The Mahabharata in Sanskrit. Parallel Devanagari and Romanization.
Book 12
Chapter 53
|
1
[वैषम्पायन] ततः परविश्य भवनं परसुप्तॊ मधुसूदनः याममात्रावशेषायां यामिन्यां परत्यबुध्यत 2 स धयानपथम आश्रित्य सर्वज्ञानानि माधवः अवलॊक्य ततः पश्चाद दध्यौ बरह्म सनातनम 3 ततः शरुतिपुराण जञाः शिक्षिता रक्तकण्ठिनः अस्तुवन विश्वकर्माणं वासुदेवं परजापतिम 4 पठन्ति पाणिस्वनिकास तथा गायन्ति गायनाः शङ्खानक मृदङ्गांश च परवाद्यन्त सहस्रशः 5 वीणा पणववेणूनां सवनश चाति मनॊरमः परहास इव विस्तीर्णः शुश्रुवे तस्य वेश्मनः 6 तथा युधिष्ठिरस्यापि राज्ञॊ मङ्गलसंहिताः उच्चेरुर मधुरा वाचॊ गीतवादित्रसंहिताः 7 तत उत्थाय दाशार्हः सनातः पराञ्जलिर अच्युतः जप्त्वा गुह्यं महाबाहुर अग्नीन आश्रित्य तस्थिवान 8 ततः सहस्रविप्राणां चतुर्वेद विदां तथा गवां सहस्रेणैकैकं वाचयाम आस माधवः 9 मङ्गलालम्भनं कृत्वा आत्मानम अवलॊक्य च आदर्शे विमले कृष्णस ततः सात्यकिम अब्रवीत 10 गच्छ शैनेय जानीहि गत्वा राजनिवेशनम अपि सज्जॊ महातेजा भीष्मं दरष्टुं युथिष्ठिरः 11 ततः कृष्णस्य वचनात सात्यकिस तवरितॊ ययौ उपगम्य च राजानं युधिष्ठिरम उवाच ह 12 युक्तॊ रथवरॊ राजन वासुदेवस्य धीमतः समीपम आपगेयस्य परयास्यति जनार्दनः 13 भवत परतीक्षः कृष्णॊ ऽसौ धर्मराज महाद्युते यद अत्रानन्तरं कृत्यं तद भवान कर्तुम अर्हति 14 [युधिस्ठिर] युज्यतां मे रथवरः फल्गुनाप्रतिम दयुते न सैनिकैश च यातव्यं यास्यामॊ वयम एव हि 15 न च पीडयितव्यॊ मे भीष्मॊ धर्मभृतां वरः अतः पुरःसराश चापि निवर्तन्तु धनंजय 16 अद्य परभृति गाङ्गेयः परं गुह्यं परवक्ष्यति ततॊ नेच्छामि कौन्तेय पृथग्जनसमागमम 17 [वैषम्पायन] तद वाक्यम आकर्ण्य तथा कुन्तीपुत्रॊ धनंजयः युक्तं रथवरं तस्मा आचचक्षे नरर्षभ 18 ततॊ युधिष्ठिरॊ राजा यमौ भीमार्जुनाव अपि भूतानीव समस्तानि ययुः कृष्ण निवेशनम 19 आगच्छत्स्व अथ कृष्णॊ ऽपि पाण्डवेषु महात्मसु शैनेय सहितॊ धीमान रथम एवान्वपद्यत 20 रथस्थाः संविदं कृत्वा सुखां पृष्ट्वा च शर्वरीम मेघघॊषै रथवरैः परययुस ते महारथाः 21 मेघपुष्पं बलाहं च सैन्यं सुग्रीवम एव च दारुकश चॊदयाम आस वासुदेवस्य वाजिनः 22 ते हया वासुदेवस्य दारुकेण परचॊदिताः गां खुराग्रैस तथा राजँल लिखन्तः परययुस तदा 23 ते गरसन्त इवाकाशं वेगवन्तॊ महाबलाः कषेत्रं धर्मस्य कृत्स्नस्य कुरुक्षेत्रम अवातरन 24 ततॊ ययुर यत्र भीष्मः शरतल्पगतः परभुः आस्ते बरह्मर्षिभिः सार्धं बरह्मा देवगणैर यथा 25 ततॊ ऽवतीर्य गॊविन्दॊ रथात स च युधिष्ठिरः भीमॊ गाण्डीवधन्वा च यमौ सात्यकिर एव च ऋषीन अभ्यर्चयाम आसुः करान उद्यम्य दक्षिणान 26 स तैः परिवृतॊ राजा नक्षत्रैर इव चन्द्रमाः अभ्याजगाम गाङ्गेयं बरह्माणम इव वासवः 27 शरतल्पे शयानं तम आदित्यं पतितं यथा ददर्श स महाबाहुर भयाद आगतसाध्वसः |
1
[vaiṣampāyana] tataḥ praviśya bhavanaṃ prasupto madhusūdanaḥ yāmamātrāvaśeṣāyāṃ yāminyāṃ pratyabudhyata 2 sa dhyānapatham āśritya sarvajñānāni mādhavaḥ avalokya tataḥ paścād dadhyau brahma sanātanam 3 tataḥ śrutipurāṇa jñāḥ śikṣitā raktakaṇṭhinaḥ astuvan viśvakarmāṇaṃ vāsudevaṃ prajāpatim 4 paṭhanti pāṇisvanikās tathā gāyanti gāyanāḥ śaṅkhānaka mṛdaṅgāṃś ca pravādyanta sahasraśaḥ 5 vīṇā paṇavaveṇūnāṃ svanaś cāti manoramaḥ prahāsa iva vistīrṇaḥ śuśruve tasya veśmanaḥ 6 tathā yudhiṣṭhirasyāpi rājño maṅgalasaṃhitāḥ uccerur madhurā vāco gītavāditrasaṃhitāḥ 7 tata utthāya dāśārhaḥ snātaḥ prāñjalir acyutaḥ japtvā guhyaṃ mahābāhur agnīn āśritya tasthivān 8 tataḥ sahasraviprāṇāṃ caturveda vidāṃ tathā gavāṃ sahasreṇaikaikaṃ vācayām āsa mādhavaḥ 9 maṅgalālambhanaṃ kṛtvā ātmānam avalokya ca ādarśe vimale kṛṣṇas tataḥ sātyakim abravīt 10 gaccha śaineya jānīhi gatvā rājaniveśanam api sajjo mahātejā bhīṣmaṃ draṣṭuṃ yuthiṣṭhiraḥ 11 tataḥ kṛṣṇasya vacanāt sātyakis tvarito yayau upagamya ca rājānaṃ yudhiṣṭhiram uvāca ha 12 yukto rathavaro rājan vāsudevasya dhīmataḥ samīpam āpageyasya prayāsyati janārdanaḥ 13 bhavat pratīkṣaḥ kṛṣṇo 'sau dharmarāja mahādyute yad atrānantaraṃ kṛtyaṃ tad bhavān kartum arhati 14 [yudhisṭhira] yujyatāṃ me rathavaraḥ phalgunāpratima dyute na sainikaiś ca yātavyaṃ yāsyāmo vayam eva hi 15 na ca pīḍayitavyo me bhīṣmo dharmabhṛtāṃ varaḥ ataḥ puraḥsarāś cāpi nivartantu dhanaṃjaya 16 adya prabhṛti gāṅgeyaḥ paraṃ guhyaṃ pravakṣyati tato necchāmi kaunteya pṛthagjanasamāgamam 17 [vaiṣampāyana] tad vākyam ākarṇya tathā kuntīputro dhanaṃjayaḥ yuktaṃ rathavaraṃ tasmā ācacakṣe nararṣabha 18 tato yudhiṣṭhiro rājā yamau bhīmārjunāv api bhūtānīva samastāni yayuḥ kṛṣṇa niveśanam 19 āgacchatsv atha kṛṣṇo 'pi pāṇḍaveṣu mahātmasu śaineya sahito dhīmān ratham evānvapadyata 20 rathasthāḥ saṃvidaṃ kṛtvā sukhāṃ pṛṣṭvā ca śarvarīm meghaghoṣai rathavaraiḥ prayayus te mahārathāḥ 21 meghapuṣpaṃ balāhaṃ ca sainyaṃ sugrīvam eva ca dārukaś codayām āsa vāsudevasya vājinaḥ 22 te hayā vāsudevasya dārukeṇa pracoditāḥ gāṃ khurāgrais tathā rājaṁl likhantaḥ prayayus tadā 23 te grasanta ivākāśaṃ vegavanto mahābalāḥ kṣetraṃ dharmasya kṛtsnasya kurukṣetram avātaran 24 tato yayur yatra bhīṣmaḥ śaratalpagataḥ prabhuḥ āste brahmarṣibhiḥ sārdhaṃ brahmā devagaṇair yathā 25 tato 'vatīrya govindo rathāt sa ca yudhiṣṭhiraḥ bhīmo gāṇḍīvadhanvā ca yamau sātyakir eva ca ṛṣīn abhyarcayām āsuḥ karān udyamya dakṣiṇān 26 sa taiḥ parivṛto rājā nakṣatrair iva candramāḥ abhyājagāma gāṅgeyaṃ brahmāṇam iva vāsavaḥ 27 śaratalpe śayānaṃ tam ādityaṃ patitaṃ yathā dadarśa sa mahābāhur bhayād āgatasādhvasaḥ |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 12
Chapter 54
|
1
[जनमेजय] धर्मात्मनि महासत्त्वे सत्यसंधे जितात्मनि देवव्रते महाभागे शरतल्पगते ऽचयुते 2 शयाने वीरशयने भीष्मे शंतनुनन्दने गाङ्गेये पुरुषव्याघ्रे पाण्डवैः पर्युपस्थिते 3 काः कथाः समवर्तन्त तस्मिन वीर समागमे हतेषु सर्वसैन्येषु तन मे शंस महामुने 4 [वैष] शरतल्पगते भीष्मे कौरवाणां धुरंधरे आजग्मुर ऋषयः सिद्धा नारदप्रमुखा नृप 5 हतशिष्टाश च राजानॊ युधिष्ठिरपुरॊगमाः धृतराष्ट्रश च कृष्णश च भीमार्जुनयमास तथा 6 ते ऽभिगम्य महात्मानॊ भरतानां पिता महम अन्वशॊचन्त गाङ्गेयम आदित्यं पतितं यथा 7 मुहूर्तम इव च धयात्वा नारदॊ देव दर्शनः उवाच पाण्डवान सर्वान हतशिष्टांश च पार्थिवान 8 पराप्तकालं च आचक्षे भीष्मॊ ऽयम अनुयुज्यताम अस्तम एति हि गाङ्गेयॊ भानुमान इव भारत 9 अयं पराणान उत्सिसृक्षुस तं सर्वे ऽभयेत्य पृच्छत कृत्स्नान हि विविधान धर्मांश चातुर्वर्ण्यस्य वेत्त्य अयम 10 एष वृद्धः पुरा लॊकान संप्राप्नॊति तनुत्यजाम तं शीघ्रम अनुयुञ्जध्वं संशयान मनसि सथितान 11 एवम उक्ता नारदेन भीष्मम ईयुर नराधिपाः परष्टुं चाशक्नुवन्तस ते वीक्षां चक्रुः परस्परम 12 अथॊवाच हृषीकेशं पाण्डुपुत्रॊ युधिष्ठिरः नान्यस तवद देवकीपुत्र शक्तः परष्टुं पिता महम 13 परव्याहरय दुर्धर्ष तवम अग्रे मधुसूदन तवं हि नस तात सर्वेषां सर्वधर्मविद उत्तमः 14 एवम उक्तः पाण्डवेन भगवान केशवस तदा अभिगम्य दुराधर्षं परव्याहरयद अच्युतः 15 कच चित सुखेन रजनी वयुष्टा ते राजसत्तम विस्पष्ट लक्षणा बुद्धिः कच चिच चॊपस्थिता तव 16 कच चिज जञाननि सर्वाणि परतिभान्ति च ते ऽनघ न गलायते च हृदयं न च ते वयाकुलं मनः 17 दाहॊ मॊहः शरमश चैव कलमॊ गलानिस तथा रुजा तव परसादाद गॊविन्द सद्यॊ वयपगतानघ 18 यच च भूतं भविष्यच च भवच च परमद्युते तत सर्वम अनुपश्यामि पाणौ फलम इवाहितम 19 वेदॊक्ताश चैव ये धर्मा वेदान्तनिहिताश च ये तान सर्वान संप्रपश्यामि वरदानात तवाच्युत 20 शिष्टैश च धर्मॊ यः परॊक्तः स च मे हृदि वर्तते देशजातिकुलानां च धर्मज्ञॊ ऽसमि जनार्दन 21 चतुर्ष्व आश्रमधर्मेषु यॊ ऽरथः स च हृदि सथितः राजधर्मांश च सकलान अवगच्छामि केशव 22 यत्र यत्र च वक्तव्यं तद वक्ष्यामि जनार्दन तव परसादाद धि शुभा मनॊ मे बुद्धिर आविशत 23 युवेव चास्मि संवृत्तस तवद अनुध्यान बृंहितः वक्तुं शरेयः समर्थॊ ऽसमि तवत्प्रसादाज जनार्दन 24 सवयं किमर्थं तुभवाञ शरेयॊ न पराह पाण्डवम किं ते विवक्षितं चात्र तद आशु वद माधव 25 यशसः शरेयसश चैव मूलं मां विद्धि कौरव मत्तः सर्वे ऽभिनिर्वृत्ता भावाः सदसद आत्मकाः 26 शीतांशुश चन्द्र इत्य उक्ते कॊ लॊके विस्मयिष्यति तथैव यशसा पूर्णे मयि कॊ विस्मयिष्यति 27 आधेयं तु मया भूयॊ यशस तव महाद्युते ततॊ मे विपुला बुद्धिस तवयि भीष्म समाहिता 28 यावद धि पृतिवी पाल पृथिवी सथास्यते धरुवा तावत तवाक्षया कीर्तिर लॊकान अनु चरिष्यति 29 यच च तवं वक्ष्यसे भीष्म पाण्डवायानुपृच्छते वेद परवादा इव ते सथास्यन्ति वसुधातले 30 यश चैतेन परमाणेन यॊक्ष्यत्य आत्मानम आत्मना सफलं सर्वपुण्यानां परेत्य चानुभविष्यति 31 एतस्मात कारणाद भीष्म मतिर दिव्या महाहिते दत्ता यशॊ विप्रथेत कथं भूयस तवेति ह 32 यावद धि परथते लॊके पुरुषस्य यशॊ भुवि तावत तस्याक्षयं सथानं भवतीति विनिश्चितम 33 राजानॊ हतशिष्टास तवां राजन्न अभित आसते धर्मान अनुयुयुक्षन्तस तेभ्यः परब्रूहि भारत 34 भवान हि वयसा वृद्धः शरुताचार समन्वितः कुशलॊ राजधर्माणां पूर्वेषाम अपराश च ये 35 जन्मप्रभृति ते कश चिद वृजिनं न ददर्श ह जञातारम अनुधर्माणां तवां विदुः सर्वपार्थिवाः 36 तेभ्यः पितेव पुत्रेभ्यॊ राजन बरूहि परं नयम ऋषयश च हि देवाश च तवया नित्यम उपासिताः 37 तस्माद वक्तव्यम एवेह तवया पश्याम्य अशेषतः धर्माञ शुश्रूषमाणेभ्यः पृष्टेन च सता पुनः 38 वक्तव्यं विदुषा चेति धर्मम आहुर मनीषिणः अप्रतिब्रुवतः कष्टॊ दॊषॊ हि भवति परभॊ 39 तस्मात पुत्रैश च पौत्रैश च धर्मान पृष्टः सनातनान विद्वाञ जिज्ञासमानैस तवं परब्रूहि भरतर्षभ |
1
[janamejaya] dharmātmani mahāsattve satyasaṃdhe jitātmani devavrate mahābhāge śaratalpagate 'cyute 2 śayāne vīraśayane bhīṣme śaṃtanunandane gāṅgeye puruṣavyāghre pāṇḍavaiḥ paryupasthite 3 kāḥ kathāḥ samavartanta tasmin vīra samāgame hateṣu sarvasainyeṣu tan me śaṃsa mahāmune 4 [vaiṣ] śaratalpagate bhīṣme kauravāṇāṃ dhuraṃdhare ājagmur ṛṣayaḥ siddhā nāradapramukhā nṛpa 5 hataśiṣṭāś ca rājāno yudhiṣṭhirapurogamāḥ dhṛtarāṣṭraś ca kṛṣṇaś ca bhīmārjunayamās tathā 6 te 'bhigamya mahātmāno bharatānāṃ pitā maham anvaśocanta gāṅgeyam ādityaṃ patitaṃ yathā 7 muhūrtam iva ca dhyātvā nārado deva darśanaḥ uvāca pāṇḍavān sarvān hataśiṣṭāṃś ca pārthivān 8 prāptakālaṃ ca ācakṣe bhīṣmo 'yam anuyujyatām astam eti hi gāṅgeyo bhānumān iva bhārata 9 ayaṃ prāṇān utsisṛkṣus taṃ sarve 'bhyetya pṛcchata kṛtsnān hi vividhān dharmāṃś cāturvarṇyasya vetty ayam 10 eṣa vṛddhaḥ purā lokān saṃprāpnoti tanutyajām taṃ śīghram anuyuñjadhvaṃ saṃśayān manasi sthitān 11 evam uktā nāradena bhīṣmam īyur narādhipāḥ praṣṭuṃ cāśaknuvantas te vīkṣāṃ cakruḥ parasparam 12 athovāca hṛṣīkeśaṃ pāṇḍuputro yudhiṣṭhiraḥ nānyas tvad devakīputra śaktaḥ praṣṭuṃ pitā maham 13 pravyāharaya durdharṣa tvam agre madhusūdana tvaṃ hi nas tāta sarveṣāṃ sarvadharmavid uttamaḥ 14 evam uktaḥ pāṇḍavena bhagavān keśavas tadā abhigamya durādharṣaṃ pravyāharayad acyutaḥ 15 kac cit sukhena rajanī vyuṣṭā te rājasattama vispaṣṭa lakṣaṇā buddhiḥ kac cic copasthitā tava 16 kac cij jñānani sarvāṇi pratibhānti ca te 'nagha na glāyate ca hṛdayaṃ na ca te vyākulaṃ manaḥ 17 dāho mohaḥ śramaś caiva klamo glānis tathā rujā tava prasādād govinda sadyo vyapagatānagha 18 yac ca bhūtaṃ bhaviṣyac ca bhavac ca paramadyute tat sarvam anupaśyāmi pāṇau phalam ivāhitam 19 vedoktāś caiva ye dharmā vedāntanihitāś ca ye tān sarvān saṃprapaśyāmi varadānāt tavācyuta 20 śiṣṭaiś ca dharmo yaḥ proktaḥ sa ca me hṛdi vartate deśajātikulānāṃ ca dharmajño 'smi janārdana 21 caturṣv āśramadharmeṣu yo 'rthaḥ sa ca hṛdi sthitaḥ rājadharmāṃś ca sakalān avagacchāmi keśava 22 yatra yatra ca vaktavyaṃ tad vakṣyāmi janārdana tava prasādād dhi śubhā mano me buddhir āviśat 23 yuveva cāsmi saṃvṛttas tvad anudhyāna bṛṃhitaḥ vaktuṃ śreyaḥ samartho 'smi tvatprasādāj janārdana 24 svayaṃ kimarthaṃ tubhavāñ śreyo na prāha pāṇḍavam kiṃ te vivakṣitaṃ cātra tad āśu vada mādhava 25 yaśasaḥ śreyasaś caiva mūlaṃ māṃ viddhi kaurava mattaḥ sarve 'bhinirvṛttā bhāvāḥ sadasad ātmakāḥ 26 śītāṃśuś candra ity ukte ko loke vismayiṣyati tathaiva yaśasā pūrṇe mayi ko vismayiṣyati 27 ādheyaṃ tu mayā bhūyo yaśas tava mahādyute tato me vipulā buddhis tvayi bhīṣma samāhitā 28 yāvad dhi pṛtivī pāla pṛthivī sthāsyate dhruvā tāvat tavākṣayā kīrtir lokān anu cariṣyati 29 yac ca tvaṃ vakṣyase bhīṣma pāṇḍavāyānupṛcchate veda pravādā iva te sthāsyanti vasudhātale 30 yaś caitena pramāṇena yokṣyaty ātmānam ātmanā saphalaṃ sarvapuṇyānāṃ pretya cānubhaviṣyati 31 etasmāt kāraṇād bhīṣma matir divyā mahāhite dattā yaśo vipratheta kathaṃ bhūyas taveti ha 32 yāvad dhi prathate loke puruṣasya yaśo bhuvi tāvat tasyākṣayaṃ sthānaṃ bhavatīti viniścitam 33 rājāno hataśiṣṭās tvāṃ rājann abhita āsate dharmān anuyuyukṣantas tebhyaḥ prabrūhi bhārata 34 bhavān hi vayasā vṛddhaḥ śrutācāra samanvitaḥ kuśalo rājadharmāṇāṃ pūrveṣām aparāś ca ye 35 janmaprabhṛti te kaś cid vṛjinaṃ na dadarśa ha jñātāram anudharmāṇāṃ tvāṃ viduḥ sarvapārthivāḥ 36 tebhyaḥ piteva putrebhyo rājan brūhi paraṃ nayam ṛṣayaś ca hi devāś ca tvayā nityam upāsitāḥ 37 tasmād vaktavyam eveha tvayā paśyāmy aśeṣataḥ dharmāñ śuśrūṣamāṇebhyaḥ pṛṣṭena ca satā punaḥ 38 vaktavyaṃ viduṣā ceti dharmam āhur manīṣiṇaḥ apratibruvataḥ kaṣṭo doṣo hi bhavati prabho 39 tasmāt putraiś ca pautraiś ca dharmān pṛṣṭaḥ sanātanān vidvāñ jijñāsamānais tvaṃ prabrūhi bharatarṣabha |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 12
Chapter 55
|
1
[वैषम्पायन] अथाब्रवीन महातेजा वाक्यं कौरवनन्दनः हन्त धर्मान परवक्ष्यामि दृढे वान मनसी मम 2 तव परसादाद गॊविन्द भूतात्मा हय असि शाश्वतः युधिष्ठिरस तु मां राजा धर्मान समनुपृच्छतु 3 एवं परीतॊ भविष्यामि धर्मान वक्ष्यामि चानघ यस्मिन राजर्षयः सर्वे स मां पृच्छतु पाण्डवः 4 सर्वेषां दीप्तयशसां कुरूणां धर्मचारिणाम यस्य नास्ति समः कश चित स मां पृच्छतु पाण्डवः 5 धृतिर दमॊ बरह्मचर्यं कषमा धर्मश च नित्यदा यस्मिन्न ओजश च तेजश च स मां पृच्छतु पाण्डवः 6 सत्यं दानं तपः शौचं शान्तिर दाक्ष्यम असंभ्रमः यस्मिन्न एतानि सर्वाणि स मां पृच्छतु पाण्डवः 7 यॊ न कामान न संरम्भान न भयान नार्थकारणात कुर्याद अधर्मं धर्मात्मा स मां पृच्छतु पाण्डवः 8 संबन्धिनॊ ऽतिथीन भृत्यान संश्रितॊपाश्रितांश च यः संमानयति सत्कृत्य स मां पृच्छतु पाण्डवः 9 सत्यनित्यं कषमा नित्यॊ जञाननित्यॊ ऽतिथिप्रियः यॊ ददाति सतां नित्यं स मां पृच्छतु पाण्डवः 10 इज्याध्ययन नित्यश च धर्मे च निरतः सदा शान्तः शरुतरहस्यश च स मां पृच्छतु पाण्डवः 11 लज्जया परयॊपेतॊ धर्मात्मा स युधिष्ठिरः अभिशापभयाद भीतॊ भवन्तं नॊपसर्पति 12 लॊकस्य कदनं कृत्वा लॊकनाथॊ विशां पते अभिशापभयाद भीतॊ भवन्तं नॊपसर्पति 13 पूज्यान मान्यांश च भक्तांश च गुरून संबन्धिबान्धवान अर्घ्यार्हान इषुभिर हत्वा भवन्तं नॊपसर्पति 14 बराह्मणानां यथा धर्मॊ दानम अध्ययनं तपः कषत्रियाणां तथा कृष्ण समरे देहपातनम 15 पितॄन पिता महान पुत्रान गुरून संबन्धिबान्धवान मिथ्या परवृत्तान यः संख्ये निहन्याद धर्म एव सः 16 समयत्यागिनॊ लुब्धान गुरून अपि च केशव निहन्ति समरे पापान कषत्रियॊ यः स धर्मवित 17 आहूतेन रणे नित्यं यॊद्धव्यं कषत्रबन्धुना धर्म्यं सवर्ग्यं च लॊक्यं च युद्धं हि मनुर अब्रवीत 18 एवम उक्तस तु भीष्मेण धर्मराजॊ युधिष्ठिरः विनीतवद उपागम्य तस्थौ संदर्शने ऽगरतः 19 अथास्य पादौ जग्राह भीष्मश चाभिननन्द तम मूर्ध्नि चैनम उपाघ्राय निषीदेत्य अब्रवीत तदा 20 तम उवाचाथ गाङ्गेय ऋषभः सर्वधन्विनाम पृच्छ मां तात विस्रब्धं मा भैस तवं कुरुसत्तम |
1
[vaiṣampāyana] athābravīn mahātejā vākyaṃ kauravanandanaḥ hanta dharmān pravakṣyāmi dṛḍhe vān manasī mama 2 tava prasādād govinda bhūtātmā hy asi śāśvataḥ yudhiṣṭhiras tu māṃ rājā dharmān samanupṛcchatu 3 evaṃ prīto bhaviṣyāmi dharmān vakṣyāmi cānagha yasmin rājarṣayaḥ sarve sa māṃ pṛcchatu pāṇḍavaḥ 4 sarveṣāṃ dīptayaśasāṃ kurūṇāṃ dharmacāriṇām yasya nāsti samaḥ kaś cit sa māṃ pṛcchatu pāṇḍavaḥ 5 dhṛtir damo brahmacaryaṃ kṣamā dharmaś ca nityadā yasminn ojaś ca tejaś ca sa māṃ pṛcchatu pāṇḍavaḥ 6 satyaṃ dānaṃ tapaḥ śaucaṃ śāntir dākṣyam asaṃbhramaḥ yasminn etāni sarvāṇi sa māṃ pṛcchatu pāṇḍavaḥ 7 yo na kāmān na saṃrambhān na bhayān nārthakāraṇāt kuryād adharmaṃ dharmātmā sa māṃ pṛcchatu pāṇḍavaḥ 8 saṃbandhino 'tithīn bhṛtyān saṃśritopāśritāṃś ca yaḥ saṃmānayati satkṛtya sa māṃ pṛcchatu pāṇḍavaḥ 9 satyanityaṃ kṣamā nityo jñānanityo 'tithipriyaḥ yo dadāti satāṃ nityaṃ sa māṃ pṛcchatu pāṇḍavaḥ 10 ijyādhyayana nityaś ca dharme ca nirataḥ sadā śāntaḥ śrutarahasyaś ca sa māṃ pṛcchatu pāṇḍavaḥ 11 lajjayā parayopeto dharmātmā sa yudhiṣṭhiraḥ abhiśāpabhayād bhīto bhavantaṃ nopasarpati 12 lokasya kadanaṃ kṛtvā lokanātho viśāṃ pate abhiśāpabhayād bhīto bhavantaṃ nopasarpati 13 pūjyān mānyāṃś ca bhaktāṃś ca gurūn saṃbandhibāndhavān arghyārhān iṣubhir hatvā bhavantaṃ nopasarpati 14 brāhmaṇānāṃ yathā dharmo dānam adhyayanaṃ tapaḥ kṣatriyāṇāṃ tathā kṛṣṇa samare dehapātanam 15 pitṝn pitā mahān putrān gurūn saṃbandhibāndhavān mithyā pravṛttān yaḥ saṃkhye nihanyād dharma eva saḥ 16 samayatyāgino lubdhān gurūn api ca keśava nihanti samare pāpān kṣatriyo yaḥ sa dharmavit 17 āhūtena raṇe nityaṃ yoddhavyaṃ kṣatrabandhunā dharmyaṃ svargyaṃ ca lokyaṃ ca yuddhaṃ hi manur abravīt 18 evam uktas tu bhīṣmeṇa dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ vinītavad upāgamya tasthau saṃdarśane 'grataḥ 19 athāsya pādau jagrāha bhīṣmaś cābhinananda tam mūrdhni cainam upāghrāya niṣīdety abravīt tadā 20 tam uvācātha gāṅgeya ṛṣabhaḥ sarvadhanvinām pṛccha māṃ tāta visrabdhaṃ mā bhais tvaṃ kurusattama |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 12
Chapter 56
|
1
परणिपत्य हृषीकेशम अभिवाद्य पिता महम अनुमान्य गुरून सर्वान पर्यपृच्छद युधिष्ठिरः 2 राज्यं वै परमॊ धर्म इति धर्मविदॊ विदुः महान्तम एतं भारं च मन्ये तद बरूहि पार्थिव 3 राजधर्मान विशेषेण कथयस्व पिता मह सर्वस्य जीवलॊकस्य राजधर्माः परायणम 4 तरिवर्गॊ ऽतर समासक्तॊ राजधर्मेषु कौरव मॊक्षधर्मश च विस्पष्टः सकलॊ ऽतर समाहितः 5 यथा हि रश्मयॊ ऽशवस्य दविरदस्याङ्कुशॊ यथा नरेन्द्र धर्मॊ लॊकस्य तथा परग्रहणं समृतम 6 अत्र वै संप्रमूढे तु धर्मे राजर्षिसेविते लॊकस्य संस्था न भवेत सर्वं च वयाकुलं भवेत 7 उदयन हि यथा सूर्यॊ नाशयत्य आसुरं तपः राजधर्मास तथालॊक्याम आक्षिपन्त्य अशुभां गतिम 8 तदग्रे राजधर्माणाम अर्थतत्त्वं पिता मह परब्रूहि भरतश्रेष्ठ तवं हि बुद्धिमतां वरः 9 आगमश च परस तवत्तः सर्वेषां नः परंतप भवन्तं हि परं बुद्धौ वासुदेवॊ ऽभिमन्यते 10 नमॊ धर्माय महते नमः कृष्णाय वेधसे बराह्मणेभ्यॊ नमस्कृत्य धर्मान वक्ष्यामि शाश्वतान 11 शृणु कार्त्स्न्येन मत्तस तवं राजधर्मान युधिष्ठिर निरुच्यमानान नियतॊ यच चान्यद अभिवाञ्छसि 12 आदाव एव कुरुश्रेष्ठ राज्ञा रञ्जन काम्यया देवतानां दविजानां च वर्तितव्यं यथाविधि 13 दैवतान्य अर्चयित्वा हि बराह्मणांश च कुरूद्वह आनृण्यं याति धर्मस्य लॊकेन च स मान्यते 14 उत्थाने च सदा पुत्र परयतेथा युधिष्ठिर न हय उत्थानम ऋते दैवं राज्ञाम अर्थप्रसिद्धये 15 साधारणं दवयं हय एतद दैवम उत्थानम एव च पौरुषं हि परं मन्ये दैवं निश्चित्यम उच्यते 16 विपन्ने च समारम्भे संतापं मा सम वै कृथाः घटते विनयस तात राज्ञाम एष नयः परः 17 न हि सत्याद ऋते किं चिद राज्ञां वै सिद्धिकारणम सत्ये हि राजा निरतः परेत्य चेह हि नन्दति 18 ऋषीणाम अपि राजेन्द्र सत्यम एव परं धनम तथा राज्ञः परं सत्यान नान्यद विश्वासकारणम 19 गुणवाञ शीलवान दान्तॊ मृदुर धर्म्यॊ जितेन्द्रियः सुदर्शः सथूललक्ष्यश च न भरश्येत सदा शरियः 20 आर्जवं सर्वकार्येषु शरयेथाः कुरुनन्दन पुनर नयविचारेण तरयी संवरणेन च 21 मृदुर हि राजा सततं लङ्घ्यॊ भवति सर्वशः तीक्ष्णाच चॊद्विजते लॊकस तस्माद उभयम आचर 22 अदण्ड्याश चैव ते नित्यं विप्राः सयुर ददतां वर भूतम एतत परं लॊके बराह्मणा नाम भारत 23 मनुना चापि राजेन्द्र गीतौ शलॊकौ महात्मना धर्मेषु सवेषु कौरव्य हृदि तौ कर्तुम अर्हसि 24 अद्भ्यॊ ऽगनिर बरह्मतः कषत्रम अश्मनॊ लॊहम उत्थितम तेषां सर्वत्र गं तेजः सवासु यॊनिषु शाम्यति 25 अयॊ हन्ति यदाश्मानम अग्निश चापॊ ऽभिपद्यते बरह्म च कषत्रियॊ दवेष्टि तदा सीदन्ति ते तरयः 26 एतज जञात्वा महाराज नमस्या एव ते दविजाः भौमं बरह्म दविजश्रेष्ठा धारयन्ति शमान्विताः 27 एवं चैव नरव्याघ्र लॊकतन्त्र विघातकाः निग्राह्या एव सततं बाहुभ्यां ये सयुर ईदृशाः 28 शलॊकौ चॊशनसा गीतौ पुरा तात महर्षिणा तौ निबॊध महाप्राज्ञ तवम एकाग्रमना नृप 29 उद्यम्य शस्त्रमायान्तम अपि वेदान्तगं रणे निगृह्णीयात सवधर्मेण धर्मापेक्षी नरेश्वरः 30 विनश्यमानं धर्मं हि यॊ रक्षति स धर्मवित न तेन भरूण हा स सयान मन्युस तं मनुम ऋच्छति 31 एवं चैव नरश्रेष्ठ रक्ष्या एव दविजातयः सवपराधान अपि हि तान विषयान्ते समुत्सृजेत 32 अभिशस्तम अपि हय एषां कृपायीत विशां पते बरह्मघ्ने गुरु तल्पे च भरूणहत्ये तथैव च 33 राजद्वेष्टे च विप्रस्य विषयान्ते विसर्जनम विधीयते न शारीरं भयम एषां कदा चन 34 दयिताश च नरास ते सयुर नित्यं पुरुषसत्तम न कॊशः परमॊ हय अन्यॊ राज्ञां पुरुषसंचयात 35 दुर्गेषु च महाराज षट्सु ये शास्त्रनिश्चिताः सर्वेषु तेषु मन्यन्ते नरदुर्गं सुदुस्तरम 36 तस्मान नित्यं दया कार्या चातुर्वर्ण्ये विपश्चिता धर्मात्मा सत्यवाक चैव राजा रञ्जयति परजाः 37 न च कषान्तेन ते भाव्यं नित्यं पुरुषसत्तम अधर्म्यॊ हि मृदू राजा कषमा वान इव कुञ्जरः 38 बार्हस्पत्ये च शास्त्रे वै शलॊका विनियताः पुरा अस्मिन्न अर्थे महाराज तन मे निगदतः शृणु 39 कषममाणं नृपं नित्यं नीचः परिभवेज जनः हस्तियन्ता गजस्येव शिर एवारुरुक्षति 40 तस्मान नैव मृदुर नित्यं तीक्ष्णॊ वापि भवेन नृपः वसन्ते ऽरक इव शरीमान न शीतॊ न च घर्मदः 41 परत्यक्षेणानुमानेन तथौपम्यॊपदेशतः परीक्ष्यास ते महाराज सवे परे चैव सर्वदा 42 वयसनानि च सर्वाणि तयजेथा भूरिदक्षिण न चैव न परयुञ्जीत सङ्गं तु परिवर्जयेत 43 नित्यं हि वयसनी लॊके परिभूतॊ भवत्य उत उद्वेजयति लॊकं चाप्य अति दवेषी महीपतिः 44 भवितव्यं सदा राज्ञा गर्भिणी सहधर्मिणा कारणं च महाराज शृणु येनेदम इष्यते 45 यथा हि गर्भिणी हित्वा सवं परियं मनसॊ ऽनुगम गर्भस्य हितम आधत्ते तथा राज्ञाप्य असंशयम 46 वर्तितव्यं कुरुश्रेष्ठ नित्यं धर्मानुवर्तिना सवं परियं समभित्यज्य यद यल लॊकहितं भवेत 47 न संत्याज्यं च ते धैर्यं कदा चिद अपि पाण्डव धीरस्य सपष्ट दण्डस्य न हय आज्ञा परतिहन्यते 48 परिहासश च भृत्यैस ते न नित्यं वदतां वर कर्तव्यॊ राजशार्दूल दॊषम अत्र हि मे शृणु 49 अवमन्यन्ति भर्तारं संहर्षाद उपजीविनः सवे सथाने न च तिष्ठन्ति लङ्घयन्ति हि तद वचः 50 परेष्यमाणा विकल्पन्ते गुह्यं चाप्य अनुयुञ्जते अयाच्यं चैव याचन्ते ऽभॊज्यान्य आहारयन्ति च 51 करुध्यन्ति परिदीप्यन्ति भीमम अध्यासते ऽसय च उत्कॊचैर वञ्चनाभिश च कार्याण्य अनुविहन्ति च 52 जर्जरं चास्य विषयं कुर्वन्ति परतिरूपकैः सत्रीर अक्षिभिश च सज्जन्ते तुल्यवेषा भवन्ति च 53 वातं षष्ठीवनं चैव कुर्वते चास्य संनिधौ निर्लज्जा नरशार्दूल वयाहरन्ति च तद वचः 54 हयं वा दन्तिनं वापि रथं नृपतिसंमतम अधिरॊहन्त्य अनादृत्य हर्षुले पार्थिवे मृदौ 55 इदं ते दुष्करं राजन्न इदं ते दुर्विचेष्टितम इत्य एवं सुहृदॊ नाम बरुवन्ति परिषद्गताः 56 करुद्धे चास्मिन हसन्त्य एव न च हृष्यन्ति पूजिताः संघर्षशीलाश च सदा भवन्त्य अन्यॊन्यकारणात 57 विस्रंसयन्ति मन्त्रं च विवृण्वन्ति च दुष्कृतम लीलया चैव कुर्वन्ति सावज्ञास तस्य शासनम अलं करण भॊज्यं च तथा सनानानुलेपनम 58 हेलमाना नरव्याघ्र सवस्थास तस्यॊपषृण्वते निन्दन्ति सवान अधीकारान संत्यजन्ति च भारत 59 न वृत्त्या परितुष्यन्ति राजदेयं हरन्ति च करीडितुं तेन चेच्छन्ति ससूत्रेणेव पक्षिणा अस्मत परणेयॊ राजेति लॊके चैव वदन्त्य उत 60 एते चैवापरे चैव दॊषाः परादुर्भवन्त्य उत नृपतौ मार्दवॊपेते हर्षुले च युधिष्ठिर |
1
praṇipatya hṛṣīkeśam abhivādya pitā maham anumānya gurūn sarvān paryapṛcchad yudhiṣṭhiraḥ 2 rājyaṃ vai paramo dharma iti dharmavido viduḥ mahāntam etaṃ bhāraṃ ca manye tad brūhi pārthiva 3 rājadharmān viśeṣeṇa kathayasva pitā maha sarvasya jīvalokasya rājadharmāḥ parāyaṇam 4 trivargo 'tra samāsakto rājadharmeṣu kaurava mokṣadharmaś ca vispaṣṭaḥ sakalo 'tra samāhitaḥ 5 yathā hi raśmayo 'śvasya dviradasyāṅkuśo yathā narendra dharmo lokasya tathā pragrahaṇaṃ smṛtam 6 atra vai saṃpramūḍhe tu dharme rājarṣisevite lokasya saṃsthā na bhavet sarvaṃ ca vyākulaṃ bhavet 7 udayan hi yathā sūryo nāśayaty āsuraṃ tapaḥ rājadharmās tathālokyām ākṣipanty aśubhāṃ gatim 8 tadagre rājadharmāṇām arthatattvaṃ pitā maha prabrūhi bharataśreṣṭha tvaṃ hi buddhimatāṃ varaḥ 9 āgamaś ca paras tvattaḥ sarveṣāṃ naḥ paraṃtapa bhavantaṃ hi paraṃ buddhau vāsudevo 'bhimanyate 10 namo dharmāya mahate namaḥ kṛṣṇāya vedhase brāhmaṇebhyo namaskṛtya dharmān vakṣyāmi śāśvatān 11 śṛṇu kārtsnyena mattas tvaṃ rājadharmān yudhiṣṭhira nirucyamānān niyato yac cānyad abhivāñchasi 12 ādāv eva kuruśreṣṭha rājñā rañjana kāmyayā devatānāṃ dvijānāṃ ca vartitavyaṃ yathāvidhi 13 daivatāny arcayitvā hi brāhmaṇāṃś ca kurūdvaha ānṛṇyaṃ yāti dharmasya lokena ca sa mānyate 14 utthāne ca sadā putra prayatethā yudhiṣṭhira na hy utthānam ṛte daivaṃ rājñām arthaprasiddhaye 15 sādhāraṇaṃ dvayaṃ hy etad daivam utthānam eva ca pauruṣaṃ hi paraṃ manye daivaṃ niścityam ucyate 16 vipanne ca samārambhe saṃtāpaṃ mā sma vai kṛthāḥ ghaṭate vinayas tāta rājñām eṣa nayaḥ paraḥ 17 na hi satyād ṛte kiṃ cid rājñāṃ vai siddhikāraṇam satye hi rājā nirataḥ pretya ceha hi nandati 18 ṛṣīṇām api rājendra satyam eva paraṃ dhanam tathā rājñaḥ paraṃ satyān nānyad viśvāsakāraṇam 19 guṇavāñ śīlavān dānto mṛdur dharmyo jitendriyaḥ sudarśaḥ sthūlalakṣyaś ca na bhraśyeta sadā śriyaḥ 20 ārjavaṃ sarvakāryeṣu śrayethāḥ kurunandana punar nayavicāreṇa trayī saṃvaraṇena ca 21 mṛdur hi rājā satataṃ laṅghyo bhavati sarvaśaḥ tīkṣṇāc codvijate lokas tasmād ubhayam ācara 22 adaṇḍyāś caiva te nityaṃ viprāḥ syur dadatāṃ vara bhūtam etat paraṃ loke brāhmaṇā nāma bhārata 23 manunā cāpi rājendra gītau ślokau mahātmanā dharmeṣu sveṣu kauravya hṛdi tau kartum arhasi 24 adbhyo 'gnir brahmataḥ kṣatram aśmano loham utthitam teṣāṃ sarvatra gaṃ tejaḥ svāsu yoniṣu śāmyati 25 ayo hanti yadāśmānam agniś cāpo 'bhipadyate brahma ca kṣatriyo dveṣṭi tadā sīdanti te trayaḥ 26 etaj jñātvā mahārāja namasyā eva te dvijāḥ bhaumaṃ brahma dvijaśreṣṭhā dhārayanti śamānvitāḥ 27 evaṃ caiva naravyāghra lokatantra vighātakāḥ nigrāhyā eva satataṃ bāhubhyāṃ ye syur īdṛśāḥ 28 ślokau cośanasā gītau purā tāta maharṣiṇā tau nibodha mahāprājña tvam ekāgramanā nṛpa 29 udyamya śastramāyāntam api vedāntagaṃ raṇe nigṛhṇīyāt svadharmeṇa dharmāpekṣī nareśvaraḥ 30 vinaśyamānaṃ dharmaṃ hi yo rakṣati sa dharmavit na tena bhrūṇa hā sa syān manyus taṃ manum ṛcchati 31 evaṃ caiva naraśreṣṭha rakṣyā eva dvijātayaḥ svaparādhān api hi tān viṣayānte samutsṛjet 32 abhiśastam api hy eṣāṃ kṛpāyīta viśāṃ pate brahmaghne guru talpe ca bhrūṇahatye tathaiva ca 33 rājadveṣṭe ca viprasya viṣayānte visarjanam vidhīyate na śārīraṃ bhayam eṣāṃ kadā cana 34 dayitāś ca narās te syur nityaṃ puruṣasattama na kośaḥ paramo hy anyo rājñāṃ puruṣasaṃcayāt 35 durgeṣu ca mahārāja ṣaṭsu ye śāstraniścitāḥ sarveṣu teṣu manyante naradurgaṃ sudustaram 36 tasmān nityaṃ dayā kāryā cāturvarṇye vipaścitā dharmātmā satyavāk caiva rājā rañjayati prajāḥ 37 na ca kṣāntena te bhāvyaṃ nityaṃ puruṣasattama adharmyo hi mṛdū rājā kṣamā vān iva kuñjaraḥ 38 bārhaspatye ca śāstre vai ślokā viniyatāḥ purā asminn arthe mahārāja tan me nigadataḥ śṛṇu 39 kṣamamāṇaṃ nṛpaṃ nityaṃ nīcaḥ paribhavej janaḥ hastiyantā gajasyeva śira evārurukṣati 40 tasmān naiva mṛdur nityaṃ tīkṣṇo vāpi bhaven nṛpaḥ vasante 'rka iva śrīmān na śīto na ca gharmadaḥ 41 pratyakṣeṇānumānena tathaupamyopadeśataḥ parīkṣyās te mahārāja sve pare caiva sarvadā 42 vyasanāni ca sarvāṇi tyajethā bhūridakṣiṇa na caiva na prayuñjīta saṅgaṃ tu parivarjayet 43 nityaṃ hi vyasanī loke paribhūto bhavaty uta udvejayati lokaṃ cāpy ati dveṣī mahīpatiḥ 44 bhavitavyaṃ sadā rājñā garbhiṇī sahadharmiṇā kāraṇaṃ ca mahārāja śṛṇu yenedam iṣyate 45 yathā hi garbhiṇī hitvā svaṃ priyaṃ manaso 'nugam garbhasya hitam ādhatte tathā rājñāpy asaṃśayam 46 vartitavyaṃ kuruśreṣṭha nityaṃ dharmānuvartinā svaṃ priyaṃ samabhityajya yad yal lokahitaṃ bhavet 47 na saṃtyājyaṃ ca te dhairyaṃ kadā cid api pāṇḍava dhīrasya spaṣṭa daṇḍasya na hy ājñā pratihanyate 48 parihāsaś ca bhṛtyais te na nityaṃ vadatāṃ vara kartavyo rājaśārdūla doṣam atra hi me śṛṇu 49 avamanyanti bhartāraṃ saṃharṣād upajīvinaḥ sve sthāne na ca tiṣṭhanti laṅghayanti hi tad vacaḥ 50 preṣyamāṇā vikalpante guhyaṃ cāpy anuyuñjate ayācyaṃ caiva yācante 'bhojyāny āhārayanti ca 51 krudhyanti paridīpyanti bhīmam adhyāsate 'sya ca utkocair vañcanābhiś ca kāryāṇy anuvihanti ca 52 jarjaraṃ cāsya viṣayaṃ kurvanti pratirūpakaiḥ strīr akṣibhiś ca sajjante tulyaveṣā bhavanti ca 53 vātaṃ ṣaṣṭhīvanaṃ caiva kurvate cāsya saṃnidhau nirlajjā naraśārdūla vyāharanti ca tad vacaḥ 54 hayaṃ vā dantinaṃ vāpi rathaṃ nṛpatisaṃmatam adhirohanty anādṛtya harṣule pārthive mṛdau 55 idaṃ te duṣkaraṃ rājann idaṃ te durviceṣṭitam ity evaṃ suhṛdo nāma bruvanti pariṣadgatāḥ 56 kruddhe cāsmin hasanty eva na ca hṛṣyanti pūjitāḥ saṃgharṣaśīlāś ca sadā bhavanty anyonyakāraṇāt 57 visraṃsayanti mantraṃ ca vivṛṇvanti ca duṣkṛtam līlayā caiva kurvanti sāvajñās tasya śāsanam alaṃ karaṇa bhojyaṃ ca tathā snānānulepanam 58 helamānā naravyāghra svasthās tasyopaṣṛṇvate nindanti svān adhīkārān saṃtyajanti ca bhārata 59 na vṛttyā parituṣyanti rājadeyaṃ haranti ca krīḍituṃ tena cecchanti sasūtreṇeva pakṣiṇā asmat praṇeyo rājeti loke caiva vadanty uta 60 ete caivāpare caiva doṣāḥ prādurbhavanty uta nṛpatau mārdavopete harṣule ca yudhiṣṭhira |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 12
Chapter 57
|
1
[भीस्म] नित्यॊद्युक्तेन वै राज्ञा भवितव्यं युधिष्ठिर परशाम्यते च राजा हि नारीवॊद्यम वर्जितः 2 भगवान उशना चाह शलॊकम अत्र विशां पते तम इहैकमना राजन गदतस तवं निबॊध मे 3 दवाव एतौ गरसते भूमिः सर्पॊ बिलशयान इव राजानं चाविरॊद्धारं बराह्मणं चाप्रवासिनम 4 तद एतन नरशार्दूल हृदि तवं कर्तुम अर्हसि संधेयान अपि संधत्स्व विरॊध्यांश च विरॊधय 5 सप्ताङ्गे यश च ते राज्ये वैपरीत्यं समाचरेत गुरुर वा यदि वा मित्रं परतिहन्तव्य एव सः 6 मरुत्तेन हि राज्ञायं गीतः शलॊकः पुरातनः राज्याधिकारे राजेन्द्र बृहस्पतिमतः पुरा 7 गुरॊर अप्य अवलिप्तस्य कार्याकार्यम अजानतः उत्पथप्रतिपन्नस्य परित्यागॊ विधीयते 8 बाहॊः पुत्रेण राज्ञा च सगरेणेह धीमता असमञ्जाः सुतॊ जयेष्ठस तयक्तः पौरहितैषिणा 9 असमञ्जाः सरय्वां पराक पौराणां बालकान नृप नयमज्जयद अतः पित्रा निर्भर्त्स्य स विवासितः 10 ऋषिणॊद्दालकेनापि शवेतकेतुर महातपाः मिथ्या विप्रान उपचरन संत्यक्तॊ दयितः सुतः 11 लॊकरञ्जनम एवात्र राज्ञां धर्मः सनातनः सत्यस्य रक्षणं चैव वयवहारस्य चार्जवम 12 न हिंस्यात परवित्तानि देयं काले च दापयेत विक्रान्तः सत्यवाक कषान्तॊ नृपॊ न चलते पथः 13 गुप्तमन्त्रॊ जितक्रॊधॊ शास्त्रार्थगतनिश्चयः धर्मे चार्थे च कामे च मॊक्षे च सततं रतः 14 तरय्या संवृतरन्ध्रश च राजा भवितुम अर्हति वृजिनस्य नरेन्द्राणां नान्यत संवरणात परम 15 चातुर्वर्ण्यस्य धर्माश च रक्षितव्या महीक्षिता धर्मसंकररक्षा हि राज्ञां धर्मः सनातनः 16 न विश्वसेच च नृपतिर न चात्यर्थं न विश्वसेत षाड्गुण्य गुणदॊषांश च नित्यं बुद्ध्यावलॊकयेत 17 दविट छिद्रदर्शि नृपतिर नित्यम एव परशस्यते तरिवर्गविदितार्थश च युक्तचारॊपधिश च यः 18 कॊशस्यॊपार्जन रतिर यम वैश्रवणॊपमः वेत्ता च दशवर्गस्य सथानवृद्धि कषयात्मनः 19 अभृतानां भवेद भर्ता भृतानां चान्ववेक्षकः नृपतिः सुमुखश च सयात समितपूर्वाभिभाषिता 20 उपासिता च वृद्धानां जिततन्द्रीर अलॊलुपः सतां वृत्ते सथितमतिः सन्तॊ हय आचार दर्शिनः 21 न चाददीत वित्तानि सतां हस्तात कदा चन असद्भ्यस तु समादद्यात सद्भ्यः संप्रतिपादयेत 22 सवयं परहर्तादाता च वश्यात्मा वश्य साधनः काले दाता च भॊक्ता च शुद्धाचारस तथैव च 23 शूरान भक्तान असंहार्यान कुले जातान अरॊगिणः शिष्टाञ शिष्टाभिसंबन्धान मानिनॊ नावमानिनः 24 विद्या विदॊ लॊकविदः परलॊकान्ववेक्षकान धर्मेषु निरतान साधून अचलान अचलान इव 25 सहायान सततं कुर्याद राजा भूतिपुरस्कृतः तैस तुल्यश च भवेद भॊगैश छत्रमात्रा जञयाधिकः 26 परत्यक्षा च परॊक्षा च वृत्तिश चास्य भवेत सदा एवं कृत्वा नरेन्द्रॊ हि न खेदम इह विन्दति 27 सर्वाति शङ्की नृपतिर यश च सर्वहरॊ भवेत स कषिप्रम अनृजुर लुब्धः सवजनेनैव बाध्यते 28 शुचिस तु पृथिवीपालॊ लॊकचित्तग्रहे रतः न पतत्य अरिभिर गरस्तः पतितश चावतिष्ठते 29 अक्रॊधनॊ ऽथाव्यसनी मृदु दण्डॊ जितेन्द्रियः राजा भवति भूतानां विश्वास्यॊ हिमवान इव 30 पराज्ञॊ नयायगुणॊपेतः पररन्ध्रेषु तत्परः सुदर्शः सर्ववर्णानां नयापनयवित तथा 31 कषिप्रकारी जितक्रॊधः सुप्रसादॊ महामनाः अरॊग परकृतिर युक्तः करिया वान अविकत्थनः 32 आरब्धान्य एव कार्याणि न पर्यवसितानि च यस्य राज्ञः परदृश्यन्ते स राजा राजसत्तमः 33 पुत्रा इव पितुर गेहे विषये यस्य मानवाः निर्भया विचरिष्यन्ति स राजा राजसत्तमः 34 अगूढ विभवा यस्य पौरा राष्ट्रनिवासिनः नयापनयवेत्तारः स राजा राजसत्तमः 35 सवकर्मनिरता यस्य जना विषयवासिनः असंघात रता दान्ताः पाल्यमाना यथाविधि 36 वश्या नेया विनीताश च न च संघर्षशीलिनः विषये दानरुचयॊ नरा यस्य स पार्थिवः 37 न यस्य कूटकपटं न माया न च मत्सरः विषये भूमिपालस्य तस्य धर्मः सनातनः 38 यः सत करॊति जञानानि नेयः पौरहिते रतः सतां धर्मानुगस तयागी स राजा राज्यम अर्हति 39 यस्य चारश च मन्त्रश च नित्यचैव कृताकृते न जञायते हि रिपुभिः स राजा राज्यम अर्हति 40 शलॊकश चायं पुरा गीतॊ भार्गवेण महात्मना आख्याते रामचरिते नृपतिं परति भारत 41 राजानं परथमं विन्देत ततॊ भार्यां ततॊ धनम राजन्य असति लॊकस्य कुतॊ भार्या कुतॊ धनम 42 तद राजन राजसिंहानां नान्यॊ धर्मः सनातनः ऋते रक्षां सुविस्पष्टां रक्षा लॊकस्य धारणम 43 पराचेतसेन मनुना शलॊकौ चेमाव उदाहृतौ राजधर्मेषु राजेन्द्र ताव इहैकमनाः शृणु 44 षड एतान पुरुषॊ जह्याद भिन्नां नावम इवार्णवे अप्रवक्तारम आचार्यम अनधीयानम ऋत्विजम 45 अरक्षितारं राजानं भार्यां चाप्रिय वादिनाम गरामकामं च गॊपालं वनकामं च नापितम |
1
[bhīsma] nityodyuktena vai rājñā bhavitavyaṃ yudhiṣṭhira praśāmyate ca rājā hi nārīvodyama varjitaḥ 2 bhagavān uśanā cāha ślokam atra viśāṃ pate tam ihaikamanā rājan gadatas tvaṃ nibodha me 3 dvāv etau grasate bhūmiḥ sarpo bilaśayān iva rājānaṃ cāviroddhāraṃ brāhmaṇaṃ cāpravāsinam 4 tad etan naraśārdūla hṛdi tvaṃ kartum arhasi saṃdheyān api saṃdhatsva virodhyāṃś ca virodhaya 5 saptāṅge yaś ca te rājye vaiparītyaṃ samācaret gurur vā yadi vā mitraṃ pratihantavya eva saḥ 6 maruttena hi rājñāyaṃ gītaḥ ślokaḥ purātanaḥ rājyādhikāre rājendra bṛhaspatimataḥ purā 7 guror apy avaliptasya kāryākāryam ajānataḥ utpathapratipannasya parityāgo vidhīyate 8 bāhoḥ putreṇa rājñā ca sagareṇeha dhīmatā asamañjāḥ suto jyeṣṭhas tyaktaḥ paurahitaiṣiṇā 9 asamañjāḥ sarayvāṃ prāk paurāṇāṃ bālakān nṛpa nyamajjayad ataḥ pitrā nirbhartsya sa vivāsitaḥ 10 ṛṣiṇoddālakenāpi śvetaketur mahātapāḥ mithyā viprān upacaran saṃtyakto dayitaḥ sutaḥ 11 lokarañjanam evātra rājñāṃ dharmaḥ sanātanaḥ satyasya rakṣaṇaṃ caiva vyavahārasya cārjavam 12 na hiṃsyāt paravittāni deyaṃ kāle ca dāpayet vikrāntaḥ satyavāk kṣānto nṛpo na calate pathaḥ 13 guptamantro jitakrodho śāstrārthagataniścayaḥ dharme cārthe ca kāme ca mokṣe ca satataṃ rataḥ 14 trayyā saṃvṛtarandhraś ca rājā bhavitum arhati vṛjinasya narendrāṇāṃ nānyat saṃvaraṇāt param 15 cāturvarṇyasya dharmāś ca rakṣitavyā mahīkṣitā dharmasaṃkararakṣā hi rājñāṃ dharmaḥ sanātanaḥ 16 na viśvasec ca nṛpatir na cātyarthaṃ na viśvaset ṣāḍguṇya guṇadoṣāṃś ca nityaṃ buddhyāvalokayet 17 dviṭ chidradarśi nṛpatir nityam eva praśasyate trivargaviditārthaś ca yuktacāropadhiś ca yaḥ 18 kośasyopārjana ratir yama vaiśravaṇopamaḥ vettā ca daśavargasya sthānavṛddhi kṣayātmanaḥ 19 abhṛtānāṃ bhaved bhartā bhṛtānāṃ cānvavekṣakaḥ nṛpatiḥ sumukhaś ca syāt smitapūrvābhibhāṣitā 20 upāsitā ca vṛddhānāṃ jitatandrīr alolupaḥ satāṃ vṛtte sthitamatiḥ santo hy ācāra darśinaḥ 21 na cādadīta vittāni satāṃ hastāt kadā cana asadbhyas tu samādadyāt sadbhyaḥ saṃpratipādayet 22 svayaṃ prahartādātā ca vaśyātmā vaśya sādhanaḥ kāle dātā ca bhoktā ca śuddhācāras tathaiva ca 23 śūrān bhaktān asaṃhāryān kule jātān arogiṇaḥ śiṣṭāñ śiṣṭābhisaṃbandhān mānino nāvamāninaḥ 24 vidyā vido lokavidaḥ paralokānvavekṣakān dharmeṣu niratān sādhūn acalān acalān iva 25 sahāyān satataṃ kuryād rājā bhūtipuraskṛtaḥ tais tulyaś ca bhaved bhogaiś chatramātrā jñayādhikaḥ 26 pratyakṣā ca parokṣā ca vṛttiś cāsya bhavet sadā evaṃ kṛtvā narendro hi na khedam iha vindati 27 sarvāti śaṅkī nṛpatir yaś ca sarvaharo bhavet sa kṣipram anṛjur lubdhaḥ svajanenaiva bādhyate 28 śucis tu pṛthivīpālo lokacittagrahe rataḥ na pataty aribhir grastaḥ patitaś cāvatiṣṭhate 29 akrodhano 'thāvyasanī mṛdu daṇḍo jitendriyaḥ rājā bhavati bhūtānāṃ viśvāsyo himavān iva 30 prājño nyāyaguṇopetaḥ pararandhreṣu tatparaḥ sudarśaḥ sarvavarṇānāṃ nayāpanayavit tathā 31 kṣiprakārī jitakrodhaḥ suprasādo mahāmanāḥ aroga prakṛtir yuktaḥ kriyā vān avikatthanaḥ 32 ārabdhāny eva kāryāṇi na paryavasitāni ca yasya rājñaḥ pradṛśyante sa rājā rājasattamaḥ 33 putrā iva pitur gehe viṣaye yasya mānavāḥ nirbhayā vicariṣyanti sa rājā rājasattamaḥ 34 agūḍha vibhavā yasya paurā rāṣṭranivāsinaḥ nayāpanayavettāraḥ sa rājā rājasattamaḥ 35 svakarmaniratā yasya janā viṣayavāsinaḥ asaṃghāta ratā dāntāḥ pālyamānā yathāvidhi 36 vaśyā neyā vinītāś ca na ca saṃgharṣaśīlinaḥ viṣaye dānarucayo narā yasya sa pārthivaḥ 37 na yasya kūṭakapaṭaṃ na māyā na ca matsaraḥ viṣaye bhūmipālasya tasya dharmaḥ sanātanaḥ 38 yaḥ sat karoti jñānāni neyaḥ paurahite rataḥ satāṃ dharmānugas tyāgī sa rājā rājyam arhati 39 yasya cāraś ca mantraś ca nityacaiva kṛtākṛte na jñāyate hi ripubhiḥ sa rājā rājyam arhati 40 ślokaś cāyaṃ purā gīto bhārgaveṇa mahātmanā ākhyāte rāmacarite nṛpatiṃ prati bhārata 41 rājānaṃ prathamaṃ vindet tato bhāryāṃ tato dhanam rājany asati lokasya kuto bhāryā kuto dhanam 42 tad rājan rājasiṃhānāṃ nānyo dharmaḥ sanātanaḥ ṛte rakṣāṃ suvispaṣṭāṃ rakṣā lokasya dhāraṇam 43 prācetasena manunā ślokau cemāv udāhṛtau rājadharmeṣu rājendra tāv ihaikamanāḥ śṛṇu 44 ṣaḍ etān puruṣo jahyād bhinnāṃ nāvam ivārṇave apravaktāram ācāryam anadhīyānam ṛtvijam 45 arakṣitāraṃ rājānaṃ bhāryāṃ cāpriya vādinām grāmakāmaṃ ca gopālaṃ vanakāmaṃ ca nāpitam |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 12
Chapter 58
|
1
[भीस्म] एतत ते राजधर्माणां नव नीतं युधिष्ठिर बृहस्पतिर हि भगवान नान्यं धर्मं परशंसति 2 विशालाक्षश च भगवान काव्यश चैव महातपाः सहस्राक्षॊ महेन्द्रश च तथा पराचेतसॊ मनुः 3 भरद्वाजश च भगवांस तथा गौर शिरा मुनिः राजशास्त्रप्रणेतारॊ बरह्मण्या बरह्मवादिनः 4 रक्षाम एव परशंसन्ति धर्मं धर्मभृतां वर राज्ञां राजीवताम्राक्ष साधनं चात्र वै शृणु 5 चारश च परणिधिश चैव काले दानम अमत्सरः युक्त्यादानं न चादानम अयॊगेन युधिष्ठिर 6 सतां संग्रहणं शौर्यं दाक्ष्यं सत्यं परजाहितम अनार्जवैर आर्जवैश च शत्रुपक्षस्य भेदनम 7 साधूनाम अपरित्यागः कुलीनानां च धारणम निचयश च निचेयानां सेवा बुद्धिमताम अपि 8 बलानां हर्षणं नित्यं परजानाम अन्ववेक्षणम कार्येष्व अखेदः कॊशस्य तथैव च विवर्धनम 9 पुरगुप्तिर अविश्वासः पौरसंघात भेदनम केतनानां च जीर्णानाम अवेक्षा चैव सीदताम 10 दविविधस्य च दण्डस्य परयॊगः कालचॊदितः अरिमध्य सथ मित्राणां यथावच चान्ववेक्षणम 11 उपजापश च भृत्यानाम आत्मनः परदर्शनात अविश्वासः सवयं चैव परस्याश्वासनं तथा 12 नीतिधर्मानुसरणं नित्यम उत्थानम एव च रिपूणाम अनवज्ञानं नित्यं चानार्य वर्जनम 13 उत्थानं हि नरेन्द्राणां बृहस्पतिर अभाषत राजधर्मस्य यन मूलं शलॊकांश चात्र निबॊध मे 14 उत्थानेनामृतं लब्धम उत्थानेनासुरा हताः उत्थानेन महेन्द्रेण शरैष्ठ्यं पराप्तं दिवीह च 15 उत्थान धीरः पुरुषॊ वाग धीरान अधितिष्ठति उत्थान धीरं वाग धीरा रमयन्त उपासते 16 उत्थान हीनॊ राजा हि बुद्धिमान अपि नित्यशः धर्षणीयॊ रिपूणां सत्याद भुजंग इव निर्विषः 17 न च शत्रुर अवज्ञेयॊ दुर्बलॊ ऽपि बलीयसा अल्पॊ ऽपि हि दहत्य अग्निर विषम अल्पं हिनस्ति च 18 एकाश्वेनापि संभूतः शत्रुर दुर्ग समाश्रितः तं तं तापयते देशम अपि राज्ञः समृद्धिनः 19 राज्ञॊ रहस्यं यद वाक्यं जयार्थं लॊकसंग्रहः हृदि यच चास्य जिह्मं सयात कारणार्थं च यद भवेत 20 यच चास्य कार्यं वृजिनम आर्जवेनैव धार्यते दम्भनार्थाय लॊकस्य धर्मिष्ठाम आचरेत करियाम 21 राज्यं हि सुमहत तन्त्रं दुर्धार्यम अकृतात्मभिः न शक्यं मृदुना वॊढुम आघात सथानम उत्तमम 22 राज्यं सर्वामिषं नित्यम आर्जवेनेह धार्यते तस्मान मिश्रेण सततं वर्तितव्यं युधिष्ठिर 23 यद्य अप्य अस्य विपत्तिः सयाद रक्षमाणस्य वै परजाः सॊ ऽपय अस्य विपुलॊ धर्म एवंवृत्ता हि भूमिपाः 24 एष ते राजधर्माणां लेशः समनुवर्णितः भूयस ते यत्र संदेहस तद बरूहि वदतां वर 25 ततॊ वयासश च भगवान देवस्थानॊ ऽशमना सह वासुदेवः कृपश चैव सात्यकिः संजयस तथा 26 साधु साध्व इति संहृष्टाः पुष्यमाणैर इवाननैः अस्तुवंस ते नरव्याघ्रं भीष्मं धर्मभृतां वरम 27 ततॊ दीनमना भीष्मम उवाच कुरुसत्तमः नेत्राभ्याम अश्रुपूर्णाभ्यां पादौ तस्य शनैः सपृशन 28 शव इदानीं सवसंदेहं परक्ष्यामि तवं पिता मह उपैति सविताप्य अस्तं रसम आपीय पार्थिवम 29 ततॊ दविजातीनाम इवाद्य केशवः; कृपश च ते चैव युधिष्ठिरादयः परदक्षिणीकृत्य महानदी सुतं; ततॊ रथान आरुरुहुर मुदा युताः 30 दृषद वतीं चाप्य अवगाह्य सुव्रताः; कृतॊद कार्याः कृतजप्य मङ्गलाः उपास्य संध्यां विधिवत परंतपास; ततः पुरं ते विविशुर गजाह्वयम |
1
[bhīsma] etat te rājadharmāṇāṃ nava nītaṃ yudhiṣṭhira bṛhaspatir hi bhagavān nānyaṃ dharmaṃ praśaṃsati 2 viśālākṣaś ca bhagavān kāvyaś caiva mahātapāḥ sahasrākṣo mahendraś ca tathā prācetaso manuḥ 3 bharadvājaś ca bhagavāṃs tathā gaura śirā muniḥ rājaśāstrapraṇetāro brahmaṇyā brahmavādinaḥ 4 rakṣām eva praśaṃsanti dharmaṃ dharmabhṛtāṃ vara rājñāṃ rājīvatāmrākṣa sādhanaṃ cātra vai śṛṇu 5 cāraś ca praṇidhiś caiva kāle dānam amatsaraḥ yuktyādānaṃ na cādānam ayogena yudhiṣṭhira 6 satāṃ saṃgrahaṇaṃ śauryaṃ dākṣyaṃ satyaṃ prajāhitam anārjavair ārjavaiś ca śatrupakṣasya bhedanam 7 sādhūnām aparityāgaḥ kulīnānāṃ ca dhāraṇam nicayaś ca niceyānāṃ sevā buddhimatām api 8 balānāṃ harṣaṇaṃ nityaṃ prajānām anvavekṣaṇam kāryeṣv akhedaḥ kośasya tathaiva ca vivardhanam 9 puraguptir aviśvāsaḥ paurasaṃghāta bhedanam ketanānāṃ ca jīrṇānām avekṣā caiva sīdatām 10 dvividhasya ca daṇḍasya prayogaḥ kālacoditaḥ arimadhya stha mitrāṇāṃ yathāvac cānvavekṣaṇam 11 upajāpaś ca bhṛtyānām ātmanaḥ paradarśanāt aviśvāsaḥ svayaṃ caiva parasyāśvāsanaṃ tathā 12 nītidharmānusaraṇaṃ nityam utthānam eva ca ripūṇām anavajñānaṃ nityaṃ cānārya varjanam 13 utthānaṃ hi narendrāṇāṃ bṛhaspatir abhāṣata rājadharmasya yan mūlaṃ ślokāṃś cātra nibodha me 14 utthānenāmṛtaṃ labdham utthānenāsurā hatāḥ utthānena mahendreṇa śraiṣṭhyaṃ prāptaṃ divīha ca 15 utthāna dhīraḥ puruṣo vāg dhīrān adhitiṣṭhati utthāna dhīraṃ vāg dhīrā ramayanta upāsate 16 utthāna hīno rājā hi buddhimān api nityaśaḥ dharṣaṇīyo ripūṇāṃ styād bhujaṃga iva nirviṣaḥ 17 na ca śatrur avajñeyo durbalo 'pi balīyasā alpo 'pi hi dahaty agnir viṣam alpaṃ hinasti ca 18 ekāśvenāpi saṃbhūtaḥ śatrur durga samāśritaḥ taṃ taṃ tāpayate deśam api rājñaḥ samṛddhinaḥ 19 rājño rahasyaṃ yad vākyaṃ jayārthaṃ lokasaṃgrahaḥ hṛdi yac cāsya jihmaṃ syāt kāraṇārthaṃ ca yad bhavet 20 yac cāsya kāryaṃ vṛjinam ārjavenaiva dhāryate dambhanārthāya lokasya dharmiṣṭhām ācaret kriyām 21 rājyaṃ hi sumahat tantraṃ durdhāryam akṛtātmabhiḥ na śakyaṃ mṛdunā voḍhum āghāta sthānam uttamam 22 rājyaṃ sarvāmiṣaṃ nityam ārjaveneha dhāryate tasmān miśreṇa satataṃ vartitavyaṃ yudhiṣṭhira 23 yady apy asya vipattiḥ syād rakṣamāṇasya vai prajāḥ so 'py asya vipulo dharma evaṃvṛttā hi bhūmipāḥ 24 eṣa te rājadharmāṇāṃ leśaḥ samanuvarṇitaḥ bhūyas te yatra saṃdehas tad brūhi vadatāṃ vara 25 tato vyāsaś ca bhagavān devasthāno 'śmanā saha vāsudevaḥ kṛpaś caiva sātyakiḥ saṃjayas tathā 26 sādhu sādhv iti saṃhṛṣṭāḥ puṣyamāṇair ivānanaiḥ astuvaṃs te naravyāghraṃ bhīṣmaṃ dharmabhṛtāṃ varam 27 tato dīnamanā bhīṣmam uvāca kurusattamaḥ netrābhyām aśrupūrṇābhyāṃ pādau tasya śanaiḥ spṛśan 28 śva idānīṃ svasaṃdehaṃ prakṣyāmi tvaṃ pitā maha upaiti savitāpy astaṃ rasam āpīya pārthivam 29 tato dvijātīnām ivādya keśavaḥ; kṛpaś ca te caiva yudhiṣṭhirādayaḥ pradakṣiṇīkṛtya mahānadī sutaṃ; tato rathān āruruhur mudā yutāḥ 30 dṛṣad vatīṃ cāpy avagāhya suvratāḥ; kṛtoda kāryāḥ kṛtajapya maṅgalāḥ upāsya saṃdhyāṃ vidhivat paraṃtapās; tataḥ puraṃ te viviśur gajāhvayam |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 12
Chapter 59
|
1
ततः काल्यं समुत्थाय कृतपौर्वाह्णिक करियाः ययुस ते नगराकारै रथैः पाण्डव यादवाः 2 परपद्य च कुरुक्षेत्रं भीष्मम आसाद्य चानघम सुखां च रजनीं पृष्ट्वा गाङ्गेयं रथिनां वरम 3 वयासादीन अभिवाद्यर्षीन सर्वैस तैश चाभिनन्दिताः निषेदुर अभितॊ भीष्मं परिवार्य समन्ततः 4 ततॊ राजा महातेजा धर्मराजॊ युधिष्ठिरः अब्रवीत पराञ्जलिर भीष्मं परतिपूज्याभिवाद्य च 5 य एष राजा राजेति शब्दश चरति भारत कथम एष समुत्पन्नस तन मे बरूहि पिता मह 6 तुल्यपाणिशिरॊग्रीवस तुल्यबुद्धीन्द्रियात्मकः तुल्यदुःखसुखात्मा च तुल्यपृष्ठ भुजॊदरः 7 तुल्यशुक्रास्थि मज्जश च तुल्यमांसासृग एव च निःश्वासॊच्छाव तुल्यश च तुल्यप्राणशरीरवान 8 समानजन्म मरणः समः सर्वगुणैर नृणाम विशिष्ट बुद्धीञ शूरांश च कथम एकॊ ऽधितिष्ठति 9 कथम एकॊ महीं कृत्स्नां वीर शूरार्य संकुलाम रक्षत्य अपि च लॊकॊ ऽसय परसादम अभिवाञ्छति 10 एकस्य च परसादेन कृत्स्नॊ लॊकः परसीदति वयाकुलेनाकुलः सर्वॊ भवतीति विनिश्चयः 11 एतद इच्छाम्य अहं सर्वं तत्त्वेन भरतर्षभ शरॊतुं तन मे यथा वत तवं परब्रूहि वदतां वर 12 नैतत कारणम अल्पं हि भविष्यति विषां पते यद एकस्मिञ जगत सर्वं देव वद याति संनतिम 13 [भीस्म] नियतस तवं नरश्रेष्ठ शृणु सर्वम अशेषतः यथा राज्यसमुत्पन्नम आदौ कृतयुगे ऽभवत 14 नैव राज्यं न राजासीन न दण्डॊ न च दाण्डिकः धर्मेणैव परजाः सर्वा रक्षन्ति च परस्परम 15 पालयानास तथान्यॊन्यं नरा धर्मेण भारत खेदं परमम आजग्मुस ततस तान मॊह आविशत 16 ते मॊहवशम आपन्ना मानवा मनुजर्षभ परतिपत्तिविमॊहाच च धर्मस तेषाम अनीनशत 17 नष्टायां परतिपत्तौ तु मॊहवश्या नरास तदा लॊभस्य वशम आपन्नाः सर्वे भारतसत्तम 18 अप्राप्तस्याभिमर्शं तु कुर्वन्तॊ मनुजास ततः कामॊ नामापरस तत्र समपद्यत वै परभॊ 19 तांस तु कामवशं पराप्तान रागॊ नाम समस्पृशत रक्ताश च नाभ्यजानन्त कार्याकार्यं युधिष्ठिर 20 अगम्यागमनं चैव वाच्यावाच्यं तथैव च भक्ष्याभक्ष्यं च राजेन्द्र दॊषादॊषं च नात्यजन 21 विप्लुते नरलॊके ऽसमिंस ततॊ बरह्म ननाश ह नाशाच च बरह्मणॊ राजन धर्मॊ नाशम अथागमत 22 नष्टे बरह्मणि धर्मे च देवास तरासम अथागमन ते तरस्ता नरशार्दूल बरह्माणं शरणं ययुः 23 परपद्य भगवन्तं ते देवा लॊकपिता महम ऊचुः पराञ्जलयः सर्वे दुःखशॊकभयार्दिताः 24 भगवन नरलॊकस्थं नष्टं बरह्म सनातनम लॊभमॊहादिभिर भावैस ततॊ नॊ भयम आविशत 25 बरह्मणश च परणाशेन धर्मॊ ऽपय अनशद ईश्वर ततः सम समतां याता मर्त्यैस तरिभुवनेश्वर 26 अधॊ हि वर्षम अस्माकं मर्त्यास तूर्ध्व परवर्षिणः करिया वयुपरमात तेषां ततॊ ऽगच्छाम संशयम 27 अत्र निःश्रेयसं यन नस तद धयायस्व पिता मह तवत परभावसमुत्थॊ ऽसौ परभावॊ नॊ विनश्यति 28 तान उवाच सुरान सर्वान सवयं भूर भगवांस ततः शरेयॊ ऽहं चिन्तयिष्यामि वयेतु वॊ भीः सुरर्षभाः 29 ततॊ ऽधयायसहस्राणां शतं चक्रे सवबुद्धिजम यत्र धर्मस तथैवार्थः कामश चैवानुवर्णितः 30 तरिवर्ग इति विख्यातॊ गण एष सवयं भुवा चतुर्थॊ मॊक्ष इत्य एव पृथग अर्थः पृथग गणः 31 मॊक्षस्यापि तरिवर्गॊ ऽनयः परॊक्तः सत्त्वं रजस्तमः सथानं वृद्धिः कषयश चैव तरिवर्गश चैव दण्डजः 32 आत्मा देशश च कालश चाप्य उपायाः कृत्यम एव च सहायाः कारणं चैव षड वर्गॊ नीतिजः समृतः 33 तरयी चान्वीक्षिकी चैव वार्ता च भरतर्षभ दण्डनीतिश च विपुला विद्यास तत्र निदर्शिताः 34 अमात्यरक्षा परणिधी राजपुत्रस्य रक्षणम चारश च विविधॊपायः परणिधिश च पृथग्विधः 35 साम चॊपप्रदानं च भेदॊ दण्डश च पाण्डव उपेक्षा पञ्चमी चात्र कार्त्स्न्येन समुदाहृता 36 मन्त्रश च वर्णितः कृत्स्नस तथा भेदार्थ एव च विभ्रंशश चैव मन्त्रस्य सिद्ध्यसिद्ध्यॊश च यत फलम 37 संधिश च विविधाभिख्यॊ हीनॊ मध्यस तथॊत्तमः भयसत्कार वित्ताख्यः कार्त्स्न्येन परिवर्णितः 38 यात्रा कालाश च चत्वारस तरिवर्गस्य च विस्तरः विजयॊ धर्मयुक्तश च तथार्थ विजयश च ह 39 आसुरश चैव विजयस तथा कार्त्स्न्येन वर्णितः लक्षणं पञ्चवर्गस्य तरिविधं चात्र वर्णितम 40 परकाशश चाप्रकाशश च दण्डॊ ऽथ परिशब्दितः परकाशॊ ऽषट विधस तत्र गुह्यस तु बहुविस्तरः 41 रथा नागा हयाश चैव पादाताश चैव पाण्डव विष्टिर नावश चराश चैव देशिकाः पथि चाष्टकम 42 अङ्गान्य एतानि कौरव्य परकाशानि बलस्य तु जङ्गमाजङ्गमाश चॊक्ताश चूर्णयॊगा विषादयः 43 सपर्शे चाभ्यवहार्ये चाप्य उपांशुर विविधः समृतः अरिमित्रम उदासीन इत्य एते ऽपय अनुवर्णिताः 44 कृत्स्ना मार्गगुणाश चैव तथा भूमिगुणाश च ह आत्मरक्षणम आश्वासः सपशानां चान्ववेक्षणम 45 कल्पना विविधाश चापि नृनागरथवाजिनाम वयूहाश च विविधाभिख्या विचित्रं युद्धकौशलम 46 उत्पाताश च निपाताश च सुयुद्धं सुपलायनम शस्त्राणां पायन जञानं तथैव भरतर्षभ 47 बलव्यसनम उक्तं च तथैव बलहर्षणम पीडनास्कन्द कालश च भयकालश च पाण्डव 48 तथा खात विधानं च यॊगसंचार एव च चौराटव्य अबलैश चॊग्रैः परराष्ट्रस्य पीडनम 49 अग्निदैर गरदैश चैव परतिरूपक चारकैः शरेणि मुख्यॊपजापेन वीरुधश छेदनेन च 50 दूषणेन च नागानाम आशङ्का जननेन च आरॊधनेन भक्तस्य पथश चॊपार्जनेन च 51 सप्ताङ्गस्य च राज्यस्य हरास वृद्धिसमञ्जसम दूत सामर्थ्य यॊगश च राष्ट्रस्य च विवर्धनम 52 अरिमध्य सथ मित्राणां सम्यक चॊक्तं परपञ्चनम अवमर्दः परतीघातस तथैव च बलीयसाम 53 वयवहारः सुसूक्ष्मश च तथा कण्टक शॊधनम शमॊ वयायामयॊगश च यॊगॊ दरव्यस्य संचयः 54 अभृतानां च भरणं भृतानां चान्ववेक्षणम अर्थकाले परदानं च वयसनेष्व अप्रसङ्गिता 55 तथा राजगुणाश चैव सेनापतिगुणाश च ये कारणस्य च कर्तुश च गुणदॊषास तथैव च 56 दुष्टेङ्गितं च विविधं वृत्तिश चैवानुजीविनाम शङ्कितत्वं च सर्वस्य परमादस्य च वर्जनम 57 अलब्धलिप्सा लब्धस्य तथैव च विवर्धनम परदानं च विवृद्धस्य पात्रेभ्यॊ विधिवत तथा 58 विसर्गॊ ऽरथस्य धर्मार्थम अर्थार्थं कामहेतुना चतुर्थॊ वयसनाघाते तथैवात्रानुवर्णितः 59 करॊधजानि तथॊग्राणि कामजानि तथैव च दशॊक्तानि कुरुश्रेष्ठ वयसनान्य अत्र चैव ह 60 मृगयाक्षास तथा पानं सत्रियश च भरतर्षभ कामजान्य आहुर आचार्याः परॊक्तानीह सवयं भुवा 61 वाक पारुष्यं तथॊग्रत्वं दण्डपारुष्यम एव च आत्मनॊ निग्रहस तयागॊ ऽथार्थ दूषणम एव च 62 यन्त्राणि विविधान्य एव करियास तेषां च वर्णिताः अवमर्दः परतीघातः केतनानां च भञ्जनम 63 चैत्यद्रुमाणाम आमर्दॊ रॊधः कर्मान्त नाशनम अपस्करॊ ऽथ गमनं तथॊपास्या च वर्णिता 64 पणवानकशङ्खानां भेरीणां च युधां वर उपार्जनं च दरव्याणां परमर्म च तानि षट 65 लब्धस्य च परशमनं सतां चैव हि पूजनम विद्वद्भिर एकीभावश च परातर हॊमविधिज्ञता 66 मङ्गलालम्भनं चैव शरीरस्य परतिक्रिया आहारयॊजनं चैव नित्यम आस्तिक्यम एव च 67 एकेन च यथॊत्थेयं सत्यत्वं मधुरा गिरः उत्सवानां समाजानां करियाः केतन जास तथा 68 परत्यक्षा च परॊक्षा च सर्वाधिकरणेषु च वृत्तिर भरतशार्दूल नित्यं चैवान्ववेक्षणम 69 अदण्ड्यत्वं च विप्राणां युक्त्या दण्डनिपातनम अनुजीवि सवजातिभ्यॊ गुणेषु परिरक्षणम 70 रक्षणं चैव पौराणां सवराष्ट्रस्य विवर्धनम मण्डलस्था च या चिन्ता राजन दवादश राजिका 71 दवा सप्तति मतिश चैव परॊक्ता या च सवयं भुवा देशजातिकुलानां च धर्माः समनुवर्णिताः 72 धर्मश चार्थश च कामश च मॊक्षश चात्रानुवर्णितः उपायश चार्थलिप्सा च विविधा भूरिदक्षिणाः 73 मूलकर्म करिया चात्र मायायॊगश च वर्णितः दूषणं सरॊतसाम अत्र वर्णितं च सथिराम्भसाम 74 यैर यैर उपायैर लॊकश च न चलेद आर्य वर्त्मनः तत सर्वं राजशार्दूल नीतिशास्त्रे ऽनुवर्णितम 75 एतत कृत्वा शुभं शास्त्रं ततः स भगवान परभुः देवान उवाच संहृष्टः सर्वाञ शक्रपुरॊगमान 76 उपकाराय लॊकस्य तरिवर्गस्थापनाय च नव नीतं सरस्वत्या बुद्धिर एषा परभाविता 77 दण्डेन सहिता हय एषा लॊकरक्षण कारिका निग्रहानुग्रह रता लॊकान अनु चरिष्यति 78 दण्डेन नीयते चेयं दण्डं नयति चाप्य उत दण्डनीतिर इति परॊक्ता तरीँल लॊकान अनुवर्तते 79 षाड्गुण्य गुणसारैषा सथास्यत्य अग्रे महात्मसु महत्त्वात तस्य दण्डस्य नीतिर विस्पष्ट लक्षणा 80 नयचारश च विपुलॊ येन सर्वम इदं ततम आगमश च पुराणानां महर्षीणां च संभवः 81 तीर्थवंशश च वंशश च नक्षत्राणां युधिष्ठिर सकलं चातुराश्रम्यं चातुर्हॊत्रं तथैव च 82 चातुर्वर्ण्यं तथैवात्र चातुर्वेद्यं च वर्णितम इतिहासॊपवेदाश च नयायः कृत्स्नश च वर्णितः 83 तपॊ जञानम अहिंसा च सत्यासत्ये नयः परः वृद्धॊपसेवा दानं च शौचम उत्थानम एव च 84 सर्वभूतानुकम्पा च सर्वम अत्रॊपवर्णितम भुवि वाचॊ गतं यच च तच च सर्वं समर्पितम 85 तस्मिन पैतामहे शास्त्रे पाण्डवैतद असंशयम धर्मार्थकाममॊक्षश च सकला हय अत्र शब्दिताः 86 ततस तां भगवान नीतिं पूर्वं जग्राह शंकरः बहुरूपॊ विशालाक्षः शिवः सथाणुर उमापतिः 87 युगानाम आयुषॊ हरासं विज्ञाय भगवाञ शिवः संचिक्षेप ततः शास्त्रं महार्थं बरह्मणा कृतम 88 वैशालाक्षम इति परॊक्तं तद इन्द्रः परत्यपद्यत दश धयाय सहस्राणि सुब्रह्मण्यॊ महातपाः 89 भगवान अपि तच छास्त्रं संचिक्षेप पुरंदरः सहस्रैः पञ्चभिस तात यद उक्तं बाहुदन्तकम 90 अध्यायानां सहस्रैस तु तरिभिर एव बृहस्पतिः संचिक्षेपेश्वरॊ बुद्ध्या बार्हस्पत्यं तद उच्यते 91 अध्यायानां सहस्रेण काव्यः संक्षेपम अब्रवीत तच छास्त्रम अमितप्रज्ञॊ यॊगाचार्यॊ महातपाः 92 एवं लॊकानुरॊधेन शास्त्रम एतन महर्षिभिः संक्षिप्तम आयुर विज्ञाय मर्त्यानां हरासि पाण्डव 93 अथ देवाः समागम्य विष्णुम ऊचुः परजापतिम एकॊ यॊ ऽरहति मर्त्येभ्यः शरैष्ठ्यं तं वै समादिश 94 ततः संचिन्त्य भगवान देवॊ नारायणः परभुः तैजसं वै विरजसं सॊ ऽसृजन मानसं सुतम 95 विराजास तु महाभाग विभुत्वं भुवि नैच्छत नयासायैवाभवद बुद्धिः परणीता तस्य पाण्डव 96 कीर्तिमांस तस्य पुत्रॊ ऽभूत सॊ ऽपि पञ्चातिगॊ ऽभवत कर्दमस तस्य च सुतः सॊ ऽपय अतप्यन महत तपः 97 परजापतेः कर्दमस्य अनङ्गॊ नाम वै सुतः परजानां रक्षिता साधुर दण्डनीति विशारदः 98 अनङ्ग पुत्रॊ ऽति बलॊ नीतिमान अधिगम्य वै अभिपेदे मही राज्यम अथेन्द्रिय वशॊ ऽभवत 99 मृत्यॊस तु दुहिता राजन सुनीथा नाम मानसी परख्याता तरिषु लॊकेषु या सा वेनम अजीजनत 100 तं परजासु विधर्माणं रागद्वेषवशानुगम मन्त्रपूतैः कुशैर जघ्नुर ऋषयॊ बरह्मवादिनः 101 ममन्थुर दक्षिणं चॊरुम ऋषयस तस्य मन्त्रतः ततॊ ऽसय विकृतॊ जज्ञे हरस्वाङ्गः पुरुषॊ भुवि 102 दग्धस्थाणुप्रतीकाशॊ रक्ताक्षः कृष्ण मूर्ध जः निषीदेत्य एवम ऊचुस तम ऋषयॊ बरह्मवादिनः 103 तस्मान निषादाः संभूताः करूराः शैलवनाश्रयाः ये चान्ये विन्ध्यनिलया मलेच्छाः शतसहस्रशः 104 भूयॊ ऽसय दक्षिणं पाणिं ममन्थुस ते महर्षयः ततः पुरुष उत्पन्नॊ रूपेणेन्द्र इवापरः 105 कवची बद्धनिस्त्रिंशः स शरः स शरासनः वेदवेदाङ्गविच चैव धनुर्वेदे च पारगः 106 तं दण्डनीतिः सकला शरिता राजन नरॊत्तमम ततः स पराञ्जलिर वैन्यॊ महर्षींस तान उवाच ह 107 सुसूक्ष्मा मे समुत्पन्ना बुद्धिर धर्मार्थदर्शिनी अनया किं मया कार्यं तन मे तत्त्वेन शंसत 108 यन मां भवन्तॊ वक्ष्यन्ति कार्यम अर्थसमन्वितम तद अहं वै करिष्यामि नात्र कार्या विचारणा 109 तम ऊचुर अथ देवास ते ते चैव परमर्षयः नियतॊ यत्र धर्मॊ वै तम अशङ्कः समाचर 110 परियाप्रिये परित्यज्य समः सर्वेषु जन्तुषु कामक्रॊधौ च लॊभं च मानं चॊत्सृज्य दूरतः 111 यश च धर्मात परविचलेल लॊके कश चन मानवः निग्राह्यस ते स बाहुभ्यां शश्वद धर्मम अवेक्षतः 112 परतिज्ञां चाधिरॊहस्व मनसा कर्मणा गिरा पालयिष्याम्य अहं भौमं बरह्म इत्य एव चासकृत 113 यश चात्र धर्मनीत्य उक्तॊ दण्डनीति वयपाश्रयः तम अशङ्कः करिष्यामि सववशॊ न कदा चन 114 अदण्ड्या मे दविजाश चेति परतिजानीष्व चाभिभॊ लॊकं च संकरात कृत्स्नात तरातास्मीति परंतप 115 वैन्यस ततस तान उवाच देवान ऋषिपुरॊगमान बराह्मणा मे सहायाश चेद एवम अस्तु सुरर्षभाः 116 एवम अस्त्व इति वैन्यस तु तैर उक्तॊ बरह्मवादिभिः पुरॊधाश चाभवत तस्य शुक्रॊ बरह्म मयॊ निधिः 117 मन्त्रिणॊ वालखिल्यास तु सारस्वत्यॊ गणॊ हय अभूत महर्षिर भगवान गर्गस तस्य सांवत्सरॊ ऽभवत 118 आत्मनाष्टम इत्य एव शरुतिर एषा परा नृषु उत्पन्नौ बन्दिनौ चास्य तत्पूर्वौ सूतमागधौ 119 समतां वसुधायाश च स सम्यग उपपादयत वैषम्यं हि परं भूमेर आसीद इति ह नः शरुतम 120 स विष्णुना च देवेन शक्रेण विबुधैः सह ऋषिभिश च परजापाल्ये बरह्मणा चाभिषेचितः 121 तं साक्षात पृथिवी भेजे रत्नान्य आदाय पाण्डव सागरः सरितां भर्ता हिमवांश चाचलॊत्तमः 122 शक्रश च धनम अक्षय्यं परादात तस्य युधिष्ठिर रुक्मं चापि महामेरुः सवयं कनकपर्वतः 123 यक्षराक्षस भर्ता च भगवान नरवाहनः धर्मे चार्थे च कामे च समर्थं परददौ धनम 124 हया रथाश च नागाश च कॊटिशः पुरुषास तथा परादुर्बभूवुर वैन्यस्य चिन्तनाद एव पाण्डव न जरा न च दुर्भिक्षं नाधनॊ वयाधयस तथा 125 सरीसृपेभ्यः सतेनेभ्यॊ न चान्यॊन्यात कदा चन भयम उत्पद्यते तत्र तस्य राज्ञॊ ऽभिरक्षणात 126 तेनेयं पृथिवी दुग्धा सस्यानि दश सप्त च यक्षराक्षस नागैश चापीप्षितं यस्य यस्य यत 127 तेन धर्मॊत्तरश चायं कृतॊ लॊकॊ महात्मना रञ्जिताश च परजाः सर्वास तेन राजेति शब्द्यते 128 बराह्मणानां कषतत्राणात ततः कषत्रिय उच्यते परथिता धनतश चेयं पृथिवी साधुभिः समृता 129 सथापनं चाकरॊद विष्णुः सवयम एव सतातनः नातिवर्तिष्यते कश चिद राजंस तवाम इति पार्थिव 130 तपसा भगवान विष्णुर आविवेश च भूमिपम देव वन नरदेवानां नमते यज जगन नृप 131 दण्डनीत्या च सततं रक्षितं तं नरेश्वर नाधर्षयत ततः कश चिच चारनित्याच च दर्शनात 132 आत्मना करणैश चैव समस्येह महीक्षितः कॊ हेतुर यद वशे तिष्ठेल लॊकॊ दैवाद ऋते गुणात 133 विष्णॊर ललाटात कमलं सौवर्णम अभवत तदा शरीः संभूता यतॊ देवी पत्नी धर्मस्य धीमतः 134 शरियः सकाशाद अर्थश च जातॊ धर्मेण पाण्डव अथ धर्मस तथैवार्थः शरीश च राज्ये परतिष्ठिता 135 सुकृतस्य कषयाच चैव सवर्लॊकाद एत्य मेदिनीम पार्थिवॊ जायते तात दण्डनीति वशानुगः 136 महत्त्वेन च संयुक्तॊ वैष्णवेन नरॊ भुवि बुद्ध्या भवति संयुक्तॊ माहात्म्यं चाधिगच्छति 137 सथापनाम अथ देवानां न कश चिद अतिवर्तते तिष्ठत्य एकस्य च वशे तं चेद अनुविधीयते 138 शुभं हि कर्म राजेन्द्र शुभत्वायॊपकल्पते तुल्यस्यैकस्य यस्यायं लॊकॊ वचसि तिष्ठति 139 यॊ हय अस्य मुखम अद्राक्षीत सॊम्य सॊ ऽसय वशानुगः सुभगं चार्थवन्तं च रूपवन्तं च पश्यति 140 ततॊ जगति राजेन्द्र सततं शब्दितं बुधैः देवाश च नरदेवाश च तुल्या इति विशां पते 141 एतत ते सर्वम आख्यातं महत्त्वं परति राजसु कार्त्स्न्येन भरतश्रेष्ठ किम अन्यद इह वर्तताम |
1
tataḥ kālyaṃ samutthāya kṛtapaurvāhṇika kriyāḥ yayus te nagarākārai rathaiḥ pāṇḍava yādavāḥ 2 prapadya ca kurukṣetraṃ bhīṣmam āsādya cānagham sukhāṃ ca rajanīṃ pṛṣṭvā gāṅgeyaṃ rathināṃ varam 3 vyāsādīn abhivādyarṣīn sarvais taiś cābhinanditāḥ niṣedur abhito bhīṣmaṃ parivārya samantataḥ 4 tato rājā mahātejā dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ abravīt prāñjalir bhīṣmaṃ pratipūjyābhivādya ca 5 ya eṣa rājā rājeti śabdaś carati bhārata katham eṣa samutpannas tan me brūhi pitā maha 6 tulyapāṇiśirogrīvas tulyabuddhīndriyātmakaḥ tulyaduḥkhasukhātmā ca tulyapṛṣṭha bhujodaraḥ 7 tulyaśukrāsthi majjaś ca tulyamāṃsāsṛg eva ca niḥśvāsocchāva tulyaś ca tulyaprāṇaśarīravān 8 samānajanma maraṇaḥ samaḥ sarvaguṇair nṛṇām viśiṣṭa buddhīñ śūrāṃś ca katham eko 'dhitiṣṭhati 9 katham eko mahīṃ kṛtsnāṃ vīra śūrārya saṃkulām rakṣaty api ca loko 'sya prasādam abhivāñchati 10 ekasya ca prasādena kṛtsno lokaḥ prasīdati vyākulenākulaḥ sarvo bhavatīti viniścayaḥ 11 etad icchāmy ahaṃ sarvaṃ tattvena bharatarṣabha śrotuṃ tan me yathā vat tvaṃ prabrūhi vadatāṃ vara 12 naitat kāraṇam alpaṃ hi bhaviṣyati viṣāṃ pate yad ekasmiñ jagat sarvaṃ deva vad yāti saṃnatim 13 [bhīsma] niyatas tvaṃ naraśreṣṭha śṛṇu sarvam aśeṣataḥ yathā rājyasamutpannam ādau kṛtayuge 'bhavat 14 naiva rājyaṃ na rājāsīn na daṇḍo na ca dāṇḍikaḥ dharmeṇaiva prajāḥ sarvā rakṣanti ca parasparam 15 pālayānās tathānyonyaṃ narā dharmeṇa bhārata khedaṃ paramam ājagmus tatas tān moha āviśat 16 te mohavaśam āpannā mānavā manujarṣabha pratipattivimohāc ca dharmas teṣām anīnaśat 17 naṣṭāyāṃ pratipattau tu mohavaśyā narās tadā lobhasya vaśam āpannāḥ sarve bhāratasattama 18 aprāptasyābhimarśaṃ tu kurvanto manujās tataḥ kāmo nāmāparas tatra samapadyata vai prabho 19 tāṃs tu kāmavaśaṃ prāptān rāgo nāma samaspṛśat raktāś ca nābhyajānanta kāryākāryaṃ yudhiṣṭhira 20 agamyāgamanaṃ caiva vācyāvācyaṃ tathaiva ca bhakṣyābhakṣyaṃ ca rājendra doṣādoṣaṃ ca nātyajan 21 viplute naraloke 'smiṃs tato brahma nanāśa ha nāśāc ca brahmaṇo rājan dharmo nāśam athāgamat 22 naṣṭe brahmaṇi dharme ca devās trāsam athāgaman te trastā naraśārdūla brahmāṇaṃ śaraṇaṃ yayuḥ 23 prapadya bhagavantaṃ te devā lokapitā maham ūcuḥ prāñjalayaḥ sarve duḥkhaśokabhayārditāḥ 24 bhagavan naralokasthaṃ naṣṭaṃ brahma sanātanam lobhamohādibhir bhāvais tato no bhayam āviśat 25 brahmaṇaś ca praṇāśena dharmo 'py anaśad īśvara tataḥ sma samatāṃ yātā martyais tribhuvaneśvara 26 adho hi varṣam asmākaṃ martyās tūrdhva pravarṣiṇaḥ kriyā vyuparamāt teṣāṃ tato 'gacchāma saṃśayam 27 atra niḥśreyasaṃ yan nas tad dhyāyasva pitā maha tvat prabhāvasamuttho 'sau prabhāvo no vinaśyati 28 tān uvāca surān sarvān svayaṃ bhūr bhagavāṃs tataḥ śreyo 'haṃ cintayiṣyāmi vyetu vo bhīḥ surarṣabhāḥ 29 tato 'dhyāyasahasrāṇāṃ śataṃ cakre svabuddhijam yatra dharmas tathaivārthaḥ kāmaś caivānuvarṇitaḥ 30 trivarga iti vikhyāto gaṇa eṣa svayaṃ bhuvā caturtho mokṣa ity eva pṛthag arthaḥ pṛthag gaṇaḥ 31 mokṣasyāpi trivargo 'nyaḥ proktaḥ sattvaṃ rajastamaḥ sthānaṃ vṛddhiḥ kṣayaś caiva trivargaś caiva daṇḍajaḥ 32 ātmā deśaś ca kālaś cāpy upāyāḥ kṛtyam eva ca sahāyāḥ kāraṇaṃ caiva ṣaḍ vargo nītijaḥ smṛtaḥ 33 trayī cānvīkṣikī caiva vārtā ca bharatarṣabha daṇḍanītiś ca vipulā vidyās tatra nidarśitāḥ 34 amātyarakṣā praṇidhī rājaputrasya rakṣaṇam cāraś ca vividhopāyaḥ praṇidhiś ca pṛthagvidhaḥ 35 sāma copapradānaṃ ca bhedo daṇḍaś ca pāṇḍava upekṣā pañcamī cātra kārtsnyena samudāhṛtā 36 mantraś ca varṇitaḥ kṛtsnas tathā bhedārtha eva ca vibhraṃśaś caiva mantrasya siddhyasiddhyoś ca yat phalam 37 saṃdhiś ca vividhābhikhyo hīno madhyas tathottamaḥ bhayasatkāra vittākhyaḥ kārtsnyena parivarṇitaḥ 38 yātrā kālāś ca catvāras trivargasya ca vistaraḥ vijayo dharmayuktaś ca tathārtha vijayaś ca ha 39 āsuraś caiva vijayas tathā kārtsnyena varṇitaḥ lakṣaṇaṃ pañcavargasya trividhaṃ cātra varṇitam 40 prakāśaś cāprakāśaś ca daṇḍo 'tha pariśabditaḥ prakāśo 'ṣṭa vidhas tatra guhyas tu bahuvistaraḥ 41 rathā nāgā hayāś caiva pādātāś caiva pāṇḍava viṣṭir nāvaś carāś caiva deśikāḥ pathi cāṣṭakam 42 aṅgāny etāni kauravya prakāśāni balasya tu jaṅgamājaṅgamāś coktāś cūrṇayogā viṣādayaḥ 43 sparśe cābhyavahārye cāpy upāṃśur vividhaḥ smṛtaḥ arimitram udāsīna ity ete 'py anuvarṇitāḥ 44 kṛtsnā mārgaguṇāś caiva tathā bhūmiguṇāś ca ha ātmarakṣaṇam āśvāsaḥ spaśānāṃ cānvavekṣaṇam 45 kalpanā vividhāś cāpi nṛnāgarathavājinām vyūhāś ca vividhābhikhyā vicitraṃ yuddhakauśalam 46 utpātāś ca nipātāś ca suyuddhaṃ supalāyanam śastrāṇāṃ pāyana jñānaṃ tathaiva bharatarṣabha 47 balavyasanam uktaṃ ca tathaiva balaharṣaṇam pīḍanāskanda kālaś ca bhayakālaś ca pāṇḍava 48 tathā khāta vidhānaṃ ca yogasaṃcāra eva ca caurāṭavy abalaiś cograiḥ pararāṣṭrasya pīḍanam 49 agnidair garadaiś caiva pratirūpaka cārakaiḥ śreṇi mukhyopajāpena vīrudhaś chedanena ca 50 dūṣaṇena ca nāgānām āśaṅkā jananena ca ārodhanena bhaktasya pathaś copārjanena ca 51 saptāṅgasya ca rājyasya hrāsa vṛddhisamañjasam dūta sāmarthya yogaś ca rāṣṭrasya ca vivardhanam 52 arimadhya stha mitrāṇāṃ samyak coktaṃ prapañcanam avamardaḥ pratīghātas tathaiva ca balīyasām 53 vyavahāraḥ susūkṣmaś ca tathā kaṇṭaka śodhanam śamo vyāyāmayogaś ca yogo dravyasya saṃcayaḥ 54 abhṛtānāṃ ca bharaṇaṃ bhṛtānāṃ cānvavekṣaṇam arthakāle pradānaṃ ca vyasaneṣv aprasaṅgitā 55 tathā rājaguṇāś caiva senāpatiguṇāś ca ye kāraṇasya ca kartuś ca guṇadoṣās tathaiva ca 56 duṣṭeṅgitaṃ ca vividhaṃ vṛttiś caivānujīvinām śaṅkitatvaṃ ca sarvasya pramādasya ca varjanam 57 alabdhalipsā labdhasya tathaiva ca vivardhanam pradānaṃ ca vivṛddhasya pātrebhyo vidhivat tathā 58 visargo 'rthasya dharmārtham arthārthaṃ kāmahetunā caturtho vyasanāghāte tathaivātrānuvarṇitaḥ 59 krodhajāni tathogrāṇi kāmajāni tathaiva ca daśoktāni kuruśreṣṭha vyasanāny atra caiva ha 60 mṛgayākṣās tathā pānaṃ striyaś ca bharatarṣabha kāmajāny āhur ācāryāḥ proktānīha svayaṃ bhuvā 61 vāk pāruṣyaṃ tathogratvaṃ daṇḍapāruṣyam eva ca ātmano nigrahas tyāgo 'thārtha dūṣaṇam eva ca 62 yantrāṇi vividhāny eva kriyās teṣāṃ ca varṇitāḥ avamardaḥ pratīghātaḥ ketanānāṃ ca bhañjanam 63 caityadrumāṇām āmardo rodhaḥ karmānta nāśanam apaskaro 'tha gamanaṃ tathopāsyā ca varṇitā 64 paṇavānakaśaṅkhānāṃ bherīṇāṃ ca yudhāṃ vara upārjanaṃ ca dravyāṇāṃ paramarma ca tāni ṣaṭ 65 labdhasya ca praśamanaṃ satāṃ caiva hi pūjanam vidvadbhir ekībhāvaś ca prātar homavidhijñatā 66 maṅgalālambhanaṃ caiva śarīrasya pratikriyā āhārayojanaṃ caiva nityam āstikyam eva ca 67 ekena ca yathottheyaṃ satyatvaṃ madhurā giraḥ utsavānāṃ samājānāṃ kriyāḥ ketana jās tathā 68 pratyakṣā ca parokṣā ca sarvādhikaraṇeṣu ca vṛttir bharataśārdūla nityaṃ caivānvavekṣaṇam 69 adaṇḍyatvaṃ ca viprāṇāṃ yuktyā daṇḍanipātanam anujīvi svajātibhyo guṇeṣu parirakṣaṇam 70 rakṣaṇaṃ caiva paurāṇāṃ svarāṣṭrasya vivardhanam maṇḍalasthā ca yā cintā rājan dvādaśa rājikā 71 dvā saptati matiś caiva proktā yā ca svayaṃ bhuvā deśajātikulānāṃ ca dharmāḥ samanuvarṇitāḥ 72 dharmaś cārthaś ca kāmaś ca mokṣaś cātrānuvarṇitaḥ upāyaś cārthalipsā ca vividhā bhūridakṣiṇāḥ 73 mūlakarma kriyā cātra māyāyogaś ca varṇitaḥ dūṣaṇaṃ srotasām atra varṇitaṃ ca sthirāmbhasām 74 yair yair upāyair lokaś ca na caled ārya vartmanaḥ tat sarvaṃ rājaśārdūla nītiśāstre 'nuvarṇitam 75 etat kṛtvā śubhaṃ śāstraṃ tataḥ sa bhagavān prabhuḥ devān uvāca saṃhṛṣṭaḥ sarvāñ śakrapurogamān 76 upakārāya lokasya trivargasthāpanāya ca nava nītaṃ sarasvatyā buddhir eṣā prabhāvitā 77 daṇḍena sahitā hy eṣā lokarakṣaṇa kārikā nigrahānugraha ratā lokān anu cariṣyati 78 daṇḍena nīyate ceyaṃ daṇḍaṃ nayati cāpy uta daṇḍanītir iti proktā trīṁl lokān anuvartate 79 ṣāḍguṇya guṇasāraiṣā sthāsyaty agre mahātmasu mahattvāt tasya daṇḍasya nītir vispaṣṭa lakṣaṇā 80 nayacāraś ca vipulo yena sarvam idaṃ tatam āgamaś ca purāṇānāṃ maharṣīṇāṃ ca saṃbhavaḥ 81 tīrthavaṃśaś ca vaṃśaś ca nakṣatrāṇāṃ yudhiṣṭhira sakalaṃ cāturāśramyaṃ cāturhotraṃ tathaiva ca 82 cāturvarṇyaṃ tathaivātra cāturvedyaṃ ca varṇitam itihāsopavedāś ca nyāyaḥ kṛtsnaś ca varṇitaḥ 83 tapo jñānam ahiṃsā ca satyāsatye nayaḥ paraḥ vṛddhopasevā dānaṃ ca śaucam utthānam eva ca 84 sarvabhūtānukampā ca sarvam atropavarṇitam bhuvi vāco gataṃ yac ca tac ca sarvaṃ samarpitam 85 tasmin paitāmahe śāstre pāṇḍavaitad asaṃśayam dharmārthakāmamokṣaś ca sakalā hy atra śabditāḥ 86 tatas tāṃ bhagavān nītiṃ pūrvaṃ jagrāha śaṃkaraḥ bahurūpo viśālākṣaḥ śivaḥ sthāṇur umāpatiḥ 87 yugānām āyuṣo hrāsaṃ vijñāya bhagavāñ śivaḥ saṃcikṣepa tataḥ śāstraṃ mahārthaṃ brahmaṇā kṛtam 88 vaiśālākṣam iti proktaṃ tad indraḥ pratyapadyata daśa dhyāya sahasrāṇi subrahmaṇyo mahātapāḥ 89 bhagavān api tac chāstraṃ saṃcikṣepa puraṃdaraḥ sahasraiḥ pañcabhis tāta yad uktaṃ bāhudantakam 90 adhyāyānāṃ sahasrais tu tribhir eva bṛhaspatiḥ saṃcikṣepeśvaro buddhyā bārhaspatyaṃ tad ucyate 91 adhyāyānāṃ sahasreṇa kāvyaḥ saṃkṣepam abravīt tac chāstram amitaprajño yogācāryo mahātapāḥ 92 evaṃ lokānurodhena śāstram etan maharṣibhiḥ saṃkṣiptam āyur vijñāya martyānāṃ hrāsi pāṇḍava 93 atha devāḥ samāgamya viṣṇum ūcuḥ prajāpatim eko yo 'rhati martyebhyaḥ śraiṣṭhyaṃ taṃ vai samādiśa 94 tataḥ saṃcintya bhagavān devo nārāyaṇaḥ prabhuḥ taijasaṃ vai virajasaṃ so 'sṛjan mānasaṃ sutam 95 virājās tu mahābhāga vibhutvaṃ bhuvi naicchata nyāsāyaivābhavad buddhiḥ praṇītā tasya pāṇḍava 96 kīrtimāṃs tasya putro 'bhūt so 'pi pañcātigo 'bhavat kardamas tasya ca sutaḥ so 'py atapyan mahat tapaḥ 97 prajāpateḥ kardamasya anaṅgo nāma vai sutaḥ prajānāṃ rakṣitā sādhur daṇḍanīti viśāradaḥ 98 anaṅga putro 'ti balo nītimān adhigamya vai abhipede mahī rājyam athendriya vaśo 'bhavat 99 mṛtyos tu duhitā rājan sunīthā nāma mānasī prakhyātā triṣu lokeṣu yā sā venam ajījanat 100 taṃ prajāsu vidharmāṇaṃ rāgadveṣavaśānugam mantrapūtaiḥ kuśair jaghnur ṛṣayo brahmavādinaḥ 101 mamanthur dakṣiṇaṃ corum ṛṣayas tasya mantrataḥ tato 'sya vikṛto jajñe hrasvāṅgaḥ puruṣo bhuvi 102 dagdhasthāṇupratīkāśo raktākṣaḥ kṛṣṇa mūrdha jaḥ niṣīdety evam ūcus tam ṛṣayo brahmavādinaḥ 103 tasmān niṣādāḥ saṃbhūtāḥ krūrāḥ śailavanāśrayāḥ ye cānye vindhyanilayā mlecchāḥ śatasahasraśaḥ 104 bhūyo 'sya dakṣiṇaṃ pāṇiṃ mamanthus te maharṣayaḥ tataḥ puruṣa utpanno rūpeṇendra ivāparaḥ 105 kavacī baddhanistriṃśaḥ sa śaraḥ sa śarāsanaḥ vedavedāṅgavic caiva dhanurvede ca pāragaḥ 106 taṃ daṇḍanītiḥ sakalā śritā rājan narottamam tataḥ sa prāñjalir vainyo maharṣīṃs tān uvāca ha 107 susūkṣmā me samutpannā buddhir dharmārthadarśinī anayā kiṃ mayā kāryaṃ tan me tattvena śaṃsata 108 yan māṃ bhavanto vakṣyanti kāryam arthasamanvitam tad ahaṃ vai kariṣyāmi nātra kāryā vicāraṇā 109 tam ūcur atha devās te te caiva paramarṣayaḥ niyato yatra dharmo vai tam aśaṅkaḥ samācara 110 priyāpriye parityajya samaḥ sarveṣu jantuṣu kāmakrodhau ca lobhaṃ ca mānaṃ cotsṛjya dūrataḥ 111 yaś ca dharmāt pravicalel loke kaś cana mānavaḥ nigrāhyas te sa bāhubhyāṃ śaśvad dharmam avekṣataḥ 112 pratijñāṃ cādhirohasva manasā karmaṇā girā pālayiṣyāmy ahaṃ bhaumaṃ brahma ity eva cāsakṛt 113 yaś cātra dharmanīty ukto daṇḍanīti vyapāśrayaḥ tam aśaṅkaḥ kariṣyāmi svavaśo na kadā cana 114 adaṇḍyā me dvijāś ceti pratijānīṣva cābhibho lokaṃ ca saṃkarāt kṛtsnāt trātāsmīti paraṃtapa 115 vainyas tatas tān uvāca devān ṛṣipurogamān brāhmaṇā me sahāyāś ced evam astu surarṣabhāḥ 116 evam astv iti vainyas tu tair ukto brahmavādibhiḥ purodhāś cābhavat tasya śukro brahma mayo nidhiḥ 117 mantriṇo vālakhilyās tu sārasvatyo gaṇo hy abhūt maharṣir bhagavān gargas tasya sāṃvatsaro 'bhavat 118 ātmanāṣṭama ity eva śrutir eṣā parā nṛṣu utpannau bandinau cāsya tatpūrvau sūtamāgadhau 119 samatāṃ vasudhāyāś ca sa samyag upapādayat vaiṣamyaṃ hi paraṃ bhūmer āsīd iti ha naḥ śrutam 120 sa viṣṇunā ca devena śakreṇa vibudhaiḥ saha ṛṣibhiś ca prajāpālye brahmaṇā cābhiṣecitaḥ 121 taṃ sākṣāt pṛthivī bheje ratnāny ādāya pāṇḍava sāgaraḥ saritāṃ bhartā himavāṃś cācalottamaḥ 122 śakraś ca dhanam akṣayyaṃ prādāt tasya yudhiṣṭhira rukmaṃ cāpi mahāmeruḥ svayaṃ kanakaparvataḥ 123 yakṣarākṣasa bhartā ca bhagavān naravāhanaḥ dharme cārthe ca kāme ca samarthaṃ pradadau dhanam 124 hayā rathāś ca nāgāś ca koṭiśaḥ puruṣās tathā prādurbabhūvur vainyasya cintanād eva pāṇḍava na jarā na ca durbhikṣaṃ nādhano vyādhayas tathā 125 sarīsṛpebhyaḥ stenebhyo na cānyonyāt kadā cana bhayam utpadyate tatra tasya rājño 'bhirakṣaṇāt 126 teneyaṃ pṛthivī dugdhā sasyāni daśa sapta ca yakṣarākṣasa nāgaiś cāpīpṣitaṃ yasya yasya yat 127 tena dharmottaraś cāyaṃ kṛto loko mahātmanā rañjitāś ca prajāḥ sarvās tena rājeti śabdyate 128 brāhmaṇānāṃ kṣatatrāṇāt tataḥ kṣatriya ucyate prathitā dhanataś ceyaṃ pṛthivī sādhubhiḥ smṛtā 129 sthāpanaṃ cākarod viṣṇuḥ svayam eva satātanaḥ nātivartiṣyate kaś cid rājaṃs tvām iti pārthiva 130 tapasā bhagavān viṣṇur āviveśa ca bhūmipam deva van naradevānāṃ namate yaj jagan nṛpa 131 daṇḍanītyā ca satataṃ rakṣitaṃ taṃ nareśvara nādharṣayat tataḥ kaś cic cāranityāc ca darśanāt 132 ātmanā karaṇaiś caiva samasyeha mahīkṣitaḥ ko hetur yad vaśe tiṣṭhel loko daivād ṛte guṇāt 133 viṣṇor lalāṭāt kamalaṃ sauvarṇam abhavat tadā śrīḥ saṃbhūtā yato devī patnī dharmasya dhīmataḥ 134 śriyaḥ sakāśād arthaś ca jāto dharmeṇa pāṇḍava atha dharmas tathaivārthaḥ śrīś ca rājye pratiṣṭhitā 135 sukṛtasya kṣayāc caiva svarlokād etya medinīm pārthivo jāyate tāta daṇḍanīti vaśānugaḥ 136 mahattvena ca saṃyukto vaiṣṇavena naro bhuvi buddhyā bhavati saṃyukto māhātmyaṃ cādhigacchati 137 sthāpanām atha devānāṃ na kaś cid ativartate tiṣṭhaty ekasya ca vaśe taṃ ced anuvidhīyate 138 śubhaṃ hi karma rājendra śubhatvāyopakalpate tulyasyaikasya yasyāyaṃ loko vacasi tiṣṭhati 139 yo hy asya mukham adrākṣīt somya so 'sya vaśānugaḥ subhagaṃ cārthavantaṃ ca rūpavantaṃ ca paśyati 140 tato jagati rājendra satataṃ śabditaṃ budhaiḥ devāś ca naradevāś ca tulyā iti viśāṃ pate 141 etat te sarvam ākhyātaṃ mahattvaṃ prati rājasu kārtsnyena bharataśreṣṭha kim anyad iha vartatām |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 12
Chapter 60
|
1
[वैषम्पायन] ततः पुनः स गाङ्गेयम अभिवाद्य पिता महम पराञ्जलिर नियतॊ भूत्वा पर्यपृच्छद युधिष्ठिर 2 के धर्माः सर्ववर्णानां चातुर्वर्ण्यस्य के पृथक चतुर्णाम आश्रमाणां च राज धर्माश च के मताः 3 केन सविद वर्धते राष्ट्रं राजा केन विवर्धते केन पौराश च भृत्याश च वर्धने भरतर्षभ 4 कॊशं दण्डं च दुर्गं च सहायान मन्त्रिणस तथा ऋत्विक पुरॊहिताचार्यान कीदृशान वर्जयेन नृपः 5 केषु विश्वसितव्यं सयाद राज्ञां कस्यां चिद आपदि कुतॊ वात्मा दृढॊ रक्ष्यस तन मे बरूहि पिता मह 6 नमॊ धर्माय महते नमः कृष्णाय वेधसे बराह्मणेभ्यॊ नमस्कृत्वा धर्मान वक्ष्यामि शाश्वतान 7 अक्रॊधः सत्यवचनं संविभागः कषमा तथा परजनः सवेषु दारेषु शौचम अद्रॊह एव च 8 आर्जवं भृत्यभरणं नवैते सार्ववर्णिकाः बराह्मणस्य तु यॊ धर्मस तं ते वक्ष्यामि केवलम 9 दमम एव महाराज धर्मम आहुः पुरातनम सवाध्यायॊ ऽधयापनं चैव तत्र कर्म समाप्यते 10 तं चेद वित्तम उपागच्छेद वर्तमानं सवकर्मणि अकुर्वाणं विकर्माणि शान्तं परज्ञान तर्पितम 11 कुर्वीतापत्य संतानम अथॊ दद्याद यजेत च संविभज्य हि भॊक्तव्यं धनं सद्भिर इतीष्यते 12 परिनिष्ठित कार्यस तु सवाध्यायेनैव बराह्मणः कुर्याद अन्यन न वा कुर्यान मैत्रॊ बराह्मण उच्यते 13 कषत्रियस्यापि यॊ धर्मस तं ते वक्ष्यामि भारत दद्याद राजा न याचेत यजेत न तु याजयेत 14 नाध्यापयेद अधीयीत परजाश च परिपालयेत नित्यॊद्युक्तॊ दस्यु वधे रणे कुर्यात पराक्रमम 15 ये च करतुभिर ईजानाः शरुतवन्तश च भूमिपाः य एवाहव जेतारस त एषां लॊकजित तमाः 16 अविक्षतेन देहेन समराद यॊ निवर्तते कषत्रियॊ नास्य तत कर्म परशंसन्ति पुरा विदः 17 वधं हि कषत्रबन्धूनां धर्मम आहुः परधानतः नास्य कृत्यतमं किं चिद अन्यद दस्यु निबर्हणात 18 दानम अध्ययनं यज्ञॊ यॊगः कषेमॊ विधीयते तस्माद राज्ञा विशेषेण यॊद्धव्यं धर्मम ईप्षता 19 सवेषु धर्मेष्व अवस्थाप्य परजाः सर्वा महीपतिः धर्मेण सर्वकृत्यानि समनिष्ठानि कारयेत 20 परिनिष्ठित कार्यः सयान नृपतिः परिपालनात कुर्याद अन्यन न वा कुर्याद ऐन्द्रॊ राजन्य उच्यते 21 वैश्यस्यापीह यॊ धर्मस तं ते वक्ष्यामि भारत दानम अध्ययनं यज्ञः शौचेन धनसंचयः 22 पितृवत पालयेद वैश्यॊ युक्तः सर्वपशून इह विकर्म तद भवेद अन्यत कर्म यद यत समाचरेत रक्षया स हि तेषां वै महत सुखम अवाप्नुयात 23 परजापतिर हि वैश्याय सृष्ट्वा परिददे पशून बराह्मणाय च राज्ञे च सर्वाः परिददे परजाः 24 तस्य वृत्तिं परवक्ष्यामि यच च तस्यॊपजीवनम षण्णाम एकां पिबेद धेनुं शताच च मिथुनं हरेत 25 लये च सप्तमॊ भागस तथा शृङ्गे कला खुरे सस्यस्य सर्वबीजानाम एषा सांवत्सरी भृतिः 26 न च वैश्यस्य कामः सयान न रक्षेयं पशून इति वैश्ये चेच्छति नान्येन रक्षितव्याः कथं चन 27 शूद्रस्यापि हि यॊ धर्मस तं ते वक्ष्यामि भारत परजापतिर हि वर्णानां दासं शूद्रम अकल्पयत 28 तस्माच छूद्रस्य वर्णानां परिचर्या विधीयते तेषां शुश्रूषणाच चैव महत सुखम अवाप्नुयात 29 शूद्र एतान परिचरेत तरीन वर्णान अनसूयकः संचयांश च न कुर्वीत जातु शूद्रः कथं चन 30 पापीयान हि धनं लब्ध्वा वशे कुर्याद गरीयसः राज्ञा वा समनुज्ञातः कामं कुर्वीत धार्मिकः 31 तस्य वृत्तिं परवक्ष्यामि यच च तस्यॊपजीवनम अवश्य भरणीयॊ हि वर्णानां शूद्र उच्यते 32 छत्रं वेष्टनम औशीरम उपानद वयजनानि च यातयामानि देयानि शूद्राय परिचारिणे 33 अधार्याणि विशीर्णानि वसनानि दविजातिभिः शूद्रायैव विधेयानि तस्य धर्मधनं हि तत 34 यश च कश चिद दविजातीनां शूद्रः शुश्रूषुर आव्रजेत कल्प्यां तस्य तु तेनाहुर वृत्तिं धर्मविदॊ जनाः देयः पिण्डॊ ऽनपेताय भर्तव्यौ वृद्धदुर्बलौ 35 शूद्रेण च न हातव्यॊ भर्ता कस्यां चिद आपदि अतिरेकेण भर्तव्यॊ भर्ता दरव्यपरिक्षये न हि सवम अस्ति शूद्रस्य भर्तृहार्य धनॊ हय असौ 36 उक्तस तरयाणां वर्णानां यज्ञस तरय्य एव भारत सवाहाकारनमः कारौ मन्त्रः शूद्रे विधीयते 37 ताभ्यां शूद्रः पाकयज्ञैर यजेत वरतवान सवयम पूर्णपात्र मयीम आहुः पाकयज्ञस्य दक्षिणाम 38 शूद्रः पैजवनॊ नाम सहस्राणां शतं ददौ ऐन्द्राग्नेन विधानेन दक्षिणाम इति नः शरुतम 39 अतॊ हि सर्ववर्णानां शरद्धा यज्ञॊ विधीयते दैवतं हि महच छरद्धा पवित्रं यजतां च यत 40 दैवतं परमं विप्राः सवेन सवेन परस्परम अयजन्न इह सत्रैस ते तैस तैः कामैः सनातनैः 41 संसृष्टा बराह्मणैर एव तरिषु वर्णेषु सृष्टयः देवानाम अपि ये देवा यद बरूयुस ते परं हि तत तस्माद वर्णैः सर्वयज्ञाः संसृज्यन्ते न काम्यया 42 ऋग यजुः साम वित पूज्यॊ नित्यं सयाद देव वद दविजः अनृग यजुर असामा तु पराजापत्य उपद्रवः 43 यज्ञॊ मनीषया तात सर्ववर्णेषु भारत नास्य यज्ञहनॊ देवा ईहन्ते नेतरे जनाः तस्मात सर्वेषु वर्णेषु शरद्धा यज्ञॊ विधीयते 44 सवं दैवतं बराह्मणाः सवेन नित्यं; परान वर्णान अयजन्न एवम आसीत आरॊचिता नः सुमहान स धर्मः; सृष्टॊ बरह्मणा तरिषु वर्णेषु दृष्टः 45 तस्माद वर्णा ऋजवॊ जातिधर्माः; संसृज्यन्ते तस्य विपाक एषः एकं साम यजुर एकम ऋग एका; विप्रश चैकॊ ऽनिश्चयस तेषु दृष्टः 46 अत्र गाथा यज्ञगीताः कीर्तयन्ति पुरा विदः वैखानसानां राजेन्द्र मुनीनां यष्टुम इच्छताम 47 उदिते ऽनुदिते वापि शरद्दधानॊ जितेन्द्रियः वह्निं जुहॊति धर्मेण शरद्धा वै कारणं महत 48 यत सकन्नम अस्य तत पूर्वं यद अस्कन्न्नं तद उत्तरम बहूनि यज्ञरूपाणि नाना कर्मफलानि च 49 तानि यः संविजानाति जञाननिश्चय निश्चितः दविजातिः शरद्धयॊपेतः स यष्टुं पुरुषॊ ऽरहति 50 सतेनॊ वा यदि वा पापॊ यदि वा पापकृत तमः यष्टुम इच्छति यज्ञं यः साधुम एव वदन्ति तम 51 ऋषयस तं परशंसन्ति साधु चैतद असंशयम सर्वथा सर्ववर्णैर हि यष्टव्यम इति निश्चयः न हि यज्ञसमं किं चित तरिषु लॊकेषु विद्यते 52 तस्माद यष्टव्यम इत्य आहुः पुरुषेणानसूयता शरद्धा पवित्रम आश्रित्य यथाशक्ति परयच्छता |
1
[vaiṣampāyana] tataḥ punaḥ sa gāṅgeyam abhivādya pitā maham prāñjalir niyato bhūtvā paryapṛcchad yudhiṣṭhira 2 ke dharmāḥ sarvavarṇānāṃ cāturvarṇyasya ke pṛthak caturṇām āśramāṇāṃ ca rāja dharmāś ca ke matāḥ 3 kena svid vardhate rāṣṭraṃ rājā kena vivardhate kena paurāś ca bhṛtyāś ca vardhane bharatarṣabha 4 kośaṃ daṇḍaṃ ca durgaṃ ca sahāyān mantriṇas tathā ṛtvik purohitācāryān kīdṛśān varjayen nṛpaḥ 5 keṣu viśvasitavyaṃ syād rājñāṃ kasyāṃ cid āpadi kuto vātmā dṛḍho rakṣyas tan me brūhi pitā maha 6 namo dharmāya mahate namaḥ kṛṣṇāya vedhase brāhmaṇebhyo namaskṛtvā dharmān vakṣyāmi śāśvatān 7 akrodhaḥ satyavacanaṃ saṃvibhāgaḥ kṣamā tathā prajanaḥ sveṣu dāreṣu śaucam adroha eva ca 8 ārjavaṃ bhṛtyabharaṇaṃ navaite sārvavarṇikāḥ brāhmaṇasya tu yo dharmas taṃ te vakṣyāmi kevalam 9 damam eva mahārāja dharmam āhuḥ purātanam svādhyāyo 'dhyāpanaṃ caiva tatra karma samāpyate 10 taṃ ced vittam upāgacched vartamānaṃ svakarmaṇi akurvāṇaṃ vikarmāṇi śāntaṃ prajñāna tarpitam 11 kurvītāpatya saṃtānam atho dadyād yajeta ca saṃvibhajya hi bhoktavyaṃ dhanaṃ sadbhir itīṣyate 12 pariniṣṭhita kāryas tu svādhyāyenaiva brāhmaṇaḥ kuryād anyan na vā kuryān maitro brāhmaṇa ucyate 13 kṣatriyasyāpi yo dharmas taṃ te vakṣyāmi bhārata dadyād rājā na yāceta yajeta na tu yājayet 14 nādhyāpayed adhīyīta prajāś ca paripālayet nityodyukto dasyu vadhe raṇe kuryāt parākramam 15 ye ca kratubhir ījānāḥ śrutavantaś ca bhūmipāḥ ya evāhava jetāras ta eṣāṃ lokajit tamāḥ 16 avikṣatena dehena samarād yo nivartate kṣatriyo nāsya tat karma praśaṃsanti purā vidaḥ 17 vadhaṃ hi kṣatrabandhūnāṃ dharmam āhuḥ pradhānataḥ nāsya kṛtyatamaṃ kiṃ cid anyad dasyu nibarhaṇāt 18 dānam adhyayanaṃ yajño yogaḥ kṣemo vidhīyate tasmād rājñā viśeṣeṇa yoddhavyaṃ dharmam īpṣatā 19 sveṣu dharmeṣv avasthāpya prajāḥ sarvā mahīpatiḥ dharmeṇa sarvakṛtyāni samaniṣṭhāni kārayet 20 pariniṣṭhita kāryaḥ syān nṛpatiḥ paripālanāt kuryād anyan na vā kuryād aindro rājanya ucyate 21 vaiśyasyāpīha yo dharmas taṃ te vakṣyāmi bhārata dānam adhyayanaṃ yajñaḥ śaucena dhanasaṃcayaḥ 22 pitṛvat pālayed vaiśyo yuktaḥ sarvapaśūn iha vikarma tad bhaved anyat karma yad yat samācaret rakṣayā sa hi teṣāṃ vai mahat sukham avāpnuyāt 23 prajāpatir hi vaiśyāya sṛṣṭvā paridade paśūn brāhmaṇāya ca rājñe ca sarvāḥ paridade prajāḥ 24 tasya vṛttiṃ pravakṣyāmi yac ca tasyopajīvanam ṣaṇṇām ekāṃ pibed dhenuṃ śatāc ca mithunaṃ haret 25 laye ca saptamo bhāgas tathā śṛṅge kalā khure sasyasya sarvabījānām eṣā sāṃvatsarī bhṛtiḥ 26 na ca vaiśyasya kāmaḥ syān na rakṣeyaṃ paśūn iti vaiśye cecchati nānyena rakṣitavyāḥ kathaṃ cana 27 śūdrasyāpi hi yo dharmas taṃ te vakṣyāmi bhārata prajāpatir hi varṇānāṃ dāsaṃ śūdram akalpayat 28 tasmāc chūdrasya varṇānāṃ paricaryā vidhīyate teṣāṃ śuśrūṣaṇāc caiva mahat sukham avāpnuyāt 29 śūdra etān paricaret trīn varṇān anasūyakaḥ saṃcayāṃś ca na kurvīta jātu śūdraḥ kathaṃ cana 30 pāpīyān hi dhanaṃ labdhvā vaśe kuryād garīyasaḥ rājñā vā samanujñātaḥ kāmaṃ kurvīta dhārmikaḥ 31 tasya vṛttiṃ pravakṣyāmi yac ca tasyopajīvanam avaśya bharaṇīyo hi varṇānāṃ śūdra ucyate 32 chatraṃ veṣṭanam auśīram upānad vyajanāni ca yātayāmāni deyāni śūdrāya paricāriṇe 33 adhāryāṇi viśīrṇāni vasanāni dvijātibhiḥ śūdrāyaiva vidheyāni tasya dharmadhanaṃ hi tat 34 yaś ca kaś cid dvijātīnāṃ śūdraḥ śuśrūṣur āvrajet kalpyāṃ tasya tu tenāhur vṛttiṃ dharmavido janāḥ deyaḥ piṇḍo 'napetāya bhartavyau vṛddhadurbalau 35 śūdreṇa ca na hātavyo bhartā kasyāṃ cid āpadi atirekeṇa bhartavyo bhartā dravyaparikṣaye na hi svam asti śūdrasya bhartṛhārya dhano hy asau 36 uktas trayāṇāṃ varṇānāṃ yajñas trayy eva bhārata svāhākāranamaḥ kārau mantraḥ śūdre vidhīyate 37 tābhyāṃ śūdraḥ pākayajñair yajeta vratavān svayam pūrṇapātra mayīm āhuḥ pākayajñasya dakṣiṇām 38 śūdraḥ paijavano nāma sahasrāṇāṃ śataṃ dadau aindrāgnena vidhānena dakṣiṇām iti naḥ śrutam 39 ato hi sarvavarṇānāṃ śraddhā yajño vidhīyate daivataṃ hi mahac chraddhā pavitraṃ yajatāṃ ca yat 40 daivataṃ paramaṃ viprāḥ svena svena parasparam ayajann iha satrais te tais taiḥ kāmaiḥ sanātanaiḥ 41 saṃsṛṣṭā brāhmaṇair eva triṣu varṇeṣu sṛṣṭayaḥ devānām api ye devā yad brūyus te paraṃ hi tat tasmād varṇaiḥ sarvayajñāḥ saṃsṛjyante na kāmyayā 42 ṛg yajuḥ sāma vit pūjyo nityaṃ syād deva vad dvijaḥ anṛg yajur asāmā tu prājāpatya upadravaḥ 43 yajño manīṣayā tāta sarvavarṇeṣu bhārata nāsya yajñahano devā īhante netare janāḥ tasmāt sarveṣu varṇeṣu śraddhā yajño vidhīyate 44 svaṃ daivataṃ brāhmaṇāḥ svena nityaṃ; parān varṇān ayajann evam āsīt ārocitā naḥ sumahān sa dharmaḥ; sṛṣṭo brahmaṇā triṣu varṇeṣu dṛṣṭaḥ 45 tasmād varṇā ṛjavo jātidharmāḥ; saṃsṛjyante tasya vipāka eṣaḥ ekaṃ sāma yajur ekam ṛg ekā; vipraś caiko 'niścayas teṣu dṛṣṭaḥ 46 atra gāthā yajñagītāḥ kīrtayanti purā vidaḥ vaikhānasānāṃ rājendra munīnāṃ yaṣṭum icchatām 47 udite 'nudite vāpi śraddadhāno jitendriyaḥ vahniṃ juhoti dharmeṇa śraddhā vai kāraṇaṃ mahat 48 yat skannam asya tat pūrvaṃ yad askannnaṃ tad uttaram bahūni yajñarūpāṇi nānā karmaphalāni ca 49 tāni yaḥ saṃvijānāti jñānaniścaya niścitaḥ dvijātiḥ śraddhayopetaḥ sa yaṣṭuṃ puruṣo 'rhati 50 steno vā yadi vā pāpo yadi vā pāpakṛt tamaḥ yaṣṭum icchati yajñaṃ yaḥ sādhum eva vadanti tam 51 ṛṣayas taṃ praśaṃsanti sādhu caitad asaṃśayam sarvathā sarvavarṇair hi yaṣṭavyam iti niścayaḥ na hi yajñasamaṃ kiṃ cit triṣu lokeṣu vidyate 52 tasmād yaṣṭavyam ity āhuḥ puruṣeṇānasūyatā śraddhā pavitram āśritya yathāśakti prayacchatā |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 12
Chapter 61
|
1
[भीस्म] आश्रमाणां महाबाहॊ शृणु सत्यपराक्रम चतुर्णाम इह वर्णानां कर्माणि च युधिष्ठिर 2 वानप्रस्थं भैक्ष चर्यां गार्हस्थ्यं च महाश्रमम बरह्मचर्याश्रमं पराहुश चतुर्थं बराह्मणैर वृतम 3 जटा करण संस्कारं दविजातित्वम अवाप्य च आधानादीनि कर्माणि पराप्य वेदम अधीत्य च 4 सदारॊ वाप्य अदारॊ वा आत्मवान संयतेन्द्रियः वानप्रस्थाश्रमं गच्छेत कृतकृत्यॊ गृहाश्रमात 5 तत्रारण्यक शास्त्राणि समधीत्य स धर्मवित ऊर्ध्वरेताः परजायित्वा गच्छत्य अक्षरसात्मताम 6 एतान्य एव निमित्तानि मुनीनाम ऊर्ध्वरेतसाम कर्तव्यानीह विप्रेण राजन्न आदौ विपश्चिता 7 चरितब्रह्म चर्यस्य बराह्मणस्य विशां पते भैक्ष चर्यास्व अधीकारः परशस्त इह मॊक्षिणः 8 यत्रास्तमित शायी सयान निरग्निर अनिकेतनः यथॊपलब्ध जीवी सयान मुनिर दान्तॊ जितेन्द्रियः 9 निराशीः सयात सर्वसमॊ निर्भॊगॊ निर्विकार वान विप्रः कषेमाश्रमप्राप्तॊ गच्छत्य अक्षरसात्मताम 10 अधीत्य वेदान कृतसर्वकृत्यः; संतानम उत्पाद्य सुखानि भुक्त्वा समाहितः परचरेद दुश्चरं तं; गार्हस्थ्य धर्मं मुनिधर्मदृष्टम 11 सवदारतुष्ट ऋतुकालगामी; नियॊग सेवी न शठॊ न जिह्मः मिताशनॊ देव परः कृतज्ञः; सत्यॊ मृदुश चानृशंसः कषमा वान 12 दान्तॊ विधेयॊ हव्यकव्ये ऽपरमत्तॊ; अन्नस्य दाता सततं दविजेभ्यः अमत्सरी सर्वलिङ्गि परदाता; वैतान नित्यश च गृहाश्रमी सयात 13 अथात्र नारायण गीतम आहुर; महर्षयस तात महानुभावाः महार्थम अत्य अर्थतपः परयुक्तं; तद उच्यमानं हि मया निबॊध 14 सत्यार्जवं चातिथि पूजनं च; धर्मस तथार्थश चरतिश च दारे निषेवितव्यानि सुखानि लॊके; हय अस्मिन परे चैव मतं ममैतत 15 भरणं पुत्रदाराणां वेदानां पारणं तथा सतां तम आश्रमश्रेष्ठं वदन्ति परमर्षयः 16 एवं हि यॊ बराह्मणॊ यज्ञशीलॊ; गार्हस्थ्यम अध्यावसते यथा वत गृहस्थ वृत्तिं परविशॊध्य सम्यक; सवर्गे विषुद्धं फलम आप्नुते सः 17 तस्य देहपरित्यागाद इष्टाः कामाक्षया मताः आनन्त्यायॊपतिष्ठन्ति सर्वतॊ ऽकषिशिरॊमुखाः 18 खादन्न एकॊ जपन्न एकः सर्पन्न एकॊ युधिष्ठिर एकस्मिन्न एव आचार्ये शुश्रूषुर मलपङ्कवान 19 बरह्म चारी वरती नित्यं नित्यं दीक्षा परॊ वशी अविचार्य तथा वेदं कृत्यं कुर्वन वसेत सदा 20 शुश्रूषां सततं कुर्वन गुरॊः संप्रणमेत च षट कर्मस्व अनिवृत्तश च न परवृत्तश च सर्वशः 21 न चरत्य अधिकारेण सेवितं दविषतॊ न च एषॊ ऽऽशरमपदस तात बरह्मचारिण इष्यते |
1
[bhīsma] āśramāṇāṃ mahābāho śṛṇu satyaparākrama caturṇām iha varṇānāṃ karmāṇi ca yudhiṣṭhira 2 vānaprasthaṃ bhaikṣa caryāṃ gārhasthyaṃ ca mahāśramam brahmacaryāśramaṃ prāhuś caturthaṃ brāhmaṇair vṛtam 3 jaṭā karaṇa saṃskāraṃ dvijātitvam avāpya ca ādhānādīni karmāṇi prāpya vedam adhītya ca 4 sadāro vāpy adāro vā ātmavān saṃyatendriyaḥ vānaprasthāśramaṃ gacchet kṛtakṛtyo gṛhāśramāt 5 tatrāraṇyaka śāstrāṇi samadhītya sa dharmavit ūrdhvaretāḥ prajāyitvā gacchaty akṣarasātmatām 6 etāny eva nimittāni munīnām ūrdhvaretasām kartavyānīha vipreṇa rājann ādau vipaścitā 7 caritabrahma caryasya brāhmaṇasya viśāṃ pate bhaikṣa caryāsv adhīkāraḥ praśasta iha mokṣiṇaḥ 8 yatrāstamita śāyī syān niragnir aniketanaḥ yathopalabdha jīvī syān munir dānto jitendriyaḥ 9 nirāśīḥ syāt sarvasamo nirbhogo nirvikāra vān vipraḥ kṣemāśramaprāpto gacchaty akṣarasātmatām 10 adhītya vedān kṛtasarvakṛtyaḥ; saṃtānam utpādya sukhāni bhuktvā samāhitaḥ pracared duścaraṃ taṃ; gārhasthya dharmaṃ munidharmadṛṣṭam 11 svadāratuṣṭa ṛtukālagāmī; niyoga sevī na śaṭho na jihmaḥ mitāśano deva paraḥ kṛtajñaḥ; satyo mṛduś cānṛśaṃsaḥ kṣamā vān 12 dānto vidheyo havyakavye 'pramatto; annasya dātā satataṃ dvijebhyaḥ amatsarī sarvaliṅgi pradātā; vaitāna nityaś ca gṛhāśramī syāt 13 athātra nārāyaṇa gītam āhur; maharṣayas tāta mahānubhāvāḥ mahārtham aty arthatapaḥ prayuktaṃ; tad ucyamānaṃ hi mayā nibodha 14 satyārjavaṃ cātithi pūjanaṃ ca; dharmas tathārthaś caratiś ca dāre niṣevitavyāni sukhāni loke; hy asmin pare caiva mataṃ mamaitat 15 bharaṇaṃ putradārāṇāṃ vedānāṃ pāraṇaṃ tathā satāṃ tam āśramaśreṣṭhaṃ vadanti paramarṣayaḥ 16 evaṃ hi yo brāhmaṇo yajñaśīlo; gārhasthyam adhyāvasate yathā vat gṛhastha vṛttiṃ praviśodhya samyak; svarge viṣuddhaṃ phalam āpnute saḥ 17 tasya dehaparityāgād iṣṭāḥ kāmākṣayā matāḥ ānantyāyopatiṣṭhanti sarvato 'kṣiśiromukhāḥ 18 khādann eko japann ekaḥ sarpann eko yudhiṣṭhira ekasminn eva ācārye śuśrūṣur malapaṅkavān 19 brahma cārī vratī nityaṃ nityaṃ dīkṣā paro vaśī avicārya tathā vedaṃ kṛtyaṃ kurvan vaset sadā 20 śuśrūṣāṃ satataṃ kurvan guroḥ saṃpraṇameta ca ṣaṭ karmasv anivṛttaś ca na pravṛttaś ca sarvaśaḥ 21 na caraty adhikāreṇa sevitaṃ dviṣato na ca eṣo ''śramapadas tāta brahmacāriṇa iṣyate |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 12
Chapter 62
|
1
[युधिस्ठिर] शिवान सुखान महॊदर्कान अहिंस्राँल लॊकसंमतान बरूहि धर्मान सुखॊपायान मद्विधानां सुखावहान 2 बराह्मणस्येह चत्वार आश्रमा विहिताः परभॊ वर्णास तान अनुवर्तन्ते तरयॊ भरतसत्तम 3 उक्तानि कर्माणि बहूनि राजन; सवर्ग्याणि राजन्य परायणानि नेमानि दृष्टान्त विधौ समृतानि; कषात्रे हि सर्वं विहितं यथा वत 4 कषात्राणि वैश्यानि च सेवमानः; शौद्राणि कर्माणि च बराह्मणः सन अस्मिँल लॊके निन्दितॊ मन्दचेताः; परे च लॊके निरयं परयाति 5 या संज्ञा विहिता लॊके दासे शुनि वृके पशौ विकर्मणि सथिते विप्रे तां संज्ञां कुरु पाण्डव 6 षट कर्म संप्रवृत्तस्य आश्रमेषु चतुर्ष्व अपि सर्वधर्मॊपपन्नस्य संभूतस्य कृतात्मनः 7 बराह्मणस्य विशुद्धस्य तपस्य अभिरतस्य च निराशिषॊ वदान्यस्य लॊका हय अक्षरसंज्ञिताः 8 यॊ यस्मिन कुरुते कर्म यादृशं येन यत्र च तादृशं तादृशेनैव स गुणं परतिपद्यते 9 वृद्ध्या कृषिवणिक्त्वेन जीव संजीवनेन च वेत्तुम अर्हसि राजेन्द्र सवाध्यायगणितं महत 10 कालसंचॊदितः कालः कालपर्याय निश्चितः उत्तमाधममध्यानि कर्माणि कुरुते ऽवशः 11 अन्तवन्ति परदानानि पुरा शरेयः कराणि च सवकर्मनिरतॊ लॊकॊ हय अक्षरः सर्वतॊ मुखः |
1
[yudhisṭhira] śivān sukhān mahodarkān ahiṃsrāṁl lokasaṃmatān brūhi dharmān sukhopāyān madvidhānāṃ sukhāvahān 2 brāhmaṇasyeha catvāra āśramā vihitāḥ prabho varṇās tān anuvartante trayo bharatasattama 3 uktāni karmāṇi bahūni rājan; svargyāṇi rājanya parāyaṇāni nemāni dṛṣṭānta vidhau smṛtāni; kṣātre hi sarvaṃ vihitaṃ yathā vat 4 kṣātrāṇi vaiśyāni ca sevamānaḥ; śaudrāṇi karmāṇi ca brāhmaṇaḥ san asmiṁl loke nindito mandacetāḥ; pare ca loke nirayaṃ prayāti 5 yā saṃjñā vihitā loke dāse śuni vṛke paśau vikarmaṇi sthite vipre tāṃ saṃjñāṃ kuru pāṇḍava 6 ṣaṭ karma saṃpravṛttasya āśrameṣu caturṣv api sarvadharmopapannasya saṃbhūtasya kṛtātmanaḥ 7 brāhmaṇasya viśuddhasya tapasy abhiratasya ca nirāśiṣo vadānyasya lokā hy akṣarasaṃjñitāḥ 8 yo yasmin kurute karma yādṛśaṃ yena yatra ca tādṛśaṃ tādṛśenaiva sa guṇaṃ pratipadyate 9 vṛddhyā kṛṣivaṇiktvena jīva saṃjīvanena ca vettum arhasi rājendra svādhyāyagaṇitaṃ mahat 10 kālasaṃcoditaḥ kālaḥ kālaparyāya niścitaḥ uttamādhamamadhyāni karmāṇi kurute 'vaśaḥ 11 antavanti pradānāni purā śreyaḥ karāṇi ca svakarmanirato loko hy akṣaraḥ sarvato mukhaḥ |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 12
Chapter 63
|
1
जया कर्षणं शत्रुनिबर्हणं च; कृषिर वणिज्या पशुपालनं च शुश्रूषणं चापि तथार्थ हेतॊर; अकार्यम एतत परमं दविजस्य 2 सेव्यं तु बरह्म षट कर्म गृहस्थेन मनीषिणा कृतकृत्यस्य चारण्ये वासॊ विप्रस्य शस्यते 3 राजप्रैष्यं कृषिधनं जीवनं च वणिज्यया कौटिल्यं कौटलेयं च कुसीदं च विवर्जयेत 4 शूद्रॊ राजन भवति बरह्म बन्धुर; दुश्चारित्र्यॊ यश च धर्माद अपेतः वृषली पतिः पिशुनॊ नर्तकश च; गरामप्रैष्यॊ यश च भवेद विकर्मा 5 जपन वेदान अजपंश चापि राजन; समः शूद्रैर दासवच चापि भॊज्यः एते सर्वे शूद्र समा भवन्ति; राजन्न एतान वर्जयेद देवकृत्ये 6 निर्मर्यादे चाशने करूर वृत्तौ; हिंसात्मके तयक्तधर्मस्ववृत्ते हव्यं कव्यं यानि चान्यानि राजन; देयान्य अदेयानि भवन्ति तस्मिन 7 तस्माद धर्मॊ विहितॊ बराह्मणस्य; दमः शौचं चार्जवं चापि राजन तथा विप्रस्याश्रमाः सर्व एव; पुरा राजन बरह्मणा वै निसृष्टाः 8 यः सयाद दान्तः सॊमप आर्य शीलः; सानुक्रॊशः सर्वसहॊ निराशीः ऋजुर मृदुर अनृशंसः कषमावान; स वै विप्रॊ नेतरः पापकर्मा 9 शूद्रं वैश्यं राजपुत्रं च राजँल; लॊकाः सर्वे संश्रिता धर्मकामाः तस्माद वर्णाञ जातिधर्मेषु सक्तान; मत्वा विष्णुर नेच्छति पाण्डुपुत्र 10 लॊके चेदं सर्वलॊकस्य न सयाच; चातुर्वर्ण्यं वेदवादाश च न सयुः सर्वाश चेज्याः सर्वलॊकक्रियाश च; सद्यः सर्वे चाश्रमस्था न वै सयुः 11 यश च तरयाणां वर्णानाम इच्छेद आश्रमसेवनम कर्तुम आश्रमदृष्टांश च धर्मांस ताञ शृणु पाण्डव 12 शुश्रूषा कृतकृत्यस्य कृतसंतान कर्मणः अभ्यनुज्ञाप्य राजानं शूद्रस्य जगतीपते 13 अल्पान्तरगतस्यापि दश धर्मगतस्य वा आश्रमा विहिताः सर्वे वर्जयित्वा निराशिषम 14 भैक्ष चर्यां न तुप्राहुस तस्य तद धर्मचारिणः तथा वैश्यस्य राजेन्द्र राजपुत्रस्य चैष हि 15 कृतकृत्यॊ वयॊ ऽतीतॊ राज्ञॊ कृतपरिश्रमः वैश्यॊ गच्छेद अनुज्ञाती नृपेणाश्रममण्डलम 16 वेदान अधीत्य धर्मेण राजशास्त्राणि चानघ संतानादीनि कर्माणि कृत्वा सॊमं निषेव्य च 17 पालयित्वा परजाः सर्वा धर्मेण वदतां वर राजसूयाश्वमेधादीन मखान अन्यांस तथैव च 18 समानीय यथा पाठं विप्रेभ्यॊ दत्तदक्षिणः संग्रामे विजयं पराप्य तथाल्पं यदि वा बहु 19 सथापयित्वा परजा पालं पुत्रं राज्ये च पाण्डव अन्यगॊत्रं परशस्तं वा कषत्रियं कषत्रियर्षभ 20 अर्चयित्वा पितॄन सम्यक पितृयज्ञैर यथाविधि देवान यज्ञैर ऋषीन वेदैर अर्चित्वा चैव यत्नतः 21 अन्तकाले च संप्राप्ते य इच्छेद आश्रमान्तरम आनुपूर्व्याश्रमान राजन गत्वा सिद्धिम अवाप्नुयात 22 राजर्षित्वेन राजेन्द्र भैक्ष चर्याध्व सेवया अपेतगृहधर्मॊ ऽपि चरेज जीवितकाम्यया 23 न चैतन नैष्ठिकं कर्म तरयाणां भरतर्षभ चतुर्णां राजशार्दूल पराहुर आश्रमवासिनाम 24 बह्व आयत्तं कषत्रियैर मानवानां; लॊकश्रेष्ठं धर्मम आसेवमानैः सर्वे धर्माः सॊपधर्मास तरयाणां; राज्ञॊ धर्माद इति वेदाच छृणॊमि 25 यथा राजन हस्तिपदे पदानि; संलीयन्ते सर्वसत्त्वॊद्भवानि एवं धर्मान राजधर्मेषु सर्वान; सर्वावस्थं संप्रलीनान निबॊध 26 अल्पाश्रयान अल्पफलान वदन्ति; धर्मान अन्यान धर्मविदॊ मनुष्याः महाश्रयं बहुकल्याण रूपं; कषात्रं धर्मं नेतरं पराहुर आर्याः 27 सर्वे धर्मा राजधर्मप्रधानाः; सर्वे धर्माः पाल्यमाना भवन्ति सर्वत्यागॊ राजधर्मेषु राजंस; तयागे चाहुर धर्मम अग्र्यं पुराणम 28 मज्जेत तरयी दण्डनीतौ हतायां; सर्वे धर्मा न भवेयुर विरुद्धाः सर्वे धर्माश चाश्रमाणां गताः सयुः; कषात्रे तयक्ते राजधर्मे पुराणे 29 सर्वे तयागा राजधर्मेषु दृष्टाः; सर्वा दीक्षा राजधर्मेषु चॊक्ताः सर्वे यॊगा राजधर्मेषु चॊक्ताः; सर्वे लॊका राजधर्मान परविष्टाः 30 यथा जीवाः परकृतौ वध्यमाना; धर्माश्रितानाम उपपीडनाय एवं धर्मा राजधर्मैर वियुक्ताः; सर्वावस्थं नाद्रियन्ते सवधर्मम |
1
jyā karṣaṇaṃ śatrunibarhaṇaṃ ca; kṛṣir vaṇijyā paśupālanaṃ ca śuśrūṣaṇaṃ cāpi tathārtha hetor; akāryam etat paramaṃ dvijasya 2 sevyaṃ tu brahma ṣaṭ karma gṛhasthena manīṣiṇā kṛtakṛtyasya cāraṇye vāso viprasya śasyate 3 rājapraiṣyaṃ kṛṣidhanaṃ jīvanaṃ ca vaṇijyayā kauṭilyaṃ kauṭaleyaṃ ca kusīdaṃ ca vivarjayet 4 śūdro rājan bhavati brahma bandhur; duścāritryo yaś ca dharmād apetaḥ vṛṣalī patiḥ piśuno nartakaś ca; grāmapraiṣyo yaś ca bhaved vikarmā 5 japan vedān ajapaṃś cāpi rājan; samaḥ śūdrair dāsavac cāpi bhojyaḥ ete sarve śūdra samā bhavanti; rājann etān varjayed devakṛtye 6 nirmaryāde cāśane krūra vṛttau; hiṃsātmake tyaktadharmasvavṛtte havyaṃ kavyaṃ yāni cānyāni rājan; deyāny adeyāni bhavanti tasmin 7 tasmād dharmo vihito brāhmaṇasya; damaḥ śaucaṃ cārjavaṃ cāpi rājan tathā viprasyāśramāḥ sarva eva; purā rājan brahmaṇā vai nisṛṣṭāḥ 8 yaḥ syād dāntaḥ somapa ārya śīlaḥ; sānukrośaḥ sarvasaho nirāśīḥ ṛjur mṛdur anṛśaṃsaḥ kṣamāvān; sa vai vipro netaraḥ pāpakarmā 9 śūdraṃ vaiśyaṃ rājaputraṃ ca rājaṁl; lokāḥ sarve saṃśritā dharmakāmāḥ tasmād varṇāñ jātidharmeṣu saktān; matvā viṣṇur necchati pāṇḍuputra 10 loke cedaṃ sarvalokasya na syāc; cāturvarṇyaṃ vedavādāś ca na syuḥ sarvāś cejyāḥ sarvalokakriyāś ca; sadyaḥ sarve cāśramasthā na vai syuḥ 11 yaś ca trayāṇāṃ varṇānām icched āśramasevanam kartum āśramadṛṣṭāṃś ca dharmāṃs tāñ śṛṇu pāṇḍava 12 śuśrūṣā kṛtakṛtyasya kṛtasaṃtāna karmaṇaḥ abhyanujñāpya rājānaṃ śūdrasya jagatīpate 13 alpāntaragatasyāpi daśa dharmagatasya vā āśramā vihitāḥ sarve varjayitvā nirāśiṣam 14 bhaikṣa caryāṃ na tuprāhus tasya tad dharmacāriṇaḥ tathā vaiśyasya rājendra rājaputrasya caiṣa hi 15 kṛtakṛtyo vayo 'tīto rājño kṛtapariśramaḥ vaiśyo gacched anujñātī nṛpeṇāśramamaṇḍalam 16 vedān adhītya dharmeṇa rājaśāstrāṇi cānagha saṃtānādīni karmāṇi kṛtvā somaṃ niṣevya ca 17 pālayitvā prajāḥ sarvā dharmeṇa vadatāṃ vara rājasūyāśvamedhādīn makhān anyāṃs tathaiva ca 18 samānīya yathā pāṭhaṃ viprebhyo dattadakṣiṇaḥ saṃgrāme vijayaṃ prāpya tathālpaṃ yadi vā bahu 19 sthāpayitvā prajā pālaṃ putraṃ rājye ca pāṇḍava anyagotraṃ praśastaṃ vā kṣatriyaṃ kṣatriyarṣabha 20 arcayitvā pitṝn samyak pitṛyajñair yathāvidhi devān yajñair ṛṣīn vedair arcitvā caiva yatnataḥ 21 antakāle ca saṃprāpte ya icched āśramāntaram ānupūrvyāśramān rājan gatvā siddhim avāpnuyāt 22 rājarṣitvena rājendra bhaikṣa caryādhva sevayā apetagṛhadharmo 'pi carej jīvitakāmyayā 23 na caitan naiṣṭhikaṃ karma trayāṇāṃ bharatarṣabha caturṇāṃ rājaśārdūla prāhur āśramavāsinām 24 bahv āyattaṃ kṣatriyair mānavānāṃ; lokaśreṣṭhaṃ dharmam āsevamānaiḥ sarve dharmāḥ sopadharmās trayāṇāṃ; rājño dharmād iti vedāc chṛṇomi 25 yathā rājan hastipade padāni; saṃlīyante sarvasattvodbhavāni evaṃ dharmān rājadharmeṣu sarvān; sarvāvasthaṃ saṃpralīnān nibodha 26 alpāśrayān alpaphalān vadanti; dharmān anyān dharmavido manuṣyāḥ mahāśrayaṃ bahukalyāṇa rūpaṃ; kṣātraṃ dharmaṃ netaraṃ prāhur āryāḥ 27 sarve dharmā rājadharmapradhānāḥ; sarve dharmāḥ pālyamānā bhavanti sarvatyāgo rājadharmeṣu rājaṃs; tyāge cāhur dharmam agryaṃ purāṇam 28 majjet trayī daṇḍanītau hatāyāṃ; sarve dharmā na bhaveyur viruddhāḥ sarve dharmāś cāśramāṇāṃ gatāḥ syuḥ; kṣātre tyakte rājadharme purāṇe 29 sarve tyāgā rājadharmeṣu dṛṣṭāḥ; sarvā dīkṣā rājadharmeṣu coktāḥ sarve yogā rājadharmeṣu coktāḥ; sarve lokā rājadharmān praviṣṭāḥ 30 yathā jīvāḥ prakṛtau vadhyamānā; dharmāśritānām upapīḍanāya evaṃ dharmā rājadharmair viyuktāḥ; sarvāvasthaṃ nādriyante svadharmam |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 12
Chapter 64
|
1
चातुराश्रम्य धर्माश च जातिधर्माश च पाण्डव लॊकपालॊत्तराश चैव कषात्रे धर्मे वयवस्थिताः 2 सर्वाण्य एतानि धर्माणि कषात्रे भरतसत्तम निराशिषॊ जीवलॊके कषात्रे धर्मे वयवस्थिताः 3 अप्रत्यक्षं बहु दवारं धर्मम आश्रमवासिनाम पररूपयन्ति तद्भावम आगमैर एव शाश्वतम 4 अपरे वचनैः पुण्यैर वादिनॊ लॊकनिश्चयम अनिश्चय जञा धर्माणाम अदृष्टान्ते परे रताः 5 परत्यक्षसुखभूयिष्ठम आत्मसाक्षिकम अच्छलम सर्वलॊकहितं धर्मं कषत्रियेषु परतिष्ठितम 6 धर्माश्रमव्यवसिनां बराह्मणानां युधिष्ठिर यथा तरयाणां वर्णानां संख्यातॊपश्रुतिः पुरा राजधर्मेष्व अनुपमा लॊक्या सुचरितैर इह 7 उदाहृतं ते राजेन्द्र यथा विष्णुं महौजसम सर्वभूतेश्वरं देवं परभुं नारायणं पुरा जग्मुः सुबहवः शूरा राजानॊ दण्डनीतये 8 एकैकम आत्मनः कर्म तुलयित्वाश्रमे पुरा राजानः पर्युपातिष्ठन दृष्टान्त वचने सथिताः 9 साध्या देवा वसवश चाश्विनौ च; रुद्राश च विश्वे मरुतां गणाश च सृष्टाः पुरा आदिदेवेन देवा; कषात्रे धर्मे वर्तयन्ते च सिद्धाः 10 अत्र ते वर्तयिष्यामि धर्मम अर्थविनिश्चयम निर्मर्यादे वर्तमाने दानवैकायने कृते बभूव राजा राजेन्द्र मान्धाता नाम वीर्यवान 11 पुरा वसु मती पालॊ यज्ञं चक्रे दिदृक्षया अनादिमध्यनिधनं देवं नारायणं परति 12 स राजा राजशार्दूल मान्धाता परमेष्ठिनः जग्राह शिरसा पादौ यज्ञे विष्णॊर महात्मनः 13 दर्शयाम आस तं विष्णू रूपम आस्थाय वासवम स पार्थिवैर वृतः सद्भिर अर्चयाम आस तं परभुम 14 तस्य पार्थिव संघस्य तस्य चैव महात्मनः संवादॊ ऽयं महान आसीद विष्णुं परति महाद्युते 15 किम इष्यते धर्मभृतां वरिष्ठ; यद दरष्टुकामॊ ऽसि तम अप्रमेयम अनन्त मायामित सत्त्ववीर्यं; नारायणं हय आदिदेवं पुराणम 16 नासौ देवॊ विश्वरूपॊ मयापि; शक्यॊ दरष्टुं बरह्मणा वापि साक्षात ये ऽनये कामास तव राजन हृदि सथा; दास्यामि तांस तवं हि मर्त्येषु राजा 17 सत्ये सथितॊ धर्मपरॊ जितेन्द्रियः; शूरॊ दृढं परीतिरतः सुराणाम बुद्ध्या भक्त्या चॊत्तमश्रद्धया च; ततस ते ऽहं दद्मि वरं यथेष्टम 18 असंशयं भगवन्न आदिदेवं; दरक्ष्याम्य अहं शिरसाहं परसाद्य तयक्त्वा भॊगान धर्मकामॊ हय अरण्यम; इच्छे गन्तुं सत्पथं लॊकजुष्टम 19 कषात्राद धर्माद विपुलाद अप्रमेयाल; लॊकाः पराप्ताः सथापितं सवं यशश च धर्मॊ यॊ ऽसाव आदिदेवात परवृत्तॊ; लॊकज्येष्ठस तं न जानामि कर्तुम 20 असैनिकॊ ऽधर्मपरश चरेथाः; परां गतिं लप्स्यसे चाप्रमत्तः कषात्रॊ धर्मॊ हय आदिदेवात परवृत्तः; पश्चाद अन्ये शेषभूताश च धर्माः 21 शेषाः सृष्टा हय अन्तवन्तॊ हय अनन्ताः; सुप्रस्थानाः कषत्रधर्माविशिष्टाः अस्मिन धर्मे सर्वधर्माः परविष्टास; तस्माद धर्मं शरेष्ठम इमं वदन्ति 22 कर्मणा वै पुरा देवा ऋषयश चामितौजसः तराताः सर्वे परमथ्यारीन कषत्रधर्मेण विष्णुना 23 यदि हय असौ भगवान नानहिष्यद; रिपून सर्वान वसु मान अप्रमेयः न बराह्मणा न च लॊकादि कर्ता; न सद धर्मा नादि धर्मा भवेयुः 24 इमाम उर्वीं न जयेद विक्रमेण; देव शरेष्ठॊ ऽसौ पुरा चेद अमेयः चातुर्वर्ण्यं चातुराश्रम्य धर्माः; सर्वे न सयुर बरह्मणॊ वै विनाशात 25 दृष्टा धर्माः शतधा शाश्वतेन; कषात्रेण धर्मेण पुनः परवृत्ताः युगे युगे हय आदि धर्माः परवृत्ता; लॊकज्येष्ठं कषत्रधर्मं वदन्ति 26 आत्मत्यागः सर्वभूतानुकम्पा; लॊकज्ञानं मॊक्षणं पालनं च विषण्णानां मॊक्षणं पीडितानां; कषात्रे धर्मे विद्यते पार्थिवानाम 27 निर्मर्यादाः काममन्युप्रवृत्ता; भीता राज्ञॊ नाधिगच्छन्ति पापम शिष्टाश चान्ये सर्वधर्मॊपपन्नाः; साध्व आचाराः साधु धर्मं चरन्ति 28 पुत्र वत परिपाल्यानि लिङ्गधर्मेण पार्थिवैः लॊके भूतानि सर्वाणि विचरन्ति न संशयः 29 सर्वधर्मपरं कषत्रं लॊकज्येष्ठं सनातनम शश्वद अक्षरपर्यन्तम अक्षरं सर्वतॊ मुखम |
1
cāturāśramya dharmāś ca jātidharmāś ca pāṇḍava lokapālottarāś caiva kṣātre dharme vyavasthitāḥ 2 sarvāṇy etāni dharmāṇi kṣātre bharatasattama nirāśiṣo jīvaloke kṣātre dharme vyavasthitāḥ 3 apratyakṣaṃ bahu dvāraṃ dharmam āśramavāsinām prarūpayanti tadbhāvam āgamair eva śāśvatam 4 apare vacanaiḥ puṇyair vādino lokaniścayam aniścaya jñā dharmāṇām adṛṣṭānte pare ratāḥ 5 pratyakṣasukhabhūyiṣṭham ātmasākṣikam acchalam sarvalokahitaṃ dharmaṃ kṣatriyeṣu pratiṣṭhitam 6 dharmāśramavyavasināṃ brāhmaṇānāṃ yudhiṣṭhira yathā trayāṇāṃ varṇānāṃ saṃkhyātopaśrutiḥ purā rājadharmeṣv anupamā lokyā sucaritair iha 7 udāhṛtaṃ te rājendra yathā viṣṇuṃ mahaujasam sarvabhūteśvaraṃ devaṃ prabhuṃ nārāyaṇaṃ purā jagmuḥ subahavaḥ śūrā rājāno daṇḍanītaye 8 ekaikam ātmanaḥ karma tulayitvāśrame purā rājānaḥ paryupātiṣṭhan dṛṣṭānta vacane sthitāḥ 9 sādhyā devā vasavaś cāśvinau ca; rudrāś ca viśve marutāṃ gaṇāś ca sṛṣṭāḥ purā ādidevena devā; kṣātre dharme vartayante ca siddhāḥ 10 atra te vartayiṣyāmi dharmam arthaviniścayam nirmaryāde vartamāne dānavaikāyane kṛte babhūva rājā rājendra māndhātā nāma vīryavān 11 purā vasu matī pālo yajñaṃ cakre didṛkṣayā anādimadhyanidhanaṃ devaṃ nārāyaṇaṃ prati 12 sa rājā rājaśārdūla māndhātā parameṣṭhinaḥ jagrāha śirasā pādau yajñe viṣṇor mahātmanaḥ 13 darśayām āsa taṃ viṣṇū rūpam āsthāya vāsavam sa pārthivair vṛtaḥ sadbhir arcayām āsa taṃ prabhum 14 tasya pārthiva saṃghasya tasya caiva mahātmanaḥ saṃvādo 'yaṃ mahān āsīd viṣṇuṃ prati mahādyute 15 kim iṣyate dharmabhṛtāṃ variṣṭha; yad draṣṭukāmo 'si tam aprameyam ananta māyāmita sattvavīryaṃ; nārāyaṇaṃ hy ādidevaṃ purāṇam 16 nāsau devo viśvarūpo mayāpi; śakyo draṣṭuṃ brahmaṇā vāpi sākṣāt ye 'nye kāmās tava rājan hṛdi sthā; dāsyāmi tāṃs tvaṃ hi martyeṣu rājā 17 satye sthito dharmaparo jitendriyaḥ; śūro dṛḍhaṃ prītirataḥ surāṇām buddhyā bhaktyā cottamaśraddhayā ca; tatas te 'haṃ dadmi varaṃ yatheṣṭam 18 asaṃśayaṃ bhagavann ādidevaṃ; drakṣyāmy ahaṃ śirasāhaṃ prasādya tyaktvā bhogān dharmakāmo hy araṇyam; icche gantuṃ satpathaṃ lokajuṣṭam 19 kṣātrād dharmād vipulād aprameyāl; lokāḥ prāptāḥ sthāpitaṃ svaṃ yaśaś ca dharmo yo 'sāv ādidevāt pravṛtto; lokajyeṣṭhas taṃ na jānāmi kartum 20 asainiko 'dharmaparaś carethāḥ; parāṃ gatiṃ lapsyase cāpramattaḥ kṣātro dharmo hy ādidevāt pravṛttaḥ; paścād anye śeṣabhūtāś ca dharmāḥ 21 śeṣāḥ sṛṣṭā hy antavanto hy anantāḥ; suprasthānāḥ kṣatradharmāviśiṣṭāḥ asmin dharme sarvadharmāḥ praviṣṭās; tasmād dharmaṃ śreṣṭham imaṃ vadanti 22 karmaṇā vai purā devā ṛṣayaś cāmitaujasaḥ trātāḥ sarve pramathyārīn kṣatradharmeṇa viṣṇunā 23 yadi hy asau bhagavān nānahiṣyad; ripūn sarvān vasu mān aprameyaḥ na brāhmaṇā na ca lokādi kartā; na sad dharmā nādi dharmā bhaveyuḥ 24 imām urvīṃ na jayed vikrameṇa; deva śreṣṭho 'sau purā ced ameyaḥ cāturvarṇyaṃ cāturāśramya dharmāḥ; sarve na syur brahmaṇo vai vināśāt 25 dṛṣṭā dharmāḥ śatadhā śāśvatena; kṣātreṇa dharmeṇa punaḥ pravṛttāḥ yuge yuge hy ādi dharmāḥ pravṛttā; lokajyeṣṭhaṃ kṣatradharmaṃ vadanti 26 ātmatyāgaḥ sarvabhūtānukampā; lokajñānaṃ mokṣaṇaṃ pālanaṃ ca viṣaṇṇānāṃ mokṣaṇaṃ pīḍitānāṃ; kṣātre dharme vidyate pārthivānām 27 nirmaryādāḥ kāmamanyupravṛttā; bhītā rājño nādhigacchanti pāpam śiṣṭāś cānye sarvadharmopapannāḥ; sādhv ācārāḥ sādhu dharmaṃ caranti 28 putra vat paripālyāni liṅgadharmeṇa pārthivaiḥ loke bhūtāni sarvāṇi vicaranti na saṃśayaḥ 29 sarvadharmaparaṃ kṣatraṃ lokajyeṣṭhaṃ sanātanam śaśvad akṣaraparyantam akṣaraṃ sarvato mukham |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 12
Chapter 65
|
1
एवं वीर्यः सर्वधर्मॊपपन्नः; कषात्रः शरेष्ठः सर्वधर्मेषु धर्मः पाल्यॊ युष्माभिर लॊकसिंहैर उदारैर; विपर्यये सयाद अभावः परजानाम 2 भुवः संस्कारं राजसंस्कारयॊगम; अभैक्ष चर्यां पालनं च परजानाम विद्याद राजा सर्वभूतानुकम्पां; देहत्यागं चाहवे धर्मम अग्र्यम 3 तयागं शरेष्ठं मुनयॊ वै वदन्ति; सर्वश्रेष्ठॊ यः शरीरं तयजेत नित्यं तयक्तं राजधर्मेषु सर्वं; परत्यक्षं ते भूमिपालाः सदैते 4 बहुश्रुत्या गुरुशुश्रूषया वा; परस्य वा संहननाद वदन्ति नित्यं धर्मं कषत्रियॊ बरह्मचारी; चरेद एकॊ हय आश्रमं धर्मकामः 5 सामान्यार्थे वयवहारे परवृत्ते; परियाप्रिये वर्जयन्न एव यत्नात चातुर्वर्ण्यस्थापनात पालनाच च; तैस तैर यॊगैर नियमैर औरसैश च 6 सर्वॊद्यॊगैर आश्रमं धर्मम आहुः; कषात्रं जयेष्ठं सर्वधर्मॊपपन्नम सवं सवं धर्मं ये न चरन्ति वर्णास; तांस तान धर्मान अयथा वद वदन्ति 7 निर्मर्यादे नित्यम अर्थे विनष्टान; आहुस तान वै पशुभूतान मनुष्यान यथा नीतिं गमयत्य अर्थलॊभाच; छरेयांस तस्माद आश्रमः कषत्रधर्मः 8 तरैविद्यानां या गतिर बराह्मणानां; यश चैवॊक्तॊ ऽथाश्रमॊ बराह्मणानाम एतत कर्म बराह्मणस्याहुर अग्र्यम; अन्यत कुर्वञ शूद्र वच छस्त्र वध्यः 9 चातुराश्रम्य धर्माश च वेद धर्माश च पार्थिव बराह्मणेनानुगन्तव्या नान्यॊ विद्यात कथं चन 10 अन्यथा वर्तमानस्य न सा वृत्तिः परकल्प्यते कर्मणा वयज्यते धर्मॊ यथैव शवा तथैव सः 11 यॊ विकर्म सथितॊ विप्रॊ न स सन मानम अर्हति कर्मस्व अनुपयुञ्जानम अविश्वास्यं हि तं विदुः 12 एते धर्माः सर्ववर्णाश च वीरैर; उत्क्रष्टव्याः कषत्रियैर एष धर्मः तस्माज जयेष्ठा राजधर्मा न चान्ये; वीर्यज्येष्ठा वीरधर्मा मता ये 13 यवनाः किराता गान्धाराश चीनाः शबर बर्बराः शकास तुषाराः कह्वाश च पह्लवाश चान्ध्र मद्रकाः 14 ओड्राः पुलिन्दा रमठाः काचा मलेच्छाश च सर्वशः बरह्मक्षत्रप्रसूताश च वैश्याः शूद्राश च मानवाः 15 कथं धर्मं चरेयुस ते सर्वे विषयवासिनः मद्विधैश च कथं सथाप्याः सर्वे ते दस्यु जीविनः 16 एतद इच्छाम्य अहं शरॊतुं भगवंस तद बरवीहि मे तवं बन्धुभूतॊ हय अस्माकं कषत्रियाणां सुरेश्वर 17 मातापित्र्यॊर हि कर्तव्या शुश्रूषा सर्वदस्युभिः आचार्य गुरुशुश्रूषा तथैवाश्रमवासिनाम 18 भूमिपालानां च शुश्रूषा कर्तव्या सर्वदस्युभिः वेद धर्मक्रियाश चैव तेषां धर्मॊ विधीयते 19 पितृयज्ञास तथा कूपाः परपाश च शयनानि च दानानि च यथाकालं दविजेषु दद्युर एव ते 20 अहिंसा सत्यम अक्रॊधॊ वृत्ति दायानुपालनम भरणं पुत्रदाराणां शौचम अद्रॊह एव च 21 दक्षिणा सर्वयज्ञानां दातव्या भूतिम इच्छता पाकयज्ञा महार्हाश च कर्तव्याः सर्वदस्युभिः 22 एतान्य एवं परकाराणि विहितानि पुरानघ सर्वलॊकस्य कर्माणि कर्तव्यानीह पार्थिव 23 दृश्यन्ते मानवा लॊके सर्ववर्णेषु दस्यवः लिङ्गान्तरे वर्तमाना आश्रमेषु चतुर्ष्व अपि 24 विनष्टायां दण्डनीतौ राजधर्मे निराकृते संप्रमुह्यन्ति भूतानि राजदौरात्म्यतॊ नृप 25 असंख्याता भविष्यन्ति भिक्षवॊ लिङ्गिनस तथा आश्रमाणां विकल्पाश च निवृत्ते ऽसमिन कृते युगे 26 अशृण्वानाः पुराणानां धर्माणां परवरा गतीः उत्पथं परतिपत्स्यन्ते काममन्युसमीरिताः 27 यदा निवर्त्यते पापॊ दण्डनीत्या महात्मभिः तदा धर्मॊ न चलते सद भूतः शाश्वतः परः 28 परलॊकगुरुं चैव राजानं यॊ ऽवमन्यते न तस्य दत्तं न हुतं न शराद्धं फलति कव चित 29 मानुषाणाम अधिपतिं देवभूतं सनातनम देवाश च बहु मन्यन्ते धर्मकामं नरेश्वरम 30 परजापतिर हि भगवान यः सर्वम असृजज जगत स परवृत्ति निवृत्त्यर्थं धर्माणां कषत्रम इच्छति 31 परवृत्तस्य हि धर्मस्य बुद्ध्या यः समरते गतिम स मे मान्यश च पूज्यश च तत्र कषत्रं परतिष्ठितम 32 एवम उक्त्वा स भगवान मरुद्गणवृतः परभुः जगाम भवनं विष्णुर अक्षरं परमं पदम 33 एवं परवर्तिते धर्मे पुरा सुचरिते ऽनघ कः कषत्रम अवमन्येत चेतना वान बहुश्रुतः 34 अन्यायेन परवृत्तानि निवृत्तानि तथैव च अन्तरा विलयं यान्ति यथा पथि विचक्षुषः 35 आदौ परवर्तिते चक्रे तथैवादि परायणे वर्तस्व पुरुषव्याघ्र संविजानामि ते ऽनघ |
1
evaṃ vīryaḥ sarvadharmopapannaḥ; kṣātraḥ śreṣṭhaḥ sarvadharmeṣu dharmaḥ pālyo yuṣmābhir lokasiṃhair udārair; viparyaye syād abhāvaḥ prajānām 2 bhuvaḥ saṃskāraṃ rājasaṃskārayogam; abhaikṣa caryāṃ pālanaṃ ca prajānām vidyād rājā sarvabhūtānukampāṃ; dehatyāgaṃ cāhave dharmam agryam 3 tyāgaṃ śreṣṭhaṃ munayo vai vadanti; sarvaśreṣṭho yaḥ śarīraṃ tyajeta nityaṃ tyaktaṃ rājadharmeṣu sarvaṃ; pratyakṣaṃ te bhūmipālāḥ sadaite 4 bahuśrutyā guruśuśrūṣayā vā; parasya vā saṃhananād vadanti nityaṃ dharmaṃ kṣatriyo brahmacārī; cared eko hy āśramaṃ dharmakāmaḥ 5 sāmānyārthe vyavahāre pravṛtte; priyāpriye varjayann eva yatnāt cāturvarṇyasthāpanāt pālanāc ca; tais tair yogair niyamair aurasaiś ca 6 sarvodyogair āśramaṃ dharmam āhuḥ; kṣātraṃ jyeṣṭhaṃ sarvadharmopapannam svaṃ svaṃ dharmaṃ ye na caranti varṇās; tāṃs tān dharmān ayathā vad vadanti 7 nirmaryāde nityam arthe vinaṣṭān; āhus tān vai paśubhūtān manuṣyān yathā nītiṃ gamayaty arthalobhāc; chreyāṃs tasmād āśramaḥ kṣatradharmaḥ 8 traividyānāṃ yā gatir brāhmaṇānāṃ; yaś caivokto 'thāśramo brāhmaṇānām etat karma brāhmaṇasyāhur agryam; anyat kurvañ śūdra vac chastra vadhyaḥ 9 cāturāśramya dharmāś ca veda dharmāś ca pārthiva brāhmaṇenānugantavyā nānyo vidyāt kathaṃ cana 10 anyathā vartamānasya na sā vṛttiḥ prakalpyate karmaṇā vyajyate dharmo yathaiva śvā tathaiva saḥ 11 yo vikarma sthito vipro na sa san mānam arhati karmasv anupayuñjānam aviśvāsyaṃ hi taṃ viduḥ 12 ete dharmāḥ sarvavarṇāś ca vīrair; utkraṣṭavyāḥ kṣatriyair eṣa dharmaḥ tasmāj jyeṣṭhā rājadharmā na cānye; vīryajyeṣṭhā vīradharmā matā ye 13 yavanāḥ kirātā gāndhārāś cīnāḥ śabara barbarāḥ śakās tuṣārāḥ kahvāś ca pahlavāś cāndhra madrakāḥ 14 oḍrāḥ pulindā ramaṭhāḥ kācā mlecchāś ca sarvaśaḥ brahmakṣatraprasūtāś ca vaiśyāḥ śūdrāś ca mānavāḥ 15 kathaṃ dharmaṃ careyus te sarve viṣayavāsinaḥ madvidhaiś ca kathaṃ sthāpyāḥ sarve te dasyu jīvinaḥ 16 etad icchāmy ahaṃ śrotuṃ bhagavaṃs tad bravīhi me tvaṃ bandhubhūto hy asmākaṃ kṣatriyāṇāṃ sureśvara 17 mātāpitryor hi kartavyā śuśrūṣā sarvadasyubhiḥ ācārya guruśuśrūṣā tathaivāśramavāsinām 18 bhūmipālānāṃ ca śuśrūṣā kartavyā sarvadasyubhiḥ veda dharmakriyāś caiva teṣāṃ dharmo vidhīyate 19 pitṛyajñās tathā kūpāḥ prapāś ca śayanāni ca dānāni ca yathākālaṃ dvijeṣu dadyur eva te 20 ahiṃsā satyam akrodho vṛtti dāyānupālanam bharaṇaṃ putradārāṇāṃ śaucam adroha eva ca 21 dakṣiṇā sarvayajñānāṃ dātavyā bhūtim icchatā pākayajñā mahārhāś ca kartavyāḥ sarvadasyubhiḥ 22 etāny evaṃ prakārāṇi vihitāni purānagha sarvalokasya karmāṇi kartavyānīha pārthiva 23 dṛśyante mānavā loke sarvavarṇeṣu dasyavaḥ liṅgāntare vartamānā āśrameṣu caturṣv api 24 vinaṣṭāyāṃ daṇḍanītau rājadharme nirākṛte saṃpramuhyanti bhūtāni rājadaurātmyato nṛpa 25 asaṃkhyātā bhaviṣyanti bhikṣavo liṅginas tathā āśramāṇāṃ vikalpāś ca nivṛtte 'smin kṛte yuge 26 aśṛṇvānāḥ purāṇānāṃ dharmāṇāṃ pravarā gatīḥ utpathaṃ pratipatsyante kāmamanyusamīritāḥ 27 yadā nivartyate pāpo daṇḍanītyā mahātmabhiḥ tadā dharmo na calate sad bhūtaḥ śāśvataḥ paraḥ 28 paralokaguruṃ caiva rājānaṃ yo 'vamanyate na tasya dattaṃ na hutaṃ na śrāddhaṃ phalati kva cit 29 mānuṣāṇām adhipatiṃ devabhūtaṃ sanātanam devāś ca bahu manyante dharmakāmaṃ nareśvaram 30 prajāpatir hi bhagavān yaḥ sarvam asṛjaj jagat sa pravṛtti nivṛttyarthaṃ dharmāṇāṃ kṣatram icchati 31 pravṛttasya hi dharmasya buddhyā yaḥ smarate gatim sa me mānyaś ca pūjyaś ca tatra kṣatraṃ pratiṣṭhitam 32 evam uktvā sa bhagavān marudgaṇavṛtaḥ prabhuḥ jagāma bhavanaṃ viṣṇur akṣaraṃ paramaṃ padam 33 evaṃ pravartite dharme purā sucarite 'nagha kaḥ kṣatram avamanyeta cetanā vān bahuśrutaḥ 34 anyāyena pravṛttāni nivṛttāni tathaiva ca antarā vilayaṃ yānti yathā pathi vicakṣuṣaḥ 35 ādau pravartite cakre tathaivādi parāyaṇe vartasva puruṣavyāghra saṃvijānāmi te 'nagha |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 12
Chapter 66
|
1
शरुता मे कथिताः पूर्वैश चत्वारॊ मानवाश्रमाः वयाख्यानम एषाम आचक्ष्व पृच्छतॊ मे पिता मह 2 विदिताः सर्व एवेह धर्मास तव युधिष्ठिर यथा मम महाबाहॊ विदिताः साधु संमताः 3 यत तु लिङ्गान्तर गतं पृच्छसे मां युधिष्ठिर धर्मं धर्मभृतां शरेष्ठ तन निबॊध नराधिप 4 सर्वाण्य एतानि कौन्तेय विद्यन्ते मनुजर्षभ साध्व आचार परवृत्तानां चातुराश्रम्य कर्मणाम 5 अकाम दवेषयुक्तस्य दण्डनीत्या युधिष्ठिर समेक्षिणश च भूतेषु भैक्षाश्रमपदं भवेत 6 वेत्त्य आदान विसर्गं यॊ निग्रहानुग्रहौ तथा यथॊक्तवृत्तेर वीरस्य कषेमाश्रमपदं भवेत 7 जञातिसंबन्धिमित्राणि वयापन्नानि युधिष्ठिर समभ्युद्धरमाणस्य दीक्षाश्रमपदं भवेत 8 आह्निकं भूतयज्ञांश च पितृयज्ञांश च मानुषान कुर्वतः पार्थ विपुलान वन्याश्रमपदं भवेत 9 पालनात सर्वभूतानां सवराष्ट्र परिपालनात दीक्षा बहुविधा राज्ञॊ वन्याश्रमपदं भवेत 10 वेदाध्ययननित्यत्वं कषमाथाचार्य पूजनम तथॊपाध्याय शुश्रूषा बरह्माश्रमपदं भवेत 11 अजिह्मम अशठं मार्गं सेवमानस्य भारत सर्वदा सर्वभूतेषु बरह्माश्रमपदं भवेत 12 वान परस्थेषु विप्रेषु तरैविद्येषु च भारत परयच्छतॊ ऽरथान विपुलान वन्याश्रमपदं भवेत 13 सर्वभूतेष्व अनुक्रॊशं कुर्वतस तस्य भारत आनृशंस्य परवृत्तस्य सर्वावस्थं पदं भवेत 14 बालवृद्धेषु कौरव्य सर्वावस्थं युधिष्ठिर अनुक्रॊशं विदधतः सर्वावस्थं पदं भवेत 15 बलात्कृतेषु भूतेषु परित्राणं कुरूद्वह शरणागतेषु कौरव्य कुर्वन गार्हस्थ्यम आवसेत 16 चराचराणां भूतानां रक्षाम अपि च सर्वशः यथार्ह पूजां च सदा कुर्वन गार्हस्थ्यम आवसेत 17 जयेष्ठानुज्येष्ठ पत्नीनां भरातॄणां पुत्र नप्तृणाम निग्रहानुग्रहौ पार्थ गार्हस्थ्यम इति तत तपः 18 साधूनाम अर्चनीयानां परजासु विदितात्मनाम पालनं पुरुषव्याघ्र गृहाश्रमपदं भवेत 19 आश्रमस्थानि सर्वाणि यस तु वेश्मनि भारत आददीतेह भॊज्येन तद गार्हस्थ्यं युधिष्ठिर 20 यः सथितः पुरुषॊ धर्मे धात्रा सृष्टे यथार्थवत आश्रमाणां स सर्वेषां फलं पराप्नॊत्य अनुत्तमम 21 यस्मिन न नश्यन्ति गुणाः कौन्तेय पुरुषे सदा आश्रमस्थं तम अप्य आहुर नरश्रेष्ठं युधिष्ठिर 22 सथानमानं वयॊ मानं कुलमानं तथैव च कुर्वन वसति सर्वेषु हय आश्रमेषु युधिष्ठिर 23 देशधर्मांश च कौन्तेय कुलधर्मांस तथैव च पालयन पुरुषव्याघ्र राजा सर्वाश्रमी भवेत 24 काले विभूतिं भूतानाम उपहारांस तथैव च अर्हयन पुरुषव्याघ्र साधूनाम आश्रमे वसेत 25 दश धर्मगतश चापि यॊ धर्मं परत्यवेक्षते सर्वलॊकस्य कौन्तेय राजा भवति सॊ ऽऽशरमी 26 ये धर्मकुशला लॊके धर्मं कुर्वन्ति साधवः पालिता यस्य विषये पादॊ ऽंशस तस्य भूपतेः 27 धर्मारामान धर्मपरान ये न रक्षन्ति मानवान पार्थिवाः पुरुषव्याघ्र तेषां पापं हरन्ति ते 28 ये च रक्षा सहायाः सयुः पार्थिवानां युधिष्ठिर ते चैवांश हराः सर्वे धर्मे परकृते ऽनघ 29 सर्वाश्रमपदे हय आहुर गार्हस्थ्यं दीप्तनिर्णयम पावनं पुरुषव्याघ्र यं वयं पर्युपास्महे 30 आत्मॊपमस तु भूतेषु यॊ वै भवति मानवः नयस्तदण्डॊ जितक्रॊधः स परेत्य लभते सुखम 31 धर्मॊत्थिता सत्त्ववीर्या धर्मसेतु वटाकरा तयागवाताध्व गा शीघ्रा नौस तवा संतारयिष्यति 32 यदा निवृत्तः सर्वस्मात कामॊ यॊ ऽसय हृदि सथितः तदा भवति सत्त्वस्थस ततॊ बरह्म समश्नुते 33 सुप्रसन्नस तु भावेन यॊगेन च नराधिप धर्मं पुरुषशार्दूल पराप्स्यसे पालने रतः 34 वेदाध्ययनशीलानां विप्राणां साधु कर्मणाम पालने यत्नम आतिष्ठ सर्वलॊकस्य चानघ 35 वनेचरति यॊ धर्मम आश्रमेषु च भारत रक्षया तच छतगुणं धर्मं पराप्नॊति पार्थिवः 36 एष ते विविधॊ धर्मः पाण्डवश्रेष्ठ कीर्तितः अनुतिष्ठ तवम एनं वै पूर्वैर दृष्टं सनातनम 37 चातुराश्रम्यम एकाग्रः चातुर्वर्ण्यं च पाण्डव धर्मं पुरुषशार्दूल पराप्स्यसे पालने रतः |
1
