtāni nimittaṃ nopalabhyate
 33 vāyum ākāśam agniṃ ca candrādityāv ahaḥ kṣape
     jyotīṃṣi saritaḥ śailān kaḥ karoti bibharti vā
 34 śītam uṣṇaṃ tathā varṣaṃ kālena parivartate
     evam eva manuṣyāṇāṃ sukhaduḥkhe nararṣabha
 35 nauṣadhāni na śāstrāṇi na homā na punar japāḥ
     trāyante mṛtyunopetaṃ jarayā vāpi mānavam
 36 yathā kāṣṭhaṃ ca kāṣṭhaṃ ca sameyātāṃ mahodadhau
     sametya ca vyatīyātāṃ tadvad bhūtasamāgamaḥ
 37 ye cāpi puruṣaiḥ strībhir gītavādyair upasthitāḥ
     ye cānāthāḥ parānnādāḥ kālas teṣu samakriyaḥ
 38 mātṛpitṛsahasrāṇi putradāraśatāni ca
     saṃsāreṣv anubhūtāni kasya te kasya vā vayam
 39 naivāsya kaś cid bhavitā nāyaṃ bhavati kasya cit
     pathi saṃgatam evedaṃ dārabandhusuhṛd gaṇaiḥ
 40 kvāsaṃ kvāsmi gamiṣyāmi ko nv ahaṃ kim ihāsthitaḥ
     kasmāt kam anuśoceyam ity evaṃ sthāpayen manaḥ
     anitye priya saṃvāse saṃsāre cakravad gatau
 41 na dṛṣṭapūrvaṃ pratyakṣaṃ paralokaṃ vidur budhāḥ
     āgamāṃs tv anatikramya śraddhātavyaṃ bubhūṣatā
 42 kurvīta pitṛdaivatyaṃ dharmāṇi ca samācaret
     yajec ca vidvān vidhivat trivargaṃ cāpy anuvrajet
 43 saṃnimajjaj jagad idaṃ gambhīre kālasāgare
     jarāmṛtyumahāgrāhe na kaś cid avabudhyate
 44 āyur vedam adhīyānāḥ kevalaṃ sa parigraham
     dṛśyante bahavo vaidyā vyādhibhiḥ samabhiplutāḥ
 45 te pibantaḥ kaṣāyāṃś ca sarpīṃṣi vividhāni ca
     na mṛtyum ativartante velām iva mahodadhiḥ
 46 rasāyana vidaś caiva suprayukta rasāyanāḥ
     dṛśyante jarayā bhagnā nagā nāgair ivottamaiḥ
 47 tathaiva tapasopetāḥ svādhyāyābhyasane ratāḥ
     dātāro yajñaśīlāś ca na taranti jarāntakau
 48 na hy ahāni nivartante na māsā na punaḥ samāḥ
     jātānāṃ sarvabhūtānāṃ na pakṣā na punaḥ kṣapāḥ
 49 so 'yaṃ vipulam adhvānaṃ kālena dhruvam adhruvaḥ
     naro 'vaśaḥ samabhyeti sarvabhūtaniṣevitam
 50 deho vā jīvato 'bhyeti jīvo vābhyeti dehataḥ
     pathi saṃgatam evedaṃ dārair anyaiś ca bandhubhiḥ
 51 nāyam atyantasaṃvāso labhyate jātu kena cit
     api svena śarīreṇa kim utānyena kena cit
 52 kva nu te 'dya pitā rājan kva nu te 'dya pitāmahaḥ
     na tvaṃ paśyasi tān adya na tvāṃ paśyanti te 'pi ca
 53 na hy eva puruṣo draṣṭā svargasya narakasya vā
     āgamas tu satāṃ cakṣur nṛpate tam ihācara
 54 caritabrahma caryo hi prajāyeta yajeta ca
     pitṛdeva maharṣīṇām ānṛṇyāyānasūyakaḥ
 55 sa yajñaśīlaḥ prajane niviṣṭaḥ; prāg brahma cārī pravibhakta pakṣaḥ
     ārādhayan svargam imaṃ ca lokaṃ; paraṃ ca muktvā hṛdayavyalīkam
 56 samyag ghi dharmaṃ carato nṛpasya; dravyāṇi cāpy āharato yathāvat
     pravṛtta cakrasya yaśo 'bhivardhate; sarveṣu lokeṣu carācareṣu
 57 [vyāsa]
     ity evam ājñāya videharājo; vākyaṃ samagraṃ paripūrṇahetuḥ
     aśmānam āmantrya viśuddhabuddhir; yayau gṛhaṃ svaṃ prati śāntaśokaḥ
 58 tathā tvam apy acyuta muñca śokam; uttiṣṭha śakropama harṣam ehi
     kṣātreṇa dharmeṇa mahī jitā te; tāṃ bhuṅkṣva kuntīsuta mā viṣādīḥ

Book 12 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 12
Chapter 29

  1 [वैषम्पायन]
      अव्याहरति कौन्तेये धर्मपुत्रे युधिष्ठिरे
      गुडाकेशॊ हृषीकेशम अभ्यभाषत पाण्डवः
  2 जञातिशॊकाभिसंतप्तॊ धर्मराजः परंतपः
      एष शॊकार्णवे मग्नस तम आश्वासय माधव
  3 सर्वे सम ते संशयिताः पुनर एव जनार्दन
      अस्य शॊकं महाबाहॊ परणाशयितुम अर्हसि
  4 एवम उक्तस तु गॊविन्दॊ विजयेन महात्मना
      पर्यवर्तत राजानं पुण्डरीकेक्षणॊ ऽचयुतः
  5 अनतिक्रमणीयॊ हि धर्मराजस्य केशवः
      बाल्यात परभृति गॊविन्दः परीत्या चाभ्यधिकॊ ऽरजुनात
  6 संप्रगृह्य महाबाहुर भुजं चन्दनभूषितम
      शैलस्तम्भॊपमं शौरिर उवाचाभिविनॊदयन
  7 शुशुभे वदनं तस्य सुदंष्ट्रं चारुलॊचनम
      वयाकॊशम इव विस्पष्टं पद्मं सूर्यविबॊधितम
  8 मा कृथाः पुरुषव्याघ्र शॊकं तवं गात्रशॊषणम
      न हि ते सुलभा भूयॊ ये हतास्मिन रणाजिरे
  9 सवप्नलब्धा यथा लाभा वि तथाः परतिबॊधने
      एवं ते कषत्रिया राजन ये वयतीता महारणे
  10 सर्वे हय अभिमुखाः शूरा विगता रणशॊभिनः
     नैषां कश चित पृष्ठतॊ वा पलायन वापि पातितः
 11 सर्वे तयक्त्वात्मनः पराणान युद्ध्वा वीरा महाहवे
     शस्त्रपूता दिवं पराप्ता न ताञ शॊचितुम अर्हसि
 12 अत्रैवॊदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम
     सृञ्जयं पुत्रशॊकार्तं यथायं पराह नारदः
 13 सुखदुःखैर अहं तवं च परजाः सर्वाश च सृञ्जय
     अविमुक्तं चरिष्यामस तत्र का परिदेवना
 14 महाभाग्यं परं राज्ञां कीर्त्यमानं मया शृणु
     गच्छावधानं नृपते ततॊ दुःखं परहास्यसि
 15 मृतान महानुभावांस तवं शरुत्वैव तु महीपतीन
     शरुत्वापनय संतापं शृणु विस्तरशश च मे
 16 आविक्षितं मरुत्तं मे मृतं सृञ्जय शुश्रुहि
     यस्य सेन्द्राः स वरुणा बृहस्पतिपुरॊगमाः
     देवा विश्वसृजॊ राज्ञॊ यज्ञम ईयुर महात्मनः
 17 यः सपर्धाम अनयच छक्रं देवराजं शतक्रतुम
     शक्र परियैषी यं विद्वान परत्याचष्ट बृहस्पतिः
     संवर्तॊ याजयाम आस यं पीडार्थं बृहस्पतेः
 18 यस्मिन परशासति सतां नृपतौ नृपसत्तम
     अकृष्टपच्या पृथिवी विबभौ चैत्यमालिनी
 19 आविक्षितस्य वै सत्रे विश्वे देवाः सभा सदः
     मरुतः परिवेष्टारः साध्याश चासन महात्मनः
 20 मरुद्गणा मरुत्तस्य यत सॊमम अपिबन्त ते
     देवान मनुष्यान गन्धर्वान अत्यरिच्यन्त दक्षिणाः
 21 स चेन ममार सृञ्जय चतुर्भद्रतरस तवया
     पुत्रात पुण्यतरश चैव मा पुत्रम अनुतप्यथाः
 22 सुहॊत्रं चेद वैतिथिनं मृतं सृञ्जय शुश्रुम
     यस्मै हिरण्यं ववृषे मगह्वान परिवत्सरम
 23 सत्यनामा वसुमती यं पराप्यासीज जनाधिप
     हिरण्यम अवहन नद्यस तस्मिञ जनपदेश्वरे
 24 कूर्मान कर्कटकान नक्रान मकराञ शिंशुकान अपि
     नदीष्व अपातयद राजन मघवा लॊकपूजितः
 25 हैरण्यान पतितान दृष्ट्वा मत्स्यान मकरकच्छपान
     सहस्रशॊ ऽथ शतशस ततॊ ऽसमयत वैतिथिः
 26 तद धिरण्यम अपर्यन्तम आवृत्तं कुरुजाङ्गले
     ईजानॊ वितते यज्ञे बराह्मणेभ्यः समाहितः
 27 स चेन ममार सृञ्जय चतुर्भद्रतरस तवया
     पुत्रात पुण्यतरश चैव मा पुत्रम अनुतप्यथाः
     अदक्षिणम अयज्वानं शवैत्य संशाम्य मा शुचः
 28 अङ्गं बृहद्रथं चैव मृतं शुश्रुम सृञ्जय
     यः सहस्रं सहस्राणां शवेतान अश्वान अवासृजत
 29 सहस्रं च सहस्राणां कन्या हेमविभूषिताः
     ईजानॊ वितते यज्ञे दक्षिणाम अत्यकालयत
 30 शतं शतसहस्राणां वृषाणां हेममालिनाम
     गवां सहस्रानुचरं दक्षिणाम अत्यकालयत
 31 अङ्गस्य यजमानस्य तदा विष्णुपदे गिरौ
     अमाद्यद इन्द्रः सॊमेन दक्षिणाभिर दविजातयः
 32 यस्य यज्ञेषु राजेन्द्र शतसंख्येषु वै पुनः
     देवान मनुष्यान गन्धर्वान अत्यरिच्यन्त दक्षिणाः
 33 न जातॊ जनिता चान्यः पुमान यस तत परदास्यति
     यद अङ्गः परददौ वित्तं सॊमसंस्थासु सप्तसु
 34 स चेन ममार सृञ्जय चतुर्भद्रतरस तवया
     पुत्रात पुण्यतरश चैव मा पुत्रम अनुतप्यथाः
 35 शिबिम औशीनरं चैव मृतं शुश्रुम सृञ्जय
     य इमां पृथिवीं कृत्स्नां चर्मवत समवेष्टयत
 36 महता रथघॊषेण पृथिवीम अनुनादयन
     एकछत्रां महीं चक्रे जैत्रेणैक रथेन यः
 37 यावद अद्य गवाश्वं सयाद आरण्यैः पशुभिः सह
     तावतीः परददौ गाः स शिबिर औशीनरॊ ऽधवरे
 38 नॊद्यन्तारं धुरं तस्य कं चिन मेने परजापतिः
     न भूतं न भविष्यन्तं सर्वराजसु भारत
     अन्यत्रौशीनराच छैब्याद राजर्षेर इन्द्र विक्रमात
 39 स चेन ममार सृञ्जय चतुर्भद्रतरस तवया
     पुत्रात पुण्यतरश चैव मा पुत्रम अनुतप्यथाः
     अदक्षिणम अयज्वानं तं वै संशाम्य मा शुचः
 40 भरतं चैव दौःषन्तिं मृतं सृञ्जय शुश्रुम
     शाकुन्तलिं महेष्वासं भूरि दरविण तेजसम
 41 यॊ बद्ध्वा तरिंशतॊ हय अश्वान देवैभ्यॊ यमुनाम अनु
     सरस्वतीं विंशतिं च गङ्गाम अनु चतुर्दश
 42 अश्वमेध सहस्रेण राजसूय शतेन च
     इष्टवान स महातेजा दौःषन्तिर भरतः पुरा
 43 भरतस्य महत कर्म सर्वराजसु पार्थिवाः
     खं मर्त्या इव बाहुभ्यां नानुगन्तुम अशक्नुवन
 44 परं सहस्राद यॊ बद्ध्वा हयान वेदीं विचित्य च
     सहस्रं यत्र पद्मानां कण्वाय भरतॊ ददौ
 45 स चेन ममार सृञ्जय चतुर्भद्रतरस तवया
     पुत्रात पुण्यतरश चैव मा पुत्रम अनुतप्यथाः
 46 रामं दाशरथिं चैव मृतं शुश्रुम सृञ्जय
     यॊ ऽनवकम्पत वै नित्यं परजाः पुत्रान इवौरसान
 47 विधवा यस्य विषये नानाथाः काश चनाभवन
     सर्वस्यासीत पितृसमॊ रामॊ राज्यं यदान्वशात
 48 कालवर्षाश च पर्जन्याः सस्यानि रसवन्ति च
     नित्यं सुभिक्षम एवासीद रामे राज्यं परशासति
 49 पराणिनॊ नाप्सु मज्जन्ति नानर्थे पावकॊ ऽदहत
     न वयालजं भयं चासीद रामे राज्यं परशासति
 50 आसन वर्षसहस्राणि तथा पुत्रसहस्रिकाः
     अरॊगाः सर्वसिद्धार्थाः परजा रामे परशासति
 51 नान्यॊन्येन विवादॊ ऽभूत सत्रीणाम अपि कुतॊ नृणाम
     धर्मनित्याः परजाश चासन रामे राज्यं परशासति
 52 नित्यपुष्पफलाश चैव पादपा निरुपद्रवाः
     सर्वा दरॊण दुघा गावॊ रामे राज्यं परशासति
 53 स चतुर्दश वर्षाणि वने परॊष्य महातपाः
     दशाश्वमेधाञ जारूथ्यान आजहार निरर्गलान
 54 शयामॊ युवा लॊहिताक्षॊ मत्तवारणविक्रमः
     दशवर्षसहस्राणि रामॊ राज्यम अकारयत
 55 स चेन ममार सृञ्जय चतुर्भद्रतरस तवया
     पुत्रात पुण्यतरश चैव मा पुत्रम अनुतप्यथाः
 56 भगीरथं च राजानं मृतं शुश्रुम सृञ्जय
     यस्येद्न्रॊ वितते यज्ञे सॊमं पीत्वा मदॊत्कटः
 57 असुराणां सहस्राणि बहूनि सुरसत्तमः
     अजयद बाहुवीर्येण भगवान पाकशासनः
 58 यः सहस्रं सहस्राणां कन्या हेमविभूषिताः
     ईजानॊ वितते यज्ञे दक्षिणाम अत्यकालयत
 59 सर्वा रथगताः कन्या रथाः सर्वे चतुर्युजः
     रथे रथे शतं नागाः पद्मिनॊ हेममालिनः
 60 सहस्रम अश्वा एकैकं हस्तिनं पृष्ठतॊ ऽनवयुः
     गवां सहस्रम अश्वे ऽशवे सहस्रं गव्य अजाविकम
 61 उपह्वरे निवसतॊ यस्याङ्के निषसाद ह
     गङ्गा भागीरथी तस्माद उर्वशी हय अभवत पुरा
 62 भूरिदक्षिणम इक्ष्वाकुं यजमानं भगीरथम
     तरिलॊकपथ गा गङ्गा दुहितृत्वम उपेयिषी
 63 स चेन ममार सृञ्जय चतुर्भद्रतरस तवया
     पुत्रात पुण्यतरश चैव मा पुत्रम अनुतप्यथाः
 64 दिलीपं चैवैलविलं मृतं शुश्रुम सृञ्जय
     यस्य कर्माणि भूरीणि कथयन्ति दविजातयः
 65 इमां वै वसु संपन्नां वसुधां वसुधाधिपः
     ददौ तस्मिन महायज्ञे बराह्मणैभ्यः समाहितः
 66 तस्येह यजमानस्य यज्ञे यज्ञे पुरॊहितः
     सहस्रं वारणान हैमान दक्षिणाम अत्यकालयत
 67 यस्य यज्ञे महान आसीद यूपः शरीमान हिरण्मयः
     तं देवाः कर्म कुर्वाणाः शक्र जयेष्ठा उपाश्रयन
 68 चषालॊ यस्य सौवर्णस तस्मिन यूपे हिरण्मये
     ननृतुर देवगन्धर्वाः षट सहस्राणि सप्तधा
 69 अवादयत तत्र वीणां मध्ये विश्वावसुः सवयम
     सर्वभूतान्य अमन्यन्त मम वादयतीत्य अयम
 70 एतद राज्ञॊ दिलीपस्य राजानॊ नानुचक्रिरे
     यत सत्रियॊ हेमसंपन्नाः पथि मत्ताः सम शेरते
 71 राजानम उग्रधन्वानं दिलीपं सत्यवादिनम
     ये ऽपश्यन सुमहात्मानं ते ऽपि सवर्गजितॊ नराः
 72 तरयः शब्दा न जीर्यन्ते दिलीपस्य निवेशने
     सवाध्यायघॊषॊ जयाघॊषॊ दीयताम इति चैव हि
 73 स चेन ममार सृञ्जय चतुर्भद्रतरस तवया
     पुत्रात पुण्यतरश चैव मा पुत्रम अनुतप्यथाः
 74 मांधातारं यौवनाश्वं मृतं शुश्रुम सृञ्जय
     यं देवा मरुतॊ गर्भं पितुः पार्श्वाद अपाहरन
 75 संवृद्धॊ युवनाश्वस्य जठरे यॊ महात्मनः
     पृषद आज्यॊद्भवः शरीमांस तरिलॊकविजयी नृपः
 76 यं दृष्ट्वा पितुर उत्सङ्गे शयानं देवरूपिणम
     अन्यॊन्यम अब्रुवन देवाः कम अयं धास्यतीति वै
 77 माम एव धास्यतीत्य एवम इन्द्रॊ अभ्यवपद्यत
     मांधातेति ततस तस्य नाम चक्रे शतक्रतुः
 78 ततस तु पयसॊ धारां पुष्टि हेतॊर महात्मनः
     तस्यास्ये यौवनाश्वस्य पाणिर इन्द्रस्य चास्रवत
 79 तं पिबन पाणिम इन्द्रस्य समाम अह्ना वयवर्धत
     स आसीद दवादश समॊ दवादशाहेन पार्थिव
 80 तम इयं पृथिवी सर्वा एकाह्ना समपद्यत
     धर्मात्मानं महात्मानं शूरम इन्द्रसमं युधि
 81 य आङ्गारं हि नृपतिं मरुत्तम असितं गयम
     अङ्गं बृहद्रथं चैव मांधाता समरे ऽजयत
 82 यौवनाश्वॊ यदाङ्गारं समरे समयॊधयत
     विस्फारैर धनुषॊ देवा दयौर अभेदीति मेनिरे
 83 यतः सूर्य उदेति सम यत्र च परतितिष्ठति
     सर्वं तद यौवनाश्वस्य मांधातुः कषेत्रम उच्यते
 84 अश्वमेध शतेनेष्ट्वा राजसूय शतेन च
     अददाद रॊहितान मत्स्यान बराह्मणैभ्यॊ महीपतिः
 85 हैरण्यान यॊजनॊत्सेधान आयतान दशयॊजनम
     अतिरिक्तान दविजातिभ्यॊ वयभजन्न इतरे जनाः
 86 स चेन ममार सृञ्जय चतुर्भद्रतरस तवया
     पुत्रात पुण्यतरश चैव मा पुत्रम अनुतप्यथाः
 87 ययातिं नाहुषं चैव मृतं शुश्रुम सृञ्जय
     य इमां पृथिवीं सर्वां विजित्य सह सागराम
 88 शम्या पातेनाभ्यतीयाद वेदीभिश चित्रयन नृप
     ईजानः करतुभिः पुण्यैः पर्यगच्छद वसुंधराम
 89 इष्ट्वा करतुसहस्रेण वाजिमेधशतेन च
     तर्पयाम आस देवेन्द्रं तरिभिः काञ्चनपर्वतैः
 90 वयूढे देवासुरे युद्धे हत्वा दैतेय दानवान
     वयभजत पृथिवीं कृत्स्नां ययातिर नहुषात्मजः
 91 अन्तेषु पुत्रान निक्षिप्य यदुद्रुह्यु पुरॊगमान
     पूरुं राज्ये ऽभिषिच्य सवे सदारः परस्थितॊ वनम
 92 स चेन ममार सृञ्जय चतुर्भद्रतरस तवया
     पुत्रात पुण्यतरश चैव मा पुत्रम अनुतप्यथाः
 93 अम्बरीषं च नाभागं मृतं शुश्रुम सृञ्जय
     यं परजा वव्रिरे पुण्यं गॊप्तारं नृपसत्तम
 94 यः सहस्रं सहस्राणां राज्ञाम अयुत याजिनाम
     ईजानॊ वितते यज्ञे बराह्मणैभ्यः समाहितः
 95 नैतत पूर्वे जनाश चक्रुर न करिष्यन्ति चापरे
     इत्य अम्बरीषं नाभागम अन्वमॊदन्त दक्षिणाः
 96 शतं राजसहस्राणि शतं राजशतानि च
     सर्वे ऽशवमेधैर ईजानास ते ऽभययुर दक्षिणायनम
 97 स चेन ममार सृञ्जय चतुर्भद्र तरस तवया
     पुत्रात पुण्यतरश चैव मा पुत्रम अनुतप्यथाः
 98 शशबिन्दुं चैत्ररथं मृतं शुश्रुम सृञ्जय
     यस्य भार्या सहस्राणां शतम आसीन महात्मनः
 99 सहस्रं तु सहस्राणां यस्यासञ शाश बिन्दवः
     हिरण्यकवचाः सर्वे सर्वे चॊत्तमधन्विनः
 100 शतं कन्या राजपुत्रम एकैकं पृष्ठतॊ ऽनवयुः
    कन्यां कन्यां शतं नागा नागं नागं शतं रथाः
101 रथं रथं शतं चाश्वा देशजा हेममालिनः
    अश्वम अश्वं शतं गावॊ गां गां तद्वद अजाविकम
102 एतद धनम अपर्यन्तम अश्वमेधे महामखे
    शशबिन्दुर महाराज बराह्मणैभ्यः समादिशत
103 स चेन ममार सृञ्जय चतुर्भद्रतरस तवया
    पुत्रात पुण्यतरश चैव मा पुत्रम अनुतप्यथाः
104 गयम आमूर्तरयसं मृतं शुश्रुम सृञ्जय
    यः स वर्षशतं राजा हुतशिष्टाशनॊ ऽभवत
105 यस्मै वह्निर वरान परादात ततॊ वव्रे वरान गयः
    ददतॊ मे ऽकषया चास्तु धर्मे शरद्धा च वर्धताम
106 मनॊ मे रमतां सत्ये तवत्प्रसादाद धुताशन
    लेभे च कामांस तान सर्वान पावकाद इति नः शरुतम
107 दर्शेन पौर्णमासेन चातुर्मास्यैः पुनः पुनः
    अयजत स महातेजाः सहस्रं परिवत्सरान
108 शतं गवां सहस्राणि शतम अश्वशतानि च
    उत्थायॊत्थाय वै परादात सहस्रं परिवत्सरान
109 तर्पयाम आस सॊमेन देवान वित्तैर दविजान अपि
    पितॄन सवधाभिः कामैश च सत्रियः सवाः पुरुषर्षभ
110 सौवर्णां पृथिवीं कृत्वा दशव्यामां दविर आयताम
    दक्षिमाम अददद राजा वाजिमेधमहामखे
111 यावत्यः सिकता राजन गङ्गायाः पुरुषर्षभ
    तावतीर एव गाः परादाद आमूर्तरयसॊ गयः
112 स चेन ममार सृञ्जय चतुर्भद्रतरस तवया
    पुत्रात पुण्यतरश चैव मा पुत्रम अनुतप्यथाः
113 रन्ति देवं च साङ्कृत्यं मृतं शुश्रुम सृञ्जय
    सम्यग आराध्य यः शक्रं वरं लेभे महायशाः
114 अन्नं च नॊ बहु भवेद अतिथींश च लभेमहि
    शरद्धा च नॊ मा वयगमन मा च याचिष्म कं चन
115 उपातिष्ठन्त पशवः सवयं तं संशितव्रतम
    गराम्यारण्या महात्मानं रन्ति देवं यशस्विनम
116 महानदी चर्म राशेर उत्क्लेदात सुस्रुवे यतः
    ततश चर्मण्वतीत्य एवं विख्याता सा महानदी
117 बराह्मणैभ्यॊ ददौ निष्कान सदसि परतते नृपः
    तुभ्यं तुभ्यं निष्कम इति यत्राक्रॊशन्ति वै दविजाः
    सहस्रं तुभ्यम इत्य उक्त्वा बराह्मणान सम परपद्यते
118 अन्वाहार्यॊपकरणं दरव्यॊपकरणं च यत
    घटाः सथाल्यः कटाहाश च पात्र्यश च पिठरा अपि
    न तत किं चिद असौवर्णं रन्ति देवस्य धीमतः
119 साङ्कृते रन्ति देवस्य यां रात्रिम अवसद गृहे
    आलभ्यन्त शतं गावः सहस्राणि च विंशतिः
120 तत्र सम सूदाः करॊशन्ति सुमृष्टमणिकुण्डलाः
    सूपभूयिष्ठम अश्नीध्वं नाद्य मांसं यथा पुरा
121 स चेन ममार सृञ्जय चतुर्भद्रतरस तवया
    पुत्रात पुण्यतरश चैव मा पुत्रम अनुतप्यथाः
122 सगरं च महात्मानं मृतं शुश्रुम सृञ्जय
    ऐक्ष्वाकं पुरुषव्याघ्रम अति मानुषविक्रमम
123 षष्टिः पुत्रसहस्राणि यं यान्तं पृष्ठतॊ ऽनवयुः
    नक्षत्रराजं वर्षान्ते वयभ्रे जयॊतिर गणा इव
124 एकछत्रा मही यस्य परणता हय अभवत पुरा
    यॊ ऽशवमेध सहस्रेण तर्पयाम आस देवताः
125 यः परादात काञ्चनस्तम्भं परासादं सर्वकाञ्चनम
    पूर्णं पद्मदलाक्षीणां सत्रीणां शयनसंकुलम
126 दविजातिभ्यॊ ऽनुरूपैभ्यः कामान उच्चावचांस तथा
    यस्यादेशेन तद वित्तं वयभजन्त दविजातयः
127 खानयाम आस यः कॊपात पृथिवीं सागराङ्किताम
    यस्य नाम्ना समुद्रश च सागरत्वम उपागतः
128 स चेन ममार सृञ्जय चतुर्भद्रतरस तवया
    पुत्रात पुण्यतरश चैव मा पुत्रम अनुतप्यथाः
129 राजानं च पृथुं वैन्यं मृतं शुश्रुम सृञ्जय
    यम अभ्यषिञ्चन संभूय महारण्ये महर्षयः
130 परथयिष्यति वै लॊकान पृथुर इत्य एव शब्दितः
    कषताच च नस तरायतीति स तस्मात कषत्रियः समृतः
131 पृथुं वैन्यं परजा दृष्ट्वा रक्ताः समेति यद अब्रुवन
    ततॊ राजेति नामास्य अनुरागाद अजायत
132 अकृष्टपच्या पृथिवी पुटके पुटके मधु
    सर्वा दरॊण दुघा गावॊ वैन्यस्यासन परशासतः
133 अरॊगाः सर्वसिद्धार्था मनुष्या अकुतॊभयाः
    यथाभिकामम अवसन कषेत्रेषु च गृहेषु च
134 आपः संस्तम्भिरे यस्य समुद्रस्य यियासतः
    सरितश चानुदीर्यन्त धवजसङ्गश च नाभवत
135 हैरण्यांस तरिनलॊत्सेधान पर्वतान एकविंशतिम
    बराह्मणैभ्यॊ ददौ राजा यॊ ऽशवमेधे महामखे
136 स चेन ममार सृञ्जय चतुर्भद्रतरस तवया
    पुत्रात पुण्यतरश चैव मा पुत्रम अनुतप्यथाः
137 किं वै तूष्णीं धयायसि सृञ्जय तवं; न मे राजन वाचम इमां शृणॊषि
    न चेन मॊघं विप्रलप्तं मयेदं; पथ्यं मुमूर्षॊर इव सम्यग उक्तम
138 [सृन्जय]
    शृणॊमि ते नारद वाचम एतां; विचित्रार्थां सरजम इव पुण्यगन्धाम
    राजर्षीणां पुण्यकृतां महात्मनां; कीर्त्या युक्तां शॊकनिर्णाशनार्थम
139 न ते मॊघं विप्रलप्तं महर्षे; दृष्ट्वैव तवां नारदाहं वि शॊकः
    शुश्रूषे ते वचनं बरह्मवादिन; न ते तृप्याम्य अमृतस्येव पानात
140 अमॊघदर्शिन मम चेत परसादं; सुताघ दग्धस्य विभॊ परकुर्याः
    मृतस्य संजीवनम अद्य मे सयात; तव परसादात सुत संगमश च
141 [नारद]
    यस ते पुत्रॊ दयितॊ ऽयं वियातः; सवर्णष्ठीवी यम अदात पर्वतस ते
    पुनस ते तं पुत्रम अहं ददामि; हिरण्यनाभं वर्षसहस्रिणं च
   1 [vaiṣampāyana]
      avyāharati kaunteye dharmaputre yudhiṣṭhire
      guḍākeśo hṛṣīkeśam abhyabhāṣata pāṇḍavaḥ
  2 jñātiśokābhisaṃtapto dharmarājaḥ paraṃtapaḥ
      eṣa śokārṇave magnas tam āśvāsaya mādhava
  3 sarve sma te saṃśayitāḥ punar eva janārdana
      asya śokaṃ mahābāho praṇāśayitum arhasi
  4 evam uktas tu govindo vijayena mahātmanā
      paryavartata rājānaṃ puṇḍarīkekṣaṇo 'cyutaḥ
  5 anatikramaṇīyo hi dharmarājasya keśavaḥ
      bālyāt prabhṛti govindaḥ prītyā cābhyadhiko 'rjunāt
  6 saṃpragṛhya mahābāhur bhujaṃ candanabhūṣitam
      śailastambhopamaṃ śaurir uvācābhivinodayan
  7 śuśubhe vadanaṃ tasya sudaṃṣṭraṃ cārulocanam
      vyākośam iva vispaṣṭaṃ padmaṃ sūryavibodhitam
  8 mā kṛthāḥ puruṣavyāghra śokaṃ tvaṃ gātraśoṣaṇam
      na hi te sulabhā bhūyo ye hatāsmin raṇājire
  9 svapnalabdhā yathā lābhā vi tathāḥ pratibodhane
      evaṃ te kṣatriyā rājan ye vyatītā mahāraṇe
  10 sarve hy abhimukhāḥ śūrā vigatā raṇaśobhinaḥ
     naiṣāṃ kaś cit pṛṣṭhato vā palāyan vāpi pātitaḥ
 11 sarve tyaktvātmanaḥ prāṇān yuddhvā vīrā mahāhave
     śastrapūtā divaṃ prāptā na tāñ śocitum arhasi
 12 atraivodāharantīmam itihāsaṃ purātanam
     sṛñjayaṃ putraśokārtaṃ yathāyaṃ prāha nāradaḥ
 13 sukhaduḥkhair ahaṃ tvaṃ ca prajāḥ sarvāś ca sṛñjaya
     avimuktaṃ cariṣyāmas tatra kā paridevanā
 14 mahābhāgyaṃ paraṃ rājñāṃ kīrtyamānaṃ mayā śṛṇu
     gacchāvadhānaṃ nṛpate tato duḥkhaṃ prahāsyasi
 15 mṛtān mahānubhāvāṃs tvaṃ śrutvaiva tu mahīpatīn
     śrutvāpanaya saṃtāpaṃ śṛṇu vistaraśaś ca me
 16 āvikṣitaṃ maruttaṃ me mṛtaṃ sṛñjaya śuśruhi
     yasya sendrāḥ sa varuṇā bṛhaspatipurogamāḥ
     devā viśvasṛjo rājño yajñam īyur mahātmanaḥ
 17 yaḥ spardhām anayac chakraṃ devarājaṃ śatakratum
     śakra priyaiṣī yaṃ vidvān pratyācaṣṭa bṛhaspatiḥ
     saṃvarto yājayām āsa yaṃ pīḍārthaṃ bṛhaspateḥ
 18 yasmin praśāsati satāṃ nṛpatau nṛpasattama
     akṛṣṭapacyā pṛthivī vibabhau caityamālinī
 19 āvikṣitasya vai satre viśve devāḥ sabhā sadaḥ
     marutaḥ pariveṣṭāraḥ sādhyāś cāsan mahātmanaḥ
 20 marudgaṇā maruttasya yat somam apibanta te
     devān manuṣyān gandharvān atyaricyanta dakṣiṇāḥ
 21 sa cen mamāra sṛñjaya caturbhadrataras tvayā
     putrāt puṇyataraś caiva mā putram anutapyathāḥ
 22 suhotraṃ ced vaitithinaṃ mṛtaṃ sṛñjaya śuśruma
     yasmai hiraṇyaṃ vavṛṣe magahvān parivatsaram
 23 satyanāmā vasumatī yaṃ prāpyāsīj janādhipa
     hiraṇyam avahan nadyas tasmiñ janapadeśvare
 24 kūrmān karkaṭakān nakrān makarāñ śiṃśukān api
     nadīṣv apātayad rājan maghavā lokapūjitaḥ
 25 hairaṇyān patitān dṛṣṭvā matsyān makarakacchapān
     sahasraśo 'tha śataśas tato 'smayata vaitithiḥ
 26 tad dhiraṇyam aparyantam āvṛttaṃ kurujāṅgale
     ījāno vitate yajñe brāhmaṇebhyaḥ samāhitaḥ
 27 sa cen mamāra sṛñjaya caturbhadrataras tvayā
     putrāt puṇyataraś caiva mā putram anutapyathāḥ
     adakṣiṇam ayajvānaṃ śvaitya saṃśāmya mā śucaḥ
 28 aṅgaṃ bṛhadrathaṃ caiva mṛtaṃ śuśruma sṛñjaya
     yaḥ sahasraṃ sahasrāṇāṃ śvetān aśvān avāsṛjat
 29 sahasraṃ ca sahasrāṇāṃ kanyā hemavibhūṣitāḥ
     ījāno vitate yajñe dakṣiṇām atyakālayat
 30 śataṃ śatasahasrāṇāṃ vṛṣāṇāṃ hemamālinām
     gavāṃ sahasrānucaraṃ dakṣiṇām atyakālayat
 31 aṅgasya yajamānasya tadā viṣṇupade girau
     amādyad indraḥ somena dakṣiṇābhir dvijātayaḥ
 32 yasya yajñeṣu rājendra śatasaṃkhyeṣu vai punaḥ
     devān manuṣyān gandharvān atyaricyanta dakṣiṇāḥ
 33 na jāto janitā cānyaḥ pumān yas tat pradāsyati
     yad aṅgaḥ pradadau vittaṃ somasaṃsthāsu saptasu
 34 sa cen mamāra sṛñjaya caturbhadrataras tvayā
     putrāt puṇyataraś caiva mā putram anutapyathāḥ
 35 śibim auśīnaraṃ caiva mṛtaṃ śuśruma sṛñjaya
     ya imāṃ pṛthivīṃ kṛtsnāṃ carmavat samaveṣṭayat
 36 mahatā rathaghoṣeṇa pṛthivīm anunādayan
     ekachatrāṃ mahīṃ cakre jaitreṇaika rathena yaḥ
 37 yāvad adya gavāśvaṃ syād āraṇyaiḥ paśubhiḥ saha
     tāvatīḥ pradadau gāḥ sa śibir auśīnaro 'dhvare
 38 nodyantāraṃ dhuraṃ tasya kaṃ cin mene prajāpatiḥ
     na bhūtaṃ na bhaviṣyantaṃ sarvarājasu bhārata
     anyatrauśīnarāc chaibyād rājarṣer indra vikramāt
 39 sa cen mamāra sṛñjaya caturbhadrataras tvayā
     putrāt puṇyataraś caiva mā putram anutapyathāḥ
     adakṣiṇam ayajvānaṃ taṃ vai saṃśāmya mā śucaḥ
 40 bharataṃ caiva dauḥṣantiṃ mṛtaṃ sṛñjaya śuśruma
     śākuntaliṃ maheṣvāsaṃ bhūri draviṇa tejasam
 41 yo baddhvā triṃśato hy aśvān devaibhyo yamunām anu
     sarasvatīṃ viṃśatiṃ ca gaṅgām anu caturdaśa
 42 aśvamedha sahasreṇa rājasūya śatena ca
     iṣṭavān sa mahātejā dauḥṣantir bharataḥ purā
 43 bharatasya mahat karma sarvarājasu pārthivāḥ
     khaṃ martyā iva bāhubhyāṃ nānugantum aśaknuvan
 44 paraṃ sahasrād yo baddhvā hayān vedīṃ vicitya ca
     sahasraṃ yatra padmānāṃ kaṇvāya bharato dadau
 45 sa cen mamāra sṛñjaya caturbhadrataras tvayā
     putrāt puṇyataraś caiva mā putram anutapyathāḥ
 46 rāmaṃ dāśarathiṃ caiva mṛtaṃ śuśruma sṛñjaya
     yo 'nvakampata vai nityaṃ prajāḥ putrān ivaurasān
 47 vidhavā yasya viṣaye nānāthāḥ kāś canābhavan
     sarvasyāsīt pitṛsamo rāmo rājyaṃ yadānvaśāt
 48 kālavarṣāś ca parjanyāḥ sasyāni rasavanti ca
     nityaṃ subhikṣam evāsīd rāme rājyaṃ praśāsati
 49 prāṇino nāpsu majjanti nānarthe pāvako 'dahat
     na vyālajaṃ bhayaṃ cāsīd rāme rājyaṃ praśāsati
 50 āsan varṣasahasrāṇi tathā putrasahasrikāḥ
     arogāḥ sarvasiddhārthāḥ prajā rāme praśāsati
 51 nānyonyena vivādo 'bhūt strīṇām api kuto nṛṇām
     dharmanityāḥ prajāś cāsan rāme rājyaṃ praśāsati
 52 nityapuṣpaphalāś caiva pādapā nirupadravāḥ
     sarvā droṇa dughā gāvo rāme rājyaṃ praśāsati
 53 sa caturdaśa varṣāṇi vane proṣya mahātapāḥ
     daśāśvamedhāñ jārūthyān ājahāra nirargalān
 54 śyāmo yuvā lohitākṣo mattavāraṇavikramaḥ
     daśavarṣasahasrāṇi rāmo rājyam akārayat
 55 sa cen mamāra sṛñjaya caturbhadrataras tvayā
     putrāt puṇyataraś caiva mā putram anutapyathāḥ
 56 bhagīrathaṃ ca rājānaṃ mṛtaṃ śuśruma sṛñjaya
     yasyednro vitate yajñe somaṃ pītvā madotkaṭaḥ
 57 asurāṇāṃ sahasrāṇi bahūni surasattamaḥ
     ajayad bāhuvīryeṇa bhagavān pākaśāsanaḥ
 58 yaḥ sahasraṃ sahasrāṇāṃ kanyā hemavibhūṣitāḥ
     ījāno vitate yajñe dakṣiṇām atyakālayat
 59 sarvā rathagatāḥ kanyā rathāḥ sarve caturyujaḥ
     rathe rathe śataṃ nāgāḥ padmino hemamālinaḥ
 60 sahasram aśvā ekaikaṃ hastinaṃ pṛṣṭhato 'nvayuḥ
     gavāṃ sahasram aśve 'śve sahasraṃ gavy ajāvikam
 61 upahvare nivasato yasyāṅke niṣasāda ha
     gaṅgā bhāgīrathī tasmād urvaśī hy abhavat purā
 62 bhūridakṣiṇam ikṣvākuṃ yajamānaṃ bhagīratham
     trilokapatha gā gaṅgā duhitṛtvam upeyiṣī
 63 sa cen mamāra sṛñjaya caturbhadrataras tvayā
     putrāt puṇyataraś caiva mā putram anutapyathāḥ
 64 dilīpaṃ caivailavilaṃ mṛtaṃ śuśruma sṛñjaya
     yasya karmāṇi bhūrīṇi kathayanti dvijātayaḥ
 65 imāṃ vai vasu saṃpannāṃ vasudhāṃ vasudhādhipaḥ
     dadau tasmin mahāyajñe brāhmaṇaibhyaḥ samāhitaḥ
 66 tasyeha yajamānasya yajñe yajñe purohitaḥ
     sahasraṃ vāraṇān haimān dakṣiṇām atyakālayat
 67 yasya yajñe mahān āsīd yūpaḥ śrīmān hiraṇmayaḥ
     taṃ devāḥ karma kurvāṇāḥ śakra jyeṣṭhā upāśrayan
 68 caṣālo yasya sauvarṇas tasmin yūpe hiraṇmaye
     nanṛtur devagandharvāḥ ṣaṭ sahasrāṇi saptadhā
 69 avādayat tatra vīṇāṃ madhye viśvāvasuḥ svayam
     sarvabhūtāny amanyanta mama vādayatīty ayam
 70 etad rājño dilīpasya rājāno nānucakrire
     yat striyo hemasaṃpannāḥ pathi mattāḥ sma śerate
 71 rājānam ugradhanvānaṃ dilīpaṃ satyavādinam
     ye 'paśyan sumahātmānaṃ te 'pi svargajito narāḥ
 72 trayaḥ śabdā na jīryante dilīpasya niveśane
     svādhyāyaghoṣo jyāghoṣo dīyatām iti caiva hi
 73 sa cen mamāra sṛñjaya caturbhadrataras tvayā
     putrāt puṇyataraś caiva mā putram anutapyathāḥ
 74 māṃdhātāraṃ yauvanāśvaṃ mṛtaṃ śuśruma sṛñjaya
     yaṃ devā maruto garbhaṃ pituḥ pārśvād apāharan
 75 saṃvṛddho yuvanāśvasya jaṭhare yo mahātmanaḥ
     pṛṣad ājyodbhavaḥ śrīmāṃs trilokavijayī nṛpaḥ
 76 yaṃ dṛṣṭvā pitur utsaṅge śayānaṃ devarūpiṇam
     anyonyam abruvan devāḥ kam ayaṃ dhāsyatīti vai
 77 mām eva dhāsyatīty evam indro abhyavapadyata
     māṃdhāteti tatas tasya nāma cakre śatakratuḥ
 78 tatas tu payaso dhārāṃ puṣṭi hetor mahātmanaḥ
     tasyāsye yauvanāśvasya pāṇir indrasya cāsravat
 79 taṃ piban pāṇim indrasya samām ahnā vyavardhata
     sa āsīd dvādaśa samo dvādaśāhena pārthiva
 80 tam iyaṃ pṛthivī sarvā ekāhnā samapadyata
     dharmātmānaṃ mahātmānaṃ śūram indrasamaṃ yudhi
 81 ya āṅgāraṃ hi nṛpatiṃ maruttam asitaṃ gayam
     aṅgaṃ bṛhadrathaṃ caiva māṃdhātā samare 'jayat
 82 yauvanāśvo yadāṅgāraṃ samare samayodhayat
     visphārair dhanuṣo devā dyaur abhedīti menire
 83 yataḥ sūrya udeti sma yatra ca pratitiṣṭhati
     sarvaṃ tad yauvanāśvasya māṃdhātuḥ kṣetram ucyate
 84 aśvamedha śateneṣṭvā rājasūya śatena ca
     adadād rohitān matsyān brāhmaṇaibhyo mahīpatiḥ
 85 hairaṇyān yojanotsedhān āyatān daśayojanam
     atiriktān dvijātibhyo vyabhajann itare janāḥ
 86 sa cen mamāra sṛñjaya caturbhadrataras tvayā
     putrāt puṇyataraś caiva mā putram anutapyathāḥ
 87 yayātiṃ nāhuṣaṃ caiva mṛtaṃ śuśruma sṛñjaya
     ya imāṃ pṛthivīṃ sarvāṃ vijitya saha sāgarām
 88 śamyā pātenābhyatīyād vedībhiś citrayan nṛpa
     ījānaḥ kratubhiḥ puṇyaiḥ paryagacchad vasuṃdharām
 89 iṣṭvā kratusahasreṇa vājimedhaśatena ca
     tarpayām āsa devendraṃ tribhiḥ kāñcanaparvataiḥ
 90 vyūḍhe devāsure yuddhe hatvā daiteya dānavān
     vyabhajat pṛthivīṃ kṛtsnāṃ yayātir nahuṣātmajaḥ
 91 anteṣu putrān nikṣipya yadudruhyu purogamān
     pūruṃ rājye 'bhiṣicya sve sadāraḥ prasthito vanam
 92 sa cen mamāra sṛñjaya caturbhadrataras tvayā
     putrāt puṇyataraś caiva mā putram anutapyathāḥ
 93 ambarīṣaṃ ca nābhāgaṃ mṛtaṃ śuśruma sṛñjaya
     yaṃ prajā vavrire puṇyaṃ goptāraṃ nṛpasattama
 94 yaḥ sahasraṃ sahasrāṇāṃ rājñām ayuta yājinām
     ījāno vitate yajñe brāhmaṇaibhyaḥ samāhitaḥ
 95 naitat pūrve janāś cakrur na kariṣyanti cāpare
     ity ambarīṣaṃ nābhāgam anvamodanta dakṣiṇāḥ
 96 śataṃ rājasahasrāṇi śataṃ rājaśatāni ca
     sarve 'śvamedhair ījānās te 'bhyayur dakṣiṇāyanam
 97 sa cen mamāra sṛñjaya caturbhadra taras tvayā
     putrāt puṇyataraś caiva mā putram anutapyathāḥ
 98 śaśabinduṃ caitrarathaṃ mṛtaṃ śuśruma sṛñjaya
     yasya bhāryā sahasrāṇāṃ śatam āsīn mahātmanaḥ
 99 sahasraṃ tu sahasrāṇāṃ yasyāsañ śāśa bindavaḥ
     hiraṇyakavacāḥ sarve sarve cottamadhanvinaḥ
 100 śataṃ kanyā rājaputram ekaikaṃ pṛṣṭhato 'nvayuḥ
    kanyāṃ kanyāṃ śataṃ nāgā nāgaṃ nāgaṃ śataṃ rathāḥ
101 rathaṃ rathaṃ śataṃ cāśvā deśajā hemamālinaḥ
    aśvam aśvaṃ śataṃ gāvo gāṃ gāṃ tadvad ajāvikam
102 etad dhanam aparyantam aśvamedhe mahāmakhe
    śaśabindur mahārāja brāhmaṇaibhyaḥ samādiśat
103 sa cen mamāra sṛñjaya caturbhadrataras tvayā
    putrāt puṇyataraś caiva mā putram anutapyathāḥ
104 gayam āmūrtarayasaṃ mṛtaṃ śuśruma sṛñjaya
    yaḥ sa varṣaśataṃ rājā hutaśiṣṭāśano 'bhavat
105 yasmai vahnir varān prādāt tato vavre varān gayaḥ
    dadato me 'kṣayā cāstu dharme śraddhā ca vardhatām
106 mano me ramatāṃ satye tvatprasādād dhutāśana
    lebhe ca kāmāṃs tān sarvān pāvakād iti naḥ śrutam
107 darśena paurṇamāsena cāturmāsyaiḥ punaḥ punaḥ
    ayajat sa mahātejāḥ sahasraṃ parivatsarān
108 śataṃ gavāṃ sahasrāṇi śatam aśvaśatāni ca
    utthāyotthāya vai prādāt sahasraṃ parivatsarān
109 tarpayām āsa somena devān vittair dvijān api
    pitṝn svadhābhiḥ kāmaiś ca striyaḥ svāḥ puruṣarṣabha
110 sauvarṇāṃ pṛthivīṃ kṛtvā daśavyāmāṃ dvir āyatām
    dakṣimām adadad rājā vājimedhamahāmakhe
111 yāvatyaḥ sikatā rājan gaṅgāyāḥ puruṣarṣabha
    tāvatīr eva gāḥ prādād āmūrtarayaso gayaḥ
112 sa cen mamāra sṛñjaya caturbhadrataras tvayā
    putrāt puṇyataraś caiva mā putram anutapyathāḥ
113 ranti devaṃ ca sāṅkṛtyaṃ mṛtaṃ śuśruma sṛñjaya
    samyag ārādhya yaḥ śakraṃ varaṃ lebhe mahāyaśāḥ
114 annaṃ ca no bahu bhaved atithīṃś ca labhemahi
    śraddhā ca no mā vyagaman mā ca yāciṣma kaṃ cana
115 upātiṣṭhanta paśavaḥ svayaṃ taṃ saṃśitavratam
    grāmyāraṇyā mahātmānaṃ ranti devaṃ yaśasvinam
116 mahānadī carma rāśer utkledāt susruve yataḥ
    tataś carmaṇvatīty evaṃ vikhyātā sā mahānadī
117 brāhmaṇaibhyo dadau niṣkān sadasi pratate nṛpaḥ
    tubhyaṃ tubhyaṃ niṣkam iti yatrākrośanti vai dvijāḥ
    sahasraṃ tubhyam ity uktvā brāhmaṇān sma prapadyate
118 anvāhāryopakaraṇaṃ dravyopakaraṇaṃ ca yat
    ghaṭāḥ sthālyaḥ kaṭāhāś ca pātryaś ca piṭharā api
    na tat kiṃ cid asauvarṇaṃ ranti devasya dhīmataḥ
119 sāṅkṛte ranti devasya yāṃ rātrim avasad gṛhe
    ālabhyanta śataṃ gāvaḥ sahasrāṇi ca viṃśatiḥ
120 tatra sma sūdāḥ krośanti sumṛṣṭamaṇikuṇḍalāḥ
    sūpabhūyiṣṭham aśnīdhvaṃ nādya māṃsaṃ yathā purā
121 sa cen mamāra sṛñjaya caturbhadrataras tvayā
    putrāt puṇyataraś caiva mā putram anutapyathāḥ
122 sagaraṃ ca mahātmānaṃ mṛtaṃ śuśruma sṛñjaya
    aikṣvākaṃ puruṣavyāghram ati mānuṣavikramam
123 ṣaṣṭiḥ putrasahasrāṇi yaṃ yāntaṃ pṛṣṭhato 'nvayuḥ
    nakṣatrarājaṃ varṣānte vyabhre jyotir gaṇā iva
124 ekachatrā mahī yasya praṇatā hy abhavat purā
    yo 'śvamedha sahasreṇa tarpayām āsa devatāḥ
125 yaḥ prādāt kāñcanastambhaṃ prāsādaṃ sarvakāñcanam
    pūrṇaṃ padmadalākṣīṇāṃ strīṇāṃ śayanasaṃkulam
126 dvijātibhyo 'nurūpaibhyaḥ kāmān uccāvacāṃs tathā
    yasyādeśena tad vittaṃ vyabhajanta dvijātayaḥ
127 khānayām āsa yaḥ kopāt pṛthivīṃ sāgarāṅkitām
    yasya nāmnā samudraś ca sāgaratvam upāgataḥ
128 sa cen mamāra sṛñjaya caturbhadrataras tvayā
    putrāt puṇyataraś caiva mā putram anutapyathāḥ
129 rājānaṃ ca pṛthuṃ vainyaṃ mṛtaṃ śuśruma sṛñjaya
    yam abhyaṣiñcan saṃbhūya mahāraṇye maharṣayaḥ
130 prathayiṣyati vai lokān pṛthur ity eva śabditaḥ
    kṣatāc ca nas trāyatīti sa tasmāt kṣatriyaḥ smṛtaḥ
131 pṛthuṃ vainyaṃ prajā dṛṣṭvā raktāḥ smeti yad abruvan
    tato rājeti nāmāsya anurāgād ajāyata
132 akṛṣṭapacyā pṛthivī puṭake puṭake madhu
    sarvā droṇa dughā gāvo vainyasyāsan praśāsataḥ
133 arogāḥ sarvasiddhārthā manuṣyā akutobhayāḥ
    yathābhikāmam avasan kṣetreṣu ca gṛheṣu ca
134 āpaḥ saṃstambhire yasya samudrasya yiyāsataḥ
    saritaś cānudīryanta dhvajasaṅgaś ca nābhavat
135 hairaṇyāṃs trinalotsedhān parvatān ekaviṃśatim
    brāhmaṇaibhyo dadau rājā yo 'śvamedhe mahāmakhe
136 sa cen mamāra sṛñjaya caturbhadrataras tvayā
    putrāt puṇyataraś caiva mā putram anutapyathāḥ
137 kiṃ vai tūṣṇīṃ dhyāyasi sṛñjaya tvaṃ; na me rājan vācam imāṃ śṛṇoṣi
    na cen moghaṃ vipralaptaṃ mayedaṃ; pathyaṃ mumūrṣor iva samyag uktam
138 [sṛnjaya]
    śṛṇomi te nārada vācam etāṃ; vicitrārthāṃ srajam iva puṇyagandhām
    rājarṣīṇāṃ puṇyakṛtāṃ mahātmanāṃ; kīrtyā yuktāṃ śokanirṇāśanārtham
139 na te moghaṃ vipralaptaṃ maharṣe; dṛṣṭvaiva tvāṃ nāradāhaṃ vi śokaḥ
    śuśrūṣe te vacanaṃ brahmavādin; na te tṛpyāmy amṛtasyeva pānāt
140 amoghadarśin mama cet prasādaṃ; sutāgha dagdhasya vibho prakuryāḥ
    mṛtasya saṃjīvanam adya me syāt; tava prasādāt suta saṃgamaś ca
141 [nārada]
    yas te putro dayito 'yaṃ viyātaḥ; svarṇaṣṭhīvī yam adāt parvatas te
    punas te taṃ putram ahaṃ dadāmi; hiraṇyanābhaṃ varṣasahasriṇaṃ ca