śrutā me kathitāḥ pūrvaiś catvāro mānavāśramāḥ vyākhyānam eṣām ācakṣva pṛcchato me pitā maha 2 viditāḥ sarva eveha dharmās tava yudhiṣṭhira yathā mama mahābāho viditāḥ sādhu saṃmatāḥ 3 yat tu liṅgāntara gataṃ pṛcchase māṃ yudhiṣṭhira dharmaṃ dharmabhṛtāṃ śreṣṭha tan nibodha narādhipa 4 sarvāṇy etāni kaunteya vidyante manujarṣabha sādhv ācāra pravṛttānāṃ cāturāśramya karmaṇām 5 akāma dveṣayuktasya daṇḍanītyā yudhiṣṭhira samekṣiṇaś ca bhūteṣu bhaikṣāśramapadaṃ bhavet 6 vetty ādāna visargaṃ yo nigrahānugrahau tathā yathoktavṛtter vīrasya kṣemāśramapadaṃ bhavet 7 jñātisaṃbandhimitrāṇi vyāpannāni yudhiṣṭhira samabhyuddharamāṇasya dīkṣāśramapadaṃ bhavet 8 āhnikaṃ bhūtayajñāṃś ca pitṛyajñāṃś ca mānuṣān kurvataḥ pārtha vipulān vanyāśramapadaṃ bhavet 9 pālanāt sarvabhūtānāṃ svarāṣṭra paripālanāt dīkṣā bahuvidhā rājño vanyāśramapadaṃ bhavet 10 vedādhyayananityatvaṃ kṣamāthācārya pūjanam tathopādhyāya śuśrūṣā brahmāśramapadaṃ bhavet 11 ajihmam aśaṭhaṃ mārgaṃ sevamānasya bhārata sarvadā sarvabhūteṣu brahmāśramapadaṃ bhavet 12 vāna prastheṣu vipreṣu traividyeṣu ca bhārata prayacchato 'rthān vipulān vanyāśramapadaṃ bhavet 13 sarvabhūteṣv anukrośaṃ kurvatas tasya bhārata ānṛśaṃsya pravṛttasya sarvāvasthaṃ padaṃ bhavet 14 bālavṛddheṣu kauravya sarvāvasthaṃ yudhiṣṭhira anukrośaṃ vidadhataḥ sarvāvasthaṃ padaṃ bhavet 15 balātkṛteṣu bhūteṣu paritrāṇaṃ kurūdvaha śaraṇāgateṣu kauravya kurvan gārhasthyam āvaset 16 carācarāṇāṃ bhūtānāṃ rakṣām api ca sarvaśaḥ yathārha pūjāṃ ca sadā kurvan gārhasthyam āvaset 17 jyeṣṭhānujyeṣṭha patnīnāṃ bhrātṝṇāṃ putra naptṛṇām nigrahānugrahau pārtha gārhasthyam iti tat tapaḥ 18 sādhūnām arcanīyānāṃ prajāsu viditātmanām pālanaṃ puruṣavyāghra gṛhāśramapadaṃ bhavet 19 āśramasthāni sarvāṇi yas tu veśmani bhārata ādadīteha bhojyena tad gārhasthyaṃ yudhiṣṭhira 20 yaḥ sthitaḥ puruṣo dharme dhātrā sṛṣṭe yathārthavat āśramāṇāṃ sa sarveṣāṃ phalaṃ prāpnoty anuttamam 21 yasmin na naśyanti guṇāḥ kaunteya puruṣe sadā āśramasthaṃ tam apy āhur naraśreṣṭhaṃ yudhiṣṭhira 22 sthānamānaṃ vayo mānaṃ kulamānaṃ tathaiva ca kurvan vasati sarveṣu hy āśrameṣu yudhiṣṭhira 23 deśadharmāṃś ca kaunteya kuladharmāṃs tathaiva ca pālayan puruṣavyāghra rājā sarvāśramī bhavet 24 kāle vibhūtiṃ bhūtānām upahārāṃs tathaiva ca arhayan puruṣavyāghra sādhūnām āśrame vaset 25 daśa dharmagataś cāpi yo dharmaṃ pratyavekṣate sarvalokasya kaunteya rājā bhavati so ''śramī 26 ye dharmakuśalā loke dharmaṃ kurvanti sādhavaḥ pālitā yasya viṣaye pādo 'ṃśas tasya bhūpateḥ 27 dharmārāmān dharmaparān ye na rakṣanti mānavān pārthivāḥ puruṣavyāghra teṣāṃ pāpaṃ haranti te 28 ye ca rakṣā sahāyāḥ syuḥ pārthivānāṃ yudhiṣṭhira te caivāṃśa harāḥ sarve dharme parakṛte 'nagha 29 sarvāśramapade hy āhur gārhasthyaṃ dīptanirṇayam pāvanaṃ puruṣavyāghra yaṃ vayaṃ paryupāsmahe 30 ātmopamas tu bhūteṣu yo vai bhavati mānavaḥ nyastadaṇḍo jitakrodhaḥ sa pretya labhate sukham 31 dharmotthitā sattvavīryā dharmasetu vaṭākarā tyāgavātādhva gā śīghrā naus tvā saṃtārayiṣyati 32 yadā nivṛttaḥ sarvasmāt kāmo yo 'sya hṛdi sthitaḥ tadā bhavati sattvasthas tato brahma samaśnute 33 suprasannas tu bhāvena yogena ca narādhipa dharmaṃ puruṣaśārdūla prāpsyase pālane rataḥ 34 vedādhyayanaśīlānāṃ viprāṇāṃ sādhu karmaṇām pālane yatnam ātiṣṭha sarvalokasya cānagha 35 vanecarati yo dharmam āśrameṣu ca bhārata rakṣayā tac chataguṇaṃ dharmaṃ prāpnoti pārthivaḥ 36 eṣa te vividho dharmaḥ pāṇḍavaśreṣṭha kīrtitaḥ anutiṣṭha tvam enaṃ vai pūrvair dṛṣṭaṃ sanātanam 37 cāturāśramyam ekāgraḥ cāturvarṇyaṃ ca pāṇḍava dharmaṃ puruṣaśārdūla prāpsyase pālane rataḥ |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 12
Chapter 67
|
1
चातुराश्रम्य उक्तॊ ऽतर चातुर्वर्ण्यस तथैव च राष्ट्रस्य यत्कृत्य तमं तन मे बरूहि पिता मह 2 राष्ट्रस्यैतत कृत्यतमं राज्ञ एवाभिषेचनम अनिन्द्रम अबलं राष्ट्रं दस्यवॊ ऽभिभवन्ति च 3 अराजकेषु राष्ट्रेषु धर्मॊ न वयवतिष्ठते परस्परं च खादन्ति सर्वथा धिग अराजकम 4 इन्द्रम एनं परवृणुते यद राजानम इतिः शरुतिः यथैवेन्द्रस तथा राजा संपूज्यॊ भूतिम इच्छता 5 नाराजकेषु राष्ट्रेषु वस्तव्यम इति वैदिकम नाराजकेषु राष्ट्रेषु हव्यम अग्निर वहत्य अपि 6 अथ चेद अभिवर्तेत राज्यार्थी बलवत तरः अराजकानि राष्ट्राणि हतराजानि वा पुनः 7 परत्युद्गम्याभिपूज्यः सयाद एतद अत्र सुमन्त्रितम न हि पापात पापतरम अस्ति किं चिद अराजकात 8 स चेत समनुपश्येत समग्रं कुशलं भवेत बलवान हि परकुपितः कुर्यान निःशेषताम अपि 9 भूयांसं लभते कलेशं या गौर भवति दुर दुहा सुदुहा या तु भवति नैव तां कलेशयन्त्य उत 10 यद अतप्तं परणमति न तत संतापयन्त्य उत यच च सवयं नतं दारु न तत संनामयन्त्य अपि 11 एतयॊपमया धीरः संनमेत बलीयसे इन्द्राय स परणमते नमते यॊ बलीयसे 12 तस्माद राजैव कर्तव्यः सततं भूतिम इच्छता न धनार्थॊ न दारार्थस तेषां येषाम अराजकम 13 परीयते हि हरन पापः परवित्तम अराजके यदास्य उद्धरन्त्य अन्ये तदा राजानम इच्छति 14 पापा अपि तदा कषेमं न लभन्ते कदा चन एकस्य हि दवौ हरतॊ दवयॊश च बहवॊ ऽपरे 15 अदासः करियते दासॊ हरियन्ते च बलात सत्रियः एतस्मात कारणाद देवाः परजा पालान परचक्रिरे 16 राजा चेन न भवे लॊके पृथिव्यां दण्डधारकः शूले मत्स्यान इवापक्ष्यन दुर बलान बलवत तराः 17 अराजकाः परजाः पूर्वं विनेशुर इति नः शरुतम परस्परं भक्षयन्तॊ मत्स्या इव जले कृशान 18 ताः समेत्य ततश चक्रुः समयान इति नः शरुतम वाक करूरॊ दण्डपुरुषॊ यश च सयात पारदारिकः यश च न सवम अथादद्यात तयाज्या नस तादृशा इति 19 विश्वासनार्थं वर्णानां सर्वेषाम अविशेषतः तास तथा समयं कृत्वा समये नावतस्थिरे 20 सहितास तास तदा जग्मुर असुखार्ताः पिता महम अनीश्वरा विनश्यामॊ भगवन्न ईश्वरं दिश 21 यं पूजयेम संभूय यश च नः परिपालयेत ताभ्यॊ मनुं वयादिदेश मनुर नाभिननन्द ताः 22 बिभेमि कर्मणः करूराद राज्यं हि भृशदुष्करम विशेषतॊ मनुष्येषु मिथ्यावृत्तिषु नित्यदा 23 तम अब्रुवन परजा मा भैः कर्मणैनॊ गमिष्यति पशूनाम अधिपञ्चा शद धिरण्यस्य तथैव च धान्यस्य दशमं भागं दास्यामः कॊशवर्धनम 24 मुख्येन शस्त्रपत्रेण ये मनुष्याः परधानतः भवन्तं ते ऽनुयास्यन्ति महेन्द्रम इव देवताः 25 स तवं जातबलॊ राजन दुष्प्रधर्षः परताप वान सुखे धास्यसि नः सर्वान कुबेर इव नैरृतान 26 यं च धर्मं चरिष्यन्ति परजा राज्ञा सुरक्षिताः चतुर्थं तस्य धर्मस्य तवत संस्थं नॊ भविष्यति 27 तेन धर्मेण महता सुखलब्धेन भावितः पाह्य अस्मान सर्वतॊ राजन देवान इव शतक्रतुः 28 विजयायाशु निर्याहि परतपन रश्मिमान इव मानं विधम शत्रूणां धर्मॊ जयतु नः सदा 29 स निर्ययौ महातेजा बलेन महता वृतः महाभिजन संपन्नस तेजसा परज्वलन्न इव 30 तस्य तां महिमां दृष्ट्वा महेन्द्रस्येव देवताः अपतत्रसिरे सर्वे सवधर्मे च दधुर मनः 31 ततॊ महीं परिययौ पर्जन्य इव वृष्टिमान शमयन सर्वतः पापान सवकर्मसु च यॊजयन 32 एवं ये भूतिम इच्छेयुः पृथिव्यां मानवाः कव चित कुर्यू राजानम एवाग्रे परजानुग्रह कारणात 33 नमस्येयुश च तं भक्त्या शिष्या इव गुरुं सदा देवा इव सहस्राक्षं परजा राजानम अन्तिके 34 सत्कृतं सवजनेनेह परॊ ऽपि बहु मन्यते सवजनेन तव अवज्ञातं परे परिभवन्त्य उत 35 राज्ञः परैः परिभवः सर्वेषाम असुखावहः तस्माच छत्रं च पत्रं च वासांस्य आभरणानि च 36 भॊजनान्य अथ पानानि राज्ञे दद्युर गृहाणि च आसनानि च शय्याश च सर्वॊपकरणानि च 37 गुप्तात्मा सयाद दुर आधर्षः समितपूर्वाभिभाषिता आभाषितश च मधुरं परतिभाषेत मानवान 38 कृतज्ञॊ दृढभक्तिः सयात संविभागी जितेन्द्रियः ईक्षितः परतिवीक्षेत मृदु चर्जु च वल्गु च |
1
cāturāśramya ukto 'tra cāturvarṇyas tathaiva ca rāṣṭrasya yatkṛtya tamaṃ tan me brūhi pitā maha 2 rāṣṭrasyaitat kṛtyatamaṃ rājña evābhiṣecanam anindram abalaṃ rāṣṭraṃ dasyavo 'bhibhavanti ca 3 arājakeṣu rāṣṭreṣu dharmo na vyavatiṣṭhate parasparaṃ ca khādanti sarvathā dhig arājakam 4 indram enaṃ pravṛṇute yad rājānam itiḥ śrutiḥ yathaivendras tathā rājā saṃpūjyo bhūtim icchatā 5 nārājakeṣu rāṣṭreṣu vastavyam iti vaidikam nārājakeṣu rāṣṭreṣu havyam agnir vahaty api 6 atha ced abhivarteta rājyārthī balavat taraḥ arājakāni rāṣṭrāṇi hatarājāni vā punaḥ 7 pratyudgamyābhipūjyaḥ syād etad atra sumantritam na hi pāpāt pāpataram asti kiṃ cid arājakāt 8 sa cet samanupaśyeta samagraṃ kuśalaṃ bhavet balavān hi prakupitaḥ kuryān niḥśeṣatām api 9 bhūyāṃsaṃ labhate kleśaṃ yā gaur bhavati dur duhā suduhā yā tu bhavati naiva tāṃ kleśayanty uta 10 yad ataptaṃ praṇamati na tat saṃtāpayanty uta yac ca svayaṃ nataṃ dāru na tat saṃnāmayanty api 11 etayopamayā dhīraḥ saṃnameta balīyase indrāya sa praṇamate namate yo balīyase 12 tasmād rājaiva kartavyaḥ satataṃ bhūtim icchatā na dhanārtho na dārārthas teṣāṃ yeṣām arājakam 13 prīyate hi haran pāpaḥ paravittam arājake yadāsya uddharanty anye tadā rājānam icchati 14 pāpā api tadā kṣemaṃ na labhante kadā cana ekasya hi dvau harato dvayoś ca bahavo 'pare 15 adāsaḥ kriyate dāso hriyante ca balāt striyaḥ etasmāt kāraṇād devāḥ prajā pālān pracakrire 16 rājā cen na bhave loke pṛthivyāṃ daṇḍadhārakaḥ śūle matsyān ivāpakṣyan dur balān balavat tarāḥ 17 arājakāḥ prajāḥ pūrvaṃ vineśur iti naḥ śrutam parasparaṃ bhakṣayanto matsyā iva jale kṛśān 18 tāḥ sametya tataś cakruḥ samayān iti naḥ śrutam vāk krūro daṇḍapuruṣo yaś ca syāt pāradārikaḥ yaś ca na svam athādadyāt tyājyā nas tādṛśā iti 19 viśvāsanārthaṃ varṇānāṃ sarveṣām aviśeṣataḥ tās tathā samayaṃ kṛtvā samaye nāvatasthire 20 sahitās tās tadā jagmur asukhārtāḥ pitā maham anīśvarā vinaśyāmo bhagavann īśvaraṃ diśa 21 yaṃ pūjayema saṃbhūya yaś ca naḥ paripālayet tābhyo manuṃ vyādideśa manur nābhinananda tāḥ 22 bibhemi karmaṇaḥ krūrād rājyaṃ hi bhṛśaduṣkaram viśeṣato manuṣyeṣu mithyāvṛttiṣu nityadā 23 tam abruvan prajā mā bhaiḥ karmaṇaino gamiṣyati paśūnām adhipañcā śad dhiraṇyasya tathaiva ca dhānyasya daśamaṃ bhāgaṃ dāsyāmaḥ kośavardhanam 24 mukhyena śastrapatreṇa ye manuṣyāḥ pradhānataḥ bhavantaṃ te 'nuyāsyanti mahendram iva devatāḥ 25 sa tvaṃ jātabalo rājan duṣpradharṣaḥ pratāpa vān sukhe dhāsyasi naḥ sarvān kubera iva nairṛtān 26 yaṃ ca dharmaṃ cariṣyanti prajā rājñā surakṣitāḥ caturthaṃ tasya dharmasya tvat saṃsthaṃ no bhaviṣyati 27 tena dharmeṇa mahatā sukhalabdhena bhāvitaḥ pāhy asmān sarvato rājan devān iva śatakratuḥ 28 vijayāyāśu niryāhi pratapan raśmimān iva mānaṃ vidhama śatrūṇāṃ dharmo jayatu naḥ sadā 29 sa niryayau mahātejā balena mahatā vṛtaḥ mahābhijana saṃpannas tejasā prajvalann iva 30 tasya tāṃ mahimāṃ dṛṣṭvā mahendrasyeva devatāḥ apatatrasire sarve svadharme ca dadhur manaḥ 31 tato mahīṃ pariyayau parjanya iva vṛṣṭimān śamayan sarvataḥ pāpān svakarmasu ca yojayan 32 evaṃ ye bhūtim iccheyuḥ pṛthivyāṃ mānavāḥ kva cit kuryū rājānam evāgre prajānugraha kāraṇāt 33 namasyeyuś ca taṃ bhaktyā śiṣyā iva guruṃ sadā devā iva sahasrākṣaṃ prajā rājānam antike 34 satkṛtaṃ svajaneneha paro 'pi bahu manyate svajanena tv avajñātaṃ pare paribhavanty uta 35 rājñaḥ paraiḥ paribhavaḥ sarveṣām asukhāvahaḥ tasmāc chatraṃ ca patraṃ ca vāsāṃsy ābharaṇāni ca 36 bhojanāny atha pānāni rājñe dadyur gṛhāṇi ca āsanāni ca śayyāś ca sarvopakaraṇāni ca 37 guptātmā syād dur ādharṣaḥ smitapūrvābhibhāṣitā ābhāṣitaś ca madhuraṃ pratibhāṣeta mānavān 38 kṛtajño dṛḍhabhaktiḥ syāt saṃvibhāgī jitendriyaḥ īkṣitaḥ prativīkṣeta mṛdu carju ca valgu ca |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 12
Chapter 68
|
1
किम आहुर दैवतं विप्रा राजानं भरतर्षभ मनुष्याणाम अधिपतिं तन मे बरूहि पिता मह 2 अत्राप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम बृहस्पतिं वसु मना यथा पप्रच्छ भारत 3 राजा वसु मना नाम कौसल्यॊ धीमतां वरः महर्षिं परिपप्रच्छ कृतप्रज्ञॊ बृहस्पतिम 4 सर्वं वैनयिकं कृत्वा विनयज्ञॊ बृहस्पतेः दक्षिणानन्तरॊ भूत्वा परणम्य विधिपूर्वकम 5 विधिं पप्रच्छ राज्यस्य सर्वभूतहिते रतः परजानां हितम अन्विच्छन धर्ममूलं विशां पते 6 केन भूतानि वर्धन्ते कषयं गच्छन्ति केन च कम अर्चन्तॊ महाप्राज्ञ सुखम अत्यन्तम आप्नुयुः 7 इति पृष्टॊ महाराज्ञा कौसल्येनामितौजसा राजसत्कारम अव्यग्रः शशंसास्मै बृहस्पतिः 8 राजमूलॊ महाराज धर्मॊ लॊकस्य लक्ष्यते परजा राजभयाद एव न खादन्ति परस्परम 9 राजा हय एवाखिलं लॊकं समुदीर्णं समुत्सुकम परसादयति धर्मेण परसाद्य च विराजते 10 यथा हय अनुदये राजन भूतानि शशिसूर्ययॊः अन्धे तमसि मज्जेयुर अपश्यन्तः परस्परम 11 यथा हय अनुदके मत्स्या निराक्रन्दे विहंगमाः विहरेयुर यथाकामम अभिसृत्य पुनः पुनः 12 विमथ्यातिक्रमेरंश च विषह्यापि परस्परम अभावम अचिरेणैव गच्छेयुर नात्र संशयः 13 एवम एव विना राज्ञा विनश्येयुर इमाः परजाः अन्धे तमसि मज्जेयुर अगॊपाः पशवॊ यथा 14 हरेयुर बलवन्तॊ हि दुर बलानां परिग्रहान हन्युर वयायच्छमानांश च यदि राजा न पालयेत 15 यानं वस्त्रम अलं कारान रत्नानि विविधानि च हरेयुः सहसा पापा यदि राजा न पालयेत 16 ममेदम इति लॊके ऽसमिन न भवेत संपरिग्रहः विश्वलॊपः परवर्तेत यदि राजा न पालयेत 17 मातरं पितरं वृद्धम आचार्यम अतिथिं गुरुम कलिश्नीयुर अपि हिंस्युर वा यदि राजा न पालयेत 18 पतेद बहुविधं शस्त्रं बहुधा धर्मचारिषु अधर्मः परगृहीतः सयाद यदि राजा न पालयेत 19 वधबन्धपरिक्लेशॊ नित्यम अर्थवतां भवेत ममत्वं च न विन्देयुर यदि राजा न पालयेत 20 अन्तश चाकाशम एव सयाल लॊकॊ ऽयं दस्यु साद भवेत पतेच च नरकं घॊरं यदि राजा न पालयेत 21 न यॊनिपॊषॊ वर्तेत न कृषिर न वणिक पथः मज्जेद धर्मस तरयी न सयाद यदि राजा न पालयेत 22 न यज्ञाः संप्रवर्तेरन विधिवत सवाप्तदक्षिणाः न विवाहाः समाजा वा यदि राजा न पालयेत 23 न वृषाः संप्रवर्तेरन न मथ्येरंश च गर्गराः घॊषाः परणाशं गच्छेयुर यदि राजा न पालयेत 24 तरस्तम उद्विग्नहृदयं हाहाभूतम अचेतनम कषणेन विनशेत सर्वं यदि राजा न पालयेत 25 न संवत्सरसत्राणि तिष्ठेयुर अकुतॊभयाः विधिवद दक्षिणा वन्ति यदि राजा न पालयेत 26 बराह्मणाश चतुरॊ वेदान नाधीयेरंस तपस्विनः विद्या सनातास तपः सनाता यदि राजा न पालयेत 27 हस्तॊ हस्तं स मुष्णीयाद भिद्येरन सर्वसेतवः भयार्तं विद्रवेत सर्वं यदि राजा न पालयेत 28 न लभेद धर्मसंश्लेषं हतविप्रहतॊ जनः कर्ता सवेच्छेन्द्रियॊ गच्छेद यदि राजा न पालयेत 29 अनयाः संप्रवर्तेरन भवेद वै वर्णसंकरः दुर भिक्षम आविशेद राष्ट्रं यदि राजा न पालयेत 30 विवृत्य हि यथाकामं गृहद्वाराणि शेरते मनुष्या रक्षिता राज्ञा समन्ताद अकुतॊभयाः 31 नाक्रुष्टं सहते कश चित कुतॊ हस्तस्य लङ्घनम यदि राजा मनुष्येषु तराता भवति धार्मिकः 32 सत्रियश चापुरुषा मार्गं सर्वालं कारभूषिताः निर्भयाः परतिपद्यन्ते यदा रक्षति भूमिपः 33 धर्मम एव परपद्यन्ते न हिंसन्ति परस्परम अनुगृह्णन्ति चान्यॊन्यं यदा रक्षति भूमिपः 34 यजन्ते च तरयॊ वर्णा महायज्ञैः पृथग्विधैः युक्ताश चाधीयते शास्त्रं यदा रक्षति भूमिपः 35 वार्ता मूलॊ हय अयं लॊकस तरय्या वै धार्यते सदा तत सर्वं वर्तते सम्यग यदा रक्षति भूमिपः 36 यदा राजा धुरं शरेष्ठाम आदाय वहति परजाः महता बलयॊगेन तदा लॊकः परसीदति 37 यस्याभावे च भूतानाम अभावः सयात समन्ततः भावे च भावॊ नित्यः सयात कस तं न परतिपूजयेत 38 तस्य यॊ वहते भारं सर्वलॊकसुखावहम तिष्ठेत परियहिते राज्ञ उभौ लॊकौ हि यॊ जयेत 39 यस तस्य पुरुषः पापं मनसाप्य अनुचिन्तयेत असंशयम इह कलिष्टः परेत्यापि नरकं पतेत 40 न हि जात्व अवमन्तव्यॊ मनुष्य इति भूमिपः महती देवता हय एषा नररूपेण तिष्ठति 41 कुरुते पञ्चरूपाणि कालयुक्तानि यः सदा भवत्य अग्निस तथादित्यॊ मृत्युर वैश्रवणॊ यमः 42 यदा हय आसीद अतः पापान दहत्य उग्रेण तेजसा मिथ्यॊपचरितॊ राजा तदा भवति पावकः 43 यदा पश्यति चारेण सर्वभूतानि भूमिपः कषेमं च कृत्वा वरजति तदा भवति भास्करः 44 अशुचींश च यदा करुद्धः कषिणॊति शतशॊ नरान सपुत्रपौत्रान सामात्यांस तदा भवति सॊ ऽनतकः 45 यदा तव अधार्मिकान सर्वांस तीक्ष्णैर दण्डैर नियच्छति धार्मिकांश चानुगृह्णाति भवत्य अथ यमस तदा 46 यदा तु धनधाराभिस तर्पयत्य उपकारिणः आच्छिनत्ति च रत्नानि विविधान्य अपकारिणाम 47 शरियं ददाति कस्मै चित कस्माच चिद अपकर्षति तदा वैश्रवणॊ राजँल लॊके भवति भूमिपः 48 नास्यापवादे सथातव्यं दक्षेणाक्लिष्ट कर्मणा धर्म्यम आकाङ्क्षता लाभम ईश्वरस्यानसूयता 49 न हि राज्ञः परतीपानि कुर्वन सुखम अवाप्नुयात पुत्रॊ भराता वयस्यॊ वा यद्य अप्य आत्मसमॊ भवेत 50 कुर्यात कृष्ण गतिः शेषं जवलितॊ ऽनिलसारथिः न तु राज्ञाभिपन्नस्य शेषं कव चन विद्यते 51 तस्य सर्वाणि रक्ष्याणि दूरतः परिवर्जयेत मृत्यॊर इव जुगुप्सेत राजस्वहरणान नरः 52 नश्येद अभिमृशन सद्यॊ मृगः कूटम इव सपृशन आत्मस्वम इव संरक्षेद राजस्वम इह बुद्धिमान 53 महान्तं नरकं घॊरम अप्रतिष्ठम अचेतसः पतन्ति चिररत्राय राजवित्तापहारिणः 54 राजा भॊजॊ विराट सम्राट कषत्रियॊ भूपतिर नृपः य एवं सतूयते शब्दैः कस तं नार्चितुम इच्छति 55 तस्माद बुभूषुर नियतॊ जितात्मा संयतेन्द्रियः मेधा वि समृतिमान दक्षः संश्रयेत महीपतिम 56 कृतज्ञं पराज्ञम अक्षुद्रं दृढभक्तिं जितेन्द्रियम धर्मनित्यं सथितं सथित्यां मन्त्रिणं पूजयेन नृपः 57 दृठ भक्तिं कृतप्रज्ञं धर्मज्ञं संयतेन्द्रियम शूरम अक्षुद्र कर्माणं निषिद्ध जनम आश्रयेत 58 राजा परगल्भं पुरुषं करॊति; राजा कृशं बृंहयते मनुष्यम राजाभिपन्नस्य कुतः सुखानि; राजाभ्युपेतं सुखिनं करॊति 59 राजा परजानां हृदयं गरीयॊ; गतिः परतिष्ठा सुखम उत्तमं च यम आश्रिता लॊकम इमं परं च; जयन्ति सम्यक पुरुषा नरेन्द्रम 60 नराधिपश चाप्य अनुशिष्य मेदिनीं; दमेन सत्येन च सौहृदेन महद्भिर इष्ट्वा करतुभिर महायशास; तरिविष्टपे सथानम उपैति सत्कृतम 61 स एवम उक्तॊ गुरुणा कौसल्यॊ राजसत्तमः परयत्नात कृतवान वीरः परजानां परिपालनम |
1
kim āhur daivataṃ viprā rājānaṃ bharatarṣabha manuṣyāṇām adhipatiṃ tan me brūhi pitā maha 2 atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam bṛhaspatiṃ vasu manā yathā papraccha bhārata 3 rājā vasu manā nāma kausalyo dhīmatāṃ varaḥ maharṣiṃ paripapraccha kṛtaprajño bṛhaspatim 4 sarvaṃ vainayikaṃ kṛtvā vinayajño bṛhaspateḥ dakṣiṇānantaro bhūtvā praṇamya vidhipūrvakam 5 vidhiṃ papraccha rājyasya sarvabhūtahite rataḥ prajānāṃ hitam anvicchan dharmamūlaṃ viśāṃ pate 6 kena bhūtāni vardhante kṣayaṃ gacchanti kena ca kam arcanto mahāprājña sukham atyantam āpnuyuḥ 7 iti pṛṣṭo mahārājñā kausalyenāmitaujasā rājasatkāram avyagraḥ śaśaṃsāsmai bṛhaspatiḥ 8 rājamūlo mahārāja dharmo lokasya lakṣyate prajā rājabhayād eva na khādanti parasparam 9 rājā hy evākhilaṃ lokaṃ samudīrṇaṃ samutsukam prasādayati dharmeṇa prasādya ca virājate 10 yathā hy anudaye rājan bhūtāni śaśisūryayoḥ andhe tamasi majjeyur apaśyantaḥ parasparam 11 yathā hy anudake matsyā nirākrande vihaṃgamāḥ vihareyur yathākāmam abhisṛtya punaḥ punaḥ 12 vimathyātikrameraṃś ca viṣahyāpi parasparam abhāvam acireṇaiva gaccheyur nātra saṃśayaḥ 13 evam eva vinā rājñā vinaśyeyur imāḥ prajāḥ andhe tamasi majjeyur agopāḥ paśavo yathā 14 hareyur balavanto hi dur balānāṃ parigrahān hanyur vyāyacchamānāṃś ca yadi rājā na pālayet 15 yānaṃ vastram alaṃ kārān ratnāni vividhāni ca hareyuḥ sahasā pāpā yadi rājā na pālayet 16 mamedam iti loke 'smin na bhavet saṃparigrahaḥ viśvalopaḥ pravarteta yadi rājā na pālayet 17 mātaraṃ pitaraṃ vṛddham ācāryam atithiṃ gurum kliśnīyur api hiṃsyur vā yadi rājā na pālayet 18 pated bahuvidhaṃ śastraṃ bahudhā dharmacāriṣu adharmaḥ pragṛhītaḥ syād yadi rājā na pālayet 19 vadhabandhaparikleśo nityam arthavatāṃ bhavet mamatvaṃ ca na vindeyur yadi rājā na pālayet 20 antaś cākāśam eva syāl loko 'yaṃ dasyu sād bhavet patec ca narakaṃ ghoraṃ yadi rājā na pālayet 21 na yonipoṣo varteta na kṛṣir na vaṇik pathaḥ majjed dharmas trayī na syād yadi rājā na pālayet 22 na yajñāḥ saṃpravarteran vidhivat svāptadakṣiṇāḥ na vivāhāḥ samājā vā yadi rājā na pālayet 23 na vṛṣāḥ saṃpravarteran na mathyeraṃś ca gargarāḥ ghoṣāḥ praṇāśaṃ gaccheyur yadi rājā na pālayet 24 trastam udvignahṛdayaṃ hāhābhūtam acetanam kṣaṇena vinaśet sarvaṃ yadi rājā na pālayet 25 na saṃvatsarasatrāṇi tiṣṭheyur akutobhayāḥ vidhivad dakṣiṇā vanti yadi rājā na pālayet 26 brāhmaṇāś caturo vedān nādhīyeraṃs tapasvinaḥ vidyā snātās tapaḥ snātā yadi rājā na pālayet 27 hasto hastaṃ sa muṣṇīyād bhidyeran sarvasetavaḥ bhayārtaṃ vidravet sarvaṃ yadi rājā na pālayet 28 na labhed dharmasaṃśleṣaṃ hataviprahato janaḥ kartā svecchendriyo gacched yadi rājā na pālayet 29 anayāḥ saṃpravarteran bhaved vai varṇasaṃkaraḥ dur bhikṣam āviśed rāṣṭraṃ yadi rājā na pālayet 30 vivṛtya hi yathākāmaṃ gṛhadvārāṇi śerate manuṣyā rakṣitā rājñā samantād akutobhayāḥ 31 nākruṣṭaṃ sahate kaś cit kuto hastasya laṅghanam yadi rājā manuṣyeṣu trātā bhavati dhārmikaḥ 32 striyaś cāpuruṣā mārgaṃ sarvālaṃ kārabhūṣitāḥ nirbhayāḥ pratipadyante yadā rakṣati bhūmipaḥ 33 dharmam eva prapadyante na hiṃsanti parasparam anugṛhṇanti cānyonyaṃ yadā rakṣati bhūmipaḥ 34 yajante ca trayo varṇā mahāyajñaiḥ pṛthagvidhaiḥ yuktāś cādhīyate śāstraṃ yadā rakṣati bhūmipaḥ 35 vārtā mūlo hy ayaṃ lokas trayyā vai dhāryate sadā tat sarvaṃ vartate samyag yadā rakṣati bhūmipaḥ 36 yadā rājā dhuraṃ śreṣṭhām ādāya vahati prajāḥ mahatā balayogena tadā lokaḥ prasīdati 37 yasyābhāve ca bhūtānām abhāvaḥ syāt samantataḥ bhāve ca bhāvo nityaḥ syāt kas taṃ na pratipūjayet 38 tasya yo vahate bhāraṃ sarvalokasukhāvaham tiṣṭhet priyahite rājña ubhau lokau hi yo jayet 39 yas tasya puruṣaḥ pāpaṃ manasāpy anucintayet asaṃśayam iha kliṣṭaḥ pretyāpi narakaṃ patet 40 na hi jātv avamantavyo manuṣya iti bhūmipaḥ mahatī devatā hy eṣā nararūpeṇa tiṣṭhati 41 kurute pañcarūpāṇi kālayuktāni yaḥ sadā bhavaty agnis tathādityo mṛtyur vaiśravaṇo yamaḥ 42 yadā hy āsīd ataḥ pāpān dahaty ugreṇa tejasā mithyopacarito rājā tadā bhavati pāvakaḥ 43 yadā paśyati cāreṇa sarvabhūtāni bhūmipaḥ kṣemaṃ ca kṛtvā vrajati tadā bhavati bhāskaraḥ 44 aśucīṃś ca yadā kruddhaḥ kṣiṇoti śataśo narān saputrapautrān sāmātyāṃs tadā bhavati so 'ntakaḥ 45 yadā tv adhārmikān sarvāṃs tīkṣṇair daṇḍair niyacchati dhārmikāṃś cānugṛhṇāti bhavaty atha yamas tadā 46 yadā tu dhanadhārābhis tarpayaty upakāriṇaḥ ācchinatti ca ratnāni vividhāny apakāriṇām 47 śriyaṃ dadāti kasmai cit kasmāc cid apakarṣati tadā vaiśravaṇo rājaṁl loke bhavati bhūmipaḥ 48 nāsyāpavāde sthātavyaṃ dakṣeṇākliṣṭa karmaṇā dharmyam ākāṅkṣatā lābham īśvarasyānasūyatā 49 na hi rājñaḥ pratīpāni kurvan sukham avāpnuyāt putro bhrātā vayasyo vā yady apy ātmasamo bhavet 50 kuryāt kṛṣṇa gatiḥ śeṣaṃ jvalito 'nilasārathiḥ na tu rājñābhipannasya śeṣaṃ kva cana vidyate 51 tasya sarvāṇi rakṣyāṇi dūrataḥ parivarjayet mṛtyor iva jugupseta rājasvaharaṇān naraḥ 52 naśyed abhimṛśan sadyo mṛgaḥ kūṭam iva spṛśan ātmasvam iva saṃrakṣed rājasvam iha buddhimān 53 mahāntaṃ narakaṃ ghoram apratiṣṭham acetasaḥ patanti ciraratrāya rājavittāpahāriṇaḥ 54 rājā bhojo virāṭ samrāṭ kṣatriyo bhūpatir nṛpaḥ ya evaṃ stūyate śabdaiḥ kas taṃ nārcitum icchati 55 tasmād bubhūṣur niyato jitātmā saṃyatendriyaḥ medhā vi smṛtimān dakṣaḥ saṃśrayeta mahīpatim 56 kṛtajñaṃ prājñam akṣudraṃ dṛḍhabhaktiṃ jitendriyam dharmanityaṃ sthitaṃ sthityāṃ mantriṇaṃ pūjayen nṛpaḥ 57 dṛṭha bhaktiṃ kṛtaprajñaṃ dharmajñaṃ saṃyatendriyam śūram akṣudra karmāṇaṃ niṣiddha janam āśrayet 58 rājā pragalbhaṃ puruṣaṃ karoti; rājā kṛśaṃ bṛṃhayate manuṣyam rājābhipannasya kutaḥ sukhāni; rājābhyupetaṃ sukhinaṃ karoti 59 rājā prajānāṃ hṛdayaṃ garīyo; gatiḥ pratiṣṭhā sukham uttamaṃ ca yam āśritā lokam imaṃ paraṃ ca; jayanti samyak puruṣā narendram 60 narādhipaś cāpy anuśiṣya medinīṃ; damena satyena ca sauhṛdena mahadbhir iṣṭvā kratubhir mahāyaśās; triviṣṭape sthānam upaiti satkṛtam 61 sa evam ukto guruṇā kausalyo rājasattamaḥ prayatnāt kṛtavān vīraḥ prajānāṃ paripālanam |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 12
Chapter 69
|
1
पार्थिवेन विशेषेण किं कार्यम अवशिष्यते कथं रक्ष्यॊ जनपदः कथं रक्ष्याश च शत्रवः 2 कथं चारं परयुञ्जीत वर्णान विश्वासयेत कथम कथं भृत्यान कथं दारान कथं पुत्रांश च भारत 3 राजवृत्तं महाराज शृणुष्वावहितॊ ऽखिलम यत कार्यं पार्थिवेनादौ पार्थिव परकृतेन वा 4 आत्मा जेयः सदा राज्ञा ततॊ जेयाश च शत्रवः अजितात्मा नरपतिर विजयेत कथं रिपून 5 एतावान आत्मविजयः पञ्चवर्ग विनिग्रहः जितेन्द्रियॊ नरपतिर बाधितुं शक्नुयाद अरीन 6 नयसेत गुल्मान दुर्गेषु संधौ च कुरुनन्दन नगरॊपवने चैव पुरॊद्यानेषु चैव ह 7 संस्थानेषु च सर्वेषु पुरेषु नगरस्य च मध्ये च नरशार्दूल तथा राजनिवेशने 8 परणिधींश च ततः कुर्याज जडान्धबधिराकृतीन पुंसः परीक्षितान पराज्ञान कषुत्पिपासातप कषमान 9 अमात्येषु च सर्वेषु मित्रेषु तरिविधेषु च पुत्रेषु च महाराज परणिदध्यात समाहितः 10 पुरे जनपदे चैव तथा सामन्तराजसु यथा न विद्युर अन्यॊन्यं परणिधेयास तथा हि ते 11 चारांश च विद्यात परहितान परेण भरतर्षभ आपणेषु विहारेषु समवायेषु भिक्षुषु 12 आरामेषु तथॊद्याने पण्डितानां समागमे वेशेषु चत्वरे चैव सभास्व आवसथेषु च 13 एवं विहन्याच चारेण परचारं विचक्षणः चारेण विहतं सर्वं हतं भवति पाण्डव 14 यदा तु हीनं नृपतिर विद्याद आत्मानम आत्मना अमात्यैः सह संमन्त्र्य कुर्यात संधिं बलीयसा 15 अज्ञायमानॊ हीनत्वे कुर्यात संधिं परेण वै लिप्सुर वा कं चिद एवार्थं तवरमाणॊ विचक्षणः 16 गुणवन्तॊ महॊत्साहा धर्मज्ञाः साधवश च ये संदधीत नृपस तैश च राष्ट्रं धर्मेण पालयन 17 उच्छिद्यमानम आत्मानं जञात्वा राजा महामतिः पूर्वापकारिणॊ हन्याल लॊकद्विष्टांश च सर्वशः 18 यॊ नॊपकर्तुं शक्नॊति नापकर्तुं महीपतिः अशक्यरूपश चॊद्धर्तुम उपेक्ष्यस तादृशॊ भवेत 19 यात्रां यायाद अविज्ञातम अनाक्रन्दम अनन्तरम वयासक्तं च परमत्तं च दुर बलं च विचक्षणः 20 यात्राम आज्ञापयेद वीरः कल्य पुष्टबली सुखी पूर्वं कृत्वा विधानं च यात्रायां नगरे तथा 21 न च वश्यॊ भवेद अस्य नृपॊ यद्य अपि वीर्यवान हीनश च बलवीर्याभ्यां कर्शयंस तं परावसेत 22 राष्ट्रं च पीडयेत तस्य शस्त्राग्निविषमूर्छनैः अमात्यवल्लभानां च विवादांस तस्य कारयेत वर्जनीयं सदा युद्धं राज्यकामेन धीमता 23 उपायैस तरिभिर आदानम अर्थस्याह बृहस्पतिः सान्त्वेनानुप्रदानेन भेदेन च नराधिप यम अर्थं शक्नुयात पराप्तुं तेन तुष्येद धि पण्डितः 24 आददीत बलिं चैव परजाभ्यः कुरुनन्दन षड भागम अमितप्रज्ञस तासाम एवाभिगुप्तये 25 दश धर्मगतेभ्यॊ यद वसु बह्व अल्पम एव च तन नाददीत सहसा पौराणां रक्षणाय वै 26 यथा पुत्रास तथा पौरा दरष्टव्यास ते न संशयः भक्तिश चैषां परकर्तव्या वयवहारे परदर्शिते 27 सुतं च सथापयेद राजा राज्ञं सर्वार्थदर्शिनम वयवहारेषु सततं तत्र राज्यं वयवस्थितम 28 आकरे लवणे शुल्के तरे नागवने तथा नयसेद अमात्यान नृपतिः सवाप्तान वा पुरुषान हितान 29 सम्यग दण्डधरॊ नित्यं राजा धर्मम अवाप्नुयात नृपस्य सततं दण्डः सम्यग धर्मे परशस्यते 30 वेदवेदाङ्गवित पराज्ञः सुतपस्वी नृपॊ भवेत दानशीलश च सततं यज्ञशीलश च भारत 31 एते गुणाः समस्ताः सयुर नृपस्य सततं सथिराः करिया लॊपे तु नृपतेः कुतः सवर्गः कुतॊ यशः 32 यदा तु पीडितॊ राजा भवेद राज्ञा बलीयसा तरिधा तव आक्रन्द्य मित्राणि विधानम उपकल्पयेत 33 घॊषान नयसेत मार्गेषु गरामान उत्थापयेद अपि परवेशयेच च तान सर्वाञ शाखा नगरकेष्व अपि 34 ये गुप्ताश चैव दुर्गाश च देशास तेषु परवेशयेत धनिनॊ बलमुख्यांश च सान्त्वयित्वा पुनः पुनः 35 सस्याभिहारं कुर्याच च सवयम एव नराधिपः असंभवे परवेशस्य दाहयेद अग्निना भृशम 36 कषेत्रस्थेषु च सस्येषु शत्रॊर उपजपेन नरान विनाशयेद वा सर्वस्वं बलेनाथ सवकेन वै 37 नदीषु मार्गेषु सदा संक्रमान अवसादयेत जलं निस्रावयेत सर्वम अनिस्राव्यं च दूषयेत 38 तदात्वेनायतीभिश च विवदन भूम्यनन्तरम परतीघातः परस्याजौ मित्र काले ऽपय उपस्थिते 39 दुर्गाणां चाभितॊ राजा मूलछेदं परकारयेत सर्वेषां कषुद्रवृक्षाणां चैत्यवृक्षान विवर्जयेत 40 परवृद्धानां च वृक्षाणां शाखाः परच्छेदयेत तथा चैत्यानां सर्वथा वर्ज्यम अपि पत्रस्य पातनम 41 परकण्ठीः कारयेत सम्यग आकाशजननीस तथा आपूरयेच च परिखाः सथाणुनक्र झषाकुलाः 42 कडङ्ग दवारकाणि सयुर उच्छ्वासार्थे पुरस्य ह तेषां च दवारवद गुप्तिः कार्या सर्वात्मना भवेत 43 दवारेषु च गुरूण्य एव यन्त्राणि सथापयेत सदा आरॊपयेच छतघ्नीश च सवाधीनानि च कारयेत 44 काष्ठानि चाभिहार्याणि तथा कूपांश च खानयेत संशॊधयेत तथा कूपान कृतान पूर्वं पयॊ ऽरथिभिः 45 तृणछन्नानि वेश्मानि पङ्केनापि परलेपयेत निर्हरेच च तृणं मासे चैत्रे वह्नि भयात पुरः 46 नक्तम एव च भक्तानि पाचयेत नराधिपः न दिवाग्निर जवलेद गेहे वर्जयित्वाग्निहॊत्रिकम 47 कर्मारारिष्ट शालासु जवलेद अग्निः समाहितः गृहाणि च परविश्याथ विधेयः सयाद धुताशनः 48 महादण्डश च तस्य सयाद यस्याग्निर वै दिवा भवेत परघॊषयेद अथैवं च रक्षणार्थं पुरस्य वै 49 भिक्षुकांश चाक्रिकांश चैव कषीबॊन्मत्तान कुशीलवान बाह्यान कुर्यान नरश्रेष्ठ दॊषाय सयुर हि ते ऽनयथा 50 चत्वरेषु च तीर्थेषु सभास्व आवसथेषु च यथार्ह वर्णं परणिधिं कुर्यात सर्वत्र पार्थिवः 51 विशालान राजमार्गांश च कारयेत नराधिपः परपाश च विपणीश चैव यथॊद्देशं समादिशेत 52 भाण्डागारायुधागारान धान्यागारांश च सर्वशः अश्वागारान गजागारान बलाधिकरणानि च 53 परिखाश चैव कौरव्य परतॊलीः संकटानि च न जातु कश चित पश्येत तु गुह्यम एतद युधिष्ठिर 54 अथ संनिचयं कुर्याद राजा परबलार्दितः तैलं मधु घृतं सस्यम औषधानि च सर्वशः 55 अङ्गारकुश मुञ्जानां पलाशशरपर्णिनाम यवसेन्धन दिग्धानां कारयेत च संचयान 56 आयुधानां च सर्वेषां शक्त्यृष्टि परासवर्मणाम संचयान एवमादीनां कारयेत नराधिपः 57 औषधानि च सर्वाणि मूलानि च फलानि च चतुर्विधांश च वैद्यान वै संगृह्णीयाद विशेषतः 58 नटाश च नर्तकाश चैव मल्ला माया विनस तथा शॊभयेयुः पुरवरं मॊदयेयुश च सर्वशः 59 यतः शङ्का भवेच चापि भृत्यतॊ वापि मन्त्रितः पौरेभ्यॊ नृपतेर वापि सवाधीनान कारयेत तान 60 कृते कर्मणि राजेन्द्र पूजयेद धनसंचयैः मानेन च यथार्हेण सान्त्वेन विविधेन च 61 निर्वेदयित्वा तु परं हत्वा वा कुरुनन्दन गतानृण्यॊ भवेद राजा यथाशास्त्रेषु दर्शितम 62 राज्ञा सप्तैव रक्ष्याणि तानि चापि निबॊध मे आत्मामात्यश च कॊशश च दण्डॊ मित्राणि चैव हि 63 तथा जनपदश चैव पुरं च कुरुनन्दन एतत सप्तात्मकं राज्यं परिपाल्यं परयत्नतः 64 षाड्गुण्यं च तरिवर्गं च तरिवर्गम अपरं तथा यॊ वेत्ति पुरुषव्याघ्र स भुनक्ति महीम इमाम 65 षाड्गुण्यम इति यत परॊक्तं तन निबॊध युधिष्ठिर संधायासनम इत्य एव यात्रा संधानम एव च 66 विगृह्यासनम इत्य एव यात्रां संपरिगृह्य च दवैधी भावस तथान्येषां संश्रयॊ ऽथ परस्य च 67 तरिवर्गश चापि यः परॊक्तस तम इहैकमनाः शृणु कषयः सथानं च वृद्धिश च तरिवर्गम अपरं तथा 68 धर्मश चार्थश च कामश च सेवितव्यॊ ऽथ कालतः धर्मेण हि महीपालश चिरं पालयते महीम 69 अस्मिन्न अर्थे च यौ शलॊकौ गीताव अङ्गिरसा सवयम यादवी पुत्र भद्रं ते शरॊतुम अर्हसि ताव अपि 70 कृत्वा सर्वाणि कार्याणि सम्यक संपाल्य मेदिनीम पालयित्वा तथा पौरान परत्र सुखम एधते 71 किं तस्य तपसा राज्ञः किं च तस्याध्वरैर अपि अपालिताः परजा यस्य सर्वा धर्मविनाकृताः |
1
pārthivena viśeṣeṇa kiṃ kāryam avaśiṣyate kathaṃ rakṣyo janapadaḥ kathaṃ rakṣyāś ca śatravaḥ 2 kathaṃ cāraṃ prayuñjīta varṇān viśvāsayet katham kathaṃ bhṛtyān kathaṃ dārān kathaṃ putrāṃś ca bhārata 3 rājavṛttaṃ mahārāja śṛṇuṣvāvahito 'khilam yat kāryaṃ pārthivenādau pārthiva prakṛtena vā 4 ātmā jeyaḥ sadā rājñā tato jeyāś ca śatravaḥ ajitātmā narapatir vijayeta kathaṃ ripūn 5 etāvān ātmavijayaḥ pañcavarga vinigrahaḥ jitendriyo narapatir bādhituṃ śaknuyād arīn 6 nyaseta gulmān durgeṣu saṃdhau ca kurunandana nagaropavane caiva purodyāneṣu caiva ha 7 saṃsthāneṣu ca sarveṣu pureṣu nagarasya ca madhye ca naraśārdūla tathā rājaniveśane 8 praṇidhīṃś ca tataḥ kuryāj jaḍāndhabadhirākṛtīn puṃsaḥ parīkṣitān prājñān kṣutpipāsātapa kṣamān 9 amātyeṣu ca sarveṣu mitreṣu trividheṣu ca putreṣu ca mahārāja praṇidadhyāt samāhitaḥ 10 pure janapade caiva tathā sāmantarājasu yathā na vidyur anyonyaṃ praṇidheyās tathā hi te 11 cārāṃś ca vidyāt prahitān pareṇa bharatarṣabha āpaṇeṣu vihāreṣu samavāyeṣu bhikṣuṣu 12 ārāmeṣu tathodyāne paṇḍitānāṃ samāgame veśeṣu catvare caiva sabhāsv āvasatheṣu ca 13 evaṃ vihanyāc cāreṇa paracāraṃ vicakṣaṇaḥ cāreṇa vihataṃ sarvaṃ hataṃ bhavati pāṇḍava 14 yadā tu hīnaṃ nṛpatir vidyād ātmānam ātmanā amātyaiḥ saha saṃmantrya kuryāt saṃdhiṃ balīyasā 15 ajñāyamāno hīnatve kuryāt saṃdhiṃ pareṇa vai lipsur vā kaṃ cid evārthaṃ tvaramāṇo vicakṣaṇaḥ 16 guṇavanto mahotsāhā dharmajñāḥ sādhavaś ca ye saṃdadhīta nṛpas taiś ca rāṣṭraṃ dharmeṇa pālayan 17 ucchidyamānam ātmānaṃ jñātvā rājā mahāmatiḥ pūrvāpakāriṇo hanyāl lokadviṣṭāṃś ca sarvaśaḥ 18 yo nopakartuṃ śaknoti nāpakartuṃ mahīpatiḥ aśakyarūpaś coddhartum upekṣyas tādṛśo bhavet 19 yātrāṃ yāyād avijñātam anākrandam anantaram vyāsaktaṃ ca pramattaṃ ca dur balaṃ ca vicakṣaṇaḥ 20 yātrām ājñāpayed vīraḥ kalya puṣṭabalī sukhī pūrvaṃ kṛtvā vidhānaṃ ca yātrāyāṃ nagare tathā 21 na ca vaśyo bhaved asya nṛpo yady api vīryavān hīnaś ca balavīryābhyāṃ karśayaṃs taṃ parāvaset 22 rāṣṭraṃ ca pīḍayet tasya śastrāgniviṣamūrchanaiḥ amātyavallabhānāṃ ca vivādāṃs tasya kārayet varjanīyaṃ sadā yuddhaṃ rājyakāmena dhīmatā 23 upāyais tribhir ādānam arthasyāha bṛhaspatiḥ sāntvenānupradānena bhedena ca narādhipa yam arthaṃ śaknuyāt prāptuṃ tena tuṣyed dhi paṇḍitaḥ 24 ādadīta baliṃ caiva prajābhyaḥ kurunandana ṣaḍ bhāgam amitaprajñas tāsām evābhiguptaye 25 daśa dharmagatebhyo yad vasu bahv alpam eva ca tan nādadīta sahasā paurāṇāṃ rakṣaṇāya vai 26 yathā putrās tathā paurā draṣṭavyās te na saṃśayaḥ bhaktiś caiṣāṃ prakartavyā vyavahāre pradarśite 27 sutaṃ ca sthāpayed rājā rājñaṃ sarvārthadarśinam vyavahāreṣu satataṃ tatra rājyaṃ vyavasthitam 28 ākare lavaṇe śulke tare nāgavane tathā nyased amātyān nṛpatiḥ svāptān vā puruṣān hitān 29 samyag daṇḍadharo nityaṃ rājā dharmam avāpnuyāt nṛpasya satataṃ daṇḍaḥ samyag dharme praśasyate 30 vedavedāṅgavit prājñaḥ sutapasvī nṛpo bhavet dānaśīlaś ca satataṃ yajñaśīlaś ca bhārata 31 ete guṇāḥ samastāḥ syur nṛpasya satataṃ sthirāḥ kriyā lope tu nṛpateḥ kutaḥ svargaḥ kuto yaśaḥ 32 yadā tu pīḍito rājā bhaved rājñā balīyasā tridhā tv ākrandya mitrāṇi vidhānam upakalpayet 33 ghoṣān nyaseta mārgeṣu grāmān utthāpayed api praveśayec ca tān sarvāñ śākhā nagarakeṣv api 34 ye guptāś caiva durgāś ca deśās teṣu praveśayet dhanino balamukhyāṃś ca sāntvayitvā punaḥ punaḥ 35 sasyābhihāraṃ kuryāc ca svayam eva narādhipaḥ asaṃbhave praveśasya dāhayed agninā bhṛśam 36 kṣetrastheṣu ca sasyeṣu śatror upajapen narān vināśayed vā sarvasvaṃ balenātha svakena vai 37 nadīṣu mārgeṣu sadā saṃkramān avasādayet jalaṃ nisrāvayet sarvam anisrāvyaṃ ca dūṣayet 38 tadātvenāyatībhiś ca vivadan bhūmyanantaram pratīghātaḥ parasyājau mitra kāle 'py upasthite 39 durgāṇāṃ cābhito rājā mūlachedaṃ prakārayet sarveṣāṃ kṣudravṛkṣāṇāṃ caityavṛkṣān vivarjayet 40 pravṛddhānāṃ ca vṛkṣāṇāṃ śākhāḥ pracchedayet tathā caityānāṃ sarvathā varjyam api patrasya pātanam 41 prakaṇṭhīḥ kārayet samyag ākāśajananīs tathā āpūrayec ca parikhāḥ sthāṇunakra jhaṣākulāḥ 42 kaḍaṅga dvārakāṇi syur ucchvāsārthe purasya ha teṣāṃ ca dvāravad guptiḥ kāryā sarvātmanā bhavet 43 dvāreṣu ca gurūṇy eva yantrāṇi sthāpayet sadā āropayec chataghnīś ca svādhīnāni ca kārayet 44 kāṣṭhāni cābhihāryāṇi tathā kūpāṃś ca khānayet saṃśodhayet tathā kūpān kṛtān pūrvaṃ payo 'rthibhiḥ 45 tṛṇachannāni veśmāni paṅkenāpi pralepayet nirharec ca tṛṇaṃ māse caitre vahni bhayāt puraḥ 46 naktam eva ca bhaktāni pācayeta narādhipaḥ na divāgnir jvaled gehe varjayitvāgnihotrikam 47 karmārāriṣṭa śālāsu jvaled agniḥ samāhitaḥ gṛhāṇi ca praviśyātha vidheyaḥ syād dhutāśanaḥ 48 mahādaṇḍaś ca tasya syād yasyāgnir vai divā bhavet praghoṣayed athaivaṃ ca rakṣaṇārthaṃ purasya vai 49 bhikṣukāṃś cākrikāṃś caiva kṣībonmattān kuśīlavān bāhyān kuryān naraśreṣṭha doṣāya syur hi te 'nyathā 50 catvareṣu ca tīrtheṣu sabhāsv āvasatheṣu ca yathārha varṇaṃ praṇidhiṃ kuryāt sarvatra pārthivaḥ 51 viśālān rājamārgāṃś ca kārayeta narādhipaḥ prapāś ca vipaṇīś caiva yathoddeśaṃ samādiśet 52 bhāṇḍāgārāyudhāgārān dhānyāgārāṃś ca sarvaśaḥ aśvāgārān gajāgārān balādhikaraṇāni ca 53 parikhāś caiva kauravya pratolīḥ saṃkaṭāni ca na jātu kaś cit paśyet tu guhyam etad yudhiṣṭhira 54 atha saṃnicayaṃ kuryād rājā parabalārditaḥ tailaṃ madhu ghṛtaṃ sasyam auṣadhāni ca sarvaśaḥ 55 aṅgārakuśa muñjānāṃ palāśaśaraparṇinām yavasendhana digdhānāṃ kārayeta ca saṃcayān 56 āyudhānāṃ ca sarveṣāṃ śaktyṛṣṭi prāsavarmaṇām saṃcayān evamādīnāṃ kārayeta narādhipaḥ 57 auṣadhāni ca sarvāṇi mūlāni ca phalāni ca caturvidhāṃś ca vaidyān vai saṃgṛhṇīyād viśeṣataḥ 58 naṭāś ca nartakāś caiva mallā māyā vinas tathā śobhayeyuḥ puravaraṃ modayeyuś ca sarvaśaḥ 59 yataḥ śaṅkā bhavec cāpi bhṛtyato vāpi mantritaḥ paurebhyo nṛpater vāpi svādhīnān kārayeta tān 60 kṛte karmaṇi rājendra pūjayed dhanasaṃcayaiḥ mānena ca yathārheṇa sāntvena vividhena ca 61 nirvedayitvā tu paraṃ hatvā vā kurunandana gatānṛṇyo bhaved rājā yathāśāstreṣu darśitam 62 rājñā saptaiva rakṣyāṇi tāni cāpi nibodha me ātmāmātyaś ca kośaś ca daṇḍo mitrāṇi caiva hi 63 tathā janapadaś caiva puraṃ ca kurunandana etat saptātmakaṃ rājyaṃ paripālyaṃ prayatnataḥ 64 ṣāḍguṇyaṃ ca trivargaṃ ca trivargam aparaṃ tathā yo vetti puruṣavyāghra sa bhunakti mahīm imām 65 ṣāḍguṇyam iti yat proktaṃ tan nibodha yudhiṣṭhira saṃdhāyāsanam ity eva yātrā saṃdhānam eva ca 66 vigṛhyāsanam ity eva yātrāṃ saṃparigṛhya ca dvaidhī bhāvas tathānyeṣāṃ saṃśrayo 'tha parasya ca 67 trivargaś cāpi yaḥ proktas tam ihaikamanāḥ śṛṇu kṣayaḥ sthānaṃ ca vṛddhiś ca trivargam aparaṃ tathā 68 dharmaś cārthaś ca kāmaś ca sevitavyo 'tha kālataḥ dharmeṇa hi mahīpālaś ciraṃ pālayate mahīm 69 asminn arthe ca yau ślokau gītāv aṅgirasā svayam yādavī putra bhadraṃ te śrotum arhasi tāv api 70 kṛtvā sarvāṇi kāryāṇi samyak saṃpālya medinīm pālayitvā tathā paurān paratra sukham edhate 71 kiṃ tasya tapasā rājñaḥ kiṃ ca tasyādhvarair api apālitāḥ prajā yasya sarvā dharmavinākṛtāḥ |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 12
Chapter 70
|
1
दण्डनीतिश च राजा च समस्तौ ताव उभाव अपि तस्य किं कुर्वतः सिद्ध्यै तन मे बरूहि पिता मह 2 महाभाग्यं दण्डनीत्याः सिद्धैः शब्दैः स हेतुकैः शृणु मे शंसतॊ राजन यथा वद इह भारत 3 दण्डनीतिः सवधर्मेभ्यश चातुर्वर्ण्यं नियच्छति परयुक्ता सवामिना सम्यग अधर्मेभ्यश च यच्छति 4 चातुर्वर्ण्ये सवधर्मस्थे मर्यादानाम असंकरे दण्डनीति कृते कषेमे परजानाम अकुतॊभये 5 सॊमे परयत्नं कुर्वन्ति तरयॊ वर्णा यथाविधि तस्माद देवमनुष्याणां सुखं विद्धि समाहितम 6 कालॊ वा कारणं राज्ञॊ राजा वा कालकारणम इति ते संशयॊ मा भूद राजा कालस्य कारणम 7 दण्डनीत्या यदा राजा सम्यक कार्त्स्न्येन वर्तते तदा कृतयुगं नाम कालः शरेष्ठः परवर्तते 8 भवेत कृतयुगे धर्मॊ नाधर्मॊ विद्यते कव चित सर्वेषाम एव वर्णानां नाधर्मे रमते मनः 9 यॊगक्षेमाः परवर्तन्ते परजानां नात्र संशयः वैदिकानि च कर्माणि भवन्त्य अविगुणान्य उत 10 ऋतवश च सुखाः सर्वे भवन्त्य उत निरामयाः परसीदन्ति नराणां च सवरवर्णमनांसि च 11 वयाधयॊ न भवन्त्य अत्र नाल्पायुर दृश्यते नरः विधवा न भवन्त्य अत्र नृशंसॊ नाभिजायते 12 अकृष्टपच्यॊ पृथिवी भवन्त्य ओषधयस तथा तवक पत्रफलमूलानि वीर्यवन्ति भवन्ति च 13 नाधर्मॊ विद्यते तत्र धर्म एव तु केवलः इति कार्तयुगान एतान गुणान विद्धि युधिष्ठिर 14 दण्डनीत्या यदा राजा तरीन अंशान अनुवर्तते चतुर्थम अंशम उत्सृज्य तदा तरेता परवर्तते 15 अशुभस्य चतुर्थां शस्त्रीन अंशान अनुवर्तते कृष्टपच्यैव पृथिवी भवन्त्य ओषधयस तथा 16 अर्धं तयक्त्वा यदा राजा नीत्यर्धम अनुवर्तते ततस तु दवापरं नाम स कालः संप्रवर्तते 17 अशुभस्य तदा अर्धं दवाव अंशाव अनुवर्तते कृष्टपच्यैव पृथिवी भवत्य अल्पफला तथा 18 दण्डनीतिं परित्यज्य यदा कार्त्स्न्येन भूमिपः परजाः कलिश्नात्य अयॊगेन परविश्यति तदा कलिः 19 कलाव अधर्मॊ भूयिष्ठं धर्मॊ भवति तु कव चित सर्वेषाम एव वर्णानां सवधर्माच चयवते मनः 20 शूद्रा भैक्षेण जीवन्ति बराह्मणाः परिचर्यया यॊगक्षेमस्य नाशश च वर्तते वर्णसंकरः 21 वैदिकानि च कर्माणि भवन्ति वि गुणान्य उत ऋतवॊ न सुखाः सर्वे भवन्त्य आमयिनस तथा 22 हरसन्ति च मनुष्याणां सवरवर्णमनांस्य उत वयाधयश च भवन्त्य अत्र मरियन्ते चागतायुषः 23 विधवाश च भवन्त्य अत्र नृशंसा जायते परजा कव चिद वर्षति पर्जन्यः कव चित सस्यं पररॊहति 24 रसाः सर्वे कषयं यान्ति यदा नेच्छति भूमिपः परजाः संरक्षितुं सम्यग दण्डनीति समाहितः 25 राजा कृतयुगस्रष्टा तरेताया दवापरस्य च युगस्य च चतुर्थस्य राजा भवति कारणम 26 कृतस्य करणाद राजा सवर्गम अत्यन्तम अश्नुते तरेतायाः करणाद राजा सवर्गं नात्यन्तम अश्नुते 27 परवर्तनाद दवापरस्य यथाभागम उपाश्नुते कलेः परवर्तनाद राजा पापम अत्यन्तम अश्नुते 28 ततॊ वसति दुष्कर्मा नरके शाश्वतीः समाः परजानां कल्मषे मग्नॊ ऽकीर्थिं पापं च विन्दति 29 दण्डनीतिं पुरस्कृत्य विजान कषत्रियः सदा अनवाप्तं च लिप्सेत लब्धं च परिपालयेत 30 लॊकस्य सीमन्त करी मर्यादा लॊकभावनी सम्यङ नीता दण्डनीतिर यथा माता यथा पिता 31 यस्यां भवन्ति भूतानि तद विद्धि भरतर्षभ एष एव परॊ धर्मॊ यद राजा दण्डनीति मान 32 तस्मात कौरव्य धर्मेण परजाः पालय नीतिमान एवंवृत्तः परजा रक्षन सवर्गं जेतासि दुर जयम |
1
daṇḍanītiś ca rājā ca samastau tāv ubhāv api tasya kiṃ kurvataḥ siddhyai tan me brūhi pitā maha 2 mahābhāgyaṃ daṇḍanītyāḥ siddhaiḥ śabdaiḥ sa hetukaiḥ śṛṇu me śaṃsato rājan yathā vad iha bhārata 3 daṇḍanītiḥ svadharmebhyaś cāturvarṇyaṃ niyacchati prayuktā svāminā samyag adharmebhyaś ca yacchati 4 cāturvarṇye svadharmasthe maryādānām asaṃkare daṇḍanīti kṛte kṣeme prajānām akutobhaye 5 some prayatnaṃ kurvanti trayo varṇā yathāvidhi tasmād devamanuṣyāṇāṃ sukhaṃ viddhi samāhitam 6 kālo vā kāraṇaṃ rājño rājā vā kālakāraṇam iti te saṃśayo mā bhūd rājā kālasya kāraṇam 7 daṇḍanītyā yadā rājā samyak kārtsnyena vartate tadā kṛtayugaṃ nāma kālaḥ śreṣṭhaḥ pravartate 8 bhavet kṛtayuge dharmo nādharmo vidyate kva cit sarveṣām eva varṇānāṃ nādharme ramate manaḥ 9 yogakṣemāḥ pravartante prajānāṃ nātra saṃśayaḥ vaidikāni ca karmāṇi bhavanty aviguṇāny uta 10 ṛtavaś ca sukhāḥ sarve bhavanty uta nirāmayāḥ prasīdanti narāṇāṃ ca svaravarṇamanāṃsi ca 11 vyādhayo na bhavanty atra nālpāyur dṛśyate naraḥ vidhavā na bhavanty atra nṛśaṃso nābhijāyate 12 akṛṣṭapacyo pṛthivī bhavanty oṣadhayas tathā tvak patraphalamūlāni vīryavanti bhavanti ca 13 nādharmo vidyate tatra dharma eva tu kevalaḥ iti kārtayugān etān guṇān viddhi yudhiṣṭhira 14 daṇḍanītyā yadā rājā trīn aṃśān anuvartate caturtham aṃśam utsṛjya tadā tretā pravartate 15 aśubhasya caturthāṃ śastrīn aṃśān anuvartate kṛṣṭapacyaiva pṛthivī bhavanty oṣadhayas tathā 16 ardhaṃ tyaktvā yadā rājā nītyardham anuvartate tatas tu dvāparaṃ nāma sa kālaḥ saṃpravartate 17 aśubhasya tadā ardhaṃ dvāv aṃśāv anuvartate kṛṣṭapacyaiva pṛthivī bhavaty alpaphalā tathā 18 daṇḍanītiṃ parityajya yadā kārtsnyena bhūmipaḥ prajāḥ kliśnāty ayogena praviśyati tadā kaliḥ 19 kalāv adharmo bhūyiṣṭhaṃ dharmo bhavati tu kva cit sarveṣām eva varṇānāṃ svadharmāc cyavate manaḥ 20 śūdrā bhaikṣeṇa jīvanti brāhmaṇāḥ paricaryayā yogakṣemasya nāśaś ca vartate varṇasaṃkaraḥ 21 vaidikāni ca karmāṇi bhavanti vi guṇāny uta ṛtavo na sukhāḥ sarve bhavanty āmayinas tathā 22 hrasanti ca manuṣyāṇāṃ svaravarṇamanāṃsy uta vyādhayaś ca bhavanty atra mriyante cāgatāyuṣaḥ 23 vidhavāś ca bhavanty atra nṛśaṃsā jāyate prajā kva cid varṣati parjanyaḥ kva cit sasyaṃ prarohati 24 rasāḥ sarve kṣayaṃ yānti yadā necchati bhūmipaḥ prajāḥ saṃrakṣituṃ samyag daṇḍanīti samāhitaḥ 25 rājā kṛtayugasraṣṭā tretāyā dvāparasya ca yugasya ca caturthasya rājā bhavati kāraṇam 26 kṛtasya karaṇād rājā svargam atyantam aśnute tretāyāḥ karaṇād rājā svargaṃ nātyantam aśnute 27 pravartanād dvāparasya yathābhāgam upāśnute kaleḥ pravartanād rājā pāpam atyantam aśnute 28 tato vasati duṣkarmā narake śāśvatīḥ samāḥ prajānāṃ kalmaṣe magno 'kīrthiṃ pāpaṃ ca vindati 29 daṇḍanītiṃ puraskṛtya vijāna kṣatriyaḥ sadā anavāptaṃ ca lipseta labdhaṃ ca paripālayet 30 lokasya sīmanta karī maryādā lokabhāvanī samyaṅ nītā daṇḍanītir yathā mātā yathā pitā 31 yasyāṃ bhavanti bhūtāni tad viddhi bharatarṣabha eṣa eva paro dharmo yad rājā daṇḍanīti mān 32 tasmāt kauravya dharmeṇa prajāḥ pālaya nītimān evaṃvṛttaḥ prajā rakṣan svargaṃ jetāsi dur jayam |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 12
Chapter 71
|
1
केन वृत्तेन वृत्तज्ञ वर्तमानॊ महीपतिः सुखेनार्थान सुखॊदर्कान इह च परेत्य चाप्नुयात 2 इयं गुणानां षट्त्रिंशत षट तरिंशद गुणसंयुता यान गुणांस तु गुणॊपेतः कुर्वन गुणम अवाप्नुयात 3 चरेद धर्मान अकटुकॊ मुञ्चेत सनेहं न नास्तिकः अनृशंसश चरेद अर्थं चरेत कामम अनुद्धतः 4 परियं बरूयाद अकृपणः शूरः सयाद अविकत्थनः दाता नापात्र वर्षी सयात परगल्भः सयाद अनिष्ठुरः 5 संदधीत न चानार्यैर विगृणीयान न बन्धुभिः नानाप्तैः कारयेच चारं कुर्यात कार्यम अपीडया 6 अर्थान बरूयान न चासत्सु गुणान बरूयान न चात्मनः आदद्यान न च साधुभ्यॊ नासत पुरुषम आश्रयेत 7 नापरीक्ष्य नयेद दण्डं न च मत्रं परकाशयेत विसृजेन न च लुब्ध्येभ्यॊ विश्वसेन नापकारिषु 8 अनीर्षुर गुप्तदारः सयाच चॊक्षः सयाद अघृणी नृपः सत्रियं सेवेत नात्यर्थं मृष्टं भुञ्जीत नाहितम 9 अस्तब्धः पूजयेन मान्यान गुरून सेवेद अमायया अर्चेद देवान न दम्भेन शरियम इच्छेद अकुत्सिताम 10 सेवेत परणयं हित्वा दक्षः सयान न तव अकालवित सान्त्वयेन न च भॊगार्थम अनुगृह्णन न चाक्षिपेत 11 परहरेन न तव अविज्ञाय हत्वा शत्रून न शेषयेत करॊधं कुर्यान न चाकस्मान मृदुः सयान नापकारिषु 12 एवं चरस्व राज्यस्थॊ यदि शरेय इहेच्छसि अतॊ ऽनयथा नरपतिर भयम ऋच्छत्य अनुत्तमम 13 इति सर्वान गुणान एतान यथॊक्तान यॊ ऽनुवर्तते अनुभूयेह भद्राणि परेत्य सवर्गं महीयते 14 इदं वचः शांतनवस्य शुश्रुवान; युधिष्ठिरः पाण्डवमुख्यसंवृतः तदा ववन्दे च पिता महं नृपॊ; यथॊक्तम एतच च चकार बुद्धिमान |
1
kena vṛttena vṛttajña vartamāno mahīpatiḥ sukhenārthān sukhodarkān iha ca pretya cāpnuyāt 2 iyaṃ guṇānāṃ ṣaṭtriṃśat ṣaṭ triṃśad guṇasaṃyutā yān guṇāṃs tu guṇopetaḥ kurvan guṇam avāpnuyāt 3 cared dharmān akaṭuko muñcet snehaṃ na nāstikaḥ anṛśaṃsaś cared arthaṃ caret kāmam anuddhataḥ 4 priyaṃ brūyād akṛpaṇaḥ śūraḥ syād avikatthanaḥ dātā nāpātra varṣī syāt pragalbhaḥ syād aniṣṭhuraḥ 5 saṃdadhīta na cānāryair vigṛṇīyān na bandhubhiḥ nānāptaiḥ kārayec cāraṃ kuryāt kāryam apīḍayā 6 arthān brūyān na cāsatsu guṇān brūyān na cātmanaḥ ādadyān na ca sādhubhyo nāsat puruṣam āśrayet 7 nāparīkṣya nayed daṇḍaṃ na ca matraṃ prakāśayet visṛjen na ca lubdhyebhyo viśvasen nāpakāriṣu 8 anīrṣur guptadāraḥ syāc cokṣaḥ syād aghṛṇī nṛpaḥ striyaṃ seveta nātyarthaṃ mṛṣṭaṃ bhuñjīta nāhitam 9 astabdhaḥ pūjayen mānyān gurūn seved amāyayā arced devān na dambhena śriyam icched akutsitām 10 seveta praṇayaṃ hitvā dakṣaḥ syān na tv akālavit sāntvayen na ca bhogārtham anugṛhṇan na cākṣipet 11 praharen na tv avijñāya hatvā śatrūn na śeṣayet krodhaṃ kuryān na cākasmān mṛduḥ syān nāpakāriṣu 12 evaṃ carasva rājyastho yadi śreya ihecchasi ato 'nyathā narapatir bhayam ṛcchaty anuttamam 13 iti sarvān guṇān etān yathoktān yo 'nuvartate anubhūyeha bhadrāṇi pretya svargaṃ mahīyate 14 idaṃ vacaḥ śāṃtanavasya śuśruvān; yudhiṣṭhiraḥ pāṇḍavamukhyasaṃvṛtaḥ tadā vavande ca pitā mahaṃ nṛpo; yathoktam etac ca cakāra buddhimān |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 12
Chapter 72
|
1
कथं राजा परजा रक्षन नाधिबन्धेन युज्यते धर्मे च नापराध्नॊति तन मे बरूहि पिता मह 2 समासेनैव ते तात धर्मान वक्ष्यामि निश्चितान विस्तरेण हि धर्माणां न जात्व अन्तम अवाप्नुयात 3 धर्मनिष्ठाञ शरुतवतॊ वेद वरतसमाहितान अर्चितान वासयेथास तवं गृहे गुणवतॊ दविजान 4 परत्युत्थायॊपसंगृह्य चरणाव अभिवाद्य च अथ सर्वाणि कुर्वीथाः कार्याणि स पुरॊहितः 5 धर्मकार्याणि निर्वर्त्य मङ्गलानि परयुज्य च बराह्मणान वाचयेथास तवम अर्थसिद्धि जयाशिषः 6 आर्जवेन च संपन्नॊ धृत्या बुद्ध्या च भारत अर्थार्थं परिगृह्णीयात कामक्रॊधौ च वर्जयेत 7 कामक्रॊधौ पुरस्कृत्य यॊ ऽरथं राजानुतिष्ठति न स धर्मं न चाप्य अर्थं परिगृह्णाति बालिशः 8 मा सम लुब्धांश च मूर्खांश च कामे चार्थेषु यूयुजः अलुब्धान बुद्धिसंपन्नान सर्वकर्मसु यॊजयेत 9 मूर्खॊ हय अधिकृतॊ ऽरथेषु कार्याणाम अविशारदः परजाः कलिश्नात्य अयॊगेन कामद्वेषसमन्वितः 10 बलिषष्ठेन शुल्केन दण्डेनाथापराधिनाम शास्त्रनीतेन लिप्सेथा वेतनेन धनागमम 11 दापयित्वा करं धर्म्यं राष्ट्रं नित्यं यथाविधि अशेषान कल्पयेद राजा यॊगक्षेमान अतन्द्रितः 12 गॊपायितारं दातारं धर्मनित्यम अतन्द्रितम अकाम दवेषसंयुक्तम अनुरज्यन्ति मानवाः 13 मा समाधर्मेण लाभेन लिप्सेथास तवं धनागमम धर्मार्थाव अध्रुवौ तस्य यॊ ऽपशास्त्रपरॊ भवेत 14 अप शास्त्रपरॊ राजा संचयान नाधिगच्छति अस्थाने चास्य तद वित्तं सर्वम एव विनश्यति 15 अर्थमूलॊ ऽप हिंसां च कुरुते सवयम आत्मनः करैर अशास्त्रदृष्टैर हि मॊहात संपीडयन परजाः 16 ऊधश छिन्द्याद धि यॊ धेन्वाः कषीरार्थी न लभेत पयः एवं राष्ट्रम अयॊगेन पीडितं न विवर्धते 17 यॊ हि दॊग्ध्रीम उपास्ते तु स नित्यं लभते पयः एवं राष्ट्रम उपायेन भुञ्जानॊ लभते फलम 18 अथ राष्ट्रम उपायेन भुज्यमानं सुरक्षितम जनयत्य अतुलां नित्यं कॊशवृद्धिं युधिष्ठिर 19 दॊग्धि धान्यं हिरण्यं च परजा राज्ञि सुरक्षिता नित्यं सवेभ्यः परेभ्यश च तृप्ता माता यथा पयः 20 माला कारॊपमॊ राजन भव माङ्गारिकॊपमः तथायुक्तश चिरं राष्ट्रं भॊक्तुं शक्यसि पालयन 21 परचक्राभियानेन यदि ते सयाद धनक्षयः अथ साम्नैव लिप्सेथा धनम अब्राह्मणेषु यत 22 मा सम ते बराह्मणं दृष्ट्वा धनस्थं परचलेन मनः अन्त्यायाम अप्य अवस्थायां किम उ सफीतस्य भारत 23 धनानि तेभ्यॊ दद्यास तवं यथाशक्ति यथार्हतः सान्त्वयन परिरक्षंश च सवर्गम आप्स्यसि दुर जयम 24 एवं धर्मेण वृत्तेन परजास तवं परिपालयन सवन्तं पुण्यं यशॊ वन्तं पराप्स्यसे कुरुनन्दन 25 धर्मेण वयवहारेण परजाः पालय पाण्डव युधिष्ठिर तथायुक्तॊ नाधिबन्धेन यॊक्ष्यसे 26 एष एव परॊ धर्मॊ यद राजा रक्षते परजाः भूतानां हि यथा धर्मे रक्षणं च परा दया 27 तस्माद एवं परं धर्मं मन्यन्ते धर्मकॊविदाः यद राजा रक्षणे युक्तॊ भूतेषु कुरुते दयाम 28 यद अह्ना कुरुते पापम अरक्षन भयतः परजाः राजा वर्षसहस्रेण तस्यान्तम अधिगच्छति 29 यद अह्ना कुरुते पुण्यं परजा धर्मेण पालयन दशवर्षसहस्राणि तस्य भुङ्क्ते फलं दिवि 30 सविष्टिः सवधीतिः सुतपा लॊकाञ जयति यावतः कषणेन तान अवाप्नॊति परजा धर्मेण पालयन 31 एवं धर्मं परयत्नेन कौन्तेय परिपालयन इह पुण्यफलं लब्ध्वा नाधिबन्धेन यॊक्ष्यसे 32 सवर्गलॊके च महतीं शरियं पराप्स्यसि पाण्डव असंभवश च धर्माणाम ईदृशानाम अराजसु तस्माद राजैव नान्यॊ ऽसति यॊ महत फलम आप्नुयात 33 स राज्यम ऋद्धिमत पराप्य धर्मेण परिपालयन इन्द्रं तर्पय सॊमेन कामैश च सुहृदॊ जनान |
1
kathaṃ rājā prajā rakṣan nādhibandhena yujyate dharme ca nāparādhnoti tan me brūhi pitā maha 2 samāsenaiva te tāta dharmān vakṣyāmi niścitān vistareṇa hi dharmāṇāṃ na jātv antam avāpnuyāt 3 dharmaniṣṭhāñ śrutavato veda vratasamāhitān arcitān vāsayethās tvaṃ gṛhe guṇavato dvijān 4 pratyutthāyopasaṃgṛhya caraṇāv abhivādya ca atha sarvāṇi kurvīthāḥ kāryāṇi sa purohitaḥ 5 dharmakāryāṇi nirvartya maṅgalāni prayujya ca brāhmaṇān vācayethās tvam arthasiddhi jayāśiṣaḥ 6 ārjavena ca saṃpanno dhṛtyā buddhyā ca bhārata arthārthaṃ parigṛhṇīyāt kāmakrodhau ca varjayet 7 kāmakrodhau puraskṛtya yo 'rthaṃ rājānutiṣṭhati na sa dharmaṃ na cāpy arthaṃ parigṛhṇāti bāliśaḥ 8 mā sma lubdhāṃś ca mūrkhāṃś ca kāme cārtheṣu yūyujaḥ alubdhān buddhisaṃpannān sarvakarmasu yojayet 9 mūrkho hy adhikṛto 'rtheṣu kāryāṇām aviśāradaḥ prajāḥ kliśnāty ayogena kāmadveṣasamanvitaḥ 10 baliṣaṣṭhena śulkena daṇḍenāthāparādhinām śāstranītena lipsethā vetanena dhanāgamam 11 dāpayitvā karaṃ dharmyaṃ rāṣṭraṃ nityaṃ yathāvidhi aśeṣān kalpayed rājā yogakṣemān atandritaḥ 12 gopāyitāraṃ dātāraṃ dharmanityam atandritam akāma dveṣasaṃyuktam anurajyanti mānavāḥ 13 mā smādharmeṇa lābhena lipsethās tvaṃ dhanāgamam dharmārthāv adhruvau tasya yo 'paśāstraparo bhavet 14 apa śāstraparo rājā saṃcayān nādhigacchati asthāne cāsya tad vittaṃ sarvam eva vinaśyati 15 arthamūlo 'pa hiṃsāṃ ca kurute svayam ātmanaḥ karair aśāstradṛṣṭair hi mohāt saṃpīḍayan prajāḥ 16 ūdhaś chindyād dhi yo dhenvāḥ kṣīrārthī na labhet payaḥ evaṃ rāṣṭram ayogena pīḍitaṃ na vivardhate 17 yo hi dogdhrīm upāste tu sa nityaṃ labhate payaḥ evaṃ rāṣṭram upāyena bhuñjāno labhate phalam 18 atha rāṣṭram upāyena bhujyamānaṃ surakṣitam janayaty atulāṃ nityaṃ kośavṛddhiṃ yudhiṣṭhira 19 dogdhi dhānyaṃ hiraṇyaṃ ca prajā rājñi surakṣitā nityaṃ svebhyaḥ parebhyaś ca tṛptā mātā yathā payaḥ 20 mālā kāropamo rājan bhava māṅgārikopamaḥ tathāyuktaś ciraṃ rāṣṭraṃ bhoktuṃ śakyasi pālayan 21 paracakrābhiyānena yadi te syād dhanakṣayaḥ atha sāmnaiva lipsethā dhanam abrāhmaṇeṣu yat 22 mā sma te brāhmaṇaṃ dṛṣṭvā dhanasthaṃ pracalen manaḥ antyāyām apy avasthāyāṃ kim u sphītasya bhārata 23 dhanāni tebhyo dadyās tvaṃ yathāśakti yathārhataḥ sāntvayan parirakṣaṃś ca svargam āpsyasi dur jayam 24 evaṃ dharmeṇa vṛttena prajās tvaṃ paripālayan svantaṃ puṇyaṃ yaśo vantaṃ prāpsyase kurunandana 25 dharmeṇa vyavahāreṇa prajāḥ pālaya pāṇḍava yudhiṣṭhira tathāyukto nādhibandhena yokṣyase 26 eṣa eva paro dharmo yad rājā rakṣate prajāḥ bhūtānāṃ hi yathā dharme rakṣaṇaṃ ca parā dayā 27 tasmād evaṃ paraṃ dharmaṃ manyante dharmakovidāḥ yad rājā rakṣaṇe yukto bhūteṣu kurute dayām 28 yad ahnā kurute pāpam arakṣan bhayataḥ prajāḥ rājā varṣasahasreṇa tasyāntam adhigacchati 29 yad ahnā kurute puṇyaṃ prajā dharmeṇa pālayan daśavarṣasahasrāṇi tasya bhuṅkte phalaṃ divi 30 sviṣṭiḥ svadhītiḥ sutapā lokāñ jayati yāvataḥ kṣaṇena tān avāpnoti prajā dharmeṇa pālayan 31 evaṃ dharmaṃ prayatnena kaunteya paripālayan iha puṇyaphalaṃ labdhvā nādhibandhena yokṣyase 32 svargaloke ca mahatīṃ śriyaṃ prāpsyasi pāṇḍava asaṃbhavaś ca dharmāṇām īdṛśānām arājasu tasmād rājaiva nānyo 'sti yo mahat phalam āpnuyāt 33 sa rājyam ṛddhimat prāpya dharmeṇa paripālayan indraṃ tarpaya somena kāmaiś ca suhṛdo janān |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 12
Chapter 73
|
1
य एव तु सतॊ रक्षेद असतश च निबर्हयेत स एव राज्ञा कर्तव्यॊ राजन राजपुरॊहितः 2 अत्राप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम पुरूरवस ऐलस्य संवादं मातरिश्वनः 3 कुतः सविद बराह्मणॊ जातॊ वर्णाश चापि कुतस तरयः कस्माच च भवति शरेयान एतद वायॊ विचक्ष्व मे 4 बरह्मणॊ मुखतः सृष्टॊ बराह्मणॊ राजसत्तम बाहुभ्यां कषत्रियः सृष्ट ऊरुभ्यां वैश्य उच्यते 5 वर्णानां परिचर्यार्थं तरयाणां पुरुषर्षभ वर्णश चतुर्थः पश्चात तु पद्भ्यां शूद्रॊ विनिर्मितः 6 बराह्मणॊ जातमात्रस तु पृथिवीम अन्वजायत ईश्वरः सर्वभूतानां धर्मकॊशस्य गुप्तये 7 ततः पृथिव्या गॊप्तारं कषत्रियं दण्डधारिणम दवितीयं वर्णम अकरॊत परजानाम अनुगुप्तये 8 वैश्यस तु धनधान्येन तरीन वर्णान बिभृयाद इमान शूद्रॊ हय एनान परिचरेद इति बरह्मानुशासनम 9 दविजस्य कषत्रबन्धॊर वा कस्येयं पृथिवी भवेत धर्मतः सह वित्तेन सम्यग वायॊ परचक्ष्व मे 10 विप्रस्य सर्वम एवैतद यत किं चिज जगती गतम जयेष्ठेनाभिजनेनेह तद धर्मकुशला विदुः 11 सवम एव बराह्मणॊ भुङ्क्ते सवं वस्ते सवं ददाति च गुरुर हि सर्ववर्णानां जयेष्ठः शरेष्ठश च वै दविजः 12 पत्यभावे यथा सत्री हि देवरं कुरुते पतिम आनन्तर्यात तथा कषत्रं पृथिवी कुरुते पतिम 13 एष ते परथमः कल्प आपद्य अन्यॊ भवेद अतः यदि सवर्गे परं सथानं धर्मतः परिमार्गसि 14 यः कश चिद विजयेद भूमिं बराह्मणाय निवेदयेत शरुतवृत्तॊपपन्नाय धर्मज्ञाय तपस्विने 15 सवधर्मपरितृप्ताय यॊ न वित्तपरॊ भवेत यॊ राजानं नयेद बुद्ध्या सर्वतः परिपूर्णया 16 बराह्मणॊ हि कुले जातः कृतप्रज्ञॊ विनीतवाक शरेयॊ नयति राजानं बरुवंश चित्रां सरस्वतीम 17 राजा चरति यं धर्मं बराह्मणेन निदर्शितम शुश्रूषुर अनहंवादी कषत्रधर्मव्रते सथितः 18 तावता स कृतप्रज्ञश चिरं यशसि तिष्ठति तस्य धर्मस्य सर्वस्य भागी राजपुरॊहितः 19 एवम एव परजा सर्वा राजानम अभिसंश्रिताः सम्यग्वृत्ताः सवधर्मस्था न कुतश चिद भयान्विताः 20 राष्ट्रे चरन्ति यं धर्मं राज्ञा साध्व अभिरक्षिताः चतुर्थं तस्य धर्मस्य राजा भागं स विन्दति 21 देवा मनुष्याः पितरॊ गन्धर्वॊरगराक्षसाः यज्ञम एवॊपजीवन्ति नास्ति चेष्टम अराजके 22 इतॊ दत्तेन जीवन्ति देवताः पितरस तथा राजन्य एवास्य धर्मस्य यॊगक्षेमः परतिष्ठितः 23 छायायाम अप्सु वायौ च सुखम उष्णे ऽधिगच्छति अग्नौ वाससि सूर्ये च सुखं शीते ऽधिगच्छति 24 शब्दे सपर्शे रसे रूपे गन्धे च रमते मनः तेषु भॊगेषु सर्वेषु न भीतॊ लभते सुखम 25 अभयस्यैव यॊ दाता तस्यैव सुमहत फलम न हि पराणसमं दानं तरिषु लॊकेषु विद्यते 26 इन्द्रॊ राजा यमॊ राजा धर्मॊ राजा तथैव च राजा बिभर्ति रूपाणि राज्ञा सर्वम इदं धृतम |
1
ya eva tu sato rakṣed asataś ca nibarhayet sa eva rājñā kartavyo rājan rājapurohitaḥ 2 atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam purūravasa ailasya saṃvādaṃ mātariśvanaḥ 3 kutaḥ svid brāhmaṇo jāto varṇāś cāpi kutas trayaḥ kasmāc ca bhavati śreyān etad vāyo vicakṣva me 4 brahmaṇo mukhataḥ sṛṣṭo brāhmaṇo rājasattama bāhubhyāṃ kṣatriyaḥ sṛṣṭa ūrubhyāṃ vaiśya ucyate 5 varṇānāṃ paricaryārthaṃ trayāṇāṃ puruṣarṣabha varṇaś caturthaḥ paścāt tu padbhyāṃ śūdro vinirmitaḥ 6 brāhmaṇo jātamātras tu pṛthivīm anvajāyata īśvaraḥ sarvabhūtānāṃ dharmakośasya guptaye 7 tataḥ pṛthivyā goptāraṃ kṣatriyaṃ daṇḍadhāriṇam dvitīyaṃ varṇam akarot prajānām anuguptaye 8 vaiśyas tu dhanadhānyena trīn varṇān bibhṛyād imān śūdro hy enān paricared iti brahmānuśāsanam 9 dvijasya kṣatrabandhor vā kasyeyaṃ pṛthivī bhavet dharmataḥ saha vittena samyag vāyo pracakṣva me 10 viprasya sarvam evaitad yat kiṃ cij jagatī gatam jyeṣṭhenābhijaneneha tad dharmakuśalā viduḥ 11 svam eva brāhmaṇo bhuṅkte svaṃ vaste svaṃ dadāti ca gurur hi sarvavarṇānāṃ jyeṣṭhaḥ śreṣṭhaś ca vai dvijaḥ 12 patyabhāve yathā strī hi devaraṃ kurute patim ānantaryāt tathā kṣatraṃ pṛthivī kurute patim 13 eṣa te prathamaḥ kalpa āpady anyo bhaved ataḥ yadi svarge paraṃ sthānaṃ dharmataḥ parimārgasi 14 yaḥ kaś cid vijayed bhūmiṃ brāhmaṇāya nivedayet śrutavṛttopapannāya dharmajñāya tapasvine 15 svadharmaparitṛptāya yo na vittaparo bhavet yo rājānaṃ nayed buddhyā sarvataḥ paripūrṇayā 16 brāhmaṇo hi kule jātaḥ kṛtaprajño vinītavāk śreyo nayati rājānaṃ bruvaṃś citrāṃ sarasvatīm 17 rājā carati yaṃ dharmaṃ brāhmaṇena nidarśitam śuśrūṣur anahaṃvādī kṣatradharmavrate sthitaḥ 18 tāvatā sa kṛtaprajñaś ciraṃ yaśasi tiṣṭhati tasya dharmasya sarvasya bhāgī rājapurohitaḥ 19 evam eva prajā sarvā rājānam abhisaṃśritāḥ samyagvṛttāḥ svadharmasthā na kutaś cid bhayānvitāḥ 20 rāṣṭre caranti yaṃ dharmaṃ rājñā sādhv abhirakṣitāḥ caturthaṃ tasya dharmasya rājā bhāgaṃ sa vindati 21 devā manuṣyāḥ pitaro gandharvoragarākṣasāḥ yajñam evopajīvanti nāsti ceṣṭam arājake 22 ito dattena jīvanti devatāḥ pitaras tathā rājany evāsya dharmasya yogakṣemaḥ pratiṣṭhitaḥ 23 chāyāyām apsu vāyau ca sukham uṣṇe 'dhigacchati agnau vāsasi sūrye ca sukhaṃ śīte 'dhigacchati 24 śabde sparśe rase rūpe gandhe ca ramate manaḥ teṣu bhogeṣu sarveṣu na bhīto labhate sukham 25 abhayasyaiva yo dātā tasyaiva sumahat phalam na hi prāṇasamaṃ dānaṃ triṣu lokeṣu vidyate 26 indro rājā yamo rājā dharmo rājā tathaiva ca rājā bibharti rūpāṇi rājñā sarvam idaṃ dhṛtam |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 12
Chapter 74
|
1
राज्ञा पुरॊहितः कार्यॊ भवेद विद्वान बहुश्रुतः उभौ समीक्ष्य धर्मार्थाव अप्रमेयाव अनन्तरम 2 धर्मात्मा धर्मविद येषां राज्ञां राजन पुरॊहितः राजा चैवं गुणॊ येषां कुशलं तेषु सर्वशः 3 उभौ परजा वर्धयतॊ देवान पूर्वान परान पितॄन यौ समेयास्थितौ धर्मे शरद्धेयौ सुतपस्विनौ 4 परस्परस्य सुहृदौ संमतौ समचेतनौ बरह्मक्षत्रस्य संमानात परजाः सुखम अवाप्नुयुः 5 विमाननात तयॊर एव परजा नश्येयुर एव ह बरह्मक्षत्रं हि सर्वेषां धर्माणां मूलम उच्यते 6 अत्राप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम ऐल कश्यप संवादं तं निबॊध युधिष्ठिर 7 यदा हि बरह्म परजहाति कषत्रं; कषत्रं यदा वा परजहाति बरह्म अन्वग बलं कतमे ऽसमिन भजन्ते; तथाबल्यं कतमे ऽसमिन वियन्ति 8 वयृद्धं राष्ट्रं भवति कषत्रियस्य; बरह्मक्षत्रं यत्र विरुध्यते ह अन्वग बलं दस्यवस तद भजन्ते; ऽबल्यं तथा तत्र वियन्ति सन्तः 9 नैषाम उक्षा वर्धते नॊत उस्रा; न गर्गरॊ मथ्यते नॊ यजन्ते नैषां पुत्रा वेदम अधीयते च; यदा बरह्मक्षत्रियाः संत्यजन्ति 10 नैषाम उक्षावर्धते जातु गेहे; नाधीयते स परजा नॊ यजन्ते अपध्वस्ता दस्यु भूता भवन्ति; ये बराह्मणाः कषत्रियान संत्यजन्ति 11 एतौ हि नित्यसंयुक्ताव इतरेतर धारणे कषत्रं हि बरह्मणॊ यॊनिर यॊनिः कषत्रस्य च दविजाः 12 उभाव एतौ नित्यम अभिप्रपन्नौ; संप्रापतुर महतीं शरीप्रतिष्ठाम तयॊः संधिर भिद्यते चेत पुराणस; ततः सर्वं भवति हि संप्रमूढम 13 नात्र पलवं लभते पारगामी; महागाधे नौर इव संप्रणुन्ना चातुर्वर्ण्यं भवति च संप्रमूढं; ततः परजाः कषयसंस्था भवन्ति 14 बरह्म वृक्षॊ रक्ष्यमाणॊ मधु हेमच वर्षति अरक्ष्यमाणः सततम अश्रुपापं च वर्षति 15 अब्रह्म चारी चरणाद अपेतॊ; यदा बरह्मा बरह्मणि तराणम इच्छेत आश्चर्यशॊ वर्षति तत्र देवस; तत्राभीक्ष्णं दुः सहाश चाविशन्ति 16 सत्रियं हत्वा बराह्मणं वापि पापः; सभायां यत्र लभते ऽनुवादम राज्ञः सकाशे न बिभेति चापि; ततॊ भयं जायते कषत्रियस्य 17 पापैः पापे करियमाणे ऽतिवेलं; ततॊ रुद्रॊ जायते देव एषः पापैः पापाः संजनयन्ति रुद्रं; ततः सर्वान साध्व असाधून हिनस्ति 18 कुतॊ रुद्रः कीदृशॊ वापि रुद्रः; सत्त्वैः सत्त्वं दृश्यते वध्यमानम एतद विद्वन कश्यप मे परचक्ष्व; यतॊ रुद्रॊ जायते देव एषः 19 आत्मा रुद्रॊ हृदये मानवानां; सवं सवं देहं परदेहं च हन्ति वातॊत्पातैः सदृशं रुद्रम आहुर; दावैर जीमूतैः सदृशं रूपम अस्य 20 न वै वातं परिवृनॊति कश चिन; न जीमूतॊ वर्षति नैव दावः तथायुक्तॊ दृश्यते मानवेषु; कामद्वेषाद बध्यते मुच्यते च 21 यथैक गेहे जातवेदाः परदीप्तः; कृत्स्नं गरामं परदहेत स तवरा वान विमॊहनं कुरुते देव एष; ततः सर्वं सपृश्यते पुण्यपापैः 22 यदि दण्डः सपृशते पुण्यभाजं; पापैः पापे करियमाणे ऽविशेषात कस्य हेतॊः सुकृतं नाम कुर्याद; दुष्कृतं वा कस्य हेतॊर न कुर्यात 23 असंत्यागात पापकृताम अपापंस; तुल्यॊ दण्डः सपृश्यते मिश्रभावात शुष्केणार्द्रं दह्यते मिश्रभावान; न मिश्रः सयात पापकृद्भिः कथं चित 24 साध्व असाधून धारयतीह भूमिः; साध्व असाधूंस तापयतीह सूर्यः साध्व असाधून वातयतीह वायुर; आपस तथा साध्व असाधून वहन्ति 25 एवम अस्मिन वर्तते लॊक एव; नामुत्रैवं वर्तते राजपुत्र परेत्यैतयॊर अन्तरवान विशेषॊ; यॊ वै पुण्यं चरते यश च पापम 26 पुण्यस्य लॊकॊ मधुमान धृतार्चिर; हिरण्यज्यॊतिर अमृतस्य नाभिः तत्र परेत्य मॊदते बरह्मचारी; न तत्र मृत्युर न जरा नॊत दुःखम 27 पापस्य लॊकॊ निरयॊ ऽपरकाशॊ; नित्यं दुःखः शॊकभूयिष्ठ एव तत्रात्मानं शॊचते पापकर्मा; बह्वीः समाः परपतन्न अप्रतिष्ठः 28 मिथॊ भेदाद बराह्मणक्षत्रियाणां; परजा दुःखं दुः सहं चाविशन्ति एवं जञात्वा कार्य एवेह विद्वान; पुरॊहितॊ नैकविद्यॊ नृपेण 29 तं चैवान्वभिषिच्येत तथा धर्मॊ विधीयते अग्र्यॊ हि बराह्मणः परॊक्तः सर्वस्यैवेह धर्मतः 30 पूर्वं हि बराह्मणाः सृष्टा इति धर्मविदॊ विदुः जयेष्ठेनाभिजनेनास्य पराप्तं सर्वं यद उत्तरम 31 तस्मान मान्यश च पूज्यश च बराह्मणः परसृताग्र भुक सर्वं शरेष्ठं वरिष्ठं च निवेद्यं तस्य धर्मतः 32 अवश्यम एतत कर्तव्यं राज्ञा बलवतापि हि बरह्म वर्धयति कषत्रं कषत्रतॊ बरह्म वर्धते |
1
rājñā purohitaḥ kāryo bhaved vidvān bahuśrutaḥ ubhau samīkṣya dharmārthāv aprameyāv anantaram 2 dharmātmā dharmavid yeṣāṃ rājñāṃ rājan purohitaḥ rājā caivaṃ guṇo yeṣāṃ kuśalaṃ teṣu sarvaśaḥ 3 ubhau prajā vardhayato devān pūrvān parān pitṝn yau sameyāsthitau dharme śraddheyau sutapasvinau 4 parasparasya suhṛdau saṃmatau samacetanau brahmakṣatrasya saṃmānāt prajāḥ sukham avāpnuyuḥ 5 vimānanāt tayor eva prajā naśyeyur eva ha brahmakṣatraṃ hi sarveṣāṃ dharmāṇāṃ mūlam ucyate 6 atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam aila kaśyapa saṃvādaṃ taṃ nibodha yudhiṣṭhira 7 yadā hi brahma prajahāti kṣatraṃ; kṣatraṃ yadā vā prajahāti brahma anvag balaṃ katame 'smin bhajante; tathābalyaṃ katame 'smin viyanti 8 vyṛddhaṃ rāṣṭraṃ bhavati kṣatriyasya; brahmakṣatraṃ yatra virudhyate ha anvag balaṃ dasyavas tad bhajante; 'balyaṃ tathā tatra viyanti santaḥ 9 naiṣām ukṣā vardhate nota usrā; na gargaro mathyate no yajante naiṣāṃ putrā vedam adhīyate ca; yadā brahmakṣatriyāḥ saṃtyajanti 10 naiṣām ukṣāvardhate jātu gehe; nādhīyate sa prajā no yajante apadhvastā dasyu bhūtā bhavanti; ye brāhmaṇāḥ kṣatriyān saṃtyajanti 11 etau hi nityasaṃyuktāv itaretara dhāraṇe kṣatraṃ hi brahmaṇo yonir yoniḥ kṣatrasya ca dvijāḥ 12 ubhāv etau nityam abhiprapannau; saṃprāpatur mahatīṃ śrīpratiṣṭhām tayoḥ saṃdhir bhidyate cet purāṇas; tataḥ sarvaṃ bhavati hi saṃpramūḍham 13 nātra plavaṃ labhate pāragāmī; mahāgādhe naur iva saṃpraṇunnā cāturvarṇyaṃ bhavati ca saṃpramūḍhaṃ; tataḥ prajāḥ kṣayasaṃsthā bhavanti 14 brahma vṛkṣo rakṣyamāṇo madhu hemaca varṣati arakṣyamāṇaḥ satatam aśrupāpaṃ ca varṣati 15 abrahma cārī caraṇād apeto; yadā brahmā brahmaṇi trāṇam icchet āścaryaśo varṣati tatra devas; tatrābhīkṣṇaṃ duḥ sahāś cāviśanti 16 striyaṃ hatvā brāhmaṇaṃ vāpi pāpaḥ; sabhāyāṃ yatra labhate 'nuvādam rājñaḥ sakāśe na bibheti cāpi; tato bhayaṃ jāyate kṣatriyasya 17 pāpaiḥ pāpe kriyamāṇe 'tivelaṃ; tato rudro jāyate deva eṣaḥ pāpaiḥ pāpāḥ saṃjanayanti rudraṃ; tataḥ sarvān sādhv asādhūn hinasti 18 kuto rudraḥ kīdṛśo vāpi rudraḥ; sattvaiḥ sattvaṃ dṛśyate vadhyamānam etad vidvan kaśyapa me pracakṣva; yato rudro jāyate deva eṣaḥ 19 ātmā rudro hṛdaye mānavānāṃ; svaṃ svaṃ dehaṃ paradehaṃ ca hanti vātotpātaiḥ sadṛśaṃ rudram āhur; dāvair jīmūtaiḥ sadṛśaṃ rūpam asya 20 na vai vātaṃ parivṛnoti kaś cin; na jīmūto varṣati naiva dāvaḥ tathāyukto dṛśyate mānaveṣu; kāmadveṣād badhyate mucyate ca 21 yathaika gehe jātavedāḥ pradīptaḥ; kṛtsnaṃ grāmaṃ pradahet sa tvarā vān vimohanaṃ kurute deva eṣa; tataḥ sarvaṃ spṛśyate puṇyapāpaiḥ 22 yadi daṇḍaḥ spṛśate puṇyabhājaṃ; pāpaiḥ pāpe kriyamāṇe 'viśeṣāt kasya hetoḥ sukṛtaṃ nāma kuryād; duṣkṛtaṃ vā kasya hetor na kuryāt 23 asaṃtyāgāt pāpakṛtām apāpaṃs; tulyo daṇḍaḥ spṛśyate miśrabhāvāt śuṣkeṇārdraṃ dahyate miśrabhāvān; na miśraḥ syāt pāpakṛdbhiḥ kathaṃ cit 24 sādhv asādhūn dhārayatīha bhūmiḥ; sādhv asādhūṃs tāpayatīha sūryaḥ sādhv asādhūn vātayatīha vāyur; āpas tathā sādhv asādhūn vahanti 25 evam asmin vartate loka eva; nāmutraivaṃ vartate rājaputra pretyaitayor antaravān viśeṣo; yo vai puṇyaṃ carate yaś ca pāpam 26 puṇyasya loko madhumān dhṛtārcir; hiraṇyajyotir amṛtasya nābhiḥ tatra pretya modate brahmacārī; na tatra mṛtyur na jarā nota duḥkham 27 pāpasya loko nirayo 'prakāśo; nityaṃ duḥkhaḥ śokabhūyiṣṭha eva tatrātmānaṃ śocate pāpakarmā; bahvīḥ samāḥ prapatann apratiṣṭhaḥ 28 mitho bhedād brāhmaṇakṣatriyāṇāṃ; prajā duḥkhaṃ duḥ sahaṃ cāviśanti evaṃ jñātvā kārya eveha vidvān; purohito naikavidyo nṛpeṇa 29 taṃ caivānvabhiṣicyeta tathā dharmo vidhīyate agryo hi brāhmaṇaḥ proktaḥ sarvasyaiveha dharmataḥ 30 pūrvaṃ hi brāhmaṇāḥ sṛṣṭā iti dharmavido viduḥ jyeṣṭhenābhijanenāsya prāptaṃ sarvaṃ yad uttaram 31 tasmān mānyaś ca pūjyaś ca brāhmaṇaḥ prasṛtāgra bhuk sarvaṃ śreṣṭhaṃ variṣṭhaṃ ca nivedyaṃ tasya dharmataḥ 32 avaśyam etat kartavyaṃ rājñā balavatāpi hi brahma vardhayati kṣatraṃ kṣatrato brahma vardhate |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 12
Chapter 75
|
1
यॊगक्षेमॊ हि राष्ट्रस्य राजन्यायत्त उच्यते यॊगक्षेमश च राज्ञॊ ऽपि समायत्त पुरॊहिते 2 यतादृष्टं भयं बरह्म परजानां शमयत्य उत दृष्टं च राजा बाहुभ्यां तद राष्ट्रं सुखम एधते 3 अत्राप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम मुचुकुन्दस्य संवादं राज्ञॊ वैश्रवणस्य च 4 मुचुकुन्दॊ विजित्येमां पृथिवीं पृथिवीपतिः जिज्ञासमानः सवबलम अभ्ययाद अलकाधिपम 5 ततॊ वैश्रवणॊ राजा रक्षांसि समवासृजत ते बलान्य अवमृद्नन्तः पराचरंस तस्य नैरृताः 6 स हन्यमाने सैन्त्ये सवे मुचुकुन्दॊ नराधिपः गर्हयाम आस विद्वांसं पुरॊहितम अरिंदमः 7 तत उग्रं तपस तप्त्वा वसिष्ठॊ बरह्म वित तमः रक्षांस्य अपावधीत तत्र पन्थानं चाप्य अविन्दत 8 ततॊ वैश्रवणॊ राजा मुचुकुन्दम अदर्शयत वध्यमानेषु सैन्येषु वचनं चेदम अब्रवीत 9 तवत्तॊ हि बलिनः पूर्वे राजानः स पुरॊहिताः न चैवं समवर्तंस ते यथा तवम इह वर्तसे 10 ते खल्व अपि कृतास्त्राश च बलवन्तश च भूमिपाः आगम्य पर्युपासन्ते माम ईशं सुखदुःखयॊः 11 यद्य अस्ति बाहुवीर्यं ते तद दर्शयितुम अर्हसि किं बराह्मण बलेन तवम अति मात्रं परवर्तसे 12 मुचुकुन्दस ततः करुद्धः परत्युवाच धनेश्वरम नयायपूर्वम असंरब्धम असंभ्रान्तम इदं वचः 13 बरह्मक्षत्रम इदं सृष्टम एकयॊनिस्वयं भुवा पृथग बलविधानं च तल लॊकं परिरक्षति 14 तपॊ मन्त्रबलं नित्यं बराह्मणेषु परतिष्ठितम अस्त्रबाहुबलं नित्यं कषत्रियेषु परतिष्ठितम 15 ताभ्यां संभूय कर्तव्यं परजानां परिपालनम तथा च मां परवर्तन्तं गर्हयस्य अलकाधिप 16 ततॊ ऽबरवीद वैश्रवणॊ राजानं स पुरॊहितम नाहं राज्यम अनिर्दिष्टं कस्मै चिद विदधाम्य उत 17 नाछिन्दे चापि निर्दिष्टम इति जानीहि पार्थिव परशाधि पृथिवीं वीर मद्दत्ताम अखिलाम इमाम 18 नाहं राज्यं भवद दत्तं भॊक्तुम इच्छामि पार्थिव बाहुवीर्यार्जितं राज्यम अश्नीयाम इति कामये 19 ततॊ वैश्रवणॊ राजा विस्मयं परमं ययौ कषत्रधर्मे सथितं दृष्ट्वा मुचुकुन्दम असंभ्रमम 20 ततॊ राजा मुचुकुन्दः सॊ ऽनवशासद वसुंधराम बाहुवीर्यार्जितां सम्यक कषत्रधर्मम अनुव्रतः 21 एवं यॊ बरह्म विद राजा बरह्मपूर्वं परवर्तते जयत्य अविजिताम उर्वीं यशश च महद अश्नुते 22 नित्यॊदकॊ बराह्मणः सयान नित्यशस्त्रश च कषत्रियः तयॊर हि सर्वम आयत्तं यत किं चिज जगती गतम |
1
yogakṣemo hi rāṣṭrasya rājanyāyatta ucyate yogakṣemaś ca rājño 'pi samāyatta purohite 2 yatādṛṣṭaṃ bhayaṃ brahma prajānāṃ śamayaty uta dṛṣṭaṃ ca rājā bāhubhyāṃ tad rāṣṭraṃ sukham edhate 3 atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam mucukundasya saṃvādaṃ rājño vaiśravaṇasya ca 4 mucukundo vijityemāṃ pṛthivīṃ pṛthivīpatiḥ jijñāsamānaḥ svabalam abhyayād alakādhipam 5 tato vaiśravaṇo rājā rakṣāṃsi samavāsṛjat te balāny avamṛdnantaḥ prācaraṃs tasya nairṛtāḥ 6 sa hanyamāne saintye sve mucukundo narādhipaḥ garhayām āsa vidvāṃsaṃ purohitam ariṃdamaḥ 7 tata ugraṃ tapas taptvā vasiṣṭho brahma vit tamaḥ rakṣāṃsy apāvadhīt tatra panthānaṃ cāpy avindata 8 tato vaiśravaṇo rājā mucukundam adarśayat vadhyamāneṣu sainyeṣu vacanaṃ cedam abravīt 9 tvatto hi balinaḥ pūrve rājānaḥ sa purohitāḥ na caivaṃ samavartaṃs te yathā tvam iha vartase 10 te khalv api kṛtāstrāś ca balavantaś ca bhūmipāḥ āgamya paryupāsante mām īśaṃ sukhaduḥkhayoḥ 11 yady asti bāhuvīryaṃ te tad darśayitum arhasi kiṃ brāhmaṇa balena tvam ati mātraṃ pravartase 12 mucukundas tataḥ kruddhaḥ pratyuvāca dhaneśvaram nyāyapūrvam asaṃrabdham asaṃbhrāntam idaṃ vacaḥ 13 brahmakṣatram idaṃ sṛṣṭam ekayonisvayaṃ bhuvā pṛthag balavidhānaṃ ca tal lokaṃ parirakṣati 14 tapo mantrabalaṃ nityaṃ brāhmaṇeṣu pratiṣṭhitam astrabāhubalaṃ nityaṃ kṣatriyeṣu pratiṣṭhitam 15 tābhyāṃ saṃbhūya kartavyaṃ prajānāṃ paripālanam tathā ca māṃ pravartantaṃ garhayasy alakādhipa 16 tato 'bravīd vaiśravaṇo rājānaṃ sa purohitam nāhaṃ rājyam anirdiṣṭaṃ kasmai cid vidadhāmy uta 17 nāchinde cāpi nirdiṣṭam iti jānīhi pārthiva praśādhi pṛthivīṃ vīra maddattām akhilām imām 18 nāhaṃ rājyaṃ bhavad dattaṃ bhoktum icchāmi pārthiva bāhuvīryārjitaṃ rājyam aśnīyām iti kāmaye 19 tato vaiśravaṇo rājā vismayaṃ paramaṃ yayau kṣatradharme sthitaṃ dṛṣṭvā mucukundam asaṃbhramam 20 tato rājā mucukundaḥ so 'nvaśāsad vasuṃdharām bāhuvīryārjitāṃ samyak kṣatradharmam anuvrataḥ 21 evaṃ yo brahma vid rājā brahmapūrvaṃ pravartate jayaty avijitām urvīṃ yaśaś ca mahad aśnute 22 nityodako brāhmaṇaḥ syān nityaśastraś ca kṣatriyaḥ tayor hi sarvam āyattaṃ yat kiṃ cij jagatī gatam |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 12
Chapter 76
|
1
यया वृत्त्या महीपालॊ विवर्धयति मानवान पुण्यांश च लॊकाञ जयति तन मे बरूहि पिता मह 2 दानशीलॊ भवेद राजा यज्ञशीलश च भारत उपवासतपः शीलः परजानां पालने रतः 3 सराश चैव परजा नित्यं राजा धर्मेण पालयेत उत्थानेनाप्रमादेन पूजयेच चैव धार्मिकान 4 राज्ञा हि पूजितॊ धर्मस ततः सर्वत्र पूज्यते यद यद आचरते राजा तत परजानां हि रॊचते 5 नित्यम उद्यतदण्डश च भवेन मृत्युर इवारिषु निहन्यात सर्वतॊ दस्यून न कामात कस्य चित कषमेत 6 यं हि धर्मं चरन्तीह परजा राज्ञा सुरक्षिताः चतुर्थं तस्य धर्मस्य राजा भारत विन्दति 7 यद अधीते यद यजते यद ददाति यद अर्चति राजा चतुर्थ भाक तस्य परजा धर्मेण पालयन 8 यद राष्ट्रे ऽकुशलं किं चिद राज्ञॊ ऽरक्षयतः परजाः चतुर्थं तस्य पापस्य राजा भारत विन्दति 9 अप्य आहुः सर्वम एवेति भूयॊ ऽरधम इति निश्चयः कर्मणः पृथिवीपाल नृशंसॊ ऽनृतवाग अपि तादृशात किल्बिषाद राजा शृणु येन परमुच्यते 10 परत्याहर्तुम अशक्यं सयाद धनं चॊरैर हृतं यदि सवकॊशात तत परदेयं सयाद अशक्तेनॊपजीवता 11 सर्ववर्णैः सदा रक्ष्यं बरह्म सवं बराह्मणास तथा न सथेयं विषये तेषु यॊ ऽपकुर्याद दविजातिषु 12 बरह्म सवे रक्ष्यमाणे हि सर्वं भवति रक्षितम तेषां परसादे निर्वृत्ते कृतकृत्यॊ भवेन नृपः 13 पर्जन्यम इव भूतानि महाद्रुमम इव दविजाः नरास तम उपजीवन्ति नृपं सर्वार्थसाधकम 14 न हि कामात्मना राज्ञा सततं शठबुद्धिना नृशंसेनाति लुब्धेन शक्याः पालयितुं परजाः 15 नाहं राज्यसुखान्वेषी राज्यम इच्छाम्य अपि कषणम धर्मार्थं रॊचये राज्यं धर्मश चात्र न विद्यते 16 तद अलं मम राज्येन यत्र धर्मॊ न विद्यते वनम एव गमिष्यामि तस्माद धर्मचिकीर्षया 17 तत्र मेध्येष्व अरण्येषु नयस्तदण्डॊ जितेन्द्रियः धर्मम आराधयिष्यामि मुनिर मूलफलाशनः 18 वेदाहं तव या बुद्धिर आनृशंस्य गुणैव सा न च शुद्धानृशंस्येन शक्यं महद उपासितुम 19 अपि तु तवा मृदुं दान्तम अत्य आर्यम अति धार्मिकम कलीबं धर्मघृणायुक्तं न लॊकॊ बहु मन्यते 20 राजधर्मान अवेक्षस्व पितृपैतामहॊचितान नैतद राज्ञाम अथॊ वृत्तं यथा तवं सथातुम इच्छसि 21 न हि वैक्लव्य संसृष्टम आनृशंस्यम इहास्थितः परजापालनसंभूतं पराप्ता धर्मफलं हय असि 22 न हय एताम आशिषं पाण्डुर न च कुन्त्य अन्वयाचत न चैतां परज्ञतां तात यया चरसि मेधया 23 शौर्यं बलं च सत्त्वं च पिता तव सदाब्रवीत माहात्म्यं बलम औदार्यं तव कुन्त्य अन्वयाचत 24 नित्यं सवाहा सवधा नित्यम उभे मानुषदैवते पुत्रेष्व आशासते नित्यं पितरॊ दैवतानि च 25 दानम अध्ययनं यज्ञः परजानां परिपालनम धर्मम एतम अधर्मं वा जन्मनैवाभ्यजायिथाः 26 काले धुरि नियुक्तानां वहतां भार आहिते सीदताम अपि कौन्तेय न कीर्तिर अवसीदति 27 समन्ततॊ विनियतॊ वहत्य अस्खलितॊ हि यः निर्दॊषकर्मवचनात सिद्धिः कर्मण एव सा 28 नैकान्त विनिपातेन विचचारेह कश चन धर्मी गृही वा राजा वा बरह्म चार्य अथ वा पुनः 29 अल्पं तु साधु भूयिष्ठं यत कर्मॊदारम एव तत कृतम एवाकृताच छरेयॊ न पापीयॊ ऽसत्य अकर्मणः 30 यदा कुलीनॊ धर्मज्ञः पराप्नॊत्य ऐश्वर्यम उत्तमम यॊगक्षेमस तदा राजन कुशलायैव कल्पते 31 दानेनान्यं बलेनान्यम अन्यं सूनृतया गिरा सर्वतः परिगृह्णीयाद राज्यं पराप्येह धार्मिकः 32 यं हि वैद्याः कुले जाता अवृत्ति भयपीडिताः पराप्य तृप्ताः परतिष्ठन्ति धर्मः कॊ ऽभयधिकस ततः 33 किं नव अतः परमं सवर्ग्यं का नव अतः परीतिर उत्तमा किं नव अतः परमैश्वर्यं बरूहि मे यदि मन्यसे 34 यस्मिन परतिष्ठिताः सम्यक कषेमं विन्दन्ति तत्क्षणम सस्वर्गजित तमॊ ऽसमाकं सत्यम एतद बरवीमि ते 35 तवम एव परीतिमांस तस्मात कुरूणां कुरुसत्तम भव राजा जय सवर्गं सतॊ रक्षासतॊ जहि 36 अनु तवा तात जीवन्तु सुहृदः साधुभिः सह पर्जन्यम इव भूतानि सवादु दरुमम इवाण्ड जाः 37 धृष्टं शूरं परहर्तारम अनृशंसं जितेन्द्रियम वत्सलं संविभक्तारम अनु जीवन्तु तवां जनाः |
1
yayā vṛttyā mahīpālo vivardhayati mānavān puṇyāṃś ca lokāñ jayati tan me brūhi pitā maha 2 dānaśīlo bhaved rājā yajñaśīlaś ca bhārata upavāsatapaḥ śīlaḥ prajānāṃ pālane rataḥ 3 sarāś caiva prajā nityaṃ rājā dharmeṇa pālayet utthānenāpramādena pūjayec caiva dhārmikān 4 rājñā hi pūjito dharmas tataḥ sarvatra pūjyate yad yad ācarate rājā tat prajānāṃ hi rocate 5 nityam udyatadaṇḍaś ca bhaven mṛtyur ivāriṣu nihanyāt sarvato dasyūn na kāmāt kasya cit kṣamet 6 yaṃ hi dharmaṃ carantīha prajā rājñā surakṣitāḥ caturthaṃ tasya dharmasya rājā bhārata vindati 7 yad adhīte yad yajate yad dadāti yad arcati rājā caturtha bhāk tasya prajā dharmeṇa pālayan 8 yad rāṣṭre 'kuśalaṃ kiṃ cid rājño 'rakṣayataḥ prajāḥ caturthaṃ tasya pāpasya rājā bhārata vindati 9 apy āhuḥ sarvam eveti bhūyo 'rdham iti niścayaḥ karmaṇaḥ pṛthivīpāla nṛśaṃso 'nṛtavāg api tādṛśāt kilbiṣād rājā śṛṇu yena pramucyate 10 pratyāhartum aśakyaṃ syād dhanaṃ corair hṛtaṃ yadi svakośāt tat pradeyaṃ syād aśaktenopajīvatā 11 sarvavarṇaiḥ sadā rakṣyaṃ brahma svaṃ brāhmaṇās tathā na stheyaṃ viṣaye teṣu yo 'pakuryād dvijātiṣu 12 brahma sve rakṣyamāṇe hi sarvaṃ bhavati rakṣitam teṣāṃ prasāde nirvṛtte kṛtakṛtyo bhaven nṛpaḥ 13 parjanyam iva bhūtāni mahādrumam iva dvijāḥ narās tam upajīvanti nṛpaṃ sarvārthasādhakam 14 na hi kāmātmanā rājñā satataṃ śaṭhabuddhinā nṛśaṃsenāti lubdhena śakyāḥ pālayituṃ prajāḥ 15 nāhaṃ rājyasukhānveṣī rājyam icchāmy api kṣaṇam dharmārthaṃ rocaye rājyaṃ dharmaś cātra na vidyate 16 tad alaṃ mama rājyena yatra dharmo na vidyate vanam eva gamiṣyāmi tasmād dharmacikīrṣayā 17 tatra medhyeṣv araṇyeṣu nyastadaṇḍo jitendriyaḥ dharmam ārādhayiṣyāmi munir mūlaphalāśanaḥ 18 vedāhaṃ tava yā buddhir ānṛśaṃsya guṇaiva sā na ca śuddhānṛśaṃsyena śakyaṃ mahad upāsitum 19 api tu tvā mṛduṃ dāntam aty āryam ati dhārmikam klībaṃ dharmaghṛṇāyuktaṃ na loko bahu manyate 20 rājadharmān avekṣasva pitṛpaitāmahocitān naitad rājñām atho vṛttaṃ yathā tvaṃ sthātum icchasi 21 na hi vaiklavya saṃsṛṣṭam ānṛśaṃsyam ihāsthitaḥ prajāpālanasaṃbhūtaṃ prāptā dharmaphalaṃ hy asi 22 na hy etām āśiṣaṃ pāṇḍur na ca kunty anvayācata na caitāṃ prajñatāṃ tāta yayā carasi medhayā 23 śauryaṃ balaṃ ca sattvaṃ ca pitā tava sadābravīt māhātmyaṃ balam audāryaṃ tava kunty anvayācata 24 nityaṃ svāhā svadhā nityam ubhe mānuṣadaivate putreṣv āśāsate nityaṃ pitaro daivatāni ca 25 dānam adhyayanaṃ yajñaḥ prajānāṃ paripālanam dharmam etam adharmaṃ vā janmanaivābhyajāyithāḥ 26 kāle dhuri niyuktānāṃ vahatāṃ bhāra āhite sīdatām api kaunteya na kīrtir avasīdati 27 samantato viniyato vahaty askhalito hi yaḥ nirdoṣakarmavacanāt siddhiḥ karmaṇa eva sā 28 naikānta vinipātena vicacāreha kaś cana dharmī gṛhī vā rājā vā brahma cāry atha vā punaḥ 29 alpaṃ tu sādhu bhūyiṣṭhaṃ yat karmodāram eva tat kṛtam evākṛtāc chreyo na pāpīyo 'sty akarmaṇaḥ 30 yadā kulīno dharmajñaḥ prāpnoty aiśvaryam uttamam yogakṣemas tadā rājan kuśalāyaiva kalpate 31 dānenānyaṃ balenānyam anyaṃ sūnṛtayā girā sarvataḥ parigṛhṇīyād rājyaṃ prāpyeha dhārmikaḥ 32 yaṃ hi vaidyāḥ kule jātā avṛtti bhayapīḍitāḥ prāpya tṛptāḥ pratiṣṭhanti dharmaḥ ko 'bhyadhikas tataḥ 33 kiṃ nv ataḥ paramaṃ svargyaṃ kā nv ataḥ prītir uttamā kiṃ nv ataḥ paramaiśvaryaṃ brūhi me yadi manyase 34 yasmin pratiṣṭhitāḥ samyak kṣemaṃ vindanti tatkṣaṇam sasvargajit tamo 'smākaṃ satyam etad bravīmi te 35 tvam eva prītimāṃs tasmāt kurūṇāṃ kurusattama bhava rājā jaya svargaṃ sato rakṣāsato jahi 36 anu tvā tāta jīvantu suhṛdaḥ sādhubhiḥ saha parjanyam iva bhūtāni svādu drumam ivāṇḍa jāḥ 37 dhṛṣṭaṃ śūraṃ prahartāram anṛśaṃsaṃ jitendriyam vatsalaṃ saṃvibhaktāram anu jīvantu tvāṃ janāḥ |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 12
Chapter 77
|
1
सवकर्मण्य अपरे युक्तास तथैवान्ये वि कर्मणि तेषां विशेषम आचक्ष्व बराह्मणानां पिता मह 2 विद्या लक्षणसंपन्नाः सर्वत्राम्नाय दर्शिनः एते बरह्म समा राजन बराह्मणाः परिकीर्तिताः 3 ऋत्विग आचार्य संपन्नाः सवेषु कर्मस्व अवस्थिताः एते देवसमा राजन बराह्मणानां भवन्त्य उत 4 ऋत्विक पुरॊहितॊ मन्त्री दूतॊ ऽथार्थानुशासकः एते कषत्रसमा राजन बराह्मणानां भवन्त्य उत 5 अश्वारॊहा गजारॊहा रथिनॊ ऽथ पदातयः एते वैश्य समा राजन बराह्मणानां भवन्त्य उत 6 जन्म कर्म विहीना ये कदर्या बरह्म बन्धवः एते शूद्र समा राजन बराह्मणानां भवन्त्य उत 7 अश्रॊत्रियाः सर्व एव सर्वे चानाहिताग्नयः तान सर्वान धार्मिकॊ राजा बलिं विष्टिं च कारयेत 8 आह्वायका देवलका नक्षत्रग्राम याजकाः एते बराह्मण चण्डाला महापथिक पञ्चमाः 9 एतेभ्यॊ बलिम आदद्याद धीनकॊशॊ महीपतिः ऋते बरह्म समेभ्यश च देवकल्पेभ्य एव च 10 अब्राह्मणानां वित्तस्य सवामी राजेति वैदिकम बराह्मणानां च ये के चिद वि कर्म सथा भवन्त्य उत 11 वि कर्म सथास तु नॊपेक्ष्या जातु राज्ञा कथं चन नियम्याः संविभज्याश च धर्मानुग्रह काम्यया 12 यस्य सम विषये राज्ञः सतेनॊ भवति वै दविहः राज्ञ एवापराधं तं मन्यन्ते तद्विदॊ जनाः 13 अवृत्त्या यॊ भवेत सतेनॊ वेद वित सनातकस तथा राजन स राज्ञा भर्तव्य इति धर्मविदॊ विदुः 14 स चेन नॊ परिवर्तेत कृतवृत्तिः परंतप ततॊ निवासनीयः सयात तस्माद देशात स बान्धवः |
1
svakarmaṇy apare yuktās tathaivānye vi karmaṇi teṣāṃ viśeṣam ācakṣva brāhmaṇānāṃ pitā maha 2 vidyā lakṣaṇasaṃpannāḥ sarvatrāmnāya darśinaḥ ete brahma samā rājan brāhmaṇāḥ parikīrtitāḥ 3 ṛtvig ācārya saṃpannāḥ sveṣu karmasv avasthitāḥ ete devasamā rājan brāhmaṇānāṃ bhavanty uta 4 ṛtvik purohito mantrī dūto 'thārthānuśāsakaḥ ete kṣatrasamā rājan brāhmaṇānāṃ bhavanty uta 5 aśvārohā gajārohā rathino 'tha padātayaḥ ete vaiśya samā rājan brāhmaṇānāṃ bhavanty uta 6 janma karma vihīnā ye kadaryā brahma bandhavaḥ ete śūdra samā rājan brāhmaṇānāṃ bhavanty uta 7 aśrotriyāḥ sarva eva sarve cānāhitāgnayaḥ tān sarvān dhārmiko rājā baliṃ viṣṭiṃ ca kārayet 8 āhvāyakā devalakā nakṣatragrāma yājakāḥ ete brāhmaṇa caṇḍālā mahāpathika pañcamāḥ 9 etebhyo balim ādadyād dhīnakośo mahīpatiḥ ṛte brahma samebhyaś ca devakalpebhya eva ca 10 abrāhmaṇānāṃ vittasya svāmī rājeti vaidikam brāhmaṇānāṃ ca ye ke cid vi karma sthā bhavanty uta 11 vi karma sthās tu nopekṣyā jātu rājñā kathaṃ cana niyamyāḥ saṃvibhajyāś ca dharmānugraha kāmyayā 12 yasya sma viṣaye rājñaḥ steno bhavati vai dvihaḥ rājña evāparādhaṃ taṃ manyante tadvido janāḥ 13 avṛttyā yo bhavet steno veda vit snātakas tathā rājan sa rājñā bhartavya iti dharmavido viduḥ 14 sa cen no parivarteta kṛtavṛttiḥ paraṃtapa tato nivāsanīyaḥ syāt tasmād deśāt sa bāndhavaḥ |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 12
Chapter 78
|
1
केषां राजा परभवति वित्तस्य भरतर्षभ कया च वृत्त्या वर्तेत तन मे बरूहि पिता मह 2 अब्राह्मणानां वित्तस्य सवामी राजेति वैदिकम बराह्मणानां च ये के चिद वि कर्म सथा भवन्त्य उत 3 वि कर्म सथाश च नॊपेक्ष्या विप्रा राज्ञा कथं चन इति राज्ञां पुरावृत्तम अभिजल्पन्ति साधवः 4 यस्य सम विषये राज्ञः सतेनॊ भवति वै दविजः राज्ञ एवापराधं तं मन्यन्ते किल्बिषं नृप 5 अभि शस्तम इवात्मानं मन्यन्ते तेन कर्मणा तस्माद राजर्षयः सर्वे बराह्मणान अन्वपालयन 6 अत्राप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम गीतं केकयराजेन हरियमाणेन रक्षसा 7 केकयानाम अधिपतिं रक्षॊ जग्राह दारुणम सवाध्यायेनान्वितं राजन्न अरण्ये संशितव्रतम 8 न मे सतेनॊ जनपदे न कदर्यॊ न मद्य पः नानाहिताग्निर नायज्वा मामकान्तरम आविशः 9 न च मे बराह्मणॊ ऽविद्वान नाव्रती नाप्य असॊम पः नानाहिताग्निर विषये मामकान्तरम आविशः 10 नानाप्त दक्षिणैर यज्ञैर यजन्ते विषये मम अधीते नाव्रती कश चिन मामकान्तरम आविशः 11 अधीयते ऽधयापयन्ति यजन्ते याजयन्ति च ददति परतिगृह्णन्ति षट्सु कर्मस्व अवस्थिताः 12 पूजिताः संविभक्ताश च मृदवः सत्यवादिनः बराह्मणा मे सवकर्म सथा मामकान्तरम आविशः 13 न याचन्ते परयछन्ति सत्यधर्मविशारदाः नाध्यापयन्त्य अधीयन्ते यजन्ते न च याजकाः 14 बराह्मणान परिरक्षन्ति संग्रामेष्व अपलायिनः कषत्रिया मे सवकर्म सथा मामकान्तरम आविशः 15 कृषिगॊरक्ष वाणिज्यम उपजीवन्त्य अमायया अप्रमत्ताः करिया वन्तः सुव्रताः सत्यवादिनः 16 संविभागं दमं शौचं सौहृदं च वयपाश्रिताः मम वैश्याः सवकर्म सथा मामकान्तरम आविशः 17 तरीन वर्णान अनुतिष्ठन्ति यथा वद अनसूयकाः मम शूद्राः सवकर्म सथा मामकान्तरम आविशः 18 कृपणानाथ वृद्धानां दुर बलातुर यॊषिताम संविभक्तास्मि सर्वेषां मामकान्तरम आविशः 19 कुलदेशादि धर्माणां परस्थितानां यथाविधि अव्युच्छेत्तास्मि सर्वेषां मामकान्तरम आविशः 20 तपस्विनॊ मे विषये पूजिताः परिपालिताः संविभक्ताश च सत्कृत्य मामकान्तरम आविशः 21 नासंविभज्य भॊक्तास्मि न विशामि परस्त्रियम सवतन्त्रॊ जातु न करीडे मामकान्तरम आविशः 22 नाब्रह्म चारी भिक्षा वान भिक्षुर वाब्रह्म चारिकः अनृत्विजं हुतं नास्ति मामकान्तरम आविशः 23 नावजानाम्य अहं वृद्धान न वैद्यान न तपस्विनः राष्ट्रे सवपप्ति जागर्मि मामकान्तरम आविशः 24 वेदाध्ययनसंपन्नस तपस्वी सर्वधर्मवित सवामी सर्वस्य राज्यस्य शरीमान मम पुरॊहितः 25 दानेन दिव्यान अभिवाञ्छामि लॊकान; सत्येनाथॊ बराह्मणानां च गुप्त्या शुश्रूषया चापि गुरून उपैमि; न मे भयं विद्यते राक्षसेभ्यः 26 न मे राष्ट्रे विधवा बरह्म बन्धुर; न बराह्मणः कृपणॊ नॊत चॊरः न पारजायी न च पापकर्मा; न मे भयं विद्यते राक्षसेभ्यः 27 न मे शस्त्रैर अनिर्भिन्नम अङ्गे दव्यङ्गुलम अन्तरम धर्मार्थं युध्यमानस्य मामकान्तरम आविशः 28 गॊब्राह्मणे च यज्ञे च नित्यं सवस्त्ययनं मम आशासते जना राष्ट्रे मामकान्तरम आविशः 29 यस्मात सर्वास्व अवस्थासु धर्मम एवान्ववेक्षसे तस्मात पराप्नुहि कैकेय गृहान सवस्ति वरजाम्य अहम 30 येषां गॊब्राह्मणा रक्ष्याः परजा रक्ष्याश च केकय न रक्षॊभ्यॊ भयं तेषां कुत एव तु मानुषात 31 येषां पुरॊगमा विप्रा येषां बरह्मबलं बलम परियातिथ्यास तथा दारास ते वै सवर्गजितॊ नराः 32 तस्माद दविजातीन रक्षेत ते हि रक्षन्ति रक्षिताः आशीर एषां भवेद राज्ञां राष्ट्रं सम्यक परवर्धते 33 तस्माद राज्ञा विशेषेण वि कर्म सथा दविजातयः नियम्याः संविभज्याश च परजानुग्रह कारणात 34 य एवं वर्तते राजा पौरजानपदेष्व इह अनुभूयेह भद्राणि पराप्नॊतीन्द्र स लॊकताम |
1
keṣāṃ rājā prabhavati vittasya bharatarṣabha kayā ca vṛttyā varteta tan me brūhi pitā maha 2 abrāhmaṇānāṃ vittasya svāmī rājeti vaidikam brāhmaṇānāṃ ca ye ke cid vi karma sthā bhavanty uta 3 vi karma sthāś ca nopekṣyā viprā rājñā kathaṃ cana iti rājñāṃ purāvṛttam abhijalpanti sādhavaḥ 4 yasya sma viṣaye rājñaḥ steno bhavati vai dvijaḥ rājña evāparādhaṃ taṃ manyante kilbiṣaṃ nṛpa 5 abhi śastam ivātmānaṃ manyante tena karmaṇā tasmād rājarṣayaḥ sarve brāhmaṇān anvapālayan 6 atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam gītaṃ kekayarājena hriyamāṇena rakṣasā 7 kekayānām adhipatiṃ rakṣo jagrāha dāruṇam svādhyāyenānvitaṃ rājann araṇye saṃśitavratam 8 na me steno janapade na kadaryo na madya paḥ nānāhitāgnir nāyajvā māmakāntaram āviśaḥ 9 na ca me brāhmaṇo 'vidvān nāvratī nāpy asoma paḥ nānāhitāgnir viṣaye māmakāntaram āviśaḥ 10 nānāpta dakṣiṇair yajñair yajante viṣaye mama adhīte nāvratī kaś cin māmakāntaram āviśaḥ 11 adhīyate 'dhyāpayanti yajante yājayanti ca dadati pratigṛhṇanti ṣaṭsu karmasv avasthitāḥ 12 pūjitāḥ saṃvibhaktāś ca mṛdavaḥ satyavādinaḥ brāhmaṇā me svakarma sthā māmakāntaram āviśaḥ 13 na yācante prayachanti satyadharmaviśāradāḥ nādhyāpayanty adhīyante yajante na ca yājakāḥ 14 brāhmaṇān parirakṣanti saṃgrāmeṣv apalāyinaḥ kṣatriyā me svakarma sthā māmakāntaram āviśaḥ 15 kṛṣigorakṣa vāṇijyam upajīvanty amāyayā apramattāḥ kriyā vantaḥ suvratāḥ satyavādinaḥ 16 saṃvibhāgaṃ damaṃ śaucaṃ sauhṛdaṃ ca vyapāśritāḥ mama vaiśyāḥ svakarma sthā māmakāntaram āviśaḥ 17 trīn varṇān anutiṣṭhanti yathā vad anasūyakāḥ mama śūdrāḥ svakarma sthā māmakāntaram āviśaḥ 18 kṛpaṇānātha vṛddhānāṃ dur balātura yoṣitām saṃvibhaktāsmi sarveṣāṃ māmakāntaram āviśaḥ 19 kuladeśādi dharmāṇāṃ prasthitānāṃ yathāvidhi avyucchettāsmi sarveṣāṃ māmakāntaram āviśaḥ 20 tapasvino me viṣaye pūjitāḥ paripālitāḥ saṃvibhaktāś ca satkṛtya māmakāntaram āviśaḥ 21 nāsaṃvibhajya bhoktāsmi na viśāmi parastriyam svatantro jātu na krīḍe māmakāntaram āviśaḥ 22 nābrahma cārī bhikṣā vān bhikṣur vābrahma cārikaḥ anṛtvijaṃ hutaṃ nāsti māmakāntaram āviśaḥ 23 nāvajānāmy ahaṃ vṛddhān na vaidyān na tapasvinaḥ rāṣṭre svapapti jāgarmi māmakāntaram āviśaḥ 24 vedādhyayanasaṃpannas tapasvī sarvadharmavit svāmī sarvasya rājyasya śrīmān mama purohitaḥ 25 dānena divyān abhivāñchāmi lokān; satyenātho brāhmaṇānāṃ ca guptyā śuśrūṣayā cāpi gurūn upaimi; na me bhayaṃ vidyate rākṣasebhyaḥ 26 na me rāṣṭre vidhavā brahma bandhur; na brāhmaṇaḥ kṛpaṇo nota coraḥ na pārajāyī na ca pāpakarmā; na me bhayaṃ vidyate rākṣasebhyaḥ 27 na me śastrair anirbhinnam aṅge dvyaṅgulam antaram dharmārthaṃ yudhyamānasya māmakāntaram āviśaḥ 28 gobrāhmaṇe ca yajñe ca nityaṃ svastyayanaṃ mama āśāsate janā rāṣṭre māmakāntaram āviśaḥ 29 yasmāt sarvāsv avasthāsu dharmam evānvavekṣase tasmāt prāpnuhi kaikeya gṛhān svasti vrajāmy aham 30 yeṣāṃ gobrāhmaṇā rakṣyāḥ prajā rakṣyāś ca kekaya na rakṣobhyo bhayaṃ teṣāṃ kuta eva tu mānuṣāt 31 yeṣāṃ purogamā viprā yeṣāṃ brahmabalaṃ balam priyātithyās tathā dārās te vai svargajito narāḥ 32 tasmād dvijātīn rakṣeta te hi rakṣanti rakṣitāḥ āśīr eṣāṃ bhaved rājñāṃ rāṣṭraṃ samyak pravardhate 33 tasmād rājñā viśeṣeṇa vi karma sthā dvijātayaḥ niyamyāḥ saṃvibhajyāś ca prajānugraha kāraṇāt 34 ya evaṃ vartate rājā paurajānapadeṣv iha anubhūyeha bhadrāṇi prāpnotīndra sa lokatām |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 12
Chapter 79
|
1
वयाख्याता कषत्रधर्मेण वृत्तिर आपत्सु भारत कथं चिद वैश्य धर्मेण जीवेद वा बराह्मणॊ न वा 2 अशक्तः कषत्रधर्मेण वैश्य धर्मेण वर्तयेत कृषिगॊरक्षम आस्थाय वयसने वृत्ति संक्षये 3 कानि पण्यानि विक्रीणन सवर्गलॊकान न हीयते बराह्मणॊ वैश्य धर्मेण वर्तयन भरतर्षभ 4 सुरा लवणम इत्य एव तिलान केषरिणः पशून ऋषभान मधु मांसं च कृतान्नं च युधिष्ठिर 5 सर्वास्व अवस्थास्व एतानि बराह्मणः परिवर्जयेत एतेषां विक्रयात तात बराह्मणॊ नरकं वरजेत 6 अजॊ ऽगनिर वरुणॊ मेषः सूर्यॊ ऽशवः पृथिवी विराट धेनुर यज्ञश च सॊमश च न विक्रेयाः कथं चन 7 पक्वेनामस्य निमयं न परशंसन्ति साधवः निमयेत पक्वम आमेन भॊजनार्थाय भारत 8 वयं सिद्धम अशिष्यामॊ भवान साधयताम इदम एवं समीक्ष्य निमयन नाधर्मॊ ऽसति कदा चन 9 अत्र ते वर्तयिष्यामि यथा धर्मः पुरातनः वयवहार परवृत्तानां तन निबॊध युधिष्ठिर 10 भवते ऽहं ददानीदं भवान एतत परयच्छतु रुचिते वर्तते धर्मॊ न बलात संप्रवर्तते 11 इत्य एवं संप्रवर्तन्त वयवहाराः पुरातनाः ऋषीणाम इतरेषां च साधु चेदम असंशयम 12 यथ तात यदा सर्वाः शस्त्रम आददते परजाः वयुत्क्रामन्ति सवधर्मेभ्यः कषत्रस्य कषीयते बलम 13 राजा तराता न लॊके सयात किं तदा सयात परायणम एतन मे संशयं बरूहि विस्तरेण पिता मह 14 दानेन तपसा यज्ञैर अद्रॊहेण दमेन च बराह्मण परमुखा वर्णाः कषेमम इच्छेयुर आत्मनः 15 तेषां ये वेदबलिनस त उत्थाय समन्ततः राज्ञॊ बलं वर्धयेयुर महेन्द्रस्येव देवताः 16 राज्ञॊ हि कषीयमाणस्य बरह्मैवाहुः परायणम तस्माद बरह्मबलेनैव समुत्थेयं विजानता 17 यदा तु विजयी राजा कषेमं राष्ट्रे ऽभिसंदधेत तदा वर्णा यथाधर्मम आविशेयुः सवकर्मसु 18 उन्मर्यादे परवृत्ते तु दस्युभिः संकरे कृते सर्वे वर्णा न दुष्येयुः शस्त्रवन्तॊ युधिष्ठिर 19 अथ चेत सर्वतः कषत्रं परदुष्येद बराह्मणान परति कस तस्य बराह्मणस तराता कॊ धर्मः किं परायणम 20 तपसा बरह्मचर्येण शस्त्रेण च बलेन च अमायया मायया च नियन्तव्यं तदा भवेत 21 कषत्रस्याभिप्रवृद्धस्य बराह्मणेषु विशेषतः बरह्मैव संनियन्तृ सयात कषत्रं हि बरह्म संभवम 22 अद्भ्यॊ ऽगनिर बरह्म तः कषत्रम अश्मनॊ लॊहम उत्थितम तेषां सर्वत तर गं तेजः सवासु यॊनिषु शाम्यति 23 यदा छिनत्त्य अयॊ ऽशमानम अग्निश चापॊ ऽभिपद्यते कषत्रं च बराह्मणं दवेष्टि तदा शाम्यन्ति ते तरयः 24 तस्माद बरह्मणि शाम्यन्ति कषत्रियाणां युधिष्ठिर अस्मुदीर्णान्य अजेयानि तेजांसि च बलानि च 25 बरह्म वीर्ये मृदू भूते कषत्रवीर्ये च दुर बले दुष्टेषु सर्ववर्णेषु बराह्मणान परति सर्वशः 26 ये तत्र युद्धं कुर्वन्ति तयक्त्वा जीवितम आत्मनः बराह्मणान परिरक्षन्तॊ धर्मम आत्मानम एव च 27 मनॊ विनॊ मन्युमन्तः पुण्यलॊका भवन्ति ते बराह्मणर्थं हि सर्वेषां शस्त्रग्रहणम इष्यते 28 अति सविष्ट सवधीतानां लॊकान अति तपस्विनाम अनाशकाग्न्यॊर विशतां शूरा यान्ति परां गतिम एवम एवात्मनस तयागान नान्यं धर्मं विदुर जनाः 29 तेभ्यॊ नमश च भद्रं च ये शरीराणि जुह्वति बरह्म दविषॊ नियच्छन्तस तेषां नॊ ऽसतु स लॊकता बरह्मलॊकजितः सवर्ग्यान वीरांस तान मनुर अब्रवीत 30 यथाश्वमेधावभृथे सनाताः पूता भवन्त्य उत दुष्कृतः सुकृतश चैव तथा शस्त्रहता रणे 31 भवत्य अधर्मॊ धर्मॊ हि धर्माधर्माव उभाव अपि कारणाद देशकालस्य देशकालः स तादृशः 32 मैत्राः करूराणि कुर्वन्ति जयन्ति सवर्गम उत्तमम धर्म्याः पापानि कुर्वन्तॊ गच्छन्ति परमां गतिम 33 बराह्मणस तरिषु कालेषु शस्त्रं गृह्णन न दुष्यति आत्मत्राणे वर्णदॊषे दुर्गस्य नियमेषु च 34 अभ्युत्थिते दस्यु बले कषत्रार्थे वर्णसंकरे संप्रमूढेषु वर्णेषु यद्य अन्यॊ ऽभिभवेद बली 35 बराह्मणॊ यदि वा वैश्यः शूद्रॊ वा राजसत्तम दस्युभ्यॊ ऽथ परजा रक्षेद दण्डं धर्मेण धारयन 36 कार्यं कुर्यान न वा कुर्यात संवार्यॊ वा भवेन न वा न सम शस्त्रं गरहीतव्यम अन्यत्र कषत्रबन्धुतः 37 अपारे यॊ भवेत पारम अप्लवे यः पलवॊ भवेत शूद्रॊ वा यदि वाप्य अन्यः सर्वथा मानम अर्हति 38 यम आश्रित्य नरा राजन वर्तयेयुर यथासुखम अनाथाः पाल्यमाना वै दस्युभिः परिपीडिताः 39 तम एव पूजयेरंस ते परीत्या सवम इव बान्धवम महद धयभीक्ष्णं कौरव्य कर्ता सन मानम अर्हति 40 किम उक्ष्णावहता कृत्यं किं धेन्वा चाप्य अदुग्धया वन्ध्यया भार्यया कॊ ऽरथः कॊ ऽरथॊ राज्ञाप्य अरक्षता 41 यथा दारु मयॊ हस्ती यथा चर्ममयॊ मृगः यथा हय अनेत्रः शकटः पथि कषेत्रं यथॊषरम 42 एवं बरह्मानधीयानं राजा यश च न रक्षिता न वर्षति च यॊ मेघः सर्व एते निरर्थकाः 43 नित्यं यस तु सतॊ रक्षेद असतश च निबर्हयेत स एव राजा कर्तव्यस तेन सर्वम इदं धृतम |
1
vyākhyātā kṣatradharmeṇa vṛttir āpatsu bhārata kathaṃ cid vaiśya dharmeṇa jīved vā brāhmaṇo na vā 2 aśaktaḥ kṣatradharmeṇa vaiśya dharmeṇa vartayet kṛṣigorakṣam āsthāya vyasane vṛtti saṃkṣaye 3 kāni paṇyāni vikrīṇan svargalokān na hīyate brāhmaṇo vaiśya dharmeṇa vartayan bharatarṣabha 4 surā lavaṇam ity eva tilān keṣariṇaḥ paśūn ṛṣabhān madhu māṃsaṃ ca kṛtānnaṃ ca yudhiṣṭhira 5 sarvāsv avasthāsv etāni brāhmaṇaḥ parivarjayet eteṣāṃ vikrayāt tāta brāhmaṇo narakaṃ vrajet 6 ajo 'gnir varuṇo meṣaḥ sūryo 'śvaḥ pṛthivī virāṭ dhenur yajñaś ca somaś ca na vikreyāḥ kathaṃ cana 7 pakvenāmasya nimayaṃ na praśaṃsanti sādhavaḥ nimayet pakvam āmena bhojanārthāya bhārata 8 vayaṃ siddham aśiṣyāmo bhavān sādhayatām idam evaṃ samīkṣya nimayan nādharmo 'sti kadā cana 9 atra te vartayiṣyāmi yathā dharmaḥ purātanaḥ vyavahāra pravṛttānāṃ tan nibodha yudhiṣṭhira 10 bhavate 'haṃ dadānīdaṃ bhavān etat prayacchatu rucite vartate dharmo na balāt saṃpravartate 11 ity evaṃ saṃpravartanta vyavahārāḥ purātanāḥ ṛṣīṇām itareṣāṃ ca sādhu cedam asaṃśayam 12 yatha tāta yadā sarvāḥ śastram ādadate prajāḥ vyutkrāmanti svadharmebhyaḥ kṣatrasya kṣīyate balam 13 rājā trātā na loke syāt kiṃ tadā syāt parāyaṇam etan me saṃśayaṃ brūhi vistareṇa pitā maha 14 dānena tapasā yajñair adroheṇa damena ca brāhmaṇa pramukhā varṇāḥ kṣemam iccheyur ātmanaḥ 15 teṣāṃ ye vedabalinas ta utthāya samantataḥ rājño balaṃ vardhayeyur mahendrasyeva devatāḥ 16 rājño hi kṣīyamāṇasya brahmaivāhuḥ parāyaṇam tasmād brahmabalenaiva samuttheyaṃ vijānatā 17 yadā tu vijayī rājā kṣemaṃ rāṣṭre 'bhisaṃdadhet tadā varṇā yathādharmam āviśeyuḥ svakarmasu 18 unmaryāde pravṛtte tu dasyubhiḥ saṃkare kṛte sarve varṇā na duṣyeyuḥ śastravanto yudhiṣṭhira 19 atha cet sarvataḥ kṣatraṃ praduṣyed brāhmaṇān prati kas tasya brāhmaṇas trātā ko dharmaḥ kiṃ parāyaṇam 20 tapasā brahmacaryeṇa śastreṇa ca balena ca amāyayā māyayā ca niyantavyaṃ tadā bhavet 21 kṣatrasyābhipravṛddhasya brāhmaṇeṣu viśeṣataḥ brahmaiva saṃniyantṛ syāt kṣatraṃ hi brahma saṃbhavam 22 adbhyo 'gnir brahma taḥ kṣatram aśmano loham utthitam teṣāṃ sarvat tra gaṃ tejaḥ svāsu yoniṣu śāmyati 23 yadā chinatty ayo 'śmānam agniś cāpo 'bhipadyate kṣatraṃ ca brāhmaṇaṃ dveṣṭi tadā śāmyanti te trayaḥ 24 tasmād brahmaṇi śāmyanti kṣatriyāṇāṃ yudhiṣṭhira asmudīrṇāny ajeyāni tejāṃsi ca balāni ca 25 brahma vīrye mṛdū bhūte kṣatravīrye ca dur bale duṣṭeṣu sarvavarṇeṣu brāhmaṇān prati sarvaśaḥ 26 ye tatra yuddhaṃ kurvanti tyaktvā jīvitam ātmanaḥ brāhmaṇān parirakṣanto dharmam ātmānam eva ca 27 mano vino manyumantaḥ puṇyalokā bhavanti te brāhmaṇarthaṃ hi sarveṣāṃ śastragrahaṇam iṣyate 28 ati sviṣṭa svadhītānāṃ lokān ati tapasvinām anāśakāgnyor viśatāṃ śūrā yānti parāṃ gatim evam evātmanas tyāgān nānyaṃ dharmaṃ vidur janāḥ 29 tebhyo namaś ca bhadraṃ ca ye śarīrāṇi juhvati brahma dviṣo niyacchantas teṣāṃ no 'stu sa lokatā brahmalokajitaḥ svargyān vīrāṃs tān manur abravīt 30 yathāśvamedhāvabhṛthe snātāḥ pūtā bhavanty uta duṣkṛtaḥ sukṛtaś caiva tathā śastrahatā raṇe 31 bhavaty adharmo dharmo hi dharmādharmāv ubhāv api kāraṇād deśakālasya deśakālaḥ sa tādṛśaḥ 32 maitrāḥ krūrāṇi kurvanti jayanti svargam uttamam dharmyāḥ pāpāni kurvanto gacchanti paramāṃ gatim 33 brāhmaṇas triṣu kāleṣu śastraṃ gṛhṇan na duṣyati ātmatrāṇe varṇadoṣe durgasya niyameṣu ca 34 abhyutthite dasyu bale kṣatrārthe varṇasaṃkare saṃpramūḍheṣu varṇeṣu yady anyo 'bhibhaved balī 35 brāhmaṇo yadi vā vaiśyaḥ śūdro vā rājasattama dasyubhyo 'tha prajā rakṣed daṇḍaṃ dharmeṇa dhārayan 36 kāryaṃ kuryān na vā kuryāt saṃvāryo vā bhaven na vā na sma śastraṃ grahītavyam anyatra kṣatrabandhutaḥ 37 apāre yo bhavet pāram aplave yaḥ plavo bhavet śūdro vā yadi vāpy anyaḥ sarvathā mānam arhati 38 yam āśritya narā rājan vartayeyur yathāsukham anāthāḥ pālyamānā vai dasyubhiḥ paripīḍitāḥ 39 tam eva pūjayeraṃs te prītyā svam iva bāndhavam mahad dhyabhīkṣṇaṃ kauravya kartā san mānam arhati 40 kim ukṣṇāvahatā kṛtyaṃ kiṃ dhenvā cāpy adugdhayā vandhyayā bhāryayā ko 'rthaḥ ko 'rtho rājñāpy arakṣatā 41 yathā dāru mayo hastī yathā carmamayo mṛgaḥ yathā hy anetraḥ śakaṭaḥ pathi kṣetraṃ yathoṣaram 42 evaṃ brahmānadhīyānaṃ rājā yaś ca na rakṣitā na varṣati ca yo meghaḥ sarva ete nirarthakāḥ 43 nityaṃ yas tu sato rakṣed asataś ca nibarhayet sa eva rājā kartavyas tena sarvam idaṃ dhṛtam |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 12
Chapter 80
|
1
कव समुत्थाः कथं शीला ऋत्विजः सयुः पिता मह कथं विधाश च राजेन्द्र तद बरूहि वदतां वर 2 परतिकर्म पुराचार ऋत्विजां सम विधीयते आदौ छन्दांसि विज्ञाय दविजानां शरुतम एव च 3 ये तव एकरतयॊ नित्यं धीरा नाप्रिय वादिनः परस्परस्य सुहृदः संमताः समदर्शिनः 4 येष्व आनृशंस्यं सत्यं चाप्य अहिंसा तप आर्जवम अद्रॊहॊ नाभिमानश च हरीस तितिक्षा दमः शमः 5 हरीमान सत्यधृतिर दान्तॊ भूतानाम अविहिंसकः अकाम दवेषसंयुक्तस तरिभिः शुक्लैः समन्वितः 6 अहिंसकॊ जञानतृप्तः स बरह्मासनम अर्हति एते महर्त्विजस तात सर्वे मान्या यथातथम 7 यद इदं वेद वचनं दक्षिणासु विधीयते इदं देयम इदं देयं न कव चिद वयवतिष्ठते 8 नेदं परति धनं शास्त्रम आपद धर्मम अशास्त्रतः आज्ञा शास्त्रस्य घॊरेयं न शक्तिं समवेक्षते 9 शरद्धाम आरभ्य यष्टव्यम इत्य एषा वैदिकी शरुतिः मिथ्यॊपेतस्य यज्ञस्य किम उ शरद्धा करिष्यति 10 न वेदानां परिभवान न शाठ्येन न मायया कश चिन महद अवाप्नॊति मा ते भूद बुद्धिर ईदृशी 11 यज्ञाङ्गं दक्षिणास तात वेदानां परिवृंहणम न मन्त्रा दक्षिणा हीनास तारयन्ति कथं चन 12 शक्तिस तु पूर्णपात्रेण संमितानवमा भवेत अवश्यं तात यष्टव्यं तरिभिर वर्णैर यथाविधि 13 सॊमॊ राजा बराह्मणानाम इत्य एषा वैदिकी शरुतिः तं च विक्रेतुम इच्छन्ति न वृथा वृत्तिर इष्यते तेन करीतेन धर्मेण ततॊ यज्ञः परतायते 14 इत्य एवं धर्मतः खयातम ऋषिभिर धर्मवादिभिः पुमान यज्ञश च सॊमश च नयायवृत्तॊ यथा भवेत अन्याय वृत्तः पुरुषॊ न परस्य न चात्मनः 15 शरीरं यज्ञपात्राणि इत्य एषा शरूयते शरुतिः तानि सम्यक परणीतानि बराह्मणानां महात्मनाम 16 तपॊयज्ञाद अपि शरेष्ठम इत्य एषा परमा शरुतिः तत ते तपः परवक्ष्यामि विद्वंस तद अपि मे शृणु 17 अहिंसा सत्यवचनम आनृशंस्यं दमॊ घृणा एतत तपॊ विदुर धीरा न शरीरस्य शॊषणम 18 अप्रमाण्यं च वेदानां शास्त्राणां चाति लङ्घनम अव्यवस्था च सर्वत्र तद वै नाशनम आत्मनः 19 निबॊध दश हॊतॄणां विधानं पार्थ यादृशम चित्तिः सरुक चित्तम आज्यं च पवित्रं जञानम उत्तमम 20 सर्वं जिह्मं मृत्युपदम आर्जवं बरह्मणः पदम एतावाञ जञानविषयः किं परलापः करिष्यति |
1
kva samutthāḥ kathaṃ śīlā ṛtvijaḥ syuḥ pitā maha kathaṃ vidhāś ca rājendra tad brūhi vadatāṃ vara 2 pratikarma purācāra ṛtvijāṃ sma vidhīyate ādau chandāṃsi vijñāya dvijānāṃ śrutam eva ca 3 ye tv ekaratayo nityaṃ dhīrā nāpriya vādinaḥ parasparasya suhṛdaḥ saṃmatāḥ samadarśinaḥ 4 yeṣv ānṛśaṃsyaṃ satyaṃ cāpy ahiṃsā tapa ārjavam adroho nābhimānaś ca hrīs titikṣā damaḥ śamaḥ 5 hrīmān satyadhṛtir dānto bhūtānām avihiṃsakaḥ akāma dveṣasaṃyuktas tribhiḥ śuklaiḥ samanvitaḥ 6 ahiṃsako jñānatṛptaḥ sa brahmāsanam arhati ete mahartvijas tāta sarve mānyā yathātatham 7 yad idaṃ veda vacanaṃ dakṣiṇāsu vidhīyate idaṃ deyam idaṃ deyaṃ na kva cid vyavatiṣṭhate 8 nedaṃ prati dhanaṃ śāstram āpad dharmam aśāstrataḥ ājñā śāstrasya ghoreyaṃ na śaktiṃ samavekṣate 9 śraddhām ārabhya yaṣṭavyam ity eṣā vaidikī śrutiḥ mithyopetasya yajñasya kim u śraddhā kariṣyati 10 na vedānāṃ paribhavān na śāṭhyena na māyayā kaś cin mahad avāpnoti mā te bhūd buddhir īdṛśī 11 yajñāṅgaṃ dakṣiṇās tāta vedānāṃ parivṛṃhaṇam na mantrā dakṣiṇā hīnās tārayanti kathaṃ cana 12 śaktis tu pūrṇapātreṇa saṃmitānavamā bhavet avaśyaṃ tāta yaṣṭavyaṃ tribhir varṇair yathāvidhi 13 somo rājā brāhmaṇānām ity eṣā vaidikī śrutiḥ taṃ ca vikretum icchanti na vṛthā vṛttir iṣyate tena krītena dharmeṇa tato yajñaḥ pratāyate 14 ity evaṃ dharmataḥ khyātam ṛṣibhir dharmavādibhiḥ pumān yajñaś ca somaś ca nyāyavṛtto yathā bhavet anyāya vṛttaḥ puruṣo na parasya na cātmanaḥ 15 śarīraṃ yajñapātrāṇi ity eṣā śrūyate śrutiḥ tāni samyak praṇītāni brāhmaṇānāṃ mahātmanām 16 tapoyajñād api śreṣṭham ity eṣā paramā śrutiḥ tat te tapaḥ pravakṣyāmi vidvaṃs tad api me śṛṇu 17 ahiṃsā satyavacanam ānṛśaṃsyaṃ damo ghṛṇā etat tapo vidur dhīrā na śarīrasya śoṣaṇam 18 apramāṇyaṃ ca vedānāṃ śāstrāṇāṃ cāti laṅghanam avyavasthā ca sarvatra tad vai nāśanam ātmanaḥ 19 nibodha daśa hotṝṇāṃ vidhānaṃ pārtha yādṛśam cittiḥ sruk cittam ājyaṃ ca pavitraṃ jñānam uttamam 20 sarvaṃ jihmaṃ mṛtyupadam ārjavaṃ brahmaṇaḥ padam etāvāñ jñānaviṣayaḥ kiṃ pralāpaḥ kariṣyati |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 12
Chapter 81
|
1
यद अप्य अल्पतरं कर्म तद अप्य एकेन दुष्करम पुरुषेणासहायेन किम उ राज्यं पिता मह 2 किं शीलः किं समाचारॊ राज्ञॊ ऽरथसचिवॊ भवेत कीदृशे विश्वसेद राजा कीदृशे नापि विश्वसेत 3 चतुर्विधानि मित्राणि राज्ञां राजन भवन्त्य उत सहार्थॊ भजमानश च सहजः कृत्रिमस तथा 4 धर्मात्मा पञ्चमं मित्रं स तु नैकस्य न दवयॊः यतॊ धर्मस ततॊ वा सयान मध्यस्थॊ वा ततॊ भवेत 5 यस तस्यार्थॊ न रॊचेत न तं तस्य परकाशयेत धर्माधर्मेण राजानश चरन्ति विजिगीषवः 6 चतुर्णां मध्यमौ शरेष्ठौ नित्यं शङ्क्यौ तथापरौ सर्वे नित्यं शङ्कितव्याः परत्यक्षं कार्यम आत्मनः 7 न हि राज्ञा परमादॊ वै कर्तव्यॊ मित्र रक्षणे परमादिनं हि राजानं लॊकाः परिभवन्त्य उत 8 असाधुः साधुताम एति साधुर भवति दारुणः अरिश च मित्रं भवति मित्रं चापि परदुष्यति 9 अनित्य चित्तः पुरुषस तस्मिन कॊ जातु विश्वसेत तस्मात परधानं यत कार्यं परत्यक्षं तत समाचरेत 10 एकान्तेन हि विश्वासः कृत्स्नॊ धर्मार्थनाशकः अविश्वासश च सर्वत्र मृत्युना न विशिष्यते 11 अकालमृत्युर विश्वासॊ विश्वसन हि विपद्यते यस्मिन करॊति विश्वासम इच्छतस तस्य जीवति 12 तस्माद विश्वसितव्यं च शङ्कितव्यं च केषु चित एषा नीतिगतिस तात लक्ष्मीश चैव सनातनी 13 यं मन्येत ममाभावाद इमम अर्थागमः सपृशेत नित्यं तस्माच छङ्कितव्यम अमित्रं तं विदुर बुधाः 14 यस्य कषेत्राद अप्य उदकं कषेत्रम अन्यस्य गच्छति न तत्रानिच्छतस तस्य भिद्येरन सर्वसेतवः 15 तथैवात्य उदकाद भीतस तस्य भेदनम इच्छति यम एवं लक्षणं विद्यात तम अमित्रं विनिर्दिशेत 16 यः समृद्ध्या न तुष्येत कषये दीनतरॊ भवेत एतद उत्तममित्रस्य निमित्तम अभिचक्षते 17 यं मन्येत ममाभावाद अस्याभावॊ भवेद इति तस्मिन कुर्वीत विश्वासं यथा पितरि वै तथा 18 तं शक्त्या वर्धमानश च सर्वतः परिबृंहयेत नित्यं कषताद वारयति यॊ धर्मेष्व अपि कर्मसु 19 कषताद भीतं विजानीयाद उत्तमं मित्र लक्षणम ये तस्य कषतम इच्छन्ति ते तस्य रिपवः समृताः 20 वयसनान नित्यभीतॊ ऽसौ समृद्ध्याम एव तृप्यते यत सयाद एवंविधं मित्रं तद आत्मसमम उच्यते 21 रूपवर्णस्वरॊपेतस तितिक्षुर अनसूयकः कुलीनः शीलसंपन्नः स ते सयात परत्यनन्तरः 22 मेधा वी समृतिमान दक्षः परकृत्या चानृशंस वान यॊ मानितॊ ऽमानितॊ वा न संदूष्येत कदा चन 23 ऋत्विग वा यदि वाचार्यः सखा वात्यन्त संस्तुतः गृहे वसेद अमात्यस ते यः सयात परम अपूजितः 24 स ते विद्यात परं मन्त्रं परकृतिं चार्थधर्मयॊः विश्वासस ते भवेत तत्र यथा पितरि वै तथा 25 नैव दवौ न तरयः कार्या न मृष्येरन परस्परम एकार्थाद एव भूतानां भेदॊ भवति सर्वदा 26 कीर्तिप्रधानॊ यश च सयाद यश च सयात समये सथितः समर्थान यश च न दवेष्टि समर्थान कुरुते च यः 27 यॊ न कामाद भयाल लॊभात करॊधाद वा धर्मम उत्सृजेत दक्षः पर्याप्तवचनः स ते सयात परत्यनन्तरः 28 शूरश चार्यश च विद्वांश च परतिपत्तिविशारदः कुलीनः शीलसंपन्नस तितिक्षुर अनसूयकः 29 एते हय अमात्याः कर्तव्याः सर्वकर्मस्व अवस्थिताः पूजिताः संविभक्ताश च सुसहायाः सवनुष्ठिताः 30 कृत्स्नम एते विनिक्षिप्ताः परतिरूपेषु कर्मसु युक्ता महत्सु कार्येषु शरेयांस्य उत्पादयन्ति च 31 एते कर्माणि कुर्वन्ति सपर्धमाना मिथः सदा अनुतिष्ठन्ति चैवार्थान आचक्षाणाः परस्परम 32 जञातिभ्यश चैव बिभ्येथा मृत्यॊर इव यतः सदा उपराजेव राजर्धिं जञातिर न सहते सदा 33 ऋजॊर मृदॊर वदान्यस्य हरीमतः सत्यवादिनः नान्यॊ जञातेर महाबाहॊ विनाशम अभिनन्दति 34 अज्ञातिता नातिसुखा नावज्ञेयास तव अतः परम अज्ञाति मन्तं पुरुषं परे परिभवन्त्य उत 35 निकृतस्य नरैर अन्यैर जञातिर एव परायणम नान्यैर निकारं सहते जञातेर जञातिः कदा चन 36 आत्मानम एव जानाति निकृतं बान्धवैर अपि तेषु सन्ति गुणाश चैव नैर्गुण्यं तेषु लक्ष्यते 37 नाज्ञातिर अनुगृह्णाति नाज्ञातिर दिग्धम अस्यति उभयं जञातिलॊकेषु दृश्यते साध्व असाधु च 38 तान मानयेत पूजयेच च नित्यं वाचा च कर्मणा कुर्याच च परियम एतेभ्यॊ नाप्रियं किं चिद आचरेत 39 विश्वस्तवद अविश्वस्तस तेषु वर्तेत सर्वदा न हि दॊषॊ गुणॊ वेति निस्पृक्तस तेषु दृश्यते 40 तस्यैवं वर्तमानस्य पुरुषस्याप्रमादिनः अमित्राः संप्रसीदन्ति तथा मित्री भवन्त्य अपि 41 य एवं वर्तते नित्यं जञातिसंबन्धिमण्डले मित्रेष्व अमित्रेष्व ऐश्वर्ये चिरं यशसि तिष्ठति |
1
yad apy alpataraṃ karma tad apy ekena duṣkaram puruṣeṇāsahāyena kim u rājyaṃ pitā maha 2 kiṃ śīlaḥ kiṃ samācāro rājño 'rthasacivo bhavet kīdṛśe viśvased rājā kīdṛśe nāpi viśvaset 3 caturvidhāni mitrāṇi rājñāṃ rājan bhavanty uta sahārtho bhajamānaś ca sahajaḥ kṛtrimas tathā 4 dharmātmā pañcamaṃ mitraṃ sa tu naikasya na dvayoḥ yato dharmas tato vā syān madhyastho vā tato bhavet 5 yas tasyārtho na roceta na taṃ tasya prakāśayet dharmādharmeṇa rājānaś caranti vijigīṣavaḥ 6 caturṇāṃ madhyamau śreṣṭhau nityaṃ śaṅkyau tathāparau sarve nityaṃ śaṅkitavyāḥ pratyakṣaṃ kāryam ātmanaḥ 7 na hi rājñā pramādo vai kartavyo mitra rakṣaṇe pramādinaṃ hi rājānaṃ lokāḥ paribhavanty uta 8 asādhuḥ sādhutām eti sādhur bhavati dāruṇaḥ ariś ca mitraṃ bhavati mitraṃ cāpi praduṣyati 9 anitya cittaḥ puruṣas tasmin ko jātu viśvaset tasmāt pradhānaṃ yat kāryaṃ pratyakṣaṃ tat samācaret 10 ekāntena hi viśvāsaḥ kṛtsno dharmārthanāśakaḥ aviśvāsaś ca sarvatra mṛtyunā na viśiṣyate 11 akālamṛtyur viśvāso viśvasan hi vipadyate yasmin karoti viśvāsam icchatas tasya jīvati 12 tasmād viśvasitavyaṃ ca śaṅkitavyaṃ ca keṣu cit eṣā nītigatis tāta lakṣmīś caiva sanātanī 13 yaṃ manyeta mamābhāvād imam arthāgamaḥ spṛśet nityaṃ tasmāc chaṅkitavyam amitraṃ taṃ vidur budhāḥ 14 yasya kṣetrād apy udakaṃ kṣetram anyasya gacchati na tatrānicchatas tasya bhidyeran sarvasetavaḥ 15 tathaivāty udakād bhītas tasya bhedanam icchati yam evaṃ lakṣaṇaṃ vidyāt tam amitraṃ vinirdiśet 16 yaḥ samṛddhyā na tuṣyeta kṣaye dīnataro bhavet etad uttamamitrasya nimittam abhicakṣate 17 yaṃ manyeta mamābhāvād asyābhāvo bhaved iti tasmin kurvīta viśvāsaṃ yathā pitari vai tathā 18 taṃ śaktyā vardhamānaś ca sarvataḥ paribṛṃhayet nityaṃ kṣatād vārayati yo dharmeṣv api karmasu 19 kṣatād bhītaṃ vijānīyād uttamaṃ mitra lakṣaṇam ye tasya kṣatam icchanti te tasya ripavaḥ smṛtāḥ 20 vyasanān nityabhīto 'sau samṛddhyām eva tṛpyate yat syād evaṃvidhaṃ mitraṃ tad ātmasamam ucyate 21 rūpavarṇasvaropetas titikṣur anasūyakaḥ kulīnaḥ śīlasaṃpannaḥ sa te syāt pratyanantaraḥ 22 medhā vī smṛtimān dakṣaḥ prakṛtyā cānṛśaṃsa vān yo mānito 'mānito vā na saṃdūṣyet kadā cana 23 ṛtvig vā yadi vācāryaḥ sakhā vātyanta saṃstutaḥ gṛhe vased amātyas te yaḥ syāt param apūjitaḥ 24 sa te vidyāt paraṃ mantraṃ prakṛtiṃ cārthadharmayoḥ viśvāsas te bhavet tatra yathā pitari vai tathā 25 naiva dvau na trayaḥ kāryā na mṛṣyeran parasparam ekārthād eva bhūtānāṃ bhedo bhavati sarvadā 26 kīrtipradhāno yaś ca syād yaś ca syāt samaye sthitaḥ samarthān yaś ca na dveṣṭi samarthān kurute ca yaḥ 27 yo na kāmād bhayāl lobhāt krodhād vā dharmam utsṛjet dakṣaḥ paryāptavacanaḥ sa te syāt pratyanantaraḥ 28 śūraś cāryaś ca vidvāṃś ca pratipattiviśāradaḥ kulīnaḥ śīlasaṃpannas titikṣur anasūyakaḥ 29 ete hy amātyāḥ kartavyāḥ sarvakarmasv avasthitāḥ pūjitāḥ saṃvibhaktāś ca susahāyāḥ svanuṣṭhitāḥ 30 kṛtsnam ete vinikṣiptāḥ pratirūpeṣu karmasu yuktā mahatsu kāryeṣu śreyāṃsy utpādayanti ca 31 ete karmāṇi kurvanti spardhamānā mithaḥ sadā anutiṣṭhanti caivārthān ācakṣāṇāḥ parasparam 32 jñātibhyaś caiva bibhyethā mṛtyor iva yataḥ sadā uparājeva rājardhiṃ jñātir na sahate sadā 33 ṛjor mṛdor vadānyasya hrīmataḥ satyavādinaḥ nānyo jñāter mahābāho vināśam abhinandati 34 ajñātitā nātisukhā nāvajñeyās tv ataḥ param ajñāti mantaṃ puruṣaṃ pare paribhavanty uta 35 nikṛtasya narair anyair jñātir eva parāyaṇam nānyair nikāraṃ sahate jñāter jñātiḥ kadā cana 36 ātmānam eva jānāti nikṛtaṃ bāndhavair api teṣu santi guṇāś caiva nairguṇyaṃ teṣu lakṣyate 37 nājñātir anugṛhṇāti nājñātir digdham asyati ubhayaṃ jñātilokeṣu dṛśyate sādhv asādhu ca 38 tān mānayet pūjayec ca nityaṃ vācā ca karmaṇā kuryāc ca priyam etebhyo nāpriyaṃ kiṃ cid ācaret 39 viśvastavad aviśvastas teṣu varteta sarvadā na hi doṣo guṇo veti nispṛktas teṣu dṛśyate 40 tasyaivaṃ vartamānasya puruṣasyāpramādinaḥ amitrāḥ saṃprasīdanti tathā mitrī bhavanty api 41 ya evaṃ vartate nityaṃ jñātisaṃbandhimaṇḍale mitreṣv amitreṣv aiśvarye ciraṃ yaśasi tiṣṭhati |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 12
Chapter 82
|
1
एवम अग्राह्यके तस्मिञ जञातिसंबन्धिमण्डले मित्रेष्व अमित्रेष्व अपि च कथं भावॊ विभाव्यते 2 अत्राप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम वासुदेवस्य संवादं सुरर्षेर नारदस्य च 3 नासुहृत परमं मन्त्रं नारदार्हति वेदितुम अपण्डितॊ वापि सुहृत पण्डितॊ वापि नात्मवान 4 स ते सौहृदम आस्थाय किं चिद वक्ष्यामि नारद कृत्स्नां च बुद्धिं संप्रेक्ष्य संपृच्छे तरिदिवं गम 5 दास्यम ऐश्वर्यवादेन जञातीनां वै करॊम्य अहम अर्धभॊक्तास्मि भॊगानां वाग दुर उक्तानि च कषमे 6 अरणीम अग्निकामॊ वा मथ्नाति हृदयं मम वाचा दुर उक्तं देवर्षे तन मे दहति नित्यदा 7 बलं संकर्षणे नित्यं सौकुमार्यं पुनर गदे रूपेण मत्तः परद्युम्नः सॊ ऽसहायॊ ऽसमि नारव 8 अन्ये हि सुमहाभागा बलवन्तॊ दुर आसदाः नित्यॊत्थानेन संपन्ना नारदान्धकवृष्णयः 9 यस्य न सयुर न वै स सयाद यस्य सयुः कृच्छ्रम एव तत दवाभ्यां निवारितॊ नित्यं वृणॊम्य एकतरं न च 10 सयातां यस्याहुकाक्रूरौ किं नु दुःखतरं ततः यस्य वापि न तौ सयातां किं नु दुःखतरं ततः 11 सॊ ऽहं कितव मातेव दवयॊर अपि महामुने एकस्य जयम आशंसे दवितीयस्यापराजयम 12 ममैवं कलिश्यमानस्य नारदॊभयतः सदा वक्तुम अर्हसि यच छरेयॊ जञातीनाम आत्मनस तथा 13 आपदॊ दविविधाः कृष्ण बाह्याश चाभ्यन्तराश च ह परादुर्भवन्ति वार्ष्णेय सवकृता यदि वान्यतः 14 सेयम आभ्यन्तरा तुभ्यम आपत कृच्छ्रा सवकर्म जा अक्रूर भॊजप्रभवाः सर्वे हय एते तद अन्वयाः 15 अर्थहेतॊर हि कामाद वाद्वारा बीभत्सयापि वा आत्मना पराप्तम ऐश्वर्यम अन्यत्र परतिपादितम 16 कृतमूलम इदानीं तज जातशब्दं सहायवत न शक्यं पुनर आदातुं वान्तम अन्नम इव तवया 17 बभ्रूग्रसेनयॊ राज्यं नाप्तुं शक्यं कथं चन जञातिभेद भयात कृष्ण तवया चापि विशेषतः 18 तच चेत सिध्येत परयत्नेन कृत्वा कर्म सुदुष करम महाक्षयव्ययं वा सयाद विनाशॊ वा पुनर भवेत 19 अनायसेन शस्त्रेण मृदुना हृदयछिदा जिह्वाम उद्धर सर्वेषां परिमृज्यानुमृज्य च 20 अनायसं मुने शस्त्रं मृदु विद्याम अहं कथम येनैषाम उद्धरे जिह्वां परिमृज्यानुमृज्य च 21 शक्त्यान्न दानं सततं तितिक्षा दम आर्जवम यथार्ह परतिपूजा च शस्त्रम एतद अनायसम 22 जञातीनां वक्तुकामानां कटूनि च लघूनि च गिरा तवं हृदयं वाचं शमयस्व मनांसि च 23 नामहा पुरुषः कश चिन नानात्मा नासहाय वान महतीं धुरम आदत्ते ताम उद्यम्यॊरसा वह 24 सर्व एव गुरुं भारम अनड्वान वहते समे दुर्गे परतीकः सुगवॊ भारं वहति दुर वहम 25 भेदाद विनाशः संघानां संघमुख्यॊ ऽसि केशव यथा तवां पराप्य नॊत्सीदेद अयं संघस तथा कुरु 26 नान्यत्र बुद्धिक्षान्तिभ्यां नान्यत्रेन्द्रिय निग्रहात नान्यत्र धनसंत्यागाद गणः पराज्ञे ऽवतिष्ठते 27 धन्यं यशस्यम आयुष्यं सवपक्षॊद्भावनं शुभम जञातीनाम अविनाशः सयाद यथा कृष्ण तथा कुरु 28 आयत्यां च तदात्वे च न ते ऽसत्य अविदितं परभॊ षाड्गुण्यस्य विधानेन यात्रा यानविधौ तथा 29 माधवाः कुकुरा भॊजाः सर्वे चान्धकवृष्णयः तवय्य आसक्ता महाबाहॊ लॊका लॊकेश्वराश च ये 30 उपासते हि तवद बुद्धिम ऋषयश चापि माधव तवं गुरुः सर्वभूतानां जानीषे तवं गतागतम तवाम आसाद्य यदुश्रेष्ठम एधन्ते जञातिनः सुखम |
1
evam agrāhyake tasmiñ jñātisaṃbandhimaṇḍale mitreṣv amitreṣv api ca kathaṃ bhāvo vibhāvyate 2 atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam vāsudevasya saṃvādaṃ surarṣer nāradasya ca 3 nāsuhṛt paramaṃ mantraṃ nāradārhati veditum apaṇḍito vāpi suhṛt paṇḍito vāpi nātmavān 4 sa te sauhṛdam āsthāya kiṃ cid vakṣyāmi nārada kṛtsnāṃ ca buddhiṃ saṃprekṣya saṃpṛcche tridivaṃ gama 5 dāsyam aiśvaryavādena jñātīnāṃ vai karomy aham ardhabhoktāsmi bhogānāṃ vāg dur uktāni ca kṣame 6 araṇīm agnikāmo vā mathnāti hṛdayaṃ mama vācā dur uktaṃ devarṣe tan me dahati nityadā 7 balaṃ saṃkarṣaṇe nityaṃ saukumāryaṃ punar gade rūpeṇa mattaḥ pradyumnaḥ so 'sahāyo 'smi nārava 8 anye hi sumahābhāgā balavanto dur āsadāḥ nityotthānena saṃpannā nāradāndhakavṛṣṇayaḥ 9 yasya na syur na vai sa syād yasya syuḥ kṛcchram eva tat dvābhyāṃ nivārito nityaṃ vṛṇomy ekataraṃ na ca 10 syātāṃ yasyāhukākrūrau kiṃ nu duḥkhataraṃ tataḥ yasya vāpi na tau syātāṃ kiṃ nu duḥkhataraṃ tataḥ 11 so 'haṃ kitava māteva dvayor api mahāmune ekasya jayam āśaṃse dvitīyasyāparājayam 12 mamaivaṃ kliśyamānasya nāradobhayataḥ sadā vaktum arhasi yac chreyo jñātīnām ātmanas tathā 13 āpado dvividhāḥ kṛṣṇa bāhyāś cābhyantarāś ca ha prādurbhavanti vārṣṇeya svakṛtā yadi vānyataḥ 14 seyam ābhyantarā tubhyam āpat kṛcchrā svakarma jā akrūra bhojaprabhavāḥ sarve hy ete tad anvayāḥ 15 arthahetor hi kāmād vādvārā bībhatsayāpi vā ātmanā prāptam aiśvaryam anyatra pratipāditam 16 kṛtamūlam idānīṃ taj jātaśabdaṃ sahāyavat na śakyaṃ punar ādātuṃ vāntam annam iva tvayā 17 babhrūgrasenayo rājyaṃ nāptuṃ śakyaṃ kathaṃ cana jñātibheda bhayāt kṛṣṇa tvayā cāpi viśeṣataḥ 18 tac cet sidhyet prayatnena kṛtvā karma suduṣ karam mahākṣayavyayaṃ vā syād vināśo vā punar bhavet 19 anāyasena śastreṇa mṛdunā hṛdayachidā jihvām uddhara sarveṣāṃ parimṛjyānumṛjya ca 20 anāyasaṃ mune śastraṃ mṛdu vidyām ahaṃ katham yenaiṣām uddhare jihvāṃ parimṛjyānumṛjya ca 21 śaktyānna dānaṃ satataṃ titikṣā dama ārjavam yathārha pratipūjā ca śastram etad anāyasam 22 jñātīnāṃ vaktukāmānāṃ kaṭūni ca laghūni ca girā tvaṃ hṛdayaṃ vācaṃ śamayasva manāṃsi ca 23 nāmahā puruṣaḥ kaś cin nānātmā nāsahāya vān mahatīṃ dhuram ādatte tām udyamyorasā vaha 24 sarva eva guruṃ bhāram anaḍvān vahate same durge pratīkaḥ sugavo bhāraṃ vahati dur vaham 25 bhedād vināśaḥ saṃghānāṃ saṃghamukhyo 'si keśava yathā tvāṃ prāpya notsīded ayaṃ saṃghas tathā kuru 26 nānyatra buddhikṣāntibhyāṃ nānyatrendriya nigrahāt nānyatra dhanasaṃtyāgād gaṇaḥ prājñe 'vatiṣṭhate 27 dhanyaṃ yaśasyam āyuṣyaṃ svapakṣodbhāvanaṃ śubham jñātīnām avināśaḥ syād yathā kṛṣṇa tathā kuru 28 āyatyāṃ ca tadātve ca na te 'sty aviditaṃ prabho ṣāḍguṇyasya vidhānena yātrā yānavidhau tathā 29 mādhavāḥ kukurā bhojāḥ sarve cāndhakavṛṣṇayaḥ tvayy āsaktā mahābāho lokā lokeśvarāś ca ye 30 upāsate hi tvad buddhim ṛṣayaś cāpi mādhava tvaṃ guruḥ sarvabhūtānāṃ jānīṣe tvaṃ gatāgatam tvām āsādya yaduśreṣṭham edhante jñātinaḥ sukham |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 12
Chapter 83
|
1