Book 12 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 12
Chapter 30

  1 [युधिस्ठिर]
      स कथं काञ्चनष्ठीवी सृञ्जयस्य सुतॊ ऽभवत
      पर्वतेन किमर्थं च दत्तः केन ममार च
  2 यदा वर्षसहस्रायुस तदा भवति मानवः
      कथम अप्राप्तकौमारः सृञ्जयस्य सुतॊ मृतः
  3 उताहॊ नाममात्रं वै सुवर्णष्ठीविनॊ ऽभवत
      तथ्यं वा काञ्चनष्ठीवीत्य एतद इच्छामि वेदितुम
  4 [वासुदेव]
      अत्र ते कथयिष्यामि यथावृत्तं जनेश्वर
      नारदः पर्वतश चैव पराग ऋषी लॊकपूजितौ
  5 मातुलॊ भागिनेयश च देवलॊकाद इहागतौ
      विहर्तु कामौ संप्रीत्या मानुष्येषु पुरा परभू
  6 हविः पवित्रभॊज्येन देव भॊज्येन चैव ह
      नारदॊ मातुलश चैव भागिनेयश च पर्वतः
  7 ताव उभौ तपसॊपेताव अवनी तलचारिणौ
      भुञ्जानौ मानुषान भॊगान यथावत पर्यधावताम
  8 परीतिमन्तौ मुदा युक्तौ समयं तत्र चक्रतुः
      यॊ भवेद धृदि संकल्पः शुभॊ वा यदि वाशुभः
      अन्यॊन्यस्य स आख्येयॊ मृषा शापॊ ऽनयथा भवेत
  9 तौ तथेति परतिज्ञाय महर्षी लॊकपूजितौ
      सृञ्जयं शवैत्यम अभ्येत्य राजानम इदम ऊचतुः
  10 आवां भवति वत्स्यावः कं चित कालं हिताय ते
     यथावत पृथिवीपालावयॊः परगुणी भव
     तथेति कृत्वा तौ राजा सत्कृत्यॊपचचार ह
 11 ततः कदा चित तौ राजा महात्मानौ तथागतौ
     अब्रवीत परमप्रीतः सुतेयं वरवर्णिनी
 12 एकैव मम कन्यैषा युवां परिचरिष्यति
     दर्शनीयानवद्याङ्गी शीलवृत्तसमन्विता
     सुकुमारी कुमारी च पद्मकिञ्जल्क संनिभा
 13 परमं सौम्य इत्य उक्तस ताभ्यां राजा शशास ताम
     कन्ये विप्राव उपचर देववत पितृवच च ह
 14 सा तु कन्या तथेत्य उक्त्वा पितरं धर्मचारिणी
     यथानिदेशं राज्ञस तौ सत्कृत्यॊपचचार ह
 15 तस्यास तथॊपचारेण रूपेणाप्रतिमेन च
     नारदं हृच्छयस तूर्णं सहसैवान्वपद्यत
 16 ववृधे च ततस तस्य हृदि कामॊ महात्मनः
     यथा शुक्लस्य पक्षस्य परवृत्ताव उडुराट शनैः
 17 न च तं भागिनेयाय पर्वताय महात्मने
     शशंस मन्मथं तीव्रं वरीडमानः स धर्मवित
 18 तपसा चेङ्गितेनाथ पर्वतॊ ऽथ बुबॊध तत
     कामार्तं नारदं करुद्धः शशापैनं ततॊ भृशम
 19 कृत्वा समयम अव्यग्रॊ भवान वै सहितॊ मया
     यॊ भवेद धृदि संकल्पः शुभॊ वा यदि वाशुभः
 20 अन्यॊन्यस्य स आख्येय इति तद वै मृषा कृतम
     भवता वचनं बरह्मंस तस्माद एतद वदाम्य अहम
 21 न हि कामं परवर्तन्तं भवान आचष्ट मे पुरा
     सुकुमार्यां कुमार्यां ते तस्माद एष शपाम्य अहम
 22 बरह्मवादी गुरुर यस्मात तपस्वी बरह्मणश च सन
     अकार्षीः समयभ्रंशम आवाभ्यां यः कृतॊ मिथः
 23 शप्स्ये तस्मात सुसंक्रुद्धॊ भवन्तं तं निबॊध मे
     सुकुमारी च ते भार्या भविष्यति न संशयः
 24 वानरं चैव कन्या तवां विवाहात परभृति परभॊ
     संद्रक्ष्यन्ति नराश चान्ये सवरूपेण विनाकृतम
 25 स तद वाक्यं तु विज्ञाय नारदः पर्वतात तदा
     अशपत तम अपि करॊधाद भागिनेयं स मातुलः
 26 तपसा बरह्मचर्येण सत्येन च दमेन च
     युक्तॊ ऽपि धर्मनित्यश च न सवर्गवासम आप्स्यसि
 27 तौ तु शप्त्वा भृशं करुद्धौ परस्परम अमर्षणौ
     परतिजग्मतुर अन्यॊन्यं करुद्धा इव गजॊत्तमौ
 28 पर्वतः पृथिवीं कृत्स्नां विचचार महामुनिः
     पूज्यमानॊ यथान्यायं तेजसा सवेन भारत
 29 अथ ताम अलभत कन्यां नारदः सृञ्जयात्म जाम
     धर्मेण धर्मप्रवरः सुकुमारीम अनिन्दिताम
 30 सा तु कन्या यथा शापं नारदं तं ददर्श ह
     पाणिग्रहण मन्त्राणां परयॊगाद एव वानरम
 31 सुकुमारी च देवर्षिं वानरप्रतिमाननम
     नैवावमन्यत तदा परीतिमत्य एव चाभवत
 32 उपतस्थे च भर्तारं न चान्यं मनसाप्य अगात
     देवं मुनिं वा यक्षं वा पतित्वे पतिवत्सला
 33 ततः कदा चिद भगवान पर्वतॊ ऽनुससार ह
     वनं विरहितं किं चित तत्रापश्यत स नारदम
 34 ततॊ ऽभिवाद्य परॊवाच नारदं पर्वतस तदा
     भवान परसादं कुरुतां सवर्गा देशाय मे परभॊ
 35 तम उवाच ततॊ दृष्ट्वा पर्वतं नारदस तदा
     कृताञ्जलिम उपासीनं दीनं दीनतरः सवयम
 36 तवयाहं परथमं शप्तॊ वानरॊ तवं भविष्यसि
     इत्य उक्तेन मया पश्चाच छप्तस तवम अपि मत्सरात
     अद्य परभृति वै वासं सवर्गे नावाप्स्यसीति ह
 37 तव नैतद धि सदृशं पुत्र सथाने हि मे भवान
     निवर्तयेतां तौ शापम अन्यॊ ऽनयेन तदा मुनी
 38 शरीसमृद्धं तदा दृष्ट्वा नारदं देवरूपिणम
     सुकुमारी परदुद्राव परपत्य अभिशङ्कया
 39 तां पर्वतस ततॊ दृष्ट्वा परद्रवन्तीम अनिन्दिताम
     अब्रवीत तव भर्तैष नात्र कार्या विचारणा
 40 ऋषिः परमधर्मात्मा नारदॊ भगवान परभुः
     तवैवाभेद्य हृदयॊ मा ते भूद अत्र संशयः
 41 सानुनीता बहुविधं पर्वतेन महात्मना
     शापदॊषं च तं भर्तुः शरुत्वा सवां परकृतिं गता
     पर्वतॊ ऽथ ययौ सवर्गं नारदॊ ऽथ ययौ गृहान
 42 परत्यक्षकर्मा सर्वस्य नारदॊ ऽयं महान ऋषिः
     एष वक्ष्यति वै पृष्टॊ यथावृत्तं नरॊत्तम
   1 [yudhisṭhira]
      sa kathaṃ kāñcanaṣṭhīvī sṛñjayasya suto 'bhavat
      parvatena kimarthaṃ ca dattaḥ kena mamāra ca
  2 yadā varṣasahasrāyus tadā bhavati mānavaḥ
      katham aprāptakaumāraḥ sṛñjayasya suto mṛtaḥ
  3 utāho nāmamātraṃ vai suvarṇaṣṭhīvino 'bhavat
      tathyaṃ vā kāñcanaṣṭhīvīty etad icchāmi veditum
  4 [vāsudeva]
      atra te kathayiṣyāmi yathāvṛttaṃ janeśvara
      nāradaḥ parvataś caiva prāg ṛṣī lokapūjitau
  5 mātulo bhāgineyaś ca devalokād ihāgatau
      vihartu kāmau saṃprītyā mānuṣyeṣu purā prabhū
  6 haviḥ pavitrabhojyena deva bhojyena caiva ha
      nārado mātulaś caiva bhāgineyaś ca parvataḥ
  7 tāv ubhau tapasopetāv avanī talacāriṇau
      bhuñjānau mānuṣān bhogān yathāvat paryadhāvatām
  8 prītimantau mudā yuktau samayaṃ tatra cakratuḥ
      yo bhaved dhṛdi saṃkalpaḥ śubho vā yadi vāśubhaḥ
      anyonyasya sa ākhyeyo mṛṣā śāpo 'nyathā bhavet
  9 tau tatheti pratijñāya maharṣī lokapūjitau
      sṛñjayaṃ śvaityam abhyetya rājānam idam ūcatuḥ
  10 āvāṃ bhavati vatsyāvaḥ kaṃ cit kālaṃ hitāya te
     yathāvat pṛthivīpālāvayoḥ praguṇī bhava
     tatheti kṛtvā tau rājā satkṛtyopacacāra ha
 11 tataḥ kadā cit tau rājā mahātmānau tathāgatau
     abravīt paramaprītaḥ suteyaṃ varavarṇinī
 12 ekaiva mama kanyaiṣā yuvāṃ paricariṣyati
     darśanīyānavadyāṅgī śīlavṛttasamanvitā
     sukumārī kumārī ca padmakiñjalka saṃnibhā
 13 paramaṃ saumya ity uktas tābhyāṃ rājā śaśāsa tām
     kanye viprāv upacara devavat pitṛvac ca ha
 14 sā tu kanyā tathety uktvā pitaraṃ dharmacāriṇī
     yathānideśaṃ rājñas tau satkṛtyopacacāra ha
 15 tasyās tathopacāreṇa rūpeṇāpratimena ca
     nāradaṃ hṛcchayas tūrṇaṃ sahasaivānvapadyata
 16 vavṛdhe ca tatas tasya hṛdi kāmo mahātmanaḥ
     yathā śuklasya pakṣasya pravṛttāv uḍurāṭ śanaiḥ
 17 na ca taṃ bhāgineyāya parvatāya mahātmane
     śaśaṃsa manmathaṃ tīvraṃ vrīḍamānaḥ sa dharmavit
 18 tapasā ceṅgitenātha parvato 'tha bubodha tat
     kāmārtaṃ nāradaṃ kruddhaḥ śaśāpainaṃ tato bhṛśam
 19 kṛtvā samayam avyagro bhavān vai sahito mayā
     yo bhaved dhṛdi saṃkalpaḥ śubho vā yadi vāśubhaḥ
 20 anyonyasya sa ākhyeya iti tad vai mṛṣā kṛtam
     bhavatā vacanaṃ brahmaṃs tasmād etad vadāmy aham
 21 na hi kāmaṃ pravartantaṃ bhavān ācaṣṭa me purā
     sukumāryāṃ kumāryāṃ te tasmād eṣa śapāmy aham
 22 brahmavādī gurur yasmāt tapasvī brahmaṇaś ca san
     akārṣīḥ samayabhraṃśam āvābhyāṃ yaḥ kṛto mithaḥ
 23 śapsye tasmāt susaṃkruddho bhavantaṃ taṃ nibodha me
     sukumārī ca te bhāryā bhaviṣyati na saṃśayaḥ
 24 vānaraṃ caiva kanyā tvāṃ vivāhāt prabhṛti prabho
     saṃdrakṣyanti narāś cānye svarūpeṇa vinākṛtam
 25 sa tad vākyaṃ tu vijñāya nāradaḥ parvatāt tadā
     aśapat tam api krodhād bhāgineyaṃ sa mātulaḥ
 26 tapasā brahmacaryeṇa satyena ca damena ca
     yukto 'pi dharmanityaś ca na svargavāsam āpsyasi
 27 tau tu śaptvā bhṛśaṃ kruddhau parasparam amarṣaṇau
     pratijagmatur anyonyaṃ kruddhā iva gajottamau
 28 parvataḥ pṛthivīṃ kṛtsnāṃ vicacāra mahāmuniḥ
     pūjyamāno yathānyāyaṃ tejasā svena bhārata
 29 atha tām alabhat kanyāṃ nāradaḥ sṛñjayātma jām
     dharmeṇa dharmapravaraḥ sukumārīm aninditām
 30 sā tu kanyā yathā śāpaṃ nāradaṃ taṃ dadarśa ha
     pāṇigrahaṇa mantrāṇāṃ prayogād eva vānaram
 31 sukumārī ca devarṣiṃ vānarapratimānanam
     naivāvamanyata tadā prītimaty eva cābhavat
 32 upatasthe ca bhartāraṃ na cānyaṃ manasāpy agāt
     devaṃ muniṃ vā yakṣaṃ vā patitve pativatsalā
 33 tataḥ kadā cid bhagavān parvato 'nusasāra ha
     vanaṃ virahitaṃ kiṃ cit tatrāpaśyat sa nāradam
 34 tato 'bhivādya provāca nāradaṃ parvatas tadā
     bhavān prasādaṃ kurutāṃ svargā deśāya me prabho
 35 tam uvāca tato dṛṣṭvā parvataṃ nāradas tadā
     kṛtāñjalim upāsīnaṃ dīnaṃ dīnataraḥ svayam
 36 tvayāhaṃ prathamaṃ śapto vānaro tvaṃ bhaviṣyasi
     ity uktena mayā paścāc chaptas tvam api matsarāt
     adya prabhṛti vai vāsaṃ svarge nāvāpsyasīti ha
 37 tava naitad dhi sadṛśaṃ putra sthāne hi me bhavān
     nivartayetāṃ tau śāpam anyo 'nyena tadā munī
 38 śrīsamṛddhaṃ tadā dṛṣṭvā nāradaṃ devarūpiṇam
     sukumārī pradudrāva parapaty abhiśaṅkayā
 39 tāṃ parvatas tato dṛṣṭvā pradravantīm aninditām
     abravīt tava bhartaiṣa nātra kāryā vicāraṇā
 40 ṛṣiḥ paramadharmātmā nārado bhagavān prabhuḥ
     tavaivābhedya hṛdayo mā te bhūd atra saṃśayaḥ
 41 sānunītā bahuvidhaṃ parvatena mahātmanā
     śāpadoṣaṃ ca taṃ bhartuḥ śrutvā svāṃ prakṛtiṃ gatā
     parvato 'tha yayau svargaṃ nārado 'tha yayau gṛhān
 42 pratyakṣakarmā sarvasya nārado 'yaṃ mahān ṛṣiḥ
     eṣa vakṣyati vai pṛṣṭo yathāvṛttaṃ narottama

Book 12 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 12
Chapter 31

  1 [वैषम्पायन]
      ततॊ राजा पाण्डुसुतॊ नारदं परत्यभाषत
      भगवञ शरॊतुम इच्छामि सुवर्णष्ठीवि संभवम
  2 एवम उक्तः स च मुनिर धर्मराजेन नारदः
      आचचक्षे यथावृत्तं सुवर्णष्ठीविनं परति
  3 एवम एतन महाराज यथायं केशवॊ ऽबरवीत
      कार्यस्यास्य तु यच छेषं तत ते वक्ष्यामि पृच्छतः
  4 अहं च पर्वतश चैव सवस्रीयॊ मे महामुनिः
      वस्तु कामाव अभिगतौ सृञ्जयं जयतां वरम
  5 तत्र संपूजितौ तेन विधिदृष्टेन कर्मणा
      सर्वकामैः सुविहितौ निवसावॊ ऽसय वेश्मनि
  6 वयतिक्रान्तासु वर्षासु समये गमनस्य च
      पर्वतॊ माम उवाचेदं काले वचनम अर्थवत
  7 आवाम अस्य नरेन्द्रस्य गृहे परमपूजितौ
      उषितौ समये बरह्मंश चिन्त्यताम अत्र सांप्रतम
  8 ततॊ ऽहम अब्रुवं राजन पर्वतं शुभदर्शनम
      सर्वम एतत तवयि विभॊ भागिनेयॊपपद्यते
  9 वरेण छन्द्यतां राजा लभतां यद यद इच्छति
      आवयॊस तपसा सिद्धिं पराप्नॊतु यदि मन्यसे
  10 तत आहूय राजानं सृञ्जयं शुभदर्शनम
     पर्वतॊ ऽनुमतं वाक्यम उवाच मुनिपुंगवः
 11 परीतौ सवॊ नृप सत्कारैस तव हय आर्जवसंभृतैः
     आवाभ्याम अभ्यनुज्ञातॊ वरं नृवर चिन्तय
 12 देवानाम अविहिंसायां यद भवेन मानुषक्षमम
     तद्गृहाण महाराज पूजार्हॊ नौ मतॊ भवान
 13 [सृन्जय]
     परीतौ भवन्तौ यदि मे कृतम एतावता मम
     एष एव परॊ लाभॊ निर्वृत्तॊ मे महाफलः
 14 [नारद]
     तम एवं वादिनं भूयः पर्वतः परत्यभाषत
     वृणीष्व राजन संकल्पॊ यस ते हृदि चिरं सथितः
 15 [सृन्जय]
     अभीप्सामि सुतं वीरं वीर्यवन्तं दृढव्रतम
     आयुष्मन्तं महाभागं देवराजसमद्युतिम
 16 [पर्वत]
     भविष्यत्य एष ते कामॊ न तव आयुष्मान भविष्यति
     देवराजाभिभूत्य अर्थं संकल्पॊ हय एष ते हृदि
 17 सुवर्णष्ठीवनाच चैव सवर्णष्ठीवी भविष्यति
     रक्ष्यश च देवराजात स देवराजसमद्युतिः
 18 [नारद]
     तच छरुत्वा सृञ्जयॊ वाक्यं पर्वतस्य महात्मनः
     परसादयाम आस तदा नैतद एवं भवेद इति
 19 आयुष्मान मे भवेत पुत्रॊ भवतस तपसा मुने
     न च तं पर्वतः किं चिद उवाचेन्द्र वयपेक्षया
 20 तम अहं नृपतिं दीनम अब्रुवं पुनर एव तु
     समर्तव्यॊ ऽहं महाराज दर्शयिष्यामि ते समृतः
 21 अहं ते दयितं पुत्रं परेतराजवशं गतम
     पुनर दास्यामि तद रूपं मा शुचः पृथिवीपते
 22 एवम उक्त्वा तु नृपतिं परयातौ सवॊ यथेप्सितम
     सृञ्जयश च यथाकामं परविवेश सवमन्दिरम
 23 सृञ्जयस्याथ राजर्षेः कस्मिंश चित कालपर्यये
     जज्ञे पुत्रॊ महावीर्यस तेजसा परज्वलन्न इव
 24 ववृधे स यथाकालं सरसीव महॊत्पलम
     बभूव काञ्चनष्ठीवी यथार्थं नाम तस्य तत
 25 तद अद्भुततमं लॊके पप्रथे कुरुसत्तम
     बुबुधे तच च देवेन्द्रॊ वरदानं महात्मनॊः
 26 ततस तव अभिभवाद भीतॊ बृहस्पतिमते सथितः
     कुमारस्यान्तर परेक्षी बभूव बलवृत्र हा
 27 चॊदयाम आस वज्रं स दिव्यास्त्रं मूर्ति संस्थितम
     वयाघ्रॊ भूत्वा जहीमं तवं राजपुत्रम इति परभॊ
 28 विवृद्धः किल वीर्येण माम एषॊ ऽभिभविष्यति
     सृञ्जयस्य सुतॊ वज्रयथैनं पर्वतॊ ददौ
 29 एवम उक्तस तु शक्रेण वर्जॊ बर पुरंजयः
     कुमारस्यान्तर परेक्षी नित्यम एवान्वपद्यत
 30 सृञ्जयॊ ऽपि सुतं पराप्य देवराजसमद्युतिम
     हृष्टः सान्तःपुरॊ राजा वननित्यॊ ऽभवत तदा
 31 ततॊ भागीरथी तीरे कदा चिद वननिर्झरे
     धात्री दवितीयॊ बालः स करीडार्थं पर्यधावत
 32 पञ्चवर्षक देशीयॊ बालॊ नागेन्द्र विक्रमः
     सहसॊत्पतितं वयाघ्रम आससाद महाबलः
 33 तेन चैव विनिष्पिष्टॊ वेपमानॊ नृपात्म जः
     वयसुः पपात मेदिन्यां ततॊ धात्री विचुक्रुशे
 34 हत्वा तु राजपुत्रं स तत्रैवान्तरधीयत
     शार्दूलॊ देवराजस्य माययान्तर हितस तदा
 35 धात्र्यास तु निनदं शरुत्वा रुदत्याः परमार्तवत
     अभ्यधावत तं देशं सवयम एव महीपतिः
 36 स ददर्श गतासुं तं शयानं पीतशॊणितम
     कुमारं विगतानन्दं निशाकरम इव चयुतम
 37 स तम उत्सङ्गम आरॊप्य परिपीडित वक्षसम
     पुत्रं रुधिरसंसिक्तं पर्यदेवयद आतुरः
 38 ततस ता मातरस तस्य रुदन्त्यः शॊककर्शिताः
     अभ्यधावन्त तं देशं यत्र राजा स सृञ्जयः
 39 ततः स राजा सस्मार माम अन्तर्गतमानसः
     तच चाहं चिन्तितं जञात्वा गतवांस तस्य दर्शनम
 40 स मयैतानि वाक्यानि शरावितः शॊकलालसः
     यानि ते यदुवीरेण कथितानि महीपते
 41 संजीवितश चापि मया वासवानुमते तदा
     भवितव्यं तथा तच च न तच छक्यम अतॊ ऽनयथा
 42 अत ऊर्ध्वं कुमारः सस्वर्ण षठीवी महायशाः
     चित्तं परसादयाम आस पितुर मातुश च वीर्यवान
 43 कारयाम आस राज्यं स पितरि सवर्गते विभुः
     वर्षाणाम एकशतवत सहस्रं भीमविक्रमः
 44 तत इष्ट्वा महायज्ञैर बहुभिर भूरिदक्षिणैः
     तर्पयाम आस देवांश च पितॄंश चैव महाद्युतिः
 45 उत्पाद्य च बहून पुत्रान कुलसंतान कारिणः
     कालेन महता राजन कालधर्मम उपेयिवान
 46 स तवं राजेन्द्र संजातं शॊकम एतन निवर्तय
     यथा तवां केशवः पराह वयासश च सुमहातपाः
 47 पितृपैतामहं राज्यम आस्थाय दुरम उद्वह
     इष्ट्वा पुण्यैर महायज्ञैर इष्टाँल लॊकान अवाप्स्यसि
   1 [vaiṣampāyana]
      tato rājā pāṇḍusuto nāradaṃ pratyabhāṣata
      bhagavañ śrotum icchāmi suvarṇaṣṭhīvi saṃbhavam
  2 evam uktaḥ sa ca munir dharmarājena nāradaḥ
      ācacakṣe yathāvṛttaṃ suvarṇaṣṭhīvinaṃ prati
  3 evam etan mahārāja yathāyaṃ keśavo 'bravīt
      kāryasyāsya tu yac cheṣaṃ tat te vakṣyāmi pṛcchataḥ
  4 ahaṃ ca parvataś caiva svasrīyo me mahāmuniḥ
      vastu kāmāv abhigatau sṛñjayaṃ jayatāṃ varam
  5 tatra saṃpūjitau tena vidhidṛṣṭena karmaṇā
      sarvakāmaiḥ suvihitau nivasāvo 'sya veśmani
  6 vyatikrāntāsu varṣāsu samaye gamanasya ca
      parvato mām uvācedaṃ kāle vacanam arthavat
  7 āvām asya narendrasya gṛhe paramapūjitau
      uṣitau samaye brahmaṃś cintyatām atra sāṃpratam
  8 tato 'ham abruvaṃ rājan parvataṃ śubhadarśanam
      sarvam etat tvayi vibho bhāgineyopapadyate
  9 vareṇa chandyatāṃ rājā labhatāṃ yad yad icchati
      āvayos tapasā siddhiṃ prāpnotu yadi manyase
  10 tata āhūya rājānaṃ sṛñjayaṃ śubhadarśanam
     parvato 'numataṃ vākyam uvāca munipuṃgavaḥ
 11 prītau svo nṛpa satkārais tava hy ārjavasaṃbhṛtaiḥ
     āvābhyām abhyanujñāto varaṃ nṛvara cintaya
 12 devānām avihiṃsāyāṃ yad bhaven mānuṣakṣamam
     tadgṛhāṇa mahārāja pūjārho nau mato bhavān
 13 [sṛnjaya]
     prītau bhavantau yadi me kṛtam etāvatā mama
     eṣa eva paro lābho nirvṛtto me mahāphalaḥ
 14 [nārada]
     tam evaṃ vādinaṃ bhūyaḥ parvataḥ pratyabhāṣata
     vṛṇīṣva rājan saṃkalpo yas te hṛdi ciraṃ sthitaḥ
 15 [sṛnjaya]
     abhīpsāmi sutaṃ vīraṃ vīryavantaṃ dṛḍhavratam
     āyuṣmantaṃ mahābhāgaṃ devarājasamadyutim
 16 [parvata]
     bhaviṣyaty eṣa te kāmo na tv āyuṣmān bhaviṣyati
     devarājābhibhūty arthaṃ saṃkalpo hy eṣa te hṛdi
 17 suvarṇaṣṭhīvanāc caiva svarṇaṣṭhīvī bhaviṣyati
     rakṣyaś ca devarājāt sa devarājasamadyutiḥ
 18 [nārada]
     tac chrutvā sṛñjayo vākyaṃ parvatasya mahātmanaḥ
     prasādayām āsa tadā naitad evaṃ bhaved iti
 19 āyuṣmān me bhavet putro bhavatas tapasā mune
     na ca taṃ parvataḥ kiṃ cid uvācendra vyapekṣayā
 20 tam ahaṃ nṛpatiṃ dīnam abruvaṃ punar eva tu
     smartavyo 'haṃ mahārāja darśayiṣyāmi te smṛtaḥ
 21 ahaṃ te dayitaṃ putraṃ pretarājavaśaṃ gatam
     punar dāsyāmi tad rūpaṃ mā śucaḥ pṛthivīpate
 22 evam uktvā tu nṛpatiṃ prayātau svo yathepsitam
     sṛñjayaś ca yathākāmaṃ praviveśa svamandiram
 23 sṛñjayasyātha rājarṣeḥ kasmiṃś cit kālaparyaye
     jajñe putro mahāvīryas tejasā prajvalann iva
 24 vavṛdhe sa yathākālaṃ sarasīva mahotpalam
     babhūva kāñcanaṣṭhīvī yathārthaṃ nāma tasya tat
 25 tad adbhutatamaṃ loke paprathe kurusattama
     bubudhe tac ca devendro varadānaṃ mahātmanoḥ
 26 tatas tv abhibhavād bhīto bṛhaspatimate sthitaḥ
     kumārasyāntara prekṣī babhūva balavṛtra hā
 27 codayām āsa vajraṃ sa divyāstraṃ mūrti saṃsthitam
     vyāghro bhūtvā jahīmaṃ tvaṃ rājaputram iti prabho
 28 vivṛddhaḥ kila vīryeṇa mām eṣo 'bhibhaviṣyati
     sṛñjayasya suto vajrayathainaṃ parvato dadau
 29 evam uktas tu śakreṇa varjo bara puraṃjayaḥ
     kumārasyāntara prekṣī nityam evānvapadyata
 30 sṛñjayo 'pi sutaṃ prāpya devarājasamadyutim
     hṛṣṭaḥ sāntaḥpuro rājā vananityo 'bhavat tadā
 31 tato bhāgīrathī tīre kadā cid vananirjhare
     dhātrī dvitīyo bālaḥ sa krīḍārthaṃ paryadhāvata
 32 pañcavarṣaka deśīyo bālo nāgendra vikramaḥ
     sahasotpatitaṃ vyāghram āsasāda mahābalaḥ
 33 tena caiva viniṣpiṣṭo vepamāno nṛpātma jaḥ
     vyasuḥ papāta medinyāṃ tato dhātrī vicukruśe
 34 hatvā tu rājaputraṃ sa tatraivāntaradhīyata
     śārdūlo devarājasya māyayāntar hitas tadā
 35 dhātryās tu ninadaṃ śrutvā rudatyāḥ paramārtavat
     abhyadhāvata taṃ deśaṃ svayam eva mahīpatiḥ
 36 sa dadarśa gatāsuṃ taṃ śayānaṃ pītaśoṇitam
     kumāraṃ vigatānandaṃ niśākaram iva cyutam
 37 sa tam utsaṅgam āropya paripīḍita vakṣasam
     putraṃ rudhirasaṃsiktaṃ paryadevayad āturaḥ
 38 tatas tā mātaras tasya rudantyaḥ śokakarśitāḥ
     abhyadhāvanta taṃ deśaṃ yatra rājā sa sṛñjayaḥ
 39 tataḥ sa rājā sasmāra mām antargatamānasaḥ
     tac cāhaṃ cintitaṃ jñātvā gatavāṃs tasya darśanam
 40 sa mayaitāni vākyāni śrāvitaḥ śokalālasaḥ
     yāni te yaduvīreṇa kathitāni mahīpate
 41 saṃjīvitaś cāpi mayā vāsavānumate tadā
     bhavitavyaṃ tathā tac ca na tac chakyam ato 'nyathā
 42 ata ūrdhvaṃ kumāraḥ sasvarṇa ṣṭhīvī mahāyaśāḥ
     cittaṃ prasādayām āsa pitur mātuś ca vīryavān
 43 kārayām āsa rājyaṃ sa pitari svargate vibhuḥ
     varṣāṇām ekaśatavat sahasraṃ bhīmavikramaḥ
 44 tata iṣṭvā mahāyajñair bahubhir bhūridakṣiṇaiḥ
     tarpayām āsa devāṃś ca pitṝṃś caiva mahādyutiḥ
 45 utpādya ca bahūn putrān kulasaṃtāna kāriṇaḥ
     kālena mahatā rājan kāladharmam upeyivān
 46 sa tvaṃ rājendra saṃjātaṃ śokam etan nivartaya
     yathā tvāṃ keśavaḥ prāha vyāsaś ca sumahātapāḥ
 47 pitṛpaitāmahaṃ rājyam āsthāya duram udvaha
     iṣṭvā puṇyair mahāyajñair iṣṭāṁl lokān avāpsyasi