एषा परथमतॊ वृत्तिर दवितीयां शृणु भारत यः कश चिज जनयेद अर्थं राज्ञा रक्ष्यः स मानवः 2 हरियमाणम अमात्येन भृतॊ वा यदि वाभृतः यॊ राजकॊशं नश्यन्तम आचक्षीत युधिष्ठिर 3 शरॊतव्यं तस्य च रहॊ रक्ष्यश चामात्य तॊ भवेत अमात्या हय उपहन्तारं भूयिष्ठं घनन्ति भारत 4 राजकॊशस्य गॊप्तारं राजकॊशविलॊपकाः समेत्य सर्वे बाधन्ते स विनश्यत्य अरक्षितः 5 अत्राप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम मुनिः कालक वृक्षीयः कौसल्यं यद उवाच ह 6 कॊसलानाम आधिपत्यं संप्राप्ते कषेमदर्शिनि मुनिः कालक वृक्षीय आजगामेति नः शरुतम 7 स काकं पञ्जरे बद्धा विषयं कषेमदर्शिनः पूर्वं पर्यचरद युक्तः परवृत्त्य अर्थी पुनः पुनः 8 अधीये वायसीं विद्यां शंसन्ति मम वायसाः अनागतम अतीतं च यच च संप्रति वर्तते 9 इति राष्ट्रे परिपतन बहुशः पुरुषैः सह सर्वेषां राजयुक्तानां दुष्कृतं परिपृष्टवान 10 स बुद्ध्वा तस्य राष्ट्रस्य वयवसायं हि सर्वशः राजयुक्तापचारांश च सर्वान बुद्ध्वा ततस ततः 11 तम एव काकम आदाय राजानं दरष्टुम आगमत सर्वज्ञॊ ऽसमीति वचनं बरुवाणः संशितव्रतः 12 स सम कौसल्यम आगम्य राजामात्यम अलं कृतम पराह काकस्य वचनाद अमुत्रेदं तवया कृतम 13 असौ चासौ च जानीते राजकॊशस तवया हृतः एवम आख्याति काकॊ ऽयं तच छीघ्रम अनुगम्यताम 14 तथान्यान अपि स पराह राजकॊशहरान सदा न चास्य वचनं किं चिद अकृतं शरूयते कव चित 15 तेन विप्रकृताः सर्वे राजयुक्ताः कुरूद्वह तम अतिक्रम्य सुप्तस्य निशि काकम अपॊथयन 16 वायसं तु विनिर्भिन्नं दृष्ट्वा बाणेन पञ्जरे पूर्वाह्ने बराह्मणॊ वाक्यं कषेमदर्शिनम अब्रवीत 17 राजंस तवाम अभयं याचे परभुं पराणधनेश्वरम अनुज्ञातस तवया बरूयां वचनं तवत पुरॊहितम 18 मित्रार्थम अभिसंतप्तॊ भक्त्या सर्वात्मना गतः अयं तवार्थं हरते यॊ बरूयाद अक्षमान्वितः 19 संबुबॊधयिषुर मित्रं सदश्वम इव सारथिः अति मन्युप्रसक्तॊ हि परसज्य हितकारणम 20 तथाविधस्य सुहृदः कषन्तव्यं संविजानता ऐश्वर्यम इच्छता नित्यं पुरुषेण बुभूषता 21 तं राजा परत्युवाचेदं यन मा किं चिद भवान वदेत कस्माद अहं न कषमेयम आकाङ्क्षन्न आत्मनॊ हितम 22 बराह्मण परतिजानीहि परब्रूहि यदि चेच्छसि करिष्यामि हि ते वाक्यं यद यन मां विप्र वक्ष्यसि 23 जञात्वा नयान अपायांश च भृत्यतस ते भयानि च भक्त्या वृत्तिं समाख्यातुं भवतॊ ऽनतिकम आगमम 24 पराग एवॊक्तश च दॊषॊ ऽयम आचार्यैर नृप सेविनाम अगतीक गतिर हय एषा या राज्ञा सह जीविका 25 आशीविषैश च तस्याहुः संगतं यस्य राजभिः बहुमित्राश च राजानॊ बहुमित्रास तथैव च 26 तेभ्यः सर्वेभ्य एवाहौर भयं राजॊपसेविनाम अथैषाम एकतॊ राजन मुहूर्ताद एव भीर भवेत 27 नैकान्तेनाप्रमादॊ हि कर्तुं शक्यॊ महीपतौ न तु परमादः कर्तव्यः कथं चिद भूतिम इच्छता 28 परमादाद धि सखलेद राजा सखलिते नास्ति जीवितम अग्निं दीप्तम इवासीदेद राजानम उपशिक्षितः 29 आशीविषम इव करुद्धं परभुं पराणधनेश्वरम यत्नेनॊपचरेन नित्यं नाहम अस्मीति मानवः 30 दुर्व्याहृताच छङ्कमानॊ दुष्कृताद दुर अधिष्ठितात दुरासिताद दुर वरजिताद इङ्गिताद अङ्गचेष्टितात 31 देवतेव हि सर्वार्थान कुर्याद राजा परसादितः वैश्वानर इव करुद्धः स मूलम अपि निर्दहेत इति राजन मयः पराह वर्तते च तथैव तत 32 अथ भूयांसम एवार्थं करिष्यामि पुनः पुनः ददात्य अस्मद्विधॊ ऽमात्यॊ बुद्धिसाहाय्यम आपदि 33 वायसश चैव मे राजन्न अन्तकायाभिसंहितः न च मे ऽतर भवान गर्ह्यॊ नच येषां भवान परियः हिताहितांस तु बुध्येथा मा परॊक्षमतिर भव 34 ये तव आदान परा एव वसन्ति भवतॊ गृहे अभूति कामा भूतानां तादृशैर मे ऽभिसंहितम 35 ये वा भवद विनाशेन राज्यम इच्छन्त्य अनन्तरम अन्तरैर अभिसंधाय राजन सिध्यन्ति नान्यथा 36 तेषाम अहं भयाद राजन गमिष्याम्य अन्यम आश्रमम तैर हि मे संधितॊ बाणः काके निपतितः परभॊ 37 छद्मना मम काकश च गमितॊ यमसादनम दृष्टं हय एतन मया राजंस तपॊ दीर्घेण चक्षुषा 38 बहु नक्रझषग्राहां तिमिंगिलगणायुताम काकेन बडिशेनेमाम अतार्षं तवाम अहं नदीम 39 सथान्व अश्मकण्टक वतीं वयाघ्रसिंहगजाकुलाम दुर आसदां दुष्प्रवेशां गुहां हैमवतीम इव 40 अग्निना तामसं दुर्गं नौभिर आप्यं च गम्यते राजदुर्गावतरणे नॊपायं पण्डिता विदुः 41 गहनं भवतॊ राज्यम अन्धकारतमॊ वृतम नेह विश्वसितुं शक्यं भवतापि कुतॊ मया 42 अतॊ नायं शुभॊ वासस तुल्ये सद असती इह वधॊ हय एवात्र सुकृते दुष्कृते न च संशयः 43 नयायतॊ दुष्कृते घातः सुकृते सयात कथं वधः नेह युक्तं चिरं सथातुं जवेनातॊ वरजेद बुधः 44 सीता नाम नदी राजन पलवॊ यस्यां निमज्जति तथॊपमाम इमां मन्ये वागुरां सर्वघातिनीम 45 मधु परतापॊ हि भवान भॊजनं विषसंयुतम असताम इव ते भावॊ वर्तते न सताम इव आशीविषैः परिवृतः कूपस तवम इव पार्थिव 46 दुर्ग तीर्था बृहत कूला करीरी वेत्रसंयुता नदी मधुरपानीया यथा राजंस तथा भवान शवगृध्रगॊमायु युतॊ राजहंस समॊ हय असि 47 यथाश्रित्य महावृक्षं कक्षः संवर्धते महान ततस तं संवृणॊत्य एव तम अतीत्य च वर्धते 48 तेनैवॊपेन्धनॊ नूनं दावॊ दहति दारुणः तथॊपमा हय अमात्यास ते राजंस तान परिशॊधय 49 भवतैव कृता राजन भवता परिपालिताः भवन्तं पर्यवज्ञाय जिघांसन्ति भवत परियम 50 उषितं शङ्कमानेन परमादं परिरक्षता अन्तः सर्प इवागारे वीर पत्न्या इवालये शीलं जिज्ञासमानेन राज्ञश च सह जीविना 51 कच चिज जितेन्द्रियॊ राजा कच चिद अभ्यन्तरा जिताः कच चिद एषां परियॊ राजा कच चिद राज्ञः परियाः परजाः 52 जिज्ञासुर इह संप्राप्तस तवाहं राजसत्तम तस्य मे रॊचसे राजन कषुधितस्येव भॊजनम 53 अमात्या मे न रॊचन्ते वि तृष्णस्य यथॊदकम भवतॊ ऽरथकृद इत्य एव मयि दॊषॊ हि तैः कृतः विद्यते कारणं नान्यद इति मे नात्र संशयः 54 न हि तेषाम अहं दरुग्धस तत तेषां दॊषवद गतम अरेर हि दुर हताद भेयं भग्नपृष्टाद इवॊरगात 55 भूयसा परिबर्हेण सत्कारेण च भूयसा पूजितॊ बराह्मणश्रेष्ठ भूयॊ वस गृहे मम 56 ये तवां बराह्मण नेच्छन्ति न ते वत्स्यन्ति मे गृहे भवतैव हि तज जञेयं यद इदानीम अनन्तरम 57 यथा सयाद दुष्कृतॊ दण्डॊ यथा च सुकृतं कृतम तथा समीक्ष्य भगवञ शरेयसे विनियुङ्क्ष्व माम 58 अदर्शयन्न इमं दॊषम एकैकं दुर बलं कुरु ततः कारणम आज्ञाय पुरुषं पुरुषं जहि 59 एकदॊषा हि बहवॊ मृद्नीयुर अपि कण्टकान मन्त्रभेद भयाद राजंस तस्माद एतद बरवीमि ते 60 वयं तु बराह्मणा नाम मृदु दण्डाः कृपा लवः सवस्ति चेच्छामि भवतः परेषां च यथात्मनः 61 राजन्न आत्मानम आचक्षे संबन्धी भवतॊ हय अहम मुनिः कालक वृक्षीय इत्य एवम अभिसंज्ञितः 62 पितुः सखा च भवतः संमतः सत्यसंगरः वयापन्ने भवतॊ राज्ये राजन पितरि संस्थिते 63 सर्वकामान परित्यज्य तपस तप्तं तदा मया सनेहात तवां परब्रवीम्य एतन मा भूयॊ विभ्रमेद इति 64 उभे दृष्ट्वा दुःखसुखे राज्यं पराप्य यदृच्छया राज्येनामात्य संस्थेन कथं राजन परमाद्यसि 65 ततॊ राजकुले नान्दी संजज्ञे भूयसी पुनः पुरॊहित कुले चैव संप्राप्ते बराह्मणर्षभ 66 एकछत्रां महीं कृत्वा कौसल्याय यशस्विने मुनिः कालक वृक्षीय ईजे करतुभिर उत्तमैः 67 हितं तद वचनं शरुत्वा कौसल्यॊ ऽनवशिषन महीम तथा च कृतवान राजा यथॊक्तं तेन भारत |
1
eṣā prathamato vṛttir dvitīyāṃ śṛṇu bhārata yaḥ kaś cij janayed arthaṃ rājñā rakṣyaḥ sa mānavaḥ 2 hriyamāṇam amātyena bhṛto vā yadi vābhṛtaḥ yo rājakośaṃ naśyantam ācakṣīta yudhiṣṭhira 3 śrotavyaṃ tasya ca raho rakṣyaś cāmātya to bhavet amātyā hy upahantāraṃ bhūyiṣṭhaṃ ghnanti bhārata 4 rājakośasya goptāraṃ rājakośavilopakāḥ sametya sarve bādhante sa vinaśyaty arakṣitaḥ 5 atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam muniḥ kālaka vṛkṣīyaḥ kausalyaṃ yad uvāca ha 6 kosalānām ādhipatyaṃ saṃprāpte kṣemadarśini muniḥ kālaka vṛkṣīya ājagāmeti naḥ śrutam 7 sa kākaṃ pañjare baddhā viṣayaṃ kṣemadarśinaḥ pūrvaṃ paryacarad yuktaḥ pravṛtty arthī punaḥ punaḥ 8 adhīye vāyasīṃ vidyāṃ śaṃsanti mama vāyasāḥ anāgatam atītaṃ ca yac ca saṃprati vartate 9 iti rāṣṭre paripatan bahuśaḥ puruṣaiḥ saha sarveṣāṃ rājayuktānāṃ duṣkṛtaṃ paripṛṣṭavān 10 sa buddhvā tasya rāṣṭrasya vyavasāyaṃ hi sarvaśaḥ rājayuktāpacārāṃś ca sarvān buddhvā tatas tataḥ 11 tam eva kākam ādāya rājānaṃ draṣṭum āgamat sarvajño 'smīti vacanaṃ bruvāṇaḥ saṃśitavrataḥ 12 sa sma kausalyam āgamya rājāmātyam alaṃ kṛtam prāha kākasya vacanād amutredaṃ tvayā kṛtam 13 asau cāsau ca jānīte rājakośas tvayā hṛtaḥ evam ākhyāti kāko 'yaṃ tac chīghram anugamyatām 14 tathānyān api sa prāha rājakośaharān sadā na cāsya vacanaṃ kiṃ cid akṛtaṃ śrūyate kva cit 15 tena viprakṛtāḥ sarve rājayuktāḥ kurūdvaha tam atikramya suptasya niśi kākam apothayan 16 vāyasaṃ tu vinirbhinnaṃ dṛṣṭvā bāṇena pañjare pūrvāhne brāhmaṇo vākyaṃ kṣemadarśinam abravīt 17 rājaṃs tvām abhayaṃ yāce prabhuṃ prāṇadhaneśvaram anujñātas tvayā brūyāṃ vacanaṃ tvat purohitam 18 mitrārtham abhisaṃtapto bhaktyā sarvātmanā gataḥ ayaṃ tavārthaṃ harate yo brūyād akṣamānvitaḥ 19 saṃbubodhayiṣur mitraṃ sadaśvam iva sārathiḥ ati manyuprasakto hi prasajya hitakāraṇam 20 tathāvidhasya suhṛdaḥ kṣantavyaṃ saṃvijānatā aiśvaryam icchatā nityaṃ puruṣeṇa bubhūṣatā 21 taṃ rājā pratyuvācedaṃ yan mā kiṃ cid bhavān vadet kasmād ahaṃ na kṣameyam ākāṅkṣann ātmano hitam 22 brāhmaṇa pratijānīhi prabrūhi yadi cecchasi kariṣyāmi hi te vākyaṃ yad yan māṃ vipra vakṣyasi 23 jñātvā nayān apāyāṃś ca bhṛtyatas te bhayāni ca bhaktyā vṛttiṃ samākhyātuṃ bhavato 'ntikam āgamam 24 prāg evoktaś ca doṣo 'yam ācāryair nṛpa sevinām agatīka gatir hy eṣā yā rājñā saha jīvikā 25 āśīviṣaiś ca tasyāhuḥ saṃgataṃ yasya rājabhiḥ bahumitrāś ca rājāno bahumitrās tathaiva ca 26 tebhyaḥ sarvebhya evāhaur bhayaṃ rājopasevinām athaiṣām ekato rājan muhūrtād eva bhīr bhavet 27 naikāntenāpramādo hi kartuṃ śakyo mahīpatau na tu pramādaḥ kartavyaḥ kathaṃ cid bhūtim icchatā 28 pramādād dhi skhaled rājā skhalite nāsti jīvitam agniṃ dīptam ivāsīded rājānam upaśikṣitaḥ 29 āśīviṣam iva kruddhaṃ prabhuṃ prāṇadhaneśvaram yatnenopacaren nityaṃ nāham asmīti mānavaḥ 30 durvyāhṛtāc chaṅkamāno duṣkṛtād dur adhiṣṭhitāt durāsitād dur vrajitād iṅgitād aṅgaceṣṭitāt 31 devateva hi sarvārthān kuryād rājā prasāditaḥ vaiśvānara iva kruddhaḥ sa mūlam api nirdahet iti rājan mayaḥ prāha vartate ca tathaiva tat 32 atha bhūyāṃsam evārthaṃ kariṣyāmi punaḥ punaḥ dadāty asmadvidho 'mātyo buddhisāhāyyam āpadi 33 vāyasaś caiva me rājann antakāyābhisaṃhitaḥ na ca me 'tra bhavān garhyo naca yeṣāṃ bhavān priyaḥ hitāhitāṃs tu budhyethā mā parokṣamatir bhava 34 ye tv ādāna parā eva vasanti bhavato gṛhe abhūti kāmā bhūtānāṃ tādṛśair me 'bhisaṃhitam 35 ye vā bhavad vināśena rājyam icchanty anantaram antarair abhisaṃdhāya rājan sidhyanti nānyathā 36 teṣām ahaṃ bhayād rājan gamiṣyāmy anyam āśramam tair hi me saṃdhito bāṇaḥ kāke nipatitaḥ prabho 37 chadmanā mama kākaś ca gamito yamasādanam dṛṣṭaṃ hy etan mayā rājaṃs tapo dīrgheṇa cakṣuṣā 38 bahu nakrajhaṣagrāhāṃ timiṃgilagaṇāyutām kākena baḍiśenemām atārṣaṃ tvām ahaṃ nadīm 39 sthānv aśmakaṇṭaka vatīṃ vyāghrasiṃhagajākulām dur āsadāṃ duṣpraveśāṃ guhāṃ haimavatīm iva 40 agninā tāmasaṃ durgaṃ naubhir āpyaṃ ca gamyate rājadurgāvataraṇe nopāyaṃ paṇḍitā viduḥ 41 gahanaṃ bhavato rājyam andhakāratamo vṛtam neha viśvasituṃ śakyaṃ bhavatāpi kuto mayā 42 ato nāyaṃ śubho vāsas tulye sad asatī iha vadho hy evātra sukṛte duṣkṛte na ca saṃśayaḥ 43 nyāyato duṣkṛte ghātaḥ sukṛte syāt kathaṃ vadhaḥ neha yuktaṃ ciraṃ sthātuṃ javenāto vrajed budhaḥ 44 sītā nāma nadī rājan plavo yasyāṃ nimajjati tathopamām imāṃ manye vāgurāṃ sarvaghātinīm 45 madhu pratāpo hi bhavān bhojanaṃ viṣasaṃyutam asatām iva te bhāvo vartate na satām iva āśīviṣaiḥ parivṛtaḥ kūpas tvam iva pārthiva 46 durga tīrthā bṛhat kūlā karīrī vetrasaṃyutā nadī madhurapānīyā yathā rājaṃs tathā bhavān śvagṛdhragomāyu yuto rājahaṃsa samo hy asi 47 yathāśritya mahāvṛkṣaṃ kakṣaḥ saṃvardhate mahān tatas taṃ saṃvṛṇoty eva tam atītya ca vardhate 48 tenaivopendhano nūnaṃ dāvo dahati dāruṇaḥ tathopamā hy amātyās te rājaṃs tān pariśodhaya 49 bhavataiva kṛtā rājan bhavatā paripālitāḥ bhavantaṃ paryavajñāya jighāṃsanti bhavat priyam 50 uṣitaṃ śaṅkamānena pramādaṃ parirakṣatā antaḥ sarpa ivāgāre vīra patnyā ivālaye śīlaṃ jijñāsamānena rājñaś ca saha jīvinā 51 kac cij jitendriyo rājā kac cid abhyantarā jitāḥ kac cid eṣāṃ priyo rājā kac cid rājñaḥ priyāḥ prajāḥ 52 jijñāsur iha saṃprāptas tavāhaṃ rājasattama tasya me rocase rājan kṣudhitasyeva bhojanam 53 amātyā me na rocante vi tṛṣṇasya yathodakam bhavato 'rthakṛd ity eva mayi doṣo hi taiḥ kṛtaḥ vidyate kāraṇaṃ nānyad iti me nātra saṃśayaḥ 54 na hi teṣām ahaṃ drugdhas tat teṣāṃ doṣavad gatam arer hi dur hatād bheyaṃ bhagnapṛṣṭād ivoragāt 55 bhūyasā paribarheṇa satkāreṇa ca bhūyasā pūjito brāhmaṇaśreṣṭha bhūyo vasa gṛhe mama 56 ye tvāṃ brāhmaṇa necchanti na te vatsyanti me gṛhe bhavataiva hi taj jñeyaṃ yad idānīm anantaram 57 yathā syād duṣkṛto daṇḍo yathā ca sukṛtaṃ kṛtam tathā samīkṣya bhagavañ śreyase viniyuṅkṣva mām 58 adarśayann imaṃ doṣam ekaikaṃ dur balaṃ kuru tataḥ kāraṇam ājñāya puruṣaṃ puruṣaṃ jahi 59 ekadoṣā hi bahavo mṛdnīyur api kaṇṭakān mantrabheda bhayād rājaṃs tasmād etad bravīmi te 60 vayaṃ tu brāhmaṇā nāma mṛdu daṇḍāḥ kṛpā lavaḥ svasti cecchāmi bhavataḥ pareṣāṃ ca yathātmanaḥ 61 rājann ātmānam ācakṣe saṃbandhī bhavato hy aham muniḥ kālaka vṛkṣīya ity evam abhisaṃjñitaḥ 62 pituḥ sakhā ca bhavataḥ saṃmataḥ satyasaṃgaraḥ vyāpanne bhavato rājye rājan pitari saṃsthite 63 sarvakāmān parityajya tapas taptaṃ tadā mayā snehāt tvāṃ prabravīmy etan mā bhūyo vibhramed iti 64 ubhe dṛṣṭvā duḥkhasukhe rājyaṃ prāpya yadṛcchayā rājyenāmātya saṃsthena kathaṃ rājan pramādyasi 65 tato rājakule nāndī saṃjajñe bhūyasī punaḥ purohita kule caiva saṃprāpte brāhmaṇarṣabha 66 ekachatrāṃ mahīṃ kṛtvā kausalyāya yaśasvine muniḥ kālaka vṛkṣīya īje kratubhir uttamaiḥ 67 hitaṃ tad vacanaṃ śrutvā kausalyo 'nvaśiṣan mahīm tathā ca kṛtavān rājā yathoktaṃ tena bhārata |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 12
Chapter 84
|
1
हरीनिषेधाः सदा सन्तः सत्यार्जव समन्विताः शक्ताः कथयितुं सम्यक ते तव सयुः सभा सदः 2 अत्य आढ्यांश चाति शूरांश च बराह्मणांश च बहुश्रुतान सुसंतुष्टांश च कौन्तेय महॊत्साहांश च कर्मसु 3 एतान सहायाँल लिप्सेथाः सर्वास्व आपत्सु भारत कुलीनः पूजितॊ नित्यं न हि शक्तिं निगूहति 4 परसन्नं हय अप्रसन्नं वा पीडितं हृतम एव वा आवर्तयति भूयिष्ठं तद एकॊ हय अनुपालितः 5 कुलीना देशजाः पराज्ञा रूपवन्तॊ बहुश्रुताः परगल्भाश चानुरक्ताश च ते तव सयुः परिच्छदाः 6 दौष्कुलेयाश च लुब्धाश च नृशंसा निरपत्रपाः ते तवां तात निषेवेयुर यावद आर्धक पाणयः 7 अर्थमानार्घ्य सत्कारैर भॊगैर उच्चावचैः परियान यान अर्थभाजॊ मन्येथास ते ते सयुः सुखभागिनः 8 अभिन्न वृत्ता विद्वांसः सद्वृत्ताश चरितव्रताः न तवां नित्यार्थिनॊ जह्युर अक्षुद्राः सत्यवादिनः 9 अनार्या ये न जानन्ति समयं मन्दचेतसः तेभ्यः परतिजुगुप्सेथा जानीयाः समयच्युतान 10 नैकम इच्छेद गणं हित्वा सयाच चेद अन्यतर गरहः यस तव एकॊ बहुभिः शरेयान कामं तेन गणं तयजेत 11 शरेयसॊ लक्षणं हय एतद विक्रमॊ यस्य दृश्यते कीर्तिप्रधानॊ यश च सयात समये यश च तिष्ठति 12 समर्थान पूजयेद यश च नास्पर्थ्यैः सपर्धते च यः न च कामाद भयात करॊधाल लॊभाद वा धर्मम उत्सृजेत 13 अमानी सत्यवाक शक्तॊ जितात्मा मान्यमानिता स ते मन्त्रसहायः सयात सर्वावस्थं परीक्षितः 14 कुलीनः सत्यसंपन्नस तितिक्षुर दक्ष आत्मवान शूरः कृतज्ञः सत्यश च शरेयसः पार्थ लक्षणम 15 तस्यैवं वर्तमानस्य पुरुषस्य विजानतः अमित्राः संप्रसीदन्ति ततॊ मित्री भवन्त्य अपि 16 अत ऊर्ध्वम अमात्यानां परीक्षेत गुणागुणान संयतात्मा कृतप्रज्ञॊ भूतिकामश च भूमिपः 17 संबद्धाः पुरुषैर आप्तैर अभिजातैः सवदेशजैः अहार्यैर अव्यभीचारैः सर्वतः सुपरीक्षितैः 18 यॊधाः सरौवास तथा मौलास तथैवान्ये ऽपय अवः कृताः कर्तव्या भूतिकामेन पुरुषेण बुभूषता 19 येषां वैनयिकी बुद्धिः परकृता चैव शॊभना तेजॊ धैर्यं कषमा शौचम अनुराग सथितिर धृतिः 20 परीक्षित गुणान नित्यं परौढ भावान धुरंधरान पञ्चॊपधा वयतीतांश च कुर्याद राजार्थ कारिणः 21 पर्याप्तवचनान वीरान परतिपत्तिविशारदान कुलीनान सत्यसंपन्नान इङ्गित जञान अनिष्ठुरान 22 देशकालविधानज्ञान भर्तृकार्यहितैषिणः नित्यम अर्थेषु सर्वेषु राजा कुर्वीत मन्त्रिणः 23 हीनतेजा हय असंहृष्टॊ नैव जातु वयवस्यति अवश्यं जनयत्य एव सर्वकर्मसु संशयान 24 एवम अल्पश्रुतॊ मन्त्री कल्याणाभिजनॊ ऽपय उत धर्मार्थकामयुक्तॊ ऽपि नालं मन्त्रं परीक्षितुम 25 तथैवानभिजातॊ ऽपि कामम अस्तु बहुश्रुतः अनायक इवाचक्षुर मुह्यत्य ऊह्येषु कर्मसु 26 यॊ वा हय अस्थिरसंकल्पॊ बुद्धिमान आगतागमः उपायज्ञॊ ऽपि नालं स कर्म यापयितुं चिरम 27 केवलात पुनर आचारात कर्मणॊ नॊपपद्यते परिमर्शॊ विशेषाणाम अश्रुतस्येह दुर मतेः 28 मन्त्रिण्य अननुरक्ते तु विश्वासॊ न हि विद्यते तस्माद अननुरक्ताय नैव मन्त्रं परकाशयेत 29 वयथयेद धि स राजानं मन्त्रिभिः सहितॊ ऽनृजुः मारुतॊपहत छिद्रैः परविश्याग्निर इव दरुमम 30 संक्रुध्यत्य एकदा सवामी सथानाच चैवापकर्षति वाचा कषिपति संरब्धस ततः पश्चात परसीदति 31 तानि तान्य अनुरक्तेन शक्यान्य अनुतितिक्षितुम मन्त्रिणां च भवेत करॊधॊ विस्फूर्जितम इवाशनेः 32 यस तु संहरते तानि भर्तुः परियचिकीर्षया समानसुखदुःखं तं पृच्छेद अर्थेषु मानवम 33 अनृजुस तव अनुरक्तॊ ऽपि संपन्नश चेतरैर गुणैः राज्ञः परज्ञान युक्तॊ ऽपि न मन्त्रं शरॊतुम अर्हति 34 यॊ ऽमित्रैः सह संबद्धॊ न पौरान बहु मन्यते स सुहृत तादृशॊ राज्ञॊ न मन्त्रं शरॊतुम अर्हति 35 अविद्वान अशुचिः सतब्धः शत्रुसेवी विकत्थनः स सुहृत करॊधनॊ लुब्धॊ न मन्त्रं शरॊतुम अर्हति 36 आगन्तुश चानुरक्तॊ ऽपि कामम अस्तु बहुश्रुतः सत्कृतः संविभक्तॊ वा न मन्त्रं शरॊतुम अर्हति 37 यस तव अल्पेनापि कार्येण सकृद आक्षारितॊ भवेत पुनर अन्यैर गुणैर युक्तॊ न मन्त्रं शरॊतुम अर्हति 38 कृतप्रज्ञश च मेधा वी बुधॊ जानपदः शुचिः सर्वकर्मसु यः शुद्धः स मन्त्रं शरॊतुम अर्हति 39 जञानविज्ञानसंपन्नः परकृतिज्ञः परात्मनॊः सुहृद आत्मसमॊ राज्ञॊ स मन्त्रं शरॊतुम अर्हति 40 सत्यवाक शीलसंपन्नॊ गम्भीरः स तरपॊ मृदुः पितृपैतामहॊ यः सयात स मन्त्रं शरॊतुम अर्हति 41 संतुष्टः संमतः सत्यः शौटीरे दवेष्यपापकः मन्त्रवित कालविच छूरः स मन्त्रं शरॊतुम अर्हति 42 सर्वलॊकं समं शक्तः सान्त्वेन कुरुते वशे तस्मै मन्त्रः परयॊक्तव्यॊ दण्डम आधित्सता नृप 43 पौरजानपदा यस्मिन विश्वासं धर्मतॊ गताः यॊद्धा नयविपश्चिच च स मन्त्रं शरॊतुम अर्हति 44 तस्मात सर्वैर गुणैर एतैर उपपन्नाः सुपूजिताः मन्त्रिणः परकृतिज्ञाः सयुस तर्यवरा महद ईप्सवः 45 सवासु परकृतिषु छिद्रं लक्षयेरन परस्य च मन्त्रिणॊ मन्त्रमूलं हि राज्ञॊ राष्ट्रं विवर्धते 46 नास्य छिद्रं परः पश्येच छिद्रेषु परम अन्वियात गूहेत कूर्म इवाङ्गानि रक्षेद विवरम आत्मनः 47 मन्त्रग्राहा हि राज्यस्य मन्त्रिणॊ ये मनीषिणः मन्त्रसंहननॊ राजा मन्त्राङ्गानीतरॊ जनः 48 राज्यं परणिधि मूलं हि मन्त्रसारं परचक्षते सवामिनं तव अनुवर्तन्ति वृत्त्यर्थम इह मन्त्रिणः 49 स विनीय मदक्रॊधौ मानम ईर्ष्यां च निर्वृतः नित्यं पञ्चॊपधातीतैर मन्त्रयेत सह मन्त्रिभिः 50 तेषां तरयाणां विविधं विमर्शं; बुध्येत चित्तं विनिवेश्य तत्र सवनिश्चयं तं परनिश्चयं च; निवेदयेद उत्तरमन्त्रकाले 51 धर्मार्थकामज्ञम उपेत्य पृच्छेद; युक्तॊ गुरुं बराह्मणम उत्तमार्थम निष्ठा कृता तेन यदा सह सयात; तं तत्र मार्गं परणयेद असक्तम 52 एवं सदा मन्त्रयितव्यम आहुर; ये मन्त्रतत्त्वार्थविनिश्चयज्ञाः तस्मात तवम एवं परणयेः सदैव; मन्त्रं परजा संग्रहणे समर्थम 53 न वामनाः कुब्ज कृशा न खञ्जा; नान्धा जडाः सत्री न न पुंसकं च न चात्र तिर्यङ न पुरॊ न पश्चान; नॊर्ध्वं न चाधः परचरेत कश चित 54 आरुह्य वातायनम एव शून्यं; सथलं परकाशं कुशकाशहीनम वाग अङ्गदॊषान परिहृत्य मन्त्रं; संमन्त्रयेत कार्यम अहीन कालम |
1
hrīniṣedhāḥ sadā santaḥ satyārjava samanvitāḥ śaktāḥ kathayituṃ samyak te tava syuḥ sabhā sadaḥ 2 aty āḍhyāṃś cāti śūrāṃś ca brāhmaṇāṃś ca bahuśrutān susaṃtuṣṭāṃś ca kaunteya mahotsāhāṃś ca karmasu 3 etān sahāyāṁl lipsethāḥ sarvāsv āpatsu bhārata kulīnaḥ pūjito nityaṃ na hi śaktiṃ nigūhati 4 prasannaṃ hy aprasannaṃ vā pīḍitaṃ hṛtam eva vā āvartayati bhūyiṣṭhaṃ tad eko hy anupālitaḥ 5 kulīnā deśajāḥ prājñā rūpavanto bahuśrutāḥ pragalbhāś cānuraktāś ca te tava syuḥ paricchadāḥ 6 dauṣkuleyāś ca lubdhāś ca nṛśaṃsā nirapatrapāḥ te tvāṃ tāta niṣeveyur yāvad ārdhaka pāṇayaḥ 7 arthamānārghya satkārair bhogair uccāvacaiḥ priyān yān arthabhājo manyethās te te syuḥ sukhabhāginaḥ 8 abhinna vṛttā vidvāṃsaḥ sadvṛttāś caritavratāḥ na tvāṃ nityārthino jahyur akṣudrāḥ satyavādinaḥ 9 anāryā ye na jānanti samayaṃ mandacetasaḥ tebhyaḥ pratijugupsethā jānīyāḥ samayacyutān 10 naikam icched gaṇaṃ hitvā syāc ced anyatara grahaḥ yas tv eko bahubhiḥ śreyān kāmaṃ tena gaṇaṃ tyajet 11 śreyaso lakṣaṇaṃ hy etad vikramo yasya dṛśyate kīrtipradhāno yaś ca syāt samaye yaś ca tiṣṭhati 12 samarthān pūjayed yaś ca nāsparthyaiḥ spardhate ca yaḥ na ca kāmād bhayāt krodhāl lobhād vā dharmam utsṛjet 13 amānī satyavāk śakto jitātmā mānyamānitā sa te mantrasahāyaḥ syāt sarvāvasthaṃ parīkṣitaḥ 14 kulīnaḥ satyasaṃpannas titikṣur dakṣa ātmavān śūraḥ kṛtajñaḥ satyaś ca śreyasaḥ pārtha lakṣaṇam 15 tasyaivaṃ vartamānasya puruṣasya vijānataḥ amitrāḥ saṃprasīdanti tato mitrī bhavanty api 16 ata ūrdhvam amātyānāṃ parīkṣeta guṇāguṇān saṃyatātmā kṛtaprajño bhūtikāmaś ca bhūmipaḥ 17 saṃbaddhāḥ puruṣair āptair abhijātaiḥ svadeśajaiḥ ahāryair avyabhīcāraiḥ sarvataḥ suparīkṣitaiḥ 18 yodhāḥ srauvās tathā maulās tathaivānye 'py avaḥ kṛtāḥ kartavyā bhūtikāmena puruṣeṇa bubhūṣatā 19 yeṣāṃ vainayikī buddhiḥ prakṛtā caiva śobhanā tejo dhairyaṃ kṣamā śaucam anurāga sthitir dhṛtiḥ 20 parīkṣita guṇān nityaṃ prauḍha bhāvān dhuraṃdharān pañcopadhā vyatītāṃś ca kuryād rājārtha kāriṇaḥ 21 paryāptavacanān vīrān pratipattiviśāradān kulīnān satyasaṃpannān iṅgita jñān aniṣṭhurān 22 deśakālavidhānajñān bhartṛkāryahitaiṣiṇaḥ nityam artheṣu sarveṣu rājā kurvīta mantriṇaḥ 23 hīnatejā hy asaṃhṛṣṭo naiva jātu vyavasyati avaśyaṃ janayaty eva sarvakarmasu saṃśayān 24 evam alpaśruto mantrī kalyāṇābhijano 'py uta dharmārthakāmayukto 'pi nālaṃ mantraṃ parīkṣitum 25 tathaivānabhijāto 'pi kāmam astu bahuśrutaḥ anāyaka ivācakṣur muhyaty ūhyeṣu karmasu 26 yo vā hy asthirasaṃkalpo buddhimān āgatāgamaḥ upāyajño 'pi nālaṃ sa karma yāpayituṃ ciram 27 kevalāt punar ācārāt karmaṇo nopapadyate parimarśo viśeṣāṇām aśrutasyeha dur mateḥ 28 mantriṇy ananurakte tu viśvāso na hi vidyate tasmād ananuraktāya naiva mantraṃ prakāśayet 29 vyathayed dhi sa rājānaṃ mantribhiḥ sahito 'nṛjuḥ mārutopahata chidraiḥ praviśyāgnir iva drumam 30 saṃkrudhyaty ekadā svāmī sthānāc caivāpakarṣati vācā kṣipati saṃrabdhas tataḥ paścāt prasīdati 31 tāni tāny anuraktena śakyāny anutitikṣitum mantriṇāṃ ca bhavet krodho visphūrjitam ivāśaneḥ 32 yas tu saṃharate tāni bhartuḥ priyacikīrṣayā samānasukhaduḥkhaṃ taṃ pṛcched artheṣu mānavam 33 anṛjus tv anurakto 'pi saṃpannaś cetarair guṇaiḥ rājñaḥ prajñāna yukto 'pi na mantraṃ śrotum arhati 34 yo 'mitraiḥ saha saṃbaddho na paurān bahu manyate sa suhṛt tādṛśo rājño na mantraṃ śrotum arhati 35 avidvān aśuciḥ stabdhaḥ śatrusevī vikatthanaḥ sa suhṛt krodhano lubdho na mantraṃ śrotum arhati 36 āgantuś cānurakto 'pi kāmam astu bahuśrutaḥ satkṛtaḥ saṃvibhakto vā na mantraṃ śrotum arhati 37 yas tv alpenāpi kāryeṇa sakṛd ākṣārito bhavet punar anyair guṇair yukto na mantraṃ śrotum arhati 38 kṛtaprajñaś ca medhā vī budho jānapadaḥ śuciḥ sarvakarmasu yaḥ śuddhaḥ sa mantraṃ śrotum arhati 39 jñānavijñānasaṃpannaḥ prakṛtijñaḥ parātmanoḥ suhṛd ātmasamo rājño sa mantraṃ śrotum arhati 40 satyavāk śīlasaṃpanno gambhīraḥ sa trapo mṛduḥ pitṛpaitāmaho yaḥ syāt sa mantraṃ śrotum arhati 41 saṃtuṣṭaḥ saṃmataḥ satyaḥ śauṭīre dveṣyapāpakaḥ mantravit kālavic chūraḥ sa mantraṃ śrotum arhati 42 sarvalokaṃ samaṃ śaktaḥ sāntvena kurute vaśe tasmai mantraḥ prayoktavyo daṇḍam ādhitsatā nṛpa 43 paurajānapadā yasmin viśvāsaṃ dharmato gatāḥ yoddhā nayavipaścic ca sa mantraṃ śrotum arhati 44 tasmāt sarvair guṇair etair upapannāḥ supūjitāḥ mantriṇaḥ prakṛtijñāḥ syus tryavarā mahad īpsavaḥ 45 svāsu prakṛtiṣu chidraṃ lakṣayeran parasya ca mantriṇo mantramūlaṃ hi rājño rāṣṭraṃ vivardhate 46 nāsya chidraṃ paraḥ paśyec chidreṣu param anviyāt gūhet kūrma ivāṅgāni rakṣed vivaram ātmanaḥ 47 mantragrāhā hi rājyasya mantriṇo ye manīṣiṇaḥ mantrasaṃhanano rājā mantrāṅgānītaro janaḥ 48 rājyaṃ praṇidhi mūlaṃ hi mantrasāraṃ pracakṣate svāminaṃ tv anuvartanti vṛttyartham iha mantriṇaḥ 49 sa vinīya madakrodhau mānam īrṣyāṃ ca nirvṛtaḥ nityaṃ pañcopadhātītair mantrayet saha mantribhiḥ 50 teṣāṃ trayāṇāṃ vividhaṃ vimarśaṃ; budhyeta cittaṃ viniveśya tatra svaniścayaṃ taṃ paraniścayaṃ ca; nivedayed uttaramantrakāle 51 dharmārthakāmajñam upetya pṛcched; yukto guruṃ brāhmaṇam uttamārtham niṣṭhā kṛtā tena yadā saha syāt; taṃ tatra mārgaṃ praṇayed asaktam 52 evaṃ sadā mantrayitavyam āhur; ye mantratattvārthaviniścayajñāḥ tasmāt tvam evaṃ praṇayeḥ sadaiva; mantraṃ prajā saṃgrahaṇe samartham 53 na vāmanāḥ kubja kṛśā na khañjā; nāndhā jaḍāḥ strī na na puṃsakaṃ ca na cātra tiryaṅ na puro na paścān; nordhvaṃ na cādhaḥ pracareta kaś cit 54 āruhya vātāyanam eva śūnyaṃ; sthalaṃ prakāśaṃ kuśakāśahīnam vāg aṅgadoṣān parihṛtya mantraṃ; saṃmantrayet kāryam ahīna kālam |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 12
Chapter 85
|
1
अत्राप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम बृहस्पतेश च संवादं शक्रस्य च युधिष्ठिर 2 किं सविद एकपदं बरह्मन पुरुषः सम्यग आचरन परमाणं सर्वभूतानां यशश चैवाप्नुयान महत 3 सान्त्वम एकपदं शक्र पुरुषः सम्यग आचरन परमाणं सर्वभूतानां यशश चैवाप्नुयान महत 4 एतद एकपदं शक्र सर्वलॊकसुखावहम आचरन सर्वभूतेषु परियॊ भवति सर्वदा 5 यॊ हि नाभाषते किं चित सततं भरुकुटी मुखः दवेष्यॊ भवति भूतानां स सान्त्वम इह नाचरन 6 यस तु पूर्वम अभिप्रेक्ष्य पूर्वम एवाभिभाषते समितपूर्वाभिभाषी च तस्य लॊकः परसीदति 7 दानम एव हि सर्वत्र सान्त्वेनानभिजल्पितम न परीणयति भूतानि निर्व्यञ्जमम इवाशनम 8 अदाता हय अपि भूतानां मधुराम ईरयन गिरम सर्वलॊकम इमं शक्र सान्त्वेन कुरुते वशे 9 तस्मात सान्त्वं परकर्तव्यं दण्डम आधित्सताम इह फलं च जनयत्य एवं न चास्यॊद्विजते जनः 10 सुकृतस्य हि सान्त्वस्य शलक्ष्णस्य मधुरस्य च सम्यग आसेव्यमानस्य तुल्यं जातु न विद्यते 11 इत्य उक्तः कृतवान सर्वं तथा शक्रः पुरॊधसा तथा तवम अपि कौन्तेय सम्यग एतत समाचर |
1
atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam bṛhaspateś ca saṃvādaṃ śakrasya ca yudhiṣṭhira 2 kiṃ svid ekapadaṃ brahman puruṣaḥ samyag ācaran pramāṇaṃ sarvabhūtānāṃ yaśaś caivāpnuyān mahat 3 sāntvam ekapadaṃ śakra puruṣaḥ samyag ācaran pramāṇaṃ sarvabhūtānāṃ yaśaś caivāpnuyān mahat 4 etad ekapadaṃ śakra sarvalokasukhāvaham ācaran sarvabhūteṣu priyo bhavati sarvadā 5 yo hi nābhāṣate kiṃ cit satataṃ bhrukuṭī mukhaḥ dveṣyo bhavati bhūtānāṃ sa sāntvam iha nācaran 6 yas tu pūrvam abhiprekṣya pūrvam evābhibhāṣate smitapūrvābhibhāṣī ca tasya lokaḥ prasīdati 7 dānam eva hi sarvatra sāntvenānabhijalpitam na prīṇayati bhūtāni nirvyañjamam ivāśanam 8 adātā hy api bhūtānāṃ madhurām īrayan giram sarvalokam imaṃ śakra sāntvena kurute vaśe 9 tasmāt sāntvaṃ prakartavyaṃ daṇḍam ādhitsatām iha phalaṃ ca janayaty evaṃ na cāsyodvijate janaḥ 10 sukṛtasya hi sāntvasya ślakṣṇasya madhurasya ca samyag āsevyamānasya tulyaṃ jātu na vidyate 11 ity uktaḥ kṛtavān sarvaṃ tathā śakraḥ purodhasā tathā tvam api kaunteya samyag etat samācara |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 12
Chapter 86
|
1
कथं सविद इह राजेन्द्र पालयन पार्थिव परजाः परति धर्मं विशेषेण कीर्तिम आप्नॊति शाश्वतीम 2 वयवहारेण शुद्धेन परजापालनतत्परः पराप्य धर्मं च कीर्तिं च लॊकाव आप्नॊत्य उभौ शुचिः 3 कीदृशं वयवहारं तु कैश च वयवहरेन नृपः एतत पृष्टॊ महाप्राज्ञ यथा वद वक्तुम अर्हसि 4 ये चैते पूर्वकथिता गुणास ते पुरुषं परति नैकस्मिन पुरुषे हय एते विद्यन्त इति मे मतिः 5 एवम एतन महाप्राज्ञ यथा वदसि बुद्धिमान दुर लभः पुरुषः कश चिद एभिर गुणगुणैर युतः 6 किं तु संक्षेप तः शीलं परयत्ने नेह दुर लभम वक्ष्यामि तु यथामात्यान यादृशांश च करिष्यसि 7 चतुरॊ बराह्मणान वैद्यान परगल्भान सात्त्विकाञ शुचीन तरींश च शूद्रान विनीतांश च शुचीन कर्मणि पूर्वके 8 अष्टाभिश च गुणैर युक्तं सूतं पौराणिकं चरेत पञ्चाशद वर्षवयसं परगल्भम अनसूयकम 9 मतिस्मृतिसमायुक्तं विनीतं समदर्शनम कार्ये विवदमानानां शक्तम अर्थेष्व अलॊलुपम 10 विवर्जितानां वयसनैः सुघॊरैः सप्तभिर भृशम अष्टानां मन्त्रिणां मध्ये मन्त्रं राजॊपधारयेत 11 ततः संपेषयेद राष्ट्रे राष्ट्रायाथ च दर्शयेत अनेन वयवहारेण दरष्टव्यास ते परजाः सदा 12 न चापि गूढं कार्यं ते गराह्यं कार्यॊपघातकम कार्ये खलु विपन्ने तवां सॊ ऽधर्मस तांश च पीडयेत 13 विद्रवेच चैव राष्ट्रं ते शयेनात पक्षिगणा इव परिस्रवेच च सततं नौर विशीर्णेव सागरे 14 परजाः पालयतॊ ऽसम्यग अधर्मेणेह भूपतेः हार्दं भयं संभवति सवर्गश चास्य विरुध्यते 15 अथ यॊ ऽधर्मतः पाति राजामात्यॊ ऽथ वात्म जः धर्मासने नियुक्तः सन धर्ममूलं नरर्षभ 16 कार्येष्व अधि कृताः सम्यग अकुर्वन्तॊ नृपानुगाः आत्मानं पुरतः कृत्वा यान्य अधः सह पार्थिवाः 17 बलात्कृतानां बलिभिः कृपणं बहु जल्पताम नाथॊ वै भूमिपॊ नित्यम अनाथानां नृणां भवेत 18 ततः साक्षिबलं साधु दवैधे वादकृतं भवेत असाक्षिकम अनाथं वा परीक्ष्यं तद विशेषतः 19 अपराधानुरूपं च दण्डं पापेषु पातयेत उद्वेजयेद धनैर ऋद्धान दरिद्रान वधबान्धनैः 20 विनयैर अपि दुर वृत्तान परहारैर अपि पार्थिवः सान्त्वेनॊपप्रदानेन शिष्टांश च परिपालयेत 21 राज्ञॊ वधं चिकीर्षेद यस तस्य चित्रॊ वधॊ भवेत आजीवकस्य सतेनस्य वर्णसंकरकस्य च 22 सम्यक परणयतॊ दण्डं भूमिपस्य विशां पते युक्तस्य वा नास्त्य अधर्मॊ धर्म एवेह शाश्वतः 23 कामकारेण दण्डं तु यः कुर्याद अविचक्षणः स इहाकीर्ति संयुक्तॊ मृतॊ नरकम आप्नुयात 24 न परस्य शरवाद एव परेषां दण्डम अर्पयेत आगमानुगमं कृत्वा बध्नीयान मॊक्षयेत वा 25 न तु हन्यान नृपॊ जातु दूतं कस्यां चिद आपदि दूतस्य हन्ता निरयम आविशेत सचिवैः सह 26 यथॊक्तवादिनं दूतं कषत्रधर्मरतॊ नृपः यॊ हन्यात पितरस तस्य भरूण हत्याम अवाप्नुयुः 27 कुलीनः शीलसंपन्नॊ वाग्मी दक्षः परियंवदः यथॊक्तवादी समृतिमान दूतः सयात सप्तभिर गुणैः 28 एतैर एव गुणैर युक्तः परतीहारॊ ऽसय रक्षिता शिरॊ रक्षश च भवति गुणैर एतैः समन्वितः 29 धर्मार्थशास्त्रतत्त्वज्ञः संधिविग्रहकॊ भवेत मतिमान धृतिमान धीमान रहस्य अविनिगूहिता 30 कुलीनः सत्यसंपन्नः शक्तॊ ऽमात्यः परशंसितः एतैर एव गुणैर युक्तस तथा सेनापतिर भवेत 31 वयूह यन्त्रायुधीयानां तत्त्वज्ञॊ विक्रमान्वितः वर्षशीतॊष्णवातानां सहिष्णुः पररन्ध्रि वित 32 विश्वासयेत परांश चैव विश्वसेन न तु कस्य चित पुत्रेष्व अपि हि राजेन्द्र विश्वासॊ न परशस्यते 33 एतच छास्त्रार्थ तत्त्वं तु तवाख्यातं मयानघ अविश्वासॊ नरेन्द्राणां गुह्यं परमम उच्यते |
1
kathaṃ svid iha rājendra pālayan pārthiva prajāḥ prati dharmaṃ viśeṣeṇa kīrtim āpnoti śāśvatīm 2 vyavahāreṇa śuddhena prajāpālanatatparaḥ prāpya dharmaṃ ca kīrtiṃ ca lokāv āpnoty ubhau śuciḥ 3 kīdṛśaṃ vyavahāraṃ tu kaiś ca vyavaharen nṛpaḥ etat pṛṣṭo mahāprājña yathā vad vaktum arhasi 4 ye caite pūrvakathitā guṇās te puruṣaṃ prati naikasmin puruṣe hy ete vidyanta iti me matiḥ 5 evam etan mahāprājña yathā vadasi buddhimān dur labhaḥ puruṣaḥ kaś cid ebhir guṇaguṇair yutaḥ 6 kiṃ tu saṃkṣepa taḥ śīlaṃ prayatne neha dur labham vakṣyāmi tu yathāmātyān yādṛśāṃś ca kariṣyasi 7 caturo brāhmaṇān vaidyān pragalbhān sāttvikāñ śucīn trīṃś ca śūdrān vinītāṃś ca śucīn karmaṇi pūrvake 8 aṣṭābhiś ca guṇair yuktaṃ sūtaṃ paurāṇikaṃ caret pañcāśad varṣavayasaṃ pragalbham anasūyakam 9 matismṛtisamāyuktaṃ vinītaṃ samadarśanam kārye vivadamānānāṃ śaktam artheṣv alolupam 10 vivarjitānāṃ vyasanaiḥ sughoraiḥ saptabhir bhṛśam aṣṭānāṃ mantriṇāṃ madhye mantraṃ rājopadhārayet 11 tataḥ saṃpeṣayed rāṣṭre rāṣṭrāyātha ca darśayet anena vyavahāreṇa draṣṭavyās te prajāḥ sadā 12 na cāpi gūḍhaṃ kāryaṃ te grāhyaṃ kāryopaghātakam kārye khalu vipanne tvāṃ so 'dharmas tāṃś ca pīḍayet 13 vidravec caiva rāṣṭraṃ te śyenāt pakṣigaṇā iva parisravec ca satataṃ naur viśīrṇeva sāgare 14 prajāḥ pālayato 'samyag adharmeṇeha bhūpateḥ hārdaṃ bhayaṃ saṃbhavati svargaś cāsya virudhyate 15 atha yo 'dharmataḥ pāti rājāmātyo 'tha vātma jaḥ dharmāsane niyuktaḥ san dharmamūlaṃ nararṣabha 16 kāryeṣv adhi kṛtāḥ samyag akurvanto nṛpānugāḥ ātmānaṃ purataḥ kṛtvā yāny adhaḥ saha pārthivāḥ 17 balātkṛtānāṃ balibhiḥ kṛpaṇaṃ bahu jalpatām nātho vai bhūmipo nityam anāthānāṃ nṛṇāṃ bhavet 18 tataḥ sākṣibalaṃ sādhu dvaidhe vādakṛtaṃ bhavet asākṣikam anāthaṃ vā parīkṣyaṃ tad viśeṣataḥ 19 aparādhānurūpaṃ ca daṇḍaṃ pāpeṣu pātayet udvejayed dhanair ṛddhān daridrān vadhabāndhanaiḥ 20 vinayair api dur vṛttān prahārair api pārthivaḥ sāntvenopapradānena śiṣṭāṃś ca paripālayet 21 rājño vadhaṃ cikīrṣed yas tasya citro vadho bhavet ājīvakasya stenasya varṇasaṃkarakasya ca 22 samyak praṇayato daṇḍaṃ bhūmipasya viśāṃ pate yuktasya vā nāsty adharmo dharma eveha śāśvataḥ 23 kāmakāreṇa daṇḍaṃ tu yaḥ kuryād avicakṣaṇaḥ sa ihākīrti saṃyukto mṛto narakam āpnuyāt 24 na parasya śravād eva pareṣāṃ daṇḍam arpayet āgamānugamaṃ kṛtvā badhnīyān mokṣayeta vā 25 na tu hanyān nṛpo jātu dūtaṃ kasyāṃ cid āpadi dūtasya hantā nirayam āviśet sacivaiḥ saha 26 yathoktavādinaṃ dūtaṃ kṣatradharmarato nṛpaḥ yo hanyāt pitaras tasya bhrūṇa hatyām avāpnuyuḥ 27 kulīnaḥ śīlasaṃpanno vāgmī dakṣaḥ priyaṃvadaḥ yathoktavādī smṛtimān dūtaḥ syāt saptabhir guṇaiḥ 28 etair eva guṇair yuktaḥ pratīhāro 'sya rakṣitā śiro rakṣaś ca bhavati guṇair etaiḥ samanvitaḥ 29 dharmārthaśāstratattvajñaḥ saṃdhivigrahako bhavet matimān dhṛtimān dhīmān rahasy avinigūhitā 30 kulīnaḥ satyasaṃpannaḥ śakto 'mātyaḥ praśaṃsitaḥ etair eva guṇair yuktas tathā senāpatir bhavet 31 vyūha yantrāyudhīyānāṃ tattvajño vikramānvitaḥ varṣaśītoṣṇavātānāṃ sahiṣṇuḥ pararandhri vit 32 viśvāsayet parāṃś caiva viśvasen na tu kasya cit putreṣv api hi rājendra viśvāso na praśasyate 33 etac chāstrārtha tattvaṃ tu tavākhyātaṃ mayānagha aviśvāso narendrāṇāṃ guhyaṃ paramam ucyate |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 12
Chapter 87
|
1
कथं विधं पुरं राजा सवयम आवस्तुम अर्हति कृतं वा कारयित्वा वा तन मे बरूहि पिता मह 2 यत्र कौन्तेय वस्तव्यं सपुत्रभ्रातृबन्धुना नयाय्यं तत्र परिप्रष्टुं गुप्तिं वृत्तिं च भारत 3 तस्मात ते वर्तयिष्यामि दुर्गकर्मविशेषतः शरुत्वा तथाविधातव्यम अनुष्ठेयं च यत्नतः 4 षड विधं दुर्गम आस्थाय पुराण्य अथ निवेशयेत सर्वसंपत परधानं यद बाहुल्यं वापि संभवेत 5 धन्व दुर्गं मही दुर्गं गिरिदुर्गं तथैव च मनुष्यदुर्गम अब्दुर्गं वनदुर्गं च तानि षट 6 यत पुरं दुर्ग संपन्नं धान्यायुध समन्वितम दृढप्राकारपरिखं हस्त्यश्वरथसंकुलम 7 विद्वांसः शिल्पिनॊ यत्र निचयाश च सुसंचिताः धार्मिकश च जनॊ यत्र दाक्ष्यम उत्तमम आस्थितः 8 ऊर्वॊ वि नरनागाश्वं चत्वरापणशॊभितम परसिद्ध वयवहारं च परशान्तम अकुतॊभयम 9 सुप्रभं सानुनादं च सुप्रशस्त निवेशनम शूराढ्य जनसंपन्नं बरह्मघॊषानुनादितम 10 समाजॊत्सवसंपन्नं सदा पूजित दैवतम वश्यामात्य बलॊ राजा तत पुरं सवयम आवसेत 11 तत्र कॊशं बलं मित्रं वयवहारं च वर्धयेत पुरे जनपदे चैव सर्वदॊषान निवर्तयेत 12 भाण्डागारायुधागारं परयत्नेनाभिवर्धयेत निचयान वर्धयेत सर्वांस तथा यन्त्रगदा गदान 13 काष्ठलॊहतुषाङ्गारदारुशृङ्गास्थिवैणवान मज्जा सनेहवसा कषौद्रम औषध गरामम एव च 14 शणं सर्जरसं धान्यम आयुधानि शरांस तथा चर्म सनायु तथा वेत्रं मुञ्ज बल्बज धन्वनान 15 आशयाश चॊद पानाश च परभूतसलिला वराः निरॊद्धव्याः सदा राज्ञा कषीरिणश च महीरुहाः 16 सत्कृताश च परयत्नेन आचार्यर्त्विक पुरॊहिताः महेष्वासाः सथपतयः सांवत्सर चिकित्सकाः 17 पराज्ञा मेधा विनॊ दान्ता दक्षाः शूरा बहुश्रुताः कुलीनाः सत्त्वसंपन्ना युक्ताः सर्वेषु कर्मसु 18 पूजयेद धार्मिकान राजा निगृह्णीयाद अधार्मिकान नियुञ्ज्याच च परयत्नेन सर्ववर्णान सवकर्मसु 19 बाह्यम आभ्यन्तरं चैव पौरजानपदं जनम चारैः सुविदितं कृत्वा ततः कर्म परयॊजयेत 20 चारान मन्त्रं च कॊशं च मन्त्रं चैव विशेषतः अनुतिष्ठेत सवयं राजा सर्वं हय अत्र परतिष्ठितम 21 उदासीनारि मित्राणां सर्वम एव चिकीर्षितम पुरे जनपदे चैव जञातव्यं चारचक्षुषा 22 ततस तथाविधातव्यं सर्वम एवाप्रमाद तः भक्तान पुजयता नित्यं दविषतश च निगृह्णता 23 यष्ट्तव्यं करतुभिर नित्यं दातव्यं चाप्य अपीडया परजानां रक्षणं कार्यं न कार्यं कर्म गर्हितम 24 कृपणानाथ वृद्धानां विधवानां च यॊषिताम यॊगक्षेमं च वृत्तिं च नित्यम एव परकल्पयेत 25 आश्रमेषु यथाकालं चेल भाजनभॊजनम सदैवॊपहरेद राजा सत्कृत्यानवमन्य च 26 आत्मानं सर्वकार्याणि तापसे राज्यम एव च निवेदयेत परयत्नेन तिष्ठेत परह्वश च सर्वदा 27 सर्वार्थत्यागिनं राजा कुले जातं बहुश्रुतम पूजयेत तादृशं दृष्ट्वा शयनासनभॊजनैः 28 तस्मिन कुर्वीत विश्वासं राजा कस्यां चिद आपदि तापसेषु हि विश्वासम अपि कुर्वन्ति दस्यवः 29 तस्मिन निधीन आदधीत परज्ञां पर्याददीत च न चाप्य अभीक्ष्णं सेवेत भृशं वा परतिपूजयेत 30 अन्यः कार्यः सवराष्ट्रेषु परराष्ट्रेषु चापरः अटवीष्व अपरः कार्यः सामन्तनगरेषु च 31 तेषु सत्कारसंस्कारान संविभागांश च कारयेत परराष्ट्राटवी सथेषु यथा सवविषये तथा 32 ते कस्यां चिद अवस्थायां शरणं शरणार्थिने राज्ञे दद्युर यथाकामं तापसाः संशितव्रताः 33 एष ते लक्षणॊद्देशः संक्षेपेण परकीर्तितः यादृशं नगरं राजा सवयम आवस्तुम अर्हति |
1
kathaṃ vidhaṃ puraṃ rājā svayam āvastum arhati kṛtaṃ vā kārayitvā vā tan me brūhi pitā maha 2 yatra kaunteya vastavyaṃ saputrabhrātṛbandhunā nyāyyaṃ tatra paripraṣṭuṃ guptiṃ vṛttiṃ ca bhārata 3 tasmāt te vartayiṣyāmi durgakarmaviśeṣataḥ śrutvā tathāvidhātavyam anuṣṭheyaṃ ca yatnataḥ 4 ṣaḍ vidhaṃ durgam āsthāya purāṇy atha niveśayet sarvasaṃpat pradhānaṃ yad bāhulyaṃ vāpi saṃbhavet 5 dhanva durgaṃ mahī durgaṃ giridurgaṃ tathaiva ca manuṣyadurgam abdurgaṃ vanadurgaṃ ca tāni ṣaṭ 6 yat puraṃ durga saṃpannaṃ dhānyāyudha samanvitam dṛḍhaprākāraparikhaṃ hastyaśvarathasaṃkulam 7 vidvāṃsaḥ śilpino yatra nicayāś ca susaṃcitāḥ dhārmikaś ca jano yatra dākṣyam uttamam āsthitaḥ 8 ūrvo vi naranāgāśvaṃ catvarāpaṇaśobhitam prasiddha vyavahāraṃ ca praśāntam akutobhayam 9 suprabhaṃ sānunādaṃ ca supraśasta niveśanam śūrāḍhya janasaṃpannaṃ brahmaghoṣānunāditam 10 samājotsavasaṃpannaṃ sadā pūjita daivatam vaśyāmātya balo rājā tat puraṃ svayam āvaset 11 tatra kośaṃ balaṃ mitraṃ vyavahāraṃ ca vardhayet pure janapade caiva sarvadoṣān nivartayet 12 bhāṇḍāgārāyudhāgāraṃ prayatnenābhivardhayet nicayān vardhayet sarvāṃs tathā yantragadā gadān 13 kāṣṭhalohatuṣāṅgāradāruśṛṅgāsthivaiṇavān majjā snehavasā kṣaudram auṣadha grāmam eva ca 14 śaṇaṃ sarjarasaṃ dhānyam āyudhāni śarāṃs tathā carma snāyu tathā vetraṃ muñja balbaja dhanvanān 15 āśayāś coda pānāś ca prabhūtasalilā varāḥ niroddhavyāḥ sadā rājñā kṣīriṇaś ca mahīruhāḥ 16 satkṛtāś ca prayatnena ācāryartvik purohitāḥ maheṣvāsāḥ sthapatayaḥ sāṃvatsara cikitsakāḥ 17 prājñā medhā vino dāntā dakṣāḥ śūrā bahuśrutāḥ kulīnāḥ sattvasaṃpannā yuktāḥ sarveṣu karmasu 18 pūjayed dhārmikān rājā nigṛhṇīyād adhārmikān niyuñjyāc ca prayatnena sarvavarṇān svakarmasu 19 bāhyam ābhyantaraṃ caiva paurajānapadaṃ janam cāraiḥ suviditaṃ kṛtvā tataḥ karma prayojayet 20 cārān mantraṃ ca kośaṃ ca mantraṃ caiva viśeṣataḥ anutiṣṭhet svayaṃ rājā sarvaṃ hy atra pratiṣṭhitam 21 udāsīnāri mitrāṇāṃ sarvam eva cikīrṣitam pure janapade caiva jñātavyaṃ cāracakṣuṣā 22 tatas tathāvidhātavyaṃ sarvam evāpramāda taḥ bhaktān pujayatā nityaṃ dviṣataś ca nigṛhṇatā 23 yaṣṭtavyaṃ kratubhir nityaṃ dātavyaṃ cāpy apīḍayā prajānāṃ rakṣaṇaṃ kāryaṃ na kāryaṃ karma garhitam 24 kṛpaṇānātha vṛddhānāṃ vidhavānāṃ ca yoṣitām yogakṣemaṃ ca vṛttiṃ ca nityam eva prakalpayet 25 āśrameṣu yathākālaṃ cela bhājanabhojanam sadaivopahared rājā satkṛtyānavamanya ca 26 ātmānaṃ sarvakāryāṇi tāpase rājyam eva ca nivedayet prayatnena tiṣṭhet prahvaś ca sarvadā 27 sarvārthatyāginaṃ rājā kule jātaṃ bahuśrutam pūjayet tādṛśaṃ dṛṣṭvā śayanāsanabhojanaiḥ 28 tasmin kurvīta viśvāsaṃ rājā kasyāṃ cid āpadi tāpaseṣu hi viśvāsam api kurvanti dasyavaḥ 29 tasmin nidhīn ādadhīta prajñāṃ paryādadīta ca na cāpy abhīkṣṇaṃ seveta bhṛśaṃ vā pratipūjayet 30 anyaḥ kāryaḥ svarāṣṭreṣu pararāṣṭreṣu cāparaḥ aṭavīṣv aparaḥ kāryaḥ sāmantanagareṣu ca 31 teṣu satkārasaṃskārān saṃvibhāgāṃś ca kārayet pararāṣṭrāṭavī stheṣu yathā svaviṣaye tathā 32 te kasyāṃ cid avasthāyāṃ śaraṇaṃ śaraṇārthine rājñe dadyur yathākāmaṃ tāpasāḥ saṃśitavratāḥ 33 eṣa te lakṣaṇoddeśaḥ saṃkṣepeṇa prakīrtitaḥ yādṛśaṃ nagaraṃ rājā svayam āvastum arhati |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 12
Chapter 88
|
1
राष्ट्रगुप्तिं च मे राजन राष्ट्रस्यैव च संग्रहम सम्यग जिज्ञासमानाय परब्रूहि भरतर्षभ 2 राष्ट्रगुप्तिं च ते सम्यग राष्ट्रस्यैव च संग्रहम हन्त सर्वं परवक्ष्यामि तत्त्वम एकमनाः शृणु 3 गरामस्याधिपतिः कार्यॊ दश गराम्यस तथापरः दविगुणायाः शतस्यैवं सहस्रस्य च कारयेत 4 गरामे यान गरामदॊषांश च गरामिकः परिपालयेत तान बरूयाद दश पायासौ स तु विंशतिपाय वै 5 सॊ ऽपि विंशत्यधिपतिर वृत्तं जानपदे जने गरामाणां शतपालाय सर्वम एव निवेदयेत 6 यानि गरमीण भॊज्यानि गरामिकस तान्य उपाश्नुयात दश पस तेन भर्तव्यस तेनापि दविगुणाधिपः 7 गरामं गरामशताध्यक्षॊ भॊक्तुम अर्हति सत्कृतः महान्तं भरतश्रेष्ठ सुस्फीत जनसंकुलम तत्र हय अनेकम आयत्तं राज्ञॊ भवति भारत 8 शाखा नगरम अर्हस तु सहस्रपतिर उत्तमम धान्यहैरण्यभॊगेन भॊक्तुं राष्ट्रिय उद्यतः 9 तथा यद गरामकृत्यं सयाद गरामिकृत्यं च ते सवयम धर्मज्ञः सचिवः कश चित तत परपश्येद अतन्द्रितः 10 नगरे नगरे च सयाद एकः सर्वार्थचिन्तकः उच्चैः सथाने घॊररूपॊ नक्षत्राणाम इव गरहः भवेत स तान परिक्रामेत सर्वान एव सदा सवयम 11 विक्रयं करयम अध्वानं भक्तं च स परिव्ययम यॊगक्षेमं च संप्रेक्ष्य वणिजः कारयेत करान 12 उत्पत्तिं दानवृत्तिं च शिल्पं संप्रेक्ष्य चासकृत शिल्पप्रतिकरान एव शिल्पिनः परति कारयेत 13 उच्चावचकरा नयाय्याः पूर्वराज्ञां युधिष्ठिर यथा यथा न हीयेरंस तथा कुर्यान महीपतिः 14 फलं कर्म च संप्रेक्ष्य ततः सर्वं परकल्पयेत फलं कर्म च निर्हेतु न कश चित संप्रवर्तयेत 15 यथा राजा च कर्ता च सयातां कर्मणि भागिनौ समवेक्ष्य तथा राज्ञा परणेयाः सततं कराः 16 नॊच्छिन्द्याद आत्मनॊ मूलं परेषां वापि तृष्णया ईहा दवाराणि संरुध्य राजा संप्रीति दर्शनः 17 परद्विषन्ति परिख्यातं राजानम अति खादनम परद्विष्टस्य कुतः शरेयः संप्रियॊ लभते परियम 18 वत्सौपम्येन दॊग्धव्यं राष्ट्रम अक्षीण बुद्धिना भृतॊ वत्सॊ जातबलः पीडां सहति भारत 19 न कर्म कुरुते वत्सॊ भृशं दुग्धॊ युधिष्ठिर राष्ट्रम अप्य अतिदुग्धं हि न कर्म कुरुते महत 20 यॊ राष्ट्रम अनुगृह्णाति परिगृह्य सवयं नृपः संजातम उपजीवन स लभते सुमहत फलम 21 आपद अर्थं हि निचयान राजान इह चिन्वते राष्ट्रं च कॊशभूतं सयात कॊशॊ वेश्म गतस तथा 22 पौरजानपदान सर्वान संश्रितॊपाश्रितांस तथा यथाशक्त्य अनुकम्पेत सर्वान अभ्यन्तरान अपि 23 बाह्यं जनं भेदयित्वा भॊक्तव्यॊ मध्यमः सुखम एवं न संप्रकुप्यन्ते जनाः सुखितदुःखिताः 24 पराग एव तु करादानम अनुभाष्य पुनः पुनः संनिपत्य सवविषये भयं राष्ट्रे परदर्शयेत 25 इयम आपत समुत्पन्ना परचक्रभयं महत अपि नान्ताय कल्पेत वेणॊर इव फलागमः 26 अरयॊ मे समुत्थाय बहुभिर दस्युभिः सह इदम आत्मवधायैव राष्ट्रम इच्छन्ति बाधितुम 27 अस्याम आपदि घॊरायां संप्राप्ते दारुणे भये परित्राणाय भवतां परार्थयिष्ये धनानि वः 28 परतिदास्ये च भवतां सर्वं चाहं भयक्षये नारयः परतिदास्यन्ति यद धरेयुर बलाद इतः 29 कलत्रम आदितः कृत्वा नश्येत सवं सवयम एव हि अपि चेत पुत्रदारार्थम अर्थसंचय इष्यते 30 नन्दामि वः परभावेन पुत्राणाम इव चॊदये यथाशक्त्य अनुगृह्णामि राष्ट्रस्यापीडया च वः 31 आपत्स्व एव च बॊढव्यं भवद्भिः सद गवैर इव न वः परिय तरं कार्यं धनं कस्यां चिद आपदि 32 इति वाचा मधुरया शलक्ष्णया सॊपचारया सवरश्मीन अभ्यवसृजेद युगम आदाय कालवित 33 परचारं भृत्यभरणं वययं गॊग्राम तॊ भयम यॊगक्षेमं च संप्रेक्ष्य गॊमिनः कारयेत करान 34 उपेक्षिता हि नश्येयुर गॊमिनॊ ऽरण्यवासिनः तस्मात तेषु विशेषेण मृदुपूर्वं समाचरेत 35 सान्त्वनं रक्षणं दानम अवस्था चाप्य अभीक्ष्णशः गॊमिनां पार्थ कर्तव्यं संविभागाः परियाणि च 36 अजस्रम उपयॊक्तव्यं फलं गॊमिषु सर्वतः परभावयति राष्ट्रं च वयवहारं कृषिं तथा 37 तस्माद गॊमिषु यत्नेन परीतिं कुर्याद विचक्षणः दयावान अप्रमत्तश च करान संप्रणयन मृदून 38 सर्वत्र कषेमचरणं सुलभं तात गॊमिभिः न हय अतः सदृशं किं चिद धनम अस्ति युधिष्ठिर |
1
rāṣṭraguptiṃ ca me rājan rāṣṭrasyaiva ca saṃgraham samyag jijñāsamānāya prabrūhi bharatarṣabha 2 rāṣṭraguptiṃ ca te samyag rāṣṭrasyaiva ca saṃgraham hanta sarvaṃ pravakṣyāmi tattvam ekamanāḥ śṛṇu 3 grāmasyādhipatiḥ kāryo daśa grāmyas tathāparaḥ dviguṇāyāḥ śatasyaivaṃ sahasrasya ca kārayet 4 grāme yān grāmadoṣāṃś ca grāmikaḥ paripālayet tān brūyād daśa pāyāsau sa tu viṃśatipāya vai 5 so 'pi viṃśatyadhipatir vṛttaṃ jānapade jane grāmāṇāṃ śatapālāya sarvam eva nivedayet 6 yāni gramīṇa bhojyāni grāmikas tāny upāśnuyāt daśa pas tena bhartavyas tenāpi dviguṇādhipaḥ 7 grāmaṃ grāmaśatādhyakṣo bhoktum arhati satkṛtaḥ mahāntaṃ bharataśreṣṭha susphīta janasaṃkulam tatra hy anekam āyattaṃ rājño bhavati bhārata 8 śākhā nagaram arhas tu sahasrapatir uttamam dhānyahairaṇyabhogena bhoktuṃ rāṣṭriya udyataḥ 9 tathā yad grāmakṛtyaṃ syād grāmikṛtyaṃ ca te svayam dharmajñaḥ sacivaḥ kaś cit tat prapaśyed atandritaḥ 10 nagare nagare ca syād ekaḥ sarvārthacintakaḥ uccaiḥ sthāne ghorarūpo nakṣatrāṇām iva grahaḥ bhavet sa tān parikrāmet sarvān eva sadā svayam 11 vikrayaṃ krayam adhvānaṃ bhaktaṃ ca sa parivyayam yogakṣemaṃ ca saṃprekṣya vaṇijaḥ kārayet karān 12 utpattiṃ dānavṛttiṃ ca śilpaṃ saṃprekṣya cāsakṛt śilpapratikarān eva śilpinaḥ prati kārayet 13 uccāvacakarā nyāyyāḥ pūrvarājñāṃ yudhiṣṭhira yathā yathā na hīyeraṃs tathā kuryān mahīpatiḥ 14 phalaṃ karma ca saṃprekṣya tataḥ sarvaṃ prakalpayet phalaṃ karma ca nirhetu na kaś cit saṃpravartayet 15 yathā rājā ca kartā ca syātāṃ karmaṇi bhāginau samavekṣya tathā rājñā praṇeyāḥ satataṃ karāḥ 16 nocchindyād ātmano mūlaṃ pareṣāṃ vāpi tṛṣṇayā īhā dvārāṇi saṃrudhya rājā saṃprīti darśanaḥ 17 pradviṣanti parikhyātaṃ rājānam ati khādanam pradviṣṭasya kutaḥ śreyaḥ saṃpriyo labhate priyam 18 vatsaupamyena dogdhavyaṃ rāṣṭram akṣīṇa buddhinā bhṛto vatso jātabalaḥ pīḍāṃ sahati bhārata 19 na karma kurute vatso bhṛśaṃ dugdho yudhiṣṭhira rāṣṭram apy atidugdhaṃ hi na karma kurute mahat 20 yo rāṣṭram anugṛhṇāti parigṛhya svayaṃ nṛpaḥ saṃjātam upajīvan sa labhate sumahat phalam 21 āpad arthaṃ hi nicayān rājāna iha cinvate rāṣṭraṃ ca kośabhūtaṃ syāt kośo veśma gatas tathā 22 paurajānapadān sarvān saṃśritopāśritāṃs tathā yathāśakty anukampeta sarvān abhyantarān api 23 bāhyaṃ janaṃ bhedayitvā bhoktavyo madhyamaḥ sukham evaṃ na saṃprakupyante janāḥ sukhitaduḥkhitāḥ 24 prāg eva tu karādānam anubhāṣya punaḥ punaḥ saṃnipatya svaviṣaye bhayaṃ rāṣṭre pradarśayet 25 iyam āpat samutpannā paracakrabhayaṃ mahat api nāntāya kalpeta veṇor iva phalāgamaḥ 26 arayo me samutthāya bahubhir dasyubhiḥ saha idam ātmavadhāyaiva rāṣṭram icchanti bādhitum 27 asyām āpadi ghorāyāṃ saṃprāpte dāruṇe bhaye paritrāṇāya bhavatāṃ prārthayiṣye dhanāni vaḥ 28 pratidāsye ca bhavatāṃ sarvaṃ cāhaṃ bhayakṣaye nārayaḥ pratidāsyanti yad dhareyur balād itaḥ 29 kalatram āditaḥ kṛtvā naśyet svaṃ svayam eva hi api cet putradārārtham arthasaṃcaya iṣyate 30 nandāmi vaḥ prabhāvena putrāṇām iva codaye yathāśakty anugṛhṇāmi rāṣṭrasyāpīḍayā ca vaḥ 31 āpatsv eva ca boḍhavyaṃ bhavadbhiḥ sad gavair iva na vaḥ priya taraṃ kāryaṃ dhanaṃ kasyāṃ cid āpadi 32 iti vācā madhurayā ślakṣṇayā sopacārayā svaraśmīn abhyavasṛjed yugam ādāya kālavit 33 pracāraṃ bhṛtyabharaṇaṃ vyayaṃ gogrāma to bhayam yogakṣemaṃ ca saṃprekṣya gominaḥ kārayet karān 34 upekṣitā hi naśyeyur gomino 'raṇyavāsinaḥ tasmāt teṣu viśeṣeṇa mṛdupūrvaṃ samācaret 35 sāntvanaṃ rakṣaṇaṃ dānam avasthā cāpy abhīkṣṇaśaḥ gomināṃ pārtha kartavyaṃ saṃvibhāgāḥ priyāṇi ca 36 ajasram upayoktavyaṃ phalaṃ gomiṣu sarvataḥ prabhāvayati rāṣṭraṃ ca vyavahāraṃ kṛṣiṃ tathā 37 tasmād gomiṣu yatnena prītiṃ kuryād vicakṣaṇaḥ dayāvān apramattaś ca karān saṃpraṇayan mṛdūn 38 sarvatra kṣemacaraṇaṃ sulabhaṃ tāta gomibhiḥ na hy ataḥ sadṛśaṃ kiṃ cid dhanam asti yudhiṣṭhira |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 12
Chapter 89
|
1
यदा राजा समर्थॊ ऽपि कॊशार्थी सयान महामते कथं परवर्तेत तदा तन मे बरूहि पिता मह 2 यथादेशं यथाकालम अपि चैव यथाबलम अनुशिष्यात परजा राजा धर्मार्थी तद धिते रतः 3 यथा तासां च मन्येत शरेय आत्मन एव च तथा धर्म्याणि सर्वाणि राजा राष्ट्रे परवर्तयेत 4 मधु दॊहं दुहेद राष्ट्रं भरमरान न विपातयेत वत्सापेक्षी दुहेच चैव सतनांश च न विकुट्टयेत 5 जलौका वत पिबेद राष्ट्रं मृदुनैव नराधिप वयाघ्रीव च हरेत पुत्रम अदष्ट्वा मा पतेद इति 6 अल्पेनाल्पेन देयेन वर्धमानं परदापयेत ततॊ भूयस ततॊ भूयः कामं वृद्धिं समाचरेत 7 दमयन्न इव दम्यानां शश्वद भारं परवर्धयेत मृदुपूर्वं परयत्नेन पाशान अभ्यवहारयेत 8 सकृत पाशावकीर्णास ते न भविष्यन्ति दुर दमाः उचितेनेव भॊक्तव्यास ते भविष्यन्ति यत्नतः 9 तस्मात सर्वसमारम्भॊ दुर लभः पुरुषव्रजः यथामुख्यान सान्त्वयित्वा भॊक्तव्य इतरॊ जनः 10 ततस तान भेदयित्वाथ परस्परविवक्षितान भुञ्जीत सान्त्वयित्वैव यथासुखम अयत्न तः 11 न चास्थाने न चाकाले करान एभ्यॊ ऽनुपातयेत आनुपूर्व्येण सान्त्वेन यथाकालं यथाविधि 12 उपायान परब्रवीम्य एतान न मे माया विवक्षिता अनुपायेन दमयन परकॊपयति वाजिनः 13 पानागाराणि वेशाश च वेश परापणिकास तथा कुशीलवाः स कितवा ये चान्ये के चिद ईदृशाः 14 नियम्याः सर्व एवैते ये राष्ट्रस्यॊपघातकाः एते राष्ट्रे हि तिष्ठन्तॊ बाधन्ते भद्रिकाः परजाः 15 न केन चिद याचितव्यः कश चित किं चिद अनापदि इति वयवस्था भूतानां पुरस्तान मनुना कृता 16 सर्वे तथा न जीवेयुर न कुर्युः कर्म चेद इह सर्व एव तरयॊ लॊका न भवेयुर असंशयम 17 परभुर नियमने राजा य एतान न नियच्छति भुङ्क्ते स तस्य पापस्य चतुर्भागम इति शरुतिः तथा कृतस्य धर्मस्य चतुर्भागम उपाश्नुते 18 सथानान्य एतानि संगम्य परसङ्गे भूतिनाशनः कामप्रसक्तः पुरुषः किम अकार्यं विवर्जयेत 19 आपद्य एव तु याचेरन येषां नास्ति परिग्रहः दातव्यं धर्मतस तेभ्यस तव अनुक्रॊशाद दयार्थिना 20 मा ते राष्ट्रे याचनका मा ते भूयुश च दस्यवः इष्टादातार एवैते नैते भूतस्य भावकाः 21 ये भूतान्य अनुगृह्णन्ति वर्धयन्ति च ये परजाः ते ते राष्ट्रे परवर्तन्तां मा भूतानाम अभावकाः 22 दण्ड्यास ते च महाराज धनादान परयॊजनाः परयॊगं कारयेयुस तान यथाबलि करांस तथा 23 कृषिगॊरक्ष्य वाणिज्यं यच चान्यत किं चिद ईदृशम पुरुषैः कारयेत कर्म बहुभिः सह कर्मिभिः 24 नरश चेत कृषिगॊरक्ष्यं वाणिज्यं चाप्य अनुष्ठितः संशयं लभते किं चित तेन राजा विगर्ह्यते 25 धनिनः पूजयेन नित्यं यानाच छादनभॊजनैः वक्तव्याश चानुगृह्णीध्वं पूजाः सह मयेति ह 26 अङ्गम एतन महद राज्ञां धनिनॊ नाम भारत ककुदं सर्वभूतानां धनस्थॊ नात्र संशयः 27 पराज्ञः शूरॊ धनस्थश च सवामी धार्मिक एव च तपस्वी सत्यवादी च बुद्धिमांश चाभिरक्षति 28 तस्माद एतेषु सर्वेषु परीतिमान भव पार्थिव सत्यम आर्जवम अक्रॊधम आनृशंस्यं च पालय 29 एवं दण्डं च कॊशं च मित्रं भूमिं च लप्स्यसे सत्यार्जव परॊ राजन मित्र कॊशसमन्वितः |
1
yadā rājā samartho 'pi kośārthī syān mahāmate kathaṃ pravarteta tadā tan me brūhi pitā maha 2 yathādeśaṃ yathākālam api caiva yathābalam anuśiṣyāt prajā rājā dharmārthī tad dhite rataḥ 3 yathā tāsāṃ ca manyeta śreya ātmana eva ca tathā dharmyāṇi sarvāṇi rājā rāṣṭre pravartayet 4 madhu dohaṃ duhed rāṣṭraṃ bhramarān na vipātayet vatsāpekṣī duhec caiva stanāṃś ca na vikuṭṭayet 5 jalaukā vat pibed rāṣṭraṃ mṛdunaiva narādhipa vyāghrīva ca haret putram adaṣṭvā mā pated iti 6 alpenālpena deyena vardhamānaṃ pradāpayet tato bhūyas tato bhūyaḥ kāmaṃ vṛddhiṃ samācaret 7 damayann iva damyānāṃ śaśvad bhāraṃ pravardhayet mṛdupūrvaṃ prayatnena pāśān abhyavahārayet 8 sakṛt pāśāvakīrṇās te na bhaviṣyanti dur damāḥ uciteneva bhoktavyās te bhaviṣyanti yatnataḥ 9 tasmāt sarvasamārambho dur labhaḥ puruṣavrajaḥ yathāmukhyān sāntvayitvā bhoktavya itaro janaḥ 10 tatas tān bhedayitvātha parasparavivakṣitān bhuñjīta sāntvayitvaiva yathāsukham ayatna taḥ 11 na cāsthāne na cākāle karān ebhyo 'nupātayet ānupūrvyeṇa sāntvena yathākālaṃ yathāvidhi 12 upāyān prabravīmy etān na me māyā vivakṣitā anupāyena damayan prakopayati vājinaḥ 13 pānāgārāṇi veśāś ca veśa prāpaṇikās tathā kuśīlavāḥ sa kitavā ye cānye ke cid īdṛśāḥ 14 niyamyāḥ sarva evaite ye rāṣṭrasyopaghātakāḥ ete rāṣṭre hi tiṣṭhanto bādhante bhadrikāḥ prajāḥ 15 na kena cid yācitavyaḥ kaś cit kiṃ cid anāpadi iti vyavasthā bhūtānāṃ purastān manunā kṛtā 16 sarve tathā na jīveyur na kuryuḥ karma ced iha sarva eva trayo lokā na bhaveyur asaṃśayam 17 prabhur niyamane rājā ya etān na niyacchati bhuṅkte sa tasya pāpasya caturbhāgam iti śrutiḥ tathā kṛtasya dharmasya caturbhāgam upāśnute 18 sthānāny etāni saṃgamya prasaṅge bhūtināśanaḥ kāmaprasaktaḥ puruṣaḥ kim akāryaṃ vivarjayet 19 āpady eva tu yāceran yeṣāṃ nāsti parigrahaḥ dātavyaṃ dharmatas tebhyas tv anukrośād dayārthinā 20 mā te rāṣṭre yācanakā mā te bhūyuś ca dasyavaḥ iṣṭādātāra evaite naite bhūtasya bhāvakāḥ 21 ye bhūtāny anugṛhṇanti vardhayanti ca ye prajāḥ te te rāṣṭre pravartantāṃ mā bhūtānām abhāvakāḥ 22 daṇḍyās te ca mahārāja dhanādāna prayojanāḥ prayogaṃ kārayeyus tān yathābali karāṃs tathā 23 kṛṣigorakṣya vāṇijyaṃ yac cānyat kiṃ cid īdṛśam puruṣaiḥ kārayet karma bahubhiḥ saha karmibhiḥ 24 naraś cet kṛṣigorakṣyaṃ vāṇijyaṃ cāpy anuṣṭhitaḥ saṃśayaṃ labhate kiṃ cit tena rājā vigarhyate 25 dhaninaḥ pūjayen nityaṃ yānāc chādanabhojanaiḥ vaktavyāś cānugṛhṇīdhvaṃ pūjāḥ saha mayeti ha 26 aṅgam etan mahad rājñāṃ dhanino nāma bhārata kakudaṃ sarvabhūtānāṃ dhanastho nātra saṃśayaḥ 27 prājñaḥ śūro dhanasthaś ca svāmī dhārmika eva ca tapasvī satyavādī ca buddhimāṃś cābhirakṣati 28 tasmād eteṣu sarveṣu prītimān bhava pārthiva satyam ārjavam akrodham ānṛśaṃsyaṃ ca pālaya 29 evaṃ daṇḍaṃ ca kośaṃ ca mitraṃ bhūmiṃ ca lapsyase satyārjava paro rājan mitra kośasamanvitaḥ |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 12
Chapter 90
|
1
वनस्पतीन भक्ष्यफलान न छिन्द्युर विषये तव बराह्मणानां मूलफलं धर्म्यम आहुर मनीषिणः 2 बराह्मणेभ्यॊ ऽतिरिक्तं च भुञ्जीरन्न इतरे जनाः न बराह्मणॊपरॊधेन हरेद अन्यः कथं चन 3 विप्रश चेत तयागम आतिष्ठेद आख्यायावृत्ति कर्शितः परिकल्प्यास्य वृत्तिः सयात सदारस्य नराधिप 4 स चेन नॊपनिवर्तेत वाच्यॊ बराह्मण संसदि कस्मिन्न इदानीं मर्यादाम अयं लॊकः करिष्यति 5 असंशयं निवर्तेत न चेद वक्ष्यत्य अतः परम पूर्वं परॊक्षं कर्तव्यम एतत कौन्तेय शासनम 6 आहुर एतज जना बरह्मन न चैतच छरद्दधाम्य अहम निमन्त्र्यश च भवेद भॊगैर अवृत्त्या चेत तदाचरेत 7 कृषिगॊरक्ष्य वाणिज्यं लॊकानाम इह जीवनम ऊर्ध्वं चैव तरयी विद्या सा भूतान भावयत्य उत 8 तस्यां परयतमानायां ये सयुस तत्परिपन्थिनः दस्यवस तद वधायेह बरह्मा कषत्रम अथासृजत 9 शत्रूञ जहि परजा रक्ष यजस्व करतुभिर नृप युध्यस्व समरे वीरॊ भूत्वा कौरवनन्दन 10 संरक्ष्यान पालयेद राजा यः स राजार्य कृत तमः ये के चित तान न रक्षन्ति तैर अर्थॊ नास्ति कश चन 11 सदैव राज्ञा बॊद्धव्यं सर्वलॊकाद युधिष्ठिर तस्माद धेतॊर हि भुञ्जीत मनुष्यान एव मानवः 12 अन्तरेभ्यः परान रक्षन परेभ्यः पुनर अन्तरान परान परेभ्यः सवान सवेभ्यः सर्वान पालय नित्यदा 13 आत्मानं सर्वतॊ रक्षन राजा रक्षेत मेदिनीम आत्ममूलम इदं सर्वम आहुर हि विदुषॊ जनाः 14 किं छिद्रं कॊ ऽनुषङ्गॊ मे किं वास्त्य अविनिपातितम कुतॊ माम आस्रवेद दॊष इति नित्यं विचिन्तयेत 15 गुप्तैश चारैर अनुमतैः पृथिवीम अनुचारयेत सुनीतं यदि मे वृत्तं परशंसन्ति न वा पुनः कच चिद रॊचेज जनपदे कच चिद राष्ट्रे च मे यशः 16 धर्मज्ञानां धृतिमतां संग्रामेष्व अपलायिनाम राष्ट्रं च ये ऽनुजीवन्ति ये च राज्ञॊ ऽनुजीविनः 17 अमात्यानां च सर्वेषां मध्यस्थानां च सर्वशः ये च तवाभिप्रशंसेयुर निन्देयुर अथ वा पुनः सर्वान सुपरिणीतांस तान कारयेत युधिष्ठिर 18 एकान्तेन हि सर्वेषां न शक्यं तात रॊचितुम मित्रामित्रम अथॊ मध्यं सर्वभूतेषु भारत 19 तुल्यबाहुबलानां च गुणैर अपि निषेविनाम कथं सयाद अधिकः कश चित स तु भुञ्जीत मानवान 20 ये चरा हय अचरान अद्युर अदंष्ट्रान दंष्ट्रिणस तथा आशीविषा इव करुद्धा भुजगा भुजगान इव 21 एतेभ्यश चाप्रमत्तः सयात सदा यत्तॊ युधिष्ठिर भारुण्ड सदृशा हय एते निपतन्ति परमाद्यतः 22 कच चित ते वणिजॊ राष्ट्रे नॊद्विजन्ते करार्दिताः करीणन्तॊ बहु वाल्पेन कान्तारकृतनिश्रमाः 23 कच चित कृषिकरा राष्ट्रं न जहत्य अति पीडिताः ये वहन्ति धुरं राज्ञां संभरन्तीतरान अपि 24 इतॊ दत्तेन जीवन्ति देवा पितृगणास तथा मनुष्यॊरगरक्षांसि वयांसि पशवस तथा 25 एषा ते राष्ट्रवृत्तिश च राष्ट्रगुप्तिश च भारत एतम एवार्थम आश्रित्य भूयॊ वक्ष्यामि पाण्डव |
1
vanaspatīn bhakṣyaphalān na chindyur viṣaye tava brāhmaṇānāṃ mūlaphalaṃ dharmyam āhur manīṣiṇaḥ 2 brāhmaṇebhyo 'tiriktaṃ ca bhuñjīrann itare janāḥ na brāhmaṇoparodhena hared anyaḥ kathaṃ cana 3 vipraś cet tyāgam ātiṣṭhed ākhyāyāvṛtti karśitaḥ parikalpyāsya vṛttiḥ syāt sadārasya narādhipa 4 sa cen nopanivarteta vācyo brāhmaṇa saṃsadi kasminn idānīṃ maryādām ayaṃ lokaḥ kariṣyati 5 asaṃśayaṃ nivarteta na ced vakṣyaty ataḥ param pūrvaṃ parokṣaṃ kartavyam etat kaunteya śāsanam 6 āhur etaj janā brahman na caitac chraddadhāmy aham nimantryaś ca bhaved bhogair avṛttyā cet tadācaret 7 kṛṣigorakṣya vāṇijyaṃ lokānām iha jīvanam ūrdhvaṃ caiva trayī vidyā sā bhūtān bhāvayaty uta 8 tasyāṃ prayatamānāyāṃ ye syus tatparipanthinaḥ dasyavas tad vadhāyeha brahmā kṣatram athāsṛjat 9 śatrūñ jahi prajā rakṣa yajasva kratubhir nṛpa yudhyasva samare vīro bhūtvā kauravanandana 10 saṃrakṣyān pālayed rājā yaḥ sa rājārya kṛt tamaḥ ye ke cit tān na rakṣanti tair artho nāsti kaś cana 11 sadaiva rājñā boddhavyaṃ sarvalokād yudhiṣṭhira tasmād dhetor hi bhuñjīta manuṣyān eva mānavaḥ 12 antarebhyaḥ parān rakṣan parebhyaḥ punar antarān parān parebhyaḥ svān svebhyaḥ sarvān pālaya nityadā 13 ātmānaṃ sarvato rakṣan rājā rakṣeta medinīm ātmamūlam idaṃ sarvam āhur hi viduṣo janāḥ 14 kiṃ chidraṃ ko 'nuṣaṅgo me kiṃ vāsty avinipātitam kuto mām āsraved doṣa iti nityaṃ vicintayet 15 guptaiś cārair anumataiḥ pṛthivīm anucārayet sunītaṃ yadi me vṛttaṃ praśaṃsanti na vā punaḥ kac cid rocej janapade kac cid rāṣṭre ca me yaśaḥ 16 dharmajñānāṃ dhṛtimatāṃ saṃgrāmeṣv apalāyinām rāṣṭraṃ ca ye 'nujīvanti ye ca rājño 'nujīvinaḥ 17 amātyānāṃ ca sarveṣāṃ madhyasthānāṃ ca sarvaśaḥ ye ca tvābhipraśaṃseyur nindeyur atha vā punaḥ sarvān supariṇītāṃs tān kārayeta yudhiṣṭhira 18 ekāntena hi sarveṣāṃ na śakyaṃ tāta rocitum mitrāmitram atho madhyaṃ sarvabhūteṣu bhārata 19 tulyabāhubalānāṃ ca guṇair api niṣevinām kathaṃ syād adhikaḥ kaś cit sa tu bhuñjīta mānavān 20 ye carā hy acarān adyur adaṃṣṭrān daṃṣṭriṇas tathā āśīviṣā iva kruddhā bhujagā bhujagān iva 21 etebhyaś cāpramattaḥ syāt sadā yatto yudhiṣṭhira bhāruṇḍa sadṛśā hy ete nipatanti pramādyataḥ 22 kac cit te vaṇijo rāṣṭre nodvijante karārditāḥ krīṇanto bahu vālpena kāntārakṛtaniśramāḥ 23 kac cit kṛṣikarā rāṣṭraṃ na jahaty ati pīḍitāḥ ye vahanti dhuraṃ rājñāṃ saṃbharantītarān api 24 ito dattena jīvanti devā pitṛgaṇās tathā manuṣyoragarakṣāṃsi vayāṃsi paśavas tathā 25 eṣā te rāṣṭravṛttiś ca rāṣṭraguptiś ca bhārata etam evārtham āśritya bhūyo vakṣyāmi pāṇḍava |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 12
Chapter 91
|
1
यान अङ्गिराः कषत्रधर्मान उतथ्यॊ बरह्म वित तमः मान्धात्रे यौवनाश्वाय परीतिमान अभ्यभाषत 2 स यथानुशशासैनम उतथ्यॊ बरह्म वित्तमः तत ते सर्वं परवक्ष्यामि निखिलेन युधिष्ठिर 3 धर्माय राजा भवति न कामकरणाय तु मान्धातर एवं जानीहि राजा लॊकस्य रक्षिता 4 राजा चरति वै धर्मं देवत्वायैव गच्छति न चेद धर्मं स चरति नरकायैव गच्छति 5 धर्मे तिष्ठन्ति भूतानि धर्मॊ राजनि तिष्ठति तं राजा साधु यः शास्ति स राजा पृथिवीपतिः 6 राजा परमधर्मात्मा लक्ष्मीवान पाप उच्यते देवाश च गर्हां गच्छन्ति धर्मॊ नास्तीति चॊच्यते 7 अधर्मे वर्तमानानाम अर्थसिद्धिः परदृश्यते तद एव मङ्गलं सर्वं लॊकः समनुवर्तते 8 उच्छिद्यते धर्मवृत्तम अधर्मॊ वर्तते महान भयम आहुर दिवारात्रं यदा पापॊ न वार्यते 9 न वेदान अनुवर्तन्ति वरतवन्तॊ दविजातयः न यज्ञांस तन्वते विप्रा यदा पापॊ न वार्यते 10 वध्यानाम इव सर्वेषां मनॊ भवति विह्वलम मनुष्याणां महाराज यदा पापॊ न वार्यते 11 उभौ लॊकाव अभिप्रेक्ष्य राजानम ऋषयः सवयम असृजन सुमहद भूतम अयं धर्मॊ भविष्यति 12 यस्मिन धर्मॊ विराजेत तं राजानं परचक्षते यस्मिन विलीयते धर्मं तं देवा वेषलं विदुः 13 वृषॊ हि भगवान धर्मॊ यस तस्य कुरुते हय अलम वृषलं तं विदुर देवास तस्माद धर्मं न लॊपयेत 14 धर्मे वर्धति वर्धन्ति सर्वभूतानि सर्वदा तस्मिन हरसति हीयन्ते तस्माद धर्मं परवर्धयेत 15 धनात सरवति धर्मॊ हि धारणाद वेति निश्चयः अकार्याणां मनुष्येन्द्र स सीमान्त करः समृतः 16 परभवार्थं हि भूतानां धर्मः सृष्टः सवयं भुवा तस्मात परवर्धयेद धर्मं परजानुग्रह कारणात 17 तस्माद धि राजशार्दूल धर्मः शरेष्ठ इति समृतः स राजा यः परजाः शास्ति साधु कृत पुरुषर्षभः 18 कामक्रॊधाव अनादृत्य धर्मम एवानुपालयेत धर्मः शरेयः करतमॊ राज्ञां भरतसत्तम 19 धर्मस्य बराह्मणा यॊनिस तस्मात तान पूजयेत सदा बराह्मणानां च मान्धातः कामान कुर्याद अमत्सरी 20 तेषां हय अकाम करणाद राज्ञः संजायते भयम मित्राणि च न वर्धन्ते तथामित्री भवन्त्य अपि 21 बराह्मणान वै तदासूयाद यदा वैरॊचनॊ बलिः अथास्माच छरीर अपाक्रामद यास्मिन्न आसीत परतापिनी 22 ततस तस्माद अपक्रम्य सागच्छत पाकशासनम अथ सॊ ऽनवतपत पश्चाच छरियं दृष्ट्वा पुरंदरे 23 एतत फलम असूयाया अभिमानस्य चाभिभॊ तस्माद बुध्यस्व मान्धातर मा तवा जह्यात परतापिनी 24 दर्पॊ नाम शरियः पुत्रॊ जज्ञे ऽधर्माद इति शरुतिः तेन देवासुरा राजन नीताः सुबहुशॊ वशम 25 राजर्षयश च बहवस तस्माद बुध्यस्व पार्थिव राजा भवति तं जित्वा दासस तेन पराजितः 26 स यथा दर्पसहितम अधर्मं नानुसेवते तथा वर्तस्व मान्धातश चिरं चेत सथातुम इच्छसि 27 मत्तात परमत्तात पॊगण्डाद उन्मत्ताच च विशेषतः तद अभ्यासाद उपावर्ताद अहितानां च सेवनात 28 निगृहीताद अमात्याच च सत्रीभ्यश चैव विशेषतः पर्वताद विषमाद दुर्गाद धस्तिनॊ ऽशवात सरीसृपात 29 एतेभ्यॊ नित्ययत्तः सयान नक्तंचर्यां च वर्जयेत अत्य आयं चाति मानं च दम्भं करॊधं च वर्जयेत 30 अविज्ञातासु च सत्रीषु कलीबासु सवैरिणीषु च परभार्यासु कन्यासु नाचरेन मैथुनं नृपः 31 कुलेषु पापरक्षांसि जायन्ते वर्णसंकरात अपुमांसॊ ऽङगहीनाश च सथूलजिह्वा विचेतसः 32 एते चान्ये च जायन्ते यदा राजा परमाद्यति तस्माद राज्ञा विशेषेण वर्तितव्यं परजाहिते 33 कषत्रियस्य परमत्तस्य दॊषः संजायते महान अधर्माः संप्रवर्तन्ते परजा संकरकारकाः 34 अशीते विद्यते शीतं शीते शीतं न विद्यते अवृष्टिर अति वृष्टिश च वयाधिश चाविशति परजाः 35 नक्षत्राण्य उपतिष्ठन्ति गरहा घॊरास तथापरे उत्पाताश चात्र दृश्यन्ते बहवॊ राजनाशनाः 36 अरक्षितात्मा यॊ राजा परजाश चापि न रक्षति परजाश च तस्य कषीयन्ते ताश च सॊ ऽनु विनश्यति 37 दवाव आददाते हय एकस्य दवयॊश च बहवॊ ऽपरे कुमार्यः संप्रलुप्यन्ते तदाहुर नृप दूषणम 38 ममैतद इति नैकस्य मनुष्येष्व अवतिष्ठते तयक्त्वा धर्मं यदा राजा परमादम अनुतिष्ठति |
1
yān aṅgirāḥ kṣatradharmān utathyo brahma vit tamaḥ māndhātre yauvanāśvāya prītimān abhyabhāṣata 2 sa yathānuśaśāsainam utathyo brahma vittamaḥ tat te sarvaṃ pravakṣyāmi nikhilena yudhiṣṭhira 3 dharmāya rājā bhavati na kāmakaraṇāya tu māndhātar evaṃ jānīhi rājā lokasya rakṣitā 4 rājā carati vai dharmaṃ devatvāyaiva gacchati na ced dharmaṃ sa carati narakāyaiva gacchati 5 dharme tiṣṭhanti bhūtāni dharmo rājani tiṣṭhati taṃ rājā sādhu yaḥ śāsti sa rājā pṛthivīpatiḥ 6 rājā paramadharmātmā lakṣmīvān pāpa ucyate devāś ca garhāṃ gacchanti dharmo nāstīti cocyate 7 adharme vartamānānām arthasiddhiḥ pradṛśyate tad eva maṅgalaṃ sarvaṃ lokaḥ samanuvartate 8 ucchidyate dharmavṛttam adharmo vartate mahān bhayam āhur divārātraṃ yadā pāpo na vāryate 9 na vedān anuvartanti vratavanto dvijātayaḥ na yajñāṃs tanvate viprā yadā pāpo na vāryate 10 vadhyānām iva sarveṣāṃ mano bhavati vihvalam manuṣyāṇāṃ mahārāja yadā pāpo na vāryate 11 ubhau lokāv abhiprekṣya rājānam ṛṣayaḥ svayam asṛjan sumahad bhūtam ayaṃ dharmo bhaviṣyati 12 yasmin dharmo virājeta taṃ rājānaṃ pracakṣate yasmin vilīyate dharmaṃ taṃ devā veṣalaṃ viduḥ 13 vṛṣo hi bhagavān dharmo yas tasya kurute hy alam vṛṣalaṃ taṃ vidur devās tasmād dharmaṃ na lopayet 14 dharme vardhati vardhanti sarvabhūtāni sarvadā tasmin hrasati hīyante tasmād dharmaṃ pravardhayet 15 dhanāt sravati dharmo hi dhāraṇād veti niścayaḥ akāryāṇāṃ manuṣyendra sa sīmānta karaḥ smṛtaḥ 16 prabhavārthaṃ hi bhūtānāṃ dharmaḥ sṛṣṭaḥ svayaṃ bhuvā tasmāt pravardhayed dharmaṃ prajānugraha kāraṇāt 17 tasmād dhi rājaśārdūla dharmaḥ śreṣṭha iti smṛtaḥ sa rājā yaḥ prajāḥ śāsti sādhu kṛt puruṣarṣabhaḥ 18 kāmakrodhāv anādṛtya dharmam evānupālayet dharmaḥ śreyaḥ karatamo rājñāṃ bharatasattama 19 dharmasya brāhmaṇā yonis tasmāt tān pūjayet sadā brāhmaṇānāṃ ca māndhātaḥ kāmān kuryād amatsarī 20 teṣāṃ hy akāma karaṇād rājñaḥ saṃjāyate bhayam mitrāṇi ca na vardhante tathāmitrī bhavanty api 21 brāhmaṇān vai tadāsūyād yadā vairocano baliḥ athāsmāc chrīr apākrāmad yāsminn āsīt pratāpinī 22 tatas tasmād apakramya sāgacchat pākaśāsanam atha so 'nvatapat paścāc chriyaṃ dṛṣṭvā puraṃdare 23 etat phalam asūyāyā abhimānasya cābhibho tasmād budhyasva māndhātar mā tvā jahyāt pratāpinī 24 darpo nāma śriyaḥ putro jajñe 'dharmād iti śrutiḥ tena devāsurā rājan nītāḥ subahuśo vaśam 25 rājarṣayaś ca bahavas tasmād budhyasva pārthiva rājā bhavati taṃ jitvā dāsas tena parājitaḥ 26 sa yathā darpasahitam adharmaṃ nānusevate tathā vartasva māndhātaś ciraṃ cet sthātum icchasi 27 mattāt pramattāt pogaṇḍād unmattāc ca viśeṣataḥ tad abhyāsād upāvartād ahitānāṃ ca sevanāt 28 nigṛhītād amātyāc ca strībhyaś caiva viśeṣataḥ parvatād viṣamād durgād dhastino 'śvāt sarīsṛpāt 29 etebhyo nityayattaḥ syān naktaṃcaryāṃ ca varjayet aty āyaṃ cāti mānaṃ ca dambhaṃ krodhaṃ ca varjayet 30 avijñātāsu ca strīṣu klībāsu svairiṇīṣu ca parabhāryāsu kanyāsu nācaren maithunaṃ nṛpaḥ 31 kuleṣu pāparakṣāṃsi jāyante varṇasaṃkarāt apumāṃso 'ṅgahīnāś ca sthūlajihvā vicetasaḥ 32 ete cānye ca jāyante yadā rājā pramādyati tasmād rājñā viśeṣeṇa vartitavyaṃ prajāhite 33 kṣatriyasya pramattasya doṣaḥ saṃjāyate mahān adharmāḥ saṃpravartante prajā saṃkarakārakāḥ 34 aśīte vidyate śītaṃ śīte śītaṃ na vidyate avṛṣṭir ati vṛṣṭiś ca vyādhiś cāviśati prajāḥ 35 nakṣatrāṇy upatiṣṭhanti grahā ghorās tathāpare utpātāś cātra dṛśyante bahavo rājanāśanāḥ 36 arakṣitātmā yo rājā prajāś cāpi na rakṣati prajāś ca tasya kṣīyante tāś ca so 'nu vinaśyati 37 dvāv ādadāte hy ekasya dvayoś ca bahavo 'pare kumāryaḥ saṃpralupyante tadāhur nṛpa dūṣaṇam 38 mamaitad iti naikasya manuṣyeṣv avatiṣṭhate tyaktvā dharmaṃ yadā rājā pramādam anutiṣṭhati |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 12
Chapter 92
|
1
कालवर्षी च पर्जन्यॊ धर्मचारी च पार्थिवः संपद यदैषा भवति सा बिभर्ति सुखं परजाः 2 यॊ न जानाति निर्हन्तुं वस्त्राणां रजकॊ मलम रक्तानि वा शॊधयितुं यथा नास्ति तथैव सः 3 एवम एव दविजेन्द्राणां कषत्रियाणां विशाम अपि शूद्राश चतुर्णां वर्णानां नाना कर्मस्व अवस्थिताः 4 कर्म शूद्रे कृषिर वैश्ये दण्डनीतिश च राजनि बरह्मचर्यं तपॊ मन्त्राः सत्यं चापि दविजातिषु 5 तेषां यः कषत्रियॊ वेद वस्त्राणाम इव शॊधनम शीलदॊषान विनिर्हन्तुं स पिता स परजापतिः 6 कृतं तरेता दवापरश च कलिश च भरतर्षभ राजवृत्तानि सर्वाणि राजैव युगम उच्यते 7 चातुर्वर्ण्यं तथा वेदाश चातुराश्रम्यम एव च सर्वं परमुह्यते हय एतद यदा राजा परमाद्यति 8 राजैव कर्ता भूतानां राजैव च विनाशकः धर्मात्मा यः स कर्ता सयाद अधर्मात्मा विनाशकः 9 राज्ञॊ भार्याश च पुत्राश च बान्धवाः सुहृदस तथा समेत्य सर्वे शॊचन्ति यदा राजा परमाद्यति 10 हस्तिनॊ ऽशवाश च गावश चाप्य उष्ट्राश्वतर गर्दभाः अधर्मवृत्ते नृपतौ सर्वे सीदन्ति पार्थिव 11 दुर बलार्थं बलं सृष्टं धात्रा मान्धातर उच्यते अबलं तन महद भूतं यस्मिन सर्वं परतिष्ठितम 12 यच च भूतं स भजते भूता ये च तद अन्वयाः अधर्मस्थे हि नृपतौ सर्वे सीदन्ति पार्थिव 13 दुर बलस्य हि यच चक्षुर मुनेर आशीविषस्य च अविषह्य तमं मन्ये मा सम दुर बलम आसदः 14 दुर बलांस तात बुध्येथा नित्यम एवाविमानितान मा तवां दुर बलचक्षूंषि परदहेयुः स बान्धवम 15 न हि दुर बलदग्धस्य कुले किं चित पररॊहति आमूलं निर्दहत्य एव मा सम दुर बलम आसदः 16 अबलं वै बलाच छरेयॊ यच चाति बलवद बलम बलस्याबल दग्धस्य न किं चिद अवशिष्यते 17 विमानितॊ हतॊत्क्रुष्टस तरातारं चेन न विन्दति अमानुष कृतस तत्र दण्डॊ हन्ति नराधिपम 18 मा सम तात बले सथेया बाधिष्ठा मापि दुर बलम मा तवा दुर बलचक्षूंषि धक्ष्यन्त्य अग्निर इवाश्रयम 19 यानि मिथ्याभिशस्तानां पतन्त्य अश्रूणि रॊदताम तानि पुत्रान पशून घनन्ति तेषां मिथ्याभिशासताम 20 यदि नात्मनि पुत्रेषु न चेत पौत्रेषु नप्तृषु न हि पापं कृतं कर्म सद्यः फलति गौर इव 21 यत्राबलॊ वध्यमानस तरातारं नाधिगच्छति महान दैवकृतस तत्र दण्डः पतति दारुणः 22 युक्ता यदा जानपदा भिक्षन्ते बराह्मणा इव अभीक्ष्णं भिक्षुदॊषेण राजानं घनन्ति तादृशाः 23 राज्ञॊ यदा जनपदे बहवॊ राजपूरुषाः अनयेनॊपवर्तन्ते तद राज्ञः किल्बिषं महत 24 यदा युक्ता नयन्त्य अर्थान कामाद अर्थवशेन वा कृपणं याचमानानां तद राज्ञॊ वैशसं महत 25 महावृक्षॊ जायते वर्धते च; तं चैव भूतानि समाश्रयन्ति यदा वृक्षश छिद्यते दह्यते वा; तदाश्रया अनिकेता भवन्ति 26 यदा राष्ट्रे धर्मम अग्र्यं चरन्ति; संस्कारं वा राजगुणं बरुवाणाः तैर एवाधर्मश चरितॊ धर्ममॊहात; तूर्णं जह्यात सुकृतं दुष्कृतं च 27 यत्र पापा जयायमानाश चरन्ति; सतां कलिर विन्दति तत्र राज्ञः यदा राजा शास्ति नरान नशिष्यान; न तद राज्ञ्य वर्धते भूमिपाल 28 यश चामात्यं मानयित्वा यथार्हं; मन्त्रे च युद्धे च नृपॊ नियुज्ञ्यात परवर्धते तस्य राष्ट्रं नृपस्य; भुङ्क्ते महीं चाप्य अखिलां चिराय 29 अत्रापि सुकृतं कर्म वाचं चैव सुभाषिताम समीक्ष्य पूजयन राजा धर्मं पराप्नॊत्य अनुत्तमम 30 संविभज्य यदा भुङ्क्ते न चान्यान अवमन्यते निहन्ति बलिनं दृप्तं स राज्ञॊ धर्म उच्यते 31 तरायते हि यदा सर्वं वाचा कायेन कर्मणा पुत्रस्यापि न मृष्येच च स राज्ञॊ धर्म उच्यते 32 यदा शारणिकान राजा पुत्र वत परिरक्षति भिनत्ति न च मर्यादां स राज्ञॊ धर्म उच्यते 33 यदाप्त दक्षिणैर यज्ञैर यजते शरद्धयान्वितः कामद्वेषाव अनादृत्य स राज्ञॊ धर्म उच्यते 34 कृपणानाथ वृद्धानां यदाश्रु वयपमार्ष्टि वै हर्षं संजनयन नॄणां स राज्ञॊ धर्म उच्यते 35 विवर्धयति मित्राणि तथारींश चापकर्षति संपूजयति साधूंश च स राज्ञॊ धर्म उच्यते 36 सत्यं पालयति पराप्त्या नित्यं भूमिं परयच्छति पूजयत्य अतिथीन भृत्यान स राज्ञॊ धर्म उच्यते 37 निग्रहानुग्रहौ चॊभौ यत्र सयातां परतिष्ठितौ अस्मिँल लॊके परे चैव राजा तत पराप्नुते फलम 38 यमॊ राजा धार्मिकाणां मान्धातः परमेश्वरः संयच्छन भवति पराणान न संयच्छंस तु पापकः 39 ऋत्विक पुरॊहिताचार्यान सत्कृत्यानवमन्य च यदा सम्यक परगृह्णाति स राज्ञॊ धर्म उच्यते 40 यमॊ यच्छति भूतानि सर्वाण्य एवाविशेषतः तस्य राज्ञानुकर्तव्यं यन्तव्या विधिवत परजाः 41 सहस्राक्षेण राजा हि सर्व एवॊपमीयते स पश्यति हि यं धर्मं स धर्मः पुरुषर्षभ 42 अप्रमादेन शिक्षेथाः कषमां बुद्धिं धृतिं मतिम भूतानां सत्त्वजिज्ञासां साध्व असाधु च सर्वदा 43 संग्रहः सर्वभूतानां दानं च मधुरा च वाक पौरजानपदाश चैव गॊप्तव्याः सवा यथा परजाः 44 न जात्व अदक्षॊ नृपतिः परजाः शक्नॊति रक्षितुम भरॊ हि सुमहांस तात राज्यं नाम सुदुष्करम 45 तद दण्डविन नृपः पराज्ञः शूरः शक्नॊति रक्षितुम न हि शक्यम अदण्डेन कलीबेनाबुद्धिनापि वा 46 अभिरूपैः कुले जातैर दक्षैर भक्तैर बहुश्रुतैः सर्वा बुद्धीः परीक्षेथास तापसाश्रमिणाम अपि 47 ततस तवं सर्वभूतानां धर्मं वेत्स्यसि वै परम सवदेशे परदेशे वा न ते धर्मॊ विनश्यति 48 धर्मश चार्थश च कामश च धर्म एवॊत्तरॊ भवेत अस्मिँल लॊके परे चैव धर्मवित सुखम एधते 49 तयजन्ति दारान पराणांश च मनुष्याः परतिपूजिताः संग्रहश चैव भूतानां दानं च मधुरा च वाक 50 अप्रमादश च शौचं च तात भूतिकरं महत एतेभ्यश चैव मान्धातः सततं मा परमादिथाः 51 अप्रमत्तॊ भवेद राजा छिद्रदर्शी परात्मनॊः नास्य छिद्रं परः पश्येच छिद्रेषु परम अन्वियात 52 एतद वृत्तं वासवस्य यमस्य वरुणस्य च राजर्षीणां च सर्वेषां तत तवम अप्य अनुपालय 53 तत कुरुष्व महाराज वृत्तं राजर्षिसेवितम आतिष्ठ दिव्यं पन्थानम अह्नाय भरतर्षभ 54 धर्मवृत्तं हि राजानं परेत्य चेह च भारत देवर्षिपितृगन्धर्वाः कीर्तयन्त्य अमितौजसः 55 स एवम उक्तॊ मान्धाता तेनॊतथ्येन भारत कृतवान अविशङ्कस तद एकः पराप च मेदिनीम 56 भवान अपि तथा सम्यङ मान्धातेव महीपतिः धर्मं कृत्वा महीं रक्षन सवर्गे सथानम अवाप्स्यसि |
1
kālavarṣī ca parjanyo dharmacārī ca pārthivaḥ saṃpad yadaiṣā bhavati sā bibharti sukhaṃ prajāḥ 2 yo na jānāti nirhantuṃ vastrāṇāṃ rajako malam raktāni vā śodhayituṃ yathā nāsti tathaiva saḥ 3 evam eva dvijendrāṇāṃ kṣatriyāṇāṃ viśām api śūdrāś caturṇāṃ varṇānāṃ nānā karmasv avasthitāḥ 4 karma śūdre kṛṣir vaiśye daṇḍanītiś ca rājani brahmacaryaṃ tapo mantrāḥ satyaṃ cāpi dvijātiṣu 5 teṣāṃ yaḥ kṣatriyo veda vastrāṇām iva śodhanam śīladoṣān vinirhantuṃ sa pitā sa prajāpatiḥ 6 kṛtaṃ tretā dvāparaś ca kaliś ca bharatarṣabha rājavṛttāni sarvāṇi rājaiva yugam ucyate 7 cāturvarṇyaṃ tathā vedāś cāturāśramyam eva ca sarvaṃ pramuhyate hy etad yadā rājā pramādyati 8 rājaiva kartā bhūtānāṃ rājaiva ca vināśakaḥ dharmātmā yaḥ sa kartā syād adharmātmā vināśakaḥ 9 rājño bhāryāś ca putrāś ca bāndhavāḥ suhṛdas tathā sametya sarve śocanti yadā rājā pramādyati 10 hastino 'śvāś ca gāvaś cāpy uṣṭrāśvatara gardabhāḥ adharmavṛtte nṛpatau sarve sīdanti pārthiva 11 dur balārthaṃ balaṃ sṛṣṭaṃ dhātrā māndhātar ucyate abalaṃ tan mahad bhūtaṃ yasmin sarvaṃ pratiṣṭhitam 12 yac ca bhūtaṃ sa bhajate bhūtā ye ca tad anvayāḥ adharmasthe hi nṛpatau sarve sīdanti pārthiva 13 dur balasya hi yac cakṣur muner āśīviṣasya ca aviṣahya tamaṃ manye mā sma dur balam āsadaḥ 14 dur balāṃs tāta budhyethā nityam evāvimānitān mā tvāṃ dur balacakṣūṃṣi pradaheyuḥ sa bāndhavam 15 na hi dur baladagdhasya kule kiṃ cit prarohati āmūlaṃ nirdahaty eva mā sma dur balam āsadaḥ 16 abalaṃ vai balāc chreyo yac cāti balavad balam balasyābala dagdhasya na kiṃ cid avaśiṣyate 17 vimānito hatotkruṣṭas trātāraṃ cen na vindati amānuṣa kṛtas tatra daṇḍo hanti narādhipam 18 mā sma tāta bale stheyā bādhiṣṭhā māpi dur balam mā tvā dur balacakṣūṃṣi dhakṣyanty agnir ivāśrayam 19 yāni mithyābhiśastānāṃ patanty aśrūṇi rodatām tāni putrān paśūn ghnanti teṣāṃ mithyābhiśāsatām 20 yadi nātmani putreṣu na cet pautreṣu naptṛṣu na hi pāpaṃ kṛtaṃ karma sadyaḥ phalati gaur iva 21 yatrābalo vadhyamānas trātāraṃ nādhigacchati mahān daivakṛtas tatra daṇḍaḥ patati dāruṇaḥ 22 yuktā yadā jānapadā bhikṣante brāhmaṇā iva abhīkṣṇaṃ bhikṣudoṣeṇa rājānaṃ ghnanti tādṛśāḥ 23 rājño yadā janapade bahavo rājapūruṣāḥ anayenopavartante tad rājñaḥ kilbiṣaṃ mahat 24 yadā yuktā nayanty arthān kāmād arthavaśena vā kṛpaṇaṃ yācamānānāṃ tad rājño vaiśasaṃ mahat 25 mahāvṛkṣo jāyate vardhate ca; taṃ caiva bhūtāni samāśrayanti yadā vṛkṣaś chidyate dahyate vā; tadāśrayā aniketā bhavanti 26 yadā rāṣṭre dharmam agryaṃ caranti; saṃskāraṃ vā rājaguṇaṃ bruvāṇāḥ tair evādharmaś carito dharmamohāt; tūrṇaṃ jahyāt sukṛtaṃ duṣkṛtaṃ ca 27 yatra pāpā jyāyamānāś caranti; satāṃ kalir vindati tatra rājñaḥ yadā rājā śāsti narān naśiṣyān; na tad rājñya vardhate bhūmipāla 28 yaś cāmātyaṃ mānayitvā yathārhaṃ; mantre ca yuddhe ca nṛpo niyujñyāt pravardhate tasya rāṣṭraṃ nṛpasya; bhuṅkte mahīṃ cāpy akhilāṃ cirāya 29 atrāpi sukṛtaṃ karma vācaṃ caiva subhāṣitām samīkṣya pūjayan rājā dharmaṃ prāpnoty anuttamam 30 saṃvibhajya yadā bhuṅkte na cānyān avamanyate nihanti balinaṃ dṛptaṃ sa rājño dharma ucyate 31 trāyate hi yadā sarvaṃ vācā kāyena karmaṇā putrasyāpi na mṛṣyec ca sa rājño dharma ucyate 32 yadā śāraṇikān rājā putra vat parirakṣati bhinatti na ca maryādāṃ sa rājño dharma ucyate 33 yadāpta dakṣiṇair yajñair yajate śraddhayānvitaḥ kāmadveṣāv anādṛtya sa rājño dharma ucyate 34 kṛpaṇānātha vṛddhānāṃ yadāśru vyapamārṣṭi vai harṣaṃ saṃjanayan nṝṇāṃ sa rājño dharma ucyate 35 vivardhayati mitrāṇi tathārīṃś cāpakarṣati saṃpūjayati sādhūṃś ca sa rājño dharma ucyate 36 satyaṃ pālayati prāptyā nityaṃ bhūmiṃ prayacchati pūjayaty atithīn bhṛtyān sa rājño dharma ucyate 37 nigrahānugrahau cobhau yatra syātāṃ pratiṣṭhitau asmiṁl loke pare caiva rājā tat prāpnute phalam 38 yamo rājā dhārmikāṇāṃ māndhātaḥ parameśvaraḥ saṃyacchan bhavati prāṇān na saṃyacchaṃs tu pāpakaḥ 39 ṛtvik purohitācāryān satkṛtyānavamanya ca yadā samyak pragṛhṇāti sa rājño dharma ucyate 40 yamo yacchati bhūtāni sarvāṇy evāviśeṣataḥ tasya rājñānukartavyaṃ yantavyā vidhivat prajāḥ 41 sahasrākṣeṇa rājā hi sarva evopamīyate sa paśyati hi yaṃ dharmaṃ sa dharmaḥ puruṣarṣabha 42 apramādena śikṣethāḥ kṣamāṃ buddhiṃ dhṛtiṃ matim bhūtānāṃ sattvajijñāsāṃ sādhv asādhu ca sarvadā 43 saṃgrahaḥ sarvabhūtānāṃ dānaṃ ca madhurā ca vāk paurajānapadāś caiva goptavyāḥ svā yathā prajāḥ 44 na jātv adakṣo nṛpatiḥ prajāḥ śaknoti rakṣitum bharo hi sumahāṃs tāta rājyaṃ nāma suduṣkaram 45 tad daṇḍavin nṛpaḥ prājñaḥ śūraḥ śaknoti rakṣitum na hi śakyam adaṇḍena klībenābuddhināpi vā 46 abhirūpaiḥ kule jātair dakṣair bhaktair bahuśrutaiḥ sarvā buddhīḥ parīkṣethās tāpasāśramiṇām api 47 tatas tvaṃ sarvabhūtānāṃ dharmaṃ vetsyasi vai param svadeśe paradeśe vā na te dharmo vinaśyati 48 dharmaś cārthaś ca kāmaś ca dharma evottaro bhavet asmiṁl loke pare caiva dharmavit sukham edhate 49 tyajanti dārān prāṇāṃś ca manuṣyāḥ pratipūjitāḥ saṃgrahaś caiva bhūtānāṃ dānaṃ ca madhurā ca vāk 50 apramādaś ca śaucaṃ ca tāta bhūtikaraṃ mahat etebhyaś caiva māndhātaḥ satataṃ mā pramādithāḥ 51 apramatto bhaved rājā chidradarśī parātmanoḥ nāsya chidraṃ paraḥ paśyec chidreṣu param anviyāt 52 etad vṛttaṃ vāsavasya yamasya varuṇasya ca rājarṣīṇāṃ ca sarveṣāṃ tat tvam apy anupālaya 53 tat kuruṣva mahārāja vṛttaṃ rājarṣisevitam ātiṣṭha divyaṃ panthānam ahnāya bharatarṣabha 54 dharmavṛttaṃ hi rājānaṃ pretya ceha ca bhārata devarṣipitṛgandharvāḥ kīrtayanty amitaujasaḥ 55 sa evam ukto māndhātā tenotathyena bhārata kṛtavān aviśaṅkas tad ekaḥ prāpa ca medinīm 56 bhavān api tathā samyaṅ māndhāteva mahīpatiḥ dharmaṃ kṛtvā mahīṃ rakṣan svarge sthānam avāpsyasi |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 12
Chapter 93
|
1
कथं धर्मे सथातुम इच्छन राजा वर्तेत धार्मिकः पृच्छामि तवा कुरुश्रेष्ठ तन मे बरूहि पिता मह 2 अत्राप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम गीतं दृष्टार्थतत्त्वेन वामदेवेन धीमता 3 राजा वसु मना नाम कौसल्यॊ बलवाञ शुचिः महर्षिं परिपप्रच्छ वामदेवं यशॊ विनम 4 धर्मार्थसहितं वाक्यं भगवन्न अनुशाधि माम येन वृत्तेन वै तिष्ठन न चयवेयं सवधर्मतः 5 तम अब्रवीद वामदेवस तपस्वी जपतां वरः हेमवर्णम उपासीनं ययातिम इव नाहुषम 6 धर्मम एवानुवर्तस्व न धर्माद विद्यते परम धर्मे सथिता हि राजानॊ जयन्ति पृथिवीम इमाम 7 अर्थसिद्धेः परं धर्मं मन्यते यॊ महीपतिः ऋतां च कुरुते बुद्धिं स धर्मेण विरॊचते 8 अधर्मदर्शी यॊ राजा बलाद एव परवर्तते कषिप्रम एवापयातॊ ऽसमाद उभौ परथममध्यमौ 9 असत पापिष्ठ सचिवॊ वध्यॊ लॊकस्य धर्महा सहैव परिवारेण कषिप्रम एवावसीदति 10 अर्थानाम अननुष्ठाता कामचारी विकत्थनः अपि सर्वां महीं लब्ध्वा कषिप्रम एव विनश्यति 11 अथाददानः कल्याणम अनसूयुर जितेन्द्रियः वर्धते मतिमान राजा सरॊतॊभिर इव सागरः 12 न पूर्णॊ ऽसमीति मन्येत धर्मतः कामतॊ ऽरथतः बुद्धितॊ मित्र तश चापि सततं वसुधाधिपः 13 एतेष्व एव हि सर्वेषु लॊकयात्रा परतिष्ठिता एतानि शृण्वँल लभते यशः कीर्तिं शरियः परजाः 14 एवं यॊ धर्मसंरम्भी धर्मार्थपरिचिन्तकः अर्थान समीक्ष्यारभते स धरुवं महद अश्नुते 15 अदाता हय अनति सनेहॊ दण्डेनावर्तयन परजाः साहस परकृतीराजा कषिप्रम एव विनश्यति 16 अथ पापं कृतं बुद्ध्या न च पश्यत्य अबुद्धि मान अकीर्त्यापि समायुक्तॊ मृतॊ नरकम अश्नुते 17 अथ मानयितुर दातुः शुक्लस्य रसवेदिनः वयसनं सवम इवॊत्पन्नं विजिघांसन्ति मानवाः 18 यस्य नास्ति गुरुर धर्मे न चान्यान अनुपृच्छति सुखतन्त्रॊ ऽरथलाभेषु नचिरं महद अश्नुते 19 गुरु परधानॊ धर्मेषु सवयम अर्थान्ववेक्षिता धर्मप्रधानॊ लॊकेषु सुचिरं महद अश्नुते |
1
kathaṃ dharme sthātum icchan rājā varteta dhārmikaḥ pṛcchāmi tvā kuruśreṣṭha tan me brūhi pitā maha 2 atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam gītaṃ dṛṣṭārthatattvena vāmadevena dhīmatā 3 rājā vasu manā nāma kausalyo balavāñ śuciḥ maharṣiṃ paripapraccha vāmadevaṃ yaśo vinam 4 dharmārthasahitaṃ vākyaṃ bhagavann anuśādhi mām yena vṛttena vai tiṣṭhan na cyaveyaṃ svadharmataḥ 5 tam abravīd vāmadevas tapasvī japatāṃ varaḥ hemavarṇam upāsīnaṃ yayātim iva nāhuṣam 6 dharmam evānuvartasva na dharmād vidyate param dharme sthitā hi rājāno jayanti pṛthivīm imām 7 arthasiddheḥ paraṃ dharmaṃ manyate yo mahīpatiḥ ṛtāṃ ca kurute buddhiṃ sa dharmeṇa virocate 8 adharmadarśī yo rājā balād eva pravartate kṣipram evāpayāto 'smād ubhau prathamamadhyamau 9 asat pāpiṣṭha sacivo vadhyo lokasya dharmahā sahaiva parivāreṇa kṣipram evāvasīdati 10 arthānām ananuṣṭhātā kāmacārī vikatthanaḥ api sarvāṃ mahīṃ labdhvā kṣipram eva vinaśyati 11 athādadānaḥ kalyāṇam anasūyur jitendriyaḥ vardhate matimān rājā srotobhir iva sāgaraḥ 12 na pūrṇo 'smīti manyeta dharmataḥ kāmato 'rthataḥ buddhito mitra taś cāpi satataṃ vasudhādhipaḥ 13 eteṣv eva hi sarveṣu lokayātrā pratiṣṭhitā etāni śṛṇvaṁl labhate yaśaḥ kīrtiṃ śriyaḥ prajāḥ 14 evaṃ yo dharmasaṃrambhī dharmārthaparicintakaḥ arthān samīkṣyārabhate sa dhruvaṃ mahad aśnute 15 adātā hy anati sneho daṇḍenāvartayan prajāḥ sāhasa prakṛtīrājā kṣipram eva vinaśyati 16 atha pāpaṃ kṛtaṃ buddhyā na ca paśyaty abuddhi mān akīrtyāpi samāyukto mṛto narakam aśnute 17 atha mānayitur dātuḥ śuklasya rasavedinaḥ vyasanaṃ svam ivotpannaṃ vijighāṃsanti mānavāḥ 18 yasya nāsti gurur dharme na cānyān anupṛcchati sukhatantro 'rthalābheṣu naciraṃ mahad aśnute 19 guru pradhāno dharmeṣu svayam arthānvavekṣitā dharmapradhāno lokeṣu suciraṃ mahad aśnute |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 12
Chapter 94
|
1
यत्राधर्मं परणयते दुर बले बलवत तरः तां वृत्तिम उपजीवन्ति ये भवन्ति तद अन्वयाः 2 राजानम अनुवर्तन्ते तं पापाभिप्रवर्तकम अविनीत मनुष्यं तत कषिप्रं राष्ट्रं विनश्यति 3 यद्वृत्तिम उपजीवन्ति परकृतिस्थस्य मानवाः तद एव विषमस्थस्य सवजनॊ ऽपि न मृष्यते 4 साहस परकृतिर यत्र कुरुते किं चिद उल्बणम अशास्त्रलक्षणॊ राजा कषिप्रम एव विनश्यति 5 यॊ ऽतयन्ताचरितां वृत्तिं कषत्रियॊ नानुवर्तते जितानाम अजितानां च कषत्रधर्माद अपैति सः 6 दविषन्तं कृतकर्माणं गृहीत्वा नृपती रणे यॊ न मानयते दवेषात कषत्रधर्माद अपैति सः 7 शक्तः सयात सुमुखॊ राजा कुर्यात कारुण्यम आपदि परियॊ भवति भूतानां न च विभ्रश्यते शरियः 8 अप्रियं यस्य कुर्वीत भूयस तस्य परियं चरेत नचिरेण परियः स सयाद यॊ ऽपरियः परियम आचरेत 9 मृषावादं परिहरेत कुर्यात परियम अयाचितः न च कामान न संरम्भान न दवेषाद धर्मम उत्सृजेत 10 नापत्रपेत परश्नेषु नाभिभव्यां गिरं सृजेत न तवरेत न चासूयेत तथा संगृह्यते परः 11 परिये नातिभृशं हृष्येद अप्रिये न च संज्वरेत न मुह्येद अर्थकृच्छ्रेषु परजाहितम अनुस्मरन 12 यः परियं कुरुते नित्यं गुणतॊ वसुधाधिपः तस्य कर्माणि सिध्यन्ति न च संत्यज्यते शरिया 13 निवृत्तं परतिकूलेभ्यॊ वर्तमानम अनुप्रिये भक्तं भजेत नृपतिस तद वै वृत्तं सताम इह 14 अप्रकीर्णेन्द्रियं पराज्ञम अत्यन्तानुगतं शुचिम शक्तं चैवानुरक्तं च युञ्ज्यान महति कर्मणि 15 एवम एव गुणैर युक्तॊ यॊ न रज्यति भूमिपम भर्तुर अर्थेष्व असूयन्तं न तं युञ्जीत कर्मणि 16 मूढम ऐन्द्रियकं लुब्धम अनार्य चरितं शठम अनतीतॊपधं हिंस्रं दुर बुद्धिम अबहुश्रुतम 17 तयक्तॊपात्तं मद्य रतं दयूतस्त्री मृगया परम कार्ये महति यॊ युञ्ज्याद धीयते स नृपः शरियः 18 रक्षितात्मा तु यॊ राजा रक्ष्यान यश चानुरक्षति परजाश च तस्य वर्धन्ते धरुवं च महद अश्नुते 19 ये के चिद भूमिपतयस तान सर्वान अन्ववेक्षयेत सुहृद्भिर अनभिख्यातैस तेन राजा न रिष्यते 20 अपकृत्य बलस्थस्य दूरस्थॊ ऽसमीति नाश्वसेत शयेनानुचरितैर हय एते निपतन्ति परमाद्यतः 21 दृढमूलस तव अदुष्टात्मा विदित्वा बलम आत्मनः अबलान अभियुञ्जीत न तु ये बलवत तराः 22 विक्रमेण महीं लब्ध्वा परजा धर्मेण पालयन आहवे निधनं कुर्याद राजा धर्मपरायणः 23 मरणान्तम इदं सर्वं नेह किं चिद अनामयम तस्माद धर्मे सथितॊ राजा परजा धर्मेण पालयेत 24 रक्षाधिकरणं युद्धं तथा धर्मानुशासनम मन्त्रचिन्त्यं सुखं काले पञ्चभिर वर्धते मही 25 एतानि यस्य गुप्तानि स राजा राजसत्तम सततं वर्तमानॊ ऽतर राजा भुङ्क्ते महीम इमाम 26 नैतान्य एकेन शक्यानि सातत्येनान्ववेक्षितुम एतेष्व आप्तान परतिष्ठाप्य राजा भुङ्क्ते महीं चिरम 27 दातारं संविभक्तारं मार्दवॊपगतं शुचिम असंत्यक्त मनुष्यं च तं जनाः कुर्वते परियम 28 यस तु निःश्रेयसं जञात्वा जञानं तत परतिपद्यते आत्मनॊ मतम उत्सृज्य तं लॊकॊ ऽनुविधीयते 29 यॊ ऽरथकामस्य वचनं परातिकूल्यान न मृष्यते शृणॊति परतिकूलानि वि मना नचिराद इव 30 अग्राम्यचरितां बुद्धिम अत्यन्तं यॊ न बुध्यते जितानाम अजितानां च कषत्रधर्माद अपैति सः 31 मुख्यान अमात्यान यॊ हित्वा निहीनान कुरुते परियान स वै वयसनम आसाद्य गाध मार्तॊ न विन्दति 32 यः कल्याण गुणाञ जञातीन दवेषान नैवाभिमन्यते अदृढात्मा दृढक्रॊधॊ नास्यार्थॊ रमते ऽनतिके 33 अथ यॊ गुणसंपन्नान हृदयस्याप्रियान अपि परियेण कुरुते वश्यांश चिरं यशसि तिष्ठति 34 नाकाले परणयेद अर्थान नाप्रिये जातु संज्वरेत परिये नातिभृशं हृष्येद युज्येतारॊग्य कर्मणि 35 के मानुरक्ता राजानः के भयात समुपाश्रिताः मध्यस्थ दॊषाः के चैषाम इति नित्यं विचिन्तयेत 36 न जातु बलवान भूत्वा दुर बले विश्वसेत कव चित भारुण्ड सदृशा हय एते निपतन्ति परमाद्यतः 37 अपि सर्वैर गुणैर युक्तं भर्तारं परियवादिनम अभिद्रुह्यति पापात्मा तस्माद धि विभिषेज जनात 38 एतां राजॊपनिषदं ययातिः समाह नाहुषः मनुष्यविजये युक्तॊ हन्ति शत्रून अनुत्तमान |
1
yatrādharmaṃ praṇayate dur bale balavat taraḥ tāṃ vṛttim upajīvanti ye bhavanti tad anvayāḥ 2 rājānam anuvartante taṃ pāpābhipravartakam avinīta manuṣyaṃ tat kṣipraṃ rāṣṭraṃ vinaśyati 3 yadvṛttim upajīvanti prakṛtisthasya mānavāḥ tad eva viṣamasthasya svajano 'pi na mṛṣyate 4 sāhasa prakṛtir yatra kurute kiṃ cid ulbaṇam aśāstralakṣaṇo rājā kṣipram eva vinaśyati 5 yo 'tyantācaritāṃ vṛttiṃ kṣatriyo nānuvartate jitānām ajitānāṃ ca kṣatradharmād apaiti saḥ 6 dviṣantaṃ kṛtakarmāṇaṃ gṛhītvā nṛpatī raṇe yo na mānayate dveṣāt kṣatradharmād apaiti saḥ 7 śaktaḥ syāt sumukho rājā kuryāt kāruṇyam āpadi priyo bhavati bhūtānāṃ na ca vibhraśyate śriyaḥ 8 apriyaṃ yasya kurvīta bhūyas tasya priyaṃ caret nacireṇa priyaḥ sa syād yo 'priyaḥ priyam ācaret 9 mṛṣāvādaṃ pariharet kuryāt priyam ayācitaḥ na ca kāmān na saṃrambhān na dveṣād dharmam utsṛjet 10 nāpatrapeta praśneṣu nābhibhavyāṃ giraṃ sṛjet na tvareta na cāsūyet tathā saṃgṛhyate paraḥ 11 priye nātibhṛśaṃ hṛṣyed apriye na ca saṃjvaret na muhyed arthakṛcchreṣu prajāhitam anusmaran 12 yaḥ priyaṃ kurute nityaṃ guṇato vasudhādhipaḥ tasya karmāṇi sidhyanti na ca saṃtyajyate śriyā 13 nivṛttaṃ pratikūlebhyo vartamānam anupriye bhaktaṃ bhajeta nṛpatis tad vai vṛttaṃ satām iha 14 aprakīrṇendriyaṃ prājñam atyantānugataṃ śucim śaktaṃ caivānuraktaṃ ca yuñjyān mahati karmaṇi 15 evam eva guṇair yukto yo na rajyati bhūmipam bhartur artheṣv asūyantaṃ na taṃ yuñjīta karmaṇi 16 mūḍham aindriyakaṃ lubdham anārya caritaṃ śaṭham anatītopadhaṃ hiṃsraṃ dur buddhim abahuśrutam 17 tyaktopāttaṃ madya rataṃ dyūtastrī mṛgayā param kārye mahati yo yuñjyād dhīyate sa nṛpaḥ śriyaḥ 18 rakṣitātmā tu yo rājā rakṣyān yaś cānurakṣati prajāś ca tasya vardhante dhruvaṃ ca mahad aśnute 19 ye ke cid bhūmipatayas tān sarvān anvavekṣayet suhṛdbhir anabhikhyātais tena rājā na riṣyate 20 apakṛtya balasthasya dūrastho 'smīti nāśvaset śyenānucaritair hy ete nipatanti pramādyataḥ 21 dṛḍhamūlas tv aduṣṭātmā viditvā balam ātmanaḥ abalān abhiyuñjīta na tu ye balavat tarāḥ 22 vikrameṇa mahīṃ labdhvā prajā dharmeṇa pālayan āhave nidhanaṃ kuryād rājā dharmaparāyaṇaḥ 23 maraṇāntam idaṃ sarvaṃ neha kiṃ cid anāmayam tasmād dharme sthito rājā prajā dharmeṇa pālayet 24 rakṣādhikaraṇaṃ yuddhaṃ tathā dharmānuśāsanam mantracintyaṃ sukhaṃ kāle pañcabhir vardhate mahī 25 etāni yasya guptāni sa rājā rājasattama satataṃ vartamāno 'tra rājā bhuṅkte mahīm imām 26 naitāny ekena śakyāni sātatyenānvavekṣitum eteṣv āptān pratiṣṭhāpya rājā bhuṅkte mahīṃ ciram 27 dātāraṃ saṃvibhaktāraṃ mārdavopagataṃ śucim asaṃtyakta manuṣyaṃ ca taṃ janāḥ kurvate priyam 28 yas tu niḥśreyasaṃ jñātvā jñānaṃ tat pratipadyate ātmano matam utsṛjya taṃ loko 'nuvidhīyate 29 yo 'rthakāmasya vacanaṃ prātikūlyān na mṛṣyate śṛṇoti pratikūlāni vi manā nacirād iva 30 agrāmyacaritāṃ buddhim atyantaṃ yo na budhyate jitānām ajitānāṃ ca kṣatradharmād apaiti saḥ 31 mukhyān amātyān yo hitvā nihīnān kurute priyān sa vai vyasanam āsādya gādha mārto na vindati 32 yaḥ kalyāṇa guṇāñ jñātīn dveṣān naivābhimanyate adṛḍhātmā dṛḍhakrodho nāsyārtho ramate 'ntike 33 atha yo guṇasaṃpannān hṛdayasyāpriyān api priyeṇa kurute vaśyāṃś ciraṃ yaśasi tiṣṭhati 34 nākāle praṇayed arthān nāpriye jātu saṃjvaret priye nātibhṛśaṃ hṛṣyed yujyetārogya karmaṇi 35 ke mānuraktā rājānaḥ ke bhayāt samupāśritāḥ madhyastha doṣāḥ ke caiṣām iti nityaṃ vicintayet 36 na jātu balavān bhūtvā dur bale viśvaset kva cit bhāruṇḍa sadṛśā hy ete nipatanti pramādyataḥ 37 api sarvair guṇair yuktaṃ bhartāraṃ priyavādinam abhidruhyati pāpātmā tasmād dhi vibhiṣej janāt 38 etāṃ rājopaniṣadaṃ yayātiḥ smāha nāhuṣaḥ manuṣyavijaye yukto hanti śatrūn anuttamān |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 12
Chapter 95
|
1
अयुद्धेनैव विजयं वर्धयेद वसुधाधिपः जघन्यम आहुर विजयं यॊ युद्धेन नराधिप 2 न चाप्य अलब्धं लिप्सेत मूले नातिदृढे सति न हि दुर बलमूलस्य राज्ञॊ लाभॊ विधीयते 3 यस्य सफीतॊ जनपदः संपन्नः परिय राजकः संतुष्टपुष्टसचिवॊ दृढमूलः स पार्थिवः 4 यस्य यॊधाः सुसंतुष्टाः सान्त्विताः सूपधास्थिताः अल्पेनापि स दण्डेन महीं जयति भूमिपः 5 पौरजानपदा यस्य सवनुरक्ताः सुपूजिताः सधना धान्यवन्तश च दृढमूलः स पार्थिवः 6 परभावकालाव अधिकौ यदा मन्येत चात्मनः तदा लिप्सेत मेधा वी परभूमिं धनान्य उत 7 भॊगेष्व अदयमानस्य भूतेषु च दया वतः वर्धते तवरमाणस्य विषयॊ रक्षितात्मनः 8 तक्षत्य आत्मानम एवैष वनं परशुना यथा यः सम्यग वर्तमानेषु सवेषु मिथ्या परवर्तते 9 न वै दविषन्तः कषीयन्ते राज्ञॊ नित्यम अपि घनतः करॊधं नियन्तुं यॊ वेद तस्य दवेष्टा न विद्यते 10 यद आर्य जनविद्विष्टं कर्म तन नाचरेद बुधः यत कल्याणम अभिध्यायेत तत्रात्मानं नियॊजयेत 11 नैनम अन्ये ऽवजानन्ति नात्मना परितप्यते कृत्यशेषेण यॊ राजा सुखान्य अनुबुभूषति 12 इदं वृत्तं मनुष्येषु वर्तते यॊ महीपतिः उभौ लॊकौ विनिर्जित्य विजये संप्रतिष्ठते 13 इत्य उक्तॊ वामदेवेन सर्वं तत कृतवान नृपः तथा कुर्वंस तवम अप्य एतौ लॊकौ जेता न संशयः |
1
ayuddhenaiva vijayaṃ vardhayed vasudhādhipaḥ jaghanyam āhur vijayaṃ yo yuddhena narādhipa 2 na cāpy alabdhaṃ lipseta mūle nātidṛḍhe sati na hi dur balamūlasya rājño lābho vidhīyate 3 yasya sphīto janapadaḥ saṃpannaḥ priya rājakaḥ saṃtuṣṭapuṣṭasacivo dṛḍhamūlaḥ sa pārthivaḥ 4 yasya yodhāḥ susaṃtuṣṭāḥ sāntvitāḥ sūpadhāsthitāḥ alpenāpi sa daṇḍena mahīṃ jayati bhūmipaḥ 5 paurajānapadā yasya svanuraktāḥ supūjitāḥ sadhanā dhānyavantaś ca dṛḍhamūlaḥ sa pārthivaḥ 6 prabhāvakālāv adhikau yadā manyeta cātmanaḥ tadā lipseta medhā vī parabhūmiṃ dhanāny uta 7 bhogeṣv adayamānasya bhūteṣu ca dayā vataḥ vardhate tvaramāṇasya viṣayo rakṣitātmanaḥ 8 takṣaty ātmānam evaiṣa vanaṃ paraśunā yathā yaḥ samyag vartamāneṣu sveṣu mithyā pravartate 9 na vai dviṣantaḥ kṣīyante rājño nityam api ghnataḥ krodhaṃ niyantuṃ yo veda tasya dveṣṭā na vidyate 10 yad ārya janavidviṣṭaṃ karma tan nācared budhaḥ yat kalyāṇam abhidhyāyet tatrātmānaṃ niyojayet 11 nainam anye 'vajānanti nātmanā paritapyate kṛtyaśeṣeṇa yo rājā sukhāny anububhūṣati 12 idaṃ vṛttaṃ manuṣyeṣu vartate yo mahīpatiḥ ubhau lokau vinirjitya vijaye saṃpratiṣṭhate 13 ity ukto vāmadevena sarvaṃ tat kṛtavān nṛpaḥ tathā kurvaṃs tvam apy etau lokau jetā na saṃśayaḥ |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 12
Chapter 96
|
1
अथ यॊ विजिगीषेत कषत्रियः कषत्रियं युधि कस तस्य धर्म्यॊ विजय एतत पृष्टॊ बरवीहि मे 2 स सहायॊ ऽसहायॊ वा राष्ट्रम आगम्य भूमिपः बरूयाद अहं वॊ राजेति रक्षिष्यामि च वः सदा 3 मम धर्म्यं बलिं दत्तकिं वा मां परतिपत्स्यथ ते चेत तम आगतं तत्र वृणुयुः कुशलं भवेत 4 ते चेद अक्षत्रियाः सन्तॊ विरुध्येयुः कथं चन सर्वॊपायैर नियन्तव्या वि कर्म सथा नराधिप 5 अशक्तं कषत्रियं मत्वा शस्त्रं गृह्णात्य अथापरः तराणायाप्य असमर्थं तं मन्यमानम अतीव च 6 अथ यः कषत्रियॊ राजा कषत्रियं परत्युपाव्रजेत कथं स परतियॊद्धव्यस तन मे बरूहि पिता मह 7 नासंनद्धॊ नाकवचॊ यॊद्धव्यः कषत्रियॊ रणे एक एकेन वाच्यश च विसृजस्व कषिपामि च 8 स चेत संनद्ध आगच्छेत संनद्धव्यं ततॊ भवेत स चेत स सैन्य आगच्छेत स सैन्यस तम अथाह्वयेत 9 स चेन निकृत्या युध्येत निकृत्या तं परयॊधयेत अथ चेद धर्मतॊ युध्येद धर्मेणैव निवारयेत 10 नाश्वेन रथिनं यायाद उदियाद रथिनं रथी वयसने न परहर्तव्यं न भीताय जिताय च 11 नेषुर लिप्तॊ न कर्णी सयाद असताम एतद आयुधम जयार्थम एव यॊद्धव्यं न करुध्येद अजिघांसतः 12 साधूनां तु मिथॊ भेदात साधुश चेद वयसनी भवेत सव्रणॊ नाभिहन्तव्यॊ नानपत्यः कथं चन 13 भग्नशस्त्रॊ विपन्नाश्वश छिन्नज्यॊ हतवाहनः चिकित्स्यः सयात सवविषये पराप्यॊ वा सवगृहान भवेत निर्व्रणॊ ऽपि च मॊक्तव्य एष धर्मः सनातनः 14 तस्माद धर्मेण यॊद्धव्यं मनुः सवायम्भुवॊ ऽबरवीत सत्सु नित्यं सतां धर्मस तम आस्थाय न नाशयेत 15 यॊ वै जयत्य अधर्मेण कषत्रियॊ वर्धमानकः आत्मानम आत्मना हन्ति पापॊ निकृतिजीवनः 16 कर्म चैतद असाधूनाम असाधुं साधुना जयेत धर्मेण निधनं शरेयॊ न जयः पापकर्मणा 17 नाधर्मश चरितॊ राजन सद्यः फलति गौर इव मूलान्य अस्य परशाखाश च दहन समनुगच्छति 18 पापेन कर्मणॊ वित्तं लब्ध्वा पापः परहृष्यति स वर्धमानः सतेयेन पापः पापे परसज्जति 19 न धर्मॊ ऽसतीति मन्वानः शुचीन अवहसन्न इव अश्रद्दधान भावाच च विनाशम उपगच्छति 20 स बद्धॊवारुणैः पाशैर अमर्त्य इव मन्यते महादृतिर इवाध्मातः सवकृतेन विवर्धते 21 ततः स मूलॊ हरियते नदीकूलाद इव दरुमः अथैनम अभिनिन्दन्ति भिन्नं कुम्भम इवाश्मनि तस्माद धर्मेण विजयं कामं लिप्सेत भूमिपः |
1
atha yo vijigīṣeta kṣatriyaḥ kṣatriyaṃ yudhi kas tasya dharmyo vijaya etat pṛṣṭo bravīhi me 2 sa sahāyo 'sahāyo vā rāṣṭram āgamya bhūmipaḥ brūyād ahaṃ vo rājeti rakṣiṣyāmi ca vaḥ sadā 3 mama dharmyaṃ baliṃ dattakiṃ vā māṃ pratipatsyatha te cet tam āgataṃ tatra vṛṇuyuḥ kuśalaṃ bhavet 4 te ced akṣatriyāḥ santo virudhyeyuḥ kathaṃ cana sarvopāyair niyantavyā vi karma sthā narādhipa 5 aśaktaṃ kṣatriyaṃ matvā śastraṃ gṛhṇāty athāparaḥ trāṇāyāpy asamarthaṃ taṃ manyamānam atīva ca 6 atha yaḥ kṣatriyo rājā kṣatriyaṃ pratyupāvrajet kathaṃ sa pratiyoddhavyas tan me brūhi pitā maha 7 nāsaṃnaddho nākavaco yoddhavyaḥ kṣatriyo raṇe eka ekena vācyaś ca visṛjasva kṣipāmi ca 8 sa cet saṃnaddha āgacchet saṃnaddhavyaṃ tato bhavet sa cet sa sainya āgacchet sa sainyas tam athāhvayet 9 sa cen nikṛtyā yudhyeta nikṛtyā taṃ prayodhayet atha ced dharmato yudhyed dharmeṇaiva nivārayet 10 nāśvena rathinaṃ yāyād udiyād rathinaṃ rathī vyasane na prahartavyaṃ na bhītāya jitāya ca 11 neṣur lipto na karṇī syād asatām etad āyudham jayārtham eva yoddhavyaṃ na krudhyed ajighāṃsataḥ 12 sādhūnāṃ tu mitho bhedāt sādhuś ced vyasanī bhavet savraṇo nābhihantavyo nānapatyaḥ kathaṃ cana 13 bhagnaśastro vipannāśvaś chinnajyo hatavāhanaḥ cikitsyaḥ syāt svaviṣaye prāpyo vā svagṛhān bhavet nirvraṇo 'pi ca moktavya eṣa dharmaḥ sanātanaḥ 14 tasmād dharmeṇa yoddhavyaṃ manuḥ svāyambhuvo 'bravīt satsu nityaṃ satāṃ dharmas tam āsthāya na nāśayet 15 yo vai jayaty adharmeṇa kṣatriyo vardhamānakaḥ ātmānam ātmanā hanti pāpo nikṛtijīvanaḥ 16 karma caitad asādhūnām asādhuṃ sādhunā jayet dharmeṇa nidhanaṃ śreyo na jayaḥ pāpakarmaṇā 17 nādharmaś carito rājan sadyaḥ phalati gaur iva mūlāny asya praśākhāś ca dahan samanugacchati 18 pāpena karmaṇo vittaṃ labdhvā pāpaḥ prahṛṣyati sa vardhamānaḥ steyena pāpaḥ pāpe prasajjati 19 na dharmo 'stīti manvānaḥ śucīn avahasann iva aśraddadhāna bhāvāc ca vināśam upagacchati 20 sa baddhovāruṇaiḥ pāśair amartya iva manyate mahādṛtir ivādhmātaḥ svakṛtena vivardhate 21 tataḥ sa mūlo hriyate nadīkūlād iva drumaḥ athainam abhinindanti bhinnaṃ kumbham ivāśmani tasmād dharmeṇa vijayaṃ kāmaṃ lipseta bhūmipaḥ |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 12
Chapter 97
|
1
नाधर्मेण महीं जेतुं लिप्सेत जगतीपतिः अधर्मविजयं लब्ध्वा कॊ ऽनुमन्येत भूमिपः 2 अधर्मयुक्तॊ विजयॊ हय अध्रुवॊ ऽसवर्ग्य एव च सादयत्य एष राजानं महीं च भरतर्षभ 3 विशीर्णकवचं चैव तवास्मीति च वादिनम कृताञ्जलिं नयस्तशस्त्रं गृहीत्वा न विहिंसयेत 4 बलेनावजितॊ यश च न तं युध्येत भूमिपः संवत्सरं विप्रणयेत तस्माज जातः पुनर भवेत 5 नार्वाक संवत्सरात कन्या सप्रष्टव्या विक्रमाहृता एवम एव धनं सर्वं यच चान्यत सहसाहृतम 6 न तु वन्ध्यं धनं तिष्ठेत पिबेयुर बराह्मणाः पयः युञ्जीरन वाप्य अनडुहः कषन्तव्यं वा तदा भवेत 7 राज्ञा राजैव यॊद्धव्यस तथा धर्मॊ विधीयते नान्यॊ राजानम अभ्यसेद अराजन्यः कथं चन 8 अनीकयॊः संहतयॊर यदीयाद बराह्मणॊ ऽनतरा शान्तिम इच्छन्न उभयतॊ न यॊद्धव्यं तदा भवेत मर्यादां शाश्वतीं भिन्द्याद बराह्मणं यॊ ऽभिलङ्घयेत 9 अथ चेल लङ्घयेद एनां मर्यादां कषत्रिय बरुवः अप्रशस्यस तद ऊर्ध्वं सयाद अनादेयश च संसदि 10 या तु धर्मविपॊपेन मर्यादा भेदनेन च तां वृत्तिं नानुवर्तेत विजिगीषुर महीपतिः धर्मलब्धाद धि विजयात कॊ लाभॊ ऽभयधिकॊ भवेत 11 सहसा नाम्य भूतानि कषिप्रम एव परसादयेत सान्त्वेन भॊगदानेन स राज्ञां परमॊ नयः 12 भुज्यमाना हय अयॊगेन सवराष्ट्राद अभितापिताः अमित्रान पर्युपासीरन वयसनौघप्रतीक्षिणः 13 अमित्रॊपग्रहं चास्य ते कुर्युः कषिप्रम आपदि संदुष्टाः सर्वतॊ राजन राजव्यसनकाङ्क्षिणः 14 नामित्रॊ विनिकर्तव्यॊ नातिछेद्यः कथं चन जीवितं हय अप्य अति छिन्नः संत्यजत्य एकदा नरः 15 अल्पेनापि हि संयुक्तस तुष्यत्य एवापराधिकः शुद्धं जीवितम एवापि तादृशॊ बहु मन्यते 16 यस्य सफीतॊ जनपदः संपन्नः परिय राजकः संतुष्टभृत्यसचिवॊ दृढमूलः स पार्थिवः 17 ऋत्विक पुरॊहिताचार्या ये चान्ये शरुतसंमताः पूजार्हाः पूजिता यस्य स वै लॊकजिद उच्यते 18 एतेनैव च वृत्तेन महीं पराप सुरॊत्तमः अन्व एव चैन्द्रं विजयं वयजिगीषन्त पार्थिवाः 19 भूमिवर्जं पुरं राजा जित्वा राजानम आहवे अमृताश चौषधीः शश्वद आजहार परतर्दनः 20 अग्निहॊत्राण्य अग्निशेषं हविर भाजनम एव च आजहार दिवॊदासस ततॊ विप्रकृतॊ ऽभवत 21 सराजकानि राष्ट्राणि नाभागॊ दक्षिणां ददौ अन्यत्र शरॊत्रिय सवाच च तापस सवाच च भारत 22 उच्चावचानि वृत्तानि धर्मज्ञानां युधिष्ठिर आसन राज्ञां पुराणानां सर्वं तन मम रॊचते 23 सर्वविद्यातिरेकाद वा जयम इच्छेन महीपतिः न मायया न दम्भेन य इच्छेद भूतिम आत्मनः |
1
nādharmeṇa mahīṃ jetuṃ lipseta jagatīpatiḥ adharmavijayaṃ labdhvā ko 'numanyeta bhūmipaḥ 2 adharmayukto vijayo hy adhruvo 'svargya eva ca sādayaty eṣa rājānaṃ mahīṃ ca bharatarṣabha 3 viśīrṇakavacaṃ caiva tavāsmīti ca vādinam kṛtāñjaliṃ nyastaśastraṃ gṛhītvā na vihiṃsayet 4 balenāvajito yaś ca na taṃ yudhyeta bhūmipaḥ saṃvatsaraṃ vipraṇayet tasmāj jātaḥ punar bhavet 5 nārvāk saṃvatsarāt kanyā spraṣṭavyā vikramāhṛtā evam eva dhanaṃ sarvaṃ yac cānyat sahasāhṛtam 6 na tu vandhyaṃ dhanaṃ tiṣṭhet pibeyur brāhmaṇāḥ payaḥ yuñjīran vāpy anaḍuhaḥ kṣantavyaṃ vā tadā bhavet 7 rājñā rājaiva yoddhavyas tathā dharmo vidhīyate nānyo rājānam abhyased arājanyaḥ kathaṃ cana 8 anīkayoḥ saṃhatayor yadīyād brāhmaṇo 'ntarā śāntim icchann ubhayato na yoddhavyaṃ tadā bhavet maryādāṃ śāśvatīṃ bhindyād brāhmaṇaṃ yo 'bhilaṅghayet 9 atha cel laṅghayed enāṃ maryādāṃ kṣatriya bruvaḥ apraśasyas tad ūrdhvaṃ syād anādeyaś ca saṃsadi 10 yā tu dharmavipopena maryādā bhedanena ca tāṃ vṛttiṃ nānuvarteta vijigīṣur mahīpatiḥ dharmalabdhād dhi vijayāt ko lābho 'bhyadhiko bhavet 11 sahasā nāmya bhūtāni kṣipram eva prasādayet sāntvena bhogadānena sa rājñāṃ paramo nayaḥ 12 bhujyamānā hy ayogena svarāṣṭrād abhitāpitāḥ amitrān paryupāsīran vyasanaughapratīkṣiṇaḥ 13 amitropagrahaṃ cāsya te kuryuḥ kṣipram āpadi saṃduṣṭāḥ sarvato rājan rājavyasanakāṅkṣiṇaḥ 14 nāmitro vinikartavyo nātichedyaḥ kathaṃ cana jīvitaṃ hy apy ati chinnaḥ saṃtyajaty ekadā naraḥ 15 alpenāpi hi saṃyuktas tuṣyaty evāparādhikaḥ śuddhaṃ jīvitam evāpi tādṛśo bahu manyate 16 yasya sphīto janapadaḥ saṃpannaḥ priya rājakaḥ saṃtuṣṭabhṛtyasacivo dṛḍhamūlaḥ sa pārthivaḥ 17 ṛtvik purohitācāryā ye cānye śrutasaṃmatāḥ pūjārhāḥ pūjitā yasya sa vai lokajid ucyate 18 etenaiva ca vṛttena mahīṃ prāpa surottamaḥ anv eva caindraṃ vijayaṃ vyajigīṣanta pārthivāḥ 19 bhūmivarjaṃ puraṃ rājā jitvā rājānam āhave amṛtāś cauṣadhīḥ śaśvad ājahāra pratardanaḥ 20 agnihotrāṇy agniśeṣaṃ havir bhājanam eva ca ājahāra divodāsas tato viprakṛto 'bhavat 21 sarājakāni rāṣṭrāṇi nābhāgo dakṣiṇāṃ dadau anyatra śrotriya svāc ca tāpasa svāc ca bhārata 22 uccāvacāni vṛttāni dharmajñānāṃ yudhiṣṭhira āsan rājñāṃ purāṇānāṃ sarvaṃ tan mama rocate 23 sarvavidyātirekād vā jayam icchen mahīpatiḥ na māyayā na dambhena ya icched bhūtim ātmanaḥ |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 12
Chapter 98
|
1
कषत्रधर्मान न पापीयान धर्मॊ ऽसति भरतर्षभ अभियाने च युद्धे च राजा हन्ति महाजनम 2 अथ सम कर्मणा येन लॊकाञ जयति पार्थिवः विद्वञ जिज्ञासमानाय परब्रूहि भरतर्षभ 3 निग्रहेण च पापानां साधूनां परग्रहेण च यज्ञैर दानैश च राजानॊ भवन्ति शुचयॊ ऽमलाः 4 उपरुन्धन्ति राजानॊ भूतानि विजयार्थिनः त एव विजयं पराप्य वर्धयन्ति पुनः परजाः 5 अपविध्यन्ति पापानि दानयज्ञतपॊ बलैः अनुग्रहेण भूतानां पुण्यम एषां परवर्धते 6 यथैव कषेत्रनिर्दाता निर्दन वै कषेत्रम एकदा हिनस्ति कक्षं धान्यं च न च धान्यं विनश्यति 7 एवं शस्त्राणि मुञ्चन्तॊ घनन्ति वध्यान अथैक दा तस्यैषा निष्कृतिः कृत्स्ना भूतानां भावनं पुनः 8 यॊ भूतानि धनज्यानाद वधात कलेशाच च रक्षति दस्युभ्यः पराणदानात सधनदः सुखदॊ विराट 9 स सर्वयज्ञैर ईजानॊ राजाथाभय दक्षिणैः अनुभूयेह भद्राणि पराप्नॊद इन्द्र स लॊकताम 10 बराह्मणार्थे समुत्पन्ने यॊ ऽभिनिःसृत्य युध्यते आत्मानं यूपम उच्छ्रित्य स यज्ञॊ ऽनन्त दक्षिणः 11 अभीतॊ विकिरञ शत्रून परतिगृह्णञ शरांस तथा न तस्मात तरिदशाः शरेयॊ भुवि पश्यन्ति किं चन 12 तस्य यावन्ति शस्त्राणि तवचं भिन्दन्ति संयुगे तावतः सॊ ऽशनुते लॊकान सर्वकामदुहॊ ऽकषयान 13 न तस्य रुधिरं गात्राद आवेधेभ्यः परवर्तते स ह तेनैव रक्तेन सर्वपापैः परमुच्यते 14 यानि दुःखानि सहते वरणानाम अभितापने न ततॊ ऽसति तपॊ भूय इति धर्मविदॊ विदुः 15 पृष्ठतॊ भीरवः संख्ये वर्तन्ते ऽधम पूरुषाः शूराच छरणम इच्छन्तः पर्जन्याद इव जीवनम 16 यदि शूरस तथा कषेमे परतिरक्षेत तथा भये परतिरूपं जनाः कुर्युर न च तद वर्तते तथा 17 यदि ते कृतम आज्ञाय नमः कुर्युः सदैव तम युक्तं नयाय्यं च कुर्युस ते न च तद वर्तते तथा 18 पुरुषाणां समानानां दृश्यते महद अन्तरम संग्रामे ऽनीक वेलायाम उत्क्रुष्टे ऽभिपतत्सु च 19 पतत्य अभिमुखः शूरः परान भीरुः पलायते आस्थायास्वर्ग्यम अध्वानं सहायान विषमे तयजन 20 मा सम तांस तादृशांस तात जनिष्ठाः पुरुषाधमान ये सहायान रणे हित्वा सवस्ति मन्तॊ गृहान ययुः 21 अस्वस्ति तेभ्यः कुर्वन्ति देवा इन्द्रपुरॊगमाः तयागेन यः सहायानां सवान पराणांस तरातुम इच्छति 22 तं हन्युः काष्ठलॊष्टैर वा दयेयुर वा कटाग्निना पशुवन मारयेयुर वा कषत्रिया ये सयुर ईदृशाः 23 अधर्मः कषत्रियस्यैष यच छय्या मरणं भवेत विसृजञ शरेष्म पित्तानि कृपणं परिदेवयन 24 अविक्षतेन देहेन परलयं यॊ ऽधिगच्छति कषत्रियॊ नास्य तत कर्म परशंसन्ति पुरा विदः 25 न गृहे मरणं तात कषत्रियाणां परशस्यते शौटीराणाम अशौटीरम अधर्म्यं कृपणं च तत 26 इदं दुःखम अहॊ कष्टं पापीय इति निष्टनन परतिध्वस्त मुखः पूतिर अमात्यान बहु शॊचयन 27 अरॊगाणां सपृहयते मुहुर मृत्युम अपीच्छति वीरॊ दृप्तॊ ऽभिमानी च नेदृशं मृत्युम अर्हति 28 रणेषु कदनं कृत्वा जञातिभिः परिवारितः तीक्ष्णैः शस्त्रैः सुविक्लिष्टः कषत्रियॊ मृत्युम अर्हति 29 शूरॊ हि सत्यमन्युभ्याम आविष्टॊ युध्यते भृशम कृत्यमानानि गात्राणि परैर नैवावबुध्यते 30 स संख्ये निधनं पराप्य परशस्तं लॊकपूजितम सवधर्मं विपुलं पराप्य शक्रस्यैति स लॊकताम 31 सर्वॊ यॊधः परं तयक्तुम आविष्टस तयक्तजीवितः पराप्नॊतीन्द्रस्य सालॊक्यं शूरः पृष्ठम अदर्शयन |
1
kṣatradharmān na pāpīyān dharmo 'sti bharatarṣabha abhiyāne ca yuddhe ca rājā hanti mahājanam 2 atha sma karmaṇā yena lokāñ jayati pārthivaḥ vidvañ jijñāsamānāya prabrūhi bharatarṣabha 3 nigraheṇa ca pāpānāṃ sādhūnāṃ pragraheṇa ca yajñair dānaiś ca rājāno bhavanti śucayo 'malāḥ 4 uparundhanti rājāno bhūtāni vijayārthinaḥ ta eva vijayaṃ prāpya vardhayanti punaḥ prajāḥ 5 apavidhyanti pāpāni dānayajñatapo balaiḥ anugraheṇa bhūtānāṃ puṇyam eṣāṃ pravardhate 6 yathaiva kṣetranirdātā nirdan vai kṣetram ekadā hinasti kakṣaṃ dhānyaṃ ca na ca dhānyaṃ vinaśyati 7 evaṃ śastrāṇi muñcanto ghnanti vadhyān athaika dā tasyaiṣā niṣkṛtiḥ kṛtsnā bhūtānāṃ bhāvanaṃ punaḥ 8 yo bhūtāni dhanajyānād vadhāt kleśāc ca rakṣati dasyubhyaḥ prāṇadānāt sadhanadaḥ sukhado virāṭ 9 sa sarvayajñair ījāno rājāthābhaya dakṣiṇaiḥ anubhūyeha bhadrāṇi prāpnod indra sa lokatām 10 brāhmaṇārthe samutpanne yo 'bhiniḥsṛtya yudhyate ātmānaṃ yūpam ucchritya sa yajño 'nanta dakṣiṇaḥ 11 abhīto vikirañ śatrūn pratigṛhṇañ śarāṃs tathā na tasmāt tridaśāḥ śreyo bhuvi paśyanti kiṃ cana 12 tasya yāvanti śastrāṇi tvacaṃ bhindanti saṃyuge tāvataḥ so 'śnute lokān sarvakāmaduho 'kṣayān 13 na tasya rudhiraṃ gātrād āvedhebhyaḥ pravartate sa ha tenaiva raktena sarvapāpaiḥ pramucyate 14 yāni duḥkhāni sahate vraṇānām abhitāpane na tato 'sti tapo bhūya iti dharmavido viduḥ 15 pṛṣṭhato bhīravaḥ saṃkhye vartante 'dhama pūruṣāḥ śūrāc charaṇam icchantaḥ parjanyād iva jīvanam 16 yadi śūras tathā kṣeme pratirakṣet tathā bhaye pratirūpaṃ janāḥ kuryur na ca tad vartate tathā 17 yadi te kṛtam ājñāya namaḥ kuryuḥ sadaiva tam yuktaṃ nyāyyaṃ ca kuryus te na ca tad vartate tathā 18 puruṣāṇāṃ samānānāṃ dṛśyate mahad antaram saṃgrāme 'nīka velāyām utkruṣṭe 'bhipatatsu ca 19 pataty abhimukhaḥ śūraḥ parān bhīruḥ palāyate āsthāyāsvargyam adhvānaṃ sahāyān viṣame tyajan 20 mā sma tāṃs tādṛśāṃs tāta janiṣṭhāḥ puruṣādhamān ye sahāyān raṇe hitvā svasti manto gṛhān yayuḥ 21 asvasti tebhyaḥ kurvanti devā indrapurogamāḥ tyāgena yaḥ sahāyānāṃ svān prāṇāṃs trātum icchati 22 taṃ hanyuḥ kāṣṭhaloṣṭair vā dayeyur vā kaṭāgninā paśuvan mārayeyur vā kṣatriyā ye syur īdṛśāḥ 23 adharmaḥ kṣatriyasyaiṣa yac chayyā maraṇaṃ bhavet visṛjañ śreṣma pittāni kṛpaṇaṃ paridevayan 24 avikṣatena dehena pralayaṃ yo 'dhigacchati kṣatriyo nāsya tat karma praśaṃsanti purā vidaḥ 25 na gṛhe maraṇaṃ tāta kṣatriyāṇāṃ praśasyate śauṭīrāṇām aśauṭīram adharmyaṃ kṛpaṇaṃ ca tat 26 idaṃ duḥkham aho kaṣṭaṃ pāpīya iti niṣṭanan pratidhvasta mukhaḥ pūtir amātyān bahu śocayan 27 arogāṇāṃ spṛhayate muhur mṛtyum apīcchati vīro dṛpto 'bhimānī ca nedṛśaṃ mṛtyum arhati 28 raṇeṣu kadanaṃ kṛtvā jñātibhiḥ parivāritaḥ tīkṣṇaiḥ śastraiḥ suvikliṣṭaḥ kṣatriyo mṛtyum arhati 29 śūro hi satyamanyubhyām āviṣṭo yudhyate bhṛśam kṛtyamānāni gātrāṇi parair naivāvabudhyate 30 sa saṃkhye nidhanaṃ prāpya praśastaṃ lokapūjitam svadharmaṃ vipulaṃ prāpya śakrasyaiti sa lokatām 31 sarvo yodhaḥ paraṃ tyaktum āviṣṭas tyaktajīvitaḥ prāpnotīndrasya sālokyaṃ śūraḥ pṛṣṭham adarśayan |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 12
Chapter 99
|
1
के लॊका युध्यमानानां शूराणाम अनिवर्तिनाम भवन्ति निधनं पराप्य तन मे बरूहि पिता मह 2 अत्राप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम अम्बरीषस्य संवादम इन्द्रस्य च युधिष्ठिर 3 अम्बरीषॊ हि नाभागः सवर्गं गत्वा सुदुर लभम ददर्श सुरलॊकस्थं शक्रेण सचिवं सह 4 सर्वतेजॊमयं दिव्यं विमानवरम आस्थितम उपर्य उपरि गच्छन्तं सवं वै सेनापतिं परभुम 5 स दृष्ट्वॊपरि गच्छन्तं सेनापतिम उदारधीः ऋद्धिं दृष्ट्वा सुदेवस्य विस्मितः पराह वासवम 6 सागरान्तां महीं कृत्स्नाम अनुशिष्य यथाविधि चातुर्वर्ण्ये यथाशास्त्रं परवृत्तॊ धर्मकाम्यया 7 बरह्मचर्येण घॊरेण आचार्य कुलसेवया वेदान अधीत्य धर्मेण राजशास्त्रं च केवलम 8 अतिथीन अन्नपानेन पितॄंश च सवधया तथा ऋषीन सवाध्यायदीक्षाभिर देवान यज्ञैर अनुत्तमैः 9 कषत्रधर्मे सथितॊ भूत्वा यथाशास्त्रं यथाविधि उदीक्षमाणः पृतनां जयामि युधि वासव 10 देवराजसुदेवॊ ऽयं मम सेनापतिः पुरा आसीद यॊधः परशान्तात्मा सॊ ऽयं कस्माद अतीव माम 11 नानेन करतुभिर मुख्यैर इष्टं नैव दविजातयः तर्पिता विधिवच छक्र सॊ ऽयं कस्माद अतीव माम 12 एतस्य विततस तात सुदेवस्य बभूव ह संग्रामयज्ञः सुमहान यश चान्यॊ युध्यते नरः 13 संनद्धॊ दीक्षितः सर्वॊ यॊधः पराप्य चमूमुखम युद्धयज्ञाधिकार सथॊ भवतीति विनिश्चयः 14 कानि यज्ञे हवींष्य अत्र किम आज्यं का च दक्षिणा ऋत्विजश चात्र के परॊक्तास तन मे बरूहि शतक्रतॊ 15 ऋत्विजः कुञ्जरास तत्र वाजिनॊ ऽधवर्यवस तथा हवींषि परमांसानि रुधिरं तव आज्यम एव च 16 सृगालगृध्रकाकॊलाः सदस्यास तत्र सत्रिणः आज्यशेषं पिबन्त्य एते हविः पराश्नन्ति चाध्वरे 17 परासतॊमरसंघाताः खड्गशक्तिपरश्वधाः जवलन्तॊ निशिताः पीताः सरुचस तस्याथ सत्रिणः 18 चापवेगायतस तीक्ष्णः परकायावदारणः ऋजुः सुनिशितः पीतः सायकॊ ऽसय सरुवॊ महान 19 दवीपिचर्मावनद्धश च नागदन्तकृतत्सरुः हस्तिहस्तगतः खड्गः सफ्यॊ भवेत तस्य संयुगे 20 जवलितैर निशितैः पीतैः परासशक्तिपरश्वधैः शक्यायसमयैस तीक्ष्णैर अभिघातॊ भवेद वसु 21 आवेगाद यत तु रुधिरं संग्रामे सयन्दते भुवि सास्य पूर्णाहुतिर हॊत्रे समृद्धा सर्वकामधुक 22 छिन्धि भिन्धीति यस्यैतच छरूयते वाहिनीमुखे सामानि साम गास तस्य गायन्ति यमसादने 23 हविर्धानं तु तस्याहुः परेषां वाहिनीमुखम कुञ्जराणां हयानां च वर्मिणां च समुच्चयः अग्निः शयेनचितॊ नाम तस्य यज्ञे विधीयते 24 उत्तिष्ठन्ति कबन्धॊ ऽतर सहस्रे निहते तु यः स यूपस तस्य शूरस्य खादिरॊ ऽषटाश्रिर उच्यते 25 इडॊपहूतं करॊशन्ति कुञ्जरा अङ्कुशेरिताः वयाघुष्ट तलनादेन वषट्कारेण पार्थिव उद्गाता तव संग्रामे तरिसामा दुन्दुभिः समृतः 26 बरह्म सवे हरियमाणे यः परियां युद्धे तनुं तयजेत आत्मानं यूपम उच्छ्रित्य स यज्ञॊ ऽनन्त दक्षिणः 27 भर्तुर अर्थे तु यः शूरॊ विक्रमेद वाहिनीमुखे भयान न च निवर्तेत तस्य लॊका यथा मम 28 नीलचन्द्राकृतैः खड्गैर बाहुभिः परिघॊपमैः यस्य वेदिर उपस्तीर्णा तस्य लॊका यथा मम 29 यस तु नावेक्षते कं चित सहायं विजये सथितः विगाह्य वाहिनीमध्यं तस्य लॊका यथा मम 30 यस्य तॊमरसंघाटा भेरी मण्डूककच्छपा वीरास्थि शर्करा दुर्गा मांसशॊणितकर्दमा 31 असि चर्म पलवा सिन्धुः केशशैवलशाद्वला अश्वनागरथैश चैव संभिन्नैः कृतसंक्रमा 32 पताकाध्वजवानीरा हतवाहन वाहिनी शॊणितॊदा सुसंपूर्णा दुस्तरा पारगैर नरैः 33 हतनागमहानक्रा परलॊकवहाशिवा ऋष्टिखड्गध्वजानूका गृध्रकङ्कवडप्लवा 34 पुरुषादानुचरिता भीरूणां कश्मलावहा नदी यॊधमहायज्ञे तद अस्यावभृथं समृतम 35 वेदी यस्य तव अमित्राणां शिरॊभिर अवकीर्यते अश्वस्कन्धैर जग सकन्धैस तस्य लॊका यथा मम 36 पत्नी शाला कृता यस्य परेषां वाहिनीमुखम हविर्धानं सववाहिन्यस तद अस्याहुर मनीषिणः 37 सदश चान्तर यॊधाग्निर आग्नीध्रश चॊत्तरां दिशम शत्रुसेना कलत्रस्य सर्वलॊकान अदूरतः 38 यदा तूभय तॊ वयाहॊ भवत्य आकाशम अग्रतः सास्य वेदी तथा यज्ञे नित्यं वेदास तरयॊ ऽगनयः 39 यस तु यॊधः परावृत्तः संत्रस्तॊ हन्यते परैः अप्रतिष्ठं स नरकं याति नास्त्य अत्र संशयः 40 यस्य शॊणितवेगेन नदी सयात समभिप्लुता केशमांसास्थि संकीर्णा स गच्छेत परमां गतिम 41 यस तु सेनापतिं हत्वा तद यानम अधिरॊहति स विष्णुविक्रम करामी बृहस्पतिसमः करतुः 42 नायकं वा परमाणं वा यॊ वा सयात तत्र पूजितः जीवग्राहं निगृह्णाति तस्य लॊका यथा मम 43 आहवे निहतं शूरं न शॊचेत कदा चन अशॊच्यॊ हि हतः शूरः सवर्गलॊके महीयते 44 न हय अन्नं नॊदकं तस्य न सनानं नाप्य अशौचकम हतस्य कर्तुम इच्छन्ति तस्य लॊकाञ शृणुष्व मे 45 वराप्सरः सहस्राणि शूरम आयॊधने हतम तवरमाणा हि धावन्ति मम भर्ता भवेद इति 46 एतत तपश च पुण्यं च धर्मश चैव सनातनः चत्वारश चाश्रमास तस्य यॊ युद्धे न पलायते 47 वृद्धं बलं न हन्तव्यं नैव सत्री न च वै दविजः तृणपूर्णमुखश चैव तवास्मीति च यॊ वदेत 48 अहं वृत्रं बलं पाकं शतमायं विरॊचनम दुरावार्यं च नमुचिं नैकमायं च शम्बरम 49 विप्रचित्तिं च दैतेयं दनॊः पुत्राश च सर्वशः परह्रादं च निहत्याजौ ततॊ देवाधिपॊ ऽभवम 50 इत्य एतच छक्र वचनं निशम्य परतिगृह्य च यॊधानाम आत्मनः सिद्धिम अम्बरीषॊ ऽभिपन्नवान |
1
ke lokā yudhyamānānāṃ śūrāṇām anivartinām bhavanti nidhanaṃ prāpya tan me brūhi pitā maha 2 atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam ambarīṣasya saṃvādam indrasya ca yudhiṣṭhira 3 ambarīṣo hi nābhāgaḥ svargaṃ gatvā sudur labham dadarśa suralokasthaṃ śakreṇa sacivaṃ saha 4 sarvatejomayaṃ divyaṃ vimānavaram āsthitam upary upari gacchantaṃ svaṃ vai senāpatiṃ prabhum 5 sa dṛṣṭvopari gacchantaṃ senāpatim udāradhīḥ ṛddhiṃ dṛṣṭvā sudevasya vismitaḥ prāha vāsavam 6 sāgarāntāṃ mahīṃ kṛtsnām anuśiṣya yathāvidhi cāturvarṇye yathāśāstraṃ pravṛtto dharmakāmyayā 7 brahmacaryeṇa ghoreṇa ācārya kulasevayā vedān adhītya dharmeṇa rājaśāstraṃ ca kevalam 8 atithīn annapānena pitṝṃś ca svadhayā tathā ṛṣīn svādhyāyadīkṣābhir devān yajñair anuttamaiḥ 9 kṣatradharme sthito bhūtvā yathāśāstraṃ yathāvidhi udīkṣamāṇaḥ pṛtanāṃ jayāmi yudhi vāsava 10 devarājasudevo 'yaṃ mama senāpatiḥ purā āsīd yodhaḥ praśāntātmā so 'yaṃ kasmād atīva mām 11 nānena kratubhir mukhyair iṣṭaṃ naiva dvijātayaḥ tarpitā vidhivac chakra so 'yaṃ kasmād atīva mām 12 etasya vitatas tāta sudevasya babhūva ha saṃgrāmayajñaḥ sumahān yaś cānyo yudhyate naraḥ 13 saṃnaddho dīkṣitaḥ sarvo yodhaḥ prāpya camūmukham yuddhayajñādhikāra stho bhavatīti viniścayaḥ 14 kāni yajñe havīṃṣy atra kim ājyaṃ kā ca dakṣiṇā ṛtvijaś cātra ke proktās tan me brūhi śatakrato 15 ṛtvijaḥ kuñjarās tatra vājino 'dhvaryavas tathā havīṃṣi paramāṃsāni rudhiraṃ tv ājyam eva ca 16 sṛgālagṛdhrakākolāḥ sadasyās tatra satriṇaḥ ājyaśeṣaṃ pibanty ete haviḥ prāśnanti cādhvare 17 prāsatomarasaṃghātāḥ khaḍgaśaktiparaśvadhāḥ jvalanto niśitāḥ pītāḥ srucas tasyātha satriṇaḥ 18 cāpavegāyatas tīkṣṇaḥ parakāyāvadāraṇaḥ ṛjuḥ suniśitaḥ pītaḥ sāyako 'sya sruvo mahān 19 dvīpicarmāvanaddhaś ca nāgadantakṛtatsaruḥ hastihastagataḥ khaḍgaḥ sphyo bhavet tasya saṃyuge 20 jvalitair niśitaiḥ pītaiḥ prāsaśaktiparaśvadhaiḥ śakyāyasamayais tīkṣṇair abhighāto bhaved vasu 21 āvegād yat tu rudhiraṃ saṃgrāme syandate bhuvi sāsya pūrṇāhutir hotre samṛddhā sarvakāmadhuk 22 chindhi bhindhīti yasyaitac chrūyate vāhinīmukhe sāmāni sāma gās tasya gāyanti yamasādane 23 havirdhānaṃ tu tasyāhuḥ pareṣāṃ vāhinīmukham kuñjarāṇāṃ hayānāṃ ca varmiṇāṃ ca samuccayaḥ agniḥ śyenacito nāma tasya yajñe vidhīyate 24 uttiṣṭhanti kabandho 'tra sahasre nihate tu yaḥ sa yūpas tasya śūrasya khādiro 'ṣṭāśrir ucyate 25 iḍopahūtaṃ krośanti kuñjarā aṅkuśeritāḥ vyāghuṣṭa talanādena vaṣaṭkāreṇa pārthiva udgātā tava saṃgrāme trisāmā dundubhiḥ smṛtaḥ 26 brahma sve hriyamāṇe yaḥ priyāṃ yuddhe tanuṃ tyajet ātmānaṃ yūpam ucchritya sa yajño 'nanta dakṣiṇaḥ 27 bhartur arthe tu yaḥ śūro vikramed vāhinīmukhe bhayān na ca nivarteta tasya lokā yathā mama 28 nīlacandrākṛtaiḥ khaḍgair bāhubhiḥ parighopamaiḥ yasya vedir upastīrṇā tasya lokā yathā mama 29 yas tu nāvekṣate kaṃ cit sahāyaṃ vijaye sthitaḥ vigāhya vāhinīmadhyaṃ tasya lokā yathā mama 30 yasya tomarasaṃghāṭā bherī maṇḍūkakacchapā vīrāsthi śarkarā durgā māṃsaśoṇitakardamā 31 asi carma plavā sindhuḥ keśaśaivalaśādvalā aśvanāgarathaiś caiva saṃbhinnaiḥ kṛtasaṃkramā 32 patākādhvajavānīrā hatavāhana vāhinī śoṇitodā susaṃpūrṇā dustarā pāragair naraiḥ 33 hatanāgamahānakrā paralokavahāśivā ṛṣṭikhaḍgadhvajānūkā gṛdhrakaṅkavaḍaplavā 34 puruṣādānucaritā bhīrūṇāṃ kaśmalāvahā nadī yodhamahāyajñe tad asyāvabhṛthaṃ smṛtam 35 vedī yasya tv amitrāṇāṃ śirobhir avakīryate aśvaskandhair jaga skandhais tasya lokā yathā mama 36 patnī śālā kṛtā yasya pareṣāṃ vāhinīmukham havirdhānaṃ svavāhinyas tad asyāhur manīṣiṇaḥ 37 sadaś cāntara yodhāgnir āgnīdhraś cottarāṃ diśam śatrusenā kalatrasya sarvalokān adūrataḥ 38 yadā tūbhaya to vyāho bhavaty ākāśam agrataḥ sāsya vedī tathā yajñe nityaṃ vedās trayo 'gnayaḥ 39 yas tu yodhaḥ parāvṛttaḥ saṃtrasto hanyate paraiḥ apratiṣṭhaṃ sa narakaṃ yāti nāsty atra saṃśayaḥ 40 yasya śoṇitavegena nadī syāt samabhiplutā keśamāṃsāsthi saṃkīrṇā sa gacchet paramāṃ gatim 41 yas tu senāpatiṃ hatvā tad yānam adhirohati sa viṣṇuvikrama krāmī bṛhaspatisamaḥ kratuḥ 42 nāyakaṃ vā pramāṇaṃ vā yo vā syāt tatra pūjitaḥ jīvagrāhaṃ nigṛhṇāti tasya lokā yathā mama 43 āhave nihataṃ śūraṃ na śoceta kadā cana aśocyo hi hataḥ śūraḥ svargaloke mahīyate 44 na hy annaṃ nodakaṃ tasya na snānaṃ nāpy aśaucakam hatasya kartum icchanti tasya lokāñ śṛṇuṣva me 45 varāpsaraḥ sahasrāṇi śūram āyodhane hatam tvaramāṇā hi dhāvanti mama bhartā bhaved iti 46 etat tapaś ca puṇyaṃ ca dharmaś caiva sanātanaḥ catvāraś cāśramās tasya yo yuddhe na palāyate 47 vṛddhaṃ balaṃ na hantavyaṃ naiva strī na ca vai dvijaḥ tṛṇapūrṇamukhaś caiva tavāsmīti ca yo vadet 48 ahaṃ vṛtraṃ balaṃ pākaṃ śatamāyaṃ virocanam durāvāryaṃ ca namuciṃ naikamāyaṃ ca śambaram 49 vipracittiṃ ca daiteyaṃ danoḥ putrāś ca sarvaśaḥ prahrādaṃ ca nihatyājau tato devādhipo 'bhavam 50 ity etac chakra vacanaṃ niśamya pratigṛhya ca yodhānām ātmanaḥ siddhim ambarīṣo 'bhipannavān |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 12
Chapter 100
|
1
अत्राप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम परतर्दनॊ मैथिलश च संग्रामं यत्र चक्रतुः 2 यज्ञॊपवीती संग्रामे जनकॊ मैथिलॊ यथा यॊधान उद्धर्षयाम आस तन निबॊध युधिष्ठिर 3 जनकॊ मैथिलॊ राजा महात्मा सर्वतत्त्ववित यॊधान सवान दर्शयाम आस सवर्गं नरकम एव च 4 अभीतानाम इमे लॊका भास्वन्तॊ हन्त पश्यत पूर्णा गन्धर्वकन्याभिः सर्वकामदुहॊ ऽकषयाः 5 इमे पलायमानानां नरकाः परत्युपस्थिताः अकीर्तिः शाश्वती चैव पतितव्यम अनन्तरम 6 तान दृष्ट्वारीन विजयतॊ भूत्वा संत्याग बुद्धयः नरकस्याप्रतिष्ठस्य मा भूतवशवर्तिनः 7 तयागमूलं हि शूराणां सवर्गद्वारम अनुत्तमम इत्य उक्तास ते नृपतिना यॊधाः परपुरंजय 8 वयजयन्त रणे शत्रून हर्षयन्तॊ जनेश्वरम तस्माद आत्मवता नित्यं सथातव्यं रणमूर्धनि 9 गजानां रथिनॊ मध्ये रथानाम अनु सादिनः सादिनाम अन्तरा सथाप्यं पादातम इह दंशितम 10 य एवं वयूहते राजा स नित्यं जयते दविषः तस्माद एवंविधातव्यं नित्यम एव युधिष्ठिर 11 सर्वे सुकृतम इच्छन्तः सुयुद्धेनाति मन्यवः कषॊभयेयुर अनीकानि सागरं मकरा इव 12 हर्षयेयुर विषण्णांश च वयवस्थाप्य परस्परम जितां च भूमिं रक्षेत भग्नान नात्यनुसारयेत 13 पुनरावर्तमानानां निराशानां च जीविते न वेगः सुसहॊ राजंस तस्मान नात्यनुसारयेत 14 न हि परहर्तुम इच्छन्ति शूराः पराद्रवतां भयात तस्मात पलायमानानां कुर्यान नात्यनुसारणम 15 चराणाम अचरा हय अन्नम अदंष्ट्रा दंष्ट्रिणाम अपि अपाणयः पाणिमताम अन्नं शूरस्य कातराः 16 समानपृष्ठॊदर पाणिपादाः; पश्चाच छूरं भीरवॊ ऽनुव्रजन्ति अतॊ भयार्ताः परणिपत्य भूयः; कृत्वाञ्जलीन उपतिष्ठन्ति शूरान 17 शूर बाहुषु लॊकॊ ऽयं लम्बते पुत्र वत सदा तस्मात सर्वास्व अवस्थासु शूरः संमानम अर्हति 18 न हि शौर्यात परं किं चित तरिषु लॊकेषु विद्यते शूरः सर्वं पालयति सर्वं शूरे परतिष्ठितम |
1
atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam pratardano maithilaś ca saṃgrāmaṃ yatra cakratuḥ 2 yajñopavītī saṃgrāme janako maithilo yathā yodhān uddharṣayām āsa tan nibodha yudhiṣṭhira 3 janako maithilo rājā mahātmā sarvatattvavit yodhān svān darśayām āsa svargaṃ narakam eva ca 4 abhītānām ime lokā bhāsvanto hanta paśyata pūrṇā gandharvakanyābhiḥ sarvakāmaduho 'kṣayāḥ 5 ime palāyamānānāṃ narakāḥ pratyupasthitāḥ akīrtiḥ śāśvatī caiva patitavyam anantaram 6 tān dṛṣṭvārīn vijayato bhūtvā saṃtyāga buddhayaḥ narakasyāpratiṣṭhasya mā bhūtavaśavartinaḥ 7 tyāgamūlaṃ hi śūrāṇāṃ svargadvāram anuttamam ity uktās te nṛpatinā yodhāḥ parapuraṃjaya 8 vyajayanta raṇe śatrūn harṣayanto janeśvaram tasmād ātmavatā nityaṃ sthātavyaṃ raṇamūrdhani 9 gajānāṃ rathino madhye rathānām anu sādinaḥ sādinām antarā sthāpyaṃ pādātam iha daṃśitam 10 ya evaṃ vyūhate rājā sa nityaṃ jayate dviṣaḥ tasmād evaṃvidhātavyaṃ nityam eva yudhiṣṭhira 11 sarve sukṛtam icchantaḥ suyuddhenāti manyavaḥ kṣobhayeyur anīkāni sāgaraṃ makarā iva 12 harṣayeyur viṣaṇṇāṃś ca vyavasthāpya parasparam jitāṃ ca bhūmiṃ rakṣeta bhagnān nātyanusārayet 13 punarāvartamānānāṃ nirāśānāṃ ca jīvite na vegaḥ susaho rājaṃs tasmān nātyanusārayet 14 na hi prahartum icchanti śūrāḥ prādravatāṃ bhayāt tasmāt palāyamānānāṃ kuryān nātyanusāraṇam 15 carāṇām acarā hy annam adaṃṣṭrā daṃṣṭriṇām api apāṇayaḥ pāṇimatām annaṃ śūrasya kātarāḥ 16 samānapṛṣṭhodara pāṇipādāḥ; paścāc chūraṃ bhīravo 'nuvrajanti ato bhayārtāḥ praṇipatya bhūyaḥ; kṛtvāñjalīn upatiṣṭhanti śūrān 17 śūra bāhuṣu loko 'yaṃ lambate putra vat sadā tasmāt sarvāsv avasthāsu śūraḥ saṃmānam arhati 18 na hi śauryāt paraṃ kiṃ cit triṣu lokeṣu vidyate śūraḥ sarvaṃ pālayati sarvaṃ śūre pratiṣṭhitam |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 12
Chapter 101
|
1
यथा जयार्थिनः सेनां नयन्ति भरतर्षभ ईषद धर्मं परपीड्यापि तन मे बरूहि पिता मह 2 सत्येन हि सथिता धर्मा उपपत्त्या तथापरे साध्व आचारतया के चित तथैवौपयिका अपि उपायधर्मान वक्ष्यामि सिद्धार्थान अर्थधर्मयॊः 3 निर्मर्यादा दस्यवस तु भवन्ति परिपन्थिनः तेषां परतिविघातार्थं परवक्ष्याम्य अथ नैगमम कार्याणां संप्रसिद्ध्य अर्थं तान उपायान निबॊध मे 4 उभे परज्ञे वेदितव्ये ऋज्वी वक्रा च भारत जानन वक्रां न सेवेत परतिबाधेत चागताम 5 अमित्रा एव राजानं भेदेनॊपचरन्त्य उत तां राजा निकृतिं जानन यथामित्रान परबाधते 6 गजानां पार्श्वचर्माणि गॊवृषाजगराणि च शल्य कङ्कट लॊहानि तनुत्राणि मतानि च 7 शितपीतानि शस्त्राणि संनाहाः पीतलॊहिताः नाना रञ्जन रक्ताः सयुः पताकाः केतवश च ते 8 ऋष्टयस तॊमराः खड्गा निशिताश च परश्वधाः फलकान्य अथ चर्माणि परतिकल्प्यान्य अनेकशः अभीनीतानि शस्त्राणि यॊधाश च कृतनिश्रमाः 9 चैत्र्यां वा मार्गशीर्ष्यां वा सेनायॊगः परशस्यते पक्वसस्या हि पृथिवी भवत्य अम्बुमती तथा 10 नैवाति शीतॊ नात्युष्णः कालॊ भवति भारत तस्मात तदा यॊजयेत परेषां वयसनेषु वा एतेषु यॊगाः सेनायाः परशस्ताः परबाधने 11 जलवांस तृणवान मार्गः समॊ गम्यः परशस्यते चारैर हि विहिताभ्यासः कुशलैर वनगॊचरैः 12 नव्यारण्यैर न शक्येत गन्तुं मृगगणैर इव तस्मात सर्वासु सेनासु यॊजयन्ति जयार्थिनः 13 आवासस तॊयवान दुर्गः परयाकाशः परशस्यते परेषाम उपसर्पाणां परतिषेधस तथा भवेत 14 आकाशं तु वनाभ्याशे मन्यन्ते गुणवत तरम बहुभिर गुणजातैस तु ये युद्धकुशला जनाः 15 उपन्यासॊ ऽपसर्पाणां पदातीनां च गूहनम अथ शत्रुप्रतीघातम आपद अर्थं परायणम 16 सप्तर्षीन पृष्ठतः कृत्वा युध्येरन्न अचला इव अनेन विधिना राजञ जिगीषेतापि दुर जयान 17 यतॊ वायुर यतः सूर्यॊ यतः शुक्रस ततॊ जयः पूर्वं पूर्वं जयाय एषां संनिपाते युधिष्ठिर 18 अकर्दमाम अनुदकाम अमर्यादाम अलॊष्टकाम अश्वभूमिं परशंसन्ति ये युद्धकुशला जनाः 19 समा निरुदकाकाशा रथभूमिः परशस्यते नीचद्रुमा महाकक्षा सॊदका हस्तियॊधिनाम 20 बहु दुर्गा महावृक्षा वेत्रवेणुभिर आस्तृता पदातीनां कषमा भूमिः पर्वतॊपवनानि च 21 पदातिबहुला सेना दृढा भवति भारत रथाश्वबहुला सेना सुदिनेषु परशस्यते 22 पदातिनागबहुला परावृट्काले परशस्यते गुणान एतान परसंख्याय देशकालौ परयॊजयेत 23 एवं संचिन्त्य यॊ याति तिथि नक्षत्रपूजितः विजयं लभते नित्यं सेनां सम्यक परयॊजयन 24 परसुप्तांस तृषिताञ शरान्तान परकीर्णान नाभिघातयेत मॊक्षे परयाणे चलने पानभॊजन कालयॊः 25 अति कषिप्तान वयतिक्षिप्तान विहतान परतनू कृतान सुविस्रम्भान कृतारम्भान उपन्यास परतापिनान बहिश्चरान उपन्यासान कृत्वा वेश्मानुसारिणः 26 पारम्पर्यागते दवारे ये के चिद अनुवर्तिनः परिचर्या वरॊद्धारॊ ये च के चन वल्गिनः 27 अनीकं ये परभिन्दन्ति भिन्नं ये सथगयन्ति च समानाशन पानास ते कार्या दविगुणवेतनाः 28 दशाधिपतयः कार्याः शताधिपतयस तथा तेषां सहस्राधिपतिं कुर्याच छूरम अतन्द्रितम 29 यथामुख्यं संनिपात्य वक्तव्याः सम शपामहे यथा जयार्थं संग्रामे न जह्याम परस्परम 30 इहैव ते निवर्तन्तां ये नः के चन भीरवः न घातयेयुः परदरं कुर्वाणास तुमुले सति 31 आत्मानं च सवपक्षं च पलायन हन्ति संयुगे दरव्यनाशॊ वधॊ ऽकीर्तिर अयशश च पलायने 32 अमनॊज्ञा सुखा वाचः पुरुषस्य पलायतः परतिस्पन्दौष्ठ दन्तस्य नयस्तसर्वायुधस्य च 33 हित्वा पलायमानस्य सहायान पराणसंशये अमित्रैर अनुबद्धस्य दविषताम अस्तु नस तथा 34 मनुष्यापसदा हय एते ये भवन्ति पराङ्मुखाः राशिवर्धन मात्रास ते नैव ते परेत्य नॊ इह 35 अमित्रा हृष्टमनसः परत्युद्यान्ति पलायिनम जयिनं सुहृदस तात वन्दनैर मङ्गलेन च 36 यस्य सम वयसने राजन्न अनुमॊदन्ति शत्रवः तद असह्य तरं दुःखम अहं मन्ये वधाद अपि 37 शरियं जानीत धर्मस्य मूलं सर्वसुखस्य च सा भीरूणां परान याति शूरस ताम अधिगच्छति 38 ते वयं सवर्गम इच्छन्तः संग्रामे तयक्तजीविताः जयन्तॊ वध्यमाना वा पराप्तुम अर्हाम सद गतिम 39 एवं संशप्त शपथाः समभित्यक्तजीविताः अमित्रवाहिनीं वीराः संप्रगाहन्त्य अभीरवः 40 अग्रतः पुरुषानीकम असि चर्म वतां भवेत पृष्ठतः शकटानीकं कलत्रं मध्यतस तथा 41 परेषां परतिघातार्थं पदातीनां च गूहनम अपि हय अस्मिन परे गृद्धा भवेयुर ये पुरॊगमाः 42 ये पुरस्ताद अभिमताः सत्त्ववन्तॊ मनॊ विनः ते पूर्वम अभिवर्तेरंस तान अन्वग इतरे जनाः 43 अपि चॊद्धर्षणं कार्यं भीरूणाम अपि यत्नतः सकन्धदर्शनमात्रं तु तिष्ठेयुर वा समीपतः 44 संहतान यॊधयेद अल्पान कामं विस्तारयेद बहून सुची मुखम अनीकं सयाद अल्पानां बहुभिः सह 45 संप्रयुद्धे परहृष्टे वा सत्यं वायदि वानृतम परगृह्य बाहून करॊशेत भग्ना भग्नाः परा इति 46 आगतं नॊ मित्रबलं परहरध्वम अभीतवत शब्दवन्तॊ ऽनुधावेयुः कुर्वन्तॊ भैरवं रवम 47 कष्वेडाः किल किलाः शङ्खाः करकचा गॊविषाणिकान भेरीमृदङ्गपणवान नादयेयुर्श च कुञ्जरान |
1
yathā jayārthinaḥ senāṃ nayanti bharatarṣabha īṣad dharmaṃ prapīḍyāpi tan me brūhi pitā maha 2 satyena hi sthitā dharmā upapattyā tathāpare sādhv ācāratayā ke cit tathaivaupayikā api upāyadharmān vakṣyāmi siddhārthān arthadharmayoḥ 3 nirmaryādā dasyavas tu bhavanti paripanthinaḥ teṣāṃ prativighātārthaṃ pravakṣyāmy atha naigamam kāryāṇāṃ saṃprasiddhy arthaṃ tān upāyān nibodha me 4 ubhe prajñe veditavye ṛjvī vakrā ca bhārata jānan vakrāṃ na seveta pratibādheta cāgatām 5 amitrā eva rājānaṃ bhedenopacaranty uta tāṃ rājā nikṛtiṃ jānan yathāmitrān prabādhate 6 gajānāṃ pārśvacarmāṇi govṛṣājagarāṇi ca śalya kaṅkaṭa lohāni tanutrāṇi matāni ca 7 śitapītāni śastrāṇi saṃnāhāḥ pītalohitāḥ nānā rañjana raktāḥ syuḥ patākāḥ ketavaś ca te 8 ṛṣṭayas tomarāḥ khaḍgā niśitāś ca paraśvadhāḥ phalakāny atha carmāṇi pratikalpyāny anekaśaḥ abhīnītāni śastrāṇi yodhāś ca kṛtaniśramāḥ 9 caitryāṃ vā mārgaśīrṣyāṃ vā senāyogaḥ praśasyate pakvasasyā hi pṛthivī bhavaty ambumatī tathā 10 naivāti śīto nātyuṣṇaḥ kālo bhavati bhārata tasmāt tadā yojayeta pareṣāṃ vyasaneṣu vā eteṣu yogāḥ senāyāḥ praśastāḥ parabādhane 11 jalavāṃs tṛṇavān mārgaḥ samo gamyaḥ praśasyate cārair hi vihitābhyāsaḥ kuśalair vanagocaraiḥ 12 navyāraṇyair na śakyeta gantuṃ mṛgagaṇair iva tasmāt sarvāsu senāsu yojayanti jayārthinaḥ 13 āvāsas toyavān durgaḥ prayākāśaḥ praśasyate pareṣām upasarpāṇāṃ pratiṣedhas tathā bhavet 14 ākāśaṃ tu vanābhyāśe manyante guṇavat taram bahubhir guṇajātais tu ye yuddhakuśalā janāḥ 15 upanyāso 'pasarpāṇāṃ padātīnāṃ ca gūhanam atha śatrupratīghātam āpad arthaṃ parāyaṇam 16 saptarṣīn pṛṣṭhataḥ kṛtvā yudhyerann acalā iva anena vidhinā rājañ jigīṣetāpi dur jayān 17 yato vāyur yataḥ sūryo yataḥ śukras tato jayaḥ pūrvaṃ pūrvaṃ jyāya eṣāṃ saṃnipāte yudhiṣṭhira 18 akardamām anudakām amaryādām aloṣṭakām aśvabhūmiṃ praśaṃsanti ye yuddhakuśalā janāḥ 19 samā nirudakākāśā rathabhūmiḥ praśasyate nīcadrumā mahākakṣā sodakā hastiyodhinām 20 bahu durgā mahāvṛkṣā vetraveṇubhir āstṛtā padātīnāṃ kṣamā bhūmiḥ parvatopavanāni ca 21 padātibahulā senā dṛḍhā bhavati bhārata rathāśvabahulā senā sudineṣu praśasyate 22 padātināgabahulā prāvṛṭkāle praśasyate guṇān etān prasaṃkhyāya deśakālau prayojayet 23 evaṃ saṃcintya yo yāti tithi nakṣatrapūjitaḥ vijayaṃ labhate nityaṃ senāṃ samyak prayojayan 24 prasuptāṃs tṛṣitāñ śrāntān prakīrṇān nābhighātayet mokṣe prayāṇe calane pānabhojana kālayoḥ 25 ati kṣiptān vyatikṣiptān vihatān pratanū kṛtān suvisrambhān kṛtārambhān upanyāsa pratāpinān bahiścarān upanyāsān kṛtvā veśmānusāriṇaḥ 26 pāramparyāgate dvāre ye ke cid anuvartinaḥ paricaryā varoddhāro ye ca ke cana valginaḥ 27 anīkaṃ ye prabhindanti bhinnaṃ ye sthagayanti ca samānāśana pānās te kāryā dviguṇavetanāḥ 28 daśādhipatayaḥ kāryāḥ śatādhipatayas tathā teṣāṃ sahasrādhipatiṃ kuryāc chūram atandritam 29 yathāmukhyaṃ saṃnipātya vaktavyāḥ sma śapāmahe yathā jayārthaṃ saṃgrāme na jahyāma parasparam 30 ihaiva te nivartantāṃ ye naḥ ke cana bhīravaḥ na ghātayeyuḥ pradaraṃ kurvāṇās tumule sati 31 ātmānaṃ ca svapakṣaṃ ca palāyan hanti saṃyuge dravyanāśo vadho 'kīrtir ayaśaś ca palāyane 32 amanojñā sukhā vācaḥ puruṣasya palāyataḥ pratispandauṣṭha dantasya nyastasarvāyudhasya ca 33 hitvā palāyamānasya sahāyān prāṇasaṃśaye amitrair anubaddhasya dviṣatām astu nas tathā 34 manuṣyāpasadā hy ete ye bhavanti parāṅmukhāḥ rāśivardhana mātrās te naiva te pretya no iha 35 amitrā hṛṣṭamanasaḥ pratyudyānti palāyinam jayinaṃ suhṛdas tāta vandanair maṅgalena ca 36 yasya sma vyasane rājann anumodanti śatravaḥ tad asahya taraṃ duḥkham ahaṃ manye vadhād api 37 śriyaṃ jānīta dharmasya mūlaṃ sarvasukhasya ca sā bhīrūṇāṃ parān yāti śūras tām adhigacchati 38 te vayaṃ svargam icchantaḥ saṃgrāme tyaktajīvitāḥ jayanto vadhyamānā vā prāptum arhāma sad gatim 39 evaṃ saṃśapta śapathāḥ samabhityaktajīvitāḥ amitravāhinīṃ vīrāḥ saṃpragāhanty abhīravaḥ 40 agrataḥ puruṣānīkam asi carma vatāṃ bhavet pṛṣṭhataḥ śakaṭānīkaṃ kalatraṃ madhyatas tathā 41 pareṣāṃ pratighātārthaṃ padātīnāṃ ca gūhanam api hy asmin pare gṛddhā bhaveyur ye purogamāḥ 42 ye purastād abhimatāḥ sattvavanto mano vinaḥ te pūrvam abhivarteraṃs tān anvag itare janāḥ 43 api coddharṣaṇaṃ kāryaṃ bhīrūṇām api yatnataḥ skandhadarśanamātraṃ tu tiṣṭheyur vā samīpataḥ 44 saṃhatān yodhayed alpān kāmaṃ vistārayed bahūn sucī mukham anīkaṃ syād alpānāṃ bahubhiḥ saha 45 saṃprayuddhe prahṛṣṭe vā satyaṃ vāyadi vānṛtam pragṛhya bāhūn krośeta bhagnā bhagnāḥ parā iti 46 āgataṃ no mitrabalaṃ praharadhvam abhītavat śabdavanto 'nudhāveyuḥ kurvanto bhairavaṃ ravam 47 kṣveḍāḥ kila kilāḥ śaṅkhāḥ krakacā goviṣāṇikān bherīmṛdaṅgapaṇavān nādayeyurś ca kuñjarān |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 12
Chapter 102
|
1
[य] किं शीलाः किं समुत्थानाः कथंरूपाश च भारत किं संनाहाः कथं शस्त्रा जनाः सयुः संयुगे नृप 2 [भ] यथाचरितम एवात्र शस्त्रपत्रं विधीयते आचाराद एव पुरुषस तथा कर्मसु वर्तते 3 गान्धाराः सिन्धुसौवीरा नखरप्रासयॊधिनः आभीरवः सुबलिनस तद बलं सर्वपारगम 4 सर्वशस्त्रेषु कुशलाः सत्त्ववन्तॊ हय उशीनराः पराच्या मातङ्गयुद्धेषु कुशलाः शठयॊधिनः 5 तथा यवनकाम्बॊजा मथुराम अभितश च ये एते नियुद्ध कुशला दाक्षिणात्यासि चर्मिणः 6 सर्वत्र शूरा जायन्ते महासत्त्वा महाबलाः पराय एष समुद्दिष्टॊ लक्षणानि तु मे शृणु 7 सिंहशार्दूलवान नेत्राः सिन्ह शार्दूलगामिनः पारावत कुलिङ्गाक्षाः सर्वे शूराः परमाथिनः 8 मृगस्वरा दवीपिनेत्रा ऋषभाक्षास तथापरे परवादिनः सुचण्डाश च करॊधिनः किंनरी सवनाः 9 मेघस्वनाः करुद्ध मुखाः के चित करभ निस्वनाः जिह्मनासानुजङ्घाश च दूरगा दूरपातिनः 10 विडाल कुब्जास तनवस तनु केशास तनुत्वचः शूराश चपल चित्ताश च ते भवन्ति दुरासदाः 11 गॊधा निमीलिताः के चिन मृदु परकृतयॊ ऽपि च तुरंगगतिनिर्घॊषास ते नराः पारयिष्णवः 12 सुसंहताः परतनवॊ वयूढॊरस्काः सुसंस्थिताः परवादितेन नृत्यन्ति हृष्यन्ति कलहेषु च 13 गन्भीराक्षा निःसृताक्षाः पिङ्गला भरुकुटी मुखाः नकुलाक्षास तथा चैव सर्वे शूरास तनुत्यजः 14 जिह्माक्षाः परललाटाश च निर्मांस हनवॊ ऽपि च वक्रबाह्वङ्गुली सक्ताः कृशा धमनि संतताः 15 परविशन्त्य अतिवेगेन संपराये ऽभयुपस्थिते वारणा इव संमत्तास ते भवन्ति दुरासदाः 16 दीप्तस्फुटित केशान्ताः सथूलपार्श्व हनू मुखाः उन्नतांसा पृथुग्रीवा विकटाः सथूलपिण्डिका 17 उद्वृत्ताश चैव सुग्रीवा विनता विहगा इव पिण्ड शीर्शाहि वक्त्राश च वृषदंश मुखा इव 18 उग्रस्वना मन्युमन्तॊ युद्धेष्व आराव सारिणः अधर्मज्ञावलिप्ताश च घॊरा रौद्रप्रदर्शिनः 19 तयक्तात्मानः सर्व एते अन्त्यजा हय अनिवर्तिनः पुरस्कार्याः सदा सैन्ये हन्यते घनन्ति चापि ते 20 अधार्मिका भिन्नवृत्ताः साध्व एवैषां पराभवः एवम एव परकुप्यन्ति राज्ञॊ ऽपय एते हय अभीक्ष्णशः |
1
[y] kiṃ śīlāḥ kiṃ samutthānāḥ kathaṃrūpāś ca bhārata kiṃ saṃnāhāḥ kathaṃ śastrā janāḥ syuḥ saṃyuge nṛpa 2 [bh] yathācaritam evātra śastrapatraṃ vidhīyate ācārād eva puruṣas tathā karmasu vartate 3 gāndhārāḥ sindhusauvīrā nakharaprāsayodhinaḥ ābhīravaḥ subalinas tad balaṃ sarvapāragam 4 sarvaśastreṣu kuśalāḥ sattvavanto hy uśīnarāḥ prācyā mātaṅgayuddheṣu kuśalāḥ śaṭhayodhinaḥ 5 tathā yavanakāmbojā mathurām abhitaś ca ye ete niyuddha kuśalā dākṣiṇātyāsi carmiṇaḥ 6 sarvatra śūrā jāyante mahāsattvā mahābalāḥ prāya eṣa samuddiṣṭo lakṣaṇāni tu me śṛṇu 7 siṃhaśārdūlavān netrāḥ sinha śārdūlagāminaḥ pārāvata kuliṅgākṣāḥ sarve śūrāḥ pramāthinaḥ 8 mṛgasvarā dvīpinetrā ṛṣabhākṣās tathāpare pravādinaḥ sucaṇḍāś ca krodhinaḥ kiṃnarī svanāḥ 9 meghasvanāḥ kruddha mukhāḥ ke cit karabha nisvanāḥ jihmanāsānujaṅghāś ca dūragā dūrapātinaḥ 10 viḍāla kubjās tanavas tanu keśās tanutvacaḥ śūrāś capala cittāś ca te bhavanti durāsadāḥ 11 godhā nimīlitāḥ ke cin mṛdu prakṛtayo 'pi ca turaṃgagatinirghoṣās te narāḥ pārayiṣṇavaḥ 12 susaṃhatāḥ pratanavo vyūḍhoraskāḥ susaṃsthitāḥ pravāditena nṛtyanti hṛṣyanti kalaheṣu ca 13 ganbhīrākṣā niḥsṛtākṣāḥ piṅgalā bhrukuṭī mukhāḥ nakulākṣās tathā caiva sarve śūrās tanutyajaḥ 14 jihmākṣāḥ pralalāṭāś ca nirmāṃsa hanavo 'pi ca vakrabāhvaṅgulī saktāḥ kṛśā dhamani saṃtatāḥ 15 praviśanty ativegena saṃparāye 'bhyupasthite vāraṇā iva saṃmattās te bhavanti durāsadāḥ 16 dīptasphuṭita keśāntāḥ sthūlapārśva hanū mukhāḥ unnatāṃsā pṛthugrīvā vikaṭāḥ sthūlapiṇḍikā 17 udvṛttāś caiva sugrīvā vinatā vihagā iva piṇḍa śīrśāhi vaktrāś ca vṛṣadaṃśa mukhā iva 18 ugrasvanā manyumanto yuddheṣv ārāva sāriṇaḥ adharmajñāvaliptāś ca ghorā raudrapradarśinaḥ 19 tyaktātmānaḥ sarva ete antyajā hy anivartinaḥ puraskāryāḥ sadā sainye hanyate ghnanti cāpi te 20 adhārmikā bhinnavṛttāḥ sādhv evaiṣāṃ parābhavaḥ evam eva prakupyanti rājño 'py ete hy abhīkṣṇaśaḥ |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 12
Chapter 103
|
1
[य] जैत्र्या वा कानि रूपाणि भवन्ति पुरुषर्षभ पृतनायाः परशस्तानि तानीहेच्छामि वेदितुम 2 [भ] जैत्र्या वा यानि रूपाणि भवन्ति पुरुषर्षभ पृतनायाः परशस्तानि तानि वक्ष्यामि सर्वशः 3 दैवं पूर्वं विकुरुते मानुषे कालचॊदिते तद विद्वांसॊ ऽनुपश्यन्ति जञानदीर्घेण चक्षुषा 4 परायश्चित्त विधिं चात्र जपहॊमांश च तद विदुः मङ्गलानि च कुर्वन्तः शमयन्त्य अहितान्य अपि 5 उदीर्णमनसॊ यॊधा वाहनानि च भारत यस्यां भवन्ति सेनायां धरुवं तस्यां जयं वदेत 6 अन्व एनां वायवॊ वान्ति तथैवेन्द्र धनूंषि च अनुप्लवन्ते मेघाश च तथादित्यस्य रश्मयः 7 गॊमायवश चानुलॊमा वडा गृध्राश च सर्वशः आचरेयुर यदा सेनां तदा सिद्धिर अनुत्तमा 8 परसन्नभाः पावक ऊर्ध्वरश्मिः; परदक्षिणावर्तशिखॊ विधूमः पुण्या गन्धाश चाहुतीनां परवान्ति; जयस्यैतद भाविनॊ रूपम आहुः 9 गम्भीरशब्दाश च महास्वनाश च; शङ्खाश च भेर्यश च नदन्ति यत्र युयुत्सवश चाप्रतीपा भवन्ति; जयस्यैतद भाविनॊ रूपम आहुः 10 इष्टा मृगाः पृष्ठतॊ वामतश च; संप्रस्थितानां च गमिष्यतां च जिघांसतां दक्षिणाः सिद्धिम आहुर; ये तव अग्रतस ते परतिषेधयन्ति 11 मङ्गल्य शब्दाः शकुना वदन्ति; हंसाः करौञ्चाः शतपत्राश च चाषाः हृष्टा यॊधाः सत्त्ववन्तॊ भवन्ति; जयस्यैतद भाविनॊ रूपम आहुः 12 शस्त्रैः पतैः कवचैर केतुभिश च; सुभानुभिर मुखवर्णैश च यूनाम भराजिष्मती दुष्प्रतिप्रेक्षणीया; येषां चमूस ते ऽभिभवन्ति शत्रून 13 शुश्रूषवश चानभिमानिनश च; परस्परं सौहृदम आस्थिताश च येषां यॊधाः शौचम अनुष्ठिताश च; जयस्यैतद भाविनॊ रूपम आहुः 14 शब्दाः सपर्शास तथा गन्धा विचरन्ति मनःप्रियाः धैर्यं चाविशते यॊधान विजयस्य मुखं तु तत 15 इष्टॊ वामः परविष्टस्य दक्षिणः परविविक्षतः पश्चात संसाधयत्य अर्थं पुरस्तात परतिषेधति 16 संभृत्य महतीं सेनां चतुरङ्गां युधिष्ठिर साम्नैवावर्तने पूर्वं परयतेथास तथॊ युधि 17 जघन्य एष विजयॊ यद युद्धं नाम भारत यादृच्छिकॊ युधि जयॊ दैवॊ वेति विचारणम 18 अपाम इव महावेगस तरस्ता मृगगणा इव दुर्निवार्यतमा चैव परभग्ना महती चमूः 19 भग्ना इत्य एव भज्यन्ते विद्वांसॊ ऽपि न कारणम उदारसारा महती रुरुसंघॊपमा चमूः 20 परस्परज्ञाः संहृष्टास तयक्तप्राणाः सुनिश्चिताः अपि पञ्चाशतिः शूरा मृद्नन्ति परवाहिनीम 21 अथ वा पञ्च षट सप्त सहिताः कृतनिश्चयाः कुलीनाः पूजिताः सम्यग विजयन्तीह शात्रवान 22 संनिपातॊ न गन्तव्यः शक्ये सति कथं चन सान्त्वभेद परदानानां युद्धम उत्तरम उच्यते 23 संसर्पणाद धि सेनाया भयं भीरून परबाधते वज्राद इव परज्वलिताद इयं कव नु पतिष्यति 24 अभिप्रयातां समितिं जञात्वा ये परतियान्त्य अथ तेषां सपन्दन्ति गात्राणि यॊधानां विषयस्य च 25 विषयॊ वयथते राजन सर्वः सस्थाणु जङ्गमः शस्त्रप्रताप तप्तानां मज्जा सीदति देहिनाम 26 तेषां सान्त्वं करूर मिश्रं परणेतव्यं पुनः पुनः संपीड्यमाना हि परे यॊगम आयान्ति सर्वशः 27 अन्तराणां च भेदार्थं चारान अभ्यवचारयेत यश च तस्मात परॊ राजा तेन संधिः परशस्यते 28 न हि तस्यान्यथा पीडा शक्या कर्तुं तथाविधा यथा सार्धम अमित्रेण सर्वतः परतिबाधनम 29 कषमा वै साधु माया हि न हि साध्व अक्षमा सदा कषमायाश चाक्षमायाश च विद्धि पार्थ परयॊजनम 30 विजित्य कषममाणस्य यशॊ राज्ञॊ ऽभिवर्धते महापराधा हय अप्य अस्मिन विश्वसन्ति हि शत्रवः 31 मन्यते कर्शयित्वा तु कषमा साध्व इति शम्बरः असंतप्तं तु यद दारु परत्येति परकृतिं पुनः 32 नैतत परशंसन्त्य आचार्या न च साधु निदर्शनम अक्लेशेनाविनाशेन नियन्तव्याः सवपुत्रवत 33 दवेष्यॊ भवति भूतानाम उग्रॊ राजा युधिष्ठिर मृदुम अप्य अवमन्यन्ते तस्माद उभय भाग भवेत 34 परहरिष्यन परियं बरूयात परहरन्न अपि भारत परहृत्य च कृपायेत शॊचन्न इव रुदन्न इव 35 न मे परियं यत स हतः संप्राहैवं पुरॊ वचः न चकर्थ च मे वाक्यम उच्यमानः पुनः पुनः 36 अहॊ जीवितम आकाङ्क्षे नेदृशॊ वधम अर्हति सुदुर्लभाः सुपुरुषाः संग्रामेष्व अपलायिनः 37 कृतं ममाप्रियं तेन येनायं निहतॊ मृधे इति वाचा वदन हन्तॄन पूजयेत रहॊगतः 38 हन्तॄणां चाहतानां च यत कुर्युर अपराधिनः करॊशेद बाहुं परगृह्यापि चिकीर्षञ जनसंग्रहम 39 एवं सर्वास्व अवस्थासु सान्त्वपूर्वं समाचरन परियॊ भवति भूतानां धर्मज्ञॊ वीतभीर नृपः 40 विश्वासं चात्र गच्छन्ति सर्वभूतानि भारत विश्वस्तः शक्यते भॊक्तुं यथाकामम उपस्थितः 41 तस्माद विश्वासयेद राजा सर्वभूतान्य अमायया सर्वतः परिरक्षेच च यॊ महीं भॊक्तुम इच्छति |
1
[y] jaitryā vā kāni rūpāṇi bhavanti puruṣarṣabha pṛtanāyāḥ praśastāni tānīhecchāmi veditum 2 [bh] jaitryā vā yāni rūpāṇi bhavanti puruṣarṣabha pṛtanāyāḥ praśastāni tāni vakṣyāmi sarvaśaḥ 3 daivaṃ pūrvaṃ vikurute mānuṣe kālacodite tad vidvāṃso 'nupaśyanti jñānadīrgheṇa cakṣuṣā 4 prāyaścitta vidhiṃ cātra japahomāṃś ca tad viduḥ maṅgalāni ca kurvantaḥ śamayanty ahitāny api 5 udīrṇamanaso yodhā vāhanāni ca bhārata yasyāṃ bhavanti senāyāṃ dhruvaṃ tasyāṃ jayaṃ vadet 6 anv enāṃ vāyavo vānti tathaivendra dhanūṃṣi ca anuplavante meghāś ca tathādityasya raśmayaḥ 7 gomāyavaś cānulomā vaḍā gṛdhrāś ca sarvaśaḥ ācareyur yadā senāṃ tadā siddhir anuttamā 8 prasannabhāḥ pāvaka ūrdhvaraśmiḥ; pradakṣiṇāvartaśikho vidhūmaḥ puṇyā gandhāś cāhutīnāṃ pravānti; jayasyaitad bhāvino rūpam āhuḥ 9 gambhīraśabdāś ca mahāsvanāś ca; śaṅkhāś ca bheryaś ca nadanti yatra yuyutsavaś cāpratīpā bhavanti; jayasyaitad bhāvino rūpam āhuḥ 10 iṣṭā mṛgāḥ pṛṣṭhato vāmataś ca; saṃprasthitānāṃ ca gamiṣyatāṃ ca jighāṃsatāṃ dakṣiṇāḥ siddhim āhur; ye tv agratas te pratiṣedhayanti 11 maṅgalya śabdāḥ śakunā vadanti; haṃsāḥ krauñcāḥ śatapatrāś ca cāṣāḥ hṛṣṭā yodhāḥ sattvavanto bhavanti; jayasyaitad bhāvino rūpam āhuḥ 12 śastraiḥ pataiḥ kavacair ketubhiś ca; subhānubhir mukhavarṇaiś ca yūnām bhrājiṣmatī duṣpratiprekṣaṇīyā; yeṣāṃ camūs te 'bhibhavanti śatrūn 13 śuśrūṣavaś cānabhimāninaś ca; parasparaṃ sauhṛdam āsthitāś ca yeṣāṃ yodhāḥ śaucam anuṣṭhitāś ca; jayasyaitad bhāvino rūpam āhuḥ 14 śabdāḥ sparśās tathā gandhā vicaranti manaḥpriyāḥ dhairyaṃ cāviśate yodhān vijayasya mukhaṃ tu tat 15 iṣṭo vāmaḥ praviṣṭasya dakṣiṇaḥ pravivikṣataḥ paścāt saṃsādhayaty arthaṃ purastāt pratiṣedhati 16 saṃbhṛtya mahatīṃ senāṃ caturaṅgāṃ yudhiṣṭhira sāmnaivāvartane pūrvaṃ prayatethās tatho yudhi 17 jaghanya eṣa vijayo yad yuddhaṃ nāma bhārata yādṛcchiko yudhi jayo daivo veti vicāraṇam 18 apām iva mahāvegas trastā mṛgagaṇā iva durnivāryatamā caiva prabhagnā mahatī camūḥ 19 bhagnā ity eva bhajyante vidvāṃso 'pi na kāraṇam udārasārā mahatī rurusaṃghopamā camūḥ 20 parasparajñāḥ saṃhṛṣṭās tyaktaprāṇāḥ suniścitāḥ api pañcāśatiḥ śūrā mṛdnanti paravāhinīm 21 atha vā pañca ṣaṭ sapta sahitāḥ kṛtaniścayāḥ kulīnāḥ pūjitāḥ samyag vijayantīha śātravān 22 saṃnipāto na gantavyaḥ śakye sati kathaṃ cana sāntvabheda pradānānāṃ yuddham uttaram ucyate 23 saṃsarpaṇād dhi senāyā bhayaṃ bhīrūn prabādhate vajrād iva prajvalitād iyaṃ kva nu patiṣyati 24 abhiprayātāṃ samitiṃ jñātvā ye pratiyānty atha teṣāṃ spandanti gātrāṇi yodhānāṃ viṣayasya ca 25 viṣayo vyathate rājan sarvaḥ sasthāṇu jaṅgamaḥ śastrapratāpa taptānāṃ majjā sīdati dehinām 26 teṣāṃ sāntvaṃ krūra miśraṃ praṇetavyaṃ punaḥ punaḥ saṃpīḍyamānā hi pare yogam āyānti sarvaśaḥ 27 antarāṇāṃ ca bhedārthaṃ cārān abhyavacārayet yaś ca tasmāt paro rājā tena saṃdhiḥ praśasyate 28 na hi tasyānyathā pīḍā śakyā kartuṃ tathāvidhā yathā sārdham amitreṇa sarvataḥ pratibādhanam 29 kṣamā vai sādhu māyā hi na hi sādhv akṣamā sadā kṣamāyāś cākṣamāyāś ca viddhi pārtha prayojanam 30 vijitya kṣamamāṇasya yaśo rājño 'bhivardhate mahāparādhā hy apy asmin viśvasanti hi śatravaḥ 31 manyate karśayitvā tu kṣamā sādhv iti śambaraḥ asaṃtaptaṃ tu yad dāru pratyeti prakṛtiṃ punaḥ 32 naitat praśaṃsanty ācāryā na ca sādhu nidarśanam akleśenāvināśena niyantavyāḥ svaputravat 33 dveṣyo bhavati bhūtānām ugro rājā yudhiṣṭhira mṛdum apy avamanyante tasmād ubhaya bhāg bhavet 34 prahariṣyan priyaṃ brūyāt praharann api bhārata prahṛtya ca kṛpāyeta śocann iva rudann iva 35 na me priyaṃ yat sa hataḥ saṃprāhaivaṃ puro vacaḥ na cakartha ca me vākyam ucyamānaḥ punaḥ punaḥ 36 aho jīvitam ākāṅkṣe nedṛśo vadham arhati sudurlabhāḥ supuruṣāḥ saṃgrāmeṣv apalāyinaḥ 37 kṛtaṃ mamāpriyaṃ tena yenāyaṃ nihato mṛdhe iti vācā vadan hantṝn pūjayeta rahogataḥ 38 hantṝṇāṃ cāhatānāṃ ca yat kuryur aparādhinaḥ krośed bāhuṃ pragṛhyāpi cikīrṣañ janasaṃgraham 39 evaṃ sarvāsv avasthāsu sāntvapūrvaṃ samācaran priyo bhavati bhūtānāṃ dharmajño vītabhīr nṛpaḥ 40 viśvāsaṃ cātra gacchanti sarvabhūtāni bhārata viśvastaḥ śakyate bhoktuṃ yathākāmam upasthitaḥ 41 tasmād viśvāsayed rājā sarvabhūtāny amāyayā sarvataḥ parirakṣec ca yo mahīṃ bhoktum icchati |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 12
Chapter 104
|
1
[य] कथं मृदौ कथं तीक्ष्णे महापक्षे च पार्थिव अरौ वर्तेत नृपतिस तन मे बरूहि पितामह 2 [भ] अत्राप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम बृहस्पतेश च संवादम इन्द्रस्य च युधिष्ठिर 3 बृहस्पतिं देवपतिर अभिवाद्य कृताञ्जलिः उपसंगम्य पप्रच्छ वासवः परवीरहा 4 अहितेषु कथं बरह्मन वर्तयेयम अतन्द्रितः असमुच्छिद्य चैवैनान नियच्छेयम उपायतः 5 सेनयॊर वयतिषङ्गेण जयः साधारणॊ भवेत किं कुर्वाणं न मां जह्याज जवलिता शरीः परतापिनी 6 ततॊ धर्मार्थकामानां कुशलः परतिभानवान राजधर्मविधानज्ञः परत्युवाच पुरंदरम 7 न जातु कलहेनेच्छेन नियन्तुम अपकारिणः बाल संसेवितं हय एतद यद अमर्षॊ यद अक्षमा न शत्रुर विवृतः कार्यॊ वधम अस्याभिकाङ्क्षता 8 करॊधं बलम अमर्षं च नियम्यात्मजम आत्मनि अमित्रम उपसेवेत विश्वस्तवद अविश्वसन 9 परियम एव वदेन नित्यं नाप्रियं किं चिद आचरेत विरमेच छुष्क वैरेभ्यः कण्ठायासं च वर्जयेत 10 यथा वैतंसिकॊ युक्तॊ दविजानां सदृशस्वनः तान दविजान कुरुते वश्यांस तथायुक्तॊ महीपतिः वशं चॊपनयेच छत्रून निहन्याच च पुरंदर 11 न नित्यं परिभूयारीन सुखं सवपिति वासव जागर्त्य एव च दुष्टात्मा संकरे ऽगनिर इवॊत्थितः 12 न संनिपातः कर्तव्यः सामान्ये विजये सति विश्वास्यैवॊपसंन्यास्यॊ वशे कृत्वा रिपुः परभॊ 13 संप्रधार्य सहामात्यैर मन्त्रविद्भिर महात्मभिः उपेक्षमाणॊ ऽवज्ञाते हृदयेनापराजितः 14 अथास्य परहरेत काले किं चिद विचलिते पदे दण्डं च दूषयेद अस्य पुरुषैर आप्तकारिभिः 15 आदिमध्यावसानज्ञः परच्छन्नं च विचारयेत बलानि दूषयेद अस्य जानंश चैव परमाणतः 16 भेदेनॊपप्रदानेन संसृजन्न औषधैस तथा न तव एव चेल संसर्गं रचयेद अरिभिः सह 17 दीर्घकालम अपि कषान्त्वा विहन्याद एव शातवान कालाकाङ्क्षी यामयेच च यथा विष्रम्भम आप्नुयुः 18 न सद्यॊ ऽरीन विनिर्हन्याद दृष्टस्य विजयॊ ऽजवरः न यः शल्यं घट्टयति नवं च कुरुते वरणम 19 पराप्ते च परहरेत काले न स संवर्तते पुनः हन्तुकामस्य देवेन्द्र पुरुषस्य रिपुं परति 20 यः कालॊ हि वयतिक्रामेत पुरुषं कालकाङ्क्षिणम दुर्लभः स पुनः कालः कालधर्मचिकीर्षुणा 21 और्जस्थ्यं विजयेद एवं संगृह्णन साधु संमतान कालेन साधयेन नित्यं नाप्राप्ते ऽभिनिपीडयेत 22 विहाय कामं करॊधं च तथाहंकारम एव च युक्तॊ विवरम अन्विच्छेद अहितानां पुरंदर 23 मार्दवं दण्ड आलस्यं परमादश च सुरॊत्तम मायाश च विविधाः शक्र साधयन्त्य अविचक्षणम 24 निहत्यैतानि चत्वारि मायां परतिविधाय च ततः शक्नॊति शत्रूणां परहर्तुम अविचारयन 25 यदैवैकेन शक्येत गुह्यं कर्तुं तदाचरेत यच्छन्ति सचिवा गुह्यं मिथॊ विद्रावयन्त्य अपि 26 अशक्यम इति कृत्वा वा ततॊ ऽनयैः संविदं चरेत बरह्मदण्डम अदृष्टेषु दृष्टेषु चतुरङ्गिणीम 27 भेदं च परथमं युञ्ज्यात तूष्णीं दण्डं तथैव च काले परयॊजयेद राजा तस्मिंस तस्मिंस तदा तदा 28 परणिपातं च गच्छेत काले शत्रॊर बलीयसः युक्तॊ ऽसय वधम अन्विच्छेद अप्रमत्तः परमाद्यतः 29 परणिपातेन दानेन वाचा मधुरया बरुवन अमित्रम उपसेवेत न तु जातु विशङ्कयेत 30 सथानानि शङ्कितानां च नित्यम एव विवर्जयेत न च तेष्व आश्वसेद दरुग्ध्वा जागर्तीह निराकृताः 31 न हय अतॊ दुष्करं कर्म किं चिद अस्ति सुरॊत्तम यथा विविधवृत्तानाम ऐश्वर्यम अमराधिप 32 तथा विविधशीलानाम अपि संभव उच्यते यतेत यॊगम आस्थाय मित्रामित्रान अवारयन 33 मृदुम अप्य अवमन्यन्ते तीक्ष्णाद उद्विजते जनः मातीक्ष्णॊ मामृदुर भूस तवं तीक्ष्णॊ भव मृदुर भव 34 यथा वप्रे वेगवति सर्वतः संप्लुतॊदके नित्यं विवरणाद बाधस तथा राज्यं परमाद्यतः 35 न बनून अभियुञ्जीत यौगपद्येन शात्रवान साम्ना दानेन भेदेन दण्डेन च पुरंदर 36 एकैकम एषां निष्पिंषञ शिष्टेषु निपुणं चरेत न च शक्तॊ ऽपि मेधावी सर्वान एवारभेन नृपः 37 यदा सयान महती सेना हयनागरथाकुला पदातियन्त्र बहुला सवनुरक्ता षडङ्गिनी 38 यदा बहुविधां वृद्धिं मन्यते परतिलॊमतः तदा वृवृत्य परहरेद दस्यूनाम अविचारयन 39 न साम दण्डॊपनिषत परशस्यते; न मार्दवं शत्रुषु यात्रिकं सदा न सस्यघातॊ न च संकरक्रिया; न चापि भूयः परकृतेर विचारणा 40 माया विभेदानुपसर्जनानि; पापं तथैव सपश संप्रयॊगात आप्तैर मनुष्यैर उपचारयेत; पुरेषु राष्ट्रेषु च संप्रयुक्तः 41 पुराणि चैषाम अनुसृत्य भूमिपाः; पुरेषु भॊगान निखिलान इहाजयन पुरेषु नीतिं विहितां यथाविधि; परयॊजयन्तॊ बह वृत्र सूदन 42 परदाय गूढानि वसूनि नाम; परच्छिद्य भॊगान अवधाय च सवान दुष्टाः सवदॊषैर इति कीर्तयित्वा; पुरेषु राष्ट्रेषु च यॊजयन्ति 43 तथैव चान्यै रतिशास्त्रवेदिभिः; सवलंकृतैः शास्त्रविधानदृष्टिभिः सुशिक्षितैर भाष्य कथा विशारदैः; परेषु कृत्यान उपधारयस्व 44 [इन्द्र] कानि लिङ्गानि दुष्टस्य भवन्ति दविजसत्तम कथं दुष्टं विजानीयाद एतत पृष्टॊ बरवीहि मे 45 [बृहस्पति] परॊक्षम अगुणान आह सद्गुणान अभ्यसूयति परैर वा कीर्त्यमानेषु तूष्णीम आस्ते पराङ्मुखः 46 तूष्णीं भावे ऽपि हि जञानं न चेद भवति कारणम विश्वासम ओष्ठसंदंशं शिरसश च परकम्पनम 47 करॊत्य अभीक्ष्णं संसृष्टम असंसृष्टश च भाषते अदृष्टितॊ विकुरुते दृष्ट्वा वा नाभिभाषते 48 पृथग एत्य समश्नाति नेदम अद्य यथाविधि आसने शयने याने भावा लक्ष्या विशेषतः 49 आर्तिर आर्ते परिये परीतिर एतावन मित्र लक्षणम विपरीतं तु बॊद्धव्यम अरिलक्षणम एव तत 50 एतान्य एवं यथॊक्तानि बुध्येथास तरिदशाधिप पुरुषाणां परदुष्टानां सवभावॊ बलवत्तरः 51 इति दुष्टस्य विज्ञानम उक्तं ते सुरसत्तम निशाम्य शास्त्रतत्त्वार्थं यथावद अमरेश्वरः 52 [भ] स तद वचः शत्रुनिबर्हणे रतस; तथा चकारावितथं बृहस्पतेः चचार काले विजयाय चारिहा; वशं च शत्रून अनयत पुरंदरः |
1
[y] kathaṃ mṛdau kathaṃ tīkṣṇe mahāpakṣe ca pārthiva arau varteta nṛpatis tan me brūhi pitāmaha 2 [bh] atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam bṛhaspateś ca saṃvādam indrasya ca yudhiṣṭhira 3 bṛhaspatiṃ devapatir abhivādya kṛtāñjaliḥ upasaṃgamya papraccha vāsavaḥ paravīrahā 4 ahiteṣu kathaṃ brahman vartayeyam atandritaḥ asamucchidya caivainān niyaccheyam upāyataḥ 5 senayor vyatiṣaṅgeṇa jayaḥ sādhāraṇo bhavet kiṃ kurvāṇaṃ na māṃ jahyāj jvalitā śrīḥ pratāpinī 6 tato dharmārthakāmānāṃ kuśalaḥ pratibhānavān rājadharmavidhānajñaḥ pratyuvāca puraṃdaram 7 na jātu kalahenecchen niyantum apakāriṇaḥ bāla saṃsevitaṃ hy etad yad amarṣo yad akṣamā na śatrur vivṛtaḥ kāryo vadham asyābhikāṅkṣatā 8 krodhaṃ balam amarṣaṃ ca niyamyātmajam ātmani amitram upaseveta viśvastavad aviśvasan 9 priyam eva vaden nityaṃ nāpriyaṃ kiṃ cid ācaret viramec chuṣka vairebhyaḥ kaṇṭhāyāsaṃ ca varjayet 10 yathā vaitaṃsiko yukto dvijānāṃ sadṛśasvanaḥ tān dvijān kurute vaśyāṃs tathāyukto mahīpatiḥ vaśaṃ copanayec chatrūn nihanyāc ca puraṃdara 11 na nityaṃ paribhūyārīn sukhaṃ svapiti vāsava jāgarty eva ca duṣṭātmā saṃkare 'gnir ivotthitaḥ 12 na saṃnipātaḥ kartavyaḥ sāmānye vijaye sati viśvāsyaivopasaṃnyāsyo vaśe kṛtvā ripuḥ prabho 13 saṃpradhārya sahāmātyair mantravidbhir mahātmabhiḥ upekṣamāṇo 'vajñāte hṛdayenāparājitaḥ 14 athāsya praharet kāle kiṃ cid vicalite pade daṇḍaṃ ca dūṣayed asya puruṣair āptakāribhiḥ 15 ādimadhyāvasānajñaḥ pracchannaṃ ca vicārayet balāni dūṣayed asya jānaṃś caiva pramāṇataḥ 16 bhedenopapradānena saṃsṛjann auṣadhais tathā na tv eva cela saṃsargaṃ racayed aribhiḥ saha 17 dīrghakālam api kṣāntvā vihanyād eva śātavān kālākāṅkṣī yāmayec ca yathā viṣrambham āpnuyuḥ 18 na sadyo 'rīn vinirhanyād dṛṣṭasya vijayo 'jvaraḥ na yaḥ śalyaṃ ghaṭṭayati navaṃ ca kurute vraṇam 19 prāpte ca praharet kāle na sa saṃvartate punaḥ hantukāmasya devendra puruṣasya ripuṃ prati 20 yaḥ kālo hi vyatikrāmet puruṣaṃ kālakāṅkṣiṇam durlabhaḥ sa punaḥ kālaḥ kāladharmacikīrṣuṇā 21 aurjasthyaṃ vijayed evaṃ saṃgṛhṇan sādhu saṃmatān kālena sādhayen nityaṃ nāprāpte 'bhinipīḍayet 22 vihāya kāmaṃ krodhaṃ ca tathāhaṃkāram eva ca yukto vivaram anvicched ahitānāṃ puraṃdara 23 mārdavaṃ daṇḍa ālasyaṃ pramādaś ca surottama māyāś ca vividhāḥ śakra sādhayanty avicakṣaṇam 24 nihatyaitāni catvāri māyāṃ pratividhāya ca tataḥ śaknoti śatrūṇāṃ prahartum avicārayan 25 yadaivaikena śakyeta guhyaṃ kartuṃ tadācaret yacchanti sacivā guhyaṃ mitho vidrāvayanty api 26 aśakyam iti kṛtvā vā tato 'nyaiḥ saṃvidaṃ caret brahmadaṇḍam adṛṣṭeṣu dṛṣṭeṣu caturaṅgiṇīm 27 bhedaṃ ca prathamaṃ yuñjyāt tūṣṇīṃ daṇḍaṃ tathaiva ca kāle prayojayed rājā tasmiṃs tasmiṃs tadā tadā 28 praṇipātaṃ ca gaccheta kāle śatror balīyasaḥ yukto 'sya vadham anvicched apramattaḥ pramādyataḥ 29 praṇipātena dānena vācā madhurayā bruvan amitram upaseveta na tu jātu viśaṅkayet 30 sthānāni śaṅkitānāṃ ca nityam eva vivarjayet na ca teṣv āśvased drugdhvā jāgartīha nirākṛtāḥ 31 na hy ato duṣkaraṃ karma kiṃ cid asti surottama yathā vividhavṛttānām aiśvaryam amarādhipa 32 tathā vividhaśīlānām api saṃbhava ucyate yateta yogam āsthāya mitrāmitrān avārayan 33 mṛdum apy avamanyante tīkṣṇād udvijate janaḥ mātīkṣṇo māmṛdur bhūs tvaṃ tīkṣṇo bhava mṛdur bhava 34 yathā vapre vegavati sarvataḥ saṃplutodake nityaṃ vivaraṇād bādhas tathā rājyaṃ pramādyataḥ 35 na banūn abhiyuñjīta yaugapadyena śātravān sāmnā dānena bhedena daṇḍena ca puraṃdara 36 ekaikam eṣāṃ niṣpiṃṣañ śiṣṭeṣu nipuṇaṃ caret na ca śakto 'pi medhāvī sarvān evārabhen nṛpaḥ 37 yadā syān mahatī senā hayanāgarathākulā padātiyantra bahulā svanuraktā ṣaḍaṅginī 38 yadā bahuvidhāṃ vṛddhiṃ manyate pratilomataḥ tadā vṛvṛtya prahared dasyūnām avicārayan 39 na sāma daṇḍopaniṣat praśasyate; na mārdavaṃ śatruṣu yātrikaṃ sadā na sasyaghāto na ca saṃkarakriyā; na cāpi bhūyaḥ prakṛter vicāraṇā 40 māyā vibhedānupasarjanāni; pāpaṃ tathaiva spaśa saṃprayogāt āptair manuṣyair upacārayeta; pureṣu rāṣṭreṣu ca saṃprayuktaḥ 41 purāṇi caiṣām anusṛtya bhūmipāḥ; pureṣu bhogān nikhilān ihājayan pureṣu nītiṃ vihitāṃ yathāvidhi; prayojayanto baha vṛtra sūdana 42 pradāya gūḍhāni vasūni nāma; pracchidya bhogān avadhāya ca svān duṣṭāḥ svadoṣair iti kīrtayitvā; pureṣu rāṣṭreṣu ca yojayanti 43 tathaiva cānyai ratiśāstravedibhiḥ; svalaṃkṛtaiḥ śāstravidhānadṛṣṭibhiḥ suśikṣitair bhāṣya kathā viśāradaiḥ; pareṣu kṛtyān upadhārayasva 44 [indra] kāni liṅgāni duṣṭasya bhavanti dvijasattama kathaṃ duṣṭaṃ vijānīyād etat pṛṣṭo bravīhi me 45 [bṛhaspati] parokṣam aguṇān āha sadguṇān abhyasūyati parair vā kīrtyamāneṣu tūṣṇīm āste parāṅmukhaḥ 46 tūṣṇīṃ bhāve 'pi hi jñānaṃ na ced bhavati kāraṇam viśvāsam oṣṭhasaṃdaṃśaṃ śirasaś ca prakampanam 47 karoty abhīkṣṇaṃ saṃsṛṣṭam asaṃsṛṣṭaś ca bhāṣate adṛṣṭito vikurute dṛṣṭvā vā nābhibhāṣate 48 pṛthag etya samaśnāti nedam adya yathāvidhi āsane śayane yāne bhāvā lakṣyā viśeṣataḥ 49 ārtir ārte priye prītir etāvan mitra lakṣaṇam viparītaṃ tu boddhavyam arilakṣaṇam eva tat 50 etāny evaṃ yathoktāni budhyethās tridaśādhipa puruṣāṇāṃ praduṣṭānāṃ svabhāvo balavattaraḥ 51 iti duṣṭasya vijñānam uktaṃ te surasattama niśāmya śāstratattvārthaṃ yathāvad amareśvaraḥ 52 [bh] sa tad vacaḥ śatrunibarhaṇe ratas; tathā cakārāvitathaṃ bṛhaspateḥ cacāra kāle vijayāya cārihā; vaśaṃ ca śatrūn anayat puraṃdaraḥ |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 12
Chapter 105
|
1
[य] धार्मिकॊ ऽरथान असंप्राप्य राजामात्यैः परबाधितः चयुतः कॊशाच च दण्डाच च सुखम इच्छन कथं चरेत 2 [भ] अत्रायं कषेमदर्शीयम इतिहासॊ ऽनुगीयते तत ते ऽहं संप्रवक्ष्यामि तन निबॊध युधिष्ठिर 3 कषेमदर्शं नृपसुतं यत्र कषीणबलं पुरा मुनिः कालक वृक्षीय आजगामेति नः शरुतम तं पप्रच्छॊपसंगृह्य कृच्छ्राम आपदम आस्थितः 4 अर्थेषु भागी पुरुष ईहमानः पुनः पुनः अलब्ध्वा मद्विधॊ राज्यं बरह्मन किं कर्तुम अर्हति 5 अन्यत्र मरणात सतेयाद अन्यत्र परसंश्रयात कषुद्राद अन्यत्र चाचारात तन ममाचक्ष्व सत्तम 6 वयाधिना चाभिपन्नस्य मानसेनेतरेण वा बहुश्रुतः कृतप्रज्ञस तवद्विधः करणं भवेत 7 निर्विद्य हि नरः कामान नियम्य सुखम एधते तयक्त्वा परीतिं च शॊकं च लब्ध्वाप्रीति मयं वसु 8 सुखम अर्थाश्रयं येषाम अनुशॊचामि तान अहम मम हय अर्थाः सुबहवॊ नष्टाः सवप्न इवागताः 9 दुष्करं बत कुर्वन्ति महतॊ ऽरथांस तयजन्ति ये वयं तव एनान परित्यक्तुम असतॊ ऽपि न शक्नुमः 10 इमाम अवस्थां संप्राप्तं दीनम आर्तं शरियश चयुतम यद अन्यत सुखम अस्तीह तद बरह्मन्न अनुशाधि माम 11 कौसल्येनैवम उक्तस तु राजपुत्रेण धीमता मुनिः कालक वृक्षीयः परत्युवाच महाद्युतिः 12 पुरस्ताद एव ते बुद्धिर इयं कार्या विजानतः अनित्यं सर्वम एवेदम अहं च मम चास्ति यत 13 यत किं चिन मन्यसे ऽसतीति सर्वं नास्तीति विद्धि तत एवं न वयथते पराज्ञः कृच्छ्राम अप्य आपदं गतः 14 यद धि भूतं भविष्यच च धरुवं तन न भविष्यति एवं विदितवेद्यस तवम अधर्मेभ्यः परमॊक्ष्यसे 15 यच च पूर्वे समाहारे यच च पूर्वतरे परे सर्वं तन नास्ति तच चैव तज्ज्ञात्वा कॊ ऽनुसंज्वरेत 16 भूत्वा च न भवत्य एतद अभूत्वा च भवत्य अपि शॊके न हय अस्ति सामर्थ्यं शॊकं कुर्यात कथं नरः 17 कव नु ते ऽदय पिता राजन कव नु ते ऽदय पितामह न तवं पश्यसि तान अद्य न तवा पश्यन्ति ते ऽपि च 18 आत्मनॊ ऽधरुवतां पश्यंस तांस तवं किम अनुशॊचसि बुद्ध्या चैवानुबुध्यस्व धरुवं हि न भविष्यसि 19 अहं च तवं च नृपते शत्रवः सुहृदश च ते अवश्यं न भविष्यामः सर्वं च न भविष्यति 20 ये तु विंशतिवर्षा वै तरिंशद्वर्षाश च मानवाः अर्वाग एव हि ते सर्वे मरिष्यन्ति शरच्छतात 21 अपि चेन महतॊ वित्ताद विप्रमुच्येत पूरुषः नैतन ममेति तन मत्वा कुर्वीत परियम आत्मनः 22 अनागतं य न ममेति विद्याद; अतिक्रान्तं यन न ममेति विद्यात दिष्टं बलीय इति मन्यमानास; ते पण्डितास तत सतां सथानम आहुः 23 अनाढ्याश चापि जीवन्ति राज्यं चाप्य अनुशासते बुद्धिपौरुष संपन्नास तवया तुल्याधिका जनाः 24 न च तवम इव शॊचन्ति तस्मात तवम अपि मा शुचः किं नु तवं तैर न वै शरेयांस तुल्यॊ वा बुद्धिपौरुषैः 25 [राजपुत्र] यादृच्छिकं ममासीत तद राज्यम इत्य एव चिन्तये हरियते सर्वम एवेदं कालेन महता दविज 26 तस्यैवं हरियमाणस्य सरॊतसेव तपॊधन फलम एतत परपश्यामि यथा लब्धेन वर्तये 27 [मुनि] अनागतम अतीतं च यथातथ्य विनिश्चयात नानुशॊचसि कौसल्य सर्वार्थेषु तथा भव 28 अवाप्यान कामयस्वार्थान नानवाप्यान कदा चन परत्युत्पन्नान अनुभवन मा शुचस तवम अनागतान 29 यथा लब्धॊपपन्नार्थस तथा कौसल्य रंस्यसे कच चिच छुद्ध सवभावेन शरिया हीनॊ न शॊचसि 30 पुरस्ताद भूतपूर्वत्वाद धीन भाग्यॊ हि दुर्मतिः धातारं गर्हते नित्यं लब्धार्थांश च न मृष्यते 31 अनर्हान अपि चैवान्यान मन्यते शरीमतॊ जनान एतस्मात कारणाद एतद दुःखं भूयॊ ऽनुवर्तते 32 ईर्ष्यातिच्छेद संपन्ना राजन पुरुषमानिनः कच चित तवं न तथा पराज्ञ मत्सरी कॊसलाधिप 33 सहस्व शरियम अन्येषां यद्य अपि तवयि नास्ति सा अन्यत्रापि सतीं लक्ष्मीं कुशला भुञ्जते जनाः अभिविष्यन्दते शरीर हि सत्य अपि दविषतॊ जनात 34 शरियं च पुत्रपौत्रं च मनुष्या धर्मचारिणः तयागधर्मविदॊ वीराः सवयम एव तयजन्त्य उत 35 बहु संकसुकं दृष्ट्वा विवित्सा साधनेन च तथान्ये संत्यजन्त्य एनं मत्वा परमदुर्लभम 36 तवं पुनः पराज्ञ रूपः सन कृपणं परितप्यसे अकाम्यान कामयानॊ ऽरथान पराचीनान उपद्रुतान 37 तां बुद्धिम उपजिज्ञासुस तवम एवैनान परित्यज अनर्थांश चार्थरूपेण अर्थांश चानर्थ रूपतः 38 अर्थायैव हि केषां चिद धननाशॊ भवत्य उत अनन्त्यं तं सुखं मत्वा शरियम अन्यः परीक्षते 39 रममाणः शरिया कश चिन नान्यच छरेयॊ ऽभिमन्यते तथा तस्येहमानस्य समारम्भॊ विनश्यति 40 कृच्छ्राल लब्धम अभिप्रेतं यदा कौसल्य नश्यति तदा निर्विद्यते सॊ ऽरथात परिभग्न करमॊ नरः 41 धर्मम एके ऽभिपद्यन्ते कल्याणाभिजना नराः परत्र सुखम इछन्तॊ निर्विद्येयुश च लौकिकात 42 जीवितं संत्यजन्त्य एके धनलॊभ परा नराः न जीवितार्थं मन्यन्ते पुरुषा हि धनाद ऋते 43 पश्य तेषां कृपणतां पश्य तेषाम अबुद्धिताम अध्रुवे जीविते मॊहाद अर्थतृष्णाम उपाश्रिताः 44 संचये च विनाशान्ते मरणान्ते च जीविते संयॊगे विप्रयॊगान्ते कॊ नु विप्रणयेन मनः 45 धनं वा पुरुषं राजन पुरुषॊ वा पुनर धनम अवश्यं परजहात्य एतत तद विद्वान कॊ ऽनुसंज्वरेत 46 अन्येषाम अपि नश्यन्ति सुहृदश च धनानि च पश्य बुद्ध्या मनुष्याणां राजन्न आपदम आत्मनः नियच्छ यच्छ संयच्छ इन्द्रियाणि मनॊ गिरम 47 परतिषिद्धान अवाप्येषु दुर्लभेष्व अहितेषु च परतिकृष्टेषु भावेषु वयतिकृष्टेष्व असंभवे परज्ञान तृप्तॊ विक्रान्तस तवद्विधॊ नानुशॊचति 48 अल्पम इच्छन्न अचपलॊ मृदुर दान्तः सुसंशितः बरह्मचर्यॊपपन्नश च तवद्विधॊ नैव मुह्यति 49 न तव एव जाल्मीं कापालीं वृत्तिम एषितुम अर्हसि नृशंसवृत्तिं पापिष्ठां दुःखां कापुरुषॊचिताम 50 अपि मूलफलाजीवॊ रमस्वैकॊ महावने वाग्यतः संगृहीतात्मा सर्वभूतदयान्वितः 51 सदृशं पण्डितस्यैतद ईषा दन्तेन दन्तिना यद एकॊ रमते ऽरण्ये यच चाप्य अल्पेन तुष्यति 52 महाह्रदः संक्षुभित आत्मनैव परसीदति एतद एवंगतस्याहं सुखं पश्यामि केवलम 53 असंभवे शरियॊ राजन हीनस्य सचिवादिभिः दैवे परतिनिविष्टे च किं शरेयॊ मन्यते भवान |
1
[y] dhārmiko 'rthān asaṃprāpya rājāmātyaiḥ prabādhitaḥ cyutaḥ kośāc ca daṇḍāc ca sukham icchan kathaṃ caret 2 [bh] atrāyaṃ kṣemadarśīyam itihāso 'nugīyate tat te 'haṃ saṃpravakṣyāmi tan nibodha yudhiṣṭhira 3 kṣemadarśaṃ nṛpasutaṃ yatra kṣīṇabalaṃ purā muniḥ kālaka vṛkṣīya ājagāmeti naḥ śrutam taṃ papracchopasaṃgṛhya kṛcchrām āpadam āsthitaḥ 4 artheṣu bhāgī puruṣa īhamānaḥ punaḥ punaḥ alabdhvā madvidho rājyaṃ brahman kiṃ kartum arhati 5 anyatra maraṇāt steyād anyatra parasaṃśrayāt kṣudrād anyatra cācārāt tan mamācakṣva sattama 6 vyādhinā cābhipannasya mānasenetareṇa vā bahuśrutaḥ kṛtaprajñas tvadvidhaḥ karaṇaṃ bhavet 7 nirvidya hi naraḥ kāmān niyamya sukham edhate tyaktvā prītiṃ ca śokaṃ ca labdhvāprīti mayaṃ vasu 8 sukham arthāśrayaṃ yeṣām anuśocāmi tān aham mama hy arthāḥ subahavo naṣṭāḥ svapna ivāgatāḥ 9 duṣkaraṃ bata kurvanti mahato 'rthāṃs tyajanti ye vayaṃ tv enān parityaktum asato 'pi na śaknumaḥ 10 imām avasthāṃ saṃprāptaṃ dīnam ārtaṃ śriyaś cyutam yad anyat sukham astīha tad brahmann anuśādhi mām 11 kausalyenaivam uktas tu rājaputreṇa dhīmatā muniḥ kālaka vṛkṣīyaḥ pratyuvāca mahādyutiḥ 12 purastād eva te buddhir iyaṃ kāryā vijānataḥ anityaṃ sarvam evedam ahaṃ ca mama cāsti yat 13 yat kiṃ cin manyase 'stīti sarvaṃ nāstīti viddhi tat evaṃ na vyathate prājñaḥ kṛcchrām apy āpadaṃ gataḥ 14 yad dhi bhūtaṃ bhaviṣyac ca dhruvaṃ tan na bhaviṣyati evaṃ viditavedyas tvam adharmebhyaḥ pramokṣyase 15 yac ca pūrve samāhāre yac ca pūrvatare pare sarvaṃ tan nāsti tac caiva tajjñātvā ko 'nusaṃjvaret 16 bhūtvā ca na bhavaty etad abhūtvā ca bhavaty api śoke na hy asti sāmarthyaṃ śokaṃ kuryāt kathaṃ naraḥ 17 kva nu te 'dya pitā rājan kva nu te 'dya pitāmaha na tvaṃ paśyasi tān adya na tvā paśyanti te 'pi ca 18 ātmano 'dhruvatāṃ paśyaṃs tāṃs tvaṃ kim anuśocasi buddhyā caivānubudhyasva dhruvaṃ hi na bhaviṣyasi 19 ahaṃ ca tvaṃ ca nṛpate śatravaḥ suhṛdaś ca te avaśyaṃ na bhaviṣyāmaḥ sarvaṃ ca na bhaviṣyati 20 ye tu viṃśativarṣā vai triṃśadvarṣāś ca mānavāḥ arvāg eva hi te sarve mariṣyanti śaracchatāt 21 api cen mahato vittād vipramucyeta pūruṣaḥ naitan mameti tan matvā kurvīta priyam ātmanaḥ 22 anāgataṃ ya na mameti vidyād; atikrāntaṃ yan na mameti vidyāt diṣṭaṃ balīya iti manyamānās; te paṇḍitās tat satāṃ sthānam āhuḥ 23 anāḍhyāś cāpi jīvanti rājyaṃ cāpy anuśāsate buddhipauruṣa saṃpannās tvayā tulyādhikā janāḥ 24 na ca tvam iva śocanti tasmāt tvam api mā śucaḥ kiṃ nu tvaṃ tair na vai śreyāṃs tulyo vā buddhipauruṣaiḥ 25 [rājaputra] yādṛcchikaṃ mamāsīt tad rājyam ity eva cintaye hriyate sarvam evedaṃ kālena mahatā dvija 26 tasyaivaṃ hriyamāṇasya srotaseva tapodhana phalam etat prapaśyāmi yathā labdhena vartaye 27 [muni] anāgatam atītaṃ ca yathātathya viniścayāt nānuśocasi kausalya sarvārtheṣu tathā bhava 28 avāpyān kāmayasvārthān nānavāpyān kadā cana pratyutpannān anubhavan mā śucas tvam anāgatān 29 yathā labdhopapannārthas tathā kausalya raṃsyase kac cic chuddha svabhāvena śriyā hīno na śocasi 30 purastād bhūtapūrvatvād dhīna bhāgyo hi durmatiḥ dhātāraṃ garhate nityaṃ labdhārthāṃś ca na mṛṣyate 31 anarhān api caivānyān manyate śrīmato janān etasmāt kāraṇād etad duḥkhaṃ bhūyo 'nuvartate 32 īrṣyāticcheda saṃpannā rājan puruṣamāninaḥ kac cit tvaṃ na tathā prājña matsarī kosalādhipa 33 sahasva śriyam anyeṣāṃ yady api tvayi nāsti sā anyatrāpi satīṃ lakṣmīṃ kuśalā bhuñjate janāḥ abhiviṣyandate śrīr hi saty api dviṣato janāt 34 śriyaṃ ca putrapautraṃ ca manuṣyā dharmacāriṇaḥ tyāgadharmavido vīrāḥ svayam eva tyajanty uta 35 bahu saṃkasukaṃ dṛṣṭvā vivitsā sādhanena ca tathānye saṃtyajanty enaṃ matvā paramadurlabham 36 tvaṃ punaḥ prājña rūpaḥ san kṛpaṇaṃ paritapyase akāmyān kāmayāno 'rthān parācīnān upadrutān 37 tāṃ buddhim upajijñāsus tvam evainān parityaja anarthāṃś cārtharūpeṇa arthāṃś cānartha rūpataḥ 38 arthāyaiva hi keṣāṃ cid dhananāśo bhavaty uta anantyaṃ taṃ sukhaṃ matvā śriyam anyaḥ parīkṣate 39 ramamāṇaḥ śriyā kaś cin nānyac chreyo 'bhimanyate tathā tasyehamānasya samārambho vinaśyati 40 kṛcchrāl labdham abhipretaṃ yadā kausalya naśyati tadā nirvidyate so 'rthāt paribhagna kramo naraḥ 41 dharmam eke 'bhipadyante kalyāṇābhijanā narāḥ paratra sukham ichanto nirvidyeyuś ca laukikāt 42 jīvitaṃ saṃtyajanty eke dhanalobha parā narāḥ na jīvitārthaṃ manyante puruṣā hi dhanād ṛte 43 paśya teṣāṃ kṛpaṇatāṃ paśya teṣām abuddhitām adhruve jīvite mohād arthatṛṣṇām upāśritāḥ 44 saṃcaye ca vināśānte maraṇānte ca jīvite saṃyoge viprayogānte ko nu vipraṇayen manaḥ 45 dhanaṃ vā puruṣaṃ rājan puruṣo vā punar dhanam avaśyaṃ prajahāty etat tad vidvān ko 'nusaṃjvaret 46 anyeṣām api naśyanti suhṛdaś ca dhanāni ca paśya buddhyā manuṣyāṇāṃ rājann āpadam ātmanaḥ niyaccha yaccha saṃyaccha indriyāṇi mano giram 47 pratiṣiddhān avāpyeṣu durlabheṣv ahiteṣu ca pratikṛṣṭeṣu bhāveṣu vyatikṛṣṭeṣv asaṃbhave prajñāna tṛpto vikrāntas tvadvidho nānuśocati 48 alpam icchann acapalo mṛdur dāntaḥ susaṃśitaḥ brahmacaryopapannaś ca tvadvidho naiva muhyati 49 na tv eva jālmīṃ kāpālīṃ vṛttim eṣitum arhasi nṛśaṃsavṛttiṃ pāpiṣṭhāṃ duḥkhāṃ kāpuruṣocitām 50 api mūlaphalājīvo ramasvaiko mahāvane vāgyataḥ saṃgṛhītātmā sarvabhūtadayānvitaḥ 51 sadṛśaṃ paṇḍitasyaitad īṣā dantena dantinā yad eko ramate 'raṇye yac cāpy alpena tuṣyati 52 mahāhradaḥ saṃkṣubhita ātmanaiva prasīdati etad evaṃgatasyāhaṃ sukhaṃ paśyāmi kevalam 53 asaṃbhave śriyo rājan hīnasya sacivādibhiḥ daive pratiniviṣṭe ca kiṃ śreyo manyate bhavān |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 12
Chapter 106
|
1
[मुनि] अथ चेत पौरुषं किं चित कषत्रियात्मनि पश्यसि बरवीमि हन्त ते नीतिं राज्यस्य परतिपत्तये 2 तां चेच छक्ष्यस्य अनुष्ठातुं कर्म चैव करिष्यसि शृणु सर्वम अशेषेण यत तवां वक्ष्यामि तत्त्वतः 3 आचरिष्यसि चेत कर्म महतॊ ऽरथान अवाप्स्यसि राज्यं राज्यस्य मन्त्रं वा महती वा पुनः शरियम यद्य एतद रॊचते राजन पुनर बरूहि बरवीमि ते 4 [राजपुत्र] बरवीतु भगवान नीतिम उपपन्नॊ ऽसम्य अहं परभॊ अमॊघम इदम अद्यास्तु तवया सह समागतम 5 [मुनि] हित्वा सतम्भं च मानं च करॊधहर्षौ भयं तथा परत्य अमित्रं निषेवस्व परणिपत्य कृताञ्जलिः 6 तम उत्तमेन शौचेन कर्मणा चाभिराधय दातुम अर्हति ते वृत्तिं वैदेहः सत्यसंगरः 7 परमाणं सर्वभूतेषु परग्रहं च गमिष्यसि ततः सहायान सॊत्साहाँल लप्स्यसे ऽवयसनाञ शुचीन 8 वर्तमानः सवशास्त्रे वै संयतात्मा जितेन्द्रियः अभ्युद्धरति चात्मानं परसादयति च परजाः 9 तेनैव तवं धृतिमता शरीमता चाभिसत्कृतः परमाणं सर्वभूतेषु गत्वा परग्रहणं महत 10 ततः सुहृद बलं लब्ध्वा मन्त्रयित्वा सुमन्त्रितम अन्तरैर भेदयित्वारीन बिल्वं बिल्वेन शातय परैर वा संविदं कृत्वा बलम अप्य अस्य घातय 11 अलभ्या ये शुभा भावाः सत्रियश चाच्छादनानि च शय्यासनानि यानानि महार्हाणि गृहाणि च 12 पक्षिणॊ मृगजातानि रसा गन्धाः फलानि च तेष्व एव सज्जयेथास तवं यथा नश्येत सवयं परः 13 यद्य एव परतिषेद्धव्यॊ यद्य उपेक्षणम अर्हति न जातु विवृतः कार्यः शत्रुर विनयम इच्छता 14 वसस्व परमामित्र विषये पराज्ञसंमते भजस्व शवेतकाकीयैर मित्राधमम अनर्थकैः 15 आरम्भांश चास्य महतॊ दुष्करांस तवं परयॊजय नदी बन्धविरॊधांश च बलवद्भिर विरुध्यताम 16 उद्यानानि महार्हाणि शयनान्य आसनानि च परतिभॊग सुखेनैव कॊशम अस्य विरेचय 17 यज्ञदानप्रशंसास्मै बराह्मणेष्व अनुवर्ण्यताम ते तवत परियं करिष्यन्ति तं चेष्यन्ति वृका इव 18 असंशयं पुण्यशीलः पराप्नॊति परमां गतिम तरिविष्टपे पुण्यतमं सथानं पराप्नॊति पार्थिवः कॊशक्षये तव अमित्राणां वशं कौसल्य गच्छति 19 उभयत्र परसक्तस्य धर्मे चाधर्म एव च बलार्थ मूलं वयुच्छिद्येत तेन नन्दन्ति शत्रवः 20 निन्द्यास्य मानुषं कर्म दैवम अस्यॊपवर्णय असंशयं दैवपरः कषिप्रम एव विनश्यति 21 याजयैनं विश्वजिता सर्वस्वेन वियुज्यताम ततॊ गच्छत्व असिद्धार्थः पीड्यमानॊ महाजनम 22 तयागधर्मविदं मुण्डं कं चिद अस्यॊपवर्णय अपि तयागं बुभूषेत कच चिद गच्छेद अनामयम 23 सिद्धेनौषध यॊगेन सर्वशत्रुविनाशिना नागान अश्वान मनुष्यांश च कृतकैर उपघातय 24 एते चान्ये च बहवॊ दम्भयॊगाः सुनिश्चिताः शक्या विषहता कर्तुं न कलीबेन नृपात्मज |
1
[muni] atha cet pauruṣaṃ kiṃ cit kṣatriyātmani paśyasi bravīmi hanta te nītiṃ rājyasya pratipattaye 2 tāṃ cec chakṣyasy anuṣṭhātuṃ karma caiva kariṣyasi śṛṇu sarvam aśeṣeṇa yat tvāṃ vakṣyāmi tattvataḥ 3 ācariṣyasi cet karma mahato 'rthān avāpsyasi rājyaṃ rājyasya mantraṃ vā mahatī vā punaḥ śriyam yady etad rocate rājan punar brūhi bravīmi te 4 [rājaputra] bravītu bhagavān nītim upapanno 'smy ahaṃ prabho amogham idam adyāstu tvayā saha samāgatam 5 [muni] hitvā stambhaṃ ca mānaṃ ca krodhaharṣau bhayaṃ tathā praty amitraṃ niṣevasva praṇipatya kṛtāñjaliḥ 6 tam uttamena śaucena karmaṇā cābhirādhaya dātum arhati te vṛttiṃ vaidehaḥ satyasaṃgaraḥ 7 pramāṇaṃ sarvabhūteṣu pragrahaṃ ca gamiṣyasi tataḥ sahāyān sotsāhāṁl lapsyase 'vyasanāñ śucīn 8 vartamānaḥ svaśāstre vai saṃyatātmā jitendriyaḥ abhyuddharati cātmānaṃ prasādayati ca prajāḥ 9 tenaiva tvaṃ dhṛtimatā śrīmatā cābhisatkṛtaḥ pramāṇaṃ sarvabhūteṣu gatvā pragrahaṇaṃ mahat 10 tataḥ suhṛd balaṃ labdhvā mantrayitvā sumantritam antarair bhedayitvārīn bilvaṃ bilvena śātaya parair vā saṃvidaṃ kṛtvā balam apy asya ghātaya 11 alabhyā ye śubhā bhāvāḥ striyaś cācchādanāni ca śayyāsanāni yānāni mahārhāṇi gṛhāṇi ca 12 pakṣiṇo mṛgajātāni rasā gandhāḥ phalāni ca teṣv eva sajjayethās tvaṃ yathā naśyet svayaṃ paraḥ 13 yady eva pratiṣeddhavyo yady upekṣaṇam arhati na jātu vivṛtaḥ kāryaḥ śatrur vinayam icchatā 14 vasasva paramāmitra viṣaye prājñasaṃmate bhajasva śvetakākīyair mitrādhamam anarthakaiḥ 15 ārambhāṃś cāsya mahato duṣkarāṃs tvaṃ prayojaya nadī bandhavirodhāṃś ca balavadbhir virudhyatām 16 udyānāni mahārhāṇi śayanāny āsanāni ca pratibhoga sukhenaiva kośam asya virecaya 17 yajñadānapraśaṃsāsmai brāhmaṇeṣv anuvarṇyatām te tvat priyaṃ kariṣyanti taṃ ceṣyanti vṛkā iva 18 asaṃśayaṃ puṇyaśīlaḥ prāpnoti paramāṃ gatim triviṣṭape puṇyatamaṃ sthānaṃ prāpnoti pārthivaḥ kośakṣaye tv amitrāṇāṃ vaśaṃ kausalya gacchati 19 ubhayatra prasaktasya dharme cādharma eva ca balārtha mūlaṃ vyucchidyet tena nandanti śatravaḥ 20 nindyāsya mānuṣaṃ karma daivam asyopavarṇaya asaṃśayaṃ daivaparaḥ kṣipram eva vinaśyati 21 yājayainaṃ viśvajitā sarvasvena viyujyatām tato gacchatv asiddhārthaḥ pīḍyamāno mahājanam 22 tyāgadharmavidaṃ muṇḍaṃ kaṃ cid asyopavarṇaya api tyāgaṃ bubhūṣeta kac cid gacched anāmayam 23 siddhenauṣadha yogena sarvaśatruvināśinā nāgān aśvān manuṣyāṃś ca kṛtakair upaghātaya 24 ete cānye ca bahavo dambhayogāḥ suniścitāḥ śakyā viṣahatā kartuṃ na klībena nṛpātmaja |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 12
Chapter 107
|
1
[र] न निकृत्या न दम्भेन बरह्मन्न इच्छामि जीवितुम नाधर्मयुक्तानीच्छेयम अर्थान सुमहतॊ ऽपय अहम 2 पुरस्ताद एव भगवन मयैतद अपवर्जितम येन मां नाभिशङ्केत यद वा कृत्स्नं हितं भवेत 3 आनृशंस्येन धर्मेण लॊके हय अस्मिञ जिजीविषुः नाहम एतद अलं कर्तुं नैतन मय्य उपपद्यते 4 [मनु] उपपन्नस तवम एतेन यथा कषत्रिय भाषसे परकृत्या हय उपपन्नॊ ऽसि बुद्ध्या चाद्भुतदर्शन 5 उभयॊर एव वाम अर्थे यतिष्ये तव तस्य च संश्लेषं वा करिष्यामि शाश्वतं हय अनपायिनम 6 तवादृशं हि कुले जातम अनृशंसं बहुश्रुतम अमात्यं कॊ न कुर्वीत राज्यप्रणय कॊविदम 7 यस तवं परव्रजितॊ राज्याद वयसनं चॊत्तमं गतः आनृशंस्येन वृत्तेन कषत्रियेच्छसि जीवितुम 8 आगन्ता मद्गृहं तात वैदेहः सत्यसंगरः यताहं तं नियॊष्क्यामि तत करिष्यत्य असंशयम 9 [भ] तत आहूय वैदेहं मुनिर वचनम अब्रवीत अयं राजकुले जातॊ विदिताभ्यन्तरॊ मम 10 आदर्श इव शुद्धात्मा शारदश चन्द्रमा इव नास्मिन पश्यामि वृजिनं सर्वतॊ मे परीक्षितः 11 तेन ते संधिर एवास्तु विश्वसास्मिन यथा मयि न राज्यम अनमात्येन शक्यं शास्तुम अमित्रहन अमात्यः शूर एव सयाद बुद्धिसंपन्न एव च 12 अमात्यः शूर एव सयाद बुद्धिसंपन्न एव च ताभ्यां चैव भयं राज्ञः पश्य राज्यस्य यॊजनम धर्मात्मनां कव चिल लॊके नान्यास्ति गतिर ईदृशी 13 कृतात्मा राजपुत्रॊ ऽयं सतां मार्गम अनुष्ठितः संसेव्यमानः शत्रूंस ते गृह्णीयान महतॊ गणान 14 यद्य अयं परतियुध्येत तवां सवकर्म कषत्रियस्य तत जिगीषमाणस तवां युद्धे पितृपैतामहे पदे 15 तवं चापि परति युध्येथा विजिगीषु वरते सथितः अयुद्ध्वैव नियॊगान मे वशे वैदेह ते सथितः 16 स तवं धर्मम अवेक्षस्व तयक्त्वाधर्मम असांप्रतम न हि कामान न च दरॊहात सवधर्मं हातुम अर्हसि 17 नैव नित्यं जयस तात नैव नित्यं पराजयः तस्माद भॊजयितव्यश च भॊक्तव्यश च परॊ जनः 18 आत्मन्य एव हि संदृश्याव उभौ जयपराजयौ निःशेष कारिणां तात निःशेष करणाद भयम 19 इत्य उक्तः परत्युवाचेदं वचनं बराह्मणर्षभम अभिपूज्याभिसत्कृत्य पूजार्हम अनुमान्य च 20 यथा बरूयान महाप्राज्ञॊ यथा बरूयाद बहुश्रुतः शरेयः कामॊ यथा बरूयाद उभयॊर यत कषमं भवेत 21 तथा वचनम उक्तॊ ऽसमि करिष्यामि च तत तथा एतद धि परमं शरेयॊ न मे ऽतरास्ति विचारणा 22 ततः कौशल्यम आहूय वैदेहॊ वाक्यम अब्रवीत धर्मतॊ नीतितश चैव बलेन च जितॊ मया 23 सॊ ऽहं तवया तव आत्मगुणैर जितः पार्थिव सत्तम आत्मानम अनवज्ञाय जितवद वर्ततां भवान 24 नावमन्ये च ते बुद्धिं नावमन्ये च पौरुषम नावमन्ये जयामीति जितवद वर्ततां भवान 25 यथावत पूजितॊ राजन गृहं गन्तासि मे गृहात ततः संपूज्य तौ विप्रं विश्वस्तौ जग्मतुर गृहान 26 वैदेहस तव अथ कौसल्यं परवेश्य गृहम अञ्जसा पाद्यार्घ्य मधुपर्कैस तं पूजार्हं परत्यपूजयत 27 ददौ दुहितरं चास्मै रत्नानि विविधानि च एष राज्ञां परॊ धर्मः सह्यौ जयपराजयौ |
1
[r] na nikṛtyā na dambhena brahmann icchāmi jīvitum nādharmayuktānīccheyam arthān sumahato 'py aham 2 purastād eva bhagavan mayaitad apavarjitam yena māṃ nābhiśaṅketa yad vā kṛtsnaṃ hitaṃ bhavet 3 ānṛśaṃsyena dharmeṇa loke hy asmiñ jijīviṣuḥ nāham etad alaṃ kartuṃ naitan mayy upapadyate 4 [manu] upapannas tvam etena yathā kṣatriya bhāṣase prakṛtyā hy upapanno 'si buddhyā cādbhutadarśana 5 ubhayor eva vām arthe yatiṣye tava tasya ca saṃśleṣaṃ vā kariṣyāmi śāśvataṃ hy anapāyinam 6 tvādṛśaṃ hi kule jātam anṛśaṃsaṃ bahuśrutam amātyaṃ ko na kurvīta rājyapraṇaya kovidam 7 yas tvaṃ pravrajito rājyād vyasanaṃ cottamaṃ gataḥ ānṛśaṃsyena vṛttena kṣatriyecchasi jīvitum 8 āgantā madgṛhaṃ tāta vaidehaḥ satyasaṃgaraḥ yatāhaṃ taṃ niyoṣkyāmi tat kariṣyaty asaṃśayam 9 [bh] tata āhūya vaidehaṃ munir vacanam abravīt ayaṃ rājakule jāto viditābhyantaro mama 10 ādarśa iva śuddhātmā śāradaś candramā iva nāsmin paśyāmi vṛjinaṃ sarvato me parīkṣitaḥ 11 tena te saṃdhir evāstu viśvasāsmin yathā mayi na rājyam anamātyena śakyaṃ śāstum amitrahan amātyaḥ śūra eva syād buddhisaṃpanna eva ca 12 amātyaḥ śūra eva syād buddhisaṃpanna eva ca tābhyāṃ caiva bhayaṃ rājñaḥ paśya rājyasya yojanam dharmātmanāṃ kva cil loke nānyāsti gatir īdṛśī 13 kṛtātmā rājaputro 'yaṃ satāṃ mārgam anuṣṭhitaḥ saṃsevyamānaḥ śatrūṃs te gṛhṇīyān mahato gaṇān 14 yady ayaṃ pratiyudhyet tvāṃ svakarma kṣatriyasya tat jigīṣamāṇas tvāṃ yuddhe pitṛpaitāmahe pade 15 tvaṃ cāpi prati yudhyethā vijigīṣu vrate sthitaḥ ayuddhvaiva niyogān me vaśe vaideha te sthitaḥ 16 sa tvaṃ dharmam avekṣasva tyaktvādharmam asāṃpratam na hi kāmān na ca drohāt svadharmaṃ hātum arhasi 17 naiva nityaṃ jayas tāta naiva nityaṃ parājayaḥ tasmād bhojayitavyaś ca bhoktavyaś ca paro janaḥ 18 ātmany eva hi saṃdṛśyāv ubhau jayaparājayau niḥśeṣa kāriṇāṃ tāta niḥśeṣa karaṇād bhayam 19 ity uktaḥ pratyuvācedaṃ vacanaṃ brāhmaṇarṣabham abhipūjyābhisatkṛtya pūjārham anumānya ca 20 yathā brūyān mahāprājño yathā brūyād bahuśrutaḥ śreyaḥ kāmo yathā brūyād ubhayor yat kṣamaṃ bhavet 21 tathā vacanam ukto 'smi kariṣyāmi ca tat tathā etad dhi paramaṃ śreyo na me 'trāsti vicāraṇā 22 tataḥ kauśalyam āhūya vaideho vākyam abravīt dharmato nītitaś caiva balena ca jito mayā 23 so 'haṃ tvayā tv ātmaguṇair jitaḥ pārthiva sattama ātmānam anavajñāya jitavad vartatāṃ bhavān 24 nāvamanye ca te buddhiṃ nāvamanye ca pauruṣam nāvamanye jayāmīti jitavad vartatāṃ bhavān 25 yathāvat pūjito rājan gṛhaṃ gantāsi me gṛhāt tataḥ saṃpūjya tau vipraṃ viśvastau jagmatur gṛhān 26 vaidehas tv atha kausalyaṃ praveśya gṛham añjasā pādyārghya madhuparkais taṃ pūjārhaṃ pratyapūjayat 27 dadau duhitaraṃ cāsmai ratnāni vividhāni ca eṣa rājñāṃ paro dharmaḥ sahyau jayaparājayau |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 12
Chapter 108
|
1
[य] बराह्मणक्षत्रियविशां शूद्राणां च परंतप धर्मॊ वृत्तं च वृत्तिश च वृत्त्युपायफलानि च 2 राज्ञां वृत्तं च कॊशश च कॊशसंजननं महत अमात्यगुणवृद्धिश च परकृतीनां च वर्धनम 3 षाड्गुण्य गुणकल्पश च सेना नीतिस तथैव च दुष्टस्य च परिज्ञानम अदुष्टस्य च लक्षणम 4 समहीनाधिकानां च यथावल लक्षणॊच्चयः मध्यमस्य च तुष्ट्यर्थं यथा सथेयं विवर्धता 5 कषीणसंग्रह वृत्तिश च यथावत संप्रकीर्तिता लभुनादेश रूपेण गरन्थ यॊगेन भारत 6 विजिगीषॊस तथा वृत्तम उक्तं चैव तथैव ते गणानां वृत्तिम इच्छामि शरॊतुं मतिमतां वर 7 यथा गणाः परवर्धन्ते न भिद्यन्ते च भारत अरीन हि विजिगीषन्ते सुहृदः पराप्नुवन्ति च 8 भेदमूलॊ विनाशॊ हि गणानाम उपलभ्यते मन्त्रसंवरणं दुःखं बहूनाम इति मे मतिः 9 एतद इच्छाम्य अहं शरॊतुं निखिलेन परंतप यथा च ते न भिद्येरंस तच च मे बरूहि पार्थिव 10 [भ] गणानां च कुलानां च राज्ञां च भरतर्षभ वैरसंदीपनाव एतौ लॊभामर्षौ जनाधिप 11 लॊभम एकॊ हि वृणुते ततॊ ऽमर्षम अनन्तरम तौ कषयव्यय संयुक्ताव अन्यॊन्यजनिताश्रयौ 12 चारमन्त्रबलादानैः सामदानविभेदनैः कषयव्यय भयॊपायैः कर्शयन्तीतरेतरम 13 तत्र दानेन भिद्यन्ते गणाः संघातवृत्तयः भिन्ना विमनसः सर्वे गच्छन्त्य अरिवशं भयात 14 भेदाद गणा विनश्यन्ति भिन्नाः सूपजपाः परैः तस्मात संघातयॊगेषु परयतेरन गणाः सदा 15 अर्था हय एवाधिगम्यन्ते संघातबलपौरुषात बाह्याश च मैत्रीं कुर्वन्ति तेषु संघातवृत्तिषु 16 जञानवृद्धान परशंसन्तः शुश्रूषन्तः परस्परम विनिवृत्ताभिसंधानाः सुखम एधन्ति सर्वशः 17 धर्मिष्ठान वयवहारांश च सथापयन्तश च शास्त्रतः यथावत संप्रवर्तन्तॊ विवर्धन्ते गणॊत्तमाः 18 पुत्रान भरातॄन निगृह्णन्तॊ विनये च सदा रताः विनीतांश च परगृह्णन्तॊ विवर्धन्ते गणॊत्तमाः 19 चारमन्त्रविधानेषु कॊशसंनिचयेषु च नित्ययुक्ता महाबाहॊ वर्धन्ते सर्वतॊ गणाः 20 पराज्ञाञ शूरान महेष्वासान कर्मसु सथिरपौरुषान मानयन्तः सदा युक्ता विवर्धन्ते गणा नृप 21 दरव्यवन्तश च शूराश च शस्त्रज्ञाः शास्त्रपारगाः कृच्छ्रास्व आपत्सु संमूढान गणान उत्तारयन्ति ते 22 करॊधॊ भेदॊ भयॊ दण्डः कर्शनं निग्रहॊ वधः नयन्त्य अरिवशं सद्यॊ गणान भरतसत्तम 23 तस्मान मानयितव्यास ते गणमुख्याः परधानतः लॊकयात्रा समायत्ता भूयसी तेषु पार्थिव 24 मन्त्रगुप्तिः परधानेषु चारश चामित्रकर्शन न गणाः कृत्स्नशॊ मन्त्रं शरॊतुम अर्हन्ति भारत 25 गणमुख्यैस तु संभूय कार्यं गणहितं मिथः पृथग गणस्य भिन्नस्य विमतस्य ततॊ ऽनयथा अर्थाः परत्यवसीदन्ति तथानर्था भवन्ति च 26 तेषाम अन्यॊन्यभिन्नानां सवशक्तिम अनुतिष्ठताम निग्रहः पण्डितैः कार्यः कषिप्रम एव परधानतः 27 कुलेषु कलहा जाताः कुलवृद्धैर उपेक्षिताः गॊत्रस्य राजन कुर्वन्ति गणसंभेद कारिकाम 28 आभ्यन्तरं भयं रक्ष्यं सुरक्ष्यं बाह्यतॊ भयम अभ्यन्तराद भयं जातं सद्यॊ मूलं निकृन्तति 29 अकस्मात करॊधलॊभाद वा मॊहाद वापि सवभावजात अन्यॊन्यं नाभिभाषन्ते तत्पराभव लक्षणम 30 जात्या च सदृशाः सर्वे कुलेन सदृशास तथा न तु शौर्येण बुद्ध्या वा रूपद्रव्येण वा पुनः 31 भेदाच चैव परमादाच च नाम्यन्ते रिपुभिर गणाः तस्मात संघातम एवाहुर गणानां शरणं महत |
1
[y] brāhmaṇakṣatriyaviśāṃ śūdrāṇāṃ ca paraṃtapa dharmo vṛttaṃ ca vṛttiś ca vṛttyupāyaphalāni ca 2 rājñāṃ vṛttaṃ ca kośaś ca kośasaṃjananaṃ mahat amātyaguṇavṛddhiś ca prakṛtīnāṃ ca vardhanam 3 ṣāḍguṇya guṇakalpaś ca senā nītis tathaiva ca duṣṭasya ca parijñānam aduṣṭasya ca lakṣaṇam 4 samahīnādhikānāṃ ca yathāval lakṣaṇoccayaḥ madhyamasya ca tuṣṭyarthaṃ yathā stheyaṃ vivardhatā 5 kṣīṇasaṃgraha vṛttiś ca yathāvat saṃprakīrtitā labhunādeśa rūpeṇa grantha yogena bhārata 6 vijigīṣos tathā vṛttam uktaṃ caiva tathaiva te gaṇānāṃ vṛttim icchāmi śrotuṃ matimatāṃ vara 7 yathā gaṇāḥ pravardhante na bhidyante ca bhārata arīn hi vijigīṣante suhṛdaḥ prāpnuvanti ca 8 bhedamūlo vināśo hi gaṇānām upalabhyate mantrasaṃvaraṇaṃ duḥkhaṃ bahūnām iti me matiḥ 9 etad icchāmy ahaṃ śrotuṃ nikhilena paraṃtapa yathā ca te na bhidyeraṃs tac ca me brūhi pārthiva 10 [bh] gaṇānāṃ ca kulānāṃ ca rājñāṃ ca bharatarṣabha vairasaṃdīpanāv etau lobhāmarṣau janādhipa 11 lobham eko hi vṛṇute tato 'marṣam anantaram tau kṣayavyaya saṃyuktāv anyonyajanitāśrayau 12 cāramantrabalādānaiḥ sāmadānavibhedanaiḥ kṣayavyaya bhayopāyaiḥ karśayantītaretaram 13 tatra dānena bhidyante gaṇāḥ saṃghātavṛttayaḥ bhinnā vimanasaḥ sarve gacchanty arivaśaṃ bhayāt 14 bhedād gaṇā vinaśyanti bhinnāḥ sūpajapāḥ paraiḥ tasmāt saṃghātayogeṣu prayateran gaṇāḥ sadā 15 arthā hy evādhigamyante saṃghātabalapauruṣāt bāhyāś ca maitrīṃ kurvanti teṣu saṃghātavṛttiṣu 16 jñānavṛddhān praśaṃsantaḥ śuśrūṣantaḥ parasparam vinivṛttābhisaṃdhānāḥ sukham edhanti sarvaśaḥ 17 dharmiṣṭhān vyavahārāṃś ca sthāpayantaś ca śāstrataḥ yathāvat saṃpravartanto vivardhante gaṇottamāḥ 18 putrān bhrātṝn nigṛhṇanto vinaye ca sadā ratāḥ vinītāṃś ca pragṛhṇanto vivardhante gaṇottamāḥ 19 cāramantravidhāneṣu kośasaṃnicayeṣu ca nityayuktā mahābāho vardhante sarvato gaṇāḥ 20 prājñāñ śūrān maheṣvāsān karmasu sthirapauruṣān mānayantaḥ sadā yuktā vivardhante gaṇā nṛpa 21 dravyavantaś ca śūrāś ca śastrajñāḥ śāstrapāragāḥ kṛcchrāsv āpatsu saṃmūḍhān gaṇān uttārayanti te 22 krodho bhedo bhayo daṇḍaḥ karśanaṃ nigraho vadhaḥ nayanty arivaśaṃ sadyo gaṇān bharatasattama 23 tasmān mānayitavyās te gaṇamukhyāḥ pradhānataḥ lokayātrā samāyattā bhūyasī teṣu pārthiva 24 mantraguptiḥ pradhāneṣu cāraś cāmitrakarśana na gaṇāḥ kṛtsnaśo mantraṃ śrotum arhanti bhārata 25 gaṇamukhyais tu saṃbhūya kāryaṃ gaṇahitaṃ mithaḥ pṛthag gaṇasya bhinnasya vimatasya tato 'nyathā arthāḥ pratyavasīdanti tathānarthā bhavanti ca 26 teṣām anyonyabhinnānāṃ svaśaktim anutiṣṭhatām nigrahaḥ paṇḍitaiḥ kāryaḥ kṣipram eva pradhānataḥ 27 kuleṣu kalahā jātāḥ kulavṛddhair upekṣitāḥ gotrasya rājan kurvanti gaṇasaṃbheda kārikām 28 ābhyantaraṃ bhayaṃ rakṣyaṃ surakṣyaṃ bāhyato bhayam abhyantarād bhayaṃ jātaṃ sadyo mūlaṃ nikṛntati 29 akasmāt krodhalobhād vā mohād vāpi svabhāvajāt anyonyaṃ nābhibhāṣante tatparābhava lakṣaṇam 30 jātyā ca sadṛśāḥ sarve kulena sadṛśās tathā na tu śauryeṇa buddhyā vā rūpadravyeṇa vā punaḥ 31 bhedāc caiva pramādāc ca nāmyante ripubhir gaṇāḥ tasmāt saṃghātam evāhur gaṇānāṃ śaraṇaṃ mahat |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 12
Chapter 109
|
1
[य] महान अयं धर्मपथॊ बहुशाखश च भारत किं सविद एवेह धर्माणाम अनुष्ठेयतमं मतम 2 किं कार्यं सर्वधर्माणां गरीयॊ भवतॊ मतम यथायं पुरुषॊ धर्मम इह च परेत्य चाप्नुयात 3 [भ] मातापित्रॊर गुरूणां च पूजा बहुमता मम अत्र युक्तॊ नरॊ लॊकान यशश च महद अश्नुते 4 यद एते हय अभिजानीयुः कर्म तात सुपूजिताः धर्म्यं धर्मविरुद्धं वा तत कर्तव्यं युधिष्ठिर 5 न तैर अनभ्यनुज्ञातॊ धर्मम अन्यं परकल्पयेत यम एते ऽभयनुजानीयुः स धर्म इति निश्चयः 6 एत एव तरयॊ लॊका एत एवाश्रमास तरयः एत एव तरयॊ वेदा एत एव तरयॊ ऽगनयः 7 पिता हय अग्निर गार्हपत्यॊ माताग्निर दक्षिणः समृतः गुरुर आहवनीयस तु साग्नित्रेता गरीयसी 8 तरिष्व अप्रमाद्यन्न एतेषु तरीँल लॊकान अवजेष्यसि पितृवृत्त्या तव इमं लॊकं मातृवृत्त्या तथापरम बरह्मलॊकं पुरॊर वृत्त्या नित्यम एव चरिष्यसि 9 सम्यग एतेषु वर्तस्व तरिषु लॊकेषु भारत यशः पराप्स्यसि भद्रं ते धर्मं च सुमहाफलम 10 नैतान अतिशयेज जातु नात्यश्नीयान न दूषयेत नित्यं परिचरेच चैव तद वै सुकृतम उत्तमम कीर्तिं पुण्यं यशॊ लॊकान पराप्स्यसे च जनाधिप 11 सर्वे तस्यादृता लॊका यस्यैते तरय आदृताः अनादृतास तु यस्यैते सर्वास तस्याफलाः करियाः 12 नैवायं न परॊ लॊकस तस्य चैव परंतप अमानिता नित्यम एव यस्यैते गुरवस तरयः 13 न चास्मिन न परे लॊके यशस तस्य परकाशते न चान्यद अपि कल्याणं पारत्रं समुदाहृतम 14 तेभ्य एव तु तत सर्वं कृत्यया विसृजाम्य अहम तद आसीन मे शतगुणं सहस्रगुणम एव च तस्मान मे संप्रकाशन्ते तरयॊ लॊका युधिष्ठिर 15 दशैव तु सदाचार्यः शरॊत्रियान अतिरिच्यते दशाचार्यान उपाध्याय उपाध्यायान पिता दश 16 पितॄन दश तु मातैका सर्वां वा पृथिवीम अपि गुरुत्वेनाभिभवति नास्ति मातृसमॊ गुरुः गुरुर गरीयान पितृतॊ मातृतश चेति मे मतिः 17 उभौ हि माता पितरौ जन्मनि वयुपयुज्यतः शरीरम एतौ सृजतः पिता माता च भारत आचार्य शिष्टा या जातिः सा दिव्या साजरा मरा 18 अवध्या हि सदा माता पिता चाप्य अपकारिणौ न संदुष्यति तत कृत्वा न च ते दूषयन्ति तम धर्माय यतमानानां विदुर देवाः सहर्षिभिः 19 य आवृणॊत्य अवितथेन कर्णाव; ऋतं बरुवन्न अमृतं संप्रयच्छन तं वै मन्ये पितरं मातरं च; तस्मै न दरुह्येत कृतम अस्य जानन 20 विद्यां शरुत्वा ये गुरुं नाद्रियन्ते; परत्यासन्नं मनसा कर्मणा वा यथैव ते गुरुभिर भावनीयास; तथा तेषां गुरवॊ ऽपय अर्चनीयाः 21 तस्मात पूजयितव्याश च संविभज्याश च यत्नतः गुरवॊ ऽरचयितव्याश च पुराणं धर्मम इच्छता 22 येन परीताश च पितरस तेन परीतः पितामहः परिणाति मातरं येन पृथिवी तेन पूजिता 23 येन परीणात्य उपाध्यायं तेन सयाद बरह्म पूजितम मातृतः पितृतश चैव तस्मात पूज्यतमॊ गुरुः ऋषयश च हि देवाय परीयन्ते पितृभिः सह 24 न केन चन वृत्तेन हय अवज्ञेयॊ गुरुर भवेत न च माता न च पिता तादृशॊ यादृशॊ गुरुः 25 न ते ऽवमानम अर्हन्ति न च ते दूषयन्ति तम गुरूणाम एव सत्कारं विदुर देवाः सहर्षिभिः 26 उपाध्यायं पितरं मातरं च; ये ऽभिद्रुह्यन्ति मनसा कर्मणा वा तेषां पापं भरूणहत्याविशिष्टं; तस्मान नान्यः पापकृद अस्ति लॊके 27 मित्र दरुहः कृतघ्नस्य सत्रीघ्नस्य पिशुनस्य च चतुर्णां वयम एतेषां निष्कृतिं नानुशुश्रुमः 28 एतत सर्वम अतिदेशेन सृष्टं; यत कर्तव्यं पुरुषेणेह लॊके एतच छरेयॊ नान्यद अस्माद विशिष्टं; सर्वान धर्मान अनुसृत्यैतद उक्तम |
1
[y] mahān ayaṃ dharmapatho bahuśākhaś ca bhārata kiṃ svid eveha dharmāṇām anuṣṭheyatamaṃ matam 2 kiṃ kāryaṃ sarvadharmāṇāṃ garīyo bhavato matam yathāyaṃ puruṣo dharmam iha ca pretya cāpnuyāt 3 [bh] mātāpitror gurūṇāṃ ca pūjā bahumatā mama atra yukto naro lokān yaśaś ca mahad aśnute 4 yad ete hy abhijānīyuḥ karma tāta supūjitāḥ dharmyaṃ dharmaviruddhaṃ vā tat kartavyaṃ yudhiṣṭhira 5 na tair anabhyanujñāto dharmam anyaṃ prakalpayet yam ete 'bhyanujānīyuḥ sa dharma iti niścayaḥ 6 eta eva trayo lokā eta evāśramās trayaḥ eta eva trayo vedā eta eva trayo 'gnayaḥ 7 pitā hy agnir gārhapatyo mātāgnir dakṣiṇaḥ smṛtaḥ gurur āhavanīyas tu sāgnitretā garīyasī 8 triṣv apramādyann eteṣu trīṁl lokān avajeṣyasi pitṛvṛttyā tv imaṃ lokaṃ mātṛvṛttyā tathāparam brahmalokaṃ puror vṛttyā nityam eva cariṣyasi 9 samyag eteṣu vartasva triṣu lokeṣu bhārata yaśaḥ prāpsyasi bhadraṃ te dharmaṃ ca sumahāphalam 10 naitān atiśayej jātu nātyaśnīyān na dūṣayet nityaṃ paricarec caiva tad vai sukṛtam uttamam kīrtiṃ puṇyaṃ yaśo lokān prāpsyase ca janādhipa 11 sarve tasyādṛtā lokā yasyaite traya ādṛtāḥ anādṛtās tu yasyaite sarvās tasyāphalāḥ kriyāḥ 12 naivāyaṃ na paro lokas tasya caiva paraṃtapa amānitā nityam eva yasyaite guravas trayaḥ 13 na cāsmin na pare loke yaśas tasya prakāśate na cānyad api kalyāṇaṃ pāratraṃ samudāhṛtam 14 tebhya eva tu tat sarvaṃ kṛtyayā visṛjāmy aham tad āsīn me śataguṇaṃ sahasraguṇam eva ca tasmān me saṃprakāśante trayo lokā yudhiṣṭhira 15 daśaiva tu sadācāryaḥ śrotriyān atiricyate daśācāryān upādhyāya upādhyāyān pitā daśa 16 pitṝn daśa tu mātaikā sarvāṃ vā pṛthivīm api gurutvenābhibhavati nāsti mātṛsamo guruḥ gurur garīyān pitṛto mātṛtaś ceti me matiḥ 17 ubhau hi mātā pitarau janmani vyupayujyataḥ śarīram etau sṛjataḥ pitā mātā ca bhārata ācārya śiṣṭā yā jātiḥ sā divyā sājarā marā 18 avadhyā hi sadā mātā pitā cāpy apakāriṇau na saṃduṣyati tat kṛtvā na ca te dūṣayanti tam dharmāya yatamānānāṃ vidur devāḥ saharṣibhiḥ 19 ya āvṛṇoty avitathena karṇāv; ṛtaṃ bruvann amṛtaṃ saṃprayacchan taṃ vai manye pitaraṃ mātaraṃ ca; tasmai na druhyet kṛtam asya jānan 20 vidyāṃ śrutvā ye guruṃ nādriyante; pratyāsannaṃ manasā karmaṇā vā yathaiva te gurubhir bhāvanīyās; tathā teṣāṃ guravo 'py arcanīyāḥ 21 tasmāt pūjayitavyāś ca saṃvibhajyāś ca yatnataḥ guravo 'rcayitavyāś ca purāṇaṃ dharmam icchatā 22 yena prītāś ca pitaras tena prītaḥ pitāmahaḥ priṇāti mātaraṃ yena pṛthivī tena pūjitā 23 yena prīṇāty upādhyāyaṃ tena syād brahma pūjitam mātṛtaḥ pitṛtaś caiva tasmāt pūjyatamo guruḥ ṛṣayaś ca hi devāya prīyante pitṛbhiḥ saha 24 na kena cana vṛttena hy avajñeyo gurur bhavet na ca mātā na ca pitā tādṛśo yādṛśo guruḥ 25 na te 'vamānam arhanti na ca te dūṣayanti tam gurūṇām eva satkāraṃ vidur devāḥ saharṣibhiḥ 26 upādhyāyaṃ pitaraṃ mātaraṃ ca; ye 'bhidruhyanti manasā karmaṇā vā teṣāṃ pāpaṃ bhrūṇahatyāviśiṣṭaṃ; tasmān nānyaḥ pāpakṛd asti loke 27 mitra druhaḥ kṛtaghnasya strīghnasya piśunasya ca caturṇāṃ vayam eteṣāṃ niṣkṛtiṃ nānuśuśrumaḥ 28 etat sarvam atideśena sṛṣṭaṃ; yat kartavyaṃ puruṣeṇeha loke etac chreyo nānyad asmād viśiṣṭaṃ; sarvān dharmān anusṛtyaitad uktam |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 12
Chapter 110
|
1
[य] कथं धर्मे सथातुम इच्छन नरॊ वर्तेत भारत विद्वञ जिज्ञासमानाय परब्रूहि भरतर्षभ 2 सत्यं चैवानृतं चॊभे लॊकान आवृत्य तिष्ठतः तयॊः किम आचरेद राजन पुरुषॊ धर्मनिश्चिताः 3 किं सवित सत्यं कृम अनृतं किं सविद धर्म्यं सनातनम कस्मिन काले वदेत सत्यं कस्मिन काले ऽनृतं वदेत 4 [भ] सत्यस्य वचनं साधु न सत्याद विद्यते परम यद भूलॊके सुदुर्ज्ञातं तत ते वक्ष्यामि भारत 5 भवेत सत्यं न वक्तव्यं वक्तव्यम अनृतं भवेत यत्रानृतं भवेत सत्यं सत्यं वाप्य अनृतं भवेत 6 तादृशे मुह्यते बालॊ यत्र सत्यम अनिष्ठितम सत्यानृते विनिश्चित्य ततॊ भवति धर्मवित 7 अप्य अनार्यॊ ऽकृतप्रज्ञः पुरुषॊ ऽपि सुदारुणः सुमहत पराप्नुयात पुण्यं बलाकॊ ऽनधवधाद इव 8 किम आश्चर्यं च यन मूढॊ धर्मकामॊ ऽपय अधर्मवित सुमहत पराप्नुयात पापं गङ्गायाम इव कौशिकः 9 तादृशॊ ऽयम अनुप्रश्नॊ यत्र धर्मः सुदुर्वचः दुष्करः परतिसंख्यातुं तर्केणात्र वयवस्यति 10 परभावार्थाय भूतानां धर्मप्रवचनं कृतम यत सयाद अहिंसा संयुक्तं स धर्म इति निश्चयः 11 धारणाद धर्म इत्य आहुर धर्मेण विधृताः परजाः यत सयाद धारण संयुक्तं स धर्म इति निश्चयः 12 शरुतिधर्म इति हय एके नेत्य आहुर अपरे जनाः न तु तत परत्यसूयामॊ न हि सर्वं विधीयते 13 ये ऽनयायेन जिहीर्षन्तॊ धनम इच्छन्ति कर्हि चित तेभ्यस तन न तद आख्येयं स धर्म इति निश्चयः 14 अकूजनेन चेन मॊक्षॊ नात्र कूजेत कथं चन अवश्यं कूजितव्यं वा शङ्केरन वाप्य अकूजनात 15 शरेयस तत्रानृतं वक्तुं सत्याद इति विचारितम यः पापैः सह संबन्धान मुच्यते शपथाद इति 16 न च तेभ्यॊ धनं देयं शक्ये सति कथं चन पापेभ्यॊ हि धनं दत्तं दातारम अपि पीडयेत 17 सवशरीरॊपरॊधेन वरम आदातुम इच्छतः सत्यसंप्रतिपत्त्यर्थं ये बरूयुः साक्षिणः कव चित अनुक्त्वा तत्र तद वाच्यं सर्वे ते ऽनृतवादिनः 18 पराणात्यये विवाहे च वक्तव्यम अनृतं भवेत अर्थस्य रक्षणार्थाय परेषां धर्मकारणात परेषां धर्मम आकाङ्क्षन नीचः सयाद धर्मभिक्षुकः 19 परतिश्रुत्य तु दातव्यं शवः कार्यस तु बलात्कृतः यः कश चिद धर्मसमयात परच्युतॊ ऽधर्मम आस्थितः 20 शठः सवधर्मम उत्सृज्य तम इच्छेद उपजीवितुम सर्वॊपायैर निहन्तव्यः पापॊ निकृतिजीवनः 21 धनम इत्य एव पापानां सर्वेषाम इह निश्चयः ये ऽविषह्या हय असंभॊज्या निकृत्या पतनं गताः 22 चयुता देवमनुष्येभ्यॊ यथा परेतास तथैव ते धनादानाद दुःखतरं जीविताद विप्रयॊजनम 23 अयं वॊ रॊचतां धर्म इति वाच्यः परयत्नतः न कश चिद अस्ति पापानां धर्म इत्य एष निश्चयः 24 तथागतं च यॊ हन्यान नासौ पापेन लिप्यते सवकर्मणा हतं हन्ति हत एव स हन्यते तेषु यः समयं कश चित कुर्वीत हतबुद्धिषु 25 यथा काकश च गृध्रश च तथैवॊपधि जीविनः ऊर्ध्वं देहविमॊक्षान्ते भवन्त्य एतासु यॊनिषु 26 यस्मिन यथा वर्तते यॊ मनुष्यस; तस्मिंस तथा वर्तितव्यं स धर्मः मायाचारॊ मायया वर्तितव्यः; साध्व आचारः साधुना परत्युदेयः |
1
[y] kathaṃ dharme sthātum icchan naro varteta bhārata vidvañ jijñāsamānāya prabrūhi bharatarṣabha 2 satyaṃ caivānṛtaṃ cobhe lokān āvṛtya tiṣṭhataḥ tayoḥ kim ācared rājan puruṣo dharmaniścitāḥ 3 kiṃ svit satyaṃ kṛm anṛtaṃ kiṃ svid dharmyaṃ sanātanam kasmin kāle vadet satyaṃ kasmin kāle 'nṛtaṃ vadet 4 [bh] satyasya vacanaṃ sādhu na satyād vidyate param yad bhūloke sudurjñātaṃ tat te vakṣyāmi bhārata 5 bhavet satyaṃ na vaktavyaṃ vaktavyam anṛtaṃ bhavet yatrānṛtaṃ bhavet satyaṃ satyaṃ vāpy anṛtaṃ bhavet 6 tādṛśe muhyate bālo yatra satyam aniṣṭhitam satyānṛte viniścitya tato bhavati dharmavit 7 apy anāryo 'kṛtaprajñaḥ puruṣo 'pi sudāruṇaḥ sumahat prāpnuyāt puṇyaṃ balāko 'ndhavadhād iva 8 kim āścaryaṃ ca yan mūḍho dharmakāmo 'py adharmavit sumahat prāpnuyāt pāpaṃ gaṅgāyām iva kauśikaḥ 9 tādṛśo 'yam anupraśno yatra dharmaḥ sudurvacaḥ duṣkaraḥ pratisaṃkhyātuṃ tarkeṇātra vyavasyati 10 prabhāvārthāya bhūtānāṃ dharmapravacanaṃ kṛtam yat syād ahiṃsā saṃyuktaṃ sa dharma iti niścayaḥ 11 dhāraṇād dharma ity āhur dharmeṇa vidhṛtāḥ prajāḥ yat syād dhāraṇa saṃyuktaṃ sa dharma iti niścayaḥ 12 śrutidharma iti hy eke nety āhur apare janāḥ na tu tat pratyasūyāmo na hi sarvaṃ vidhīyate 13 ye 'nyāyena jihīrṣanto dhanam icchanti karhi cit tebhyas tan na tad ākhyeyaṃ sa dharma iti niścayaḥ 14 akūjanena cen mokṣo nātra kūjet kathaṃ cana avaśyaṃ kūjitavyaṃ vā śaṅkeran vāpy akūjanāt 15 śreyas tatrānṛtaṃ vaktuṃ satyād iti vicāritam yaḥ pāpaiḥ saha saṃbandhān mucyate śapathād iti 16 na ca tebhyo dhanaṃ deyaṃ śakye sati kathaṃ cana pāpebhyo hi dhanaṃ dattaṃ dātāram api pīḍayet 17 svaśarīroparodhena varam ādātum icchataḥ satyasaṃpratipattyarthaṃ ye brūyuḥ sākṣiṇaḥ kva cit anuktvā tatra tad vācyaṃ sarve te 'nṛtavādinaḥ 18 prāṇātyaye vivāhe ca vaktavyam anṛtaṃ bhavet arthasya rakṣaṇārthāya pareṣāṃ dharmakāraṇāt pareṣāṃ dharmam ākāṅkṣan nīcaḥ syād dharmabhikṣukaḥ 19 pratiśrutya tu dātavyaṃ śvaḥ kāryas tu balātkṛtaḥ yaḥ kaś cid dharmasamayāt pracyuto 'dharmam āsthitaḥ 20 śaṭhaḥ svadharmam utsṛjya tam icched upajīvitum sarvopāyair nihantavyaḥ pāpo nikṛtijīvanaḥ 21 dhanam ity eva pāpānāṃ sarveṣām iha niścayaḥ ye 'viṣahyā hy asaṃbhojyā nikṛtyā patanaṃ gatāḥ 22 cyutā devamanuṣyebhyo yathā pretās tathaiva te dhanādānād duḥkhataraṃ jīvitād viprayojanam 23 ayaṃ vo rocatāṃ dharma iti vācyaḥ prayatnataḥ na kaś cid asti pāpānāṃ dharma ity eṣa niścayaḥ 24 tathāgataṃ ca yo hanyān nāsau pāpena lipyate svakarmaṇā hataṃ hanti hata eva sa hanyate teṣu yaḥ samayaṃ kaś cit kurvīta hatabuddhiṣu 25 yathā kākaś ca gṛdhraś ca tathaivopadhi jīvinaḥ ūrdhvaṃ dehavimokṣānte bhavanty etāsu yoniṣu 26 yasmin yathā vartate yo manuṣyas; tasmiṃs tathā vartitavyaṃ sa dharmaḥ māyācāro māyayā vartitavyaḥ; sādhv ācāraḥ sādhunā pratyudeyaḥ |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 12
Chapter 111
|
1
[य] कलिश्यमानेषु भूतेषु तैस तैर भावैस ततस ततः दुर्गाण्य अतितरेद येन तन मे बरूहि पितामह 2 [भ] आश्रमेषु यथॊक्तेषु यथॊक्तं ये दविजातयः वर्तन्ते संयतात्मानॊ दुर्गाण्य अतितरन्ति ते 3 ये दम्भान न जपन्ति सम येषां वृत्तिश च संवृता विषयांश च निगृह्णन्ति दुर्गाण्य अतितरन्ति ते 4 वासयन्त्य अतिथीन नित्यं नित्यं ये चानसूयकाः नित्यं सवाध्यायशीलाश च दुर्गाण्य अतितरन्ति ते 5 मातापित्रॊश च ये वृत्तिं वर्तन्ते धर्मकॊविदाः वर्जयन्ति दिवा सवप्नं दुर्गाण्य अतितरन्ति ते 6 सवेषु दारेषु वर्तन्ते नयायवृत्तेष्व ऋताव ऋतौ अग्निहॊत्रपराः सन्तॊ दुर्गाण्य अतितरन्ति ते 7 ये न लॊभान नयन्त्य अर्थान राजानॊ रजसावृताः विषयान परिरक्षन्तॊ दुर्गाण्य अतितरन्ति ते 8 आहवेषु च ये शूरास तयक्त्वा मरणजं भयम धर्मेण जयम इच्छन्तॊ दुर्गाण्य अतितरन्ति ते 9 ये पापानि न कुर्वन्ति कर्मणा मनसा गिरा निक्षिप्तदण्डा भूतेषु दुर्गाण्य अतितरन्ति ते 10 ये वदन्तीह सत्यानि पराणत्यागे ऽपय उपस्थिते परमाण भूता भूतानां दुर्गाण्य अतितरन्ति ते 11 अनध्यायेषु ये विप्राः सवाध्यायं नैव कुर्वते तपॊनित्याः सुतपसॊ दुर्गाण्य अतितरन्ति ते 12 कर्माण्य अकुहकार्थानि येषां वाचश च सूनृताः येषाम अर्थाश च साध्व अर्था दुर्गाण्य अतितरन्ति ते 13 ये तपश च तपस्यन्ति कौमार बरह्मचारिणः विद्या वेद वरतः सनाता दुर्गाण्य अतितरन्ति ते 14 ये च संशान्त रजसः संशान्त तमसश च ये सत्ये सथिता महात्मानॊ दुर्गाण्य अतितरन्ति ते 15 येषां न कश चित तरसति तरसन्ति न च कस्य चित येषाम आत्मसमॊ लॊकॊ दुर्गाण्य अतितरन्ति ते 16 परश्रिया न तप्यन्ते ये सन्तः पुरुषर्षभाः गराम्याद अन्नान निवृत्ताश च दुर्गाण्य अतितरन्ति ते 17 सर्वान देवान नमस्यन्ति सर्वान धर्मांश च शृण्वते ये शरद्दधाना दान्ताश च दुर्गाण्य अतितरन्ति ते 18 ये न मानितम इच्छन्ति मानयन्ति च ये परम मान्यमाना न मन्यन्ते दुर्गाण्य अतितरन्ति ते 19 ये शराद्धानि च कुर्वन्ति तिथ्यां तिथ्यां परजार्थिनः सुविशुद्धेन मनसा दुर्गाण्य अतितरन्ति ते 20 ये करॊधं नैव कुर्वन्ति करुद्धान संशमयन्ति च न च कुप्यन्ति भृत्येभ्यॊ दुर्गाण्य अतितरन्ति ते 21 मधु मांसं च ये नित्यं वर्जयन्तीह मानवाः जन्मप्रभृति मद्यं च दुर्गाण्य अतितरन्ति ते 22 यात्रार्थं भॊजनं येषां संतानार्थं च मैथुनम वाक सत्यवचनार्थाय दुर्गाण्य अतितरन्ति ते 23 ईश्वरं सर्वभूतानां जगतः परभवाप्ययम भक्ता नारायणं ये च दुर्गाण्य अतितरन्ति ते 24 य एष रक्तपद्माक्षः पीतवासा महाभुजः सुहृद भराता च मित्रं च संबन्धी च तवाच्युतः 25 य इमान सकलाँल लॊकांश चर्मवत परिवेष्टयेत इच्छन परभुर अचिन्त्यात्मा गॊविन्दः पुरुषॊत्तमः 26 सथितः परियहिते जिष्णॊः स एव पुरुषर्षभ राजंस तव च दुर्धर्षॊ वैकुण्ठः पुरुषॊत्तमः 27 य एनं संश्रयन्तीह भक्त्या नारायणं हरिम ते तरन्तीह दुर्गाणि न मे ऽतरास्ति विचारणा 28 दुर्गातितरणं ये च पठन्ति शरावयन्ति च पाठयन्ति च विप्रेभ्यॊ दुर्गाण्य अतितरन्ति ते 29 इति कृत्यसमुद्देशः कीर्तितस ते मयानघ संतरेद येन दुर्गाणि परत्रेह च मानवः |
1
[y] kliśyamāneṣu bhūteṣu tais tair bhāvais tatas tataḥ durgāṇy atitared yena tan me brūhi pitāmaha 2 [bh] āśrameṣu yathokteṣu yathoktaṃ ye dvijātayaḥ vartante saṃyatātmāno durgāṇy atitaranti te 3 ye dambhān na japanti sma yeṣāṃ vṛttiś ca saṃvṛtā viṣayāṃś ca nigṛhṇanti durgāṇy atitaranti te 4 vāsayanty atithīn nityaṃ nityaṃ ye cānasūyakāḥ nityaṃ svādhyāyaśīlāś ca durgāṇy atitaranti te 5 mātāpitroś ca ye vṛttiṃ vartante dharmakovidāḥ varjayanti divā svapnaṃ durgāṇy atitaranti te 6 sveṣu dāreṣu vartante nyāyavṛtteṣv ṛtāv ṛtau agnihotraparāḥ santo durgāṇy atitaranti te 7 ye na lobhān nayanty arthān rājāno rajasāvṛtāḥ viṣayān parirakṣanto durgāṇy atitaranti te 8 āhaveṣu ca ye śūrās tyaktvā maraṇajaṃ bhayam dharmeṇa jayam icchanto durgāṇy atitaranti te 9 ye pāpāni na kurvanti karmaṇā manasā girā nikṣiptadaṇḍā bhūteṣu durgāṇy atitaranti te 10 ye vadantīha satyāni prāṇatyāge 'py upasthite pramāṇa bhūtā bhūtānāṃ durgāṇy atitaranti te 11 anadhyāyeṣu ye viprāḥ svādhyāyaṃ naiva kurvate taponityāḥ sutapaso durgāṇy atitaranti te 12 karmāṇy akuhakārthāni yeṣāṃ vācaś ca sūnṛtāḥ yeṣām arthāś ca sādhv arthā durgāṇy atitaranti te 13 ye tapaś ca tapasyanti kaumāra brahmacāriṇaḥ vidyā veda vrataḥ snātā durgāṇy atitaranti te 14 ye ca saṃśānta rajasaḥ saṃśānta tamasaś ca ye satye sthitā mahātmāno durgāṇy atitaranti te 15 yeṣāṃ na kaś cit trasati trasanti na ca kasya cit yeṣām ātmasamo loko durgāṇy atitaranti te 16 paraśriyā na tapyante ye santaḥ puruṣarṣabhāḥ grāmyād annān nivṛttāś ca durgāṇy atitaranti te 17 sarvān devān namasyanti sarvān dharmāṃś ca śṛṇvate ye śraddadhānā dāntāś ca durgāṇy atitaranti te 18 ye na mānitam icchanti mānayanti ca ye param mānyamānā na manyante durgāṇy atitaranti te 19 ye śrāddhāni ca kurvanti tithyāṃ tithyāṃ prajārthinaḥ suviśuddhena manasā durgāṇy atitaranti te 20 ye krodhaṃ naiva kurvanti kruddhān saṃśamayanti ca na ca kupyanti bhṛtyebhyo durgāṇy atitaranti te 21 madhu māṃsaṃ ca ye nityaṃ varjayantīha mānavāḥ janmaprabhṛti madyaṃ ca durgāṇy atitaranti te 22 yātrārthaṃ bhojanaṃ yeṣāṃ saṃtānārthaṃ ca maithunam vāk satyavacanārthāya durgāṇy atitaranti te 23 īśvaraṃ sarvabhūtānāṃ jagataḥ prabhavāpyayam bhaktā nārāyaṇaṃ ye ca durgāṇy atitaranti te 24 ya eṣa raktapadmākṣaḥ pītavāsā mahābhujaḥ suhṛd bhrātā ca mitraṃ ca saṃbandhī ca tavācyutaḥ 25 ya imān sakalāṁl lokāṃś carmavat pariveṣṭayet icchan prabhur acintyātmā govindaḥ puruṣottamaḥ 26 sthitaḥ priyahite jiṣṇoḥ sa eva puruṣarṣabha rājaṃs tava ca durdharṣo vaikuṇṭhaḥ puruṣottamaḥ 27 ya enaṃ saṃśrayantīha bhaktyā nārāyaṇaṃ harim te tarantīha durgāṇi na me 'trāsti vicāraṇā 28 durgātitaraṇaṃ ye ca paṭhanti śrāvayanti ca pāṭhayanti ca viprebhyo durgāṇy atitaranti te 29 iti kṛtyasamuddeśaḥ kīrtitas te mayānagha saṃtared yena durgāṇi paratreha ca mānavaḥ |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 12
Chapter 112
|
1
[य] असौम्याः सौम्य रूपेण सौम्याश चासौम्य दर्शिनः ईदृशान पुरुषांस तात कथं विद्यामहे वयम 2 [भ] अत्राप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम वयाघ्रगॊमायु संवादं तं निबॊध युधिष्ठिर 3 पुरिकायां पुरि पुरा शरीमत्यां पौरिकॊ नृपः परहिंसा रुचिः करूरॊ बभूव पुरुषाधमः 4 स तव आयुषि परिक्षीणे जगामानीप्सितां गतिम गॊमायुत्वं च संप्राप्तॊ दूषितः पूर्वकर्मणा 5 संस्मृत्य पूर्वजातिं स निवेदं परमं गतः न भक्षयति मांसानि परैर उपहृतान्य अपि 6 अहिंस्रः सर्वभूतेषु सत्यवाक सुदृढ वरतः चकार च यथाकामम आहारं पतितैः फलैः 7 शमशाने तस्य चावासॊ गॊमायॊः संमतॊ ऽभवत जन्म भूम्यनुरॊधाच च नान्यद वासम अरॊचयत 8 तस्य शौचम अमृष्यन्तः सर्वे ते सह जातयः चालयन्ति सम तां बुद्धिं वचनैः परश्रयॊत्तरैः 9 वसन पितृवने रौद्रे शौचं लप्सितुम इच्छसि इयं विप्रतिपत्तिस ते यदा तवं पिशिताशनः 10 तत समॊ वा भवास्माभिर भक्ष्यान दास्यामहे वयम भुङ्क्ष्व शौचं परित्यज्य यद धि भुक्तं तद अस्ति ते 11 इति तेषां वचः शरुत्वा परत्युवाच समाहितः मधुरैः परश्रितैर वाक्यैर हेतुमद्भिर अनिष्ठुरैः 12 अप्रमाणं परसूतिर मे शीलतः करियते कुलम परार्थयिष्ये तु तत कर्म येन विस्तीर्यते यशः 13 शमशाने यदि वासॊ मे समाधिर मे निशाम्यताम आत्मा फलति कर्माणि नाश्रमॊ धर्मलक्षणम 14 आश्रम्ये यॊ दविजं हन्याद गां वा दद्याद अनाश्रमे किं नु तत पातकं न सयात तद वा दत्तं वृथा भवेत 15 भवन्तः सर्वलॊभेन केवलं भक्षणे रताः अनुबन्धे तु ये दॊषास तान न पश्यन्ति मॊहिताः 16 अप्रत्यय कृतां गर्ह्याम अर्थापनय दूषिताम इह चामुत्र चानिष्टां तस्माद वृत्तिं न रॊचये 17 तं शुचिं पण्डितं मत्वा शार्दूलः खयातविक्रमः कृत्वात्म सदृशां पूजां साचिव्ये ऽवर्धयत सवयम 18 सौम्य विज्ञात रूपस तवं गच्छ यात्रां मया सह वरियन्ताम ईप्सिता भॊगाः परिहार्याश च पुष्कलाः 19 तीक्ष्णा वयम इति खयाता भवतॊ जञापयामहे मृदुपूर्वं घातिनस ते शरेयश चाधिगमिष्यति 20 अथ संपूज्य तद वाक्यं मृगेन्द्रस्य महात्मनः गॊमायुः परश्रितं वाक्यं बभाषे किं चिद आनतः 21 सदृशं मृगराजैतत तव वाक्यं मदन्तरे यत सहायान मृगयसे धर्मार्थकुशलाञ शुचीन 22 न शक्यम अनमात्येन महत्त्वम अनुशासितुम दुष्टामात्येन वा वीर शरीरपरिपन्थिना 23 सहायान अनुरक्तांस तु यतेतानुपसंहितान परस्परम असंघुष्टान विजिगीषून अलॊलुपान 24 तान अतीतॊपधान पराज्ञान हिते युक्तान मनस्विनः पूजयेथा महाभागान यथाचार्यान यथा पितॄन 25 न तव एवं मम संतॊषाद रॊचते ऽनयन मृगाधिप न कामये सुखान भॊगान ऐश्वर्यं वा तवदाश्रयम 26 न यॊक्ष्यति हि मे शीलं तव भृत्यैः पुरातनैः ते तवां विभेदयिष्यन्ति दुःखशीला मदन्तरे 27 संश्रयः शलाघनीयस तवम अन्येषाम अपि भास्वताम कृतात्मा सुमहाभागः पापकेष्व अप्य अदारुणः 28 दीर्घदर्शी महॊत्साहः सथूललक्ष्यॊ महाबलः कृती चामॊघ कर्तासि भाव्यैश च समलंकृतः 29 किं तु सवेनास्मि संतुष्टॊ दुःखा वृत्तिर अनुष्ठिता सेवायाश चापि नाभिज्ञः सवच्छन्देन वनेचरः 30 राजॊपक्रॊश दॊषाश च सर्वे संश्रयवासिनाम वनचर्या च निःसङ्गा निर्भया निरवग्रहा 31 नृपेणाहूयमानस्य यत तिष्ठति भयं हृदि न तत तिष्ठति तुष्टानां वने मूलफलाशिनाम 32 पानीयं वा निरायासं सवाद्व अन्नं वा भयॊत्तरम विचार्य खलु पश्यामि तत सुखं यत्र निर्वृतिः 33 अपराधैर न तावन्तॊ भृत्याः शिष्टा नराधिपैः उपघातैर यथा भृत्या दूषिता निधनं गताः 34 यदि तव एतन मया कार्यं मृगेन्द्रॊ यदि मन्यते समयं कृतम इच्छामि वर्तितव्यं यथा मयि 35 मदीया माननीयास ते शरॊतव्यं च हितं वचः कल्पिता या च ते वृत्तिः सा भवेत तव सुस्थिरा 36 न मन्त्रयेयम अन्यैस ते सचिवैः सह कर्हि चित नीतिमन्तः परीप्सन्तॊ वृथा बरूयुः परे मयि 37 एक एकेन संगम्य रहॊ बरूयां हितं तव न च ते जञातिकार्येषु परष्टव्यॊ ऽहं हिताहिते 38 मया संमन्त्र्य पश्चाच च न हिंस्याः सचिवास तवया मदीयानां च कुपितॊ मा तवं दण्डं निपातयेः 39 एवम अस्त्व इति तेनासौ मृगेन्द्रेणाभिपूजितः पराप्तवान मतिसाचिव्यं गॊमायुर वयाघ्रयॊनितः 40 तं तथा सत्कृतं दृष्ट्वा युज्यमानं च कर्मणि पराद्विषन कृतसंघाताः पूर्वभृत्या मुहुर मुहुः 41 मित्र बुद्ध्या च गॊमायुं सान्त्वयित्वा परवेश्य च दॊषेषु समतां नेतुम ऐच्छन्न अशुभ बुद्धयः 42 अन्यथा हय उचिताः पूर्वं परद्रव्यापहारिणः अशक्ताः किं चिद आदातुं दरव्यं गॊमायुयन्त्रिताः 43 वयुत्थानं चात्र काङ्क्षद्भिः कथाभिः परविलॊभ्यते धनेन महता चैव बुद्धिर अस्य विलॊभ्यते 44 न चापि स महाप्राज्ञस तस्माद धैर्याच चचाल ह अथास्य समयं कृत्वा विनाशाय सथिताः परे 45 ईप्सितं च मृगेन्द्रस्य मांसं यत तत्र संस्कृतम अपनीय सवयं तद धि तैर नयस्तं तस्य वेश्मनि 46 यदर्थं चाप्य अपहृतं येन यच चैव मन्त्रितम तस्य तद विदितं सर्वं कारणार्थं च मर्षितम 47 समयॊ ऽयं कृतस तेन साचिव्यम उपगच्छता नॊपघातस तवया गराह्यॊ राजन मैत्रीम इहेच्छता 48 भॊजने चॊपहर्तव्ये तन मांसं न सम दृश्यते मृगराजेन चाज्ञप्तं मृग्यतां चॊर इत्य उत 49 कृतकैश चापि तन मांसं मृगेन्द्रायॊपवर्णितम सचिवेनॊपनीतं ते विदुषा पराज्ञमानिन 50 सरॊषस तव अथ शार्दूलः शरुत्वा गॊमायुचापलम बभूवामर्षितॊ राजा वधं चास्याभ्यरॊचयत 51 छिद्रं तु तस्य तद दृष्ट्वा परॊचुस ते पूर्वमन्त्रिणः सर्वेषाम एव सॊ ऽसमाकं वृत्ति भङ्गेषु वर्तते 52 इदं चास्येदृशं कर्म वाल्लभ्येन तु रक्ष्यते शरुतश च सवामिना पूर्वं यादृशॊ नैव तादृशः 53 वान मात्रेणैव धर्मिष्ठः सवभावेन तु दारुणः धर्मच छद्मा हय अयं पापॊ वृथाचार परिग्रहः कार्यार्थं भॊजनार्थेषु वरतेषु कृतवाञ शरमम 54 मांसापनयनं जञात्वा वयाघ्रस तेषां तु तद वचः आज्ञापयाम आस तदा गॊमायुर वध्यताम इति 55 शार्दूलवचनं शरुत्वा शार्दूलजननी ततः मृगराजं हितैर वाक्यैः संबॊधयितुम आगमत 56 पुत्र नैतत तवया गराह्यं कपटारम्भ संवृतम कर्मसंघर्षजैर दॊषैर दुष्यत्य अशुचिभिः शुचिः 57 नॊच्छ्रितं सहते कश चित परक्रिया वैरकारिका शुचेर अपि हि युक्तस्य दॊष एव निपात्यते 58 लुब्धानां शुचयॊ दवेष्याः कातराणां तरस्विनः मूर्खाणां पण्डिता दवेष्या दरिद्राणां महाधनाः अधार्मिकाणां धर्मिष्ठा विरूपाणां सुरूपकाः 59 बहवः पण्डिता लुब्धाः सर्वे मायॊपजीविनः कुर्युर दॊषम अदॊषस्य बृहस्पतिमतेर अपि 60 शून्यात तच च गृहान मांसं यद अद्यापहृतं तव नेच्छते दीयमानं च साधु तावद विमृश्यताम 61 असत्याः सत्यसंकाशाः सत्याश चासत्य दर्शिनः दृश्यन्ते विधिना भावास तेषु युक्तं परीक्षणम 62 तलवद दृश्यते वयॊम खद्यॊतॊ हव्यवाड इव न चैवास्ति तलं वयॊम्नि न खद्यॊते हुताशनः 63 तस्मात परत्यक्षदृष्टॊ ऽपि युक्तम अर्थः परीक्षितुम परीक्ष्य जञापयन हय अर्थान न पश्चात परितप्यते 64 न दुष्करम इदं पुत्र यत परभुर घातयेत परम शलाघनीया च वर्या च लॊके परभवतां कषमा 65 सथापितॊ ऽयं पुत्र तवया सामन्तेष्व अधि विश्रुतः दुःखेनासाद्यते पात्रं धार्यताम एष ते सुहृत 66 दूषितं परदॊषैर हि गृह्णीते यॊ ऽनयथा शुचिम सवयं संदूषितामात्यः कषिप्रम एव विनश्यति 67 तस्माद अथारि संघाताद गॊमायॊः कश चिद आगतः धर्मात्मा तेन चाख्यातं यथैतत कपटं कृतम 68 ततॊ विज्ञात चारित्रः सत्कृत्य स विमॊक्षितः परिष्वक्तश च स सनेहं मृगेन्द्रेण पुनः पुनः 69 अनुज्ञाप्य मृगेन्द्रं तु गॊमायुर नीतिशास्त्रवित तेनामर्षेण संतप्तः परायम आसितुम ऐच्छत 70 शार्दूलस तत्र गॊमायुं सनेहात परस्रुत लॊचनः अवारयत स धर्मिष्ठं पूजया परतिपूजयन 71 तं स गॊमायुर आलॊक्य सनेहाद आगतसंभ्रमम बभाषे परणतॊ वाक्यं बाष्पगद्गदया गिरा 72 पूजितॊ ऽहं तवया पूर्वं पश्चाच चैव विमानितः परेषाम आस्पदं नीतॊ वस्तुं नार्हाम्य अहं तवयि 73 सवसंतुष्टाश चयुताः सथानान मानात पत्यवरॊपिताः सवयं चॊपहृता भृत्या ये चाप्य उपहृताः परैः 74 परिक्षीणाश च लुब्धाश च करूराः काराभितापिताः हृतस्वा मानिनॊ ये च तयक्तॊपात्ता महेप्सवः 75 संतापिताश च ये के चिद वयसनौग परतीक्षिणः अन्तर्हिताः सॊपहिताः सर्वे ते परसाधनाः 76 अवमानेन युक्तस्य सथापितस्य च मे पुनः कथं यास्यसि विश्वासम अहम एष्यामि वा पुनः 77 समर्थ इति संगृह्य सथापयित्वा परीक्ष्य च कृतं च समयं भित्त्वा तवयाहम अवमानितः 78 परथमं यः समाख्यातः शीलवान इति संसदि न वाच्यं तस्य वैगुण्यं परतिज्ञां परिरक्षता 79 एवं चावमतस्येह विश्वासं किं परयास्यसि तवयि चैव हय अविश्वासे ममॊद्वेगॊ भविष्यति 80 शङ्कितस तवम अहं भीतः परे छिन्द्रानुदर्शिनः अस्निग्धाश चैव दुस्तॊषाः कर्म चैतद बहुच छलम 81 दुःखेन शलेष्यते भिन्नं शलिष्टं दुःखेन भिद्यते भिन्नश्लिष्टा तु या परीतिर न सा सनेहेन वर्तते 82 कश चिद एव हि भीतस तु दृश्यते न परात्मनॊः कार्यापेक्षा हि वर्तन्ते भावाः सनिग्धास तु दुर्लभाः 83 सुदुःखं पुरुषज्ञानं चित्तं हय एषां चलाचलम समर्थॊ वाप्य अशक्तॊ वा शतेष्व एकॊ ऽधिगम्यते 84 अकस्मात परक्रिया नॄणाम अकस्माच चापकर्षणम शुभाशुभे महत्त्वं च परकर्तुं बुद्धिलाघवात 85 एवं बहुविधं सान्त्वम उक्त्वा धर्मार्थहेतुमत परसादयित्वा राजानं गॊमायुर वनम अभ्यगात 86 अगृह्यानुनयं तस्य मृगेन्द्रस्य स बुद्धिमान गॊमायुः परायम आसीनस तयक्त्व देहं दिवं ययौ |
1
[y] asaumyāḥ saumya rūpeṇa saumyāś cāsaumya darśinaḥ īdṛśān puruṣāṃs tāta kathaṃ vidyāmahe vayam 2 [bh] atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam vyāghragomāyu saṃvādaṃ taṃ nibodha yudhiṣṭhira 3 purikāyāṃ puri purā śrīmatyāṃ pauriko nṛpaḥ parahiṃsā ruciḥ krūro babhūva puruṣādhamaḥ 4 sa tv āyuṣi parikṣīṇe jagāmānīpsitāṃ gatim gomāyutvaṃ ca saṃprāpto dūṣitaḥ pūrvakarmaṇā 5 saṃsmṛtya pūrvajātiṃ sa nivedaṃ paramaṃ gataḥ na bhakṣayati māṃsāni parair upahṛtāny api 6 ahiṃsraḥ sarvabhūteṣu satyavāk sudṛḍha vrataḥ cakāra ca yathākāmam āhāraṃ patitaiḥ phalaiḥ 7 śmaśāne tasya cāvāso gomāyoḥ saṃmato 'bhavat janma bhūmyanurodhāc ca nānyad vāsam arocayat 8 tasya śaucam amṛṣyantaḥ sarve te saha jātayaḥ cālayanti sma tāṃ buddhiṃ vacanaiḥ praśrayottaraiḥ 9 vasan pitṛvane raudre śaucaṃ lapsitum icchasi iyaṃ vipratipattis te yadā tvaṃ piśitāśanaḥ 10 tat samo vā bhavāsmābhir bhakṣyān dāsyāmahe vayam bhuṅkṣva śaucaṃ parityajya yad dhi bhuktaṃ tad asti te 11 iti teṣāṃ vacaḥ śrutvā pratyuvāca samāhitaḥ madhuraiḥ praśritair vākyair hetumadbhir aniṣṭhuraiḥ 12 apramāṇaṃ prasūtir me śīlataḥ kriyate kulam prārthayiṣye tu tat karma yena vistīryate yaśaḥ 13 śmaśāne yadi vāso me samādhir me niśāmyatām ātmā phalati karmāṇi nāśramo dharmalakṣaṇam 14 āśramye yo dvijaṃ hanyād gāṃ vā dadyād anāśrame kiṃ nu tat pātakaṃ na syāt tad vā dattaṃ vṛthā bhavet 15 bhavantaḥ sarvalobhena kevalaṃ bhakṣaṇe ratāḥ anubandhe tu ye doṣās tān na paśyanti mohitāḥ 16 apratyaya kṛtāṃ garhyām arthāpanaya dūṣitām iha cāmutra cāniṣṭāṃ tasmād vṛttiṃ na rocaye 17 taṃ śuciṃ paṇḍitaṃ matvā śārdūlaḥ khyātavikramaḥ kṛtvātma sadṛśāṃ pūjāṃ sācivye 'vardhayat svayam 18 saumya vijñāta rūpas tvaṃ gaccha yātrāṃ mayā saha vriyantām īpsitā bhogāḥ parihāryāś ca puṣkalāḥ 19 tīkṣṇā vayam iti khyātā bhavato jñāpayāmahe mṛdupūrvaṃ ghātinas te śreyaś cādhigamiṣyati 20 atha saṃpūjya tad vākyaṃ mṛgendrasya mahātmanaḥ gomāyuḥ praśritaṃ vākyaṃ babhāṣe kiṃ cid ānataḥ 21 sadṛśaṃ mṛgarājaitat tava vākyaṃ madantare yat sahāyān mṛgayase dharmārthakuśalāñ śucīn 22 na śakyam anamātyena mahattvam anuśāsitum duṣṭāmātyena vā vīra śarīraparipanthinā 23 sahāyān anuraktāṃs tu yatetānupasaṃhitān parasparam asaṃghuṣṭān vijigīṣūn alolupān 24 tān atītopadhān prājñān hite yuktān manasvinaḥ pūjayethā mahābhāgān yathācāryān yathā pitṝn 25 na tv evaṃ mama saṃtoṣād rocate 'nyan mṛgādhipa na kāmaye sukhān bhogān aiśvaryaṃ vā tvadāśrayam 26 na yokṣyati hi me śīlaṃ tava bhṛtyaiḥ purātanaiḥ te tvāṃ vibhedayiṣyanti duḥkhaśīlā madantare 27 saṃśrayaḥ ślāghanīyas tvam anyeṣām api bhāsvatām kṛtātmā sumahābhāgaḥ pāpakeṣv apy adāruṇaḥ 28 dīrghadarśī mahotsāhaḥ sthūlalakṣyo mahābalaḥ kṛtī cāmogha kartāsi bhāvyaiś ca samalaṃkṛtaḥ 29 kiṃ tu svenāsmi saṃtuṣṭo duḥkhā vṛttir anuṣṭhitā sevāyāś cāpi nābhijñaḥ svacchandena vanecaraḥ 30 rājopakrośa doṣāś ca sarve saṃśrayavāsinām vanacaryā ca niḥsaṅgā nirbhayā niravagrahā 31 nṛpeṇāhūyamānasya yat tiṣṭhati bhayaṃ hṛdi na tat tiṣṭhati tuṣṭānāṃ vane mūlaphalāśinām 32 pānīyaṃ vā nirāyāsaṃ svādv annaṃ vā bhayottaram vicārya khalu paśyāmi tat sukhaṃ yatra nirvṛtiḥ 33 aparādhair na tāvanto bhṛtyāḥ śiṣṭā narādhipaiḥ upaghātair yathā bhṛtyā dūṣitā nidhanaṃ gatāḥ 34 yadi tv etan mayā kāryaṃ mṛgendro yadi manyate samayaṃ kṛtam icchāmi vartitavyaṃ yathā mayi 35 madīyā mānanīyās te śrotavyaṃ ca hitaṃ vacaḥ kalpitā yā ca te vṛttiḥ sā bhavet tava susthirā 36 na mantrayeyam anyais te sacivaiḥ saha karhi cit nītimantaḥ parīpsanto vṛthā brūyuḥ pare mayi 37 eka ekena saṃgamya raho brūyāṃ hitaṃ tava na ca te jñātikāryeṣu praṣṭavyo 'haṃ hitāhite 38 mayā saṃmantrya paścāc ca na hiṃsyāḥ sacivās tvayā madīyānāṃ ca kupito mā tvaṃ daṇḍaṃ nipātayeḥ 39 evam astv iti tenāsau mṛgendreṇābhipūjitaḥ prāptavān matisācivyaṃ gomāyur vyāghrayonitaḥ 40 taṃ tathā satkṛtaṃ dṛṣṭvā yujyamānaṃ ca karmaṇi prādviṣan kṛtasaṃghātāḥ pūrvabhṛtyā muhur muhuḥ 41 mitra buddhyā ca gomāyuṃ sāntvayitvā praveśya ca doṣeṣu samatāṃ netum aicchann aśubha buddhayaḥ 42 anyathā hy ucitāḥ pūrvaṃ paradravyāpahāriṇaḥ aśaktāḥ kiṃ cid ādātuṃ dravyaṃ gomāyuyantritāḥ 43 vyutthānaṃ cātra kāṅkṣadbhiḥ kathābhiḥ pravilobhyate dhanena mahatā caiva buddhir asya vilobhyate 44 na cāpi sa mahāprājñas tasmād dhairyāc cacāla ha athāsya samayaṃ kṛtvā vināśāya sthitāḥ pare 45 īpsitaṃ ca mṛgendrasya māṃsaṃ yat tatra saṃskṛtam apanīya svayaṃ tad dhi tair nyastaṃ tasya veśmani 46 yadarthaṃ cāpy apahṛtaṃ yena yac caiva mantritam tasya tad viditaṃ sarvaṃ kāraṇārthaṃ ca marṣitam 47 samayo 'yaṃ kṛtas tena sācivyam upagacchatā nopaghātas tvayā grāhyo rājan maitrīm ihecchatā 48 bhojane copahartavye tan māṃsaṃ na sma dṛśyate mṛgarājena cājñaptaṃ mṛgyatāṃ cora ity uta 49 kṛtakaiś cāpi tan māṃsaṃ mṛgendrāyopavarṇitam sacivenopanītaṃ te viduṣā prājñamānina 50 saroṣas tv atha śārdūlaḥ śrutvā gomāyucāpalam babhūvāmarṣito rājā vadhaṃ cāsyābhyarocayat 51 chidraṃ tu tasya tad dṛṣṭvā procus te pūrvamantriṇaḥ sarveṣām eva so 'smākaṃ vṛtti bhaṅgeṣu vartate 52 idaṃ cāsyedṛśaṃ karma vāllabhyena tu rakṣyate śrutaś ca svāminā pūrvaṃ yādṛśo naiva tādṛśaḥ 53 vān mātreṇaiva dharmiṣṭhaḥ svabhāvena tu dāruṇaḥ dharmac chadmā hy ayaṃ pāpo vṛthācāra parigrahaḥ kāryārthaṃ bhojanārtheṣu vrateṣu kṛtavāñ śramam 54 māṃsāpanayanaṃ jñātvā vyāghras teṣāṃ tu tad vacaḥ ājñāpayām āsa tadā gomāyur vadhyatām iti 55 śārdūlavacanaṃ śrutvā śārdūlajananī tataḥ mṛgarājaṃ hitair vākyaiḥ saṃbodhayitum āgamat 56 putra naitat tvayā grāhyaṃ kapaṭārambha saṃvṛtam karmasaṃgharṣajair doṣair duṣyaty aśucibhiḥ śuciḥ 57 nocchritaṃ sahate kaś cit prakriyā vairakārikā śucer api hi yuktasya doṣa eva nipātyate 58 lubdhānāṃ śucayo dveṣyāḥ kātarāṇāṃ tarasvinaḥ mūrkhāṇāṃ paṇḍitā dveṣyā daridrāṇāṃ mahādhanāḥ adhārmikāṇāṃ dharmiṣṭhā virūpāṇāṃ surūpakāḥ 59 bahavaḥ paṇḍitā lubdhāḥ sarve māyopajīvinaḥ kuryur doṣam adoṣasya bṛhaspatimater api 60 śūnyāt tac ca gṛhān māṃsaṃ yad adyāpahṛtaṃ tava necchate dīyamānaṃ ca sādhu tāvad vimṛśyatām 61 asatyāḥ satyasaṃkāśāḥ satyāś cāsatya darśinaḥ dṛśyante vidhinā bhāvās teṣu yuktaṃ parīkṣaṇam 62 talavad dṛśyate vyoma khadyoto havyavāḍ iva na caivāsti talaṃ vyomni na khadyote hutāśanaḥ 63 tasmāt pratyakṣadṛṣṭo 'pi yuktam arthaḥ parīkṣitum parīkṣya jñāpayan hy arthān na paścāt paritapyate 64 na duṣkaram idaṃ putra yat prabhur ghātayet param ślāghanīyā ca varyā ca loke prabhavatāṃ kṣamā 65 sthāpito 'yaṃ putra tvayā sāmanteṣv adhi viśrutaḥ duḥkhenāsādyate pātraṃ dhāryatām eṣa te suhṛt 66 dūṣitaṃ paradoṣair hi gṛhṇīte yo 'nyathā śucim svayaṃ saṃdūṣitāmātyaḥ kṣipram eva vinaśyati 67 tasmād athāri saṃghātād gomāyoḥ kaś cid āgataḥ dharmātmā tena cākhyātaṃ yathaitat kapaṭaṃ kṛtam 68 tato vijñāta cāritraḥ satkṛtya sa vimokṣitaḥ pariṣvaktaś ca sa snehaṃ mṛgendreṇa punaḥ punaḥ 69 anujñāpya mṛgendraṃ tu gomāyur nītiśāstravit tenāmarṣeṇa saṃtaptaḥ prāyam āsitum aicchata 70 śārdūlas tatra gomāyuṃ snehāt prasruta locanaḥ avārayat sa dharmiṣṭhaṃ pūjayā pratipūjayan 71 taṃ sa gomāyur ālokya snehād āgatasaṃbhramam babhāṣe praṇato vākyaṃ bāṣpagadgadayā girā 72 pūjito 'haṃ tvayā pūrvaṃ paścāc caiva vimānitaḥ pareṣām āspadaṃ nīto vastuṃ nārhāmy ahaṃ tvayi 73 svasaṃtuṣṭāś cyutāḥ sthānān mānāt patyavaropitāḥ svayaṃ copahṛtā bhṛtyā ye cāpy upahṛtāḥ paraiḥ 74 parikṣīṇāś ca lubdhāś ca krūrāḥ kārābhitāpitāḥ hṛtasvā mānino ye ca tyaktopāttā mahepsavaḥ 75 saṃtāpitāś ca ye ke cid vyasanauga pratīkṣiṇaḥ antarhitāḥ sopahitāḥ sarve te parasādhanāḥ 76 avamānena yuktasya sthāpitasya ca me punaḥ kathaṃ yāsyasi viśvāsam aham eṣyāmi vā punaḥ 77 samartha iti saṃgṛhya sthāpayitvā parīkṣya ca kṛtaṃ ca samayaṃ bhittvā tvayāham avamānitaḥ 78 prathamaṃ yaḥ samākhyātaḥ śīlavān iti saṃsadi na vācyaṃ tasya vaiguṇyaṃ pratijñāṃ parirakṣatā 79 evaṃ cāvamatasyeha viśvāsaṃ kiṃ prayāsyasi tvayi caiva hy aviśvāse mamodvego bhaviṣyati 80 śaṅkitas tvam ahaṃ bhītaḥ pare chindrānudarśinaḥ asnigdhāś caiva dustoṣāḥ karma caitad bahuc chalam 81 duḥkhena śleṣyate bhinnaṃ śliṣṭaṃ duḥkhena bhidyate bhinnaśliṣṭā tu yā prītir na sā snehena vartate 82 kaś cid eva hi bhītas tu dṛśyate na parātmanoḥ kāryāpekṣā hi vartante bhāvāḥ snigdhās tu durlabhāḥ 83 suduḥkhaṃ puruṣajñānaṃ cittaṃ hy eṣāṃ calācalam samartho vāpy aśakto vā śateṣv eko 'dhigamyate 84 akasmāt prakriyā nṝṇām akasmāc cāpakarṣaṇam śubhāśubhe mahattvaṃ ca prakartuṃ buddhilāghavāt 85 evaṃ bahuvidhaṃ sāntvam uktvā dharmārthahetumat prasādayitvā rājānaṃ gomāyur vanam abhyagāt 86 agṛhyānunayaṃ tasya mṛgendrasya sa buddhimān gomāyuḥ prāyam āsīnas tyaktva dehaṃ divaṃ yayau |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 12
Chapter 113
|
1
[य] किं पार्थिवेन कर्तव्यं किं च कृत्वा सुखी भवेत तन ममाचक्ष्व तत्त्वेन सर्वं धर्मभृतां वर 2 [भ] हन्त ते ऽहं परवक्ष्यामि शृणु कार्यैक निश्चयम यथा राज्ञेह कर्तव्यं यच च कृत्वा सुखी भवेत 3 न तव एवं वर्तितव्यं सम यथेदम अनुशुश्रुमः उष्ट्रस्य सुमहद वृत्तं तन निबॊध युधिष्ठिर 4 जातिस्मरॊ महान उष्ट्रः पराजापत्य युगॊद्भवः तपः सुमहद आतिष्ठद अरण्ये संशितव्रतः 5 तपसस तस्य चान्ते वै परीतिमान अभवत परभुः वरेण छन्दयाम आस ततश चैनं पितामहः 6 [उ] भगवंस तवत्प्रसादान मे दीर्घा परीवा भवेद इयम यॊजनानां शतं साग्रं या गच्छेच चरितुं विभॊ 7 [भ] एवम अस्त्व इति चॊक्तः स वरदेन महात्मना परतिलभ्य वरं शरेष्ठं ययाव उष्ट्रः सवकं वनम 8 स चकार तद आलस्यं वरदानात स दुर्मतिः न चैच्छच चरितुं गन्तुं दुरात्मा कालमॊहितः 9 स कदा चित परसार्यैवं तां गरीवां शतयॊजनाम चचाराश्रान्त हृदयॊ वातश चागात ततॊ महान 10 स गुहायां शिरॊग्रीवं निधाय पशुर आत्मनः आस्ताथ वर्षम अभ्यागात सुमहत पलावयज जगत 11 अथ शीतपरीताङ्गॊ जम्बुकः कषुच्छ्रमान्वितः सदारस तां गुहाम आशु परविवेश जलार्दितः 12 स दृष्ट्वा मांसजीवी तु सुभृशं कषुच्छ्रमान्वितः अभक्षयत ततॊ गरीवाम उष्ट्रस्य भरतर्षभ 13 यद्या तव अबुध्यतात्मानं भक्ष्यमाणं स वै पशुः तदा संकॊचने यत्नम अकरॊद भृशदुःखितः 14 यावद ऊर्ध्वम अधश चैव परीवां संक्षिपते पशुः तावत तेन सदारेण जम्बुकेन स भक्षितः 15 स हत्वा भक्षयित्वा च जम्बुकॊष्ट्रं ततस तदा विगते वातवर्षे च निश्चक्राम गुहा मुखात 16 एवं दुर्बुद्धिना पराप्तम उष्ट्रेण निधनं तदा आलस्यस्य करमात पश्य महद दॊषम उपागतम 17 तवम अप्य एतं विधिं तयक्त्वा यॊगेन नियतेन्द्रियः वर्तस्व बुद्धिमूलं हि विजयं मनुर अब्रवीत 18 बुद्धिश्रेष्ठानि कर्माणि बाहुमध्यानि भारत तानि जङ्घा जघन्यानि भारप्रत्यवराणि च 19 राज्यं तिष्ठति दक्षस्य संगृहीतेन्द्रियस्य च गुप्तमन्त्रश्रुतवतः सुसहायस्य चानघ 20 परीक्ष्य कारिणॊ ऽरथाश च तिष्ठन्तीह युधिष्ठिर सहाययुक्तेन महीकृत्स्ना शक्या परशासितुम 21 इदं हि सद्भिः कथितं विधिज्ञैः; पुरा महेन्द्रप्रतिमप्रभाव मयापि चॊक्तं तव शास्त्रदृष्ट्या; तवम अत्र युक्तः परचरस्व राजन |
1
[y] kiṃ pārthivena kartavyaṃ kiṃ ca kṛtvā sukhī bhavet tan mamācakṣva tattvena sarvaṃ dharmabhṛtāṃ vara 2 [bh] hanta te 'haṃ pravakṣyāmi śṛṇu kāryaika niścayam yathā rājñeha kartavyaṃ yac ca kṛtvā sukhī bhavet 3 na tv evaṃ vartitavyaṃ sma yathedam anuśuśrumaḥ uṣṭrasya sumahad vṛttaṃ tan nibodha yudhiṣṭhira 4 jātismaro mahān uṣṭraḥ prājāpatya yugodbhavaḥ tapaḥ sumahad ātiṣṭhad araṇye saṃśitavrataḥ 5 tapasas tasya cānte vai prītimān abhavat prabhuḥ vareṇa chandayām āsa tataś cainaṃ pitāmahaḥ 6 [u] bhagavaṃs tvatprasādān me dīrghā prīvā bhaved iyam yojanānāṃ śataṃ sāgraṃ yā gacchec carituṃ vibho 7 [bh] evam astv iti coktaḥ sa varadena mahātmanā pratilabhya varaṃ śreṣṭhaṃ yayāv uṣṭraḥ svakaṃ vanam 8 sa cakāra tad ālasyaṃ varadānāt sa durmatiḥ na caicchac carituṃ gantuṃ durātmā kālamohitaḥ 9 sa kadā cit prasāryaivaṃ tāṃ grīvāṃ śatayojanām cacārāśrānta hṛdayo vātaś cāgāt tato mahān 10 sa guhāyāṃ śirogrīvaṃ nidhāya paśur ātmanaḥ āstātha varṣam abhyāgāt sumahat plāvayaj jagat 11 atha śītaparītāṅgo jambukaḥ kṣucchramānvitaḥ sadāras tāṃ guhām āśu praviveśa jalārditaḥ 12 sa dṛṣṭvā māṃsajīvī tu subhṛśaṃ kṣucchramānvitaḥ abhakṣayat tato grīvām uṣṭrasya bharatarṣabha 13 yadyā tv abudhyatātmānaṃ bhakṣyamāṇaṃ sa vai paśuḥ tadā saṃkocane yatnam akarod bhṛśaduḥkhitaḥ 14 yāvad ūrdhvam adhaś caiva prīvāṃ saṃkṣipate paśuḥ tāvat tena sadāreṇa jambukena sa bhakṣitaḥ 15 sa hatvā bhakṣayitvā ca jambukoṣṭraṃ tatas tadā vigate vātavarṣe ca niścakrāma guhā mukhāt 16 evaṃ durbuddhinā prāptam uṣṭreṇa nidhanaṃ tadā ālasyasya kramāt paśya mahad doṣam upāgatam 17 tvam apy etaṃ vidhiṃ tyaktvā yogena niyatendriyaḥ vartasva buddhimūlaṃ hi vijayaṃ manur abravīt 18 buddhiśreṣṭhāni karmāṇi bāhumadhyāni bhārata tāni jaṅghā jaghanyāni bhārapratyavarāṇi ca 19 rājyaṃ tiṣṭhati dakṣasya saṃgṛhītendriyasya ca guptamantraśrutavataḥ susahāyasya cānagha 20 parīkṣya kāriṇo 'rthāś ca tiṣṭhantīha yudhiṣṭhira sahāyayuktena mahīkṛtsnā śakyā praśāsitum 21 idaṃ hi sadbhiḥ kathitaṃ vidhijñaiḥ; purā mahendrapratimaprabhāva mayāpi coktaṃ tava śāstradṛṣṭyā; tvam atra yuktaḥ pracarasva rājan |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 12
Chapter 114
|
1
[य] राजा राज्यम अनुप्राप्य दुर्बलॊ भरतर्षभ अमित्रस्यातिवृद्धस्य कथं तिष्ठेद असाधनः 2 [भ] अत्राप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम सरितां चैव संवादं सागरस्य च भारत 3 सुरारिनिलयः शश्वत सागरः सरितां पतिः पप्रच्छ सरितः सर्वाः संशयं जातम आत्मनः 4 स मूलशाखान पश्यामि निहतांश छायिनॊ दरुमान युष्पाभिर इह पूर्णाभिर अन्यांस तत्र न वेतसम 5 अकायश चाल्पसारश च वेतसः कूलजश च वः अवज्ञाय न शक्यॊ वा किं चिद वा तेन वः कृतम 6 तद अहं शरॊतुम इच्छामि सर्वासाम एव वॊ मतम यथा कूलानि चेमानि भित्त्वा नानीयते वशम 7 ततः पराह नदी गङ्गा वाक्यम उत्तरम अर्थवत हेतुमद गराहकं चैव सागरं सरितां पतिम 8 तिष्ठन्त्य एते यथास्थानं नगा हय एकनिकेतनाः ततस तयजन्ति तत सथानं परातिलॊम्याद अचेतसः 9 वेतसॊ वेगम आयान्तं दृष्ट्वा नमति नेतरः स च वेगे ऽभयतिक्रान्ते सथानम आसाद्य तिष्ठति 10 कालज्ञः समयज्ञश च सदा वश्यश च नॊ दरुमः अनुलॊमस तथास्तब्धस तेन नाभ्येति वेतसः 11 मारुतॊदक वेगेन ये नमन्त्य उन्नमन्ति च ओषध्यः पादपा गुल्मा न ते यान्ति पराभवम 12 यॊ हि शत्रॊर विवृद्धस्य परभॊर वधविनाशने पूर्वं न सहते वेगं कषिप्रम एव स नश्यति 13 सारासारं बलं वीर्यम आत्मनॊ दविषतश च यः जानन विचरति पराज्ञॊ न स याति पराभवम 14 एवम एव यदा विद्वान मन्येतातिबलं रिपुम संश्रयेद वैतसीं वृत्तिम एवं परज्ञान लक्षणम |
1
[y] rājā rājyam anuprāpya durbalo bharatarṣabha amitrasyātivṛddhasya kathaṃ tiṣṭhed asādhanaḥ 2 [bh] atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam saritāṃ caiva saṃvādaṃ sāgarasya ca bhārata 3 surārinilayaḥ śaśvat sāgaraḥ saritāṃ patiḥ papraccha saritaḥ sarvāḥ saṃśayaṃ jātam ātmanaḥ 4 sa mūlaśākhān paśyāmi nihatāṃś chāyino drumān yuṣpābhir iha pūrṇābhir anyāṃs tatra na vetasam 5 akāyaś cālpasāraś ca vetasaḥ kūlajaś ca vaḥ avajñāya na śakyo vā kiṃ cid vā tena vaḥ kṛtam 6 tad ahaṃ śrotum icchāmi sarvāsām eva vo matam yathā kūlāni cemāni bhittvā nānīyate vaśam 7 tataḥ prāha nadī gaṅgā vākyam uttaram arthavat hetumad grāhakaṃ caiva sāgaraṃ saritāṃ patim 8 tiṣṭhanty ete yathāsthānaṃ nagā hy ekaniketanāḥ tatas tyajanti tat sthānaṃ prātilomyād acetasaḥ 9 vetaso vegam āyāntaṃ dṛṣṭvā namati netaraḥ sa ca vege 'bhyatikrānte sthānam āsādya tiṣṭhati 10 kālajñaḥ samayajñaś ca sadā vaśyaś ca no drumaḥ anulomas tathāstabdhas tena nābhyeti vetasaḥ 11 mārutodaka vegena ye namanty unnamanti ca oṣadhyaḥ pādapā gulmā na te yānti parābhavam 12 yo hi śatror vivṛddhasya prabhor vadhavināśane pūrvaṃ na sahate vegaṃ kṣipram eva sa naśyati 13 sārāsāraṃ balaṃ vīryam ātmano dviṣataś ca yaḥ jānan vicarati prājño na sa yāti parābhavam 14 evam eva yadā vidvān manyetātibalaṃ ripum saṃśrayed vaitasīṃ vṛttim evaṃ prajñāna lakṣaṇam |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 12
Chapter 115
|
1
[य] विद्वान मूर्ख परगल्भेन मृदुस तीक्ष्णेन भारत आक्रुश्यमानः सदसि कथं कुर्याद अरिंदम 2 [भ] शरूयतां पृथिवीपाल यथैषॊ ऽरथॊ ऽनुगीयते सदा सुचेताः सहते नरस्येहाल्प चेतसः 3 अरुष्यन करुश्यमानस्य सुकृतं नाम विन्दति दुष्कृतं चात्मनॊ मर्षी रुष्यत्य एवापमार्ष्टि वै 4 टिट्टिभं तम उपेक्षेत वाशमानम इवातुरम लॊकविद्वेषम आपन्नॊ निष्फलं परतिपद्यते 5 इति स शलाघते नित्यं तेन पापेन कर्मणा इदम उक्तॊ मया कश चित संमतॊ जनसंसदि स तत्र वरीडितः शुष्कॊ मृतकल्पॊ ऽवतिष्ठति 6 शलाघन्न अश्लाघनीयेन कर्मणा निरपत्रपः उपेक्षितव्यॊ दान्तेन तादृशः पुरुषाधमः 7 यद यद बरूयाद अल्पमतिस तत तद अस्य सहेत सदा पराकृतॊ हि परशंसन वा निन्दन वा किं करिष्यति वने काक इवाबुद्धिर वाशमानॊ निरर्थकम 8 यदि वाग्भिः परयॊगः सयात परयॊगे पापकर्मणः वाग एवार्थॊ भवेत तस्य न हय एवार्थॊ जिघांसतः 9 निषेकं विपरीतं स आचष्टे वृत्तचेष्टया मयूर इव कौपीनं नृत्यन संदर्शयन्न इव 10 यस्यावाच्यं न लॊके ऽसति नाकार्यं वापि किं चन वाचनं तेन न संदध्याच छुचिः संक्लिष्टकर्मणा 11 परत्यक्षं गुणवादी यः परॊक्षं तु विनिन्दकः स मानवः शववल लॊके नष्टलॊकपरायणः 12 तादृग जनशतस्यापि यद ददाति जुहॊति च परॊक्षेणापवादेन तन नाशयति स कषणात 13 तस्मात पराज्ञॊ नरः सद्यस तादृशं पापचेतसम वर्जयेत साधुभिर वर्ज्यं सारमेयामिषं यथा 14 परिवादं बरुवाणॊ हि दुरात्मा वै महात्मने परकाशयति दॊषान सवान सर्पः फणम इवॊच्छ्रितम 15 तं सवकर्माणि कुर्वाणं परति कर्तुं य इच्छति भस्म कूट इवाबुद्धिः खरॊ रजसि मज्जति 16 मनुष्यशाला वृकम अप्रशान्तं; जनापवादे सततं निविष्टम मातङ्गम उन्मत्तम इवॊन्नदन्तं; तयजेत तं शवानम इवातिरौद्रम 17 अधीर जुष्टे पथि वर्तमानं; दमाद अपेतं विनयाच च पापम अरिव्रतं नित्यम अभूति कामं; धिग अस्तु तं पापमतिं मनुष्यम 18 परत्युच्यमानस तु हि भूय एभिर; निशाम्य मा भूस तवम अथार्तरूपः उच्चस्य नीचेन हि संप्रयॊगं; विगर्हयन्ति सथिरबुद्धयॊ ये 19 ऋद्धॊ दशार्धेन हि ताडयेद वा; स पांसुभिर वापकिरेत तुषैर वा विवृत्य दन्ताश च विभीषयेद वा; सिद्धं हि मूर्खे कुपिते नृशंसे 20 विगर्हणां परमदुरात्मना कृतां; सहेत यः संसदि दुर्जनान नरः पठेद इदं चापि निदर्शनं सदा; न वान्मयं स लभति किं चिद अप्रियम |
1
[y] vidvān mūrkha pragalbhena mṛdus tīkṣṇena bhārata ākruśyamānaḥ sadasi kathaṃ kuryād ariṃdama 2 [bh] śrūyatāṃ pṛthivīpāla yathaiṣo 'rtho 'nugīyate sadā sucetāḥ sahate narasyehālpa cetasaḥ 3 aruṣyan kruśyamānasya sukṛtaṃ nāma vindati duṣkṛtaṃ cātmano marṣī ruṣyaty evāpamārṣṭi vai 4 ṭiṭṭibhaṃ tam upekṣeta vāśamānam ivāturam lokavidveṣam āpanno niṣphalaṃ pratipadyate 5 iti sa ślāghate nityaṃ tena pāpena karmaṇā idam ukto mayā kaś cit saṃmato janasaṃsadi sa tatra vrīḍitaḥ śuṣko mṛtakalpo 'vatiṣṭhati 6 ślāghann aślāghanīyena karmaṇā nirapatrapaḥ upekṣitavyo dāntena tādṛśaḥ puruṣādhamaḥ 7 yad yad brūyād alpamatis tat tad asya sahet sadā prākṛto hi praśaṃsan vā nindan vā kiṃ kariṣyati vane kāka ivābuddhir vāśamāno nirarthakam 8 yadi vāgbhiḥ prayogaḥ syāt prayoge pāpakarmaṇaḥ vāg evārtho bhavet tasya na hy evārtho jighāṃsataḥ 9 niṣekaṃ viparītaṃ sa ācaṣṭe vṛttaceṣṭayā mayūra iva kaupīnaṃ nṛtyan saṃdarśayann iva 10 yasyāvācyaṃ na loke 'sti nākāryaṃ vāpi kiṃ cana vācanṃ tena na saṃdadhyāc chuciḥ saṃkliṣṭakarmaṇā 11 pratyakṣaṃ guṇavādī yaḥ parokṣaṃ tu vinindakaḥ sa mānavaḥ śvaval loke naṣṭalokaparāyaṇaḥ 12 tādṛg janaśatasyāpi yad dadāti juhoti ca parokṣeṇāpavādena tan nāśayati sa kṣaṇāt 13 tasmāt prājño naraḥ sadyas tādṛśaṃ pāpacetasam varjayet sādhubhir varjyaṃ sārameyāmiṣaṃ yathā 14 parivādaṃ bruvāṇo hi durātmā vai mahātmane prakāśayati doṣān svān sarpaḥ phaṇam ivocchritam 15 taṃ svakarmāṇi kurvāṇaṃ prati kartuṃ ya icchati bhasma kūṭa ivābuddhiḥ kharo rajasi majjati 16 manuṣyaśālā vṛkam apraśāntaṃ; janāpavāde satataṃ niviṣṭam mātaṅgam unmattam ivonnadantaṃ; tyajeta taṃ śvānam ivātiraudram 17 adhīra juṣṭe pathi vartamānaṃ; damād apetaṃ vinayāc ca pāpam arivrataṃ nityam abhūti kāmaṃ; dhig astu taṃ pāpamatiṃ manuṣyam 18 pratyucyamānas tu hi bhūya ebhir; niśāmya mā bhūs tvam athārtarūpaḥ uccasya nīcena hi saṃprayogaṃ; vigarhayanti sthirabuddhayo ye 19 ṛddho daśārdhena hi tāḍayed vā; sa pāṃsubhir vāpakiret tuṣair vā vivṛtya dantāś ca vibhīṣayed vā; siddhaṃ hi mūrkhe kupite nṛśaṃse 20 vigarhaṇāṃ paramadurātmanā kṛtāṃ; saheta yaḥ saṃsadi durjanān naraḥ paṭhed idaṃ cāpi nidarśanaṃ sadā; na vānmayaṃ sa labhati kiṃ cid apriyam |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 12
Chapter 116
|
1
[य] पितामह महाप्राज्ञ संशयॊ मे महान अयन सच छेत्तव्यस तवया राजन भवान कुलकरॊ हि नः 2 पुरुषाणाम अयं तात दुर्वृत्तानां दुरात्मनाम कथितॊ वाक्यसंचारस ततॊ विज्ञापयामि ते 3 यद धितं राज्यतन्त्रस्य कुलस्य च सुखॊदयम आयत्यां च तदात्वे च कषेमवृद्धि करं च यत 4 पुत्रपौत्राभिरामं च राष्ट्रवृद्धि करं च यत अन्नपाने शरीरे च हितं यत तद बरवीहि मे 5 अभिषिक्तॊ हि यॊ राजा राज्यस्थॊ मित्र संवृतः असुहृत समुपेतॊ वा स कथं रञ्जयेत परजाः 6 यॊ हय असत परग्रह रतिः सनेहरागबलात कृतः इन्द्रियाणाम अनीशत्वाद असज जनबुभूषकः 7 तस्य भृत्या विगुणतां यान्ति सर्वे कुलॊद्गताः न च भृत्यफलैर अर्थैः स राजा संप्रयुज्यते 8 एतान मे संशयस्थस्य राजधर्मान सुदुर्लभान बृहस्पतिसमॊ बुध्या भवाञ शंसितुम अर्हति 9 शंसिता पुरुषव्याघ्र तवं नः कुलहिते रतः कषत्ता चैव पटु परज्ञॊ यॊ नः शंसति सर्वदा 10 तवत्तः कुलहितं वाक्यं शरुत्वा राज्यहितॊदयम अमृतस्याव्ययस्येव तृप्तः सवप्स्याम्य अहं सुखम 11 कीदृषाः संनिकर्षस्था भृत्याः सयुर वा गुणान्विताः कीदृशैः किं कुलीनैर वा सह यात्रा विधीयते 12 न हय एकॊ भृत्यरहितॊ राजा भवति रक्षिता राज्यं चेदं जनः सर्वस तत कुलीनॊ ऽभिशंसति 13 न हि परशास्तुं राज्यं हि शक्यम एकेन भारत असहायवता तात नैवार्थाः के चिद अप्य उत लब्धुं लब्ध्वा चापि सदा रक्षितुं भरतर्षभ 14 [भ] यस्य भृत्यजनः सर्वॊ जञानविज्ञानकॊविदः हितैषी कुलजः सनिग्धः स राज्यफलम अश्नुते 15 मन्त्रिणॊ यस्य कुलजा असंहार्याः सहॊषिताः नृपतेर मतिदाः सन्ति संबन्ध जञानकॊविदाः 16 अनागतविधातारः कालज्ञानविशारदाः अतिक्रान्तम अशॊचन्तः स राज्यफलम अश्नुते 17 समदुःखसुखा यस्य सहायाः सत्यकारिणः अर्थचिन्तापरा यस्य स राज्यफलम अश्नुते 18 यस्य नार्तॊ जनपदः संनिकर्ष गतः सदा अक्षुद्रः सत्पथालम्बी स राज्यफलभाग भवेत 19 कॊशाक्ष पटलं यस्य कॊशवृद्धि करैर जनैः आप्तैस तुष्टैश च सततं धार्यते स नृपॊत्तमः 20 कॊष्ठागारम असंहार्यैर आप्तैः संचयतत्परैः पात्रभूतैर अलुब्धैश च पाल्यमानं गुणी भवेत 21 वयवहारश च नगरे यस्य कर्मफलॊदयः दृश्यते शङ्खलिखितः स धर्मफलभाग भवेत 22 संगृहीतमनुष्यश च यॊ राजा राजधर्मवित षड वर्गं परतिगृह्णन स धर्मात फलम उपाश्नुते |
1
[y] pitāmaha mahāprājña saṃśayo me mahān ayan sac chettavyas tvayā rājan bhavān kulakaro hi naḥ 2 puruṣāṇām ayaṃ tāta durvṛttānāṃ durātmanām kathito vākyasaṃcāras tato vijñāpayāmi te 3 yad dhitaṃ rājyatantrasya kulasya ca sukhodayam āyatyāṃ ca tadātve ca kṣemavṛddhi karaṃ ca yat 4 putrapautrābhirāmaṃ ca rāṣṭravṛddhi karaṃ ca yat annapāne śarīre ca hitaṃ yat tad bravīhi me 5 abhiṣikto hi yo rājā rājyastho mitra saṃvṛtaḥ asuhṛt samupeto vā sa kathaṃ rañjayet prajāḥ 6 yo hy asat pragraha ratiḥ sneharāgabalāt kṛtaḥ indriyāṇām anīśatvād asaj janabubhūṣakaḥ 7 tasya bhṛtyā viguṇatāṃ yānti sarve kulodgatāḥ na ca bhṛtyaphalair arthaiḥ sa rājā saṃprayujyate 8 etān me saṃśayasthasya rājadharmān sudurlabhān bṛhaspatisamo budhyā bhavāñ śaṃsitum arhati 9 śaṃsitā puruṣavyāghra tvaṃ naḥ kulahite rataḥ kṣattā caiva paṭu prajño yo naḥ śaṃsati sarvadā 10 tvattaḥ kulahitaṃ vākyaṃ śrutvā rājyahitodayam amṛtasyāvyayasyeva tṛptaḥ svapsyāmy ahaṃ sukham 11 kīdṛṣāḥ saṃnikarṣasthā bhṛtyāḥ syur vā guṇānvitāḥ kīdṛśaiḥ kiṃ kulīnair vā saha yātrā vidhīyate 12 na hy eko bhṛtyarahito rājā bhavati rakṣitā rājyaṃ cedaṃ janaḥ sarvas tat kulīno 'bhiśaṃsati 13 na hi praśāstuṃ rājyaṃ hi śakyam ekena bhārata asahāyavatā tāta naivārthāḥ ke cid apy uta labdhuṃ labdhvā cāpi sadā rakṣituṃ bharatarṣabha 14 [bh] yasya bhṛtyajanaḥ sarvo jñānavijñānakovidaḥ hitaiṣī kulajaḥ snigdhaḥ sa rājyaphalam aśnute 15 mantriṇo yasya kulajā asaṃhāryāḥ sahoṣitāḥ nṛpater matidāḥ santi saṃbandha jñānakovidāḥ 16 anāgatavidhātāraḥ kālajñānaviśāradāḥ atikrāntam aśocantaḥ sa rājyaphalam aśnute 17 samaduḥkhasukhā yasya sahāyāḥ satyakāriṇaḥ arthacintāparā yasya sa rājyaphalam aśnute 18 yasya nārto janapadaḥ saṃnikarṣa gataḥ sadā akṣudraḥ satpathālambī sa rājyaphalabhāg bhavet 19 kośākṣa paṭalaṃ yasya kośavṛddhi karair janaiḥ āptais tuṣṭaiś ca satataṃ dhāryate sa nṛpottamaḥ 20 koṣṭhāgāram asaṃhāryair āptaiḥ saṃcayatatparaiḥ pātrabhūtair alubdhaiś ca pālyamānaṃ guṇī bhavet 21 vyavahāraś ca nagare yasya karmaphalodayaḥ dṛśyate śaṅkhalikhitaḥ sa dharmaphalabhāg bhavet 22 saṃgṛhītamanuṣyaś ca yo rājā rājadharmavit ṣaḍ vargaṃ pratigṛhṇan sa dharmāt phalam upāśnute |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 12