Book 12 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 12
Chapter 32

  1 [वैषम्पायन]
      तूष्णींभूतं तु राजानं शॊचमानं युधिष्ठिरम
      तपस्वी धर्मतत्त्वज्ञः कृष्णद्वैपायनॊ ऽबरवीत
  2 परजानां पालनं धर्मॊ राज्ञां राजीवलॊचन
      धर्मः परमाणं लॊकस्य नित्यं धर्मानुवर्तनम
  3 अनुतिष्ठस्व वै राजन पितृपैतामहं पदम
      बराह्मणेषु च यॊ धर्मः स नित्यॊ वेद निश्चितः
  4 तत परमाणं परमाणानां शाश्वतं भरतर्षभ
      तस्य धर्मस्य कृत्स्नस्य कषत्रियः परिरक्षिता
  5 तथा यः परतिहन्त्य अस्य शासनं विषये नरः
      स बाहुभ्यां विनिग्राह्यॊ लॊकयात्रा विघातकः
  6 परमाणम अप्रमाणं यः कुर्यान मॊहवशं गतः
      भृत्यॊ व यदि वा पुत्रस तपस्वी वापि कश चन
      पापान सर्वैर उपायैस तान नियच्छेद घातयेत वा
  7 अतॊ ऽनयथा वर्तमानॊ राजा पराप्नॊति किल्बिषम
      धर्मं विनश्यमानं हि यॊ न रक्षेत स धर्महा
  8 ते तवया धर्महन्तारॊ निहताः सपदानुगाः
      सवधर्मे वर्तमानस तवं किं नु शॊचसि पाण्डव
      राजा हि हन्याद दद्याच च परजा रक्षेच च धर्मतः
  9 [युधिस्ठिर]
      न ते ऽभिशङ्के वचनं यद बरवीषि तपॊधन
      अपरॊक्षॊ हि तेधर्मः सर्वधर्मभृतां वर
  10 मया हय अवध्या बहवॊ घातिता राज्यकारणात
     तान्य अकार्याणि मे बरह्मन दनन्ति च तपन्ति च
 11 [वयास]
     ईश्वरॊ वा भवेत कर्ता पुरुषॊ वापि भारत
     हठॊ वा वर्तते लॊके कर्म जं वा फलं समृतम
 12 ईश्वरेण नियुक्ता हि साध्व असाधु च पार्थिव
     कुर्वन्ति पुरुषाः कर्मफलम ईश्वर गामि तत
 13 यथा हि पुरुषश छिन्द्याद वृक्षं परशुना वने
     छेत्तुर एव भवेत पापं परशॊर न कथं चन
 14 अथ वा तद उपादानात पराप्नुयुः कर्मणः फलम
     दण्डशस्त्रकृतं पापं पुरुषे तन न विद्यते
 15 न चैतद इष्टं कौन्तेय यद अन्येन फलं कृतम
     पराप्नुयाद इति तस्माच च ईश्वरे तन निवेशय
 16 अथ वा पुरुषः कर्ता कर्मणॊः शुभपापयॊः
     न परं विद्यते तस्माद एवम अन्यच छुभं कुरु
 17 न हि कश चित कव चिद राजन दिष्टात परतिनिवर्तते
     दण्डशस्त्रकृतं पापं पुरुषे तन न विद्यते
 18 यदि वा मन्यसे राजन हठे लॊकं परतिष्ठितम
     एवम अप्य अशुभं कर्म न भूतं न भविष्यति
 19 अथाभिपत्तिर लॊकस्य कर्तव्या शुभपापयॊः
     अभिपन्नतमं लॊके राज्ञाम उद्यतदण्डनम
 20 अथापि लॊके कर्माणि समावर्तन्त भारत
     शुभाशुभफलं चेमे पराप्नुवन्तीति मे मतिः
 21 एवं सत्यं शुभादेशं कर्मणस तत फलं धरुवम
     तयज तद राजशार्दूल मैवं शॊके मनॊ कृथाः
 22 सवधर्मे वर्तमानस्य सापवादे ऽपि भारत
     एवम आत्मपरित्यागस तव राजन न शॊभनः
 23 विहितानीह कौन्तेय परायश्चित्तानि कर्मिणाम
     शरीरवांस तानि कुर्याद अशरीरः पराभवेत
 24 तद राजञ जीवमानस तवं परायश्चित्तं चरिष्यसि
     परायश्चित्तम अकृत्वा तु परेत्य तप्तासि भारत
   1 [vaiṣampāyana]
      tūṣṇīṃbhūtaṃ tu rājānaṃ śocamānaṃ yudhiṣṭhiram
      tapasvī dharmatattvajñaḥ kṛṣṇadvaipāyano 'bravīt
  2 prajānāṃ pālanaṃ dharmo rājñāṃ rājīvalocana
      dharmaḥ pramāṇaṃ lokasya nityaṃ dharmānuvartanam
  3 anutiṣṭhasva vai rājan pitṛpaitāmahaṃ padam
      brāhmaṇeṣu ca yo dharmaḥ sa nityo veda niścitaḥ
  4 tat pramāṇaṃ pramāṇānāṃ śāśvataṃ bharatarṣabha
      tasya dharmasya kṛtsnasya kṣatriyaḥ parirakṣitā
  5 tathā yaḥ pratihanty asya śāsanaṃ viṣaye naraḥ
      sa bāhubhyāṃ vinigrāhyo lokayātrā vighātakaḥ
  6 pramāṇam apramāṇaṃ yaḥ kuryān mohavaśaṃ gataḥ
      bhṛtyo va yadi vā putras tapasvī vāpi kaś cana
      pāpān sarvair upāyais tān niyacched ghātayeta vā
  7 ato 'nyathā vartamāno rājā prāpnoti kilbiṣam
      dharmaṃ vinaśyamānaṃ hi yo na rakṣet sa dharmahā
  8 te tvayā dharmahantāro nihatāḥ sapadānugāḥ
      svadharme vartamānas tvaṃ kiṃ nu śocasi pāṇḍava
      rājā hi hanyād dadyāc ca prajā rakṣec ca dharmataḥ
  9 [yudhisṭhira]
      na te 'bhiśaṅke vacanaṃ yad bravīṣi tapodhana
      aparokṣo hi tedharmaḥ sarvadharmabhṛtāṃ vara
  10 mayā hy avadhyā bahavo ghātitā rājyakāraṇāt
     tāny akāryāṇi me brahman dananti ca tapanti ca
 11 [vyāsa]
     īśvaro vā bhavet kartā puruṣo vāpi bhārata
     haṭho vā vartate loke karma jaṃ vā phalaṃ smṛtam
 12 īśvareṇa niyuktā hi sādhv asādhu ca pārthiva
     kurvanti puruṣāḥ karmaphalam īśvara gāmi tat
 13 yathā hi puruṣaś chindyād vṛkṣaṃ paraśunā vane
     chettur eva bhavet pāpaṃ paraśor na kathaṃ cana
 14 atha vā tad upādānāt prāpnuyuḥ karmaṇaḥ phalam
     daṇḍaśastrakṛtaṃ pāpaṃ puruṣe tan na vidyate
 15 na caitad iṣṭaṃ kaunteya yad anyena phalaṃ kṛtam
     prāpnuyād iti tasmāc ca īśvare tan niveśaya
 16 atha vā puruṣaḥ kartā karmaṇoḥ śubhapāpayoḥ
     na paraṃ vidyate tasmād evam anyac chubhaṃ kuru
 17 na hi kaś cit kva cid rājan diṣṭāt pratinivartate
     daṇḍaśastrakṛtaṃ pāpaṃ puruṣe tan na vidyate
 18 yadi vā manyase rājan haṭhe lokaṃ pratiṣṭhitam
     evam apy aśubhaṃ karma na bhūtaṃ na bhaviṣyati
 19 athābhipattir lokasya kartavyā śubhapāpayoḥ
     abhipannatamaṃ loke rājñām udyatadaṇḍanam
 20 athāpi loke karmāṇi samāvartanta bhārata
     śubhāśubhaphalaṃ ceme prāpnuvantīti me matiḥ
 21 evaṃ satyaṃ śubhādeśaṃ karmaṇas tat phalaṃ dhruvam
     tyaja tad rājaśārdūla maivaṃ śoke mano kṛthāḥ
 22 svadharme vartamānasya sāpavāde 'pi bhārata
     evam ātmaparityāgas tava rājan na śobhanaḥ
 23 vihitānīha kaunteya prāyaścittāni karmiṇām
     śarīravāṃs tāni kuryād aśarīraḥ parābhavet
 24 tad rājañ jīvamānas tvaṃ prāyaścittaṃ cariṣyasi
     prāyaścittam akṛtvā tu pretya taptāsi bhārata

Book 12 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 12
Chapter 33

  1 [युधिस्ठिर]
      हताः पुत्राश च पौत्राश च भरातरः पितरस तथा
      शवशुरा गुरवश चैव मातुलाः सपितामहाः
  2 कषत्रियाश च महात्मानः संबन्धिसुहृदस तथा
      वयस्या जञातयश चैव भरातरश च पितामह
  3 बहवश च मनुष्येन्द्रा नानादेशसमागताः
      घातिता राज्यलुब्धेन मयैकेन पितामह
  4 तांस तादृशान अहं हत्वा धर्मनित्यान महीक्षितः
      असकृत सॊमपान वीरान किं पराप्स्यामि तपॊधन
  5 दह्याम्य अनिशम अद्याहं चिन्तयानः पुनः पुनः
      हीनां पार्थिव सिंहैस तैः शरीमद्भिः पृथिवीम इमाम
  6 दृष्ट्वा जञातिवधं घॊरं हतांश च शतशः परान
      कॊटिशश च नरान अन्यान परितप्ये पितामह
  7 का नु तासां वरस्त्रीणाम अवस्थाद्य भविष्यति
      विहीनानां सवतनयैः पतिभिर भरातृभिस तथा
  8 अस्मान अन्तकरान घॊरान पाण्डवान वृष्णिसंहितान
      आक्रॊशन्त्यः कृशा दीना निपतन्त्यश च भूतले
  9 अपश्यन्त्यः पितॄन भरातॄन पतीन पुत्रांश च यॊषितः
      तयक्त्वा पराणान परियान सर्वा गमिष्यन्ति यमक्षयम
  10 वत्सलत्वाद दविजश्रेष्ठ तत्र मे नास्ति संशयः
     वयक्तं सौक्ष्म्याच च धर्मस्य पराप्स्यामः सत्रीवधं वयम
 11 ते वयं सुहृदॊ हत्वा कृत्वा पापम अनन्तकम
     नरके निपतिष्यामॊ हय अधःशिरस एव च
 12 शरीराणि विमॊक्ष्यामस तपसॊग्रेण सत्तम
     आश्रमांश च विशेषांस तवं ममाचक्ष्व पितामह
   1 [yudhisṭhira]
      hatāḥ putrāś ca pautrāś ca bhrātaraḥ pitaras tathā
      śvaśurā guravaś caiva mātulāḥ sapitāmahāḥ
  2 kṣatriyāś ca mahātmānaḥ saṃbandhisuhṛdas tathā
      vayasyā jñātayaś caiva bhrātaraś ca pitāmaha
  3 bahavaś ca manuṣyendrā nānādeśasamāgatāḥ
      ghātitā rājyalubdhena mayaikena pitāmaha
  4 tāṃs tādṛśān ahaṃ hatvā dharmanityān mahīkṣitaḥ
      asakṛt somapān vīrān kiṃ prāpsyāmi tapodhana
  5 dahyāmy aniśam adyāhaṃ cintayānaḥ punaḥ punaḥ
      hīnāṃ pārthiva siṃhais taiḥ śrīmadbhiḥ pṛthivīm imām
  6 dṛṣṭvā jñātivadhaṃ ghoraṃ hatāṃś ca śataśaḥ parān
      koṭiśaś ca narān anyān paritapye pitāmaha
  7 kā nu tāsāṃ varastrīṇām avasthādya bhaviṣyati
      vihīnānāṃ svatanayaiḥ patibhir bhrātṛbhis tathā
  8 asmān antakarān ghorān pāṇḍavān vṛṣṇisaṃhitān
      ākrośantyaḥ kṛśā dīnā nipatantyaś ca bhūtale
  9 apaśyantyaḥ pitṝn bhrātṝn patīn putrāṃś ca yoṣitaḥ
      tyaktvā prāṇān priyān sarvā gamiṣyanti yamakṣayam
  10 vatsalatvād dvijaśreṣṭha tatra me nāsti saṃśayaḥ
     vyaktaṃ saukṣmyāc ca dharmasya prāpsyāmaḥ strīvadhaṃ vayam
 11 te vayaṃ suhṛdo hatvā kṛtvā pāpam anantakam
     narake nipatiṣyāmo hy adhaḥśirasa eva ca
 12 śarīrāṇi vimokṣyāmas tapasogreṇa sattama
     āśramāṃś ca viśeṣāṃs tvaṃ mamācakṣva pitāmaha

Book 12 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 12
Chapter 34

  1 [वैषम्पायन]
      युधिष्ठिरस्य तद वाक्यं शरुत्वा दवैपायनस तदा
      समीक्ष्य निपुणं बुद्ध्या ऋषिः परॊवाच पाण्डवम
  2 मा विषादं कृथा राजन कषत्रधर्मम अनुस्मर
      सवधर्मेण हता हय एते कषत्रियाः कषत्रियर्षभ
  3 काङ्क्षमाणाः शरियं कृत्स्नां पृथिव्यां च महद यशः
      कृतान्तविधिसंयुक्ताः कालेन निधनं गताः
  4 न तवं हन्ता न भीमॊ ऽपि नार्जुनॊ न यमाव अपि
      कालः पर्याय धर्मेण पराणान आदत्त देहिनाम
  5 न यस्य माता पितरौ नानुग्राह्यॊ ऽसति कश चन
      कर्म साक्षी परजानां यस तेन कालेन संहृताः
  6 हेतुमात्रम इदं तस्य कालस्य पुरुषर्षभ
      यद धन्ति भूतैर भूतानि तद अस्मै रूपम ऐश्वरम
  7 कर्म मूर्त्य आत्मकं विद्धि साक्षिणं शुभपापयॊः
      सुखदुःखगुणॊदर्कं कालं कालफलप्रदम
  8 तेषाम अपि महाबाहॊ कर्माणि परिचिन्तय
      विनाशहेतुकारित्वे यैस ते कालवशं गताः
  9 आत्मनश च विजानीहि नियमव्रतशीलताम
      यदा तवम ईदृशं कर्म विधिनाक्रम्य कारितः
  10 तवष्टेव विहितं यन्त्रं यथा सथापयितुर वशे
     कर्मणा कालयुक्तेन तथेदं भराम्यते जगत
 11 पुरुषस्य हि दृष्ट्वेमाम उत्पत्तिम अनिमित्ततः
     यदृच्छया विनाशं च शॊकहर्षाव अनर्थकौ
 12 वयलीकं चापि यत तव अत्र चित्तवैतंसिकं तव
     तदर्थम इष्यते राजन परायश्चित्तं तद आचर
 13 इदं च शरूयते पार्थ युद्धे देवासुरे पुरा
     असुरा भरातरॊ जयेष्ठा देवाश चापि यवीयसः
 14 तेषाम अपि शरीनिमित्तं महान आसीत समुच्छ्रयः
     युद्धं वर्षसहस्राणि दवात्रिंशद अभवत किल
 15 एकार्णवां महीं कृत्वा रुधिरेण परिप्लुताम
     जघ्नुर दैत्यांस तदा देवास तरिदिवं चैव लेभिरे
 16 तथैव पृथिवीं लब्ध्वा बराह्मणा वेद पारगाः
     संश्रिता दानवानां वै साह्यार्थे दर्पमॊहिताः
 17 शाला वृका इति खयातास तरिषु लॊकेषु भारत
     अष्टाशीति सहस्राणि ते चापि विबुधैर हताः
 18 धर्मव्युच्छित्तिम इच्छन्तॊ ये ऽधर्मस्य परवर्तकाः
     हन्तव्यास ते दुरात्मानॊ देवैर दैत्या इवॊल्वणाः
 19 एकं हत्वा यदि कुले शिष्टानां सयाद अनामयम
     कुलं हत्वाथ राष्ट्रं वा न तद्वृत्तॊपघातकम
 20 अधर्मरूपॊ धर्मॊ हि कश चिद अस्ति नराधिप
     धर्मश चाधर्मरूपॊ ऽसति तच च जञेयं विपश्चिता
 21 तस्मात संस्तम्भयात्मानं शरुतवान असि पाण्डव
     देवैः पूर्वगतं मार्गम अनुयातॊ ऽसि भारत
 22 न हीदृशा गमिष्यन्ति नरकं पाण्डवर्षभ
     भरातॄन आश्वासयैतांस तवं सुहृदश च परंतप
 23 यॊ हि पापसमारम्भे कार्ये तद्भावभावितः
     कुर्वन्न अपि तथैव सयात कृत्वा च निरपत्रपः
 24 तस्मिंस तत कलुषं सर्वं समाप्तम इति शब्दितम
     परायश्चित्तं न तस्यास्ति हरासॊ वा पापकर्मणः
 25 तवं तु शुक्लाभिजातीयः परदॊषेण कारितः
     अनिच्छमानः कर्मेदं कृत्वा च परितप्यसे
 26 अश्वमेधॊ महायज्ञः परायश्चित्तम उदाहृतम
     तम आहर महाराज वि पाप्मैवं भविष्यसि
 27 मरुद्भिः सह जित्वारीन मघवान पाकशासनः
     एकैकं करतुम आहृत्य शतकृत्वः शतक्रतुः
 28 पूतपाप्मा जितस्वर्गॊ लॊकान पराप्य सुखॊदयान
     मरुद्गणवृतः शक्रः शुशुभे भासयन दिशः
 29 सवर्गलॊके महीयन्तम अप्सरॊभिः शचीपतिम
     ऋषयः पर्युपासन्ते देवाश च विबुधेश्वरम
 30 सॊ ऽयं तवम इह संक्रान्तॊ विक्रमेण वसुंधराम
     निर्जिताश च महीपाला विक्रमेण तवयानघ
 31 तेषां पुराणि राष्ट्राणि गत्वा राजन सुहृद्वृतः
     भरातॄन पुत्रांश च पौत्रांश च सवे सवे राज्ये ऽभिषेचय
 32 बालान अपि च गर्भस्थान सान्त्वानि समुदाचरन
     रञ्जयन परकृतीः सर्वाः परिपाहि वसुंधराम
 33 कुमारॊ नास्ति येषां च कन्यास तत्राभिषेचय
     कामाशयॊ हि सत्री वर्गः शॊकम एवं परहास्यति
 34 एवम आश्वासनं कृत्वा सर्वराष्ट्रेषु भारत
     यजस्व वाजिमेधेन यथेन्द्रॊ विजयी पुरा
 35 अशॊच्यास ते महात्मानः कषत्रियाः कषत्रियर्षभ
     सवकर्मभिर गता नाशं कृतान्तबलमॊहिताः
 36 अवाप्तः कषत्रधर्मस ते राज्यं पराप्तम अकल्मषम
     चरस्व धर्मं कौन्तेय शरेयान यः परेत्य भाविकः
   1 [vaiṣampāyana]
      yudhiṣṭhirasya tad vākyaṃ śrutvā dvaipāyanas tadā
      samīkṣya nipuṇaṃ buddhyā ṛṣiḥ provāca pāṇḍavam
  2 mā viṣādaṃ kṛthā rājan kṣatradharmam anusmara
      svadharmeṇa hatā hy ete kṣatriyāḥ kṣatriyarṣabha
  3 kāṅkṣamāṇāḥ śriyaṃ kṛtsnāṃ pṛthivyāṃ ca mahad yaśaḥ
      kṛtāntavidhisaṃyuktāḥ kālena nidhanaṃ gatāḥ
  4 na tvaṃ hantā na bhīmo 'pi nārjuno na yamāv api
      kālaḥ paryāya dharmeṇa prāṇān ādatta dehinām
  5 na yasya mātā pitarau nānugrāhyo 'sti kaś cana
      karma sākṣī prajānāṃ yas tena kālena saṃhṛtāḥ
  6 hetumātram idaṃ tasya kālasya puruṣarṣabha
      yad dhanti bhūtair bhūtāni tad asmai rūpam aiśvaram
  7 karma mūrty ātmakaṃ viddhi sākṣiṇaṃ śubhapāpayoḥ
      sukhaduḥkhaguṇodarkaṃ kālaṃ kālaphalapradam
  8 teṣām api mahābāho karmāṇi paricintaya
      vināśahetukāritve yais te kālavaśaṃ gatāḥ
  9 ātmanaś ca vijānīhi niyamavrataśīlatām
      yadā tvam īdṛśaṃ karma vidhinākramya kāritaḥ
  10 tvaṣṭeva vihitaṃ yantraṃ yathā sthāpayitur vaśe
     karmaṇā kālayuktena tathedaṃ bhrāmyate jagat
 11 puruṣasya hi dṛṣṭvemām utpattim animittataḥ
     yadṛcchayā vināśaṃ ca śokaharṣāv anarthakau
 12 vyalīkaṃ cāpi yat tv atra cittavaitaṃsikaṃ tava
     tadartham iṣyate rājan prāyaścittaṃ tad ācara
 13 idaṃ ca śrūyate pārtha yuddhe devāsure purā
     asurā bhrātaro jyeṣṭhā devāś cāpi yavīyasaḥ
 14 teṣām api śrīnimittaṃ mahān āsīt samucchrayaḥ
     yuddhaṃ varṣasahasrāṇi dvātriṃśad abhavat kila
 15 ekārṇavāṃ mahīṃ kṛtvā rudhireṇa pariplutām
     jaghnur daityāṃs tadā devās tridivaṃ caiva lebhire
 16 tathaiva pṛthivīṃ labdhvā brāhmaṇā veda pāragāḥ
     saṃśritā dānavānāṃ vai sāhyārthe darpamohitāḥ
 17 śālā vṛkā iti khyātās triṣu lokeṣu bhārata
     aṣṭāśīti sahasrāṇi te cāpi vibudhair hatāḥ
 18 dharmavyucchittim icchanto ye 'dharmasya pravartakāḥ
     hantavyās te durātmāno devair daityā ivolvaṇāḥ
 19 ekaṃ hatvā yadi kule śiṣṭānāṃ syād anāmayam
     kulaṃ hatvātha rāṣṭraṃ vā na tadvṛttopaghātakam
 20 adharmarūpo dharmo hi kaś cid asti narādhipa
     dharmaś cādharmarūpo 'sti tac ca jñeyaṃ vipaścitā
 21 tasmāt saṃstambhayātmānaṃ śrutavān asi pāṇḍava
     devaiḥ pūrvagataṃ mārgam anuyāto 'si bhārata
 22 na hīdṛśā gamiṣyanti narakaṃ pāṇḍavarṣabha
     bhrātṝn āśvāsayaitāṃs tvaṃ suhṛdaś ca paraṃtapa
 23 yo hi pāpasamārambhe kārye tadbhāvabhāvitaḥ
     kurvann api tathaiva syāt kṛtvā ca nirapatrapaḥ
 24 tasmiṃs tat kaluṣaṃ sarvaṃ samāptam iti śabditam
     prāyaścittaṃ na tasyāsti hrāso vā pāpakarmaṇaḥ
 25 tvaṃ tu śuklābhijātīyaḥ paradoṣeṇa kāritaḥ
     anicchamānaḥ karmedaṃ kṛtvā ca paritapyase
 26 aśvamedho mahāyajñaḥ prāyaścittam udāhṛtam
     tam āhara mahārāja vi pāpmaivaṃ bhaviṣyasi
 27 marudbhiḥ saha jitvārīn maghavān pākaśāsanaḥ
     ekaikaṃ kratum āhṛtya śatakṛtvaḥ śatakratuḥ
 28 pūtapāpmā jitasvargo lokān prāpya sukhodayān
     marudgaṇavṛtaḥ śakraḥ śuśubhe bhāsayan diśaḥ
 29 svargaloke mahīyantam apsarobhiḥ śacīpatim
     ṛṣayaḥ paryupāsante devāś ca vibudheśvaram
 30 so 'yaṃ tvam iha saṃkrānto vikrameṇa vasuṃdharām
     nirjitāś ca mahīpālā vikrameṇa tvayānagha
 31 teṣāṃ purāṇi rāṣṭrāṇi gatvā rājan suhṛdvṛtaḥ
     bhrātṝn putrāṃś ca pautrāṃś ca sve sve rājye 'bhiṣecaya
 32 bālān api ca garbhasthān sāntvāni samudācaran
     rañjayan prakṛtīḥ sarvāḥ paripāhi vasuṃdharām
 33 kumāro nāsti yeṣāṃ ca kanyās tatrābhiṣecaya
     kāmāśayo hi strī vargaḥ śokam evaṃ prahāsyati
 34 evam āśvāsanaṃ kṛtvā sarvarāṣṭreṣu bhārata
     yajasva vājimedhena yathendro vijayī purā
 35 aśocyās te mahātmānaḥ kṣatriyāḥ kṣatriyarṣabha
     svakarmabhir gatā nāśaṃ kṛtāntabalamohitāḥ
 36 avāptaḥ kṣatradharmas te rājyaṃ prāptam akalmaṣam
     carasva dharmaṃ kaunteya śreyān yaḥ pretya bhāvikaḥ

Book 12 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 12
Chapter 35

  1 [युधिस्ठिर]
      कानि कृत्वेह कर्माणि परायश्चित्तीयते नरः
      किं कृत्वा चैव मुच्येत तन मे बरूहि पितामहः
  2 [वयास]
      अकुर्वन विहितं कर्म परतिषिद्धानि चाचरन
      परायश्चित्तीयते हय एवं नरॊ मिथ्या च वर्तयन
  3 सूर्येणाभ्युदितॊ यश च बरह्म चारी भवत्य उत
      तथा सूर्याभिनिर्मुक्तः कुनखी शयावदन्न अपि
  4 परिवित्तिः परिवेत्ता बरह्मॊज्झॊ यश च कुत्सकः
      दिधिषू पतिस तथा यः सयाद अग्रे दिधिषुर एव च
  5 अवकीर्णी भवेद यश च दविजातिवधकस तथा
      अतीर्थे बरह्मणस तयागी तीर्थे चाप्रतिपादकः
  6 गरामयाजी च कौन्तेय राज्ञश च परिविक्रयी
      शूद्र सत्रीवधकॊ यश च पूर्वः पूर्वस तु गर्हितः
  7 वृथा पशुसमालम्भी वनदाहस्य कारकः
      अनृतेनॊपचर्ता च परतिरॊद्धा गुरॊस तथा
  8 यश चाग्नीन अपविध्येत तथैव बरह्म विक्रयी
      एतान्य एनांसि सर्वाणि वयुत्क्रान्त समयश च यः
  9 अकार्याण्य अपि वक्ष्यामि यानि तानि निबॊध मे
      लॊकवेद विरुद्धानि तान्य एकाग्रमनाः शृणु
  10 सवधर्मस्य परित्यागः परधर्मस्य च करिया
     अयाज्य याजनं चैव तथाभक्ष्यस्य भक्षणम
 11 शरणागत संत्यागॊ भृत्यस्याभरणं तथा
     रसानां विक्रयश चापि तिर्यग्यॊनिवधस तथा
 12 आधानादीनि कर्माणि शक्तिमान न करॊति यः
     अप्रयच्छंश च सर्वाणि नित्यं देयानि भारत
 13 दक्षिणानाम अदानं च बराह्मण सवाभिमर्शनम
     सर्वाण्य एतान्य अकार्याणि पराहुर धर्मविदॊ जनाः
 14 पित्रा विभजते पुत्रॊ यश च सयाद गुरु तल्प गः
     अप्रजायन्न अधर्मेण भवत्य आधर्मिकॊ जनः
 15 उक्तान्य एतानि कर्माणि विस्तरेणेतरेण च
     यानि कुर्वन्न अकुर्वंश च परायश्चित्तीयते जनः
 16 एतान्य एव तु कर्माणि करियमाणानि मानवान
     येषु येषु निमित्तेषु न लिम्पन्त्य अथ तच छृणु
 17 परगृह्य शस्त्रम आयान्तम अपि वेदान्तगं रणे
     जिघांसन्तं निहत्याजौ न तेन बरह्म हा भवेत
 18 अपि चाप्य अत्र कौन्तेय मन्त्रॊ वेदेषु पठ्यते
     वेद परमाण विहितं तं धर्मं परब्रवीमि ते
 19 अपेतं बराह्मणं वृत्ताद यॊ हन्याद आततायिनम
     न तेन बरह्म हा स सयान मन्युस तं मन्युम ऋच्छति
 20 पराणात्यये तथाज्ञानाद आचरन मदिराम अपि
     अचॊदितॊ धर्मपरः पुनः संस्कारम अर्हति
 21 एतत ते सर्वम आख्यातं कौन्तेयाभक्ष्य भक्षणम
     परायश्चीत विधानेन सर्वम एतेन शुध्यति
 22 गुरु तल्पं हि गुर्वर्थे न दूषयति मानवम
     उद्दालकः शवेतकेतुं जनयाम आस शिष्यतः
 23 सतेयं कुर्वंस तु गुर्वर्थम आपत्सु न निबध्यते
     बहुशः कामकारेण न चेद यः संप्रवर्तते
 24 अन्यत्र बराह्मण सवेभ्य आददानॊ न दुष्यति
     सवयम अप्राशिता यश च न स पापेन लिप्यते
 25 पराणत्राणे ऽनृतं वाच्यम आत्मनॊ वा परस्य वा
     गुर्वर्थे सत्रीषु चैव सयाद विवाह करणेषु च
 26 नावर्तते वरतं सवप्ने शुक्रमॊक्षे कथं चन
     आज्यहॊमः समिद्धे ऽगनौ परायश्चित्तं विधीयते
 27 पारिवित्त्यं च पतिते नास्ति परव्रजिते तथा
     भिक्षिते पारदार्यं च न तद धर्मस्य दूषकम
 28 वृथा पशुसमालम्भं नैव कुर्यान न कारयेत
     अनुग्रहः पशूणां हि संस्कारॊ विधिचॊदितः
 29 अनर्हे बराह्मणे दत्तम अज्ञानात तन न दूषकम
     स कारणं तथा तीर्थे ऽतीर्थे वा परतिपादनम
 30 सत्रियस तथापचारिण्यॊ निष्कृतिः सयाद अदूषिका
     अपि सा पूयते तेन न तु भर्ता परदुष्यते
 31 तत्त्वं जञात्वा तु सॊमस्य विक्रयः सयाद अदूषकः
     असमर्थस्य भृत्यस्य विसर्गः सयाद अदॊषवान
     वनदाहॊ गवाम अर्थे करियमाणॊ न दूषकः
 32 उक्तान्य एतानि कर्माणि यानि कुर्वन न दुष्यति
     परायश्चित्तानि वक्ष्यामि विस्तरेणैव भारत
   1 [yudhisṭhira]
      kāni kṛtveha karmāṇi prāyaścittīyate naraḥ
      kiṃ kṛtvā caiva mucyeta tan me brūhi pitāmahaḥ
  2 [vyāsa]
      akurvan vihitaṃ karma pratiṣiddhāni cācaran
      prāyaścittīyate hy evaṃ naro mithyā ca vartayan
  3 sūryeṇābhyudito yaś ca brahma cārī bhavaty uta
      tathā sūryābhinirmuktaḥ kunakhī śyāvadann api
  4 parivittiḥ parivettā brahmojjho yaś ca kutsakaḥ
      didhiṣū patis tathā yaḥ syād agre didhiṣur eva ca
  5 avakīrṇī bhaved yaś ca dvijātivadhakas tathā
      atīrthe brahmaṇas tyāgī tīrthe cāpratipādakaḥ
  6 grāmayājī ca kaunteya rājñaś ca parivikrayī
      śūdra strīvadhako yaś ca pūrvaḥ pūrvas tu garhitaḥ
  7 vṛthā paśusamālambhī vanadāhasya kārakaḥ
      anṛtenopacartā ca pratiroddhā guros tathā
  8 yaś cāgnīn apavidhyeta tathaiva brahma vikrayī
      etāny enāṃsi sarvāṇi vyutkrānta samayaś ca yaḥ
  9 akāryāṇy api vakṣyāmi yāni tāni nibodha me
      lokaveda viruddhāni tāny ekāgramanāḥ śṛṇu
  10 svadharmasya parityāgaḥ paradharmasya ca kriyā
     ayājya yājanaṃ caiva tathābhakṣyasya bhakṣaṇam
 11 śaraṇāgata saṃtyāgo bhṛtyasyābharaṇaṃ tathā
     rasānāṃ vikrayaś cāpi tiryagyonivadhas tathā
 12 ādhānādīni karmāṇi śaktimān na karoti yaḥ
     aprayacchaṃś ca sarvāṇi nityaṃ deyāni bhārata
 13 dakṣiṇānām adānaṃ ca brāhmaṇa svābhimarśanam
     sarvāṇy etāny akāryāṇi prāhur dharmavido janāḥ
 14 pitrā vibhajate putro yaś ca syād guru talpa gaḥ
     aprajāyann adharmeṇa bhavaty ādharmiko janaḥ
 15 uktāny etāni karmāṇi vistareṇetareṇa ca
     yāni kurvann akurvaṃś ca prāyaścittīyate janaḥ
 16 etāny eva tu karmāṇi kriyamāṇāni mānavān
     yeṣu yeṣu nimitteṣu na limpanty atha tac chṛṇu
 17 pragṛhya śastram āyāntam api vedāntagaṃ raṇe
     jighāṃsantaṃ nihatyājau na tena brahma hā bhavet
 18 api cāpy atra kaunteya mantro vedeṣu paṭhyate
     veda pramāṇa vihitaṃ taṃ dharmaṃ prabravīmi te
 19 apetaṃ brāhmaṇaṃ vṛttād yo hanyād ātatāyinam
     na tena brahma hā sa syān manyus taṃ manyum ṛcchati
 20 prāṇātyaye tathājñānād ācaran madirām api
     acodito dharmaparaḥ punaḥ saṃskāram arhati
 21 etat te sarvam ākhyātaṃ kaunteyābhakṣya bhakṣaṇam
     prāyaścīta vidhānena sarvam etena śudhyati
 22 guru talpaṃ hi gurvarthe na dūṣayati mānavam
     uddālakaḥ śvetaketuṃ janayām āsa śiṣyataḥ
 23 steyaṃ kurvaṃs tu gurvartham āpatsu na nibadhyate
     bahuśaḥ kāmakāreṇa na ced yaḥ saṃpravartate
 24 anyatra brāhmaṇa svebhya ādadāno na duṣyati
     svayam aprāśitā yaś ca na sa pāpena lipyate
 25 prāṇatrāṇe 'nṛtaṃ vācyam ātmano vā parasya vā
     gurvarthe strīṣu caiva syād vivāha karaṇeṣu ca
 26 nāvartate vrataṃ svapne śukramokṣe kathaṃ cana
     ājyahomaḥ samiddhe 'gnau prāyaścittaṃ vidhīyate
 27 pārivittyaṃ ca patite nāsti pravrajite tathā
     bhikṣite pāradāryaṃ ca na tad dharmasya dūṣakam
 28 vṛthā paśusamālambhaṃ naiva kuryān na kārayet
     anugrahaḥ paśūṇāṃ hi saṃskāro vidhicoditaḥ
 29 anarhe brāhmaṇe dattam ajñānāt tan na dūṣakam
     sa kāraṇaṃ tathā tīrthe 'tīrthe vā pratipādanam
 30 striyas tathāpacāriṇyo niṣkṛtiḥ syād adūṣikā
     api sā pūyate tena na tu bhartā praduṣyate
 31 tattvaṃ jñātvā tu somasya vikrayaḥ syād adūṣakaḥ
     asamarthasya bhṛtyasya visargaḥ syād adoṣavān
     vanadāho gavām arthe kriyamāṇo na dūṣakaḥ
 32 uktāny etāni karmāṇi yāni kurvan na duṣyati
     prāyaścittāni vakṣyāmi vistareṇaiva bhārata

Book 12 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 12
Chapter 36

  1 [वयास]
      तपसा कर्मभिश चैव परदानेन च भारत
      पुनाति पापं पुरुषः पूतश चेन न परवर्तते
  2 एककालं तु भुञ्जानश चरन भैक्षं सवकर्मकृत
      कपालपाणिः खट्वाङ्गी बरह्म चारी सदॊत्थितः
  3 अनसूयुर अधः शायी कर्म लॊके परकाशयन
      पूर्णैर दवादशभिर वर्षैर बरह्म हा विप्रमुच्यते
  4 षड्भिर वर्षैः कृच्छ्रभॊजी बरह्म हा पूयते नरः
      मासे मासे समश्नंस तु तरिभिर वर्षैः परमुच्यते
  5 संवत्सरेण मासाशी पूयते नात्र संशयः
      तथैवॊपरमन राजन सवल्पेनापि परमुच्यते
  6 करतुना चाश्वमेधेन पूयते नात्र संशयः
      य चास्यावभृथे सनान्ति के चिद एवंविधा नराः
  7 ते सर्वे पूतपाप्मानॊ भवन्तीति परा शरुतिः
      बराह्मणार्थे हतॊ युद्धे मुच्यते बरह्महत्यया
  8 गवां शतसहस्रं तु पात्रेभ्यः परतिपादयन
      बरह्म हा विप्रमुच्येत सर्वपापेभ्य एव च
  9 कपिलानां सहस्राणि यॊ दद्यात पञ्चविंशतिम
      दॊग्ध्रीणां स च पापेभ्यः सर्वेभ्यॊ विप्रमुच्यते
  10 गॊसहस्रं स वत्सानां दॊग्ध्रीणां पराणसंशये
     साधुभ्यॊ वै दरिद्रेभ्यॊ दत्त्वा मुच्येत किल्बिषात
 11 शतं तै यस तु काम्बॊजान बराह्मणेभ्यः परयच्छति
     नियतेभ्यॊ महीपाल स च पापात परमुच्यते
 12 मनॊरथं तु यॊ दद्याद एकस्मा अपि भारत
     न कीर्तयेत दत्त्वा यः स च पापात परमुच्यते
 13 सुरा पानं सकृत पीत्वा यॊ ऽगनिवर्णां पिबेद दविजः
     स पावयत्य अथात्मानम इह लॊके परत्र च
 14 मेरुप्रपातं परपतञ जवलनं वा समाविशन
     महाप्रस्थानम आतिष्ठन मुच्यते सर्वकिल्बिषैः
 15 बृहस्पतिसवेनेष्ट्वा सुरा पॊ बराह्मणः पुनः
     समितिं बराह्मणैर गच्छेद इति वै बराह्मणी शरुतिः
 16 भूमिप्रदानं कुर्याद यः सुरां पीत्वा विमत्सरः
     पुनर न च पिबेद राजन संस्कृतः शुध्यते नरः
 17 गुरु तल्पी शिलां तप्ताम आयसीम अधिसंविशेत
     पाणाव आधाय वा शेफं परव्रजेद ऊर्ध्वदर्शनः
 18 शरीरस्य विमॊक्षेण मुच्यते कर्मणॊ ऽशुभात
     कर्मभ्यॊ विप्रमुच्यन्ते यत्ताः संवत्सरं सत्रियः
 19 महाव्रतं चरेद यस तु दद्यात सर्वस्वम एव तु
     गुर्वर्थे वा हतॊ युद्धे स मुच्येत कर्मणॊ ऽशुभात
 20 अनृतेनॊपचर्ता च परतिरॊद्धा गुरॊस तथा
     उपहृत्य परियं तस्मै तस्मात पापात परमुच्यते
 21 अवकीर्णि निमित्तं तु बरह्महत्या वरतं चरेत
     खरचर्म वासाः षण मासं तथा मुच्येत किल्बिषात
 22 परदारापहारी च परस्यापहरन वसु
     संवत्सरं वरती भूत्वा तथा मुच्येत किल्बिषात
 23 सतेयं तु यस्यापहरेत तस्मै दद्यात समं वसु
     विविधेनाभ्युपायेन तेन मुच्येत किल्बिषात
 24 कृच्छ्राद दवादश रात्रेण सवभ्यस्तेन दशावरम
     परिवेत्ता भवेत पूतः परिवित्तिश च भारत
 25 निवेश्यं तु भवेत तेन सदा तारयिता पितॄन
     न तु सत्रिया भवेद दॊषॊ न तु सा तेन लिप्यते
 26 भजने हय ऋतुना शुद्धं चातुर्मास्यं विधीयते
     सत्रियस तेन विशुध्यन्ति इति धर्मविदॊ विदुः
 27 सत्रियस तव आशङ्किताः पापैर नॊपगम्या हि जानता
     रजसा ता विशुध्यन्ते भस्मना भाजनं यथा
 28 चतुष्पात सकलॊ धर्मॊ बराह्मणानां विधीयते
     पादावकृष्टॊ राजन्ये तथा धर्मॊ विधीयते
 29 तथा वैश्ये च शूद्रे च पादः पादॊ विधीयते
     विद्याद एवंविधेनैषां गुरुलाघव निश्चयम
 30 तिर्यग्यॊनिवधं कृत्वा दरुमांश छित्त्वेतरान बहून
     तरिरात्रं वायुभक्षः सयात कर्म च परथयेन नरः
 31 अगम्या गमने राजन परायश्चित्तं विधीयते
     आर्द्र वस्त्रेण षण मासं विहार्यं भस्मशायिना
 32 एष एव तु सर्वेषाम अकार्याणां विधिर भवेत
     बराह्मणॊक्तेन विधिना दृष्टान्तागमहेतुभिः
 33 सावित्रीम अप्य अधीयानः शुचौ देशे मिताशनः
     अहिंस्रॊ ऽमन्दकॊ ऽजल्पन मुच्यते सर्वकिल्बिषैः
 34 अहःसु सततं तिष्ठेद अभ्याकाशं निशि सवपेत
     तरिर अह्नस तरिर निशायाश च स वासा जलम आविशेत
 35 सत्री शूद्र पतितांश चापि नाभिभाषेद वरतान्वितः
     पापान्य अज्ञानतः कृत्वा मुच्येद एवं वरतॊ दविजः
 36 शुभाशुभफलं परेत्य लभते भूतसाक्षिकः
     अतिरिच्येत तयॊर यत तु तत कर्ता लभते फलम
 37 तस्माद दानेन तपसा कर्मणा च शुभं फलम
     वर्धयेद अशुभं कृत्वा यथा सयाद अतिरेकवान
 38 कुर्याच छुभानि कर्माणि निमित्ते पापकर्मणाम
     दद्यान नित्यं च वित्तानि तथा मुच्येत किल्बिषात
 39 अनुरूपं हि पापस्य परायश्चित्तम उदाहृतम
     महापातक वर्जं तु परायश्चित्तं विधीयते
 40 भक्ष्याभक्ष्येषु सर्वेषु वाच्यावाच्ये तथैव च
     अज्ञानज्ञानयॊ राजन विहितान्य अनुजानते
 41 जानता तु कृतं पापं गुरु सर्वं भवत्य उत
     अज्ञानात सखलिते दॊषे परायश्चित्तं विधीयते
 42 शक्यते विधिना पापं यथॊक्तेन वयपॊहितुम
     आस्तिके शरद्दधाने तु विधिर एष विधीयते
 43 नास्तिकाश्रद्दधानेषु पुरुषेषु कदा चन
     दम्भदॊषप्रधानेषु विधिर एष न दृश्यते
 44 शिष्टाचारश च शिष्टश च धर्मॊ धर्मभृतां वर
     सेवितव्यॊ नरव्याघ्र परेत्य चेह सुखार्थिना
 45 स राजन मॊक्ष्यसे पापात तेन पूर्वेण हेतुना
     तराणार्थं वा वधेनैषाम अथ वा नृप कर्मणा
 46 अथ वा ते घृणा का चित परायश्चित्तं चरिष्यसि
     मा तव एवानार्य जुष्टेन कर्मणा निधनं गमः
   1 [vyāsa]
      tapasā karmabhiś caiva pradānena ca bhārata
      punāti pāpaṃ puruṣaḥ pūtaś cen na pravartate
  2 ekakālaṃ tu bhuñjānaś caran bhaikṣaṃ svakarmakṛt
      kapālapāṇiḥ khaṭvāṅgī brahma cārī sadotthitaḥ
  3 anasūyur adhaḥ śāyī karma loke prakāśayan
      pūrṇair dvādaśabhir varṣair brahma hā vipramucyate
  4 ṣaḍbhir varṣaiḥ kṛcchrabhojī brahma hā pūyate naraḥ
      māse māse samaśnaṃs tu tribhir varṣaiḥ pramucyate
  5 saṃvatsareṇa māsāśī pūyate nātra saṃśayaḥ
      tathaivoparaman rājan svalpenāpi pramucyate
  6 kratunā cāśvamedhena pūyate nātra saṃśayaḥ
      ya cāsyāvabhṛthe snānti ke cid evaṃvidhā narāḥ
  7 te sarve pūtapāpmāno bhavantīti parā śrutiḥ
      brāhmaṇārthe hato yuddhe mucyate brahmahatyayā
  8 gavāṃ śatasahasraṃ tu pātrebhyaḥ pratipādayan
      brahma hā vipramucyeta sarvapāpebhya eva ca
  9 kapilānāṃ sahasrāṇi yo dadyāt pañcaviṃśatim
      dogdhrīṇāṃ sa ca pāpebhyaḥ sarvebhyo vipramucyate
  10 gosahasraṃ sa vatsānāṃ dogdhrīṇāṃ prāṇasaṃśaye
     sādhubhyo vai daridrebhyo dattvā mucyeta kilbiṣāt
 11 śataṃ tai yas tu kāmbojān brāhmaṇebhyaḥ prayacchati
     niyatebhyo mahīpāla sa ca pāpāt pramucyate
 12 manorathaṃ tu yo dadyād ekasmā api bhārata
     na kīrtayeta dattvā yaḥ sa ca pāpāt pramucyate
 13 surā pānaṃ sakṛt pītvā yo 'gnivarṇāṃ pibed dvijaḥ
     sa pāvayaty athātmānam iha loke paratra ca
 14 meruprapātaṃ prapatañ jvalanaṃ vā samāviśan
     mahāprasthānam ātiṣṭhan mucyate sarvakilbiṣaiḥ
 15 bṛhaspatisaveneṣṭvā surā po brāhmaṇaḥ punaḥ
     samitiṃ brāhmaṇair gacched iti vai brāhmaṇī śrutiḥ
 16 bhūmipradānaṃ kuryād yaḥ surāṃ pītvā vimatsaraḥ
     punar na ca pibed rājan saṃskṛtaḥ śudhyate naraḥ
 17 guru talpī śilāṃ taptām āyasīm adhisaṃviśet
     pāṇāv ādhāya vā śephaṃ pravrajed ūrdhvadarśanaḥ
 18 śarīrasya vimokṣeṇa mucyate karmaṇo 'śubhāt
     karmabhyo vipramucyante yattāḥ saṃvatsaraṃ striyaḥ
 19 mahāvrataṃ cared yas tu dadyāt sarvasvam eva tu
     gurvarthe vā hato yuddhe sa mucyet karmaṇo 'śubhāt
 20 anṛtenopacartā ca pratiroddhā guros tathā
     upahṛtya priyaṃ tasmai tasmāt pāpāt pramucyate
 21 avakīrṇi nimittaṃ tu brahmahatyā vrataṃ caret
     kharacarma vāsāḥ ṣaṇ māsaṃ tathā mucyeta kilbiṣāt
 22 paradārāpahārī ca parasyāpaharan vasu
     saṃvatsaraṃ vratī bhūtvā tathā mucyeta kilbiṣāt
 23 steyaṃ tu yasyāpaharet tasmai dadyāt samaṃ vasu
     vividhenābhyupāyena tena mucyeta kilbiṣāt
 24 kṛcchrād dvādaśa rātreṇa svabhyastena daśāvaram
     parivettā bhavet pūtaḥ parivittiś ca bhārata
 25 niveśyaṃ tu bhavet tena sadā tārayitā pitṝn
     na tu striyā bhaved doṣo na tu sā tena lipyate
 26 bhajane hy ṛtunā śuddhaṃ cāturmāsyaṃ vidhīyate
     striyas tena viśudhyanti iti dharmavido viduḥ
 27 striyas tv āśaṅkitāḥ pāpair nopagamyā hi jānatā
     rajasā tā viśudhyante bhasmanā bhājanaṃ yathā
 28 catuṣpāt sakalo dharmo brāhmaṇānāṃ vidhīyate
     pādāvakṛṣṭo rājanye tathā dharmo vidhīyate
 29 tathā vaiśye ca śūdre ca pādaḥ pādo vidhīyate
     vidyād evaṃvidhenaiṣāṃ gurulāghava niścayam
 30 tiryagyonivadhaṃ kṛtvā drumāṃś chittvetarān bahūn
     trirātraṃ vāyubhakṣaḥ syāt karma ca prathayen naraḥ
 31 agamyā gamane rājan prāyaścittaṃ vidhīyate
     ārdra vastreṇa ṣaṇ māsaṃ vihāryaṃ bhasmaśāyinā
 32 eṣa eva tu sarveṣām akāryāṇāṃ vidhir bhavet
     brāhmaṇoktena vidhinā dṛṣṭāntāgamahetubhiḥ
 33 sāvitrīm apy adhīyānaḥ śucau deśe mitāśanaḥ
     ahiṃsro 'mandako 'jalpan mucyate sarvakilbiṣaiḥ
 34 ahaḥsu satataṃ tiṣṭhed abhyākāśaṃ niśi svapet
     trir ahnas trir niśāyāś ca sa vāsā jalam āviśet
 35 strī śūdra patitāṃś cāpi nābhibhāṣed vratānvitaḥ
     pāpāny ajñānataḥ kṛtvā mucyed evaṃ vrato dvijaḥ
 36 śubhāśubhaphalaṃ pretya labhate bhūtasākṣikaḥ
     atiricyet tayor yat tu tat kartā labhate phalam
 37 tasmād dānena tapasā karmaṇā ca śubhaṃ phalam
     vardhayed aśubhaṃ kṛtvā yathā syād atirekavān
 38 kuryāc chubhāni karmāṇi nimitte pāpakarmaṇām
     dadyān nityaṃ ca vittāni tathā mucyeta kilbiṣāt
 39 anurūpaṃ hi pāpasya prāyaścittam udāhṛtam
     mahāpātaka varjaṃ tu prāyaścittaṃ vidhīyate
 40 bhakṣyābhakṣyeṣu sarveṣu vācyāvācye tathaiva ca
     ajñānajñānayo rājan vihitāny anujānate
 41 jānatā tu kṛtaṃ pāpaṃ guru sarvaṃ bhavaty uta
     ajñānāt skhalite doṣe prāyaścittaṃ vidhīyate
 42 śakyate vidhinā pāpaṃ yathoktena vyapohitum
     āstike śraddadhāne tu vidhir eṣa vidhīyate
 43 nāstikāśraddadhāneṣu puruṣeṣu kadā cana
     dambhadoṣapradhāneṣu vidhir eṣa na dṛśyate
 44 śiṣṭācāraś ca śiṣṭaś ca dharmo dharmabhṛtāṃ vara
     sevitavyo naravyāghra pretya ceha sukhārthinā
 45 sa rājan mokṣyase pāpāt tena pūrveṇa hetunā
     trāṇārthaṃ vā vadhenaiṣām atha vā nṛpa karmaṇā
 46 atha vā te ghṛṇā kā cit prāyaścittaṃ cariṣyasi
     mā tv evānārya juṣṭena karmaṇā nidhanaṃ gamaḥ

Book 12 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 12
Chapter 37

  1 [वैषम्पायन]
      एवम उक्तॊ भगवता धर्मराजॊ युधिष्ठिरः
      चिन्तयित्वा मुहूर्तं तु परत्युवाच तपॊधनम
  2 किं भक्ष्यं किम अभक्ष्यं च किं च देयं परशस्यते
      किं च पात्रम अपात्रं वा तन मे बरूहि पितामह
  3 [वयास]
      अत्राप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम
      सिद्धानां चैव संवादं मनॊश चैव परजापतेः
  4 सिद्धास तपॊव्रतपराः समागम्य पुरा विभुम
      धर्मं पप्रच्छुर आसीनम आदि काले परजापतिम
  5 कथम अन्नं कथं दानं कथम अध्ययनं तपः
      कार्याकार्यं च नः सर्वं शंस वै तवं परजापते
  6 तैर एवम उक्तॊ भगवान मनुः सवायम्भुवॊ ऽबरवीत
      शुश्रूषध्वं यथावृत्तं धर्मं वयास समासतः
  7 अदत्तस्यानुपादानं दानम अध्ययनं तपः
      अहिंसा सत्यम अक्रॊधः कषमेज्या धर्मलक्षणम
  8 य एव धर्मः सॊ ऽधर्मॊ ऽदेशे ऽकाले परतिष्ठितः
      आदानम अनृतं हिंसा धर्मॊ वयावस्थिकः समृतः
  9 दविविधौ चाप्य उभाव एतौ धर्माधर्मौ विजानताम
      अप्रवृत्तिः परवृत्तिश च दवैविध्यं लॊकवेदयॊः
  10 अप्रवृत्तेर अमर्त्यत्वं मर्त्यत्वं कर्मणः फलम
     अशुभस्याशुभं विद्याच छुभस्य शुभम एव च
 11 एतयॊश चॊभयॊः सयातां शुभाशुभतया तथा
     दैवं च दैवयुक्तं च पराणश च परलयश च ह
 12 अप्रेक्षा पूर्वकरणाद अशुभानां शुभं फलम
     ऊर्ध्वं भवति संदेहाद इह दृष्टार्थम एव वा
     अप्रेक्षा पूर्वकरणात परायश्चित्तं विधीयते
 13 करॊधमॊहकृते चैव दृष्टान्तागमहेतुभिः
     शरीराणाम उपक्लेशॊ मनसश च परियाप्रिये
     तद औषधैश च मन्त्रैश च परायश्चित्तैश च शाम्यति
 14 जातिश्रेण्य अधिवासानां कुलधर्मांश च सर्वतः
     वर्जयेन न हि तं धर्मं येषां धर्मॊ न विद्यते
 15 दशवा वेद शास्त्रज्ञास तरयॊ वा धर्मपाठकाः
     यद बरूयुः कार्य उत्पन्ने स धर्मॊ धर्मसंशये
 16 अरुणा मृत्तिका चैव तथा चैव पिपीलकाः
     शरेष्मातकस तथा विप्रैर अभक्ष्यं विषम एव च
 17 अभक्ष्या बराह्मणैर मत्स्याः शकलैर ये विवर्जिताः
     चतुष्पात कच्छपाद अन्यॊ मण्डूका जलजाश च ये
 18 भासा हंसाः सुपर्णाश च चक्रवाका बकाः पलवाः
     कङ्कॊ मद्गुश च गृध्राश च कालॊलूकं तथैव च
 19 करव्यादाः पक्षिणः सर्वे चतुष्पादाश च दंष्ट्रिणः
     येषां चॊभयतॊ दन्ताश चतुर्दंष्ट्राश च सर्वशः
 20 एडकाश्वखरॊष्ट्रीणां सूतिकानां गवाम अपि
     मानुषीणां मृगीणां च न पिबेद बराह्मणः पयः
 21 परेतान्नं सूतिकान्नं च यच च किं चिद अनिर्दशम
     अभॊज्यं चाप्य अपेयं च धेन्वा दुग्धम अनिर्दशम
 22 तक्ष्णश चर्मावकर्तुश च पुंश चल्या रजकस्य च
     चिकित्सकस्य यच चान्नम अभॊज्यं रक्षिणस तथा
 23 गणग्रामाभिशस्तानां रङ्ग सत्री जीविनश च ये
     परिवित्ति नपुंषां च बन्दि दयूतविदां तथा
 24 वार्यमाणाहृतं चान्नं शुक्तं पर्युषितं च यत
     सुरानुगतम उच्छिष्टम अभॊज्यं शेषितं च यत
 25 पिष्ट मांसेक्षु शाकानां विकाराः पयसस तथा
     सक्तु धाना करम्भाश च नॊपभॊज्याश चिरस्थिताः
 26 पायसं कृसरं मांसम अपूपाश च वृथा कृताः
     अभॊज्याश चाप्य अभक्ष्याश च बराह्मणैर गृहमेधिभिः
 27 देवान पितॄन मनुष्यांश च मुनीन गृह्याश च देवताः
     पूजयित्वा ततः पश्चाद गृहस्थॊ भॊक्तुम अर्हति
 28 यथा परव्रजितॊ भिक्षुर गृहस्थः सवगृहे वसेत
     एवंवृत्तः परियैर दारैः संवसन धर्मम आप्नुयात
 29 न दद्याद यशसे दानं न भयान नॊपकारिणे
     न नृत्तगीतशीलेषु हासकेषु च धार्मिकः
 30 न मत्ते नैव चॊन्मत्ते न सतेने न चिकित्सके
     न वाग घीने विवर्णे वा नाङ्गहीने न वामने
 31 न दुर्जने दौष्कुले वा वरतैर वा यॊ न संस्कृतः
     अश्रॊत्रिये मृतं दानं बराह्मणे ऽबरह्म वादिनि
 32 असम्यक चैव यद दत्तम असम्यक च परतिग्रहः
     उभयॊः सयाद अनर्थाय दातुर आदातुर एव च
 33 यथा खदिरम आलम्ब्य शिलां वाप्य अर्णवं तरन
     मज्जते मज्जते तद्वद दाता यश च परतीच्छकः
 34 काष्ठैर आर्द्रैर यथा वह्निर उपस्तीर्णॊ न दीप्यते
     तपःस्वाध्यायचारित्रैर एवं हीनः परतिग्रही
 35 कपाले यद्वद आपः सयुः शवदृतौ वा यथा पयः
     आश्रयस्थानदॊषेण वृत्तहीने तथा शरुतम
 36 निर्मन्त्रॊ निर्व्रतॊ यः सयाद अशास्त्रज्ञॊ ऽनसूयकः
     अनुक्रॊशात परदातव्यं दीनेष्व एव नरेष्व अपि
 37 न वै देयम अनुक्रॊशाद दीनायाप्य अपकारिणे
     आप्ताचरितम इत्य एव धर्म इत्य एव वा पुनः
 38 निष्कारणं सम तद दत्तं बराह्मणे धर्मवर्जिते
     भवेद अपात्र दॊषेण न मे ऽतरास्ति विचारणा
 39 यथा दारु मयॊ हस्ती यथा चर्ममयॊ मृगः
     बराह्मणश चानधीयानस तरयस ते नाम धारकाः
 40 यथा षण्ढॊ ऽफलः सत्रीषु यथा गौर गवि चाफला
     शकुनिर वाप्य अपक्षः सयान निर्मन्त्रॊ बराह्मणस तथा
 41 गरामधान्यं यथा शून्यं यथा कूपश च निर्जलः
     यथा हुतम अनग्नौ च तथैव सयान निराकृतौ
 42 देवतानां पितॄणां च हव्यकव्य विनाशनः
     शत्रुर अर्थहरॊ मूर्खॊ न लॊकान पराप्तुम अर्हति
 43 एतत ते कथितं सर्वं यथावृत्तं युधिष्ठिर
     समासेन महद धयेतच छरॊतव्यं भरतर्षभ
   1 [vaiṣampāyana]
      evam ukto bhagavatā dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ
      cintayitvā muhūrtaṃ tu pratyuvāca tapodhanam
  2 kiṃ bhakṣyaṃ kim abhakṣyaṃ ca kiṃ ca deyaṃ praśasyate
      kiṃ ca pātram apātraṃ vā tan me brūhi pitāmaha
  3 [vyāsa]
      atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam
      siddhānāṃ caiva saṃvādaṃ manoś caiva prajāpateḥ
  4 siddhās tapovrataparāḥ samāgamya purā vibhum
      dharmaṃ papracchur āsīnam ādi kāle prajāpatim
  5 katham annaṃ kathaṃ dānaṃ katham adhyayanaṃ tapaḥ
      kāryākāryaṃ ca naḥ sarvaṃ śaṃsa vai tvaṃ prajāpate
  6 tair evam ukto bhagavān manuḥ svāyambhuvo 'bravīt
      śuśrūṣadhvaṃ yathāvṛttaṃ dharmaṃ vyāsa samāsataḥ
  7 adattasyānupādānaṃ dānam adhyayanaṃ tapaḥ
      ahiṃsā satyam akrodhaḥ kṣamejyā dharmalakṣaṇam
  8 ya eva dharmaḥ so 'dharmo 'deśe 'kāle pratiṣṭhitaḥ
      ādānam anṛtaṃ hiṃsā dharmo vyāvasthikaḥ smṛtaḥ
  9 dvividhau cāpy ubhāv etau dharmādharmau vijānatām
      apravṛttiḥ pravṛttiś ca dvaividhyaṃ lokavedayoḥ
  10 apravṛtter amartyatvaṃ martyatvaṃ karmaṇaḥ phalam
     aśubhasyāśubhaṃ vidyāc chubhasya śubham eva ca
 11 etayoś cobhayoḥ syātāṃ śubhāśubhatayā tathā
     daivaṃ ca daivayuktaṃ ca prāṇaś ca pralayaś ca ha
 12 aprekṣā pūrvakaraṇād aśubhānāṃ śubhaṃ phalam
     ūrdhvaṃ bhavati saṃdehād iha dṛṣṭārtham eva vā
     aprekṣā pūrvakaraṇāt prāyaścittaṃ vidhīyate
 13 krodhamohakṛte caiva dṛṣṭāntāgamahetubhiḥ
     śarīrāṇām upakleśo manasaś ca priyāpriye
     tad auṣadhaiś ca mantraiś ca prāyaścittaiś ca śāmyati
 14 jātiśreṇy adhivāsānāṃ kuladharmāṃś ca sarvataḥ
     varjayen na hi taṃ dharmaṃ yeṣāṃ dharmo na vidyate
 15 daśavā veda śāstrajñās trayo vā dharmapāṭhakāḥ
     yad brūyuḥ kārya utpanne sa dharmo dharmasaṃśaye
 16 aruṇā mṛttikā caiva tathā caiva pipīlakāḥ
     śreṣmātakas tathā viprair abhakṣyaṃ viṣam eva ca
 17 abhakṣyā brāhmaṇair matsyāḥ śakalair ye vivarjitāḥ
     catuṣpāt kacchapād anyo maṇḍūkā jalajāś ca ye
 18 bhāsā haṃsāḥ suparṇāś ca cakravākā bakāḥ plavāḥ
     kaṅko madguś ca gṛdhrāś ca kālolūkaṃ tathaiva ca
 19 kravyādāḥ pakṣiṇaḥ sarve catuṣpādāś ca daṃṣṭriṇaḥ
     yeṣāṃ cobhayato dantāś caturdaṃṣṭrāś ca sarvaśaḥ
 20 eḍakāśvakharoṣṭrīṇāṃ sūtikānāṃ gavām api
     mānuṣīṇāṃ mṛgīṇāṃ ca na pibed brāhmaṇaḥ payaḥ
 21 pretānnaṃ sūtikānnaṃ ca yac ca kiṃ cid anirdaśam
     abhojyaṃ cāpy apeyaṃ ca dhenvā dugdham anirdaśam
 22 takṣṇaś carmāvakartuś ca puṃś calyā rajakasya ca
     cikitsakasya yac cānnam abhojyaṃ rakṣiṇas tathā
 23 gaṇagrāmābhiśastānāṃ raṅga strī jīvinaś ca ye
     parivitti napuṃṣāṃ ca bandi dyūtavidāṃ tathā
 24 vāryamāṇāhṛtaṃ cānnaṃ śuktaṃ paryuṣitaṃ ca yat
     surānugatam ucchiṣṭam abhojyaṃ śeṣitaṃ ca yat
 25 piṣṭa māṃsekṣu śākānāṃ vikārāḥ payasas tathā
     saktu dhānā karambhāś ca nopabhojyāś cirasthitāḥ
 26 pāyasaṃ kṛsaraṃ māṃsam apūpāś ca vṛthā kṛtāḥ
     abhojyāś cāpy abhakṣyāś ca brāhmaṇair gṛhamedhibhiḥ
 27 devān pitṝn manuṣyāṃś ca munīn gṛhyāś ca devatāḥ
     pūjayitvā tataḥ paścād gṛhastho bhoktum arhati
 28 yathā pravrajito bhikṣur gṛhasthaḥ svagṛhe vaset
     evaṃvṛttaḥ priyair dāraiḥ saṃvasan dharmam āpnuyāt
 29 na dadyād yaśase dānaṃ na bhayān nopakāriṇe
     na nṛttagītaśīleṣu hāsakeṣu ca dhārmikaḥ
 30 na matte naiva conmatte na stene na cikitsake
     na vāg ghīne vivarṇe vā nāṅgahīne na vāmane
 31 na durjane dauṣkule vā vratair vā yo na saṃskṛtaḥ
     aśrotriye mṛtaṃ dānaṃ brāhmaṇe 'brahma vādini
 32 asamyak caiva yad dattam asamyak ca pratigrahaḥ
     ubhayoḥ syād anarthāya dātur ādātur eva ca
 33 yathā khadiram ālambya śilāṃ vāpy arṇavaṃ taran
     majjate majjate tadvad dātā yaś ca pratīcchakaḥ
 34 kāṣṭhair ārdrair yathā vahnir upastīrṇo na dīpyate
     tapaḥsvādhyāyacāritrair evaṃ hīnaḥ pratigrahī
 35 kapāle yadvad āpaḥ syuḥ śvadṛtau vā yathā payaḥ
     āśrayasthānadoṣeṇa vṛttahīne tathā śrutam
 36 nirmantro nirvrato yaḥ syād aśāstrajño 'nasūyakaḥ
     anukrośāt pradātavyaṃ dīneṣv eva nareṣv api
 37 na vai deyam anukrośād dīnāyāpy apakāriṇe
     āptācaritam ity eva dharma ity eva vā punaḥ
 38 niṣkāraṇaṃ sma tad dattaṃ brāhmaṇe dharmavarjite
     bhaved apātra doṣeṇa na me 'trāsti vicāraṇā
 39 yathā dāru mayo hastī yathā carmamayo mṛgaḥ
     brāhmaṇaś cānadhīyānas trayas te nāma dhārakāḥ
 40 yathā ṣaṇḍho 'phalaḥ strīṣu yathā gaur gavi cāphalā
     śakunir vāpy apakṣaḥ syān nirmantro brāhmaṇas tathā
 41 grāmadhānyaṃ yathā śūnyaṃ yathā kūpaś ca nirjalaḥ
     yathā hutam anagnau ca tathaiva syān nirākṛtau
 42 devatānāṃ pitṝṇāṃ ca havyakavya vināśanaḥ
     śatrur arthaharo mūrkho na lokān prāptum arhati
 43 etat te kathitaṃ sarvaṃ yathāvṛttaṃ yudhiṣṭhira
     samāsena mahad dhyetac chrotavyaṃ bharatarṣabha

Book 12 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 12
Chapter 38

  1 [युधिस्ठिर]
      शरॊतुम इच्छामि भगवन विस्तरेण महामुने
      राजधर्मान दविजश्रेष्ठ चातुर्वर्ण्यस्य चाखिलान
  2 आपत्सु च यथा नीतिर विधातव्या महीक्षिता
      धर्म्यम आलम्ब्य पन्थानं विजयेयं कथं महीम
  3 परायश्चित्त कथा हय एषा भक्ष्याभक्ष्य विवर्धिता
      कौतूहलानुप्रवणा हर्षं जनयतीव मे
  4 धर्मचर्या च राज्यं च नित्यम एव विरुध्यते
      येन मुह्यति मे चेतश चिन्तयानस्य नित्यशः
  5 [वैषम्पायन]
      तम उवाच महातेजा वयासॊ वेद विदां वरः
      नारदं समभिप्रेक्ष्य सर्वं जानन पुरातनम
  6 शरॊतुम इच्छसि चेद धर्मान अखिलेन युधिष्ठिर
      परैहि भीष्मं महाबाहॊ वृद्धं कुरुपितामहम
  7 स ते सर्वरहस्येषु संशयान मनसि सथितान
      छेत्त्रा भागीरथी पुत्रः सर्वज्ञः सर्वधर्मवित
  8 जनयाम आस यं देवी दिव्या तरिपथ गा नदी
      साक्षाद ददर्श यॊ देवान सर्वाञ शक्रपुरॊगमान
  9 बृहस्पतिपुरॊ गांश च देवर्षीन असकृत परभुः
      तॊषयित्वॊपचारेण राजनीतिम अधीतवान
  10 उशना वेद यच छास्त्रं देवासुरगुरुर दविजः
     तच च सर्वं स वैयाख्यं पराप्तवान कुरुसत्तमः
 11 भार्गवाच चयवनाच चापि वेदान अङ्गॊपबृंहितान
     परतिपेदे महाबुद्धिर वसिष्ठाच च यतव्रतात
 12 पितामहसुतं जयेष्ठं कुमारं दीप्ततेजसम
     अध्यात्मगतितत्त्वज्ञम उपाशिक्षत यः पुरा
 13 मार्कण्डेय मुखात कृत्स्नं यति धर्मम अवाप्तवान
     रामाद अस्त्राणि शक्राच च पराप्तवान भरतर्षभ
 14 मृत्युर आत्मेच्छया यस्य जातस्य मनुजेष्व अपि
     तथानपत्यस्य सतः पुण्यलॊका दिवि शरुताः
 15 यस्य बरह्मर्षयः पुण्या नित्यम आसन सभा सदः
     यस्य नाविदितं किं चिज जञानज्ञेयेषु विद्यते
 16 स ते वक्ष्यति धर्मज्ञः सूक्ष्मधर्मार्थतत्त्ववित
     तम अभ्येहि पुरा पराणान स विमुञ्चति धर्मवित
 17 एवम उक्तस तु कौन्तेयॊ दीर्घप्रज्ञॊ महाद्युतिः
     उवाच वदतां शरेष्ठं वयासं सत्यवती सुतम
 18 वैशसं सुमहत कृत्वा जञातीनां लॊमहर्षणम
     आगः कृत सर्वलॊकस्य पृथिवी नाश कारकः
 19 घातयित्वा तम एवाजौ छलेनाजिह्म यॊधिनम
     उपसंप्रष्टुम अर्हामि तम अहं केन हेतुना
 20 ततस तं नृपतिश्रेष्ठं चातुर्वर्ण्यहितेप्सया
     पुनर आह महाबाहुर यदुश्रेष्ठॊ महाद्युतिः
 21 नेदानीम अतिनिर्बन्धं शॊके कर्तुम इहार्हसि
     यद आह भगवान वयासस तत कुरुष्व नृपॊत्तम
 22 बराह्मणास तवां महाबाहॊ भरातरश च महौजसः
     पर्जन्यम इव घर्मार्ता आशंसाना उपासते
 23 हतशिष्टाश च राजानः कृत्स्नं चैव समागतम
     चातुर्वर्ण्यं महाराज राष्ट्रं ते कुरुजाङ्गलम
 24 परियार्थम अपि चैतेषां बराह्मणानां महात्मनाम
     नियॊगाद अस्य च गुरॊर वयासस्यामित तेजसः
 25 सुहृदां चास्मद आदीनां दरौपद्याश च परंतप
     कुरु परियम अमित्रघ्न लॊकस्य च हितं कुरु
 26 एवम उक्तस तु कृष्णेन राजा राजीवलॊचनः
     हितार्थं सर्वलॊकस्य समुत्तस्थौ महातपाः
 27 सॊ ऽनुनीतॊ नरव्याघ्रॊ विष्टर शरवसा सवयम
     दवैपायनेन च तथा देवस्थानेन जिष्णुना
 28 एतैश चान्यैश च बहुभिर अनुनीतॊ युधिष्ठिरः
     वयजहान मानसं दुःखं संतापं च महामनाः
 29 शरुतवाक्यः शरुतनिधिः शरुतश्रव्य विशारदः
     वयवस्य मनसः शान्तिम अगच्छत पाण्डुनन्दनः
 30 स तैः परिवृतॊ राजा नक्षत्रैर इव चन्द्रमाः
     धृतराष्ट्रं पुरस्कृत्य सवपुरं परविवेश ह
 31 परविविक्षुः स धर्मज्ञः कुन्तीपुत्रॊ युधिष्ठिरः
     अर्चयाम आस देवांश च बराह्मणांश च सहस्रशः
 32 ततॊ रथं नवं शुभ्रं कम्बलाजिन संवृतम
     युक्तं षॊडशभिर गॊभिः पाण्डुरैः शुभलक्षणैः
 33 मन्त्रैर अभ्यर्चितः पुण्यैः सतूयमानॊ महर्षिभिः
     आरुरॊह यथा देवः सॊमॊ ऽमृतमयं रथम
 34 जग्राह रश्मीन कौन्तेयॊ भीमॊ भीमपराक्रमः
     अर्जुनः पाण्डुरं छत्रं धारयाम आस भानुमत
 35 धरियमाणं तु तच छत्रं पाण्डुरं तस्य मूर्धनि
     शुशुभे तारका राजसितम अभ्रम इवाम्बरे
 36 चामरव्यजने चास्य वीरौ जगृहतुस तदा
     चन्द्ररश्मिप्रभे शुभ्रे माद्रीपुत्राव अलं कृते
 37 ते पञ्च रथम आस्थाय भरातरः समलं कृताः
     भूतानीव समस्तानि राजन ददृशिरे तदा
 38 आस्थाय तु रथं शुभ्रं युक्तम अश्वैर महाजवैः
     अन्वयात पृष्ठतॊ राजन युयुत्सुः पाण्डवाग्र जम
 39 रथं हेममयं शुभ्रं सैन्यसुग्रीव यॊजितम
     सह सात्यकिना कृष्णः समास्थायान्वयात कुरून
 40 नरयानेन तु जयेष्ठः पित्रा पार्थस्य भारत
     अग्रतॊ धर्मराजस्य गान्धारी सहितॊ ययौ
 41 कुरु सत्रियश च ताः सर्वाः कुन्ती कृष्णा च दरौपदी
     यानैर उच्चावचैर जग्मुर विदुरेण पुरस्कृताः
 42 ततॊ रथाश च बहुला नागाश च समलं कृताः
     पादाताश च हयाश चैव पृष्ठतः समनुव्रजन
 43 ततॊ वैतालिकैः सूतैर मागधैश च सुभाषितैः
     सतूयमानॊ ययौ राजा नगरं नागसाह्वयम
 44 तत परयाणं महाबाहॊर बभूवाप्रतिमं भुवि
     आकुलाकुलम उत्सृष्टं हृष्टपुष्ट जनान्वितम
 45 अभियाने तु पार्थस्य नरैर नगरवासिभिः
     नगरं राजमार्गश च यथावत समलं कृतम
 46 पाण्डुरेण च माल्येन पताकाभिश च वेदिभिः
     संवृतॊ राजमार्गश च धूपनैश च सुधूपितः
 47 अथ चूर्णैश च गन्धानां नानापुष्पैः परियङ्गुभिः
     माल्यदामभिर आसक्तै राजवेश्माभिसंवृतम
 48 कुम्भाश च नगरद्वारि वारिपूर्णा दृढा नवाः
     कन्याः सुमनसश छागाः सथापितास तत्र तत्र ह
 49 तथा सवलं कृतद्वारं नगरं पाण्डुनन्दनः
     सतूयमानः शुभैर वाक्यैः परविवेश सुहृद्वृतः
   1 [yudhisṭhira]
      śrotum icchāmi bhagavan vistareṇa mahāmune
      rājadharmān dvijaśreṣṭha cāturvarṇyasya cākhilān
  2 āpatsu ca yathā nītir vidhātavyā mahīkṣitā
      dharmyam ālambya panthānaṃ vijayeyaṃ kathaṃ mahīm
  3 prāyaścitta kathā hy eṣā bhakṣyābhakṣya vivardhitā
      kautūhalānupravaṇā harṣaṃ janayatīva me
  4 dharmacaryā ca rājyaṃ ca nityam eva virudhyate
      yena muhyati me cetaś cintayānasya nityaśaḥ
  5 [vaiṣampāyana]
      tam uvāca mahātejā vyāso veda vidāṃ varaḥ
      nāradaṃ samabhiprekṣya sarvaṃ jānan purātanam
  6 śrotum icchasi ced dharmān akhilena yudhiṣṭhira
      praihi bhīṣmaṃ mahābāho vṛddhaṃ kurupitāmaham
  7 sa te sarvarahasyeṣu saṃśayān manasi sthitān
      chettrā bhāgīrathī putraḥ sarvajñaḥ sarvadharmavit
  8 janayām āsa yaṃ devī divyā tripatha gā nadī
      sākṣād dadarśa yo devān sarvāñ śakrapurogamān
  9 bṛhaspatipuro gāṃś ca devarṣīn asakṛt prabhuḥ
      toṣayitvopacāreṇa rājanītim adhītavān
  10 uśanā veda yac chāstraṃ devāsuragurur dvijaḥ
     tac ca sarvaṃ sa vaiyākhyaṃ prāptavān kurusattamaḥ
 11 bhārgavāc cyavanāc cāpi vedān aṅgopabṛṃhitān
     pratipede mahābuddhir vasiṣṭhāc ca yatavratāt
 12 pitāmahasutaṃ jyeṣṭhaṃ kumāraṃ dīptatejasam
     adhyātmagatitattvajñam upāśikṣata yaḥ purā
 13 mārkaṇḍeya mukhāt kṛtsnaṃ yati dharmam avāptavān
     rāmād astrāṇi śakrāc ca prāptavān bharatarṣabha
 14 mṛtyur ātmecchayā yasya jātasya manujeṣv api
     tathānapatyasya sataḥ puṇyalokā divi śrutāḥ
 15 yasya brahmarṣayaḥ puṇyā nityam āsan sabhā sadaḥ
     yasya nāviditaṃ kiṃ cij jñānajñeyeṣu vidyate
 16 sa te vakṣyati dharmajñaḥ sūkṣmadharmārthatattvavit
     tam abhyehi purā prāṇān sa vimuñcati dharmavit
 17 evam uktas tu kaunteyo dīrghaprajño mahādyutiḥ
     uvāca vadatāṃ śreṣṭhaṃ vyāsaṃ satyavatī sutam
 18 vaiśasaṃ sumahat kṛtvā jñātīnāṃ lomaharṣaṇam
     āgaḥ kṛt sarvalokasya pṛthivī nāśa kārakaḥ
 19 ghātayitvā tam evājau chalenājihma yodhinam
     upasaṃpraṣṭum arhāmi tam ahaṃ kena hetunā
 20 tatas taṃ nṛpatiśreṣṭhaṃ cāturvarṇyahitepsayā
     punar āha mahābāhur yaduśreṣṭho mahādyutiḥ
 21 nedānīm atinirbandhaṃ śoke kartum ihārhasi
     yad āha bhagavān vyāsas tat kuruṣva nṛpottama
 22 brāhmaṇās tvāṃ mahābāho bhrātaraś ca mahaujasaḥ
     parjanyam iva gharmārtā āśaṃsānā upāsate
 23 hataśiṣṭāś ca rājānaḥ kṛtsnaṃ caiva samāgatam
     cāturvarṇyaṃ mahārāja rāṣṭraṃ te kurujāṅgalam
 24 priyārtham api caiteṣāṃ brāhmaṇānāṃ mahātmanām
     niyogād asya ca guror vyāsasyāmita tejasaḥ
 25 suhṛdāṃ cāsmad ādīnāṃ draupadyāś ca paraṃtapa
     kuru priyam amitraghna lokasya ca hitaṃ kuru
 26 evam uktas tu kṛṣṇena rājā rājīvalocanaḥ
     hitārthaṃ sarvalokasya samuttasthau mahātapāḥ
 27 so 'nunīto naravyāghro viṣṭara śravasā svayam
     dvaipāyanena ca tathā devasthānena jiṣṇunā
 28 etaiś cānyaiś ca bahubhir anunīto yudhiṣṭhiraḥ
     vyajahān mānasaṃ duḥkhaṃ saṃtāpaṃ ca mahāmanāḥ
 29 śrutavākyaḥ śrutanidhiḥ śrutaśravya viśāradaḥ
     vyavasya manasaḥ śāntim agacchat pāṇḍunandanaḥ
 30 sa taiḥ parivṛto rājā nakṣatrair iva candramāḥ
     dhṛtarāṣṭraṃ puraskṛtya svapuraṃ praviveśa ha
 31 pravivikṣuḥ sa dharmajñaḥ kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ
     arcayām āsa devāṃś ca brāhmaṇāṃś ca sahasraśaḥ
 32 tato rathaṃ navaṃ śubhraṃ kambalājina saṃvṛtam
     yuktaṃ ṣoḍaśabhir gobhiḥ pāṇḍuraiḥ śubhalakṣaṇaiḥ
 33 mantrair abhyarcitaḥ puṇyaiḥ stūyamāno maharṣibhiḥ
     āruroha yathā devaḥ somo 'mṛtamayaṃ ratham
 34 jagrāha raśmīn kaunteyo bhīmo bhīmaparākramaḥ
     arjunaḥ pāṇḍuraṃ chatraṃ dhārayām āsa bhānumat
 35 dhriyamāṇaṃ tu tac chatraṃ pāṇḍuraṃ tasya mūrdhani
     śuśubhe tārakā rājasitam abhram ivāmbare
 36 cāmaravyajane cāsya vīrau jagṛhatus tadā
     candraraśmiprabhe śubhre mādrīputrāv alaṃ kṛte
 37 te pañca ratham āsthāya bhrātaraḥ samalaṃ kṛtāḥ
     bhūtānīva samastāni rājan dadṛśire tadā
 38 āsthāya tu rathaṃ śubhraṃ yuktam aśvair mahājavaiḥ
     anvayāt pṛṣṭhato rājan yuyutsuḥ pāṇḍavāgra jam
 39 rathaṃ hemamayaṃ śubhraṃ sainyasugrīva yojitam
     saha sātyakinā kṛṣṇaḥ samāsthāyānvayāt kurūn
 40 narayānena tu jyeṣṭhaḥ pitrā pārthasya bhārata
     agrato dharmarājasya gāndhārī sahito yayau
 41 kuru striyaś ca tāḥ sarvāḥ kuntī kṛṣṇā ca draupadī
     yānair uccāvacair jagmur vidureṇa puraskṛtāḥ
 42 tato rathāś ca bahulā nāgāś ca samalaṃ kṛtāḥ
     pādātāś ca hayāś caiva pṛṣṭhataḥ samanuvrajan
 43 tato vaitālikaiḥ sūtair māgadhaiś ca subhāṣitaiḥ
     stūyamāno yayau rājā nagaraṃ nāgasāhvayam
 44 tat prayāṇaṃ mahābāhor babhūvāpratimaṃ bhuvi
     ākulākulam utsṛṣṭaṃ hṛṣṭapuṣṭa janānvitam
 45 abhiyāne tu pārthasya narair nagaravāsibhiḥ
     nagaraṃ rājamārgaś ca yathāvat samalaṃ kṛtam
 46 pāṇḍureṇa ca mālyena patākābhiś ca vedibhiḥ
     saṃvṛto rājamārgaś ca dhūpanaiś ca sudhūpitaḥ
 47 atha cūrṇaiś ca gandhānāṃ nānāpuṣpaiḥ priyaṅgubhiḥ
     mālyadāmabhir āsaktai rājaveśmābhisaṃvṛtam
 48 kumbhāś ca nagaradvāri vāripūrṇā dṛḍhā navāḥ
     kanyāḥ sumanasaś chāgāḥ sthāpitās tatra tatra ha
 49 tathā svalaṃ kṛtadvāraṃ nagaraṃ pāṇḍunandanaḥ
     stūyamānaḥ śubhair vākyaiḥ praviveśa suhṛdvṛtaḥ