Chapter 117
|
1
[भ] अत्राप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम निदर्शन करं लॊके सज्जनाचरितं सदा 2 अस्यैवार्थस्य सदृशं यच छरुतं मे तपॊवने जामदग्न्यस्य रामस्य यद उक्तम ऋषिसत्तमैः 3 वने महति कस्मिंश चिद अमनुष्यनिषेविते ऋषिर मूलफलाहारॊ नियतॊ नियतेन्द्रियः 4 दीक्षा दमपरः शान्तः सवाध्यायपरमः शुचिः उपवासविशुद्धात्मा सततं सत्पथे सथितः 5 तस्य संदृश्य सद्भावम उपविष्टस्य धीमतः सर्वसत्त्वाः समीपस्था भवन्ति वनचारिणः 6 सिंहव्याघ्राः स शरभा मत्ताश चैव महागजाः दवीपिनः खङ्ग भल्लूका ये चान्ये भीमदर्शनाः 7 ते सुखप्रश्नदाः सर्वे भवन्ति कषतजाशनाः तस्यर्षेर शिष्यवच चैव नयग भूताः परियकारिणः 8 दत्त्वा च ते सुखप्रश्नं सर्वे यान्ति यथागतम गराम्यस तव एकः पशुस तत्र नाजहाच छवा महामुनिम 9 भक्तॊ ऽनुरक्तः सततम उपवासकृशॊ ऽबलः फलमूलॊत्कराहारः शान्तः शिष्टाकृतिर यथा 10 तस्यर्षेर उपविष्टस्य पादमूले महामुनेः मनुष्यवद गतॊ भावः सनेहबद्धॊऽभवद भृशम 11 ततॊ ऽभययान महावीर्यॊ दवीपी कषतजभॊजनः शवार्थम अत्यन्तसंदुष्टः करूरः काल इवान्तकः 12 लेलिह्यमानस तृषितः पुच्छास्फॊटन तत्परः वयादितास्यः कषुधा भग्नः परार्थयानस तदामिषम 13 तं दृष्ट्वा करूरम आयान्तं जीवितार्थी नराधिपः परॊवाच शवा मुनिं तत्र यत तच छृणु महामते 14 शवशत्रुर भगवन्न अत्र दवीपी मां हन्तुम इच्छति तवत्प्रसादाद भयं न सयात तस्मान मम महामुने 15 [मुनि] न भयं दवीपिनः कार्यं मृत्युतस ते कथं चन एष शवरूपरहितॊ दवीपी भवसि पुत्रक 16 [भ] ततः शवा दवीपितां नीतॊ जाम्बूनदनिभाकृतिः चित्राङ्गॊ विस्फुरन हृष्टॊ वने वसति निर्भयः 17 ततॊ ऽभययान महारौद्रॊ वयादितास्यः कषुधान्वितः दवीपिनं लेलिहद वक्त्रॊ वयाघ्रॊ रुधिरलालसः 18 वयाघ्रं दृष्ट्वा कषुधा भग्नं दंष्ट्रिणं वनगॊचरम दवीपी जीवितरक्षार्थम ऋषिं शरणम एयिवान 19 ततः संवासजं सनेहम ऋषिणा कुर्वता सदा स दवीपी वयाघ्रतां नीतॊ रिपुभिर बलवत्तरः ततॊ दृष्ट्वा स शार्दूलॊ नाभ्यहंस तं विशां पते 20 स तु शवा वयाघ्रतां पराप्य बलवान पिशिताशनः न मूलफलभॊगेषु सपृहाम अप्य अकरॊत तदा 21 यथा मृगपतिर नित्यं परकाङ्क्षति वनौकसः तथैव स महाराज वयाघ्रः समभवत तदा 22 वयाघ्रस तूटज मूलस्थस तृप्तः सुप्तॊ हतैर मृगैः नागश चागात तम उद्देशं मत्तॊ मेघ इवॊत्थितः 23 परभिन्नकरटः परांशुः पद्मी विततमस्तकः सुविषाणॊ महाकायॊ मेघगम्भीर निस्वनः 24 तं दृष्ट्वा कुञ्जरं मत्तम आयान्तं मदगर्वितम वयाघ्रॊ हस्तिभयात तरस्तस तम ऋषिं शरणं ययौ 25 ततॊ ऽनयत कुञ्जरतां तं वयाघ्रम ऋषिसत्तमः महामेघॊपमं दृष्ट्वा तं स भीतॊ ऽभवद गजः 26 ततः कमलषण्डानि शल्लकी गहनानि च वयचरत स मुदा युक्तः पद्मरेणु विभूषितः 27 कदा चिद रममाणस्य हस्तिनः सुमुखं तदा ऋषेस तस्यॊटजस्थस्य कालॊ ऽगच्छन्न निशा निशम 28 अथाजगाम तं देशं केषरी केषरारुणः गिरिकन्दरजॊ भीमः सिंहॊ नागकुलान्तकः 29 तं दृष्ट्वा सिंहम आयान्तं नागः सिंहभयाकुलः ऋषिं शरणम आपेदे वेपमानॊ भयातुरः 30 ततः स सिंहतां नीतॊ नागेन्द्रॊ मुनिना तदा वन्यं नागणयत सिंहं तुल्यजातिसमन्वयात 31 दृष्ट्वा च सॊ ऽनशत सिंहॊ वन्यॊ भी सन्नवाग्बलः स चाश्रमे ऽवसत सिंहस तस्मिन्न एव वने सुखी 32 न तव अन्ये कषुद्रपशवस तपॊवननिवासिनः वयदृश्यन्त भयत्रस्ता जीविताकाङ्क्षिणः सदा 33 कदा चित कालयॊगेन सर्वप्राणि विहिंसकः बलवान कषतजाहारॊ नाना सत्त्वभयंकरः 34 अष्ट पाद ऊर्ध्वचरणः शरभॊ वनगॊचरः तं सिंहं हन्तुम आगच्छन मुनेस तस्य निवेशनम 35 तं मुनिः शरभं चक्रे बलॊत्कटम अरिंदम ततः स शरभॊ वन्यॊ मुनेः शरभम अग्रतः दृष्ट्वा बलिनम अत्युग्रं दरुतं संप्राद्रवद भयात 36 स एवं शरभस्थाने नयस्तॊ वै मुनिना तदा मुनेः पार्श्वगतॊ नित्यं शारभ्यं सुखम आप्तवान 37 ततः शरभसंत्रस्ताः सर्वे मृगगणा वनात दिशः संप्राद्रवन राजन भयाज जीवितकाङ्क्षिणः 38 शरभॊ ऽपय अतिसंदुष्टॊ नित्यं पराणिवधे रतः फलमूलाशनं शान्तं नैच्छत स पिशिताशनः 39 ततॊ रुधिरतर्षेण बलिना शरभॊ ऽनवितः इयेष तं मुनिं हन्तुम अकृतज्ञः शवयॊनिजः 40 ततस तेन तपः शक्त्या विदितॊ जञानचक्षुषा विज्ञाय च महाप्राज्ञॊ मुनिः शवानं तम उक्तवान 41 शवा तवं दवीपित्वम आपन्नॊ दवीपी वयाघ्रत्वम आगतः वयाघ्रॊ नागॊ मदपटुर नागः सिंहत्वम आप्तवान 42 सिंहॊ ऽतिबलसंयुक्तॊ भूयः शरभतां गतः मया सनेहपरीतेन न विमृष्टः कुलान्वयः 43 यस्माद एवम अपापं मां पापहिंसितुम इछसि तस्मात सवयॊनिम आपन्नः शवैव तवं हि भविष्यसि 44 ततॊ मुनिजनद्वेषाद दुष्टात्मा शवा कृतॊ ऽबुधः ऋषिणा शरभः शप्तः सवं रूपं पुनर आप्तवान |
1
[bh] atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam nidarśana karaṃ loke sajjanācaritaṃ sadā 2 asyaivārthasya sadṛśaṃ yac chrutaṃ me tapovane jāmadagnyasya rāmasya yad uktam ṛṣisattamaiḥ 3 vane mahati kasmiṃś cid amanuṣyaniṣevite ṛṣir mūlaphalāhāro niyato niyatendriyaḥ 4 dīkṣā damaparaḥ śāntaḥ svādhyāyaparamaḥ śuciḥ upavāsaviśuddhātmā satataṃ satpathe sthitaḥ 5 tasya saṃdṛśya sadbhāvam upaviṣṭasya dhīmataḥ sarvasattvāḥ samīpasthā bhavanti vanacāriṇaḥ 6 siṃhavyāghrāḥ sa śarabhā mattāś caiva mahāgajāḥ dvīpinaḥ khaṅga bhallūkā ye cānye bhīmadarśanāḥ 7 te sukhapraśnadāḥ sarve bhavanti kṣatajāśanāḥ tasyarṣer śiṣyavac caiva nyag bhūtāḥ priyakāriṇaḥ 8 dattvā ca te sukhapraśnaṃ sarve yānti yathāgatam grāmyas tv ekaḥ paśus tatra nājahāc chvā mahāmunim 9 bhakto 'nuraktaḥ satatam upavāsakṛśo 'balaḥ phalamūlotkarāhāraḥ śāntaḥ śiṣṭākṛtir yathā 10 tasyarṣer upaviṣṭasya pādamūle mahāmuneḥ manuṣyavad gato bhāvaḥ snehabaddho'bhavad bhṛśam 11 tato 'bhyayān mahāvīryo dvīpī kṣatajabhojanaḥ śvārtham atyantasaṃduṣṭaḥ krūraḥ kāla ivāntakaḥ 12 lelihyamānas tṛṣitaḥ pucchāsphoṭana tatparaḥ vyāditāsyaḥ kṣudhā bhagnaḥ prārthayānas tadāmiṣam 13 taṃ dṛṣṭvā krūram āyāntaṃ jīvitārthī narādhipaḥ provāca śvā muniṃ tatra yat tac chṛṇu mahāmate 14 śvaśatrur bhagavann atra dvīpī māṃ hantum icchati tvatprasādād bhayaṃ na syāt tasmān mama mahāmune 15 [muni] na bhayaṃ dvīpinaḥ kāryaṃ mṛtyutas te kathaṃ cana eṣa śvarūparahito dvīpī bhavasi putraka 16 [bh] tataḥ śvā dvīpitāṃ nīto jāmbūnadanibhākṛtiḥ citrāṅgo visphuran hṛṣṭo vane vasati nirbhayaḥ 17 tato 'bhyayān mahāraudro vyāditāsyaḥ kṣudhānvitaḥ dvīpinaṃ lelihad vaktro vyāghro rudhiralālasaḥ 18 vyāghraṃ dṛṣṭvā kṣudhā bhagnaṃ daṃṣṭriṇaṃ vanagocaram dvīpī jīvitarakṣārtham ṛṣiṃ śaraṇam eyivān 19 tataḥ saṃvāsajaṃ sneham ṛṣiṇā kurvatā sadā sa dvīpī vyāghratāṃ nīto ripubhir balavattaraḥ tato dṛṣṭvā sa śārdūlo nābhyahaṃs taṃ viśāṃ pate 20 sa tu śvā vyāghratāṃ prāpya balavān piśitāśanaḥ na mūlaphalabhogeṣu spṛhām apy akarot tadā 21 yathā mṛgapatir nityaṃ prakāṅkṣati vanaukasaḥ tathaiva sa mahārāja vyāghraḥ samabhavat tadā 22 vyāghras tūṭaja mūlasthas tṛptaḥ supto hatair mṛgaiḥ nāgaś cāgāt tam uddeśaṃ matto megha ivotthitaḥ 23 prabhinnakaraṭaḥ prāṃśuḥ padmī vitatamastakaḥ suviṣāṇo mahākāyo meghagambhīra nisvanaḥ 24 taṃ dṛṣṭvā kuñjaraṃ mattam āyāntaṃ madagarvitam vyāghro hastibhayāt trastas tam ṛṣiṃ śaraṇaṃ yayau 25 tato 'nayat kuñjaratāṃ taṃ vyāghram ṛṣisattamaḥ mahāmeghopamaṃ dṛṣṭvā taṃ sa bhīto 'bhavad gajaḥ 26 tataḥ kamalaṣaṇḍāni śallakī gahanāni ca vyacarat sa mudā yuktaḥ padmareṇu vibhūṣitaḥ 27 kadā cid ramamāṇasya hastinaḥ sumukhaṃ tadā ṛṣes tasyoṭajasthasya kālo 'gacchann niśā niśam 28 athājagāma taṃ deśaṃ keṣarī keṣarāruṇaḥ girikandarajo bhīmaḥ siṃho nāgakulāntakaḥ 29 taṃ dṛṣṭvā siṃham āyāntaṃ nāgaḥ siṃhabhayākulaḥ ṛṣiṃ śaraṇam āpede vepamāno bhayāturaḥ 30 tataḥ sa siṃhatāṃ nīto nāgendro muninā tadā vanyaṃ nāgaṇayat siṃhaṃ tulyajātisamanvayāt 31 dṛṣṭvā ca so 'naśat siṃho vanyo bhī sannavāgbalaḥ sa cāśrame 'vasat siṃhas tasminn eva vane sukhī 32 na tv anye kṣudrapaśavas tapovananivāsinaḥ vyadṛśyanta bhayatrastā jīvitākāṅkṣiṇaḥ sadā 33 kadā cit kālayogena sarvaprāṇi vihiṃsakaḥ balavān kṣatajāhāro nānā sattvabhayaṃkaraḥ 34 aṣṭa pād ūrdhvacaraṇaḥ śarabho vanagocaraḥ taṃ siṃhaṃ hantum āgacchan munes tasya niveśanam 35 taṃ muniḥ śarabhaṃ cakre balotkaṭam ariṃdama tataḥ sa śarabho vanyo muneḥ śarabham agrataḥ dṛṣṭvā balinam atyugraṃ drutaṃ saṃprādravad bhayāt 36 sa evaṃ śarabhasthāne nyasto vai muninā tadā muneḥ pārśvagato nityaṃ śārabhyaṃ sukham āptavān 37 tataḥ śarabhasaṃtrastāḥ sarve mṛgagaṇā vanāt diśaḥ saṃprādravan rājan bhayāj jīvitakāṅkṣiṇaḥ 38 śarabho 'py atisaṃduṣṭo nityaṃ prāṇivadhe rataḥ phalamūlāśanaṃ śāntaṃ naicchat sa piśitāśanaḥ 39 tato rudhiratarṣeṇa balinā śarabho 'nvitaḥ iyeṣa taṃ muniṃ hantum akṛtajñaḥ śvayonijaḥ 40 tatas tena tapaḥ śaktyā vidito jñānacakṣuṣā vijñāya ca mahāprājño muniḥ śvānaṃ tam uktavān 41 śvā tvaṃ dvīpitvam āpanno dvīpī vyāghratvam āgataḥ vyāghro nāgo madapaṭur nāgaḥ siṃhatvam āptavān 42 siṃho 'tibalasaṃyukto bhūyaḥ śarabhatāṃ gataḥ mayā snehaparītena na vimṛṣṭaḥ kulānvayaḥ 43 yasmād evam apāpaṃ māṃ pāpahiṃsitum ichasi tasmāt svayonim āpannaḥ śvaiva tvaṃ hi bhaviṣyasi 44 tato munijanadveṣād duṣṭātmā śvā kṛto 'budhaḥ ṛṣiṇā śarabhaḥ śaptaḥ svaṃ rūpaṃ punar āptavān |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 12
Chapter 118
|
1
[भ] स शवा परकृतिम आपन्नः परं दैन्यम उपागमत ऋषिणा हुंकृतः पापस तपॊवनबहिष्कृतः 2 एवं राज्ञा मतिमता विदित्वा शीलशौचताम आर्जवं परकृतिं सत्त्वं कुलं वृत्तं शरुतं दमम 3 अनुक्रॊशं बलं वीर्यं भावं संप्रशमं कषमाम भृत्या ये यत्र यॊग्याः सयुस तत्र सथाप्याः सुशिक्षिताः 4 नापरीक्ष्य महीपालः परकर्तुं भृत्यम अर्हति अकुलीन नराकीर्णॊ न राजा सुखम एधते 5 कुलजः परकृतॊ राज्ञा तत कुलीनतया सदा न पापे कुरुते बुद्धिं निन्द्यमानॊ ऽपय अनागसि 6 अकुलीनस तु पुरुषः परकृतः साधु संक्षयात दुर्लभैश्वर्यतां पराप्तॊ निन्दितः शत्रुतां वरजेत 7 कुलीनं शिक्षितं पराज्ञं जञानविज्ञानकॊविदम सर्वशास्त्रार्थ तत्त्वज्ञं सहिष्णुं देशजं तथा 8 कृतज्ञं बलवन्तं च कषान्तं दान्तं जितेन्द्रियम अलुब्धं लब्धसंतुष्टं सवामिमित्र बुभूषकम 9 सचिवं देशकालज्ञं सर्वसंग्रहणे रतम सत्कृतं युक्तमनसं हितैषिणम अतन्द्रितम 10 युक्ताचारं सवविषये संधिविग्रहकॊविदम राज्ञस तरिवर्गवेत्तारं पौरजानपद परियम 11 खातक वयूह तत्त्वज्ञं बलहर्षण कॊविदम इङ्गिताकार तत्त्वज्ञं यात्रा यानविशारदम 12 हस्तिशिक्षासु तत्त्वज्ञम अहं कारविवर्जितम परगल्भं दक्षिणं दान्तं बलिनं युक्तकारिणम 13 चॊक्षं चॊक्ष जनाकीर्णं सुवेषं सुखदर्शनम नायकं नीतिकुशलं गुणषष्ट्या समन्वितम 14 अस्तब्धं परश्रितं शक्तं मृदु वादिनम एव च धीरं शलक्ष्णं महर्द्धिं च देशकालॊपपादकम 15 सचिवं यः परकुरुते न चैनम अवमन्यते तस्य विस्तीर्यते राज्यं जयॊत्स्ना गरहपतेर इव 16 एतैर एव गुणैर युक्तॊ राजा शास्त्रविशारदः एष्टव्यॊ धर्मपरमः परजापालनतत्परः 17 धीरॊ मर्षी शुचिः शीघ्रः काले पुरुषकारवित शुश्रूषुः शरुतवाञ शरॊता ऊहापॊह विशारदः 18 मेधावी धारणा युक्तॊ यथान्यायॊपपादकः दान्तः सदा परियाभाषी कषमावांश च विपर्यये 19 दानाच्छेदे सवयं कारी सुद्वारः सुखदर्शनः आर्तहस्तप्रदॊ नित्यम आप्तं मन्यॊ नये रतः 20 नाहं वादी न निर्द्वंद्वॊ न यत किं चन कारकः कृते कर्मण्य अमॊघानां कर्ता भृत्यजनप्रियः 21 संगृहीतजनॊ ऽसतब्धः परसन्नवदनः सदा दाता भृत्यजनावेक्षी न करॊधी सुमहामनाः 22 युक्तदण्डॊ न निर्दण्डॊ धर्मकार्यानुशासकः चारनेत्रः परावेक्षी धर्मार्थकुशलः सदा 23 राजा गुणशताकीर्ण एष्टव्यस तादृशॊ भवेत यॊधाश चैव मनुष्येन्द्र सर्वैर गुणगुणैर वृताः 24 अन्वेष्टव्याः सुपुरुषाः सहाया राज्यधारणाः न विमानयितव्याश च राज्ञा वृद्धिम अभीप्सता 25 यॊधाः समरशौटीराः कृतज्ञा अस्त्रकॊविदाः धर्मशास्त्रसमायुक्ताः पदातिजनसंयुताः 26 अर्थमानविवृद्धाश च रथचर्या विशारदाः इष्वस्त्रकुशला यस्य तस्येयं नृपतेर मही 27 सर्वसंग्रहणे युक्तॊ नृपॊ भवति यः सदा उत्थान शीलॊ मित्राढ्यः स राजा राजसत्तमः 28 शक्या अश्वसहस्रेण वीरारॊहेण भारत संगृहीतमनुष्येण कृत्स्ना जेतुं वसुंधरा |
1
[bh] sa śvā prakṛtim āpannaḥ paraṃ dainyam upāgamat ṛṣiṇā huṃkṛtaḥ pāpas tapovanabahiṣkṛtaḥ 2 evaṃ rājñā matimatā viditvā śīlaśaucatām ārjavaṃ prakṛtiṃ sattvaṃ kulaṃ vṛttaṃ śrutaṃ damam 3 anukrośaṃ balaṃ vīryaṃ bhāvaṃ saṃpraśamaṃ kṣamām bhṛtyā ye yatra yogyāḥ syus tatra sthāpyāḥ suśikṣitāḥ 4 nāparīkṣya mahīpālaḥ prakartuṃ bhṛtyam arhati akulīna narākīrṇo na rājā sukham edhate 5 kulajaḥ prakṛto rājñā tat kulīnatayā sadā na pāpe kurute buddhiṃ nindyamāno 'py anāgasi 6 akulīnas tu puruṣaḥ prakṛtaḥ sādhu saṃkṣayāt durlabhaiśvaryatāṃ prāpto ninditaḥ śatrutāṃ vrajet 7 kulīnaṃ śikṣitaṃ prājñaṃ jñānavijñānakovidam sarvaśāstrārtha tattvajñaṃ sahiṣṇuṃ deśajaṃ tathā 8 kṛtajñaṃ balavantaṃ ca kṣāntaṃ dāntaṃ jitendriyam alubdhaṃ labdhasaṃtuṣṭaṃ svāmimitra bubhūṣakam 9 sacivaṃ deśakālajñaṃ sarvasaṃgrahaṇe ratam satkṛtaṃ yuktamanasaṃ hitaiṣiṇam atandritam 10 yuktācāraṃ svaviṣaye saṃdhivigrahakovidam rājñas trivargavettāraṃ paurajānapada priyam 11 khātaka vyūha tattvajñaṃ balaharṣaṇa kovidam iṅgitākāra tattvajñaṃ yātrā yānaviśāradam 12 hastiśikṣāsu tattvajñam ahaṃ kāravivarjitam pragalbhaṃ dakṣiṇaṃ dāntaṃ balinaṃ yuktakāriṇam 13 cokṣaṃ cokṣa janākīrṇaṃ suveṣaṃ sukhadarśanam nāyakaṃ nītikuśalaṃ guṇaṣaṣṭyā samanvitam 14 astabdhaṃ praśritaṃ śaktaṃ mṛdu vādinam eva ca dhīraṃ ślakṣṇaṃ maharddhiṃ ca deśakālopapādakam 15 sacivaṃ yaḥ prakurute na cainam avamanyate tasya vistīryate rājyaṃ jyotsnā grahapater iva 16 etair eva guṇair yukto rājā śāstraviśāradaḥ eṣṭavyo dharmaparamaḥ prajāpālanatatparaḥ 17 dhīro marṣī śuciḥ śīghraḥ kāle puruṣakāravit śuśrūṣuḥ śrutavāñ śrotā ūhāpoha viśāradaḥ 18 medhāvī dhāraṇā yukto yathānyāyopapādakaḥ dāntaḥ sadā priyābhāṣī kṣamāvāṃś ca viparyaye 19 dānācchede svayaṃ kārī sudvāraḥ sukhadarśanaḥ ārtahastaprado nityam āptaṃ manyo naye rataḥ 20 nāhaṃ vādī na nirdvaṃdvo na yat kiṃ cana kārakaḥ kṛte karmaṇy amoghānāṃ kartā bhṛtyajanapriyaḥ 21 saṃgṛhītajano 'stabdhaḥ prasannavadanaḥ sadā dātā bhṛtyajanāvekṣī na krodhī sumahāmanāḥ 22 yuktadaṇḍo na nirdaṇḍo dharmakāryānuśāsakaḥ cāranetraḥ parāvekṣī dharmārthakuśalaḥ sadā 23 rājā guṇaśatākīrṇa eṣṭavyas tādṛśo bhavet yodhāś caiva manuṣyendra sarvair guṇaguṇair vṛtāḥ 24 anveṣṭavyāḥ supuruṣāḥ sahāyā rājyadhāraṇāḥ na vimānayitavyāś ca rājñā vṛddhim abhīpsatā 25 yodhāḥ samaraśauṭīrāḥ kṛtajñā astrakovidāḥ dharmaśāstrasamāyuktāḥ padātijanasaṃyutāḥ 26 arthamānavivṛddhāś ca rathacaryā viśāradāḥ iṣvastrakuśalā yasya tasyeyaṃ nṛpater mahī 27 sarvasaṃgrahaṇe yukto nṛpo bhavati yaḥ sadā utthāna śīlo mitrāḍhyaḥ sa rājā rājasattamaḥ 28 śakyā aśvasahasreṇa vīrāroheṇa bhārata saṃgṛhītamanuṣyeṇa kṛtsnā jetuṃ vasuṃdharā |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 12
Chapter 119
|
1
[भ] एवं शुना समान भृत्यान सवस्थाने यॊ नराधिपः नियॊजयति कृत्येषु स राज्यफलम अश्नुते 2 न शवा सवस्थानम उत्क्रम्य परमाणम अभि सत्कृतः आरॊप्यः शवा सवकात सथानाद उत्क्रम्यान्यत परपद्यते 3 सवजातिकुलसंपन्नाः सवेषु कर्मस्व अव सथिताः परकर्तव्या बुधा भृत्या नास्थाने परक्रिया कषमा 4 अनुरूपाणि कर्माणि भृत्येभ्यॊ यः परयच्छति स भृत्यगुणसंपन्नं राजा फलम उपाश्नुते 5 शरभः शरभस्थाने सिंहः सिंह इवॊर्जितः वयाघ्रॊ वयाघ्र इव सथाप्यॊ दवीपी दवीपी यथातथा 6 कर्मस्व इहानुरूपेषु नयस्या भृत्या यथाविधि परतिलॊमं न भृत्यास ते सथाप्याः कर्मफलैषिणा 7 यः परमाणम अतिक्रम्य परतिलॊमं नराधिपः भृत्यान सथापयते ऽबुद्धिर न स रञ्जयते परजाः 8 न बालिशा न च कषुद्रा न चाप्रतिमितेन्द्रियाः नाकुलीना नराः पार्श्वे सथाप्या राज्ञा हितैषिणा 9 साधवः कुशलाः शूरा जञानवन्तॊ ऽनसूयकाः अक्षुद्राः शुचयॊ दक्षा नराः सयुः पारिपार्श्वकाः 10 नयग भूतास तत्पराः कषान्ताश चौक्षाः परकृतिजाः शुभाः सवे सवे सथाने ऽपरिक्रुष्टास ते सयू राज्ञॊ बहिश्चराः 11 सिंहस्य सततं पार्श्वे सिंह एव जनॊ भवेत असिंहः सिंहसहितः सिंहवल लभते फलम 12 यस तु सिंहः शवभिः कीर्णः सिंहकर्मफले रतः न स सिंहफलं भॊक्तुं शक्तः शवभिर उपासितः 13 एवम एतैर मनुष्येन्द्र शूरैः पराज्ञैर बहुश्रुतैः कुलीनैः सह शक्येत कृत्स्नां जेतुं वसुंधराम 14 नावैद्यॊ नानृजुः पार्श्वे नाविद्यॊ नामहा धनः संग्राह्यॊ वसुधा पालैर भृत्यॊ भृत्यवतां वर 15 बाणवद विसृता यान्ति सवामिकार्यपरा जनाः ये भृत्याः पार्थिव हितास तेषां सान्त्वं परयॊजयेत 16 कॊशश च सततं रक्ष्यॊ यत्नम आस्थाय राजभिः कॊशमूला हि राजानः कॊशमूलकरॊ भव 17 कॊष्ठागारं च ते नित्यं सफीतं धान्यैः सुसंचितम सदास्तु सत्सु संन्यस्तं धनधान्य परॊ भव 18 नित्ययुक्ताश च ते भृत्या भवन्तु रणकॊविदाः वाजिनां च परयॊगेषु वैशारद्यम इहेष्यते 19 जञातिबन्धुजनावेक्षी मित्र संबन्धिसंवृतः पौरकार्यहितान्वेषी भव कौरवनन्दन 20 एषा ते नैष्ठिकी बुद्धिः परज्ञा चाभिहिता मया शवा ते निदर्शनं तात किं भूयः शरॊतुम इच्छसि |
1
[bh] evaṃ śunā samān bhṛtyān svasthāne yo narādhipaḥ niyojayati kṛtyeṣu sa rājyaphalam aśnute 2 na śvā svasthānam utkramya pramāṇam abhi satkṛtaḥ āropyaḥ śvā svakāt sthānād utkramyānyat prapadyate 3 svajātikulasaṃpannāḥ sveṣu karmasv ava sthitāḥ prakartavyā budhā bhṛtyā nāsthāne prakriyā kṣamā 4 anurūpāṇi karmāṇi bhṛtyebhyo yaḥ prayacchati sa bhṛtyaguṇasaṃpannaṃ rājā phalam upāśnute 5 śarabhaḥ śarabhasthāne siṃhaḥ siṃha ivorjitaḥ vyāghro vyāghra iva sthāpyo dvīpī dvīpī yathātathā 6 karmasv ihānurūpeṣu nyasyā bhṛtyā yathāvidhi pratilomaṃ na bhṛtyās te sthāpyāḥ karmaphalaiṣiṇā 7 yaḥ pramāṇam atikramya pratilomaṃ narādhipaḥ bhṛtyān sthāpayate 'buddhir na sa rañjayate prajāḥ 8 na bāliśā na ca kṣudrā na cāpratimitendriyāḥ nākulīnā narāḥ pārśve sthāpyā rājñā hitaiṣiṇā 9 sādhavaḥ kuśalāḥ śūrā jñānavanto 'nasūyakāḥ akṣudrāḥ śucayo dakṣā narāḥ syuḥ pāripārśvakāḥ 10 nyag bhūtās tatparāḥ kṣāntāś caukṣāḥ prakṛtijāḥ śubhāḥ sve sve sthāne 'parikruṣṭās te syū rājño bahiścarāḥ 11 siṃhasya satataṃ pārśve siṃha eva jano bhavet asiṃhaḥ siṃhasahitaḥ siṃhaval labhate phalam 12 yas tu siṃhaḥ śvabhiḥ kīrṇaḥ siṃhakarmaphale rataḥ na sa siṃhaphalaṃ bhoktuṃ śaktaḥ śvabhir upāsitaḥ 13 evam etair manuṣyendra śūraiḥ prājñair bahuśrutaiḥ kulīnaiḥ saha śakyeta kṛtsnāṃ jetuṃ vasuṃdharām 14 nāvaidyo nānṛjuḥ pārśve nāvidyo nāmahā dhanaḥ saṃgrāhyo vasudhā pālair bhṛtyo bhṛtyavatāṃ vara 15 bāṇavad visṛtā yānti svāmikāryaparā janāḥ ye bhṛtyāḥ pārthiva hitās teṣāṃ sāntvaṃ prayojayet 16 kośaś ca satataṃ rakṣyo yatnam āsthāya rājabhiḥ kośamūlā hi rājānaḥ kośamūlakaro bhava 17 koṣṭhāgāraṃ ca te nityaṃ sphītaṃ dhānyaiḥ susaṃcitam sadāstu satsu saṃnyastaṃ dhanadhānya paro bhava 18 nityayuktāś ca te bhṛtyā bhavantu raṇakovidāḥ vājināṃ ca prayogeṣu vaiśāradyam iheṣyate 19 jñātibandhujanāvekṣī mitra saṃbandhisaṃvṛtaḥ paurakāryahitānveṣī bhava kauravanandana 20 eṣā te naiṣṭhikī buddhiḥ prajñā cābhihitā mayā śvā te nidarśanaṃ tāta kiṃ bhūyaḥ śrotum icchasi |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 12
Chapter 120
|
1
[य] राजवृत्तान्य अनेकानि तवया परॊक्तानि भारत पूर्वैः पूर्वनियुक्तानि राजधर्मार्थवेदिभिः 2 तद एव विस्तरेणॊक्तं पूर्वैर दृष्टं सतां मतम परणयं राजधर्माणां परब्रूहि भरतर्षभ 3 [भ] रक्षणं सर्वभूतानाम इति कषत्रे परं मतम तद यथा रक्षणं कुर्यात तथा शृणु महीपते 4 यथा बर्हाणि चित्राणि बिभर्ति भुजगाशनः तथा बहुविधं राजा रूपं कुर्वीत धर्मवित 5 तैक्ष्ण्यं जिह्मत्वम आदान्त्यं सत्यम आर्जवम एव च मध्यस्थः सत्त्वम आतिष्ठंस तथा वै सुखम ऋच्छति 6 यस्मिन्न अर्थे हितं यत सयात तद्वर्णं रूपम आविशेत बहुरूपस्य राज्ञॊ हि सूक्ष्मॊ ऽपय अर्थॊ न सीदति 7 नित्यं रक्षित मन्त्रः सयाद यथा मूकः शरच छिखी शलक्ष्णाक्षर तनुः शरीमान भवेच छास्त्र विशारदः 8 आपद दवारेषु यत्तः सयाज जलप्रस्रवणेष्व इव शैलवर्षॊदकानीव दविजान सिद्धान समाश्रयेत 9 अर्थकामः शिखां राजा कुर्याद धर्मध्वजॊपमाम नित्यम उद्यतदण्डः सयाद आचरेच चाप्रमादतः लॊके चाय वययौ दृष्ट्वा वृक्षाद वृक्षम इवाप्लवन 10 मृजावान सयात सवयूथ्येषु भावानि चरणैः कषिपेत जातपक्षः परिस्पन्देद रक्षेद वैकल्यम आत्मनः 11 दॊषान विवृणुयाच छत्रॊः परपक्षान विधूनयेत काननेष्व इव पुष्पाणि बर्हीवार्थान समाचरेत 12 उच्छ्रितान आश्रयेत सफीतान नरेन्द्रान अचलॊपमान शरयेच छायाम अविज्ञातां गुप्तं शरणम आश्रयेत 13 परावृषीवासित गरीवॊ मज्जेत निशि निर्जने मायूरेण गुणेनैव सत्रीभिश चालक्षितश चरेत न जह्याच च तनुत्राणं रक्षेद आत्मानम आत्मना 14 चारभूमिष्व अभिगमान पाशांश च परिवर्जयेत पीडयेच चापि तां भूमिं परणश्येद गहने पुनः 15 हन्यात करुद्धान अतिविषान ये जिह्मगतयॊ ऽहितान नाश्रयेद बाल बर्हाणि सन निवासानि वासयेत 16 सदा बर्हि निभः कामं परसक्ति कृतम आचरेत सर्वतश चाददेत परज्ञां पतंगान गहनेष्व इव एवं मयूरवद राजा सवराष्ट्रं परिपालयेत 17 आत्मवृद्धि करीं नीतिं विदधीत विचक्षणः आत्मसंयमनं बुद्ध्या परबुद्ध्यावतारणम बुद्ध्या चात्मगुणप्राप्तिर एतच छास्त्र निदर्शनम 18 परं चाश्वासयेत साम्ना सवशक्तिं चॊपलक्षयेत आत्मनः परिमर्शेन बुद्धिं बुद्ध्या विचारयेत सान्त्वयॊगमतिः पराज्ञः कार्याकार्यविचारकः 19 निगूढ बुद्धिर धीरः सयाद वक्तव्ये वक्ष्यते तथा संनिकृष्टां कथां पराज्ञॊ यदि बुद्ध्या बृहस्पतिः सवभावम एष्यते तप्तं कृष्णायसम इवॊदके 20 अनुयुञ्जीत कृत्यानि सर्वाण्य एव महीपतिः आगमैर उपदिष्टानि सवस्य चैव परस्य च 21 कषुद्रं करूरं तथा पराज्ञं शूरं चार्थविशारदम सवकर्मणि नियुञ्जीत ये चान्ये वचनाधिकाः 22 अप्य अदृष्ट्वा नियुक्तानि अनुरूपेषु कर्मसु सर्वांस तान अनुवर्तेत सवरांस तन्त्रीर इवायता 23 धर्माणाम अविरॊधेन सर्वेषां परियम आचरेत ममायम इति राजा यः स पर्वत इवाचलः 24 वयवसायं समाधाय सूर्यॊ रश्मिम इवायताम धर्मम एवाभिरक्षेत कृत्वा तुल्ये परियाप्रिये 25 कुलप्रकृतिदेशानां धर्मज्ञान मृदुभाषिणः मध्ये वयसि निर्दॊषान हिते युक्ताञ जितेन्द्रियान 26 अलुभाञ शिक्षितान दान्तान धर्मेषु परिनिष्ठितान सथापयेत सर्वकार्येषु राजा धर्मार्थरक्षिणः 27 एतेनैवप्रकारेण कृत्यानाम आगतिं गतिम युक्तः समनुतिष्ठेत तुष्टश चारैर उपस्कृतः 28 अमॊघक्रॊधहर्षस्य सवयं कृत्यान्ववेक्षिणः आत्मप्रत्यय कॊशस्य वसुधैव वसुंधरा 29 वयक्तश चानुग्रहॊ यस्य यथार्थश चापि निग्रहः गुप्तात्मा गुप्तराष्ट्रश च स राजा राजधर्मवित 30 नित्यं राष्ट्रम अवेक्षेत गॊभिः सूर्य इवॊत्पतन चारांश च न चरान विद्यात तथा बुद्ध्या न संज्वरेत 31 कालप्राप्तम उपादद्यान नार्थं राजा परसूचयेत अहन्य अहनि संदुह्यान महीं गाम इव बुद्धिमान 32 यथाक्रमेण पुष्पेभ्यश चिनॊति मधु षट्पदः तथा दरव्यम उपादाय राजा कुर्वीत संचयम 33 यद धि गुप्तावशिष्टं सयात तद धितं धर्मकामयॊः संचयानुविसर्गी सयाद राजा शास्त्रविद आत्मवान 34 नाल्पम अर्थं परिभवेन नावमन्येत शात्रवान बुद्ध्यावबुध्येद आत्मानं न चाबुद्धिषु विश्वसेत 35 धृतिर दाक्ष्यं संयमॊ बुद्धिर अग्र्या; धैर्यं शौर्यं देशकालॊ ऽपरमादः सवल्पस्य वा महतॊ वापि वृद्धौ; धनस्यैतान्य अष्ट समिन्धनानि 36 अग्निस्तॊकॊ वर्धते हय आज्यसिक्तॊ; बीजं चैकं बहुसाहस्रम एति कषयॊदयौ विपुलौ संनिशाम्य; तस्माद अल्पं नावमन्येत विद्वान 37 बालॊ ऽबालः सथविरॊ वा रिपुर; यः सदा परमत्तं पुरुषं निहन्यात कालेनान्यस तस्य मूलं हरेत; कालज्ञाता पार्थिवानां वरिष्ठः 38 हरेत कीर्तिं धर्मम अस्यॊपरुन्ध्याद; अर्थे दीर्घं वीर्यम अस्यॊपहन्यात रिपुर दवेष्टा दुर्बलॊ वा बली; वा तस्माच छत्रौ नैव हेडेद यतात्मा 39 कषयं शत्रॊः संचयं पालनं चाप्य; उभौ चार्थौ सहितौ धर्मकामौ अतश चान्यन मतिमान संदधीत; तस्माद राजा बुद्धिमन्तं शरयेत 40 बुद्धिर दीप्ता बलवन्तं हिनस्ति; बलं बुद्ध्या वर्धते पाल्यमानम शत्रुर बुद्ध्या सीदते वर्धमानॊ; बुद्धेः पश्चात कर्म यत तत परशस्तम 41 सर्वान कामान कामयानॊ हि धीरः; सत्त्वेनाल्पेनाप्लुते हीनदेहः यथात्मानं परार्थयते ऽरथमानैः; शरेयः पात्रं पूरयते हय अनल्पम 42 तस्माद राजा परगृहीतः परेषु; मूलं लक्ष्म्याः सर्वतॊ ऽभयाददीत दीर्घं कालम अपि संपीड्यमानॊ; विद्युत संपातम इव मानॊर्जितः सयात 43 विद्या तपॊ वा विपुलं धनं वा; सर्वम एतद वयवसायेन शक्यम बरह्म यत तं निवसति देहवत्सु; तस्माद विद्याद वयवसायं परभूतम 44 यत्रासते मतिमन्तॊ मनस्विनः; शक्रॊ विष्णुर यत्र सरस्वती च वसन्ति भूतानि च यत्र नित्यं; तस्माद विद्वान नावमन्येत देहम 45 लुब्धं हन्यात संप्रदानेन नित्यं; लुब्धस तृप्तिं परवित्तस्य नैति सर्वॊ लुब्धः कर्म गुणॊपभॊगे; यॊ ऽरथैर हीनॊ धर्मकामौ जहाति 46 धनं भॊज्यं पुत्रदारं समृद्धिं; सर्वॊ लुब्धः परार्थयते परेषाम लुब्धे दॊषाः संभवन्तीह सर्वे; तस्माद राजा न परगृह्णीत लुब्धान 47 संदर्शने सत्पुरुषं जघन्यम अपि चॊदयेत आरम्भान दविषतां पराज्ञः सर्वान अर्थांस तु सूदयेत 48 धर्मान्वितेषु विज्ञातॊ मन्त्री गुप्तश च पाण्डव आप्तॊ राजन कुलीनश च पर्याप्तॊ राज्यसंग्रहे 49 विधिप्रवृत्तान नरदेव धर्मान; उक्तान समासेन निबॊध बुद्ध्या इमान विदध्याद वयनुसृत्य यॊ वै; राजा महीं पालयितुं स शक्तः 50 अनीतिजं यद्य अविधानजं सुखं; हठ परणीतं विविधं परदृश्यते न विद्यते तस्य गतिर महीपतेर; न विद्यते राष्ट्रजम उत्तमं सुखम 51 धनैर विशिष्टान मतिशीलपूजितान; गुणॊपपन्नान युधि दृष्टविक्रमान गुणेषु दृष्टान अचिराद इहात्मवान; सतॊ ऽभिसंधाय निहन्ति शात्रवान 52 पश्येद उपायान विविधैः करियापथैर; न चानुपायेन मतिं निवेशयेत शरियं विशिष्टां विपुलं यशॊ धनं; न दॊषदर्शी पुरुषः समश्नुते 53 परीतिप्रवृत्तौ विनिवर्तने तथा; सुहृत्सु विज्ञाय निवृत्य चॊभयॊः यद एव मित्रं गुरु भरम आवहेत; तद एव सुस्निग्धम उदाहरेद बुधः 54 एतान मयॊक्तांस तव राजधर्मान; नृणां च गुप्तौ मतिम आदधत्स्व अवाप्स्यसे पुण्यफलं सुखेन; सर्वॊ हि लॊकॊत्तम धर्ममूलः |
1
[y] rājavṛttāny anekāni tvayā proktāni bhārata pūrvaiḥ pūrvaniyuktāni rājadharmārthavedibhiḥ 2 tad eva vistareṇoktaṃ pūrvair dṛṣṭaṃ satāṃ matam praṇayaṃ rājadharmāṇāṃ prabrūhi bharatarṣabha 3 [bh] rakṣaṇaṃ sarvabhūtānām iti kṣatre paraṃ matam tad yathā rakṣaṇaṃ kuryāt tathā śṛṇu mahīpate 4 yathā barhāṇi citrāṇi bibharti bhujagāśanaḥ tathā bahuvidhaṃ rājā rūpaṃ kurvīta dharmavit 5 taikṣṇyaṃ jihmatvam ādāntyaṃ satyam ārjavam eva ca madhyasthaḥ sattvam ātiṣṭhaṃs tathā vai sukham ṛcchati 6 yasminn arthe hitaṃ yat syāt tadvarṇaṃ rūpam āviśet bahurūpasya rājño hi sūkṣmo 'py artho na sīdati 7 nityaṃ rakṣita mantraḥ syād yathā mūkaḥ śarac chikhī ślakṣṇākṣara tanuḥ śrīmān bhavec chāstra viśāradaḥ 8 āpad dvāreṣu yattaḥ syāj jalaprasravaṇeṣv iva śailavarṣodakānīva dvijān siddhān samāśrayet 9 arthakāmaḥ śikhāṃ rājā kuryād dharmadhvajopamām nityam udyatadaṇḍaḥ syād ācarec cāpramādataḥ loke cāya vyayau dṛṣṭvā vṛkṣād vṛkṣam ivāplavan 10 mṛjāvān syāt svayūthyeṣu bhāvāni caraṇaiḥ kṣipet jātapakṣaḥ parispanded rakṣed vaikalyam ātmanaḥ 11 doṣān vivṛṇuyāc chatroḥ parapakṣān vidhūnayet kānaneṣv iva puṣpāṇi barhīvārthān samācaret 12 ucchritān āśrayet sphītān narendrān acalopamān śrayec chāyām avijñātāṃ guptaṃ śaraṇam āśrayet 13 prāvṛṣīvāsita grīvo majjeta niśi nirjane māyūreṇa guṇenaiva strībhiś cālakṣitaś caret na jahyāc ca tanutrāṇaṃ rakṣed ātmānam ātmanā 14 cārabhūmiṣv abhigamān pāśāṃś ca parivarjayet pīḍayec cāpi tāṃ bhūmiṃ praṇaśyed gahane punaḥ 15 hanyāt kruddhān ativiṣān ye jihmagatayo 'hitān nāśrayed bāla barhāṇi san nivāsāni vāsayet 16 sadā barhi nibhaḥ kāmaṃ prasakti kṛtam ācaret sarvataś cādadet prajñāṃ pataṃgān gahaneṣv iva evaṃ mayūravad rājā svarāṣṭraṃ paripālayet 17 ātmavṛddhi karīṃ nītiṃ vidadhīta vicakṣaṇaḥ ātmasaṃyamanaṃ buddhyā parabuddhyāvatāraṇam buddhyā cātmaguṇaprāptir etac chāstra nidarśanam 18 paraṃ cāśvāsayet sāmnā svaśaktiṃ copalakṣayet ātmanaḥ parimarśena buddhiṃ buddhyā vicārayet sāntvayogamatiḥ prājñaḥ kāryākāryavicārakaḥ 19 nigūḍha buddhir dhīraḥ syād vaktavye vakṣyate tathā saṃnikṛṣṭāṃ kathāṃ prājño yadi buddhyā bṛhaspatiḥ svabhāvam eṣyate taptaṃ kṛṣṇāyasam ivodake 20 anuyuñjīta kṛtyāni sarvāṇy eva mahīpatiḥ āgamair upadiṣṭāni svasya caiva parasya ca 21 kṣudraṃ krūraṃ tathā prājñaṃ śūraṃ cārthaviśāradam svakarmaṇi niyuñjīta ye cānye vacanādhikāḥ 22 apy adṛṣṭvā niyuktāni anurūpeṣu karmasu sarvāṃs tān anuvarteta svarāṃs tantrīr ivāyatā 23 dharmāṇām avirodhena sarveṣāṃ priyam ācaret mamāyam iti rājā yaḥ sa parvata ivācalaḥ 24 vyavasāyaṃ samādhāya sūryo raśmim ivāyatām dharmam evābhirakṣeta kṛtvā tulye priyāpriye 25 kulaprakṛtideśānāṃ dharmajñān mṛdubhāṣiṇaḥ madhye vayasi nirdoṣān hite yuktāñ jitendriyān 26 alubhāñ śikṣitān dāntān dharmeṣu pariniṣṭhitān sthāpayet sarvakāryeṣu rājā dharmārtharakṣiṇaḥ 27 etenaivaprakāreṇa kṛtyānām āgatiṃ gatim yuktaḥ samanutiṣṭheta tuṣṭaś cārair upaskṛtaḥ 28 amoghakrodhaharṣasya svayaṃ kṛtyānvavekṣiṇaḥ ātmapratyaya kośasya vasudhaiva vasuṃdharā 29 vyaktaś cānugraho yasya yathārthaś cāpi nigrahaḥ guptātmā guptarāṣṭraś ca sa rājā rājadharmavit 30 nityaṃ rāṣṭram avekṣeta gobhiḥ sūrya ivotpatan cārāṃś ca na carān vidyāt tathā buddhyā na saṃjvaret 31 kālaprāptam upādadyān nārthaṃ rājā prasūcayet ahany ahani saṃduhyān mahīṃ gām iva buddhimān 32 yathākrameṇa puṣpebhyaś cinoti madhu ṣaṭpadaḥ tathā dravyam upādāya rājā kurvīta saṃcayam 33 yad dhi guptāvaśiṣṭaṃ syāt tad dhitaṃ dharmakāmayoḥ saṃcayānuvisargī syād rājā śāstravid ātmavān 34 nālpam arthaṃ paribhaven nāvamanyeta śātravān buddhyāvabudhyed ātmānaṃ na cābuddhiṣu viśvaset 35 dhṛtir dākṣyaṃ saṃyamo buddhir agryā; dhairyaṃ śauryaṃ deśakālo 'pramādaḥ svalpasya vā mahato vāpi vṛddhau; dhanasyaitāny aṣṭa samindhanāni 36 agnistoko vardhate hy ājyasikto; bījaṃ caikaṃ bahusāhasram eti kṣayodayau vipulau saṃniśāmya; tasmād alpaṃ nāvamanyeta vidvān 37 bālo 'bālaḥ sthaviro vā ripur; yaḥ sadā pramattaṃ puruṣaṃ nihanyāt kālenānyas tasya mūlaṃ hareta; kālajñātā pārthivānāṃ variṣṭhaḥ 38 haret kīrtiṃ dharmam asyoparundhyād; arthe dīrghaṃ vīryam asyopahanyāt ripur dveṣṭā durbalo vā balī; vā tasmāc chatrau naiva heḍed yatātmā 39 kṣayaṃ śatroḥ saṃcayaṃ pālanaṃ cāpy; ubhau cārthau sahitau dharmakāmau ataś cānyan matimān saṃdadhīta; tasmād rājā buddhimantaṃ śrayeta 40 buddhir dīptā balavantaṃ hinasti; balaṃ buddhyā vardhate pālyamānam śatrur buddhyā sīdate vardhamāno; buddheḥ paścāt karma yat tat praśastam 41 sarvān kāmān kāmayāno hi dhīraḥ; sattvenālpenāplute hīnadehaḥ yathātmānaṃ prārthayate 'rthamānaiḥ; śreyaḥ pātraṃ pūrayate hy analpam 42 tasmād rājā pragṛhītaḥ pareṣu; mūlaṃ lakṣmyāḥ sarvato 'bhyādadīta dīrghaṃ kālam api saṃpīḍyamāno; vidyut saṃpātam iva mānorjitaḥ syāt 43 vidyā tapo vā vipulaṃ dhanaṃ vā; sarvam etad vyavasāyena śakyam brahma yat taṃ nivasati dehavatsu; tasmād vidyād vyavasāyaṃ prabhūtam 44 yatrāsate matimanto manasvinaḥ; śakro viṣṇur yatra sarasvatī ca vasanti bhūtāni ca yatra nityaṃ; tasmād vidvān nāvamanyeta deham 45 lubdhaṃ hanyāt saṃpradānena nityaṃ; lubdhas tṛptiṃ paravittasya naiti sarvo lubdhaḥ karma guṇopabhoge; yo 'rthair hīno dharmakāmau jahāti 46 dhanaṃ bhojyaṃ putradāraṃ samṛddhiṃ; sarvo lubdhaḥ prārthayate pareṣām lubdhe doṣāḥ saṃbhavantīha sarve; tasmād rājā na pragṛhṇīta lubdhān 47 saṃdarśane satpuruṣaṃ jaghanyam api codayet ārambhān dviṣatāṃ prājñaḥ sarvān arthāṃs tu sūdayet 48 dharmānviteṣu vijñāto mantrī guptaś ca pāṇḍava āpto rājan kulīnaś ca paryāpto rājyasaṃgrahe 49 vidhipravṛttān naradeva dharmān; uktān samāsena nibodha buddhyā imān vidadhyād vyanusṛtya yo vai; rājā mahīṃ pālayituṃ sa śaktaḥ 50 anītijaṃ yady avidhānajaṃ sukhaṃ; haṭha praṇītaṃ vividhaṃ pradṛśyate na vidyate tasya gatir mahīpater; na vidyate rāṣṭrajam uttamaṃ sukham 51 dhanair viśiṣṭān matiśīlapūjitān; guṇopapannān yudhi dṛṣṭavikramān guṇeṣu dṛṣṭān acirād ihātmavān; sato 'bhisaṃdhāya nihanti śātravān 52 paśyed upāyān vividhaiḥ kriyāpathair; na cānupāyena matiṃ niveśayet śriyaṃ viśiṣṭāṃ vipulaṃ yaśo dhanaṃ; na doṣadarśī puruṣaḥ samaśnute 53 prītipravṛttau vinivartane tathā; suhṛtsu vijñāya nivṛtya cobhayoḥ yad eva mitraṃ guru bharam āvahet; tad eva susnigdham udāhared budhaḥ 54 etān mayoktāṃs tava rājadharmān; nṛṇāṃ ca guptau matim ādadhatsva avāpsyase puṇyaphalaṃ sukhena; sarvo hi lokottama dharmamūlaḥ |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 12
Chapter 121
|
1
[य] अयं पितामहेनॊक्तॊ राजधर्मः सनातनः ईश्वरश च महादण्डॊ दण्डे सर्वं परतिष्ठितम 2 देवतानाम ऋषीणां च पितॄणां च महात्मनाम यक्षरक्षःपिशाचानां मर्त्यानां च विशेषतः 3 सर्वेषां पराणिनां लॊके तिर्यक्ष्व अपि निवासिनाम सर्वव्यापी महातेजा दण्डः शरेयान इति परभॊ 4 इत्य एतद उक्तं भवता सर्वं दण्ड्यं चराचरम दृश्यते लॊकम आसक्तं स सुरासुरमानुषम 5 एतद इच्छाम्य अहं जञातुं तत्त्वेन भरतर्षभ कॊ दण्डः कीदृशॊ दण्डः किं रूपः किं परायणः 6 किम आत्मकः कथं भूतः कति मूर्तिः कथं परभुः जागर्ति स कथं दण्डः परजास्व अवहितात्मकः 7 कश च पूर्वापरम इदं जागर्ति परिपालयन कश च विज्ञायते पूर्वं कॊ ऽपरॊ दण्डसंज्ञितः किं संस्थश च भवेद दण्डः का चास्य गतिर इष्यते 8 [भ] शृणु कौरव्य यॊ दण्डॊ वयवहार्यॊ यथा च सः यस्मिन हि सर्वम आयत्तं स दण्ड इह केवलः 9 धर्मस्याख्या महाराज वयवहार इतीष्यते तस्य लॊपः कथं न सयाल लॊकेष्व अवहितात्मनः इत्य अर्थं वयवहारस्य वयवहारत्वम इष्यते 10 अपि चैतत पुरा राजन मनुना परॊक्तम आदितः सुप्रणीतेन दण्डेन परियाप्रिय समात्मना परजा रक्षति यः सम्यग धर्म एव स केवलः 11 अथॊक्तम एतद वचनं पराग एव मनुना पुरा जन्म चॊक्तं वसिष्ठेन बरह्मणॊ वचनं महत 12 पराग इदं वचनं परॊक्तम अतः पराग वचनं विदुः वयवहारस्य चाख्यानाद वयवहार इहॊच्यते 13 दण्डात तरिवर्गः सततं सुप्रणीतात परवर्तते दैवं हि परमॊ दण्ड्दॊ रूपतॊ ऽगनिर इवॊच्छिखः 14 नीलॊत्पलदल शयामश चतुर्दंष्ट्रश चतुर्भुजः अष्ट पान नैकनयनः शङ्कुकर्णॊर्ध्व रॊमवान 15 जटी दविजिह्वस ताम्रास्यॊ मृगराजतनुच छदः एतद रूपं बिभर्त्य उग्रं दण्डॊ नित्यं दुरावरः 16 असिर गदा धनुः शक्तिस तरिशूलं मुद्गरः शरः मुसलं परशुश चक्रं परासॊ दण्डर्ष्टि तॊमराः 17 सर्वप्रहरणीयानि सन्ति यानीह कानि चित दण्ड एव हि सर्वात्मा लॊके चरति मूर्तिमान 18 भिन्दंश छिन्दन रुजन कृन्तन दारयन पाटयंस तथा घातयन्न अभिधावंश च दण्ड एव चरत्य उत 19 असिर विशसनॊ धर्मस तीक्ष्णवर्त्मा दुरासदः शरीगर्भॊ विजयः शास्ता वयवहारः परजागरः 20 शास्त्रं बराह्मणमन्त्रश च शास्ता पराग वचनं गतः धर्मपालॊ ऽकषरॊ देवः सत्यगॊ नित्यगॊ गरहः 21 असङ्गॊ रुद्र तनयॊ मनुज्येष्ठः शिवं करः नामान्य एतानि दण्डस्य कीर्तितानि युधिष्ठिर 22 दण्डॊ हि भगवान विष्णुर यज्ञॊ नारायणः परभुः शश्वद रूपं महद बिभ्रन महापुरुष उच्यते 23 यथॊक्ता बरह्म कन्येति लक्ष्मीर नीतिः सरस्वती दण्डनीतिर जगद धात्री दण्डॊ हि बहु विग्रहः 24 अर्थानर्थौ सुखं दुःखं धर्माधर्मौ बलाबले दौर्भाग्यं भागधेयं च पुण्यापुण्ये गुणागुणौ 25 कामाकामाव ऋतुर मासः शर्वरी दिवसः कषणः अप्रसादः परसादश च हर्षः करॊधः शमॊ दमः 26 दैवं पुरुषकारश च मॊक्षामॊक्षौ भयाभये हिंसाहिंसे तपॊयज्ञः संयमॊ ऽथ विषाविषम 27 अन्तश चादिश च मध्यं च कृत्यानां च परपञ्चनम मदः परमादॊ दर्पश च दम्भॊ धैर्यं नयानयौ 28 अशक्तिः शक्तिर इत्य एव मानस्तम्भौ वययाव्ययौ विनयश च विसर्गश च कालाकालौ च भारत 29 अनृतं जञाज्ञता सत्यं शरद्धाश्रद्धे तथैव च कलीबता वयवसायश च लाभालाभौ जयाजयौ 30 तीक्ष्णता मृदुता मृत्युर आगमानागमौ तथा विराद्धिश चैव राधिश च कार्याकार्ये बलाबले 31 असूया चानसूया च धर्माधर्मौ तथैव च अपत्रपानपत्रपे हरीश च संपद विपच च ह 32 तेजः कर्मणि पाण्डित्यं वाक शक्तिस तत्त्वबुद्धिता एवं दण्डस्य कौरव्य लॊके ऽसमिन बहुरूपता 33 न सयाद यदीह दण्डॊ वै परमथेयुः परस्परम भयाद दण्डस्य चान्यॊन्यं घनन्ति नैव युधिष्ठिर 34 दण्डेन रक्ष्यमाणा हि राजन्न अहर अहः परजाः राजानं वर्धयन्तीह तस्माद दण्डः परायणम 35 वयवस्थापयति कषिप्रम इमं लॊकं नरेश्वर सत्ये वयवस्थितॊ धर्मॊ बराह्मणेष्व अवतिष्ठते 36 धर्मयुक्ता दविजाः शरेष्ठा वेद युक्ता भवन्ति च बभूव यज्ञॊ वेदेभ्यॊ यज्ञः परीणाति देवताः 37 परीताश च देवता नित्यम इन्द्रे परिददत्य उत अन्नं ददाति शक्रश चाप्य अनुगृह्णन्न इमाः परजाः 38 पराणाश च सर्वभूतानां नित्यम अन्ने परतिष्ठिताः तस्मात परजाः परतिष्ठन्ते दण्डॊ जागर्ति तासु च 39 एवं परयॊजनश चैव दण्डः कषत्रियतां गतः रक्षन परजाः परजागर्ति नित्यं सुविहितॊ ऽकषरः 40 ईश्वरः पुरुषः पराणः सत्त्वं वित्तं परजापतिः भूतात्मा जीव इत्य एव नामभिः परॊच्यते ऽषटभिः 41 अददद दण्ड एवास्मै धरुवम ऐश्वर्यम एव च बले नयश च संयुक्तः सदा पञ्च विधात्मकः 42 कुलबाहुधनामात्याः परज्ञा चॊक्ता बलानि च आहार्यं चाष्टकैर दरव्यैर बलम अन्यद युधिष्ठिर 43 हस्तिनॊ ऽशवा रथाः पत्तिर नावॊ विष्टिस तथैव च दैशिकाश चारकाश चैव तद अष्टाङ्गं बलं समृतम 44 अष्टाङ्गस्य तु युक्तस्य हस्तिनॊ हस्तियायिनः अश्वारॊहाः पदाताश च मन्त्रिणॊ रसदाश च ये 45 भिक्षुकाः पराड विवाकाश च मौहूर्ता दैवचिन्तकाः कॊशॊ मित्राणि धान्यं च सर्वॊपकरणानि च 46 सप्त परकृतिचाष्टाङ्गं शरीरम इह यद विदुः राज्यस्य दण्ड एवाङ्गं दण्डः परभव एव च 47 ईश्वरेण परयत्नेन धारणे कषत्रियस्य हि दण्डॊ दत्तः समानात्मा दण्डॊ हीदं सनातनम राज्ञां पूज्यतमॊ नान्यॊ यथा धर्मप्रदर्शनः 48 बरह्मणा लॊकरक्षार्थं सवधर्मस्थापनाय च भर्तृप्रत्यय उत्पन्नॊ वयवहारस तथापरः तस्माद यः सहितॊ दृष्टॊ भर्तृप्रत्यय लक्षणः 49 वयवहारस तु वेदात्मा वेद परत्यय उच्यते मौलश च नरशार्दूल शास्त्रॊक्तश च तथापरः 50 उक्तॊ यश चापि दण्डॊ ऽसौ भर्तृप्रत्यय लक्षणः जञेयॊ न स नरेन्द्रस्थॊ दण्डप्रत्यय एव च 51 दण्डप्रत्यय दृष्टॊ ऽपि वयवहारात्मकः समृतः वयवहारः समृतॊ यश च स वेद विषयात्मकः 52 यश च वेद परसूतात्मा स धर्मॊ गुणदर्शकः धर्मप्रत्यय उत्पन्नॊ यथाधर्मः कृतात्मभिः 53 वयवहारः परजा गॊप्ता बरह्म दिष्टॊ युधिष्ठिर तरीन धारयति लॊकान वै सत्यात्मा भूतिवर्धनः 54 यश च दण्डः स दृष्टॊ नॊ वयवहारः सनातनः वयवहारश च यॊ दृष्टः स धर्म इति नः शरुतः यश च वेदः स वै धर्मॊ यश च धर्मः स सत्पथः 55 बरह्मा परजापतिः पूर्वं बभूवाथ पितामहः लॊकानां स हि सर्वेषां स सुरासुररक्षसाम स मनुष्यॊरगवतां कर्ता चैव स भूतकृत 56 ततॊ नॊ वयवहारॊ ऽयं भर्तृप्रत्यय लक्षणः तस्माद इदम अवॊचाम वयवहार निदर्शनम 57 माता पिता च भराता च भार्या चाथ पुरॊहितः नादण्ड्यॊ विद्यते राज्ञां यः सवधर्मे न तिष्ठति |
1
[y] ayaṃ pitāmahenokto rājadharmaḥ sanātanaḥ īśvaraś ca mahādaṇḍo daṇḍe sarvaṃ pratiṣṭhitam 2 devatānām ṛṣīṇāṃ ca pitṝṇāṃ ca mahātmanām yakṣarakṣaḥpiśācānāṃ martyānāṃ ca viśeṣataḥ 3 sarveṣāṃ prāṇināṃ loke tiryakṣv api nivāsinām sarvavyāpī mahātejā daṇḍaḥ śreyān iti prabho 4 ity etad uktaṃ bhavatā sarvaṃ daṇḍyaṃ carācaram dṛśyate lokam āsaktaṃ sa surāsuramānuṣam 5 etad icchāmy ahaṃ jñātuṃ tattvena bharatarṣabha ko daṇḍaḥ kīdṛśo daṇḍaḥ kiṃ rūpaḥ kiṃ parāyaṇaḥ 6 kim ātmakaḥ kathaṃ bhūtaḥ kati mūrtiḥ kathaṃ prabhuḥ jāgarti sa kathaṃ daṇḍaḥ prajāsv avahitātmakaḥ 7 kaś ca pūrvāparam idaṃ jāgarti paripālayan kaś ca vijñāyate pūrvaṃ ko 'paro daṇḍasaṃjñitaḥ kiṃ saṃsthaś ca bhaved daṇḍaḥ kā cāsya gatir iṣyate 8 [bh] śṛṇu kauravya yo daṇḍo vyavahāryo yathā ca saḥ yasmin hi sarvam āyattaṃ sa daṇḍa iha kevalaḥ 9 dharmasyākhyā mahārāja vyavahāra itīṣyate tasya lopaḥ kathaṃ na syāl lokeṣv avahitātmanaḥ ity arthaṃ vyavahārasya vyavahāratvam iṣyate 10 api caitat purā rājan manunā proktam āditaḥ supraṇītena daṇḍena priyāpriya samātmanā prajā rakṣati yaḥ samyag dharma eva sa kevalaḥ 11 athoktam etad vacanaṃ prāg eva manunā purā janma coktaṃ vasiṣṭhena brahmaṇo vacanaṃ mahat 12 prāg idaṃ vacanaṃ proktam ataḥ prāg vacanaṃ viduḥ vyavahārasya cākhyānād vyavahāra ihocyate 13 daṇḍāt trivargaḥ satataṃ supraṇītāt pravartate daivaṃ hi paramo daṇḍdo rūpato 'gnir ivocchikhaḥ 14 nīlotpaladala śyāmaś caturdaṃṣṭraś caturbhujaḥ aṣṭa pān naikanayanaḥ śaṅkukarṇordhva romavān 15 jaṭī dvijihvas tāmrāsyo mṛgarājatanuc chadaḥ etad rūpaṃ bibharty ugraṃ daṇḍo nityaṃ durāvaraḥ 16 asir gadā dhanuḥ śaktis triśūlaṃ mudgaraḥ śaraḥ musalaṃ paraśuś cakraṃ prāso daṇḍarṣṭi tomarāḥ 17 sarvapraharaṇīyāni santi yānīha kāni cit daṇḍa eva hi sarvātmā loke carati mūrtimān 18 bhindaṃś chindan rujan kṛntan dārayan pāṭayaṃs tathā ghātayann abhidhāvaṃś ca daṇḍa eva caraty uta 19 asir viśasano dharmas tīkṣṇavartmā durāsadaḥ śrīgarbho vijayaḥ śāstā vyavahāraḥ prajāgaraḥ 20 śāstraṃ brāhmaṇamantraś ca śāstā prāg vacanaṃ gataḥ dharmapālo 'kṣaro devaḥ satyago nityago grahaḥ 21 asaṅgo rudra tanayo manujyeṣṭhaḥ śivaṃ karaḥ nāmāny etāni daṇḍasya kīrtitāni yudhiṣṭhira 22 daṇḍo hi bhagavān viṣṇur yajño nārāyaṇaḥ prabhuḥ śaśvad rūpaṃ mahad bibhran mahāpuruṣa ucyate 23 yathoktā brahma kanyeti lakṣmīr nītiḥ sarasvatī daṇḍanītir jagad dhātrī daṇḍo hi bahu vigrahaḥ 24 arthānarthau sukhaṃ duḥkhaṃ dharmādharmau balābale daurbhāgyaṃ bhāgadheyaṃ ca puṇyāpuṇye guṇāguṇau 25 kāmākāmāv ṛtur māsaḥ śarvarī divasaḥ kṣaṇaḥ aprasādaḥ prasādaś ca harṣaḥ krodhaḥ śamo damaḥ 26 daivaṃ puruṣakāraś ca mokṣāmokṣau bhayābhaye hiṃsāhiṃse tapoyajñaḥ saṃyamo 'tha viṣāviṣam 27 antaś cādiś ca madhyaṃ ca kṛtyānāṃ ca prapañcanam madaḥ pramādo darpaś ca dambho dhairyaṃ nayānayau 28 aśaktiḥ śaktir ity eva mānastambhau vyayāvyayau vinayaś ca visargaś ca kālākālau ca bhārata 29 anṛtaṃ jñājñatā satyaṃ śraddhāśraddhe tathaiva ca klībatā vyavasāyaś ca lābhālābhau jayājayau 30 tīkṣṇatā mṛdutā mṛtyur āgamānāgamau tathā virāddhiś caiva rādhiś ca kāryākārye balābale 31 asūyā cānasūyā ca dharmādharmau tathaiva ca apatrapānapatrape hrīś ca saṃpad vipac ca ha 32 tejaḥ karmaṇi pāṇḍityaṃ vāk śaktis tattvabuddhitā evaṃ daṇḍasya kauravya loke 'smin bahurūpatā 33 na syād yadīha daṇḍo vai pramatheyuḥ parasparam bhayād daṇḍasya cānyonyaṃ ghnanti naiva yudhiṣṭhira 34 daṇḍena rakṣyamāṇā hi rājann ahar ahaḥ prajāḥ rājānaṃ vardhayantīha tasmād daṇḍaḥ parāyaṇam 35 vyavasthāpayati kṣipram imaṃ lokaṃ nareśvara satye vyavasthito dharmo brāhmaṇeṣv avatiṣṭhate 36 dharmayuktā dvijāḥ śreṣṭhā veda yuktā bhavanti ca babhūva yajño vedebhyo yajñaḥ prīṇāti devatāḥ 37 prītāś ca devatā nityam indre paridadaty uta annaṃ dadāti śakraś cāpy anugṛhṇann imāḥ prajāḥ 38 prāṇāś ca sarvabhūtānāṃ nityam anne pratiṣṭhitāḥ tasmāt prajāḥ pratiṣṭhante daṇḍo jāgarti tāsu ca 39 evaṃ prayojanaś caiva daṇḍaḥ kṣatriyatāṃ gataḥ rakṣan prajāḥ prajāgarti nityaṃ suvihito 'kṣaraḥ 40 īśvaraḥ puruṣaḥ prāṇaḥ sattvaṃ vittaṃ prajāpatiḥ bhūtātmā jīva ity eva nāmabhiḥ procyate 'ṣṭabhiḥ 41 adadad daṇḍa evāsmai dhruvam aiśvaryam eva ca bale nayaś ca saṃyuktaḥ sadā pañca vidhātmakaḥ 42 kulabāhudhanāmātyāḥ prajñā coktā balāni ca āhāryaṃ cāṣṭakair dravyair balam anyad yudhiṣṭhira 43 hastino 'śvā rathāḥ pattir nāvo viṣṭis tathaiva ca daiśikāś cārakāś caiva tad aṣṭāṅgaṃ balaṃ smṛtam 44 aṣṭāṅgasya tu yuktasya hastino hastiyāyinaḥ aśvārohāḥ padātāś ca mantriṇo rasadāś ca ye 45 bhikṣukāḥ prāḍ vivākāś ca mauhūrtā daivacintakāḥ kośo mitrāṇi dhānyaṃ ca sarvopakaraṇāni ca 46 sapta prakṛticāṣṭāṅgaṃ śarīram iha yad viduḥ rājyasya daṇḍa evāṅgaṃ daṇḍaḥ prabhava eva ca 47 īśvareṇa prayatnena dhāraṇe kṣatriyasya hi daṇḍo dattaḥ samānātmā daṇḍo hīdaṃ sanātanam rājñāṃ pūjyatamo nānyo yathā dharmapradarśanaḥ 48 brahmaṇā lokarakṣārthaṃ svadharmasthāpanāya ca bhartṛpratyaya utpanno vyavahāras tathāparaḥ tasmād yaḥ sahito dṛṣṭo bhartṛpratyaya lakṣaṇaḥ 49 vyavahāras tu vedātmā veda pratyaya ucyate maulaś ca naraśārdūla śāstroktaś ca tathāparaḥ 50 ukto yaś cāpi daṇḍo 'sau bhartṛpratyaya lakṣaṇaḥ jñeyo na sa narendrastho daṇḍapratyaya eva ca 51 daṇḍapratyaya dṛṣṭo 'pi vyavahārātmakaḥ smṛtaḥ vyavahāraḥ smṛto yaś ca sa veda viṣayātmakaḥ 52 yaś ca veda prasūtātmā sa dharmo guṇadarśakaḥ dharmapratyaya utpanno yathādharmaḥ kṛtātmabhiḥ 53 vyavahāraḥ prajā goptā brahma diṣṭo yudhiṣṭhira trīn dhārayati lokān vai satyātmā bhūtivardhanaḥ 54 yaś ca daṇḍaḥ sa dṛṣṭo no vyavahāraḥ sanātanaḥ vyavahāraś ca yo dṛṣṭaḥ sa dharma iti naḥ śrutaḥ yaś ca vedaḥ sa vai dharmo yaś ca dharmaḥ sa satpathaḥ 55 brahmā prajāpatiḥ pūrvaṃ babhūvātha pitāmahaḥ lokānāṃ sa hi sarveṣāṃ sa surāsurarakṣasām sa manuṣyoragavatāṃ kartā caiva sa bhūtakṛt 56 tato no vyavahāro 'yaṃ bhartṛpratyaya lakṣaṇaḥ tasmād idam avocāma vyavahāra nidarśanam 57 mātā pitā ca bhrātā ca bhāryā cātha purohitaḥ nādaṇḍyo vidyate rājñāṃ yaḥ svadharme na tiṣṭhati |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 12
Chapter 122
|
1
[भ] अत्राप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम अङ्गेषु राजा दयुतिमान वसु हॊम इति शरुतः 2 स राजा धर्मनित्यः सन सह पत्न्या महातपाः मुञ्ज पृष्ठं जगामाथ देवर्षिगणपूजितम 3 तत्र शृङ्गे हिमवतॊ मेरौ कनकपर्वते यत्र मुञ्जवटे रामॊ जटा हरणम आदिशत 4 तदा परभृति राजेन्द्र ऋषिभिः संशितव्रतैः मुञ्ज पृष्ठ इति परॊक्तः स देशॊ रुद्र सेवितः 5 स तत्र बहुभिर युक्तः सदा शरुतिमयैर गुणैः बराह्मणानाम अनुमतॊ देवर्षिसदृशॊ ऽभवत 6 तं कदा चिद अदीनात्मा सखा शक्रस्य मानितः अभ्यागच्छन महीपालॊ मान्धाता शत्रुकर्शनः 7 सॊ ऽभिसृत्य तु मान्धाता वसु हॊमं नराधिपम दृष्ट्वा परकृष्टं तपसा विनयेनाभ्यतिष्ठत 8 वसु हॊमॊ ऽपि राज्ञॊ वै गाम अर्घ्यं च नयवेदयत अष्टाङ्गस्य च राज्यस्य पप्रच्छ कुशलं तदा 9 सद्भिर आचरितं पूर्वं यथावद अनुयायिनम अपृच्छद वसु हॊमस तं राजन किं करवाणि ते 10 सॊ ऽबरवीत परमप्रीतॊ मान्धाता राजसत्तमम वसु हॊमं महाप्राज्ञम आसीनं कुरुनन्दन 11 बृहस्पतेर मतं राजन्न अधीतं सकलं तवया तथैवौशनसं शास्त्रं विज्ञातं ते नराधिप 12 तद अहं शरॊतुम इच्छामि दण्ड उत्पद्यते कथम किं वापि पूर्वं जागर्ति किं वा परमम उच्यते 13 कथं कषत्रिय संस्थश च दण्डः संप्रत्य अवस्थितः बरूहि मे सुमहाप्राज्ञ ददाम्य आचार्य वेतनम 14 [वसुहॊम] शृणु राजन यथा दण्डः संभूतॊ लॊकसंग्रहः परजा विनयरक्षार्थं धर्मस्यात्मा सनातनः 15 बरह्मा यियक्षुर भगवान सर्वलॊकपितामहः ऋत्विजं नात्मना तुल्यं ददर्शेति हि नः शरुतम 16 स गर्भं शिरसा देवॊ वर्षपूगान अधारयत पूर्णे वर्षसहस्रे तु स गर्भः कषुवतॊ ऽपतत 17 स कषुपॊ नाम संभूतः परजापतिर अरिंदम ऋत्विग आसीत तदा राजन यज्ञे तस्य महात्मनः 18 तस्मिन परवृत्ते सत्रे तु बरह्मणः पार्थिवर्षभ हृष्टरूपप्रचारत्वाद दण्डः सॊ ऽनतर्हितॊ ऽभवत 19 तस्मिन्न अन्तर्हिते चाथ परजानां संकरॊ ऽभवत नैव कार्यं न चाकार्यं भॊज्याभॊज्यं न विद्यते 20 पेयापेयं कुतः सिद्धिर हिसन्ति च परस्परम गम्यागम्यं तदा नासीत परस्वं सवं च वै समम 21 परस्परं विलुम्पन्ते सारमेया इवामिषम अबलं बलिनॊ जघ्नुर निर्मर्यादम अवर्तत 22 ततः पितामहॊ विष्णुं भगवन्तं सनातनम संपूज्य वरदं देवं महादेवम अथाब्रवीत 23 अत्र साध्व अनुकम्पां वै कर्तुम अर्हसि केवलम संकरॊ न भवेद अत्र यथा वै तद विधीयताम 24 ततः स भगवान धयात्वा चिरं शूलजटा धरः आत्मानम आत्मना दण्डम असृजद देवसत्तमः 25 तस्माच च धर्मचरणां नीतिं देवीं सरस्वतीम असृजद दण्डनीतिः सा तरिषु लॊकेषु विश्रुता 26 भूयः स भगवान धयात्वा चिरं शूलवरायुधः तस्य तस्य निकायस्य चकारैकैकम ईशरम 27 देवानाम ईश्वरं चक्रे देवं दशशतेक्षणम यमं वैवस्वतं चापि पितॄणाम अकरॊत पतिम 28 धनानां रक्षसां चापि कुबेरम अपि चेश्वरम पर्वतानां पतिं मेरुं सरितां च महॊदधिम 29 अपां राज्ये सुराणां च विदधे वरुणं परभुम मृत्युं पराणेश्वरम अथॊ तेजसां च हुताशनम 30 रुद्राणाम अपि चेशानं गॊप्तारं विदधे परभुः महात्मानं महादेवं विशालाक्षं सनातनम 31 वसिष्ठम ईशं विप्राणां वसूनां जातवेदसम तेजसां भास्करं चक्रे नक्षत्राणां निशाकरम 32 वीरुधाम अंशुमन्तं च भूतानां च परभुं वरम कुमारं दवादश भुजं सकन्दं राजानम आदिशत 33 कालं सर्वेशम अकरॊत संहार विनयात्मकम मृत्यॊश चतुर्विभागस्य दुःखस्य च सुखस्य च 34 ईश्वरः सर्वदेहस तु राजराजॊ धनाधिपः सर्वेषाम एव रुद्राणां शूलपाणिर इति शरुतिः 35 तम एकं बरह्मणः पुत्रम अनुजातं कषुपं ददौ परजानाम अधिपं शरेष्ठं सर्वधर्मभृताम अपि 36 महादेवस ततस तस्मिन वृत्ते यज्ञे यथाविधि दण्डं धर्मस्य गॊप्तारं विष्णवे सत्कृतं ददौ 37 विष्णुर अङ्गिरसे परादाद अङ्गिरा मुनिसत्तमः परादाद इन्द्र मरीचिभ्यां मरीचिर भृगवे ददौ 38 भृगुर ददाव ऋषिभ्यस तु तं दण्डं धर्मसंहितम ऋषयॊ लॊकपालेभ्यॊ लॊकपालाः कषुपाय च 39 कषुपस तु मनवे परादाद आदित्यतनयाय च पुत्रेभ्यः शराद्धदेवस तु सूक्ष्मधर्मार्थकारणात तं ददौ सूर्यपुत्रस तु मनुर वै रक्षणात्मकम 40 विभज्य दण्डः कर्तव्यॊ धर्मेण न यदृच्छया दुर्वाचा निग्रहॊ बन्धॊ हिरण्यं बाह्यतः करिया 41 वयङ्गत्वं च शरीरस्य वधॊ वा नाल्पकारणात शरीरपीडास तास तास तु देहत्यागॊ विवासनम 42 आनुपूर्व्या च दण्डॊ ऽसौ परजा जागर्ति पालयन इन्द्रॊ जागर्ति भगवान इन्द्राद अग्निर विभावसुः 43 अग्नेर जागर्ति वरुणॊ वरुणाच च परजापतिः परजापतेस ततॊ धर्मॊ जागर्ति विनयात्मकः 44 धर्माच च बरह्मणः पुत्रॊ वयवसायः सनातनः वयवसायात ततस तेजॊ जागर्ति परिपालयन 45 ओषध्यस तेजसस तस्माद ओषधिभ्यश च पर्वताः पर्वतेभ्यश च जागर्ति रसॊ रसगुणात तथा 46 जागर्ति निरृतिर देवी जयॊतींषि निरृतेर अपि वेदाः परतिष्ठा जयॊतिर्भ्यस ततॊ हयशिराः परभुः 47 बरह्मा पितामहस तस्माज जागर्ति परभुर अव्ययः पितामहान महादेवॊ जागर्ति भगवाञ शिवः 48 विश्वे देवाः शिवाच चापि विश्वेभ्यश च तथर्षयः ऋषिभ्यॊ भगवान सॊमः सॊमाद देवाः सनातनाः 49 देवेभ्यॊ बराह्मणा लॊके जाग्रतीत्य उपधारय बराह्मणेभ्यश च राजन्या लॊकान रक्षन्ति धर्मतः सथावरं जङ्गमं चैव कषत्रियेभ्यः सनातनम 50 परजा जाग्रति लॊके ऽसमिन दण्डॊ जागर्ति तासु च सर्वसंक्षेपकॊ दण्डः पितामहसमः परभुः 51 जागर्ति कालः पूर्वं च मध्ये चान्ते च भारत ईश्वरः सर्वलॊकस्य महादेवः परजापतिः 52 देवदेवः शिवः शर्वॊ जागर्ति सततं परभुः कपर्दी शंकरॊ रुद्रॊ भवः सथाणुर उमापतिः 53 इत्य एष दण्डॊ विख्यात आदौ मध्ये तथावरे भूमिपालॊ यथान्यायं वर्तेतानेन धर्मवित 54 [भ] इतीदं वसु हॊमस्य शृणुयाद यॊ मतं नरः शरुत्वा च सम्यग वर्तेत स कामान आप्नुयान नृपः 55 इति ते सर्वम आख्यातं यॊ दण्डॊ मनुजर्षभ नियन्ता सर्वलॊकस्य धर्माक्रान्तस्य भारत |
1
[bh] atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam aṅgeṣu rājā dyutimān vasu homa iti śrutaḥ 2 sa rājā dharmanityaḥ san saha patnyā mahātapāḥ muñja pṛṣṭhaṃ jagāmātha devarṣigaṇapūjitam 3 tatra śṛṅge himavato merau kanakaparvate yatra muñjavaṭe rāmo jaṭā haraṇam ādiśat 4 tadā prabhṛti rājendra ṛṣibhiḥ saṃśitavrataiḥ muñja pṛṣṭha iti proktaḥ sa deśo rudra sevitaḥ 5 sa tatra bahubhir yuktaḥ sadā śrutimayair guṇaiḥ brāhmaṇānām anumato devarṣisadṛśo 'bhavat 6 taṃ kadā cid adīnātmā sakhā śakrasya mānitaḥ abhyāgacchan mahīpālo māndhātā śatrukarśanaḥ 7 so 'bhisṛtya tu māndhātā vasu homaṃ narādhipam dṛṣṭvā prakṛṣṭaṃ tapasā vinayenābhyatiṣṭhata 8 vasu homo 'pi rājño vai gām arghyaṃ ca nyavedayat aṣṭāṅgasya ca rājyasya papraccha kuśalaṃ tadā 9 sadbhir ācaritaṃ pūrvaṃ yathāvad anuyāyinam apṛcchad vasu homas taṃ rājan kiṃ karavāṇi te 10 so 'bravīt paramaprīto māndhātā rājasattamam vasu homaṃ mahāprājñam āsīnaṃ kurunandana 11 bṛhaspater mataṃ rājann adhītaṃ sakalaṃ tvayā tathaivauśanasaṃ śāstraṃ vijñātaṃ te narādhipa 12 tad ahaṃ śrotum icchāmi daṇḍa utpadyate katham kiṃ vāpi pūrvaṃ jāgarti kiṃ vā paramam ucyate 13 kathaṃ kṣatriya saṃsthaś ca daṇḍaḥ saṃpraty avasthitaḥ brūhi me sumahāprājña dadāmy ācārya vetanam 14 [vasuhoma] śṛṇu rājan yathā daṇḍaḥ saṃbhūto lokasaṃgrahaḥ prajā vinayarakṣārthaṃ dharmasyātmā sanātanaḥ 15 brahmā yiyakṣur bhagavān sarvalokapitāmahaḥ ṛtvijaṃ nātmanā tulyaṃ dadarśeti hi naḥ śrutam 16 sa garbhaṃ śirasā devo varṣapūgān adhārayat pūrṇe varṣasahasre tu sa garbhaḥ kṣuvato 'patat 17 sa kṣupo nāma saṃbhūtaḥ prajāpatir ariṃdama ṛtvig āsīt tadā rājan yajñe tasya mahātmanaḥ 18 tasmin pravṛtte satre tu brahmaṇaḥ pārthivarṣabha hṛṣṭarūpapracāratvād daṇḍaḥ so 'ntarhito 'bhavat 19 tasminn antarhite cātha prajānāṃ saṃkaro 'bhavat naiva kāryaṃ na cākāryaṃ bhojyābhojyaṃ na vidyate 20 peyāpeyaṃ kutaḥ siddhir hisanti ca parasparam gamyāgamyaṃ tadā nāsīt parasvaṃ svaṃ ca vai samam 21 parasparaṃ vilumpante sārameyā ivāmiṣam abalaṃ balino jaghnur nirmaryādam avartata 22 tataḥ pitāmaho viṣṇuṃ bhagavantaṃ sanātanam saṃpūjya varadaṃ devaṃ mahādevam athābravīt 23 atra sādhv anukampāṃ vai kartum arhasi kevalam saṃkaro na bhaved atra yathā vai tad vidhīyatām 24 tataḥ sa bhagavān dhyātvā ciraṃ śūlajaṭā dharaḥ ātmānam ātmanā daṇḍam asṛjad devasattamaḥ 25 tasmāc ca dharmacaraṇāṃ nītiṃ devīṃ sarasvatīm asṛjad daṇḍanītiḥ sā triṣu lokeṣu viśrutā 26 bhūyaḥ sa bhagavān dhyātvā ciraṃ śūlavarāyudhaḥ tasya tasya nikāyasya cakāraikaikam īśaram 27 devānām īśvaraṃ cakre devaṃ daśaśatekṣaṇam yamaṃ vaivasvataṃ cāpi pitṝṇām akarot patim 28 dhanānāṃ rakṣasāṃ cāpi kuberam api ceśvaram parvatānāṃ patiṃ meruṃ saritāṃ ca mahodadhim 29 apāṃ rājye surāṇāṃ ca vidadhe varuṇaṃ prabhum mṛtyuṃ prāṇeśvaram atho tejasāṃ ca hutāśanam 30 rudrāṇām api ceśānaṃ goptāraṃ vidadhe prabhuḥ mahātmānaṃ mahādevaṃ viśālākṣaṃ sanātanam 31 vasiṣṭham īśaṃ viprāṇāṃ vasūnāṃ jātavedasam tejasāṃ bhāskaraṃ cakre nakṣatrāṇāṃ niśākaram 32 vīrudhām aṃśumantaṃ ca bhūtānāṃ ca prabhuṃ varam kumāraṃ dvādaśa bhujaṃ skandaṃ rājānam ādiśat 33 kālaṃ sarveśam akarot saṃhāra vinayātmakam mṛtyoś caturvibhāgasya duḥkhasya ca sukhasya ca 34 īśvaraḥ sarvadehas tu rājarājo dhanādhipaḥ sarveṣām eva rudrāṇāṃ śūlapāṇir iti śrutiḥ 35 tam ekaṃ brahmaṇaḥ putram anujātaṃ kṣupaṃ dadau prajānām adhipaṃ śreṣṭhaṃ sarvadharmabhṛtām api 36 mahādevas tatas tasmin vṛtte yajñe yathāvidhi daṇḍaṃ dharmasya goptāraṃ viṣṇave satkṛtaṃ dadau 37 viṣṇur aṅgirase prādād aṅgirā munisattamaḥ prādād indra marīcibhyāṃ marīcir bhṛgave dadau 38 bhṛgur dadāv ṛṣibhyas tu taṃ daṇḍaṃ dharmasaṃhitam ṛṣayo lokapālebhyo lokapālāḥ kṣupāya ca 39 kṣupas tu manave prādād ādityatanayāya ca putrebhyaḥ śrāddhadevas tu sūkṣmadharmārthakāraṇāt taṃ dadau sūryaputras tu manur vai rakṣaṇātmakam 40 vibhajya daṇḍaḥ kartavyo dharmeṇa na yadṛcchayā durvācā nigraho bandho hiraṇyaṃ bāhyataḥ kriyā 41 vyaṅgatvaṃ ca śarīrasya vadho vā nālpakāraṇāt śarīrapīḍās tās tās tu dehatyāgo vivāsanam 42 ānupūrvyā ca daṇḍo 'sau prajā jāgarti pālayan indro jāgarti bhagavān indrād agnir vibhāvasuḥ 43 agner jāgarti varuṇo varuṇāc ca prajāpatiḥ prajāpates tato dharmo jāgarti vinayātmakaḥ 44 dharmāc ca brahmaṇaḥ putro vyavasāyaḥ sanātanaḥ vyavasāyāt tatas tejo jāgarti paripālayan 45 oṣadhyas tejasas tasmād oṣadhibhyaś ca parvatāḥ parvatebhyaś ca jāgarti raso rasaguṇāt tathā 46 jāgarti nirṛtir devī jyotīṃṣi nirṛter api vedāḥ pratiṣṭhā jyotirbhyas tato hayaśirāḥ prabhuḥ 47 brahmā pitāmahas tasmāj jāgarti prabhur avyayaḥ pitāmahān mahādevo jāgarti bhagavāñ śivaḥ 48 viśve devāḥ śivāc cāpi viśvebhyaś ca tatharṣayaḥ ṛṣibhyo bhagavān somaḥ somād devāḥ sanātanāḥ 49 devebhyo brāhmaṇā loke jāgratīty upadhāraya brāhmaṇebhyaś ca rājanyā lokān rakṣanti dharmataḥ sthāvaraṃ jaṅgamaṃ caiva kṣatriyebhyaḥ sanātanam 50 prajā jāgrati loke 'smin daṇḍo jāgarti tāsu ca sarvasaṃkṣepako daṇḍaḥ pitāmahasamaḥ prabhuḥ 51 jāgarti kālaḥ pūrvaṃ ca madhye cānte ca bhārata īśvaraḥ sarvalokasya mahādevaḥ prajāpatiḥ 52 devadevaḥ śivaḥ śarvo jāgarti satataṃ prabhuḥ kapardī śaṃkaro rudro bhavaḥ sthāṇur umāpatiḥ 53 ity eṣa daṇḍo vikhyāta ādau madhye tathāvare bhūmipālo yathānyāyaṃ vartetānena dharmavit 54 [bh] itīdaṃ vasu homasya śṛṇuyād yo mataṃ naraḥ śrutvā ca samyag varteta sa kāmān āpnuyān nṛpaḥ 55 iti te sarvam ākhyātaṃ yo daṇḍo manujarṣabha niyantā sarvalokasya dharmākrāntasya bhārata |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 12
Chapter 123
|
1
[य] तात धर्मार्थकामानां शरॊतुम इच्छामि निश्चयम लॊकयात्रा हि कार्त्स्न्येन तरिष्व एतेषु परतिष्ठिता 2 धर्मार्थकामाः किं मूलास तरयाणां परभवश च कः अन्यॊन्यं चानुषज्जन्ते वर्तन्ते च पृथक पृथक 3 [भ] यदा ते सयुः सुमनसॊ लॊकसंस्थार्थ निश्चये कालप्रभव संस्थासु सज्जन्ते च तरयस तदा 4 धर्ममूलस तु देहॊ ऽरथः कामॊ ऽरथफलम उच्यते संकल्पमूलास ते सर्वे संकल्पॊ विषयात्मकः 5 विषयाश चैव कार्त्स्न्येन सर्व आहारसिद्धये मूलम एतत तरिवर्गस्य निवृत्तिर मॊक्ष उच्यते 6 धर्मः शरीरसंगुप्तिर धर्मार्थं चार्थ इष्यते कामॊ रतिफलश चात्र सर्वे चैते रजस्वलाः 7 संनिकृष्टांश चरेद एनान न चैनान मनसा तयजेत विमुक्तस तमसा सर्वान धर्मादीन कामनैष्ठिकान 8 शरेष्ठ बुद्धिस तरिवर्गस्य यद अयं पराप्नुयात कषणात बुद्ध्या बुध्येद इहार्थे न तद अह्ना तु निकृष्टया 9 अपध्यान मलॊ धर्मॊ मलॊ ऽरथस्य निगूहनम संप्रमॊद मलः कामॊ भूयः सवगुणवर्तितः 10 अत्राप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम कामन्दस्य च संवादम अङ्गारिष्ठस्य चॊभयॊः 11 कामन्दम ऋषिम आसीनम अभिवाद्य नराधिपः अङ्गारिष्ठॊ ऽथ पप्रच्छ कृत्वा समयपर्ययम 12 यः पापं कुरुते राजा काममॊहबलात कृतः परत्यासन्नस्य तस्यर्षे किं सयात पापप्रणाशनम 13 अधर्मॊ धर्म इति हि यॊ ऽजञानाद आचरेद इह तं चापि परथितं लॊके कथं राजा निवर्तयेत 14 [क] यॊ धर्मार्थौ समुत्सृज्य कामम एवानुवर्तते स धर्मार्थपरित्यागात परज्ञा नाशम इहार्छति 15 परज्ञा परणाशकॊ मॊहस तथा धर्मार्थनाशकः तस्मान नास्तिकता चैव दुराचारश च जायते 16 दुराचारान यदा राजा परदुष्टान न नियच्छति तस्माद उद्विजते लॊकः सर्पाद वेश्म गताद इव 17 तं परजा नानुवर्तन्ते बराह्मणा न च साधवः ततः संक्षयम आप्नॊति तथा वध्यत्वम एति च 18 अपध्वस्तस तव अवमतॊ दुःखं जीवति जीवितम जीवेच च यद अपध्वस्तस तच छुद्धं मरणं भवेत 19 अत्रैतद आहुर आचार्याः पापस्य च निबर्हणम सेवितव्या तरयी विद्या सत्कारॊ बराह्मणेषु च 20 महामना भवेद धर्मे विवहेच च महाकुले बराह्मणांश चापि सेवेत कषमा युक्तान मनस्विनः 21 जपेद उदकशीलः सयात सुमुखॊ नान्यद आस्थितः धर्मान्वितान संप्रविशेद बहिः कृत्वैव दुष्कृतीन 22 परसादयेन मधुरय वाचाप्य अथ च कर्मणा इत्य अस्मीति वदेन नित्यं परेषां कीर्तयन गुणान 23 अपापॊ हय एवम आचारः कषिप्रं बहुमतॊ भवेत पापान्य अपि च कृच्छ्राणि शमयेन नात्र संशयः 24 गुरवॊ ऽपि परं धर्मं यद बरूयुस तत तथा कुरु गुरूणां हि परसादाद धि शरेयः परम अवाप्स्यसि |
1
[y] tāta dharmārthakāmānāṃ śrotum icchāmi niścayam lokayātrā hi kārtsnyena triṣv eteṣu pratiṣṭhitā 2 dharmārthakāmāḥ kiṃ mūlās trayāṇāṃ prabhavaś ca kaḥ anyonyaṃ cānuṣajjante vartante ca pṛthak pṛthak 3 [bh] yadā te syuḥ sumanaso lokasaṃsthārtha niścaye kālaprabhava saṃsthāsu sajjante ca trayas tadā 4 dharmamūlas tu deho 'rthaḥ kāmo 'rthaphalam ucyate saṃkalpamūlās te sarve saṃkalpo viṣayātmakaḥ 5 viṣayāś caiva kārtsnyena sarva āhārasiddhaye mūlam etat trivargasya nivṛttir mokṣa ucyate 6 dharmaḥ śarīrasaṃguptir dharmārthaṃ cārtha iṣyate kāmo ratiphalaś cātra sarve caite rajasvalāḥ 7 saṃnikṛṣṭāṃś cared enān na cainān manasā tyajet vimuktas tamasā sarvān dharmādīn kāmanaiṣṭhikān 8 śreṣṭha buddhis trivargasya yad ayaṃ prāpnuyāt kṣaṇāt buddhyā budhyed ihārthe na tad ahnā tu nikṛṣṭayā 9 apadhyāna malo dharmo malo 'rthasya nigūhanam saṃpramoda malaḥ kāmo bhūyaḥ svaguṇavartitaḥ 10 atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam kāmandasya ca saṃvādam aṅgāriṣṭhasya cobhayoḥ 11 kāmandam ṛṣim āsīnam abhivādya narādhipaḥ aṅgāriṣṭho 'tha papraccha kṛtvā samayaparyayam 12 yaḥ pāpaṃ kurute rājā kāmamohabalāt kṛtaḥ pratyāsannasya tasyarṣe kiṃ syāt pāpapraṇāśanam 13 adharmo dharma iti hi yo 'jñānād ācared iha taṃ cāpi prathitaṃ loke kathaṃ rājā nivartayet 14 [k] yo dharmārthau samutsṛjya kāmam evānuvartate sa dharmārthaparityāgāt prajñā nāśam ihārchati 15 prajñā praṇāśako mohas tathā dharmārthanāśakaḥ tasmān nāstikatā caiva durācāraś ca jāyate 16 durācārān yadā rājā praduṣṭān na niyacchati tasmād udvijate lokaḥ sarpād veśma gatād iva 17 taṃ prajā nānuvartante brāhmaṇā na ca sādhavaḥ tataḥ saṃkṣayam āpnoti tathā vadhyatvam eti ca 18 apadhvastas tv avamato duḥkhaṃ jīvati jīvitam jīvec ca yad apadhvastas tac chuddhaṃ maraṇaṃ bhavet 19 atraitad āhur ācāryāḥ pāpasya ca nibarhaṇam sevitavyā trayī vidyā satkāro brāhmaṇeṣu ca 20 mahāmanā bhaved dharme vivahec ca mahākule brāhmaṇāṃś cāpi seveta kṣamā yuktān manasvinaḥ 21 japed udakaśīlaḥ syāt sumukho nānyad āsthitaḥ dharmānvitān saṃpraviśed bahiḥ kṛtvaiva duṣkṛtīn 22 prasādayen madhuraya vācāpy atha ca karmaṇā ity asmīti vaden nityaṃ pareṣāṃ kīrtayan guṇān 23 apāpo hy evam ācāraḥ kṣipraṃ bahumato bhavet pāpāny api ca kṛcchrāṇi śamayen nātra saṃśayaḥ 24 guravo 'pi paraṃ dharmaṃ yad brūyus tat tathā kuru gurūṇāṃ hi prasādād dhi śreyaḥ param avāpsyasi |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 12
Chapter 124
|
1
[य] इमे जना नरश्रेष्ठ परशंसन्ति सदा भुवि धर्मस्य शीलम एवादौ ततॊ मे संशयॊ महान 2 यदि तच छक्यम अस्माभिर जञातुं धर्मभृतां वर शरॊतुम इच्छामि तत सर्वं यथैतद उपलभ्यते 3 कथं नु पराप्यते शीलं शरॊतुम इच्छामि भारत किं लक्षणं च तत परॊक्तं बरूहि मे वदतां वर 4 [भ] पुरा दुर्यॊधनेनेह धृतराष्ट्राय मानद आख्यातं तप्यमानेन शरियं दृष्ट्वा तथागताम 5 इन्द्रप्रस्थे महाराज तव स भरातृकस्य ह सभायां चावहसनं तत सर्वं शृणु भारत 6 भवतस तां सभां दृष्ट्वा समृद्धिं चाप्य अनुत्तमाम दुर्यॊधनस तदासीनः सर्वं पित्रे नयवेदयत 7 शरुत्वा च धृतराष्ट्रॊ ऽपि दुर्यॊधन वचस तदा अब्रवीत कर्ण सहितं दुर्यॊधनम इदं वचः 8 किमर्थं तप्यसे पुत्र शरॊतुम इच्छामि तत्त्वतः शरुत्वा तवाम अनुनेष्यामि यदि सम्यग भविष्यसि 9 यथा तवं महद ऐश्वर्यं पराप्तः परपुरंजय किंकरा भरातरः सर्वे मित्राः संबन्धिनस तथा 10 आच्छादयसि परावारान अश्नासि पिशितौदनम आजानेया वहन्ति तवां कस्माच छॊचसि पुत्रक 11 [द] दश तानि सहस्राणि सनातकानां महात्मनाम भुञ्जते रुक्मपात्रीषु युधिष्ठिर निवेशने 12 दृष्ट्वा च तां सभां दिव्यां दिव्यपुष्पफलान्विताम अश्वांस तित्तिर कल्माषान रत्नानि विविधानि च 13 दृष्ट्वा तां पाण्डवेयानाम ऋद्धिम इन्द्रॊपमां शुभाम अमित्राणां सुमहतीम अनुशॊचामि मानद 14 [ध] यदीच्छसि शरियं तात यादृशीं तां युधिष्ठिरे विशिष्टां वा नरव्याघ्र शीलवान भव पुत्रक 15 शीलेन हि तरयॊ लॊकाः शक्या जेतुं न संशयः न हि किं चिद असाध्यं वै लॊके शीलवतां भवेत 16 एकरात्रेण मान्धाता तर्यहेण जनमेजयः सप्तरात्रेण नाभागः पृथिवीं परतिपेदिवान 17 एते हि पार्थिवाः सर्वे शीलवन्तॊ दमान्विताः अतस तेषां गुणक्रीता वसुधा सवयम आगमत 18 अत्राप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम नारदेन पुरा परॊक्तं शीलम आश्रित्य भारत 19 परह्रादेन हृतं राज्यं महेन्द्रस्य महात्मनः शीलम आश्रित्य दैत्येन तरैलॊक्यं च वशीकृतम 20 ततॊ बृहस्पतिं शक्रः पराञ्जलिः समुपस्थितः उवाच च महाप्राज्ञः शरेय इच्छामि वेदितुम 21 ततॊ बृहस्पतिस तस्मै जञानं नैःश्रेयसं परम कथयाम आस भगवान देवेन्द्राय कुरूद्वह 22 एतावच छरेय इत्य एव बृहस्पतिर अभाषत इन्द्रस तु भूयः पप्रच्छ कव विशेषॊ भवेद इति 23 [ब] विशेषॊ ऽसति महांस तात भार्गवस्य महात्मनः तत्रागमय भद्रं ते भूय एव पुरंदर 24 [ध] आत्मनस तु ततः शरेयॊ भार्गवात सुमहायशाः जञानम आगमयत परीत्या पुनः स परमद्युतिः 25 तेनापि समनुज्ञातॊ भागवेण महात्मना शरेयॊ ऽसतीति पुनर भूयः शुक्रम आह शतक्रतुः 26 भार्गवस तव आह धर्मज्ञः परह्रादस्य महात्मनः जञानम अस्ति विशेषेण ततॊ हृष्टश च सॊ ऽभवत 27 स ततॊ बराह्मणॊ भूत्वा परह्रादं पाकशासनः सृत्वा परॊवाच मेधावी शरेय इच्छामि वेदितुम 28 परह्रादस तव अब्रवीद विप्रं कषणॊ नास्ति दविजर्षभ तरैलॊक्यराज्ये सक्तस्य ततॊ नॊपदिशामि ते 29 बराह्मणस तव अब्रवीद वाक्यं कस्मिन काले कषणॊ भवेत ततॊपदिष्टम इच्छामि यद यत कार्यान्तरं भवेत 30 ततः परीतॊ ऽभवद राजा परह्रादॊ बरह्मवादिने तथेत्य उक्त्वा शुभे काले जञानतत्त्वं ददौ तदा 31 बराह्मणॊ ऽपि यथान्यायं गुरुवृत्तिम अनुत्तमाम चकार सर्वभावेन यद्वत स मनसेच्छति 32 पृष्ठश च तेन बहुशः पराप्तं कथम अरिंदम तरैलॊक्यराज्यं धर्मज्ञ कारणं तद बरवीहि मे 33 [प] नासूयामि दविजश्रेष्ठ राजास्मीति कदा चन कव्यानि वदतां तात संयच्छामि वहामि च 34 ते विस्रब्धाः परभाषन्ते संयच्छन्ति च मां सदा ते मा कव्य पदे सक्तं शुश्रूषुम अनसूयकम 35 धर्मात्मानं जितक्रॊधं संयतं संयतेन्द्रियम समाचिन्वन्ति शास्तारः कषौद्रं मध्व इव मक्षिकाः 36 सॊ ऽहं वाग अग्रपिष्टानां रसानाम अवलेहिता सवजात्यान अधितिष्ठामि नक्षत्राणीव चन्द्रमाः 37 एतत पृथिव्याम अमृतम एतच चक्षुर अनुत्तमम यद बराह्मण मुखे कव्यम एतच छरुत्वा परवर्तते 38 [ध] एतावच छरेय इत्य आह परह्रादॊ बरह्मवादिनम शुश्रूषितस तेन तदा दैत्येन्द्रॊ वाक्यम अब्रवीत 39 यथावद गुरुवृत्त्या ते परीतॊ ऽसमि दविजसत्तम वरं वृणीष्व भद्रं ते परदातास्मि न संशयः 40 कृतम इत्य एव दैत्येन्द्रम उवाच स च वै दविजः परह्रादस तव अब्रवीत परीतॊ गृह्यतां वर इत्य उत 41 [बर] यदि राजन परसन्नस तवं मम चेच्छसि चेद धितम भवतः शीलम इच्छामि पराप्तुम एष वरॊ मम 42 [ध] ततः परीतश च दैत्येन्द्रॊ भयं चास्याभवन महत वरे परदिष्टे विप्रेण नाल्पतेजायम इत्य उत 43 एवम अस्त्व इति तं पराह परह्रादॊ विस्मितस तदा उपाकृत्य तु विप्राय वरं दुःखान्वितॊ ऽभवत 44 दत्ते वरे गते विप्रे चिन्तासीन महती ततः परह्रादस्य महाराज निश्चयं न च जग्मिवान 45 तस्य चिन्तयतस तात छाया भूतं महाद्युते तेजॊ विग्रहवत तात शरीरम अजहात तदा 46 तम अपृच्छन महाकायं परह्रादः कॊ भवान इति परत्याह ननु शीलॊ ऽसमि तयक्तॊ गच्छाम्य अहं तवया 47 तस्मिन दविज वरे राजन वत्स्याम्य अहम अनिन्दितम यॊ ऽसौ शिष्यत्वम आगम्य तवयि नित्यं समाहितः इत्य उक्त्वान्तर्हितं तद वै शक्रं चान्वविशत परभॊ 48 तस्मिंस तेजसि याते तु तादृग्रूपस ततॊ ऽपरः शरीरान निःसृतस तस्य कॊ भवान इति चाब्रवीत 49 धर्मं परह्राद मां विद्धि यत्रासौ दविजसत्तमः तत्र यास्यामि दैत्येन्द्र यतः शीलं ततॊ हय अहम 50 ततॊ ऽपरॊ महाराज परज्वजन्न इव तेजसा शरीरान निःसृतस तस्य परह्रादस्य महात्मनः 51 कॊ भवान इति पृष्टश च तम आह स महाद्युतिः सत्यम अस्म्य असुरेन्द्राग्र्य यास्ये ऽहं धर्मम अन्व इह 52 तस्मिन्न अनुगते धर्मं पुरुषे पुरुषॊ ऽपरः निश्चक्राम ततस तस्मात पृष्ठश चाह महात्मना वृत्तं परह्राद मां विद्धि यतः सत्यं ततॊ हय अहम 53 तस्मिन गते महाश्वेतः शरीरात तस्य निर्ययौ पृष्टश चाह बलं विद्धि यतॊ वृत्तम अहं ततः इत्य उक्त्वा च ययौ तत्र यतॊ वृत्तं नराधिप 54 ततः परभामयी देवी शरीरात तस्य निर्ययौ ताम अपृच्छत स दैत्येन्द्रः सा शरीर इत्य एवम अब्रवीत 55 उषितास्मि सुखं वीर तवयि सत्यपराक्रमे तवया तयक्ता गमिष्यामि बलं यत्र ततॊ हय अहम 56 ततॊ भयं परादुरासीत परह्रादस्य महात्मनः अपृच्छत च तां भूयः कव यासि कमलालये 57 तवं हि सत्यव्रता देवी लॊकस्य परमेश्वरी कश चासौ बराह्मणश्रेष्ठस तत्त्वम इच्छामि वेदितुम 58 [षरी] स शक्रॊ बरह्म चारी च यस तवया चॊपशिक्षितः तरैलॊक्ये ते यद ऐश्वर्यं तत तेनापहृतं परभॊ 59 शीलेन हि तवया लॊकाः सर्वे धर्मज्ञ निर्जिताः तद विज्ञाय महेन्द्रेण तव शीलं हृतं परभॊ 60 धर्मः सत्यं तथा वृत्तं बलं चैव तथा हय अहम शीलमूला महाप्राज्ञ सदा नास्त्य अत्र संशयः 61 [भ] एवम उक्त्वा गता तु शरीस ते च सर्वे युधिष्ठिर दुर्यॊधनस तु पितरं भूय एवाब्रवीद इदम 62 शीलस्य तत्त्वम इच्छामि वेत्तुं कौरवनन्दन पराप्यते च यथा शीलं तम उपायं वदस्व मे 63 [ध] सॊपायं पूर्वम उद्दिष्टं परह्रादेन महात्मना संक्षेपतस तु शीलस्य शृणु पराप्तिं नराधिप 64 अद्रॊहः सर्वभूतेषु कर्मणा मनसा गिरा अनुग्रहश च दानं च शीलम एतत परशस्यते 65 यद अन्येषां हितं न सयाद आत्मनः कर्म पौरुषम अपत्रपेत वा येन न तत कुर्यात कथं चन 66 तत तु कर्म तथा कुर्याद येन शलाघेत संसदि एतच छीलं समासेन कथितं कुरुसत्तम 67 यद्य अप्य अशीला नृपते पराप्नुवन्ति कव चिच छरियम न भुञ्जते चिरं तात स मूलाश च पतन्ति ते 68 एतद विदित्वा तत्त्वेन शीलवान भव पुत्रक यदीच्छसि शरियं तात सुविशिष्टां युधिष्ठिरात 69 [भ] एतत कथितवान पुत्रे धृतराष्ट्रॊ नराधिप एतत कुरुष्व कौन्तेय ततः पराप्स्यसि तत फलम |
1
[y] ime janā naraśreṣṭha praśaṃsanti sadā bhuvi dharmasya śīlam evādau tato me saṃśayo mahān 2 yadi tac chakyam asmābhir jñātuṃ dharmabhṛtāṃ vara śrotum icchāmi tat sarvaṃ yathaitad upalabhyate 3 kathaṃ nu prāpyate śīlaṃ śrotum icchāmi bhārata kiṃ lakṣaṇaṃ ca tat proktaṃ brūhi me vadatāṃ vara 4 [bh] purā duryodhaneneha dhṛtarāṣṭrāya mānada ākhyātaṃ tapyamānena śriyaṃ dṛṣṭvā tathāgatām 5 indraprasthe mahārāja tava sa bhrātṛkasya ha sabhāyāṃ cāvahasanaṃ tat sarvaṃ śṛṇu bhārata 6 bhavatas tāṃ sabhāṃ dṛṣṭvā samṛddhiṃ cāpy anuttamām duryodhanas tadāsīnaḥ sarvaṃ pitre nyavedayat 7 śrutvā ca dhṛtarāṣṭro 'pi duryodhana vacas tadā abravīt karṇa sahitaṃ duryodhanam idaṃ vacaḥ 8 kimarthaṃ tapyase putra śrotum icchāmi tattvataḥ śrutvā tvām anuneṣyāmi yadi samyag bhaviṣyasi 9 yathā tvaṃ mahad aiśvaryaṃ prāptaḥ parapuraṃjaya kiṃkarā bhrātaraḥ sarve mitrāḥ saṃbandhinas tathā 10 ācchādayasi prāvārān aśnāsi piśitaudanam ājāneyā vahanti tvāṃ kasmāc chocasi putraka 11 [d] daśa tāni sahasrāṇi snātakānāṃ mahātmanām bhuñjate rukmapātrīṣu yudhiṣṭhira niveśane 12 dṛṣṭvā ca tāṃ sabhāṃ divyāṃ divyapuṣpaphalānvitām aśvāṃs tittira kalmāṣān ratnāni vividhāni ca 13 dṛṣṭvā tāṃ pāṇḍaveyānām ṛddhim indropamāṃ śubhām amitrāṇāṃ sumahatīm anuśocāmi mānada 14 [dh] yadīcchasi śriyaṃ tāta yādṛśīṃ tāṃ yudhiṣṭhire viśiṣṭāṃ vā naravyāghra śīlavān bhava putraka 15 śīlena hi trayo lokāḥ śakyā jetuṃ na saṃśayaḥ na hi kiṃ cid asādhyaṃ vai loke śīlavatāṃ bhavet 16 ekarātreṇa māndhātā tryaheṇa janamejayaḥ saptarātreṇa nābhāgaḥ pṛthivīṃ pratipedivān 17 ete hi pārthivāḥ sarve śīlavanto damānvitāḥ atas teṣāṃ guṇakrītā vasudhā svayam āgamat 18 atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam nāradena purā proktaṃ śīlam āśritya bhārata 19 prahrādena hṛtaṃ rājyaṃ mahendrasya mahātmanaḥ śīlam āśritya daityena trailokyaṃ ca vaśīkṛtam 20 tato bṛhaspatiṃ śakraḥ prāñjaliḥ samupasthitaḥ uvāca ca mahāprājñaḥ śreya icchāmi veditum 21 tato bṛhaspatis tasmai jñānaṃ naiḥśreyasaṃ param kathayām āsa bhagavān devendrāya kurūdvaha 22 etāvac chreya ity eva bṛhaspatir abhāṣata indras tu bhūyaḥ papraccha kva viśeṣo bhaved iti 23 [b] viśeṣo 'sti mahāṃs tāta bhārgavasya mahātmanaḥ tatrāgamaya bhadraṃ te bhūya eva puraṃdara 24 [dh] ātmanas tu tataḥ śreyo bhārgavāt sumahāyaśāḥ jñānam āgamayat prītyā punaḥ sa paramadyutiḥ 25 tenāpi samanujñāto bhāgaveṇa mahātmanā śreyo 'stīti punar bhūyaḥ śukram āha śatakratuḥ 26 bhārgavas tv āha dharmajñaḥ prahrādasya mahātmanaḥ jñānam asti viśeṣeṇa tato hṛṣṭaś ca so 'bhavat 27 sa tato brāhmaṇo bhūtvā prahrādaṃ pākaśāsanaḥ sṛtvā provāca medhāvī śreya icchāmi veditum 28 prahrādas tv abravīd vipraṃ kṣaṇo nāsti dvijarṣabha trailokyarājye saktasya tato nopadiśāmi te 29 brāhmaṇas tv abravīd vākyaṃ kasmin kāle kṣaṇo bhavet tatopadiṣṭam icchāmi yad yat kāryāntaraṃ bhavet 30 tataḥ prīto 'bhavad rājā prahrādo brahmavādine tathety uktvā śubhe kāle jñānatattvaṃ dadau tadā 31 brāhmaṇo 'pi yathānyāyaṃ guruvṛttim anuttamām cakāra sarvabhāvena yadvat sa manasecchati 32 pṛṣṭhaś ca tena bahuśaḥ prāptaṃ katham ariṃdama trailokyarājyaṃ dharmajña kāraṇaṃ tad bravīhi me 33 [p] nāsūyāmi dvijaśreṣṭha rājāsmīti kadā cana kavyāni vadatāṃ tāta saṃyacchāmi vahāmi ca 34 te visrabdhāḥ prabhāṣante saṃyacchanti ca māṃ sadā te mā kavya pade saktaṃ śuśrūṣum anasūyakam 35 dharmātmānaṃ jitakrodhaṃ saṃyataṃ saṃyatendriyam samācinvanti śāstāraḥ kṣaudraṃ madhv iva makṣikāḥ 36 so 'haṃ vāg agrapiṣṭānāṃ rasānām avalehitā svajātyān adhitiṣṭhāmi nakṣatrāṇīva candramāḥ 37 etat pṛthivyām amṛtam etac cakṣur anuttamam yad brāhmaṇa mukhe kavyam etac chrutvā pravartate 38 [dh] etāvac chreya ity āha prahrādo brahmavādinam śuśrūṣitas tena tadā daityendro vākyam abravīt 39 yathāvad guruvṛttyā te prīto 'smi dvijasattama varaṃ vṛṇīṣva bhadraṃ te pradātāsmi na saṃśayaḥ 40 kṛtam ity eva daityendram uvāca sa ca vai dvijaḥ prahrādas tv abravīt prīto gṛhyatāṃ vara ity uta 41 [br] yadi rājan prasannas tvaṃ mama cecchasi ced dhitam bhavataḥ śīlam icchāmi prāptum eṣa varo mama 42 [dh] tataḥ prītaś ca daityendro bhayaṃ cāsyābhavan mahat vare pradiṣṭe vipreṇa nālpatejāyam ity uta 43 evam astv iti taṃ prāha prahrādo vismitas tadā upākṛtya tu viprāya varaṃ duḥkhānvito 'bhavat 44 datte vare gate vipre cintāsīn mahatī tataḥ prahrādasya mahārāja niścayaṃ na ca jagmivān 45 tasya cintayatas tāta chāyā bhūtaṃ mahādyute tejo vigrahavat tāta śarīram ajahāt tadā 46 tam apṛcchan mahākāyaṃ prahrādaḥ ko bhavān iti pratyāha nanu śīlo 'smi tyakto gacchāmy ahaṃ tvayā 47 tasmin dvija vare rājan vatsyāmy aham aninditam yo 'sau śiṣyatvam āgamya tvayi nityaṃ samāhitaḥ ity uktvāntarhitaṃ tad vai śakraṃ cānvaviśat prabho 48 tasmiṃs tejasi yāte tu tādṛgrūpas tato 'paraḥ śarīrān niḥsṛtas tasya ko bhavān iti cābravīt 49 dharmaṃ prahrāda māṃ viddhi yatrāsau dvijasattamaḥ tatra yāsyāmi daityendra yataḥ śīlaṃ tato hy aham 50 tato 'paro mahārāja prajvajann iva tejasā śarīrān niḥsṛtas tasya prahrādasya mahātmanaḥ 51 ko bhavān iti pṛṣṭaś ca tam āha sa mahādyutiḥ satyam asmy asurendrāgrya yāsye 'haṃ dharmam anv iha 52 tasminn anugate dharmaṃ puruṣe puruṣo 'paraḥ niścakrāma tatas tasmāt pṛṣṭhaś cāha mahātmanā vṛttaṃ prahrāda māṃ viddhi yataḥ satyaṃ tato hy aham 53 tasmin gate mahāśvetaḥ śarīrāt tasya niryayau pṛṣṭaś cāha balaṃ viddhi yato vṛttam ahaṃ tataḥ ity uktvā ca yayau tatra yato vṛttaṃ narādhipa 54 tataḥ prabhāmayī devī śarīrāt tasya niryayau tām apṛcchat sa daityendraḥ sā śrīr ity evam abravīt 55 uṣitāsmi sukhaṃ vīra tvayi satyaparākrame tvayā tyaktā gamiṣyāmi balaṃ yatra tato hy aham 56 tato bhayaṃ prādurāsīt prahrādasya mahātmanaḥ apṛcchata ca tāṃ bhūyaḥ kva yāsi kamalālaye 57 tvaṃ hi satyavratā devī lokasya parameśvarī kaś cāsau brāhmaṇaśreṣṭhas tattvam icchāmi veditum 58 [ṣrī] sa śakro brahma cārī ca yas tvayā copaśikṣitaḥ trailokye te yad aiśvaryaṃ tat tenāpahṛtaṃ prabho 59 śīlena hi tvayā lokāḥ sarve dharmajña nirjitāḥ tad vijñāya mahendreṇa tava śīlaṃ hṛtaṃ prabho 60 dharmaḥ satyaṃ tathā vṛttaṃ balaṃ caiva tathā hy aham śīlamūlā mahāprājña sadā nāsty atra saṃśayaḥ 61 [bh] evam uktvā gatā tu śrīs te ca sarve yudhiṣṭhira duryodhanas tu pitaraṃ bhūya evābravīd idam 62 śīlasya tattvam icchāmi vettuṃ kauravanandana prāpyate ca yathā śīlaṃ tam upāyaṃ vadasva me 63 [dh] sopāyaṃ pūrvam uddiṣṭaṃ prahrādena mahātmanā saṃkṣepatas tu śīlasya śṛṇu prāptiṃ narādhipa 64 adrohaḥ sarvabhūteṣu karmaṇā manasā girā anugrahaś ca dānaṃ ca śīlam etat praśasyate 65 yad anyeṣāṃ hitaṃ na syād ātmanaḥ karma pauruṣam apatrapeta vā yena na tat kuryāt kathaṃ cana 66 tat tu karma tathā kuryād yena ślāgheta saṃsadi etac chīlaṃ samāsena kathitaṃ kurusattama 67 yady apy aśīlā nṛpate prāpnuvanti kva cic chriyam na bhuñjate ciraṃ tāta sa mūlāś ca patanti te 68 etad viditvā tattvena śīlavān bhava putraka yadīcchasi śriyaṃ tāta suviśiṣṭāṃ yudhiṣṭhirāt 69 [bh] etat kathitavān putre dhṛtarāṣṭro narādhipa etat kuruṣva kaunteya tataḥ prāpsyasi tat phalam |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 12
Chapter 125
|
1
[य] शीलं परधानं पुरुषे कथितं ते पितामह कथम आशा समुत्पन्ना या च सा तद वदस्व मे 2 संशयॊ मे महान एष समुत्पन्नः पितामह छेत्ता च तस्य नान्यॊ ऽसति तवत्तः परपुरंजय 3 पितामहाशा महती ममासीद धि सुयॊधने पराप्ते युद्धे तु यद युक्तं तत कर्तायम इति परभॊ 4 सर्वस्याशा सुमहती पुरुषस्यॊपजायते तस्यां विहन्यमानायां दुःखॊ मृत्युर असंशयम 5 सॊ ऽहं हताशॊ दुर्बुद्धिः कृतस तेन दुरात्मना धार्तराष्ट्रेण राजेन्द्र पश्य मन्दात्मतां मम 6 आशां महत्तरां मन्ये पर्वताद अपि स दरुमात आकाशाद अपि वा राजन्न अप्रमेयैव वा पुनः 7 एषा चैव कुरुश्रेष्ठ दुर्विचिन्त्या सुदुर्लभा दुर्लभत्वाच च पश्यामि किम अन्यद दुर्लभं ततः 8 [भ] अत्र ते वर्तयिष्यामि युधिष्ठिर निबॊध तत इतिहासं सुमित्रस्य निर्वृत्तम ऋषभस्य च 9 सुमित्रॊ नाम राजर्षिर हैहयॊ मृगयां गतः ससार स मृगं विद्ध्वा बाणेन नतपर्वणा 10 स मृगॊ बाणम आदाय ययाव अमितविक्रमः स च राजा बली तूर्णं ससार मृगम अन्तिकात 11 ततॊ निम्नं सथलं चैव स मृगॊ ऽदरवद आशुगः मुहूर्तम एव राजेन्द्र समेन स पथागमत 12 ततः स राजा तारुण्याद औरसेन बलेन च ससार बाणासनभृत सखड्गॊ हंसवत तदा 13 तीर्त्वा नदान नदींश चैव पल्वलानि वनानि च अतिक्रम्याभ्यतिक्रम्य ससारैव वनेचरन 14 स तु कामान मृगॊ राजन्न आसाद्यासाद्य तं नृपम पुनर अभ्येति जवनॊ जवेन महता ततः 15 स तस्य बाणैर बहुभिः समभ्यस्तॊ वनेचरः परक्रीडन्न इव राजेन्द्र पुनर अभ्येति चान्तिकम 16 पुनश च जवम आस्थाय जवनॊ मृगयूथपः अतीत्यातीत्य राजेन्द्र पुनर अभ्येति चान्तिकम 17 तस्य मर्मच छिदं घॊरं सुमित्रॊ ऽमित्रकर्शनः समादाय शरश्रेष्ठं कार्मुकान निरवासृजत 18 ततॊ गव्यूति मात्रेण मृगयूथप यूथपः तस्य बान पथं तयक्त्वा तस्थिवान परहसन्न इव 19 तस्मिन निपतिते बाणे भूमौ परजलिते ततः परविवेश महारण्यं मृगॊ राजाप्य अथाद्रवत 20 परविश्य तु महारण्यं तापसानाम अथाश्रमम आससाद ततॊ राजा शरान्तश चॊपाविशत पुनः 21 तं कार्मुकधरं दृष्ट्वा शरमार्तं कषुधितं तदा समेत्य ऋषयस तस्मिन पूजां चक्रुर यथाविधि 22 ऋषयॊ राजशार्दूलम अपृच्छन सवं परयॊजनम केन भद्र मुखार्थेन संप्राप्तॊ ऽसि तपॊवनम 23 पदातिर बद्धनिस्त्रिंशॊ धन्वी बाणी नरेश्वर एतद इच्छाम विज्ञातुं कुतः पराप्तॊ ऽसि मानद कस्मिन कुले हि जातस तवं किंनामासि बरवीहि नः 24 ततः स राजा सर्वेभ्यॊ दविजेभ्यः पुरुषर्षभ आचख्यौ तद यथान्यायं परिचर्यां च भारत 25 हैहयानां कुले जातः सुमित्रॊ मित्रनन्दनः चरामि मृगयूथानि निघ्नन बाणैः सहस्रशः बलेन महता गुप्तः सामात्यः सावरॊधनः 26 मृगस तु विद्धॊ बाणेन मया सरति शल्यवान तं दरवन्तम अनु पराप्तॊ वनम एतद यदृच्छया भवत सकाशे नष्टश्रीर हताशः शरमकर्शितः 27 किं नु दुःखम अतॊ ऽनयद वै यद अहं शरमकर्शितः भवताम आश्रमं पराप्तॊ हताशॊ नष्टलक्षणः 28 न राज्यलक्षणत्यागॊ न पुरस्य तपॊधनाः दुःखं करॊति तत तीव्रं यथाशा विहता मम 29 हिमवान वा महाशैलः समुद्रॊ वा महॊदधिः महत्त्वान नान्वपद्येतां रॊदस्यॊर अन्तरं यथा आशायास तपसि शरेष्ठास तथा नान्तम अहं गतः 30 भवतां विदितं सर्वं सर्वज्ञा हि तपॊधनाः भवन्तः सुमहाभागास तस्मात परक्ष्यामि संशयम 31 आशावान पुरुषॊ यः सयाद अन्तरिक्षम अथापि वा किं नु जयायस्तरं लॊके महत्त्वात परतिभाति वः एतद इच्छामि तत्त्वेन शरॊतुं किम इह दुर्लभम 32 यदि गुह्यं तपॊनित्या न वॊ बरूतेह माचिरम न हि गुह्यम अतः शरॊतुम इच्छामि दविजपुंगवाः 33 भवत तपॊ विघातॊ वा येन सयाद विरमे ततः यदि वास्ति कथा यॊगॊ यॊ ऽयं परश्नॊ मयेरितः 34 एतत कारणसामग्र्यं शरॊतुम इच्छामि तत्त्वतः भवन्तॊ हि तपॊनित्या बरूयुर एतत समाहिताः |
1
[y] śīlaṃ pradhānaṃ puruṣe kathitaṃ te pitāmaha katham āśā samutpannā yā ca sā tad vadasva me 2 saṃśayo me mahān eṣa samutpannaḥ pitāmaha chettā ca tasya nānyo 'sti tvattaḥ parapuraṃjaya 3 pitāmahāśā mahatī mamāsīd dhi suyodhane prāpte yuddhe tu yad yuktaṃ tat kartāyam iti prabho 4 sarvasyāśā sumahatī puruṣasyopajāyate tasyāṃ vihanyamānāyāṃ duḥkho mṛtyur asaṃśayam 5 so 'haṃ hatāśo durbuddhiḥ kṛtas tena durātmanā dhārtarāṣṭreṇa rājendra paśya mandātmatāṃ mama 6 āśāṃ mahattarāṃ manye parvatād api sa drumāt ākāśād api vā rājann aprameyaiva vā punaḥ 7 eṣā caiva kuruśreṣṭha durvicintyā sudurlabhā durlabhatvāc ca paśyāmi kim anyad durlabhaṃ tataḥ 8 [bh] atra te vartayiṣyāmi yudhiṣṭhira nibodha tat itihāsaṃ sumitrasya nirvṛttam ṛṣabhasya ca 9 sumitro nāma rājarṣir haihayo mṛgayāṃ gataḥ sasāra sa mṛgaṃ viddhvā bāṇena nataparvaṇā 10 sa mṛgo bāṇam ādāya yayāv amitavikramaḥ sa ca rājā balī tūrṇaṃ sasāra mṛgam antikāt 11 tato nimnaṃ sthalaṃ caiva sa mṛgo 'dravad āśugaḥ muhūrtam eva rājendra samena sa pathāgamat 12 tataḥ sa rājā tāruṇyād aurasena balena ca sasāra bāṇāsanabhṛt sakhaḍgo haṃsavat tadā 13 tīrtvā nadān nadīṃś caiva palvalāni vanāni ca atikramyābhyatikramya sasāraiva vanecaran 14 sa tu kāmān mṛgo rājann āsādyāsādya taṃ nṛpam punar abhyeti javano javena mahatā tataḥ 15 sa tasya bāṇair bahubhiḥ samabhyasto vanecaraḥ prakrīḍann iva rājendra punar abhyeti cāntikam 16 punaś ca javam āsthāya javano mṛgayūthapaḥ atītyātītya rājendra punar abhyeti cāntikam 17 tasya marmac chidaṃ ghoraṃ sumitro 'mitrakarśanaḥ samādāya śaraśreṣṭhaṃ kārmukān niravāsṛjat 18 tato gavyūti mātreṇa mṛgayūthapa yūthapaḥ tasya bāna pathaṃ tyaktvā tasthivān prahasann iva 19 tasmin nipatite bāṇe bhūmau prajalite tataḥ praviveśa mahāraṇyaṃ mṛgo rājāpy athādravat 20 praviśya tu mahāraṇyaṃ tāpasānām athāśramam āsasāda tato rājā śrāntaś copāviśat punaḥ 21 taṃ kārmukadharaṃ dṛṣṭvā śramārtaṃ kṣudhitaṃ tadā sametya ṛṣayas tasmin pūjāṃ cakrur yathāvidhi 22 ṛṣayo rājaśārdūlam apṛcchan svaṃ prayojanam kena bhadra mukhārthena saṃprāpto 'si tapovanam 23 padātir baddhanistriṃśo dhanvī bāṇī nareśvara etad icchāma vijñātuṃ kutaḥ prāpto 'si mānada kasmin kule hi jātas tvaṃ kiṃnāmāsi bravīhi naḥ 24 tataḥ sa rājā sarvebhyo dvijebhyaḥ puruṣarṣabha ācakhyau tad yathānyāyaṃ paricaryāṃ ca bhārata 25 haihayānāṃ kule jātaḥ sumitro mitranandanaḥ carāmi mṛgayūthāni nighnan bāṇaiḥ sahasraśaḥ balena mahatā guptaḥ sāmātyaḥ sāvarodhanaḥ 26 mṛgas tu viddho bāṇena mayā sarati śalyavān taṃ dravantam anu prāpto vanam etad yadṛcchayā bhavat sakāśe naṣṭaśrīr hatāśaḥ śramakarśitaḥ 27 kiṃ nu duḥkham ato 'nyad vai yad ahaṃ śramakarśitaḥ bhavatām āśramaṃ prāpto hatāśo naṣṭalakṣaṇaḥ 28 na rājyalakṣaṇatyāgo na purasya tapodhanāḥ duḥkhaṃ karoti tat tīvraṃ yathāśā vihatā mama 29 himavān vā mahāśailaḥ samudro vā mahodadhiḥ mahattvān nānvapadyetāṃ rodasyor antaraṃ yathā āśāyās tapasi śreṣṭhās tathā nāntam ahaṃ gataḥ 30 bhavatāṃ viditaṃ sarvaṃ sarvajñā hi tapodhanāḥ bhavantaḥ sumahābhāgās tasmāt prakṣyāmi saṃśayam 31 āśāvān puruṣo yaḥ syād antarikṣam athāpi vā kiṃ nu jyāyastaraṃ loke mahattvāt pratibhāti vaḥ etad icchāmi tattvena śrotuṃ kim iha durlabham 32 yadi guhyaṃ taponityā na vo brūteha māciram na hi guhyam ataḥ śrotum icchāmi dvijapuṃgavāḥ 33 bhavat tapo vighāto vā yena syād virame tataḥ yadi vāsti kathā yogo yo 'yaṃ praśno mayeritaḥ 34 etat kāraṇasāmagryaṃ śrotum icchāmi tattvataḥ bhavanto hi taponityā brūyur etat samāhitāḥ |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 12
Chapter 126
|
1
[भ] ततस तेषां समस्तानाम ऋषीणाम ऋषिसत्तमः ऋषभॊ नाम विप्रर्षिः समयन्न इव ततॊ ऽबरवीत 2 पुराहं राजशार्दूल तीर्थान्य अनुचरन परभॊ समासादितवान दिव्यं नरनारायणाश्रमम 3 यत्र सा बदरी रम्या हरदॊ वैहायसस तथा यत्र चाश्वशिरा राजन वेदान पठति शाश्वतान 4 तस्मिन सरसि कृत्वाहं विधिवत तर्पणं पुरा पितॄणां देवतानां च ततॊ ऽऽशरमम इयां तदा 5 रेमाते यत्र तौ नित्यं नरनारायणाव ऋषी अदूराद आश्रमं कं चिद वासार्थम अगमं ततः 6 ततश चीराजिनधरं कृशम उच्चम अतीव च अद्राक्षम ऋषिम आयान्तं तनुं नाम तपॊ निधिम 7 अन्यैर नरैर महाबाहॊ वपुषाष्ट गुणान्वितम कृशता चापि राजर्षे न दृष्टा तादृशी कव चित 8 शरीरम अपि राजेन्द्र तस्य कानिष्ठिका समम गरीवा बाहू तथा पादौ केशाश चाद्भुतदर्शनाः 9 शिरः कायानुरूपं च कर्णौ नेते तथैव च तस्य वाक चैव चेष्टा च सामान्ये राजसत्तम 10 दृष्ट्वाहं तं कृशं विप्रं भीतः परमदुर्मनाः पादौ तस्याभिवाद्याथ सथितः पराञ्जलिर अग्रतः 11 निवेद्य नामगॊत्रं च पितरं च नरर्षभ परदिष्टे चासने तेन शनैर अहम उपाविशम 12 ततः स कथयाम आस कथा धर्मार्थसंहिताः ऋषिमध्ये महाराज तत्र धर्मभृतां वरः 13 तस्मिंस तु कथयत्य एव राजा राजीवलॊचनः उपायाज जवनैर अश्वैः सबलः सावरॊधनः 14 समरन पुत्रम अरण्ये वै नष्टं परमदुर्मनाः भूरिद्युम्न पिता धीमान रघुश्रेष्ठॊ महायशाः 15 इह दरक्ष्यामि तं पुत्रं दरक्ष्यामीहेति पार्थिवः एवम आशाकृतॊ राजंश चरन वनम इदं पुरा 16 दुर्लभः स मया दरष्टुं नूनं परमधार्मिकः एकः पुत्रॊ महारण्ये नष्ट इत्य असकृत तदा 17 दुर्लभः स मया दरष्टुम आशा च महती मम तया परीतगात्रॊ ऽहं मुमूर्षुर नात्र संशयः 18 एतच छरुत्वा स भगवांस तनुर मुनिवरॊत्तमः अवाक्शिरा धयानपरॊ मुहूर्तम इव तस्थिवान 19 तम अनुध्यान्तम आलक्ष्य राजा परमदुर्मनाः उवाच वाक्यं दीनात्मा मन्दं मन्दम इवासकृत 20 दुर्लभं किं नु विप्रर्षे आशायाश चैव किं भवेत बरवीतु भगवान एतद यदि गुह्यं न तन मयि 21 महर्षिर भगवांस तेन पूर्वम आसीद विमानितः बालिशां बुद्धिम आस्थाय मन्दभाग्यतयात्मनः 22 अर्थयन कलशं राजन काञ्चनं वल्कलानि च निर्विण्णः स तु विप्रर्षिर निराशः समपद्यत 23 एवम उक्त्वाभिवाद्याथ तम ऋषिं लॊकपूजितम शरान्तॊ नयषीदद धर्मात्मा यथा तवं नरसत्तम 24 अर्घ्यं ततः समानीय पाद्यं चैव महान ऋषिः आरण्यकेन विधिना राज्ञे सर्वं नयवेदयत 25 ततस ते मुनयः सर्वे परिवार्य नरर्षभम उपाविशन पुरस्कृत्य सप्तर्षय इव धरुवम 26 अपृच्छंश चैव ते तत्र राजानम अपराजितम परयॊजनम इदं सर्वम आश्रमस्य परवेशनम 27 [राजा] वीर दयुम्न इति खयातॊ राजाहं दिक्षु विश्रुतः भूरि दयुम्नं सुतं नष्टम अन्वेष्टुं वनम आगतः 28 एकपुत्रः स विप्राग्र्य बाल एव च सॊ ऽनघ न दृश्यते वने चास्मिंस तम अन्वेष्टुं चराम्य अहम 29 [रसभ] एवम उक्ते तु वचने राज्ञा मुनिर अधॊमुखः तूष्णीम एवाभवत तत्र न च परत्युक्तवान नृपम 30 स हि तेन पुरा विप्रॊ राज्ञा नात्यर्थ मानितः आशा कृशं च राजेन्द्र तपॊ दीर्घं समास्थितः 31 परतिग्रहम अहं राज्ञां न करिष्ये कथं चन अन्येषां चैव वर्णानाम इति कृत्वा धियं तदा 32 आशा हि पुरुषं बालं लालापयति तस्थुषी ताम अहं वयपनेष्यामि इति कृत्वा वयवस्थितः 33 [र] आशायाः किं कृशत्वं च किं चेह भुवि दुर्लभम बरवीतु भगवान एतत तवं हि धर्मार्थदर्शिवान 34 [रसभ] ततः संस्मृत्य तत सर्वं समारयिष्यन्न इवाब्रवीत राजानं भगवान विप्रस ततः कृश तनुस तनुः 35 कृशत्वे न समं राजन्न आशाया विद्यते नृप तस्या वै दुर्लभत्वात तु परार्थिताः पार्थिवा मया 36 [र] कृशाकृशे मया बरह्मन गृहीते वचनात तव दुर्लभत्वं च तस्यैव वेद वाक्यम इव दविज 37 संशयस तु महाप्राज्ञ संजातॊ हृदये मम तन मे सत्तम तत्त्वेन वक्तुम अर्हसि पृच्छतः 38 तवत्तः कृशतरं किं नु बरवीतु भगवान इदम यदि गुह्यं न ते विप्र लॊके ऽसमिन किं नु दुर्लभम 39 [कृषातनु] दुर्लभॊ ऽपय अथ वा नास्ति यॊ ऽरथी धृतिम इवाप्नुयात सुदुर्लभतरस तात यॊ ऽरथिनं नावमन्यते 40 संश्रुत्य नॊपक्रियते परं शक्त्या यथार्हतः सक्ता या सर्वभूतेषु साशा कृशतरी मया 41 एकपुत्रः पिता पुत्रे नष्टे वा परॊषिते तथा परवृत्तिं यॊ न जानाति साशा कृशतरी मया 42 परसवे चैव नारीणां वृद्धानां पुत्र कारिता तथा नरेन्द्र धनिनाम आशा कृशतरी मया 43 [रसभ] एतच छरुत्वा ततॊ राजन स राजा सावरॊधनः संस्पृश्य पादौ शिरसा निपपात दविजर्षभे 44 [राजा] परसादये तवा भगवन पुत्रेणेच्छामि संगतिम वृणीष्व च वरं विप्र यम इच्छसि यथाविधि 45 [रसभ] अब्रवीच च हि तं वाक्यं राजा राजीवलॊचनः सत्यम एतद यथा विप्र तवयॊक्तं नास्त्य अतॊ मृषा 46 ततः परहस्य भगवांस तनुर धर्मभृतां वरः पुत्रम अस्यानयत कषिप्रं तपसा च शरुतेन च 47 तं समानाय्य पुत्रं तु तदॊपालभ्य पार्थिवम आत्मानं दर्शयाम आस धर्मं धर्मभृतां वरः 48 संदर्शयित्वा चात्मानं दिव्यम अद्भुतदर्शनम विपाप्मा विगतक्रॊधश चचार वनम अन्तिकात 49 एतद दृष्टं मया राजंस ततश च वचनं शरुतम आशाम अपनयस्वाशु ततः कृशतरीम इमाम 50 [भ] स तत्रॊक्तॊ महाराज ऋषभेण महात्मना सुमित्रॊ ऽपनयत कषिप्रम आशां कृशतरीं तदा 51 एवं तवम अपि कौन्तेय शरुत्वा वाणीम इमां मम सथिरॊ भव यथा राजन हिमवान अचलॊत्तमः 52 तवं हि दरष्टा च शरॊता च कृच्छ्रेष्व अर्थकृतेष्व इह शरुत्वा मम महाराज न संतप्तुम इहार्हसि |
1
[bh] tatas teṣāṃ samastānām ṛṣīṇām ṛṣisattamaḥ ṛṣabho nāma viprarṣiḥ smayann iva tato 'bravīt 2 purāhaṃ rājaśārdūla tīrthāny anucaran prabho samāsāditavān divyaṃ naranārāyaṇāśramam 3 yatra sā badarī ramyā hrado vaihāyasas tathā yatra cāśvaśirā rājan vedān paṭhati śāśvatān 4 tasmin sarasi kṛtvāhaṃ vidhivat tarpaṇaṃ purā pitṝṇāṃ devatānāṃ ca tato ''śramam iyāṃ tadā 5 remāte yatra tau nityaṃ naranārāyaṇāv ṛṣī adūrād āśramaṃ kaṃ cid vāsārtham agamaṃ tataḥ 6 tataś cīrājinadharaṃ kṛśam uccam atīva ca adrākṣam ṛṣim āyāntaṃ tanuṃ nāma tapo nidhim 7 anyair narair mahābāho vapuṣāṣṭa guṇānvitam kṛśatā cāpi rājarṣe na dṛṣṭā tādṛśī kva cit 8 śarīram api rājendra tasya kāniṣṭhikā samam grīvā bāhū tathā pādau keśāś cādbhutadarśanāḥ 9 śiraḥ kāyānurūpaṃ ca karṇau nete tathaiva ca tasya vāk caiva ceṣṭā ca sāmānye rājasattama 10 dṛṣṭvāhaṃ taṃ kṛśaṃ vipraṃ bhītaḥ paramadurmanāḥ pādau tasyābhivādyātha sthitaḥ prāñjalir agrataḥ 11 nivedya nāmagotraṃ ca pitaraṃ ca nararṣabha pradiṣṭe cāsane tena śanair aham upāviśam 12 tataḥ sa kathayām āsa kathā dharmārthasaṃhitāḥ ṛṣimadhye mahārāja tatra dharmabhṛtāṃ varaḥ 13 tasmiṃs tu kathayaty eva rājā rājīvalocanaḥ upāyāj javanair aśvaiḥ sabalaḥ sāvarodhanaḥ 14 smaran putram araṇye vai naṣṭaṃ paramadurmanāḥ bhūridyumna pitā dhīmān raghuśreṣṭho mahāyaśāḥ 15 iha drakṣyāmi taṃ putraṃ drakṣyāmīheti pārthivaḥ evam āśākṛto rājaṃś caran vanam idaṃ purā 16 durlabhaḥ sa mayā draṣṭuṃ nūnaṃ paramadhārmikaḥ ekaḥ putro mahāraṇye naṣṭa ity asakṛt tadā 17 durlabhaḥ sa mayā draṣṭum āśā ca mahatī mama tayā parītagātro 'haṃ mumūrṣur nātra saṃśayaḥ 18 etac chrutvā sa bhagavāṃs tanur munivarottamaḥ avākśirā dhyānaparo muhūrtam iva tasthivān 19 tam anudhyāntam ālakṣya rājā paramadurmanāḥ uvāca vākyaṃ dīnātmā mandaṃ mandam ivāsakṛt 20 durlabhaṃ kiṃ nu viprarṣe āśāyāś caiva kiṃ bhavet bravītu bhagavān etad yadi guhyaṃ na tan mayi 21 maharṣir bhagavāṃs tena pūrvam āsīd vimānitaḥ bāliśāṃ buddhim āsthāya mandabhāgyatayātmanaḥ 22 arthayan kalaśaṃ rājan kāñcanaṃ valkalāni ca nirviṇṇaḥ sa tu viprarṣir nirāśaḥ samapadyata 23 evam uktvābhivādyātha tam ṛṣiṃ lokapūjitam śrānto nyaṣīdad dharmātmā yathā tvaṃ narasattama 24 arghyaṃ tataḥ samānīya pādyaṃ caiva mahān ṛṣiḥ āraṇyakena vidhinā rājñe sarvaṃ nyavedayat 25 tatas te munayaḥ sarve parivārya nararṣabham upāviśan puraskṛtya saptarṣaya iva dhruvam 26 apṛcchaṃś caiva te tatra rājānam aparājitam prayojanam idaṃ sarvam āśramasya praveśanam 27 [rājā] vīra dyumna iti khyāto rājāhaṃ dikṣu viśrutaḥ bhūri dyumnaṃ sutaṃ naṣṭam anveṣṭuṃ vanam āgataḥ 28 ekaputraḥ sa viprāgrya bāla eva ca so 'nagha na dṛśyate vane cāsmiṃs tam anveṣṭuṃ carāmy aham 29 [rsabha] evam ukte tu vacane rājñā munir adhomukhaḥ tūṣṇīm evābhavat tatra na ca pratyuktavān nṛpam 30 sa hi tena purā vipro rājñā nātyartha mānitaḥ āśā kṛśaṃ ca rājendra tapo dīrghaṃ samāsthitaḥ 31 pratigraham ahaṃ rājñāṃ na kariṣye kathaṃ cana anyeṣāṃ caiva varṇānām iti kṛtvā dhiyaṃ tadā 32 āśā hi puruṣaṃ bālaṃ lālāpayati tasthuṣī tām ahaṃ vyapaneṣyāmi iti kṛtvā vyavasthitaḥ 33 [r] āśāyāḥ kiṃ kṛśatvaṃ ca kiṃ ceha bhuvi durlabham bravītu bhagavān etat tvaṃ hi dharmārthadarśivān 34 [rsabha] tataḥ saṃsmṛtya tat sarvaṃ smārayiṣyann ivābravīt rājānaṃ bhagavān vipras tataḥ kṛśa tanus tanuḥ 35 kṛśatve na samaṃ rājann āśāyā vidyate nṛpa tasyā vai durlabhatvāt tu prārthitāḥ pārthivā mayā 36 [r] kṛśākṛśe mayā brahman gṛhīte vacanāt tava durlabhatvaṃ ca tasyaiva veda vākyam iva dvija 37 saṃśayas tu mahāprājña saṃjāto hṛdaye mama tan me sattama tattvena vaktum arhasi pṛcchataḥ 38 tvattaḥ kṛśataraṃ kiṃ nu bravītu bhagavān idam yadi guhyaṃ na te vipra loke 'smin kiṃ nu durlabham 39 [kṛṣātanu] durlabho 'py atha vā nāsti yo 'rthī dhṛtim ivāpnuyāt sudurlabhataras tāta yo 'rthinaṃ nāvamanyate 40 saṃśrutya nopakriyate paraṃ śaktyā yathārhataḥ saktā yā sarvabhūteṣu sāśā kṛśatarī mayā 41 ekaputraḥ pitā putre naṣṭe vā proṣite tathā pravṛttiṃ yo na jānāti sāśā kṛśatarī mayā 42 prasave caiva nārīṇāṃ vṛddhānāṃ putra kāritā tathā narendra dhaninām āśā kṛśatarī mayā 43 [rsabha] etac chrutvā tato rājan sa rājā sāvarodhanaḥ saṃspṛśya pādau śirasā nipapāta dvijarṣabhe 44 [rājā] prasādaye tvā bhagavan putreṇecchāmi saṃgatim vṛṇīṣva ca varaṃ vipra yam icchasi yathāvidhi 45 [rsabha] abravīc ca hi taṃ vākyaṃ rājā rājīvalocanaḥ satyam etad yathā vipra tvayoktaṃ nāsty ato mṛṣā 46 tataḥ prahasya bhagavāṃs tanur dharmabhṛtāṃ varaḥ putram asyānayat kṣipraṃ tapasā ca śrutena ca 47 taṃ samānāyya putraṃ tu tadopālabhya pārthivam ātmānaṃ darśayām āsa dharmaṃ dharmabhṛtāṃ varaḥ 48 saṃdarśayitvā cātmānaṃ divyam adbhutadarśanam vipāpmā vigatakrodhaś cacāra vanam antikāt 49 etad dṛṣṭaṃ mayā rājaṃs tataś ca vacanaṃ śrutam āśām apanayasvāśu tataḥ kṛśatarīm imām 50 [bh] sa tatrokto mahārāja ṛṣabheṇa mahātmanā sumitro 'panayat kṣipram āśāṃ kṛśatarīṃ tadā 51 evaṃ tvam api kaunteya śrutvā vāṇīm imāṃ mama sthiro bhava yathā rājan himavān acalottamaḥ 52 tvaṃ hi draṣṭā ca śrotā ca kṛcchreṣv arthakṛteṣv iha śrutvā mama mahārāja na saṃtaptum ihārhasi |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 12
Chapter 127
|
1
[य] नामृतस्येव पर्याप्तिर ममास्ति बरुवति तवयि तस्मात कथय भूयस तवं धर्मम एव पितामह 2 [भ] अत्राप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम गौतमस्य च संवादं यमस्य च महात्मनः 3 पारियात्र गिरिं पराप्य गौतमस्याश्रमॊ महान उवास गौतमॊ यत्र कालं तद अपि मे शृणु 4 षष्टिं वर्षसहस्राणि सॊ ऽतप्यद गौतमस तपः तम उग्रतपसं युक्तं तपसा भावितं मुनिम 5 उपयातॊ नरव्याघ्र लॊकपालॊ यमस तदा तम अपश्यत सुतपसम ऋषिं वै गौतमं मुनिम 6 स तं विदित्वा बरह्मर्षिर यमम आगतम ओजसा पराञ्जलिः परयतॊ भूत्वा उपसृप्तस तपॊधनः 7 तं धर्मराजॊ दृष्ट्वैव नमस्कृत्य नरर्षभम नयमन्त्रयत धर्मेण करियतां किम इति बरुवन 8 [ग] माता पितृभ्याम आनृण्यं किं कृत्वा समवाप्नुयात कथं च लॊकान अश्नाति पुरुषॊ दुर्लभाञ शुभान 9 [य] तपः शौचवता नित्यं सत्यधर्मरतेन च मातापित्रॊर अहर अहः पूजनं कार्यम अञ्जसा 10 अश्वमेधैश च यष्टव्यं बहुभिः सवाप्तदक्षिणैः तेन लॊकान उपाश्नाति पुरुषॊ ऽदभुतदर्शनान |
1
[y] nāmṛtasyeva paryāptir mamāsti bruvati tvayi tasmāt kathaya bhūyas tvaṃ dharmam eva pitāmaha 2 [bh] atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam gautamasya ca saṃvādaṃ yamasya ca mahātmanaḥ 3 pāriyātra giriṃ prāpya gautamasyāśramo mahān uvāsa gautamo yatra kālaṃ tad api me śṛṇu 4 ṣaṣṭiṃ varṣasahasrāṇi so 'tapyad gautamas tapaḥ tam ugratapasaṃ yuktaṃ tapasā bhāvitaṃ munim 5 upayāto naravyāghra lokapālo yamas tadā tam apaśyat sutapasam ṛṣiṃ vai gautamaṃ munim 6 sa taṃ viditvā brahmarṣir yamam āgatam ojasā prāñjaliḥ prayato bhūtvā upasṛptas tapodhanaḥ 7 taṃ dharmarājo dṛṣṭvaiva namaskṛtya nararṣabham nyamantrayata dharmeṇa kriyatāṃ kim iti bruvan 8 [g] mātā pitṛbhyām ānṛṇyaṃ kiṃ kṛtvā samavāpnuyāt kathaṃ ca lokān aśnāti puruṣo durlabhāñ śubhān 9 [y] tapaḥ śaucavatā nityaṃ satyadharmaratena ca mātāpitror ahar ahaḥ pūjanaṃ kāryam añjasā 10 aśvamedhaiś ca yaṣṭavyaṃ bahubhiḥ svāptadakṣiṇaiḥ tena lokān upāśnāti puruṣo 'dbhutadarśanān |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 12
Chapter 128
|
1
[य] मित्रैः परहीयमाणस्य बह्व अमित्रस्य का गतिः राज्ञः संक्षीण कॊशस्य बलहीनस्य भारत 2 दुष्टामत्य सहायस्य सरुत मन्त्रस्य सर्वतः राज्यात परच्यवमानस्य गतिम अन्याम अपश्यतः 3 परचक्राभियातस्य दुर्लभस्य बलीयसा असंविहित राष्ट्रस्य देशकालावजानतः 4 अप्राप्यं च भवेत सान्त्वं भेदॊ वाप्य अतिपीडनात जीवितं चार्थहेतॊर वा तत्र किं सुकृतं भवेत 5 [भ] गुह्यं मा धर्मम अप्राक्षीर अतीव भरतर्षभ अपृष्टॊ नॊत्सहे वक्तुं धर्मम एनं युधिष्ठिर 6 धर्मॊ हय अणीयान वचनाद बुद्धेश च भरतर्षभ शरुत्वॊपास्य सद आचारैः साधुर भवति स कव चित 7 कर्मणा बुद्धिपूर्वेण भवत्य आढ्यॊ न वा पुनः तादृशॊ ऽयम अनुप्रश्नः स वयवस्यस तवया धिया 8 उपायं धर्मबहुलं यात्रार्थं शृणु भारत नाहम एतादृशं धर्मं बुभूषे धर्मकारणात दुःखादान इहाढ्येषु सयात तु पश्चात कषमॊ मतः 9 अनुगम्य गतीनां च सर्वासाम एव निश्चयम यथा यथा हि पुरुषॊ नित्यं शास्त्रम अवेक्षते तथा तथा विजानाति विज्ञानं चास्य रॊचते 10 अविज्ञानाद अयॊगश च पुरुषस्यॊपजायते अविज्ञानाद अयॊगॊ हि यॊगॊ भूतिकरः पुनः 11 अशङ्कमानॊ वचनम अनसूयुर इदं शृणु राज्ञः कॊशक्षयाद एव जायते बलसंक्षयः 12 कॊशं संजनयेद राजा निर्जलेभ्यॊ यथा जलम कालं पराप्यानुगृह्णीयाद एष धर्मॊ ऽतर सांप्रतम 13 उपायधर्मं पराप्यैनं पूर्वैर आचरितं जनैः अन्यॊ धर्मः समर्थानाम आपत्स्व अन्यश च भारत 14 पराक कॊशः परॊच्यते धर्मॊ बुद्धिर धर्माद गरीयसी धर्मं पराप्य नयायवृत्तिम अबलीयान न विन्दति 15 यस्माद धनस्यॊपपत्तिर एकान्तेन न विद्यते तस्माद आपद्य अधर्मॊ ऽपि शरूयते धर्मलक्षणः 16 अधर्मॊ जायते यस्मिन्न इति वै कवयॊ विदुः अनन्तरः कषत्रियस्य इति वै विचिकित्ससे 17 यथास्य धर्मॊ न गलायेन नेयाच छत्रुवशं यथा तत कर्तव्यम इहेत्य आहुर नात्मानम अवसादयेत 18 सन्न आत्मा नैव धर्मस्य न परस्य न चात्मनः सर्वॊपायैर उज्जिहीर्षेद आत्मानम इति निश्चयः 19 तत्र धर्मविदां तात निश्चयॊ धर्मनौपुणे उद्यमॊ जीवनं कषत्रे बाहुवीर्याद इति शरुतिः 20 कषत्रियॊ वृत्ति संरॊधे कस्य नादातुम अर्हति अन्यत्र तापस सवाच च बराह्मण सवाच च भारत 21 यथा वै बराह्मणः सीदन्न अयाज्यम अपि याजयेत अभॊज्यान्नानि चाश्नीयात तथेदं नात्र संशयः 22 पीडितस्य किम अद्वारम उत्पथॊ निधृतस्य वा अद्वारतः परद्रवति यदा भवति पीडितः 23 तस्य कॊशबलज्यान्या सर्वलॊकपराभवः भैक्ष चर्या न विहिता न च विट शूद्र जीविका 24 सवधर्मानन्तरा वृत्तिर यान्यान अनुपजीवतः वहतः परथमं कल्पम अनुकल्पेन जीवनम 25 आपद गतेन धर्माणाम अन्यायेनॊपजीवनम अपि हय एतद बराह्मणेषु दृष्टं वृत्ति परिक्षये 26 कषत्रिये संशयः कः सयाद इत्य एतन निश्चितं सदा आददीत विशिष्टेभ्यॊ नावसीदेत कथं चन 27 हन्तारं रक्षितारं च परजानां कषत्रियं विदुः तस्मात संरक्षता कार्यम आदानं कषत्रबन्धुना 28 अन्यत्र राजन हिंसाया वृत्तिर नेहास्ति कस्य चित अप्य अरण्यसमुत्थस्य एकस्य चरतॊ मुनेः 29 न शङ्खलिखितां वृत्तिं शक्यम आस्थाय जीवितुम विशेषतः कुरुश्रेष्ठ परजापालनम ईप्सता 30 परस्पराभिसंरक्षा राज्ञा राष्ट्रेण चापदि नित्यम एवेह कर्तव्या एष धर्मः सनातनः 31 राजा राष्ट्रं यथापत्सु दरव्यौघैः परिरक्षति राष्ट्रेण राजा वयसने परिरक्ष्यस तथा भवेत 32 कॊशं दण्डं बलं मित्रं यद अन्यद अपि संचितम न कुर्वीतान्तरं राष्ट्रे राजा परिगते कषुधा 33 बीजं भक्तेन संपाद्यम इति धर्मविदॊ विदुः अत्रैतच छम्बरस्याहुर महामायस्य दर्शनम 34 धिक तस्य जीवितं राज्ञॊ राष्ट्रे यस्यावसीदति अवृत्त्यान्त्य मनुष्यॊ ऽपि यॊ वै वेद शिबेर वचः 35 राज्ञः कॊशबलं मूलं कॊशमूलं पुनर बलम तन मूलं सर्वधर्माणां धर्ममूलाः पुनः परजाः 36 नान्यान अपीडयित्वेह कॊशः शक्यः कुतॊ बलम तदर्थं पीडयित्वा च दॊषं न पराप्तुम अर्हति 37 अकार्यम अपि यज्ञार्थं करियते यज्ञकर्मसु एतस्मात कारणाद राजा न दॊषं पराप्तुम अर्हति 38 अर्थार्थम अन्यद भवति विपरीतम अथापरम अनर्थार्थम अथाप्य अन्यत तत सर्वं हय अर्थलक्षणम एवं बुद्ध्या संप्रपश्येन मेधावी कार्यनिश्चयम 39 यज्ञार्थम अन्यद भवति यज्ञे नार्थस तथापरः यज्ञस्यार्थार्थम एवान्यत तत सर्वं यज्ञसाधनम 40 उपमाम अत्र वक्ष्यामि धर्मतत्त्वप्रकाशिनीम यूपं छिन्दन्ति यज्ञार्थं तत्र ये परिपन्थिनः 41 दरुमाः के चन सामन्ता धरुवं छिन्दन्ति तान अपि ते चापि निपतन्तॊ ऽनयान निघ्नन्ति च वनस्पतीन 42 एवं कॊशस्य महतॊ ये नराः परिपन्थिनः तान अहत्वा न पश्यामि सिद्धिम अत्र परंतप 43 धनेन जयते लॊकाव उभौ परम इमं तथा सत्यं च धर्मवचनं यथा नास्त्य अधनस तथा 44 सर्वॊपायैर आददीत धनं यज्ञप्रयॊजनम न तुल्यदॊषः सयाद एवं कार्याकार्येषु भारत 45 नैतौ संभवतॊ राजन कथं चिद अपि भारत न हय अरण्येषु पश्यामि धनवृद्धान अहं कव चित 46 यद इदं दृश्यते वित्तं पृथिव्याम इह किं चन ममेदं सयान ममेदं सयाद इत्य अयं काङ्क्षते जनः 47 न च राज्यसमॊ धर्मः कश चिद अस्ति परंतप धर्मं शंसन्ति ते राज्ञाम आपद अर्थम इतॊ ऽनयथा 48 दानेन कर्मणा चान्ये तपसान्ये तपस्विनः बुद्ध्या दाक्ष्येण चाप्य अन्ये चिन्वन्ति धनसंचयान 49 अधनं दुर्बलं पराहुर धनेन बलवान भवेत सर्वं धनवतः पराप्यं सर्वं तरति कॊशवान कॊशाद धर्मश च कामश च परॊ लॊकस तथाप्य अयम |
1
[y] mitraiḥ prahīyamāṇasya bahv amitrasya kā gatiḥ rājñaḥ saṃkṣīṇa kośasya balahīnasya bhārata 2 duṣṭāmatya sahāyasya sruta mantrasya sarvataḥ rājyāt pracyavamānasya gatim anyām apaśyataḥ 3 paracakrābhiyātasya durlabhasya balīyasā asaṃvihita rāṣṭrasya deśakālāvajānataḥ 4 aprāpyaṃ ca bhavet sāntvaṃ bhedo vāpy atipīḍanāt jīvitaṃ cārthahetor vā tatra kiṃ sukṛtaṃ bhavet 5 [bh] guhyaṃ mā dharmam aprākṣīr atīva bharatarṣabha apṛṣṭo notsahe vaktuṃ dharmam enaṃ yudhiṣṭhira 6 dharmo hy aṇīyān vacanād buddheś ca bharatarṣabha śrutvopāsya sad ācāraiḥ sādhur bhavati sa kva cit 7 karmaṇā buddhipūrveṇa bhavaty āḍhyo na vā punaḥ tādṛśo 'yam anupraśnaḥ sa vyavasyas tvayā dhiyā 8 upāyaṃ dharmabahulaṃ yātrārthaṃ śṛṇu bhārata nāham etādṛśaṃ dharmaṃ bubhūṣe dharmakāraṇāt duḥkhādāna ihāḍhyeṣu syāt tu paścāt kṣamo mataḥ 9 anugamya gatīnāṃ ca sarvāsām eva niścayam yathā yathā hi puruṣo nityaṃ śāstram avekṣate tathā tathā vijānāti vijñānaṃ cāsya rocate 10 avijñānād ayogaś ca puruṣasyopajāyate avijñānād ayogo hi yogo bhūtikaraḥ punaḥ 11 aśaṅkamāno vacanam anasūyur idaṃ śṛṇu rājñaḥ kośakṣayād eva jāyate balasaṃkṣayaḥ 12 kośaṃ saṃjanayed rājā nirjalebhyo yathā jalam kālaṃ prāpyānugṛhṇīyād eṣa dharmo 'tra sāṃpratam 13 upāyadharmaṃ prāpyainaṃ pūrvair ācaritaṃ janaiḥ anyo dharmaḥ samarthānām āpatsv anyaś ca bhārata 14 prāk kośaḥ procyate dharmo buddhir dharmād garīyasī dharmaṃ prāpya nyāyavṛttim abalīyān na vindati 15 yasmād dhanasyopapattir ekāntena na vidyate tasmād āpady adharmo 'pi śrūyate dharmalakṣaṇaḥ 16 adharmo jāyate yasminn iti vai kavayo viduḥ anantaraḥ kṣatriyasya iti vai vicikitsase 17 yathāsya dharmo na glāyen neyāc chatruvaśaṃ yathā tat kartavyam ihety āhur nātmānam avasādayet 18 sann ātmā naiva dharmasya na parasya na cātmanaḥ sarvopāyair ujjihīrṣed ātmānam iti niścayaḥ 19 tatra dharmavidāṃ tāta niścayo dharmanaupuṇe udyamo jīvanaṃ kṣatre bāhuvīryād iti śrutiḥ 20 kṣatriyo vṛtti saṃrodhe kasya nādātum arhati anyatra tāpasa svāc ca brāhmaṇa svāc ca bhārata 21 yathā vai brāhmaṇaḥ sīdann ayājyam api yājayet abhojyānnāni cāśnīyāt tathedaṃ nātra saṃśayaḥ 22 pīḍitasya kim advāram utpatho nidhṛtasya vā advārataḥ pradravati yadā bhavati pīḍitaḥ 23 tasya kośabalajyānyā sarvalokaparābhavaḥ bhaikṣa caryā na vihitā na ca viṭ śūdra jīvikā 24 svadharmānantarā vṛttir yānyān anupajīvataḥ vahataḥ prathamaṃ kalpam anukalpena jīvanam 25 āpad gatena dharmāṇām anyāyenopajīvanam api hy etad brāhmaṇeṣu dṛṣṭaṃ vṛtti parikṣaye 26 kṣatriye saṃśayaḥ kaḥ syād ity etan niścitaṃ sadā ādadīta viśiṣṭebhyo nāvasīdet kathaṃ cana 27 hantāraṃ rakṣitāraṃ ca prajānāṃ kṣatriyaṃ viduḥ tasmāt saṃrakṣatā kāryam ādānaṃ kṣatrabandhunā 28 anyatra rājan hiṃsāyā vṛttir nehāsti kasya cit apy araṇyasamutthasya ekasya carato muneḥ 29 na śaṅkhalikhitāṃ vṛttiṃ śakyam āsthāya jīvitum viśeṣataḥ kuruśreṣṭha prajāpālanam īpsatā 30 parasparābhisaṃrakṣā rājñā rāṣṭreṇa cāpadi nityam eveha kartavyā eṣa dharmaḥ sanātanaḥ 31 rājā rāṣṭraṃ yathāpatsu dravyaughaiḥ parirakṣati rāṣṭreṇa rājā vyasane parirakṣyas tathā bhavet 32 kośaṃ daṇḍaṃ balaṃ mitraṃ yad anyad api saṃcitam na kurvītāntaraṃ rāṣṭre rājā parigate kṣudhā 33 bījaṃ bhaktena saṃpādyam iti dharmavido viduḥ atraitac chambarasyāhur mahāmāyasya darśanam 34 dhik tasya jīvitaṃ rājño rāṣṭre yasyāvasīdati avṛttyāntya manuṣyo 'pi yo vai veda śiber vacaḥ 35 rājñaḥ kośabalaṃ mūlaṃ kośamūlaṃ punar balam tan mūlaṃ sarvadharmāṇāṃ dharmamūlāḥ punaḥ prajāḥ 36 nānyān apīḍayitveha kośaḥ śakyaḥ kuto balam tadarthaṃ pīḍayitvā ca doṣaṃ na prāptum arhati 37 akāryam api yajñārthaṃ kriyate yajñakarmasu etasmāt kāraṇād rājā na doṣaṃ prāptum arhati 38 arthārtham anyad bhavati viparītam athāparam anarthārtham athāpy anyat tat sarvaṃ hy arthalakṣaṇam evaṃ buddhyā saṃprapaśyen medhāvī kāryaniścayam 39 yajñārtham anyad bhavati yajñe nārthas tathāparaḥ yajñasyārthārtham evānyat tat sarvaṃ yajñasādhanam 40 upamām atra vakṣyāmi dharmatattvaprakāśinīm yūpaṃ chindanti yajñārthaṃ tatra ye paripanthinaḥ 41 drumāḥ ke cana sāmantā dhruvaṃ chindanti tān api te cāpi nipatanto 'nyān nighnanti ca vanaspatīn 42 evaṃ kośasya mahato ye narāḥ paripanthinaḥ tān ahatvā na paśyāmi siddhim atra paraṃtapa 43 dhanena jayate lokāv ubhau param imaṃ tathā satyaṃ ca dharmavacanaṃ yathā nāsty adhanas tathā 44 sarvopāyair ādadīta dhanaṃ yajñaprayojanam na tulyadoṣaḥ syād evaṃ kāryākāryeṣu bhārata 45 naitau saṃbhavato rājan kathaṃ cid api bhārata na hy araṇyeṣu paśyāmi dhanavṛddhān ahaṃ kva cit 46 yad idaṃ dṛśyate vittaṃ pṛthivyām iha kiṃ cana mamedaṃ syān mamedaṃ syād ity ayaṃ kāṅkṣate janaḥ 47 na ca rājyasamo dharmaḥ kaś cid asti paraṃtapa dharmaṃ śaṃsanti te rājñām āpad artham ito 'nyathā 48 dānena karmaṇā cānye tapasānye tapasvinaḥ buddhyā dākṣyeṇa cāpy anye cinvanti dhanasaṃcayān 49 adhanaṃ durbalaṃ prāhur dhanena balavān bhavet sarvaṃ dhanavataḥ prāpyaṃ sarvaṃ tarati kośavān kośād dharmaś ca kāmaś ca paro lokas tathāpy ayam |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 12
Chapter 129
|
1
[य] कषीणस्य दीर्घसूत्रस्य सानुक्रॊशस्य बन्धुषु विरक्त पौरराष्ट्रस्य निर्द्रव्य निचयस्य च 2 परिशङ्कित मुख्यस्य सरुत मन्त्रस्य भारत असंभावित मित्रस्य भिन्नामात्यस्य सर्वशः 3 परचक्राभियातस्य दुर्बलस्य बलीयसा आपन्न चेतसॊ बरूहि किं कार्यम अवशिष्यते 4 [भ] बाह्यश चेद विजिगीषुः सयाद धर्मार्थकुशलः शुचिः जवेन संधिं कुर्वीत पूर्वान पूर्वा विमॊक्षयन 5 अधर्मविजिगीषुश चेद बलवान पापनिश्चयः आत्मनः संनिरॊधेन संधिं तेनाभियॊजयेत 6 अपास्य राजधानीं वा तरेद अन्येन वापदम तद्भावभावे दरव्याणि जीवन पुनर उपार्जयेत 7 यास तु सयुः केवलत्यागाच छक्त्यास तरितुम आपदः कस तत्राधिकम आत्मानं संत्यजेद अर्थधर्मवित 8 अवरॊधाज जुगुप्सेत का सपत्नधने दया न तव एवात्मा परदातव्यः शक्ये सति कथं चन 9 [य] आभ्यन्तरे परकुपिते बाह्ये चॊपनिपीडिते कषीणे कॊशे सरुते मन्त्रे किं कार्यम अवशिष्यते 10 [बः] कषिप्रं वा संधिकामः सयात कषिप्रं वा तीक्ष्णविक्रमः पदापनयनं कषिप्रम एतावत साम्परायिकम 11 अनुरक्तेन पुष्टेन हृष्टेन जगतीपते अल्पेनापि हि सैन्येन महीं जयति पार्थिवः 12 हतॊ वा दिवम आरॊहेद विजयी कषितिम आवसेत युद्धे तु संत्यजन पराणाञ शक्रस्यैति सलॊकताम 13 सर्वलॊकागमं कृत्वा मृदुत्वं गन्तुम एव च विश्वासाद विनयं कुर्याद वयवस्येद वाप्य उपानहौ 14 अपक्रमितुम इच्छेद वा यथाकामं तु सान्त्वयेत विलिङ्गमित्वा मित्रेण ततः सवयम उपक्रमेत |
1
[y] kṣīṇasya dīrghasūtrasya sānukrośasya bandhuṣu virakta paurarāṣṭrasya nirdravya nicayasya ca 2 pariśaṅkita mukhyasya sruta mantrasya bhārata asaṃbhāvita mitrasya bhinnāmātyasya sarvaśaḥ 3 paracakrābhiyātasya durbalasya balīyasā āpanna cetaso brūhi kiṃ kāryam avaśiṣyate 4 [bh] bāhyaś ced vijigīṣuḥ syād dharmārthakuśalaḥ śuciḥ javena saṃdhiṃ kurvīta pūrvān pūrvā vimokṣayan 5 adharmavijigīṣuś ced balavān pāpaniścayaḥ ātmanaḥ saṃnirodhena saṃdhiṃ tenābhiyojayet 6 apāsya rājadhānīṃ vā tared anyena vāpadam tadbhāvabhāve dravyāṇi jīvan punar upārjayet 7 yās tu syuḥ kevalatyāgāc chaktyās taritum āpadaḥ kas tatrādhikam ātmānaṃ saṃtyajed arthadharmavit 8 avarodhāj jugupseta kā sapatnadhane dayā na tv evātmā pradātavyaḥ śakye sati kathaṃ cana 9 [y] ābhyantare prakupite bāhye copanipīḍite kṣīṇe kośe srute mantre kiṃ kāryam avaśiṣyate 10 [bḥ] kṣipraṃ vā saṃdhikāmaḥ syāt kṣipraṃ vā tīkṣṇavikramaḥ padāpanayanaṃ kṣipram etāvat sāmparāyikam 11 anuraktena puṣṭena hṛṣṭena jagatīpate alpenāpi hi sainyena mahīṃ jayati pārthivaḥ 12 hato vā divam ārohed vijayī kṣitim āvaset yuddhe tu saṃtyajan prāṇāñ śakrasyaiti salokatām 13 sarvalokāgamaṃ kṛtvā mṛdutvaṃ gantum eva ca viśvāsād vinayaṃ kuryād vyavasyed vāpy upānahau 14 apakramitum icched vā yathākāmaṃ tu sāntvayet viliṅgamitvā mitreṇa tataḥ svayam upakramet |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 12
Chapter 130
|
1
[य] हीने परमके धर्मे सर्वलॊकातिलङ्घिनि सर्वस्मिन दस्यु साद्भूते पृथिव्याम उपजीवने 2 केनास्मिन बराह्मणॊ जीवेज जघन्ये काल आगते असंत्यजन पुत्रपौत्रान अनुक्रॊशात पितामह 3 [भ] विज्ञानबलम आस्थाय जीवितव्यं तथागते सर्वं साध्व अर्थम एवेदम असाध्व अर्थं न किं चन 4 असाधुभ्यॊ निरादाय साधुभ्यॊ यः परयच्छति आत्मानं संक्रमं कृत्वा कृत्स्नधर्मविद एव सः 5 सुरॊषेणात्मनॊ राजन राज्ये सथितिम अकॊपयन अदत्तम अप्य आददीत दातुर वित्तं ममेति वा 6 विज्ञानबलपूतॊ यॊ वर्तते निन्दितेष्व अपि वृत्तविज्ञानवान धीरः कस तं किं वक्तुम अर्हसि 7 येषां बलकृता वृत्तिर नैषाम अन्याभिरॊचते तेजसाभिप्रवर्धन्ते बलवन्तॊ युधिष्ठिर 8 यद एव परकृतं शास्त्रम अविशेषेण विन्दति तद एव मध्याः सेवन्ते मेधावी चाप्य अथॊत्तरम 9 ऋत्विक पुरॊहिताचार्यान सत्कृतैर अभिपूजितान न बराह्मणान यातयेत दॊषान पराप्नॊति यातयन 10 एतत परमाणं लॊकस्य चक्षुर एत सनातनम तत परमाणॊ ऽवगाहेत तेन तत साध्व असाधु वा 11 बहूनि गरामवास्तव्या रॊषाद बरूयुः परस्परम न तेषां वचनाद राजा सत्कुर्याद यातयेत वा 12 न वाच्यः परिवादॊ वै न शरॊतव्यः कथं चन कर्णाव एव पिधातव्यौ परस्थेयं वा ततॊ ऽनयतः 13 न वै सतां वृत्तम एतत परिवादॊ न पैशुनम गुणानाम एव वक्तारः सन्तः सत्सु युधिष्ठिर 14 यथा समधुरौ दम्यौ सुदान्तौ साधु वाहिनौ धुरम उद्यम्य वहतस तथा वर्तेत वै नृपः यथा यथास्य वहतः सहायाः सयुस तथापरे 15 आचारम एव मन्यन्ते गरीयॊ धर्मलक्षणम अपरे नैवम इच्छन्ति ये शङ्खलिखित परियाः मार्दवाद अथ लॊभाद वा ते बरूयुर वाक्यम ईदृशम 16 आर्षम अप्य अत्र पश्यन्ति विकर्मस्थस्य यापनम न चार्षात सदृशं किं चित परमाणं विद्यते कव चित 17 देवा अपि विकर्मस्थं यातयन्ति नराधमम वयाजेन विन्दन वित्तं हि धर्मात तु परिहीयते 18 सर्वतः सत्कृतः सद्भिर भूतिप्रभव कारणैः हृदयेनाभ्यनुज्ञातॊ यॊ धर्मस तं वयवस्यति 19 यश चतुर्गुणसंपन्नं धर्मं वेद स धर्मवित अहेर इव हि धर्मस्य पदं दुःखं गवेषितुम 20 यथा मृगस्य विद्धस्य मृगव्याधः पदं नयेत कक्षे रुधिरपातेन तथा धर्मपदं नयेत 21 एवं सद्भिर विनीतेन पथा गन्तव्यम अच्युत राजर्षीणां वृत्तम एतद अवगच्छ युधिष्ठिर |
1
[y] hīne paramake dharme sarvalokātilaṅghini sarvasmin dasyu sādbhūte pṛthivyām upajīvane 2 kenāsmin brāhmaṇo jīvej jaghanye kāla āgate asaṃtyajan putrapautrān anukrośāt pitāmaha 3 [bh] vijñānabalam āsthāya jīvitavyaṃ tathāgate sarvaṃ sādhv artham evedam asādhv arthaṃ na kiṃ cana 4 asādhubhyo nirādāya sādhubhyo yaḥ prayacchati ātmānaṃ saṃkramaṃ kṛtvā kṛtsnadharmavid eva saḥ 5 suroṣeṇātmano rājan rājye sthitim akopayan adattam apy ādadīta dātur vittaṃ mameti vā 6 vijñānabalapūto yo vartate ninditeṣv api vṛttavijñānavān dhīraḥ kas taṃ kiṃ vaktum arhasi 7 yeṣāṃ balakṛtā vṛttir naiṣām anyābhirocate tejasābhipravardhante balavanto yudhiṣṭhira 8 yad eva prakṛtaṃ śāstram aviśeṣeṇa vindati tad eva madhyāḥ sevante medhāvī cāpy athottaram 9 ṛtvik purohitācāryān satkṛtair abhipūjitān na brāhmaṇān yātayeta doṣān prāpnoti yātayan 10 etat pramāṇaṃ lokasya cakṣur eta sanātanam tat pramāṇo 'vagāheta tena tat sādhv asādhu vā 11 bahūni grāmavāstavyā roṣād brūyuḥ parasparam na teṣāṃ vacanād rājā satkuryād yātayeta vā 12 na vācyaḥ parivādo vai na śrotavyaḥ kathaṃ cana karṇāv eva pidhātavyau prastheyaṃ vā tato 'nyataḥ 13 na vai satāṃ vṛttam etat parivādo na paiśunam guṇānām eva vaktāraḥ santaḥ satsu yudhiṣṭhira 14 yathā samadhurau damyau sudāntau sādhu vāhinau dhuram udyamya vahatas tathā varteta vai nṛpaḥ yathā yathāsya vahataḥ sahāyāḥ syus tathāpare 15 ācāram eva manyante garīyo dharmalakṣaṇam apare naivam icchanti ye śaṅkhalikhita priyāḥ mārdavād atha lobhād vā te brūyur vākyam īdṛśam 16 ārṣam apy atra paśyanti vikarmasthasya yāpanam na cārṣāt sadṛśaṃ kiṃ cit pramāṇaṃ vidyate kva cit 17 devā api vikarmasthaṃ yātayanti narādhamam vyājena vindan vittaṃ hi dharmāt tu parihīyate 18 sarvataḥ satkṛtaḥ sadbhir bhūtiprabhava kāraṇaiḥ hṛdayenābhyanujñāto yo dharmas taṃ vyavasyati 19 yaś caturguṇasaṃpannaṃ dharmaṃ veda sa dharmavit aher iva hi dharmasya padaṃ duḥkhaṃ gaveṣitum 20 yathā mṛgasya viddhasya mṛgavyādhaḥ padaṃ nayet kakṣe rudhirapātena tathā dharmapadaṃ nayet 21 evaṃ sadbhir vinītena pathā gantavyam acyuta rājarṣīṇāṃ vṛttam etad avagaccha yudhiṣṭhira |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 12
Chapter 131
|
1
[भ] सवराष्ट्रात परराष्ट्राच च कॊशं संजनयेन नृपः कॊशाद धि धर्मः कौन्तेय राज्यमूलः परवर्तते 2 तस्मात संजनयेत कॊशं संहृत्य परिपालयेत परिपाल्यानुगृह्णीयाद एष धर्मः सनातनः 3 न कॊशः शुद्धशौचेन न नृशंसेन जायते पदं मध्यमम आस्थाय कॊशसंग्रहणं चरेत 4 अबलस्य कुतः कॊशॊ हय अकॊशस्य कुतॊ बलम अबलस्य कुतॊ राज्यम अराज्ञः शरीः कुतॊ भवेत 5 उच्चैर वृत्तेः शरियॊ हानिर यथैव मरणं तथा तस्मात कॊशं बलं मित्राण्य अथ राजा विवर्धयेत 6 हीनकॊशं हि राजानम अवजानन्ति मानवाः न चास्याल्पेन तुष्यन्ति कार्यम अभ्युत्सहन्ति च 7 शरियॊ हि कारणाद राजा सत्क्रियां लभते पराम सास्य गूहति पापानि वासॊ गुह्यम इव सत्रियाः 8 ऋद्धिम अस्यानुवर्तन्ते पुरा विप्रकृता जनाः शाला वृका इवाजस्रं जिघांसून इव विन्दति ईदृशस्य कुतॊ राज्ञः सुखं भरतसत्तम 9 उद्यच्छेद एव न गलायेद उद्यमॊ हय एव पौरुषम अप्य अपर्वणि भज्येत न नमेतेह कस्य चित 10 अप्य अरण्यं समाश्रित्य चरेर दस्यु गणैः सह न तव एवॊद्धृत मर्यादैर दस्युभिः सहितश चरेत दस्यूनां सुलभा सेना रौद्रकर्मसु भारत 11 एकान्तेन हय अमर्यादात सर्वॊ ऽपय उद्विजते जनः दस्यवॊ ऽपय उपशङ्कन्ते निरनुक्रॊश कारिणः 12 सथापयेद एव मर्यादां जनचित्तप्रसादिनीम अल्पाप्य अथेह मर्यादा लॊके भवति पूजिता 13 नायं लॊकॊ ऽसति न पर इति वयवसितॊ जनः नालं गन्तुं च विश्वासं नास्तिके भयशङ्किनि 14 यथा सद्भिः परादानम अहिंसा दस्युभिस तथा अनुरज्यन्ति भूतानि समर्यादेषु दस्युषु 15 अयुध्यमानस्य वधॊ दारामर्शः कृतघ्नता बरह्मवित तस्य चादानं निःशेष करणं तथा सत्रिया मॊषः परिस्थानं दस्युष्व एतद विगर्हितम 16 स एष एव भवति दस्युर एतानि वर्जयन अभिसंदधते ये न विनाशायास्य भारत नशेषम एवॊपालभ्य न कुर्वन्तीति निश्चयः 17 तस्मात सशेषं कर्तव्यं सवाधीनम अपि दस्युभिः न बलस्थॊ ऽहम अस्मीति नृशंसानि समाचरेत 18 सशेषकारिणस तात शेषं पश्यन्ति सर्वतः निःशेष कारिणॊ नित्यम अशेष करणाद भयम |
1
[bh] svarāṣṭrāt pararāṣṭrāc ca kośaṃ saṃjanayen nṛpaḥ kośād dhi dharmaḥ kaunteya rājyamūlaḥ pravartate 2 tasmāt saṃjanayet kośaṃ saṃhṛtya paripālayet paripālyānugṛhṇīyād eṣa dharmaḥ sanātanaḥ 3 na kośaḥ śuddhaśaucena na nṛśaṃsena jāyate padaṃ madhyamam āsthāya kośasaṃgrahaṇaṃ caret 4 abalasya kutaḥ kośo hy akośasya kuto balam abalasya kuto rājyam arājñaḥ śrīḥ kuto bhavet 5 uccair vṛtteḥ śriyo hānir yathaiva maraṇaṃ tathā tasmāt kośaṃ balaṃ mitrāṇy atha rājā vivardhayet 6 hīnakośaṃ hi rājānam avajānanti mānavāḥ na cāsyālpena tuṣyanti kāryam abhyutsahanti ca 7 śriyo hi kāraṇād rājā satkriyāṃ labhate parām sāsya gūhati pāpāni vāso guhyam iva striyāḥ 8 ṛddhim asyānuvartante purā viprakṛtā janāḥ śālā vṛkā ivājasraṃ jighāṃsūn iva vindati īdṛśasya kuto rājñaḥ sukhaṃ bharatasattama 9 udyacched eva na glāyed udyamo hy eva pauruṣam apy aparvaṇi bhajyeta na nameteha kasya cit 10 apy araṇyaṃ samāśritya carer dasyu gaṇaiḥ saha na tv evoddhṛta maryādair dasyubhiḥ sahitaś caret dasyūnāṃ sulabhā senā raudrakarmasu bhārata 11 ekāntena hy amaryādāt sarvo 'py udvijate janaḥ dasyavo 'py upaśaṅkante niranukrośa kāriṇaḥ 12 sthāpayed eva maryādāṃ janacittaprasādinīm alpāpy atheha maryādā loke bhavati pūjitā 13 nāyaṃ loko 'sti na para iti vyavasito janaḥ nālaṃ gantuṃ ca viśvāsaṃ nāstike bhayaśaṅkini 14 yathā sadbhiḥ parādānam ahiṃsā dasyubhis tathā anurajyanti bhūtāni samaryādeṣu dasyuṣu 15 ayudhyamānasya vadho dārāmarśaḥ kṛtaghnatā brahmavit tasya cādānaṃ niḥśeṣa karaṇaṃ tathā striyā moṣaḥ paristhānaṃ dasyuṣv etad vigarhitam 16 sa eṣa eva bhavati dasyur etāni varjayan abhisaṃdadhate ye na vināśāyāsya bhārata naśeṣam evopālabhya na kurvantīti niścayaḥ 17 tasmāt saśeṣaṃ kartavyaṃ svādhīnam api dasyubhiḥ na balastho 'ham asmīti nṛśaṃsāni samācaret 18 saśeṣakāriṇas tāta śeṣaṃ paśyanti sarvataḥ niḥśeṣa kāriṇo nityam aśeṣa karaṇād bhayam |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 12
Chapter 132
|
1
[भ] अत्र कर्मान्त वचनं कीर्तयन्ति पुराविदः परत्यक्षाव एव धर्मार्थौ कषत्रियस्य विजानतः तत्र न वयवधातव्यं परॊक्षा धर्मयापना 2 अधर्मॊ धर्म इत्य एतद यथा वृकपदं तथा धर्माधर्मफले जातु न ददर्शेह कश चन 3 बुभूषेद बलवान एव सर्वं बलवतॊ वशे शरियं बलम अमात्यांश च बलवान इह विन्दति 4 यॊ हय अनाढ्यः स पतितस तद उच्छिष्टं यद अल्पकम बह्व अपथ्यं बलवति न किं चित तरायते भयात 5 उभौ सत्याधिकारौ तौ तरायेते महतॊ भयात अति धर्माद बलं मन्ये बलाद धर्मः परवर्तते 6 बले परतिष्ठितॊ धर्मॊ धरण्याम इव जङ्गमः धूमॊ वायॊर इव वशं बलं धर्मॊ ऽनुवर्तते 7 अनीश्वरे बलं धर्मॊ दरुमं वल्लीव संश्रिता वश्यॊ बलवतां धर्मः सुखं भॊगवताम इव नास्त्य असाध्यं बलवतां सर्वं बलवतां शुचि 8 दुराचारः कषीणबलः परिमाणं नियच्छति अथ तस्माद उद्विजते सर्वॊ लॊकॊ वृकाद इव 9 अपध्वस्तॊ हय अवमतॊ दुःखं जीवति जीवितम जीवितं यद अवक्षिप्तं यथैव मरणं तथा 10 यद एनम आहुः पापेन चारित्रेण विनिक्षतम स भृशं तप्यते ऽनेन वाक्शल्येन परिक्षतः 11 अत्रैतद आहुर आचार्याः पापस्य परिमॊक्षणे तरयीं विद्यां निषेवेत तथॊपासीत स दविजान 12 परसादयेन मधुरया वाचाप्य अथ च कर्मणा महामनाश चैव भवेद विवहेच च महाकुले 13 इत्य अस्मीति वदेद एवं परेषां कीर्तयन गुणान जपेद उदकशीलः सयात पेशलॊ नातिजल्पनः 14 बरह्मक्षत्रं संप्रविशेद बहु कृत्वा सुदुष्करम उच्यमानॊ ऽपि लॊकेन बहु तत तद अचिन्तयन 15 अपापॊ हय एवम आचारः कषिप्रं बहुमतॊ भवेत सुखं वित्तं च भुञ्जीत वृत्तेनानेन गॊपयेत लॊके च लभते पूजां परत्र च महत फलम |
1
[bh] atra karmānta vacanaṃ kīrtayanti purāvidaḥ pratyakṣāv eva dharmārthau kṣatriyasya vijānataḥ tatra na vyavadhātavyaṃ parokṣā dharmayāpanā 2 adharmo dharma ity etad yathā vṛkapadaṃ tathā dharmādharmaphale jātu na dadarśeha kaś cana 3 bubhūṣed balavān eva sarvaṃ balavato vaśe śriyaṃ balam amātyāṃś ca balavān iha vindati 4 yo hy anāḍhyaḥ sa patitas tad ucchiṣṭaṃ yad alpakam bahv apathyaṃ balavati na kiṃ cit trāyate bhayāt 5 ubhau satyādhikārau tau trāyete mahato bhayāt ati dharmād balaṃ manye balād dharmaḥ pravartate 6 bale pratiṣṭhito dharmo dharaṇyām iva jaṅgamaḥ dhūmo vāyor iva vaśaṃ balaṃ dharmo 'nuvartate 7 anīśvare balaṃ dharmo drumaṃ vallīva saṃśritā vaśyo balavatāṃ dharmaḥ sukhaṃ bhogavatām iva nāsty asādhyaṃ balavatāṃ sarvaṃ balavatāṃ śuci 8 durācāraḥ kṣīṇabalaḥ parimāṇaṃ niyacchati atha tasmād udvijate sarvo loko vṛkād iva 9 apadhvasto hy avamato duḥkhaṃ jīvati jīvitam jīvitaṃ yad avakṣiptaṃ yathaiva maraṇaṃ tathā 10 yad enam āhuḥ pāpena cāritreṇa vinikṣatam sa bhṛśaṃ tapyate 'nena vākśalyena parikṣataḥ 11 atraitad āhur ācāryāḥ pāpasya parimokṣaṇe trayīṃ vidyāṃ niṣeveta tathopāsīta sa dvijān 12 prasādayen madhurayā vācāpy atha ca karmaṇā mahāmanāś caiva bhaved vivahec ca mahākule 13 ity asmīti vaded evaṃ pareṣāṃ kīrtayan guṇān japed udakaśīlaḥ syāt peśalo nātijalpanaḥ 14 brahmakṣatraṃ saṃpraviśed bahu kṛtvā suduṣkaram ucyamāno 'pi lokena bahu tat tad acintayan 15 apāpo hy evam ācāraḥ kṣipraṃ bahumato bhavet sukhaṃ vittaṃ ca bhuñjīta vṛttenānena gopayet loke ca labhate pūjāṃ paratra ca mahat phalam |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 12
Chapter 133
|
1
[भ] अत्राप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम यथा दस्युः समर्यादः परेत्य भावे न नश्यति 2 परहर्ता मतिमाञ शूरः शरुतवान अनृशंसवान रक्षन्न अक्षयिणं धर्मं बरह्मण्यॊ गुरु पूजकः 3 निषाद्यां कषत्रियाज जातः कषत्रधर्मानुपालकः कापव्यॊ नाम नैषादिर दस्युत्वात सिद्धिम आप्तवान 4 अरण्ये साय पूर्वाह्णे मृगयूथप्रकॊपिता विधिज्ञॊ मृगजातीनां निपानानां च कॊविदः 5 सर्वकानन देशज्ञः पारियात्र चरः सदा धर्मज्ञः सर्वभूतानाम अमॊघेषुर दृढायुधः 6 अप्य अनेकशताः सेना एक एव जिगाय सः स वृद्धाव अन्धपितरौ महारण्ये ऽभयपूजयत 7 मधु मांसैर मूलफलैर अन्नैर उच्चावचैर अपि सत्कृत्य भॊजयाम आस सम्यक परिचचार च 8 आरण्यकान परव्रजितान बराह्मणान परिपालयन अपि तेभ्यॊ मृगान हत्वा निनाय च महावने 9 ये सम न परतिगृह्णन्ति दस्यु भॊजनशङ्कया तेषाम आसज्य गेहेषु काल्य एव स गच्छति 10 तं बहूनि सहस्राणि गरामणित्वे ऽभिवव्रिरे निर्मर्यादानि दस्यूनां निरनुक्रॊश कारिणाम 11 [दस्यवह] मुहूर्तदेशकालज्ञ पराज्ञ शीलदृढायुध गरामणीर भव नॊ मुख्यः सर्वेषाम एव संमतः 12 यथा यथा वक्ष्यसि नः करिष्यामस तथा तथा पालयास्मान यथान्यायं यथा माता यथा पिता 13 [क] मा वधीस तवं सत्रियं भीरुं मा शिशुं मा तपस्विनम नायुध्यमानॊ हन्तव्यॊ न च गराह्या बलात सत्रियः 14 सर्वथा सत्री न हन्तव्या सर्वसत्त्वेषु युध्यता नित्यं गॊब्राह्मणे सवस्ति यॊद्धव्यं च तदर्थतः 15 सस्यं च नापहन्तव्यं सीरविघ्नं च मा कृथाः पूज्यन्ते यत्र देवाश च पितरॊ ऽतिथयस तथा 16 सर्वभूतेष्व अपि च वै बराह्मणॊ मॊक्षम अर्हति कार्या चापचितिस तेषां सर्वस्वेनापि या भवेत 17 यस्य हय एते संप्ररुष्टा मन्त्रयन्ति पराभवम न तस्य तरिषु लॊकेषु तराता भवति कश चन 18 यॊ बराह्मणान परिभवेद विनाशं वापि रॊचयेत सूर्यॊदय इवावश्यं धरुवं तस्य पराभवः 19 इहैव फलम आसीनः परत्याकाङ्क्षति शक्तितः ये ये नॊ न परदास्यन्ति तांस तान सेनाभियास्यति 20 शिष्ट्य अर्थं विहितॊ दण्डॊ न वधार्थं विनिश्चयः ये च शिष्टान परबाधन्ते धर्मस तेषां वधः समृतः 21 ये हि राष्ट्रॊपरॊधेन वृत्तिं कुर्वन्ति के चन तद एव ते ऽनु मीयन्ते कुणपं कृमयॊ यथा 22 ये पुनर धर्मशास्त्रेण वर्तेरन्न इह दस्यवः अपि ते दस्यवॊ भूत्वा कषिप्रं सिद्धिम अवाप्नुयुः 23 [भ] तत सर्वम उपचक्रुस ते कापव्यस्यानुशासनम वृत्तिं च लेभिरे सर्वे पापेभ्यश चाप्य उपारमन 24 कापव्यः कर्मणा तेन महतीं सिद्धिम आप्तवान साधूनाम आचरन कषेमं दस्यून पापान निवर्तयन 25 इदं कापव्य चरितं यॊ नित्यम अनुकीर्तयेत नारण्येभ्यः स भूतेभ्यॊ भयम आर्छेत कदा चन 26 भयं तस्य न मर्त्येभ्यॊ नामर्त्येभ्यः कथं चन न सतॊ नासतॊ राजन स हय अरण्येषु गॊपतिः |
1
[bh] atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam yathā dasyuḥ samaryādaḥ pretya bhāve na naśyati 2 prahartā matimāñ śūraḥ śrutavān anṛśaṃsavān rakṣann akṣayiṇaṃ dharmaṃ brahmaṇyo guru pūjakaḥ 3 niṣādyāṃ kṣatriyāj jātaḥ kṣatradharmānupālakaḥ kāpavyo nāma naiṣādir dasyutvāt siddhim āptavān 4 araṇye sāya pūrvāhṇe mṛgayūthaprakopitā vidhijño mṛgajātīnāṃ nipānānāṃ ca kovidaḥ 5 sarvakānana deśajñaḥ pāriyātra caraḥ sadā dharmajñaḥ sarvabhūtānām amogheṣur dṛḍhāyudhaḥ 6 apy anekaśatāḥ senā eka eva jigāya saḥ sa vṛddhāv andhapitarau mahāraṇye 'bhyapūjayat 7 madhu māṃsair mūlaphalair annair uccāvacair api satkṛtya bhojayām āsa samyak paricacāra ca 8 āraṇyakān pravrajitān brāhmaṇān paripālayan api tebhyo mṛgān hatvā nināya ca mahāvane 9 ye sma na pratigṛhṇanti dasyu bhojanaśaṅkayā teṣām āsajya geheṣu kālya eva sa gacchati 10 taṃ bahūni sahasrāṇi grāmaṇitve 'bhivavrire nirmaryādāni dasyūnāṃ niranukrośa kāriṇām 11 [dasyavah] muhūrtadeśakālajña prājña śīladṛḍhāyudha grāmaṇīr bhava no mukhyaḥ sarveṣām eva saṃmataḥ 12 yathā yathā vakṣyasi naḥ kariṣyāmas tathā tathā pālayāsmān yathānyāyaṃ yathā mātā yathā pitā 13 [k] mā vadhīs tvaṃ striyaṃ bhīruṃ mā śiśuṃ mā tapasvinam nāyudhyamāno hantavyo na ca grāhyā balāt striyaḥ 14 sarvathā strī na hantavyā sarvasattveṣu yudhyatā nityaṃ gobrāhmaṇe svasti yoddhavyaṃ ca tadarthataḥ 15 sasyaṃ ca nāpahantavyaṃ sīravighnaṃ ca mā kṛthāḥ pūjyante yatra devāś ca pitaro 'tithayas tathā 16 sarvabhūteṣv api ca vai brāhmaṇo mokṣam arhati kāryā cāpacitis teṣāṃ sarvasvenāpi yā bhavet 17 yasya hy ete saṃpraruṣṭā mantrayanti parābhavam na tasya triṣu lokeṣu trātā bhavati kaś cana 18 yo brāhmaṇān paribhaved vināśaṃ vāpi rocayet sūryodaya ivāvaśyaṃ dhruvaṃ tasya parābhavaḥ 19 ihaiva phalam āsīnaḥ pratyākāṅkṣati śaktitaḥ ye ye no na pradāsyanti tāṃs tān senābhiyāsyati 20 śiṣṭy arthaṃ vihito daṇḍo na vadhārthaṃ viniścayaḥ ye ca śiṣṭān prabādhante dharmas teṣāṃ vadhaḥ smṛtaḥ 21 ye hi rāṣṭroparodhena vṛttiṃ kurvanti ke cana tad eva te 'nu mīyante kuṇapaṃ kṛmayo yathā 22 ye punar dharmaśāstreṇa varterann iha dasyavaḥ api te dasyavo bhūtvā kṣipraṃ siddhim avāpnuyuḥ 23 [bh] tat sarvam upacakrus te kāpavyasyānuśāsanam vṛttiṃ ca lebhire sarve pāpebhyaś cāpy upāraman 24 kāpavyaḥ karmaṇā tena mahatīṃ siddhim āptavān sādhūnām ācaran kṣemaṃ dasyūn pāpān nivartayan 25 idaṃ kāpavya caritaṃ yo nityam anukīrtayet nāraṇyebhyaḥ sa bhūtebhyo bhayam ārchet kadā cana 26 bhayaṃ tasya na martyebhyo nāmartyebhyaḥ kathaṃ cana na sato nāsato rājan sa hy araṇyeṣu gopatiḥ |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 12
Chapter 134
|
1
[भ] अत्र गाथा बरह्म गीताः कीर्तयन्ति पुराविदः येन मार्गेण राजानः कॊशं संजनयन्ति च 2 न धनं यज्ञशीलानां हार्यं देव सवम एव तत दस्यूनां निष्क्रियाणां च कषत्रियॊ हर्तुम अर्हति 3 इमाः परजाः कषत्रियाणां रक्ष्याश चाद्याश च भारत धनं हि कषत्रियस्येह दवितीयस्य न विद्यते 4 तद अस्य सयाद बलार्थं वा धनं यज्ञार्थम एव वा अभॊग्या हय ओषधीश छित्त्वा भॊग्या एव पचन्त्य उत 5 यॊ वै न देवान न पितॄन न मर्त्यान हविषार्चति आनन्तिकां तां धनिताम आहुर वेद विदॊ जनाः 6 हरेत तद दरविणं राजन धार्मिकः पृथिवीपतिः न हि तत परीणयेल लॊकान न कॊशं तद विधं नृपः 7 असाधुभ्यॊ निरादाय साधुभ्यॊ यः परयच्छति आत्मानं संक्रमं कृत्वा मन्ये धर्मविद एव सः 8 औद्भिज्जा जन्तवः के चिद युक्तवाचॊ यथातथा अनिष्टतः संभवन्ति तथा यज्ञः परतायते 9 यथैव दंश मशकं यथा चाण्ड पिपीलिकम सैव वृत्तिर अयज्ञेषु तथा धर्मॊ विधीयते 10 यथा हय अकस्माद भवति भूमौ पांसुतृणॊलपम तथैवेह भवेद धर्मः सूक्ष्मः सूक्ष्मतरॊ ऽपि च |
1
[bh] atra gāthā brahma gītāḥ kīrtayanti purāvidaḥ yena mārgeṇa rājānaḥ kośaṃ saṃjanayanti ca 2 na dhanaṃ yajñaśīlānāṃ hāryaṃ deva svam eva tat dasyūnāṃ niṣkriyāṇāṃ ca kṣatriyo hartum arhati 3 imāḥ prajāḥ kṣatriyāṇāṃ rakṣyāś cādyāś ca bhārata dhanaṃ hi kṣatriyasyeha dvitīyasya na vidyate 4 tad asya syād balārthaṃ vā dhanaṃ yajñārtham eva vā abhogyā hy oṣadhīś chittvā bhogyā eva pacanty uta 5 yo vai na devān na pitṝn na martyān haviṣārcati ānantikāṃ tāṃ dhanitām āhur veda vido janāḥ 6 haret tad draviṇaṃ rājan dhārmikaḥ pṛthivīpatiḥ na hi tat prīṇayel lokān na kośaṃ tad vidhaṃ nṛpaḥ 7 asādhubhyo nirādāya sādhubhyo yaḥ prayacchati ātmānaṃ saṃkramaṃ kṛtvā manye dharmavid eva saḥ 8 audbhijjā jantavaḥ ke cid yuktavāco yathātathā aniṣṭataḥ saṃbhavanti tathā yajñaḥ pratāyate 9 yathaiva daṃśa maśakaṃ yathā cāṇḍa pipīlikam saiva vṛttir ayajñeṣu tathā dharmo vidhīyate 10 yathā hy akasmād bhavati bhūmau pāṃsutṛṇolapam tathaiveha bhaved dharmaḥ sūkṣmaḥ sūkṣmataro 'pi ca |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 12
Chapter 135
|
1
[भ] अत्रैव चेदम अव्यग्रः शृण्वाख्यानम अनुत्तमम दीर्घसूत्रं समाश्रित्य कार्याकार्यविनिश्चये 2 नातिगाधे जलस्थाये सुहृदः शकुलास तरयः परभूतमत्स्ये कौन्तेय बभूवुः सहचारिणः 3 अत्रैकः पराप्तकालज्ञॊ दीर्घदर्शी तथापरः दीर्घसूत्रश च तत्रैकस तरयाणां जलचारिणाम 4 कदा चित तज जलस्थायं मत्स्यबन्धाः समन्ततः निःस्रावयाम आसुर अथॊ निम्नेषु विविधैर मुखैः 5 परक्षीयमाणं तं बुद्ध्वा जलस्थायं भयागमे अव्रवीद दीर्घदर्शी तु ताव उभौ सुहृदौ तदा 6 इयम आपत समुत्पन्ना सर्वेषां सलिलौकसाम शीघ्रम अन्यत्र गच्छामः पन्था यावन न दुष्यति 7 अनागतम अनर्थं हि सुनयैर यः परबाधते न स संशयम आप्नॊति रॊचतां वां वरजामहे 8 दीर्घसूत्रस तु यस तत्र सॊ ऽबरवीत सम्यग उच्यते न तु कार्या तवरा यावद इति मे निश्चिता मतिः 9 अथ संप्रतिपत्तिज्ञः पराब्रवीद दीर्घदर्शिनम पराप्ते काले न मे किं चिन नयायतः परिहास्यते 10 एवम उक्तॊ निराक्रामद दीर्घदर्शी महामतिः जगाम सरॊतसैकेन गम्भीरसलिलाशयम 11 ततः परस्रुत तॊयं तं समीक्ष्य सलिलाशयम बबन्धुर विविधैर यॊगैर मत्स्यान मत्स्यॊपजीविनः 12 विलॊड्यमाने तस्मिंस तु सरॊत तॊये जलाशये अगच्छद गरहणं तत्र दीर्घसूत्रः सहापरैः 13 उद्दानं करियमाणं च मत्स्यानां वीक्ष्य रज्जुभिः परविश्यान्तरम अन्येषाम अग्रसत परतिपत्तिमान 14 गरस्तम एव तद उद्दानं गृहीत्वास्त तथैव सः सर्वान एव तु तांस तत्र ते विदुर गरथिता इति 15 ततः परक्षाल्यमानेषु मत्स्येषु विमले जले तक्त्वा रज्जुं विमुक्तॊ ऽभूच छीघ्रं संप्रतिपत्तिमान 16 दीर्घसूत्रस तु मन्दात्मा हीनबुद्धिर अचेतनः मरणं पराप्तवान मूढॊ यथैवॊपहतेन्द्रियः 17 एवं पराप्ततमं कालं यॊ मॊहान नावबुध्यते स विनश्यति वै कषिप्रं दीर्घसूत्रॊ यथा झषः 18 आदौ न कुरुते शरेयः कुशलॊ ऽसमीति यः पुमान स संशयम अवाप्नॊति यथा संप्रतिपत्तिमान 19 अनागतविधानं तु यॊ नरः कुरुते कषमम शरेयः पराप्नॊति सॊ ऽतयर्थं दीर्घदर्शी यथा हय असौ 20 कलाः काष्ठा मुहूर्ताश च दिना नाड्यः कषणा लवाः पक्षा मासाश च ऋतवस तुल्याः संवत्सराणि च 21 पृथिवीदेश इत्य उक्तः कालः स च न दृश्यते अभिप्रेतार्थ सिद्ध्यर्थं नयायतॊ यच च तत तथा 22 एतौ धर्मार्थशास्त्रेषु मॊक्षशास्त्रेषु चर्षिभिः परधानाव इति निर्दिष्टौ कामेशाभिमतौ नृणाम 23 परीक्ष्य कारी युक्तस तु सम्यक समुपपादयेत देशकालाव अभिप्रेतौ ताभ्यां फलम अवाप्नुयात |
1
[bh] atraiva cedam avyagraḥ śṛṇvākhyānam anuttamam dīrghasūtraṃ samāśritya kāryākāryaviniścaye 2 nātigādhe jalasthāye suhṛdaḥ śakulās trayaḥ prabhūtamatsye kaunteya babhūvuḥ sahacāriṇaḥ 3 atraikaḥ prāptakālajño dīrghadarśī tathāparaḥ dīrghasūtraś ca tatraikas trayāṇāṃ jalacāriṇām 4 kadā cit taj jalasthāyaṃ matsyabandhāḥ samantataḥ niḥsrāvayām āsur atho nimneṣu vividhair mukhaiḥ 5 prakṣīyamāṇaṃ taṃ buddhvā jalasthāyaṃ bhayāgame avravīd dīrghadarśī tu tāv ubhau suhṛdau tadā 6 iyam āpat samutpannā sarveṣāṃ salilaukasām śīghram anyatra gacchāmaḥ panthā yāvan na duṣyati 7 anāgatam anarthaṃ hi sunayair yaḥ prabādhate na sa saṃśayam āpnoti rocatāṃ vāṃ vrajāmahe 8 dīrghasūtras tu yas tatra so 'bravīt samyag ucyate na tu kāryā tvarā yāvad iti me niścitā matiḥ 9 atha saṃpratipattijñaḥ prābravīd dīrghadarśinam prāpte kāle na me kiṃ cin nyāyataḥ parihāsyate 10 evam ukto nirākrāmad dīrghadarśī mahāmatiḥ jagāma srotasaikena gambhīrasalilāśayam 11 tataḥ prasruta toyaṃ taṃ samīkṣya salilāśayam babandhur vividhair yogair matsyān matsyopajīvinaḥ 12 viloḍyamāne tasmiṃs tu srota toye jalāśaye agacchad grahaṇaṃ tatra dīrghasūtraḥ sahāparaiḥ 13 uddānaṃ kriyamāṇaṃ ca matsyānāṃ vīkṣya rajjubhiḥ praviśyāntaram anyeṣām agrasat pratipattimān 14 grastam eva tad uddānaṃ gṛhītvāsta tathaiva saḥ sarvān eva tu tāṃs tatra te vidur grathitā iti 15 tataḥ prakṣālyamāneṣu matsyeṣu vimale jale taktvā rajjuṃ vimukto 'bhūc chīghraṃ saṃpratipattimān 16 dīrghasūtras tu mandātmā hīnabuddhir acetanaḥ maraṇaṃ prāptavān mūḍho yathaivopahatendriyaḥ 17 evaṃ prāptatamaṃ kālaṃ yo mohān nāvabudhyate sa vinaśyati vai kṣipraṃ dīrghasūtro yathā jhaṣaḥ 18 ādau na kurute śreyaḥ kuśalo 'smīti yaḥ pumān sa saṃśayam avāpnoti yathā saṃpratipattimān 19 anāgatavidhānaṃ tu yo naraḥ kurute kṣamam śreyaḥ prāpnoti so 'tyarthaṃ dīrghadarśī yathā hy asau 20 kalāḥ kāṣṭhā muhūrtāś ca dinā nāḍyaḥ kṣaṇā lavāḥ pakṣā māsāś ca ṛtavas tulyāḥ saṃvatsarāṇi ca 21 pṛthivīdeśa ity uktaḥ kālaḥ sa ca na dṛśyate abhipretārtha siddhyarthaṃ nyāyato yac ca tat tathā 22 etau dharmārthaśāstreṣu mokṣaśāstreṣu carṣibhiḥ pradhānāv iti nirdiṣṭau kāmeśābhimatau nṛṇām 23 parīkṣya kārī yuktas tu samyak samupapādayet deśakālāv abhipretau tābhyāṃ phalam avāpnuyāt |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 12
Chapter 136
|
1
[य] सर्वत्र बुद्धिः कथिता शरेष्ठा ते भरतर्षभ अनागता तथॊत्पन्ना दीर्घसूत्रा विनाशिनी 2 तद इच्छामि परां बुद्धिं शरॊतुं भरतसत्तम यथा राजन न मुह्येत शत्रुभिः परिवारितः 3 धर्मार्थकुशलप्राज्ञ सर्वशास्त्रविशारद पृच्छामि तवा कुरु कश्रेष्ठ तन मे वयाख्यातुम अर्हसि 4 शत्रुभिर बहुभिर गरस्तॊ यथा वर्तेत पार्थिवः एतद इच्छाम्य अहं शरॊतुं सर्वम एव यथाविधि 5 विषमस्थं हि राजानं शत्रवः परिपन्थिनः बहवॊ ऽपय एकम उद्धर्तुं यतन्ते पूर्वतापिताः 6 सर्वतः परार्थ्यमानेन दुर्बलेन महाबलैः एकेनैवासहायेन शक्यं सथातुं कथं भवेत 7 कथं मित्रम अरिं चैव विन्देत भरतर्षभ चेष्टितव्यं कथं चाथ शत्रॊर मित्रस्य चान्तरे 8 परज्ञात लक्षणे राजन्न अमित्रे मित्रतां गते कथं नु पुरुषः कुर्यात किं वा कृत्वा सुखी भवेत 9 विग्रहं केन वा कुर्यात संधिं वा केन यॊजयेत कथं वा शत्रुमध्यस्थॊ वर्तेताबलवान इति 10 एतद वै सर्वकृत्यानां परं कृत्यं परंतप नैतस्य कश चिद वक्तास्ति शरॊता चापि सुदुर्लभः 11 ऋते शांतनवाद भीष्मात सत्यसंधाज जितेन्द्रियात तद अन्विष्य महाबाहॊ सर्वम एतद वदस्व मे 12 [भ] तवद युक्तॊ ऽयम अनुप्रश्नॊ युधिष्ठिर गुणॊदयः शृणु मे पुत्र कार्त्स्न्येन गुह्यम आपत्सु भारत 13 अमित्रॊ मित्रतां याति मित्रं चापि परदुष्यति सामर्थ्य यॊगात कार्याणां तद्गत्या हि सदागतिः 14 तस्माद विश्वसितव्यं च विग्रहं च समाचरेत देशं कालं च विज्ञाय कार्याकार्यविनिश्चये 15 संधातव्यं बुधैर नित्यं वयवस्यं च हितार्थिभिः अमित्रैर अपि संधेयं पराणा रक्ष्याश च भारत 16 यॊ हय अमित्रैर नरॊ नित्यं न संदध्याद अपण्डितः न सॊ ऽरथम आप्नुयात किं चित फलान्य अपि च भारत 17 यस तव अमित्रेण संधत्ते मित्रेण च विरुध्यते अर्थयुक्तिं समालॊक्य सुमहद विन्दते फलम 18 अत्राप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम मार्जारस्य च संवादं नयग्रॊधे मूषकस्य च 19 वने महति कस्मिंश चिन नयग्रॊधः सुमहान अभूत लता जालपरिच्छन्नॊ नानाद्विज गणायुतः 20 सकन्धवान मेघसंकाशः शीतच छायॊ मनॊरमः वैरन्त्यम अभितॊ जातस तरुर वयालमृगाकुलः 21 तस्य मूलं समाश्रित्य कृत्वा शतमुखं बिलम वसति सम महाप्राज्ञः पलितॊ नाम मूषकः 22 शाखाश च तस्य संश्रित्य वसति सम सुखं पुरः लॊमशॊ नाम मार्जारः पक्षिसत्त्वावसादकः 23 तत्र चागत्य चाण्डालॊ वैरन्त्य कृतकेतनः अयॊजयत तम उन्माथं नित्यम अस्तं गते रवौ 24 तत्र सनायुमयान पाशान यथावत संनिधाय सः गृहं गत्वा सुखं शेते परभाताम एति शर्वरीम 25 तत्र सम नित्यं बध्यन्ते नक्तं बहुविधा मृगाः कदा चित तत्र मार्जारस तव अप्रमत्तॊ ऽपय अबध्यत 26 तस्मिन बद्धे महाप्राज्ञः शत्रौ नित्याततायिनि तं कालं पलितॊ जञात्वा विचचार सुनिर्भयः 27 तेनानुचरता तस्मिन वने विश्वस्तचारिणा भक्षं विचरमाणेन नचिराद दृष्टम आमिषम 28 स तम उन्माथम आरुह्य तद आमिषम अभक्षयत तस्यॊपरि सपत्नस्य बद्धस्य मनसा हसन 29 आमिषे तु परसक्तः स कदा चिद अवलॊकयन अपश्यद अपरं घॊरम आत्मनः शत्रुम आगतम 30 शरप्रसून संकाशं मही विवर शायिनम नकुलं हरिकं नाम चपलं ताम्रलॊचनम 31 तेन मूषक गन्धेन तवरमाणम उपागतम भक्षार्थं लेलिहद वक्त्रं भूमाव ऊर्ध्वमुखं सथितम 32 शखा गतम अरिं चान्यद अपश्यत कॊटरालयम उलूकं चन्द्रकं नाम तीक्ष्णतुण्डं कषपाचरम 33 गतस्य विषयं तस्य नकुलॊलूकयॊस तदा अथास्यासीद इयं चिन्ता तत पराप्य सुमहद भयम 34 आपद्य अस्यां सुकष्टायां मरणे समुपस्थिते समन्ताद भय उत्पन्ने कथं कार्यं हितैषिणा 35 स तथा सर्वतॊ रुद्धः सर्वत्र समदर्शनः अभवद भयसंतप्तश चक्रे चेमां परां गतिम 36 आपद विनाशभूयिष्ठा शतैकीयं च जीवितम समन्त संशया चेयम अस्मान आपद उपस्थिता 37 गतं हि सहसा भूमिं नकुलॊ मां समाप्नुयात उलूकश चेह तिष्ठन्तं मार्जारः पाशसंक्षयात 38 न तव एवास्मद विधः पराज्ञः संमॊहं गन्तुम अर्हति करिष्ये जीविते यत्नं यावद उच्छ्वासनिग्रहम 39 न हि बुद्ध्यान्विताः पराज्ञा नीतिशास्त्रविशारदाः संभ्रमन्त्य आपदं पराप्य महतॊ ऽरथान अवाप्य च 40 न तव अन्याम इह मार्जाराद गतिं पश्यामि सांप्रतम विषमस्थॊ हय अयं जन्तुः कृत्यं चास्य महन मया 41 जीवितार्थी कथं तव अद्य परार्थितः शत्रुभिस तरिभिः तस्माद इमम अहं शत्रुं मार्जारं संश्रयामि वै 42 कषत्रविद्यां समाश्रित्य हितम अस्यॊपधारये येनेमं शत्रुसंघातं मतिपूर्वेण वञ्चये 43 अयम अत्यन्तशत्रुर मे वैषम्यं परमं गतः मूढॊ गराहयितुं सवार्थं संगत्या यदि शक्यते 44 कदा चिद वयसनं पराप्य संधिं कुर्यान मया सह बलिना संनिविष्टस्य शत्रॊर अपि परिग्रहः कार्य इत्य आहुर आचार्या विषमे जीवितार्थिना 45 शरेयान हि पण्डितः शत्रुर न च मित्रम अपण्डितम मम हय अमित्रे मार्जारे जीवितं संप्रतिष्ठितम 46 हन्तैनं संप्रवक्ष्यामि हेतुम आत्माभिरक्षणे अपीदानीम अयं शत्रुः संगत्या पण्डितॊ भवेत 47 ततॊ ऽरथगतितत्त्वज्ञः संधिविग्रहकालवित सान्त्वपूर्वम इदं वाक्यं मार्जारं मूषकॊ ऽबरवीत 48 सौहृदेन भिभाषे तवा कच चिन मार्जारजीवसि जीवितं हि तवेच्छामि शरेयः साधारणं हि नौ 49 न ते सौम्य विषत्तव्यं जीविष्यसि यथा पुरा अहं तवाम उद्धरिष्यामि पराणाञ जह्यां हि ते कृते 50 अस्ति कश चिद उपायॊ ऽतर पुष्कलः परतिभाति माम येन शक्यस तवया मॊक्षः पराप्तुं शरेयॊ यथा मया 51 मया हय उपायॊ दृष्टॊ ऽयं विचार्य मतिम आत्मनः आत्मार्थं च तवदर्थं च शरेयः साधारणं हि नौ 52 इदं हि नकुलॊलूकं पापबुद्ध्य अभितः सथितम न धर्षयति मार्जारतेन मे सवस्ति सांप्रतम 53 कूजंश चपल नेत्रॊ ऽयं कौशिकॊ मां निरीक्षते नगशाखा गरहस तिष्ठंस तस्याहं भृशम उद्विजे 54 सतां साप्तपदं सख्यं स वासॊ मे ऽसि पण्डितः सांवास्यकं करिष्यामि नास्ति ते मृत्युतॊ भयम 55 न हि शक्नॊषि मार्जारपाशं छेत्तुं विना मया अहं छेत्स्यामि ते पाशं यदि मां तवं न हिंससि 56 तवम आश्रितॊ नगस्याग्रं मूलं तव अहम उपाश्रितः चिरॊषिताव इहावां वै वृक्षे ऽसमिन विदितं हि ते 57 यस्मिन्न आश्वसते कश चिद यश च नाश्वसते कव चित न तौ धीराः परशंसन्ति नित्यम उद्विग्नचेतसौ 58 तस्माद विवर्धतां परीतिः सत्या संगतिर अस्तु नौ कालातीतम अपार्थं हि न परशंसन्ति पण्डिताः 59 अर्थयुक्तिम इमां तावद यथा भूतां निशामय तव जीवितम इच्छामि तवं ममेच्छसि जीवितम 60 कश चित तरति काष्ठेन सुगम्भीरां महानदीम स तारयति तत काष्ठं स च काष्ठेन तार्यते 61 ईदृशॊ नौ समायॊगॊ भविष्यति सुनिस्तरम अहं तवां तारयिष्यामि तवं च मां तारयिष्यसि 62 एवम उक्त्वा तु पलितस तदर्थम उभयॊर हितम हेतुमद गरहणीयं च कालाकाङ्क्षी वयपैक्षत 63 अथ सुव्याहृतं तस्य शरुत्वा शत्रुर विचक्षणः हेतुमद गरहणीयार्थं मार्जारॊ वाक्यम अब्रवीत 64 बुद्धिमान वाक्यसंपन्नस तद वाक्यम अनुवर्णयन ताम अवस्थाम अवेक्ष्यान्त्यां साम्नैव परत्यपूजयत 65 ततस तीक्ष्णाग्रदशनॊ वैडूर्यमणिलॊचनः मूषकं मन्दम उद्वीक्ष्य मार्जारॊ लॊमशॊ ऽबरवीत 66 नन्दामि सौम्य भद्रं ते यॊ मां जीवन्तम इच्छसि शरेयश च यदि जानीषे करियतां मा विचारय 67 अहं हि दृढम आपन्नस तवम आपन्नतरॊ मया दवयॊर आपन्नयॊः संधिः करियतां मा विचारय 68 विधत्स्व पराप्तकालं यत कार्यं सिध्यतु चावयॊः मयि कृच्छ्राद विनिर्मुक्ते न विनङ्क्ष्यति ते कृतम 69 नयस्तमानॊ ऽसमि भक्तॊ ऽसमि शिष्यस तवद्धितकृत तथा निदेशवशवर्ती च भवन्तं शरणं गतः 70 इत्य एवम उक्तः पलितॊ मार्जारं वशम आगतम वाक्यं हितम उवाचेदम अभिनीतार्थम अर्थवत 71 उदारं यद भवान आह नैतच चित्रं भवद्विधे विदितॊ यस तु मार्गॊ मे हितार्थं शृणु तं मम 72 अहं तवानुप्रवेक्ष्यामि नकुलान मे महद भयम तरायस्व मां मा वधीश च शक्तॊ ऽसमि तव मॊक्षणे 73 उलूकाच चैव मां रक्ष कषुद्रः परार्थयते हि माम अहं छेत्स्यामि ते पाशान सखे सत्येन ते शपे 74 तद वचः संगतं शरुत्वा लॊमशॊ युक्तम अर्थवत हर्षाद उद्वीक्ष्य पलितं सवागतेनाभ्यपूजयत 75 स तं संपूज्य पलितं मार्जारः सौहृदे सथितः सुविचिन्त्याब्रवीद धीरः परीतस तवरित एव हि 76 कषिप्रम आगच्छ भद्रं ते तवं मे पराणसमः सखा तव पराज्ञ परसादाद धि कषिप्रं पराप्स्यामि जीवितम 77 यद यद एवंगतेनाद्य शक्यं कर्तुं मया तव तद आज्ञापय कर्ताहं संधिर एवास्तु नौ सखे 78 अस्मात ते संशयान मुक्तः स मित्र गणबान्धवः सर्वकार्याणि कर्ताहं परियाणि च हितानि च 79 मुक्तश च वयसनाद अस्मात सौम्याहम अपि नाम ते परीतिम उत्पादयेयं च परतिकर्तुं च शक्नुयाम 80 गराहयित्वा तु तं सवार्थं मार्जारं मूषकस तदा परविवेश सुविस्रब्धः सम्यग अर्थांश चचार ह 81 एवम आश्वसितॊ विद्वान मार्जारेण स मूषकः मार्जारॊरसि विस्रब्धः सुष्वाप पितृमातृवत 82 लीनं तु तस्य गात्रेषु मार्जारस्याथ मूषकम तौ दृष्ट्वा नकुलॊलूकौ निराशौ जग्मतुर गृहान 83 लीनस तु तस्य गात्रेषु पलितॊ देशकालवित चिच्छेद पाशान नृपते कालाकाङ्क्षी शनैः शनैः 84 अथ बन्धपरिक्लिष्टॊ मार्जारॊ वीक्ष्य मूषकम छिन्दन्तं वै तदा पाशान अत्वरन्तं तवरान्वितः 85 तम अत्वरन्तं पलितं पाशानां छेदने तदा संचॊदयितुम आरेभे मार्जारॊ मूषकं तदा 86 किं सौम्य नाभित्वरसे किं कृतार्थॊ ऽवमन्यसे छिन्धि पाशान अमित्रघ्न पुरा शवपच एति सः 87 इत्य उक्तस तवरता तेन मतिमान पलितॊ ऽबरवीत मार्जारम अकृतप्रज्ञं वश्यम आत्महितं वचः 88 तूष्णीं भव न ते सौम्य तवरा कार्या न संभ्रमः वयम एवात्र कालज्ञा न कालः परिहास्यते 89 अकाले कृत्यम आरब्धं कर्तुं नार्थाय कल्पते तद एव काल आरब्धं महते ऽरथाय कल्पते 90 अकालविप्रमुक्तान मे तवत्त एव भयं भवेत तस्मात कालं परतीक्षस्व किम इति तवरसे सखे 91 यावत पश्यामि चण्डालम आयान्तं शस्त्रपाणिनम ततश छेत्स्यामि ते पाशं पराप्ते साधारणे भये 92 तस्मिन काले परमुक्तस तवं तरुम एवाधिरॊहसि न हि ते जीविताद अन्यत किं चित कृत्यं भविष्यति 93 ततॊ भवत्य अतिक्रान्ते तरस्ते भीते च लॊमश अहं बिलं परवेक्ष्यामि भवाट शाखां गमिष्यति 94 एवम उक्तस तु मार्जारॊ मूषकेणात्मनॊ हितम वचनं वाक्यतत्त्वज्ञॊ जीवितार्थी महामतिः 95 अथात्मकृत्य तवरितः सम्यक परश्रयम आचरन उवाच लॊमशॊ वाक्यं मूषकं चिरकारिणम 96 न हय एवं मित्रकार्याणि परीत्या कुर्वन्ति साधवः यथा तवं मॊक्षितः कृच्छ्रात तवरमाणेन वै मया 97 ताथैव तवरमाणेन तवया कार्यं हितं मम यत्नं कुरु महाप्राज्ञ यथा सवस्त्य आवयॊर भवेत 98 अथ वा पूर्ववैरं तवं समरन कालं विकर्षसि पश्य दुष्कृतकर्मत्वं वयक्तम आयुः कषयॊ मम 99 यच च किं चिन मयाज्ञानात पुरस्ताद विप्रियं कृतम न तन मनसि कर्तव्यं कषमये तवां परसीद मे 100 तम एवं वादिनं पराज्ञः शास्त्रविद बुद्धिसंमतः उवाचेदं वचः शरेष्ठं मार्जारं मूषकस तदा 101 शरुतं मे तव मार्जारस्वम अर्थं परिगृह्णतः ममापि तवं विजानीहि सवम अर्थं परिगृह्णतः 102 यन मित्रं भीतवत साध्यं यन मित्र भयसंहितम सुरक्षितं ततः कार्यं पाणिः सर्पमुखाद इव 103 कृत्वा बलवता संधिम आत्मानं यॊ न रक्षति अपथ्यम इव तद भुक्तं तस्यानर्थाय कल्पते 104 न कश चित कस्य चिन मित्रं न कश चित कस्य चित सुहृत अर्थैर अर्था निबध्यन्ते गजैर वनगजा इव 105 न हि कश चित कृते कार्ये कर्तारं समवेक्षते तस्मात सर्वाणि कार्याणि सावशेषाणि कारयेत 106 तस्मिन काले ऽपि च भवान दिवा कीर्तिभयान्वितः मम न गरहणे शक्तः पलायनपरायणः 107 छिन्नं तु तन्तु बाहुल्यं तन्तुर एकॊ ऽवशेषितः छेत्स्याम्य अहं तद अप्य आशु निर्वृतॊ भव लॊमश 108 तयॊः संवदतॊर एवं तथैवापन्नयॊर दवयॊः कषयं जगाम सा रात्रिर लॊमशं चाविशद भयम 109 ततः परभातसमये विकृतः कृष्णपिङ्गलः सथूलस्फिग विकचॊ रूक्षः शवचक्रपरिवारितः 110 शङ्कुकर्णॊ महावक्त्रः पलितॊ घॊरदर्शनः परिघॊ नाम चण्डालः शस्त्रपाणिर अदृश्यत 111 तं दृष्ट्वा यमदूताभं मार्जारस तरस्तचेतनः उवाच पलितं भीतः किम इदानीं करिष्यसि 112 अथ चापि सुसंत्रस्तौ तं दृष्ट्वा घॊरदर्शनम कषणेन नकुलॊलूकौ नैराश्यं जग्मतुस तदा 113 बलिनौ मतिमन्तौ च संघातं चाप्य उपागतौ अशक्यौ सुनयात तस्मात संप्रधर्षयितुं बलात 114 कार्यार्थं कृतसंधी तौ दृष्ट्वा मार्जारमूषकौ उलूक नकुलौ तूर्णं जग्मतुः सवं सवम आलयम 115 ततश चिच्छेद तं तन्तुं मार्जारस्य स मूषकः विप्रमुक्तॊ ऽथ मार्जारस तम एवाभ्यपतद दरुमम 116 स च तस्माद भयान मुक्तॊ मुक्तॊ घॊरेण शत्रुणा बिलं विवेश पलितः शाखां भेजे च लॊमशः 117 उन्माथम अप्य अथादाय चण्डालॊ वीक्ष्य सर्वशः विहताशः कषणेनाथ तस्माद देशाद अपाक्रमत जगाम च सवभवनं चण्डालॊ भरतर्षभ 118 ततस तस्माद भयान मुक्तॊ दुर्लभं पराप्य जीवितम बिलस्थं पादपाग्रस्थः पलितं लॊमशॊ ऽबरवीत 119 अकृत्वा संविदं कां चित सहसाहम उपप्लुतः कृतज्ञं कृतकल्याणं कच चिन मां नाभिशङ्कसे 120 गत्वा च मम विश्वासं दत्त्वा च मम जीवितम मित्रॊपभॊग समये किं तवं नैवॊपसर्पसि 121 कृत्वा हि पूर्वं मित्राणि यः पश्चान नानुतिष्ठति न स मित्राणि लभते कृच्छ्रास्व आपत्सु दुर्मतिः 122 तत कृतॊ ऽहं तवया मित्रं सामर्थ्याद आत्मनः सखे स मां मित्रत्वम आपन्नम उपभॊक्तुं तवम अर्हसि 123 यानि मे सन्ति मित्राणि ये च मे सन्ति बान्धवाः सर्वे तवां पूजयिष्यन्ति शिष्या गुरुम इव परियम 124 अहं च पूजयिष्ये तवां समित्रगणबान्धवम जीवितस्य परदातारं कृतज्ञः कॊ न पूजयेत 125 ईश्रवॊ मे भवान अस्तु शरीरस्य गृहस्य च अर्थानां चैव सर्वेषाम अनुशास्ता च मे भव 126 अमात्यॊ मे भव पराज्ञ पितेव हि परशाधि माम न ते ऽसति भयम अस्मत्तॊ जीवितेनात्मनः शपे 127 बुद्ध्या तवम उशनाः साक्षाद बले तव अधिकृता वयम तवन्मन्त्रबलयुक्तॊ हि विन्देत जयम एव ह 128 एवम उक्तः परं सान्त्वं मार्जारेण स मूषकः उवाच परमार्थज्ञः शलक्ष्णम आत्महितं वचः 129 यद भवान आह तत सर्वं मया ते लॊमश शरुतम ममापि तावद बरुवतः शृणु यत परतिभाति माम 130 वेदितव्यानि मित्राणि बॊद्धव्याश चापि शत्रवः एतत सुसूक्ष्मं लॊके ऽसमिन दृश्यते पराज्ञसंमतम 131 शत्रुरूपाश च सुहृदॊ मित्ररूपाश च शत्रवः सान्त्वितास ते न बुध्यन्ते रागलॊभ वशंगताः 132 नास्ति जात्या रिपुर नाम मित्रं नाम न विद्यते सामर्थ्य यॊगाज जायन्ते मित्राणि रिपवस तथा 133 यॊ यस्मिञ जीवति सवार्थं पश्येत तावत स जीवति स तस्य तावन मित्रं सयाद यावन न सयाद विपर्ययः 134 नास्ति मैत्री सथिरा नाम न च धरुवम असौहृदम अर्थयुक्त्या हि जायन्ते मित्राणि रिपवस तथा 135 मित्रं च शत्रुताम एति कस्मिंश चित कालपर्यये शत्रुश च मित्रताम एति सवार्थॊ हि बलवत्तरः 136 यॊ विश्वसति मित्रेषु न चाश्वसति शत्रुषु अर्थयुक्तिम अविज्ञाय चलितं तस्य जीवितम 137 अर्थयुक्तिम अविज्ञाय यः शुभे कुरुते मतिम मित्रे वा यदि वा शत्रौ तस्यापि चलिता मतिः 138 न विश्वसेद अविश्वस्ते विश्वस्ते ऽपि न विश्वसेत विश्वासाद भयम उत्पन्नं मूलान्य अपि निकृन्तति 139 अर्थयुक्त्या हि देश्यन्ते पिता माता सुतास तथा मातुला भागिनेयाश च तथा संबन्धिबान्धवाः 140 पुत्रं हि माता पितरु तयजतः पतितं परियम लॊकॊ रक्षति चात्मानं पश्य सवार्थस्य सारताम 141 तं मन्ये निकृतिप्रज्ञं यॊ मॊक्षं परत्यनन्तरम कृत्यं मृगयसे कर्तुं सुखॊपायम असंशयम 142 अस्मिन निलय एव तवं नयग्रॊधाद अवतारितः पूर्वं निविष्टम उन्माथं चपलत्वान न बुद्धिवान 143 आत्मनश चपलॊ नास्ति कुतॊ ऽनयेषां भविष्यति तस्मात सर्वाणि कार्याणि चपलॊ हन्त्य असंशयम 144 बरवीति मधुरं कं चित परियॊ मे ह भवान इति तन मिथ्या करणं सर्वं विस्तरेणापि मे शृणु 145 कारणात परियताम एति दवेष्यॊ भवति कारणात अर्थार्थी जीवलॊकॊ ऽयं न कश चित कस्य चित परियः 146 सख्यं सॊदरयॊर भरात्रॊर दम्पत्यॊर वा परस्परम कस्य चिन नाभिजानामि परीतिं निष्कारणाम इह 147 यद्य अपि भरातरः करुद्धा मार्या वा कारणान्तरे सवभावतस ते परीयन्ते नेतरः परीयते जनः 148 परियॊ भवति दानेन परियवादेन चापरः मन्त्रहॊम जपैर अन्यः कार्यार्थं परीयते जनः 149 उत्पन्ने कारणे परीतिर नास्ति नौ कारणान्तरे परध्वस्ते कारणस्थाने सा परीतिर विनिवर्तते 150 किं नु तत कारणं मन्ये यनाहं भवतः परियः अन्यत्राभ्यवहारार्थात तत्रापि च बुधा वयम 151 कालॊ हेतुं विकुरुते सवार्थस तम अनुवर्तते सवार्थं पराज्ञॊ ऽभिजानाति पराज्ञं लॊकॊ ऽनुवर्तते 152 न तव ईदृशं तवया वाच्यं विदुषि सवार्थपण्डिते अकाले ऽविषमस्थस्य सवार्थहेतुर अयं तव 153 तस्मान नाहं चले सवार्थात सुस्थितः संधिविग्रहे अभ्राणाम इव रूपाणि विकुर्वन्ति कषणे कषणे 154 अद्यैव हि रिपुर भूत्वा पुनर अद्यैव सौहृदम पुनश च रिपुर अद्यैव युक्तीनां पश्य चापलम 155 आसीत तावत तु मैत्री नौ यावद धेतुर अभूत पुरा सा गता सह तेनैव कालयुक्तेन हेतुना 156 तवं हि मे ऽतयन्ततः शत्रुः सामर्थ्यान मित्रतां गतः तत कृत्यम अभिनिर्वृत्तं परकृतिः शत्रुतां गता 157 सॊ ऽहम एवं परणीतानि जञात्वा शास्त्राणि तत्त्वतः परविशेयं कथं पाशं तवत्कृतं तद वदस्व मे 158 तवद्वीर्येण विमुक्तॊ ऽहं मद्वीर्येण तथा भवान अन्यॊन्यानुग्रहे वृत्ते नास्ति भूयः समागमः 159 तवं हि सौम्य कृतार्थॊ ऽदय निर्वृत्तार्थास तथा वयम न ते ऽसत्य अन्यन मया कृत्यं किं चिद अन्यत्र भक्षणात 160 अहम अन्नं भवान भॊक्ता दुर्बलॊ ऽहं भवान बली नावयॊर विद्यते संधिर नियुक्ते विषमे बले 161 संमन्ये ऽहं तव परज्ञां यन मॊक्षात परत्यनन्तरम भक्ष्यं मृगयसे नूनं सुखॊपायम असंशयम 162 भक्ष्यार्थम एव बद्धस तवं स मुक्तः परसृतः कषुधा शास्त्रज्ञम अभिसंधाय नूनं भक्षयिताद्य माम 163 जानामि कषुधितं हि तवाम आहारसमयश च ते स तवं माम अभिसंधाय भक्ष्यं मृगयसे पुनः 164 यच चापि पुत्रदारं सवं तत संनिसृजसे मयि शुश्रूषां नाम मे कर्तुं सखे मम न तत्क्षमम 165 तवया मां सहितं दृष्ट्वा परिया भार्या सुताश च ये कस्मान मां ते न खादेयुर हृष्टाः परणयिनस तवयि 166 नाहं तवया समेष्यामि वृत्तॊ हेतुः समागमे शिवं धयायस्व मे ऽतरस्थः सुकृतं समर्यते यदि 167 शत्रॊर अन्नाद्य भूतः सन कलिष्टस्य कषुधितस्य च भक्ष्यं मृगयमाणस्य कः पराज्ञॊ विषयं वरजेत 168 सवस्ति ते ऽसतु गमिष्यामि दूराद अपि तवॊद्विजे नाहं तवया समेष्यामि निर्वृतॊ भव लॊमश 169 बलवत संनिकर्षॊ हि न कदा चित परशस्यते परशान्ताद अपि मे पराज्ञ भेतव्यं बलिनः सदा 170 यदि तव अर्थेन मे कार्यं बरूहि किं करवाणि ते कामं सर्वं परदास्यामि न तव आत्मानं कदा चन 171 आत्मार्थे संततिस तयाज्या राज्यं रत्नं धनं तथा अपि सर्वस्वम उत्सृज्य रक्षेद आत्मानम आत्मना 172 ऐश्वर्यधनरत्नानां परत्यमित्रे ऽपि तिष्ठताम दृष्टा हि पुनर आवृत्तिर जीविताम इति नः शरुतम 173 न तव आत्मनः संप्रदानं धनरत्नवद इष्यते आत्मा तु सर्वतॊ रक्ष्यॊ दारैर अपि धनैर अपि 174 आत्मरक्षित तन्त्राणां सुपरीक्षित कारिणाम आपदॊ नॊपपद्यन्ते पुरुषाणां सवदॊषजाः 175 शत्रून सम्यग विजानन्ति दुर्बला ये बलीयसः तेषां न चाल्यते बुद्धिर आत्मार्थं कृतनिश्चया 176 इत्य अभिव्यक्तम एवासौ पलितेनावभर्त्सितः मार्जारॊ वरीडितॊ भूत्वा मूषकं वाक्यम अब्रवीत 177 संमन्ये ऽहं तव परज्ञां यस तवं मम हिते रतः उक्तवान अर्थतत्त्वेन मया संभिन्नदर्शनः 178 न तु माम अन्यथा साधॊ तवं विज्ञातुम इहार्हसि पराणप्रदानजं तवत्तॊ मम सौहृदम आगतम 179 धर्मज्ञॊ ऽसमि गुणज्ञॊ ऽसमि कृतज्ञॊ ऽसमि विशेषतः मित्रेषु वत्सलश चास्मि तवद्विधेषु विशेषतः 180 तन माम एवंगते साधॊ न यावयितुम अर्हसि तवया हि याव्यमानॊ ऽहं पराणाञ जह्यां सबान्धवः 181 धिक शब्दॊ हि बुधैर दृष्टॊ मद्विधेषु मनस्विषु मरणं धर्मतत्त्वज्ञ न मां शङ्कितुम अर्हसि 182 इति संस्तूयमानॊ हि मार्जारेण स मूषकः मनसा भावगम्भीरं मार्जारं वाक्यम अब्रवीत 183 साधुर भवाञ शरुतार्थॊ ऽसमि परीयते न च विश्वसे संस्तवैर वा धनौघैर वा नाहं शक्यः पुनस तवया 184 न हय अमित्रवशं यान्ति पराज्ञा निष्करणं सखे अस्मिन्न अर्थे च गाथे दवे निबॊधॊशनसा कृते 185 शत्रुसाधारणे कृत्ये कृत्वा संधिं बलीयसा समाहितश चरेद युक्त्या कृतार्थश च न विश्वसेत 186 तस्मात सर्वास्व अवस्थासु रक्षेञ जीवितम आत्मनः दरव्याणि संततिश चैव सर्वं भवति जीवतः 187 संक्षेपॊ नीतिशास्त्राणाम अविश्वासः परॊ मतः नृषु तस्माद अविश्वासः पुष्कलं हितम आत्मनः 188 वध्यन्ते न हय अविश्वस्ताः शत्रुभिर दुर्बला अपि विश्वस्तास तव आशु वध्यन्ते बलवन्तॊ ऽपि दुर्बलैः 189 तवद्विधेभ्यॊ मया हय आत्मा रक्ष्यॊ मार्जारसर्वदा रक्ष तवम अपि चात्मानं चण्डालाञ जातिकिल्बिषात 190 स तस्य बरुवतस तव एवं संत्रासाञ जातसाध्वसः सवबलिं हि जवेनाशु मार्जारः परययौ ततः 191 ततः शास्त्रार्थतत्त्वज्ञॊ बुद्धिसामर्थ्यम आत्मनः विश्राव्य पलितः पराज्ञॊ बिलम अन्यञ जगाम ह 192 एवं परज्ञावता बुद्ध्या दुर्बलेन महाबलाः एकेन बहवॊ ऽमित्राः संधिं कुर्वीत पण्डितः 193 अरिणापि समर्थेन संधिं कुर्वीत पण्डितः मूषकश च विडालश च मुक्ताव अन्यॊन्यसंश्रयात 194 इत्य एष कषत्रधर्मस्य मया मार्गॊ ऽनुदर्शितः विस्तरेण महीपाल संक्षेपेण पुनः शृणु 195 अन्यॊन्यकृतवैरौ तु चक्रतुः परीतिम उत्तमाम अन्यॊन्यम अभिसंधातुम अभूच चैव तयॊर मतिः 196 तत्र पराज्ञॊ ऽभिसंधत्ते सम्यग बुद्धिबलाश्रयात अभिसंधीयते पराज्ञः परमादाद अपि चाबुधैः 197 तस्माद अभीतवद भीतॊ विश्वस्तवद अविश्वसन न हय अप्रमत्तश चलति चलितॊ वा विनश्यति 198 कालेन रिपुणा संधिः काले मित्रेण विग्रहः कार्य इत्य एव तत्त्वज्ञाः पराजुर नित्यं युधिष्ठिर 199 एवं मत्वा महाराज शास्त्रार्थम अभिगम्य च अभियुक्तॊ ऽपरमत्तश च पराग भयाद भीतवच चरेत 200 भीतवत संविधिः कार्यः परतिसंधिस तथैव च भयाद उत्पद्यते बुद्धिर अप्रमत्ताभियॊगजा 201 न भयं विद्यते राजन भीतस्यानागते भये अभीतस्य तु विस्रम्भात सुमहाञ जायते भयम 202 न भीरुर इति चात्यन्तं मन्त्रॊ ऽदेयः कथं चन अविज्ञानाद धि विज्ञाते गच्छेद आस्पद दर्शिषु 203 तस्माद अभीतवद भीतॊ विश्वस्तवद अविश्वसन कार्याणां गुरुतां बुद्ध्वा नानृतं किं चिद आचरेत 204 एवम एतन मया परॊक्तम इतिहासं युधिष्ठिर शरुत्वा तवं सुहृदां मध्ये यथावत समुपाचर 205 उपलभ्य मतिं चाग्र्याम अरिमित्रान्तरं तथा संधिविग्रहकालं च मॊक्षॊपायं तथापदि 206 शत्रुसाधारणे कृत्ये कृत्वा संधिं बलीयसा समागमं चरेद युक्त्या कृतार्थॊ न च विश्वसेत 207 अविरुद्धां तरिवर्गेण नीतिम एतां युधिष्ठिर अभ्युत्तिष्ठ शरुताद अस्माद भूयस तवं रञ्जयन परजाः 208 बराह्मणैश चापि ते सार्धं यात्रा भवतु पाण्डव बराह्मणा हि परं शरेयॊ दिवि चेह च भारत 209 एते धर्मस्य वेत्तारः कृतज्ञाः सततं परभॊ पूजिताः शुभकर्माणः पूर्वजित्या नराधिप 210 राज्यं शरेयः परं राजन यशः कीर्तिं च लप्स्यसे कुलस्य संततिं चैव यथान्यायं यथाक्रमम 211 दवयॊर इमं भारत संधिविग्रहं; सुभाषितं बुद्धिविशेषकारितम तथान्ववेक्ष्य कषितिपेन सर्वदा; निषेवितव्यं नृप शत्रुमण्डले |
1
[y] sarvatra buddhiḥ kathitā śreṣṭhā te bharatarṣabha anāgatā tathotpannā dīrghasūtrā vināśinī 2 tad icchāmi parāṃ buddhiṃ śrotuṃ bharatasattama yathā rājan na muhyeta śatrubhiḥ parivāritaḥ 3 dharmārthakuśalaprājña sarvaśāstraviśārada pṛcchāmi tvā kuru kśreṣṭha tan me vyākhyātum arhasi 4 śatrubhir bahubhir grasto yathā varteta pārthivaḥ etad icchāmy ahaṃ śrotuṃ sarvam eva yathāvidhi 5 viṣamasthaṃ hi rājānaṃ śatravaḥ paripanthinaḥ bahavo 'py ekam uddhartuṃ yatante pūrvatāpitāḥ 6 sarvataḥ prārthyamānena durbalena mahābalaiḥ ekenaivāsahāyena śakyaṃ sthātuṃ kathaṃ bhavet 7 kathaṃ mitram ariṃ caiva vindeta bharatarṣabha ceṣṭitavyaṃ kathaṃ cātha śatror mitrasya cāntare 8 prajñāta lakṣaṇe rājann amitre mitratāṃ gate kathaṃ nu puruṣaḥ kuryāt kiṃ vā kṛtvā sukhī bhavet 9 vigrahaṃ kena vā kuryāt saṃdhiṃ vā kena yojayet kathaṃ vā śatrumadhyastho vartetābalavān iti 10 etad vai sarvakṛtyānāṃ paraṃ kṛtyaṃ paraṃtapa naitasya kaś cid vaktāsti śrotā cāpi sudurlabhaḥ 11 ṛte śāṃtanavād bhīṣmāt satyasaṃdhāj jitendriyāt tad anviṣya mahābāho sarvam etad vadasva me 12 [bh] tvad yukto 'yam anupraśno yudhiṣṭhira guṇodayaḥ śṛṇu me putra kārtsnyena guhyam āpatsu bhārata 13 amitro mitratāṃ yāti mitraṃ cāpi praduṣyati sāmarthya yogāt kāryāṇāṃ tadgatyā hi sadāgatiḥ 14 tasmād viśvasitavyaṃ ca vigrahaṃ ca samācaret deśaṃ kālaṃ ca vijñāya kāryākāryaviniścaye 15 saṃdhātavyaṃ budhair nityaṃ vyavasyaṃ ca hitārthibhiḥ amitrair api saṃdheyaṃ prāṇā rakṣyāś ca bhārata 16 yo hy amitrair naro nityaṃ na saṃdadhyād apaṇḍitaḥ na so 'rtham āpnuyāt kiṃ cit phalāny api ca bhārata 17 yas tv amitreṇa saṃdhatte mitreṇa ca virudhyate arthayuktiṃ samālokya sumahad vindate phalam 18 atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam mārjārasya ca saṃvādaṃ nyagrodhe mūṣakasya ca 19 vane mahati kasmiṃś cin nyagrodhaḥ sumahān abhūt latā jālaparicchanno nānādvija gaṇāyutaḥ 20 skandhavān meghasaṃkāśaḥ śītac chāyo manoramaḥ vairantyam abhito jātas tarur vyālamṛgākulaḥ 21 tasya mūlaṃ samāśritya kṛtvā śatamukhaṃ bilam vasati sma mahāprājñaḥ palito nāma mūṣakaḥ 22 śākhāś ca tasya saṃśritya vasati sma sukhaṃ puraḥ lomaśo nāma mārjāraḥ pakṣisattvāvasādakaḥ 23 tatra cāgatya cāṇḍālo vairantya kṛtaketanaḥ ayojayat tam unmāthaṃ nityam astaṃ gate ravau 24 tatra snāyumayān pāśān yathāvat saṃnidhāya saḥ gṛhaṃ gatvā sukhaṃ śete prabhātām eti śarvarīm 25 tatra sma nityaṃ badhyante naktaṃ bahuvidhā mṛgāḥ kadā cit tatra mārjāras tv apramatto 'py abadhyata 26 tasmin baddhe mahāprājñaḥ śatrau nityātatāyini taṃ kālaṃ palito jñātvā vicacāra sunirbhayaḥ 27 tenānucaratā tasmin vane viśvastacāriṇā bhakṣaṃ vicaramāṇena nacirād dṛṣṭam āmiṣam 28 sa tam unmātham āruhya tad āmiṣam abhakṣayat tasyopari sapatnasya baddhasya manasā hasan 29 āmiṣe tu prasaktaḥ sa kadā cid avalokayan apaśyad aparaṃ ghoram ātmanaḥ śatrum āgatam 30 śaraprasūna saṃkāśaṃ mahī vivara śāyinam nakulaṃ harikaṃ nāma capalaṃ tāmralocanam 31 tena mūṣaka gandhena tvaramāṇam upāgatam bhakṣārthaṃ lelihad vaktraṃ bhūmāv ūrdhvamukhaṃ sthitam 32 śakhā gatam ariṃ cānyad apaśyat koṭarālayam ulūkaṃ candrakaṃ nāma tīkṣṇatuṇḍaṃ kṣapācaram 33 gatasya viṣayaṃ tasya nakulolūkayos tadā athāsyāsīd iyaṃ cintā tat prāpya sumahad bhayam 34 āpady asyāṃ sukaṣṭāyāṃ maraṇe samupasthite samantād bhaya utpanne kathaṃ kāryaṃ hitaiṣiṇā 35 sa tathā sarvato ruddhaḥ sarvatra samadarśanaḥ abhavad bhayasaṃtaptaś cakre cemāṃ parāṃ gatim 36 āpad vināśabhūyiṣṭhā śataikīyaṃ ca jīvitam samanta saṃśayā ceyam asmān āpad upasthitā 37 gataṃ hi sahasā bhūmiṃ nakulo māṃ samāpnuyāt ulūkaś ceha tiṣṭhantaṃ mārjāraḥ pāśasaṃkṣayāt 38 na tv evāsmad vidhaḥ prājñaḥ saṃmohaṃ gantum arhati kariṣye jīvite yatnaṃ yāvad ucchvāsanigraham 39 na hi buddhyānvitāḥ prājñā nītiśāstraviśāradāḥ saṃbhramanty āpadaṃ prāpya mahato 'rthān avāpya ca 40 na tv anyām iha mārjārād gatiṃ paśyāmi sāṃpratam viṣamastho hy ayaṃ jantuḥ kṛtyaṃ cāsya mahan mayā 41 jīvitārthī kathaṃ tv adya prārthitaḥ śatrubhis tribhiḥ tasmād imam ahaṃ śatruṃ mārjāraṃ saṃśrayāmi vai 42 kṣatravidyāṃ samāśritya hitam asyopadhāraye yenemaṃ śatrusaṃghātaṃ matipūrveṇa vañcaye 43 ayam atyantaśatrur me vaiṣamyaṃ paramaṃ gataḥ mūḍho grāhayituṃ svārthaṃ saṃgatyā yadi śakyate 44 kadā cid vyasanaṃ prāpya saṃdhiṃ kuryān mayā saha balinā saṃniviṣṭasya śatror api parigrahaḥ kārya ity āhur ācāryā viṣame jīvitārthinā 45 śreyān hi paṇḍitaḥ śatrur na ca mitram apaṇḍitam mama hy amitre mārjāre jīvitaṃ saṃpratiṣṭhitam 46 hantainaṃ saṃpravakṣyāmi hetum ātmābhirakṣaṇe apīdānīm ayaṃ śatruḥ saṃgatyā paṇḍito bhavet 47 tato 'rthagatitattvajñaḥ saṃdhivigrahakālavit sāntvapūrvam idaṃ vākyaṃ mārjāraṃ mūṣako 'bravīt 48 sauhṛdena bhibhāṣe tvā kac cin mārjārajīvasi jīvitaṃ hi tavecchāmi śreyaḥ sādhāraṇaṃ hi nau 49 na te saumya viṣattavyaṃ jīviṣyasi yathā purā ahaṃ tvām uddhariṣyāmi prāṇāñ jahyāṃ hi te kṛte 50 asti kaś cid upāyo 'tra puṣkalaḥ pratibhāti mām yena śakyas tvayā mokṣaḥ prāptuṃ śreyo yathā mayā 51 mayā hy upāyo dṛṣṭo 'yaṃ vicārya matim ātmanaḥ ātmārthaṃ ca tvadarthaṃ ca śreyaḥ sādhāraṇaṃ hi nau 52 idaṃ hi nakulolūkaṃ pāpabuddhy abhitaḥ sthitam na dharṣayati mārjāratena me svasti sāṃpratam 53 kūjaṃś capala netro 'yaṃ kauśiko māṃ nirīkṣate nagaśākhā grahas tiṣṭhaṃs tasyāhaṃ bhṛśam udvije 54 satāṃ sāptapadaṃ sakhyaṃ sa vāso me 'si paṇḍitaḥ sāṃvāsyakaṃ kariṣyāmi nāsti te mṛtyuto bhayam 55 na hi śaknoṣi mārjārapāśaṃ chettuṃ vinā mayā ahaṃ chetsyāmi te pāśaṃ yadi māṃ tvaṃ na hiṃsasi 56 tvam āśrito nagasyāgraṃ mūlaṃ tv aham upāśritaḥ ciroṣitāv ihāvāṃ vai vṛkṣe 'smin viditaṃ hi te 57 yasminn āśvasate kaś cid yaś ca nāśvasate kva cit na tau dhīrāḥ praśaṃsanti nityam udvignacetasau 58 tasmād vivardhatāṃ prītiḥ satyā saṃgatir astu nau kālātītam apārthaṃ hi na praśaṃsanti paṇḍitāḥ 59 arthayuktim imāṃ tāvad yathā bhūtāṃ niśāmaya tava jīvitam icchāmi tvaṃ mamecchasi jīvitam 60 kaś cit tarati kāṣṭhena sugambhīrāṃ mahānadīm sa tārayati tat kāṣṭhaṃ sa ca kāṣṭhena tāryate 61 īdṛśo nau samāyogo bhaviṣyati sunistaram ahaṃ tvāṃ tārayiṣyāmi tvaṃ ca māṃ tārayiṣyasi 62 evam uktvā tu palitas tadartham ubhayor hitam hetumad grahaṇīyaṃ ca kālākāṅkṣī vyapaikṣata 63 atha suvyāhṛtaṃ tasya śrutvā śatrur vicakṣaṇaḥ hetumad grahaṇīyārthaṃ mārjāro vākyam abravīt 64 buddhimān vākyasaṃpannas tad vākyam anuvarṇayan tām avasthām avekṣyāntyāṃ sāmnaiva pratyapūjayat 65 tatas tīkṣṇāgradaśano vaiḍūryamaṇilocanaḥ mūṣakaṃ mandam udvīkṣya mārjāro lomaśo 'bravīt 66 nandāmi saumya bhadraṃ te yo māṃ jīvantam icchasi śreyaś ca yadi jānīṣe kriyatāṃ mā vicāraya 67 ahaṃ hi dṛḍham āpannas tvam āpannataro mayā dvayor āpannayoḥ saṃdhiḥ kriyatāṃ mā vicāraya 68 vidhatsva prāptakālaṃ yat kāryaṃ sidhyatu cāvayoḥ mayi kṛcchrād vinirmukte na vinaṅkṣyati te kṛtam 69 nyastamāno 'smi bhakto 'smi śiṣyas tvaddhitakṛt tathā nideśavaśavartī ca bhavantaṃ śaraṇaṃ gataḥ 70 ity evam uktaḥ palito mārjāraṃ vaśam āgatam vākyaṃ hitam uvācedam abhinītārtham arthavat 71 udāraṃ yad bhavān āha naitac citraṃ bhavadvidhe vidito yas tu mārgo me hitārthaṃ śṛṇu taṃ mama 72 ahaṃ tvānupravekṣyāmi nakulān me mahad bhayam trāyasva māṃ mā vadhīś ca śakto 'smi tava mokṣaṇe 73 ulūkāc caiva māṃ rakṣa kṣudraḥ prārthayate hi mām ahaṃ chetsyāmi te pāśān sakhe satyena te śape 74 tad vacaḥ saṃgataṃ śrutvā lomaśo yuktam arthavat harṣād udvīkṣya palitaṃ svāgatenābhyapūjayat 75 sa taṃ saṃpūjya palitaṃ mārjāraḥ sauhṛde sthitaḥ suvicintyābravīd dhīraḥ prītas tvarita eva hi 76 kṣipram āgaccha bhadraṃ te tvaṃ me prāṇasamaḥ sakhā tava prājña prasādād dhi kṣipraṃ prāpsyāmi jīvitam 77 yad yad evaṃgatenādya śakyaṃ kartuṃ mayā tava tad ājñāpaya kartāhaṃ saṃdhir evāstu nau sakhe 78 asmāt te saṃśayān muktaḥ sa mitra gaṇabāndhavaḥ sarvakāryāṇi kartāhaṃ priyāṇi ca hitāni ca 79 muktaś ca vyasanād asmāt saumyāham api nāma te prītim utpādayeyaṃ ca pratikartuṃ ca śaknuyām 80 grāhayitvā tu taṃ svārthaṃ mārjāraṃ mūṣakas tadā praviveśa suvisrabdhaḥ samyag arthāṃś cacāra ha 81 evam āśvasito vidvān mārjāreṇa sa mūṣakaḥ mārjārorasi visrabdhaḥ suṣvāpa pitṛmātṛvat 82 līnaṃ tu tasya gātreṣu mārjārasyātha mūṣakam tau dṛṣṭvā nakulolūkau nirāśau jagmatur gṛhān 83 līnas tu tasya gātreṣu palito deśakālavit ciccheda pāśān nṛpate kālākāṅkṣī śanaiḥ śanaiḥ 84 atha bandhaparikliṣṭo mārjāro vīkṣya mūṣakam chindantaṃ vai tadā pāśān atvarantaṃ tvarānvitaḥ 85 tam atvarantaṃ palitaṃ pāśānāṃ chedane tadā saṃcodayitum ārebhe mārjāro mūṣakaṃ tadā 86 kiṃ saumya nābhitvarase kiṃ kṛtārtho 'vamanyase chindhi pāśān amitraghna purā śvapaca eti saḥ 87 ity uktas tvaratā tena matimān palito 'bravīt mārjāram akṛtaprajñaṃ vaśyam ātmahitaṃ vacaḥ 88 tūṣṇīṃ bhava na te saumya tvarā kāryā na saṃbhramaḥ vayam evātra kālajñā na kālaḥ parihāsyate 89 akāle kṛtyam ārabdhaṃ kartuṃ nārthāya kalpate tad eva kāla ārabdhaṃ mahate 'rthāya kalpate 90 akālavipramuktān me tvatta eva bhayaṃ bhavet tasmāt kālaṃ pratīkṣasva kim iti tvarase sakhe 91 yāvat paśyāmi caṇḍālam āyāntaṃ śastrapāṇinam tataś chetsyāmi te pāśaṃ prāpte sādhāraṇe bhaye 92 tasmin kāle pramuktas tvaṃ tarum evādhirohasi na hi te jīvitād anyat kiṃ cit kṛtyaṃ bhaviṣyati 93 tato bhavaty atikrānte traste bhīte ca lomaśa ahaṃ bilaṃ pravekṣyāmi bhavāṭ śākhāṃ gamiṣyati 94 evam uktas tu mārjāro mūṣakeṇātmano hitam vacanaṃ vākyatattvajño jīvitārthī mahāmatiḥ 95 athātmakṛtya tvaritaḥ samyak praśrayam ācaran uvāca lomaśo vākyaṃ mūṣakaṃ cirakāriṇam 96 na hy evaṃ mitrakāryāṇi prītyā kurvanti sādhavaḥ yathā tvaṃ mokṣitaḥ kṛcchrāt tvaramāṇena vai mayā 97 tāthaiva tvaramāṇena tvayā kāryaṃ hitaṃ mama yatnaṃ kuru mahāprājña yathā svasty āvayor bhavet 98 atha vā pūrvavairaṃ tvaṃ smaran kālaṃ vikarṣasi paśya duṣkṛtakarmatvaṃ vyaktam āyuḥ kṣayo mama 99 yac ca kiṃ cin mayājñānāt purastād vipriyaṃ kṛtam na tan manasi kartavyaṃ kṣamaye tvāṃ prasīda me 100 tam evaṃ vādinaṃ prājñaḥ śāstravid buddhisaṃmataḥ uvācedaṃ vacaḥ śreṣṭhaṃ mārjāraṃ mūṣakas tadā 101 śrutaṃ me tava mārjārasvam arthaṃ parigṛhṇataḥ mamāpi tvaṃ vijānīhi svam arthaṃ parigṛhṇataḥ 102 yan mitraṃ bhītavat sādhyaṃ yan mitra bhayasaṃhitam surakṣitaṃ tataḥ kāryaṃ pāṇiḥ sarpamukhād iva 103 kṛtvā balavatā saṃdhim ātmānaṃ yo na rakṣati apathyam iva tad bhuktaṃ tasyānarthāya kalpate 104 na kaś cit kasya cin mitraṃ na kaś cit kasya cit suhṛt arthair arthā nibadhyante gajair vanagajā iva 105 na hi kaś cit kṛte kārye kartāraṃ samavekṣate tasmāt sarvāṇi kāryāṇi sāvaśeṣāṇi kārayet 106 tasmin kāle 'pi ca bhavān divā kīrtibhayānvitaḥ mama na grahaṇe śaktaḥ palāyanaparāyaṇaḥ 107 chinnaṃ tu tantu bāhulyaṃ tantur eko 'vaśeṣitaḥ chetsyāmy ahaṃ tad apy āśu nirvṛto bhava lomaśa 108 tayoḥ saṃvadator evaṃ tathaivāpannayor dvayoḥ kṣayaṃ jagāma sā rātrir lomaśaṃ cāviśad bhayam 109 tataḥ prabhātasamaye vikṛtaḥ kṛṣṇapiṅgalaḥ sthūlasphig vikaco rūkṣaḥ śvacakraparivāritaḥ 110 śaṅkukarṇo mahāvaktraḥ palito ghoradarśanaḥ parigho nāma caṇḍālaḥ śastrapāṇir adṛśyata 111 taṃ dṛṣṭvā yamadūtābhaṃ mārjāras trastacetanaḥ uvāca palitaṃ bhītaḥ kim idānīṃ kariṣyasi 112 atha cāpi susaṃtrastau taṃ dṛṣṭvā ghoradarśanam kṣaṇena nakulolūkau nairāśyaṃ jagmatus tadā 113 balinau matimantau ca saṃghātaṃ cāpy upāgatau aśakyau sunayāt tasmāt saṃpradharṣayituṃ balāt 114 kāryārthaṃ kṛtasaṃdhī tau dṛṣṭvā mārjāramūṣakau ulūka nakulau tūrṇaṃ jagmatuḥ svaṃ svam ālayam 115 tataś ciccheda taṃ tantuṃ mārjārasya sa mūṣakaḥ vipramukto 'tha mārjāras tam evābhyapatad drumam 116 sa ca tasmād bhayān mukto mukto ghoreṇa śatruṇā bilaṃ viveśa palitaḥ śākhāṃ bheje ca lomaśaḥ 117 unmātham apy athādāya caṇḍālo vīkṣya sarvaśaḥ vihatāśaḥ kṣaṇenātha tasmād deśād apākramat jagāma ca svabhavanaṃ caṇḍālo bharatarṣabha 118 tatas tasmād bhayān mukto durlabhaṃ prāpya jīvitam bilasthaṃ pādapāgrasthaḥ palitaṃ lomaśo 'bravīt 119 akṛtvā saṃvidaṃ kāṃ cit sahasāham upaplutaḥ kṛtajñaṃ kṛtakalyāṇaṃ kac cin māṃ nābhiśaṅkase 120 gatvā ca mama viśvāsaṃ dattvā ca mama jīvitam mitropabhoga samaye kiṃ tvaṃ naivopasarpasi 121 kṛtvā hi pūrvaṃ mitrāṇi yaḥ paścān nānutiṣṭhati na sa mitrāṇi labhate kṛcchrāsv āpatsu durmatiḥ 122 tat kṛto 'haṃ tvayā mitraṃ sāmarthyād ātmanaḥ sakhe sa māṃ mitratvam āpannam upabhoktuṃ tvam arhasi 123 yāni me santi mitrāṇi ye ca me santi bāndhavāḥ sarve tvāṃ pūjayiṣyanti śiṣyā gurum iva priyam 124 ahaṃ ca pūjayiṣye tvāṃ samitragaṇabāndhavam jīvitasya pradātāraṃ kṛtajñaḥ ko na pūjayet 125 īśravo me bhavān astu śarīrasya gṛhasya ca arthānāṃ caiva sarveṣām anuśāstā ca me bhava 126 amātyo me bhava prājña piteva hi praśādhi mām na te 'sti bhayam asmatto jīvitenātmanaḥ śape 127 buddhyā tvam uśanāḥ sākṣād bale tv adhikṛtā vayam tvanmantrabalayukto hi vindeta jayam eva ha 128 evam uktaḥ paraṃ sāntvaṃ mārjāreṇa sa mūṣakaḥ uvāca paramārthajñaḥ ślakṣṇam ātmahitaṃ vacaḥ 129 yad bhavān āha tat sarvaṃ mayā te lomaśa śrutam mamāpi tāvad bruvataḥ śṛṇu yat pratibhāti mām 130 veditavyāni mitrāṇi boddhavyāś cāpi śatravaḥ etat susūkṣmaṃ loke 'smin dṛśyate prājñasaṃmatam 131 śatrurūpāś ca suhṛdo mitrarūpāś ca śatravaḥ sāntvitās te na budhyante rāgalobha vaśaṃgatāḥ 132 nāsti jātyā ripur nāma mitraṃ nāma na vidyate sāmarthya yogāj jāyante mitrāṇi ripavas tathā 133 yo yasmiñ jīvati svārthaṃ paśyet tāvat sa jīvati sa tasya tāvan mitraṃ syād yāvan na syād viparyayaḥ 134 nāsti maitrī sthirā nāma na ca dhruvam asauhṛdam arthayuktyā hi jāyante mitrāṇi ripavas tathā 135 mitraṃ ca śatrutām eti kasmiṃś cit kālaparyaye śatruś ca mitratām eti svārtho hi balavattaraḥ 136 yo viśvasati mitreṣu na cāśvasati śatruṣu arthayuktim avijñāya calitaṃ tasya jīvitam 137 arthayuktim avijñāya yaḥ śubhe kurute matim mitre vā yadi vā śatrau tasyāpi calitā matiḥ 138 na viśvased aviśvaste viśvaste 'pi na viśvaset viśvāsād bhayam utpannaṃ mūlāny api nikṛntati 139 arthayuktyā hi deśyante pitā mātā sutās tathā mātulā bhāgineyāś ca tathā saṃbandhibāndhavāḥ 140 putraṃ hi mātā pitaru tyajataḥ patitaṃ priyam loko rakṣati cātmānaṃ paśya svārthasya sāratām 141 taṃ manye nikṛtiprajñaṃ yo mokṣaṃ pratyanantaram kṛtyaṃ mṛgayase kartuṃ sukhopāyam asaṃśayam 142 asmin nilaya eva tvaṃ nyagrodhād avatāritaḥ pūrvaṃ niviṣṭam unmāthaṃ capalatvān na buddhivān 143 ātmanaś capalo nāsti kuto 'nyeṣāṃ bhaviṣyati tasmāt sarvāṇi kāryāṇi capalo hanty asaṃśayam 144 bravīti madhuraṃ kaṃ cit priyo me ha bhavān iti tan mithyā karaṇaṃ sarvaṃ vistareṇāpi me śṛṇu 145 kāraṇāt priyatām eti dveṣyo bhavati kāraṇāt arthārthī jīvaloko 'yaṃ na kaś cit kasya cit priyaḥ 146 sakhyaṃ sodarayor bhrātror dampatyor vā parasparam kasya cin nābhijānāmi prītiṃ niṣkāraṇām iha 147 yady api bhrātaraḥ kruddhā māryā vā kāraṇāntare svabhāvatas te prīyante netaraḥ prīyate janaḥ 148 priyo bhavati dānena priyavādena cāparaḥ mantrahoma japair anyaḥ kāryārthaṃ prīyate janaḥ 149 utpanne kāraṇe prītir nāsti nau kāraṇāntare pradhvaste kāraṇasthāne sā prītir vinivartate 150 kiṃ nu tat kāraṇaṃ manye yanāhaṃ bhavataḥ priyaḥ anyatrābhyavahārārthāt tatrāpi ca budhā vayam 151 kālo hetuṃ vikurute svārthas tam anuvartate svārthaṃ prājño 'bhijānāti prājñaṃ loko 'nuvartate 152 na tv īdṛśaṃ tvayā vācyaṃ viduṣi svārthapaṇḍite akāle 'viṣamasthasya svārthahetur ayaṃ tava 153 tasmān nāhaṃ cale svārthāt susthitaḥ saṃdhivigrahe abhrāṇām iva rūpāṇi vikurvanti kṣaṇe kṣaṇe 154 adyaiva hi ripur bhūtvā punar adyaiva sauhṛdam punaś ca ripur adyaiva yuktīnāṃ paśya cāpalam 155 āsīt tāvat tu maitrī nau yāvad dhetur abhūt purā sā gatā saha tenaiva kālayuktena hetunā 156 tvaṃ hi me 'tyantataḥ śatruḥ sāmarthyān mitratāṃ gataḥ tat kṛtyam abhinirvṛttaṃ prakṛtiḥ śatrutāṃ gatā 157 so 'ham evaṃ praṇītāni jñātvā śāstrāṇi tattvataḥ praviśeyaṃ kathaṃ pāśaṃ tvatkṛtaṃ tad vadasva me 158 tvadvīryeṇa vimukto 'haṃ madvīryeṇa tathā bhavān anyonyānugrahe vṛtte nāsti bhūyaḥ samāgamaḥ 159 tvaṃ hi saumya kṛtārtho 'dya nirvṛttārthās tathā vayam na te 'sty anyan mayā kṛtyaṃ kiṃ cid anyatra bhakṣaṇāt 160 aham annaṃ bhavān bhoktā durbalo 'haṃ bhavān balī nāvayor vidyate saṃdhir niyukte viṣame bale 161 saṃmanye 'haṃ tava prajñāṃ yan mokṣāt pratyanantaram bhakṣyaṃ mṛgayase nūnaṃ sukhopāyam asaṃśayam 162 bhakṣyārtham eva baddhas tvaṃ sa muktaḥ prasṛtaḥ kṣudhā śāstrajñam abhisaṃdhāya nūnaṃ bhakṣayitādya mām 163 jānāmi kṣudhitaṃ hi tvām āhārasamayaś ca te sa tvaṃ mām abhisaṃdhāya bhakṣyaṃ mṛgayase punaḥ 164 yac cāpi putradāraṃ svaṃ tat saṃnisṛjase mayi śuśrūṣāṃ nāma me kartuṃ sakhe mama na tatkṣamam 165 tvayā māṃ sahitaṃ dṛṣṭvā priyā bhāryā sutāś ca ye kasmān māṃ te na khādeyur hṛṣṭāḥ praṇayinas tvayi 166 nāhaṃ tvayā sameṣyāmi vṛtto hetuḥ samāgame śivaṃ dhyāyasva me 'trasthaḥ sukṛtaṃ smaryate yadi 167 śatror annādya bhūtaḥ san kliṣṭasya kṣudhitasya ca bhakṣyaṃ mṛgayamāṇasya kaḥ prājño viṣayaṃ vrajet 168 svasti te 'stu gamiṣyāmi dūrād api tavodvije nāhaṃ tvayā sameṣyāmi nirvṛto bhava lomaśa 169 balavat saṃnikarṣo hi na kadā cit praśasyate praśāntād api me prājña bhetavyaṃ balinaḥ sadā 170 yadi tv arthena me kāryaṃ brūhi kiṃ karavāṇi te kāmaṃ sarvaṃ pradāsyāmi na tv ātmānaṃ kadā cana 171 ātmārthe saṃtatis tyājyā rājyaṃ ratnaṃ dhanaṃ tathā api sarvasvam utsṛjya rakṣed ātmānam ātmanā 172 aiśvaryadhanaratnānāṃ pratyamitre 'pi tiṣṭhatām dṛṣṭā hi punar āvṛttir jīvitām iti naḥ śrutam 173 na tv ātmanaḥ saṃpradānaṃ dhanaratnavad iṣyate ātmā tu sarvato rakṣyo dārair api dhanair api 174 ātmarakṣita tantrāṇāṃ suparīkṣita kāriṇām āpado nopapadyante puruṣāṇāṃ svadoṣajāḥ 175 śatrūn samyag vijānanti durbalā ye balīyasaḥ teṣāṃ na cālyate buddhir ātmārthaṃ kṛtaniścayā 176 ity abhivyaktam evāsau palitenāvabhartsitaḥ mārjāro vrīḍito bhūtvā mūṣakaṃ vākyam abravīt 177 saṃmanye 'haṃ tava prajñāṃ yas tvaṃ mama hite rataḥ uktavān arthatattvena mayā saṃbhinnadarśanaḥ 178 na tu mām anyathā sādho tvaṃ vijñātum ihārhasi prāṇapradānajaṃ tvatto mama sauhṛdam āgatam 179 dharmajño 'smi guṇajño 'smi kṛtajño 'smi viśeṣataḥ mitreṣu vatsalaś cāsmi tvadvidheṣu viśeṣataḥ 180 tan mām evaṃgate sādho na yāvayitum arhasi tvayā hi yāvyamāno 'haṃ prāṇāñ jahyāṃ sabāndhavaḥ 181 dhik śabdo hi budhair dṛṣṭo madvidheṣu manasviṣu maraṇaṃ dharmatattvajña na māṃ śaṅkitum arhasi 182 iti saṃstūyamāno hi mārjāreṇa sa mūṣakaḥ manasā bhāvagambhīraṃ mārjāraṃ vākyam abravīt 183 sādhur bhavāñ śrutārtho 'smi prīyate na ca viśvase saṃstavair vā dhanaughair vā nāhaṃ śakyaḥ punas tvayā 184 na hy amitravaśaṃ yānti prājñā niṣkaraṇaṃ sakhe asminn arthe ca gāthe dve nibodhośanasā kṛte 185 śatrusādhāraṇe kṛtye kṛtvā saṃdhiṃ balīyasā samāhitaś cared yuktyā kṛtārthaś ca na viśvaset 186 tasmāt sarvāsv avasthāsu rakṣeñ jīvitam ātmanaḥ dravyāṇi saṃtatiś caiva sarvaṃ bhavati jīvataḥ 187 saṃkṣepo nītiśāstrāṇām aviśvāsaḥ paro mataḥ nṛṣu tasmād aviśvāsaḥ puṣkalaṃ hitam ātmanaḥ 188 vadhyante na hy aviśvastāḥ śatrubhir durbalā api viśvastās tv āśu vadhyante balavanto 'pi durbalaiḥ 189 tvadvidhebhyo mayā hy ātmā rakṣyo mārjārasarvadā rakṣa tvam api cātmānaṃ caṇḍālāñ jātikilbiṣāt 190 sa tasya bruvatas tv evaṃ saṃtrāsāñ jātasādhvasaḥ svabaliṃ hi javenāśu mārjāraḥ prayayau tataḥ 191 tataḥ śāstrārthatattvajño buddhisāmarthyam ātmanaḥ viśrāvya palitaḥ prājño bilam anyañ jagāma ha 192 evaṃ prajñāvatā buddhyā durbalena mahābalāḥ ekena bahavo 'mitrāḥ saṃdhiṃ kurvīta paṇḍitaḥ 193 ariṇāpi samarthena saṃdhiṃ kurvīta paṇḍitaḥ mūṣakaś ca viḍālaś ca muktāv anyonyasaṃśrayāt 194 ity eṣa kṣatradharmasya mayā mārgo 'nudarśitaḥ vistareṇa mahīpāla saṃkṣepeṇa punaḥ śṛṇu 195 anyonyakṛtavairau tu cakratuḥ prītim uttamām anyonyam abhisaṃdhātum abhūc caiva tayor matiḥ 196 tatra prājño 'bhisaṃdhatte samyag buddhibalāśrayāt abhisaṃdhīyate prājñaḥ pramādād api cābudhaiḥ 197 tasmād abhītavad bhīto viśvastavad aviśvasan na hy apramattaś calati calito vā vinaśyati 198 kālena ripuṇā saṃdhiḥ kāle mitreṇa vigrahaḥ kārya ity eva tattvajñāḥ prājur nityaṃ yudhiṣṭhira 199 evaṃ matvā mahārāja śāstrārtham abhigamya ca abhiyukto 'pramattaś ca prāg bhayād bhītavac caret 200 bhītavat saṃvidhiḥ kāryaḥ pratisaṃdhis tathaiva ca bhayād utpadyate buddhir apramattābhiyogajā 201 na bhayaṃ vidyate rājan bhītasyānāgate bhaye abhītasya tu visrambhāt sumahāñ jāyate bhayam 202 na bhīrur iti cātyantaṃ mantro 'deyaḥ kathaṃ cana avijñānād dhi vijñāte gacched āspada darśiṣu 203 tasmād abhītavad bhīto viśvastavad aviśvasan kāryāṇāṃ gurutāṃ buddhvā nānṛtaṃ kiṃ cid ācaret 204 evam etan mayā proktam itihāsaṃ yudhiṣṭhira śrutvā tvaṃ suhṛdāṃ madhye yathāvat samupācara 205 upalabhya matiṃ cāgryām arimitrāntaraṃ tathā saṃdhivigrahakālaṃ ca mokṣopāyaṃ tathāpadi 206 śatrusādhāraṇe kṛtye kṛtvā saṃdhiṃ balīyasā samāgamaṃ cared yuktyā kṛtārtho na ca viśvaset 207 aviruddhāṃ trivargeṇa nītim etāṃ yudhiṣṭhira abhyuttiṣṭha śrutād asmād bhūyas tvaṃ rañjayan prajāḥ 208 brāhmaṇaiś cāpi te sārdhaṃ yātrā bhavatu pāṇḍava brāhmaṇā hi paraṃ śreyo divi ceha ca bhārata 209 ete dharmasya vettāraḥ kṛtajñāḥ satataṃ prabho pūjitāḥ śubhakarmāṇaḥ pūrvajityā narādhipa 210 rājyaṃ śreyaḥ paraṃ rājan yaśaḥ kīrtiṃ ca lapsyase kulasya saṃtatiṃ caiva yathānyāyaṃ yathākramam 211 dvayor imaṃ bhārata saṃdhivigrahaṃ; subhāṣitaṃ buddhiviśeṣakāritam tathānvavekṣya kṣitipena sarvadā; niṣevitavyaṃ nṛpa śatrumaṇḍale |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 12
Chapter 137
|
1
[य] उक्तॊ मन्त्रॊ महाबाहॊ न विश्वासॊ ऽसति शत्रुषु कथं हि राजा वर्तेत यदि सर्वत्र नाश्वसेत 2 विश्वासाद धि परं राज्ञॊ राजन्न उत्पद्यते भयम कथं वै नाश्वसन राजा शत्रूञ जयति पार्थिव 3 एतन मे संशयं छिन्धि मनॊ मे संप्रमुह्यति अविश्वास कथाम एताम उपश्रुत्य पितामह 4 [भ] शृणु कौन्तेय यॊ वृत्तॊ बरह्मदत्तनिवेशने पूजन या सह संवादॊ बरह्मदत्तस्य पार्थिव 5 काम्पिल्ये बरह्मदत्तस्य अन्तःपुरनिवासिनी पूजनी नाम शकुनी दीर्घकालं सहॊषिता 6 रुतज्ञा सर्वभूतानां यथा वै जीव जीवकः सर्वज्ञा सर्वधर्मज्ञा तिर्यग्यॊनिगतापि सा 7 अभिप्रजाता सा तत्र पुत्रम एकं सुवर्चसम समकालं च राज्ञॊ ऽपि देव्याः पुत्रॊ वयजायत 8 समुद्रतीरं गत्वा सा तव आजहार फलद्वयम पुष्ट्य अर्थं च सवपुत्रस्य राजपुत्रस्य चैव ह 9 फलम एकं सुतायादाद राजपुत्राय चापरम अमृतास्वाद सदृशं बलतेजॊ विवर्धनम तत्रागच्छत परां वृद्धिं राजपुत्रः फलाशनात 10 धात्र्या हस्तगतश चापि तेनाक्रीडत पक्षिणा शून्ये तु तम उपादाय पक्षिणं समजातकम हत्वा ततः स राजेन्द्र धात्र्या हस्तम उपागमत 11 अथ सा शकुनी राजन्न आगमत फलहारिका अपश्यन निहतं पुत्रं तेन बालेन भूतले 12 बाष्पपूर्णमुखी दीना दृष्ट्वा सा तु हतं सुतम पूजनी दुःखसंतप्ता रुदती वाक्यम अब्रवीत 13 कषत्रिये संगतं नास्ति न परीतिर न च सौहृदम कारणे संभजन्तीह कृतार्थाः संत्यजन्ति च 14 कषत्रियेषु न विश्वासः कार्यः सर्वॊपघातिषु अपकृत्यापि सततं सान्त्वयन्ति निरर्थकम 15 अहम अस्य करॊम्य अद्य सदृशीं वैरयातनाम कृतघ्नस्य नृशंसस्य भृशं विश्वासघातिनः 16 सह संजातवृद्धस्य तथैव सह भॊजिनः शरणा गतस्य च वधस तरिविधं हय अस्य किल्बिषम 17 इत्य उक्त्वा चरणाभ्यां तु नेत्रे नृपसुतस्य सा भित्त्वा सवस्था तत इदं पूजनी वाक्यम अब्रवीत 18 इच्छयैव कृतं पापं सद्य एवॊपसर्पति कृतप्रतिक्रियं तेषां न नश्यति शुभाशुभम 19 पापं कर्मकृतं किं चिन न तस्मिन यदि विद्यते निपात्यते ऽसय पुत्रेषु न चेत पौत्रेषु नप्तृषु 20 [ब] अस्ति वै कृतम अस्माभिर अस्ति परतिकृतं तवया उभयं तत समीभूतं वस पूजनि मा गमः 21 [प] सकृत कृतापराधस्य तत्रैव परिलम्बतः न तद बुधाः परशंसन्ति शरेयस तत्रापसर्पणम 22 सान्त्वे परयुक्ते नृपते कृतवैरे न विश्वसेत कषिप्रं परबध्यते मूढॊ न हि वैरं परशाम्यति 23 अन्यॊन्यं कृतवैराणां पुत्रपौत्रं निगच्छति पुत्रपौत्रे विनष्टे तु परलॊकं निगच्छति 24 सर्वेषां कृतवैराणाम अविश्वासः सुखावहः एकान्ततॊ न विश्वासः कार्यॊ विश्वासघातकः 25 न विश्वसेद अविश्वस्ते विश्वस्ते ऽपि न विश्वसेत कामं विश्वासयेद अन्यान परेषां तु न विश्वसेत 26 माता पिता बान्धवानां परिष्ठौ; भार्या जरा बीजमात्रं तु पुत्रः भराता शत्रुः कलिन्नपाणिर वयस्य; आत्मा हय एकः सुखदुःखस्य वेत्ता 27 अन्यॊन्यकृतवैराणां न संधिर उपपद्यते स च हेतुर अतिक्रान्तॊ यदर्थम अहम आवसम 28 पूजितस्यार्थ मानाभ्यां जन्तॊः पूर्वापकारिणः चेतॊ भवत्य अविश्वस्तं पूर्वं तरासयते बलात 29 पूर्वं संमानना यत्र पश्चाच चैव विमानना जह्यात तं सत्त्ववान वासं संमानित विमानितः 30 उषितास्मि तवागारे दीर्घकालम अहिंसिता तद इदं वैरम उत्पन्नं सुखम आस्स्व वरजाम्य अहम 31 [ब] यत्कृते परतिकुर्याद वै न स तत्रापराध्नुयात अनृणस तेन भवति वस पूजानि मा गमः 32 [प] न कृतस्य न कर्तुश च सख्यं संधीयते पुनः हृदयं तत्र जानाति कर्तुश चैव कृतस्य च 33 [ब] कृतस्य चैव कर्तुश च सख्यं संधीयते पुनः वैरस्यॊपशमॊ दृष्टः पापं नॊपाश्नुते पुनः 34 [प] नास्ति वैरम उपक्रान्तं सान्त्वितॊ ऽसमीति नाश्वसेत विश्वासाद बध्यते बालस तस्माच छरेयॊ हय अदर्शनम 35 तरसा ये न शक्यन्ते शस्त्रैः सुनिशितैर अपि साम्ना ते विनिगृह्यन्ते गजा इव करेणुभिः 36 [ब] संवासाज जायते सनेहॊ जीवितान्तकरेष्व अपि अन्यॊन्यस्य च विश्वासः शवपचेन शुनॊ यथा 37 अन्यॊन्यकृतवैराणां संवासान मृदुतां गतम नैव तिष्ठति तद वैरं पुष्करस्थम इवॊदकम 38 [प] वैरं पञ्च समुत्थानं तच च बुध्यन्ति पण्डिताः सत्रीकृतं वास्तुजं वाग्जं ससपत्नापराधजम 39 तत्र दाता निहन्तव्यः कषत्रियेण विशेषतः परकाशं वाप्रकाशं वा बुद्ध्वा देशबलादिकम 40 कृतवैरे न विश्वासः कार्यस तव इह सुहृद्य अपि छन्नं संतिष्ठते वैरं गूढॊ ऽगनिर इव दारुषु 41 न वित्तेन न पारुष्यैर न सान्त्वेन न च शरुतैः वैराग्निः शाम्यते राजन्न और्वाग्निर इव सागरे 42 न हि वैराग्निर उद्भूतः कर्म वाप्य अपराधजम शाम्यत्य अदग्ध्वा नृपते विना हय एकतर कषयात 43 सत्कृतस्यार्थ मानाभ्यां सयात तु पूर्वापकारिणः नैव शान्तिर न विश्वासः कर्म तरासयते बलात 44 नैवापकारे कस्मिंश चिद अहं तवयि तथा भवान विश्वासाद उषिता पूर्वं नेदानीं विश्वसाम्य अहम 45 [ब] कालेन करियते कार्यं तथैव विविधाः करियाः कालेनैव परवर्तन्ते कः कस्येहापराध्यति 46 तुल्यं चॊभे परवर्तेते मरणं जन्म चैव ह कार्यते चैव कालेन तन्निमित्तं हि जीवति 47 बध्यन्ते युगपत के चिद एकैकस्य न चापरे कालॊ दहति पूतानि संप्राप्याग्निर इवेन्धनम 48 नाहं परमाणं नैव तवम अन्यॊन्यकरणे शुभे कालॊ नित्यम उपाधत्ते सुखं दुःखं च देहिनाम 49 एवं वसेह स सनेहा यथाकालम अहिंसिता यत्कृतं तच च मे कषान्तं तवं चैव कषम पूजनि 50 [प] यदि कालः परमाणं ते न वैरं कस्य चिद भवेत कस्मात तव अपचितिं यान्ति बान्धवा बान्धवे हते 51 कस्माद देवासुराः पूर्वम अन्यॊन्यम अभिजघ्निरे यदि कालेन निर्याणं सुखदुःखे भवाभवौ 52 भिषजॊ भेषजं कर्तुं कस्माद इच्छन्ति रॊगिणे यदि कालेन पच्यन्ते भेषजैः किं परयॊजनम 53 परलापः करियते कस्मात सुमहाञ शॊकमूर्छितैः यदि कालः परमाणं ते कस्माद धर्मॊ ऽसति कर्तृषु 54 तव पुत्रॊ ममापत्यं हतवान हिंसितॊ मया अनन्तरं तवया चाहं बन्धनीया महीपते 55 अहं हि पुत्रशॊकेन कृतपापा तवात्मजे तथा तवया परहर्तव्यं मयि तत्त्वं च मे शृणु 56 भक्षार्थं करीडनार्थं वा नरा वाञ्छन्ति पक्षिणः तृतीयॊ नास्ति संयॊगॊ वधबन्धाद ऋते कषमः 57 वधबन्धभयाद एके मॊक्षतन्त्रम उपागताः मरणॊत्पातजं दुःखम आहुर धर्मविदॊ जनाः 58 सर्वस्य दयिताः पराणाः सर्वस्य दयिताः सुताः दुःखाद उद्विजते सर्वः सर्वस्य सुखम ईप्सितम 59 दुःखं जरा बरह्मदत्तदुःखम अर्थविपर्ययः दुःखं चानिष्ट संवासॊ दुःखम इष्टवियॊगजम 60 वैरबन्धकृतं दुःखं हिंसाजं सत्रीकृतं तथा दुःखं सुखेन सततं जनाद विपरिवर्तते 61 न दुःखं परदुःखे वै के चिद आहुर अबुद्धयः यॊ दुःखं नाभिजानाति स जल्पति महाजने 62 यस तु शॊचति दुःखार्तः स कथं वक्तुम उत्सहेत रसज्ञः सर्वदुःखस्य यथात्मनि तथा परे 63 यत्कृतं ते मया राजंस तवया च मम यत्कृतम न तद वर्षशतैः शक्यं वयपॊहितुम अरिंदम 64 आवयॊः कृतम अन्यॊन्यं तत्र संधिर न विद्यते समृत्वा समृत्वा हि ते पुत्रं नवं वैरं भविष्यति 65 वैरम अन्तिकम आसज्य यः परीतिं कर्तुम इच्छति मृन्मयस्येव भग्नस्य तस्य संधिर न विद्यते 66 निश्चितश चार्थशास्त्रज्ञैर अविश्वासः सुखॊदयः उशनाश चाथ गाथे दवे परह्रादायाब्रवीत पुरा 67 ये वैरिणः शरद्दधते सत्ये सत्येतरे ऽपि वा ते शरद्दधाना वध्यन्ते मधु शुष्ककृणैर यथा 68 न हि वैराणि शाम्यन्ति कुलेष्व आ दशमाद युगात आख्यातारश च विद्यन्ते कुले चेद विद्यते पुमान 69 उपगुह्य हि वैराणि सान्त्वयन्ति नराधिपाः अथैनं परतिपिंषन्ति पूर्णं घटम इवाश्मनि 70 सदा न विश्वसेद राजन पापं कृत्वेह कस्य चित अपकृत्य परेषां हि विश्वासाद दुःखम अश्नुते 71 [ब] नाविश्वासाच चिन्वते ऽरहान नेहन्ते चापि किं चन भयाद एकतरान नित्यं मृतकल्पा भवन्ति च 72 [प] यस्येह वरणिनौ पादौ पद्भ्यां च परिसर्पति कषण्येते तस्य तौ पादौ सुगुप्तम अभिधावतः 73 नेत्राभ्यां स रुजाभ्यां यः परतिवातम उदीक्षते तस्य वायुरुजात्यर्थं नेत्रयॊर भवति धरुवम 74 दुष्टं पन्थानम आश्रित्य यॊ मॊहाद अभिपद्यते आत्मनॊ बलम अज्ञत्वा तद अन्तं तस्य जीवितम 75 यस तु वर्षम अविज्ञाय कषेत्रं कृषति मानवः हीनं पुरुषकारेण सस्यं नैवाप्नुते पुनः 76 यश च तिक्तं कषायं वाप्य आस्वाद विधुरं हितम आहारं कुरुते नित्यं सॊ ऽमृतत्वाय कल्पते 77 पथ्यं भुक्त्वा नरॊ लॊभाद यॊ ऽनयद अश्नाति भॊजनम परिणामम अविज्ञाय तद अन्तं तस्य जीवितम 78 दैवं पुरुषकारश च सथिताव अन्यॊन्यसंश्रयात उदात्तानां कर्म तन्त्रं दैवं कलीबा उपासते 79 कर्म चात्महितं कार्यं तीक्ष्णं वा यदि वा मृदु गरस्यते ऽकर्म शीलस तु सदानर्थैर अकिंचनः 80 तस्मात संशयिते ऽपय अर्थे कार्य एव पराक्रमः सर्वस्वम अपि संत्यज्य कार्यम आत्महितं नरैः 81 विद्या शौर्यं च दाक्ष्यं च बलं धैर्यं च पञ्चकम मित्राणि सहजान्य आहुर वर्तयन्तीह यैर बुधाः 82 निवेशनं च कुप्यं च कषेत्रं भार्या सुहृज्जनः एतान्य उपचितान्य आहुः सर्वत्र लभते पुमान 83 सर्वत्र रमते पराज्ञः सर्वत्र च विरॊचते न विभीषयते कं चिद भीषितॊ न बिभेति च 84 नित्यं बुद्धिमतॊ हय अर्थः सवल्पकॊ ऽपि विवर्धते दाक्ष्येण कुरुते कर्म संयमात परतितिष्ठति 85 गृहस्नेहावबद्धानां नराणाम अल्पमेधसाम कुस्त्री खादति मांसानि माघमा सेगवाम इव 86 गृहं कषेत्राणि मित्राणि सवदेश इति चापरे इत्य एवम अवसीदन्ति नरा बुद्धिविपर्यये 87 उत्पतेत सरुजाद देशाद वयाधिदुर्भिक्ष पीडितात अन्यत्र वस्तुं गच्छेद वा वसेद वा नित्यमानितः 88 तस्माद अन्यत्र यास्यामि वस्तुं नाहम इहॊत्सहे कृतम एतद अनाहार्यं तव पुत्रेण पार्थिव 89 कुभार्यां च कुपुत्रं च कुराजानं कुसौहृदम कुसंबन्धं कुदेशं च दूरतः परिवर्जयेत 90 कुमित्रे नास्ति विश्वासः कुभार्यायां कुतॊ रतिः कुराज्ये निर्वृतिर नास्ति कुदेशे न परजीव्यते 91 कुमित्रे संगतं नास्ति नित्यम अस्थिरसौहृदे अवमानः कुसंबन्धे भवत्य अर्थविपर्यये 92 सा भार्या या परियं बरूते सपुत्रॊ यत्र निर्वृतिः तन मित्रं यत्र विश्वासः स देशॊ यत्र जीव्यते 93 यत्र नास्ति बलात कारः स राजा तीव्रशासनः न चैव हय अभिसंबन्धॊ दरिद्रं यॊ बुभूषति 94 भार्या देशॊ ऽथ मित्राणि पुत्र संबन्धिबान्धवाः एतत सर्वं गुणवति धर्मनेत्रे महीपतौ 95 अधर्मज्ञस्य विलयं परजा गच्छन्त्य अनिग्रहात राजा मूलं तरिवर्गस्य अप्रमत्तॊ ऽनुपालयन 96 बलिषड भागम उद्धृत्य बलिं तम उपयॊजयेत न रक्षति परजाः सम्यग यः स पार्थिव तस्करः 97 दत्त्वाभयं यः सवयम एव राजा; न तत परमाणं कुरुते यथावत स सर्वलॊकाद उपलभ्य पापम; अधर्मबुद्धिर निरयं परयाति 98 दत्त्वाभयं यः सम राजा परमाणं कुरुते सदा स सर्वसुखकृज जञेयः परजा धर्मेण पालयन 99 पिता माता गुरुर गॊप्ता वह्निर वैश्रवणॊ यमः सप्त राज्ञॊ गुणान एतान मनुर आह परजापतिः 100 पिता हि राजा राष्ट्रस्य परजानां यॊ ऽनुकम्पकः तस्मिन मिथ्या परणीते हि तिर्यग गच्छति मानवः 101 संभावयति मातेव दीनम अभ्यवपद्यते दहत्य अग्निर इवानिष्टान यमयन भवते यमः 102 इष्टेषु विसृजत्य अर्थान कुबेर इव कामदः गुरुर धर्मॊपदेशेन गॊप्ता च परिपालनात 103 यस तु रञ्जयते राजा पौरजानपदान गुणैः न तस्य भरश्यते राज्यं गुणधर्मानुपालनात 104 सवयं समुपजानन हि पौरजानपद करियाः स सुखं मॊदते भूप इह लॊके परत्र च 105 नित्यॊद्विग्नाः परजा यस्य करभार परपीडिताः अनर्थैर विप्रलुप्यन्ते स गच्छति पराभवम 106 परजा यस्य विवर्धन्ते सरसीव महॊत्पलम स सर्वयज्ञफलभाग राजा लॊके महीयते 107 बलिना विग्रहॊ राजन न कथं चित परशस्यते बलिना विगृहीतस्य कुतॊ राज्यं कुतः सुखम 108 [भ] सैवम उक्त्वा शकुनिका बरह्मदत्तं नराधिपम राजानं समनुज्ञाप्य जगामाथेप्सितां दिशम 109 एतत ते बरह्मदत्तस्य पूजन्या सह भाषितम मयॊक्तं भरतश्रेष्ठ किम अन्यच छरॊतुम इच्छसि |
1
[y] ukto mantro mahābāho na viśvāso 'sti śatruṣu kathaṃ hi rājā varteta yadi sarvatra nāśvaset 2 viśvāsād dhi paraṃ rājño rājann utpadyate bhayam kathaṃ vai nāśvasan rājā śatrūñ jayati pārthiva 3 etan me saṃśayaṃ chindhi mano me saṃpramuhyati aviśvāsa kathām etām upaśrutya pitāmaha 4 [bh] śṛṇu kaunteya yo vṛtto brahmadattaniveśane pūjan yā saha saṃvādo brahmadattasya pārthiva 5 kāmpilye brahmadattasya antaḥpuranivāsinī pūjanī nāma śakunī dīrghakālaṃ sahoṣitā 6 rutajñā sarvabhūtānāṃ yathā vai jīva jīvakaḥ sarvajñā sarvadharmajñā tiryagyonigatāpi sā 7 abhiprajātā sā tatra putram ekaṃ suvarcasam samakālaṃ ca rājño 'pi devyāḥ putro vyajāyata 8 samudratīraṃ gatvā sā tv ājahāra phaladvayam puṣṭy arthaṃ ca svaputrasya rājaputrasya caiva ha 9 phalam ekaṃ sutāyādād rājaputrāya cāparam amṛtāsvāda sadṛśaṃ balatejo vivardhanam tatrāgacchat parāṃ vṛddhiṃ rājaputraḥ phalāśanāt 10 dhātryā hastagataś cāpi tenākrīḍata pakṣiṇā śūnye tu tam upādāya pakṣiṇaṃ samajātakam hatvā tataḥ sa rājendra dhātryā hastam upāgamat 11 atha sā śakunī rājann āgamat phalahārikā apaśyan nihataṃ putraṃ tena bālena bhūtale 12 bāṣpapūrṇamukhī dīnā dṛṣṭvā sā tu hataṃ sutam pūjanī duḥkhasaṃtaptā rudatī vākyam abravīt 13 kṣatriye saṃgataṃ nāsti na prītir na ca sauhṛdam kāraṇe saṃbhajantīha kṛtārthāḥ saṃtyajanti ca 14 kṣatriyeṣu na viśvāsaḥ kāryaḥ sarvopaghātiṣu apakṛtyāpi satataṃ sāntvayanti nirarthakam 15 aham asya karomy adya sadṛśīṃ vairayātanām kṛtaghnasya nṛśaṃsasya bhṛśaṃ viśvāsaghātinaḥ 16 saha saṃjātavṛddhasya tathaiva saha bhojinaḥ śaraṇā gatasya ca vadhas trividhaṃ hy asya kilbiṣam 17 ity uktvā caraṇābhyāṃ tu netre nṛpasutasya sā bhittvā svasthā tata idaṃ pūjanī vākyam abravīt 18 icchayaiva kṛtaṃ pāpaṃ sadya evopasarpati kṛtapratikriyaṃ teṣāṃ na naśyati śubhāśubham 19 pāpaṃ karmakṛtaṃ kiṃ cin na tasmin yadi vidyate nipātyate 'sya putreṣu na cet pautreṣu naptṛṣu 20 [b] asti vai kṛtam asmābhir asti pratikṛtaṃ tvayā ubhayaṃ tat samībhūtaṃ vasa pūjani mā gamaḥ 21 [p] sakṛt kṛtāparādhasya tatraiva parilambataḥ na tad budhāḥ praśaṃsanti śreyas tatrāpasarpaṇam 22 sāntve prayukte nṛpate kṛtavaire na viśvaset kṣipraṃ prabadhyate mūḍho na hi vairaṃ praśāmyati 23 anyonyaṃ kṛtavairāṇāṃ putrapautraṃ nigacchati putrapautre vinaṣṭe tu paralokaṃ nigacchati 24 sarveṣāṃ kṛtavairāṇām aviśvāsaḥ sukhāvahaḥ ekāntato na viśvāsaḥ kāryo viśvāsaghātakaḥ 25 na viśvased aviśvaste viśvaste 'pi na viśvaset kāmaṃ viśvāsayed anyān pareṣāṃ tu na viśvaset 26 mātā pitā bāndhavānāṃ pariṣṭhau; bhāryā jarā bījamātraṃ tu putraḥ bhrātā śatruḥ klinnapāṇir vayasya; ātmā hy ekaḥ sukhaduḥkhasya vettā 27 anyonyakṛtavairāṇāṃ na saṃdhir upapadyate sa ca hetur atikrānto yadartham aham āvasam 28 pūjitasyārtha mānābhyāṃ jantoḥ pūrvāpakāriṇaḥ ceto bhavaty aviśvastaṃ pūrvaṃ trāsayate balāt 29 pūrvaṃ saṃmānanā yatra paścāc caiva vimānanā jahyāt taṃ sattvavān vāsaṃ saṃmānita vimānitaḥ 30 uṣitāsmi tavāgāre dīrghakālam ahiṃsitā tad idaṃ vairam utpannaṃ sukham āssva vrajāmy aham 31 [b] yatkṛte pratikuryād vai na sa tatrāparādhnuyāt anṛṇas tena bhavati vasa pūjāni mā gamaḥ 32 [p] na kṛtasya na kartuś ca sakhyaṃ saṃdhīyate punaḥ hṛdayaṃ tatra jānāti kartuś caiva kṛtasya ca 33 [b] kṛtasya caiva kartuś ca sakhyaṃ saṃdhīyate punaḥ vairasyopaśamo dṛṣṭaḥ pāpaṃ nopāśnute punaḥ 34 [p] nāsti vairam upakrāntaṃ sāntvito 'smīti nāśvaset viśvāsād badhyate bālas tasmāc chreyo hy adarśanam 35 tarasā ye na śakyante śastraiḥ suniśitair api sāmnā te vinigṛhyante gajā iva kareṇubhiḥ 36 [b] saṃvāsāj jāyate sneho jīvitāntakareṣv api anyonyasya ca viśvāsaḥ śvapacena śuno yathā 37 anyonyakṛtavairāṇāṃ saṃvāsān mṛdutāṃ gatam naiva tiṣṭhati tad vairaṃ puṣkarastham ivodakam 38 [p] vairaṃ pañca samutthānaṃ tac ca budhyanti paṇḍitāḥ strīkṛtaṃ vāstujaṃ vāgjaṃ sasapatnāparādhajam 39 tatra dātā nihantavyaḥ kṣatriyeṇa viśeṣataḥ prakāśaṃ vāprakāśaṃ vā buddhvā deśabalādikam 40 kṛtavaire na viśvāsaḥ kāryas tv iha suhṛdy api channaṃ saṃtiṣṭhate vairaṃ gūḍho 'gnir iva dāruṣu 41 na vittena na pāruṣyair na sāntvena na ca śrutaiḥ vairāgniḥ śāmyate rājann aurvāgnir iva sāgare 42 na hi vairāgnir udbhūtaḥ karma vāpy aparādhajam śāmyaty adagdhvā nṛpate vinā hy ekatara kṣayāt 43 satkṛtasyārtha mānābhyāṃ syāt tu pūrvāpakāriṇaḥ naiva śāntir na viśvāsaḥ karma trāsayate balāt 44 naivāpakāre kasmiṃś cid ahaṃ tvayi tathā bhavān viśvāsād uṣitā pūrvaṃ nedānīṃ viśvasāmy aham 45 [b] kālena kriyate kāryaṃ tathaiva vividhāḥ kriyāḥ kālenaiva pravartante kaḥ kasyehāparādhyati 46 tulyaṃ cobhe pravartete maraṇaṃ janma caiva ha kāryate caiva kālena tannimittaṃ hi jīvati 47 badhyante yugapat ke cid ekaikasya na cāpare kālo dahati pūtāni saṃprāpyāgnir ivendhanam 48 nāhaṃ pramāṇaṃ naiva tvam anyonyakaraṇe śubhe kālo nityam upādhatte sukhaṃ duḥkhaṃ ca dehinām 49 evaṃ vaseha sa snehā yathākālam ahiṃsitā yatkṛtaṃ tac ca me kṣāntaṃ tvaṃ caiva kṣama pūjani 50 [p] yadi kālaḥ pramāṇaṃ te na vairaṃ kasya cid bhavet kasmāt tv apacitiṃ yānti bāndhavā bāndhave hate 51 kasmād devāsurāḥ pūrvam anyonyam abhijaghnire yadi kālena niryāṇaṃ sukhaduḥkhe bhavābhavau 52 bhiṣajo bheṣajaṃ kartuṃ kasmād icchanti rogiṇe yadi kālena pacyante bheṣajaiḥ kiṃ prayojanam 53 pralāpaḥ kriyate kasmāt sumahāñ śokamūrchitaiḥ yadi kālaḥ pramāṇaṃ te kasmād dharmo 'sti kartṛṣu 54 tava putro mamāpatyaṃ hatavān hiṃsito mayā anantaraṃ tvayā cāhaṃ bandhanīyā mahīpate 55 ahaṃ hi putraśokena kṛtapāpā tavātmaje tathā tvayā prahartavyaṃ mayi tattvaṃ ca me śṛṇu 56 bhakṣārthaṃ krīḍanārthaṃ vā narā vāñchanti pakṣiṇaḥ tṛtīyo nāsti saṃyogo vadhabandhād ṛte kṣamaḥ 57 vadhabandhabhayād eke mokṣatantram upāgatāḥ maraṇotpātajaṃ duḥkham āhur dharmavido janāḥ 58 sarvasya dayitāḥ prāṇāḥ sarvasya dayitāḥ sutāḥ duḥkhād udvijate sarvaḥ sarvasya sukham īpsitam 59 duḥkhaṃ jarā brahmadattaduḥkham arthaviparyayaḥ duḥkhaṃ cāniṣṭa saṃvāso duḥkham iṣṭaviyogajam 60 vairabandhakṛtaṃ duḥkhaṃ hiṃsājaṃ strīkṛtaṃ tathā duḥkhaṃ sukhena satataṃ janād viparivartate 61 na duḥkhaṃ paraduḥkhe vai ke cid āhur abuddhayaḥ yo duḥkhaṃ nābhijānāti sa jalpati mahājane 62 yas tu śocati duḥkhārtaḥ sa kathaṃ vaktum utsahet rasajñaḥ sarvaduḥkhasya yathātmani tathā pare 63 yatkṛtaṃ te mayā rājaṃs tvayā ca mama yatkṛtam na tad varṣaśataiḥ śakyaṃ vyapohitum ariṃdama 64 āvayoḥ kṛtam anyonyaṃ tatra saṃdhir na vidyate smṛtvā smṛtvā hi te putraṃ navaṃ vairaṃ bhaviṣyati 65 vairam antikam āsajya yaḥ prītiṃ kartum icchati mṛnmayasyeva bhagnasya tasya saṃdhir na vidyate 66 niścitaś cārthaśāstrajñair aviśvāsaḥ sukhodayaḥ uśanāś cātha gāthe dve prahrādāyābravīt purā 67 ye vairiṇaḥ śraddadhate satye satyetare 'pi vā te śraddadhānā vadhyante madhu śuṣkakṛṇair yathā 68 na hi vairāṇi śāmyanti kuleṣv ā daśamād yugāt ākhyātāraś ca vidyante kule ced vidyate pumān 69 upaguhya hi vairāṇi sāntvayanti narādhipāḥ athainaṃ pratipiṃṣanti pūrṇaṃ ghaṭam ivāśmani 70 sadā na viśvased rājan pāpaṃ kṛtveha kasya cit apakṛtya pareṣāṃ hi viśvāsād duḥkham aśnute 71 [b] nāviśvāsāc cinvate 'rhān nehante cāpi kiṃ cana bhayād ekatarān nityaṃ mṛtakalpā bhavanti ca 72 [p] yasyeha vraṇinau pādau padbhyāṃ ca parisarpati kṣaṇyete tasya tau pādau suguptam abhidhāvataḥ 73 netrābhyāṃ sa rujābhyāṃ yaḥ prativātam udīkṣate tasya vāyurujātyarthaṃ netrayor bhavati dhruvam 74 duṣṭaṃ panthānam āśritya yo mohād abhipadyate ātmano balam ajñatvā tad antaṃ tasya jīvitam 75 yas tu varṣam avijñāya kṣetraṃ kṛṣati mānavaḥ hīnaṃ puruṣakāreṇa sasyaṃ naivāpnute punaḥ 76 yaś ca tiktaṃ kaṣāyaṃ vāpy āsvāda vidhuraṃ hitam āhāraṃ kurute nityaṃ so 'mṛtatvāya kalpate 77 pathyaṃ bhuktvā naro lobhād yo 'nyad aśnāti bhojanam pariṇāmam avijñāya tad antaṃ tasya jīvitam 78 daivaṃ puruṣakāraś ca sthitāv anyonyasaṃśrayāt udāttānāṃ karma tantraṃ daivaṃ klībā upāsate 79 karma cātmahitaṃ kāryaṃ tīkṣṇaṃ vā yadi vā mṛdu grasyate 'karma śīlas tu sadānarthair akiṃcanaḥ 80 tasmāt saṃśayite 'py arthe kārya eva parākramaḥ sarvasvam api saṃtyajya kāryam ātmahitaṃ naraiḥ 81 vidyā śauryaṃ ca dākṣyaṃ ca balaṃ dhairyaṃ ca pañcakam mitrāṇi sahajāny āhur vartayantīha yair budhāḥ 82 niveśanaṃ ca kupyaṃ ca kṣetraṃ bhāryā suhṛjjanaḥ etāny upacitāny āhuḥ sarvatra labhate pumān 83 sarvatra ramate prājñaḥ sarvatra ca virocate na vibhīṣayate kaṃ cid bhīṣito na bibheti ca 84 nityaṃ buddhimato hy arthaḥ svalpako 'pi vivardhate dākṣyeṇa kurute karma saṃyamāt pratitiṣṭhati 85 gṛhasnehāvabaddhānāṃ narāṇām alpamedhasām kustrī khādati māṃsāni māghamā segavām iva 86 gṛhaṃ kṣetrāṇi mitrāṇi svadeśa iti cāpare ity evam avasīdanti narā buddhiviparyaye 87 utpatet sarujād deśād vyādhidurbhikṣa pīḍitāt anyatra vastuṃ gacched vā vased vā nityamānitaḥ 88 tasmād anyatra yāsyāmi vastuṃ nāham ihotsahe kṛtam etad anāhāryaṃ tava putreṇa pārthiva 89 kubhāryāṃ ca kuputraṃ ca kurājānaṃ kusauhṛdam kusaṃbandhaṃ kudeśaṃ ca dūrataḥ parivarjayet 90 kumitre nāsti viśvāsaḥ kubhāryāyāṃ kuto ratiḥ kurājye nirvṛtir nāsti kudeśe na prajīvyate 91 kumitre saṃgataṃ nāsti nityam asthirasauhṛde avamānaḥ kusaṃbandhe bhavaty arthaviparyaye 92 sā bhāryā yā priyaṃ brūte saputro yatra nirvṛtiḥ tan mitraṃ yatra viśvāsaḥ sa deśo yatra jīvyate 93 yatra nāsti balāt kāraḥ sa rājā tīvraśāsanaḥ na caiva hy abhisaṃbandho daridraṃ yo bubhūṣati 94 bhāryā deśo 'tha mitrāṇi putra saṃbandhibāndhavāḥ etat sarvaṃ guṇavati dharmanetre mahīpatau 95 adharmajñasya vilayaṃ prajā gacchanty anigrahāt rājā mūlaṃ trivargasya apramatto 'nupālayan 96 baliṣaḍ bhāgam uddhṛtya baliṃ tam upayojayet na rakṣati prajāḥ samyag yaḥ sa pārthiva taskaraḥ 97 dattvābhayaṃ yaḥ svayam eva rājā; na tat pramāṇaṃ kurute yathāvat sa sarvalokād upalabhya pāpam; adharmabuddhir nirayaṃ prayāti 98 dattvābhayaṃ yaḥ sma rājā pramāṇaṃ kurute sadā sa sarvasukhakṛj jñeyaḥ prajā dharmeṇa pālayan 99 pitā mātā gurur goptā vahnir vaiśravaṇo yamaḥ sapta rājño guṇān etān manur āha prajāpatiḥ 100 pitā hi rājā rāṣṭrasya prajānāṃ yo 'nukampakaḥ tasmin mithyā praṇīte hi tiryag gacchati mānavaḥ 101 saṃbhāvayati māteva dīnam abhyavapadyate dahaty agnir ivāniṣṭān yamayan bhavate yamaḥ 102 iṣṭeṣu visṛjaty arthān kubera iva kāmadaḥ gurur dharmopadeśena goptā ca paripālanāt 103 yas tu rañjayate rājā paurajānapadān guṇaiḥ na tasya bhraśyate rājyaṃ guṇadharmānupālanāt 104 svayaṃ samupajānan hi paurajānapada kriyāḥ sa sukhaṃ modate bhūpa iha loke paratra ca 105 nityodvignāḥ prajā yasya karabhāra prapīḍitāḥ anarthair vipralupyante sa gacchati parābhavam 106 prajā yasya vivardhante sarasīva mahotpalam sa sarvayajñaphalabhāg rājā loke mahīyate 107 balinā vigraho rājan na kathaṃ cit praśasyate balinā vigṛhītasya kuto rājyaṃ kutaḥ sukham 108 [bh] saivam uktvā śakunikā brahmadattaṃ narādhipam rājānaṃ samanujñāpya jagāmāthepsitāṃ diśam 109 etat te brahmadattasya pūjanyā saha bhāṣitam mayoktaṃ bharataśreṣṭha kim anyac chrotum icchasi |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 12
Chapter 138
|
1
[य] युगक्षयात परिक्षीणे धर्मे लॊके च भारत दस्युभिः पीड्यमाने च कथं सथेयं पितामह 2 [भ] हन्त ते कथ्ययिष्यामि नीतिम आपत्सु भारत उत्सृज्यापि घृणां काले यथा वर्तेत भूमिपः 3 अत्राप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम भरद्वाजस्य संवादं राज्ञः शत्रुं तपस्य च 4 राजा शत्रुं तपॊ नाम सौवीराणां महारथः कणिङ्कम उपसंगम्य पप्रच्छार्थ विनिश्चयम 5 अलब्धस्य कथं लिप्सा लब्धं केन विवर्धते वर्धितं पालयेत केन पालितं परणयेत कथम 6 तस्मै विनिश्चयार्थं स परिपृष्टार्थ निश्चयः उवाच बराह्मणॊ वाक्यम इदं हेतुमद उत्तरम 7 नित्यम उद्यतदण्डः सयान नित्यं विवृतपौरुषः अच्छिद्रश छिद्रदर्शी च परेषां विवरानुगः 8 नित्यम उद्यतदण्डस्य भृशम उद्विजते जनः तस्मात सर्वाणि भूतानि दण्डेनैव पररॊधयेत 9 एवम एव परशंसन्ति पण्डितास तत्त्वदर्शिनः तस्माच चतुष्टये तस्मिन परधानॊ दण्ड उच्यते 10 छिन्नमूले हय अधिष्ठाने सर्वे तज जीविनॊ हताः कथं हि शाखास तिष्ठेयुश छिन्नमूले वनस्पतौ 11 मूलम एवादितश छिन्द्यात परपक्षस्य पण्डितः ततः सहायान पक्षं च सर्वम एवानुसारयेत 12 सुमन्त्रितं सुविक्रान्तं सुयुद्धं सुपलायितम आपदां पदकालेषु कुर्वीत न विचारयेत 13 वान मात्रेण विनीतः सयाद धृदयेन यथा कषुरः शलक्ष्णपूर्वाभिभाषी च कामक्रॊधौ विवर्जयेत 14 सपत्नसहिते कार्ये कृत्वा संधिं न विश्वसेत अपक्रामेत ततः कषिप्रं कृतकार्यॊ विचक्षणः 15 शत्रुं च मित्ररूपेण सान्त्वेनैवाभिसान्त्वयेत नित्यशश चॊद्विजेत तस्मात सर्पाद वेश्म गताद इव 16 यस्य बुद्धिं परिभवेत तम अतीतेन सान्त्वयेत अनागतेन दुष्प्रज्ञं परत्युत्पन्नेन पण्डितम 17 अञ्जलिं शपथं सान्त्वं परणम्य शिरसा वदेत अश्रुप्रपातनं चैव कर्तव्यं भूतिम इच्छता 18 वहेद अमित्रं सकन्धेन यावत कालविपर्ययः अथैनम आगते काले भिन्द्याद घटम इवाश्मनि 19 मुहूर्तम अपि राजेन्द्र तिन्दुकालातवज जवलेत न तुषाग्निर इवानर्चिर धूमायेत नरश चिरम 20 नानर्थकेनार्थवत्त्वं कृतघ्नेन समाचरेत अर्थे तु शक्यते भॊक्तुं कृतकार्यॊ ऽवमन्यते तस्मात सर्वाणि कार्याणि सावशेषाणि कारयेत 21 कॊकिलस्य वराहस्य मेरॊः शून्यस्य वेश्मनः वयाडस्य भक्तिचित्रस्य यच छरेष्ठं तत समाचरेत 22 उत्थायॊत्थाय गच्छेच च नित्ययुक्तॊ रिपॊर गृहान कुशलं चापि पृच्छेत यद्य अप्य अकुशलं भवेत 23 नालसाः पराप्नुवन्त्य अर्थान न कलीबा न च मानिनः न च लॊकरवाद भीता न च शश्वत परतीक्षिणः 24 नास्य छिद्रं परॊ विद्याद विद्याच छिद्रं परस्य तु गूहेत कूर्म इवाङ्गानि रक्षेद विवरम आत्मनः 25 बकवच चिन्तयेद अर्थान सिंहवच च पराक्रमेत वृकवच चावलुम्पेत शशवच च निविष्पतेत 26 पानम अक्षास तथा नार्यॊ मृगया गीतवादितम एतानि युक्त्या सेवेत परसङ्गॊ हय अत्र दॊषवान 27 कुर्यात कृणमयं चापं शयीत मृगशायिकाम अन्धः सयाद अन्धवेलायां बाधिर्यम अपि संश्रयेत 28 देशं कालं समासाद्य विक्रमेत विचक्षणः देशकालाभ्यतीतॊ हि विक्रमॊ निष्फलॊ भवेत 29 कालाकालौ संप्रधार्य बलाबलम अथात्मनः परस्परबलं जञात्वा तथात्मानं नियॊजयेत 30 दण्डेनॊपनतं शत्रुं यॊ राजा न नियच्छति स मृत्युम उपगूह्यास ते गर्भम अश्वतरी यथा 31 सुपुष्पितः सयाद अफलः फलवान सयाद दुरारुहः आमः सयात पक्वसंकाशॊ न च शीर्येत कस्य चित 32 आशां कालवतीं कुर्यात तां च विघ्नेन यॊजयेत विघ्नं निमित्ततॊ बरूयान निमित्तं चापि हेतुतः 33 भीतवत संविधातव्यं यावद भयम अनागतम आगतं तु भयं दृष्ट्वा परहर्तव्यम अभीतवत 34 न संशयम अनारुह्य नरॊ भद्राणि पश्यति संशयं पुनर आरुह्य यदि जीवति पश्यति 35 अनागतं विजानीयाद यच्छेद भयम उपस्थितम पुनर वृद्धिक्षयात किं चिद अभिवृत्तं निशामयेत 36 परत्युपस्थित कालस्य सुखस्य परिवर्जनम अनागतसुखाशा च नैष बुद्धिमतां नयः 37 यॊ ऽरिणा सह संधाय सुखं सवपिति विश्वसन स वृक्षाग्र परसुप्तॊ वा पतितः परतिबुध्यते 38 कर्मणा येन तेनेह मृदुना दारुणेन वा उद्धरेद दीनम आत्मानं समर्थॊ धर्मम आचरेत 39 ये सपत्नाः सपत्नानां सर्वांस तान अपवत्सयेत आत्मनश चापि बॊद्धव्याश चाराः परणिहितः परैः 40 चारः सुविहितः कार्य आत्मनॊ ऽथ परस्य च पाषण्डांस तापसादींश च परराष्ट्रं परवेशयेत 41 उद्यानेषु विहारेषु परपास्व आवसथेषु च पानागारेषु वेशेषु तीर्थेषु च सभासु च 42 धर्माभिचारिणः पापाश चारा लॊकस्य कण्टकाः समागच्छन्ति तान बुद्ध्वा नियच्छेच छमयेद अपि 43 न विश्वसेद अविश्वस्ते विश्वस्ते नापि विश्वसेत विश्वस्तं भयम अन्वेति नापरीक्ष्य च विश्वसेत 44 विश्वासयित्वा तु परं तत्त्वभूतेन हेतुना अथास्य परहरेत काले किं चिद विचलिते पदे 45 अशङ्क्यम अपि शङ्केत नित्यं शङ्केत शङ्कितात भयं हि शङ्किताज जातं स मूलम अपि कृन्तति 46 अवधानेन मौनेन काषायेण जटाजिनैः विश्वासयित्वा दवेष्टारम अवलुम्पेद यथा वृकः 47 पुत्रॊ वा यदि वा भराता पिता वा यदि वा सुहृत अर्थस्य विघ्नं कुर्वाणा हन्तव्या भूतिवर्धनाः 48 गुरॊर अप्य अवलिप्तस्य कार्याकार्यम अजानतः उत्पथप्रतिपन्नस्य दण्डॊ भवति शासनम 49 परत्युत्थानाभिवादाभ्यां संप्रदानेन कस्य चित परतिपुष्कल घाती सयात तीक्ष्णतुण्ड इव दविजः 50 नाछित्त्वा परमर्माणि नाकृत्वा कर्म दारुणम नाहत्वा मत्स्यघातीव पराप्नॊति परमां शरियम 51 नास्ति जात्या रिपुर नाम मित्रं नाम न विद्यते सामर्थ्य यॊगाज जायन्ते मित्राणि रिपवस तथा 52 अमित्रं नैव मुञ्चेत बरुवन्तं करुणान्य अपि दुःखं तत्र न कुर्वीत हन्यात पूर्वापकारिणम 53 संग्रहानुग्रहे यत्नः सदा कार्यॊ ऽनसूयता निग्रहश चापि यत्नेन कर्तव्यॊ भूतिम इच्छता 54 परहरिष्यन परियं बरूयात परहृत्यापि परियॊत्तरम अपि चास्य शिरश छित्त्वा रुद्याच छॊचेद अथापि वा 55 निमन्त्रयेत सान्त्वेन संमानेन तितिक्षया आशा कारणम इत्य एतत कर्तव्यं भूतिम इच्छता 56 न शुष्कवैरं कुर्वीत न बाहुभ्यां नदीं तरेत अपार्थकम अनायुष्यं गॊविषाणस्य भक्षणम दन्ताश च परिघृष्यन्ते रसश चापि न लभ्यते 57 तरिवर्गे तरिविधा पीडानुबन्धास तरय एव च अनुबन्ध वधौ जञात्वा पीडां हि परिवर्जयेत 58 ऋण शेषॊ ऽगनिशेषश च शत्रुशेषस तथैव च पुनः पुनर विवर्धेत सवल्पॊ ऽपय अनिवारितः 59 वर्धमानम ऋणं तिष्ठत परिभूताश च शत्रवः आवहन्त्य अनयं तीव्रं वयाधयश चाप्य उपेक्षिताः 60 नासम्यक कृतकारी सयाद अप्रमत्तः सदा भवेत कण्टकॊ ऽपि हि दुश्छिन्नॊ विकारं कुरुते चिरम 61 वधेन च मनुष्याणां मार्गाणां दूषणेन च आकराणां विनाशैश च परराष्ट्रं विनाशयेत 62 गृध्रदृष्टिर बकालीनः शवचेष्टः सिंहविक्रमः अनुद्विग्नः काकशङ्की भुजंगचरितं चरेत 63 शरेणि मुख्यॊपजापेषु वल्लभानुनयेषु च अमात्यान परिरक्षेत भेदसंघातयॊर अपि 64 मृदुर इत्य अवमन्यन्ते तीक्ष्ण इत्य उद्विजन्ति च तीक्ष्णकाले च तीक्ष्णः सयान मृदु काले मृदुर भवेत 65 मृदुना सुमृदं हन्ति मृदुना हन्ति दारुणम नासाध्यं मृदुना किं चित तस्मात तीक्ष्णतरं मृदु 66 काले मृदुर यॊ भवति काले भवति दारुणः स साधयति कृत्यानि शत्रूंश चैवाधितिष्ठति 67 पण्डितेन विरुद्धः सन दूरे ऽसमीति न विश्वसेत दीर्घौ बुद्धिमतॊ बाहू याभ्यां हिंसति हिंसितः 68 न तत तरेद यस्य न पारम उत्तरेन; न तद धरेद यत पुनर आहरेत परः न तत खनेद यस्य न मूलम उत्खनेन; न तं हन्याद यस्य शिरॊ न पातयेत 69 इतीदम उक्तं वृजिनाभिसंहितं; न चैतद एवं पुरुषः समाचरेत परप्रयुक्तं तु कथं निशामयेद; अतॊ मयॊक्तं भवतॊ हितार्थिना 70 यथावद उक्तं वचनं हितं तदा; निशम्य विप्रेण सुवीर राष्ट्रियः तथाकरॊद वाक्यम अदीनचेतनः; शरियं च दीप्तां बुभुजे स बान्धवः |
1
[y] yugakṣayāt parikṣīṇe dharme loke ca bhārata dasyubhiḥ pīḍyamāne ca kathaṃ stheyaṃ pitāmaha 2 [bh] hanta te kathyayiṣyāmi nītim āpatsu bhārata utsṛjyāpi ghṛṇāṃ kāle yathā varteta bhūmipaḥ 3 atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam bharadvājasya saṃvādaṃ rājñaḥ śatruṃ tapasya ca 4 rājā śatruṃ tapo nāma sauvīrāṇāṃ mahārathaḥ kaṇiṅkam upasaṃgamya papracchārtha viniścayam 5 alabdhasya kathaṃ lipsā labdhaṃ kena vivardhate vardhitaṃ pālayet kena pālitaṃ praṇayet katham 6 tasmai viniścayārthaṃ sa paripṛṣṭārtha niścayaḥ uvāca brāhmaṇo vākyam idaṃ hetumad uttaram 7 nityam udyatadaṇḍaḥ syān nityaṃ vivṛtapauruṣaḥ acchidraś chidradarśī ca pareṣāṃ vivarānugaḥ 8 nityam udyatadaṇḍasya bhṛśam udvijate janaḥ tasmāt sarvāṇi bhūtāni daṇḍenaiva prarodhayet 9 evam eva praśaṃsanti paṇḍitās tattvadarśinaḥ tasmāc catuṣṭaye tasmin pradhāno daṇḍa ucyate 10 chinnamūle hy adhiṣṭhāne sarve taj jīvino hatāḥ kathaṃ hi śākhās tiṣṭheyuś chinnamūle vanaspatau 11 mūlam evāditaś chindyāt parapakṣasya paṇḍitaḥ tataḥ sahāyān pakṣaṃ ca sarvam evānusārayet 12 sumantritaṃ suvikrāntaṃ suyuddhaṃ supalāyitam āpadāṃ padakāleṣu kurvīta na vicārayet 13 vān mātreṇa vinītaḥ syād dhṛdayena yathā kṣuraḥ ślakṣṇapūrvābhibhāṣī ca kāmakrodhau vivarjayet 14 sapatnasahite kārye kṛtvā saṃdhiṃ na viśvaset apakrāmet tataḥ kṣipraṃ kṛtakāryo vicakṣaṇaḥ 15 śatruṃ ca mitrarūpeṇa sāntvenaivābhisāntvayet nityaśaś codvijet tasmāt sarpād veśma gatād iva 16 yasya buddhiṃ paribhavet tam atītena sāntvayet anāgatena duṣprajñaṃ pratyutpannena paṇḍitam 17 añjaliṃ śapathaṃ sāntvaṃ praṇamya śirasā vadet aśruprapātanaṃ caiva kartavyaṃ bhūtim icchatā 18 vahed amitraṃ skandhena yāvat kālaviparyayaḥ athainam āgate kāle bhindyād ghaṭam ivāśmani 19 muhūrtam api rājendra tindukālātavaj jvalet na tuṣāgnir ivānarcir dhūmāyeta naraś ciram 20 nānarthakenārthavattvaṃ kṛtaghnena samācaret arthe tu śakyate bhoktuṃ kṛtakāryo 'vamanyate tasmāt sarvāṇi kāryāṇi sāvaśeṣāṇi kārayet 21 kokilasya varāhasya meroḥ śūnyasya veśmanaḥ vyāḍasya bhakticitrasya yac chreṣṭhaṃ tat samācaret 22 utthāyotthāya gacchec ca nityayukto ripor gṛhān kuśalaṃ cāpi pṛccheta yady apy akuśalaṃ bhavet 23 nālasāḥ prāpnuvanty arthān na klībā na ca māninaḥ na ca lokaravād bhītā na ca śaśvat pratīkṣiṇaḥ 24 nāsya chidraṃ paro vidyād vidyāc chidraṃ parasya tu gūhet kūrma ivāṅgāni rakṣed vivaram ātmanaḥ 25 bakavac cintayed arthān siṃhavac ca parākramet vṛkavac cāvalumpeta śaśavac ca niviṣpatet 26 pānam akṣās tathā nāryo mṛgayā gītavāditam etāni yuktyā seveta prasaṅgo hy atra doṣavān 27 kuryāt kṛṇamayaṃ cāpaṃ śayīta mṛgaśāyikām andhaḥ syād andhavelāyāṃ bādhiryam api saṃśrayet 28 deśaṃ kālaṃ samāsādya vikrameta vicakṣaṇaḥ deśakālābhyatīto hi vikramo niṣphalo bhavet 29 kālākālau saṃpradhārya balābalam athātmanaḥ parasparabalaṃ jñātvā tathātmānaṃ niyojayet 30 daṇḍenopanataṃ śatruṃ yo rājā na niyacchati sa mṛtyum upagūhyās te garbham aśvatarī yathā 31 supuṣpitaḥ syād aphalaḥ phalavān syād durāruhaḥ āmaḥ syāt pakvasaṃkāśo na ca śīryeta kasya cit 32 āśāṃ kālavatīṃ kuryāt tāṃ ca vighnena yojayet vighnaṃ nimittato brūyān nimittaṃ cāpi hetutaḥ 33 bhītavat saṃvidhātavyaṃ yāvad bhayam anāgatam āgataṃ tu bhayaṃ dṛṣṭvā prahartavyam abhītavat 34 na saṃśayam anāruhya naro bhadrāṇi paśyati saṃśayaṃ punar āruhya yadi jīvati paśyati 35 anāgataṃ vijānīyād yacched bhayam upasthitam punar vṛddhikṣayāt kiṃ cid abhivṛttaṃ niśāmayet 36 pratyupasthita kālasya sukhasya parivarjanam anāgatasukhāśā ca naiṣa buddhimatāṃ nayaḥ 37 yo 'riṇā saha saṃdhāya sukhaṃ svapiti viśvasan sa vṛkṣāgra prasupto vā patitaḥ pratibudhyate 38 karmaṇā yena teneha mṛdunā dāruṇena vā uddhared dīnam ātmānaṃ samartho dharmam ācaret 39 ye sapatnāḥ sapatnānāṃ sarvāṃs tān apavatsayet ātmanaś cāpi boddhavyāś cārāḥ praṇihitaḥ paraiḥ 40 cāraḥ suvihitaḥ kārya ātmano 'tha parasya ca pāṣaṇḍāṃs tāpasādīṃś ca pararāṣṭraṃ praveśayet 41 udyāneṣu vihāreṣu prapāsv āvasatheṣu ca pānāgāreṣu veśeṣu tīrtheṣu ca sabhāsu ca 42 dharmābhicāriṇaḥ pāpāś cārā lokasya kaṇṭakāḥ samāgacchanti tān buddhvā niyacchec chamayed api 43 na viśvased aviśvaste viśvaste nāpi viśvaset viśvastaṃ bhayam anveti nāparīkṣya ca viśvaset 44 viśvāsayitvā tu paraṃ tattvabhūtena hetunā athāsya praharet kāle kiṃ cid vicalite pade 45 aśaṅkyam api śaṅketa nityaṃ śaṅketa śaṅkitāt bhayaṃ hi śaṅkitāj jātaṃ sa mūlam api kṛntati 46 avadhānena maunena kāṣāyeṇa jaṭājinaiḥ viśvāsayitvā dveṣṭāram avalumped yathā vṛkaḥ 47 putro vā yadi vā bhrātā pitā vā yadi vā suhṛt arthasya vighnaṃ kurvāṇā hantavyā bhūtivardhanāḥ 48 guror apy avaliptasya kāryākāryam ajānataḥ utpathapratipannasya daṇḍo bhavati śāsanam 49 pratyutthānābhivādābhyāṃ saṃpradānena kasya cit pratipuṣkala ghātī syāt tīkṣṇatuṇḍa iva dvijaḥ 50 nāchittvā paramarmāṇi nākṛtvā karma dāruṇam nāhatvā matsyaghātīva prāpnoti paramāṃ śriyam 51 nāsti jātyā ripur nāma mitraṃ nāma na vidyate sāmarthya yogāj jāyante mitrāṇi ripavas tathā 52 amitraṃ naiva muñceta bruvantaṃ karuṇāny api duḥkhaṃ tatra na kurvīta hanyāt pūrvāpakāriṇam 53 saṃgrahānugrahe yatnaḥ sadā kāryo 'nasūyatā nigrahaś cāpi yatnena kartavyo bhūtim icchatā 54 prahariṣyan priyaṃ brūyāt prahṛtyāpi priyottaram api cāsya śiraś chittvā rudyāc choced athāpi vā 55 nimantrayeta sāntvena saṃmānena titikṣayā āśā kāraṇam ity etat kartavyaṃ bhūtim icchatā 56 na śuṣkavairaṃ kurvīta na bāhubhyāṃ nadīṃ taret apārthakam anāyuṣyaṃ goviṣāṇasya bhakṣaṇam dantāś ca parighṛṣyante rasaś cāpi na labhyate 57 trivarge trividhā pīḍānubandhās traya eva ca anubandha vadhau jñātvā pīḍāṃ hi parivarjayet 58 ṛṇa śeṣo 'gniśeṣaś ca śatruśeṣas tathaiva ca punaḥ punar vivardheta svalpo 'py anivāritaḥ 59 vardhamānam ṛṇaṃ tiṣṭhat paribhūtāś ca śatravaḥ āvahanty anayaṃ tīvraṃ vyādhayaś cāpy upekṣitāḥ 60 nāsamyak kṛtakārī syād apramattaḥ sadā bhavet kaṇṭako 'pi hi duśchinno vikāraṃ kurute ciram 61 vadhena ca manuṣyāṇāṃ mārgāṇāṃ dūṣaṇena ca ākarāṇāṃ vināśaiś ca pararāṣṭraṃ vināśayet 62 gṛdhradṛṣṭir bakālīnaḥ śvaceṣṭaḥ siṃhavikramaḥ anudvignaḥ kākaśaṅkī bhujaṃgacaritaṃ caret 63 śreṇi mukhyopajāpeṣu vallabhānunayeṣu ca amātyān parirakṣeta bhedasaṃghātayor api 64 mṛdur ity avamanyante tīkṣṇa ity udvijanti ca tīkṣṇakāle ca tīkṣṇaḥ syān mṛdu kāle mṛdur bhavet 65 mṛdunā sumṛdaṃ hanti mṛdunā hanti dāruṇam nāsādhyaṃ mṛdunā kiṃ cit tasmāt tīkṣṇataraṃ mṛdu 66 kāle mṛdur yo bhavati kāle bhavati dāruṇaḥ sa sādhayati kṛtyāni śatrūṃś caivādhitiṣṭhati 67 paṇḍitena viruddhaḥ san dūre 'smīti na viśvaset dīrghau buddhimato bāhū yābhyāṃ hiṃsati hiṃsitaḥ 68 na tat tared yasya na pāram uttaren; na tad dhared yat punar āharet paraḥ na tat khaned yasya na mūlam utkhanen; na taṃ hanyād yasya śiro na pātayet 69 itīdam uktaṃ vṛjinābhisaṃhitaṃ; na caitad evaṃ puruṣaḥ samācaret paraprayuktaṃ tu kathaṃ niśāmayed; ato mayoktaṃ bhavato hitārthinā 70 yathāvad uktaṃ vacanaṃ hitaṃ tadā; niśamya vipreṇa suvīra rāṣṭriyaḥ tathākarod vākyam adīnacetanaḥ; śriyaṃ ca dīptāṃ bubhuje sa bāndhavaḥ |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 12
Chapter 139
|
1
[य] हीने परमके धर्मे सर्वलॊकातिलङ्घिनि अधर्मे धर्मतां नीते धर्मे चाधर्मतां गते 2 मर्यादासु परभिन्नासु कषुभिते धर्मनिश्चये राजभिः पीडिते लॊके चॊरैर वापि विशां पते 3 सर्वाश्रमेषु मूढेषु कर्मसूपहतेषु च कामान मॊहाच च लॊभाच च भयं पश्यत्सु भारत 4 अविश्वस्तेषु सर्वेषु नित्यभीतेषु पार्थिव निकृत्या हन्यमानेषु वञ्चयत्सु परस्परम 5 संप्रदीप्तेषु देशेषु बराह्मण्ये चाभिपीडिते अवर्षति च पर्जन्ये मिथॊ भेदे समुत्थिते 6 सर्वस्मिन दस्यु साद्भूते पृथिव्याम उपजीवने केन सविद बराह्मणॊ जीवेज जघन्ये काल आगते 7 अतित्यक्षुः पुत्रपौत्रान अनुक्रॊशान नराधिप कथम आपत्सु वर्तेत तन मे बरूहि पितामह 8 कथं च राजा वर्तेत लॊके कलुषतां गते कथम अर्थाच च धर्माच च न हीयेत परंतप 9 [भ] राजमूला महाराज यॊगक्षेम सुवृष्टयः परजासु वयाधयश चैव मरणं च भयानि च 10 कृतं तरेता दवापरश च कलिश च भरतर्षभ राजमूलानि सर्वाणि मम नास्त्य अत्र संशयः 11 तस्मिंस तव अभ्यागते काले परजानां दॊषकारके विज्ञानबलम आस्थाय जीवितव्यं तदा भवेत 12 अत्राप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम विश्वामित्रस्य संवादं चण्डालस्य च पक्कणे 13 तरेता दवापरयॊः संधौ पुरा दैवविधिक्रमात अनावृष्टिर अभूद घॊरा राजन दवादश वार्षिकी 14 परजानाम अभिवृद्धानां युगान्ते पर्युपस्थिते तरेता निर्मॊक्ष समये दवापरप्रतिपादने 15 न ववर्ष सहस्राक्षः परतिलॊमॊ ऽभवद गुरुः जगाम दक्षिणं मार्गं सॊमॊ वयावृत्तलक्षणः 16 नावश्यायॊ ऽपि रात्र्यन्ते कुत एवाभ्र राजयः नद्यः संक्षिप्ततॊयौघाः कव चिद अन्तर्गताभवन 17 सरांसि सरितश चैव कूपाः परस्रवणानि च हतत्विट्कान्य अलक्ष्यन्त निसर्गाद दैवकारितात 18 उपशुष्क जलस्थाया विनिवृत्तसभा परपा निवृत्तयज्ञस्वाध्याया निर्वषट्कारमङ्गला 19 उत्सन्नकृषि गॊरक्ष्या निवृत्तविपणापणा निवृत्तपूगसमया संप्रनष्ट महॊत्सवा 20 अस्थि कङ्काल संकीर्णा हाहाभूतजनाकुला शून्यभूयिष्ठ नगरा दग्धग्राम निवेशना 21 कव चिच चॊरैः कव चिच छस्त्रैः कव चिद राजभिर आतुरैः परस्परभयाच चैव शून्यभूयिष्ठ निर्जना 22 गतदैवतसंकल्पा वृद्धबाल विनाकृता गॊजावि महिषैर हीना परस्परहरा हरा 23 हतविप्रा हता रक्षा परनष्टौषधि संचया शयाव भूतनरप्राया बभूव वसुधा तदा 24 तस्मिन परतिभये काले कषीणे धर्मे युधिष्ठिर बभ्रमुः कषुधिता मर्त्याः खादन्तः सम परस्परम 25 ऋषयॊ नियमांस तयक्त्वा परित्यक्ताग्निदैवताः आश्रमान संपरित्यज्य पर्यधावन्न इतस ततः 26 विश्वामित्रॊ ऽथ भगवान महर्षिर अनिकेतनः कषुधा परिगतॊ धीमान समन्तात पर्यधावत 27 स कदा चित परिपतञ शवपचानां निवेशनम हिंस्राणां पराणिहन्तॄणाम आससाद वने कव चित 28 विभिन्नकलशाकीर्णं शवचर्माच्छादनायुतम वराहखरभग्नास्थि कपालघट संकुलम 29 मृतचेल परिस्तीर्णं निर्माल्य कृतभूषणम सर्पनिर्मॊक मालाभिः कृतचिह्नकुटी मठम 30 उलूक पक्षध्वजिभिर देवतायतनैर वृतम लॊहघण्टा परिष्कारं शवयूथपरिवारितम 31 तत परविश्य कषुधाविष्टॊ गाधेः पुत्रॊ महान ऋषिः आहारान्वेषणे युक्तः परं यत्नं समास्थितः 32 न च कव चिद अविन्दत स भिक्षमाणॊ ऽपि कौशिकः मांसम अन्नं मूलफलम अन्यद वा तत्र किं चन 33 अहॊ कृच्छ्रं मया पराप्तम इति निश्चित्य कौशिकः पपात भूमौ दौर्बाल्यात तस्मिंश चण्डाल पक्कणे 34 चिन्तयाम आस स मुनिः किं नु मे सुकृतं भवेत कथं वृथा न मृत्युः सयाद इति पार्थिव सत्तम 35 स ददर्श शवमांसस्य कुतन्तीं विततां मुनिः चण्डालस्य गृहे राजन सद्यः शस्त्रहतस्य च 36 स चिन्तयाम आस तदा सतेयं कार्यम इतॊ मया न हीदानीम उपायॊ ऽनयॊ विद्यते पराणधारणे 37 आपत्सु विहितं सतेयं विशिष्ट समहीनतः परं परं भवेत पूर्वम अस्तेयम इति निश्चयः 38 हीनाद आदेयम आदौ सयात समानात तदनन्तरम असंभवाद आददीत विशिष्टाद अपि धार्मिकात 39 सॊ ऽहम अन्तावसानानां हरमाणः परिग्रहात न सतेय दॊषं पश्यामि हरिष्याम एतद आमिषम 40 एतां बुद्धिं समास्थाय विश्वामित्रॊ महामुनिः तस्मिन देशे परसुष्वाप पतितॊ यत्र भारत 41 स विगाढां निशां दृष्ट्वा सुप्ते चण्डाल पक्कणे शनैर उत्थाय भगवान परविवेश कुटी मठम 42 स सुप्त एव चण्डालः शरेष्मापिहित लॊचनः परिभिन्न सवरॊ रूक्ष उवाचाप्रिय दर्शनः 43 कः कुतन्तीं घट्टयति सुप्ते चण्डाल पक्कणे जागर्मि नावसुप्तॊ ऽसमि हतॊ ऽसीति च दारुणः 44 विश्वामित्रॊ ऽहम इत्य एव सहसा तम उवाच सः सहसाभ्यागत भयः सॊद्वेगस तेन कर्मणा 45 चण्डालस तद वचः शरुत्वा महर्षेर भावितात्मनः शयनाद उपसंभ्रान्त इयेषॊत्पतितुं ततः 46 स विसृज्याश्रु नेत्राभ्यां बहुमानात कृताञ्जलिः उवाच कौशिकं रात्रौ बरह्मन किं ते चिकीर्षितम 47 विश्वामित्रस तु मातङ्गम उवाच परिसान्त्वयन कषुधितॊ ऽहं गतप्राणॊ हरिष्यामि शवजाघनीम 48 अवसीदन्ति मे पराणाः समृतिर मे नश्यति कषुधा सवधर्मं बुध्यमानॊ ऽपि हरिष्यामि शवजाघनीम 49 अटन भैक्षं न विन्दामि यदा युष्माकम आलये तदा बुद्धिः कृता पापे हरिष्यामि शवजाघनीम 50 तृषितः कलुषं पाता नास्ति हरीर अशनार्थिनः कषुद धर्मं दूषयत्य अत्र हरिष्यामि शवजाघनीम 51 अग्निर मुखं पुरॊधाश च देवानां शुचि पाद विभुः यथा स सर्वभुग बरह्मा तथा मां विद्धि धर्मतः 52 तम उवाच स चण्डालॊ महर्षे शृणु मे वचः शरुत्वा तथा समातिष्ठ यथा धर्मान न हीयसे 53 मृगाणाम अधमं शवानं परवदन्ति मनीषिणः तस्याप्य अधम उद्देशः शरीरस्यॊरु जाघनी 54 नेदं सम्यग वयवसितं महर्षे कर्म वैकृतम चण्डाल सवस्य हरणम अभक्ष्यस्य विशेषतः 55 साध्व अन्यम अनुपश्य तवम उपायं पराणधारणे न मांसलॊभात तपसॊ नाशस ते सयान महामुने 56 जानतॊ ऽविहितॊ मार्गॊ न कार्यॊ धर्मसंकरः मा सम धर्मं परित्याक्षीस तवं हि धर्मविद उत्तमः 57 विश्वामित्रस ततॊ राजन्न इत्य उक्तॊ भरतर्षभ कषुधार्तः परत्युवाचेदं पुनर एव महामुनिः 58 निराहारस्य सुमहान मम कालॊ ऽभिधावतः न विद्यते ऽभयुपायश च कश चिन मे पराणधारणे 59 येन तेन विशेषेण कर्मणा येन केन चित अभ्युज्जीवेत सीदमानः समर्थॊ धर्मम आचरेत 60 ऐन्द्रॊ धर्मः कषत्रियाणां बराह्मणानाम अथाग्निकः बरह्म वह्निर मम बलं भक्ष्यामि समयं कषुधा 61 यथा यथा वै जीवेद धि तत कर्तव्यम अपीडया जीवितं मरणाच छरेयॊ जीवन धर्मम अवाप्नुयात 62 सॊ ऽहं जीवितम आकाङ्क्षन्न अभक्षस्यापि भक्षणम वयवस्ये बुद्धिपूर्वं वै तद भवान अनुमन्यताम 63 जीवन धर्मं चरिष्यामि परणॊत्स्याम्य अशुभानि च तपॊभिर विद्यया चैव जयॊतींषीव महत तमः 64 [षवपच] नैतत खादन पराप्स्यसे पराणम अन्यं; नायुर दीर्घं नामृतस्येव तृप्तिम भिक्षाम अन्यां भिक्ष माते मनॊ ऽसतु; शवभक्षणे शवा हय अभक्षॊ दविजानाम 65 [वि] न दुर्भिक्षे सुलभं मांसम अन्यच; छवपाक नान्नं न च मे ऽसति वित्तम कषुधार्तश चाहम अगतिर निराशः; शवमांसे चास्मिन षड्रसान साधु मन्ये 66 [ष] पञ्च पञ्चनखा भक्ष्या बरह्मक्षत्रस्य वै दविज यदि शास्त्रं परमाणं ते माभक्ष्ये मानसं कृथाः 67 [व] अगस्त्येनासुरॊ जग्धॊ वातापिः कषुधितेन वै अहम आपद गतः कषुब्धॊ भक्षयिष्ये शवजाघनीम 68 [ष] भिक्षाम अन्याम आहरेति न चैतत कर्तुम अर्हसि न नूनं कार्यम एतद वै हर कामं शवजाघनीम 69 [वि] शिष्टा वै कारणं धर्मे तद्वृत्तम अनुवर्तये परां मेध्याशनाद एतां भक्ष्यां मन्ये शवजाघनीम 70 [ष] असता यत समाचीर्णं न स धर्मः सनातनः नावृत्तम अनुकार्यं वै मा छलेनानृतं कृथाः 71 [वि] न पातकं नावमतम ऋषिः सन कर्तुम अर्हसि समौ च शवमृगौ मन्ये तस्माद भक्ष्या शवजाघनी 72 [ष] यद बराह्मणार्थे कृतम अर्थितेन; तेनर्षिणा तच च भक्ष्याधिकारम स वै धर्मॊ यत्र न पापम अस्ति; सर्वैर उपायैर हि स रक्षितव्यः 73 [वि] मित्रं च मे बराह्मणश चायम आत्मा; परियश च मे पूज्यतमश च लॊके तं भर्तु कामॊ ऽहम इमां हरिष्ये; नृशंसानाम ईदृशानां न बिभ्ये 74 [ष] कामं नरा जीवितं संत्यजन्ति; न चाभक्ष्यैः परतिकुर्वन्ति तत्र सर्वान कामान पराप्नुवन्तीह विद्वन; परियस्व कामं सहितः कषुधा वै 75 [वि] सथाने तावत संशयः परेत्य भावे; निःसंशयं कर्मणां वा विनाशः अहं पुनर वर्त इत्य आशयात्मा; मूलं रक्षन भक्षयिष्याम्य अभक्ष्यम 76 बुद्ध्यात्मके वयस्तम अस्तीति तुष्टॊ; मॊहाद एकत्वं यथा चर्म चक्षुः यद्य अप्य एनः संशयाद आचरामि; नाहं भविष्यामि यथा तवम एव 77 [ष] पतनीयम इदं दुःखम इति मे वर्तते मतिः दुष्कृती बराह्मणं सन्तं यस तवाम अहम उपालभे 78 [वि] पिबन्त्य एवॊदकं गावॊ मण्डूकेषु रुवत्स्व अपि न ते ऽधिकारॊ धर्मे ऽसति मा भूर आत्मप्रशंसकः 79 [ष] सुहृद भूत्वानुशास्मि तवा कृपा हि तवयि मे दविज तद एवं शरेय आधत्स्व मा लॊभाच छवानम आदिथाः 80 [वि] सुहृन मे तवं सुखेप्सुश चेद आपदॊ मां समुद्धर जाने ऽहं धर्मतॊ ऽऽतमानं शवानीम उत्सृज जाघनीम 81 [ष] नैवॊत्सहे भवते दातुम एतां; नॊपेक्षितुं हरियमाणं सवम अन्नम उभौ सयावः सवमलेनावलिप्तौ; दाताहं च तवं च विप्र परतीच्छन 82 [वि] अद्याहम एतद वृजिनं कर्मकृत्वा; जीवंश चरिष्यामि महापवित्रम परपूतात्मा धर्मम एवाभिपत्स्ये; यद एतयॊर गुरु तद वै बरवीहि 83 [ष] आत्मैव साक्षी किल लॊककृत्ये; तवम एव जानासि यद अत्र दुष्टम यॊ हय आद्रियेद भक्ष्यम इति शवमांसं; मन्ये न तस्यास्ति विवर्जनीयम 84 [वि] उपादाने खादने वास्य दॊषः; कार्यॊ नयायैर नित्यम अत्रापवादः यस्मिन न हिंसा नानृते वाक्यलेशॊ; भक्ष्यक्रिया तत्र न तद गरीयः 85 [ष] यद्य एष हेतुस तव खादनस्य; न ते वेदः कारणं नान्यधर्मः तस्माद अभक्ष्ये भक्षणाद वा दविजेन्द्र; दॊषं न पश्यामि यथेदम आत्थ 86 [वि] न पातकं भक्षणम अस्य दृष्टं; सुरां पीत्वा पततीतीह शब्दः अन्यॊन्यकर्माणि तथा तथैव; न लेश मात्रेण कृत्यं हिनस्ति 87 [ष] अस्थानतॊ हीनतः कुत्सिताद वा; तं विद्वांसं बाधते साधुवृत्तम सथानं पुनर यॊ लभते निषङ्गात; तेनापि दण्डः सहितव्य एव 88 [भ] एवम उक्त्वा निववृते मातङ्गः कौशिकं तदा विश्वामित्रॊ जहारैव कृतबुद्धिः शवजाघनीम 89 ततॊ जग्राह पञ्चाङ्गीं जीवितार्थी महामुनिः सदारस ताम उपाकृत्य वने यातॊ महामुनिः 90 एतस्मिन्न एव काले तु परववर्षाथ वासवः संजीवयन परजाः सर्वा जनयाम आस चौषधीः 91 विश्वामित्रॊ ऽपि भगवांस तपसा दग्धकिल्बिषः कालेन महता सिद्धिम अवाप परमाद्भुताम 92 एवं विद्वान अदीनात्मा वयसनस्थॊ जिजीविषुः सर्वॊपायैर उपायज्ञॊ दीनम आत्मानम उद्धरेत 93 एतां बुद्धिं समास्थाय जीवितव्यं सदा भवेत जीवन पुण्यम अवाप्नॊति नरॊ भद्राणि पश्यति 94 तस्मात कौन्तेय विदुषा धर्माधर्मविनिश्चये बुद्धिम आस्थाय लॊके ऽसमिन वर्तितव्यं यतात्मना |
1
[y] hīne paramake dharme sarvalokātilaṅghini adharme dharmatāṃ nīte dharme cādharmatāṃ gate 2 maryādāsu prabhinnāsu kṣubhite dharmaniścaye rājabhiḥ pīḍite loke corair vāpi viśāṃ pate 3 sarvāśrameṣu mūḍheṣu karmasūpahateṣu ca kāmān mohāc ca lobhāc ca bhayaṃ paśyatsu bhārata 4 aviśvasteṣu sarveṣu nityabhīteṣu pārthiva nikṛtyā hanyamāneṣu vañcayatsu parasparam 5 saṃpradīpteṣu deśeṣu brāhmaṇye cābhipīḍite avarṣati ca parjanye mitho bhede samutthite 6 sarvasmin dasyu sādbhūte pṛthivyām upajīvane kena svid brāhmaṇo jīvej jaghanye kāla āgate 7 atityakṣuḥ putrapautrān anukrośān narādhipa katham āpatsu varteta tan me brūhi pitāmaha 8 kathaṃ ca rājā varteta loke kaluṣatāṃ gate katham arthāc ca dharmāc ca na hīyeta paraṃtapa 9 [bh] rājamūlā mahārāja yogakṣema suvṛṣṭayaḥ prajāsu vyādhayaś caiva maraṇaṃ ca bhayāni ca 10 kṛtaṃ tretā dvāparaś ca kaliś ca bharatarṣabha rājamūlāni sarvāṇi mama nāsty atra saṃśayaḥ 11 tasmiṃs tv abhyāgate kāle prajānāṃ doṣakārake vijñānabalam āsthāya jīvitavyaṃ tadā bhavet 12 atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam viśvāmitrasya saṃvādaṃ caṇḍālasya ca pakkaṇe 13 tretā dvāparayoḥ saṃdhau purā daivavidhikramāt anāvṛṣṭir abhūd ghorā rājan dvādaśa vārṣikī 14 prajānām abhivṛddhānāṃ yugānte paryupasthite tretā nirmokṣa samaye dvāparapratipādane 15 na vavarṣa sahasrākṣaḥ pratilomo 'bhavad guruḥ jagāma dakṣiṇaṃ mārgaṃ somo vyāvṛttalakṣaṇaḥ 16 nāvaśyāyo 'pi rātryante kuta evābhra rājayaḥ nadyaḥ saṃkṣiptatoyaughāḥ kva cid antargatābhavan 17 sarāṃsi saritaś caiva kūpāḥ prasravaṇāni ca hatatviṭkāny alakṣyanta nisargād daivakāritāt 18 upaśuṣka jalasthāyā vinivṛttasabhā prapā nivṛttayajñasvādhyāyā nirvaṣaṭkāramaṅgalā 19 utsannakṛṣi gorakṣyā nivṛttavipaṇāpaṇā nivṛttapūgasamayā saṃpranaṣṭa mahotsavā 20 asthi kaṅkāla saṃkīrṇā hāhābhūtajanākulā śūnyabhūyiṣṭha nagarā dagdhagrāma niveśanā 21 kva cic coraiḥ kva cic chastraiḥ kva cid rājabhir āturaiḥ parasparabhayāc caiva śūnyabhūyiṣṭha nirjanā 22 gatadaivatasaṃkalpā vṛddhabāla vinākṛtā gojāvi mahiṣair hīnā parasparaharā harā 23 hataviprā hatā rakṣā pranaṣṭauṣadhi saṃcayā śyāva bhūtanaraprāyā babhūva vasudhā tadā 24 tasmin pratibhaye kāle kṣīṇe dharme yudhiṣṭhira babhramuḥ kṣudhitā martyāḥ khādantaḥ sma parasparam 25 ṛṣayo niyamāṃs tyaktvā parityaktāgnidaivatāḥ āśramān saṃparityajya paryadhāvann itas tataḥ 26 viśvāmitro 'tha bhagavān maharṣir aniketanaḥ kṣudhā parigato dhīmān samantāt paryadhāvata 27 sa kadā cit paripatañ śvapacānāṃ niveśanam hiṃsrāṇāṃ prāṇihantṝṇām āsasāda vane kva cit 28 vibhinnakalaśākīrṇaṃ śvacarmācchādanāyutam varāhakharabhagnāsthi kapālaghaṭa saṃkulam 29 mṛtacela paristīrṇaṃ nirmālya kṛtabhūṣaṇam sarpanirmoka mālābhiḥ kṛtacihnakuṭī maṭham 30 ulūka pakṣadhvajibhir devatāyatanair vṛtam lohaghaṇṭā pariṣkāraṃ śvayūthaparivāritam 31 tat praviśya kṣudhāviṣṭo gādheḥ putro mahān ṛṣiḥ āhārānveṣaṇe yuktaḥ paraṃ yatnaṃ samāsthitaḥ 32 na ca kva cid avindat sa bhikṣamāṇo 'pi kauśikaḥ māṃsam annaṃ mūlaphalam anyad vā tatra kiṃ cana 33 aho kṛcchraṃ mayā prāptam iti niścitya kauśikaḥ papāta bhūmau daurbālyāt tasmiṃś caṇḍāla pakkaṇe 34 cintayām āsa sa muniḥ kiṃ nu me sukṛtaṃ bhavet kathaṃ vṛthā na mṛtyuḥ syād iti pārthiva sattama 35 sa dadarśa śvamāṃsasya kutantīṃ vitatāṃ muniḥ caṇḍālasya gṛhe rājan sadyaḥ śastrahatasya ca 36 sa cintayām āsa tadā steyaṃ kāryam ito mayā na hīdānīm upāyo 'nyo vidyate prāṇadhāraṇe 37 āpatsu vihitaṃ steyaṃ viśiṣṭa samahīnataḥ paraṃ paraṃ bhavet pūrvam asteyam iti niścayaḥ 38 hīnād ādeyam ādau syāt samānāt tadanantaram asaṃbhavād ādadīta viśiṣṭād api dhārmikāt 39 so 'ham antāvasānānāṃ haramāṇaḥ parigrahāt na steya doṣaṃ paśyāmi hariṣyām etad āmiṣam 40 etāṃ buddhiṃ samāsthāya viśvāmitro mahāmuniḥ tasmin deśe prasuṣvāpa patito yatra bhārata 41 sa vigāḍhāṃ niśāṃ dṛṣṭvā supte caṇḍāla pakkaṇe śanair utthāya bhagavān praviveśa kuṭī maṭham 42 sa supta eva caṇḍālaḥ śreṣmāpihita locanaḥ paribhinna svaro rūkṣa uvācāpriya darśanaḥ 43 kaḥ kutantīṃ ghaṭṭayati supte caṇḍāla pakkaṇe jāgarmi nāvasupto 'smi hato 'sīti ca dāruṇaḥ 44 viśvāmitro 'ham ity eva sahasā tam uvāca saḥ sahasābhyāgata bhayaḥ sodvegas tena karmaṇā 45 caṇḍālas tad vacaḥ śrutvā maharṣer bhāvitātmanaḥ śayanād upasaṃbhrānta iyeṣotpatituṃ tataḥ 46 sa visṛjyāśru netrābhyāṃ bahumānāt kṛtāñjaliḥ uvāca kauśikaṃ rātrau brahman kiṃ te cikīrṣitam 47 viśvāmitras tu mātaṅgam uvāca parisāntvayan kṣudhito 'haṃ gataprāṇo hariṣyāmi śvajāghanīm 48 avasīdanti me prāṇāḥ smṛtir me naśyati kṣudhā svadharmaṃ budhyamāno 'pi hariṣyāmi śvajāghanīm 49 aṭan bhaikṣaṃ na vindāmi yadā yuṣmākam ālaye tadā buddhiḥ kṛtā pāpe hariṣyāmi śvajāghanīm 50 tṛṣitaḥ kaluṣaṃ pātā nāsti hrīr aśanārthinaḥ kṣud dharmaṃ dūṣayaty atra hariṣyāmi śvajāghanīm 51 agnir mukhaṃ purodhāś ca devānāṃ śuci pād vibhuḥ yathā sa sarvabhug brahmā tathā māṃ viddhi dharmataḥ 52 tam uvāca sa caṇḍālo maharṣe śṛṇu me vacaḥ śrutvā tathā samātiṣṭha yathā dharmān na hīyase 53 mṛgāṇām adhamaṃ śvānaṃ pravadanti manīṣiṇaḥ tasyāpy adhama uddeśaḥ śarīrasyoru jāghanī 54 nedaṃ samyag vyavasitaṃ maharṣe karma vaikṛtam caṇḍāla svasya haraṇam abhakṣyasya viśeṣataḥ 55 sādhv anyam anupaśya tvam upāyaṃ prāṇadhāraṇe na māṃsalobhāt tapaso nāśas te syān mahāmune 56 jānato 'vihito mārgo na kāryo dharmasaṃkaraḥ mā sma dharmaṃ parityākṣīs tvaṃ hi dharmavid uttamaḥ 57 viśvāmitras tato rājann ity ukto bharatarṣabha kṣudhārtaḥ pratyuvācedaṃ punar eva mahāmuniḥ 58 nirāhārasya sumahān mama kālo 'bhidhāvataḥ na vidyate 'bhyupāyaś ca kaś cin me prāṇadhāraṇe 59 yena tena viśeṣeṇa karmaṇā yena kena cit abhyujjīvet sīdamānaḥ samartho dharmam ācaret 60 aindro dharmaḥ kṣatriyāṇāṃ brāhmaṇānām athāgnikaḥ brahma vahnir mama balaṃ bhakṣyāmi samayaṃ kṣudhā 61 yathā yathā vai jīved dhi tat kartavyam apīḍayā jīvitaṃ maraṇāc chreyo jīvan dharmam avāpnuyāt 62 so 'haṃ jīvitam ākāṅkṣann abhakṣasyāpi bhakṣaṇam vyavasye buddhipūrvaṃ vai tad bhavān anumanyatām 63 jīvan dharmaṃ cariṣyāmi praṇotsyāmy aśubhāni ca tapobhir vidyayā caiva jyotīṃṣīva mahat tamaḥ 64 [ṣvapaca] naitat khādan prāpsyase prāṇam anyaṃ; nāyur dīrghaṃ nāmṛtasyeva tṛptim bhikṣām anyāṃ bhikṣa māte mano 'stu; śvabhakṣaṇe śvā hy abhakṣo dvijānām 65 [vi] na durbhikṣe sulabhaṃ māṃsam anyac; chvapāka nānnaṃ na ca me 'sti vittam kṣudhārtaś cāham agatir nirāśaḥ; śvamāṃse cāsmin ṣaḍrasān sādhu manye 66 [ṣ] pañca pañcanakhā bhakṣyā brahmakṣatrasya vai dvija yadi śāstraṃ pramāṇaṃ te mābhakṣye mānasaṃ kṛthāḥ 67 [v] agastyenāsuro jagdho vātāpiḥ kṣudhitena vai aham āpad gataḥ kṣubdho bhakṣayiṣye śvajāghanīm 68 [ṣ] bhikṣām anyām āhareti na caitat kartum arhasi na nūnaṃ kāryam etad vai hara kāmaṃ śvajāghanīm 69 [vi] śiṣṭā vai kāraṇaṃ dharme tadvṛttam anuvartaye parāṃ medhyāśanād etāṃ bhakṣyāṃ manye śvajāghanīm 70 [ṣ] asatā yat samācīrṇaṃ na sa dharmaḥ sanātanaḥ nāvṛttam anukāryaṃ vai mā chalenānṛtaṃ kṛthāḥ 71 [vi] na pātakaṃ nāvamatam ṛṣiḥ san kartum arhasi samau ca śvamṛgau manye tasmād bhakṣyā śvajāghanī 72 [ṣ] yad brāhmaṇārthe kṛtam arthitena; tenarṣiṇā tac ca bhakṣyādhikāram sa vai dharmo yatra na pāpam asti; sarvair upāyair hi sa rakṣitavyaḥ 73 [vi] mitraṃ ca me brāhmaṇaś cāyam ātmā; priyaś ca me pūjyatamaś ca loke taṃ bhartu kāmo 'ham imāṃ hariṣye; nṛśaṃsānām īdṛśānāṃ na bibhye 74 [ṣ] kāmaṃ narā jīvitaṃ saṃtyajanti; na cābhakṣyaiḥ pratikurvanti tatra sarvān kāmān prāpnuvantīha vidvan; priyasva kāmaṃ sahitaḥ kṣudhā vai 75 [vi] sthāne tāvat saṃśayaḥ pretya bhāve; niḥsaṃśayaṃ karmaṇāṃ vā vināśaḥ ahaṃ punar varta ity āśayātmā; mūlaṃ rakṣan bhakṣayiṣyāmy abhakṣyam 76 buddhyātmake vyastam astīti tuṣṭo; mohād ekatvaṃ yathā carma cakṣuḥ yady apy enaḥ saṃśayād ācarāmi; nāhaṃ bhaviṣyāmi yathā tvam eva 77 [ṣ] patanīyam idaṃ duḥkham iti me vartate matiḥ duṣkṛtī brāhmaṇaṃ santaṃ yas tvām aham upālabhe 78 [vi] pibanty evodakaṃ gāvo maṇḍūkeṣu ruvatsv api na te 'dhikāro dharme 'sti mā bhūr ātmapraśaṃsakaḥ 79 [ṣ] suhṛd bhūtvānuśāsmi tvā kṛpā hi tvayi me dvija tad evaṃ śreya ādhatsva mā lobhāc chvānam ādithāḥ 80 [vi] suhṛn me tvaṃ sukhepsuś ced āpado māṃ samuddhara jāne 'haṃ dharmato ''tmānaṃ śvānīm utsṛja jāghanīm 81 [ṣ] naivotsahe bhavate dātum etāṃ; nopekṣituṃ hriyamāṇaṃ svam annam ubhau syāvaḥ svamalenāvaliptau; dātāhaṃ ca tvaṃ ca vipra pratīcchan 82 [vi] adyāham etad vṛjinaṃ karmakṛtvā; jīvaṃś cariṣyāmi mahāpavitram prapūtātmā dharmam evābhipatsye; yad etayor guru tad vai bravīhi 83 [ṣ] ātmaiva sākṣī kila lokakṛtye; tvam eva jānāsi yad atra duṣṭam yo hy ādriyed bhakṣyam iti śvamāṃsaṃ; manye na tasyāsti vivarjanīyam 84 [vi] upādāne khādane vāsya doṣaḥ; kāryo nyāyair nityam atrāpavādaḥ yasmin na hiṃsā nānṛte vākyaleśo; bhakṣyakriyā tatra na tad garīyaḥ 85 [ṣ] yady eṣa hetus tava khādanasya; na te vedaḥ kāraṇaṃ nānyadharmaḥ tasmād abhakṣye bhakṣaṇād vā dvijendra; doṣaṃ na paśyāmi yathedam āttha 86 [vi] na pātakaṃ bhakṣaṇam asya dṛṣṭaṃ; surāṃ pītvā patatītīha śabdaḥ anyonyakarmāṇi tathā tathaiva; na leśa mātreṇa kṛtyaṃ hinasti 87 [ṣ] asthānato hīnataḥ kutsitād vā; taṃ vidvāṃsaṃ bādhate sādhuvṛttam sthānaṃ punar yo labhate niṣaṅgāt; tenāpi daṇḍaḥ sahitavya eva 88 [bh] evam uktvā nivavṛte mātaṅgaḥ kauśikaṃ tadā viśvāmitro jahāraiva kṛtabuddhiḥ śvajāghanīm 89 tato jagrāha pañcāṅgīṃ jīvitārthī mahāmuniḥ sadāras tām upākṛtya vane yāto mahāmuniḥ 90 etasminn eva kāle tu pravavarṣātha vāsavaḥ saṃjīvayan prajāḥ sarvā janayām āsa cauṣadhīḥ 91 viśvāmitro 'pi bhagavāṃs tapasā dagdhakilbiṣaḥ kālena mahatā siddhim avāpa paramādbhutām 92 evaṃ vidvān adīnātmā vyasanastho jijīviṣuḥ sarvopāyair upāyajño dīnam ātmānam uddharet 93 etāṃ buddhiṃ samāsthāya jīvitavyaṃ sadā bhavet jīvan puṇyam avāpnoti naro bhadrāṇi paśyati 94 tasmāt kaunteya viduṣā dharmādharmaviniścaye buddhim āsthāya loke 'smin vartitavyaṃ yatātmanā |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 12
Chapter 140
|
1
[य] यद इदं घॊरम उद्दिष्टम अश्रद्धेयम इवानृतम अस्ति सविद दस्यु मर्यादा याम अहं परिवर्जये 2 संमुह्यामि विषीदामि धर्मॊ मे शिथिली कृतः उद्यमं नाधिगच्छामि कुतश चित परिचिन्तयन 3 [भ] नैतच छुद्धागमाद एव तव धर्मानुशासनम परज्ञा समवतारॊ ऽयं कविभिः संभृतं मधु 4 बह्व्यः परतिविधातव्याः परज्ञा राज्ञा ततस ततः नैकशाखेन धर्मेण यात्रैषा संप्रवर्तते 5 बुद्धिसंजननं राज्ञां धर्मम आचरतां सदा जयॊ भवति कौरव्य तदा तद विद्धि मे वचः 6 बुद्धिश्रेष्ठा हि राजानॊ जयन्ति विजयैषिणः धर्मः परतिविधातव्यॊ बुद्ध्या राज्ञा ततस ततः 7 नैकशाकेन धर्मेण राज्ञां धर्मॊ विधीयते दुर्बलस्य कुतः परज्ञा पुरस्ताद अनुदाहृता 8 अद्वैधज्ञः पथि दवैधे संशयं पराप्तुम अर्हति बुद्धिद्वैधं वेदितव्यं पुरस्ताद एव भारत 9 पार्श्वतः करणं परज्ञा विषूची तव आपगा इव जनस तूच्चारितं धर्मं विजानात्य अन्यथान्यथा 10 सम्यग विज्ञानिनः के चिन मिथ्या विज्ञानिनॊ ऽपरे तद वै यथातथं बुद्ध्वा जञानम आददते सताम 11 परिमुष्णन्ति शास्त्राणि धर्मस्य परिपन्थिनः वैषम्यम अर्थविद्यानां नैरर्थ्यात खयापयन्ति ते 12 आजिजीविषवॊ विद्यां यशः कामाः समन्ततः ते सर्वे नरपापिष्ठा धर्मस्य परिपन्थिनः 13 अपक्व मतयॊ मन्दा न जानन्ति यथातथम सदा हय अशास्त्रकुशलाः सर्वत्रापरिनिष्ठिताः 14 परिमुष्णन्ति शास्त्राणि शास्त्रदॊषानुदर्शिनः विज्ञानम अथ विद्यानां न सम्यग इति वर्तते 15 निन्दया परविद्यानां सवां विद्यां खयापयन्ति ये वाग अस्त्रा वाक्छुरीमत्त्वा दुग्ध विद्या फला इव 16 तान विद्या वणिजॊ विद्धि रक्षसान इव भारत वयाजेन कृत्स्नॊ विदितॊ धर्मस ते परिहास्यते न धर्मवचनं वाचा न बुद्ध्या चेति नः शरुतम 17 इति बार्हस्पतं जञानं परॊवाच मघवा सवयम न तव एव वचनं किं चिद अनिमित्ताद इहॊच्यते 18 सवविनीतेन शास्त्रेण वयवस्यन्ति तथापरे लॊकयात्राम इहैके तु धर्मम आहुर मनीषिणः 19 समुद्दिष्टं सतां धर्मं सवयम ऊहेन न पण्डितः अमर्षाच छास्त्र संमॊहाद अविज्ञानाच च भारत 20 शास्त्रं पराज्ञस्य वदतः समूहे यात्य अदर्शनम आगतागमया बुद्ध्या वचनेन परशस्यते 21 अज्ञानाज जञानहेतुत्वाद वचनं साधु मन्यते अनपाहतम एवेदं नेदं शास्त्रम अपार्थकम 22 दैतेयान उशनाः पराह संशयच छेदने पुरा जञानम अव्यपदेश्यं हि यथा नास्ति तथैव तत 23 तेन तवं छिन्नमूलेन कं तॊषयितुम अर्हसि अतथ्य विहितं यॊ वा नेदं वाक्यम उपाश्नुयात 24 उग्रायैव हि सृष्टॊ ऽसि कर्मणे न तव अवेक्षसे अङ्गेमाम अन्ववेक्षस्व राजनीतिं बुभूषितम यया परमुच्यते तव अन्यॊ यदर्थं च परमॊदते 25 अजॊ ऽशवः कषत्रम इत्य एतत सदृशं बरह्मणा कृतम तस्माद अभीष्ण भूतानां यात्रा का चित परसिध्यति 26 यस तव अवध्यवधे दॊषः स वध्यस्यावधे समृतः एषैव खलु मर्यादा याम अयं परिवर्जयेत 27 तस्मात तीक्ष्णः परजा राजा सवधर्मे सथापयेद उत अन्यॊन्यं भक्षयन्तॊ हि परचरेयुर वृका इव 28 यस्य दस्यु गणा राष्ट्रे धवाङ्क्षा मत्स्याञ जलाद इव विहरन्ति परस्वानि स वै कषत्रियपांसनः 29 कुलीनान सचिवान कृत्वा वेद विद्या समन्वितान परशाधि पृथिवीं राजन परजा धर्मेण पालयन 30 विहीनजम अकर्माणं यः परगृह्णाति भूमिपः उभयस्याविशेषज्ञस तद वै कषत्रं नपुंसकम 31 नैवॊग्रं नैव चानुग्रं धर्मेणेह परशस्यते उभयं न वयतिक्रामेद उग्रॊ भूत्वा मृदुर भव 32 कष्टः कषत्रिय धर्मॊ ऽयं सौहृदं तवयि यत सथितम उग्रे कर्मणि सृष्टॊ ऽसि तस्माद राज्यं परशाधि वै 33 अशिष्ट निग्रहॊ नित्यं शिष्टस्य परिपालनम इति शक्रॊ ऽबरवीद धीमान आपत्सु भरतर्षभ 34 [य] अस्ति सविद दस्यु मर्यादा याम अन्यॊ नातिलङ्घयेत पृच्छामि तवां सतां शरेष्ठ तन मे बरूहि पितामह 35 [भ] बराह्मणान एव सेवेत विद्या वृद्धांस तपस्विनः शरुतचारित्रवृत्ताढ्यान पवित्रं हय एतद उत्तमम 36 या देवतासु वृत्तिस ते सास्तु विप्रेषु सर्वदा करुद्धैर हि विप्रैः कर्माणि कृतानि बहुधा नृप 37 तेषां परीत्या यशॊ मुख्यम अप्रीत्या तु विपर्ययः परीत्या हय अमृतवद विप्राः करुद्धाश चैव यथा विषम |
1