Book 12 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 12
Chapter 39

  1 [वैषम्पायन]
      परवेशने तु पार्थानां जनस्य पुरवासिनः
      दिदृक्षूणां सहस्राणि समाजग्मुर बहून्य अथ
  2 स राजमार्गः शुशुभे समलं कृतचत्वरः
      यथा चन्द्रॊदये राजन वर्धमानॊ महॊदधिः
  3 गृहाणि राजमार्गे तु रत्नवन्ति बृहन्ति च
      पराकम्पन्तेव भारेण सत्रीणां पूर्णानि भारत
  4 ताः शनैर इव सव्रीडं परशशंसुर युधिष्ठिरम
      भीमसेनार्जुनौ चैव माद्रीपुत्रौ च पाण्डवौ
  5 धन्या तवम असि पाञ्चालि या तवं पुरुषसत्तमान
      उपतिष्ठसि कल्याणि महर्षीन इव गौतमी
  6 तव कर्माण्य अमॊघानि वरतचर्या च भामिनि
      इति कृष्णां महाराज परशशंसुस तदा सत्रियः
  7 परशंसा वचनैस तासां मिथः शब्दैश च भारत
      परीतिजैश च तदा शब्दैः पुरम आसीत समाकुलम
  8 तम अतीत्य यथा युक्तं राजमार्गं युधिष्ठिर
      अलं कृतं शॊभमानम उपायाद राजवेश्म ह
  9 ततः परकृतयः सर्वाः पौरजानपदास तथा
      ऊचुः कथाः कर्णसुखाः समुपेत्य ततस ततः
  10 दिष्ट्या जयसि राजेन्द्र शत्रूञ शत्रुनिसूदन
     दिष्ट्या राज्यं पुनः पराप्तं धर्मेण च बलेन च
 11 भव नस तवं महाराज राजेह शरदां शतम
     परजाः पालय धर्मेण यथेन्द्रस तरिदिवं नृप
 12 एवं राजकुलद्वारि मङ्गलैर अभिपूजितः
     आशीर्वादान दविजैर उक्तान परतिगृह्य समन्ततः
 13 परविश्य भवनं राजा देवराजगृहॊपमम
     शरुत्वा विजयसंयुक्तं रथात पश्चाद अवातरत
 14 परविश्याभ्यन्तरं शरीमान दैवतान्य अभिगम्य च
     पूजयाम आस रत्नैश च गन्धैर माल्यैश च सर्वशः
 15 निश्चक्राम ततः शरीमान पुनर एव महायशाः
     ददर्श बराह्मणांश चैव सॊ ऽभिरूपान उपस्थितान
 16 स संवृतस तदा विप्रैर आशीर्वादविवक्षुभिः
     शुशुभे विमलश चन्द्रस तारागणवृतॊ यथा
 17 तान स संपूजयाम आस कौन्तेयॊ विधिवद दविजान
     धौम्यं गुरुं पुरस्कृत्य जयेष्ठं पितरम एव च
 18 सुमनॊमॊदकै रत्नैर हिरण्येन च भूरिणा
     गॊभिर वस्त्रैश च राजेन्द्र विविधैश च किम इच्छकैः
 19 ततः पुण्याहघॊषॊ ऽभूद दिवं सतब्ध्वेव भारत
     सुहृदां हर्षजननः पुण्यः शरुतिसुखावहः
 20 हंसवन नेदुषां राजन दविजानां तत्र भारती
     शुश्रुवे वेदविदुषां पुष्कलार्थ पदाक्षरा
 21 ततॊ दुन्दुभिनिर्घॊषः शङ्खानां च मनॊरमः
     जयं परवदतां तत्र सवनः परादुरभून नृप
 22 निःशब्दे च सथिते तत्र ततॊ विप्रजने पुनः
     राजानं बराह्मण छद्मा चार्वाकॊ राक्षसॊ ऽबरवीत
 23 तत्र दुर्यॊधन सखा भिक्षुरूपेण संवृतः
     सांख्यः शिखी तरिदण्डी च धृष्टॊ विगतसाध्वसः
 24 वृतः सर्वैस तदा विप्रैर आशीर्वादविवक्षुभिः
     परं सहस्रै राजेन्द्र तपॊ नियमसंस्थितैः
 25 स दुष्टः पापम आशंसन पाण्डवानां महात्मनाम
     अनामन्त्र्यैव तान विप्रांस तम उवाच महीपतिम
 26 इमे पराहुर दविजाः सर्वे समारॊप्य वचॊ मयि
     धिग भवन्तं कु नृपतिं जञातिघातिनम अस्तु वै
 27 किं ते राज्येन कौन्तेय कृत्वेमं जञातिसंक्षयम
     घातयित्वा गुरूंश चैव मृतं शरेयॊ न जीवितम
 28 इति ते वै दविजाः शरुत्वा तस्य घॊरस्य रक्षसः
     विव्यथुश चुक्रुशुश चैव तस्य वाक्यप्रधर्षिताः
 29 ततस ते बराह्मणाः सर्वे स च राजा युधिष्ठिरः
     वरीडिताः परमॊद्विग्नास तूष्णीम आसन विशां पते
 30 [युधिस्ठिर]
     परसीदन्तु भवन्तॊ मे परणतस्याभियाचतः
     परत्यापन्नं वयसनिनं न मां धिक कर्तुम अर्हथ
 31 [वैषम्पायन]
     ततॊ राजन बराह्मणास ते सर्व एव विशां पते
     ऊचुर नैतद वचॊ ऽसमाकं शरीर अस्तु तव पार्थिव
 32 जज्ञुश चैव महात्मानस ततस तं जञानचक्षुषा
     बराह्मणा वेद विद्वांसस तपॊभिर विमली कृताः
 33 [बराह्मणाह]
     एष दुर्यॊधन सखा चार्वाकॊ नाम राक्षसः
     परिव्राजकरूपेण हितं तस्य चिकीर्षति
 34 न वयं बरूम धर्मात्मन वयेतु ते भयम ईदृशम
     उपतिष्ठतु कल्याणं भवन्तं भरातृभिः सह
 35 [वैषम्पायन]
     ततस ते बराह्मणाः सर्वे हुंकारैः करॊधमूर्छिताः
     निर्भर्त्सयन्तः शुचयॊ निजघ्नुः पापराक्षसम
 36 स पपात विनिर्दग्धस तेजसा बरह्मवादिनाम
     महेन्द्राशनिनिर्दग्धः पादपॊ ऽङकुरवान इव
 37 पूजिताश च ययुर विप्रा राजानम अभिनन्द्य तम
     राजा च हर्षम आपेदे पाण्डवः स सुहृज्जनः
 38 [वासुदेव]
     बराह्मणास तात लॊके ऽसमिन्न अर्चनीयाः सदा मम
     एते भूमिचरा देवा वाग विषाः सुप्रसादकाः
 39 पुरा कृतयुगे तात चार्वाकॊ नाम राक्षसः
     तपस तेपे महाबाहॊ बदर्यां बहु वत्सरम
 40 छन्द्यमानॊ वरेणाथ बराह्मणा स पुनः पुनः
     अभयं सर्वभूतेभ्यॊ वरयाम आस भारत
 41 दविजावमानाद अन्यत्र परादाद वरमम उत्तमम
     अभयं सर्वभूतेभ्यस ततस तस्मै जगत परभुः
 42 स तु लब्धवरः पापॊ देवान अमितविक्रमः
     राक्षसस तापयाम आस तीव्रकर्मा महाबलः
 43 ततॊ देवाः समेत्याथ बराह्मणम इदम अब्रुवन
     वधाय रक्षसस तस्य बलविप्रकृतास तदा
 44 तान उवाचाव्ययॊ देवॊ विहितं तत्र वै मया
     यथास्य भविता मृत्युर अचिरेणैव भारत
 45 राजा दुर्यॊधनॊ नाम सखास्य भविता नृप
     तस्य सनेहावबद्धॊ ऽसौ बराह्मणान अवमस्यते
 46 तत्रैनं रुषिता विप्रा विप्रकारप्रधर्षिताः
     धक्ष्यन्ति वाग्बलाः पापं ततॊ नाशं गमिष्यति
 47 स एष निहतः शेते बरह्मदण्डेन राक्षसः
     चार्वाकॊ नृपतिश्रेष्ठ मा शुचॊ भरतर्षभ
 48 हतास ते कषत्रधर्मेण जञातयस तव पार्थिव
     सवर्गताश च महात्मानॊ वीराः कषत्रिय पुंगवाः
 49 स तवम आतिष्ठ कल्याणं मा ते भूद गलानिर अच्युत
     शत्रूञ जहि परजा रक्ष दविजांश च परतिपालय
   1 [vaiṣampāyana]
      praveśane tu pārthānāṃ janasya puravāsinaḥ
      didṛkṣūṇāṃ sahasrāṇi samājagmur bahūny atha
  2 sa rājamārgaḥ śuśubhe samalaṃ kṛtacatvaraḥ
      yathā candrodaye rājan vardhamāno mahodadhiḥ
  3 gṛhāṇi rājamārge tu ratnavanti bṛhanti ca
      prākampanteva bhāreṇa strīṇāṃ pūrṇāni bhārata
  4 tāḥ śanair iva savrīḍaṃ praśaśaṃsur yudhiṣṭhiram
      bhīmasenārjunau caiva mādrīputrau ca pāṇḍavau
  5 dhanyā tvam asi pāñcāli yā tvaṃ puruṣasattamān
      upatiṣṭhasi kalyāṇi maharṣīn iva gautamī
  6 tava karmāṇy amoghāni vratacaryā ca bhāmini
      iti kṛṣṇāṃ mahārāja praśaśaṃsus tadā striyaḥ
  7 praśaṃsā vacanais tāsāṃ mithaḥ śabdaiś ca bhārata
      prītijaiś ca tadā śabdaiḥ puram āsīt samākulam
  8 tam atītya yathā yuktaṃ rājamārgaṃ yudhiṣṭhira
      alaṃ kṛtaṃ śobhamānam upāyād rājaveśma ha
  9 tataḥ prakṛtayaḥ sarvāḥ paurajānapadās tathā
      ūcuḥ kathāḥ karṇasukhāḥ samupetya tatas tataḥ
  10 diṣṭyā jayasi rājendra śatrūñ śatrunisūdana
     diṣṭyā rājyaṃ punaḥ prāptaṃ dharmeṇa ca balena ca
 11 bhava nas tvaṃ mahārāja rājeha śaradāṃ śatam
     prajāḥ pālaya dharmeṇa yathendras tridivaṃ nṛpa
 12 evaṃ rājakuladvāri maṅgalair abhipūjitaḥ
     āśīrvādān dvijair uktān pratigṛhya samantataḥ
 13 praviśya bhavanaṃ rājā devarājagṛhopamam
     śrutvā vijayasaṃyuktaṃ rathāt paścād avātarat
 14 praviśyābhyantaraṃ śrīmān daivatāny abhigamya ca
     pūjayām āsa ratnaiś ca gandhair mālyaiś ca sarvaśaḥ
 15 niścakrāma tataḥ śrīmān punar eva mahāyaśāḥ
     dadarśa brāhmaṇāṃś caiva so 'bhirūpān upasthitān
 16 sa saṃvṛtas tadā viprair āśīrvādavivakṣubhiḥ
     śuśubhe vimalaś candras tārāgaṇavṛto yathā
 17 tān sa saṃpūjayām āsa kaunteyo vidhivad dvijān
     dhaumyaṃ guruṃ puraskṛtya jyeṣṭhaṃ pitaram eva ca
 18 sumanomodakai ratnair hiraṇyena ca bhūriṇā
     gobhir vastraiś ca rājendra vividhaiś ca kim icchakaiḥ
 19 tataḥ puṇyāhaghoṣo 'bhūd divaṃ stabdhveva bhārata
     suhṛdāṃ harṣajananaḥ puṇyaḥ śrutisukhāvahaḥ
 20 haṃsavan neduṣāṃ rājan dvijānāṃ tatra bhāratī
     śuśruve vedaviduṣāṃ puṣkalārtha padākṣarā
 21 tato dundubhinirghoṣaḥ śaṅkhānāṃ ca manoramaḥ
     jayaṃ pravadatāṃ tatra svanaḥ prādurabhūn nṛpa
 22 niḥśabde ca sthite tatra tato viprajane punaḥ
     rājānaṃ brāhmaṇa chadmā cārvāko rākṣaso 'bravīt
 23 tatra duryodhana sakhā bhikṣurūpeṇa saṃvṛtaḥ
     sāṃkhyaḥ śikhī tridaṇḍī ca dhṛṣṭo vigatasādhvasaḥ
 24 vṛtaḥ sarvais tadā viprair āśīrvādavivakṣubhiḥ
     paraṃ sahasrai rājendra tapo niyamasaṃsthitaiḥ
 25 sa duṣṭaḥ pāpam āśaṃsan pāṇḍavānāṃ mahātmanām
     anāmantryaiva tān viprāṃs tam uvāca mahīpatim
 26 ime prāhur dvijāḥ sarve samāropya vaco mayi
     dhig bhavantaṃ ku nṛpatiṃ jñātighātinam astu vai
 27 kiṃ te rājyena kaunteya kṛtvemaṃ jñātisaṃkṣayam
     ghātayitvā gurūṃś caiva mṛtaṃ śreyo na jīvitam
 28 iti te vai dvijāḥ śrutvā tasya ghorasya rakṣasaḥ
     vivyathuś cukruśuś caiva tasya vākyapradharṣitāḥ
 29 tatas te brāhmaṇāḥ sarve sa ca rājā yudhiṣṭhiraḥ
     vrīḍitāḥ paramodvignās tūṣṇīm āsan viśāṃ pate
 30 [yudhisṭhira]
     prasīdantu bhavanto me praṇatasyābhiyācataḥ
     pratyāpannaṃ vyasaninaṃ na māṃ dhik kartum arhatha
 31 [vaiṣampāyana]
     tato rājan brāhmaṇās te sarva eva viśāṃ pate
     ūcur naitad vaco 'smākaṃ śrīr astu tava pārthiva
 32 jajñuś caiva mahātmānas tatas taṃ jñānacakṣuṣā
     brāhmaṇā veda vidvāṃsas tapobhir vimalī kṛtāḥ
 33 [brāhmaṇāh]
     eṣa duryodhana sakhā cārvāko nāma rākṣasaḥ
     parivrājakarūpeṇa hitaṃ tasya cikīrṣati
 34 na vayaṃ brūma dharmātman vyetu te bhayam īdṛśam
     upatiṣṭhatu kalyāṇaṃ bhavantaṃ bhrātṛbhiḥ saha
 35 [vaiṣampāyana]
     tatas te brāhmaṇāḥ sarve huṃkāraiḥ krodhamūrchitāḥ
     nirbhartsayantaḥ śucayo nijaghnuḥ pāparākṣasam
 36 sa papāta vinirdagdhas tejasā brahmavādinām
     mahendrāśaninirdagdhaḥ pādapo 'ṅkuravān iva
 37 pūjitāś ca yayur viprā rājānam abhinandya tam
     rājā ca harṣam āpede pāṇḍavaḥ sa suhṛjjanaḥ
 38 [vāsudeva]
     brāhmaṇās tāta loke 'sminn arcanīyāḥ sadā mama
     ete bhūmicarā devā vāg viṣāḥ suprasādakāḥ
 39 purā kṛtayuge tāta cārvāko nāma rākṣasaḥ
     tapas tepe mahābāho badaryāṃ bahu vatsaram
 40 chandyamāno vareṇātha brāhmaṇā sa punaḥ punaḥ
     abhayaṃ sarvabhūtebhyo varayām āsa bhārata
 41 dvijāvamānād anyatra prādād varamam uttamam
     abhayaṃ sarvabhūtebhyas tatas tasmai jagat prabhuḥ
 42 sa tu labdhavaraḥ pāpo devān amitavikramaḥ
     rākṣasas tāpayām āsa tīvrakarmā mahābalaḥ
 43 tato devāḥ sametyātha brāhmaṇam idam abruvan
     vadhāya rakṣasas tasya balaviprakṛtās tadā
 44 tān uvācāvyayo devo vihitaṃ tatra vai mayā
     yathāsya bhavitā mṛtyur acireṇaiva bhārata
 45 rājā duryodhano nāma sakhāsya bhavitā nṛpa
     tasya snehāvabaddho 'sau brāhmaṇān avamasyate
 46 tatrainaṃ ruṣitā viprā viprakārapradharṣitāḥ
     dhakṣyanti vāgbalāḥ pāpaṃ tato nāśaṃ gamiṣyati
 47 sa eṣa nihataḥ śete brahmadaṇḍena rākṣasaḥ
     cārvāko nṛpatiśreṣṭha mā śuco bharatarṣabha
 48 hatās te kṣatradharmeṇa jñātayas tava pārthiva
     svargatāś ca mahātmāno vīrāḥ kṣatriya puṃgavāḥ
 49 sa tvam ātiṣṭha kalyāṇaṃ mā te bhūd glānir acyuta
     śatrūñ jahi prajā rakṣa dvijāṃś ca pratipālaya

Book 12 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 12
Chapter 40

  1 [वैषम्पायन]
      ततः कुन्तीसुतॊ राजा गतमन्युर गतज्वरः
      काञ्चने पराङ्मुखॊ हृष्टॊ नयषीदत परमासने
  2 तम एवाभिमुखौ पीठे सेव्यास्तरण संवृते
      सात्यकिर वासुदेवश च निषीदतुर अरिंदमौ
  3 मध्ये कृत्वा तु राजानं भीमसेनार्जुनाव उभौ
      निषीदतुर महात्मानौ शलक्ष्णयॊर मणिपीठयॊः
  4 दान्ते शय्यासने शुभ्रे जाम्बूनदविभूषिते
      पृथापि सहदेवेन सहास्ते नकुलेन च
  5 सुधर्मा विदुरॊ धौम्यॊ धृतराष्ट्रश च कौरवः
      निषेदुर जवलनाकारेष्व आसनेषु पृथक पृथक
  6 युयुत्सुः संजयश चैव गान्धारी च यशस्विनी
      धृतराष्ट्रॊ यतॊ राजा ततः सर्व उपाविशन
  7 तत्रॊपविष्टॊ धर्मात्मा शवेताः सुमनसॊ ऽसपृशत
      सवस्तिकान अक्षतान भूमिं सुवर्णं रजतं मणीन
  8 ततः परकृतयः सर्वाः पुरस्कृत्य पुरॊहितम
      ददृशुर धर्मराजानम आदाय बहु मङ्गलम
  9 पृथिवीं च सुवर्णं च रत्नानि विविधानि च
      आभिषेचनिकं भाण्डं सर्वसंभार संभृतम
  10 काञ्चनौदुम्बरास तत्र राजताः पृथिवी मयाः
     पूर्णकुम्भाः सुमनसॊ लाजा बर्हींषि गॊरसाः
 11 शमी पलाशपुंनागाः समिधॊ मधुसर्पिषी
     सरुव औदुम्बरः शङ्खास तथा हेमविभूषिताः
 12 दाशार्हेणाभ्यनुज्ञातस तत्र धौम्यः पुरॊहितः
     परागुदक परवणां वेदीं लक्षणेनॊपलिप्य ह
 13 वयाघ्रचर्मॊत्तरे शलक्ष्णे सर्वतॊभद्र आसने
     दृढपादप्रतिष्ठाने हुताशनसमत्विषि
 14 उपवेश्य महात्मानं कृष्णां च दरुपदात्म जाम
     जुहाव पावकं धीमान विधिमन्त्रपुरस्कृतम
 15 अभ्यषिञ्चत पतिं पृथ्व्याः कुन्तीपुत्रं युधिष्ठिरम
     धृतराष्ट्रश च राजर्षिः सर्वाः परकृतयस तथा
 16 ततॊ ऽनुवादयाम आसुः पणवानकदुन्दुभीः
     धर्मराजॊ ऽपि तत सर्वं परतिजग्राह धर्मतः
 17 पूजयाम आस तांश चापि विधिवद भूरिदक्षिणः
     ततॊ निष्कसहस्रेण बराह्मणान सवस्ति वाचयत
     वेदाध्ययनसंपन्नाञ शीलवृत्तसमन्वितान
 18 ते परीता बराह्मणा राजन सवस्त्य ऊचुर जयम एव च
     हंसा इव च नर्दन्तः परशशंसुर युधिष्ठिरम
 19 युधिष्ठिर महाबाहॊ दिष्ट्या जयसि पाण्डव
     दिष्ट्या सवधर्मं पराप्तॊ ऽसि विक्रमेण महाद्युते
 20 दिष्ट्या गाण्डीवधन्वा च भीमसेनश च पाण्डवः
     तवं चापि कुशली राजन माद्रीपुत्रौ च पाण्डवौ
 21 मुक्ता वीर कषयाद अस्मात संग्रामान निहतद्विषः
     कषिप्रम उत्तरकालानि कुरु कार्याणि पाण्डव
 22 ततः परत्यर्चितः सद्भिर धर्मराजॊ युधिष्ठिरः
     परतिपेदे महद राज्यं सुहृद्भिः सह भारत
   1 [vaiṣampāyana]
      tataḥ kuntīsuto rājā gatamanyur gatajvaraḥ
      kāñcane prāṅmukho hṛṣṭo nyaṣīdat paramāsane
  2 tam evābhimukhau pīṭhe sevyāstaraṇa saṃvṛte
      sātyakir vāsudevaś ca niṣīdatur ariṃdamau
  3 madhye kṛtvā tu rājānaṃ bhīmasenārjunāv ubhau
      niṣīdatur mahātmānau ślakṣṇayor maṇipīṭhayoḥ
  4 dānte śayyāsane śubhre jāmbūnadavibhūṣite
      pṛthāpi sahadevena sahāste nakulena ca
  5 sudharmā viduro dhaumyo dhṛtarāṣṭraś ca kauravaḥ
      niṣedur jvalanākāreṣv āsaneṣu pṛthak pṛthak
  6 yuyutsuḥ saṃjayaś caiva gāndhārī ca yaśasvinī
      dhṛtarāṣṭro yato rājā tataḥ sarva upāviśan
  7 tatropaviṣṭo dharmātmā śvetāḥ sumanaso 'spṛśat
      svastikān akṣatān bhūmiṃ suvarṇaṃ rajataṃ maṇīn
  8 tataḥ prakṛtayaḥ sarvāḥ puraskṛtya purohitam
      dadṛśur dharmarājānam ādāya bahu maṅgalam
  9 pṛthivīṃ ca suvarṇaṃ ca ratnāni vividhāni ca
      ābhiṣecanikaṃ bhāṇḍaṃ sarvasaṃbhāra saṃbhṛtam
  10 kāñcanaudumbarās tatra rājatāḥ pṛthivī mayāḥ
     pūrṇakumbhāḥ sumanaso lājā barhīṃṣi gorasāḥ
 11 śamī palāśapuṃnāgāḥ samidho madhusarpiṣī
     sruva audumbaraḥ śaṅkhās tathā hemavibhūṣitāḥ
 12 dāśārheṇābhyanujñātas tatra dhaumyaḥ purohitaḥ
     prāgudak pravaṇāṃ vedīṃ lakṣaṇenopalipya ha
 13 vyāghracarmottare ślakṣṇe sarvatobhadra āsane
     dṛḍhapādapratiṣṭhāne hutāśanasamatviṣi
 14 upaveśya mahātmānaṃ kṛṣṇāṃ ca drupadātma jām
     juhāva pāvakaṃ dhīmān vidhimantrapuraskṛtam
 15 abhyaṣiñcat patiṃ pṛthvyāḥ kuntīputraṃ yudhiṣṭhiram
     dhṛtarāṣṭraś ca rājarṣiḥ sarvāḥ prakṛtayas tathā
 16 tato 'nuvādayām āsuḥ paṇavānakadundubhīḥ
     dharmarājo 'pi tat sarvaṃ pratijagrāha dharmataḥ
 17 pūjayām āsa tāṃś cāpi vidhivad bhūridakṣiṇaḥ
     tato niṣkasahasreṇa brāhmaṇān svasti vācayat
     vedādhyayanasaṃpannāñ śīlavṛttasamanvitān
 18 te prītā brāhmaṇā rājan svasty ūcur jayam eva ca
     haṃsā iva ca nardantaḥ praśaśaṃsur yudhiṣṭhiram
 19 yudhiṣṭhira mahābāho diṣṭyā jayasi pāṇḍava
     diṣṭyā svadharmaṃ prāpto 'si vikrameṇa mahādyute
 20 diṣṭyā gāṇḍīvadhanvā ca bhīmasenaś ca pāṇḍavaḥ
     tvaṃ cāpi kuśalī rājan mādrīputrau ca pāṇḍavau
 21 muktā vīra kṣayād asmāt saṃgrāmān nihatadviṣaḥ
     kṣipram uttarakālāni kuru kāryāṇi pāṇḍava
 22 tataḥ pratyarcitaḥ sadbhir dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ
     pratipede mahad rājyaṃ suhṛdbhiḥ saha bhārata

Book 12 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 12
Chapter 41

  1 [वैषम्पायन]
      परकृतीनां तु तद वाक्यं देशकालॊपसंहितम
      शरुत्वा युधिष्ठिरॊ राजाथॊत्तरं परत्यभाषत
  2 धन्याः पाण्डुसुता लॊके येषां बराह्मणपुंगवाः
      तथ्यान वाप्य अथ वातथ्यान गुणान आहुः समागताः
  3 अनुग्राह्या वयं नूनं भवताम इति मे मतिः
      यत्रैवं गुणसंपन्नान अस्मान बरूथ विमत्सराः
  4 धृतराष्ट्रॊ महाराजः पिता नॊ दैवतं परम
      साशने ऽसय परिये चैव सथेयं मत्प्रिय काङ्क्षिभिः
  5 एतदर्थं हि जीवामि कृत्वा जञातिवधं महत
      अस्य शुश्रूषणं कार्यं मया नित्यम अतन्द्रिणा
  6 यदि चाहम अनुग्राह्यॊ भवतां सुहृदां ततः
      धृतराष्ट्रे यथापूर्वं वृत्तिं वर्तितुम अर्हथ
  7 एष नाथॊ हि जगतॊ भवतां च मया सह
      अस्यैव पृथिवी कृत्स्ना पाण्डवाः सर्व एव च
      एतन मनसि कर्तव्यं भवद्भिर वचनं मम
  8 अनुगम्य च राजानं यथेष्टं गम्यताम इति
      पौरजानपदान सर्वान विसृज्य कुरुनन्दनः
      यौवराज्येन कौरव्यॊ भीमसेनम अयॊजयत
  9 मन्त्रे च निश्चये चैव षाङ्गुण्यस्य च चिन्तने
      विदुरं बुद्धिसंपन्नं परीतिमान वै समादिशत
  10 कृताकृत परिज्ञाने तथाय वययचिन्तने
     संजयं यॊजयाम आस ऋद्धम ऋद्धैर गुणैर युतम
 11 बलस्य परिमाणे च भक्त वेतनयॊस तथा
     नकुलं वयादिशद राजा कर्मिणाम अन्ववेक्षणे
 12 परचक्रॊपरॊधे च दृप्तानां चावमर्दने
     युधिष्ठिरॊ महाराजः फल्गुनं वयादिदेश ह
 13 दविजानां वेद कार्येषु कार्येष्व अन्येषु चैव हि
     धौम्यं पुरॊधसां शरेष्ठं वयादिदेश परंतपः
 14 सहदेवं समीपस्थं नित्यम एव समादिशत
     तेन गॊप्यॊ हि नृपतिः सर्वावस्थॊ विशां पते
 15 यान यान अमन्यद यॊग्यांश च येषु येष्व इह कर्मसु
     तांस तांस तेष्व एव युयुजे परीयमाणॊ महीपतिः
 16 विदुरं संजयं चैव युयुत्सुं च महामतिम
     अब्रवीत परवीर घनॊ धर्मात्मा धर्मवत्सलः
 17 उत्थायॊत्थाय यत कार्यम अस्य राज्ञः पितुर मम
     सर्वं भवद्भिः कर्तव्यम अप्रमत्तैर यथातथम
 18 पौरजानपदानां च यानि कार्याणि नित्यशः
     राजानं समनुज्ञाप्य तानि कार्याणि धर्मतः
   1 [vaiṣampāyana]
      prakṛtīnāṃ tu tad vākyaṃ deśakālopasaṃhitam
      śrutvā yudhiṣṭhiro rājāthottaraṃ pratyabhāṣata
  2 dhanyāḥ pāṇḍusutā loke yeṣāṃ brāhmaṇapuṃgavāḥ
      tathyān vāpy atha vātathyān guṇān āhuḥ samāgatāḥ
  3 anugrāhyā vayaṃ nūnaṃ bhavatām iti me matiḥ
      yatraivaṃ guṇasaṃpannān asmān brūtha vimatsarāḥ
  4 dhṛtarāṣṭro mahārājaḥ pitā no daivataṃ param
      sāśane 'sya priye caiva stheyaṃ matpriya kāṅkṣibhiḥ
  5 etadarthaṃ hi jīvāmi kṛtvā jñātivadhaṃ mahat
      asya śuśrūṣaṇaṃ kāryaṃ mayā nityam atandriṇā
  6 yadi cāham anugrāhyo bhavatāṃ suhṛdāṃ tataḥ
      dhṛtarāṣṭre yathāpūrvaṃ vṛttiṃ vartitum arhatha
  7 eṣa nātho hi jagato bhavatāṃ ca mayā saha
      asyaiva pṛthivī kṛtsnā pāṇḍavāḥ sarva eva ca
      etan manasi kartavyaṃ bhavadbhir vacanaṃ mama
  8 anugamya ca rājānaṃ yatheṣṭaṃ gamyatām iti
      paurajānapadān sarvān visṛjya kurunandanaḥ
      yauvarājyena kauravyo bhīmasenam ayojayat
  9 mantre ca niścaye caiva ṣāṅguṇyasya ca cintane
      viduraṃ buddhisaṃpannaṃ prītimān vai samādiśat
  10 kṛtākṛta parijñāne tathāya vyayacintane
     saṃjayaṃ yojayām āsa ṛddham ṛddhair guṇair yutam
 11 balasya parimāṇe ca bhakta vetanayos tathā
     nakulaṃ vyādiśad rājā karmiṇām anvavekṣaṇe
 12 paracakroparodhe ca dṛptānāṃ cāvamardane
     yudhiṣṭhiro mahārājaḥ phalgunaṃ vyādideśa ha
 13 dvijānāṃ veda kāryeṣu kāryeṣv anyeṣu caiva hi
     dhaumyaṃ purodhasāṃ śreṣṭhaṃ vyādideśa paraṃtapaḥ
 14 sahadevaṃ samīpasthaṃ nityam eva samādiśat
     tena gopyo hi nṛpatiḥ sarvāvastho viśāṃ pate
 15 yān yān amanyad yogyāṃś ca yeṣu yeṣv iha karmasu
     tāṃs tāṃs teṣv eva yuyuje prīyamāṇo mahīpatiḥ
 16 viduraṃ saṃjayaṃ caiva yuyutsuṃ ca mahāmatim
     abravīt paravīra ghno dharmātmā dharmavatsalaḥ
 17 utthāyotthāya yat kāryam asya rājñaḥ pitur mama
     sarvaṃ bhavadbhiḥ kartavyam apramattair yathātatham
 18 paurajānapadānāṃ ca yāni kāryāṇi nityaśaḥ
     rājānaṃ samanujñāpya tāni kāryāṇi dharmataḥ

Book 12 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 12
Chapter 42

  1 [वैषम्पायन]
      ततॊ युधिष्ठिरॊ राजा जञातीनां ये हता मृधे
      शराद्धानि कारयाम आस तेषां पृथग उदारधीः
  2 धृतराष्ट्रॊ ददौ राजा पुत्राणाम और्ध्वदेहिकम
      सर्वकामगुणॊपेतम अन्नं गाश च धनानि च
      रत्नानि च विचित्राणि महार्हाणि महायशाः
  3 युधिष्ठिरस तु कर्णस्य दरॊणस्य च महात्मनः
      धृष्टद्युम्नाभिमन्युभ्यां हैडिम्बस्य च रक्षसः
  4 विराटप्रभृतीनां च सुहृदाम उपकारिणाम
      दरुपद दरौपदेयानां दरौपद्या सहितॊ ददौ
  5 बराह्मणानां सहस्राणि पृथग एकैकम उद्दिशन
      धनैश च वस्त्रै रत्नैश च गॊभिश च समतर्पयत
  6 ये चान्ये पृथिवीपाला येषां नास्ति सुहृज्जनः
      उद्दिश्यॊद्दिश्य तेषां च चक्रे राजौर्ध्वदैहिकम
  7 सभाः परपाश च विविधास तडागानि च पाण्डवः
      सुहृदां कारयाम आस सर्वेषाम और्ध्वदैहिकम
  8 स तेषाम अनृणॊ भूत्वा गत्वा लॊकेष्व अवाच्यताम
      कृतकृत्यॊ ऽभवद राजा परजा धर्मेण पालयन
  9 धृतराष्ट्रं यथापूर्वं गान्धारीं विदुरं तथा
      सर्वांश च कौरवामात्यान भृत्यांश च समपूजयत
  10 याश च तत्र सत्रियः काश चिद धतवीरा हतात्म जाः
     सर्वास ताः कौरवॊ राजा संपूज्यापालयद घृणी
 11 दीनान्ध कृपणानां च गृहाच्छादन भॊजनैः
     आनृशंस्य परॊ राजा चकारानुग्रहं परभुः
 12 स विजित्य महीं कृत्स्नाम आनृण्यं पराप्य वैरिषु
     निःसपत्नः सुखी राजा विजहार युधिष्ठिरः
   1 [vaiṣampāyana]
      tato yudhiṣṭhiro rājā jñātīnāṃ ye hatā mṛdhe
      śrāddhāni kārayām āsa teṣāṃ pṛthag udāradhīḥ
  2 dhṛtarāṣṭro dadau rājā putrāṇām aurdhvadehikam
      sarvakāmaguṇopetam annaṃ gāś ca dhanāni ca
      ratnāni ca vicitrāṇi mahārhāṇi mahāyaśāḥ
  3 yudhiṣṭhiras tu karṇasya droṇasya ca mahātmanaḥ
      dhṛṣṭadyumnābhimanyubhyāṃ haiḍimbasya ca rakṣasaḥ
  4 virāṭaprabhṛtīnāṃ ca suhṛdām upakāriṇām
      drupada draupadeyānāṃ draupadyā sahito dadau
  5 brāhmaṇānāṃ sahasrāṇi pṛthag ekaikam uddiśan
      dhanaiś ca vastrai ratnaiś ca gobhiś ca samatarpayat
  6 ye cānye pṛthivīpālā yeṣāṃ nāsti suhṛjjanaḥ
      uddiśyoddiśya teṣāṃ ca cakre rājaurdhvadaihikam
  7 sabhāḥ prapāś ca vividhās taḍāgāni ca pāṇḍavaḥ
      suhṛdāṃ kārayām āsa sarveṣām aurdhvadaihikam
  8 sa teṣām anṛṇo bhūtvā gatvā lokeṣv avācyatām
      kṛtakṛtyo 'bhavad rājā prajā dharmeṇa pālayan
  9 dhṛtarāṣṭraṃ yathāpūrvaṃ gāndhārīṃ viduraṃ tathā
      sarvāṃś ca kauravāmātyān bhṛtyāṃś ca samapūjayat
  10 yāś ca tatra striyaḥ kāś cid dhatavīrā hatātma jāḥ
     sarvās tāḥ kauravo rājā saṃpūjyāpālayad ghṛṇī
 11 dīnāndha kṛpaṇānāṃ ca gṛhācchādana bhojanaiḥ
     ānṛśaṃsya paro rājā cakārānugrahaṃ prabhuḥ
 12 sa vijitya mahīṃ kṛtsnām ānṛṇyaṃ prāpya vairiṣu
     niḥsapatnaḥ sukhī rājā vijahāra yudhiṣṭhiraḥ

Book 12 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 12
Chapter 43

  1 [वैषम्पायन]
      अभिषिक्तॊ महाप्राज्ञॊ राज्यं पराप्य युधिष्ठिरः
      दाशार्हं पुण्डरीकाक्षम उवाच पराञ्जलिः शुचिः
  2 तव कृष्ण परसादेन नयेन च बलेन च
      बुद्ध्या च यदुशार्दूल तथा विक्रमणेन च
  3 पुनः पराप्तम इदं राज्यं पितृपैतामहं मया
      नमस ते पुण्डरीकाक्ष पुनः पुनर अरिंदम
  4 तवाम एकम आहुः पुरुषं तवाम आहुः सात्वतां पतिम
      नामभिस तवां बहुविधैः सतुवन्ति परमर्षयः
  5 विश्वकर्मन नमस ते ऽसतु विश्वात्मन विश्वसंभव
      विष्णॊ जिष्णॊ हरे कृष्ण वैकुण्ठ पुरुषॊत्तम
  6 अदित्याः सप्तरात्रं तु पुराणे गर्भतां गतः
      पृश्नि गर्भस तवम एवैकस तरियुगं तवां वदन्त्य अपि
  7 शुचि शरवा हृषीकेशॊ घृतार्चिर हंस उच्यसे
      तरिचक्षुः शम्भुर एकस तवं विभुर दामॊदरॊ ऽपि च
  8 वराहॊ ऽगनिर बृहद भानुर वृषणस तार्क्ष्य लक्षणः
      अनीक साहः पुरुषः शिपि विष्ट उरु करमः
  9 वाचिष्ठ उग्रः सेनानीः सत्यॊ वाजसनिर गुहः
      अच्युतश चयावनॊ ऽरीणां संकृतिर विकृतिर वृषः
  10 कृतवर्त्मा तवम एवाद्रिर वृषगर्भॊ वृषा कपिः
     सिन्धुक्षिद ऊर्मिस तरिककुत तरिधामा तरिवृद अच्युत
 11 संराद विराट सवराट चैव सुरराड धर्मदॊ भवः
     विभुर भूर अभिभूः कृष्णः कृष्णवर्त्मा तवम एव च
 12 सविष्टकृद भिषग आवर्तः कपिलस तवं च वामनः
     यज्ञॊ धरुवः पतंगश च जयत्सेनस तवम उच्यसे
 13 शिखण्डी नहुषॊ बभ्रुर दिवस्पृक तवं पुनर वसुः
     सुबभ्रुर उक्षॊ रुक्मस तवं सुषेणॊ दुन्दुभिस तथा
 14 गभस्तिनेमिः शरीपद्मं पुष्करं पुष्पधारणः
     ऋभुर विभुः सर्वसूक्ष्मस तवं सावित्रं च पठ्यसे
 15 अम्भॊनिधिस तवं बरह्मा तवं पवित्रं धाम धन्व च
     हिरण्यगर्भं तवाम आहुः सवधा सवाहा च केशव
 16 यॊनिस तवम अस्य परलयश च कृष्ण; तवम एवेदं सृजसि विश्वम अग्रे
     विश्वं चेदं तवद्वशे विश्वयॊने; नमॊ ऽसतु ते शार्ङ्गचक्रासि पाणे
 17 एवं सतुतॊ धर्मराजेन कृष्णः; सभामध्ये परीतिमान पुष्कराक्षः
     तम अभ्यनन्दद भारतं पुष्कलाभिर; वाग्भिर जयेष्ठं पाण्डवं यादवाग्र्यः
   1 [vaiṣampāyana]
      abhiṣikto mahāprājño rājyaṃ prāpya yudhiṣṭhiraḥ
      dāśārhaṃ puṇḍarīkākṣam uvāca prāñjaliḥ śuciḥ
  2 tava kṛṣṇa prasādena nayena ca balena ca
      buddhyā ca yaduśārdūla tathā vikramaṇena ca
  3 punaḥ prāptam idaṃ rājyaṃ pitṛpaitāmahaṃ mayā
      namas te puṇḍarīkākṣa punaḥ punar ariṃdama
  4 tvām ekam āhuḥ puruṣaṃ tvām āhuḥ sātvatāṃ patim
      nāmabhis tvāṃ bahuvidhaiḥ stuvanti paramarṣayaḥ
  5 viśvakarman namas te 'stu viśvātman viśvasaṃbhava
      viṣṇo jiṣṇo hare kṛṣṇa vaikuṇṭha puruṣottama
  6 adityāḥ saptarātraṃ tu purāṇe garbhatāṃ gataḥ
      pṛśni garbhas tvam evaikas triyugaṃ tvāṃ vadanty api
  7 śuci śravā hṛṣīkeśo ghṛtārcir haṃsa ucyase
      tricakṣuḥ śambhur ekas tvaṃ vibhur dāmodaro 'pi ca
  8 varāho 'gnir bṛhad bhānur vṛṣaṇas tārkṣya lakṣaṇaḥ
      anīka sāhaḥ puruṣaḥ śipi viṣṭa uru kramaḥ
  9 vāciṣṭha ugraḥ senānīḥ satyo vājasanir guhaḥ
      acyutaś cyāvano 'rīṇāṃ saṃkṛtir vikṛtir vṛṣaḥ
  10 kṛtavartmā tvam evādrir vṛṣagarbho vṛṣā kapiḥ
     sindhukṣid ūrmis trikakut tridhāmā trivṛd acyuta
 11 saṃrād virāṭ svarāṭ caiva surarāḍ dharmado bhavaḥ
     vibhur bhūr abhibhūḥ kṛṣṇaḥ kṛṣṇavartmā tvam eva ca
 12 sviṣṭakṛd bhiṣag āvartaḥ kapilas tvaṃ ca vāmanaḥ
     yajño dhruvaḥ pataṃgaś ca jayatsenas tvam ucyase
 13 śikhaṇḍī nahuṣo babhrur divaspṛk tvaṃ punar vasuḥ
     subabhrur ukṣo rukmas tvaṃ suṣeṇo dundubhis tathā
 14 gabhastinemiḥ śrīpadmaṃ puṣkaraṃ puṣpadhāraṇaḥ
     ṛbhur vibhuḥ sarvasūkṣmas tvaṃ sāvitraṃ ca paṭhyase
 15 ambhonidhis tvaṃ brahmā tvaṃ pavitraṃ dhāma dhanva ca
     hiraṇyagarbhaṃ tvām āhuḥ svadhā svāhā ca keśava
 16 yonis tvam asya pralayaś ca kṛṣṇa; tvam evedaṃ sṛjasi viśvam agre
     viśvaṃ cedaṃ tvadvaśe viśvayone; namo 'stu te śārṅgacakrāsi pāṇe
 17 evaṃ stuto dharmarājena kṛṣṇaḥ; sabhāmadhye prītimān puṣkarākṣaḥ
     tam abhyanandad bhārataṃ puṣkalābhir; vāgbhir jyeṣṭhaṃ pāṇḍavaṃ yādavāgryaḥ

Book 12 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 12
Chapter 44

  1 [वैषम्पायन]
      ततॊ विसर्जयाम आस सर्वाः परकृतयॊ नृपः
      विविशुश चाभ्यनुज्ञाता यथा सवानि गृहाणि च
  2 ततॊ युधिष्ठिरॊ राजा भीमं भीमपराक्रमम
      सान्त्वयन्न अब्रवीद धीमान अर्जुनं यमजौ तथा
  3 शत्रुभिर विविधैः शस्त्रैः कृत्तदेहा महारणे
      शरान्ता भवन्तः सुभृशं तापिताः शॊकमन्युभिः
  4 अरण्ये दुःखवसतीर मत्कृते पुरुषॊत्तमाः
      भवद्भिर अनुभूताश च यथा कु पुरुषैस तथा
  5 यथासुखं यथाजॊषं जयॊ ऽयम अनुभूयताम
      विश्रान्ताँल लब्धविज्ञानाञ शवः समेतासि वः पुनः
  6 ततॊ दुर्यॊधन गृहं परासादैर उपशॊभितम
      बहुरत्नसमाकीर्णं दासीदास समाकुलम
  7 धृतराष्ट्राभ्यनुज्ञातं भरात्रा दत्तं वृकॊदरः
      परतिपेदे महाबाहुर मन्दरं मघवान इव
  8 यथा दुर्यॊधन गृहं तथा दुःशासनस्य च
      परासादमाला संयुक्तं हेमतॊरण भीषितम
  9 दासीदास सुसंपूर्णं परभूतधनधान्यवत
      परतिपेदे महाबाहुर अर्जुनॊ राजशासनात
  10 दुर्मर्षणस्य भवनं दुःशासन गृहाद वरम
     कुबेरभवनप्रख्यं मणिहेमविभूषितम
 11 नकुलाय वरार्हाय कर्शिताय महावने
     ददौ परीतॊ महाराज धर्मराजॊ युधिष्ठिरः
 12 दुर्मुखस्य च वेश्माग्र्यं शरीमत कनकभूषितम
     पूर्णं पद्मदलाक्षीणां सत्रीणां शयनसंकुलम
 13 परददौ सहदेवाय सततं परियकारिणे
     मुमुदे तच च लब्ध्वा स कैलासं धनदॊ यथा
 14 युयुत्सुर विदुरश चैव संजयश च महाद्युतिः
     सुधर्मा चैव धौम्यश च यथा सवं जग्मुर आलयान
 15 सह सात्यकिना शौरिर अर्जुनस्य निवेशनम
     विवेश पुरुषव्याघ्रॊ वयाघ्रॊ गिरिगुहाम इव
 16 तत्र भक्षान्न पानैस ते समुपेताः सुखॊषिताः
     सुखप्रबुद्धा राजानम उपतस्थुर युधिष्ठिरम
   1 [vaiṣampāyana]
      tato visarjayām āsa sarvāḥ prakṛtayo nṛpaḥ
      viviśuś cābhyanujñātā yathā svāni gṛhāṇi ca
  2 tato yudhiṣṭhiro rājā bhīmaṃ bhīmaparākramam
      sāntvayann abravīd dhīmān arjunaṃ yamajau tathā
  3 śatrubhir vividhaiḥ śastraiḥ kṛttadehā mahāraṇe
      śrāntā bhavantaḥ subhṛśaṃ tāpitāḥ śokamanyubhiḥ
  4 araṇye duḥkhavasatīr matkṛte puruṣottamāḥ
      bhavadbhir anubhūtāś ca yathā ku puruṣais tathā
  5 yathāsukhaṃ yathājoṣaṃ jayo 'yam anubhūyatām
      viśrāntāṁl labdhavijñānāñ śvaḥ sametāsi vaḥ punaḥ
  6 tato duryodhana gṛhaṃ prāsādair upaśobhitam
      bahuratnasamākīrṇaṃ dāsīdāsa samākulam
  7 dhṛtarāṣṭrābhyanujñātaṃ bhrātrā dattaṃ vṛkodaraḥ
      pratipede mahābāhur mandaraṃ maghavān iva
  8 yathā duryodhana gṛhaṃ tathā duḥśāsanasya ca
      prāsādamālā saṃyuktaṃ hematoraṇa bhīṣitam
  9 dāsīdāsa susaṃpūrṇaṃ prabhūtadhanadhānyavat
      pratipede mahābāhur arjuno rājaśāsanāt
  10 durmarṣaṇasya bhavanaṃ duḥśāsana gṛhād varam
     kuberabhavanaprakhyaṃ maṇihemavibhūṣitam
 11 nakulāya varārhāya karśitāya mahāvane
     dadau prīto mahārāja dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ
 12 durmukhasya ca veśmāgryaṃ śrīmat kanakabhūṣitam
     pūrṇaṃ padmadalākṣīṇāṃ strīṇāṃ śayanasaṃkulam
 13 pradadau sahadevāya satataṃ priyakāriṇe
     mumude tac ca labdhvā sa kailāsaṃ dhanado yathā
 14 yuyutsur viduraś caiva saṃjayaś ca mahādyutiḥ
     sudharmā caiva dhaumyaś ca yathā svaṃ jagmur ālayān
 15 saha sātyakinā śaurir arjunasya niveśanam
     viveśa puruṣavyāghro vyāghro giriguhām iva
 16 tatra bhakṣānna pānais te samupetāḥ sukhoṣitāḥ
     sukhaprabuddhā rājānam upatasthur yudhiṣṭhiram

Book 12 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 12
Chapter 45

  1 [जनमेजय]
      पराप्य राज्यं महातेजा धर्मराजॊ युधिष्ठिरः
      यद अन्यद अकरॊद विप्र तन मे वक्तुम इहार्हसि
  2 भगवान वा हृषीकेशस तरैलॊक्यस्य परॊ गुरुः
      ऋषे यद अकरॊद वीरस तच च वयाख्यातुम अर्हसि
  3 [वैषम्पायन]
      शृणु राजेन्द्र तत्त्वेन कीर्त्यमानं मयानघ
      वासुदेवं पुरस्कृत्य यद अकुर्वत पाण्डवाः
  4 पराप्य राज्यं महातेजा धर्मराजॊ युधिष्ठिरः
      चातुर्वर्ण्यं यथायॊगं सवे सवे धर्मे नयवेशयत
  5 बराह्मणानां सहस्रं च सनातकानां महात्मनाम
      सहस्रनिष्कम एकैकं वाचयाम आस पाण्डवः
  6 तथानुजीविनॊ भृत्यान संश्रितान अतिथीन अपि
      कामैः संतर्पयाम आस कृपणांस तर्ककान अपि
  7 पुरॊहिताय धौम्याय परादाद अयुतशः स गाः
      धनं सुवर्णं रजतं वासांसि विविधानि च
  8 कृपाय च महाराज गुरुवृत्तम अवर्तत
      विदुराय च धर्मात्मा पूजां चक्रे यतव्रतः
  9 भक्षान्न पानैर विविधैर वासॊभिः शयनासनैः
      सर्वान संतॊषयाम आस संश्रितान ददतां वरः
  10 लब्धप्रशमनं कृत्वा स राजा राजसत्तम
     युयुत्सॊर धातराष्ट्रस्य पूजां चक्रे महायशाः
 11 धृतराष्ट्राय तद राज्यगान्धार्यै विदुराय च
     निवेद्य सवस्थवद राजन्न आस्ते राजा युधिष्ठिरः
 12 तथा सर्वं स नगरं परसाद्य जनमेजय
     वासुदेवं महात्मानम अभ्यगच्छत कृताञ्जलिः
 13 ततॊ महति पर्यङ्के मणिकाञ्चनभूषिते
     ददर्श कृष्णम आसीनं नीलं मेराव इवाम्बुदम
 14 जाज्वल्यमानं वपुषा दिव्याभरणभूषितम
     पीतकौशेयसंवीतं हेम्नीवॊपहितं मणिम
 15 कौस्तुभेन उरःस्थेन मणिनाभि विराजितम
     उद्यतेवॊदयं शैलं सूर्येणाप्त किरीटिनम
     नौपम्यं विद्यते यस्य तरिषु लॊकेषु किं चन
 16 सॊ ऽभिगम्य महात्मानं विष्णुं पुरुषविग्रहम
     उवाच मधुराभाषः समितपूर्वम इदं तदा
 17 सुखेन ते निशा कच चिद वयुष्टा बुद्धिमतां वर
     कच चिज जञानानि सर्वाणि परसन्नानि तवाच्युत
 18 तव हय आश्रित्य तां देवीं बुद्धिं बुद्धिमतां वर
     वयं राज्यम अनुप्राप्ताः पृथिवी च वशे सथिता
 19 भवत्प्रसादाद भगवंस तरिलॊकगतिविक्रम
     जयः पराप्तॊ यशश चाग्र्यं न च धर्माच चयुता वयम
 20 तं तथा भाषमाणं तु धर्मराजं युधिष्ठिरम
     नॊवाच भगवान किं चिद धयानम एवान्वपद्यत
   1 [janamejaya]
      prāpya rājyaṃ mahātejā dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ
      yad anyad akarod vipra tan me vaktum ihārhasi
  2 bhagavān vā hṛṣīkeśas trailokyasya paro guruḥ
      ṛṣe yad akarod vīras tac ca vyākhyātum arhasi
  3 [vaiṣampāyana]
      śṛṇu rājendra tattvena kīrtyamānaṃ mayānagha
      vāsudevaṃ puraskṛtya yad akurvata pāṇḍavāḥ
  4 prāpya rājyaṃ mahātejā dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ
      cāturvarṇyaṃ yathāyogaṃ sve sve dharme nyaveśayat
  5 brāhmaṇānāṃ sahasraṃ ca snātakānāṃ mahātmanām
      sahasraniṣkam ekaikaṃ vācayām āsa pāṇḍavaḥ
  6 tathānujīvino bhṛtyān saṃśritān atithīn api
      kāmaiḥ saṃtarpayām āsa kṛpaṇāṃs tarkakān api
  7 purohitāya dhaumyāya prādād ayutaśaḥ sa gāḥ
      dhanaṃ suvarṇaṃ rajataṃ vāsāṃsi vividhāni ca
  8 kṛpāya ca mahārāja guruvṛttam avartata
      vidurāya ca dharmātmā pūjāṃ cakre yatavrataḥ
  9 bhakṣānna pānair vividhair vāsobhiḥ śayanāsanaiḥ
      sarvān saṃtoṣayām āsa saṃśritān dadatāṃ varaḥ
  10 labdhapraśamanaṃ kṛtvā sa rājā rājasattama
     yuyutsor dhātarāṣṭrasya pūjāṃ cakre mahāyaśāḥ
 11 dhṛtarāṣṭrāya tad rājyagāndhāryai vidurāya ca
     nivedya svasthavad rājann āste rājā yudhiṣṭhiraḥ
 12 tathā sarvaṃ sa nagaraṃ prasādya janamejaya
     vāsudevaṃ mahātmānam abhyagacchat kṛtāñjaliḥ
 13 tato mahati paryaṅke maṇikāñcanabhūṣite
     dadarśa kṛṣṇam āsīnaṃ nīlaṃ merāv ivāmbudam
 14 jājvalyamānaṃ vapuṣā divyābharaṇabhūṣitam
     pītakauśeyasaṃvītaṃ hemnīvopahitaṃ maṇim
 15 kaustubhena uraḥsthena maṇinābhi virājitam
     udyatevodayaṃ śailaṃ sūryeṇāpta kirīṭinam
     naupamyaṃ vidyate yasya triṣu lokeṣu kiṃ cana
 16 so 'bhigamya mahātmānaṃ viṣṇuṃ puruṣavigraham
     uvāca madhurābhāṣaḥ smitapūrvam idaṃ tadā
 17 sukhena te niśā kac cid vyuṣṭā buddhimatāṃ vara
     kac cij jñānāni sarvāṇi prasannāni tavācyuta
 18 tava hy āśritya tāṃ devīṃ buddhiṃ buddhimatāṃ vara
     vayaṃ rājyam anuprāptāḥ pṛthivī ca vaśe sthitā
 19 bhavatprasādād bhagavaṃs trilokagativikrama
     jayaḥ prāpto yaśaś cāgryaṃ na ca dharmāc cyutā vayam
 20 taṃ tathā bhāṣamāṇaṃ tu dharmarājaṃ yudhiṣṭhiram
     novāca bhagavān kiṃ cid dhyānam evānvapadyata

Book 12 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 12
Chapter 46

  1 [युधिस्ठिर]
      किम इदं परमाश्चर्यं धयायस्य अमितविक्रम
      कच चिल लॊकत्रयस्यास्य सवस्ति लॊकपरायण
  2 चतुर्थं धयानमार्गं तवम आलम्ब्य पुरुषॊत्तम
      अपक्रान्तॊ यतॊ देव तेन मे विस्मितं मनः
  3 निगृहीतॊ हि वायुस ते पञ्च कर्मा शरीरगः
      इन्द्रियाणि च सर्वाणि मनसि सथापितानि ते
  4 इन्द्रियाणि मनश चैव बुद्धौ संवेशितानि ते
      सर्वश चैव गणॊ देवक्षेत्रज्ञे ते निवेशितः
  5 नेङ्गन्ति तव रॊमाणि सथिरा बुद्धिस तथा मनः
      सथाणुकुड्य शिला भूतॊ निरीहश चासि माधव
  6 यथा दीपॊ निवातस्थॊ निरिङ्गॊ जवलते ऽचयुत
      तथासि भगवन देव निश्चलॊ दृढनिश्चयः
  7 यदि शरॊतुम इहार्हामि न रहस्यच ते यदि
      छिन्धि मे संशयं देव परपन्नायाभियाचते
  8 तवं हि कर्ता विकर्ता च तवं कषरं चाक्षरं च हि
      अनादि निधनश चाद्यस तवम एव पुरुषॊत्तम
  9 तवत परपन्नाय भक्ताय शिरसा परणताय च
      धयानस्यास्य यथातत्त्वं बरूहि धर्मभृतां वर
  10 [वैषम्पायन]
     ततः सवगॊचरे नयस्य मनॊ बुद्धीन्द्रियाणि च
     समितपूर्वम उवाचेदं भगवान वासवानुजः
 11 शरतल्पगतॊ भीष्मः शाम्यन्न इव हुताशनः
     मां धयाति पुरुषव्याघ्रस ततॊ मे तद्गतं मनः
 12 यस्य जयातलनिर्घॊषं विस्फूर्जितम इवाशनेः
     न सहेद देवराजॊ ऽपि तम अस्मि मनसा गतः
 13 येनाभिद्रुत्य तरसा समस्तं राजमण्डलम
     ऊढास तिस्रः पुरा कन्यास तम अस्मि मनसा गताः
 14 तरयॊ विंशतिरात्रं यॊ यॊधयाम आस भार्गवम
     न च रामेण निस्तीर्णस तम अस्मि मनसा गतः
 15 यं गङ्गा गर्भविधिना धारयाम आस पार्थिवम
     वसिष्ठ शिष्यं तं तात मनसास्मि गतॊ नृप
 16 दिव्यास्त्राणि महातेजा यॊ धारयति बुद्धिमान
     साङ्गांश च चतुरॊ वेदांस तम अस्मि मनसा गतः
 17 रामस्य दयितं शिष्यं जामदग्न्यस्य पाण्डव
     आधारं सर्वविद्यानां तम अस्मि मनसा गतः
 18 एकीकृत्येन्द्रिय गरामं मनः संयम्य मेधया
     शरणं माम उपागच्छत ततॊ मे तद्गतं मनः
 19 स हि भूतं च भव्यं च भवच च पुरुषर्षभ
     वेत्ति धर्मभृतां शरेष्ठस ततॊ मे तद्गतं मनः
 20 तस्मिन हि पुरुषव्याघ्रे कर्मभिः सवैर दिवं गते
     भविष्यति मही पार्थ नष्टचन्द्रेव शर्वरी
 21 तद युधिष्ठिर गाङ्गेयं भीष्मं भीमपराक्रमम
     अभिगम्यॊपसंगृह्य पृच्छ यत ते मनॊगतम
 22 चातुर्वेद्यं चातुर्हॊत्रं चातुर आश्रम्यम एव च
     चातुर वर्ण्यस्य धर्मं च पृच्छैनं पृथिवीपते
 23 तस्मिन्न अस्तमिते भीष्मे कौरवाणां धुरंधरे
     जञानान्य अल्पी भविष्यन्ति तस्मात तवां चॊदयाम्य अहम
 24 तच छरुत्वा वासुदेवस्य तथ्यं वचनम उत्तमम
     साश्रुकण्ठः स धर्मज्ञॊ जनार्दनम उवाच ह
 25 यद भवान आह भीष्मस्य परभावं परति माधव
     तथा तन नात्र संदेहॊ विद्यते मम मानद
 26 महाभाग्यं हि भीष्मस्य परभावश च महात्मनः
     शरुतं मया कथयतां बराह्मणानां महात्मनाम
 27 भवांश च कर्ता लॊकानां यद वरवीत्य अरु सूदन
     तथा तद अनभिध्येयं वाक्यं यादवनन्दन
 28 यतस तव अनुग्रह कृता बुद्धिस ते मयि माधव
     तवाम अग्रतः पुरस्कृत्य भीष्मं पश्यामहे वयम
 29 आवृत्ते भगवत्य अर्के स हि लॊकान गमिष्यति
     तवद्दर्शनं महाबाहॊ तस्माद अर्हति कौरवः
 30 तव हय आद्यस्य देवस्य कषरस्यैवाक्षरस्य च
     दर्शनं तस्य लाभः सयात तवं हि बरह्म मयॊ निधिः
 31 शरुत्वैतद धर्मराजस्य वचनं मधुसूदनः
     पार्श्वस्थं सात्यकिं पराह रथॊ मे युज्यताम इति
 32 सात्यकिस तूपनिष्क्रम्य केशवस्य समीपतः
     दारुकं पराह कृष्णस्य युज्यतां रथ इत्य उत
 33 स सात्यकेर आशु वचॊ निशम्य; रथॊत्तमं काञ्चनभीषिताङ्गम
     मसारगल्व अर्कमयैर विभङ्गैर; विभूषितं हेमपिनद्ध चक्रम
 34 दिवाकरांशु परभम आशु गामिनं; विचित्रनाना मणिरत्नभूषितम
     नवॊदितं सूर्यम इव परतापिनं; विचित्रतार्क्ष्य धवजिनं पताकिनम
 35 सुग्रीव सैन्यप्रमुखैर वराश्वैर; मनॊजवैः काञ्चनभूषिताङ्गैः
     सुयुक्तम आवेदयद अच्युताय; कृताञ्जलिर दारुकॊ राजसिंह
   1 [yudhisṭhira]
      kim idaṃ paramāścaryaṃ dhyāyasy amitavikrama
      kac cil lokatrayasyāsya svasti lokaparāyaṇa
  2 caturthaṃ dhyānamārgaṃ tvam ālambya puruṣottama
      apakrānto yato deva tena me vismitaṃ manaḥ
  3 nigṛhīto hi vāyus te pañca karmā śarīragaḥ
      indriyāṇi ca sarvāṇi manasi sthāpitāni te
  4 indriyāṇi manaś caiva buddhau saṃveśitāni te
      sarvaś caiva gaṇo devakṣetrajñe te niveśitaḥ
  5 neṅganti tava romāṇi sthirā buddhis tathā manaḥ
      sthāṇukuḍya śilā bhūto nirīhaś cāsi mādhava
  6 yathā dīpo nivātastho niriṅgo jvalate 'cyuta
      tathāsi bhagavan deva niścalo dṛḍhaniścayaḥ
  7 yadi śrotum ihārhāmi na rahasyaca te yadi
      chindhi me saṃśayaṃ deva prapannāyābhiyācate
  8 tvaṃ hi kartā vikartā ca tvaṃ kṣaraṃ cākṣaraṃ ca hi
      anādi nidhanaś cādyas tvam eva puruṣottama
  9 tvat prapannāya bhaktāya śirasā praṇatāya ca
      dhyānasyāsya yathātattvaṃ brūhi dharmabhṛtāṃ vara
  10 [vaiṣampāyana]
     tataḥ svagocare nyasya mano buddhīndriyāṇi ca
     smitapūrvam uvācedaṃ bhagavān vāsavānujaḥ
 11 śaratalpagato bhīṣmaḥ śāmyann iva hutāśanaḥ
     māṃ dhyāti puruṣavyāghras tato me tadgataṃ manaḥ
 12 yasya jyātalanirghoṣaṃ visphūrjitam ivāśaneḥ
     na sahed devarājo 'pi tam asmi manasā gataḥ
 13 yenābhidrutya tarasā samastaṃ rājamaṇḍalam
     ūḍhās tisraḥ purā kanyās tam asmi manasā gatāḥ
 14 trayo viṃśatirātraṃ yo yodhayām āsa bhārgavam
     na ca rāmeṇa nistīrṇas tam asmi manasā gataḥ
 15 yaṃ gaṅgā garbhavidhinā dhārayām āsa pārthivam
     vasiṣṭha śiṣyaṃ taṃ tāta manasāsmi gato nṛpa
 16 divyāstrāṇi mahātejā yo dhārayati buddhimān
     sāṅgāṃś ca caturo vedāṃs tam asmi manasā gataḥ
 17 rāmasya dayitaṃ śiṣyaṃ jāmadagnyasya pāṇḍava
     ādhāraṃ sarvavidyānāṃ tam asmi manasā gataḥ
 18 ekīkṛtyendriya grāmaṃ manaḥ saṃyamya medhayā
     śaraṇaṃ mām upāgacchat tato me tadgataṃ manaḥ
 19 sa hi bhūtaṃ ca bhavyaṃ ca bhavac ca puruṣarṣabha
     vetti dharmabhṛtāṃ śreṣṭhas tato me tadgataṃ manaḥ
 20 tasmin hi puruṣavyāghre karmabhiḥ svair divaṃ gate
     bhaviṣyati mahī pārtha naṣṭacandreva śarvarī
 21 tad yudhiṣṭhira gāṅgeyaṃ bhīṣmaṃ bhīmaparākramam
     abhigamyopasaṃgṛhya pṛccha yat te manogatam
 22 cāturvedyaṃ cāturhotraṃ cātur āśramyam eva ca
     cātur varṇyasya dharmaṃ ca pṛcchainaṃ pṛthivīpate
 23 tasminn astamite bhīṣme kauravāṇāṃ dhuraṃdhare
     jñānāny alpī bhaviṣyanti tasmāt tvāṃ codayāmy aham
 24 tac chrutvā vāsudevasya tathyaṃ vacanam uttamam
     sāśrukaṇṭhaḥ sa dharmajño janārdanam uvāca ha
 25 yad bhavān āha bhīṣmasya prabhāvaṃ prati mādhava
     tathā tan nātra saṃdeho vidyate mama mānada
 26 mahābhāgyaṃ hi bhīṣmasya prabhāvaś ca mahātmanaḥ
     śrutaṃ mayā kathayatāṃ brāhmaṇānāṃ mahātmanām
 27 bhavāṃś ca kartā lokānāṃ yad vravīty aru sūdana
     tathā tad anabhidhyeyaṃ vākyaṃ yādavanandana
 28 yatas tv anugraha kṛtā buddhis te mayi mādhava
     tvām agrataḥ puraskṛtya bhīṣmaṃ paśyāmahe vayam
 29 āvṛtte bhagavaty arke sa hi lokān gamiṣyati
     tvaddarśanaṃ mahābāho tasmād arhati kauravaḥ
 30 tava hy ādyasya devasya kṣarasyaivākṣarasya ca
     darśanaṃ tasya lābhaḥ syāt tvaṃ hi brahma mayo nidhiḥ
 31 śrutvaitad dharmarājasya vacanaṃ madhusūdanaḥ
     pārśvasthaṃ sātyakiṃ prāha ratho me yujyatām iti
 32 sātyakis tūpaniṣkramya keśavasya samīpataḥ
     dārukaṃ prāha kṛṣṇasya yujyatāṃ ratha ity uta
 33 sa sātyaker āśu vaco niśamya; rathottamaṃ kāñcanabhīṣitāṅgam
     masāragalv arkamayair vibhaṅgair; vibhūṣitaṃ hemapinaddha cakram
 34 divākarāṃśu prabham āśu gāminaṃ; vicitranānā maṇiratnabhūṣitam
     navoditaṃ sūryam iva pratāpinaṃ; vicitratārkṣya dhvajinaṃ patākinam
 35 sugrīva sainyapramukhair varāśvair; manojavaiḥ kāñcanabhūṣitāṅgaiḥ
     suyuktam āvedayad acyutāya; kṛtāñjalir dāruko rājasiṃha