[y] yad idaṃ ghoram uddiṣṭam aśraddheyam ivānṛtam asti svid dasyu maryādā yām ahaṃ parivarjaye 2 saṃmuhyāmi viṣīdāmi dharmo me śithilī kṛtaḥ udyamaṃ nādhigacchāmi kutaś cit paricintayan 3 [bh] naitac chuddhāgamād eva tava dharmānuśāsanam prajñā samavatāro 'yaṃ kavibhiḥ saṃbhṛtaṃ madhu 4 bahvyaḥ pratividhātavyāḥ prajñā rājñā tatas tataḥ naikaśākhena dharmeṇa yātraiṣā saṃpravartate 5 buddhisaṃjananaṃ rājñāṃ dharmam ācaratāṃ sadā jayo bhavati kauravya tadā tad viddhi me vacaḥ 6 buddhiśreṣṭhā hi rājāno jayanti vijayaiṣiṇaḥ dharmaḥ pratividhātavyo buddhyā rājñā tatas tataḥ 7 naikaśākena dharmeṇa rājñāṃ dharmo vidhīyate durbalasya kutaḥ prajñā purastād anudāhṛtā 8 advaidhajñaḥ pathi dvaidhe saṃśayaṃ prāptum arhati buddhidvaidhaṃ veditavyaṃ purastād eva bhārata 9 pārśvataḥ karaṇaṃ prajñā viṣūcī tv āpagā iva janas tūccāritaṃ dharmaṃ vijānāty anyathānyathā 10 samyag vijñāninaḥ ke cin mithyā vijñānino 'pare tad vai yathātathaṃ buddhvā jñānam ādadate satām 11 parimuṣṇanti śāstrāṇi dharmasya paripanthinaḥ vaiṣamyam arthavidyānāṃ nairarthyāt khyāpayanti te 12 ājijīviṣavo vidyāṃ yaśaḥ kāmāḥ samantataḥ te sarve narapāpiṣṭhā dharmasya paripanthinaḥ 13 apakva matayo mandā na jānanti yathātatham sadā hy aśāstrakuśalāḥ sarvatrāpariniṣṭhitāḥ 14 parimuṣṇanti śāstrāṇi śāstradoṣānudarśinaḥ vijñānam atha vidyānāṃ na samyag iti vartate 15 nindayā paravidyānāṃ svāṃ vidyāṃ khyāpayanti ye vāg astrā vākchurīmattvā dugdha vidyā phalā iva 16 tān vidyā vaṇijo viddhi rakṣasān iva bhārata vyājena kṛtsno vidito dharmas te parihāsyate na dharmavacanaṃ vācā na buddhyā ceti naḥ śrutam 17 iti bārhaspataṃ jñānaṃ provāca maghavā svayam na tv eva vacanaṃ kiṃ cid animittād ihocyate 18 svavinītena śāstreṇa vyavasyanti tathāpare lokayātrām ihaike tu dharmam āhur manīṣiṇaḥ 19 samuddiṣṭaṃ satāṃ dharmaṃ svayam ūhen na paṇḍitaḥ amarṣāc chāstra saṃmohād avijñānāc ca bhārata 20 śāstraṃ prājñasya vadataḥ samūhe yāty adarśanam āgatāgamayā buddhyā vacanena praśasyate 21 ajñānāj jñānahetutvād vacanaṃ sādhu manyate anapāhatam evedaṃ nedaṃ śāstram apārthakam 22 daiteyān uśanāḥ prāha saṃśayac chedane purā jñānam avyapadeśyaṃ hi yathā nāsti tathaiva tat 23 tena tvaṃ chinnamūlena kaṃ toṣayitum arhasi atathya vihitaṃ yo vā nedaṃ vākyam upāśnuyāt 24 ugrāyaiva hi sṛṣṭo 'si karmaṇe na tv avekṣase aṅgemām anvavekṣasva rājanītiṃ bubhūṣitam yayā pramucyate tv anyo yadarthaṃ ca pramodate 25 ajo 'śvaḥ kṣatram ity etat sadṛśaṃ brahmaṇā kṛtam tasmād abhīṣṇa bhūtānāṃ yātrā kā cit prasidhyati 26 yas tv avadhyavadhe doṣaḥ sa vadhyasyāvadhe smṛtaḥ eṣaiva khalu maryādā yām ayaṃ parivarjayet 27 tasmāt tīkṣṇaḥ prajā rājā svadharme sthāpayed uta anyonyaṃ bhakṣayanto hi pracareyur vṛkā iva 28 yasya dasyu gaṇā rāṣṭre dhvāṅkṣā matsyāñ jalād iva viharanti parasvāni sa vai kṣatriyapāṃsanaḥ 29 kulīnān sacivān kṛtvā veda vidyā samanvitān praśādhi pṛthivīṃ rājan prajā dharmeṇa pālayan 30 vihīnajam akarmāṇaṃ yaḥ pragṛhṇāti bhūmipaḥ ubhayasyāviśeṣajñas tad vai kṣatraṃ napuṃsakam 31 naivograṃ naiva cānugraṃ dharmeṇeha praśasyate ubhayaṃ na vyatikrāmed ugro bhūtvā mṛdur bhava 32 kaṣṭaḥ kṣatriya dharmo 'yaṃ sauhṛdaṃ tvayi yat sthitam ugre karmaṇi sṛṣṭo 'si tasmād rājyaṃ praśādhi vai 33 aśiṣṭa nigraho nityaṃ śiṣṭasya paripālanam iti śakro 'bravīd dhīmān āpatsu bharatarṣabha 34 [y] asti svid dasyu maryādā yām anyo nātilaṅghayet pṛcchāmi tvāṃ satāṃ śreṣṭha tan me brūhi pitāmaha 35 [bh] brāhmaṇān eva seveta vidyā vṛddhāṃs tapasvinaḥ śrutacāritravṛttāḍhyān pavitraṃ hy etad uttamam 36 yā devatāsu vṛttis te sāstu vipreṣu sarvadā kruddhair hi vipraiḥ karmāṇi kṛtāni bahudhā nṛpa 37 teṣāṃ prītyā yaśo mukhyam aprītyā tu viparyayaḥ prītyā hy amṛtavad viprāḥ kruddhāś caiva yathā viṣam |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 12
Chapter 141
|
1
[य] पितामह महाप्राज्ञ सर्वशास्त्रविशारद शरणं पालयानस्य यॊ धर्मस तं वदस्व मे 2 [भ] महान धर्मॊ महाराज शरणागत पालने अर्हः परष्टुं भवांश चैव परश्नं भरतसत्तम 3 नृगप्रभृतयॊ राजन राजानः शरणागतान परिपाल्य महाराज संसिद्धिं परमां गताः 4 शरूयते हि कपॊतेन शत्रुः शरणम आगतः पूजितश च यथान्यायं सवैश च मांसैर निमन्त्रितः 5 [य] कथं कपॊतेन पुरा शत्रुः शरणम आगतः सवमांसैर भॊजितः कां च गतिं लेभे स भारत 6 [भ] शृणु राजन कथां दिव्यां सर्वपापप्रणाशिनीम नृपतेर मुचुकुन्दस्य कथितां भार्गवेण ह 7 इमम अर्थं पुरा पार्थ मुचुकुन्दॊ नराधिपः भार्गवं परिपप्रच्छ परणतॊ भरतर्षभ 8 तस्मै शुश्रूषमाणाय भार्गवॊ ऽकथयत कथाम इयं यथा कपॊतेन सिद्धिः पराप्ता नराधिप 9 धर्मनिश्चय संयुक्तां कामार्थसहितां कथाम शृणुष्वावहितॊ राजन गदतॊ मे महाभुज 10 कश चित कषुद्रसमाचारः पृथिव्यां कालसंमतः चचार पृथिवीं पापॊ घॊरः शकुनिलुब्धकः 11 काकॊल इव कृष्णाङ्गॊ रूक्षः पापसमाहितः यवमध्यः कृश गरीवॊ हरस्वपादॊ महाहनुः 12 नैव तस्य सुहृत कश चिन न संबन्धी न बान्धवः स हि तैः संपरित्यक्तस तेन घॊरेण कर्मणा 13 स वै कषारकम आदाय दविजान हत्वा वने सदा चकार विक्रयं तेषां पतंगानां नराधिप 14 एवं तु वर्तमानस्य तस्य वृत्तिं दुरात्मनः अगमत सुमहान कालॊ न चाधर्मम अबुध्यत 15 तस्य भार्या सहायस्य रममाणस्य शाश्वतम दैवयॊगविमूढस्य नान्या वृत्तिर अरॊचत 16 ततः कदा चित तस्याथ वनस्थस्य समुद्गतः पातयन्न इव वृक्षांस तान सुमहान वातसंभ्रमः 17 मेघसंकुलम आकाशं विद्युन्मण्डलमण्डितम संछन्नं सुमुहूर्तेन नौ सथानेनेव सागरः 18 वारिधारा समूहैश च संप्रहृष्टः शतक्रतुः कषणेन पूरयाम आस सलिलेन वसुंधराम 19 ततॊ धाराकुले लॊके संभ्रमन नष्टचेतनः शीतार्तस तद वनं सर्वम आकुलेनान्तर आत्मना 20 नैव निम्नं सथलं वापि सॊ ऽविन्दत विहंगहा पूरितॊ हि जलौघेन मार्गस तस्य वनस्य वै 21 पक्षिणॊ वातवेगेन हता लीनास तदाभवन मृगाः सिंहा वराहाश च सथलान्य आश्रित्य तस्थिरे 22 महता वातवर्षेण तरासितास ते वनौकसः भयार्ताश च कषुधार्ताश च बभ्रमुः सहिता वने 23 स तु शीतहतैर गात्रैर जगामैव न तस्थिवान सॊ ऽपश्यद वनषण्डेषु मेघनीलं वनस्पतिम 24 ताराढ्यं कुमुदाकारम आकाशं निर्मलं च ह मेघैर मुक्तं नभॊ दृष्ट्वा लुब्धकः शीतविह्वलः 25 दिशॊ ऽवलॊकयाम आस वेलां चैव दुरात्मवान दूरे गरामनिवेशश च तस्माद देशाद इति परभॊ कृतबुद्धिर वने तस्मिन वस्तुं तां रजनीं तदा 26 सॊ ऽञजलिं परयतः कृत्वा वाक्यम आह वनस्पतिम शरणं यामि यान्य अस्मिन दैवतानीह भारत 27 स शिलायां शिरः कृत्वा पर्णान्य आस्तीर्य भूतले दुःखेन महताविष्टस ततः सुष्वाप पक्षिहा |
1
[y] pitāmaha mahāprājña sarvaśāstraviśārada śaraṇaṃ pālayānasya yo dharmas taṃ vadasva me 2 [bh] mahān dharmo mahārāja śaraṇāgata pālane arhaḥ praṣṭuṃ bhavāṃś caiva praśnaṃ bharatasattama 3 nṛgaprabhṛtayo rājan rājānaḥ śaraṇāgatān paripālya mahārāja saṃsiddhiṃ paramāṃ gatāḥ 4 śrūyate hi kapotena śatruḥ śaraṇam āgataḥ pūjitaś ca yathānyāyaṃ svaiś ca māṃsair nimantritaḥ 5 [y] kathaṃ kapotena purā śatruḥ śaraṇam āgataḥ svamāṃsair bhojitaḥ kāṃ ca gatiṃ lebhe sa bhārata 6 [bh] śṛṇu rājan kathāṃ divyāṃ sarvapāpapraṇāśinīm nṛpater mucukundasya kathitāṃ bhārgaveṇa ha 7 imam arthaṃ purā pārtha mucukundo narādhipaḥ bhārgavaṃ paripapraccha praṇato bharatarṣabha 8 tasmai śuśrūṣamāṇāya bhārgavo 'kathayat kathām iyaṃ yathā kapotena siddhiḥ prāptā narādhipa 9 dharmaniścaya saṃyuktāṃ kāmārthasahitāṃ kathām śṛṇuṣvāvahito rājan gadato me mahābhuja 10 kaś cit kṣudrasamācāraḥ pṛthivyāṃ kālasaṃmataḥ cacāra pṛthivīṃ pāpo ghoraḥ śakunilubdhakaḥ 11 kākola iva kṛṣṇāṅgo rūkṣaḥ pāpasamāhitaḥ yavamadhyaḥ kṛśa grīvo hrasvapādo mahāhanuḥ 12 naiva tasya suhṛt kaś cin na saṃbandhī na bāndhavaḥ sa hi taiḥ saṃparityaktas tena ghoreṇa karmaṇā 13 sa vai kṣārakam ādāya dvijān hatvā vane sadā cakāra vikrayaṃ teṣāṃ pataṃgānāṃ narādhipa 14 evaṃ tu vartamānasya tasya vṛttiṃ durātmanaḥ agamat sumahān kālo na cādharmam abudhyata 15 tasya bhāryā sahāyasya ramamāṇasya śāśvatam daivayogavimūḍhasya nānyā vṛttir arocata 16 tataḥ kadā cit tasyātha vanasthasya samudgataḥ pātayann iva vṛkṣāṃs tān sumahān vātasaṃbhramaḥ 17 meghasaṃkulam ākāśaṃ vidyunmaṇḍalamaṇḍitam saṃchannaṃ sumuhūrtena nau sthāneneva sāgaraḥ 18 vāridhārā samūhaiś ca saṃprahṛṣṭaḥ śatakratuḥ kṣaṇena pūrayām āsa salilena vasuṃdharām 19 tato dhārākule loke saṃbhraman naṣṭacetanaḥ śītārtas tad vanaṃ sarvam ākulenāntar ātmanā 20 naiva nimnaṃ sthalaṃ vāpi so 'vindata vihaṃgahā pūrito hi jalaughena mārgas tasya vanasya vai 21 pakṣiṇo vātavegena hatā līnās tadābhavan mṛgāḥ siṃhā varāhāś ca sthalāny āśritya tasthire 22 mahatā vātavarṣeṇa trāsitās te vanaukasaḥ bhayārtāś ca kṣudhārtāś ca babhramuḥ sahitā vane 23 sa tu śītahatair gātrair jagāmaiva na tasthivān so 'paśyad vanaṣaṇḍeṣu meghanīlaṃ vanaspatim 24 tārāḍhyaṃ kumudākāram ākāśaṃ nirmalaṃ ca ha meghair muktaṃ nabho dṛṣṭvā lubdhakaḥ śītavihvalaḥ 25 diśo 'valokayām āsa velāṃ caiva durātmavān dūre grāmaniveśaś ca tasmād deśād iti prabho kṛtabuddhir vane tasmin vastuṃ tāṃ rajanīṃ tadā 26 so 'ñjaliṃ prayataḥ kṛtvā vākyam āha vanaspatim śaraṇaṃ yāmi yāny asmin daivatānīha bhārata 27 sa śilāyāṃ śiraḥ kṛtvā parṇāny āstīrya bhūtale duḥkhena mahatāviṣṭas tataḥ suṣvāpa pakṣihā |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 12
Chapter 142
|
1
[भ] अथ वृक्षस्य शाखायां विहंगः स सुहृज्जनः दीर्घकालॊषितॊ राजंस तत्र चित्रतनू रुहः 2 तस्य काल्यं गता भार्या चरितुं नाभ्यवर्तत पराप्तां च रजनीं दृष्ट्वा स पक्षी पर्यतप्यत 3 वातवर्षं महच चासीन न चागच्छति मे परिया किं नु तत कारणं येन साद्यापि न निवर्तते 4 अपि सवस्ति भवेत तस्याः परियाया मम कानने तया विरहितं हीदं शून्यम अद्य गृहं मम 5 यदि सा रक्तनेत्रान्ता चित्राङ्गी मधुरस्वरा अद्य नाभ्येति मे कान्ता न कार्यं जीवितेन मे 6 पतिधर्मरता साध्वी पराणेभ्यॊ ऽपि गरीयसी सा हि शरान्तं कषुधार्तं च जानीते मां तपस्विनी 7 अनुरक्ता हिता चैव सनिग्धा चैव पतिव्रता यस्य वै तादृशी भार्या धन्यः स मनुजॊ भुवि 8 भार्या हि परमॊ नाथः पुरुषस्येह पठ्यते असहायस्य लॊके ऽसमिँल लॊकयात्रा सहायिनी 9 तथा रॊगाभिभूतस्य नित्यं कृच्छ्रगतस्य च नास्ति भार्यासमं किं चिन नरस्यार्तस्य भेषजम 10 नास्ति भार्यासमॊ बन्धुर नास्ति भार्यासमा गतिः नास्ति भार्यासमॊ लॊके सहायॊ धर्मसाधनः 11 एवं विपलतस तस्य दविजस्यार्तस्य तत्र वै गृहीता शकुनघ्नेन भार्या शुश्राव भारतीम 12 न सा सत्रीत्य अभिभाषा सयाद यस्या भर्ता न तुष्यति अग्निसाक्षिकम अप्य एतद भर्ता हि शरणं सत्रियः 13 इति संचिन्त्य दुःखार्ता भर्तारं दुःखितं तदा कपॊती लुब्धकेनाथ यत्ता वचनम अब्रवीत 14 हन्त वक्ष्यामि ते शरेयः शरुत्वा च कुरु तत तथा शरणागत संत्राता भव कान्त विशेषतः 15 एष शाकुनिकः शेते तव वासं समाश्रितः शीतार्तश च कषुधार्तश च पूजाम अस्मै परयॊजय 16 यॊ हि कश चिद दविजं हन्याद गां वा लॊकस्य मातरम शरणागतं च यॊ हन्यात तुल्यं तेषां च पातकम 17 यास्माकं विहिता वृत्तिः कापॊती जातिधर्मतः सा नयाय्यात्मवता नित्यं तवद्विधेनाभिवर्तितुम 18 यस तु धर्मं यथाशक्ति गृहस्थॊ हय अनुवर्तते स परेत्य लभते लॊकान अक्षयान इति शुश्रुम 19 स तवं संतानवान अद्य पुत्रवान अपि च दविज तत सवदेहे दयां तयक्त्वा धर्मार्थौ परिगृह्य वै पूजाम अस्मै परयुङ्क्ष्व तवं परीयेतास्य मनॊ यथा 20 इति सा शकुनी वाक्यं कषारकस्था तपस्विनी अतिदुःखान्विता परॊच्य भर्तारं समुदैक्षत 21 स पत्न्या वचनं शरुत्वा धर्मयुक्ति समन्वितम हर्षेण महता युक्तॊ बाष्पव्याकुललॊचनः 22 तं वै शाकुनिकं दृष्ट्वा विधिदृष्टेन कर्मणा पूजयाम आस यत्नेन स पक्षी पक्षिजीविनम 23 उवाच च सवागतं ते बरूहि किं करवाण्य अहम संतापश च न कर्तव्यः सवगृहे वर्तते भवान 24 तद बरवीतु भवान कषिप्रं किं करॊमि किम इच्छसि परणयेन बरवीमि तवां तवं हि नः शरणागतः 25 शरणागतस्य कर्तव्यम आतिथ्यम इह यत्नतः पञ्च यज्ञप्रवृत्तेन गृहस्थेन विशेषतः 26 पञ्च यज्ञांस तु यॊ मॊहान न करॊति गृहाश्रमी तस्य नायं नच परॊ लॊकॊ भवति धर्मतः 27 तद बरूहि तवं सुविस्रब्धॊ यत तवं वाचा वदिष्यसि तत करिष्याम्य अहं सर्वं मा तवं लॊके मनः कृथाः 28 तस्य तद वचनं शरुत्वा शकुनेर लुब्धकॊ ऽबरवीत बाधते खलु मा शीतं हिमत्राणं विधीयताम 29 एवम उक्तस ततः पक्षी पर्णान्य आस्तीर्य भूतले यथा शुष्काणि यत्नेन जवलनार्थं दरुतं ययौ 30 स गत्वाङ्गार कर्मान्तं गृहीत्वाग्निम अथागमत ततः शुष्केषु पर्णेषु पावकं सॊ ऽभयदीदिपत 31 सुसंदीप्तं महत कृत्वा तम आह शरणागतम परतापय सुविस्रब्धं सवगात्राण्य अकुतॊभयः 32 स तथॊक्तस तथेत्य उक्त्वा लुब्धॊ गात्राण्य अतापयत अग्निप्रत्यागत पराणस ततः पराह विहंगमम 33 दत्तम आहारम इच्छामि तवया कषुद बाधते हि माम तद वचः स परतिश्रुत्य वाक्यम आह विहंगमः 34 न मे ऽसति विभवॊ येन नाशयामि तव कषुधाम उत्पन्नेन हि जीवामॊ वयं नित्यं वनौकसः 35 संचयॊ नास्ति चास्माकं मुनीनाम इव कानने इत्य उक्त्वा स तदा तत्र विवर्णवदनॊ ऽभवत 36 कथं नु खलु कर्तव्यम इति चिन्तापरः सदा बभूव भरतश्रेष्ठ गर्हयन वृत्तिम आत्मनः 37 मुहूर्ताल लब्धसंज्ञस तु स पक्षी पक्षिघातकम उवाच तर्पयिष्ये तवां मुहूर्तं परतिपालय 38 इत्य उक्त्वा शुष्कपर्णैः स संप्रज्वाल्य हुताशनम हर्षेण महता युक्तः कपॊतः पुनर अब्रवीत 39 देवानां च मुनीनां च पितॄणां च महात्मनाम शरुतपूर्वॊ मया धर्मॊ महान अतिथिपूजने 40 कुरुष्वानुग्रहं मे ऽदय सत्यम एतद बरवीमि ते निश्चिता खलु मे बुद्धिर अतिथिप्रतिपूजने 41 ततः सत्यप्रतिज्ञॊ वै स पक्षी परहसन्न इव तम अग्निं तरिः परिक्रम्य परविवेश महीपते 42 अग्निमध्यं परविष्टं त लुब्धॊ दृष्ट्वाथ पक्षिणम चिन्तयाम आस मनसा किम इदं नु कृतं मया 43 अहॊ मम नृशंसस्य गर्हितस्य सवकर्मणा अधर्मः सुमहान घॊरॊ भविष्यति न संशयः 44 एवं बहुविधं भूरि विललाप स लुब्धकः गर्हयन सवानि कर्माणि दविजं दृष्ट्वा तथागतम |
1
[bh] atha vṛkṣasya śākhāyāṃ vihaṃgaḥ sa suhṛjjanaḥ dīrghakāloṣito rājaṃs tatra citratanū ruhaḥ 2 tasya kālyaṃ gatā bhāryā carituṃ nābhyavartata prāptāṃ ca rajanīṃ dṛṣṭvā sa pakṣī paryatapyata 3 vātavarṣaṃ mahac cāsīn na cāgacchati me priyā kiṃ nu tat kāraṇaṃ yena sādyāpi na nivartate 4 api svasti bhavet tasyāḥ priyāyā mama kānane tayā virahitaṃ hīdaṃ śūnyam adya gṛhaṃ mama 5 yadi sā raktanetrāntā citrāṅgī madhurasvarā adya nābhyeti me kāntā na kāryaṃ jīvitena me 6 patidharmaratā sādhvī prāṇebhyo 'pi garīyasī sā hi śrāntaṃ kṣudhārtaṃ ca jānīte māṃ tapasvinī 7 anuraktā hitā caiva snigdhā caiva pativratā yasya vai tādṛśī bhāryā dhanyaḥ sa manujo bhuvi 8 bhāryā hi paramo nāthaḥ puruṣasyeha paṭhyate asahāyasya loke 'smiṁl lokayātrā sahāyinī 9 tathā rogābhibhūtasya nityaṃ kṛcchragatasya ca nāsti bhāryāsamaṃ kiṃ cin narasyārtasya bheṣajam 10 nāsti bhāryāsamo bandhur nāsti bhāryāsamā gatiḥ nāsti bhāryāsamo loke sahāyo dharmasādhanaḥ 11 evaṃ vipalatas tasya dvijasyārtasya tatra vai gṛhītā śakunaghnena bhāryā śuśrāva bhāratīm 12 na sā strīty abhibhāṣā syād yasyā bhartā na tuṣyati agnisākṣikam apy etad bhartā hi śaraṇaṃ striyaḥ 13 iti saṃcintya duḥkhārtā bhartāraṃ duḥkhitaṃ tadā kapotī lubdhakenātha yattā vacanam abravīt 14 hanta vakṣyāmi te śreyaḥ śrutvā ca kuru tat tathā śaraṇāgata saṃtrātā bhava kānta viśeṣataḥ 15 eṣa śākunikaḥ śete tava vāsaṃ samāśritaḥ śītārtaś ca kṣudhārtaś ca pūjām asmai prayojaya 16 yo hi kaś cid dvijaṃ hanyād gāṃ vā lokasya mātaram śaraṇāgataṃ ca yo hanyāt tulyaṃ teṣāṃ ca pātakam 17 yāsmākaṃ vihitā vṛttiḥ kāpotī jātidharmataḥ sā nyāyyātmavatā nityaṃ tvadvidhenābhivartitum 18 yas tu dharmaṃ yathāśakti gṛhastho hy anuvartate sa pretya labhate lokān akṣayān iti śuśruma 19 sa tvaṃ saṃtānavān adya putravān api ca dvija tat svadehe dayāṃ tyaktvā dharmārthau parigṛhya vai pūjām asmai prayuṅkṣva tvaṃ prīyetāsya mano yathā 20 iti sā śakunī vākyaṃ kṣārakasthā tapasvinī atiduḥkhānvitā procya bhartāraṃ samudaikṣata 21 sa patnyā vacanaṃ śrutvā dharmayukti samanvitam harṣeṇa mahatā yukto bāṣpavyākulalocanaḥ 22 taṃ vai śākunikaṃ dṛṣṭvā vidhidṛṣṭena karmaṇā pūjayām āsa yatnena sa pakṣī pakṣijīvinam 23 uvāca ca svāgataṃ te brūhi kiṃ karavāṇy aham saṃtāpaś ca na kartavyaḥ svagṛhe vartate bhavān 24 tad bravītu bhavān kṣipraṃ kiṃ karomi kim icchasi praṇayena bravīmi tvāṃ tvaṃ hi naḥ śaraṇāgataḥ 25 śaraṇāgatasya kartavyam ātithyam iha yatnataḥ pañca yajñapravṛttena gṛhasthena viśeṣataḥ 26 pañca yajñāṃs tu yo mohān na karoti gṛhāśramī tasya nāyaṃ naca paro loko bhavati dharmataḥ 27 tad brūhi tvaṃ suvisrabdho yat tvaṃ vācā vadiṣyasi tat kariṣyāmy ahaṃ sarvaṃ mā tvaṃ loke manaḥ kṛthāḥ 28 tasya tad vacanaṃ śrutvā śakuner lubdhako 'bravīt bādhate khalu mā śītaṃ himatrāṇaṃ vidhīyatām 29 evam uktas tataḥ pakṣī parṇāny āstīrya bhūtale yathā śuṣkāṇi yatnena jvalanārthaṃ drutaṃ yayau 30 sa gatvāṅgāra karmāntaṃ gṛhītvāgnim athāgamat tataḥ śuṣkeṣu parṇeṣu pāvakaṃ so 'bhyadīdipat 31 susaṃdīptaṃ mahat kṛtvā tam āha śaraṇāgatam pratāpaya suvisrabdhaṃ svagātrāṇy akutobhayaḥ 32 sa tathoktas tathety uktvā lubdho gātrāṇy atāpayat agnipratyāgata prāṇas tataḥ prāha vihaṃgamam 33 dattam āhāram icchāmi tvayā kṣud bādhate hi mām tad vacaḥ sa pratiśrutya vākyam āha vihaṃgamaḥ 34 na me 'sti vibhavo yena nāśayāmi tava kṣudhām utpannena hi jīvāmo vayaṃ nityaṃ vanaukasaḥ 35 saṃcayo nāsti cāsmākaṃ munīnām iva kānane ity uktvā sa tadā tatra vivarṇavadano 'bhavat 36 kathaṃ nu khalu kartavyam iti cintāparaḥ sadā babhūva bharataśreṣṭha garhayan vṛttim ātmanaḥ 37 muhūrtāl labdhasaṃjñas tu sa pakṣī pakṣighātakam uvāca tarpayiṣye tvāṃ muhūrtaṃ pratipālaya 38 ity uktvā śuṣkaparṇaiḥ sa saṃprajvālya hutāśanam harṣeṇa mahatā yuktaḥ kapotaḥ punar abravīt 39 devānāṃ ca munīnāṃ ca pitṝṇāṃ ca mahātmanām śrutapūrvo mayā dharmo mahān atithipūjane 40 kuruṣvānugrahaṃ me 'dya satyam etad bravīmi te niścitā khalu me buddhir atithipratipūjane 41 tataḥ satyapratijño vai sa pakṣī prahasann iva tam agniṃ triḥ parikramya praviveśa mahīpate 42 agnimadhyaṃ praviṣṭaṃ ta lubdho dṛṣṭvātha pakṣiṇam cintayām āsa manasā kim idaṃ nu kṛtaṃ mayā 43 aho mama nṛśaṃsasya garhitasya svakarmaṇā adharmaḥ sumahān ghoro bhaviṣyati na saṃśayaḥ 44 evaṃ bahuvidhaṃ bhūri vilalāpa sa lubdhakaḥ garhayan svāni karmāṇi dvijaṃ dṛṣṭvā tathāgatam |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 12
Chapter 143
|
1
[भ] ततस तं लुब्धकः पश्यन कृपयाभिपरिप्लुतः कपॊतम अग्नौ पतितं वाक्यं पुनर उवाच ह 2 किम ईदृशं नृशंसेन मया कृतम अबुद्धिना भविष्यति हि मे नित्यं पातकं हृदि जीवतः 3 स विनिन्दन्न अथात्मानं पुनः पुनर उवाच ह धिन माम अस्तु सुदुर्बुद्धिं सदा निकृतिनिश्चयम शुभं कर्म परित्यज्य यॊ ऽहं शकुनिलुब्धकः 4 नृशंसस्य ममाद्यायं परत्यादेशॊ न संशयः दत्तः सवमांसं ददता कपॊतेन महात्मना 5 सॊ ऽहं तयक्ष्ये परियान पराणान पुत्रदारं विसृज्य च उपदिष्टॊ हि मे धर्मः कपॊतेनातिधर्मिणा 6 अद्य परभृति देहं सवं सर्वभॊगैर विवर्जितम यथा सवल्पं जलं गरीष्मे शॊषयिष्याम्य अहं तथा 7 कषुत्पिपासातप सहः कृशॊ धमनि संततः उपवासैर बहुविधैश चरिष्ये पारलौकिकम 8 अहॊ देहप्रदानेन दर्शितातिथि पूजना तस्माद धर्मं चरिष्यामि धर्मॊ हि परमा गतिः दृष्टॊ हि धर्मॊ धर्मिष्ठैर यादृशॊ विहगॊत्तमे 9 एवम उक्त्वा विनिश्चित्य रौद्रकर्मा स लुब्धकः महाप्रस्थानम आश्रित्य परययौ संशितव्रतः 10 ततॊ यष्टिं शलाकाश च कषारकं पञ्जरं तथा तांश च बद्धा कपॊतान स संप्रमुच्यॊत्ससर्ज ह |
1
[bh] tatas taṃ lubdhakaḥ paśyan kṛpayābhipariplutaḥ kapotam agnau patitaṃ vākyaṃ punar uvāca ha 2 kim īdṛśaṃ nṛśaṃsena mayā kṛtam abuddhinā bhaviṣyati hi me nityaṃ pātakaṃ hṛdi jīvataḥ 3 sa vinindann athātmānaṃ punaḥ punar uvāca ha dhin mām astu sudurbuddhiṃ sadā nikṛtiniścayam śubhaṃ karma parityajya yo 'haṃ śakunilubdhakaḥ 4 nṛśaṃsasya mamādyāyaṃ pratyādeśo na saṃśayaḥ dattaḥ svamāṃsaṃ dadatā kapotena mahātmanā 5 so 'haṃ tyakṣye priyān prāṇān putradāraṃ visṛjya ca upadiṣṭo hi me dharmaḥ kapotenātidharmiṇā 6 adya prabhṛti dehaṃ svaṃ sarvabhogair vivarjitam yathā svalpaṃ jalaṃ grīṣme śoṣayiṣyāmy ahaṃ tathā 7 kṣutpipāsātapa sahaḥ kṛśo dhamani saṃtataḥ upavāsair bahuvidhaiś cariṣye pāralaukikam 8 aho dehapradānena darśitātithi pūjanā tasmād dharmaṃ cariṣyāmi dharmo hi paramā gatiḥ dṛṣṭo hi dharmo dharmiṣṭhair yādṛśo vihagottame 9 evam uktvā viniścitya raudrakarmā sa lubdhakaḥ mahāprasthānam āśritya prayayau saṃśitavrataḥ 10 tato yaṣṭiṃ śalākāś ca kṣārakaṃ pañjaraṃ tathā tāṃś ca baddhā kapotān sa saṃpramucyotsasarja ha |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 12
Chapter 144
|
1
[भ] ततॊ गते शाकुनिके कपॊती पराह दुःखिता संस्मृत्य भर्तारम अथॊ रुदती शॊकमूर्छिता 2 नाहं ते विप्रियं कान्त कदा चिद अपि संस्मरे सर्वा वै विधवा नारी बहुपुत्रापि खेचर शॊच्या भवति बन्धूनां पतिहीना मनस्विनी 3 लालिताहं तवया नित्यं बहुमानाच च सान्त्विता वचनैर मधुरैः सनिग्धैर असकृत सुमनॊहरैः 4 कन्दरेषु च शैलानां नदीनां निर्झरेषु च दरुमाग्रेषु च रम्येषु रमिताहं तवया परिय 5 आकाशगमने चैव सुखिताहं तवया सुखम विहृतास्मि तवया कान्त तन मे नाद्यास्ति किं चन 6 मितं ददाति हि पिता मितं माता मितं सुतः अमितस्य तु दातारं भर्तारं का न पूजयेत 7 नास्ति भर्तृसमॊ नाथॊ न च भर्तृसमं सुखम विसृज्य धनसर्वस्वं भर्ता वै शरणं सत्रियाः 8 न कार्यम इह मे नाथ जीवितेन तवया विना पतिहीनापि का नारी सती जीवितुम उत्सहेत 9 एवं विलप्य बहुधा करुणं सा सुदुःखिता पतिव्रता संप्रदीप्तं परविवेश हुताशनम 10 ततश चित्राम्बर धरं भर्तारं सान्वपश्यत विमानस्थं सुकृतिभिः पूज्यमानं महात्मभिः 11 चित्रमाल्याम्बरधरं सर्वाभरणभूषितम विमानशक्त कॊटीभिर आवृतं पुण्यकीर्तिभिः 12 ततः सवर्गगतः पक्षी भार्यया सह संगतः कर्मणा पूजितस तेन रेमे तत्र सभार्यया |
1
[bh] tato gate śākunike kapotī prāha duḥkhitā saṃsmṛtya bhartāram atho rudatī śokamūrchitā 2 nāhaṃ te vipriyaṃ kānta kadā cid api saṃsmare sarvā vai vidhavā nārī bahuputrāpi khecara śocyā bhavati bandhūnāṃ patihīnā manasvinī 3 lālitāhaṃ tvayā nityaṃ bahumānāc ca sāntvitā vacanair madhuraiḥ snigdhair asakṛt sumanoharaiḥ 4 kandareṣu ca śailānāṃ nadīnāṃ nirjhareṣu ca drumāgreṣu ca ramyeṣu ramitāhaṃ tvayā priya 5 ākāśagamane caiva sukhitāhaṃ tvayā sukham vihṛtāsmi tvayā kānta tan me nādyāsti kiṃ cana 6 mitaṃ dadāti hi pitā mitaṃ mātā mitaṃ sutaḥ amitasya tu dātāraṃ bhartāraṃ kā na pūjayet 7 nāsti bhartṛsamo nātho na ca bhartṛsamaṃ sukham visṛjya dhanasarvasvaṃ bhartā vai śaraṇaṃ striyāḥ 8 na kāryam iha me nātha jīvitena tvayā vinā patihīnāpi kā nārī satī jīvitum utsahet 9 evaṃ vilapya bahudhā karuṇaṃ sā suduḥkhitā pativratā saṃpradīptaṃ praviveśa hutāśanam 10 tataś citrāmbara dharaṃ bhartāraṃ sānvapaśyata vimānasthaṃ sukṛtibhiḥ pūjyamānaṃ mahātmabhiḥ 11 citramālyāmbaradharaṃ sarvābharaṇabhūṣitam vimānaśakta koṭībhir āvṛtaṃ puṇyakīrtibhiḥ 12 tataḥ svargagataḥ pakṣī bhāryayā saha saṃgataḥ karmaṇā pūjitas tena reme tatra sabhāryayā |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 12
Chapter 145
|
1
[भ] विमानस्थौ तु तौ राजँल लुब्धकॊ वै ददर्श ह दृष्ट्वा तौ दम्पती दुःखाद अचिन्तयत सद गतिम 2 कीदृशेनेह तपसा गच्छेयं परमां गतिम इति बुद्ध्या विनिश्चित्य गमनायॊपचक्रमे 3 महाप्रस्थानम आश्रित्य लुब्धकः पक्षिजीवनः निश्चेष्टॊ मारुताहारॊ निर्ममः सवर्गकाङ्क्षया 4 ततॊ ऽपश्यत सुविस्तीर्णं हृद्यं पद्मविभूषितम नानाद्विज गणाकीर्णं सरः शीतजलं शुभम पिपासार्थॊ ऽपि तद दृष्ट्वा तृप्तः सयान नात्र संशयः 5 उपवासकृशॊ ऽतयर्थं स तु पार्थिव लुब्धकः उपसर्पत संहृष्टः शवापदाध्युषितं वनम 6 महान्तं निश्चयं कृत्वा लुब्धकः परविवेश ह परविशन्न एव च वनं निगृहीतः स कण्टकैः 7 स कण्टक विभुग्नाङ्गॊ लॊहितार्द्रीकृतच्छविः बभ्राम तस्मिन विजने नानामृगसमाकुले 8 ततॊ दरुमाणां महतां पवनेन वने तदा उदतिष्ठत संघर्षात सुमहान हव्यवाहनः 9 तद वनं वृष्क संकीर्णं लता विटप संकुलम ददाह पावकः करुद्धॊ युगान्ताग्निसमप्रभः 10 स जवालैः पवनॊद्धूतैर विस्फुलिङ्गैः समन्वितः ददाह तद वनं घॊरं मृगपक्षिसमाकुलम 11 ततः स देहमॊक्षार्थं संप्रहृष्टेन चेतसा अभ्यधावत संवृद्धं पावकं लुब्धकस तदा 12 ततस तेनाग्निना दग्धॊ लुब्धकॊ नष्टकिल्बिषः जगाम परमां सिद्धिं तदा भरतसत्तम 13 ततः सवर्गस्थम आत्मानं सॊ ऽपश्यद विगतज्वरः यक्षगन्धर्वसिद्धानां मध्ये भराजन्तम इन्द्रवत 14 एवं खलु कपॊतश च कपॊती च पतिव्रता लुब्धकेन सह सवर्गं गताः पुण्येन कर्मणा 15 यापि चैवं विधा नारी भर्तारम अनुवर्तते विराजते हि सा कषिप्रं कपॊतीव दिवि सथिताः 16 एवम एतत पुरावृत्तं लुब्धकस्य महात्मनः कपॊतस्य च धर्मिष्ठा गतिः पुण्येन कर्मणा 17 यश चेदं शृणुयान नित्यं यश चेदं परिकीर्तयेत नाशुभं विद्यते तस्य मनसापि परमाद्यतः 18 युधिष्ठिर महान एष धर्मॊ धर्मभृतां वर गॊघ्नेष्व अपि भवेद अस्मिन निष्कृतिः पापकर्मणः निष्कृतिर न भवेत तस्मिन यॊ हन्याच छरणागतम |
1
[bh] vimānasthau tu tau rājaṁl lubdhako vai dadarśa ha dṛṣṭvā tau dampatī duḥkhād acintayata sad gatim 2 kīdṛśeneha tapasā gaccheyaṃ paramāṃ gatim iti buddhyā viniścitya gamanāyopacakrame 3 mahāprasthānam āśritya lubdhakaḥ pakṣijīvanaḥ niśceṣṭo mārutāhāro nirmamaḥ svargakāṅkṣayā 4 tato 'paśyat suvistīrṇaṃ hṛdyaṃ padmavibhūṣitam nānādvija gaṇākīrṇaṃ saraḥ śītajalaṃ śubham pipāsārtho 'pi tad dṛṣṭvā tṛptaḥ syān nātra saṃśayaḥ 5 upavāsakṛśo 'tyarthaṃ sa tu pārthiva lubdhakaḥ upasarpata saṃhṛṣṭaḥ śvāpadādhyuṣitaṃ vanam 6 mahāntaṃ niścayaṃ kṛtvā lubdhakaḥ praviveśa ha praviśann eva ca vanaṃ nigṛhītaḥ sa kaṇṭakaiḥ 7 sa kaṇṭaka vibhugnāṅgo lohitārdrīkṛtacchaviḥ babhrāma tasmin vijane nānāmṛgasamākule 8 tato drumāṇāṃ mahatāṃ pavanena vane tadā udatiṣṭhata saṃgharṣāt sumahān havyavāhanaḥ 9 tad vanaṃ vṛṣka saṃkīrṇaṃ latā viṭapa saṃkulam dadāha pāvakaḥ kruddho yugāntāgnisamaprabhaḥ 10 sa jvālaiḥ pavanoddhūtair visphuliṅgaiḥ samanvitaḥ dadāha tad vanaṃ ghoraṃ mṛgapakṣisamākulam 11 tataḥ sa dehamokṣārthaṃ saṃprahṛṣṭena cetasā abhyadhāvata saṃvṛddhaṃ pāvakaṃ lubdhakas tadā 12 tatas tenāgninā dagdho lubdhako naṣṭakilbiṣaḥ jagāma paramāṃ siddhiṃ tadā bharatasattama 13 tataḥ svargastham ātmānaṃ so 'paśyad vigatajvaraḥ yakṣagandharvasiddhānāṃ madhye bhrājantam indravat 14 evaṃ khalu kapotaś ca kapotī ca pativratā lubdhakena saha svargaṃ gatāḥ puṇyena karmaṇā 15 yāpi caivaṃ vidhā nārī bhartāram anuvartate virājate hi sā kṣipraṃ kapotīva divi sthitāḥ 16 evam etat purāvṛttaṃ lubdhakasya mahātmanaḥ kapotasya ca dharmiṣṭhā gatiḥ puṇyena karmaṇā 17 yaś cedaṃ śṛṇuyān nityaṃ yaś cedaṃ parikīrtayet nāśubhaṃ vidyate tasya manasāpi pramādyataḥ 18 yudhiṣṭhira mahān eṣa dharmo dharmabhṛtāṃ vara goghneṣv api bhaved asmin niṣkṛtiḥ pāpakarmaṇaḥ niṣkṛtir na bhavet tasmin yo hanyāc charaṇāgatam |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 12
Chapter 146
|
1
[य] अबुद्धि पूर्वं यः पापं कुर्याद भरतसत्तम मुच्यते स कथं तस्माद एनसस तद वदस्व मे 2 [भ] अत्र ते वर्णयिष्ये ऽहम इतिहासं पुरातनम इन्द्रॊतः शौनकॊ विप्रॊ यद आह जनमेजयम 3 आसीद राजा महावीर्यः पारिक्षिज जनमेजयः अबुद्धि पूर्वं बरह्महत्या तम आगच्छन महीपतिम 4 तं बराह्मणाः सर्व एव तत्यजुः स पुरॊहिताः जगाम स वनं राजा दह्यमानॊ दिवानिशम 5 स परजाभिः परित्यक्तश चकार कुशलं महत अतिवेलं तपस तेपे दह्यमानः स मन्युना 6 तत्रेतिहासं वक्ष्यामि धर्मस्यास्यॊपबृंहणम दह्यमानः पापकृत्या जगाम जनमेजयः 7 वरिष्यमाण इन्द्रॊतं शौनकं संशितव्रतम समासाद्यॊपजग्राह पादयॊः परिपीडयन 8 ततॊ भीतॊ महाप्रज्ञॊ जगर्हे सुभृशं तदा कर्ता पापस्य महतॊ भरूणहा किम इहागतः 9 किं तवास्मासु कर्तव्यं मामा सप्राक्षीः कथं चन गच्छ गच्छ न ते सथानं परीणात्य अस्मान इह धरुवम 10 रुधिरस्येव ते गन्धः शवस्येव च दर्शनम अशिवः शिव संकाशॊ मृतॊ जीवन्न इवाटसि 11 अन्तर मृत्युर अशुद्धात्मा पापम एवानुचिन्तयन परबुध्यसे परस्वपिषि वर्तसे चरसे सुखी 12 मॊघं ते जीवितं राजन परिक्लिष्टं च जीवसि पापायेव च सृष्टॊ ऽसि कर्मणे ह यवीयसे 13 बहुकल्याणम इच्छन्त ईहन्ते पितरः सुतान तपसा देवतेज्याभिर वन्दनेन तितिक्षया 14 पितृवंशम इमं पश्य तवत्कृते नरकं गतम निरर्थाः सर्व एवैषाम आशा बन्धास तवदाश्रयाः 15 यान पूजयन्तॊ विन्दन्ति सवर्गम आयुर यशः सुखम तेषु ते सततं दवेषॊ बराह्मणेषु निरर्थकः 16 इमं लॊकं विमुच्य तवम अवाङ्मूर्धा पतिष्यसि अशाश्वतीः शाश्वतीश च समाः पापेन कर्मणा 17 अद्यमानॊ जन्तु गृध्रैः शितिकण्ठैर अयॊमुखैर ततॊ ऽपि पुनर आवृत्तः पापयॊनिं गमिष्यसि 18 यद इदं मन्यसे राजन नायम अस्ति परः कुतः परतिस्मारयितारस तवां यमदूता यमक्षये |
1
[y] abuddhi pūrvaṃ yaḥ pāpaṃ kuryād bharatasattama mucyate sa kathaṃ tasmād enasas tad vadasva me 2 [bh] atra te varṇayiṣye 'ham itihāsaṃ purātanam indrotaḥ śaunako vipro yad āha janamejayam 3 āsīd rājā mahāvīryaḥ pārikṣij janamejayaḥ abuddhi pūrvaṃ brahmahatyā tam āgacchan mahīpatim 4 taṃ brāhmaṇāḥ sarva eva tatyajuḥ sa purohitāḥ jagāma sa vanaṃ rājā dahyamāno divāniśam 5 sa prajābhiḥ parityaktaś cakāra kuśalaṃ mahat ativelaṃ tapas tepe dahyamānaḥ sa manyunā 6 tatretihāsaṃ vakṣyāmi dharmasyāsyopabṛṃhaṇam dahyamānaḥ pāpakṛtyā jagāma janamejayaḥ 7 variṣyamāṇa indrotaṃ śaunakaṃ saṃśitavratam samāsādyopajagrāha pādayoḥ paripīḍayan 8 tato bhīto mahāprajño jagarhe subhṛśaṃ tadā kartā pāpasya mahato bhrūṇahā kim ihāgataḥ 9 kiṃ tavāsmāsu kartavyaṃ māmā sprākṣīḥ kathaṃ cana gaccha gaccha na te sthānaṃ prīṇāty asmān iha dhruvam 10 rudhirasyeva te gandhaḥ śavasyeva ca darśanam aśivaḥ śiva saṃkāśo mṛto jīvann ivāṭasi 11 antar mṛtyur aśuddhātmā pāpam evānucintayan prabudhyase prasvapiṣi vartase carase sukhī 12 moghaṃ te jīvitaṃ rājan parikliṣṭaṃ ca jīvasi pāpāyeva ca sṛṣṭo 'si karmaṇe ha yavīyase 13 bahukalyāṇam icchanta īhante pitaraḥ sutān tapasā devatejyābhir vandanena titikṣayā 14 pitṛvaṃśam imaṃ paśya tvatkṛte narakaṃ gatam nirarthāḥ sarva evaiṣām āśā bandhās tvadāśrayāḥ 15 yān pūjayanto vindanti svargam āyur yaśaḥ sukham teṣu te satataṃ dveṣo brāhmaṇeṣu nirarthakaḥ 16 imaṃ lokaṃ vimucya tvam avāṅmūrdhā patiṣyasi aśāśvatīḥ śāśvatīś ca samāḥ pāpena karmaṇā 17 adyamāno jantu gṛdhraiḥ śitikaṇṭhair ayomukhair tato 'pi punar āvṛttaḥ pāpayoniṃ gamiṣyasi 18 yad idaṃ manyase rājan nāyam asti paraḥ kutaḥ pratismārayitāras tvāṃ yamadūtā yamakṣaye |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 12
Chapter 147
|
1
[भ] एवम उक्तः परत्युवाच तं मुनिं जनमेजयः गर्ह्यं भवान गर्हयति निन्द्यं निन्दति मा भवान 2 धिक कार्यं मा धिक कुरुते तस्मात तवाहं परसादये सर्वं हीदं सवकृतं मे जवलाम्य अग्नाव इवाहितः 3 सवकर्माण्य अभिसंधाय नाभिनन्दति मे मनः पराप्तं नूनं मया घॊरं भयं वैवस्वताद अपि 4 तत तु शल्यम अनिर्हृत्य कथं शक्ष्यामि जीवितुम सर्वमन्यून विनीय तवम अभि मा वद शौनक 5 महानसं बराह्मणानां भविष्याम्य अर्थवान पुनः अस्तु शेषं कुलस्यास्य मा पराभूद इदं कुलम 6 न हि नॊ बरह्म शप्तानां शेषॊ भवितुम अर्हति शरुतीर अलभमानानां संविदं वेद निश्चयात 7 निर्विद्यमानः सुभृशं भूयॊ वक्ष्यामि सांप्रतम भूयश चैवाभिनङ्क्षन्ति निर्धर्मा निर्जपा इव 8 अर्वाक च परतितिष्ठन्ति पुलिन्द शबरा इव न हय अयज्ञा अमुं लॊकं पराप्नुवन्ति कथं चन 9 अविज्ञायैव मे परज्ञां बालस्येव सुपण्डितः बरह्मन पितेव पुत्रेभ्यः परति मां वाञ्छ शौनकः 10 [ष] किम आश्चर्यं यतः पराज्ञॊ बहु कुर्याद धि सांप्रतम इति वै पण्डितॊ भूत्वा भूतानां नॊपतप्यति 11 परज्ञा परासादम आरुह्य अशॊच्यः शॊचते जनान जगतीस्थान इवाद्रिस्थः परज्ञया परतिपश्यति 12 न चॊपलभते तत्र न च कार्याणि पश्यति निर्विण्णात्मा परॊक्षॊ वा धिक्कृतः सर्वसाधुषु 13 विदित्वॊभयतॊ वीर्यं माहात्म्यं वेद आगमे कुरुष्वेह महाशान्तिं बरह्मा शरणम अस्तु ते 14 तद वै पारत्रिकं चारु बराह्मणानाम अकुप्यताम अथ चेत तप्यसे पापैर धर्मं चेद अनुपश्यसि 15 [ज] अनुतप्ये च पापेन न चाधर्मं चराम्य अहम बुभूषुं भजमानं च परतिवाञ्छामि शौनक 16 [ष] छित्त्वा सतम्भं च मानं च परीतिम इच्छामि ते नृप सर्वभूतहिते तिष्ठ धर्मं चैव परतिस्मर 17 न भयान न च कार्पण्यान न लॊभात तवाम उपाह्वये तां मे देवा गिरं सत्यां शृण्वन्तु बराह्मणैः सह 18 सॊ ऽहं न केन चिच चार्थी तवां च धर्मम उपाह्वये करॊशतां सर्वभूतानाम अहॊ धिग इति कुर्वताम 19 वक्ष्यन्ति माम अधर्मज्ञा वक्ष्यन्त्य असुहृदॊ जनाः वाचस ताः सुहृदः शरुत्वा संज्वरिष्यन्ति मे भृशम 20 के चिद एव महाप्राज्ञाः परिज्ञास्यन्ति कार्यताम जानीहि मे कृतं तात बराह्मणान परति भारत 21 यथा ते मत्कृते कषेमं लभेरंस तत तथा कुरु परतिजानीहि चाद्रॊहं बराह्मणानां नराधिप 22 [ज] नैव वाचा न मनसा न पुनर्जातु कर्मणा दरॊग्धास्मि बराह्मणान विप्र चरणाव एव ते सपृशे |
1
[bh] evam uktaḥ pratyuvāca taṃ muniṃ janamejayaḥ garhyaṃ bhavān garhayati nindyaṃ nindati mā bhavān 2 dhik kāryaṃ mā dhik kurute tasmāt tvāhaṃ prasādaye sarvaṃ hīdaṃ svakṛtaṃ me jvalāmy agnāv ivāhitaḥ 3 svakarmāṇy abhisaṃdhāya nābhinandati me manaḥ prāptaṃ nūnaṃ mayā ghoraṃ bhayaṃ vaivasvatād api 4 tat tu śalyam anirhṛtya kathaṃ śakṣyāmi jīvitum sarvamanyūn vinīya tvam abhi mā vada śaunaka 5 mahānasaṃ brāhmaṇānāṃ bhaviṣyāmy arthavān punaḥ astu śeṣaṃ kulasyāsya mā parābhūd idaṃ kulam 6 na hi no brahma śaptānāṃ śeṣo bhavitum arhati śrutīr alabhamānānāṃ saṃvidaṃ veda niścayāt 7 nirvidyamānaḥ subhṛśaṃ bhūyo vakṣyāmi sāṃpratam bhūyaś caivābhinaṅkṣanti nirdharmā nirjapā iva 8 arvāk ca pratitiṣṭhanti pulinda śabarā iva na hy ayajñā amuṃ lokaṃ prāpnuvanti kathaṃ cana 9 avijñāyaiva me prajñāṃ bālasyeva supaṇḍitaḥ brahman piteva putrebhyaḥ prati māṃ vāñcha śaunakaḥ 10 [ṣ] kim āścaryaṃ yataḥ prājño bahu kuryād dhi sāṃpratam iti vai paṇḍito bhūtvā bhūtānāṃ nopatapyati 11 prajñā prāsādam āruhya aśocyaḥ śocate janān jagatīsthān ivādristhaḥ prajñayā pratipaśyati 12 na copalabhate tatra na ca kāryāṇi paśyati nirviṇṇātmā parokṣo vā dhikkṛtaḥ sarvasādhuṣu 13 viditvobhayato vīryaṃ māhātmyaṃ veda āgame kuruṣveha mahāśāntiṃ brahmā śaraṇam astu te 14 tad vai pāratrikaṃ cāru brāhmaṇānām akupyatām atha cet tapyase pāpair dharmaṃ ced anupaśyasi 15 [j] anutapye ca pāpena na cādharmaṃ carāmy aham bubhūṣuṃ bhajamānaṃ ca prativāñchāmi śaunaka 16 [ṣ] chittvā stambhaṃ ca mānaṃ ca prītim icchāmi te nṛpa sarvabhūtahite tiṣṭha dharmaṃ caiva pratismara 17 na bhayān na ca kārpaṇyān na lobhāt tvām upāhvaye tāṃ me devā giraṃ satyāṃ śṛṇvantu brāhmaṇaiḥ saha 18 so 'haṃ na kena cic cārthī tvāṃ ca dharmam upāhvaye krośatāṃ sarvabhūtānām aho dhig iti kurvatām 19 vakṣyanti mām adharmajñā vakṣyanty asuhṛdo janāḥ vācas tāḥ suhṛdaḥ śrutvā saṃjvariṣyanti me bhṛśam 20 ke cid eva mahāprājñāḥ parijñāsyanti kāryatām jānīhi me kṛtaṃ tāta brāhmaṇān prati bhārata 21 yathā te matkṛte kṣemaṃ labheraṃs tat tathā kuru pratijānīhi cādrohaṃ brāhmaṇānāṃ narādhipa 22 [j] naiva vācā na manasā na punarjātu karmaṇā drogdhāsmi brāhmaṇān vipra caraṇāv eva te spṛśe |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 12
Chapter 148
|
1
[ष] तस्मात ते ऽहं परवक्ष्यामि धर्मम आवृत्तचेतसे शरीमान महाबलस तुष्टॊ यस तवं धर्मम अवेक्षसे पुरस्ताद दारुणॊ भूत्वा सुचित्रतरम एव तत 2 अनुगृह्णन्ति भूतानि सवेन वृत्तेन पार्थिव कृत्स्ने नूनं सद असती इति लॊकॊ वयवस्यति यत्र तवं तादृशॊ भूत्वा धर्मम अद्यानुपश्यसि 3 हित्वा सुरुचिरं भक्ष्यं भॊगांश च तप आस्थितः इत्य एतद अपि भूतानाम अद्भुतं जनमेजय 4 यॊ दुर्बलॊ भवेद दाता कृपणॊ वा तपॊधनः अनाश्चर्यं तद इत्य आहुर नातिदूरे हि वर्तते 5 एतद एव हि कार्पण्यं समग्रम असमीक्षितम तस्मात समीक्षयैव सयाद भवेत तस्मिंस ततॊ गुणः 6 यज्ञॊ दानं दया वेदाः सत्यं च पृथिवीपते पञ्चैतानि पवित्राणि षष्ठं सुचरितं तपः 7 तद एव राज्ञां परमं पवित्रं जनमेजय तेन सम्यग गृहीतेन शरेयांसं धर्मम आप्स्यसि 8 पुण्यदेशाभिगमनं पवित्रं परमं समृतम अपि हय उदाहरन्तीमा गाथा गीता ययातिना 9 यॊ मर्त्यः परतिपद्येत आयुर जीवेत वा पुनः यज्ञम एकान्ततः कृत्वा तत संन्यस्य तपश चरेत 10 पुण्यम आहुः कुरुक्षेत्रं सरस्वत्यां पृथूदकम यत्रावगाह्य पीत्वा वा नैवं शवॊ मरणं तपेत 11 महासुरः पुष्कराणि परभासॊत्तर मानसे कालॊदं तव एव गन्तासि लब्धायुर जीविते पुनः 12 सरस्वती दृषद्वत्यौ सेवमानॊ ऽनुसंचरेः सवाध्यायशीलः सथानेषु सर्वेषु समुपस्पृशेः 13 तयागधर्मं पवित्राणां संन्यासं परम अब्रवीत अत्राप्य उदाहरन्तीमा गाथाः सत्यवता कृताः 14 यथा कुमारः सत्यॊ वै न पुण्यॊ न च पापकृत न हय अस्ति सर्वभूतेषु दुःखम अस्मिन कुतः सुखम 15 एवं परकृतिभूतानां सर्वसंसर्ग यायिनाम तयजतां जीवितं परायॊ विवृते पुण्यपातके 16 यत तव एव राज्ञॊ जयायॊ वै कार्याणां तद वदामि ते बलेन संविभागैश च जय सवर्गं पुनीष्व च 17 यस्यैवं बलम ओजश च स धर्मस्य परभुर नरः बराह्मणानां सुखार्थं तवं पर्येहि पृथिवीम इमाम 18 यथैवैनान पुराक्षैप्सीस तथैवैनान परसादय अपि धिक करियमाणॊ ऽपि तयज्यमानॊ ऽपय अनेकधा 19 आत्मनॊ दर्शनं विद्वन नाहन्तास्मीति मा करुधः घटमानः सवकार्येषु कुरु नैःश्रेयसं परम 20 हिमाग्नि घॊरसदृशॊ राजा भवति कश चन लाङ्गलाशनि कल्पॊ वा भवत्य अन्यः परंतप 21 न निःशेषेण मन्तव्यम अचिकित्स्येन वा पुनः न जातु नाहम अस्मीति परसक्तव्यम असाधुषु 22 विकर्मणा तप्यमानः पादात पापस्य मुच्यते नैतत कार्यं पुनर इति दवितीयात परिमुच्यते चरिष्ये धर्मम एवेति तृतीयात परिमुच्यते 23 कल्याणन अनुमन्तव्यं पुरुषेण बुभूषता ये सुगन्धीनि सेवन्ते तथा गन्धा भवन्ति ते ये दुर्गन्धीनि सेवन्ते तथा गन्धा भवन्ति ते 24 तपश्चर्या परः सद्यः पापाद धि परिमुच्यते संवत्सरम उपास्याग्निम अभिशस्तः परमुच्यते तरीणि वर्षाण्य उपास्याग्निं भरूणहा विप्रमुच्यते 25 यावतः पराणिनॊ हन्यात तज जातीयान सवभावतः परमीयमाणान उन्मॊच्य भरूणहा विप्रमुच्यते 26 अपि वाप्सु निमज्जेत तरिर जपन्न अघ मर्षणम यथाश्वमेधावभृथस तथा तन मनुर अब्रवीत 27 कषिप्रं परणुदते पापं सत्कारं लभते तथा अपि चैनं परसीदन्ति भूतानि जड मूकवत 28 बृहस्पतिं देव गुरुं सुरासुराः; समेत्य सर्वे नृपते ऽनवयुञ्जन धर्मे फलं वेत्थ कृते महर्षे; तथेतरस्मिन नरके पापलॊके 29 उभे तु यस्य सुकृते भवेतां; किं सवित तयॊस तत्र जयॊत्तरं सयात आचक्ष्व नः कर्मफलं महर्षे; कथं पापं नुदते पुण्यशीलः 30 [ब] कृत्वा पापं पूर्वम अबुद्धिपूर्वं; पुण्यानि यः कुरुते बुद्धिपूर्वम स तत पापं नुदते पुण्यशीलॊ; वासॊ यथा मलिनं कषार युक्त्या 31 पापं कृत्वा न मन्येत नाहम अस्मीति पूरुषः चिकीर्षेद एव कल्याणं शरद्दधानॊ ऽनसूयकः 32 छिद्राणि वसनस्येव साधुना विवृणॊति यः यः पापं पुरुषः कृत्वा कल्याणम अभिपद्यते 33 यथादित्यः पुनर उद्यंस तमः सर्वं वयपॊहति कल्याणम आचरन्न एवं सर्वं पापं वयपॊहति 34 [भ] एवम उक्त्वा स राजानम इन्द्रॊतॊ जनमेजयम याजयाम आस विधिवद वाजिमेधेन शौनकः 35 ततः स राजा वयपनीतकल्मषः; शरिया युतः परज्वलिताग्निरूपया विवेश राज्यं सवम अमित्रकर्शनॊ; दिवं यथा पूर्णवपुर निशाकरः |
1
[ṣ] tasmāt te 'haṃ pravakṣyāmi dharmam āvṛttacetase śrīmān mahābalas tuṣṭo yas tvaṃ dharmam avekṣase purastād dāruṇo bhūtvā sucitrataram eva tat 2 anugṛhṇanti bhūtāni svena vṛttena pārthiva kṛtsne nūnaṃ sad asatī iti loko vyavasyati yatra tvaṃ tādṛśo bhūtvā dharmam adyānupaśyasi 3 hitvā suruciraṃ bhakṣyaṃ bhogāṃś ca tapa āsthitaḥ ity etad api bhūtānām adbhutaṃ janamejaya 4 yo durbalo bhaved dātā kṛpaṇo vā tapodhanaḥ anāścaryaṃ tad ity āhur nātidūre hi vartate 5 etad eva hi kārpaṇyaṃ samagram asamīkṣitam tasmāt samīkṣayaiva syād bhavet tasmiṃs tato guṇaḥ 6 yajño dānaṃ dayā vedāḥ satyaṃ ca pṛthivīpate pañcaitāni pavitrāṇi ṣaṣṭhaṃ sucaritaṃ tapaḥ 7 tad eva rājñāṃ paramaṃ pavitraṃ janamejaya tena samyag gṛhītena śreyāṃsaṃ dharmam āpsyasi 8 puṇyadeśābhigamanaṃ pavitraṃ paramaṃ smṛtam api hy udāharantīmā gāthā gītā yayātinā 9 yo martyaḥ pratipadyeta āyur jīveta vā punaḥ yajñam ekāntataḥ kṛtvā tat saṃnyasya tapaś caret 10 puṇyam āhuḥ kurukṣetraṃ sarasvatyāṃ pṛthūdakam yatrāvagāhya pītvā vā naivaṃ śvo maraṇaṃ tapet 11 mahāsuraḥ puṣkarāṇi prabhāsottara mānase kālodaṃ tv eva gantāsi labdhāyur jīvite punaḥ 12 sarasvatī dṛṣadvatyau sevamāno 'nusaṃcareḥ svādhyāyaśīlaḥ sthāneṣu sarveṣu samupaspṛśeḥ 13 tyāgadharmaṃ pavitrāṇāṃ saṃnyāsaṃ param abravīt atrāpy udāharantīmā gāthāḥ satyavatā kṛtāḥ 14 yathā kumāraḥ satyo vai na puṇyo na ca pāpakṛt na hy asti sarvabhūteṣu duḥkham asmin kutaḥ sukham 15 evaṃ prakṛtibhūtānāṃ sarvasaṃsarga yāyinām tyajatāṃ jīvitaṃ prāyo vivṛte puṇyapātake 16 yat tv eva rājño jyāyo vai kāryāṇāṃ tad vadāmi te balena saṃvibhāgaiś ca jaya svargaṃ punīṣva ca 17 yasyaivaṃ balam ojaś ca sa dharmasya prabhur naraḥ brāhmaṇānāṃ sukhārthaṃ tvaṃ paryehi pṛthivīm imām 18 yathaivainān purākṣaipsīs tathaivainān prasādaya api dhik kriyamāṇo 'pi tyajyamāno 'py anekadhā 19 ātmano darśanaṃ vidvan nāhantāsmīti mā krudhaḥ ghaṭamānaḥ svakāryeṣu kuru naiḥśreyasaṃ param 20 himāgni ghorasadṛśo rājā bhavati kaś cana lāṅgalāśani kalpo vā bhavaty anyaḥ paraṃtapa 21 na niḥśeṣeṇa mantavyam acikitsyena vā punaḥ na jātu nāham asmīti prasaktavyam asādhuṣu 22 vikarmaṇā tapyamānaḥ pādāt pāpasya mucyate naitat kāryaṃ punar iti dvitīyāt parimucyate cariṣye dharmam eveti tṛtīyāt parimucyate 23 kalyāṇan anumantavyaṃ puruṣeṇa bubhūṣatā ye sugandhīni sevante tathā gandhā bhavanti te ye durgandhīni sevante tathā gandhā bhavanti te 24 tapaścaryā paraḥ sadyaḥ pāpād dhi parimucyate saṃvatsaram upāsyāgnim abhiśastaḥ pramucyate trīṇi varṣāṇy upāsyāgniṃ bhrūṇahā vipramucyate 25 yāvataḥ prāṇino hanyāt taj jātīyān svabhāvataḥ pramīyamāṇān unmocya bhrūṇahā vipramucyate 26 api vāpsu nimajjeta trir japann agha marṣaṇam yathāśvamedhāvabhṛthas tathā tan manur abravīt 27 kṣipraṃ praṇudate pāpaṃ satkāraṃ labhate tathā api cainaṃ prasīdanti bhūtāni jaḍa mūkavat 28 bṛhaspatiṃ deva guruṃ surāsurāḥ; sametya sarve nṛpate 'nvayuñjan dharme phalaṃ vettha kṛte maharṣe; tathetarasmin narake pāpaloke 29 ubhe tu yasya sukṛte bhavetāṃ; kiṃ svit tayos tatra jayottaraṃ syāt ācakṣva naḥ karmaphalaṃ maharṣe; kathaṃ pāpaṃ nudate puṇyaśīlaḥ 30 [b] kṛtvā pāpaṃ pūrvam abuddhipūrvaṃ; puṇyāni yaḥ kurute buddhipūrvam sa tat pāpaṃ nudate puṇyaśīlo; vāso yathā malinaṃ kṣāra yuktyā 31 pāpaṃ kṛtvā na manyeta nāham asmīti pūruṣaḥ cikīrṣed eva kalyāṇaṃ śraddadhāno 'nasūyakaḥ 32 chidrāṇi vasanasyeva sādhunā vivṛṇoti yaḥ yaḥ pāpaṃ puruṣaḥ kṛtvā kalyāṇam abhipadyate 33 yathādityaḥ punar udyaṃs tamaḥ sarvaṃ vyapohati kalyāṇam ācarann evaṃ sarvaṃ pāpaṃ vyapohati 34 [bh] evam uktvā sa rājānam indroto janamejayam yājayām āsa vidhivad vājimedhena śaunakaḥ 35 tataḥ sa rājā vyapanītakalmaṣaḥ; śriyā yutaḥ prajvalitāgnirūpayā viveśa rājyaṃ svam amitrakarśano; divaṃ yathā pūrṇavapur niśākaraḥ |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 12
Chapter 149
|
1
[भ] शृणु पार्थ यथावृत्तम इतिहासं पुरातनम गृध्रजम्बुक संवादं यॊ वृत्तॊ वैदिशे पुरा 2 दुःखिताः के चिद आदाय बालम अप्राप्तयौवनम कुलसर्वस्व भूतं वै रुदन्तः शॊकविह्वलाः 3 बालं मृतं गृहीत्वाथ शमशानाभिमुखाः सथिताः अङ्केनाङ्कं च संक्रम्य रुरुदुर भूतले तदा 4 तेषां रुदितशब्देन गृध्रॊ ऽभयेत्य वचॊ ऽबरवीत एकात्मकम इमं लॊके तयक्त्वा गच्छत माचिरम 5 इह पुंसां सहस्राणि सत्रीसहस्राणि चैव हि समानीतानि कालेन किं ते वै जात्व अबान्धवाः 6 संपश्यत जगत सर्वं सुखदुःखैर अधिष्ठितम संयॊगॊ विप्रयॊगश च पर्यायेणॊपलभ्यते 7 गृहीत्वा ये च गच्छन्ति ये ऽनुयान्ति च तान मृतान ते ऽपय आयुषः परमाणेन सवेन गच्छन्ति जन्तवः 8 अलं सथित्वा शमशाने ऽसमिन गृध्रगॊमायुसंकुले कङ्काल बहुले घॊरे सर्वप्राणि भयंकरे 9 न पुनर जीवितः कश चित कालधर्मम उपागतः परियॊ वा यदि वा दवेष्यः पराणिनां गतिर ईदृशी 10 सर्वेण खलु मर्तव्यं मर्त्यलॊके परसूयता कृतान्तविहिते मार्गे कॊ मृतं जीवयिष्यति 11 कर्मान्त विहिते लॊके चास्तं गच्छति भास्करे गम्यतां सवम अधिष्ठानं सुतस्नेहं विसृज्य वै 12 ततॊ गृध्रवचः शरुत्वा विक्रॊशन्तस तदा नृप बान्धवास ते ऽभयगच्छन्त पुत्रम उत्सृज्य भूतले 13 विनिश्चित्याथ च ततः संत्यजन्तः सवम आत्मजम निराशा जीविते तस्य मार्गम आरुह्य धिष्ठिताः 14 धवाङ्क्षाभ्र समवर्णस तु बिलान निःसृत्य जम्बुकः गच्छमानान सम तान आह निर्घृणाः खलु मानवाः 15 आदित्यॊ ऽयं सथितॊ मूढाः सनेहं कुरुत मा भयम बहुरूपॊ मुहूर्तश च जीवेतापि कदा चन 16 यूयं भूमौ विनिक्षिप्य पुत्रस्नेह विनाकृताः शमशाने पुत्रम उत्सृज्य कस्माद गच्छथ निर्घृणाः 17 न वॊ ऽसत्य अस्मिन सुते सनेहॊ बाले मधुरभाषिणि यस्य भाषित मात्रेण परसादम उपगच्छथ 18 न पश्यथ सुतस्नेहं यादृशः पशुपक्षिणाम न येषां धारयित्वा तान कश चिद अस्ति फलागमः 19 चतुष्पात पक्षिकीटानां पराणिनां सनेहसङ्गिनाम परलॊकगतिस्थानां मुनियज्ञक्रिया इव 20 तेषां पुत्राभिरामाणाम इह लॊके परत्र च न गुणॊ दृश्यते कश चित परजाः संधारयन्ति च 21 अपश्यतां परियान पुत्रान नैषां शॊकॊ ऽनुतिष्ठति न च पुष्णन्ति संवृद्धास ते माता पितरौ कव चित 22 मानुषाणां कुतः सनेहॊ येषां शॊकॊ भविष्यति इमं कुलकरं पुत्रं कथं तयक्त्वा गमिष्यथ 23 चिरं मुञ्चत बाष्पं च चिरं सनेहेन पश्यत एवंविधानि हीष्टानि दुस्त्यजानि विशेषतः 24 कषीणस्याथाभियुक्तस्य शमशानाभिमुखस्य च बान्धवा यत्र तिष्ठन्ति तत्रान्यॊ नावतिष्ठते 25 सर्वस्य दयिताः पराणाः सर्वः सनेहं च विन्दति तिर्यग्यॊनिष्व अपि सतां सनेहं पश्यत यादृशम 26 तयक्त्वा कथं गच्छेथेमं पद्मलॊलायताक्षकम यथा नवॊद्वाह कृतं सनानमाल्यविभूषितम 27 [भ] जम्बुकस्य वचः शरुत्वा कृपणं परिदेवतः नयवर्तन्त तदा सर्वे शवार्थं ते सम मानुषाः 28 [गृध्र] अहॊ धिक सुनृशंसेन जम्बुकेनाल्प मेधसा कषुद्रेणॊक्ता हीनसत्त्वा मानुषाः किं निवर्तथ 29 पञ्च भूतपरित्यक्तं शून्यं काष्ठत्वम आगतम कस्माच छॊचथ निश्चेष्टम आत्मानं किं न शॊचथ 30 तपः कुरुत वै तीव्रं मुच्यध्वं येन किल्बिषात तपसा लभ्यते सर्वं विलापः किं करिष्यति 31 अनिष्टानि च भाग्यानि जानीत सह मूर्तिभिः येन गच्छति लॊकॊ ऽयं दत्त्वा शॊकम अनन्तकम 32 धनं गाश च सुवर्णं च मणिरत्नम अथापि च अपत्यं च तपॊ मूलं तपॊयॊगाच च लभ्यते 33 यथा कृता च भूतेषु पराप्यते सुखदुःखिता गृहीत्वा जायते जन्तुर दुःखानि च सुखानि च 34 न कर्मणा पितुः पुत्रः पिता वा पुत्रकर्मणा मार्गेणान्येन गच्छन्ति तयक्त्वा सुकृतदुष्कृते 35 धर्मं चरत यत्नेन तथाधर्मान निवर्तत वर्तध्वं च यथाकालं दैवतेषु दविजेषु च 36 शॊकं तयजत दैन्यं च सुतस्नेहान निवर्तत तयज्यताम अयम आकाशे ततः शीघ्रं निवर्तत 37 यत करॊति शुभं कर्म तथाधर्मं सुदारुणम तत कर्तैव समश्नाति बान्धवानां किम अत्र हि 38 इह तयक्त्वा न तिष्ठन्ति बान्धवा बान्धवं परियम सनेहम उत्सृज्य गच्छन्ति बाष्पपूर्णाविलेक्षणाः 39 पराज्ञॊ वा यदि वा मूर्खः सधनॊ निर्धनॊ ऽपि वा सर्वः कालवशं याति शुभाशुभसमन्वितः 40 किं करिष्यथ शॊचित्वा मृतं किम अनुशॊचथ सर्वस्य हि परभुः कालॊ धर्मतः समदर्शनः 41 यौवनस्थांश च बालांश च वृद्धान गर्भगतान अपि सर्वान आविशते मृत्युर एवं भूतम इदं जगत 42 [ज] अहॊ मन्दी कृतः सनेहॊ गृध्रेणेहाल्प मेधसा पुत्रस्नेहाभिभूतानां युष्माकं शॊचतां भृशम 43 समैः सम्यक परयुक्तैश च वचनैः परश्रयॊत्तरैः यद गच्छथ जलस्थायं सनेहम उत्सृज्य दुस्त्यजम 44 अहॊ पुत्र वियॊगेन मृतशून्यॊपसेवनात करॊशतां वै भृशं दुःखं विवत्सानां गवाम इव 45 अद्य शॊकं विजानामि मानुषाणां महीतले सनेहं हि करुणं दृष्ट्वा ममाप्य अश्रूण्य अथागमन 46 यत्नॊ हि सततं कार्यः कृतॊ दैवेन सिध्यति दैवं पुरुषकारश च कृतान्तेनॊपपद्यते 47 अनिर्वेदः सदा कार्यॊ निर्वेदाद धि कुतः सुखम परयत्नात पराप्यते हय अर्थः कस्माद गच्छथ निर्दयाः 48 आत्ममांसॊपवृत्तं च शरीरार्धमयीं तनुम पितॄणां वंशकर्तारं वने तयक्त्वा कव यास्यथ 49 अथ वास्तं गते सूर्ये संध्याकाल उपस्थिते ततॊ नेष्यथ वा पुत्रम इहस्था वा भविष्यथ 50 [ग] अद्य वर्षसहस्रं मे साग्रं जातस्य मानुषाः न च पश्यामि जीवन्तं मृतं सत्री पुंनपुंसकम 51 मृता गर्भेषु जायन्ते मरियन्ते जातमात्रकाः विक्रमन्तॊ मरियन्ते च यौवनस्थास तथापरे 52 अनित्यानीह भाग्यानि चतुष्पात पक्षिणाम अपि जङ्गमाजङ्गमानां चाप्य आयुर अग्रे ऽवतिष्ठते 53 इष्टदारवियुक्ताश च पुत्रशॊकान्वितास तथा दह्यमानाः सम शॊकेन गृहं गच्छन्ति नित्यदा 54 अनिष्टानां सहस्राणि तथेष्टानां शतानि च उत्सृज्येह परयाता वै बान्धवा भृशदुःखिताः 55 तयज्यताम एष निस्तेजाः शून्यः काष्ठत्वम आगतः अन्यदेहविषक्तॊ हि शावं काष्ठम उपासते 56 भरान्तजीवस्य वै बाष्पं कस्माद धित्वा न गच्छत निरर्थकॊ हय अयं सनेहॊ निरर्थश च परिग्रहः 57 न चक्षुर्भ्यां न कर्णाभ्यां संशृणॊति समीक्षते तस्माद एनं समुत्सृज्य सवगृहान गच्छताशु वै 58 मॊक्षधर्माश्रितैर वाक्यैर हेतुमद्भिर अनिष्टुरैः मयॊक्ता गच्छत कषिप्रं सवं सवम एव निवेशनम 59 परज्ञा विज्ञानयुक्तेन बुद्धिसंज्ञा परदायिना वचनं शराविता रूक्षं मानुषाः संनिवर्तते 60 [ज] इमं कनकवर्णाभं भूषणैः समलंकृतम गृध्रवाक्यात कथं पुत्रं तयजध्वं पितृपिण्डदम 61 न सनेहस्य विरॊधॊ ऽसति विलापरुदितस्य वै मृतस्यास्य परित्यागात तापॊ वै भविता धरुवम 62 शरूयते शम्बुके शूद्रे हते बराह्मण दारकः जीवितॊ धर्मम आसाद्य रामात सत्यपराक्रमात 63 तथा शवेतस्य राजर्षेर बालॊ दिष्टान्तम आगतः शवॊ ऽभूते धर्मनित्येन मृतः संजीवितः पुनः 64 तथा कश चिद भवेत सिद्धॊ मुनिर वा देवतापि वा कृपणानाम अनुक्रॊशं कुर्याद वॊ रुदताम इह 65 [भ] इत्य उक्ताः संन्यवर्तन्त शॊकार्ताः पुत्रवत्सलाः अङ्के शिरः समाधाय रुरुदुर बहुविस्तरम 66 [ग] अश्रुपात परिक्लिन्नः पाणिस्पर्शन पीडितः धर्मराज परयॊगाच च दीर्घां निद्रां परवेशितः 67 तपसापि हि संयुक्तॊ न काले नॊपहन्यते सर्वस्नेहावसानं तद इदं तत परेतपत्तनम 68 बालवृद्धसहस्राणि सदा संत्यज्य बान्धवाः दिनानि चैव रात्रीश च दुःखं तिष्ठन्ति भूतले 69 अलं निर्बन्धम आगम्य शॊकस्य परिवारणम अप्रत्ययं कुतॊ हय अस्य पुनर अद्येह जीवितम 70 नैष जम्बुक वाक्येन पुनः पराप्स्यति जीवितम मृतस्यॊत्सृष्ट देहस्य पुनर देहॊ न विद्यते 71 न वै मूर्ति परदानेन न जम्बुक शतैर अपि शक्यॊ जीवयितुं हय एष बालॊ वर्षशतैर अपि 72 अपि रुद्रः कुमारॊ वा बरह्मा वा विष्णुर एव वा वरम अस्मै परयच्छेयुस ततॊ जीवेद अयं शिशुः 73 न च बाष्पविमॊक्षेण न चाश्वास कृतेन वै न दीर्घरुदितेनेह पुनर जीवॊ भविष्यति 74 अहं च करॊष्टुकश चैव यूयं चैवास्य बान्धवाः धर्माधर्मौ गृहीत्वेह सर्वे वर्तामहे ऽधवनि 75 अप्रियं परुषं चापि परद्रॊहं परस्त्रियम अधर्मम अनृतं चैव दूरात पराज्ञॊ निवर्तयेत 76 सत्यं धर्मं शुभं नयाय्यं पराणिनां महतीं दयाम अजिह्मत्वम अशाठ्यं च यत्नतः परिमार्गत 77 मातरं पितरं चैव बान्धवान सुहृदस तथा जीवतॊ ये न पश्यन्ति तेषां धर्मविपर्ययः 78 यॊ न पश्यति चक्षुर्भ्यां नेङ्गते च कथं चन तस्य निष्ठावसानान्ते रुदन्तः किं करिष्यथ 79 [भ] इत्य उक्तास तं सुतं तयक्त्वा भूमौ शॊकपरिप्लुताः दह्यमानाः सुतस्नेहात परययुर बान्धवा गृहान 80 [ज] दारुणॊ मर्त्यलॊकॊ ऽयं सर्वप्राणि विनाशनः इष्टबन्धुवियॊगश च तथैवाल्पं च जीवितम 81 बह्व अलीकम असत्यं च परतिवादाप्रियं वदम इमं परेक्ष्य पुनर भावं दुःखशॊकाभिवर्धनम 82 न मे मानुषलॊकॊ ऽयं मुहूर्तम अपि रॊचते अहॊ धिग गृध्रवाक्येन संनिवर्तथ मानुषाः 83 परदीप्ताः पुत्रशॊकेन यथैवाबुद्धयस तथा कथं गच्छथ स सनेहाः सुतस्नेहं विसृज्य च शरुत्वा गृध्रस्य वचनं पापस्येहाकृतात्मनः 84 सुखस्यानन्तरं दुःखं दुःखस्यानन्तरं सुखम सुखदुःखान्विते लॊके नेहास्त्य एकम अनन्तकम 85 इमं कषितितले नयस्य बालं रूपसमन्वितम कुलशॊकाकरं मूढाः पुत्रं तयक्त्वा कव यास्यथ 86 रूपयौवन संपन्नं दयॊतमानम इव शरिया जीवंतम एवं पश्यामि मनसा नात्र संशयः 87 विनाशश चाप्य अनर्हॊ ऽसय सुखं पराप्स्यथ मानुषाः पुत्रशॊकाग्निदग्धानां मृतम अप्य अद्य वः कषमम 88 दुःखसंभावनां कृत्वा धारयित्वा सवयं सुखम तयक्त्वा गमिष्यथ कवाद्य समुत्सृज्याल्प बुद्धिवत 89 [भ] तथा धर्मविरॊधेन परिय मिथ्याभिध्यायिना शमशानवासिना नित्यं रात्रिं मृगयता तदा 90 ततॊ मध्यस्थतां नीता वचनैर अमृतॊपमैः जम्बुकेन सवकार्यार्थं बान्धवास तस्य धिष्ठिताः 91 [ग] अयं परेतसमाकीर्णॊ यक्षराक्षस सेवितः दारुणः काननॊद्देशः कौशिकैर अभिनादितः 92 भीमः सुघॊरश च तथा नीलमेघसमप्रभः अस्मिञ शवं परित्यज्य परेतकार्याण्य उपासत 93 भानुर यावन न यात्य अस्तं यावच च विमला दिशः तावद एनं परित्यज्य परेतकार्याण्य उपासत 94 नदन्ति परुषं शयेनाः शिवाः करॊशन्ति दारुणाः मृगेन्द्राः परतिनन्दन्ति रविर अस्तं च गच्छति 95 चिताधूमेन नीलेन संरज्यन्ते च पादपाः शमशाने च निराहाराः परतिनन्दन्ति देहिनः 96 सर्वे विक्रान्तवीर्याश च अस्मिन देशे सुदारुणाः युष्मान परधर्षयिष्यन्ति विकृता मांसभॊजनाः 97 दूराच चायं वनॊद्देशॊ भयम अत्र भविष्यति तयज्यतां काष्ठभूतॊ ऽयं मृष्यतां जाम्बुकं वचः 98 यदि जम्बुक वाक्यानि निष्फलान्य अनृतानि च शरॊष्यथ भरष्टविज्ञानास ततः सर्वे विनङ्क्ष्यथ 99 [ज] सथीयतां नेह भेतव्यं यावत तपति भास्करः तावद अस्मिन सुतस्नेहाद अनिर्वेदेन वर्तत 100 सवैरं रुदत विस्रब्धाः सवैरं सनेहेन पश्यत सथीयतां यावद आदित्यः किं वः करव्यादभाषितैः 101 यदि गृध्रस्य वाक्यानि तीव्राणि रभसानि च गृह्णीत मॊहितात्मानः सुतॊ वॊ न भविष्यति 102 [भ] गृध्रॊ ऽनस्तमिते तव आह गते ऽसतम इति जम्बुकः मृतस्य तं परिजनम ऊचतुस तौ कषुधान्वितौ 103 सवकार्यदक्षिणौ राजन गृध्रॊ जम्बुक एव च कषुत्पिपासापरिश्रान्तौ शास्त्रम आलम्ब्य जल्पतः 104 तयॊर विज्ञानविदुषॊर दवयॊर जम्बुक पत्रिणॊः वाक्यैर अमृतकल्पैर हि परातिष्ठन्त वरजन्ति च 105 शॊकदैन्य समाविष्टा रुदन्तस तस्थिरे तदा सवकार्यकुशलाभ्यां ते संभ्राम्यन्ते ह नैपुणात 106 तथा तयॊर विवदतॊर विज्ञानविदुषॊर दवयॊः बान्धवानां सथितानां च उपातिष्ठत शंकरः 107 ततस तान आह मनुजान वरदॊ ऽसमीति शूलभृत ते परत्यूचुर इदं वाक्यं दुःखिताः परणताः सथिताः 108 एकपुत्र विहीनानां सर्वेषां जीवितार्थिनाम पुत्रस्य नॊ जीव दानाज जिवितं दातुम अर्हसि 109 एवम उक्तः स भगवान वारिपूर्णेन पाणिना जीवं तस्मै कुमाराय परादाद वर्षशताय वै 110 तथा गॊमायुगृध्राभ्याम अददत कषुद विनाशनम वरं पिनाकी भगवान सर्वभूतहिते रतः 111 ततः परणम्य तं देवं शरेयॊ हर्षसमन्विताः कृतकृत्याः सुखं हृष्टाः परातिष्ठन्त तदा विभॊ 112 अनिर्वेदेन दीर्घेण निश्चयेन धरुवेण च देवदेव परसादाच च कषिप्रं फलम अवाप्यते 113 पश्य देवस्य संयॊगं बान्धवानां च निश्चयम कृपणानां हि रुदतां कृतम अश्रुप्रमार्जनम 114 पश्य चाल्पेन कालेन निश्चयान्वेषणेन च परसादं शंकरात पराप्य दुःखिताः सुखम आप्नुवन 115 ते विस्मिताः परहृष्टाश च पुत्र संजीवनात पुनः बभूवुर भरतश्रेष्ठ परसादाच छंकरस्य वै 116 ततस ते तवरिता राजञ शरुत्वां शॊकम अघॊद्भवम विविशुः पुत्रम आदाय नगरं हृष्टमानसाः एषा बुद्धिः समस्तानां चातुर्वर्ण्ये निदर्शिता 117 धर्मार्थमॊक्षसंयुक्तम इतिहासम इमं शुभम शरुत्वा मनुष्यः सततम इह परेत्य च मॊदते |
1
[bh] śṛṇu pārtha yathāvṛttam itihāsaṃ purātanam gṛdhrajambuka saṃvādaṃ yo vṛtto vaidiśe purā 2 duḥkhitāḥ ke cid ādāya bālam aprāptayauvanam kulasarvasva bhūtaṃ vai rudantaḥ śokavihvalāḥ 3 bālaṃ mṛtaṃ gṛhītvātha śmaśānābhimukhāḥ sthitāḥ aṅkenāṅkaṃ ca saṃkramya rurudur bhūtale tadā 4 teṣāṃ ruditaśabdena gṛdhro 'bhyetya vaco 'bravīt ekātmakam imaṃ loke tyaktvā gacchata māciram 5 iha puṃsāṃ sahasrāṇi strīsahasrāṇi caiva hi samānītāni kālena kiṃ te vai jātv abāndhavāḥ 6 saṃpaśyata jagat sarvaṃ sukhaduḥkhair adhiṣṭhitam saṃyogo viprayogaś ca paryāyeṇopalabhyate 7 gṛhītvā ye ca gacchanti ye 'nuyānti ca tān mṛtān te 'py āyuṣaḥ pramāṇena svena gacchanti jantavaḥ 8 alaṃ sthitvā śmaśāne 'smin gṛdhragomāyusaṃkule kaṅkāla bahule ghore sarvaprāṇi bhayaṃkare 9 na punar jīvitaḥ kaś cit kāladharmam upāgataḥ priyo vā yadi vā dveṣyaḥ prāṇināṃ gatir īdṛśī 10 sarveṇa khalu martavyaṃ martyaloke prasūyatā kṛtāntavihite mārge ko mṛtaṃ jīvayiṣyati 11 karmānta vihite loke cāstaṃ gacchati bhāskare gamyatāṃ svam adhiṣṭhānaṃ sutasnehaṃ visṛjya vai 12 tato gṛdhravacaḥ śrutvā vikrośantas tadā nṛpa bāndhavās te 'bhyagacchanta putram utsṛjya bhūtale 13 viniścityātha ca tataḥ saṃtyajantaḥ svam ātmajam nirāśā jīvite tasya mārgam āruhya dhiṣṭhitāḥ 14 dhvāṅkṣābhra samavarṇas tu bilān niḥsṛtya jambukaḥ gacchamānān sma tān āha nirghṛṇāḥ khalu mānavāḥ 15 ādityo 'yaṃ sthito mūḍhāḥ snehaṃ kuruta mā bhayam bahurūpo muhūrtaś ca jīvetāpi kadā cana 16 yūyaṃ bhūmau vinikṣipya putrasneha vinākṛtāḥ śmaśāne putram utsṛjya kasmād gacchatha nirghṛṇāḥ 17 na vo 'sty asmin sute sneho bāle madhurabhāṣiṇi yasya bhāṣita mātreṇa prasādam upagacchatha 18 na paśyatha sutasnehaṃ yādṛśaḥ paśupakṣiṇām na yeṣāṃ dhārayitvā tān kaś cid asti phalāgamaḥ 19 catuṣpāt pakṣikīṭānāṃ prāṇināṃ snehasaṅginām paralokagatisthānāṃ muniyajñakriyā iva 20 teṣāṃ putrābhirāmāṇām iha loke paratra ca na guṇo dṛśyate kaś cit prajāḥ saṃdhārayanti ca 21 apaśyatāṃ priyān putrān naiṣāṃ śoko 'nutiṣṭhati na ca puṣṇanti saṃvṛddhās te mātā pitarau kva cit 22 mānuṣāṇāṃ kutaḥ sneho yeṣāṃ śoko bhaviṣyati imaṃ kulakaraṃ putraṃ kathaṃ tyaktvā gamiṣyatha 23 ciraṃ muñcata bāṣpaṃ ca ciraṃ snehena paśyata evaṃvidhāni hīṣṭāni dustyajāni viśeṣataḥ 24 kṣīṇasyāthābhiyuktasya śmaśānābhimukhasya ca bāndhavā yatra tiṣṭhanti tatrānyo nāvatiṣṭhate 25 sarvasya dayitāḥ prāṇāḥ sarvaḥ snehaṃ ca vindati tiryagyoniṣv api satāṃ snehaṃ paśyata yādṛśam 26 tyaktvā kathaṃ gacchethemaṃ padmalolāyatākṣakam yathā navodvāha kṛtaṃ snānamālyavibhūṣitam 27 [bh] jambukasya vacaḥ śrutvā kṛpaṇaṃ paridevataḥ nyavartanta tadā sarve śavārthaṃ te sma mānuṣāḥ 28 [gṛdhra] aho dhik sunṛśaṃsena jambukenālpa medhasā kṣudreṇoktā hīnasattvā mānuṣāḥ kiṃ nivartatha 29 pañca bhūtaparityaktaṃ śūnyaṃ kāṣṭhatvam āgatam kasmāc chocatha niśceṣṭam ātmānaṃ kiṃ na śocatha 30 tapaḥ kuruta vai tīvraṃ mucyadhvaṃ yena kilbiṣāt tapasā labhyate sarvaṃ vilāpaḥ kiṃ kariṣyati 31 aniṣṭāni ca bhāgyāni jānīta saha mūrtibhiḥ yena gacchati loko 'yaṃ dattvā śokam anantakam 32 dhanaṃ gāś ca suvarṇaṃ ca maṇiratnam athāpi ca apatyaṃ ca tapo mūlaṃ tapoyogāc ca labhyate 33 yathā kṛtā ca bhūteṣu prāpyate sukhaduḥkhitā gṛhītvā jāyate jantur duḥkhāni ca sukhāni ca 34 na karmaṇā pituḥ putraḥ pitā vā putrakarmaṇā mārgeṇānyena gacchanti tyaktvā sukṛtaduṣkṛte 35 dharmaṃ carata yatnena tathādharmān nivartata vartadhvaṃ ca yathākālaṃ daivateṣu dvijeṣu ca 36 śokaṃ tyajata dainyaṃ ca sutasnehān nivartata tyajyatām ayam ākāśe tataḥ śīghraṃ nivartata 37 yat karoti śubhaṃ karma tathādharmaṃ sudāruṇam tat kartaiva samaśnāti bāndhavānāṃ kim atra hi 38 iha tyaktvā na tiṣṭhanti bāndhavā bāndhavaṃ priyam sneham utsṛjya gacchanti bāṣpapūrṇāvilekṣaṇāḥ 39 prājño vā yadi vā mūrkhaḥ sadhano nirdhano 'pi vā sarvaḥ kālavaśaṃ yāti śubhāśubhasamanvitaḥ 40 kiṃ kariṣyatha śocitvā mṛtaṃ kim anuśocatha sarvasya hi prabhuḥ kālo dharmataḥ samadarśanaḥ 41 yauvanasthāṃś ca bālāṃś ca vṛddhān garbhagatān api sarvān āviśate mṛtyur evaṃ bhūtam idaṃ jagat 42 [j] aho mandī kṛtaḥ sneho gṛdhreṇehālpa medhasā putrasnehābhibhūtānāṃ yuṣmākaṃ śocatāṃ bhṛśam 43 samaiḥ samyak prayuktaiś ca vacanaiḥ praśrayottaraiḥ yad gacchatha jalasthāyaṃ sneham utsṛjya dustyajam 44 aho putra viyogena mṛtaśūnyopasevanāt krośatāṃ vai bhṛśaṃ duḥkhaṃ vivatsānāṃ gavām iva 45 adya śokaṃ vijānāmi mānuṣāṇāṃ mahītale snehaṃ hi karuṇaṃ dṛṣṭvā mamāpy aśrūṇy athāgaman 46 yatno hi satataṃ kāryaḥ kṛto daivena sidhyati daivaṃ puruṣakāraś ca kṛtāntenopapadyate 47 anirvedaḥ sadā kāryo nirvedād dhi kutaḥ sukham prayatnāt prāpyate hy arthaḥ kasmād gacchatha nirdayāḥ 48 ātmamāṃsopavṛttaṃ ca śarīrārdhamayīṃ tanum pitṝṇāṃ vaṃśakartāraṃ vane tyaktvā kva yāsyatha 49 atha vāstaṃ gate sūrye saṃdhyākāla upasthite tato neṣyatha vā putram ihasthā vā bhaviṣyatha 50 [g] adya varṣasahasraṃ me sāgraṃ jātasya mānuṣāḥ na ca paśyāmi jīvantaṃ mṛtaṃ strī puṃnapuṃsakam 51 mṛtā garbheṣu jāyante mriyante jātamātrakāḥ vikramanto mriyante ca yauvanasthās tathāpare 52 anityānīha bhāgyāni catuṣpāt pakṣiṇām api jaṅgamājaṅgamānāṃ cāpy āyur agre 'vatiṣṭhate 53 iṣṭadāraviyuktāś ca putraśokānvitās tathā dahyamānāḥ sma śokena gṛhaṃ gacchanti nityadā 54 aniṣṭānāṃ sahasrāṇi tatheṣṭānāṃ śatāni ca utsṛjyeha prayātā vai bāndhavā bhṛśaduḥkhitāḥ 55 tyajyatām eṣa nistejāḥ śūnyaḥ kāṣṭhatvam āgataḥ anyadehaviṣakto hi śāvaṃ kāṣṭham upāsate 56 bhrāntajīvasya vai bāṣpaṃ kasmād dhitvā na gacchata nirarthako hy ayaṃ sneho nirarthaś ca parigrahaḥ 57 na cakṣurbhyāṃ na karṇābhyāṃ saṃśṛṇoti samīkṣate tasmād enaṃ samutsṛjya svagṛhān gacchatāśu vai 58 mokṣadharmāśritair vākyair hetumadbhir aniṣṭuraiḥ mayoktā gacchata kṣipraṃ svaṃ svam eva niveśanam 59 prajñā vijñānayuktena buddhisaṃjñā pradāyinā vacanaṃ śrāvitā rūkṣaṃ mānuṣāḥ saṃnivartate 60 [j] imaṃ kanakavarṇābhaṃ bhūṣaṇaiḥ samalaṃkṛtam gṛdhravākyāt kathaṃ putraṃ tyajadhvaṃ pitṛpiṇḍadam 61 na snehasya virodho 'sti vilāparuditasya vai mṛtasyāsya parityāgāt tāpo vai bhavitā dhruvam 62 śrūyate śambuke śūdre hate brāhmaṇa dārakaḥ jīvito dharmam āsādya rāmāt satyaparākramāt 63 tathā śvetasya rājarṣer bālo diṣṭāntam āgataḥ śvo 'bhūte dharmanityena mṛtaḥ saṃjīvitaḥ punaḥ 64 tathā kaś cid bhavet siddho munir vā devatāpi vā kṛpaṇānām anukrośaṃ kuryād vo rudatām iha 65 [bh] ity uktāḥ saṃnyavartanta śokārtāḥ putravatsalāḥ aṅke śiraḥ samādhāya rurudur bahuvistaram 66 [g] aśrupāta pariklinnaḥ pāṇisparśana pīḍitaḥ dharmarāja prayogāc ca dīrghāṃ nidrāṃ praveśitaḥ 67 tapasāpi hi saṃyukto na kāle nopahanyate sarvasnehāvasānaṃ tad idaṃ tat pretapattanam 68 bālavṛddhasahasrāṇi sadā saṃtyajya bāndhavāḥ dināni caiva rātrīś ca duḥkhaṃ tiṣṭhanti bhūtale 69 alaṃ nirbandham āgamya śokasya parivāraṇam apratyayaṃ kuto hy asya punar adyeha jīvitam 70 naiṣa jambuka vākyena punaḥ prāpsyati jīvitam mṛtasyotsṛṣṭa dehasya punar deho na vidyate 71 na vai mūrti pradānena na jambuka śatair api śakyo jīvayituṃ hy eṣa bālo varṣaśatair api 72 api rudraḥ kumāro vā brahmā vā viṣṇur eva vā varam asmai prayaccheyus tato jīved ayaṃ śiśuḥ 73 na ca bāṣpavimokṣeṇa na cāśvāsa kṛtena vai na dīrgharuditeneha punar jīvo bhaviṣyati 74 ahaṃ ca kroṣṭukaś caiva yūyaṃ caivāsya bāndhavāḥ dharmādharmau gṛhītveha sarve vartāmahe 'dhvani 75 apriyaṃ paruṣaṃ cāpi paradrohaṃ parastriyam adharmam anṛtaṃ caiva dūrāt prājño nivartayet 76 satyaṃ dharmaṃ śubhaṃ nyāyyaṃ prāṇināṃ mahatīṃ dayām ajihmatvam aśāṭhyaṃ ca yatnataḥ parimārgata 77 mātaraṃ pitaraṃ caiva bāndhavān suhṛdas tathā jīvato ye na paśyanti teṣāṃ dharmaviparyayaḥ 78 yo na paśyati cakṣurbhyāṃ neṅgate ca kathaṃ cana tasya niṣṭhāvasānānte rudantaḥ kiṃ kariṣyatha 79 [bh] ity uktās taṃ sutaṃ tyaktvā bhūmau śokapariplutāḥ dahyamānāḥ sutasnehāt prayayur bāndhavā gṛhān 80 [j] dāruṇo martyaloko 'yaṃ sarvaprāṇi vināśanaḥ iṣṭabandhuviyogaś ca tathaivālpaṃ ca jīvitam 81 bahv alīkam asatyaṃ ca prativādāpriyaṃ vadam imaṃ prekṣya punar bhāvaṃ duḥkhaśokābhivardhanam 82 na me mānuṣaloko 'yaṃ muhūrtam api rocate aho dhig gṛdhravākyena saṃnivartatha mānuṣāḥ 83 pradīptāḥ putraśokena yathaivābuddhayas tathā kathaṃ gacchatha sa snehāḥ sutasnehaṃ visṛjya ca śrutvā gṛdhrasya vacanaṃ pāpasyehākṛtātmanaḥ 84 sukhasyānantaraṃ duḥkhaṃ duḥkhasyānantaraṃ sukham sukhaduḥkhānvite loke nehāsty ekam anantakam 85 imaṃ kṣititale nyasya bālaṃ rūpasamanvitam kulaśokākaraṃ mūḍhāḥ putraṃ tyaktvā kva yāsyatha 86 rūpayauvana saṃpannaṃ dyotamānam iva śriyā jīvaṃtam evaṃ paśyāmi manasā nātra saṃśayaḥ 87 vināśaś cāpy anarho 'sya sukhaṃ prāpsyatha mānuṣāḥ putraśokāgnidagdhānāṃ mṛtam apy adya vaḥ kṣamam 88 duḥkhasaṃbhāvanāṃ kṛtvā dhārayitvā svayaṃ sukham tyaktvā gamiṣyatha kvādya samutsṛjyālpa buddhivat 89 [bh] tathā dharmavirodhena priya mithyābhidhyāyinā śmaśānavāsinā nityaṃ rātriṃ mṛgayatā tadā 90 tato madhyasthatāṃ nītā vacanair amṛtopamaiḥ jambukena svakāryārthaṃ bāndhavās tasya dhiṣṭhitāḥ 91 [g] ayaṃ pretasamākīrṇo yakṣarākṣasa sevitaḥ dāruṇaḥ kānanoddeśaḥ kauśikair abhināditaḥ 92 bhīmaḥ sughoraś ca tathā nīlameghasamaprabhaḥ asmiñ śavaṃ parityajya pretakāryāṇy upāsata 93 bhānur yāvan na yāty astaṃ yāvac ca vimalā diśaḥ tāvad enaṃ parityajya pretakāryāṇy upāsata 94 nadanti paruṣaṃ śyenāḥ śivāḥ krośanti dāruṇāḥ mṛgendrāḥ pratinandanti ravir astaṃ ca gacchati 95 citādhūmena nīlena saṃrajyante ca pādapāḥ śmaśāne ca nirāhārāḥ pratinandanti dehinaḥ 96 sarve vikrāntavīryāś ca asmin deśe sudāruṇāḥ yuṣmān pradharṣayiṣyanti vikṛtā māṃsabhojanāḥ 97 dūrāc cāyaṃ vanoddeśo bhayam atra bhaviṣyati tyajyatāṃ kāṣṭhabhūto 'yaṃ mṛṣyatāṃ jāmbukaṃ vacaḥ 98 yadi jambuka vākyāni niṣphalāny anṛtāni ca śroṣyatha bhraṣṭavijñānās tataḥ sarve vinaṅkṣyatha 99 [j] sthīyatāṃ neha bhetavyaṃ yāvat tapati bhāskaraḥ tāvad asmin sutasnehād anirvedena vartata 100 svairaṃ rudata visrabdhāḥ svairaṃ snehena paśyata sthīyatāṃ yāvad ādityaḥ kiṃ vaḥ kravyādabhāṣitaiḥ 101 yadi gṛdhrasya vākyāni tīvrāṇi rabhasāni ca gṛhṇīta mohitātmānaḥ suto vo na bhaviṣyati 102 [bh] gṛdhro 'nastamite tv āha gate 'stam iti jambukaḥ mṛtasya taṃ parijanam ūcatus tau kṣudhānvitau 103 svakāryadakṣiṇau rājan gṛdhro jambuka eva ca kṣutpipāsāpariśrāntau śāstram ālambya jalpataḥ 104 tayor vijñānaviduṣor dvayor jambuka patriṇoḥ vākyair amṛtakalpair hi prātiṣṭhanta vrajanti ca 105 śokadainya samāviṣṭā rudantas tasthire tadā svakāryakuśalābhyāṃ te saṃbhrāmyante ha naipuṇāt 106 tathā tayor vivadator vijñānaviduṣor dvayoḥ bāndhavānāṃ sthitānāṃ ca upātiṣṭhata śaṃkaraḥ 107 tatas tān āha manujān varado 'smīti śūlabhṛt te pratyūcur idaṃ vākyaṃ duḥkhitāḥ praṇatāḥ sthitāḥ 108 ekaputra vihīnānāṃ sarveṣāṃ jīvitārthinām putrasya no jīva dānāj jivitaṃ dātum arhasi 109 evam uktaḥ sa bhagavān vāripūrṇena pāṇinā jīvaṃ tasmai kumārāya prādād varṣaśatāya vai 110 tathā gomāyugṛdhrābhyām adadat kṣud vināśanam varaṃ pinākī bhagavān sarvabhūtahite rataḥ 111 tataḥ praṇamya taṃ devaṃ śreyo harṣasamanvitāḥ kṛtakṛtyāḥ sukhaṃ hṛṣṭāḥ prātiṣṭhanta tadā vibho 112 anirvedena dīrgheṇa niścayena dhruveṇa ca devadeva prasādāc ca kṣipraṃ phalam avāpyate 113 paśya devasya saṃyogaṃ bāndhavānāṃ ca niścayam kṛpaṇānāṃ hi rudatāṃ kṛtam aśrupramārjanam 114 paśya cālpena kālena niścayānveṣaṇena ca prasādaṃ śaṃkarāt prāpya duḥkhitāḥ sukham āpnuvan 115 te vismitāḥ prahṛṣṭāś ca putra saṃjīvanāt punaḥ babhūvur bharataśreṣṭha prasādāc chaṃkarasya vai 116 tatas te tvaritā rājañ śrutvāṃ śokam aghodbhavam viviśuḥ putram ādāya nagaraṃ hṛṣṭamānasāḥ eṣā buddhiḥ samastānāṃ cāturvarṇye nidarśitā 117 dharmārthamokṣasaṃyuktam itihāsam imaṃ śubham śrutvā manuṣyaḥ satatam iha pretya ca modate |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 12
Chapter 150
|
1
[भ] अत्राप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम संवादं भरतश्रेष्ठ शल्मलेः पवनस्य च 2 हिमवन्तं समासाद्य महान आसीद वनस्पतिः वर्षपूगाभिसंवृद्धः शाखा सकन्धपलाशवान 3 तत्र सम मत्ता मातङ्गा धर्मार्ताः शरमकर्शिताः विश्रमन्ति महाबाहॊ तथान्या मृगजातयः 4 नल्व मात्रपरीणाहॊ घनच छायॊ वनस्पतिः शुकशारिक संघुष्टः फलवान पुष्पवान अपि 5 सार्थिका वणिजश चापि तापसाश च वनौकसः वसन्ति वासान मार्गस्थाः सुरम्ये तरुसत्तमे 6 तस्या ता विपुलाः शाखा दृष्ट्वा सकन्धांश च सर्वतः अभिगम्याब्रवीद एनं नारदॊ भरतर्षभ 7 अहॊ नु रमणीयस तवम अहॊ चासि मनॊरमः परीयामहे तवया नित्यं तरुप्रवर शल्मले 8 सदैव शकुनास तात मृगाश चाधस तथा गजाः वसन्ति तव संहृष्टा मनॊहरतरास तथा 9 तव शाखा महाशाख सकन्धं च विपुलं तथा न वै परभग्नान पश्यामि मारुतेन कथं चन 10 किं नु ते मारुतस तात परीतिमान अथ वा सुहृत तवां रक्षति सदा येन वने ऽसमिन पवनॊ धरुवम 11 विवान हि पवनः सथानाद वृक्षान उच्चावचान अपि पर्वतानां च शिखराण्य आचालयति वेगवान 12 शॊषयत्य एव पातालं विवान गन्धवहः शुचिः हरदांश च सरितश चैव सागरांश च तथैव ह 13 तवां संरक्षेत पवनः सखित्वेन न संशयः तस्माद बहल शाखॊ ऽसि पर्णवान पुष्पवान अपि 14 इदं च रमणीयं ते परतिभाति वनस्पते यद इमे विहगास तात रमन्ते मुदितास तवयि 15 एषां पृथक समस्तानां शरूयते मधुरः सवरः पुष्पसंमॊदने काले वाशतां सुमनॊहरम 16 तथेमे मुदिता नागाः सवयूथकुलशॊभिनः धर्मार्तास तवां समासाद्य सुखं विन्दन्ति शल्मले 17 तथैव मृगजातीभिर अन्याभिर उपशॊभसे तथा सार्थाधिवासैश च शॊभसे मेरुवद दरुम 18 बराह्मणैश च तपःसिद्धैस तापसैः शरमणैर अपि तरिविष्टपसमं मन्ये तवायतनम एव ह 19 बन्धुत्वाद अथ वा सख्याच छल्मले नात्र संशयः पालयत्य एव सततं भीमः सर्वत्र गॊऽनिलः 20 नयग भावं परमं वायॊः शल्मले तवम उपागतः तवाहम अस्मीति सदा येन रक्षति मारुतः 21 न तं पश्याम्य अहं वृक्षं पर्वतं वापि तं दृढम यॊ न वायुबलाद भग्नः पृथिव्याम इति मे मतिः 22 तवं पुनः कारणैर नूनं शल्मले रक्ष्यसे सदा वायुना सपरीवारस तेन तिष्ठस्य असंशयम 23 [षल्मलि] न मे वायुः सखा बरह्मन न बन्धुर न च मे सुहृत परमेष्ठी तथा नैव येन रक्षति मानिलः 24 मम तेजॊबलं वायॊर भीमम अपि हि नारद कलाम अष्टादशीं पराणैर न मे पराप्नॊति मारुतः 25 आगच्छन परमॊ वायुर मया विष्टम्भितॊ बलात रुजन दरुमान पर्वतांश च यच चान्यद अपि किं चन 26 स मया बहुशॊ भग्नः परभञ्जन वै परभञ्जनः तस्मान न बिभ्ये देवर्षे करुद्धाद अपि समीरणात 27 [न] शल्मले विपरीतं ते दर्शनं नात्र संशयः न हि वायॊर बलेनास्ति भूतं तुल्यबलं कव चित 28 इन्द्रॊ यमॊ वैश्रवणॊ वरुणश च जलेश्वरः न ते ऽपि तुल्या मरुतः किं पुनस तवं वनस्पते 29 यद धि किं चिद इह पराणि शल्मले चेष्टते भुवि सर्वत्र भगवान वायुश चेष्टा पराणकरः परभुः 30 एष चेष्टयते सम्यक पराणिनः सम्यग आयतः असम्यग आयतॊ भूयश चेष्टते विकृतॊ नृषु 31 स तवम एवंविधं वायुं सर्वसत्त्वभृतां वरम न पूजयसि पूज्यं तं किम अन्यद बुद्धिलाघवात 32 असारश चासि दुर्बुद्धे केवलं बहु भाषसे करॊधादिभिर अवच्छन्नॊ मिथ्या वदसि शल्मले 33 मम रॊषः समुत्पन्नस तवय्य एवं संप्रभाषति बरवीम्य एष सवयं वायॊस तव दुर्भाषितं बहु 34 चन्दनैः सपन्दनैः शालैः सरलैर देवदारुभिः वेतसैर बन्धनैश चापि ये चान्ये बलवत्तराः 35 तैश चापि नैवं दुर्बुद्धे कषिप्तॊ वायुः कृतात्मभिः ते हि जानन्ति वायॊश च बलम आत्मन एव च 36 तस्मात ते वै नमस्यन्ति शवसनं दरुमसत्तमाः तवं तु मॊहान न जानीषे वायॊर बलम अनन्तकम |
1
[bh] atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam saṃvādaṃ bharataśreṣṭha śalmaleḥ pavanasya ca 2 himavantaṃ samāsādya mahān āsīd vanaspatiḥ varṣapūgābhisaṃvṛddhaḥ śākhā skandhapalāśavān 3 tatra sma mattā mātaṅgā dharmārtāḥ śramakarśitāḥ viśramanti mahābāho tathānyā mṛgajātayaḥ 4 nalva mātraparīṇāho ghanac chāyo vanaspatiḥ śukaśārika saṃghuṣṭaḥ phalavān puṣpavān api 5 sārthikā vaṇijaś cāpi tāpasāś ca vanaukasaḥ vasanti vāsān mārgasthāḥ suramye tarusattame 6 tasyā tā vipulāḥ śākhā dṛṣṭvā skandhāṃś ca sarvataḥ abhigamyābravīd enaṃ nārado bharatarṣabha 7 aho nu ramaṇīyas tvam aho cāsi manoramaḥ prīyāmahe tvayā nityaṃ tarupravara śalmale 8 sadaiva śakunās tāta mṛgāś cādhas tathā gajāḥ vasanti tava saṃhṛṣṭā manoharatarās tathā 9 tava śākhā mahāśākha skandhaṃ ca vipulaṃ tathā na vai prabhagnān paśyāmi mārutena kathaṃ cana 10 kiṃ nu te mārutas tāta prītimān atha vā suhṛt tvāṃ rakṣati sadā yena vane 'smin pavano dhruvam 11 vivān hi pavanaḥ sthānād vṛkṣān uccāvacān api parvatānāṃ ca śikharāṇy ācālayati vegavān 12 śoṣayaty eva pātālaṃ vivān gandhavahaḥ śuciḥ hradāṃś ca saritaś caiva sāgarāṃś ca tathaiva ha 13 tvāṃ saṃrakṣeta pavanaḥ sakhitvena na saṃśayaḥ tasmād bahala śākho 'si parṇavān puṣpavān api 14 idaṃ ca ramaṇīyaṃ te pratibhāti vanaspate yad ime vihagās tāta ramante muditās tvayi 15 eṣāṃ pṛthak samastānāṃ śrūyate madhuraḥ svaraḥ puṣpasaṃmodane kāle vāśatāṃ sumanoharam 16 tatheme muditā nāgāḥ svayūthakulaśobhinaḥ dharmārtās tvāṃ samāsādya sukhaṃ vindanti śalmale 17 tathaiva mṛgajātībhir anyābhir upaśobhase tathā sārthādhivāsaiś ca śobhase meruvad druma 18 brāhmaṇaiś ca tapaḥsiddhais tāpasaiḥ śramaṇair api triviṣṭapasamaṃ manye tavāyatanam eva ha 19 bandhutvād atha vā sakhyāc chalmale nātra saṃśayaḥ pālayaty eva satataṃ bhīmaḥ sarvatra go'nilaḥ 20 nyag bhāvaṃ paramaṃ vāyoḥ śalmale tvam upāgataḥ tavāham asmīti sadā yena rakṣati mārutaḥ 21 na taṃ paśyāmy ahaṃ vṛkṣaṃ parvataṃ vāpi taṃ dṛḍham yo na vāyubalād bhagnaḥ pṛthivyām iti me matiḥ 22 tvaṃ punaḥ kāraṇair nūnaṃ śalmale rakṣyase sadā vāyunā saparīvāras tena tiṣṭhasy asaṃśayam 23 [ṣalmali] na me vāyuḥ sakhā brahman na bandhur na ca me suhṛt parameṣṭhī tathā naiva yena rakṣati mānilaḥ 24 mama tejobalaṃ vāyor bhīmam api hi nārada kalām aṣṭādaśīṃ prāṇair na me prāpnoti mārutaḥ 25 āgacchan paramo vāyur mayā viṣṭambhito balāt rujan drumān parvatāṃś ca yac cānyad api kiṃ cana 26 sa mayā bahuśo bhagnaḥ prabhañjan vai prabhañjanaḥ tasmān na bibhye devarṣe kruddhād api samīraṇāt 27 [n] śalmale viparītaṃ te darśanaṃ nātra saṃśayaḥ na hi vāyor balenāsti bhūtaṃ tulyabalaṃ kva cit 28 indro yamo vaiśravaṇo varuṇaś ca jaleśvaraḥ na te 'pi tulyā marutaḥ kiṃ punas tvaṃ vanaspate 29 yad dhi kiṃ cid iha prāṇi śalmale ceṣṭate bhuvi sarvatra bhagavān vāyuś ceṣṭā prāṇakaraḥ prabhuḥ 30 eṣa ceṣṭayate samyak prāṇinaḥ samyag āyataḥ asamyag āyato bhūyaś ceṣṭate vikṛto nṛṣu 31 sa tvam evaṃvidhaṃ vāyuṃ sarvasattvabhṛtāṃ varam na pūjayasi pūjyaṃ taṃ kim anyad buddhilāghavāt 32 asāraś cāsi durbuddhe kevalaṃ bahu bhāṣase krodhādibhir avacchanno mithyā vadasi śalmale 33 mama roṣaḥ samutpannas tvayy evaṃ saṃprabhāṣati bravīmy eṣa svayaṃ vāyos tava durbhāṣitaṃ bahu 34 candanaiḥ spandanaiḥ śālaiḥ saralair devadārubhiḥ vetasair bandhanaiś cāpi ye cānye balavattarāḥ 35 taiś cāpi naivaṃ durbuddhe kṣipto vāyuḥ kṛtātmabhiḥ te hi jānanti vāyoś ca balam ātmana eva ca 36 tasmāt te vai namasyanti śvasanaṃ drumasattamāḥ tvaṃ tu mohān na jānīṣe vāyor balam anantakam |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 12
Chapter 151
|
1
[भ] एवम उक्त्वा तु राजेन्द्र शल्मलिं बरह्मवित्तमः नारदः पवने सर्वं शल्मलेर वाक्यम अब्रवीत 2 हिमवत्पृष्ठजः कश चिच छल्मलिः परिवारवान बृहन मूलॊ बृहच छाखः स तवां वायॊ ऽवमन्यते 3 बहून्य आक्षेप युक्तानि तवाम आह वचनानि सः न युक्तानि मया वायॊ तानि वक्तुं तवयि परभॊ 4 जानामि तवाम अहं वायॊ सर्वप्राणभृतां वरम वरिष्ठं च गरिष्ठं च करॊधे वैवस्वतं यथा 5 एवं तु वचनं शरुत्वा नारदस्य समीरणः शल्मलिं तम उपागम्य करुद्धॊ वचनम अब्रवीत 6 शल्मले नारदे यत तत तवयॊक्तं मद विगर्हणम अहं वायुः परभावं ते दर्शयाम्य आत्मनॊ बलम 7 नाहं तवा नाभिजानामि विदितश चासि मे दरुम पितामहः परजा सर्गे तवयि विश्रान्तवान परभुः 8 तस्य विश्रमणाद एव परसादॊ यः कृतस तव रक्ष्यसे तेन दुर्बुद्धे नात्म वीर्याद दरुमाधम 9 यन मा तवम अवजानीषे यथान्यं पराकृतं तथा दर्शयाम्य एष आत्मानं यथा माम अवभॊत्स्यसे 10 एवम उक्तस ततः पराह शल्मलिः परहसन्न इव पवनत्वं वने करुद्धॊ दर्शयात्मानम आत्मना 11 मयि वै तयज्यतां करॊधः किं मे करुद्धः करिष्यसि न ते बिभेमि पवनयद्य अपि तवं सवयंप्रभुः 12 इत्य एवम उक्तः पवनः शव इत्य एवाब्रवीद वचः दर्शयिष्यामि ते तेजस ततॊ रात्रिर उपागमत 13 अथ निश्चित्य मनसा शल्मलिर वातकारितम पश्यमानस तदात्मानम असमं मातरिश्वनः 14 नारदे यन मया परॊक्तं पवनं परति तन मृषा असमर्थॊ हय अहं वायॊर बलेन बलवान हि सः 15 मारुतॊ बलवान नित्यं यथैनं नारदॊ ऽबरवीत अहं हि दुर्बलॊ ऽनयेभ्यॊ वृक्षेभ्यॊ नात्र संशयः 16 किं तु बुद्ध्या समॊ नास्ति मम कश चिद वनस्पतिः तद अहं बुद्धिम आस्थाय भयं मॊक्ष्ये समीरणात 17 यदि तां बुद्धिम आस्थाय चरेयुः पर्णिनॊ वने अरिष्टाः सयुः सदा करुद्धात पवनान नात्र संशयः 18 ते ऽतर बाला न जानन्ति यथा नैनान समीरणः समीरयेत संक्रुद्धॊ यथा जानाम्य अहं तथा 19 ततॊ निश्चित्य मनसा शल्मलिः कषुभितस तदा शाखाः सकन्धान परशाखाश च सवयम एव वयशातयत 20 स परित्यज्य शाखाश च पत्राणि कुसुमानि च परभाते वायुम आयान्तं परत्यैक्षत वनस्पतिः 21 ततः करुद्धः शवसन वायुः पातयन वै महाद्रुमान आजगामाथ तं देशं सथितॊ यत्र स शल्मलिः 22 तं हीनपर्णं पतिताग्र शाखं; विशीर्णपुष्पं परसमीक्ष्य वायुः उवाच वाक्यं समयमान एनं; मुदा युतं शल्मलिं रुग्णशाखम 23 अहम अप्य एवम एव तवां कुर्वाणः शल्मले रुषा आत्मना यत्कृतं कृत्स्नं शाखानाम अपकर्षणम 24 हीनपुष्पाग्र शाखस तवं शीर्णाङ्कुर पलाशवान आत्मदुर्मन्त्रितेनेह मद्वीर्यवशगॊ ऽभवः 25 एतच छरुत्वा वचॊ वायॊः शल्मलिर वरीडितस तदा अतप्यत वचः समृत्वा नारदॊ यत तद अब्रवीत 26 एवं यॊ राजशार्दूल दुर्बलः सन बलीयसा वैरम आसज्जते बालस तप्यते शल्मलिर यथा 27 तस्माद वैरं न कुर्वीत दुर्बलॊ बलवत्तरैः शॊचेद धि वैरं कुर्वाणॊ यथा वै शल्मलिस तथा 28 न हि वैरं महात्मानॊ विवृण्वन्त्य अपकारिषु शनैः शनैर महाराज दर्शयन्ति सम ते बलम 29 वैरं न कुर्वीत नरॊ दुर्बुद्धिर बुद्धिजीविना बुद्धिर बुद्धिमतॊ याति तूलेष्व इव हुताशनः 30 न हि बुद्ध्या समं किं चिद विद्यते पुरुषे नृप तथा बलेन राजेन्द्र न समॊ ऽसतीति चिन्तयेत 31 तस्मात कषमेत बालाय जडाय बधिराय च बलाधिकाय राजेन्द्र तद दृष्टं तवयि शत्रुहन 32 अक्षौहिण्यॊ दशैका च सप्त चैव महाद्युते बलेन न समा राजन्न अर्जुनस्य महात्मनः 33 हतास ताश चैव भग्नाश च पाण्डवेन यशस्विना चरता बलम आस्थाय पाकशासनिना मृधे 34 उक्तास ते राजधर्माश च आपद धर्माश च भारत विस्तरेण महाराज किं भूयः परब्रवीमि ते |
1
[bh] evam uktvā tu rājendra śalmaliṃ brahmavittamaḥ nāradaḥ pavane sarvaṃ śalmaler vākyam abravīt 2 himavatpṛṣṭhajaḥ kaś cic chalmaliḥ parivāravān bṛhan mūlo bṛhac chākhaḥ sa tvāṃ vāyo 'vamanyate 3 bahūny ākṣepa yuktāni tvām āha vacanāni saḥ na yuktāni mayā vāyo tāni vaktuṃ tvayi prabho 4 jānāmi tvām ahaṃ vāyo sarvaprāṇabhṛtāṃ varam variṣṭhaṃ ca gariṣṭhaṃ ca krodhe vaivasvataṃ yathā 5 evaṃ tu vacanaṃ śrutvā nāradasya samīraṇaḥ śalmaliṃ tam upāgamya kruddho vacanam abravīt 6 śalmale nārade yat tat tvayoktaṃ mad vigarhaṇam ahaṃ vāyuḥ prabhāvaṃ te darśayāmy ātmano balam 7 nāhaṃ tvā nābhijānāmi viditaś cāsi me druma pitāmahaḥ prajā sarge tvayi viśrāntavān prabhuḥ 8 tasya viśramaṇād eva prasādo yaḥ kṛtas tava rakṣyase tena durbuddhe nātma vīryād drumādhama 9 yan mā tvam avajānīṣe yathānyaṃ prākṛtaṃ tathā darśayāmy eṣa ātmānaṃ yathā mām avabhotsyase 10 evam uktas tataḥ prāha śalmaliḥ prahasann iva pavanatvaṃ vane kruddho darśayātmānam ātmanā 11 mayi vai tyajyatāṃ krodhaḥ kiṃ me kruddhaḥ kariṣyasi na te bibhemi pavanayady api tvaṃ svayaṃprabhuḥ 12 ity evam uktaḥ pavanaḥ śva ity evābravīd vacaḥ darśayiṣyāmi te tejas tato rātrir upāgamat 13 atha niścitya manasā śalmalir vātakāritam paśyamānas tadātmānam asamaṃ mātariśvanaḥ 14 nārade yan mayā proktaṃ pavanaṃ prati tan mṛṣā asamartho hy ahaṃ vāyor balena balavān hi saḥ 15 māruto balavān nityaṃ yathainaṃ nārado 'bravīt ahaṃ hi durbalo 'nyebhyo vṛkṣebhyo nātra saṃśayaḥ 16 kiṃ tu buddhyā samo nāsti mama kaś cid vanaspatiḥ tad ahaṃ buddhim āsthāya bhayaṃ mokṣye samīraṇāt 17 yadi tāṃ buddhim āsthāya careyuḥ parṇino vane ariṣṭāḥ syuḥ sadā kruddhāt pavanān nātra saṃśayaḥ 18 te 'tra bālā na jānanti yathā nainān samīraṇaḥ samīrayeta saṃkruddho yathā jānāmy ahaṃ tathā 19 tato niścitya manasā śalmaliḥ kṣubhitas tadā śākhāḥ skandhān praśākhāś ca svayam eva vyaśātayat 20 sa parityajya śākhāś ca patrāṇi kusumāni ca prabhāte vāyum āyāntaṃ pratyaikṣata vanaspatiḥ 21 tataḥ kruddhaḥ śvasan vāyuḥ pātayan vai mahādrumān ājagāmātha taṃ deśaṃ sthito yatra sa śalmaliḥ 22 taṃ hīnaparṇaṃ patitāgra śākhaṃ; viśīrṇapuṣpaṃ prasamīkṣya vāyuḥ uvāca vākyaṃ smayamāna enaṃ; mudā yutaṃ śalmaliṃ rugṇaśākham 23 aham apy evam eva tvāṃ kurvāṇaḥ śalmale ruṣā ātmanā yatkṛtaṃ kṛtsnaṃ śākhānām apakarṣaṇam 24 hīnapuṣpāgra śākhas tvaṃ śīrṇāṅkura palāśavān ātmadurmantriteneha madvīryavaśago 'bhavaḥ 25 etac chrutvā vaco vāyoḥ śalmalir vrīḍitas tadā atapyata vacaḥ smṛtvā nārado yat tad abravīt 26 evaṃ yo rājaśārdūla durbalaḥ san balīyasā vairam āsajjate bālas tapyate śalmalir yathā 27 tasmād vairaṃ na kurvīta durbalo balavattaraiḥ śoced dhi vairaṃ kurvāṇo yathā vai śalmalis tathā 28 na hi vairaṃ mahātmāno vivṛṇvanty apakāriṣu śanaiḥ śanair mahārāja darśayanti sma te balam 29 vairaṃ na kurvīta naro durbuddhir buddhijīvinā buddhir buddhimato yāti tūleṣv iva hutāśanaḥ 30 na hi buddhyā samaṃ kiṃ cid vidyate puruṣe nṛpa tathā balena rājendra na samo 'stīti cintayet 31 tasmāt kṣameta bālāya jaḍāya badhirāya ca balādhikāya rājendra tad dṛṣṭaṃ tvayi śatruhan 32 akṣauhiṇyo daśaikā ca sapta caiva mahādyute balena na samā rājann arjunasya mahātmanaḥ 33 hatās tāś caiva bhagnāś ca pāṇḍavena yaśasvinā caratā balam āsthāya pākaśāsaninā mṛdhe 34 uktās te rājadharmāś ca āpad dharmāś ca bhārata vistareṇa mahārāja kiṃ bhūyaḥ prabravīmi te |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 12
Chapter 152
|
1
[य] पापस्य यद अधिष्ठानं यतः पापं परवर्तते एतद इच्छाम्य अहं जञातुं तत्त्वेन भरतर्षभ 2 [भ] पापस्य यद अधिष्ठानं तच छृणुष्व नराधिप एकॊ लॊभॊ महाग्राहॊ लॊभात पापं परवर्तते 3 अतः पापम अधर्मश च तथा दुःखम अनुत्तमम निकृत्या मूलम एतद धि येन पापकृतॊ जनाः 4 लॊभात करॊधः परभवति लॊभात कामः परवर्तते लॊभान मॊहश च माया च मानस्तम्भः परासुता 5 अक्षमा हरीपरित्यागः शरीनाशॊ धर्मसंक्षयः अभिध्या परज्ञता चैव सर्वं लॊभात परवर्तते 6 अन्यायश चावितर्कश च विकर्मसु च याः करियाः कूटविद्यादयश चैव रूपैश्वर्यमदस तथा 7 सर्वभूतेष्व अविश्वासः सर्वभूतेष्व अनार्जवम सर्वभूतेष्व अभिद्रॊहः सर्वभूतेष्व अयुक्तता हरणं परवित्तानां परदाराभिमर्शनम 8 वाग वेगॊ मानसॊ वेगॊ निन्दा वेगस तथैव च उपस्थॊदरयॊर वेगॊ मृत्युवेगश च दारुणः 9 ईर्ष्या वेगश च बलवान मिथ्या वेगश च दुस्त्यजः रसवेगश च दुर्वारः शरॊत्रवेगश च दुःसहः 10 कुत्सा विकत्था मात्सर्यं पापं दुष्करकारिता साहसानां च सर्वेषाम अकार्याणां करियास तथा 11 जातौ बाल्ये ऽथ कौमारे यौवने चापि मानवः न संत्यजत्य आत्मकर्म यन न जीर्यति जीर्यतः 12 यॊ न पूरयितुं शक्यॊ लॊभः पराप्त्या कुरूद्वह नित्यं गम्भीरतॊयाभिर आपगाभिर इवॊदधिः न परहृष्यति लाभैर यॊ यश च कामैर न तृप्यति 13 यॊ न देवैर न गन्धर्वैर नासुरैर न महॊरगैः जञायते नृप तत्त्वेन सर्वैर भूतगणैस तथा स लॊभः सह मॊहेन विजेतव्यॊ जितात्मना 14 दम्भॊ दरॊहश च निन्दा च पैशुन्यं मत्सरस तथा भवन्त्य एतानि कौरव्य लुब्धानाम अकृतात्मनाम 15 सुमहान्त्य अपि शास्त्राणि धारयन्ति बहुश्रुताः छेत्तारः संशयानां च कलिश्यन्तीहाल्प बुद्धयः 16 दवेषक्रॊधप्रसक्ताश च शिष्टाचार बहिष्कृताः अन्तः कषुरा वान मधुराः कूपाश छन्नास तृणैर इव धर्मवैतंसिकाः कषुद्रा मुष्णन्ति धवजिनॊ जगत 17 कुर्वते च बहून मार्गांस तांस तान हेतुबलाश्रिताः सर्वं मार्गं विलुम्पन्ति लॊभाज्ञानेषु निष्ठिताः 18 धर्मस्याह्रियमाणस्य लॊभग्रस्तैर दुरात्मभिः याया विक्रियते संस्था ततः साभिप्रपद्यते 19 दर्पः करॊधॊ मदः सवप्नॊ हर्षः शॊकॊ ऽतिमानिता तत एव हि कौरव्य दृश्यन्ते लुब्ध बुद्धिषु एतान अशिष्टान बुध्यस्व नित्यं लॊभसमन्वितान 20 शिष्टांस तु परिपृच्छेथा यान वक्ष्यामि शुचिव्रतान येषु वृत्ति भयं नास्ति परलॊकभयं न च 21 नामिषेषु परसङ्गॊ ऽसति न परियेष्व अप्रियेषु च शिष्टाचारः परियॊ येषु दमॊ येषु परतिष्ठितः 22 सुखं दुःखं परं येषां सत्यं येषां परायणम दातारॊ न गृहीतारॊ दयावन्तस तथैव च 23 पितृदेवातिथेयाश च नित्यॊद्युक्तास तथैव च सर्वॊपकारिणॊ धीराः सर्वधर्मानुपालकाः 24 सर्वभूतहिताश चैव सर्वदेयाश च भारत न ते चालयितुं शक्या धर्मव्यापार पारगाः 25 न तेषां भिद्यते वृत्तं यत पुरा साधुभिः कृतम न तरासिनॊ न चपला न रौद्राः सत्पथे सथिताः 26 ते सेव्याः साधुभिर नित्यं येष्व अहिंसा परतिष्ठिता कामक्रॊधव्यपेता ये निर्ममा निरहंकृताः सुव्रताः सथिरमर्यादास तान उपास्स्व च पृच्छ च 27 न गवार्थं यशॊऽरथं वा धर्मस तेषां युधिष्ठिर अवश्य कार्य इत्य एव शरीरस्य करियास तथा 28 न भयं करॊधचापल्यं न शॊकस तेषु विद्यते न धर्मध्वजिनश चैव न गुह्यं किं चिद आस्थिताः 29 येष्व अलॊभस तथामॊहॊ ये च सत्यार्जवे रताः तेषु कौन्तेय रज्येथा येष्व अतन्द्री कृतं मनः 30 ये न हृष्यन्ति लाभेषु नालाभेषु वयथन्ति च निर्ममा निरहंकाराः सत्त्वस्थाः समदर्शिनः 31 लाभालाभौ सुखदुःखे च तात; परियाप्रिये मरणं जीवितं च समानि येषां सथिरविक्रमाणां; बुद्धात्मनां सत्त्वम अवस्थितानाम 32 सुखप्रियैस तान सुमहाप्रतापान; यत्तॊ ऽपरमत्तश च समर्थयेथाः दैवात सर्वे गुणवन्तॊ भवन्ति; शुभाशुभा वाक परलापा यथैव |
1
[y] pāpasya yad adhiṣṭhānaṃ yataḥ pāpaṃ pravartate etad icchāmy ahaṃ jñātuṃ tattvena bharatarṣabha 2 [bh] pāpasya yad adhiṣṭhānaṃ tac chṛṇuṣva narādhipa eko lobho mahāgrāho lobhāt pāpaṃ pravartate 3 ataḥ pāpam adharmaś ca tathā duḥkham anuttamam nikṛtyā mūlam etad dhi yena pāpakṛto janāḥ 4 lobhāt krodhaḥ prabhavati lobhāt kāmaḥ pravartate lobhān mohaś ca māyā ca mānastambhaḥ parāsutā 5 akṣamā hrīparityāgaḥ śrīnāśo dharmasaṃkṣayaḥ abhidhyā prajñatā caiva sarvaṃ lobhāt pravartate 6 anyāyaś cāvitarkaś ca vikarmasu ca yāḥ kriyāḥ kūṭavidyādayaś caiva rūpaiśvaryamadas tathā 7 sarvabhūteṣv aviśvāsaḥ sarvabhūteṣv anārjavam sarvabhūteṣv abhidrohaḥ sarvabhūteṣv ayuktatā haraṇaṃ paravittānāṃ paradārābhimarśanam 8 vāg vego mānaso vego nindā vegas tathaiva ca upasthodarayor vego mṛtyuvegaś ca dāruṇaḥ 9 īrṣyā vegaś ca balavān mithyā vegaś ca dustyajaḥ rasavegaś ca durvāraḥ śrotravegaś ca duḥsahaḥ 10 kutsā vikatthā mātsaryaṃ pāpaṃ duṣkarakāritā sāhasānāṃ ca sarveṣām akāryāṇāṃ kriyās tathā 11 jātau bālye 'tha kaumāre yauvane cāpi mānavaḥ na saṃtyajaty ātmakarma yan na jīryati jīryataḥ 12 yo na pūrayituṃ śakyo lobhaḥ prāptyā kurūdvaha nityaṃ gambhīratoyābhir āpagābhir ivodadhiḥ na prahṛṣyati lābhair yo yaś ca kāmair na tṛpyati 13 yo na devair na gandharvair nāsurair na mahoragaiḥ jñāyate nṛpa tattvena sarvair bhūtagaṇais tathā sa lobhaḥ saha mohena vijetavyo jitātmanā 14 dambho drohaś ca nindā ca paiśunyaṃ matsaras tathā bhavanty etāni kauravya lubdhānām akṛtātmanām 15 sumahānty api śāstrāṇi dhārayanti bahuśrutāḥ chettāraḥ saṃśayānāṃ ca kliśyantīhālpa buddhayaḥ 16 dveṣakrodhaprasaktāś ca śiṣṭācāra bahiṣkṛtāḥ antaḥ kṣurā vān madhurāḥ kūpāś channās tṛṇair iva dharmavaitaṃsikāḥ kṣudrā muṣṇanti dhvajino jagat 17 kurvate ca bahūn mārgāṃs tāṃs tān hetubalāśritāḥ sarvaṃ mārgaṃ vilumpanti lobhājñāneṣu niṣṭhitāḥ 18 dharmasyāhriyamāṇasya lobhagrastair durātmabhiḥ yāyā vikriyate saṃsthā tataḥ sābhiprapadyate 19 darpaḥ krodho madaḥ svapno harṣaḥ śoko 'timānitā tata eva hi kauravya dṛśyante lubdha buddhiṣu etān aśiṣṭān budhyasva nityaṃ lobhasamanvitān 20 śiṣṭāṃs tu paripṛcchethā yān vakṣyāmi śucivratān yeṣu vṛtti bhayaṃ nāsti paralokabhayaṃ na ca 21 nāmiṣeṣu prasaṅgo 'sti na priyeṣv apriyeṣu ca śiṣṭācāraḥ priyo yeṣu damo yeṣu pratiṣṭhitaḥ 22 sukhaṃ duḥkhaṃ paraṃ yeṣāṃ satyaṃ yeṣāṃ parāyaṇam dātāro na gṛhītāro dayāvantas tathaiva ca 23 pitṛdevātitheyāś ca nityodyuktās tathaiva ca sarvopakāriṇo dhīrāḥ sarvadharmānupālakāḥ 24 sarvabhūtahitāś caiva sarvadeyāś ca bhārata na te cālayituṃ śakyā dharmavyāpāra pāragāḥ 25 na teṣāṃ bhidyate vṛttaṃ yat purā sādhubhiḥ kṛtam na trāsino na capalā na raudrāḥ satpathe sthitāḥ 26 te sevyāḥ sādhubhir nityaṃ yeṣv ahiṃsā pratiṣṭhitā kāmakrodhavyapetā ye nirmamā nirahaṃkṛtāḥ suvratāḥ sthiramaryādās tān upāssva ca pṛccha ca 27 na gavārthaṃ yaśo'rthaṃ vā dharmas teṣāṃ yudhiṣṭhira avaśya kārya ity eva śarīrasya kriyās tathā 28 na bhayaṃ krodhacāpalyaṃ na śokas teṣu vidyate na dharmadhvajinaś caiva na guhyaṃ kiṃ cid āsthitāḥ 29 yeṣv alobhas tathāmoho ye ca satyārjave ratāḥ teṣu kaunteya rajyethā yeṣv atandrī kṛtaṃ manaḥ 30 ye na hṛṣyanti lābheṣu nālābheṣu vyathanti ca nirmamā nirahaṃkārāḥ sattvasthāḥ samadarśinaḥ 31 lābhālābhau sukhaduḥkhe ca tāta; priyāpriye maraṇaṃ jīvitaṃ ca samāni yeṣāṃ sthiravikramāṇāṃ; buddhātmanāṃ sattvam avasthitānām 32 sukhapriyais tān sumahāpratāpān; yatto 'pramattaś ca samarthayethāḥ daivāt sarve guṇavanto bhavanti; śubhāśubhā vāk pralāpā yathaiva |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 12
Chapter 153
|
1
[य] अनर्थानाम अधिष्ठानम उक्तॊ लॊभः पितामह अज्ञानम अपि वै तात शरॊतुम इच्छामि तत्त्वतः 2 [भ] करॊति पापं यॊ ऽजञानान नात्मनॊ वेत्ति च कषमम परद्वेष्टि साधुवृत्तांश च स लॊकस्यैति वाच्यताम 3 अज्ञानान निरयं याति तथाज्ञानेन दुर्गतिम अज्ञानात कलेशम आप्नॊति तथापत्सु निमज्जति 4 [य] अज्ञानस्य परवृत्तिं च सथानं वृद्धिं कषयॊदयौ मूलं यॊगं गतिं कालं कारणं हेतुम एव च 5 शरॊतुम इच्छामि तत्त्वेन यथावद इह पार्थिव अज्ञानप्रभवं हीदं यद दुःखम उपलभ्यते 6 [भ] रागॊ दवेषस तथा मॊहॊ हर्षः शॊकॊ ऽभिमानिता कामः करॊधश च दर्पश च तन्द्रीर आलस्यम एव च 7 इच्छा दवेषस तथा तापः परवृद्ध्य उपतापिता अज्ञानम एतन निर्दिष्टं पापानां चैव याः करियाः 8 एतया या परवृत्तिश च वृद्ध्यादीन यांश च पृच्छसि विस्तरेण महाबाहॊ शृणु तच च विशां पते 9 उभाव एतौ समफलौ समदॊषौ च भारत अज्ञानं चातिलॊभश चाप्य एकं जानीहि पार्थिव 10 लॊभप्रभवम अज्ञानं वृद्धं भूयः परवर्धते सथाने सथानं कषये कषैण्यम उपैति विविधां गतिम 11 मूलं लॊभस्य महतः कालात्म गतिर एव च छिन्ने ऽचछिन्ने तथा लॊभे कारणं काल एव हि 12 तस्याज्ञानात तु लॊभॊ हि लॊभाद अज्ञानम एव च सर्वे दॊषास तथा लॊभात तस्माल लॊभं विवर्जयेत 13 जनकॊ युवनाश्वश च वृषादर्भिः परसेनजित लॊभक्षयाद दिवं पराप्तास तथैवान्ये जनाधिपाः 14 परत्यक्षं तु कुरुश्रेष्ठ तयज लॊभम इहात्मना तयक्त्वा लॊभं सुखं लॊके परेत्य चानुचरिष्यसि |
1
[y] anarthānām adhiṣṭhānam ukto lobhaḥ pitāmaha ajñānam api vai tāta śrotum icchāmi tattvataḥ 2 [bh] karoti pāpaṃ yo 'jñānān nātmano vetti ca kṣamam pradveṣṭi sādhuvṛttāṃś ca sa lokasyaiti vācyatām 3 ajñānān nirayaṃ yāti tathājñānena durgatim ajñānāt kleśam āpnoti tathāpatsu nimajjati 4 [y] ajñānasya pravṛttiṃ ca sthānaṃ vṛddhiṃ kṣayodayau mūlaṃ yogaṃ gatiṃ kālaṃ kāraṇaṃ hetum eva ca 5 śrotum icchāmi tattvena yathāvad iha pārthiva ajñānaprabhavaṃ hīdaṃ yad duḥkham upalabhyate 6 [bh] rāgo dveṣas tathā moho harṣaḥ śoko 'bhimānitā kāmaḥ krodhaś ca darpaś ca tandrīr ālasyam eva ca 7 icchā dveṣas tathā tāpaḥ paravṛddhy upatāpitā ajñānam etan nirdiṣṭaṃ pāpānāṃ caiva yāḥ kriyāḥ 8 etayā yā pravṛttiś ca vṛddhyādīn yāṃś ca pṛcchasi vistareṇa mahābāho śṛṇu tac ca viśāṃ pate 9 ubhāv etau samaphalau samadoṣau ca bhārata ajñānaṃ cātilobhaś cāpy ekaṃ jānīhi pārthiva 10 lobhaprabhavam ajñānaṃ vṛddhaṃ bhūyaḥ pravardhate sthāne sthānaṃ kṣaye kṣaiṇyam upaiti vividhāṃ gatim 11 mūlaṃ lobhasya mahataḥ kālātma gatir eva ca chinne 'cchinne tathā lobhe kāraṇaṃ kāla eva hi 12 tasyājñānāt tu lobho hi lobhād ajñānam eva ca sarve doṣās tathā lobhāt tasmāl lobhaṃ vivarjayet 13 janako yuvanāśvaś ca vṛṣādarbhiḥ prasenajit lobhakṣayād divaṃ prāptās tathaivānye janādhipāḥ 14 pratyakṣaṃ tu kuruśreṣṭha tyaja lobham ihātmanā tyaktvā lobhaṃ sukhaṃ loke pretya cānucariṣyasi |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 12
Chapter 154
|
1
[य] सवाध्यायकृतयत्नस्य बराह्मणस्य पितामह धर्मकामस्य धर्मात्मन किं नु शरेय इहॊच्यते 2 बहुधा धर्शने लॊके शरेयॊ यद इह मन्यसे अस्मिँल लॊके परे चैव तन मे बरूहि पितामह 3 महान अयं धर्मपथॊ बहुशाखश च भारत किं सविद एवेह धर्माणाम अनुष्ठेयतमं मतम 4 धर्मस्य महतॊ राजन बहुशाखस्य तत्त्वतः यन मूलं परमं तात तत सर्वं बरूह्य अतन्द्रितः 5 [भ] हन्त ते कथयिष्यामि येन शरेयः परपत्स्यसे पीत्वामृतम इव पराज्ञॊ जञानतृप्तॊ भविष्यसि 6 धर्मस्य विधयॊ नैके ते ते परॊक्ता महर्षिभिः सवं सवं विज्ञानम आश्रित्य दमस तेषां परायणम 7 दमं निःश्रेयसं पराहुर वृद्धा निश्चयदर्शिनः बराह्मणस्य विशेषेण दमॊ धर्मः सनातनः 8 नादान्तस्य करिया सिद्धिर यथावद उपलभ्यते दमॊ दानं तथा यज्ञान अधीतं चातिवर्तते 9 दमस तेजॊ वर्धयति पवित्रं च दमः परम विपाप्मा तेजसा युक्तः पुरुषॊ विन्दते महत 10 दमेन सदृशं धर्मं नान्यं लॊकेषु शुश्रुम दमॊ हि परमॊ लॊके परशस्तः सर्वधर्मिणाम 11 परेत्य चापि मनुष्येन्द्र परमं विन्दते सुखम दमेन हि समायुक्तॊ महान्तं धर्मम अश्नुते 12 सुखं दान्तः परस्वपिति सुखं च परतिबुध्यते सुखं पर्येति लॊकांश च मनश चास्य परसीदति 13 अदान्तः पुरुषः कलेशम अभीक्ष्णं परतिपद्यते अनर्थांश च बहून अन्यान परसृजत्य आत्मदॊषजान 14 आश्रमेषु चतुर्ष्व आहुर दमम एवॊत्तमं वरतम तस्य लिङ्गानि वक्ष्यामि येषां समुदयॊ दमः 15 कषमा धृतिर अहिंसा च समता सत्यम आर्जवम इन्द्रियावजयॊ दाक्ष्यं मार्दवं हरीर अचापलम 16 अकार्पण्यम असंरम्भः संतॊषः परियवादिता अविवित्सानसूया चाप्य एषां समुदयॊ दमः 17 गुरु पूजा च कौरव्य दया भूतेष्व अपैशुनम जनवादॊ ऽमृषा वादः सतुतिनिन्दा विवर्जनम 18 कामः करॊधश च लॊभश च दर्पः सतम्भॊ विकत्थनम मॊह ईर्ष्यावमानश चेत्य एतद दान्तॊ न सेवते 19 अनिन्दितॊ हय अकामात्माथाल्पेच्छॊ ऽथानसूयकः समुद्रकल्पः स नरॊ न कदा चन पूर्यते 20 अहं तवयि मम तवं च मयि ते तेषु चाप्य अहम पूर्वसंबन्धिसंयॊगान नैतद दान्तॊ निषेवते 21 सर्वा गराम्यास तथारण्या याश च लॊके परवृत्तयः निन्दां चैव परशंसां च यॊ नाश्रयति मुच्यते 22 मैत्रॊ ऽथ शीलसंपन्नः सुसहाय परश च यः मुक्तश च विविधैः सङ्गैस तस्य परेत्य महत फलम 23 सुवृत्तः शीलसंपन्नः परसन्नात्मात्मविद बुधः पराप्येह लॊके सत्कारं सुगतिं परतिपद्यते 24 कर्म यच छुभम एवेह सद्भिर आचरितं च यत तद एव जञानयुक्तस्य मुनेर धर्मॊ न हीयते 25 निष्क्रम्य वनम आस्थाय जञानयुक्तॊ जितेन्द्रियः कालाकाङ्क्षी चरन्न एवं बरह्मभूयाय कल्पते 26 अभयं यस्य भूतेभ्यॊ भूतानाम अभयं यतः तस्य देहाद विमुक्तस्य भयं नास्ति कुतश चन 27 अवाचिनॊति कर्माणि न च संप्रचिनॊति ह समः सर्वेषु भूतेषु मैत्रायण गतिश चरेत 28 शकुनीनाम इवाकाशे जले वारि चरस्य वा यथागतिर न दृश्येत तथा तस्य न संशयः 29 गृहान उत्सृज्य यॊ राजन मॊक्षम एवाभिपद्यते लॊकास तेजॊमयास तस्य कल्पन्ते शाश्वतीः समाः 30 संन्यस्य सर्वकर्माणि संन्यस्य विधिवत तपः संन्यस्य विविधा विद्याः सर्वं संन्यस्य चैव ह 31 कामेषु चाप्य अनावृत्तः परसन्नात्मात्मविच छुचिः पराप्येह लॊके सत्कारं सवर्गं समभिपद्यते 32 यच च पैतामहं सथानं बरह्मराशि समुद्भवम गुहायां पिहितं नित्यं तद दमेनाभिपद्यते 33 जञानारामस्य बुद्धस्य सर्वभूताविरॊधिनः नावृत्ति भयम अस्तीह परलॊके भयं कुतः 34 एक एव दमे दॊषॊ दवितीयॊ नॊपपद्यते यद एनं कषमया युक्तम अशक्तं मन्यते जनः 35 एतस्य तु महाप्राज्ञ दॊषस्य सुमहान गुणः कषमायां विपुला लॊकाः सुलभा हि सहिष्णुना 36 दान्तस्य किम अरण्येन तथादान्तस्य भारत यत्रैव हि वसेद दान्तस तद अरण्यं स आश्रमः 37 [व] एतद भीष्मस्य वचनं शरुत्वा राजा युधिष्ठिरः अमृतेनेव संतृप्तः परहृष्टः समपद्यत 38 पुनश च परिपप्रच्छ भीष्मं धर्मभृतां वरम तपः परति स चॊवाच तस्मै सर्वं कुरूद्वह |
1
[y] svādhyāyakṛtayatnasya brāhmaṇasya pitāmaha dharmakāmasya dharmātman kiṃ nu śreya ihocyate 2 bahudhā dharśane loke śreyo yad iha manyase asmiṁl loke pare caiva tan me brūhi pitāmaha 3 mahān ayaṃ dharmapatho bahuśākhaś ca bhārata kiṃ svid eveha dharmāṇām anuṣṭheyatamaṃ matam 4 dharmasya mahato rājan bahuśākhasya tattvataḥ yan mūlaṃ paramaṃ tāta tat sarvaṃ brūhy atandritaḥ 5 [bh] hanta te kathayiṣyāmi yena śreyaḥ prapatsyase pītvāmṛtam iva prājño jñānatṛpto bhaviṣyasi 6 dharmasya vidhayo naike te te proktā maharṣibhiḥ svaṃ svaṃ vijñānam āśritya damas teṣāṃ parāyaṇam 7 damaṃ niḥśreyasaṃ prāhur vṛddhā niścayadarśinaḥ brāhmaṇasya viśeṣeṇa damo dharmaḥ sanātanaḥ 8 nādāntasya kriyā siddhir yathāvad upalabhyate damo dānaṃ tathā yajñān adhītaṃ cātivartate 9 damas tejo vardhayati pavitraṃ ca damaḥ param vipāpmā tejasā yuktaḥ puruṣo vindate mahat 10 damena sadṛśaṃ dharmaṃ nānyaṃ lokeṣu śuśruma damo hi paramo loke praśastaḥ sarvadharmiṇām 11 pretya cāpi manuṣyendra paramaṃ vindate sukham damena hi samāyukto mahāntaṃ dharmam aśnute 12 sukhaṃ dāntaḥ prasvapiti sukhaṃ ca pratibudhyate sukhaṃ paryeti lokāṃś ca manaś cāsya prasīdati 13 adāntaḥ puruṣaḥ kleśam abhīkṣṇaṃ pratipadyate anarthāṃś ca bahūn anyān prasṛjaty ātmadoṣajān 14 āśrameṣu caturṣv āhur damam evottamaṃ vratam tasya liṅgāni vakṣyāmi yeṣāṃ samudayo damaḥ 15 kṣamā dhṛtir ahiṃsā ca samatā satyam ārjavam indriyāvajayo dākṣyaṃ mārdavaṃ hrīr acāpalam 16 akārpaṇyam asaṃrambhaḥ saṃtoṣaḥ priyavāditā avivitsānasūyā cāpy eṣāṃ samudayo damaḥ 17 guru pūjā ca kauravya dayā bhūteṣv apaiśunam janavādo 'mṛṣā vādaḥ stutinindā vivarjanam 18 kāmaḥ krodhaś ca lobhaś ca darpaḥ stambho vikatthanam moha īrṣyāvamānaś cety etad dānto na sevate 19 anindito hy akāmātmāthālpeccho 'thānasūyakaḥ samudrakalpaḥ sa naro na kadā cana pūryate 20 ahaṃ tvayi mama tvaṃ ca mayi te teṣu cāpy aham pūrvasaṃbandhisaṃyogān naitad dānto niṣevate 21 sarvā grāmyās tathāraṇyā yāś ca loke pravṛttayaḥ nindāṃ caiva praśaṃsāṃ ca yo nāśrayati mucyate 22 maitro 'tha śīlasaṃpannaḥ susahāya paraś ca yaḥ muktaś ca vividhaiḥ saṅgais tasya pretya mahat phalam 23 suvṛttaḥ śīlasaṃpannaḥ prasannātmātmavid budhaḥ prāpyeha loke satkāraṃ sugatiṃ pratipadyate 24 karma yac chubham eveha sadbhir ācaritaṃ ca yat tad eva jñānayuktasya muner dharmo na hīyate 25 niṣkramya vanam āsthāya jñānayukto jitendriyaḥ kālākāṅkṣī carann evaṃ brahmabhūyāya kalpate 26 abhayaṃ yasya bhūtebhyo bhūtānām abhayaṃ yataḥ tasya dehād vimuktasya bhayaṃ nāsti kutaś cana 27 avācinoti karmāṇi na ca saṃpracinoti ha samaḥ sarveṣu bhūteṣu maitrāyaṇa gatiś caret 28 śakunīnām ivākāśe jale vāri carasya vā yathāgatir na dṛśyeta tathā tasya na saṃśayaḥ 29 gṛhān utsṛjya yo rājan mokṣam evābhipadyate lokās tejomayās tasya kalpante śāśvatīḥ samāḥ 30 saṃnyasya sarvakarmāṇi saṃnyasya vidhivat tapaḥ saṃnyasya vividhā vidyāḥ sarvaṃ saṃnyasya caiva ha 31 kāmeṣu cāpy anāvṛttaḥ prasannātmātmavic chuciḥ prāpyeha loke satkāraṃ svargaṃ samabhipadyate 32 yac ca paitāmahaṃ sthānaṃ brahmarāśi samudbhavam guhāyāṃ pihitaṃ nityaṃ tad damenābhipadyate 33 jñānārāmasya buddhasya sarvabhūtāvirodhinaḥ nāvṛtti bhayam astīha paraloke bhayaṃ kutaḥ 34 eka eva dame doṣo dvitīyo nopapadyate yad enaṃ kṣamayā yuktam aśaktaṃ manyate janaḥ 35 etasya tu mahāprājña doṣasya sumahān guṇaḥ kṣamāyāṃ vipulā lokāḥ sulabhā hi sahiṣṇunā 36 dāntasya kim araṇyena tathādāntasya bhārata yatraiva hi vased dāntas tad araṇyaṃ sa āśramaḥ 37 [v] etad bhīṣmasya vacanaṃ śrutvā rājā yudhiṣṭhiraḥ amṛteneva saṃtṛptaḥ prahṛṣṭaḥ samapadyata 38 punaś ca paripapraccha bhīṣmaṃ dharmabhṛtāṃ varam tapaḥ prati sa covāca tasmai sarvaṃ kurūdvaha |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 12
Chapter 155
|
1
[भ] सर्वम एतत तपॊ मूलं कवयः परिचक्षते न हय अतप्त तपा मूढः करियाफलम अवाप्यते 2 परजापतिर इदं सर्वं तपसैवासृजत परभुः तथैव वेदान ऋषयस तपसा परतिपेदिरे 3 तपसॊ हय आनुपूर्व्येण फलमूलानिलाशनाः तरीँल लॊकांस तपसा सिद्धाः पश्यन्ति सुसमाहिताः 4 औषधान्य अगदादीनि तिस्रॊ विद्याश च संस्कृताः तपसैव हि सिध्यन्ति तपॊ मूलं हि साधनम 5 यद दुरापं दुराम्नायं दुराधर्षं दुरुत्सहम सर्वं तत तपसा शक्यं तपॊ हि दुरतिक्रमम 6 सुरापॊ ऽसंमतादायी भरूणहा गुरुतल्पगः तपसैव सुतप्तेन नरः पापाद विमुच्यते 7 तपसॊ बहुरूपस्य तैस तैर दवारैः परवर्ततः निवृत्त्या वर्तमानस्य तपॊ नानशनात परम 8 अहिंसा सत्यवचनं दानम इन्द्रियनिग्रहः एतेभ्यॊ हि महाराज तपॊ नानशनात परम 9 न दुष्करतरं दानान नातिमातरम आश्रमः तरैविद्येभ्यः परं नास्ति संन्यासः परमं तपः 10 इन्द्रियाणीह रक्षन्ति धनधान्याभिगुप्तये तस्माद अर्थे च धर्मे च तपॊ नानशनात परम 11 ऋषयः पितरॊ देवा मनुष्या मृगसत्तमाः यानि चान्यानि भूतानि सथावराणि चराणि च 12 तपः परायणाः सर्वे सिध्यन्ति तपसा च ते इत्य एवं तपसा देवा महत्त्वं चाप्य अवाप्नुवन 13 इमानीष्ट विभागानि फलानि तपसा सदा तपसा शक्यते पराप्तुं देवत्वम अपि निश्चयात |
1
[bh] sarvam etat tapo mūlaṃ kavayaḥ paricakṣate na hy atapta tapā mūḍhaḥ kriyāphalam avāpyate 2 prajāpatir idaṃ sarvaṃ tapasaivāsṛjat prabhuḥ tathaiva vedān ṛṣayas tapasā pratipedire 3 tapaso hy ānupūrvyeṇa phalamūlānilāśanāḥ trīṁl lokāṃs tapasā siddhāḥ paśyanti susamāhitāḥ 4 auṣadhāny agadādīni tisro vidyāś ca saṃskṛtāḥ tapasaiva hi sidhyanti tapo mūlaṃ hi sādhanam 5 yad durāpaṃ durāmnāyaṃ durādharṣaṃ durutsaham sarvaṃ tat tapasā śakyaṃ tapo hi duratikramam 6 surāpo 'saṃmatādāyī bhrūṇahā gurutalpagaḥ tapasaiva sutaptena naraḥ pāpād vimucyate 7 tapaso bahurūpasya tais tair dvāraiḥ pravartataḥ nivṛttyā vartamānasya tapo nānaśanāt param 8 ahiṃsā satyavacanaṃ dānam indriyanigrahaḥ etebhyo hi mahārāja tapo nānaśanāt param 9 na duṣkarataraṃ dānān nātimātaram āśramaḥ traividyebhyaḥ paraṃ nāsti saṃnyāsaḥ paramaṃ tapaḥ 10 indriyāṇīha rakṣanti dhanadhānyābhiguptaye tasmād arthe ca dharme ca tapo nānaśanāt param 11 ṛṣayaḥ pitaro devā manuṣyā mṛgasattamāḥ yāni cānyāni bhūtāni sthāvarāṇi carāṇi ca 12 tapaḥ parāyaṇāḥ sarve sidhyanti tapasā ca te ity evaṃ tapasā devā mahattvaṃ cāpy avāpnuvan 13 imānīṣṭa vibhāgāni phalāni tapasā sadā tapasā śakyate prāptuṃ devatvam api niścayāt |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 12
Chapter 156
|
1
[य] सत्यं धर्मे परशंसन्ति विप्रर्षिपितृदेवताः सत्यम इच्छाम्य अहं शरॊतुं तन मे बरूहि पितामह 2 सत्यं किं लक्षणं राजन कथं वा तद अवाप्यते सत्यं पराप्य भवेत किं च कथं चैव तद उच्यते 3 [भ] चातुर्वर्ण्यस्य धर्माणां संकरॊ न परशस्यते अविकारितमं सत्यं सर्ववर्णेषु भारत 4 सत्यं सत्सु सदा धर्मः सत्यं धर्मः सनातनः सत्यम एव नमस्येत सत्यं हि परमा गतिः 5 सत्यं धर्मस तपॊयॊगः सत्यं बरह्म सनातनम सत्यं यज्ञः परः परॊक्तः सत्ये सर्वं परतिष्ठितम 6 आचारान इह सत्यस्य यथावद अनुपूर्वशः लक्षणं च परवक्ष्यामि सत्यस्येह यथाक्रमम 7 पराप्यते हि यथासत्यं तच च शरॊतुं तवम अर्हसि सत्यं तरयॊदश विधं सर्वलॊकेषु भारत 8 सत्यं च समता चैव दमश चैव न संशयः अमात्सर्यं कषमा चैव हरीस तितिक्षानसूयता 9 तयागॊ धयानम अथार्यत्वं धृतिश च सततं सथिरा अहिंसा चैव राजेन्द्र सत्याकारास तरयॊदश 10 सत्यं नामाव्ययं नित्यम अविकारि तथैव च सर्वधर्माविरुद्धं च यॊगेनैतद अवाप्यते 11 आत्मनीष्टे तथानिष्टे रिपौ च समता तथा इच्छा दवेषक्षयं पराप्य कामक्रॊधक्षयं तथा 12 दमॊ नान्यस्पृहा नित्यं धैर्यं गाम्भीर्यम एव च अभयं करॊधशमनं जञानेनैतद अवाप्यते 13 अमात्सर्यं बुधाः पराहुर दानं धर्मे च संयमम अवस्थितेन नित्यं च सत्येनामत्सरी भवेत 14 अक्षमायाः कषमायाश च परियाणीहाप्रियाणि च कषमते सर्वतः साधुः साध्व आप्नॊति च सत्यवान 15 कल्याणं कुरुते गाढं हरीमान न शलाघते कव चित परशान्तवान मना नित्यं हरीस तु धर्माद अवाप्यते 16 धर्मार्थहेतॊः कषमते तितिक्षा कषान्तिर उच्यते लॊकसंग्रहणार्थं तु सा तु धैर्येण लभ्यते 17 तयागः सनेहस्य यस तयागॊ विषयाणां तथैव च रागद्वेषप्रहीणस्य तयागॊ भवति नान्यथा 18 आर्यता नाम भूतानां यः करॊति परयत्नतः शुभं कर्म निराकारॊ वीतरागत्वम एव च 19 धृतिर नाम सुखे दुःखे यथा नाप्नॊति विक्रियाम तां भजेत सदा पराज्ञॊ य इच्छेद भूतिम आत्मनः 20 सर्वथा कषमिणा भाव्यं तथा सत्यपरेण च वीतहर्षभयक्रॊधॊ धृतिम आप्नॊति पण्डितः 21 अद्रॊहः सर्वभूतेषु कर्मणा मनसा गिरा अनुग्रहश च दानं च सतां धर्मः सनातनः 22 एते तरयॊदशाकाराः पृथक सत्यैक लक्षणाः भजन्ते सत्यम एवेह बृंहयन्ति च भारत 23 नान्तः शक्यॊ गुणानां हि वक्तुं सत्यस्य भारत अतः सत्यं परशंसन्ति विप्राः स पितृदेवताः 24 नास्ति सत्यात परॊ धर्मॊ नानृतात पातकं परम सथितिर हि सत्यं धर्मस्य तस्मात सत्यं न लॊपयेत 25 उपैति सत्याद दानं हि तथा यज्ञाः स दक्षिणाः वरताग्निहॊत्रं वेदाश च ये चान्ये धर्मनिश्चयाः 26 अश्वमेध सहस्रं च सत्यं च तुलया धृतम अश्वमेध सहस्राद धि सत्यम एवातिरिच्यते |
1
[y] satyaṃ dharme praśaṃsanti viprarṣipitṛdevatāḥ satyam icchāmy ahaṃ śrotuṃ tan me brūhi pitāmaha 2 satyaṃ kiṃ lakṣaṇaṃ rājan kathaṃ vā tad avāpyate satyaṃ prāpya bhavet kiṃ ca kathaṃ caiva tad ucyate 3 [bh] cāturvarṇyasya dharmāṇāṃ saṃkaro na praśasyate avikāritamaṃ satyaṃ sarvavarṇeṣu bhārata 4 satyaṃ satsu sadā dharmaḥ satyaṃ dharmaḥ sanātanaḥ satyam eva namasyeta satyaṃ hi paramā gatiḥ 5 satyaṃ dharmas tapoyogaḥ satyaṃ brahma sanātanam satyaṃ yajñaḥ paraḥ proktaḥ satye sarvaṃ pratiṣṭhitam 6 ācārān iha satyasya yathāvad anupūrvaśaḥ lakṣaṇaṃ ca pravakṣyāmi satyasyeha yathākramam 7 prāpyate hi yathāsatyaṃ tac ca śrotuṃ tvam arhasi satyaṃ trayodaśa vidhaṃ sarvalokeṣu bhārata 8 satyaṃ ca samatā caiva damaś caiva na saṃśayaḥ amātsaryaṃ kṣamā caiva hrīs titikṣānasūyatā 9 tyāgo dhyānam athāryatvaṃ dhṛtiś ca satataṃ sthirā ahiṃsā caiva rājendra satyākārās trayodaśa 10 satyaṃ nāmāvyayaṃ nityam avikāri tathaiva ca sarvadharmāviruddhaṃ ca yogenaitad avāpyate 11 ātmanīṣṭe tathāniṣṭe ripau ca samatā tathā icchā dveṣakṣayaṃ prāpya kāmakrodhakṣayaṃ tathā 12 damo nānyaspṛhā nityaṃ dhairyaṃ gāmbhīryam eva ca abhayaṃ krodhaśamanaṃ jñānenaitad avāpyate 13 amātsaryaṃ budhāḥ prāhur dānaṃ dharme ca saṃyamam avasthitena nityaṃ ca satyenāmatsarī bhavet 14 akṣamāyāḥ kṣamāyāś ca priyāṇīhāpriyāṇi ca kṣamate sarvataḥ sādhuḥ sādhv āpnoti ca satyavān 15 kalyāṇaṃ kurute gāḍhaṃ hrīmān na ślāghate kva cit praśāntavān manā nityaṃ hrīs tu dharmād avāpyate 16 dharmārthahetoḥ kṣamate titikṣā kṣāntir ucyate lokasaṃgrahaṇārthaṃ tu sā tu dhairyeṇa labhyate 17 tyāgaḥ snehasya yas tyāgo viṣayāṇāṃ tathaiva ca rāgadveṣaprahīṇasya tyāgo bhavati nānyathā 18 āryatā nāma bhūtānāṃ yaḥ karoti prayatnataḥ śubhaṃ karma nirākāro vītarāgatvam eva ca 19 dhṛtir nāma sukhe duḥkhe yathā nāpnoti vikriyām tāṃ bhajeta sadā prājño ya icched bhūtim ātmanaḥ 20 sarvathā kṣamiṇā bhāvyaṃ tathā satyapareṇa ca vītaharṣabhayakrodho dhṛtim āpnoti paṇḍitaḥ 21 adrohaḥ sarvabhūteṣu karmaṇā manasā girā anugrahaś ca dānaṃ ca satāṃ dharmaḥ sanātanaḥ 22 ete trayodaśākārāḥ pṛthak satyaika lakṣaṇāḥ bhajante satyam eveha bṛṃhayanti ca bhārata 23 nāntaḥ śakyo guṇānāṃ hi vaktuṃ satyasya bhārata ataḥ satyaṃ praśaṃsanti viprāḥ sa pitṛdevatāḥ 24 nāsti satyāt paro dharmo nānṛtāt pātakaṃ param sthitir hi satyaṃ dharmasya tasmāt satyaṃ na lopayet 25 upaiti satyād dānaṃ hi tathā yajñāḥ sa dakṣiṇāḥ vratāgnihotraṃ vedāś ca ye cānye dharmaniścayāḥ 26 aśvamedha sahasraṃ ca satyaṃ ca tulayā dhṛtam aśvamedha sahasrād dhi satyam evātiricyate |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 12
Chapter 157
|
1
[य] यतः परभवति करॊधः कामश च भरतर्षभ शॊकमॊहौ विवित्सा च परासुत्वं तथा मदः 2 लॊभॊ मात्सर्यम ईर्ष्या च कुत्सासूया कृपा तथा एतत सर्वं महाप्राज्ञ याथातथ्येन मे वद 3 [भ] तरयॊदशैते ऽतिबलाः शत्रवः पराणिनां समृताः उपासते महाराज समस्ताः पुरुषान इह 4 एते परमत्तं पुरुषम अप्रमत्ता नुदन्ति हि वृका इव विलुम्पन्ति दृष्ट्वैव पुरुषेतरान 5 एभ्यः परवर्तते दुःखम एभ्यः पापं परवर्तते इति मर्त्यॊ विजानीयात सततं भरतर्षभ 6 एतेषाम उदयं सथानं कषयं च पुरुषॊत्तम हन्त ते वर्तयिष्यामि तन मे निगदतः शृणु 7 लॊभात करॊधः परभवति परदॊषैर उदीर्यते कषमया तिष्ठते राजञ शरीमांश च विनिवर्तते 8 संकल्पाज जायते कामः सेव्यमानॊ विवर्धते अवद्य दर्शनाद वयेति तत्त्वज्ञाना च धीमताम 9 विरुद्धानि हि शास्त्राणि पश्यन्तीहाल्प बुद्धयः विवित्सा जायते तत्र तत्त्वज्ञानान निवर्तते 10 परीतेः शॊकः परभवति वियॊगात तस्य देहिनः यदा निरर्थकं वेत्ति तदा सद्यः परणश्यति 11 परासुता करॊधलॊभाद अभ्यासाच च परवर्तते दयया सर्वभूतानां निर्वेदात सा निवर्तते 12 सत्त्वत्यागात तु मात्सर्यम अहितानि च सेवते एतत तु कषीयते तात साधूनाम उपसेवनात 13 कुलाज जञानात तथैश्वर्यान मदॊ भवति देहिनाम एभिर एव तु विज्ञातैर मदः सद्यः परणश्यति 14 ईर्ष्या कामात परभवति संघर्षाच चैव भारत इतरेषां तु मर्त्यानां परज्ञया सा परणश्यति 15 विभ्रमाल लॊकबाह्यानां दवेष्यैर वाक्यैर असंगतैः कुत्सा संजायते राजन्न उपेक्षाभिः परशाम्यति 16 परतिकर्तुम अशक्याय बलस्थायापकारिणे असूया जायते तीव्रा कारुण्याद विनिवर्तते 17 कृपणान सततं दृष्ट्वा ततः संजायते कृपा धर्मनिष्ठां यदा वेत्ति तदा शाम्यति सा कृपा 18 एतन्य एव जितान्य आहुः परशमाच च तरयॊदश एते हि धार्तराष्ट्राणां सर्वे दॊषास तरयॊदश तवया सर्वात्मना नित्यं विजिता जेष्यसे च तान |
1
[y] yataḥ prabhavati krodhaḥ kāmaś ca bharatarṣabha śokamohau vivitsā ca parāsutvaṃ tathā madaḥ 2 lobho mātsaryam īrṣyā ca kutsāsūyā kṛpā tathā etat sarvaṃ mahāprājña yāthātathyena me vada 3 [bh] trayodaśaite 'tibalāḥ śatravaḥ prāṇināṃ smṛtāḥ upāsate mahārāja samastāḥ puruṣān iha 4 ete pramattaṃ puruṣam apramattā nudanti hi vṛkā iva vilumpanti dṛṣṭvaiva puruṣetarān 5 ebhyaḥ pravartate duḥkham ebhyaḥ pāpaṃ pravartate iti martyo vijānīyāt satataṃ bharatarṣabha 6 eteṣām udayaṃ sthānaṃ kṣayaṃ ca puruṣottama hanta te vartayiṣyāmi tan me nigadataḥ śṛṇu 7 lobhāt krodhaḥ prabhavati paradoṣair udīryate kṣamayā tiṣṭhate rājañ śrīmāṃś ca vinivartate 8 saṃkalpāj jāyate kāmaḥ sevyamāno vivardhate avadya darśanād vyeti tattvajñānā ca dhīmatām 9 viruddhāni hi śāstrāṇi paśyantīhālpa buddhayaḥ vivitsā jāyate tatra tattvajñānān nivartate 10 prīteḥ śokaḥ prabhavati viyogāt tasya dehinaḥ yadā nirarthakaṃ vetti tadā sadyaḥ praṇaśyati 11 parāsutā krodhalobhād abhyāsāc ca pravartate dayayā sarvabhūtānāṃ nirvedāt sā nivartate 12 sattvatyāgāt tu mātsaryam ahitāni ca sevate etat tu kṣīyate tāta sādhūnām upasevanāt 13 kulāj jñānāt tathaiśvaryān mado bhavati dehinām ebhir eva tu vijñātair madaḥ sadyaḥ praṇaśyati 14 īrṣyā kāmāt prabhavati saṃgharṣāc caiva bhārata itareṣāṃ tu martyānāṃ prajñayā sā praṇaśyati 15 vibhramāl lokabāhyānāṃ dveṣyair vākyair asaṃgataiḥ kutsā saṃjāyate rājann upekṣābhiḥ praśāmyati 16 pratikartum aśakyāya balasthāyāpakāriṇe asūyā jāyate tīvrā kāruṇyād vinivartate 17 kṛpaṇān satataṃ dṛṣṭvā tataḥ saṃjāyate kṛpā dharmaniṣṭhāṃ yadā vetti tadā śāmyati sā kṛpā 18 etany eva jitāny āhuḥ praśamāc ca trayodaśa ete hi dhārtarāṣṭrāṇāṃ sarve doṣās trayodaśa tvayā sarvātmanā nityaṃ vijitā jeṣyase ca tān |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 12
Chapter 158
|
1
[य] आनृशंस्यं विजानामि दर्शनेन सतां सदा नृशंसान न विजानामि तेषां कर्म च भारत 2 कण्टकान कूपम अग्निं च वर्जयन्ति यथा नराः तथा नृशंसकर्माणं वर्जयन्ति नरा नरम 3 नृशंसॊ हय अधमॊ नित्यं परेत्य चेह च भारत तस्माद बरवीहि कौरव्य तस्य धर्मविनिश्चयम 4 [भ] सपृहास्यान्तर्हिता चैव विदितार्था च कर्मणा आक्रॊष्टा करुश्यते चैव बन्धिता बध्यते च यः 5 दत्तानुकीर्ति विषमः कषुद्रॊ नैकृतिकः शठः असंभॊगी च मानी च तथा सङ्गी विकत्थनः 6 सर्वातिशङ्की परुषॊ बालिशः कृपणस तथा वर्ग परशंसी सततम आश्रमद्वेषसंकरी 7 हिंसाविहारी सततम अविशेष गुणागुणः बह्व अलीकॊ मनस्वी च लुब्धॊ ऽतयर्थं नृशंसकृत 8 धर्मशीलं गुणॊपेतं पाप इत्य अवगच्छति आत्मशीलानुमानेन न विश्वसिति कस्य चित 9 परेषां यत्र दॊषः सयात तद गुह्यं संप्रकाशयेत समानेष्व एव दॊषेषु वृत्त्यर्थम उपघातयेत 10 तथॊपकारिणं चैव मन्यते वञ्चितं परम दत्त्वापि च धनं काले संतपत्य उपकारिणे 11 भक्ष्यं भॊज्यम अथॊ लेह्यं यच चान्यत साधु भॊजनम परेक्षमाणेषु यॊ ऽशनीयान नृशंस इति तं विदुः 12 बराह्मणेभ्यः परदायाग्रं यः सुहृद्भिः सहाश्नुते स परेत्य लभते सवर्गम इह चानन्त्यम अश्नुते 13 एष ते भरतश्रेष्ठ नृशंसः परिकीर्तितः सदा विवर्जनीयॊ वै पुरुषेण बुभूषता |
1
[y] ānṛśaṃsyaṃ vijānāmi darśanena satāṃ sadā nṛśaṃsān na vijānāmi teṣāṃ karma ca bhārata 2 kaṇṭakān kūpam agniṃ ca varjayanti yathā narāḥ tathā nṛśaṃsakarmāṇaṃ varjayanti narā naram 3 nṛśaṃso hy adhamo nityaṃ pretya ceha ca bhārata tasmād bravīhi kauravya tasya dharmaviniścayam 4 [bh] spṛhāsyāntarhitā caiva viditārthā ca karmaṇā ākroṣṭā kruśyate caiva bandhitā badhyate ca yaḥ 5 dattānukīrti viṣamaḥ kṣudro naikṛtikaḥ śaṭhaḥ asaṃbhogī ca mānī ca tathā saṅgī vikatthanaḥ 6 sarvātiśaṅkī paruṣo bāliśaḥ kṛpaṇas tathā varga praśaṃsī satatam āśramadveṣasaṃkarī 7 hiṃsāvihārī satatam aviśeṣa guṇāguṇaḥ bahv alīko manasvī ca lubdho 'tyarthaṃ nṛśaṃsakṛt 8 dharmaśīlaṃ guṇopetaṃ pāpa ity avagacchati ātmaśīlānumānena na viśvasiti kasya cit 9 pareṣāṃ yatra doṣaḥ syāt tad guhyaṃ saṃprakāśayet samāneṣv eva doṣeṣu vṛttyartham upaghātayet 10 tathopakāriṇaṃ caiva manyate vañcitaṃ param dattvāpi ca dhanaṃ kāle saṃtapaty upakāriṇe 11 bhakṣyaṃ bhojyam atho lehyaṃ yac cānyat sādhu bhojanam prekṣamāṇeṣu yo 'śnīyān nṛśaṃsa iti taṃ viduḥ 12 brāhmaṇebhyaḥ pradāyāgraṃ yaḥ suhṛdbhiḥ sahāśnute sa pretya labhate svargam iha cānantyam aśnute 13 eṣa te bharataśreṣṭha nṛśaṃsaḥ parikīrtitaḥ sadā vivarjanīyo vai puruṣeṇa bubhūṣatā |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 12
Chapter 159
|
1
[भ] कृतार्थॊ यक्ष्यमाणश च सर्ववेदान्तगश च यः आचार्य पितृभार्यार्थं सवाध्यायार्थम अथापि वा 2 एते वै साधवॊ दृष्टा बराह्मणा धर्मभिक्षवः अस्वेभ्यॊ देयम एतेभ्यॊ दानं विद्या विशेषतः 3 अन्यत्र दक्षिणा यातु देया भरतसत्तम अन्येभ्यॊ हि बहिर वेद्यां नाकृतान्नं विधीयते 4 सर्वरत्नानि राजा च यथार्हं परतिपादयेत बराह्मणाश चैव यज्ञाश च सहान्नाः सह दक्षिणाः 5 यस्य तरैवार्षिकं भक्तं पर्याप्तं भृत्यवृत्तये अधिकं वापि विद्येत स सॊमं पातुम अर्हति 6 यज्ञश चेत परतिविद्धः सयाद अङ्गेनैकेन यज्वनः बराह्मणस्य विशेषेण धार्मिके सति राजनि 7 यॊ वैश्यः सयाद बहु पशुर हीनक्रतुर असॊमपः कुटुम्बात तस्य तद दरव्यं यज्ञार्थं पार्थिवॊ हरेत 8 आहरेद वेश्मतः किं चित कामं शूद्रस्य दरव्यतः न हि वेश्मनि शूद्रस्य कश चिद अस्ति परिग्रहः 9 यॊ ऽनाहिताग्निः शतगुर अयज्वा च सहस्रगुः तयॊर अपि कुटुम्बाभ्याम आहरेद अविचारयन 10 अदातृभ्यॊ हरेन नित्यं वयाख्याप्य नृपतिः परभॊ तथा हय आचरतॊ धर्मॊ नृपतेः सयाद अथाखिलः 11 तथैव सप्तमे भक्ते भक्तानि षड अनश्नता अश्वस्तन विधानेन हर्तव्यं हीनकर्मणः खलात कषेत्रात तथागाराद यतॊ वाप्य उपपद्यते 12 आख्यातव्यं नृपस्यैतत पृच्छतॊ ऽपृच्छतॊ ऽपि वा न तस्मै धारयेद दण्डं राजा धर्मेण धर्मवित 13 कषत्रियस्य हि बालिश्याद बराह्मणः कलिश्यते कषुधा शरुतशीले समाज्ञाय वृत्तिम अस्य परकल्पयेत अथैनं परिरक्षेत पिता पुत्रम इवौरसम 14 इष्टिं वैश्वानरीं नित्यं निर्वपेद अब्द पर्यये अविकल्पः पुरा धर्मॊ धर्मवादैस तु केवलम 15 विश्वैस तु देवैः साध्यैश च बराह्मणैश च महर्षिभिः आपत्सु मरणाद भीतैर लिङ्गप्रतिनिधिः कृतः 16 परभुः परथमकल्पस्य यॊ ऽनुकल्पेन वर्तते न साम्परायिकं तस्य दुर्मतेर विद्यते फलम 17 न बराह्मणान वेदयेत कश चिद राजनि मानवः अवीर्यॊ वेदनाद विद्यात सुवीर्यॊ वीर्यवत्तरम 18 तस्माद राज्ञा सदा तेजॊ दुःसहं बरह्मवादिनाम मन्ता शास्ता विधाता च बराह्मणॊ देव उच्यते तस्मिन नाकुशलं बरूयान न शुक्ताम ईरयेद गिरम 19 कषत्रियॊ बाहुवीर्येण तरत्य आपदम आत्मनः धनेन वैश्यः शूद्रश च मन्त्रैर हॊमैश च वै दविजः 20 न वै कन्या न युवतिर नामन्त्रॊ न च बालिशः परिवेष्टाग्निहॊत्रस्य भवेन नासंस्कृतस तथा नरके निपतन्त्य एते जुह्वानाः स च यस्य तत 21 पराजापत्यम अदत्त्वाश्वम अग्न्याधेयस्य दक्षिणाम अनाहिताग्निर इति स परॊच्यते धर्मदर्शिभिः 22 पुण्यान्य अन्यानि कुर्वीत शरद्दधानॊ जितेन्द्रियः अनाप्त दक्षिणैर यज्ञैर न यजेत कथं चन 23 परजाः पशूंश च सवर्गं च हन्ति यज्ञॊ हय अदक्षिणः इन्द्रियाणि यशः कीर्तिम आयुश चास्यॊपकृन्तति 24 उदक्या हय आसते ये च ये च के चिद अनग्नयः कुलं चाश्रॊत्रियं येषां सर्वे ते शूद्र धर्मिणः 25 उदपानॊदके गरामे बराह्मणॊ वृषली पतिः उषित्वा दवादश समाः शूद्र कर्मेह गच्छति 26 अनर्यां शयने बिभ्रद उज्झन बिभ्रच च यॊ दविजाम अब्राह्मणॊ मन्यमानस तृणेष्व आसीत पृष्ठतः तथा स शुध्यते राजञ शृणु चात्र वचॊ मम 27 यद एकरात्रेण करॊति पापं; कृष्णं वर्णं बराह्मणः सेवमानः सथानासनाभ्यां विचरन वरती संस; तरिभिर वर्षैः शमयेद आत्मपापम 28 न नर्म युक्तं वचनं हिनस्ति; न सत्रीषु राजन न विवाह काले न गुर्वर्थे नात्मनॊ जीवितार्थे; पञ्चानृतान्य आहुर अपातकानि 29 शरद्दधानः शुभां विद्यां हीनाद अपि समाचरेत सुवर्णम अपि चामेध्याद आददीतेति धारणा 30 सत्रीरत्नं दुष्कुलाच चापि विषाद अप्य अमृतं पिबेत अदुष्टा हि सत्रियॊ रत्नम आप इत्य एव धर्मतः 31 गॊब्राह्मण हितार्थं च वर्णानां संकरेषु च गृह्णीयात तु धनुर वैश्यः परित्राणाय चात्मनः 32 सुरा पानं बरह्महत्या गुरु तल्पम अथापि वा अनिर्देश्यानि मन्यन्ते पराणान्तानीति धारणा 33 सुवर्णहरणं सतैन्यं विप्रा सङ्गश च पातकम विहरन मद्य पानं चाप्य अगम्या गमनं तथा 34 पतितैः संप्रयॊगाच च बराह्मणैर यॊनितस तथा अचिरेण महाराज तादृशॊ वै भवत्य उत 35 संवत्सरेण पतति पतितेन सहाचरन याजन धयापनाद यौनान न तु यानासनाशनात 36 एतानि च ततॊ ऽनयानि निर्देश्यानीति धारणा निर्देश्यकेन विधिना कालेनाव्यसनी भवेत 37 अन्नं तिर्यङ न हॊतव्यं परेतकर्मण्य अपातिते तरिषु तव एतेषु पूर्वेषु न कुर्वीत विचारणाम 38 अमात्यान वा गुरून वापि जह्याद धर्मेण धार्मिकः परायश्चित्तम अकुर्वाणैर नैतैर अर्हति संविदम 39 अधर्मकारी धर्मेण तपसा हन्ति किल्बिषम बरुवन सतेन इति सतेनं तावत पराप्नॊति किल्बिषम अस्तेनं सतेन इत्य उक्त्वा दविगुणं पापम आप्नुयात 40 तरिभागं बरह्महत्यायाः कन्या पराप्नॊति दुष्यती यस तु दूषयिता तस्याः शेषं पराप्नॊति किल्बिषम 41 बराह्मणायावगूर्येह सपृष्ट्वा गुरुतरं भवेत वर्षाणां हि शतं पापः परतिष्ठां नाधिगच्छति 42 सहस्रं तव एव वर्षाणां निपात्य नरके वसेत तस्मान नैवावगूर्याद धि नैव जातु निपातयेत 43 शॊणितं यावतः पांसून संगृह्णीयाद दविज कषतात तावतीः स सभा राजन नरके परिवर्तते 44 भरूणहाहवमध्ये तु शुध्यते शस्त्रपातितः आत्मानं जुहुयाद वह्नौ समिद्धे तेन शुध्यति 45 सुरापॊ वारुणीम उष्णां पीत्वा पापाद विमुच्यते तया स काये निर्दग्धे मृत्युना परेत्य शुध्यति लॊकांश च लभते विप्रॊ नान्यथा लभते हि सः 46 गुरु तल्पम अधिष्ठाय दुरात्मा पापचेतनः सूर्मीं जवलन्तीम आश्लिष्य मृत्युना स विशुध्यति 47 अथ वा शिश्नवृषणाव आदायाञ्जलिना सवयम नैरृतीं दिशम आस्थाय निपतेत स तव अजिह्मगः 48 बराह्मणार्थे ऽपि वा पराणान संत्यजेत तेन शुध्यति अश्वमेधेन वापीष्ट्वा गॊमेधेनापि वा पुनः अग्निष्टॊमेन वा सम्यग इह परेत्य च पूयते 49 तथैव दवादश समाः कपाली बरह्महा भवेत बरह्म चारि चरेद भैक्षं सवकर्मॊदाहरन मुनिः 50 एवं वा तपसा युक्तॊ बरह्महा सवनी भवेत एवं वा गर्भम अज्ञाता चात्रेयीं यॊ ऽभिगच्छति दविगुणा बरह्महत्या वय आत्रेयी वयसने भवेत 51 सुरापॊ नियताहारॊ बरह्म चारी कषमा चरः ऊर्ध्वं तरिभ्यॊ ऽथ वर्षेभ्यॊ जयेताग्निष्टुता परम ऋषभैक सहस्रं गा दत्त्वा शुभम अवाप्नुयात 52 वैश्यं हत्वा तु वर्षे दवे ऋषभैक शताश च गाः शूद्रं हत्वाब्दम एवैकम ऋषभैकादशाश च गाः 53 शवबर्बर खरान हत्वा शौद्रम एव वरतं चरेत मार्जारचाष मण्डूकान काकं भासं च मूषकम 54 उक्तः पशुसमॊ धर्मॊ राजन पराणि निपातनात परायश्चित्तान्य अथान्यानि परवक्ष्याम्य अनुपूर्वशः 55 तल्पे चान्यस्य चौर्ये च पृथक संवत्सरं चरेत तरीणि शरॊत्रिय भार्यायां परदारे तु दवे समृते 56 काले चतुर्थे भुञ्जानॊ बरह्म चारी वरती भवेत सथानासनाभ्यां विहरेत तरिर अह्नॊ ऽभयुदिताद अपः एवम एव निराचान्तॊ यश चाग्नीन अपविध्यति 57 तयजत्य अकारणे यश च पितरं मातरं तथा पतितः सयात स कौरव्य तथा धर्मेषु निश्चयः 58 गरासाच्छादनम अत्यर्थं दद्याद इति निदर्शनम भार्यायां वयभिचारिण्यां निरुद्धायां विशेषतः यत पुंसां परदारेषु तच चैनां चारयेद वरतम 59 शरेयांसं शयने हित्वा या पापीयांसम ऋच्छति शवभिस तां खादयेद राजा संस्थाने बहु संवृते 60 पुमांसं बन्धयेत पराज्ञः शयने तप्त आयसे अप्य आदधीत दारूणि तत्र दह्येत पापकृत 61 एष दण्डॊ महाराज सत्रीणां भर्तृव्यतिक्रमे संवत्सराभिशस्तस्य दुष्टस्य दविगुणॊ भवेत 62 दवे तस्य तरीणि वर्षाणि चत्वारि सह सेविनः कुचरः पञ्चवर्षाणि चरेद भैक्षं मुनिव्रतः 63 परिवित्तिः परिवेत्ता यया च परिविद्यते पाणिग्राहश च धर्मेण सर्वे ते पतिताः समृताः 64 चरेयुः सर्व एवैते वीरहा यद वरतं चरेत चान्द्रायणं चरेन मासं कृच्छ्रं वा पापशुद्धये 65 परिवेत्ता परयच्छेत परिवित्ताय तां सनुषाम जयेष्ठेन तव अभ्यनुज्ञातॊ यवीयान परत्यनन्तरम एनसॊ मॊक्षम आप्नॊति सा च तौ चैव धर्मतः 66 अमानुषीषु गॊवर्जम अनावृष्टिर न दुष्यति अधिष्ठातारम अत्तारं पशूनां पुरुषं विदुः 67 परिधायॊर्ध्व वालं तु पात्रम आदाय मृन्मयम चरेत सप्त गृहान भैक्षं सवकर्म परिकीर्तयन 68 तत्रैव लब्धभॊजी सयाद दवादशाहात स शुध्यति चरेत संवत्सरं चापि तद वरतं यन निराकृति 69 भवेत तु मानुषेष्व एवं परायश्चित्तम अनुत्तमम दानं वादान सक्तेषु सर्वम एव परकल्पयेत अनास्तिकेषु गॊमात्रं पराणम एकं परचक्षते 70 शववराह मनुष्याणां कुक्कुटस्य खरस्य च मांसं मूत्र पुरीषं च पराश्य संस्कारम अर्हति 71 बराह्मणस्य सुरापस्य गन्धम आघ्राय सॊमपः अपस तर्यहं पिबेद उष्णास तर्यहम उष्णं पयः पिबेत तर्यहम उष्णं घृतं पीत्वा वायुभक्षॊ भवेत तर्यहम 72 एवम एतत समुद्दिष्टं परायश्चित्तं सनातनम बराह्मणस्य विशेषेण तत्त्वज्ञानेन जायते |