Book 12 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 12
Chapter 47

  1 [जनमेजय]
      शरतल्पे शयानस तु भरतानां पितामहः
      कथम उत्सृष्टवान देहं कं च यॊगम अधारयत
  2 [वैषम्पायन]
      शृणुष्वावहितॊ राजञ शुचिर भूत्वा समाहितः
      भीष्मस्य कुरुशार्दूल देहॊत्सर्गं महात्मनः
  3 निवृत्तमात्रे तव अयन उत्तरे वै दिवाकरे
      समावेशयद आत्मानम आत्मन्य एव समाहितः
  4 विकीर्णांशुर इवादित्यॊ भीष्मः शरशतैश चितः
      शिश्ये परमया लक्ष्म्या वृतॊ बराह्मणसत्तमैः
  5 वयासेन वेद शरवसा नारदेन सुरर्षिणा
      देवस्थानेन वात्स्येन तथाश्मक सुमन्तुना
  6 एतैश चान्यैर मुनिगणैर महाभागैर महात्मभिः
      शरद्धा दमपुरस्कारैर वृतश चन्द्र इव गरहैः
  7 भीष्मस तु पुरुषव्याघ्रः कर्मणा मनसा गिरा
      शरतल्पगतः कृष्णं परदध्यौ पराञ्जलिः सथितः
  8 सवरेण पुष्टनादेन तुष्टाव मधुसूदनम
      यॊगेश्वरं पद्मनाभं विष्णुं जिष्णुं जगत्पतिम
  9 कृताञ्जलिः शुचिर भूत्वा वाग विदां परवरः परभुम
      भीष्मः परमधर्मात्मा वासुदेवम अथास्तुवत
  10 आरिराधयिषुः कृष्णं वाचं जिगमिषामि याम
     तया वयास समासिन्या परीयतां पुरुषॊत्तमः
 11 शुचिः शुचि षदं हंसं तत्परः परमेष्ठिनम
     युक्त्वा सर्वात्मनात्मानं तं परपद्ये परजापतिम
 12 यस्मिन विश्वानि भूतानि तिष्ठन्ति च विशन्ति च
     गुणभूतानि भूतेशे सूत्रे मणिगणा इव
 13 यस्मिन नित्ये तते तन्तौ दृढे सरग इव तिष्ठति
     सदसद गरथितं विश्वं विश्वाङ्गे विश्वकर्मणि
 14 हरिं सहस्रशिरसं सहस्रचरणेक्षणम
     पराहुर नारायणं देवं यं विश्वस्य परायणम
 15 अणीयसाम अणीयांसं सथविष्ठं च सथवीयसाम
     गरीयसां गरिष्ठं च शरेष्ठं च शरेयसाम अपि
 16 यं वाकेष्व अनुवाकेषु निषत्सूपनिषत्सु च
     गृणन्ति सत्यकर्माणं सत्यं सत्येषु सामसु
 17 चतुर्भिश चतुरात्मानं सत्त्वस्थं सात्वतां पतिम
     यं दिव्यैर देवम अर्चन्ति गुह्यैः परमनामभिः
 18 यं देवं देवकी देवी वसुदेवाद अजीजनत
     भौमस्य बरह्मणॊ गुप्त्यै दीप्तम अग्निम इवारणिः
 19 यम अनन्यॊ वयपेताशीर आत्मानं वीतकल्मषम
     इष्ट्वानन्त्याय गॊविन्दं पश्यत्य आत्मन्य अवस्थितम
 20 पुराणे पुरुषः परॊक्तॊ बरह्मा परॊक्तॊ युगादिषु
     कषये संकर्षणः परॊक्तस तम उपास्यम उपास्महे
 21 अति वाय्विन्द्र कर्माणम अति सूर्याग्नितेजसम
     अति बुद्धीन्द्रियात्मानं तं परपद्ये परजापतिम
 22 यं वै विश्वस्य कर्तारं जगतस तस्थुषां पतिम
     वदन्ति जगतॊ ऽधयक्षम अक्षरं परमं पदम
 23 हिरण्यवर्णं यं गर्भम अदितिर दैत्य नाशनम
     एकं दवादशधा जज्ञे तस्मै सूर्यात्मने नमः
 24 शुक्ले देवान पितॄन कृष्णे तर्पयत्य अमृतेन यः
     यश च राजा दविजातीनां तस्मै सॊमात्मने नमः
 25 महतस तमसः पारे पुरुषं जवलनद्युतिम
     यं जञात्वा मृत्युम अत्येति तस्मै जञेयात्मने नमः
 26 यं बृहन्तं बृहत्य उक्थे यम अग्नौ यं महाध्वरे
     यं विप्रसंघा गायन्ति तस्मै वेदात्मने नमः
 27 ऋग यजुः साम धामानं दशार्ध हविर आकृतिम
     यं सप्त तन्तुं तन्वन्ति तस्मै यज्ञात्मने नमः
 28 यः सुपर्णॊ यजुर नाम छन्दॊ गात्रस तरिवृच छिराः
     रथंतर बृहत्य अक्षस तस्मै सतॊत्रात्मने नमः
 29 यः सहस्रसवे सत्रे जज्ञे विश्वसृजाम ऋषिः
     हिरण्यवर्णः शकुनिस तस्मै हंसात्मने नमः
 30 पदाङ्गं संधिपर्वाणं सवरव्यञ्जन लक्षणम
     यम आहुर अक्षरं नित्यं तस्मै वाग आत्मने नमः
 31 यश चिनॊति सतां सेतुम ऋतेनामृत यॊनिना
     धर्मार्थव्यवहाराङ्गैस तस्मै सत्यात्मने नमः
 32 यं पृथग धर्मचरणाः पृथग धर्मफलैषिणः
     पृथग धर्मैः समर्चन्ति तस्मै धर्मात्मने नमः
 33 यं तं वयक्तस्थम अव्यक्तं विचिन्वन्ति महर्षयः
     कषेत्रे कषेत्रज्ञम आसीनं तस्मै कषेत्रात्मने नमः
 34 यं दृग आत्मानम आत्मस्थं वृतं षॊडशभिर गुणैः
     पराहुः सप्त दशं सांख्यास तस्मै सांख्यात्मने नमः
 35 यं विनिद्रा जितश्वासाः सत्त्वस्थाः संयतेन्द्रियाः
     जयॊतिः पश्यन्ति युञ्जानास तस्मै यॊगात्मने नमः
 36 अपुण्य पुण्यॊपरमे यं पुनर भव निर्भयाः
     शान्ताः संन्यासिनॊ यान्ति तस्मै मॊक्षात्मने नमः
 37 यॊ ऽसौ युगसहस्रान्ते परदीप्तार्चिर विभावसु
     संभक्षयति भूतानि तस्मै घॊरात्मने नमः
 38 संभक्ष्य सर्वभूतानि कृत्वा चैकार्णवं जगत
     बालः सवपिति यश चैकस तस्मै मायात्मने नमः
 39 सहस्रशिरसे तस्मै पुरुषायामितात्मने
     चतुःसमुद्रपर्याय यॊगनिद्रात्मने नमः
 40 अजस्य नाभाव अध्येकं यस्मिन विश्वं परतिष्ठितम
     पुष्करं पुष्कराक्षस्य तस्मै पद्मात्मने नमः
 41 यस्य केशेषु जीमूता नद्यः सर्वाङ्गसंधिषु
     कुक्षौ समुद्राश चत्वारस तस्मै तॊयात्मने नमः
 42 युगेष्व आवर्तते यॊ ऽंशैर दिनर्त्व अनय हायनैः
     सर्ग परलययॊः कर्ता तस्मै कालात्मने नमः
 43 बरह्म वक्त्रं भुजौ कषत्रं कृत्स्नम ऊरूदरं विशः
     पादौ यस्याश्रिताः शूद्रास तस्मै वर्णात्मने नमः
 44 यस्याग्निर आस्यं दयौर मूर्धा खं नाभिश चरणौ कषितिः
     सूर्यश चक्षुर दिशः शरॊत्रे तस्मै लॊकात्मने नमः
 45 विषये वर्तमानानां यं तं वैशेषिकैर गुणैः
     पराहुर विषयगॊप्तारं तस्मै गॊप्त्र आत्मने नमः
 46 अन्नपानेन्धन मयॊ रसप्राणविवर्धनः
     यॊ धारयति भूतानि तस्मै पराणात्मने नमः
 47 परः कालात परॊ यज्ञात परः सद असतॊश च यः
     अनादिर आदिर विश्वस्य तस्मै विश्वात्मने नमः
 48 यॊ मॊहयति भूतानि सनेहरागानुबन्धनैः
     सर्गस्य रक्षणार्थाय तस्मै मॊहात्मने नमः
 49 आत्मज्ञानम इदं जञानं जञात्वा पञ्चस्व अवस्थितम
     यं जञानिनॊ ऽधिगच्छन्ति तस्मै जञानात्मने नमः
 50 अप्रमेयशरीराय सर्वतॊ ऽनन्त चक्षुषे
     अपारपरिमेयाय तस्मै चिन्त्यात्मने नमः
 51 जटिने दडिने नित्यं लम्बॊदर शरीरिणे
     कमण्डलुनिषङ्गाय तस्मै बरह्मात्मने नमः
 52 शूलिने तरिदशेशाय तर्यम्बकाय महात्मने
     भस्म दिग्धॊर्ध्व लिङ्गाय तस्मै रुद्रात्मने नमः
 53 पञ्च भूतात्मभूताय भूतादि निधनात्मने
     अक्रॊध दरॊह मॊहाय तस्मै शान्तात्मने नमः
 54 यस्मिन सर्वं यतः सर्वं यः सर्वं सर्वतश च यः
     यश च सर्वमयॊ नित्यं तस्मै सर्वात्मने नमः
 55 विश्वकर्मन नमस ते ऽसतु विश्वात्मन विश्वसंभव
     अपवर्गॊ ऽसि भूतानां पञ्चानां परतः सथितः
 56 नमस ते तरिषु लॊकेषु नमस ते परतस्त्रिषु
     नमस ते दिक्षु सर्वासु तवं हि सर्वपरायणम
 57 नमस ते भगवन विष्णॊ लॊकानां परभवाप्यय
     तवं हि कर्ता हृषीकेश संहर्ता चापराजितः
 58 तेन पश्यामि ते दिव्यान भावान हि तरिषु वर्त्मसु
     तच च पश्यामि तत्त्वेन यत ते रूपं सनातनम
 59 दिवं ते शिरसा वयाप्तं पद्भ्यां देवी वसुंधरा
     विक्रमेण तरयॊ लॊकाः पुरुषॊ ऽसि सनातनः
 60 अतसी पुष्पसंकाशं पीतवाससम अच्युतम
     ये नमस्यन्ति गॊविन्दं न तेषां विद्यते भयम
 61 यथा विष्णुमयं सत्यं यथा विष्णुमयं हविः
     यथा विष्णुमयं सर्वं पाप्मा मे नश्यतां तथा
 62 तवां परपन्नाय भक्ताय गतिम इष्टां जिगीषवे
     यच छरेयः पुण्डरीकाक्ष तद धयायस्व सुरॊत्तम
 63 इति विद्या तपॊ यॊनिर अयॊनिर विष्णुर ईडितः
     वाग यज्ञेनार्चितॊ देवः परीयतां मेजनार्दनः
 64 एतावद उक्त्वा वचनं भीष्मस्तद गतमानसः
     नम इत्य एव कृष्णाय परणामम अकरॊत तदा
 65 अभिगम्य तु यॊगेन भक्तिं भीष्मस्य माधवः
     तरैकाल्य दर्शनं जञानं दिव्यं दातुं ययौ हरिः
 66 तस्मिन्न उपरते शब्दे ततस ते बरह्मवादिनः
     भीष्मं वाग्भिर बाष्पकण्ठास तम आनर्चुर महामतिम
 67 ते सतुवन्तश च विप्राग्र्याः केशवं पुरुषॊत्तमम
     भीष्मं च शनकैः सर्वे परशशंसुः पुनः पुनः
 68 विदित्वा भक्तियॊगं तु भीष्मस्य पुरुषॊत्तमः
     सहसॊत्थाय संहृष्टॊ यानम एवान्वपद्यत
 69 केशवः सात्यकिश चैव रथेनैकेन जग्मतुः
     अपरेण महात्मानौ युधिष्ठिर धनंजयौ
 70 भीमसेनॊ यमौ चॊभौ रथम एकं समास्थितौ
     कृपॊ युयुत्सुः सूतश च संजयश चापरं रथम
 71 ते रथैर नगराकारैः परयाताः पुरुषर्षभाः
     नेमिघॊषेण महता कम्पयन्तॊ वसुंधराम
 72 ततॊ गिरः पुरुषवरस तवान्विता; दविजेरिताः पथि सुमनाः स शुश्रुवे
     कृताञ्जलिं परणतम अथापरं जनं; स केशि हा मुदितमनाभ्यनन्दत
   1 [janamejaya]
      śaratalpe śayānas tu bharatānāṃ pitāmahaḥ
      katham utsṛṣṭavān dehaṃ kaṃ ca yogam adhārayat
  2 [vaiṣampāyana]
      śṛṇuṣvāvahito rājañ śucir bhūtvā samāhitaḥ
      bhīṣmasya kuruśārdūla dehotsargaṃ mahātmanaḥ
  3 nivṛttamātre tv ayana uttare vai divākare
      samāveśayad ātmānam ātmany eva samāhitaḥ
  4 vikīrṇāṃśur ivādityo bhīṣmaḥ śaraśataiś citaḥ
      śiśye paramayā lakṣmyā vṛto brāhmaṇasattamaiḥ
  5 vyāsena veda śravasā nāradena surarṣiṇā
      devasthānena vātsyena tathāśmaka sumantunā
  6 etaiś cānyair munigaṇair mahābhāgair mahātmabhiḥ
      śraddhā damapuraskārair vṛtaś candra iva grahaiḥ
  7 bhīṣmas tu puruṣavyāghraḥ karmaṇā manasā girā
      śaratalpagataḥ kṛṣṇaṃ pradadhyau prāñjaliḥ sthitaḥ
  8 svareṇa puṣṭanādena tuṣṭāva madhusūdanam
      yogeśvaraṃ padmanābhaṃ viṣṇuṃ jiṣṇuṃ jagatpatim
  9 kṛtāñjaliḥ śucir bhūtvā vāg vidāṃ pravaraḥ prabhum
      bhīṣmaḥ paramadharmātmā vāsudevam athāstuvat
  10 ārirādhayiṣuḥ kṛṣṇaṃ vācaṃ jigamiṣāmi yām
     tayā vyāsa samāsinyā prīyatāṃ puruṣottamaḥ
 11 śuciḥ śuci ṣadaṃ haṃsaṃ tatparaḥ parameṣṭhinam
     yuktvā sarvātmanātmānaṃ taṃ prapadye prajāpatim
 12 yasmin viśvāni bhūtāni tiṣṭhanti ca viśanti ca
     guṇabhūtāni bhūteśe sūtre maṇigaṇā iva
 13 yasmin nitye tate tantau dṛḍhe srag iva tiṣṭhati
     sadasad grathitaṃ viśvaṃ viśvāṅge viśvakarmaṇi
 14 hariṃ sahasraśirasaṃ sahasracaraṇekṣaṇam
     prāhur nārāyaṇaṃ devaṃ yaṃ viśvasya parāyaṇam
 15 aṇīyasām aṇīyāṃsaṃ sthaviṣṭhaṃ ca sthavīyasām
     garīyasāṃ gariṣṭhaṃ ca śreṣṭhaṃ ca śreyasām api
 16 yaṃ vākeṣv anuvākeṣu niṣatsūpaniṣatsu ca
     gṛṇanti satyakarmāṇaṃ satyaṃ satyeṣu sāmasu
 17 caturbhiś caturātmānaṃ sattvasthaṃ sātvatāṃ patim
     yaṃ divyair devam arcanti guhyaiḥ paramanāmabhiḥ
 18 yaṃ devaṃ devakī devī vasudevād ajījanat
     bhaumasya brahmaṇo guptyai dīptam agnim ivāraṇiḥ
 19 yam ananyo vyapetāśīr ātmānaṃ vītakalmaṣam
     iṣṭvānantyāya govindaṃ paśyaty ātmany avasthitam
 20 purāṇe puruṣaḥ prokto brahmā prokto yugādiṣu
     kṣaye saṃkarṣaṇaḥ proktas tam upāsyam upāsmahe
 21 ati vāyvindra karmāṇam ati sūryāgnitejasam
     ati buddhīndriyātmānaṃ taṃ prapadye prajāpatim
 22 yaṃ vai viśvasya kartāraṃ jagatas tasthuṣāṃ patim
     vadanti jagato 'dhyakṣam akṣaraṃ paramaṃ padam
 23 hiraṇyavarṇaṃ yaṃ garbham aditir daitya nāśanam
     ekaṃ dvādaśadhā jajñe tasmai sūryātmane namaḥ
 24 śukle devān pitṝn kṛṣṇe tarpayaty amṛtena yaḥ
     yaś ca rājā dvijātīnāṃ tasmai somātmane namaḥ
 25 mahatas tamasaḥ pāre puruṣaṃ jvalanadyutim
     yaṃ jñātvā mṛtyum atyeti tasmai jñeyātmane namaḥ
 26 yaṃ bṛhantaṃ bṛhaty ukthe yam agnau yaṃ mahādhvare
     yaṃ viprasaṃghā gāyanti tasmai vedātmane namaḥ
 27 ṛg yajuḥ sāma dhāmānaṃ daśārdha havir ākṛtim
     yaṃ sapta tantuṃ tanvanti tasmai yajñātmane namaḥ
 28 yaḥ suparṇo yajur nāma chando gātras trivṛc chirāḥ
     rathaṃtara bṛhaty akṣas tasmai stotrātmane namaḥ
 29 yaḥ sahasrasave satre jajñe viśvasṛjām ṛṣiḥ
     hiraṇyavarṇaḥ śakunis tasmai haṃsātmane namaḥ
 30 padāṅgaṃ saṃdhiparvāṇaṃ svaravyañjana lakṣaṇam
     yam āhur akṣaraṃ nityaṃ tasmai vāg ātmane namaḥ
 31 yaś cinoti satāṃ setum ṛtenāmṛta yoninā
     dharmārthavyavahārāṅgais tasmai satyātmane namaḥ
 32 yaṃ pṛthag dharmacaraṇāḥ pṛthag dharmaphalaiṣiṇaḥ
     pṛthag dharmaiḥ samarcanti tasmai dharmātmane namaḥ
 33 yaṃ taṃ vyaktastham avyaktaṃ vicinvanti maharṣayaḥ
     kṣetre kṣetrajñam āsīnaṃ tasmai kṣetrātmane namaḥ
 34 yaṃ dṛg ātmānam ātmasthaṃ vṛtaṃ ṣoḍaśabhir guṇaiḥ
     prāhuḥ sapta daśaṃ sāṃkhyās tasmai sāṃkhyātmane namaḥ
 35 yaṃ vinidrā jitaśvāsāḥ sattvasthāḥ saṃyatendriyāḥ
     jyotiḥ paśyanti yuñjānās tasmai yogātmane namaḥ
 36 apuṇya puṇyoparame yaṃ punar bhava nirbhayāḥ
     śāntāḥ saṃnyāsino yānti tasmai mokṣātmane namaḥ
 37 yo 'sau yugasahasrānte pradīptārcir vibhāvasu
     saṃbhakṣayati bhūtāni tasmai ghorātmane namaḥ
 38 saṃbhakṣya sarvabhūtāni kṛtvā caikārṇavaṃ jagat
     bālaḥ svapiti yaś caikas tasmai māyātmane namaḥ
 39 sahasraśirase tasmai puruṣāyāmitātmane
     catuḥsamudraparyāya yoganidrātmane namaḥ
 40 ajasya nābhāv adhyekaṃ yasmin viśvaṃ pratiṣṭhitam
     puṣkaraṃ puṣkarākṣasya tasmai padmātmane namaḥ
 41 yasya keśeṣu jīmūtā nadyaḥ sarvāṅgasaṃdhiṣu
     kukṣau samudrāś catvāras tasmai toyātmane namaḥ
 42 yugeṣv āvartate yo 'ṃśair dinartv anaya hāyanaiḥ
     sarga pralayayoḥ kartā tasmai kālātmane namaḥ
 43 brahma vaktraṃ bhujau kṣatraṃ kṛtsnam ūrūdaraṃ viśaḥ
     pādau yasyāśritāḥ śūdrās tasmai varṇātmane namaḥ
 44 yasyāgnir āsyaṃ dyaur mūrdhā khaṃ nābhiś caraṇau kṣitiḥ
     sūryaś cakṣur diśaḥ śrotre tasmai lokātmane namaḥ
 45 viṣaye vartamānānāṃ yaṃ taṃ vaiśeṣikair guṇaiḥ
     prāhur viṣayagoptāraṃ tasmai goptr ātmane namaḥ
 46 annapānendhana mayo rasaprāṇavivardhanaḥ
     yo dhārayati bhūtāni tasmai prāṇātmane namaḥ
 47 paraḥ kālāt paro yajñāt paraḥ sad asatoś ca yaḥ
     anādir ādir viśvasya tasmai viśvātmane namaḥ
 48 yo mohayati bhūtāni sneharāgānubandhanaiḥ
     sargasya rakṣaṇārthāya tasmai mohātmane namaḥ
 49 ātmajñānam idaṃ jñānaṃ jñātvā pañcasv avasthitam
     yaṃ jñānino 'dhigacchanti tasmai jñānātmane namaḥ
 50 aprameyaśarīrāya sarvato 'nanta cakṣuṣe
     apāraparimeyāya tasmai cintyātmane namaḥ
 51 jaṭine daḍine nityaṃ lambodara śarīriṇe
     kamaṇḍaluniṣaṅgāya tasmai brahmātmane namaḥ
 52 śūline tridaśeśāya tryambakāya mahātmane
     bhasma digdhordhva liṅgāya tasmai rudrātmane namaḥ
 53 pañca bhūtātmabhūtāya bhūtādi nidhanātmane
     akrodha droha mohāya tasmai śāntātmane namaḥ
 54 yasmin sarvaṃ yataḥ sarvaṃ yaḥ sarvaṃ sarvataś ca yaḥ
     yaś ca sarvamayo nityaṃ tasmai sarvātmane namaḥ
 55 viśvakarman namas te 'stu viśvātman viśvasaṃbhava
     apavargo 'si bhūtānāṃ pañcānāṃ parataḥ sthitaḥ
 56 namas te triṣu lokeṣu namas te paratastriṣu
     namas te dikṣu sarvāsu tvaṃ hi sarvaparāyaṇam
 57 namas te bhagavan viṣṇo lokānāṃ prabhavāpyaya
     tvaṃ hi kartā hṛṣīkeśa saṃhartā cāparājitaḥ
 58 tena paśyāmi te divyān bhāvān hi triṣu vartmasu
     tac ca paśyāmi tattvena yat te rūpaṃ sanātanam
 59 divaṃ te śirasā vyāptaṃ padbhyāṃ devī vasuṃdharā
     vikrameṇa trayo lokāḥ puruṣo 'si sanātanaḥ
 60 atasī puṣpasaṃkāśaṃ pītavāsasam acyutam
     ye namasyanti govindaṃ na teṣāṃ vidyate bhayam
 61 yathā viṣṇumayaṃ satyaṃ yathā viṣṇumayaṃ haviḥ
     yathā viṣṇumayaṃ sarvaṃ pāpmā me naśyatāṃ tathā
 62 tvāṃ prapannāya bhaktāya gatim iṣṭāṃ jigīṣave
     yac chreyaḥ puṇḍarīkākṣa tad dhyāyasva surottama
 63 iti vidyā tapo yonir ayonir viṣṇur īḍitaḥ
     vāg yajñenārcito devaḥ prīyatāṃ mejanārdanaḥ
 64 etāvad uktvā vacanaṃ bhīṣmastad gatamānasaḥ
     nama ity eva kṛṣṇāya praṇāmam akarot tadā
 65 abhigamya tu yogena bhaktiṃ bhīṣmasya mādhavaḥ
     traikālya darśanaṃ jñānaṃ divyaṃ dātuṃ yayau hariḥ
 66 tasminn uparate śabde tatas te brahmavādinaḥ
     bhīṣmaṃ vāgbhir bāṣpakaṇṭhās tam ānarcur mahāmatim
 67 te stuvantaś ca viprāgryāḥ keśavaṃ puruṣottamam
     bhīṣmaṃ ca śanakaiḥ sarve praśaśaṃsuḥ punaḥ punaḥ
 68 viditvā bhaktiyogaṃ tu bhīṣmasya puruṣottamaḥ
     sahasotthāya saṃhṛṣṭo yānam evānvapadyata
 69 keśavaḥ sātyakiś caiva rathenaikena jagmatuḥ
     apareṇa mahātmānau yudhiṣṭhira dhanaṃjayau
 70 bhīmaseno yamau cobhau ratham ekaṃ samāsthitau
     kṛpo yuyutsuḥ sūtaś ca saṃjayaś cāparaṃ ratham
 71 te rathair nagarākāraiḥ prayātāḥ puruṣarṣabhāḥ
     nemighoṣeṇa mahatā kampayanto vasuṃdharām
 72 tato giraḥ puruṣavaras tavānvitā; dvijeritāḥ pathi sumanāḥ sa śuśruve
     kṛtāñjaliṃ praṇatam athāparaṃ janaṃ; sa keśi hā muditamanābhyanandata

Book 12 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 12
Chapter 48

  1 [वैषम्पायन]
      ततः स च हृषीकेशः स च राजा युधिष्ठिरः
      कृपादयश च ते सर्वे चत्वारः पाण्डवाश च ह
  2 रथैस ते नगराकारैः पताकाध्वजशॊभितैः
      ययुर आशु कुरुक्षेत्रं वाजिभिः शीघ्रगामिभिः
  3 ते ऽवतीर्य कुरुक्षेत्रं केशमज्जास्थि संकुलम
      देहन्यासः कृतॊ यत्र कषत्रियैस तैर महात्मभिः
  4 गजाश्वदेहास्थि चयैः पर्वतैर इव संचितम
      नरशीर्ष कपालैश च शङ्खैर इव समाचितम
  5 चिता सहस्रैर निचितं वर्म शस्त्रसमाकुलम
      आपानभूमिं कालस्य तदा भुक्तॊज्झिताम इव
  6 भूतसंघानुचरितं रक्षॊगणनिषेवितम
      पश्यन्तस ते कुरुक्षेत्रं ययुर आशु महारथाः
  7 गच्छन्न एव महाबाहुः सर्वयादवनन्दनः
      युधिष्ठिराय परॊवाच जामदग्न्यस्य विक्रमम
  8 अमी रामह्रदाः पञ्च दृश्यन्ते पार्थ दूरतः
      येषु संतर्पयाम आस पूर्वान कषत्रिय शॊणितैः
  9 तरिसप्त कृत्वॊ वसुधां कृत्वा निःक्षत्रियां परभुः
      इहेदानीं ततॊ रामः कर्मणॊ विरराम ह
  10 [युधिस्थिर]
     तरिः सप्तकृत्वः पृथिवी कृता निःक्षत्रिया तदा
     रामेणेति यद आत्थ तवम अत्र मे संशयॊ महान
 11 कषत्रबीजं यदा दग्धं रामेण यदुपुंगव
     कथं भूयः समुत्पत्तिः कषत्रस्यामित विक्रम
 12 महात्मना भगवता रामेण यदुपुंगव
     कथम उत्सादितं कषत्रं कथं वृत्थिं पुनर गतम
 13 महाभारत युद्धे हि कॊटिशः कषत्रिया हताः
     तथाभूच च मही कीर्णा कषत्रियैर वदतां वर
 14 एवं मे छिन्धि वार्ष्णेय संशयं तार्क्ष्य केतन
     आगमॊ हि परः कृष्ण तवत्तॊ नॊ वासवानुज
 15 [वैषम्पायन]
     ततॊ वरजन्न एव गदाग्र जः परभुः; शशंस तस्मै निखिलेन तत्त्वतः
     युधिष्ठिरायाप्रतिमौजसे तदा; यथाभवत कषत्रिय संकुला मही
   1 [vaiṣampāyana]
      tataḥ sa ca hṛṣīkeśaḥ sa ca rājā yudhiṣṭhiraḥ
      kṛpādayaś ca te sarve catvāraḥ pāṇḍavāś ca ha
  2 rathais te nagarākāraiḥ patākādhvajaśobhitaiḥ
      yayur āśu kurukṣetraṃ vājibhiḥ śīghragāmibhiḥ
  3 te 'vatīrya kurukṣetraṃ keśamajjāsthi saṃkulam
      dehanyāsaḥ kṛto yatra kṣatriyais tair mahātmabhiḥ
  4 gajāśvadehāsthi cayaiḥ parvatair iva saṃcitam
      naraśīrṣa kapālaiś ca śaṅkhair iva samācitam
  5 citā sahasrair nicitaṃ varma śastrasamākulam
      āpānabhūmiṃ kālasya tadā bhuktojjhitām iva
  6 bhūtasaṃghānucaritaṃ rakṣogaṇaniṣevitam
      paśyantas te kurukṣetraṃ yayur āśu mahārathāḥ
  7 gacchann eva mahābāhuḥ sarvayādavanandanaḥ
      yudhiṣṭhirāya provāca jāmadagnyasya vikramam
  8 amī rāmahradāḥ pañca dṛśyante pārtha dūrataḥ
      yeṣu saṃtarpayām āsa pūrvān kṣatriya śoṇitaiḥ
  9 trisapta kṛtvo vasudhāṃ kṛtvā niḥkṣatriyāṃ prabhuḥ
      ihedānīṃ tato rāmaḥ karmaṇo virarāma ha
  10 [yudhisthira]
     triḥ saptakṛtvaḥ pṛthivī kṛtā niḥkṣatriyā tadā
     rāmeṇeti yad āttha tvam atra me saṃśayo mahān
 11 kṣatrabījaṃ yadā dagdhaṃ rāmeṇa yadupuṃgava
     kathaṃ bhūyaḥ samutpattiḥ kṣatrasyāmita vikrama
 12 mahātmanā bhagavatā rāmeṇa yadupuṃgava
     katham utsāditaṃ kṣatraṃ kathaṃ vṛtthiṃ punar gatam
 13 mahābhārata yuddhe hi koṭiśaḥ kṣatriyā hatāḥ
     tathābhūc ca mahī kīrṇā kṣatriyair vadatāṃ vara
 14 evaṃ me chindhi vārṣṇeya saṃśayaṃ tārkṣya ketana
     āgamo hi paraḥ kṛṣṇa tvatto no vāsavānuja
 15 [vaiṣampāyana]
     tato vrajann eva gadāgra jaḥ prabhuḥ; śaśaṃsa tasmai nikhilena tattvataḥ
     yudhiṣṭhirāyāpratimaujase tadā; yathābhavat kṣatriya saṃkulā mahī

Book 12 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 12
Chapter 49

  1 [वासुदेव]
      शृणु कौन्तेय रामस्य मया यावत परिश्रुतम
      महर्षीणां कथयतां कारणं तस्य जन्म च
  2 यथा च जामदग्न्येन कॊटिशः कषत्रिया हताः
      उद्भूता राजवंशेषु ये भूयॊ भारते हताः
  3 जह्नॊर अजह्नुस तनयॊ बल्लवस तस्य चात्मजः
      कुशिकॊ नाम धर्मज्ञस तस्य पुत्रॊ महीपतिः
  4 उग्रं तपः समातिष्ठत सहस्राक्षसमॊ भुवि
      पुत्रं लभेयम अजितं तरिलॊकेश्वरम इत्य उत
  5 तम उग्रतपसं दृष्ट्वा सहस्राक्षः पुरंदरः
      समर्थः पुत्र जनने सवयम एवैत्य भारत
  6 पुत्रत्वम अगमद राजंस तस्य लॊकेश्वरेश्वरः
      गाधिर नामाभवत पुत्रः कौशिकः पाकशासनः
  7 तस्य कन्याभवद राजन नाम्ना सत्यवती परभॊ
      तां गाधिः कवि पुत्राय स ऋचीकाय ददौ परभुः
  8 ततः परीतस तु कौन्तेय भार्गवः कुरुनन्दन
      पुत्रार्थे शरपयाम आस चरुं गाधेस तथैव च
  9 आहूय चाह तां भार्याम ऋचीकॊ भार्गवस तदा
      उपयॊज्यश चरुर अयं तवया मात्राप्य अयं तव
  10 तस्या जनिष्यते पुत्रॊ दीप्तिमान कषत्रियर्षभः
     अजय्यः कषत्रियैर लॊके कषत्रियर्षभ सूदनः
 11 तवापि पुत्रं कल्याणि धृतिमन्तं तपॊऽनवितम
     शमात्मकं दविजश्रेष्ठं चरुर एष विधास्यति
 12 इत्य एवम उक्त्वा तां भार्याम ऋचीकॊ भृगुनन्दनः
     तपस्य अभिरतॊ धीमाञ जगामारण्यम एव ह
 13 एतस्मिन्न एव काले तु तीर्थयात्रा परॊ नृपः
     गाधिः सदारः संप्राप्त ऋचीकस्याश्रमं परति
 14 चरुद्वयं गृहीत्वा तु राजन सत्यवती तदा
     भर्तुर वाक्याद अथाव्यग्रा मात्रे हृष्टा नयवेदयत
 15 माता तु तस्याः कौन्तेय दुहित्रे सवं चरुं ददौ
     तस्याश चरुम अथाज्ञातम आत्मसंस्थं चकार ह
 16 अथ सत्यवती गर्भं कषत्रियान्तकरं तदा
     धारयाम आस दीप्तेन वपुषा घॊरदर्शनम
 17 ताम ऋचीकस तदा दृष्ट्वा धयानयॊगेन वै ततः
     अब्रवीद राजशार्दूल सवां भार्यां वरवर्णिनीम
 18 मात्रासि वयंसिता भद्रे चरुव्यत्यास हेतुना
     जनिष्यते हि ते पुत्रः करूरकर्मा महाबलः
 19 जनिष्यते हि ते भराता बरह्मभूतस तपॊधनः
     विश्वं हि बरह्म तपसा मया तत्र समर्पितम
 20 सैवम उक्ता महाभागा भर्त्रा सत्यवती तदा
     पपात शिरसा तस्मै वेपन्ती चाब्रवीद इदम
 21 नार्हॊ ऽसि भगवन्न अद्य वक्तुम एवंविधं वचः
     बराह्मणापसदं पुत्रं पराप्स्यसीति महामुने
 22 [रचीक]
     नैष संकल्पितः कामॊ मया भद्रे तथा तवयि
     उग्रकर्मा भवेत पुत्रश चरुर माता च कारणम
 23 [सव्यवती]
     इच्छँल लॊकान अपि मुने सृजेथाः किं पुनर मम
     शमात्मकम ऋजुं पुत्रं लभेयं जपतां वर
 24 [रचीक]
     नॊक्तपूर्वं मया भद्रे सवैरेष्व अप्य अनृतं वचः
     किम उताग्निं समाधाय मन्त्रवच चरुसाधने
 25 [सत्यवती]
     कामम एवं भवेत पौत्रॊ ममेह तव चैव ह
     शमात्मकम ऋजुं पुत्रं लभेयं जपतां वर
 26 [रचीक]
     पुत्रे नास्ति विशेषॊ मे पौत्रे वा वरवर्णिनि
     यथा तवयॊक्तं तु वचस तथा भद्रे भविष्यति
 27 [वासुदेव]
     ततः सत्यवती पुत्रं जनयाम आस भार्गवम
     तपस्य अभिरतं शान्तं जमदग्निं शमात्मकम
 28 विश्वामित्रं च दायादं गाधिः कुशिकनन्दनः
     पराप बरह्मर्षिसमितं विश्वेन बरह्मणा युतम
 29 आर्चीकॊ जनयाम आस जमदग्निं सुदारुणम
     सव्र विद्यान्त गं शरेष्ठं धनुर्वेदे च पारगम
     रामं कषत्रिय हन्तारं परदीप्तम इव पावकम
 30 एतस्मिन्न एव काले तु कृतवीर्यात्म जॊ बली
     अर्जुनॊ नाम तेजस्वी कषत्रियॊ हैहयान्वयः
 31 ददाह पृथिवीं सर्वां सप्त दवीपां स पत्तनाम
     सवबाह्वस्त्रबलैनाजौ धर्मेण परमेण च
 32 तृषितेन स कौरव्य भिक्षितश चित्रभानुना
     सहस्रबाहुर विक्रान्तः परादाद भिक्षाम अथाग्नये
 33 गरामान पुराणि घॊषांश च पत्तनानि च वीर्यवान
     जज्वाल तस्य बाणैस तु चित्रभानुर दिधक्षया
 34 स तस्य पुरुषेन्द्रस्य परभावेन महातपाः
     ददाह कार्तवीर्यस्य शैलान अथ वनानि च
 35 स शून्यम आश्रमारण्यं वरुणस्यात्म जस्य तत
     ददाह पवनेनेद्धश चित्रभानुः स हैहयः
 36 आपवस तं ततॊ रॊषाच छशापार्जुनम अच्युत
     दग्धे ऽऽशरमे महाराज कार्तवीर्येण वीर्यवान
 37 तवया न वर्जितं मॊहाद यस्माद वनम इदं मम
     दग्धं तस्माद रणे रामॊ बाहूंस ते छेत्स्यते ऽरजुन
 38 अर्जुनस तु महाराज बली नित्यं शमात्मकः
     बरह्मण्यश च शरण्यश च दाता शूरश च भारत
 39 तस्य पुत्राः सुबलिनः शापेनासन पितुर वधे
     निमित्तम अवलिप्ता वै नृशंसाश चैव नित्यदा
 40 जमदग्निधेन्वास ते वत्सम आनिन्युर भरतर्षभ
     अज्ञातं कार्तवीर्यस्य हैहयेन्द्रस्य धीमतः
 41 ततॊ ऽरजुनस्य बाहूंस तु छित्त्वा वै पौरुषान्वितः
     तं रुवन्तं ततॊ वत्सं जामदग्न्यः सवम आश्रमम
     परत्यानयत राजेन्द्र तेषाम अन्तःपुरात परभुः
 42 अर्जुनस्य सुतास ते तु संभूयाबुद्धयस तदा
     गत्वाश्रमम असंबुद्धं जमदग्नेर महात्मनः
 43 अपातयन्त भल्लाग्रैः शिरः कायान नराधिप
     समित कुशार्थं रामस्य निर्गतस्य महात्मनः
 44 ततः पितृवधामर्षाद रामः परममन्युमान
     निःक्षत्रियां परतिश्रुत्य महीं शस्त्रम अगृह्णत
 45 ततः स भृगुशार्दूलः कार्तवीर्यस्य वीर्यवान
     विक्रम्य निजघानाशु पुत्रान पौत्रांश च सर्वशः
 46 स हैहय सहस्राणि हत्वा परममन्युमान
     चकार भार्गवॊ राजन महीं शॊणितकर्दमाम
 47 स तथा सुमहातेजाः कृत्वा निःक्षत्रियां महीम
     कृपया परयाविष्टॊ वनम एव जगाम ह
 48 ततॊ वर्षसहस्रेषु समतीतेषु केषु चित
     कषॊभं संप्राप्तवांस तीव्रं परकृत्या कॊपनः परभुः
 49 विश्वामितस्य पौत्रस तु रैभ्य पुत्रॊ महातपाः
     परावसुर महाराज कषिप्त्वाह जनसंसदि
 50 ये ते ययाति पतने यज्ञे सन्तः समागताः
     परतर्दनप्रभृतयॊ राम किं कषत्रिया न ते
 51 मिथ्याप्रतिज्ञॊ राम तवं कत्थसे जनसंसदि
     भयात कषत्रिय वीराणां पर्वतं समुपाश्रितः
 52 स पुनः कषत्रिय शतैः पृथिवीम अनुसंतताम
     परावसॊस तदा शरुत्वा शस्त्रं जग्राह भार्गवः
 53 ततॊ ये कषत्रिया राजञ शतशस तेन जीविताः
     ते विवृद्धा महावीर्याः पृथिवीपतयॊ ऽभवन
 54 स पुनस ताञ जघानाशु बालान अपि नराधिप
     गर्भस्थैस तु मही वयाप्ता पुनर एवाभवत तदा
 55 जातं जातं स गर्भं तु पुनर एव जघान ह
     अरक्षंश च सुतान कांश चित तदा कषत्रिय यॊषितः
 56 तरिः सप्तकृत्वः पृथिवीं कृत्वा निःक्षत्रियां परभुः
     दक्षिणाम अश्वमेधान्ते कश्यपायाददत ततः
 57 कषत्रियाणां तु शेषार्थं करेणॊद्दिश्य कश्यपः
     सरुक परग्रह वता राजञ शरीमान वाक्यम अथाब्रवीत
 58 गच्छ पारं समुद्रस्य दक्षिणस्य महामुने
     न ते मद्विषये राम वस्तव्यम इह कर्हि चित
 59 ततः शूर्पारकं देशं सागरस तस्य निर्ममे
     संत्रासाज जामदग्न्यस्य सॊ ऽपरान्तं महीतलम
 60 कश्यपस तु महाराज परतिगृह्य महीम इमाम
     कृत्वा बराह्मण संस्थां वै परविवेश महावनम
 61 ततः शूद्राश च वैश्याश च यथा सवैर अप्रचारिणः
     अवर्तन्त दविजाग्र्याणां दारेषु भरतर्षभ
 62 अराजके जीवलॊके दुर्बला बलवत्तरैः
     बाध्यन्ते न च वित्तेषु परभुत्वम इह कस्य चित
 63 ततः कालेन पृथिवी परविवेश रसातलम
     अरक्ष्यमाणा विधिवत कषत्रियैर धर्मरक्षिभिः
 64 ऊरुणा धारयाम आस कश्यपः पृथिवीं ततः
     निमज्जन्तीं तदा राजंस तेनॊर्वीति मही समृता
 65 रक्षिणश च समुद्दिश्य परायाचत पृथिवी तदा
     परसाद्य कश्यपं देवी कषत्रियान बाहुशालिनः
 66 सन्ति बरह्मन मया गुप्ता नृषु कषत्रिय पुंगवाः
     हैहयानां कुले जातास ते संरक्षन्तु मां मुने
 67 अस्ति पौरव दायादॊ विडूरथ सुतः परभॊ
     ऋक्षैः संवर्धितॊ विप्र ऋक्षवत्य एव पर्वते
 68 तथानुकम्पमानेन यज्वनाथामितौजसा
     पराशरेण दायादः सौदासस्याभिरक्षितः
 69 सर्वकर्माणि कुरुते तस्यर्षेः शूद्रवद धि सः
     सर्वकर्मेत्य अभिख्यातः स मां रक्षतु पार्थिव
 70 शिबेः पुत्रॊ महातेजा गॊपतिर नाम नामतः
     वने संरक्षितॊ गॊभिः सॊ ऽभिरक्षतु मां मुने
 71 परतर्दनस्य पुत्रस तु वत्सॊ नाम महायशाः
     वत्सैः संवर्धितॊ गॊष्ठे स मां रक्षतु पार्थिवः
 72 दधि वाहन पौत्रस तु पुत्रॊ दिवि रथस्य ह
     अङ्गः स गौतमेनापि गङ्गाकूले ऽभिरक्षितः
 73 बृहद्रथॊ महाबाहुर भुवि भूतिपुरस्कृतः
     गॊलाङ्गूलैर महाभागॊ गृध्रकूटे ऽभिरक्षितः
 74 मरुत्तस्यान्ववाये तु कषत्रियास तुर्वसॊस तरयः
     मरुत्पतिसमा वीर्ये समुद्रेणाभिरक्षिताः
 75 एते कषत्रिय दायादास तत्र तत्र परिश्रुताः
     सम्यङ माम अभिरक्षन्तु ततः सथास्यामि निश्चला
 76 एतेषां पितरश चैव तथैव च पितामहाः
     मदर्थं निहता युद्धे रामेणाक्लिष्टकर्मणा
 77 तेषाम अपचितिश चैव मया कार्या न संशयः
     न हय अहं कामये नित्यम अविक्रान्तेन रक्षणम
 78 ततः पृथिव्या निर्दिष्टांस तान समानीय कश्यपः
     अभ्यषिञ्चन महीपालान कषत्रियान वीर्यसंमतान
 79 तेषां पुत्राश च पौत्राश च येषां वंशाः परतिष्ठिताः
     एवम एतत पुरावृत्तं यन मां पृच्छसि पाण्डव
 80 [व]
     एवं बरुवन्न एव यदुप्रविरॊ; युधिष्ठिरं धर्मभृतां वरिष्ठम
     रथेन तेनाशु ययौ यथार्कॊ; विशन परभाभिर भगवांस तरिलॊकम
   1 [vāsudeva]
      śṛṇu kaunteya rāmasya mayā yāvat pariśrutam
      maharṣīṇāṃ kathayatāṃ kāraṇaṃ tasya janma ca
  2 yathā ca jāmadagnyena koṭiśaḥ kṣatriyā hatāḥ
      udbhūtā rājavaṃśeṣu ye bhūyo bhārate hatāḥ
  3 jahnor ajahnus tanayo ballavas tasya cātmajaḥ
      kuśiko nāma dharmajñas tasya putro mahīpatiḥ
  4 ugraṃ tapaḥ samātiṣṭhat sahasrākṣasamo bhuvi
      putraṃ labheyam ajitaṃ trilokeśvaram ity uta
  5 tam ugratapasaṃ dṛṣṭvā sahasrākṣaḥ puraṃdaraḥ
      samarthaḥ putra janane svayam evaitya bhārata
  6 putratvam agamad rājaṃs tasya lokeśvareśvaraḥ
      gādhir nāmābhavat putraḥ kauśikaḥ pākaśāsanaḥ
  7 tasya kanyābhavad rājan nāmnā satyavatī prabho
      tāṃ gādhiḥ kavi putrāya sa ṛcīkāya dadau prabhuḥ
  8 tataḥ prītas tu kaunteya bhārgavaḥ kurunandana
      putrārthe śrapayām āsa caruṃ gādhes tathaiva ca
  9 āhūya cāha tāṃ bhāryām ṛcīko bhārgavas tadā
      upayojyaś carur ayaṃ tvayā mātrāpy ayaṃ tava
  10 tasyā janiṣyate putro dīptimān kṣatriyarṣabhaḥ
     ajayyaḥ kṣatriyair loke kṣatriyarṣabha sūdanaḥ
 11 tavāpi putraṃ kalyāṇi dhṛtimantaṃ tapo'nvitam
     śamātmakaṃ dvijaśreṣṭhaṃ carur eṣa vidhāsyati
 12 ity evam uktvā tāṃ bhāryām ṛcīko bhṛgunandanaḥ
     tapasy abhirato dhīmāñ jagāmāraṇyam eva ha
 13 etasminn eva kāle tu tīrthayātrā paro nṛpaḥ
     gādhiḥ sadāraḥ saṃprāpta ṛcīkasyāśramaṃ prati
 14 carudvayaṃ gṛhītvā tu rājan satyavatī tadā
     bhartur vākyād athāvyagrā mātre hṛṣṭā nyavedayat
 15 mātā tu tasyāḥ kaunteya duhitre svaṃ caruṃ dadau
     tasyāś carum athājñātam ātmasaṃsthaṃ cakāra ha
 16 atha satyavatī garbhaṃ kṣatriyāntakaraṃ tadā
     dhārayām āsa dīptena vapuṣā ghoradarśanam
 17 tām ṛcīkas tadā dṛṣṭvā dhyānayogena vai tataḥ
     abravīd rājaśārdūla svāṃ bhāryāṃ varavarṇinīm
 18 mātrāsi vyaṃsitā bhadre caruvyatyāsa hetunā
     janiṣyate hi te putraḥ krūrakarmā mahābalaḥ
 19 janiṣyate hi te bhrātā brahmabhūtas tapodhanaḥ
     viśvaṃ hi brahma tapasā mayā tatra samarpitam
 20 saivam uktā mahābhāgā bhartrā satyavatī tadā
     papāta śirasā tasmai vepantī cābravīd idam
 21 nārho 'si bhagavann adya vaktum evaṃvidhaṃ vacaḥ
     brāhmaṇāpasadaṃ putraṃ prāpsyasīti mahāmune
 22 [rcīka]
     naiṣa saṃkalpitaḥ kāmo mayā bhadre tathā tvayi
     ugrakarmā bhavet putraś carur mātā ca kāraṇam
 23 [savyavatī]
     icchaṁl lokān api mune sṛjethāḥ kiṃ punar mama
     śamātmakam ṛjuṃ putraṃ labheyaṃ japatāṃ vara
 24 [rcīka]
     noktapūrvaṃ mayā bhadre svaireṣv apy anṛtaṃ vacaḥ
     kim utāgniṃ samādhāya mantravac carusādhane
 25 [satyavatī]
     kāmam evaṃ bhavet pautro mameha tava caiva ha
     śamātmakam ṛjuṃ putraṃ labheyaṃ japatāṃ vara
 26 [rcīka]
     putre nāsti viśeṣo me pautre vā varavarṇini
     yathā tvayoktaṃ tu vacas tathā bhadre bhaviṣyati
 27 [vāsudeva]
     tataḥ satyavatī putraṃ janayām āsa bhārgavam
     tapasy abhirataṃ śāntaṃ jamadagniṃ śamātmakam
 28 viśvāmitraṃ ca dāyādaṃ gādhiḥ kuśikanandanaḥ
     prāpa brahmarṣisamitaṃ viśvena brahmaṇā yutam
 29 ārcīko janayām āsa jamadagniṃ sudāruṇam
     savra vidyānta gaṃ śreṣṭhaṃ dhanurvede ca pāragam
     rāmaṃ kṣatriya hantāraṃ pradīptam iva pāvakam
 30 etasminn eva kāle tu kṛtavīryātma jo balī
     arjuno nāma tejasvī kṣatriyo haihayānvayaḥ
 31 dadāha pṛthivīṃ sarvāṃ sapta dvīpāṃ sa pattanām
     svabāhvastrabalainājau dharmeṇa parameṇa ca
 32 tṛṣitena sa kauravya bhikṣitaś citrabhānunā
     sahasrabāhur vikrāntaḥ prādād bhikṣām athāgnaye
 33 grāmān purāṇi ghoṣāṃś ca pattanāni ca vīryavān
     jajvāla tasya bāṇais tu citrabhānur didhakṣayā
 34 sa tasya puruṣendrasya prabhāvena mahātapāḥ
     dadāha kārtavīryasya śailān atha vanāni ca
 35 sa śūnyam āśramāraṇyaṃ varuṇasyātma jasya tat
     dadāha pavaneneddhaś citrabhānuḥ sa haihayaḥ
 36 āpavas taṃ tato roṣāc chaśāpārjunam acyuta
     dagdhe ''śrame mahārāja kārtavīryeṇa vīryavān
 37 tvayā na varjitaṃ mohād yasmād vanam idaṃ mama
     dagdhaṃ tasmād raṇe rāmo bāhūṃs te chetsyate 'rjuna
 38 arjunas tu mahārāja balī nityaṃ śamātmakaḥ
     brahmaṇyaś ca śaraṇyaś ca dātā śūraś ca bhārata
 39 tasya putrāḥ subalinaḥ śāpenāsan pitur vadhe
     nimittam avaliptā vai nṛśaṃsāś caiva nityadā
 40 jamadagnidhenvās te vatsam āninyur bharatarṣabha
     ajñātaṃ kārtavīryasya haihayendrasya dhīmataḥ
 41 tato 'rjunasya bāhūṃs tu chittvā vai pauruṣānvitaḥ
     taṃ ruvantaṃ tato vatsaṃ jāmadagnyaḥ svam āśramam
     pratyānayata rājendra teṣām antaḥpurāt prabhuḥ
 42 arjunasya sutās te tu saṃbhūyābuddhayas tadā
     gatvāśramam asaṃbuddhaṃ jamadagner mahātmanaḥ
 43 apātayanta bhallāgraiḥ śiraḥ kāyān narādhipa
     samit kuśārthaṃ rāmasya nirgatasya mahātmanaḥ
 44 tataḥ pitṛvadhāmarṣād rāmaḥ paramamanyumān
     niḥkṣatriyāṃ pratiśrutya mahīṃ śastram agṛhṇata
 45 tataḥ sa bhṛguśārdūlaḥ kārtavīryasya vīryavān
     vikramya nijaghānāśu putrān pautrāṃś ca sarvaśaḥ
 46 sa haihaya sahasrāṇi hatvā paramamanyumān
     cakāra bhārgavo rājan mahīṃ śoṇitakardamām
 47 sa tathā sumahātejāḥ kṛtvā niḥkṣatriyāṃ mahīm
     kṛpayā parayāviṣṭo vanam eva jagāma ha
 48 tato varṣasahasreṣu samatīteṣu keṣu cit
     kṣobhaṃ saṃprāptavāṃs tīvraṃ prakṛtyā kopanaḥ prabhuḥ
 49 viśvāmitasya pautras tu raibhya putro mahātapāḥ
     parāvasur mahārāja kṣiptvāha janasaṃsadi
 50 ye te yayāti patane yajñe santaḥ samāgatāḥ
     pratardanaprabhṛtayo rāma kiṃ kṣatriyā na te
 51 mithyāpratijño rāma tvaṃ katthase janasaṃsadi
     bhayāt kṣatriya vīrāṇāṃ parvataṃ samupāśritaḥ
 52 sa punaḥ kṣatriya śataiḥ pṛthivīm anusaṃtatām
     parāvasos tadā śrutvā śastraṃ jagrāha bhārgavaḥ
 53 tato ye kṣatriyā rājañ śataśas tena jīvitāḥ
     te vivṛddhā mahāvīryāḥ pṛthivīpatayo 'bhavan
 54 sa punas tāñ jaghānāśu bālān api narādhipa
     garbhasthais tu mahī vyāptā punar evābhavat tadā
 55 jātaṃ jātaṃ sa garbhaṃ tu punar eva jaghāna ha
     arakṣaṃś ca sutān kāṃś cit tadā kṣatriya yoṣitaḥ
 56 triḥ saptakṛtvaḥ pṛthivīṃ kṛtvā niḥkṣatriyāṃ prabhuḥ
     dakṣiṇām aśvamedhānte kaśyapāyādadat tataḥ
 57 kṣatriyāṇāṃ tu śeṣārthaṃ kareṇoddiśya kaśyapaḥ
     sruk pragraha vatā rājañ śrīmān vākyam athābravīt
 58 gaccha pāraṃ samudrasya dakṣiṇasya mahāmune
     na te madviṣaye rāma vastavyam iha karhi cit
 59 tataḥ śūrpārakaṃ deśaṃ sāgaras tasya nirmame
     saṃtrāsāj jāmadagnyasya so 'parāntaṃ mahītalam
 60 kaśyapas tu mahārāja pratigṛhya mahīm imām
     kṛtvā brāhmaṇa saṃsthāṃ vai praviveśa mahāvanam
 61 tataḥ śūdrāś ca vaiśyāś ca yathā svair apracāriṇaḥ
     avartanta dvijāgryāṇāṃ dāreṣu bharatarṣabha
 62 arājake jīvaloke durbalā balavattaraiḥ
     bādhyante na ca vitteṣu prabhutvam iha kasya cit
 63 tataḥ kālena pṛthivī praviveśa rasātalam
     arakṣyamāṇā vidhivat kṣatriyair dharmarakṣibhiḥ
 64 ūruṇā dhārayām āsa kaśyapaḥ pṛthivīṃ tataḥ
     nimajjantīṃ tadā rājaṃs tenorvīti mahī smṛtā
 65 rakṣiṇaś ca samuddiśya prāyācat pṛthivī tadā
     prasādya kaśyapaṃ devī kṣatriyān bāhuśālinaḥ
 66 santi brahman mayā guptā nṛṣu kṣatriya puṃgavāḥ
     haihayānāṃ kule jātās te saṃrakṣantu māṃ mune
 67 asti paurava dāyādo viḍūratha sutaḥ prabho
     ṛkṣaiḥ saṃvardhito vipra ṛkṣavaty eva parvate
 68 tathānukampamānena yajvanāthāmitaujasā
     parāśareṇa dāyādaḥ saudāsasyābhirakṣitaḥ
 69 sarvakarmāṇi kurute tasyarṣeḥ śūdravad dhi saḥ
     sarvakarmety abhikhyātaḥ sa māṃ rakṣatu pārthiva
 70 śibeḥ putro mahātejā gopatir nāma nāmataḥ
     vane saṃrakṣito gobhiḥ so 'bhirakṣatu māṃ mune
 71 pratardanasya putras tu vatso nāma mahāyaśāḥ
     vatsaiḥ saṃvardhito goṣṭhe sa māṃ rakṣatu pārthivaḥ
 72 dadhi vāhana pautras tu putro divi rathasya ha
     aṅgaḥ sa gautamenāpi gaṅgākūle 'bhirakṣitaḥ
 73 bṛhadratho mahābāhur bhuvi bhūtipuraskṛtaḥ
     golāṅgūlair mahābhāgo gṛdhrakūṭe 'bhirakṣitaḥ
 74 maruttasyānvavāye tu kṣatriyās turvasos trayaḥ
     marutpatisamā vīrye samudreṇābhirakṣitāḥ
 75 ete kṣatriya dāyādās tatra tatra pariśrutāḥ
     samyaṅ mām abhirakṣantu tataḥ sthāsyāmi niścalā
 76 eteṣāṃ pitaraś caiva tathaiva ca pitāmahāḥ
     madarthaṃ nihatā yuddhe rāmeṇākliṣṭakarmaṇā
 77 teṣām apacitiś caiva mayā kāryā na saṃśayaḥ
     na hy ahaṃ kāmaye nityam avikrāntena rakṣaṇam
 78 tataḥ pṛthivyā nirdiṣṭāṃs tān samānīya kaśyapaḥ
     abhyaṣiñcan mahīpālān kṣatriyān vīryasaṃmatān
 79 teṣāṃ putrāś ca pautrāś ca yeṣāṃ vaṃśāḥ pratiṣṭhitāḥ
     evam etat purāvṛttaṃ yan māṃ pṛcchasi pāṇḍava
 80 [v]
     evaṃ bruvann eva yadupraviro; yudhiṣṭhiraṃ dharmabhṛtāṃ variṣṭham
     rathena tenāśu yayau yathārko; viśan prabhābhir bhagavāṃs trilokam

Book 12 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 12
Chapter 50

  1 [वैषम्पायन]
      ततॊ रामस्य तत कर्म शरुत्वा राजा युधिष्ठिरः
      विस्मयं परमं गत्वा परत्युवाच जनार्दनम
  2 अहॊ रामस्य वार्ष्णेय शक्रस्येव महात्मनः
      विक्रमॊ येन वसुधा करॊधान निःक्षत्रिया कृता
  3 गॊभिः समुद्रेण तथा गॊलाङ्गूलर्क्ष वानरैः
      गुप्ता राम भयॊद्विग्नाः कषत्रियाणां कुलॊद्वहाः
  4 अहॊ धन्यॊ हि लॊकॊ ऽयं स भाग्याश च नरा भुवि
      यत्र कर्मेदृशं धर्म्यं दविजेन कृतम अच्युत
  5 तथा यान्तौ तदा तात ताव अच्युतयुधिष्ठिरौ
      जग्मतुर यत्र गाङ्गेयः शरतल्पगतः परभुः
  6 ततस ते ददृशुर भीष्मं शरप्रस्तर शायिनम
      सवरश्मि जालसंवीतं सायं सूर्यम इवानलम
  7 उपास्यमानं मुनिभिर देवैर इव शतक्रतुम
      देशे परमधर्मिष्ठे नदी मॊघवतीम अनु
  8 दूराद एव तम आलॊक्य कृष्णॊ राजा च धर्मराट
      चत्वारः पाण्डवाश चैव ते च शारद्वतादयः
  9 अवस्कन्द्याथ वाहेभ्यः संयम्य परचलं मनः
      एकीकृत्येन्द्रिय गरामम उपतस्थुर महामुनीन
  10 अभिवाद्य च गॊविन्दः सात्यकिस ते च कौरवाः
     वयासादींस तान ऋषीन पश्चाद गाङ्गेयम उपतस्थिरे
 11 तपॊवृद्धिं ततः पृष्ट्वा गाङ्गेयं यदुकौरवाः
     परिवार्य ततः सर्वे निषेदुः पुरुषर्षभाः
 12 ततॊ निशम्य गाङ्गेयं शाम्यमानम इवानलम
     किं चिद दीनमना भीष्मम इति हॊवाच केशवः
 13 कच चिज जञानानि ते राजन परसन्नानि यथा पुरा
     कच चिद अव्या कुला चैव बुद्धिस ते वदतां वर
 14 शराभिघातदुः खात ते कच चिद गात्रं न दूयते
     मानसाद अपि दुःखाद धि शारीरं बलवत तरम
 15 वरदानात पितुः कामं छन्द मृत्युर असि परभॊ
     शंतनॊर धर्मशीलस्य न तव एतच छम कारणम
 16 सुसूक्ष्मॊ ऽपीह देहे वै शल्यॊ जनयते रुजम
     किं पुनः शरसंघातैश चितस्य तव भारत
 17 कामं नैतत तवाख्येयं पराणिनां परभवाप्ययौ
     भवान हय उपदिशेच छरेयॊ देवानाम अपि भारत
 18 यद धि भूतं भविष्यच च भवच च पुरुषर्षभ
     सर्वं तज जञानवृद्धस्य तव पाणाव इवाहितम
 19 संसारश चैव भूतानां धर्मस्य च फलॊदयः
     विदितस ते महाप्राज्ञ तवं हि बरह्म मयॊ निधिः
 20 तवां हि राज्ये सथितं सफीते समग्राङ्गम अरॊगिणम
     सत्रीसहस्रैः परिवृतं पश्यामीहॊर्ध्व रेतसम
 21 ऋते शांतनवाद भीष्मात तरिषु लॊकेषु पार्थिव
     सत्यसंधान महावीर्याच छूराद धर्मैक तत्परात
 22 मृत्युम आवार्य तरसा शरप्रस्तर शायिनः
     निसर्ग परभवं किं चिन न च तातानुशुश्रुम
 23 सत्ये तपसि दाने च यज्ञाधिकरणे तथा
     धनुर्वेदे च वेदे च नित्यं चैवान्ववेक्षणे
 24 अनृशंसं शुचिं दान्तं सर्वभूतहिते रतम
     महारथं तवत सदृशं न कं चिद अनुशुश्रुम
 25 तवं हि देवान स गन्धर्वान स सुरासुरराक्षसान
     शक्त एकरथेनैव विजेतुं नात्र संशयः
 26 तवं हि भीष्म महाबाहॊ वसूनां वासवॊपमः
     नित्यं विप्रैः समाख्यातॊ नवमॊ ऽनवमॊ गुणैः
 27 अहं हि तवाभिजानामि यस तवं पुरुषसत्तम
     तरिदशेष्व अपि विख्यातः सवशक्त्या सुमहाबलः
 28 मनुष्येषु मनुष्येन्द्र न दृष्टॊ न च मे शरुतः
     भवतॊ यॊ गुणैस तुल्यः पृथिव्यां पुरुषः कव चित
 29 तवं हि सर्वैर गुणै राजन देवान अप्य अतिरिच्यसे
     तपसा हि भवाञ शक्तः सरष्टुं लॊकांश चराचरान
 30 तद अस्य तप्यमानस्य जञातीनां संक्षयेण वै
     जयेष्ठस्य पाण्डुपुत्रस्य शॊकं भीष्म वयपानुद
 31 ये हि धर्माः समाख्याताश चातुर्वर्ण्यस्य भारत
     चातुर आश्रम्य संसृष्टास ते सर्वे विदितास तव
 32 चातुर वेद्ये च ये परॊक्ताश चातुर हॊत्रे च भारत
     सांख्ये यॊगे च नियता ये च धर्माः सनातनाः
 33 चातुर्वर्ण्येन यश चैकॊ धर्मॊ न सम विरुध्यते
     सेव्यमानः स चैवाद्यॊ गाङ्गेय विदितस तव
 34 इतिहास पुराणं च कार्त्स्न्येन विदितं तव
     धर्मशास्त्रं च सकलं नित्यं मनसि ते सथितम
 35 ये च के चन लॊके ऽसमिन्न अर्थाः संशय कारकाः
     तेषां छेत्ता नास्ति लॊके तवदन्यः पुरुषर्षभ
 36 स पाण्डवेयस्य मनः समुत्थितं; नरेन्द्र शॊकं वयपकर्ष मेधया
     भवद्विधा हय उत्तमबुद्धिविस्तरा; विमुह्यमानस्य जनस्य शान्तये
   1 [vaiṣampāyana]
      tato rāmasya tat karma śrutvā rājā yudhiṣṭhiraḥ
      vismayaṃ paramaṃ gatvā pratyuvāca janārdanam
  2 aho rāmasya vārṣṇeya śakrasyeva mahātmanaḥ
      vikramo yena vasudhā krodhān niḥkṣatriyā kṛtā
  3 gobhiḥ samudreṇa tathā golāṅgūlarkṣa vānaraiḥ
      guptā rāma bhayodvignāḥ kṣatriyāṇāṃ kulodvahāḥ
  4 aho dhanyo hi loko 'yaṃ sa bhāgyāś ca narā bhuvi
      yatra karmedṛśaṃ dharmyaṃ dvijena kṛtam acyuta
  5 tathā yāntau tadā tāta tāv acyutayudhiṣṭhirau
      jagmatur yatra gāṅgeyaḥ śaratalpagataḥ prabhuḥ
  6 tatas te dadṛśur bhīṣmaṃ śaraprastara śāyinam
      svaraśmi jālasaṃvītaṃ sāyaṃ sūryam ivānalam
  7 upāsyamānaṃ munibhir devair iva śatakratum
      deśe paramadharmiṣṭhe nadī moghavatīm anu
  8 dūrād eva tam ālokya kṛṣṇo rājā ca dharmarāṭ
      catvāraḥ pāṇḍavāś caiva te ca śāradvatādayaḥ
  9 avaskandyātha vāhebhyaḥ saṃyamya pracalaṃ manaḥ
      ekīkṛtyendriya grāmam upatasthur mahāmunīn
  10 abhivādya ca govindaḥ sātyakis te ca kauravāḥ
     vyāsādīṃs tān ṛṣīn paścād gāṅgeyam upatasthire
 11 tapovṛddhiṃ tataḥ pṛṣṭvā gāṅgeyaṃ yadukauravāḥ
     parivārya tataḥ sarve niṣeduḥ puruṣarṣabhāḥ
 12 tato niśamya gāṅgeyaṃ śāmyamānam ivānalam
     kiṃ cid dīnamanā bhīṣmam iti hovāca keśavaḥ
 13 kac cij jñānāni te rājan prasannāni yathā purā
     kac cid avyā kulā caiva buddhis te vadatāṃ vara
 14 śarābhighātaduḥ khāt te kac cid gātraṃ na dūyate
     mānasād api duḥkhād dhi śārīraṃ balavat taram
 15 varadānāt pituḥ kāmaṃ chanda mṛtyur asi prabho
     śaṃtanor dharmaśīlasya na tv etac chama kāraṇam
 16 susūkṣmo 'pīha dehe vai śalyo janayate rujam
     kiṃ punaḥ śarasaṃghātaiś citasya tava bhārata
 17 kāmaṃ naitat tavākhyeyaṃ prāṇināṃ prabhavāpyayau
     bhavān hy upadiśec chreyo devānām api bhārata
 18 yad dhi bhūtaṃ bhaviṣyac ca bhavac ca puruṣarṣabha
     sarvaṃ taj jñānavṛddhasya tava pāṇāv ivāhitam
 19 saṃsāraś caiva bhūtānāṃ dharmasya ca phalodayaḥ
     viditas te mahāprājña tvaṃ hi brahma mayo nidhiḥ
 20 tvāṃ hi rājye sthitaṃ sphīte samagrāṅgam arogiṇam
     strīsahasraiḥ parivṛtaṃ paśyāmīhordhva retasam
 21 ṛte śāṃtanavād bhīṣmāt triṣu lokeṣu pārthiva
     satyasaṃdhān mahāvīryāc chūrād dharmaika tatparāt
 22 mṛtyum āvārya tarasā śaraprastara śāyinaḥ
     nisarga prabhavaṃ kiṃ cin na ca tātānuśuśruma
 23 satye tapasi dāne ca yajñādhikaraṇe tathā
     dhanurvede ca vede ca nityaṃ caivānvavekṣaṇe
 24 anṛśaṃsaṃ śuciṃ dāntaṃ sarvabhūtahite ratam
     mahārathaṃ tvat sadṛśaṃ na kaṃ cid anuśuśruma
 25 tvaṃ hi devān sa gandharvān sa surāsurarākṣasān
     śakta ekarathenaiva vijetuṃ nātra saṃśayaḥ
 26 tvaṃ hi bhīṣma mahābāho vasūnāṃ vāsavopamaḥ
     nityaṃ vipraiḥ samākhyāto navamo 'navamo guṇaiḥ
 27 ahaṃ hi tvābhijānāmi yas tvaṃ puruṣasattama
     tridaśeṣv api vikhyātaḥ svaśaktyā sumahābalaḥ
 28 manuṣyeṣu manuṣyendra na dṛṣṭo na ca me śrutaḥ
     bhavato yo guṇais tulyaḥ pṛthivyāṃ puruṣaḥ kva cit
 29 tvaṃ hi sarvair guṇai rājan devān apy atiricyase
     tapasā hi bhavāñ śaktaḥ sraṣṭuṃ lokāṃś carācarān
 30 tad asya tapyamānasya jñātīnāṃ saṃkṣayeṇa vai
     jyeṣṭhasya pāṇḍuputrasya śokaṃ bhīṣma vyapānuda
 31 ye hi dharmāḥ samākhyātāś cāturvarṇyasya bhārata
     cātur āśramya saṃsṛṣṭās te sarve viditās tava
 32 cātur vedye ca ye proktāś cātur hotre ca bhārata
     sāṃkhye yoge ca niyatā ye ca dharmāḥ sanātanāḥ
 33 cāturvarṇyena yaś caiko dharmo na sma virudhyate
     sevyamānaḥ sa caivādyo gāṅgeya viditas tava
 34 itihāsa purāṇaṃ ca kārtsnyena viditaṃ tava
     dharmaśāstraṃ ca sakalaṃ nityaṃ manasi te sthitam
 35 ye ca ke cana loke 'sminn arthāḥ saṃśaya kārakāḥ
     teṣāṃ chettā nāsti loke tvadanyaḥ puruṣarṣabha
 36 sa pāṇḍaveyasya manaḥ samutthitaṃ; narendra śokaṃ vyapakarṣa medhayā
     bhavadvidhā hy uttamabuddhivistarā; vimuhyamānasya janasya śāntaye

Book 12 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 12
Chapter 51

  1 [वैषम्पायन]
      शरुत्वा तु वचनं भीष्मॊ वासुदेवस्य धीमतः
      किं चिद उन्नाम्य वदनं पराञ्जलिर वाक्यम अब्रवीत
  2 नमस ते भगवन विष्णॊ लॊकानां निधनॊद्भव
      तवं हि कर्ता हृषीकेश संहर्ता चापराजितः
  3 विश्वकर्मन नमस ते ऽसतु विश्वात्मन विश्वसंभव
      अपवर्गॊ ऽसि भूतानां पञ्चानां परतः सथितः
  4 नमस ते तरिषु लॊकेषु नमस ते परतन्त्रिषु
      यॊगेश्वर नमस ते ऽसतु तवं हि सर्वपरायणम
  5 मत संश्रितं यद आत्थ तवं वचः पुरुषसत्तम
      तेन पश्यामि ते दिव्यान भावान हि तरिषु वर्त्मसु
  6 तच च पश्यामि तत्त्वेन यत ते रूपं सनातनम
      सप्त मार्गा निरुद्धास ते वायॊर अमिततेजसः
  7 दिवं ते शिरसा वयाप्तं पद्भ्यां देवी वसुंधरा
      दिशॊ भुजौ रविश चक्षुर वीर्ये शक्रः परतिष्ठितः
  8 अतसी पुष्पसंकाशं पीतवाससम अच्युतम
      वपुर हय अनुमिमीमस ते मेघस्येव स विद्युतः
  9 तवत परपन्नाय भक्ताय गतिम इष्टां जिगीषवे
      यच छरेयः पुण्डरीकाक्ष तद धयायस्व सुरॊत्तम
  10 [वासुदेव]
     यतः खलु परा भक्तिर मयि ते पुरुषर्षभ
     ततॊ वपुर मया दिव्यं तव राजन परदर्शितम
 11 न हय अभक्ताय राजेन्द्र भक्तायानृजवे न च
     दर्शयाम्य अहम आत्मानं न चादान्ताय भारत
 12 भवांस तु मम भक्तश च नित्यं चार्जवम आस्थितः
     दमे तपसि सत्ये च दाने च निरतः शुचिः
 13 अर्हस तवं भीष्म मां दरष्टुं तपसा सवेन पार्थिव
     तव हय उपस्थिता लॊका येभ्यॊ नावर्तते पुनः
 14 पञ्चा शतं षट च कुरुप्रवीर; शेषं दिनानां तव जीवितस्य
     ततः शुभैः कर्मफलॊदयैस तवं; समेष्यसे भीष्म विमुच्य देहम
 15 एते हि देवा वसवॊ विमानान्य; आस्थाय सर्वे जवलिताग्निकल्पाः
     अन्तर्हितास तवां परतिपालयन्ति; काष्ठां परपद्यन्तम उदक पतंगम
 16 वयावृत्तमात्रे भगवत्य उदीचीं; सूर्ये दिशं कालवशात परपन्ने
     गन्तासि लॊकान पुरुषप्रवीर; नावर्तते यान उपलभ्य विद्वान
 17 अमुं च लॊकं तवयि भीष्म याते; जञानानि नङ्क्ष्यन्त्य अखिलेन वीर
     अतः सम सर्वे तवयि संनिकर्षं; समागता धर्मविवेचनाय
 18 तज जञातिशॊकॊपहतश्रुताय; सत्याभिसंधाय युधिष्ठिराय
     परब्रूहि धर्मार्थसमाधि युक्तम; अर्थ्यं वचॊ ऽसयापनुदास्य शॊकम
   1 [vaiṣampāyana]
      śrutvā tu vacanaṃ bhīṣmo vāsudevasya dhīmataḥ
      kiṃ cid unnāmya vadanaṃ prāñjalir vākyam abravīt
  2 namas te bhagavan viṣṇo lokānāṃ nidhanodbhava
      tvaṃ hi kartā hṛṣīkeśa saṃhartā cāparājitaḥ
  3 viśvakarman namas te 'stu viśvātman viśvasaṃbhava
      apavargo 'si bhūtānāṃ pañcānāṃ parataḥ sthitaḥ
  4 namas te triṣu lokeṣu namas te paratantriṣu
      yogeśvara namas te 'stu tvaṃ hi sarvaparāyaṇam
  5 mat saṃśritaṃ yad āttha tvaṃ vacaḥ puruṣasattama
      tena paśyāmi te divyān bhāvān hi triṣu vartmasu
  6 tac ca paśyāmi tattvena yat te rūpaṃ sanātanam
      sapta mārgā niruddhās te vāyor amitatejasaḥ
  7 divaṃ te śirasā vyāptaṃ padbhyāṃ devī vasuṃdharā
      diśo bhujau raviś cakṣur vīrye śakraḥ pratiṣṭhitaḥ
  8 atasī puṣpasaṃkāśaṃ pītavāsasam acyutam
      vapur hy anumimīmas te meghasyeva sa vidyutaḥ
  9 tvat prapannāya bhaktāya gatim iṣṭāṃ jigīṣave
      yac chreyaḥ puṇḍarīkākṣa tad dhyāyasva surottama
  10 [vāsudeva]
     yataḥ khalu parā bhaktir mayi te puruṣarṣabha
     tato vapur mayā divyaṃ tava rājan pradarśitam
 11 na hy abhaktāya rājendra bhaktāyānṛjave na ca
     darśayāmy aham ātmānaṃ na cādāntāya bhārata
 12 bhavāṃs tu mama bhaktaś ca nityaṃ cārjavam āsthitaḥ
     dame tapasi satye ca dāne ca nirataḥ śuciḥ
 13 arhas tvaṃ bhīṣma māṃ draṣṭuṃ tapasā svena pārthiva
     tava hy upasthitā lokā yebhyo nāvartate punaḥ
 14 pañcā śataṃ ṣaṭ ca kurupravīra; śeṣaṃ dinānāṃ tava jīvitasya
     tataḥ śubhaiḥ karmaphalodayais tvaṃ; sameṣyase bhīṣma vimucya deham
 15 ete hi devā vasavo vimānāny; āsthāya sarve jvalitāgnikalpāḥ
     antarhitās tvāṃ pratipālayanti; kāṣṭhāṃ prapadyantam udak pataṃgam
 16 vyāvṛttamātre bhagavaty udīcīṃ; sūrye diśaṃ kālavaśāt prapanne
     gantāsi lokān puruṣapravīra; nāvartate yān upalabhya vidvān
 17 amuṃ ca lokaṃ tvayi bhīṣma yāte; jñānāni naṅkṣyanty akhilena vīra
     ataḥ sma sarve tvayi saṃnikarṣaṃ; samāgatā dharmavivecanāya
 18 taj jñātiśokopahataśrutāya; satyābhisaṃdhāya yudhiṣṭhirāya
     prabrūhi dharmārthasamādhi yuktam; arthyaṃ vaco 'syāpanudāsya śokam

Book 12 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Book 12
Chapter 52

  1 [वैषम्पायन]
      ततः कृष्णस्य तद वाक्यं धर्मार्थसहितं हितम
      शरुत्वा शांतनवॊ भीष्मः परत्युवाच कृताञ्जलिः
  2 लॊकनाथ महाबाहॊ शिव नारायणाच्युत
      तव वाक्यम अभिश्रुत्य हर्षेणास्मि परिप्लुतः
  3 किं चाहम अभिधास्यामि वाक पते तव संनिधौ
      यदा वाचॊ गतं सर्वं तव वाचि समाहितम
  4 यद धि किं चित कृतं लॊके कर्तव्यं करियते च यत
      तवत्तस तन निःसृतं देवलॊका बुद्धिमया हि ते
  5 कथयेद देवलॊकं यॊ देवराजसमीपतः
      धर्मकामार्थ शास्त्राणां सॊ ऽरथान बरूयात तवाग्रतः
  6 शराभिघाताद वयथितं मनॊ मे मधुसूदन
      गात्राणि चावसीदन्ति न च बुद्धिः परसीदति
  7 न च मे परतिभा का चिद अस्ति किं चित परभाषितुम
      पीड्यमानस्य गॊविन्द विषानल समैः शरैः
  8 बलं मेधाः परजरति पराणाः संत्वरयन्ति च
      मर्माणि परितप्यन्ते भरान्तं चेतस तथैव च
  9 दौर्बाल्यात सज्जते वान मे स कथं वक्तुम उत्सहे
      साधु मे तवं परसीदस्व दाशार्ह कुलनन्दन
  10 तत्क्षमस्व महाबाहॊ न बरूयां किं चिद अच्युत
     तवत्संनिधौ चसीदेत वाचः पतिर अपि बरुवन
 11 न दिशः संप्रजानामि नाकाशं न च मेदिनीम
     केवलं तव वीर्येण तिष्ठामि मधुसूदन
 12 सवयम एव परभॊ तस्माद धर्मराजस्य यद धितम
     तद बरवीह्य आशु सर्वेषाम आगमानां तवम आगमः
 13 कथं तवयि सथिते लॊके शाश्वते लॊककर्तरि
     परब्रूयान मद्विधः कश चिद गुरौ शिष्य इव सथिते
 14 [वासुदेव]
     उपपन्नम इदं वाक्यं कौरवाणां धुरंधरे
     महावीर्ये महासत्त्वे सथिते सर्वार्थदर्शिनि
 15 यच च माम आत्थ गाङ्गेय बाणघात रुजं परति
     गृहाणात्र वरं भीष्म मत्प्रसाद कृतं विभॊ
 16 न ते गलानिर न ते मूर्छा न दाहॊ न च ते रुजा
     परभविष्यन्ति गाङ्गेय कषुत्पिपासे न चाप्य उत
 17 जञानानि च समग्राणि परतिभास्यन्ति ते ऽनघ
     न च ते कव चिद आसक्तिर बुद्धेः परादुर्भविष्यति
 18 सत्त्वस्थं च मनॊ नित्यं तव भीष्म भविष्यति
     रजस तमॊभ्यां रहितं घनैर मुक्त इवॊदु राट
 19 यद यच च धर्मसंयुक्तम अर्थयुक्तम अथापि वा
     चिन्तयिष्यसि तत्राग्र्या बुद्धिस तव भविष्यति
 20 इमं च राजशार्दूल भूतग्रामं चतुर्विधम
     चक्षुर दिव्यं समाश्रित्य दरक्ष्यस्य अमितविक्रम
 21 चतुर्विधं परजा जालं संयुक्तॊ जञानचक्षुषा
     भीष्म दरक्ष्यसि तत्त्वेन जले मीन इवामले
 22 [वैषम्पायन]
     ततस ते वयास सहिताः सर्व एव महर्षयः
     ऋग यजुः साम संयुक्तैर वचॊभिः कृष्णम अर्चयन
 23 ततः सर्वार्तवं दिव्यं पुष्पवर्षं नभस्तलात
     पपात यत्र वार्ष्णेयः स गाङ्गेयः स पाण्डवः
 24 वादित्राणि च दिव्यानि जगुश चाप्सरसां गणाः
     न चाहितम अनिष्टं वा किं चित तत्र वयदृश्यत
 25 ववौ शिवः सुखॊ वायुः सर्वगन्धवहः शुचिः
     शान्तायां दिशि शान्ताश च परावदन मृगपक्षिणः
 26 ततॊ मुहूर्ताद भगवान सहस्रांशुर दिवाकरः
     दहन वनम इवैकान्ते परतीच्यां परत्यदृश्यत
 27 ततॊ महर्षयः सर्वे समुत्थाय जनार्दनम
     भीष्मम आमन्त्रयां चक्रू राजानं चयुधिष्ठिरम
 28 ततः परणामम अकरॊत केशवः पाण्डवस तथा
     सात्यकिः संजयश चैव स च शारद्वतः कृपः
 29 ततस ते धर्मनिरताः सम्यक तैर अभिपूजिताः
     शवः समेष्याम इत्य उक्त्वा यथेष्टं तवरिता ययुः
 30 तथैवामन्त्र्य गाङ्गेयं केशवस ते च पाण्डवाः
     परदक्षिणम उपावृत्य रथान आरुरुहुः शुभान
 31 ततॊ रथैः काञ्चनदन्त कूबरैर; महीधराभैः स मदैश च दन्तिभिः
     हयैः सुपर्णैर इव चाशुगामिभिः; पदातिभिश चात्त शरासनादिभिः
 32 ययौ रथानां पुरतॊ हि सा चमूस; तथैव पश्चाद अति मात्रसारिणी
     पुरश च पश्चाच च यथा महानदी; पुरर्क्ष वन्तं गिरिम एत्य नर्मदा
 33 ततः पुरस्ताद भगवान निशाकरः; समुत्थितस ताम अभिहर्षयंश चमूम
     दिवाकरापीत रसास तथौषधीः; पुनः सवकेनैव गुणेन यॊजयन
 34 ततः पुरं सुरपुरसंनिभ दयुति; परविश्य ते यदुवृषपाण्डवास तदा
     यथॊचितान भवनवरान समाविशञ; शरमान्विता मृगपतयॊ गुहा इव
   1 [vaiṣampāyana]
      tataḥ kṛṣṇasya tad vākyaṃ dharmārthasahitaṃ hitam
      śrutvā śāṃtanavo bhīṣmaḥ pratyuvāca kṛtāñjaliḥ
  2 lokanātha mahābāho śiva nārāyaṇācyuta
      tava vākyam abhiśrutya harṣeṇāsmi pariplutaḥ
  3 kiṃ cāham abhidhāsyāmi vāk pate tava saṃnidhau
      yadā vāco gataṃ sarvaṃ tava vāci samāhitam
  4 yad dhi kiṃ cit kṛtaṃ loke kartavyaṃ kriyate ca yat
      tvattas tan niḥsṛtaṃ devalokā buddhimayā hi te
  5 kathayed devalokaṃ yo devarājasamīpataḥ
      dharmakāmārtha śāstrāṇāṃ so 'rthān brūyāt tavāgrataḥ
  6 śarābhighātād vyathitaṃ mano me madhusūdana
      gātrāṇi cāvasīdanti na ca buddhiḥ prasīdati
  7 na ca me pratibhā kā cid asti kiṃ cit prabhāṣitum
      pīḍyamānasya govinda viṣānala samaiḥ śaraiḥ
  8 balaṃ medhāḥ prajarati prāṇāḥ saṃtvarayanti ca
      marmāṇi paritapyante bhrāntaṃ cetas tathaiva ca
  9 daurbālyāt sajjate vān me sa kathaṃ vaktum utsahe
      sādhu me tvaṃ prasīdasva dāśārha kulanandana
  10 tatkṣamasva mahābāho na brūyāṃ kiṃ cid acyuta
     tvatsaṃnidhau casīdeta vācaḥ patir api bruvan
 11 na diśaḥ saṃprajānāmi nākāśaṃ na ca medinīm
     kevalaṃ tava vīryeṇa tiṣṭhāmi madhusūdana
 12 svayam eva prabho tasmād dharmarājasya yad dhitam
     tad bravīhy āśu sarveṣām āgamānāṃ tvam āgamaḥ
 13 kathaṃ tvayi sthite loke śāśvate lokakartari
     prabrūyān madvidhaḥ kaś cid gurau śiṣya iva sthite
 14 [vāsudeva]
     upapannam idaṃ vākyaṃ kauravāṇāṃ dhuraṃdhare
     mahāvīrye mahāsattve sthite sarvārthadarśini
 15 yac ca mām āttha gāṅgeya bāṇaghāta rujaṃ prati
     gṛhāṇātra varaṃ bhīṣma matprasāda kṛtaṃ vibho
 16 na te glānir na te mūrchā na dāho na ca te rujā
     prabhaviṣyanti gāṅgeya kṣutpipāse na cāpy uta
 17 jñānāni ca samagrāṇi pratibhāsyanti te 'nagha
     na ca te kva cid āsaktir buddheḥ prādurbhaviṣyati
 18 sattvasthaṃ ca mano nityaṃ tava bhīṣma bhaviṣyati
     rajas tamobhyāṃ rahitaṃ ghanair mukta ivodu rāṭ
 19 yad yac ca dharmasaṃyuktam arthayuktam athāpi vā
     cintayiṣyasi tatrāgryā buddhis tava bhaviṣyati
 20 imaṃ ca rājaśārdūla bhūtagrāmaṃ caturvidham
     cakṣur divyaṃ samāśritya drakṣyasy amitavikrama
 21 caturvidhaṃ prajā jālaṃ saṃyukto jñānacakṣuṣā
     bhīṣma drakṣyasi tattvena jale mīna ivāmale
 22 [vaiṣampāyana]
     tatas te vyāsa sahitāḥ sarva eva maharṣayaḥ
     ṛg yajuḥ sāma saṃyuktair vacobhiḥ kṛṣṇam arcayan
 23 tataḥ sarvārtavaṃ divyaṃ puṣpavarṣaṃ nabhastalāt
     papāta yatra vārṣṇeyaḥ sa gāṅgeyaḥ sa pāṇḍavaḥ
 24 vāditrāṇi ca divyāni jaguś cāpsarasāṃ gaṇāḥ
     na cāhitam aniṣṭaṃ vā kiṃ cit tatra vyadṛśyata
 25 vavau śivaḥ sukho vāyuḥ sarvagandhavahaḥ śuciḥ
     śāntāyāṃ diśi śāntāś ca prāvadan mṛgapakṣiṇaḥ
 26 tato muhūrtād bhagavān sahasrāṃśur divākaraḥ
     dahan vanam ivaikānte pratīcyāṃ pratyadṛśyata
 27 tato maharṣayaḥ sarve samutthāya janārdanam
     bhīṣmam āmantrayāṃ cakrū rājānaṃ cayudhiṣṭhiram
 28 tataḥ praṇāmam akarot keśavaḥ pāṇḍavas tathā
     sātyakiḥ saṃjayaś caiva sa ca śāradvataḥ kṛpaḥ
 29 tatas te dharmaniratāḥ samyak tair abhipūjitāḥ
     śvaḥ sameṣyāma ity uktvā yatheṣṭaṃ tvaritā yayuḥ
 30 tathaivāmantrya gāṅgeyaṃ keśavas te ca pāṇḍavāḥ
     pradakṣiṇam upāvṛtya rathān āruruhuḥ śubhān
 31 tato rathaiḥ kāñcanadanta kūbarair; mahīdharābhaiḥ sa madaiś ca dantibhiḥ
     hayaiḥ suparṇair iva cāśugāmibhiḥ; padātibhiś cātta śarāsanādibhiḥ
 32 yayau rathānāṃ purato hi sā camūs; tathaiva paścād ati mātrasāriṇī
     puraś ca paścāc ca yathā mahānadī; purarkṣa vantaṃ girim etya narmadā
 33 tataḥ purastād bhagavān niśākaraḥ; samutthitas tām abhiharṣayaṃś camūm
     divākarāpīta rasās tathauṣadhīḥ; punaḥ svakenaiva guṇena yojayan
 34 tataḥ puraṃ surapurasaṃnibha dyuti; praviśya te yaduvṛṣapāṇḍavās tadā
     yathocitān bhavanavarān samāviśañ; śramānvitā mṛgapatayo guhā iva

Book 12 in English

The Mahabharata in Sanskrit

Cite this text

The Mahabharata in Sanskrit, part 8 of 12. . Hermetic Cloud, https://hermeticcloud.com/library/the-mahabharata-in-sanskrit-part-8/. Public-domain text reproduced in full; markup only.