1
[bh] kṛtārtho yakṣyamāṇaś ca sarvavedāntagaś ca yaḥ ācārya pitṛbhāryārthaṃ svādhyāyārtham athāpi vā 2 ete vai sādhavo dṛṣṭā brāhmaṇā dharmabhikṣavaḥ asvebhyo deyam etebhyo dānaṃ vidyā viśeṣataḥ 3 anyatra dakṣiṇā yātu deyā bharatasattama anyebhyo hi bahir vedyāṃ nākṛtānnaṃ vidhīyate 4 sarvaratnāni rājā ca yathārhaṃ pratipādayet brāhmaṇāś caiva yajñāś ca sahānnāḥ saha dakṣiṇāḥ 5 yasya traivārṣikaṃ bhaktaṃ paryāptaṃ bhṛtyavṛttaye adhikaṃ vāpi vidyeta sa somaṃ pātum arhati 6 yajñaś cet pratividdhaḥ syād aṅgenaikena yajvanaḥ brāhmaṇasya viśeṣeṇa dhārmike sati rājani 7 yo vaiśyaḥ syād bahu paśur hīnakratur asomapaḥ kuṭumbāt tasya tad dravyaṃ yajñārthaṃ pārthivo haret 8 āhared veśmataḥ kiṃ cit kāmaṃ śūdrasya dravyataḥ na hi veśmani śūdrasya kaś cid asti parigrahaḥ 9 yo 'nāhitāgniḥ śatagur ayajvā ca sahasraguḥ tayor api kuṭumbābhyām āhared avicārayan 10 adātṛbhyo haren nityaṃ vyākhyāpya nṛpatiḥ prabho tathā hy ācarato dharmo nṛpateḥ syād athākhilaḥ 11 tathaiva saptame bhakte bhaktāni ṣaḍ anaśnatā aśvastana vidhānena hartavyaṃ hīnakarmaṇaḥ khalāt kṣetrāt tathāgārād yato vāpy upapadyate 12 ākhyātavyaṃ nṛpasyaitat pṛcchato 'pṛcchato 'pi vā na tasmai dhārayed daṇḍaṃ rājā dharmeṇa dharmavit 13 kṣatriyasya hi bāliśyād brāhmaṇaḥ kliśyate kṣudhā śrutaśīle samājñāya vṛttim asya prakalpayet athainaṃ parirakṣeta pitā putram ivaurasam 14 iṣṭiṃ vaiśvānarīṃ nityaṃ nirvaped abda paryaye avikalpaḥ purā dharmo dharmavādais tu kevalam 15 viśvais tu devaiḥ sādhyaiś ca brāhmaṇaiś ca maharṣibhiḥ āpatsu maraṇād bhītair liṅgapratinidhiḥ kṛtaḥ 16 prabhuḥ prathamakalpasya yo 'nukalpena vartate na sāmparāyikaṃ tasya durmater vidyate phalam 17 na brāhmaṇān vedayeta kaś cid rājani mānavaḥ avīryo vedanād vidyāt suvīryo vīryavattaram 18 tasmād rājñā sadā tejo duḥsahaṃ brahmavādinām mantā śāstā vidhātā ca brāhmaṇo deva ucyate tasmin nākuśalaṃ brūyān na śuktām īrayed giram 19 kṣatriyo bāhuvīryeṇa taraty āpadam ātmanaḥ dhanena vaiśyaḥ śūdraś ca mantrair homaiś ca vai dvijaḥ 20 na vai kanyā na yuvatir nāmantro na ca bāliśaḥ pariveṣṭāgnihotrasya bhaven nāsaṃskṛtas tathā narake nipatanty ete juhvānāḥ sa ca yasya tat 21 prājāpatyam adattvāśvam agnyādheyasya dakṣiṇām anāhitāgnir iti sa procyate dharmadarśibhiḥ 22 puṇyāny anyāni kurvīta śraddadhāno jitendriyaḥ anāpta dakṣiṇair yajñair na yajeta kathaṃ cana 23 prajāḥ paśūṃś ca svargaṃ ca hanti yajño hy adakṣiṇaḥ indriyāṇi yaśaḥ kīrtim āyuś cāsyopakṛntati 24 udakyā hy āsate ye ca ye ca ke cid anagnayaḥ kulaṃ cāśrotriyaṃ yeṣāṃ sarve te śūdra dharmiṇaḥ 25 udapānodake grāme brāhmaṇo vṛṣalī patiḥ uṣitvā dvādaśa samāḥ śūdra karmeha gacchati 26 anaryāṃ śayane bibhrad ujjhan bibhrac ca yo dvijām abrāhmaṇo manyamānas tṛṇeṣv āsīta pṛṣṭhataḥ tathā sa śudhyate rājañ śṛṇu cātra vaco mama 27 yad ekarātreṇa karoti pāpaṃ; kṛṣṇaṃ varṇaṃ brāhmaṇaḥ sevamānaḥ sthānāsanābhyāṃ vicaran vratī saṃs; tribhir varṣaiḥ śamayed ātmapāpam 28 na narma yuktaṃ vacanaṃ hinasti; na strīṣu rājan na vivāha kāle na gurvarthe nātmano jīvitārthe; pañcānṛtāny āhur apātakāni 29 śraddadhānaḥ śubhāṃ vidyāṃ hīnād api samācaret suvarṇam api cāmedhyād ādadīteti dhāraṇā 30 strīratnaṃ duṣkulāc cāpi viṣād apy amṛtaṃ pibet aduṣṭā hi striyo ratnam āpa ity eva dharmataḥ 31 gobrāhmaṇa hitārthaṃ ca varṇānāṃ saṃkareṣu ca gṛhṇīyāt tu dhanur vaiśyaḥ paritrāṇāya cātmanaḥ 32 surā pānaṃ brahmahatyā guru talpam athāpi vā anirdeśyāni manyante prāṇāntānīti dhāraṇā 33 suvarṇaharaṇaṃ stainyaṃ viprā saṅgaś ca pātakam viharan madya pānaṃ cāpy agamyā gamanaṃ tathā 34 patitaiḥ saṃprayogāc ca brāhmaṇair yonitas tathā acireṇa mahārāja tādṛśo vai bhavaty uta 35 saṃvatsareṇa patati patitena sahācaran yājana dhyāpanād yaunān na tu yānāsanāśanāt 36 etāni ca tato 'nyāni nirdeśyānīti dhāraṇā nirdeśyakena vidhinā kālenāvyasanī bhavet 37 annaṃ tiryaṅ na hotavyaṃ pretakarmaṇy apātite triṣu tv eteṣu pūrveṣu na kurvīta vicāraṇām 38 amātyān vā gurūn vāpi jahyād dharmeṇa dhārmikaḥ prāyaścittam akurvāṇair naitair arhati saṃvidam 39 adharmakārī dharmeṇa tapasā hanti kilbiṣam bruvan stena iti stenaṃ tāvat prāpnoti kilbiṣam astenaṃ stena ity uktvā dviguṇaṃ pāpam āpnuyāt 40 tribhāgaṃ brahmahatyāyāḥ kanyā prāpnoti duṣyatī yas tu dūṣayitā tasyāḥ śeṣaṃ prāpnoti kilbiṣam 41 brāhmaṇāyāvagūryeha spṛṣṭvā gurutaraṃ bhavet varṣāṇāṃ hi śataṃ pāpaḥ pratiṣṭhāṃ nādhigacchati 42 sahasraṃ tv eva varṣāṇāṃ nipātya narake vaset tasmān naivāvagūryād dhi naiva jātu nipātayet 43 śoṇitaṃ yāvataḥ pāṃsūn saṃgṛhṇīyād dvija kṣatāt tāvatīḥ sa sabhā rājan narake parivartate 44 bhrūṇahāhavamadhye tu śudhyate śastrapātitaḥ ātmānaṃ juhuyād vahnau samiddhe tena śudhyati 45 surāpo vāruṇīm uṣṇāṃ pītvā pāpād vimucyate tayā sa kāye nirdagdhe mṛtyunā pretya śudhyati lokāṃś ca labhate vipro nānyathā labhate hi saḥ 46 guru talpam adhiṣṭhāya durātmā pāpacetanaḥ sūrmīṃ jvalantīm āśliṣya mṛtyunā sa viśudhyati 47 atha vā śiśnavṛṣaṇāv ādāyāñjalinā svayam nairṛtīṃ diśam āsthāya nipatet sa tv ajihmagaḥ 48 brāhmaṇārthe 'pi vā prāṇān saṃtyajet tena śudhyati aśvamedhena vāpīṣṭvā gomedhenāpi vā punaḥ agniṣṭomena vā samyag iha pretya ca pūyate 49 tathaiva dvādaśa samāḥ kapālī brahmahā bhavet brahma cāri cared bhaikṣaṃ svakarmodāharan muniḥ 50 evaṃ vā tapasā yukto brahmahā savanī bhavet evaṃ vā garbham ajñātā cātreyīṃ yo 'bhigacchati dviguṇā brahmahatyā vay ātreyī vyasane bhavet 51 surāpo niyatāhāro brahma cārī kṣamā caraḥ ūrdhvaṃ tribhyo 'tha varṣebhyo jayetāgniṣṭutā param ṛṣabhaika sahasraṃ gā dattvā śubham avāpnuyāt 52 vaiśyaṃ hatvā tu varṣe dve ṛṣabhaika śatāś ca gāḥ śūdraṃ hatvābdam evaikam ṛṣabhaikādaśāś ca gāḥ 53 śvabarbara kharān hatvā śaudram eva vrataṃ caret mārjāracāṣa maṇḍūkān kākaṃ bhāsaṃ ca mūṣakam 54 uktaḥ paśusamo dharmo rājan prāṇi nipātanāt prāyaścittāny athānyāni pravakṣyāmy anupūrvaśaḥ 55 talpe cānyasya caurye ca pṛthak saṃvatsaraṃ caret trīṇi śrotriya bhāryāyāṃ paradāre tu dve smṛte 56 kāle caturthe bhuñjāno brahma cārī vratī bhavet sthānāsanābhyāṃ viharet trir ahno 'bhyuditād apaḥ evam eva nirācānto yaś cāgnīn apavidhyati 57 tyajaty akāraṇe yaś ca pitaraṃ mātaraṃ tathā patitaḥ syāt sa kauravya tathā dharmeṣu niścayaḥ 58 grāsācchādanam atyarthaṃ dadyād iti nidarśanam bhāryāyāṃ vyabhicāriṇyāṃ niruddhāyāṃ viśeṣataḥ yat puṃsāṃ paradāreṣu tac caināṃ cārayed vratam 59 śreyāṃsaṃ śayane hitvā yā pāpīyāṃsam ṛcchati śvabhis tāṃ khādayed rājā saṃsthāne bahu saṃvṛte 60 pumāṃsaṃ bandhayet prājñaḥ śayane tapta āyase apy ādadhīta dārūṇi tatra dahyeta pāpakṛt 61 eṣa daṇḍo mahārāja strīṇāṃ bhartṛvyatikrame saṃvatsarābhiśastasya duṣṭasya dviguṇo bhavet 62 dve tasya trīṇi varṣāṇi catvāri saha sevinaḥ kucaraḥ pañcavarṣāṇi cared bhaikṣaṃ munivrataḥ 63 parivittiḥ parivettā yayā ca parividyate pāṇigrāhaś ca dharmeṇa sarve te patitāḥ smṛtāḥ 64 careyuḥ sarva evaite vīrahā yad vrataṃ caret cāndrāyaṇaṃ caren māsaṃ kṛcchraṃ vā pāpaśuddhaye 65 parivettā prayaccheta parivittāya tāṃ snuṣām jyeṣṭhena tv abhyanujñāto yavīyān pratyanantaram enaso mokṣam āpnoti sā ca tau caiva dharmataḥ 66 amānuṣīṣu govarjam anāvṛṣṭir na duṣyati adhiṣṭhātāram attāraṃ paśūnāṃ puruṣaṃ viduḥ 67 paridhāyordhva vālaṃ tu pātram ādāya mṛnmayam caret sapta gṛhān bhaikṣaṃ svakarma parikīrtayan 68 tatraiva labdhabhojī syād dvādaśāhāt sa śudhyati caret saṃvatsaraṃ cāpi tad vrataṃ yan nirākṛti 69 bhavet tu mānuṣeṣv evaṃ prāyaścittam anuttamam dānaṃ vādāna sakteṣu sarvam eva prakalpayet anāstikeṣu gomātraṃ prāṇam ekaṃ pracakṣate 70 śvavarāha manuṣyāṇāṃ kukkuṭasya kharasya ca māṃsaṃ mūtra purīṣaṃ ca prāśya saṃskāram arhati 71 brāhmaṇasya surāpasya gandham āghrāya somapaḥ apas tryahaṃ pibed uṣṇās tryaham uṣṇaṃ payaḥ pibet tryaham uṣṇaṃ ghṛtaṃ pītvā vāyubhakṣo bhavet tryaham 72 evam etat samuddiṣṭaṃ prāyaścittaṃ sanātanam brāhmaṇasya viśeṣeṇa tattvajñānena jāyate |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 12
Chapter 160
|
1
[व] कथान्तरम अथासाद्य खड्गयुद्धविशारदः नकुलः शरतल्पस्थम इदम आह पितामहम 2 धनुः परहरणं शरेष्ठम इति वादः पितामह मतस तु मम धर्मज्ञ खड्ग एव सुसंशितः 3 विशीर्णे कार्मुके राजन परक्षीणेषु च वाजिषु खड्गेन शक्यते युद्धे साध्व आत्मा परिरक्षितुम 4 शरासनधरांश चैव गदा शक्तिधरांस तथा एकः खड्गधरॊ वीरः समर्थः परतिबाधितुम 5 अत्र मे संशयश चैव कौतूहलम अतीव च किं सवित परहरणं शरेष्ठं सर्वयुद्धेषु पार्थिव 6 कथं चॊत्पादितः खड्गः कस्यार्थाय च केन वा पूर्वाचार्यं च खड्गस्य परब्रूहि परपितामह 7 तस्य तद वचनं शरुत्वा माद्रीपुत्रस्य धीमतः सर्वकौशल संयुक्तं सूक्ष्मचित्रार्थवच छुभम 8 ततस तस्यॊत्तरं वाक्यं सवरवर्णॊपपादितम शिक्षा नयायॊपसंपन्नं दरॊणशिष्याय पृच्छते 9 उवाच सर्वधर्मज्ञॊ धनुर्वेदस्य पारगः शरतल्पगतॊ भीष्मॊ नकुलाय महात्मने 10 तत्त्वं शृणुष्व माद्रेय यद एतत परिपृच्छसि परबॊधितॊ ऽसमि भवता धातुमान इव पर्वतः 11 सलिलैकार्णवं तात पुरा सर्वम अभूद इदम निष्प्रकम्पम अनाकाशम अनिर्देश्य महीतलम 12 तमः संवृतम अस्पर्शम अतिगम्भीर दर्शनम निःशब्दं चाप्रमेयं च तत्र जज्ञे पितामहः 13 सॊ ऽसृजद वायुम अग्निं च भास्करं चापि वीर्यवान आकाशम असृजच चॊर्ध्वम अधॊ भूमिं च नैरृतिम 14 नभः स चन्द्र तारं च नक्षत्राणि गरहांस तथा संवत्सरान अहॊरात्रान ऋतून अथ लवान कषणान 15 ततः शरीरं लॊकस्थं सथापयित्वा पितामहः जनयाम आस भगवान पुत्रान उत्तमतेजसः 16 मरीचिम ऋषिम अत्रिं च पुलस्त्यं पुलहं करतुम वसिष्ठाङ्गिरसौ चॊभौ रुद्रं च परभुम ईश्वरम 17 पराचेतसस तथा दक्षः कन्या षष्ठिम अजीजनत ता वै बरह्मर्षयः सर्वाः परजार्थं परतिपेदिरे 18 ताभ्यॊ विश्वानि भूतानि देवाः पितृगणास तथा गन्धर्वाप्सरसश चैव रक्षांसि विविधानि च 19 पतत्रिमृगमीनाश च पलवंगाश च महॊरगाः नानाकृति बलाश चान्ये जलक्षितिविचारिणः 20 औद्भिदाः सवेदजाश चैव अण्डजाश च जरायुजाः जज्ञे तात तथा सर्वं जगत सथावरजङ्गमम 21 भूतसर्गम इमं कृत्वा सर्वलॊकपितामहः शाश्वतं वेद पठितं धर्मं च युयुजे पुनः 22 तस्मिन धर्मे सथिता देवाः सहाचार्य पुरॊहिताः आदित्या वसवॊ रुद्राः स साध्या मरुद अश्विनः 23 भृग्वत्र्य अङ्गिरसः सिद्धाः काश्यपश च तपॊधनः वसिष्ठ गौतमागस्त्यास तथा नारद पर्वतौ 24 ऋषयॊ वालखिल्याश च परभासाः सिकतास तथा घृताचाः सॊमवायव्या वैखानस मरीचिपाः 25 अकृष्टाश चैव हंसाश च ऋषयॊ ऽथाग्नियॊनिजाः वानप्रस्थाः पृश्नयश च सथिता बरह्मानुशासने 26 दानवेन्द्रास तव अतिक्रम्य तत पितामह शासनम धर्मस्यापचयं चक्रुः करॊधलॊभ समन्विताः 27 हिरण्यकशिपुश चैव हिरण्याक्षॊ विरॊचनः शम्बरॊ विप्रचित्तिश च परह्रादॊ नमुचिर बलिः 28 एते चान्ये च बहवः सगणा दैत्यदानवाः धर्मसेतुम अतिक्रम्य रेमिरे ऽधर्मनिश्चयाः 29 सर्वे सम तुल्यजातीया यथा देवास तथा वयम इत्य एवं हेतुम आस्थाय सपर्धमानाः सुरर्षिभिः 30 न परियं नाप्य अनुक्रॊशं चक्रुर भूतेषु भारत तरीन उपायान अतिक्रम्य दण्डेन रुरुधुः परजाः न जग्मुः संविदं तैश च दर्पाद असुरसत्तमाः 31 अथ वै भगवान बरह्मा बरह्मर्षिभिर उपस्थितः तदा हिमवतः पृष्ठे सुरम्ये पद्मतारके 32 शतयॊजनविस्तारे मणिमुक्ता चयाचिते तस्मिन गिरिवरे पुत्र पुष्पितद्रुमकानने तस्थौ स विबुधश्रेष्ठॊ बरह्मा लॊकार्थ सिद्धये 33 ततॊ वर्षसहस्रान्ते वितानम अकरॊत परभुः विधिना कल्पदृष्टेन यथॊक्तेनॊपपादितम 34 ऋषिभिर यज्ञपटुभिर यथावत कर्म कर्तृभिः मरुद्भिः परिसंस्तीर्णं दीप्यमानैश च पावकैः 35 काञ्चनैर यज्ञभाण्डैश च भराजिष्णुभिर अलंकृतम वृतं देवगणैश चैव परबभौ यज्ञमण्डलम 36 तथा बरह्मर्षिभिश चैव सदस्यैर उपशॊभितम तत्र घॊरतमं वृत्तम ऋषीणां मे परिश्रुतम 37 चन्द्रमा विमलं वयॊम यथाभ्युदित तारकम विदार्याग्निं तथा भूतम उत्थितं शरूयते ततः 38 नीलॊत्पलसवर्णाभं तीक्ष्णदंष्ट्रं कृशॊदरम परांशु दुर्दर्शनं चैवाप्य अतितेजस तथैव च 39 तस्मिन्न उत्पतमाने च परचचाल वसुंधरा तत्रॊर्मि कलिलावर्तश चुक्षुभे च महार्णवः 40 पेतुर उल्का महॊत्पाताः शाखाश च मुमुचुर दरुमाः अप्रसन्ना दिशः सर्वाः पवनश चाशिवॊ ववौ मुहुर मुहुश च भूतानि पराव्यथन्त भयात तथा 41 ततः सुतुमुलं दृष्ट्वा तद अद्भुतम उपस्थितम महर्षिसुरगन्धर्वान उवाचेदं पितामहः 42 मयैतच चिन्तितं भूतम असिर नामैष वीर्यवान रक्षणार्थाय लॊकस्य वधाय च सुरद्विषाम 43 ततस तद रूपम उत्सृज्य बभौ निस्त्रिंश एव सः विमलस तीक्ष्णधारश च कालान्तक इवॊद्यतः 44 ततस तं शितिकण्ठाय रुद्रायर्षभ केतवे बरह्मा ददाव असिं दीप्तम अधर्मप्रतिवारणम 45 ततः स भगवान रुद्रॊ बरह्मर्षिगणसंस्तुतः परगृह्यासिम अमेयात्मा रूपम अन्यच चकार ह 46 चतुर्बाहुः सपृशन मूर्ध्ना भूस्थितॊ ऽपि नभस्तलम ऊर्ध्वदृष्टिर महालिङ्गॊ मुखाज जवालाः समुत्सृजन विकुर्वन बहुधा वर्णान नीलपाण्डुर लॊहितान 47 बिभ्रत कृष्णाजिनं वासॊ हेमप्रवर तारकम नेत्रं चैकं ललाटेन भास्करप्रतिमं महत शुशुभाते च विमले दवे नेत्रे कृष्णपिङ्गले 48 ततॊ देवॊ महादेवः शूलपाणिर भगाक्षि हा संप्रगृह्य तु निस्त्रिंशं कालार्कानल संनिभम 49 तरिकूटं चर्म चॊद्यम्य स विद्युतम इवाम्बुदम चचार विविधान मार्गान महाबलपराक्रमः विधुन्वन्न असिम आकाशे दानवान्त चिकीर्षया 50 तस्य नादं विनदतॊ महाहासं च मुञ्चतः बभौ परतिभयं रूपं तदा रुद्रस्य भारत 51 तद रूपधारिणं रुद्रं रौद्रकर्म चिकीर्षवः निशम्य दानवाः सर्वे हृष्टाः समभिदुद्रुवुः 52 अश्मभिश चाप्य अवर्षन्त परदीप्तैश च तथॊल्मुकैः घॊरैः परहरणैश चान्यैः शितधारैर अयॊमुखैः 53 ततस तद दानवानीकं संप्रणेतारम अच्युतम रुद्र खड्गबलॊद्धूतं परचचाल मुमॊह च 54 चित्रं शीघ्रतरत्वाच च चरन्तम असि धारिणम तम एकम असुराः सर्वे सहस्रम इति मेनिरे 55 छिन्दन भिन्दन रुजन कृन्तन दारयन परमथन्न अपि अचरद दैत्य संघेषु रुद्रॊ ऽगनिर इव कक्षगः 56 असि वेगप्ररुग्णास ते छिन्नबाहूरुवक्षसः संप्रकृत्तॊत्तमाङ्गाश च पेतुर उर्व्यां महासुराः 57 अपरे दानवा भग्ना रुद्र घातावपीडिताः अन्यॊन्यम अभिनर्दन्तॊ दिशः संप्रतिपेदिरे 58 भूमिं के चित परविविशुः पर्वतान अपरे तथा अपरे जग्मुर आकाशम अपरे ऽमभः समाविशन 59 तस्मिन महति संवृत्ते समरे भृशदारुणे बभौ भूमिः परतिभया तदा रुधिरकर्दमा 60 दानवानां शरीरैश च महद्भिः शॊणितॊक्षितैः समाकीर्णा महाबाहॊ शैलैर इव स किंशुकैः 61 रुधिरेण परिक्लिन्ना परबभौ वसुधा तदा रक्तार्द्र वसना शयामा नारीव मदविह्वला 62 स रुद्रॊ दानवान हत्वा कृत्वा धर्मॊत्तरं जगत रौद्रं रूपं विहायाशु चक्रे रूपं शिवं शिवः 63 ततॊ महर्षयः सर्वे सर्वे देवगणास तथा जयेनाद्भुत कल्पेन देवदेवम अथार्चयन 64 ततः स भगवान रुद्रॊ दानव कषतजॊक्षितम असिं धर्मस्य गॊप्तारं ददौ सत्कृत्य विष्णवे 65 विष्णुर मरीचये परादान मरीचिर भगवांश च तम महर्षिभ्यॊ ददौ खड्गम ऋषयॊ वासवाय तु 66 महेन्द्रॊ लॊकपालेभ्यॊ लॊकपालास तु पुत्रक मनवे सूर्यपुत्राय ददुः खड्गं सुविस्तरम 67 ऊचुश चैनं तथैवाद्यं मानुषाणां तवम ईश्वरः असिना धर्मगर्भेण पालयस्व परजा इति 68 धर्मसेतुम अतिक्रान्ताः सूक्ष्मस्थूलार्थ कारणात विभज्य दण्डं रक्ष्याः सयुर धर्मतॊ न यदृच्छया 69 दुर्वाचा निग्रहॊ दण्डॊ हिरण्यबहुलस तथा वयङ्गनं च शरीरस्य वधॊ वानल्प कारणात 70 असेर एतानि रूपाणि दुर्वाचादीनि निर्दिशेत असेर एव परमाणानि परिमाण वयतिक्रमात 71 अधिसृज्याथ पुत्रं सवं परजानाम अधिपं ततः मनुः परजानां रक्षार्थं कषुपाय परददाव असिम 72 कषुपाज जग्राह चेक्ष्वाकुर इष्क्वाकॊश च पुरूरवाः आयुश च तस्माल लेभे तं नहुषश च ततॊ भुवि 73 ययातिर नहुषाच चापि पूरुस तस्माच च लब्धवान आमूर्तरयसस तस्मात ततॊ भूमिशयॊ नृपः 74 भरतश चापि दौःषन्तिर लेभे भूमिशयाद असिम तस्माच च लेभे धर्मज्ञॊ राजन्न ऐडबिडस तथा 75 ततश चैडबिडाल लेभे धुन्धुमारॊ जनेश्वरः धुन्धुमाराच च काम्बॊजॊ मुचुकुन्दस ततॊ ऽलभत 76 मुचुकुन्दान मरुत्तश च मरुत्ताद अपि रैवतः रैवताद युवनाश्वश च युवनाश्वात ततॊ रघुः 77 इष्क्वाकु वंशजस तस्माद धरिणाश्वः परतापवान हरिणाश्वाद असिं लेभे शुनकः शुनकाद अपि 78 उशीनरॊ वै धर्मात्मा तस्माद भॊजाः स यादवाः यदुभ्यश च शिबिर लेभे शिबेश चापि परतर्दनः 79 परतर्दनाद अष्टकश च रुशद अश्वॊ ऽषटकाद अपि रुशद अश्वाद भरद्वाजॊ दरॊणस तस्मात कृपस ततः ततस तवं भरातृभिः सार्धं परमासिम अवाप्तवान 80 कृत्तिकाश चास्य नक्षत्रम असेर अग्निश च दैवतम रॊहिण्यॊ गॊत्रम अस्याथ रुद्रश च गुरुर उत्तमः 81 असेर अष्टौ च नामानि रहस्यानि निबॊध मे पाण्डवेय सदा यानि कीर्तयँल लभते जयम 82 असिर विशसनः खड्गस तीक्ष्णवर्त्मा दुरासदः शरीगर्भॊ विजयश चैव धर्मपालस तथैव च 83 अग्र्यः परहरणानां च खड्गॊ माद्रवतीसुत महेश्वर परणीतश च पुराणे निश्चयं गतः 84 पृथुस तूत्पादयाम आस धनुर आद्यम अरिंदम तेनेयं पृथिवी पूर्वं वैन्येन परिरक्षिता 85 तद एतद आर्षं माद्रेय परमाणं कर्तुम अर्हसि असेश च पूजा कर्तव्या सदा युद्धविशारदैः 86 इत्य एष परथमः कल्पॊ वयाख्यातस ते सुविस्तरः असेर उत्पत्तिसंसर्गॊ यथावद भरतर्षभ 87 सर्वथैतद इह शरुत्वा खड्गसाधनम उत्तमम लभते पुरुषः कीर्तिं परेत्य चानन्त्यम अश्नुते |
1
[v] kathāntaram athāsādya khaḍgayuddhaviśāradaḥ nakulaḥ śaratalpastham idam āha pitāmaham 2 dhanuḥ praharaṇaṃ śreṣṭham iti vādaḥ pitāmaha matas tu mama dharmajña khaḍga eva susaṃśitaḥ 3 viśīrṇe kārmuke rājan prakṣīṇeṣu ca vājiṣu khaḍgena śakyate yuddhe sādhv ātmā parirakṣitum 4 śarāsanadharāṃś caiva gadā śaktidharāṃs tathā ekaḥ khaḍgadharo vīraḥ samarthaḥ pratibādhitum 5 atra me saṃśayaś caiva kautūhalam atīva ca kiṃ svit praharaṇaṃ śreṣṭhaṃ sarvayuddheṣu pārthiva 6 kathaṃ cotpāditaḥ khaḍgaḥ kasyārthāya ca kena vā pūrvācāryaṃ ca khaḍgasya prabrūhi prapitāmaha 7 tasya tad vacanaṃ śrutvā mādrīputrasya dhīmataḥ sarvakauśala saṃyuktaṃ sūkṣmacitrārthavac chubham 8 tatas tasyottaraṃ vākyaṃ svaravarṇopapāditam śikṣā nyāyopasaṃpannaṃ droṇaśiṣyāya pṛcchate 9 uvāca sarvadharmajño dhanurvedasya pāragaḥ śaratalpagato bhīṣmo nakulāya mahātmane 10 tattvaṃ śṛṇuṣva mādreya yad etat paripṛcchasi prabodhito 'smi bhavatā dhātumān iva parvataḥ 11 salilaikārṇavaṃ tāta purā sarvam abhūd idam niṣprakampam anākāśam anirdeśya mahītalam 12 tamaḥ saṃvṛtam asparśam atigambhīra darśanam niḥśabdaṃ cāprameyaṃ ca tatra jajñe pitāmahaḥ 13 so 'sṛjad vāyum agniṃ ca bhāskaraṃ cāpi vīryavān ākāśam asṛjac cordhvam adho bhūmiṃ ca nairṛtim 14 nabhaḥ sa candra tāraṃ ca nakṣatrāṇi grahāṃs tathā saṃvatsarān ahorātrān ṛtūn atha lavān kṣaṇān 15 tataḥ śarīraṃ lokasthaṃ sthāpayitvā pitāmahaḥ janayām āsa bhagavān putrān uttamatejasaḥ 16 marīcim ṛṣim atriṃ ca pulastyaṃ pulahaṃ kratum vasiṣṭhāṅgirasau cobhau rudraṃ ca prabhum īśvaram 17 prācetasas tathā dakṣaḥ kanyā ṣaṣṭhim ajījanat tā vai brahmarṣayaḥ sarvāḥ prajārthaṃ pratipedire 18 tābhyo viśvāni bhūtāni devāḥ pitṛgaṇās tathā gandharvāpsarasaś caiva rakṣāṃsi vividhāni ca 19 patatrimṛgamīnāś ca plavaṃgāś ca mahoragāḥ nānākṛti balāś cānye jalakṣitivicāriṇaḥ 20 audbhidāḥ svedajāś caiva aṇḍajāś ca jarāyujāḥ jajñe tāta tathā sarvaṃ jagat sthāvarajaṅgamam 21 bhūtasargam imaṃ kṛtvā sarvalokapitāmahaḥ śāśvataṃ veda paṭhitaṃ dharmaṃ ca yuyuje punaḥ 22 tasmin dharme sthitā devāḥ sahācārya purohitāḥ ādityā vasavo rudrāḥ sa sādhyā marud aśvinaḥ 23 bhṛgvatry aṅgirasaḥ siddhāḥ kāśyapaś ca tapodhanaḥ vasiṣṭha gautamāgastyās tathā nārada parvatau 24 ṛṣayo vālakhilyāś ca prabhāsāḥ sikatās tathā ghṛtācāḥ somavāyavyā vaikhānasa marīcipāḥ 25 akṛṣṭāś caiva haṃsāś ca ṛṣayo 'thāgniyonijāḥ vānaprasthāḥ pṛśnayaś ca sthitā brahmānuśāsane 26 dānavendrās tv atikramya tat pitāmaha śāsanam dharmasyāpacayaṃ cakruḥ krodhalobha samanvitāḥ 27 hiraṇyakaśipuś caiva hiraṇyākṣo virocanaḥ śambaro vipracittiś ca prahrādo namucir baliḥ 28 ete cānye ca bahavaḥ sagaṇā daityadānavāḥ dharmasetum atikramya remire 'dharmaniścayāḥ 29 sarve sma tulyajātīyā yathā devās tathā vayam ity evaṃ hetum āsthāya spardhamānāḥ surarṣibhiḥ 30 na priyaṃ nāpy anukrośaṃ cakrur bhūteṣu bhārata trīn upāyān atikramya daṇḍena rurudhuḥ prajāḥ na jagmuḥ saṃvidaṃ taiś ca darpād asurasattamāḥ 31 atha vai bhagavān brahmā brahmarṣibhir upasthitaḥ tadā himavataḥ pṛṣṭhe suramye padmatārake 32 śatayojanavistāre maṇimuktā cayācite tasmin girivare putra puṣpitadrumakānane tasthau sa vibudhaśreṣṭho brahmā lokārtha siddhaye 33 tato varṣasahasrānte vitānam akarot prabhuḥ vidhinā kalpadṛṣṭena yathoktenopapāditam 34 ṛṣibhir yajñapaṭubhir yathāvat karma kartṛbhiḥ marudbhiḥ parisaṃstīrṇaṃ dīpyamānaiś ca pāvakaiḥ 35 kāñcanair yajñabhāṇḍaiś ca bhrājiṣṇubhir alaṃkṛtam vṛtaṃ devagaṇaiś caiva prababhau yajñamaṇḍalam 36 tathā brahmarṣibhiś caiva sadasyair upaśobhitam tatra ghoratamaṃ vṛttam ṛṣīṇāṃ me pariśrutam 37 candramā vimalaṃ vyoma yathābhyudita tārakam vidāryāgniṃ tathā bhūtam utthitaṃ śrūyate tataḥ 38 nīlotpalasavarṇābhaṃ tīkṣṇadaṃṣṭraṃ kṛśodaram prāṃśu durdarśanaṃ caivāpy atitejas tathaiva ca 39 tasminn utpatamāne ca pracacāla vasuṃdharā tatrormi kalilāvartaś cukṣubhe ca mahārṇavaḥ 40 petur ulkā mahotpātāḥ śākhāś ca mumucur drumāḥ aprasannā diśaḥ sarvāḥ pavanaś cāśivo vavau muhur muhuś ca bhūtāni prāvyathanta bhayāt tathā 41 tataḥ sutumulaṃ dṛṣṭvā tad adbhutam upasthitam maharṣisuragandharvān uvācedaṃ pitāmahaḥ 42 mayaitac cintitaṃ bhūtam asir nāmaiṣa vīryavān rakṣaṇārthāya lokasya vadhāya ca suradviṣām 43 tatas tad rūpam utsṛjya babhau nistriṃśa eva saḥ vimalas tīkṣṇadhāraś ca kālāntaka ivodyataḥ 44 tatas taṃ śitikaṇṭhāya rudrāyarṣabha ketave brahmā dadāv asiṃ dīptam adharmaprativāraṇam 45 tataḥ sa bhagavān rudro brahmarṣigaṇasaṃstutaḥ pragṛhyāsim ameyātmā rūpam anyac cakāra ha 46 caturbāhuḥ spṛśan mūrdhnā bhūsthito 'pi nabhastalam ūrdhvadṛṣṭir mahāliṅgo mukhāj jvālāḥ samutsṛjan vikurvan bahudhā varṇān nīlapāṇḍura lohitān 47 bibhrat kṛṣṇājinaṃ vāso hemapravara tārakam netraṃ caikaṃ lalāṭena bhāskarapratimaṃ mahat śuśubhāte ca vimale dve netre kṛṣṇapiṅgale 48 tato devo mahādevaḥ śūlapāṇir bhagākṣi hā saṃpragṛhya tu nistriṃśaṃ kālārkānala saṃnibham 49 trikūṭaṃ carma codyamya sa vidyutam ivāmbudam cacāra vividhān mārgān mahābalaparākramaḥ vidhunvann asim ākāśe dānavānta cikīrṣayā 50 tasya nādaṃ vinadato mahāhāsaṃ ca muñcataḥ babhau pratibhayaṃ rūpaṃ tadā rudrasya bhārata 51 tad rūpadhāriṇaṃ rudraṃ raudrakarma cikīrṣavaḥ niśamya dānavāḥ sarve hṛṣṭāḥ samabhidudruvuḥ 52 aśmabhiś cāpy avarṣanta pradīptaiś ca tatholmukaiḥ ghoraiḥ praharaṇaiś cānyaiḥ śitadhārair ayomukhaiḥ 53 tatas tad dānavānīkaṃ saṃpraṇetāram acyutam rudra khaḍgabaloddhūtaṃ pracacāla mumoha ca 54 citraṃ śīghrataratvāc ca carantam asi dhāriṇam tam ekam asurāḥ sarve sahasram iti menire 55 chindan bhindan rujan kṛntan dārayan pramathann api acarad daitya saṃgheṣu rudro 'gnir iva kakṣagaḥ 56 asi vegaprarugṇās te chinnabāhūruvakṣasaḥ saṃprakṛttottamāṅgāś ca petur urvyāṃ mahāsurāḥ 57 apare dānavā bhagnā rudra ghātāvapīḍitāḥ anyonyam abhinardanto diśaḥ saṃpratipedire 58 bhūmiṃ ke cit praviviśuḥ parvatān apare tathā apare jagmur ākāśam apare 'mbhaḥ samāviśan 59 tasmin mahati saṃvṛtte samare bhṛśadāruṇe babhau bhūmiḥ pratibhayā tadā rudhirakardamā 60 dānavānāṃ śarīraiś ca mahadbhiḥ śoṇitokṣitaiḥ samākīrṇā mahābāho śailair iva sa kiṃśukaiḥ 61 rudhireṇa pariklinnā prababhau vasudhā tadā raktārdra vasanā śyāmā nārīva madavihvalā 62 sa rudro dānavān hatvā kṛtvā dharmottaraṃ jagat raudraṃ rūpaṃ vihāyāśu cakre rūpaṃ śivaṃ śivaḥ 63 tato maharṣayaḥ sarve sarve devagaṇās tathā jayenādbhuta kalpena devadevam athārcayan 64 tataḥ sa bhagavān rudro dānava kṣatajokṣitam asiṃ dharmasya goptāraṃ dadau satkṛtya viṣṇave 65 viṣṇur marīcaye prādān marīcir bhagavāṃś ca tam maharṣibhyo dadau khaḍgam ṛṣayo vāsavāya tu 66 mahendro lokapālebhyo lokapālās tu putraka manave sūryaputrāya daduḥ khaḍgaṃ suvistaram 67 ūcuś cainaṃ tathaivādyaṃ mānuṣāṇāṃ tvam īśvaraḥ asinā dharmagarbheṇa pālayasva prajā iti 68 dharmasetum atikrāntāḥ sūkṣmasthūlārtha kāraṇāt vibhajya daṇḍaṃ rakṣyāḥ syur dharmato na yadṛcchayā 69 durvācā nigraho daṇḍo hiraṇyabahulas tathā vyaṅganaṃ ca śarīrasya vadho vānalpa kāraṇāt 70 aser etāni rūpāṇi durvācādīni nirdiśet aser eva pramāṇāni parimāṇa vyatikramāt 71 adhisṛjyātha putraṃ svaṃ prajānām adhipaṃ tataḥ manuḥ prajānāṃ rakṣārthaṃ kṣupāya pradadāv asim 72 kṣupāj jagrāha cekṣvākur iṣkvākoś ca purūravāḥ āyuś ca tasmāl lebhe taṃ nahuṣaś ca tato bhuvi 73 yayātir nahuṣāc cāpi pūrus tasmāc ca labdhavān āmūrtarayasas tasmāt tato bhūmiśayo nṛpaḥ 74 bharataś cāpi dauḥṣantir lebhe bhūmiśayād asim tasmāc ca lebhe dharmajño rājann aiḍabiḍas tathā 75 tataś caiḍabiḍāl lebhe dhundhumāro janeśvaraḥ dhundhumārāc ca kāmbojo mucukundas tato 'labhat 76 mucukundān maruttaś ca maruttād api raivataḥ raivatād yuvanāśvaś ca yuvanāśvāt tato raghuḥ 77 iṣkvāku vaṃśajas tasmād dhariṇāśvaḥ pratāpavān hariṇāśvād asiṃ lebhe śunakaḥ śunakād api 78 uśīnaro vai dharmātmā tasmād bhojāḥ sa yādavāḥ yadubhyaś ca śibir lebhe śibeś cāpi pratardanaḥ 79 pratardanād aṣṭakaś ca ruśad aśvo 'ṣṭakād api ruśad aśvād bharadvājo droṇas tasmāt kṛpas tataḥ tatas tvaṃ bhrātṛbhiḥ sārdhaṃ paramāsim avāptavān 80 kṛttikāś cāsya nakṣatram aser agniś ca daivatam rohiṇyo gotram asyātha rudraś ca gurur uttamaḥ 81 aser aṣṭau ca nāmāni rahasyāni nibodha me pāṇḍaveya sadā yāni kīrtayaṁl labhate jayam 82 asir viśasanaḥ khaḍgas tīkṣṇavartmā durāsadaḥ śrīgarbho vijayaś caiva dharmapālas tathaiva ca 83 agryaḥ praharaṇānāṃ ca khaḍgo mādravatīsuta maheśvara praṇītaś ca purāṇe niścayaṃ gataḥ 84 pṛthus tūtpādayām āsa dhanur ādyam ariṃdama teneyaṃ pṛthivī pūrvaṃ vainyena parirakṣitā 85 tad etad ārṣaṃ mādreya pramāṇaṃ kartum arhasi aseś ca pūjā kartavyā sadā yuddhaviśāradaiḥ 86 ity eṣa prathamaḥ kalpo vyākhyātas te suvistaraḥ aser utpattisaṃsargo yathāvad bharatarṣabha 87 sarvathaitad iha śrutvā khaḍgasādhanam uttamam labhate puruṣaḥ kīrtiṃ pretya cānantyam aśnute |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 12
Chapter 161
|
1
[व] इत्य उक्तवति भीष्मे तु तूष्णी भूते युधिष्ठिरः पप्रच्छावसरं गत्वा भरातॄन विदुर पञ्चमान 2 धर्मे चार्थे च कामे च लॊकवृत्तिः समाहिता तेषां गरीयान कतमॊ मध्यमः कॊ लघुश च कः 3 कस्मिंश चात्मा नियन्तव्यस तरिवर्गविजयाय वै संतुष्टा नैष्ठिकं वाक्यं यथावद वक्तुम अर्हथ 4 ततॊ ऽरथगतितत्त्वज्ञः परथमं परतिभानवान जगाद विरुदॊ वाक्यं धर्मशास्त्रम अनुस्मरन 5 बाहुश्रुत्यं तपस तयागः शरद्धा यज्ञक्रिया कषमा भावशुद्धिर दया सत्यं संयमश चात्मसंपदः 6 एतद एवाभिपद्यस्व मा ते भूच चलितं मनः एतन मूलौ हि धर्मार्थाव एतद एकपदं हितम 7 धर्मेणैवर्षयस तीर्णा धर्मे लॊकाः परतिष्ठिताः धर्मेण देवा दिविगा धर्मे चार्थः समाहितः 8 धर्मॊ राजन गुणश्रेष्ठॊ मध्यमॊ हय अर्थ उच्यते कामॊ यवीयान इति च परवदन्ति मनीषिणः तस्माद धर्मप्रधानेन भवितव्यं यतात्मना 9 समाप्तवचने तस्मिन्न अर्थशास्त्रविशारदः पार्थॊ वाक्यार्थतत्त्वज्ञॊ जगौ वाक्यम अतन्द्रितः 10 कर्मभूमिर इयं राजन्न इह वार्ता परशस्यते कृषिवाणिज्य गॊरक्ष्यं शिल्पानि विविधानि च 11 अर्थ इत्य एव सर्वेषां कर्मणाम अव्यतिक्रमः न ऋते ऽरथेन वर्तेते धर्मकामाव इति शरुतिः 12 विजयी हय अर्थवान धर्मम आराधयितुम उत्तमम कामं च चरितुं शक्तॊ दुष्प्रापम अकृतात्मभिः 13 अर्थस्यावयवाव एतौ धर्मकामाव इति शरुतिः अर्थसिद्ध्या हि निर्वृत्ताव उभाव एतौ भविष्यतः 14 उद्भूतार्थं हि पुरुषं विशिष्टतर यॊनयः बरह्माणम इव भूतानि सततं पर्युपासते 15 जटाजिनधरा दान्ताः पङ्कदिग्धा जितेन्द्रियाः मुण्डा निस्तन्तवश चापि वसन्त्य अर्थार्थिनः पृथक 16 काषायवसनाश चान्ये शमश्रुला हरीसुसंवृताः विद्वांसश चैव शान्ताश च मुक्ताः सर्वपरिग्रहैः 17 अर्थार्थिनः सन्ति के चिद अपरे सवर्गकाङ्क्षिणः कुलप्रत्यागमाश चैके सवं सवं मार्गम अनुष्ठिताः 18 आस्तिका नास्तिकाश चैव नियताः संयमे परे अप्रज्ञानं तमॊ भूतं परज्ञानं तु परकाशता 19 भृत्यान भॊगैर दविषॊ दण्डैर यॊ यॊजयति सॊ ऽरथवान एतन मतिमतां शरेष्ठ मतं मम यथातथम अनयॊस तु निबॊध तवं वचनं वाक्यकण्ठयॊः 20 ततॊ धर्मार्थकुशलौ माद्रीपुत्राव अनन्तरम नकुलः सहदेवश च वाक्यं जगदतुः परम 21 आसीनश च शयानश च विचरन्न अपि च सथितः अर्थयॊगं दृढं कुर्याद यॊगैर उच्चावचैर अपि 22 अस्मिंस तु वै सुसंवृत्ते दुर्लभे परमप्रिय इह कामान अवाप्नॊति परत्यक्षं नात्र संशयः 23 यॊ ऽरथॊ धर्मेण संयुक्तॊ धर्मॊ यश चार्थसंयुतः मध्व इवामृत संयुक्तं तस्माद एतौ मताव इह 24 अनर्थस्य न कामॊ ऽसति तथार्थॊ ऽधर्मिणः कुतः तस्माद उद्विजते लॊकॊ धर्मार्थाद यॊ बहिष्कृतः 25 तस्माद धर्मप्रधानेन साध्यॊ ऽरथः संयतात्मना विश्वस्तेषु च भूतेषु कल्पते सर्व एव हि 26 धर्मं समाचरेत पूर्वं तथार्थं धर्मसंयुतम ततः कामं चरेत पश्चात सिद्धार्थस्य हि तत फलम 27 विरेमतुस तु तद वाक्यम उक्त्वा ताव अश्विनॊः सुतौ भीमसेनस तदा वाक्यम इदं वक्तुं परचक्रमे 28 नाकामः कामयत्य अर्थं नाकामॊ धर्मम इच्छति नाकामः कामयानॊ ऽसति तस्मात कामॊ विशिष्यते 29 कामेन युक्ता ऋषयस तपस्य एव समाहिताः पलाशफलमूलाशा वायुभक्षाः सुसंयताः 30 वेदॊपवादेष्व अपरे युक्ताः सवाध्यायपारगाः शराद्धयज्ञक्रियायां च तथा दानप्रतिग्रहे 31 वणिजः कर्षका गॊपाः कारवः शिल्पिनस तथा दैवकर्म कृतश चैव युक्ताः कामेन कर्मसु 32 समुद्रं चाविशन्त्य अन्ये नराः कामेन संयुताः कामॊ हि विविधाकारः सर्वं कामेन संततम 33 नास्ति नासीन नाभविष्यद भूतं कामात्मकात परम एतत सारं महाराज धर्मार्थाव अत्र संश्रितौ 34 नव नीतं यथा दध्नस तथा कामॊ ऽरथधर्मतः शरेयस तैलं च पिण्याकाद धृतं शरेय उदश्वितः 35 शरेयः पुष्पफलं काष्ठात कामॊ धर्मार्थयॊर वरः पुष्पितॊ मध्व इव रसः कामात संजायते सुखम 36 सुचारु वेषाभिर अलंकृताभिर; मदॊत्कटाभिः परियवादिनीभिः रमस्व यॊषाभिर उपेत्य कामं; कामॊ हि राजंस तरसाभिपाती 37 बुद्धिर ममैषा परिषत सथितस्य; मा भूद विचारस तव धर्मपुत्र सयात संहितं सद्भिर अफल्गुसारं; समेत्य वाक्यं परम आनृशंस्यम 38 धर्मार्थकामाः समम एव सेव्या; यस तव एकसेवी स नरॊ जघन्यः दवयॊस तु दक्षं परवदन्ति मध्यं; स उत्तमॊ यॊ निरतिस तरिवर्गे 39 पराज्ञः सुहृच चन्दनसारलिप्तॊ; विचित्रमाल्याभरणैर उपेतः ततॊ वचः संग्रहविग्रहेण; परॊक्त्वा यवीयान विरराम भीमः 40 ततॊ मुहूर्ताद अथ धर्मराजॊ; वाक्यानि तेषाम अनुचिन्त्य सम्यक उवाच वाचावितथं समयन वै; बहुश्रुतॊ धर्मभृतां वरिष्ठः 41 निःसंशयं निश्चित धर्मशास्त्राः; सर्वे भवन्तॊ विदितप्रमाणाः विज्ञातु कामस्य ममेह वाक्यम; उक्तं यद वै नैष्ठिकं तच छरुतं मे इह तव अवश्यं गदतॊ ममापि; वाक्यं निबॊधध्वम अनन्यभावाः 42 यॊ वै न पापे निरतॊ न पुण्ये; नार्थे न धर्मे मनुजॊ न कामे विमुक्तदॊषः समलॊष्ट काञ्चनः; स मुच्यते दुःखसुखार्थ सिद्धेः 43 भूतानि जाती मरणान्वितानि; जरा विकारैश च समन्वितानि भूयश च तैस तैः परतिबॊधितानि; मॊक्षं परशंसन्ति न तं च विद्मः 44 सनेहे न बुद्धस्य न सन्ति तानीत्य; एवं सवयम्भूर भगवान उवाच बुधाश च निर्वाणपरा वदन्ति; तस्मान न कुर्यात परियम अप्रियं च 45 एतत परधानं न तु कामकारॊ; यथा नियुक्तॊ ऽसमि तथा चरामि भूतानि सर्वाणि विधिर नियुङ्क्ते; विधिर बलीयान इति वित्तसर्वे 46 न कर्मणाप्नॊत्य अनवाप्यम अर्थं; यद भावि सर्वं भवतीति वित्त तरिवर्गहीनॊ ऽपि हि विन्दते ऽरथं; तस्माद इदं लॊकहिताय गुह्यम 47 ततस तदग्र्यं वचनं मनॊऽनुगं; समस्तम आज्ञाय ततॊ ऽतिहेतुमत तदा परणेदुश च जहर्षिरे च ते; कुरुप्रवीराय च चक्रुर अञ्जलीन 48 सुचारु वर्णाक्षर शब्दभूषितां; मनॊऽनुगां निर्धुत वाक्यकण्टकाम निशम्य तां पार्थिव पार्थ भाषितां; गिरं नरेन्द्राः परशशंसुर एव ते पुनश च पप्रच्छ सरिद्वरासुतं; ततः परं धर्मम अहीन सत्त्वः |
1
[v] ity uktavati bhīṣme tu tūṣṇī bhūte yudhiṣṭhiraḥ papracchāvasaraṃ gatvā bhrātṝn vidura pañcamān 2 dharme cārthe ca kāme ca lokavṛttiḥ samāhitā teṣāṃ garīyān katamo madhyamaḥ ko laghuś ca kaḥ 3 kasmiṃś cātmā niyantavyas trivargavijayāya vai saṃtuṣṭā naiṣṭhikaṃ vākyaṃ yathāvad vaktum arhatha 4 tato 'rthagatitattvajñaḥ prathamaṃ pratibhānavān jagāda virudo vākyaṃ dharmaśāstram anusmaran 5 bāhuśrutyaṃ tapas tyāgaḥ śraddhā yajñakriyā kṣamā bhāvaśuddhir dayā satyaṃ saṃyamaś cātmasaṃpadaḥ 6 etad evābhipadyasva mā te bhūc calitaṃ manaḥ etan mūlau hi dharmārthāv etad ekapadaṃ hitam 7 dharmeṇaivarṣayas tīrṇā dharme lokāḥ pratiṣṭhitāḥ dharmeṇa devā divigā dharme cārthaḥ samāhitaḥ 8 dharmo rājan guṇaśreṣṭho madhyamo hy artha ucyate kāmo yavīyān iti ca pravadanti manīṣiṇaḥ tasmād dharmapradhānena bhavitavyaṃ yatātmanā 9 samāptavacane tasminn arthaśāstraviśāradaḥ pārtho vākyārthatattvajño jagau vākyam atandritaḥ 10 karmabhūmir iyaṃ rājann iha vārtā praśasyate kṛṣivāṇijya gorakṣyaṃ śilpāni vividhāni ca 11 artha ity eva sarveṣāṃ karmaṇām avyatikramaḥ na ṛte 'rthena vartete dharmakāmāv iti śrutiḥ 12 vijayī hy arthavān dharmam ārādhayitum uttamam kāmaṃ ca carituṃ śakto duṣprāpam akṛtātmabhiḥ 13 arthasyāvayavāv etau dharmakāmāv iti śrutiḥ arthasiddhyā hi nirvṛttāv ubhāv etau bhaviṣyataḥ 14 udbhūtārthaṃ hi puruṣaṃ viśiṣṭatara yonayaḥ brahmāṇam iva bhūtāni satataṃ paryupāsate 15 jaṭājinadharā dāntāḥ paṅkadigdhā jitendriyāḥ muṇḍā nistantavaś cāpi vasanty arthārthinaḥ pṛthak 16 kāṣāyavasanāś cānye śmaśrulā hrīsusaṃvṛtāḥ vidvāṃsaś caiva śāntāś ca muktāḥ sarvaparigrahaiḥ 17 arthārthinaḥ santi ke cid apare svargakāṅkṣiṇaḥ kulapratyāgamāś caike svaṃ svaṃ mārgam anuṣṭhitāḥ 18 āstikā nāstikāś caiva niyatāḥ saṃyame pare aprajñānaṃ tamo bhūtaṃ prajñānaṃ tu prakāśatā 19 bhṛtyān bhogair dviṣo daṇḍair yo yojayati so 'rthavān etan matimatāṃ śreṣṭha mataṃ mama yathātatham anayos tu nibodha tvaṃ vacanaṃ vākyakaṇṭhayoḥ 20 tato dharmārthakuśalau mādrīputrāv anantaram nakulaḥ sahadevaś ca vākyaṃ jagadatuḥ param 21 āsīnaś ca śayānaś ca vicarann api ca sthitaḥ arthayogaṃ dṛḍhaṃ kuryād yogair uccāvacair api 22 asmiṃs tu vai susaṃvṛtte durlabhe paramapriya iha kāmān avāpnoti pratyakṣaṃ nātra saṃśayaḥ 23 yo 'rtho dharmeṇa saṃyukto dharmo yaś cārthasaṃyutaḥ madhv ivāmṛta saṃyuktaṃ tasmād etau matāv iha 24 anarthasya na kāmo 'sti tathārtho 'dharmiṇaḥ kutaḥ tasmād udvijate loko dharmārthād yo bahiṣkṛtaḥ 25 tasmād dharmapradhānena sādhyo 'rthaḥ saṃyatātmanā viśvasteṣu ca bhūteṣu kalpate sarva eva hi 26 dharmaṃ samācaret pūrvaṃ tathārthaṃ dharmasaṃyutam tataḥ kāmaṃ caret paścāt siddhārthasya hi tat phalam 27 virematus tu tad vākyam uktvā tāv aśvinoḥ sutau bhīmasenas tadā vākyam idaṃ vaktuṃ pracakrame 28 nākāmaḥ kāmayaty arthaṃ nākāmo dharmam icchati nākāmaḥ kāmayāno 'sti tasmāt kāmo viśiṣyate 29 kāmena yuktā ṛṣayas tapasy eva samāhitāḥ palāśaphalamūlāśā vāyubhakṣāḥ susaṃyatāḥ 30 vedopavādeṣv apare yuktāḥ svādhyāyapāragāḥ śrāddhayajñakriyāyāṃ ca tathā dānapratigrahe 31 vaṇijaḥ karṣakā gopāḥ kāravaḥ śilpinas tathā daivakarma kṛtaś caiva yuktāḥ kāmena karmasu 32 samudraṃ cāviśanty anye narāḥ kāmena saṃyutāḥ kāmo hi vividhākāraḥ sarvaṃ kāmena saṃtatam 33 nāsti nāsīn nābhaviṣyad bhūtaṃ kāmātmakāt param etat sāraṃ mahārāja dharmārthāv atra saṃśritau 34 nava nītaṃ yathā dadhnas tathā kāmo 'rthadharmataḥ śreyas tailaṃ ca piṇyākād dhṛtaṃ śreya udaśvitaḥ 35 śreyaḥ puṣpaphalaṃ kāṣṭhāt kāmo dharmārthayor varaḥ puṣpito madhv iva rasaḥ kāmāt saṃjāyate sukham 36 sucāru veṣābhir alaṃkṛtābhir; madotkaṭābhiḥ priyavādinībhiḥ ramasva yoṣābhir upetya kāmaṃ; kāmo hi rājaṃs tarasābhipātī 37 buddhir mamaiṣā pariṣat sthitasya; mā bhūd vicāras tava dharmaputra syāt saṃhitaṃ sadbhir aphalgusāraṃ; sametya vākyaṃ param ānṛśaṃsyam 38 dharmārthakāmāḥ samam eva sevyā; yas tv ekasevī sa naro jaghanyaḥ dvayos tu dakṣaṃ pravadanti madhyaṃ; sa uttamo yo niratis trivarge 39 prājñaḥ suhṛc candanasāralipto; vicitramālyābharaṇair upetaḥ tato vacaḥ saṃgrahavigraheṇa; proktvā yavīyān virarāma bhīmaḥ 40 tato muhūrtād atha dharmarājo; vākyāni teṣām anucintya samyak uvāca vācāvitathaṃ smayan vai; bahuśruto dharmabhṛtāṃ variṣṭhaḥ 41 niḥsaṃśayaṃ niścita dharmaśāstrāḥ; sarve bhavanto viditapramāṇāḥ vijñātu kāmasya mameha vākyam; uktaṃ yad vai naiṣṭhikaṃ tac chrutaṃ me iha tv avaśyaṃ gadato mamāpi; vākyaṃ nibodhadhvam ananyabhāvāḥ 42 yo vai na pāpe nirato na puṇye; nārthe na dharme manujo na kāme vimuktadoṣaḥ samaloṣṭa kāñcanaḥ; sa mucyate duḥkhasukhārtha siddheḥ 43 bhūtāni jātī maraṇānvitāni; jarā vikāraiś ca samanvitāni bhūyaś ca tais taiḥ pratibodhitāni; mokṣaṃ praśaṃsanti na taṃ ca vidmaḥ 44 snehe na buddhasya na santi tānīty; evaṃ svayambhūr bhagavān uvāca budhāś ca nirvāṇaparā vadanti; tasmān na kuryāt priyam apriyaṃ ca 45 etat pradhānaṃ na tu kāmakāro; yathā niyukto 'smi tathā carāmi bhūtāni sarvāṇi vidhir niyuṅkte; vidhir balīyān iti vittasarve 46 na karmaṇāpnoty anavāpyam arthaṃ; yad bhāvi sarvaṃ bhavatīti vitta trivargahīno 'pi hi vindate 'rthaṃ; tasmād idaṃ lokahitāya guhyam 47 tatas tadagryaṃ vacanaṃ mano'nugaṃ; samastam ājñāya tato 'tihetumat tadā praṇeduś ca jaharṣire ca te; kurupravīrāya ca cakrur añjalīn 48 sucāru varṇākṣara śabdabhūṣitāṃ; mano'nugāṃ nirdhuta vākyakaṇṭakām niśamya tāṃ pārthiva pārtha bhāṣitāṃ; giraṃ narendrāḥ praśaśaṃsur eva te punaś ca papraccha saridvarāsutaṃ; tataḥ paraṃ dharmam ahīna sattvaḥ |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 12
Chapter 162
|
1
[य] पितामह महाप्राज्ञ कुरूणां कीर्तिवर्धन परश्नं कं चित परवक्ष्यामि तन मे वयाख्यातुम अर्हसि 2 कीदृशा मानवाः सौम्याः कैः परीतिः परमा भवेत आयत्यां च तदात्वे च के कषमास तान वदस्व मे 3 न हि तत्र धनं सफीतं न च संबन्धिबान्धवाः तिष्ठन्ति यत्र सुहृदस तिष्ठन्तीति मतिर मम 4 दुर्लभॊ हि सुहृच छरॊता दुर्लभश च हितः सुहृत एतद धर्मभृतां शरेष्ठ सर्वं वयाख्यातुम अर्हसि 5 [भ] संधेयान पुरुषान राजन्न असंधेयांश च तत्त्वतः वदतॊ मे निबॊध तवं निखिलेन युधिष्ठिर 6 लुब्धः करूरस तयक्तधर्मा निकृतः शठ एव च कषुद्रः पापसमाचारः सर्वशङ्की तथालसः 7 दीर्घसूत्रॊ ऽनृजुः कष्टॊ गुरु दारप्रधर्षकः वयसने यः परित्यागी दुरात्मा निरपत्रपः 8 सर्वतः पापदर्शी च नास्तिकॊ वेद निन्दकः संप्रकीर्णेन्द्रियॊ लॊके यः कामनिरतश चरेत 9 असत्यॊ लॊकविद्विष्टः समये चानवस्थितः पिशुनॊ ऽथाकृत परज्ञॊ मत्सरी पापनिश्चयः 10 दुःशीलॊ ऽथाकृतात्मा च नृशंसः कितवस तथा मित्रैर अर्थकृती नित्यम इच्छत्य अर्थपरश च यः 11 वहतश च यथाशक्ति यॊ न तुष्यति मन्दधीः अमित्रम इव यॊ भुङ्क्ते सदा मित्रं नरर्षभ 12 अस्थान करॊधनॊ यश च अकस्माच च विरज्यते सुहृदश चैव कल्याणान आशु तयजति किल्बिषी 13 अल्पे ऽपय अपकृते मूढस तथाज्ञानात कृते ऽपि च कार्यॊपसेवी मित्रेषु मित्र दवेषी नराधिप 14 शत्रुर मित्र मुखॊ यश च जिह्मप्रेक्षी विलॊभनः न रज्यति च कल्याणे यस तयजेत तादृशं नरम 15 पानपॊ दवेषणः करूरॊ निर्घृणः परुषस तथा परॊपतापी मित्रध्रुक तथा पराणिवधे रतः 16 कृतघ्नश चाधमॊ लॊके न संधेयः कथं चन छिद्रान्वेषी न संधेयः संधेयान अपि मे शृणु 17 कुलीना वाक्यसंपन्ना जञानविज्ञानकॊविदाः मित्रज्ञाश च कृतज्ञाश च सर्वज्ञाः शॊकवर्जिताः 18 माधुर्यगुणसंपन्नाः सत्यसंधा जितेन्द्रियाः वयायामशीलाः सततं भृतपुत्राः कुलॊद्गताः 19 रूपवन्तॊ गुणॊपेतास तथालुब्धा जितश्रमाः दॊषैर वियुक्ताः परथितैस ते गराह्याः पार्थिवेन ह 20 यथाशक्ति समाचाराः सन्तस तुष्यन्ति हि परभॊ नास्थाने करॊधवन्तश च न चाकस्माद विरागिणः 21 विरक्ताश च न रुष्यन्ति मनसाप्य अर्थकॊविदाः आत्मानं पीडयित्वापि सुहृत कार्यपरायणाः न विरज्यन्ति मित्रेभ्यॊ वासॊ रक्तम इवाविकम 22 दॊषांश च लॊभमॊहादीन अर्थेषु युवतिष्व अथ न दर्शयन्ति सुहृदां विश्वस्ता बन्धुवत्सलाः 23 लॊष्ट काञ्चनतुल्यार्थाः सुहृत्स्व अशठ बुद्धयः ये चरन्त्य अनभीमाना निसृष्टार्थ विभूषणाः संगृह्णन्तः परिजनं सवाम्य अर्थपरमाः सदा 24 ईदृशैः पुरुषश्रेष्ठैः संधिं यः कुरुते नृपः तस्य विस्तीर्यते राष्ट्रं जयॊत्स्ना गरहपतेर इव 25 शास्त्रनित्या जितक्रॊधा बलवन्तॊ रणप्रियाः कषान्ताः शीलगुणॊपेताः संधेयाः पुरुषॊत्तमाः 26 ये च दॊषसमायुक्ता नराः परॊक्ता मयानघ तेषाम अप्य अधमॊ राजन कृतघ्नॊ मित्र घातकः तयक्तव्यः स दुराचारः सर्वेषाम इति निश्चयः 27 [य] विस्तरेणार्थ संबन्धं शरॊतुम इच्छामि पार्थिव मित्रद्रॊही कृतघ्नश च यः परॊक्तस तं च मे वद 28 [भ] हन्त ते वर्तयिष्ये ऽहम इतिहासं पुरातनम उदीच्यां दिशि यद्वृत्तं मलेच्छेषु मनुजाधिप 29 बराह्मणॊ मध्यदेशीयः कृष्णाङ्गॊ बरह्म वर्जितः गरामं परेक्ष्य जनाकीर्णं पराविशद भैक्ष काङ्क्षया 30 तत्र दस्युर धनयुतः सर्ववर्णविशेषवित बरह्मण्यः सत्यसंधश च दाने च निरतॊ ऽभवत 31 तस्य कषयम उपागम्य ततॊ भिक्षाम अयाचत परतिश्रयं च वासार्थं भिक्षां चैवाथ वार्षिकीम 32 परादात तस्मै स विप्राय वस्त्रं च सदृशं नवम नारीं चापि वयॊ पेतां भर्त्रा विरहितां तदा 33 एतत संप्राप्य हृष्टात्मा दस्यॊः सर्वं दविजस तदा तस्मिन गृहवरे राजंस तया रेमे स गौतमः 34 कुटुम्बार्थेषु दस्यॊः स साहाय्यं चाप्य अथाकरॊत तत्रावसत सॊ ऽथ वर्षाः समृद्धे शबरालये बाणवेध्ये परं यत्नम अकरॊच चैव गौतमः 35 वक्राङ्गांस तु स नित्यं वै सर्वतॊ बाणगॊचरे जघान गौतमॊ राजन यथा दस्यु गणस तथा 36 हिंसा परॊ घृणा हीनः सदा पराणिवधे रतः गौतमः संनिकर्षेण दस्युभिः समताम इयात 37 तथा तु वसतस तस्य दस्यु गरामे सुखं तदा अगच्छन बहवॊ मासा निघ्नतः पक्षिणॊ बहून 38 ततः कदा चिद अपरॊ दविजस तं देशम आगमत जटी चीराजिनधरः सवाध्यायपरमः शुचिः 39 विनीतॊ नियताहारॊ बरह्मण्यॊ वेदपारगः स बरह्म चारी तद देश्यः सखा तस्यैव सुप्रियम तं दस्यु गरामम अगमद यत्रासौ गौतमॊ ऽभवत 40 स तु विप्र गृहान्वेषी शूद्रान्न परिवर्जकः गरामे दस्यु जनाकीर्णे वयचरत सर्वतॊदिशम 41 ततः स गौतम गृहं परविवेश दविजॊत्तमः गौतमश चापि संप्राप्तस ताव अन्यॊन्येन संगतौ 42 वक्राङ्गभारहस्तं तं धनुष्पाणिं कृतागसम रुधिरेणावसिक्ताङ्गं गृहद्वारम उपागतम 43 तं दृष्ट्वा पुरुषादाभम अपध्वस्तं कषयागतम अभिज्ञाय दविजॊ वरीडाम अगमद वाक्यम आह च 44 किम इदं कुरुषे मौढ्याद विप्रस तवं हि कुलॊद्गतः मध्यदेशपरिज्ञातॊ दस्यु भावं गतः कथम 45 पूर्वान समर दविजाग्र्यांस तान परख्यातान वेदपारगान येषां वंशे ऽभिजातस तवम ईदृशः कुलपांसनः 46 अवबुध्यात्मनात्मानं सत्यं शीलं शरुतं दमम अनुक्रॊशं च संस्मृत्य तयज वासम इमं दविज 47 एवम उक्तः ससुहृदा तदा तेन हितैषिणा परत्युवाच ततॊ राजन विनिश्चित्य तदार्तवत 48 अधनॊ ऽसमि दविजश्रेष्ठ न च वेदविद अप्य अहम वृत्त्यर्थम इह संप्राप्तं विद्धि मां दविजसत्तम 49 तवद्दर्शनात तु विप्रर्षे कृतार्थं वेद्म्य अहं दविज आत्मानं सह यास्यावः शवॊ वसाद्येह शर्वरीम |
1
[y] pitāmaha mahāprājña kurūṇāṃ kīrtivardhana praśnaṃ kaṃ cit pravakṣyāmi tan me vyākhyātum arhasi 2 kīdṛśā mānavāḥ saumyāḥ kaiḥ prītiḥ paramā bhavet āyatyāṃ ca tadātve ca ke kṣamās tān vadasva me 3 na hi tatra dhanaṃ sphītaṃ na ca saṃbandhibāndhavāḥ tiṣṭhanti yatra suhṛdas tiṣṭhantīti matir mama 4 durlabho hi suhṛc chrotā durlabhaś ca hitaḥ suhṛt etad dharmabhṛtāṃ śreṣṭha sarvaṃ vyākhyātum arhasi 5 [bh] saṃdheyān puruṣān rājann asaṃdheyāṃś ca tattvataḥ vadato me nibodha tvaṃ nikhilena yudhiṣṭhira 6 lubdhaḥ krūras tyaktadharmā nikṛtaḥ śaṭha eva ca kṣudraḥ pāpasamācāraḥ sarvaśaṅkī tathālasaḥ 7 dīrghasūtro 'nṛjuḥ kaṣṭo guru dārapradharṣakaḥ vyasane yaḥ parityāgī durātmā nirapatrapaḥ 8 sarvataḥ pāpadarśī ca nāstiko veda nindakaḥ saṃprakīrṇendriyo loke yaḥ kāmanirataś caret 9 asatyo lokavidviṣṭaḥ samaye cānavasthitaḥ piśuno 'thākṛta prajño matsarī pāpaniścayaḥ 10 duḥśīlo 'thākṛtātmā ca nṛśaṃsaḥ kitavas tathā mitrair arthakṛtī nityam icchaty arthaparaś ca yaḥ 11 vahataś ca yathāśakti yo na tuṣyati mandadhīḥ amitram iva yo bhuṅkte sadā mitraṃ nararṣabha 12 asthāna krodhano yaś ca akasmāc ca virajyate suhṛdaś caiva kalyāṇān āśu tyajati kilbiṣī 13 alpe 'py apakṛte mūḍhas tathājñānāt kṛte 'pi ca kāryopasevī mitreṣu mitra dveṣī narādhipa 14 śatrur mitra mukho yaś ca jihmaprekṣī vilobhanaḥ na rajyati ca kalyāṇe yas tyajet tādṛśaṃ naram 15 pānapo dveṣaṇaḥ krūro nirghṛṇaḥ paruṣas tathā paropatāpī mitradhruk tathā prāṇivadhe rataḥ 16 kṛtaghnaś cādhamo loke na saṃdheyaḥ kathaṃ cana chidrānveṣī na saṃdheyaḥ saṃdheyān api me śṛṇu 17 kulīnā vākyasaṃpannā jñānavijñānakovidāḥ mitrajñāś ca kṛtajñāś ca sarvajñāḥ śokavarjitāḥ 18 mādhuryaguṇasaṃpannāḥ satyasaṃdhā jitendriyāḥ vyāyāmaśīlāḥ satataṃ bhṛtaputrāḥ kulodgatāḥ 19 rūpavanto guṇopetās tathālubdhā jitaśramāḥ doṣair viyuktāḥ prathitais te grāhyāḥ pārthivena ha 20 yathāśakti samācārāḥ santas tuṣyanti hi prabho nāsthāne krodhavantaś ca na cākasmād virāgiṇaḥ 21 viraktāś ca na ruṣyanti manasāpy arthakovidāḥ ātmānaṃ pīḍayitvāpi suhṛt kāryaparāyaṇāḥ na virajyanti mitrebhyo vāso raktam ivāvikam 22 doṣāṃś ca lobhamohādīn artheṣu yuvatiṣv atha na darśayanti suhṛdāṃ viśvastā bandhuvatsalāḥ 23 loṣṭa kāñcanatulyārthāḥ suhṛtsv aśaṭha buddhayaḥ ye caranty anabhīmānā nisṛṣṭārtha vibhūṣaṇāḥ saṃgṛhṇantaḥ parijanaṃ svāmy arthaparamāḥ sadā 24 īdṛśaiḥ puruṣaśreṣṭhaiḥ saṃdhiṃ yaḥ kurute nṛpaḥ tasya vistīryate rāṣṭraṃ jyotsnā grahapater iva 25 śāstranityā jitakrodhā balavanto raṇapriyāḥ kṣāntāḥ śīlaguṇopetāḥ saṃdheyāḥ puruṣottamāḥ 26 ye ca doṣasamāyuktā narāḥ proktā mayānagha teṣām apy adhamo rājan kṛtaghno mitra ghātakaḥ tyaktavyaḥ sa durācāraḥ sarveṣām iti niścayaḥ 27 [y] vistareṇārtha saṃbandhaṃ śrotum icchāmi pārthiva mitradrohī kṛtaghnaś ca yaḥ proktas taṃ ca me vada 28 [bh] hanta te vartayiṣye 'ham itihāsaṃ purātanam udīcyāṃ diśi yadvṛttaṃ mleccheṣu manujādhipa 29 brāhmaṇo madhyadeśīyaḥ kṛṣṇāṅgo brahma varjitaḥ grāmaṃ prekṣya janākīrṇaṃ prāviśad bhaikṣa kāṅkṣayā 30 tatra dasyur dhanayutaḥ sarvavarṇaviśeṣavit brahmaṇyaḥ satyasaṃdhaś ca dāne ca nirato 'bhavat 31 tasya kṣayam upāgamya tato bhikṣām ayācata pratiśrayaṃ ca vāsārthaṃ bhikṣāṃ caivātha vārṣikīm 32 prādāt tasmai sa viprāya vastraṃ ca sadṛśaṃ navam nārīṃ cāpi vayo petāṃ bhartrā virahitāṃ tadā 33 etat saṃprāpya hṛṣṭātmā dasyoḥ sarvaṃ dvijas tadā tasmin gṛhavare rājaṃs tayā reme sa gautamaḥ 34 kuṭumbārtheṣu dasyoḥ sa sāhāyyaṃ cāpy athākarot tatrāvasat so 'tha varṣāḥ samṛddhe śabarālaye bāṇavedhye paraṃ yatnam akaroc caiva gautamaḥ 35 vakrāṅgāṃs tu sa nityaṃ vai sarvato bāṇagocare jaghāna gautamo rājan yathā dasyu gaṇas tathā 36 hiṃsā paro ghṛṇā hīnaḥ sadā prāṇivadhe rataḥ gautamaḥ saṃnikarṣeṇa dasyubhiḥ samatām iyāt 37 tathā tu vasatas tasya dasyu grāme sukhaṃ tadā agacchan bahavo māsā nighnataḥ pakṣiṇo bahūn 38 tataḥ kadā cid aparo dvijas taṃ deśam āgamat jaṭī cīrājinadharaḥ svādhyāyaparamaḥ śuciḥ 39 vinīto niyatāhāro brahmaṇyo vedapāragaḥ sa brahma cārī tad deśyaḥ sakhā tasyaiva supriyam taṃ dasyu grāmam agamad yatrāsau gautamo 'bhavat 40 sa tu vipra gṛhānveṣī śūdrānna parivarjakaḥ grāme dasyu janākīrṇe vyacarat sarvatodiśam 41 tataḥ sa gautama gṛhaṃ praviveśa dvijottamaḥ gautamaś cāpi saṃprāptas tāv anyonyena saṃgatau 42 vakrāṅgabhārahastaṃ taṃ dhanuṣpāṇiṃ kṛtāgasam rudhireṇāvasiktāṅgaṃ gṛhadvāram upāgatam 43 taṃ dṛṣṭvā puruṣādābham apadhvastaṃ kṣayāgatam abhijñāya dvijo vrīḍām agamad vākyam āha ca 44 kim idaṃ kuruṣe mauḍhyād vipras tvaṃ hi kulodgataḥ madhyadeśaparijñāto dasyu bhāvaṃ gataḥ katham 45 pūrvān smara dvijāgryāṃs tān prakhyātān vedapāragān yeṣāṃ vaṃśe 'bhijātas tvam īdṛśaḥ kulapāṃsanaḥ 46 avabudhyātmanātmānaṃ satyaṃ śīlaṃ śrutaṃ damam anukrośaṃ ca saṃsmṛtya tyaja vāsam imaṃ dvija 47 evam uktaḥ sasuhṛdā tadā tena hitaiṣiṇā pratyuvāca tato rājan viniścitya tadārtavat 48 adhano 'smi dvijaśreṣṭha na ca vedavid apy aham vṛttyartham iha saṃprāptaṃ viddhi māṃ dvijasattama 49 tvaddarśanāt tu viprarṣe kṛtārthaṃ vedmy ahaṃ dvija ātmānaṃ saha yāsyāvaḥ śvo vasādyeha śarvarīm |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 12
Chapter 163
|
1
[भ] तस्यां निशायां वयुष्टायां गते तस्मिन दविजॊत्तमे निष्क्रम्य गौतमॊ ऽगच्छत समुद्रं परति भारत 2 सामुद्रकान स वणिजस ततॊ ऽपश्यत सथितान पथि स तेन सार्थेन सह परययौ सागरं परति 3 स तु सार्थॊ महाराज कस्मिंश चिद गिरिगह्वरे मत्तेन दविरदेनाथ निहतः परायशॊ ऽभवत 4 स कथं चित ततस तस्मात सार्थान मुक्तॊ दविजस तदा कांदिग भूतॊ जीवितार्थी परदुद्रावॊत्तरां दिशम 5 स सर्वतः परिभ्रष्टः सार्थाद देशात तथार्थतः एकाकी वयद्रवत तत्र वने किं पुरुषॊ यथा 6 स पन्थानम अथासाद्य समुद्राभिसरं तदा आससाद वनं रम्यं महत पुष्पितपादपम 7 सर्वर्तुकैर आम्रवनैः पुष्पितैर उपशॊभितम नन्दनॊद्देश सदृशं यक्षकिंनरसेवितम 8 शालतालधवाश्वत्थत्वचागुरु वनैस तथा चन्दनस्य च मुख्यस्य पादपैर उपशॊभितम गिरिप्रस्थेषु रम्येषु शुभेषु सुसुगन्धिषु 9 समन्ततॊ दविजश्रेष्ठा वल्गु कूजन्ति तत्र वै मनुष्यवदनास तव अन्ये भारुण्डा इति विश्रुताः भूलिङ्गशकुनाश चान्ये समुद्रं सर्वतॊ ऽभवन 10 स तान्य अतिमनॊज्ञानि विहंगाभिरुतानि वै शृण्वन सुरमणीयानि विप्रॊ ऽगच्छत गौतमः 11 ततॊ ऽपश्यत सुरम्ये स सुवर्णसिकताचिते देशभागे समे चित्रे सवर्गॊद्देश समप्रभे 12 शरिया जुष्टं महावृक्षं नयग्रॊधं परिमण्डलम शाखाभिर अनुरूपाभिर भूषितं छत्रसंनिभम 13 तस्य मूलं सुसंसिक्तं वरचन्दन वारिणा दिव्यपुष्पान्वितं शरीमत पितामह सदॊपमम 14 तं दृष्ट्वा गौतमः परीतॊ मुनिकान्तम अनुत्तमम मेध्यं सुरगृह परख्यं पुष्पितैः पादपैर वृतम तम आगम्य मुदा युक्तस तस्याधस्ताद उपाविशत 15 तत्रासीनस्य कौरव्य गौतमस्य सुखः शिवः पुष्पाणि समुपस्पृश्य परववाव अनिलः शुचिः हलादयन सर्वगात्राणि गौतमस्य तदा नृप 16 स तु विप्रः परिश्रान्तः सपृष्टः पुण्येन वायुना सुखम आसाद्य सुष्वाप भास्करश चास्तम अभ्यगात 17 ततॊ ऽसतं भास्करे याते संध्याकाल उपस्थिते आजगाम सवभवनं बरह्मलॊकात खगॊत्तमः 18 नाडी जङ्घ इति खयातॊ दयितॊ बरह्मणः सखा बकराजॊ महाप्राज्ञः कश्यपस्यात्मसंभवः 19 राजधर्मेति विख्यातॊ बभूवाप्रतिमॊ भुवि देवकन्या सुतः शरीमान विद्वान देवपतिप्रभः 20 मृष्टहाटक संछन्नॊ भूषणैर अर्कसंनिभैः भूषितः सर्वगात्रेषु देवगर्भः शरिया जवलन 21 तम आगतं दविजं दृष्ट्वा विस्मितॊ गौतमॊ ऽभवत कषुत्पिपासापरीतात्मा हिंसार्थी चाप्य अवैक्षत 22 [राजधर्म] सवागतं भवते विप्र दिष्ट्या पराप्तॊ ऽसि मे गृहम अस्तं च सविता यातः संध्येयं समुपस्थिता 23 मम तवं निलयं पराप्तः परियातिथिर अनिन्दितः पूजितॊ यास्यसि परातर विधिदृष्टेन कर्मणा |
1
[bh] tasyāṃ niśāyāṃ vyuṣṭāyāṃ gate tasmin dvijottame niṣkramya gautamo 'gacchat samudraṃ prati bhārata 2 sāmudrakān sa vaṇijas tato 'paśyat sthitān pathi sa tena sārthena saha prayayau sāgaraṃ prati 3 sa tu sārtho mahārāja kasmiṃś cid girigahvare mattena dviradenātha nihataḥ prāyaśo 'bhavat 4 sa kathaṃ cit tatas tasmāt sārthān mukto dvijas tadā kāṃdig bhūto jīvitārthī pradudrāvottarāṃ diśam 5 sa sarvataḥ paribhraṣṭaḥ sārthād deśāt tathārthataḥ ekākī vyadravat tatra vane kiṃ puruṣo yathā 6 sa panthānam athāsādya samudrābhisaraṃ tadā āsasāda vanaṃ ramyaṃ mahat puṣpitapādapam 7 sarvartukair āmravanaiḥ puṣpitair upaśobhitam nandanoddeśa sadṛśaṃ yakṣakiṃnarasevitam 8 śālatāladhavāśvatthatvacāguru vanais tathā candanasya ca mukhyasya pādapair upaśobhitam giriprastheṣu ramyeṣu śubheṣu susugandhiṣu 9 samantato dvijaśreṣṭhā valgu kūjanti tatra vai manuṣyavadanās tv anye bhāruṇḍā iti viśrutāḥ bhūliṅgaśakunāś cānye samudraṃ sarvato 'bhavan 10 sa tāny atimanojñāni vihaṃgābhirutāni vai śṛṇvan suramaṇīyāni vipro 'gacchata gautamaḥ 11 tato 'paśyat suramye sa suvarṇasikatācite deśabhāge same citre svargoddeśa samaprabhe 12 śriyā juṣṭaṃ mahāvṛkṣaṃ nyagrodhaṃ parimaṇḍalam śākhābhir anurūpābhir bhūṣitaṃ chatrasaṃnibham 13 tasya mūlaṃ susaṃsiktaṃ varacandana vāriṇā divyapuṣpānvitaṃ śrīmat pitāmaha sadopamam 14 taṃ dṛṣṭvā gautamaḥ prīto munikāntam anuttamam medhyaṃ suragṛha prakhyaṃ puṣpitaiḥ pādapair vṛtam tam āgamya mudā yuktas tasyādhastād upāviśat 15 tatrāsīnasya kauravya gautamasya sukhaḥ śivaḥ puṣpāṇi samupaspṛśya pravavāv anilaḥ śuciḥ hlādayan sarvagātrāṇi gautamasya tadā nṛpa 16 sa tu vipraḥ pariśrāntaḥ spṛṣṭaḥ puṇyena vāyunā sukham āsādya suṣvāpa bhāskaraś cāstam abhyagāt 17 tato 'staṃ bhāskare yāte saṃdhyākāla upasthite ājagāma svabhavanaṃ brahmalokāt khagottamaḥ 18 nāḍī jaṅgha iti khyāto dayito brahmaṇaḥ sakhā bakarājo mahāprājñaḥ kaśyapasyātmasaṃbhavaḥ 19 rājadharmeti vikhyāto babhūvāpratimo bhuvi devakanyā sutaḥ śrīmān vidvān devapatiprabhaḥ 20 mṛṣṭahāṭaka saṃchanno bhūṣaṇair arkasaṃnibhaiḥ bhūṣitaḥ sarvagātreṣu devagarbhaḥ śriyā jvalan 21 tam āgataṃ dvijaṃ dṛṣṭvā vismito gautamo 'bhavat kṣutpipāsāparītātmā hiṃsārthī cāpy avaikṣata 22 [rājadharma] svāgataṃ bhavate vipra diṣṭyā prāpto 'si me gṛham astaṃ ca savitā yātaḥ saṃdhyeyaṃ samupasthitā 23 mama tvaṃ nilayaṃ prāptaḥ priyātithir aninditaḥ pūjito yāsyasi prātar vidhidṛṣṭena karmaṇā |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 12
Chapter 164
|
1
[भ] गिरं तां मधुरां शरुत्वा गौतमॊ विस्मितस तदा कौतूहलान्वितॊ राजन राजधर्माणम ऐक्षत 2 [र] भॊः कश्यपस्य पुत्रॊ ऽहं माता दाक्षायणी च मे अतिथिस तवं गुणॊपेतः सवागतं ते दविजर्षभ 3 [भ] तस्मै दत्त्वा स सत्कारं विधिदृष्टेन कर्मणा शालपुष्पमयीं दिव्यां बृसीं समुपकल्पयत 4 भगीरथ रथाक्रान्तान देशान गङ्गा निषेवितान ये चरन्ति महामीनास तांश च तस्यान्वकल्पयत 5 वह्निं चापि सुसंदीप्तं मीनांश चैव सुपीवरान स गौतमायातिथये नयवेदयत काश्यपः 6 भुक्तवन्तं च तं विप्रं परीतात्मानं महामनाः कलमापनयनार्थं स पक्षाभ्याम अभ्यवीजयत 7 ततॊ विश्रान्तम आसीनं गॊत्र परश्नम अपृच्छत सॊ ऽबरवीद गौतमॊ ऽसमीति बराह्म नान्यद उदाहरत 8 तस्मै पर्णमयं दिव्यं दिव्यपुष्पाधिवासितम गन्धाढ्यं शयनं परादात स शिश्ये तत्र वै सुखम 9 अथॊपविष्टं शयने गौतमं बकराट तदा पप्रच्छ काश्यपॊ वाग्मी किम आगमनकारणम 10 ततॊ ऽबरवीद गौतमस तं दरिद्रॊ ऽहं महामते समुद्रगमनाकाङ्क्षी दरव्यार्थम इति भारत 11 तं काश्यपॊ ऽबरवीत परीतॊ नॊत्कण्ठां कर्तुम अर्हसि कृतकार्यॊ दविजश्रेष्ठ स दरव्यॊ यास्यसे गृहान 12 चतुर्विधा हय अर्थगतिर बृहस्पतिमतं यथा पारम्पर्यं तथा दैवं कर्म मित्रम इति परभॊ 13 परादुर्भूतॊ ऽसमि ते मित्रं सुहृत तवं च मम तवयि सॊ ऽहं तथा यतिष्यामि भविष्यसि यथार्थवान 14 ततः परभातसमये सुखं पृष्ट्वाब्रवीद इदम गच्छ सौम्य पथानेन कृतकृत्यॊ भविष्यसि 15 इतस तरियॊजनं गत्वा राक्षसाधिपतिर महान विरूपाक्ष इति खयातः सखा मम महाबलः 16 तं गच्छ दविजमुख्य तवं मम वाक्यप्रचॊदितः कामान अभीप्सितांस तुभ्यं दाता नास्त्य अत्र संशयः 17 इत्य उक्तः परययौ राजन गौतमॊ विगतक्लमः फलान्य अमृतकल्पानि भक्षयन सम यथेष्टतः 18 चन्दनागुरुमुख्यानि तवक पत्राणां वनानि च तस्मिन पथि महाराज सेवमानॊ दरुतं ययौ 19 ततॊ मेरुव्रजं नाम नगरं शैलतॊरणम शैलप्राकारवप्रं च शैलयन्त्रार्गलं तथा 20 विदितश चाभवत तस्य राक्षसेन्द्रस्य धीमतः परहितः सुहृदा राजन परीयता वै परियातिथिः 21 ततः स राक्षसेन्द्रः सवान परेष्यान आह युधिष्ठिर गौतमॊ नगरद्वाराच छीघ्रम आनीयताम इति 22 ततः पुरवरात तस्मात पुरुषाः शवेतवेष्टनाः गौतमेत्य अभिभाषन्तः पुरद्वारम उपागमन 23 ते तम ऊचुर महाराज परेष्या रक्षःपतेर दविजम तवरस्व तूर्णम आगच्छ राजा तवां दरष्टुम इच्छति 24 राक्षसाधिपतिर वीरॊ विरूपाक्ष इति शरुतः स तवां तवरति वै दरष्टुं तत कषिप्रं संविधीयताम 25 ततः स पराद्रवद विप्रॊ विस्मयाद विगतक्लमः गौतमॊ नगरर्द्धिं तां पश्यन परमविस्मितः 26 तैर एव सहितॊ राज्ञॊ वेश्म तूर्णम उपाद्रवत दर्शनं राक्षसेन्द्रस्य काङ्क्षमाणॊ दविजस तदा |
1
[bh] giraṃ tāṃ madhurāṃ śrutvā gautamo vismitas tadā kautūhalānvito rājan rājadharmāṇam aikṣata 2 [r] bhoḥ kaśyapasya putro 'haṃ mātā dākṣāyaṇī ca me atithis tvaṃ guṇopetaḥ svāgataṃ te dvijarṣabha 3 [bh] tasmai dattvā sa satkāraṃ vidhidṛṣṭena karmaṇā śālapuṣpamayīṃ divyāṃ bṛsīṃ samupakalpayat 4 bhagīratha rathākrāntān deśān gaṅgā niṣevitān ye caranti mahāmīnās tāṃś ca tasyānvakalpayat 5 vahniṃ cāpi susaṃdīptaṃ mīnāṃś caiva supīvarān sa gautamāyātithaye nyavedayata kāśyapaḥ 6 bhuktavantaṃ ca taṃ vipraṃ prītātmānaṃ mahāmanāḥ klamāpanayanārthaṃ sa pakṣābhyām abhyavījayat 7 tato viśrāntam āsīnaṃ gotra praśnam apṛcchata so 'bravīd gautamo 'smīti brāhma nānyad udāharat 8 tasmai parṇamayaṃ divyaṃ divyapuṣpādhivāsitam gandhāḍhyaṃ śayanaṃ prādāt sa śiśye tatra vai sukham 9 athopaviṣṭaṃ śayane gautamaṃ bakarāṭ tadā papraccha kāśyapo vāgmī kim āgamanakāraṇam 10 tato 'bravīd gautamas taṃ daridro 'haṃ mahāmate samudragamanākāṅkṣī dravyārtham iti bhārata 11 taṃ kāśyapo 'bravīt prīto notkaṇṭhāṃ kartum arhasi kṛtakāryo dvijaśreṣṭha sa dravyo yāsyase gṛhān 12 caturvidhā hy arthagatir bṛhaspatimataṃ yathā pāramparyaṃ tathā daivaṃ karma mitram iti prabho 13 prādurbhūto 'smi te mitraṃ suhṛt tvaṃ ca mama tvayi so 'haṃ tathā yatiṣyāmi bhaviṣyasi yathārthavān 14 tataḥ prabhātasamaye sukhaṃ pṛṣṭvābravīd idam gaccha saumya pathānena kṛtakṛtyo bhaviṣyasi 15 itas triyojanaṃ gatvā rākṣasādhipatir mahān virūpākṣa iti khyātaḥ sakhā mama mahābalaḥ 16 taṃ gaccha dvijamukhya tvaṃ mama vākyapracoditaḥ kāmān abhīpsitāṃs tubhyaṃ dātā nāsty atra saṃśayaḥ 17 ity uktaḥ prayayau rājan gautamo vigataklamaḥ phalāny amṛtakalpāni bhakṣayan sma yatheṣṭataḥ 18 candanāgurumukhyāni tvak patrāṇāṃ vanāni ca tasmin pathi mahārāja sevamāno drutaṃ yayau 19 tato meruvrajaṃ nāma nagaraṃ śailatoraṇam śailaprākāravapraṃ ca śailayantrārgalaṃ tathā 20 viditaś cābhavat tasya rākṣasendrasya dhīmataḥ prahitaḥ suhṛdā rājan prīyatā vai priyātithiḥ 21 tataḥ sa rākṣasendraḥ svān preṣyān āha yudhiṣṭhira gautamo nagaradvārāc chīghram ānīyatām iti 22 tataḥ puravarāt tasmāt puruṣāḥ śvetaveṣṭanāḥ gautamety abhibhāṣantaḥ puradvāram upāgaman 23 te tam ūcur mahārāja preṣyā rakṣaḥpater dvijam tvarasva tūrṇam āgaccha rājā tvāṃ draṣṭum icchati 24 rākṣasādhipatir vīro virūpākṣa iti śrutaḥ sa tvāṃ tvarati vai draṣṭuṃ tat kṣipraṃ saṃvidhīyatām 25 tataḥ sa prādravad vipro vismayād vigataklamaḥ gautamo nagararddhiṃ tāṃ paśyan paramavismitaḥ 26 tair eva sahito rājño veśma tūrṇam upādravat darśanaṃ rākṣasendrasya kāṅkṣamāṇo dvijas tadā |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 12
Chapter 165
|
1
[भ] ततः स विदितॊ राज्ञः परविश्य गृहम उत्तमम पूजितॊ राक्षसेन्द्रेण निषसादासनॊत्तमे 2 पृष्टश च गॊत्र चरणं सवाध्यायं बरह्म चारिकम न तत्र वयाजहारान्यद गॊत्र मात्राद ऋते दविजः 3 बरह्म वर्चस हीनस्य सवाध्यायविरतस्य च गॊत्र मात्रविदॊ राजा निवासं समपृच्छत 4 कव ते निवासः कल्याण किं गॊत्रा बराह्मणी च ते तत्त्वं बरूहि न भीः कार्या विश्रमस्व यथासुखम 5 [ग] मध्यदेशप्रसूतॊ ऽहं वासॊ मे शबरालये शूद्रा पुनर्भूर भार्या मे सत्यम एतद बरवीमि ते 6 [भ] ततॊ राजा विममृशे कथं कार्यम इदं भवेत कथं वा सुकृतं मे सयाद इति बुद्ध्यान्वचिन्तयत 7 अयं वै जननाद विप्रः सुहृत तस्य महात्मनः संप्रेषितश च तेनायं काश्यपेन ममान्तिकम 8 तस्य परियं करिष्यामि स हि माम आश्रितः सदा भराता मे बान्धवश चासौ सखा च हृदयंगमः 9 कार्त्तिक्याम अद्य भॊक्तारः सहस्रं मे दविजॊत्तमाः तत्रायम अपि भॊक्ता वै देयम अस्मै च मे धनम 10 ततः सहस्रं विप्राणां विदुषां समलंकृतम सनातानाम अनुसंप्राप्तम अहत कषौमवाससाम 11 तान आगतान दविजश्रेष्ठान विरूपाक्षॊ विशां पते यथार्हं परतिजग्राह विधिदृष्टेन कर्मणा 12 बृस्यस तेषां तु संन्यस्ता राक्षसेन्द्रस्य शासनात भूमौ वरकुथास्तीर्णाः परेष्यैर भरतसत्तम 13 तासु ते पूजिता राज्ञा निषण्णा दविजसत्तमाः वयराजन्त महाराज नक्षत्रपतयॊ यथा 14 ततॊ जाम्बूनदाः पात्रीर वज्राङ्का विमलाः शुभाः वरान्न पूर्णा विप्रेभ्यः परादान मधु घृताप्लुताः 15 तस्य नित्यं तथाषाढ्यां माघ्यां च बहवॊ दविजाः ईप्सितं भॊजनवरं लभन्ते सत्कृतं सदा 16 विशेषतस तु कार्त्तिक्यां दविजेभ्यः संप्रयच्छति शरद्व्यपाये रत्नानि पौर्णमास्याम इति शरुतिः 17 सुवर्णं रजतं चैव मणीन अथ च मौक्तिकम वर्जान महाधनांश चैव वैडूर्याजिन राङ्कवान 18 रत्नराशीन विनिक्षिप्य दक्षिणार्थे स भारत ततः पराह दविजश्रेष्ठान विरूपाक्षॊ महायशाः 19 गृह्णीत रत्नान्य एतानि यथॊत्साहं यथेष्टतः येषु येषु च भाण्डेषु भुक्तं वॊ दविजसत्तमाः तान्य एवादाय गच्छध्वं सववेश्मानीति भारत 20 इत्य उक्तवचने तस्मिन राक्षसेन्द्रे महात्मनि यथेष्टं तानि रत्नानि जगृहुर बराह्मणर्षभाः 21 ततॊ महार्हैस ते सर्वे रत्नैर अभ्यर्चिताः शुभैः बराह्मणा मृष्टवसनाः सुप्रीताः सम तदाभवन 22 ततस तान राक्षसेन्द्राश च दविजान आह पुनर वचः नाना दिग आगतान राजन राक्षसान परतिषिध्य वै 23 अध्यैक दिवसं विप्रा न वॊ ऽसतीह भयं कव चित राक्षसेभ्यः परमॊदध्वम इष्टतॊ यातमा चिरम 24 ततः परदुद्रुवुः सर्वे विप्र संघाः समन्ततः गौतमॊ ऽपि सुवर्णस्य भारम आदाय स तवरः 25 कृच्छ्रात समुद्वहन वीर नयग्रॊधं समुपागमत नयषीदच च परिश्रान्तः कलान्तश च कषुधितश च ह 26 ततस तमाभ्यगाद राजन राजधर्मा खगॊत्तमः सवागतेनाभ्यनन्दच च गौतमं मित्रवत्सलः 27 तस्य पक्षाग्र विक्षेपैः कलमं वयपनयत खगः पूजां चाप्य अकरॊद धीमान भॊजनं चाप्य अकल्पयत 28 स भुक्तवान सुविश्रान्तॊ गौतमॊ ऽचिन्तयत तदा हाटकस्याभिरूपस्य भारॊ ऽयं सुमहान मया गृहीतॊ लॊभमॊहाद वै दूरं च गमनं मम 29 न चास्ति पथि भॊक्तव्यं पराणसंधारणं मम किं कृत्वा धारयेयं वै परणान इत्य अभ्यचिन्तयत 30 ततः स पथि भॊक्तव्यं परेक्षमाणॊ न किं चन कृतघ्नः पुरुषव्याघ्र मनसेदम अचिन्तयत 31 अयं बकपतिः पार्श्वे मांसराशिः सथितॊ मम इमं हत्वा गृहीत्वाच यास्ये ऽहं समभिद्रुतम |
1
[bh] tataḥ sa vidito rājñaḥ praviśya gṛham uttamam pūjito rākṣasendreṇa niṣasādāsanottame 2 pṛṣṭaś ca gotra caraṇaṃ svādhyāyaṃ brahma cārikam na tatra vyājahārānyad gotra mātrād ṛte dvijaḥ 3 brahma varcasa hīnasya svādhyāyaviratasya ca gotra mātravido rājā nivāsaṃ samapṛcchata 4 kva te nivāsaḥ kalyāṇa kiṃ gotrā brāhmaṇī ca te tattvaṃ brūhi na bhīḥ kāryā viśramasva yathāsukham 5 [g] madhyadeśaprasūto 'haṃ vāso me śabarālaye śūdrā punarbhūr bhāryā me satyam etad bravīmi te 6 [bh] tato rājā vimamṛśe kathaṃ kāryam idaṃ bhavet kathaṃ vā sukṛtaṃ me syād iti buddhyānvacintayat 7 ayaṃ vai jananād vipraḥ suhṛt tasya mahātmanaḥ saṃpreṣitaś ca tenāyaṃ kāśyapena mamāntikam 8 tasya priyaṃ kariṣyāmi sa hi mām āśritaḥ sadā bhrātā me bāndhavaś cāsau sakhā ca hṛdayaṃgamaḥ 9 kārttikyām adya bhoktāraḥ sahasraṃ me dvijottamāḥ tatrāyam api bhoktā vai deyam asmai ca me dhanam 10 tataḥ sahasraṃ viprāṇāṃ viduṣāṃ samalaṃkṛtam snātānām anusaṃprāptam ahata kṣaumavāsasām 11 tān āgatān dvijaśreṣṭhān virūpākṣo viśāṃ pate yathārhaṃ pratijagrāha vidhidṛṣṭena karmaṇā 12 bṛsyas teṣāṃ tu saṃnyastā rākṣasendrasya śāsanāt bhūmau varakuthāstīrṇāḥ preṣyair bharatasattama 13 tāsu te pūjitā rājñā niṣaṇṇā dvijasattamāḥ vyarājanta mahārāja nakṣatrapatayo yathā 14 tato jāmbūnadāḥ pātrīr vajrāṅkā vimalāḥ śubhāḥ varānna pūrṇā viprebhyaḥ prādān madhu ghṛtāplutāḥ 15 tasya nityaṃ tathāṣāḍhyāṃ māghyāṃ ca bahavo dvijāḥ īpsitaṃ bhojanavaraṃ labhante satkṛtaṃ sadā 16 viśeṣatas tu kārttikyāṃ dvijebhyaḥ saṃprayacchati śaradvyapāye ratnāni paurṇamāsyām iti śrutiḥ 17 suvarṇaṃ rajataṃ caiva maṇīn atha ca mauktikam varjān mahādhanāṃś caiva vaiḍūryājina rāṅkavān 18 ratnarāśīn vinikṣipya dakṣiṇārthe sa bhārata tataḥ prāha dvijaśreṣṭhān virūpākṣo mahāyaśāḥ 19 gṛhṇīta ratnāny etāni yathotsāhaṃ yatheṣṭataḥ yeṣu yeṣu ca bhāṇḍeṣu bhuktaṃ vo dvijasattamāḥ tāny evādāya gacchadhvaṃ svaveśmānīti bhārata 20 ity uktavacane tasmin rākṣasendre mahātmani yatheṣṭaṃ tāni ratnāni jagṛhur brāhmaṇarṣabhāḥ 21 tato mahārhais te sarve ratnair abhyarcitāḥ śubhaiḥ brāhmaṇā mṛṣṭavasanāḥ suprītāḥ sma tadābhavan 22 tatas tān rākṣasendrāś ca dvijān āha punar vacaḥ nānā dig āgatān rājan rākṣasān pratiṣidhya vai 23 adhyaika divasaṃ viprā na vo 'stīha bhayaṃ kva cit rākṣasebhyaḥ pramodadhvam iṣṭato yātamā ciram 24 tataḥ pradudruvuḥ sarve vipra saṃghāḥ samantataḥ gautamo 'pi suvarṇasya bhāram ādāya sa tvaraḥ 25 kṛcchrāt samudvahan vīra nyagrodhaṃ samupāgamat nyaṣīdac ca pariśrāntaḥ klāntaś ca kṣudhitaś ca ha 26 tatas tamābhyagād rājan rājadharmā khagottamaḥ svāgatenābhyanandac ca gautamaṃ mitravatsalaḥ 27 tasya pakṣāgra vikṣepaiḥ klamaṃ vyapanayat khagaḥ pūjāṃ cāpy akarod dhīmān bhojanaṃ cāpy akalpayat 28 sa bhuktavān suviśrānto gautamo 'cintayat tadā hāṭakasyābhirūpasya bhāro 'yaṃ sumahān mayā gṛhīto lobhamohād vai dūraṃ ca gamanaṃ mama 29 na cāsti pathi bhoktavyaṃ prāṇasaṃdhāraṇaṃ mama kiṃ kṛtvā dhārayeyaṃ vai praṇān ity abhyacintayat 30 tataḥ sa pathi bhoktavyaṃ prekṣamāṇo na kiṃ cana kṛtaghnaḥ puruṣavyāghra manasedam acintayat 31 ayaṃ bakapatiḥ pārśve māṃsarāśiḥ sthito mama imaṃ hatvā gṛhītvāca yāsye 'haṃ samabhidrutam |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 12
Chapter 166
|
1
[भ] अथ तत्र महार्चिष्मान अनलॊ वातसारथिः तस्याविदूरे रक्षार्थं खगेन्द्रेण कृतॊ ऽभवत 2 स चापि पार्श्वे सुष्वाप विश्वस्तॊ बकराट तदा कृतघ्नस तु स दुष्टात्मा तं जिघांसुर अजागरत 3 ततॊ ऽलातेन दीप्तेन विश्वस्तं निजघान तम निहत्य च मुदा युक्तः सॊ ऽनुबन्धं न दृष्टवान 4 स तं विपक्ष रॊमाणं कृत्वाग्नाव अपचत तदा तं गृहीत्वा सुवर्णं च ययौ दरुततरं दविजः 5 ततॊ ऽनयस्मिन गते चाह्नि विरूपाक्षॊ ऽबरवीत सुतम न परेक्षे राजधर्माणम अद्य पुत्र खगॊत्तमम 6 स पूर्वसंध्यां बरह्माणं वन्दितुं याति सर्वदा मां चादृष्ट्वा कदा चित स न गच्छति गृहान खगः 7 उभे दविरात्रं संध्ये वै नाभ्यगात स ममालयम तस्मान न शुध्यते भावॊ मम स जञायतां सुहृत 8 सवाध्यायेन वियुक्तॊ हि बरह्म वर्चस वर्जितः तं गतस तत्र मे शङ्का हन्यात तं स दविजाधमः 9 दुराचारस तु दुर्बुद्धिर इङ्गितैर लक्षितॊ मया निष्क्रियॊ दारुणाकारः कृष्णॊ दस्युर इवाधमः 10 गौतमः स गतस तत्र तेनॊद्विग्नं मनॊ मम पुत्र शीघ्रम इतॊ गत्वा राजधर्मनिवेशनम जञायतां स विशुद्धात्मा यदि जीवति माचिरम 11 स एवम उक्तस तवरितॊ रक्षॊभिः सहितॊ ययौ नयग्रॊधं तत्र चापश्यत कङ्कालं राजधर्मणः 12 स रुदन्न अगमत पुत्रॊ राक्षसेन्द्रस्य धीमतः तवरमाणः परं शक्त्या गौतम गरहणाय वै 13 ततॊ ऽविदूरे जगृहुर गौतमं राक्षसास तदा राजधर्मशरीरं च पक्षास्थि चरणॊज्झितम 14 तम आदायाथ रक्षांसि दरुतं मेरुव्रजं ययुः राज्ञश च दर्शयाम आसुः शरीरं राजधर्मणः कृतघ्नं पुरुषं तं च गौतमं पापचेतसम 15 रुरॊद राजा तं दृष्ट्वा सामात्यः स पुरॊहितः आर्तनादश च सुमहान अभूत तस्य निवेशने 16 स सत्री कुमारं च पुरं बभूवास्वस्थ मानसम अथाब्रवीन नृपः पुत्रं पापॊ ऽयं वध्यताम इति 17 अस्य मांसैर इमे सर्वे विहरन्तु यथेष्टतः पापाचारः पापकर्मा पापात्मा पापनिश्चयः हन्तव्यॊ ऽयं मम मतिर भवद्भिर इति राक्षसाः 18 इत्य उक्ता राक्षसेन्द्रेण राक्षसा घॊरविक्रमाः नैच्छन्त तं भक्षयितुं पापकर्मायम इत्य उत 19 दस्यूनां दीयताम एष साध्व अद्य पुरुषाधमः इत्य ऊचुस तं महाराज राक्षसेन्द्रं निशाचराः 20 शिरॊभिश च गता भूमिम ऊचू रक्षॊगणाधिपम न दातुम अर्हसि तवं नॊ भक्षणायास्य किल्बिषम 21 एवम अस्त्व इति तान आह राक्षसेन्द्रॊ निशाचरान दस्यूनां दीयताम एष कृतघ्नॊ ऽदयैव राक्षसाः 22 इत्य उक्ते तस्य ते दासाः शूलमुद्गर पाणयः छित्त्वा तं खण्डशः पापं दस्युभ्यः परददुस तदा 23 दस्यवश चापि नैच्छन्त तम अत्तुं पापकारिणम करव्यादा अपि राजेन्द्र कृतघ्नं नॊपभुञ्जते 24 बरह्मघ्ने च सुरापे च चॊरे भग्नव्रते तथा निष्कृतिर विहिता राजन कृतघ्ने नास्ति निष्कृतिः 25 मित्रद्रॊही नृशंसश च कृतघ्नश च नराधमः करव्यादैः कृमिभिश चान्यैर न भुज्यन्ते हि तादृशाः |
1
[bh] atha tatra mahārciṣmān analo vātasārathiḥ tasyāvidūre rakṣārthaṃ khagendreṇa kṛto 'bhavat 2 sa cāpi pārśve suṣvāpa viśvasto bakarāṭ tadā kṛtaghnas tu sa duṣṭātmā taṃ jighāṃsur ajāgarat 3 tato 'lātena dīptena viśvastaṃ nijaghāna tam nihatya ca mudā yuktaḥ so 'nubandhaṃ na dṛṣṭavān 4 sa taṃ vipakṣa romāṇaṃ kṛtvāgnāv apacat tadā taṃ gṛhītvā suvarṇaṃ ca yayau drutataraṃ dvijaḥ 5 tato 'nyasmin gate cāhni virūpākṣo 'bravīt sutam na prekṣe rājadharmāṇam adya putra khagottamam 6 sa pūrvasaṃdhyāṃ brahmāṇaṃ vandituṃ yāti sarvadā māṃ cādṛṣṭvā kadā cit sa na gacchati gṛhān khagaḥ 7 ubhe dvirātraṃ saṃdhye vai nābhyagāt sa mamālayam tasmān na śudhyate bhāvo mama sa jñāyatāṃ suhṛt 8 svādhyāyena viyukto hi brahma varcasa varjitaḥ taṃ gatas tatra me śaṅkā hanyāt taṃ sa dvijādhamaḥ 9 durācāras tu durbuddhir iṅgitair lakṣito mayā niṣkriyo dāruṇākāraḥ kṛṣṇo dasyur ivādhamaḥ 10 gautamaḥ sa gatas tatra tenodvignaṃ mano mama putra śīghram ito gatvā rājadharmaniveśanam jñāyatāṃ sa viśuddhātmā yadi jīvati māciram 11 sa evam uktas tvarito rakṣobhiḥ sahito yayau nyagrodhaṃ tatra cāpaśyat kaṅkālaṃ rājadharmaṇaḥ 12 sa rudann agamat putro rākṣasendrasya dhīmataḥ tvaramāṇaḥ paraṃ śaktyā gautama grahaṇāya vai 13 tato 'vidūre jagṛhur gautamaṃ rākṣasās tadā rājadharmaśarīraṃ ca pakṣāsthi caraṇojjhitam 14 tam ādāyātha rakṣāṃsi drutaṃ meruvrajaṃ yayuḥ rājñaś ca darśayām āsuḥ śarīraṃ rājadharmaṇaḥ kṛtaghnaṃ puruṣaṃ taṃ ca gautamaṃ pāpacetasam 15 ruroda rājā taṃ dṛṣṭvā sāmātyaḥ sa purohitaḥ ārtanādaś ca sumahān abhūt tasya niveśane 16 sa strī kumāraṃ ca puraṃ babhūvāsvastha mānasam athābravīn nṛpaḥ putraṃ pāpo 'yaṃ vadhyatām iti 17 asya māṃsair ime sarve viharantu yatheṣṭataḥ pāpācāraḥ pāpakarmā pāpātmā pāpaniścayaḥ hantavyo 'yaṃ mama matir bhavadbhir iti rākṣasāḥ 18 ity uktā rākṣasendreṇa rākṣasā ghoravikramāḥ naicchanta taṃ bhakṣayituṃ pāpakarmāyam ity uta 19 dasyūnāṃ dīyatām eṣa sādhv adya puruṣādhamaḥ ity ūcus taṃ mahārāja rākṣasendraṃ niśācarāḥ 20 śirobhiś ca gatā bhūmim ūcū rakṣogaṇādhipam na dātum arhasi tvaṃ no bhakṣaṇāyāsya kilbiṣam 21 evam astv iti tān āha rākṣasendro niśācarān dasyūnāṃ dīyatām eṣa kṛtaghno 'dyaiva rākṣasāḥ 22 ity ukte tasya te dāsāḥ śūlamudgara pāṇayaḥ chittvā taṃ khaṇḍaśaḥ pāpaṃ dasyubhyaḥ pradadus tadā 23 dasyavaś cāpi naicchanta tam attuṃ pāpakāriṇam kravyādā api rājendra kṛtaghnaṃ nopabhuñjate 24 brahmaghne ca surāpe ca core bhagnavrate tathā niṣkṛtir vihitā rājan kṛtaghne nāsti niṣkṛtiḥ 25 mitradrohī nṛśaṃsaś ca kṛtaghnaś ca narādhamaḥ kravyādaiḥ kṛmibhiś cānyair na bhujyante hi tādṛśāḥ |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 12
Chapter 167
|
1
[भ] ततश चितां बकपतेः कारयाम आस राक्षसः रत्नैर गन्धैश च बहुभिर वस्त्रैश च समलंकृताम 2 तत्र परज्वाल्य नृपते बकराजं परतावपान परेतकार्याणि विधिवद राक्षसेन्द्रश चकार ह 3 तस्मिन काले ऽथ सुरभिर देवी दाक्षायणी शुभा उपरिष्टात ततस तस्य सा बभूव पयस्विनी 4 तस्या वक्त्राच चयुतः फेनः कषीरमिश्रस तदानघ सॊ ऽपतद वै ततस तस्यां चितायां राजधर्मणः 5 ततः संजीवितस तेन बकराजस तदानघ उत्पत्य च समेयाय विरूपाक्षं बकाधिपः 6 ततॊ ऽभययाद देवराजॊ विरूपाक्षपुरं तदा पराह चेदं विरूपाक्षं दिष्ट्यायं जीवतीत्य उत 7 शरावयाम आस चेन्द्रस तं विरूपाक्षं पुरातनम यथा शापः पुरा दत्तॊ बरह्मणा राजधर्मणः 8 यदा बकपती राजन बरह्माणं नॊपसर्पति ततॊ रॊषाद इदं पराह बकेन्द्राय पितामहः 9 यस्मान मूढॊ मम सदॊ नागतॊ ऽसौ बकाधमः तस्माद वधं स दुष्टात्मा नचिरात समवाप्स्यति 10 तदायं तस्य वचनान निहतॊ गौतमेन वै तेनैवामृत सिक्तश च पुनः संजीवितॊ बकः 11 राजधर्मा ततः पराह परणिपत्य पुरंदरम यदि ते ऽनुग्रह कृता मयि बुद्धिः पुरंदर सखायं मे सुदयितं गौतमं जीवयेत्य उत 12 तस्य वाक्यं समाज्ञाय वासवः पुरुषर्षभ संजीवयित्वा सख्ये वै परादात तं गौतमं तदा 13 स भाण्डॊपस्करं राजंस तम आसाद्य बकाधिपः संपरिष्वज्य सुहृदं परीत्या परमया युतः 14 अथ तं पापकर्माणं राजधर्मा बकाधिपः विसर्जयित्वा सधनं परविवेश सवम आलयम 15 यथॊचितं च स बकॊ ययौ बरह्म सदस तदा बरह्मा च तं महात्मानम आतिथ्येनाभ्यपूजयत 16 गौतमश चापि संप्राप्य पुनस तं शबरालयम शूद्रायां जनयाम आस पुत्रान दुष्कृतकारिणः 17 शापश च सुमहांस तस्य दत्तः सुरगणैस तदा कुक्षौ पुनर्भ्वां भार्यायां जनयित्वा चिरात सुतान निरयं पराप्स्यति महत कृतघ्नॊ ऽयम इति परभॊ 18 एतत पराह पुरा सर्वं नारदॊ मम भारत संस्मृत्य चापि सुमहद आख्यानं पुरुषर्षभ मयापि भवते सर्वं यथावद उपवर्णितम 19 कुतः कृतघ्नस्य यशः कुतः सथानं कुतः सुखम अश्रद्धेयः कृतघ्नॊ हि कृतघ्ने नास्ति निष्कृतिः 20 मित्रद्रॊहॊ न कर्तव्यः पुरुषेण विशेषतः मित्र धरुन निरयं घॊरम अनन्तं परतिपद्यते 21 कृतज्ञेन सदा भाव्यं मित्र कामेन चानघ मित्रात परभवते सत्यं मित्रात परभवते बलम सत्कारैर उत्तमैर मित्रं पूजयेत विचक्षणः 22 परित्याज्यॊ बुधैः पापः कृतघ्नॊ निरपत्रपः मित्रद्रॊही कुलाङ्गारः पापकर्मा नराधमः 23 एष धर्मभृतां शरेष्ठ परॊक्तः पापॊ मया तव मित्रद्रॊही कृतघ्नॊ वै किं भूयः शरॊतुम इच्छसि 24 [व] एतच छरुत्वा तदा वाक्यं भीष्मेणॊक्तं महात्मना युधिष्ठिरः परीतमना बभूव जनमेजय |
1
[bh] tataś citāṃ bakapateḥ kārayām āsa rākṣasaḥ ratnair gandhaiś ca bahubhir vastraiś ca samalaṃkṛtām 2 tatra prajvālya nṛpate bakarājaṃ pratāvapān pretakāryāṇi vidhivad rākṣasendraś cakāra ha 3 tasmin kāle 'tha surabhir devī dākṣāyaṇī śubhā upariṣṭāt tatas tasya sā babhūva payasvinī 4 tasyā vaktrāc cyutaḥ phenaḥ kṣīramiśras tadānagha so 'patad vai tatas tasyāṃ citāyāṃ rājadharmaṇaḥ 5 tataḥ saṃjīvitas tena bakarājas tadānagha utpatya ca sameyāya virūpākṣaṃ bakādhipaḥ 6 tato 'bhyayād devarājo virūpākṣapuraṃ tadā prāha cedaṃ virūpākṣaṃ diṣṭyāyaṃ jīvatīty uta 7 śrāvayām āsa cendras taṃ virūpākṣaṃ purātanam yathā śāpaḥ purā datto brahmaṇā rājadharmaṇaḥ 8 yadā bakapatī rājan brahmāṇaṃ nopasarpati tato roṣād idaṃ prāha bakendrāya pitāmahaḥ 9 yasmān mūḍho mama sado nāgato 'sau bakādhamaḥ tasmād vadhaṃ sa duṣṭātmā nacirāt samavāpsyati 10 tadāyaṃ tasya vacanān nihato gautamena vai tenaivāmṛta siktaś ca punaḥ saṃjīvito bakaḥ 11 rājadharmā tataḥ prāha praṇipatya puraṃdaram yadi te 'nugraha kṛtā mayi buddhiḥ puraṃdara sakhāyaṃ me sudayitaṃ gautamaṃ jīvayety uta 12 tasya vākyaṃ samājñāya vāsavaḥ puruṣarṣabha saṃjīvayitvā sakhye vai prādāt taṃ gautamaṃ tadā 13 sa bhāṇḍopaskaraṃ rājaṃs tam āsādya bakādhipaḥ saṃpariṣvajya suhṛdaṃ prītyā paramayā yutaḥ 14 atha taṃ pāpakarmāṇaṃ rājadharmā bakādhipaḥ visarjayitvā sadhanaṃ praviveśa svam ālayam 15 yathocitaṃ ca sa bako yayau brahma sadas tadā brahmā ca taṃ mahātmānam ātithyenābhyapūjayat 16 gautamaś cāpi saṃprāpya punas taṃ śabarālayam śūdrāyāṃ janayām āsa putrān duṣkṛtakāriṇaḥ 17 śāpaś ca sumahāṃs tasya dattaḥ suragaṇais tadā kukṣau punarbhvāṃ bhāryāyāṃ janayitvā cirāt sutān nirayaṃ prāpsyati mahat kṛtaghno 'yam iti prabho 18 etat prāha purā sarvaṃ nārado mama bhārata saṃsmṛtya cāpi sumahad ākhyānaṃ puruṣarṣabha mayāpi bhavate sarvaṃ yathāvad upavarṇitam 19 kutaḥ kṛtaghnasya yaśaḥ kutaḥ sthānaṃ kutaḥ sukham aśraddheyaḥ kṛtaghno hi kṛtaghne nāsti niṣkṛtiḥ 20 mitradroho na kartavyaḥ puruṣeṇa viśeṣataḥ mitra dhrun nirayaṃ ghoram anantaṃ pratipadyate 21 kṛtajñena sadā bhāvyaṃ mitra kāmena cānagha mitrāt prabhavate satyaṃ mitrāt prabhavate balam satkārair uttamair mitraṃ pūjayeta vicakṣaṇaḥ 22 parityājyo budhaiḥ pāpaḥ kṛtaghno nirapatrapaḥ mitradrohī kulāṅgāraḥ pāpakarmā narādhamaḥ 23 eṣa dharmabhṛtāṃ śreṣṭha proktaḥ pāpo mayā tava mitradrohī kṛtaghno vai kiṃ bhūyaḥ śrotum icchasi 24 [v] etac chrutvā tadā vākyaṃ bhīṣmeṇoktaṃ mahātmanā yudhiṣṭhiraḥ prītamanā babhūva janamejaya |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 12
Chapter 168
|
1
[य] धर्माः पितामहेनॊक्ता राजधर्माश्रिताः शुभाः धर्मम आश्रमिणां शरेष्ठं वक्तुम अर्हसि पार्थिव 2 [भीस्म] सर्वत्र विहितॊ धर्मः सवर्ग्यः सत्यफलं तपः बहु दवारस्य धर्मस्य नेहास्ति विफला करिया 3 यस्मिन यस्मिंस तु विनये यॊ यॊ याति विनिश्चयम स तम एवाभिजानाति नान्यं भरतसत्तम 4 यथा यथा च पर्येति लॊकतन्त्रम असारवत तथा तथा विरागॊ ऽतर जायते नात्र संशयः 5 एवं वयवसिते लॊके बहुदॊषे युधिष्ठिर आत्ममॊक्षनिमित्तं वै यतेत मतिमान नरः 6 [य] नष्टे धने वा दारे वा पुत्रे पितरि वा मृते यया बुद्ध्या नुदेच छॊकं तन मे बरूहि पितामह 7 [भी] नष्टे धने वा दारे वा पुत्रे पितरि वा मृते अहॊ दुःखम इति धयायञ शॊकस्यापचितिं चरेत 8 अत्राप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम यथा सेनजितं विप्रः कश चिद इत्य अब्रवीद वचः 9 पुत्रशॊकाभिसंतप्तं राजानं शॊकविह्वलम विषन्नवदनं दृष्ट्वा विप्रॊ वचनम अब्रवीत 10 किं नु खल्व असि मूढस तवं शॊच्यः किम अनुशॊचसि यदा तवाम अपि शॊचन्तः शॊच्या यास्यन्ति तां गतिम 11 तवं चैवाहं च ये चान्ये तवां राजन पर्युपासते सर्वे तत्र गमिष्यामॊ यत एवागता वयम 12 [सेनजित] का बुद्धिः किं तपॊ विप्र कः समाधिस तपॊधन किं जञानं किं शरुतं वा ते यत पराप्य न विषीदसि 13 [बराह्मण] पश्य भूतानि दुःखेन वयतिषक्तानि सर्वशः आत्मापि चायं न मम सर्वा वा पृथिवी मम 14 यथा मम तथान्येषाम इति बुद्ध्या न मे वयथा एतां बुद्धिम अहं पराप्य न परहृष्ये न च वयथे 15 यथा काष्ठं च काष्ठं च समेयातां महॊदधौ समेत्य च वयपेयातां तद्वद भूतसमागमः 16 एवं पुत्राश च पौत्राश च जञातयॊ बान्धवास तथा तेषु सनेहॊ न कर्तव्यॊ विप्रयॊगॊ हि तैर धरुवम 17 अदर्शनाद आपतितः पुनश चादर्शनं गतः न तवासौ वेद न तवं तं कः सन कम अनुशॊचसि 18 तृष्णार्ति परभवं दुःखं दुःखार्ति परभवं सुखम सुखात संजायते दुःखम एवम एतत पुनः पुनः सुखस्यानन्तरं दुःखं दुःखस्यानन्तरं सुखम 19 सुखात तवं दुःखम आपन्नः पुनर आपत्स्यसे सुखम न नित्यं लभते दुःखं न नित्यं लभते सुखम 20 नालं सुखाय सुहृदॊ नालं दुःखाय शत्रवः न च परज्ञालम अर्थानां न सुखानाम अलं धनम 21 न बुद्धिर धनलाभाय न जाद्यम असमृद्धये लॊकपर्याय वृत्तान्तं पराज्ञॊ जानाति नेतरः 22 बुद्धिमन्तं च मूढं च शूरं भीरुं जदं कविम दुर्बलं बलवन्तं च भागिनं भजते सुखम 23 धेनुर वत्सस्य गॊपस्य सवामिनस तस्करस्य च पयः पिबति यस तस्या धेनुस तस्येति निश्चयः 24 ये च मूढतमा लॊके ये च बुद्धेः परं गताः ते नराः सुखम एधन्ते कलिश्यत्य अन्तरितॊ जनः 25 अन्त्येषु रेमिरे धीरा न ते मध्येषु रेमिरे अन्त्य पराप्तिं सुखाम आहुर दुःखम अन्तरम अन्तयॊः 26 ये तु बुद्धिसुखं पराप्ता दवन्द्वातीता विमत्सराः तान नैवार्था न चानर्था वयथयन्ति कदा चन 27 अथ ये बुद्धिम अप्राप्ता वयतिक्रान्ताश च मूढताम ते ऽतिवेलं परहृष्यन्ति संतापम उपयान्ति च 28 नित्यप्रमुदिता मूढा दिवि देवगणा इव अवलेपेन महता परिदृब्धा विचेतसः 29 सुखं दुःखान्तम आलस्यं दुःखं दाक्ष्यं सुखॊदयम भूतिश चैव शरिया सार्धं दक्षे वसति नालसे 30 सुखं वा यदि वा दुःखं दवेष्यं वा यदि वा परियम पराप्तं पराप्तम उपासीत हृदयेनापराजितः 31 शॊकस्थान सहस्राणि हर्षस्थान शतानि च दिवसे दिवसे मूढम आविशन्ति न पण्डितम 32 बुद्धिमन्तं कृतप्रज्ञं शुश्रूसुम अनसूयकम दान्तं जितेन्द्रियं चापि शॊकॊ न सपृशते नरम 33 एतां बुद्धिं समास्थाय गुप्तचित्तश चरेद बुधः उदयास्तमयज्ञं हि न शॊकः सप्रस्तुम अर्हति 34 यन्निमित्तं भवेच छॊकस तरासॊ वा दुःखम एव वा आयासॊ वा यतॊमूलस तद एकाङ्गम अपि तयजेत 35 यद यत तयजति कामानां तत सुखस्याभिपूर्यते कामानुसारी पुरुषः कामान अनु विनश्यति 36 यच च कामसुखं लॊके यच च दिव्यं महत सुखम तृष्णा कषयसुखस्यैते नार्हतः सॊदशीं कलाम 37 पूर्वदेहकृतं कर्म शुभं वा यदि वाशुभम पराज्ञं मूढं तथा शूरं भजते यादृशं कृतम 38 एवम एव किलैतानि परियाण्य एवाप्रियाणि च जीवेषु परिवर्तन्ते दुःखानि च सुखानि च 39 तद एवं बुद्धिम आस्थाय सुखं जीवेद गुणान्वितः सर्वान कामाञ जुगुप्सेत सङ्गान कुर्वीत पृष्ठतः वृत्त एष हृदि परौधॊ मृत्युर एष मनॊमयः 40 यदा संहरते कामान कूर्मॊ ऽङगानीव सर्वशः तदात्मज्यॊतिर आत्मा च आत्मन्य एव परसीदति 41 किं चिद एव ममत्वेन यदा भवति कल्पितम तद एव परितापार्थं सर्वं संपद्यते तदा 42 न बिभेति यदा चायं यदा चास्मान न बिभ्यति यदा नेच्छति न दवेष्टि बरह्म संपद्यते तदा 43 उभे सत्यानृते तयक्त्वा शॊकानन्दौ भयाभये परियाप्रिये परित्यज्य परशान्तात्मा भविष्यसि 44 यदा न कुरुते धीरः सर्वभूतेषु पापकम कर्मणा मनसा वाचा बरह्म संपद्यते तदा 45 या दुस्त्यजा दुर्मतिभिर या न जीर्यति जीर्यतः यॊ ऽसौ पराणान्तिकॊ रॊगस तां तृष्णां तयजतः सुखम 46 अत्र पिङ्गलया गीता गाथाः शरूयन्ति पार्थिव यथा सा कृच्छ्रकाले ऽपि लेभे धर्मं सनातनम 47 संकेते पिङ्गला वेश्या कान्तेनासीद विनाकृता अथ कृच्छ्रगता शान्तां बुद्धिम आस्थापयत तदा 48 [पिन्गला] उन्मत्ताहम अनुन्मत्तं कान्तम अन्ववसं चिरम अन्तिके रमणं सन्तं नैनम अध्यगमं पुरा 49 एकस्थूनं नवद्वारम अपिधास्याम्य अगारकम का हि कान्तम इहायान्तम अयं कान्तेति मन्स्यते 50 अकामाः कामरूपेण धूर्ता नरकरूपिणः न पुनर वञ्चयिष्यन्ति परतिबुद्धास्मि जागृमि 51 अनर्थॊ ऽपि भवत्य अर्थॊ दैवात पूर्वकृतेन वा संबुद्धाहं निराकारा नाहम अद्याजितेन्द्रिया 52 सुखं निराशः सवपिति नैराश्यं परमं सुखम आशाम अनाशां कृत्वा हि सुखं सवपिति पिङ्गला 53 [भी] एतैश चान्यैश च विप्रस्य हेतुमद्भिः परभाषितैः पर्यवस्थापितॊ राजा सेनजिन मुमुदे सुखम |
1
[y] dharmāḥ pitāmahenoktā rājadharmāśritāḥ śubhāḥ dharmam āśramiṇāṃ śreṣṭhaṃ vaktum arhasi pārthiva 2 [bhīsma] sarvatra vihito dharmaḥ svargyaḥ satyaphalaṃ tapaḥ bahu dvārasya dharmasya nehāsti viphalā kriyā 3 yasmin yasmiṃs tu vinaye yo yo yāti viniścayam sa tam evābhijānāti nānyaṃ bharatasattama 4 yathā yathā ca paryeti lokatantram asāravat tathā tathā virāgo 'tra jāyate nātra saṃśayaḥ 5 evaṃ vyavasite loke bahudoṣe yudhiṣṭhira ātmamokṣanimittaṃ vai yateta matimān naraḥ 6 [y] naṣṭe dhane vā dāre vā putre pitari vā mṛte yayā buddhyā nudec chokaṃ tan me brūhi pitāmaha 7 [bhī] naṣṭe dhane vā dāre vā putre pitari vā mṛte aho duḥkham iti dhyāyañ śokasyāpacitiṃ caret 8 atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam yathā senajitaṃ vipraḥ kaś cid ity abravīd vacaḥ 9 putraśokābhisaṃtaptaṃ rājānaṃ śokavihvalam viṣannavadanaṃ dṛṣṭvā vipro vacanam abravīt 10 kiṃ nu khalv asi mūḍhas tvaṃ śocyaḥ kim anuśocasi yadā tvām api śocantaḥ śocyā yāsyanti tāṃ gatim 11 tvaṃ caivāhaṃ ca ye cānye tvāṃ rājan paryupāsate sarve tatra gamiṣyāmo yata evāgatā vayam 12 [senajit] kā buddhiḥ kiṃ tapo vipra kaḥ samādhis tapodhana kiṃ jñānaṃ kiṃ śrutaṃ vā te yat prāpya na viṣīdasi 13 [brāhmaṇa] paśya bhūtāni duḥkhena vyatiṣaktāni sarvaśaḥ ātmāpi cāyaṃ na mama sarvā vā pṛthivī mama 14 yathā mama tathānyeṣām iti buddhyā na me vyathā etāṃ buddhim ahaṃ prāpya na prahṛṣye na ca vyathe 15 yathā kāṣṭhaṃ ca kāṣṭhaṃ ca sameyātāṃ mahodadhau sametya ca vyapeyātāṃ tadvad bhūtasamāgamaḥ 16 evaṃ putrāś ca pautrāś ca jñātayo bāndhavās tathā teṣu sneho na kartavyo viprayogo hi tair dhruvam 17 adarśanād āpatitaḥ punaś cādarśanaṃ gataḥ na tvāsau veda na tvaṃ taṃ kaḥ san kam anuśocasi 18 tṛṣṇārti prabhavaṃ duḥkhaṃ duḥkhārti prabhavaṃ sukham sukhāt saṃjāyate duḥkham evam etat punaḥ punaḥ sukhasyānantaraṃ duḥkhaṃ duḥkhasyānantaraṃ sukham 19 sukhāt tvaṃ duḥkham āpannaḥ punar āpatsyase sukham na nityaṃ labhate duḥkhaṃ na nityaṃ labhate sukham 20 nālaṃ sukhāya suhṛdo nālaṃ duḥkhāya śatravaḥ na ca prajñālam arthānāṃ na sukhānām alaṃ dhanam 21 na buddhir dhanalābhāya na jādyam asamṛddhaye lokaparyāya vṛttāntaṃ prājño jānāti netaraḥ 22 buddhimantaṃ ca mūḍhaṃ ca śūraṃ bhīruṃ jadaṃ kavim durbalaṃ balavantaṃ ca bhāginaṃ bhajate sukham 23 dhenur vatsasya gopasya svāminas taskarasya ca payaḥ pibati yas tasyā dhenus tasyeti niścayaḥ 24 ye ca mūḍhatamā loke ye ca buddheḥ paraṃ gatāḥ te narāḥ sukham edhante kliśyaty antarito janaḥ 25 antyeṣu remire dhīrā na te madhyeṣu remire antya prāptiṃ sukhām āhur duḥkham antaram antayoḥ 26 ye tu buddhisukhaṃ prāptā dvandvātītā vimatsarāḥ tān naivārthā na cānarthā vyathayanti kadā cana 27 atha ye buddhim aprāptā vyatikrāntāś ca mūḍhatām te 'tivelaṃ prahṛṣyanti saṃtāpam upayānti ca 28 nityapramuditā mūḍhā divi devagaṇā iva avalepena mahatā paridṛbdhā vicetasaḥ 29 sukhaṃ duḥkhāntam ālasyaṃ duḥkhaṃ dākṣyaṃ sukhodayam bhūtiś caiva śriyā sārdhaṃ dakṣe vasati nālase 30 sukhaṃ vā yadi vā duḥkhaṃ dveṣyaṃ vā yadi vā priyam prāptaṃ prāptam upāsīta hṛdayenāparājitaḥ 31 śokasthāna sahasrāṇi harṣasthāna śatāni ca divase divase mūḍham āviśanti na paṇḍitam 32 buddhimantaṃ kṛtaprajñaṃ śuśrūsum anasūyakam dāntaṃ jitendriyaṃ cāpi śoko na spṛśate naram 33 etāṃ buddhiṃ samāsthāya guptacittaś cared budhaḥ udayāstamayajñaṃ hi na śokaḥ sprastum arhati 34 yannimittaṃ bhavec chokas trāso vā duḥkham eva vā āyāso vā yatomūlas tad ekāṅgam api tyajet 35 yad yat tyajati kāmānāṃ tat sukhasyābhipūryate kāmānusārī puruṣaḥ kāmān anu vinaśyati 36 yac ca kāmasukhaṃ loke yac ca divyaṃ mahat sukham tṛṣṇā kṣayasukhasyaite nārhataḥ sodaśīṃ kalām 37 pūrvadehakṛtaṃ karma śubhaṃ vā yadi vāśubham prājñaṃ mūḍhaṃ tathā śūraṃ bhajate yādṛśaṃ kṛtam 38 evam eva kilaitāni priyāṇy evāpriyāṇi ca jīveṣu parivartante duḥkhāni ca sukhāni ca 39 tad evaṃ buddhim āsthāya sukhaṃ jīved guṇānvitaḥ sarvān kāmāñ jugupseta saṅgān kurvīta pṛṣṭhataḥ vṛtta eṣa hṛdi praudho mṛtyur eṣa manomayaḥ 40 yadā saṃharate kāmān kūrmo 'ṅgānīva sarvaśaḥ tadātmajyotir ātmā ca ātmany eva prasīdati 41 kiṃ cid eva mamatvena yadā bhavati kalpitam tad eva paritāpārthaṃ sarvaṃ saṃpadyate tadā 42 na bibheti yadā cāyaṃ yadā cāsmān na bibhyati yadā necchati na dveṣṭi brahma saṃpadyate tadā 43 ubhe satyānṛte tyaktvā śokānandau bhayābhaye priyāpriye parityajya praśāntātmā bhaviṣyasi 44 yadā na kurute dhīraḥ sarvabhūteṣu pāpakam karmaṇā manasā vācā brahma saṃpadyate tadā 45 yā dustyajā durmatibhir yā na jīryati jīryataḥ yo 'sau prāṇāntiko rogas tāṃ tṛṣṇāṃ tyajataḥ sukham 46 atra piṅgalayā gītā gāthāḥ śrūyanti pārthiva yathā sā kṛcchrakāle 'pi lebhe dharmaṃ sanātanam 47 saṃkete piṅgalā veśyā kāntenāsīd vinākṛtā atha kṛcchragatā śāntāṃ buddhim āsthāpayat tadā 48 [pingalā] unmattāham anunmattaṃ kāntam anvavasaṃ ciram antike ramaṇaṃ santaṃ nainam adhyagamaṃ purā 49 ekasthūnaṃ navadvāram apidhāsyāmy agārakam kā hi kāntam ihāyāntam ayaṃ kānteti mansyate 50 akāmāḥ kāmarūpeṇa dhūrtā narakarūpiṇaḥ na punar vañcayiṣyanti pratibuddhāsmi jāgṛmi 51 anartho 'pi bhavaty artho daivāt pūrvakṛtena vā saṃbuddhāhaṃ nirākārā nāham adyājitendriyā 52 sukhaṃ nirāśaḥ svapiti nairāśyaṃ paramaṃ sukham āśām anāśāṃ kṛtvā hi sukhaṃ svapiti piṅgalā 53 [bhī] etaiś cānyaiś ca viprasya hetumadbhiḥ prabhāṣitaiḥ paryavasthāpito rājā senajin mumude sukham |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 12
Chapter 169
|
1
[य] अतिक्रामति काले ऽसमिन सर्वभूतक्षयावहे किं शरेयः परतिपद्येत तन मे बरूहि पितामह 2 [भीस्म] अत्राप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम पितुः पुत्रेण संवादं तन निबॊध युधिष्ठिर 3 दविजातेः कस्य चित पार्थ सवाध्यायनिरतस्य वै बभूव पुत्रॊ मेधावी मेधावी नाम नामतः 4 सॊ ऽबरवीत पितरं पुत्रः सवाध्यायकरणे रतम मॊक्षधर्मार्थकुशलॊ लॊकतत्त्वविचक्षणः 5 धीरः किं सवित तात कुर्यात परजानन; कषिप्रं हय आयुर भरश्यते मानवानाम पितस तद आचक्ष्व यथार्थयॊगं; ममानुपूर्व्या येन धर्मं चरेयम 6 [पिता] वेदान अधीत्य बरह्मचर्येण पुत्र; पुत्रान इच्छेत पावनार्थं पितॄणाम अग्नीन आधाय विधिवच चेष्टयज्ञॊ; वनं परविश्याथ मुनिर बुभूसेत 7 [पुत्र] एवम अभ्याहते लॊके समन्तात परिवारिते अमॊघासु पतन्तीषु किं धीर इव भाषसे 8 [पिता] कथम अभ्याहतॊ लॊकः केन वा परिवारितः अमॊघाः काः पतन्तीह किं नु भीसयसीव माम 9 [पुत्र] मृत्युनाभ्याहतॊ लॊकॊ जरया परिवारितः अहॊरात्राः पतन्त्य एते ननु कस्मान न बुध्यसे 10 यदाहम एतज जानामि न मृत्युस तिष्ठतीति ह सॊ ऽहं कथं परतीक्षिष्ये जालेनापिहितश चरन 11 रात्र्यां रात्र्यां वयतीतायाम आयुर अल्पतरं यदा गाधॊदके मत्स्य इव सुखं विन्देत कस तदा तद एव वन्ध्यं दिवसम इति विद्याद विचक्षणः 12 अनवाप्तेषु कामेषु मृत्युर अभ्येति मानवम शस्पानीव विचिन्वन्तम अन्यत्र गतमानसम वृकीवॊरणम आसाद्य मृत्युर आदाय गच्छति 13 अद्यैव कुरु यच छरेयॊ मा तवा कालॊ ऽतयगाद अयम अकृतेष्व एव कार्येषु मृत्युर वै संप्रकर्षति 14 शवः कार्यम अद्य कुर्वीत पूर्वाह्ने चापराह्निकम न हि परतीक्षते मृत्युः कृतं वास्य न वा कृतम कॊ हि जानाति कस्याद्य मृत्युसेना निवेक्ष्यते 15 युवैव धर्मशीलः सयाद अनिमित्तं हि जीवितम कृते धर्मे भवेत कीर्तिर इह परेत्य च वै सुखम 16 मॊहेन हि समाविष्टः पुत्रदारार्थम उद्यतः कृत्वा कार्यम अकार्यं वा पुष्टिम एषां परयच्छति 17 तं पुत्रपशुसंमत्तं वयासक्तमनसं नरम सुप्तं वयाघ्रं महौघॊ वा मृत्युर आदाय गच्छति 18 संचिन्वानकम एवैकं कामानाम अवितृप्तकम वयाघ्रः पशुम इवादाय मृत्युर आदाय गच्छति 19 इदं कृतम इदं कार्यम इदम अन्यत कृताकृतम एवम ईहा सुखासक्तं कृतान्तः कुरुते वशे 20 कृतानां फलम अप्राप्तं कर्मणां फलसङ्गिनम कषेत्रापन गृहासक्तं मृत्युर आदाय गच्छति 21 मृत्युर जरा च वयाधिश च दुःखं चानेक कारणम अनुषक्तं यदा देहे किं सवस्थ इव तिष्ठसि 22 जातम एवान्तकॊ ऽनताय जरा चान्वेति देहिनम अनुषक्ता दवयेनैते भावाः सथावरजङ्गमाः 23 मृत्यॊर वा गृहम एवैतद या गरामे वसतॊ रतिः देवामाम एष वै गॊष्ठॊ यद अरण्यम इति शरुतिः 24 निबन्धनी रज्जुर एषा या गरामे वसतॊ रतिः छित्त्वैनां सुकृतॊ यान्ति नैनां छिन्दन्ति दुष्कृतः 25 न हिंसयति यः परानान मनॊवाक्कायहेतुभिः जीवितार्थापनयनैः कर्मभिर न स बध्यते 26 न मृत्युसेनाम आयान्तीं जातु कश चित परबाधते ऋते सत्यम असंत्याज्यं सत्ये हय अमृतम आश्रितम 27 तस्मात सत्यव्रताचारः सत्ययॊगपरायनः सत्यारामः समॊ दान्तः सत्येनैवान्तकं जयेत 28 अमृतं चैव मृत्युश च दवयं देहे परतिष्ठितम मृत्युम आपद्यते मॊहात सत्येनापद्यते ऽमृतम 29 सॊ ऽहं हय अहिंस्रः सत्यार्थी कामक्रॊधबहिष्कृतः समदुःखसुखः कषेमी मृत्युं हास्याम्य अमर्त्यवत 30 शान्ति यज्ञरतॊ दान्तॊ बरह्म यज्ञे सथितॊ मुनिः वाङ्मनः कर्म यज्ञश च भविष्याम्य उदगायने 31 पशुयज्ञैः कथं हिंस्रैर मादृशॊ यस्तुम अर्हति अन्तवद्भिर उत पराज्ञः कषत्रयज्ञैः पिशाचवत 32 यस्य वाङ्मनसी सयातां सम्यक परनिहिते सदा तपस तयागश च यॊगश च स वै सर्वम अवाप्नुयात 33 नास्ति विद्या समं चक्षुर नास्ति विद्या समं बलम नास्ति रागसमं दुःखं नास्ति तयागसमं सुखम 34 आत्मन्य एवात्मना जात आत्मनिष्ठॊ ऽपरजॊ ऽपि वा आत्मन्य एव भविष्यामि न मां तारयति परजा 35 नैतादृशं बराह्मणस्यास्ति वित्तं; यथैकता समता सत्यता च शीले सथितिर दन्द निधानम आर्जवं; ततस ततश चॊपरमः करियाभ्यः 36 किं ते धनैर बान्धवैर वापि किं ते; किं ते दारैर बराह्मण यॊ मरिष्यसि आत्मानम अन्विच्छ गुहां परविष्टं; पितामहस ते कव गतः पिता च 37 [भीस्म] पुत्रस्यैतद वचः शरुत्वा तथाकार्षीत पिता नृप तथा तवम अपि वर्तस्य सत्यधर्मपरायनः |
1
[y] atikrāmati kāle 'smin sarvabhūtakṣayāvahe kiṃ śreyaḥ pratipadyeta tan me brūhi pitāmaha 2 [bhīsma] atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam pituḥ putreṇa saṃvādaṃ tan nibodha yudhiṣṭhira 3 dvijāteḥ kasya cit pārtha svādhyāyaniratasya vai babhūva putro medhāvī medhāvī nāma nāmataḥ 4 so 'bravīt pitaraṃ putraḥ svādhyāyakaraṇe ratam mokṣadharmārthakuśalo lokatattvavicakṣaṇaḥ 5 dhīraḥ kiṃ svit tāta kuryāt prajānan; kṣipraṃ hy āyur bhraśyate mānavānām pitas tad ācakṣva yathārthayogaṃ; mamānupūrvyā yena dharmaṃ careyam 6 [pitā] vedān adhītya brahmacaryeṇa putra; putrān icchet pāvanārthaṃ pitṝṇām agnīn ādhāya vidhivac ceṣṭayajño; vanaṃ praviśyātha munir bubhūset 7 [putra] evam abhyāhate loke samantāt parivārite amoghāsu patantīṣu kiṃ dhīra iva bhāṣase 8 [pitā] katham abhyāhato lokaḥ kena vā parivāritaḥ amoghāḥ kāḥ patantīha kiṃ nu bhīsayasīva mām 9 [putra] mṛtyunābhyāhato loko jarayā parivāritaḥ ahorātrāḥ patanty ete nanu kasmān na budhyase 10 yadāham etaj jānāmi na mṛtyus tiṣṭhatīti ha so 'haṃ kathaṃ pratīkṣiṣye jālenāpihitaś caran 11 rātryāṃ rātryāṃ vyatītāyām āyur alpataraṃ yadā gādhodake matsya iva sukhaṃ vindeta kas tadā tad eva vandhyaṃ divasam iti vidyād vicakṣaṇaḥ 12 anavāpteṣu kāmeṣu mṛtyur abhyeti mānavam śaspānīva vicinvantam anyatra gatamānasam vṛkīvoraṇam āsādya mṛtyur ādāya gacchati 13 adyaiva kuru yac chreyo mā tvā kālo 'tyagād ayam akṛteṣv eva kāryeṣu mṛtyur vai saṃprakarṣati 14 śvaḥ kāryam adya kurvīta pūrvāhne cāparāhnikam na hi pratīkṣate mṛtyuḥ kṛtaṃ vāsya na vā kṛtam ko hi jānāti kasyādya mṛtyusenā nivekṣyate 15 yuvaiva dharmaśīlaḥ syād animittaṃ hi jīvitam kṛte dharme bhavet kīrtir iha pretya ca vai sukham 16 mohena hi samāviṣṭaḥ putradārārtham udyataḥ kṛtvā kāryam akāryaṃ vā puṣṭim eṣāṃ prayacchati 17 taṃ putrapaśusaṃmattaṃ vyāsaktamanasaṃ naram suptaṃ vyāghraṃ mahaugho vā mṛtyur ādāya gacchati 18 saṃcinvānakam evaikaṃ kāmānām avitṛptakam vyāghraḥ paśum ivādāya mṛtyur ādāya gacchati 19 idaṃ kṛtam idaṃ kāryam idam anyat kṛtākṛtam evam īhā sukhāsaktaṃ kṛtāntaḥ kurute vaśe 20 kṛtānāṃ phalam aprāptaṃ karmaṇāṃ phalasaṅginam kṣetrāpana gṛhāsaktaṃ mṛtyur ādāya gacchati 21 mṛtyur jarā ca vyādhiś ca duḥkhaṃ cāneka kāraṇam anuṣaktaṃ yadā dehe kiṃ svastha iva tiṣṭhasi 22 jātam evāntako 'ntāya jarā cānveti dehinam anuṣaktā dvayenaite bhāvāḥ sthāvarajaṅgamāḥ 23 mṛtyor vā gṛham evaitad yā grāme vasato ratiḥ devāmām eṣa vai goṣṭho yad araṇyam iti śrutiḥ 24 nibandhanī rajjur eṣā yā grāme vasato ratiḥ chittvaināṃ sukṛto yānti naināṃ chindanti duṣkṛtaḥ 25 na hiṃsayati yaḥ prānān manovākkāyahetubhiḥ jīvitārthāpanayanaiḥ karmabhir na sa badhyate 26 na mṛtyusenām āyāntīṃ jātu kaś cit prabādhate ṛte satyam asaṃtyājyaṃ satye hy amṛtam āśritam 27 tasmāt satyavratācāraḥ satyayogaparāyanaḥ satyārāmaḥ samo dāntaḥ satyenaivāntakaṃ jayet 28 amṛtaṃ caiva mṛtyuś ca dvayaṃ dehe pratiṣṭhitam mṛtyum āpadyate mohāt satyenāpadyate 'mṛtam 29 so 'haṃ hy ahiṃsraḥ satyārthī kāmakrodhabahiṣkṛtaḥ samaduḥkhasukhaḥ kṣemī mṛtyuṃ hāsyāmy amartyavat 30 śānti yajñarato dānto brahma yajñe sthito muniḥ vāṅmanaḥ karma yajñaś ca bhaviṣyāmy udagāyane 31 paśuyajñaiḥ kathaṃ hiṃsrair mādṛśo yastum arhati antavadbhir uta prājñaḥ kṣatrayajñaiḥ piśācavat 32 yasya vāṅmanasī syātāṃ samyak pranihite sadā tapas tyāgaś ca yogaś ca sa vai sarvam avāpnuyāt 33 nāsti vidyā samaṃ cakṣur nāsti vidyā samaṃ balam nāsti rāgasamaṃ duḥkhaṃ nāsti tyāgasamaṃ sukham 34 ātmany evātmanā jāta ātmaniṣṭho 'prajo 'pi vā ātmany eva bhaviṣyāmi na māṃ tārayati prajā 35 naitādṛśaṃ brāhmaṇasyāsti vittaṃ; yathaikatā samatā satyatā ca śīle sthitir danda nidhānam ārjavaṃ; tatas tataś coparamaḥ kriyābhyaḥ 36 kiṃ te dhanair bāndhavair vāpi kiṃ te; kiṃ te dārair brāhmaṇa yo mariṣyasi ātmānam anviccha guhāṃ praviṣṭaṃ; pitāmahas te kva gataḥ pitā ca 37 [bhīsma] putrasyaitad vacaḥ śrutvā tathākārṣīt pitā nṛpa tathā tvam api vartasya satyadharmaparāyanaḥ |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 12
Chapter 170
|
1
[य] धनिनॊ वाधना ये च वर्तयन्ति सवतन्त्रिणः सुखदुःखागमस तेषां कः कथं वा पितामह 2 [भीस्म] अत्राप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम शम्याकेन विमुक्तेन गीतं शान्ति गतेन ह 3 अब्रवीन मां पुरा कश चिद बराह्मणस तयागम आस्थितः कलिश्यमानः कुदारेण कुचैलेन बुभुक्षया 4 उत्पन्नम इह लॊके वै जन्मप्रभृति मानवम विविधान्य उपवर्तन्ते दुःखानि च सुखानि च 5 तयॊर एकतरे मार्गे यद्य एनम अभिसंनयेत न सुखं पराप्य संहृष्येन न दुःखं पराप्य संज्वरेत 6 न वै चरसि यच छरेय आत्मनॊ वा यद ईहसे अकामात्मापि हि सदा धुरम उद्यम्य चैव हि 7 अकिंचनः परिपतन सुखम आस्वादयिष्यसि अकिंचनः सुखं शेते समुत्तिष्ठति चैव हि 8 आकिंचन्यं सुखं लॊके पथ्यं शिवम अनामयम अनमित्रम अथॊ हय एतद दुर्लभं सुलभं सताम 9 अकिंचनस्य शुद्धस्य उपपन्नस्य सर्वशः अवेक्षमाणस तरीँल लॊकान न तुल्यम उपलक्षये 10 आकिंचन्यं च राज्यं च तुलया समतॊलयम अत्यरिच्यत दारिद्र्यं राज्याद अपि गुणाधिकम 11 आकिंचन्ये च राज्ये च विशेषः सुमहान अयम नित्यॊद्विग्नॊ हि धनवान मृत्यॊर आस्य गतॊ यथा 12 नैवास्याग्निर न चादित्यॊ न मृत्युर न च दस्यवः परभवन्ति धनज्यानि निर्मुक्तस्य निराशिषः 13 तं वै सदा कामचरम अनुपस्तीर्ण शायिनम बाहूपधानं शाम्यन्तं परशंसन्ति दिवौकसः 14 धनवान करॊधलॊभाभ्याम आविष्टॊ नष्ट चेतनः तिर्यग ईक्षः शुष्कमुखः पापकॊ भरुकुतीमुखः 15 निर्दशंश चाधरौष्ठं च करुद्धॊ दारुणभाषिता कस तम इच्छेत परिद्रष्टुं दातुम इच्छति चेन महीम 16 शरिया हय अभीस्क्नं संवासॊ मॊहयत्य अविचक्षणम सा तस्य चित्तं हरति शारदाभ्रम इवानिलः 17 अथैनं रूपमानश च धनमानश च विन्दति अभिजातॊ ऽसमि सिद्धॊ ऽसमि नास्मि केवलमानुषः इत्य एभिः कारणैस तस्य तरिभिर चित्तं परसिच्यते 18 स परसिक्त मनॊ भॊगान विसृज्य पितृसंचितान परिक्षीणः परस्वानाम आदानं साधु मन्यते 19 तम अतिक्रान्त मर्यादम आददानं ततस ततः परतिषेधन्ति राजानॊ लुब्धा मृगम इवेषुभिः 20 एवम एतानि दुःखानि तानि तानीह मानवम विविधान्य उपवर्तन्ते गात्रसंस्पर्शजानि च 21 तेषां परमदुःखानां बुद्ध्या भैषज्यम आचरेत लॊकधर्मं समाज्ञाय धरुवाणाम अध्रुवैः सह 22 नात्यक्त्वा सुखम आप्नॊति नात्यक्त्वा विन्दते परम नात्यक्त्वा चाभयः शेते तयक्त्वा सर्वं सुखी भव 23 इत्य एतद धास्तिनपुरे बराह्मणेनॊपवर्णितम शम्याकेन पुरा मह्यं तस्मात तयागः परॊ मतः |
1
[y] dhanino vādhanā ye ca vartayanti svatantriṇaḥ sukhaduḥkhāgamas teṣāṃ kaḥ kathaṃ vā pitāmaha 2 [bhīsma] atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam śamyākena vimuktena gītaṃ śānti gatena ha 3 abravīn māṃ purā kaś cid brāhmaṇas tyāgam āsthitaḥ kliśyamānaḥ kudāreṇa kucailena bubhukṣayā 4 utpannam iha loke vai janmaprabhṛti mānavam vividhāny upavartante duḥkhāni ca sukhāni ca 5 tayor ekatare mārge yady enam abhisaṃnayet na sukhaṃ prāpya saṃhṛṣyen na duḥkhaṃ prāpya saṃjvaret 6 na vai carasi yac chreya ātmano vā yad īhase akāmātmāpi hi sadā dhuram udyamya caiva hi 7 akiṃcanaḥ paripatan sukham āsvādayiṣyasi akiṃcanaḥ sukhaṃ śete samuttiṣṭhati caiva hi 8 ākiṃcanyaṃ sukhaṃ loke pathyaṃ śivam anāmayam anamitram atho hy etad durlabhaṃ sulabhaṃ satām 9 akiṃcanasya śuddhasya upapannasya sarvaśaḥ avekṣamāṇas trīṁl lokān na tulyam upalakṣaye 10 ākiṃcanyaṃ ca rājyaṃ ca tulayā samatolayam atyaricyata dāridryaṃ rājyād api guṇādhikam 11 ākiṃcanye ca rājye ca viśeṣaḥ sumahān ayam nityodvigno hi dhanavān mṛtyor āsya gato yathā 12 naivāsyāgnir na cādityo na mṛtyur na ca dasyavaḥ prabhavanti dhanajyāni nirmuktasya nirāśiṣaḥ 13 taṃ vai sadā kāmacaram anupastīrṇa śāyinam bāhūpadhānaṃ śāmyantaṃ praśaṃsanti divaukasaḥ 14 dhanavān krodhalobhābhyām āviṣṭo naṣṭa cetanaḥ tiryag īkṣaḥ śuṣkamukhaḥ pāpako bhrukutīmukhaḥ 15 nirdaśaṃś cādharauṣṭhaṃ ca kruddho dāruṇabhāṣitā kas tam icchet paridraṣṭuṃ dātum icchati cen mahīm 16 śriyā hy abhīsknaṃ saṃvāso mohayaty avicakṣaṇam sā tasya cittaṃ harati śāradābhram ivānilaḥ 17 athainaṃ rūpamānaś ca dhanamānaś ca vindati abhijāto 'smi siddho 'smi nāsmi kevalamānuṣaḥ ity ebhiḥ kāraṇais tasya tribhir cittaṃ prasicyate 18 sa prasikta mano bhogān visṛjya pitṛsaṃcitān parikṣīṇaḥ parasvānām ādānaṃ sādhu manyate 19 tam atikrānta maryādam ādadānaṃ tatas tataḥ pratiṣedhanti rājāno lubdhā mṛgam iveṣubhiḥ 20 evam etāni duḥkhāni tāni tānīha mānavam vividhāny upavartante gātrasaṃsparśajāni ca 21 teṣāṃ paramaduḥkhānāṃ buddhyā bhaiṣajyam ācaret lokadharmaṃ samājñāya dhruvāṇām adhruvaiḥ saha 22 nātyaktvā sukham āpnoti nātyaktvā vindate param nātyaktvā cābhayaḥ śete tyaktvā sarvaṃ sukhī bhava 23 ity etad dhāstinapure brāhmaṇenopavarṇitam śamyākena purā mahyaṃ tasmāt tyāgaḥ paro mataḥ |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 12
Chapter 171
|
1
[युधिस्थिर] ईहमानः समारम्भान यदि नासादयेद धनम धनतृष्णाभिभूतश च किं कुर्वन सुखम आप्नुयात 2 [भीस्म] सर्वसाम्यम अनायासः सत्यवाक्यं च भारत निर्वेदश चाविवित्सा च यस्य सयात स सुखी नरः 3 एतान्य एव पदान्य आहुः पञ्च वृद्धाः परशान्तये एष सवर्गश च धर्मश च सुखं चानुत्तमं सताम 4 अत्राप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम निर्वेदान मङ्किना गीतं तन निबॊध युधिष्ठिर 5 ईहमानॊ धनं मङ्किर भग्नेहश च पुनः पुनः केन चिद धनशेषेण करीतवान दम्य गॊयुगम 6 सुसंबद्धौ तु तौ दम्यौ दमनायाभिनिःसृतौ आसीनम उष्ट्रं मध्येन सहसैवाभ्यधावताम 7 तयॊः संप्राप्तयॊर उष्ट्रः सकन्धदेशम अमर्षणः उत्थायॊत्क्षिप्य तौ दम्यौ परससार महाजवः 8 हरियमाणौ तु तौ दम्यौ तेनॊष्ट्रेण परमाथिना मरियमाणौ च संप्रेक्ष्य मङ्किस तत्राब्रवीद इदम 9 न चैवाविहितं शक्यं दक्षेणापीहितुं धनम युक्तेन शरद्धया सम्यग ईहां समनुतिष्ठता 10 कृतस्य पूर्वं चानर्थैर युक्तस्याप्य अनुतिष्ठतः इमं पश्यत संगत्या मम दैवम उपप्लवम 11 उद्यम्यॊद्यम्य मे दम्यौ विषमेनेव गच्छति उत्क्षिप्य काकतालीयम उन्माथेनेव जम्बुकः 12 मनी वॊष्ट्रस्य लम्बेते परियौ वत्सतरौ मम शुद्धं हि दैवम एवेदम अतॊ नैवास्ति पौरुषम 13 यदि वाप्य उपपद्येत पौरुषं नाम कर्हि चित अन्विष्यमाणं तद अपि दैवम एवावतिष्ठते 14 तस्मान निर्वेद एवेह गन्तव्यः सुखम ईप्सता सुखं सवपिति निर्विण्णॊ निराशश चार्थसाधने 15 अहॊ सम्यक शुकेनॊक्तं सर्वतः परिमुच्यता परतिष्ठता महारण्यं जनकस्य निवेशनात 16 यः कामान पराप्नुयात सर्वान यश चैनान केवलांस तयजेत परापनात सर्वकामानां परित्यागॊ विशिष्यते 17 नान्तं सर्वविवित्सानां गतपूर्वॊ ऽसति कश चन शरीरे जीविते चैव तृष्णा मन्दस्य वर्धते 18 निवर्तस्व विवित्साभ्यः शाम्य निर्विद्य मामक असकृच चासि निकृतॊ न च निर्विद्यसे तनॊ 19 यदि नाहं विनाश्यस ते यद्य एवं रमसे मया मा मां यॊजय लॊभेन वृथा तवं वित्तकामुक 20 संचितं संचितं दरव्यं नष्टं तव पुनः पुनः कदा विमॊक्ष्यसे मूढ धनेहां धनकामुक 21 अहॊ नु मम बालिश्यं यॊ ऽहं करीदनकस तव किं नैव जातु पुरुषः परेषां परेष्यताम इयात 22 न पूर्वे नापरे जातु कामानाम अन्तम आप्नुवन तयक्त्वा सर्वसमारम्भान परतिबुद्धॊ ऽसमि जागृमि 23 नूनं ते हृदयं कामवज्र सारमयं दृधम यद अनर्थशताविष्टं शतधा न विदीर्यते 24 तयजामि कामत्वां चैव यच च किं चित परियं तव तवाहं सुखम अन्विच्छन्न आत्मन्य उपलभे सुखम 25 कामजानामि ते मूलं संकल्पात किल जायसे न तवां संकल्पयिष्यामि समूलॊ न भविष्यति 26 ईहा धनस्य न सुखा लब्ध्वा चिन्ता च भूयसी लब्धानाशॊ यथा मृत्युर लब्धं भवति वा न वा 27 परेत्य यॊ न लभते ततॊ दुःखतरं नु किम न च तुष्यति लब्धेन भूय एव च मार्गति 28 अनुतर्षुल एवार्थः सवादु गाङ्गम इवॊदकम मद विलापनम एतत तु परतिबुद्धॊ ऽसमि संत्यज 29 य इमं मामकं देहं भूतग्रामः समाश्रितः स यात्व इतॊ यथाकामं वसतां वा यथासुखम 30 न युष्मास्व इह मे परीतिः कामलॊभानुसारिषु तस्माद उत्सृज्य सर्वान वः सत्यम एवाश्रयाम्य अहम 31 सर्वभूतान्य अहं देहे पश्यन मनसि चात्मनः यॊगे बुद्धिं शरुते सत्त्वं मनॊ बरह्मणि धारयन 32 विहरिष्याम्य अनासक्तः सुखी लॊकान निरामयः यथा मा तवं पुनर नैवं दुःखेषु परनिधास्यसि 33 तवया हि मे परनुन्नस्य गतिर अन्या न विद्यते तृष्णा शॊकश्रमाणां हि तवं कामप्रभवः सदा 34 धननाशॊ ऽधिकं दुःखं मन्ये सर्वमहत्तरम जञातयॊ हय अवमन्यन्ते मित्राणि च धनच्युतम 35 अवज्ञान सहस्रैस तु दॊषाः कस्ततराधने धने सुखकला या च सापि दुःखैर विधीयते 36 धनम अस्येति पुरुषं पुरा निघ्नन्ति दस्यवः कलिश्यन्ति विविधैर दन्दैर नित्यम उद्वेजयन्ति च 37 मन्दलॊलुपता दुःखम इति बुद्धिं चिरान मया यद यद आलम्बसे कामतत तद एवानुरुध्यसे 38 अतत्त्वज्ञॊ ऽसि बालश च दुस्तॊषॊ ऽपूरणॊ ऽनलः नैव तवं वेत्थ सुलभं नैव तवं वेत्थ दुर्लभम 39 पातालम इव दुष्पूरॊ मां दुःखैर यॊक्तुम इच्छसि नाहम अद्य समावेष्टुं शक्यः कामपुनस तवया 40 निर्वेदम अहम आसाद्य दरव्यनाशाद यदृच्छया निर्वृतिं परमां पराप्य नाद्य कामान विचिन्तये 41 अतिक्लेशान सहामीह नाहं बुध्याम्य अबुद्धिमान निकृतॊ धननाशेन शये सर्वाङ्गविज्वरः 42 परित्यजामि कामत्वां हित्वा सर्वमनॊगतीः न तवं मया पुनः कामनस्यॊतेनेव रंस्यसे 43 कषमिष्ये ऽकषममाणानां न हिंसिष्ये च हिंसितः दवेष्य मुक्तः परियं वक्ष्याम्य अनादृत्य तद अप्रियम 44 तृप्तः सवस्थेन्द्रियॊ नित्यं यथा लब्धेन वर्तयन न सकामं करिष्यामि तवाम अहं शत्रुम आत्मनः 45 निर्वेदं निर्वृतिं तृप्तिं शान्तिं सत्यं दमं कषमाम सर्वभूतदयां चैव विद्धि मां शरणागतम 46 तस्मात कामश च लॊभश च तृष्णा कार्पण्यम एव च तयजन्तु मां परतिष्ठन्तं सत्त्वस्थॊ हय अस्मि सांप्रतम 47 परहाय कामं लॊभं च करॊधं पारुष्यम एव च नाद्य लॊभवशं पराप्तॊ दुःखं पराप्स्याम्य अनात्मवान 48 यद यत तयजति कामानां तत सुखस्याभिपूर्यते कामस्य वशगॊ नित्यं दुःखम एव परपद्यते 49 कामान वयुदस्य धुनुते यत किं चित पुरुषॊ रजः कामक्रॊधॊद्भवं दुःखम अह्रीर अरतिर एव च 50 एष बरह्म परविष्टॊ ऽहं गरीस्मे शीतम इव हरदम शाम्यामि परिनिर्वामि सुखम आसे च केवलम 51 यच च कामसुखं लॊके यच च दिव्यं महत सुखम तृष्णा कषयसुखस्यैते नार्हतः सॊदशीं कलाम 52 आत्मना सप्तमं कामं हत्वा शत्रुम इवॊत्तमम पराप्यावध्यं बरह्म पुरं राजेव सयाम अहं सुखी 53 एतां बुद्धिं समास्थाय मङ्किर निर्वेदम आगतः सर्वान कामान परित्यज्य पराप्य बरह्म महत सुखम 54 दम्य नाश कृते मङ्किर अमरत्वं किलागमत अछिनत काममूलं स तेन पराप महत सुखम 55 अत्राप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम गीतं विदेहराजेन जनकेन परशाम्यता 56 अनन्तं बत मे वित्तं यस्य मे नास्ति किं चन मिथिलायां परदीप्तायां न मे दह्यति किं चन 57 अत्रैवॊदाहरन्तीमं बॊध्यस्य पदसंचयम निर्वेदं परति विन्यस्तं परतिबॊध युधिष्ठिर 58 बॊध्यं दान्तम ऋषिं राजा नहुषः पर्यपृच्छत निर्वेदाच छान्तिम आपन्नं शान्तं परज्ञान तर्पितम 59 उपदेशं महाप्राज्ञ शमस्यॊपदिशस्व मे कां बुद्धिं समनुध्याय शान्तश चरसि निर्वृतः 60 [बॊध्य] उपदेशेन वर्तामि नानुशास्मीह कं चन लक्षणं तस्य वक्ष्ये ऽहं तत सवयं परविमृश्यताम 61 पिङ्गला कुररः सर्पः सारङ्गान्वेषणं वने इषुकारः कुमारी च स एते गुरवॊ मम |
1
[yudhisthira] īhamānaḥ samārambhān yadi nāsādayed dhanam dhanatṛṣṇābhibhūtaś ca kiṃ kurvan sukham āpnuyāt 2 [bhīsma] sarvasāmyam anāyāsaḥ satyavākyaṃ ca bhārata nirvedaś cāvivitsā ca yasya syāt sa sukhī naraḥ 3 etāny eva padāny āhuḥ pañca vṛddhāḥ praśāntaye eṣa svargaś ca dharmaś ca sukhaṃ cānuttamaṃ satām 4 atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam nirvedān maṅkinā gītaṃ tan nibodha yudhiṣṭhira 5 īhamāno dhanaṃ maṅkir bhagnehaś ca punaḥ punaḥ kena cid dhanaśeṣeṇa krītavān damya goyugam 6 susaṃbaddhau tu tau damyau damanāyābhiniḥsṛtau āsīnam uṣṭraṃ madhyena sahasaivābhyadhāvatām 7 tayoḥ saṃprāptayor uṣṭraḥ skandhadeśam amarṣaṇaḥ utthāyotkṣipya tau damyau prasasāra mahājavaḥ 8 hriyamāṇau tu tau damyau tenoṣṭreṇa pramāthinā mriyamāṇau ca saṃprekṣya maṅkis tatrābravīd idam 9 na caivāvihitaṃ śakyaṃ dakṣeṇāpīhituṃ dhanam yuktena śraddhayā samyag īhāṃ samanutiṣṭhatā 10 kṛtasya pūrvaṃ cānarthair yuktasyāpy anutiṣṭhataḥ imaṃ paśyata saṃgatyā mama daivam upaplavam 11 udyamyodyamya me damyau viṣameneva gacchati utkṣipya kākatālīyam unmātheneva jambukaḥ 12 manī voṣṭrasya lambete priyau vatsatarau mama śuddhaṃ hi daivam evedam ato naivāsti pauruṣam 13 yadi vāpy upapadyeta pauruṣaṃ nāma karhi cit anviṣyamāṇaṃ tad api daivam evāvatiṣṭhate 14 tasmān nirveda eveha gantavyaḥ sukham īpsatā sukhaṃ svapiti nirviṇṇo nirāśaś cārthasādhane 15 aho samyak śukenoktaṃ sarvataḥ parimucyatā pratiṣṭhatā mahāraṇyaṃ janakasya niveśanāt 16 yaḥ kāmān prāpnuyāt sarvān yaś cainān kevalāṃs tyajet prāpanāt sarvakāmānāṃ parityāgo viśiṣyate 17 nāntaṃ sarvavivitsānāṃ gatapūrvo 'sti kaś cana śarīre jīvite caiva tṛṣṇā mandasya vardhate 18 nivartasva vivitsābhyaḥ śāmya nirvidya māmaka asakṛc cāsi nikṛto na ca nirvidyase tano 19 yadi nāhaṃ vināśyas te yady evaṃ ramase mayā mā māṃ yojaya lobhena vṛthā tvaṃ vittakāmuka 20 saṃcitaṃ saṃcitaṃ dravyaṃ naṣṭaṃ tava punaḥ punaḥ kadā vimokṣyase mūḍha dhanehāṃ dhanakāmuka 21 aho nu mama bāliśyaṃ yo 'haṃ krīdanakas tava kiṃ naiva jātu puruṣaḥ pareṣāṃ preṣyatām iyāt 22 na pūrve nāpare jātu kāmānām antam āpnuvan tyaktvā sarvasamārambhān pratibuddho 'smi jāgṛmi 23 nūnaṃ te hṛdayaṃ kāmavajra sāramayaṃ dṛdham yad anarthaśatāviṣṭaṃ śatadhā na vidīryate 24 tyajāmi kāmatvāṃ caiva yac ca kiṃ cit priyaṃ tava tavāhaṃ sukham anvicchann ātmany upalabhe sukham 25 kāmajānāmi te mūlaṃ saṃkalpāt kila jāyase na tvāṃ saṃkalpayiṣyāmi samūlo na bhaviṣyati 26 īhā dhanasya na sukhā labdhvā cintā ca bhūyasī labdhānāśo yathā mṛtyur labdhaṃ bhavati vā na vā 27 paretya yo na labhate tato duḥkhataraṃ nu kim na ca tuṣyati labdhena bhūya eva ca mārgati 28 anutarṣula evārthaḥ svādu gāṅgam ivodakam mad vilāpanam etat tu pratibuddho 'smi saṃtyaja 29 ya imaṃ māmakaṃ dehaṃ bhūtagrāmaḥ samāśritaḥ sa yātv ito yathākāmaṃ vasatāṃ vā yathāsukham 30 na yuṣmāsv iha me prītiḥ kāmalobhānusāriṣu tasmād utsṛjya sarvān vaḥ satyam evāśrayāmy aham 31 sarvabhūtāny ahaṃ dehe paśyan manasi cātmanaḥ yoge buddhiṃ śrute sattvaṃ mano brahmaṇi dhārayan 32 vihariṣyāmy anāsaktaḥ sukhī lokān nirāmayaḥ yathā mā tvaṃ punar naivaṃ duḥkheṣu pranidhāsyasi 33 tvayā hi me pranunnasya gatir anyā na vidyate tṛṣṇā śokaśramāṇāṃ hi tvaṃ kāmaprabhavaḥ sadā 34 dhananāśo 'dhikaṃ duḥkhaṃ manye sarvamahattaram jñātayo hy avamanyante mitrāṇi ca dhanacyutam 35 avajñāna sahasrais tu doṣāḥ kastatarādhane dhane sukhakalā yā ca sāpi duḥkhair vidhīyate 36 dhanam asyeti puruṣaṃ purā nighnanti dasyavaḥ kliśyanti vividhair dandair nityam udvejayanti ca 37 mandalolupatā duḥkham iti buddhiṃ cirān mayā yad yad ālambase kāmatat tad evānurudhyase 38 atattvajño 'si bālaś ca dustoṣo 'pūraṇo 'nalaḥ naiva tvaṃ vettha sulabhaṃ naiva tvaṃ vettha durlabham 39 pātālam iva duṣpūro māṃ duḥkhair yoktum icchasi nāham adya samāveṣṭuṃ śakyaḥ kāmapunas tvayā 40 nirvedam aham āsādya dravyanāśād yadṛcchayā nirvṛtiṃ paramāṃ prāpya nādya kāmān vicintaye 41 atikleśān sahāmīha nāhaṃ budhyāmy abuddhimān nikṛto dhananāśena śaye sarvāṅgavijvaraḥ 42 parityajāmi kāmatvāṃ hitvā sarvamanogatīḥ na tvaṃ mayā punaḥ kāmanasyoteneva raṃsyase 43 kṣamiṣye 'kṣamamāṇānāṃ na hiṃsiṣye ca hiṃsitaḥ dveṣya muktaḥ priyaṃ vakṣyāmy anādṛtya tad apriyam 44 tṛptaḥ svasthendriyo nityaṃ yathā labdhena vartayan na sakāmaṃ kariṣyāmi tvām ahaṃ śatrum ātmanaḥ 45 nirvedaṃ nirvṛtiṃ tṛptiṃ śāntiṃ satyaṃ damaṃ kṣamām sarvabhūtadayāṃ caiva viddhi māṃ śaraṇāgatam 46 tasmāt kāmaś ca lobhaś ca tṛṣṇā kārpaṇyam eva ca tyajantu māṃ pratiṣṭhantaṃ sattvastho hy asmi sāṃpratam 47 prahāya kāmaṃ lobhaṃ ca krodhaṃ pāruṣyam eva ca nādya lobhavaśaṃ prāpto duḥkhaṃ prāpsyāmy anātmavān 48 yad yat tyajati kāmānāṃ tat sukhasyābhipūryate kāmasya vaśago nityaṃ duḥkham eva prapadyate 49 kāmān vyudasya dhunute yat kiṃ cit puruṣo rajaḥ kāmakrodhodbhavaṃ duḥkham ahrīr aratir eva ca 50 eṣa brahma praviṣṭo 'haṃ grīsme śītam iva hradam śāmyāmi parinirvāmi sukham āse ca kevalam 51 yac ca kāmasukhaṃ loke yac ca divyaṃ mahat sukham tṛṣṇā kṣayasukhasyaite nārhataḥ sodaśīṃ kalām 52 ātmanā saptamaṃ kāmaṃ hatvā śatrum ivottamam prāpyāvadhyaṃ brahma puraṃ rājeva syām ahaṃ sukhī 53 etāṃ buddhiṃ samāsthāya maṅkir nirvedam āgataḥ sarvān kāmān parityajya prāpya brahma mahat sukham 54 damya nāśa kṛte maṅkir amaratvaṃ kilāgamat achinat kāmamūlaṃ sa tena prāpa mahat sukham 55 atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam gītaṃ videharājena janakena praśāmyatā 56 anantaṃ bata me vittaṃ yasya me nāsti kiṃ cana mithilāyāṃ pradīptāyāṃ na me dahyati kiṃ cana 57 atraivodāharantīmaṃ bodhyasya padasaṃcayam nirvedaṃ prati vinyastaṃ pratibodha yudhiṣṭhira 58 bodhyaṃ dāntam ṛṣiṃ rājā nahuṣaḥ paryapṛcchata nirvedāc chāntim āpannaṃ śāntaṃ prajñāna tarpitam 59 upadeśaṃ mahāprājña śamasyopadiśasva me kāṃ buddhiṃ samanudhyāya śāntaś carasi nirvṛtaḥ 60 [bodhya] upadeśena vartāmi nānuśāsmīha kaṃ cana lakṣaṇaṃ tasya vakṣye 'haṃ tat svayaṃ pravimṛśyatām 61 piṅgalā kuraraḥ sarpaḥ sāraṅgānveṣaṇaṃ vane iṣukāraḥ kumārī ca sa ete guravo mama |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 12
Chapter 172
|
1
[युधिस्ठिर] केन वृत्तेन वृत्तज्ञ वीतशॊकश चरेन महीम किं च कुर्वन नरॊ लॊके पराप्नॊति परमां गतिम 2 [भीस्म] अत्राप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम परह्रादस्य च संवादं मुनेर आजगरस्य च 3 चरन्तं बराह्मणं कं चित कल्य चित्तम अनामयम पप्रच्छ राजन परह्रादॊ बुद्धिमान पराज्ञसंमतः 4 सवस्थः शक्तॊ मृदुर दान्तॊ निर्विवित्सॊ ऽनसूयकः सुवाग्बहुमतॊ लॊके पराज्ञश चरसि बालवत 5 नैव परार्थयसे लाभं नालाभेष्व अनुशॊचसि नित्यतृप्त इव बरह्मन न किं चिद अवमन्यसे 6 सरॊतसा हरियमाणासु परजास्व अविमना इव धर्मकामार्थ कार्येषु कूतस्थ इव लक्ष्यसे 7 नानुतिष्ठसि धर्मार्धौ न कामे चापि वर्तसे इन्द्रियार्थान अनादृत्य मुक्तश चरसि साक्षिवत 8 का नु परज्ञा शरुतं वा किं वृत्तिर वा का नु ते मुने कषिप्रम आचक्ष्व मे बरह्मञ शरेयॊ यद इह मन्यसे 9 अनुयुक्तः स मेधावी लॊकधर्मविधानवित उवाच शलक्ष्णया वाचा परह्रादम अनपार्थया 10 पश्यन परह्राद भूतानाम उत्पत्तिम अनिमित्ततः हरासं वृद्धिं विनाशं च न परहृष्ये न च वयथे 11 सवभावाद एव संदृश्य वर्तमानाः परवृत्तयः सवभावनिरताः सर्वाः परितप्ये न केन चित 12 पश्यन परह्राद संयॊगान विप्रयॊग परायनान संचयांश च विनाशान्तान न कव चिद विदधे मनः 13 अन्तवन्ति च भूतानि गुणयुक्तानि पश्यतः उत्पत्तिनिधनज्ञस्य किं कार्यम अवशिष्यते 14 जलजानाम अपि हय अन्तं पर्यायेनॊपलक्षये महताम अपि कायानां सूक्ष्माणां च महॊदधौ 15 जङ्गम सथावराणां च भूतानाम असुराधिप पार्थिवानाम अपि वयक्तं मृत्युं पश्यामि सर्वशः 16 अन्तरिक्षचराणां च दानवॊत्तम पक्षिणाम उत्तिष्ठति यथाकालं मृत्युर बलवताम अपि 17 दिवि संशरमाणानि हरस्वानि च महान्ति च जयॊतींसि च यथाकालं पतमानानि लक्षये 18 इति भूतानि संपश्यन्न अनुषक्तानि मृत्युना सर्वसामान्यतॊ विद्वान कृतकृत्यः सुखं सवपे 19 सुमहान्तम अपि गरासं गरसे लब्धं यदृच्छया शये पुनर अभुञ्जानॊ दिवसानि बहून्य अपि 20 आस्रवत्य अपि माम अन्नं पुनर बहुगुणं बहु पुनर अल्पगुणं सतॊकं पुनर नैवॊपपद्यते 21 कनान कदा चित खादामि पिन्याकम अपि च गरसे भक्षये शालिमांसानि भक्षांश चॊचावचान पुनः 22 शये कदा चित पर्यङ्के भूमाव अपि पुनः शये परासादे ऽपि च मे शय्या कदा चिद उपपद्यते 23 धारयामि च चीराणि शानीं कषौमाजिनानि च महार्हाणि च वासांसि धारयाम्य अहम एकदा 24 न संनिपतितं धर्म्यम उपभॊगं यदृच्छया परत्याचक्षे न चाप्य एनम अनुरुध्ये सुदुर्लभम 25 अचलम अनिधनं शिवं विशॊकं; शुचिम अतुलं विदुषां मते निविष्टम अनभिमतम असेवितं च मूढैर; वरतम इदम आजगरं शुचिश चरामि 26 अचलित मतिर अच्युतः सवधर्मात; परिमित संसरणः परावरज्ञः विगतभयकषायलॊभमॊहॊ; वरतम इदम आजगरं शुचिश चरामि 27 अनियतफलभक्ष्य भॊज्यपेयं; विधिपरिनाम विभक्तदेशकालम हृदयसुखम असेवितं कदर्यैर; वरतम इदम आजगरं शुचिश चरामि 28 इदम इदम इति तृष्णयाभिभूतं; जनम अनवाप्तधनं विषीद मानम निपुनम अनुनिशाम्य तत्त्वबुद्ध्या; वरतम इदम आजगरं शुचिश चरामि 29 बहुविधम अनुदृश्य चार्थहेतॊः; कृपणम इहार्यम अनार्यम आश्रयन्तम उपशम रुचिर आत्मवान परशान्तॊ; वरतम इदम आजगरं शुचिश चरामि 30 सुखम असुखम अनर्थम अर्थलाभं; रतिम अरतिं मरणं च जीवितं च विधिनियतम अवेक्ष्य तत्त्वतॊ ऽहं; वरतम इदम आजगरं शुचिश चरामि 31 अपगतभयरागमॊहदर्पॊ; धृतिमतिबुद्धिसमन्वितः परशान्तः उपगतफलभॊगिनॊ निशाम्य; वरतम इदम आजगरं शुचिश चरामि 32 अनियतशयनासनः परकृत्या; दमनियम वरतसत्यशौचयुक्तः अपगतफलसंचयः परहृष्टॊ; वरतम इदम आजगरं शुचिश चरामि 33 अभिगतम असुखार्थम ईहनार्थैर; उपगतबुद्धिर अवेक्ष्य चात्मसंस्थः तृषितम अनियतं मनॊ नियन्तुं; वरतम इदम आजगरं शुचिश चरामि 34 न हृदयम अनुरुध्यते मनॊ वा; परिय सुखदुर्लभताम अनित्यतां च तद उभयम उपलक्षयन्न इवाहं; वरतम इदम आजगरं शुचिश चरामि 35 बहु कथितम इदं हि बुद्धिमद्भिः; कविभिर अभिप्रथयद्भिर आत्मकीर्तिम इदम इदम इति तत्र तत्र तत तत; सवपरमतैर गहनं परतर्कयद्भिः 36 तद अहम अनुनिशाम्य विप्रयातं; पृथग अभिपन्नम इहाबुधैर मनुष्यैः अनवसितम अनन्त दॊषपारं; नृषु विहरामि विनीतरॊषतृष्णः 37 [भी] अजगर चरितं वरतं महात्मा; येह नरॊ ऽनुचरेद विनीतरागः अपगतभयमन्युलॊभ मॊहः; स खलु सुखी विहरेद इमं विहारम |
1
[yudhisṭhira] kena vṛttena vṛttajña vītaśokaś caren mahīm kiṃ ca kurvan naro loke prāpnoti paramāṃ gatim 2 [bhīsma] atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam prahrādasya ca saṃvādaṃ muner ājagarasya ca 3 carantaṃ brāhmaṇaṃ kaṃ cit kalya cittam anāmayam papraccha rājan prahrādo buddhimān prājñasaṃmataḥ 4 svasthaḥ śakto mṛdur dānto nirvivitso 'nasūyakaḥ suvāgbahumato loke prājñaś carasi bālavat 5 naiva prārthayase lābhaṃ nālābheṣv anuśocasi nityatṛpta iva brahman na kiṃ cid avamanyase 6 srotasā hriyamāṇāsu prajāsv avimanā iva dharmakāmārtha kāryeṣu kūtastha iva lakṣyase 7 nānutiṣṭhasi dharmārdhau na kāme cāpi vartase indriyārthān anādṛtya muktaś carasi sākṣivat 8 kā nu prajñā śrutaṃ vā kiṃ vṛttir vā kā nu te mune kṣipram ācakṣva me brahmañ śreyo yad iha manyase 9 anuyuktaḥ sa medhāvī lokadharmavidhānavit uvāca ślakṣṇayā vācā prahrādam anapārthayā 10 paśyan prahrāda bhūtānām utpattim animittataḥ hrāsaṃ vṛddhiṃ vināśaṃ ca na prahṛṣye na ca vyathe 11 svabhāvād eva saṃdṛśya vartamānāḥ pravṛttayaḥ svabhāvaniratāḥ sarvāḥ paritapye na kena cit 12 paśyan prahrāda saṃyogān viprayoga parāyanān saṃcayāṃś ca vināśāntān na kva cid vidadhe manaḥ 13 antavanti ca bhūtāni guṇayuktāni paśyataḥ utpattinidhanajñasya kiṃ kāryam avaśiṣyate 14 jalajānām api hy antaṃ paryāyenopalakṣaye mahatām api kāyānāṃ sūkṣmāṇāṃ ca mahodadhau 15 jaṅgama sthāvarāṇāṃ ca bhūtānām asurādhipa pārthivānām api vyaktaṃ mṛtyuṃ paśyāmi sarvaśaḥ 16 antarikṣacarāṇāṃ ca dānavottama pakṣiṇām uttiṣṭhati yathākālaṃ mṛtyur balavatām api 17 divi saṃśaramāṇāni hrasvāni ca mahānti ca jyotīṃsi ca yathākālaṃ patamānāni lakṣaye 18 iti bhūtāni saṃpaśyann anuṣaktāni mṛtyunā sarvasāmānyato vidvān kṛtakṛtyaḥ sukhaṃ svape 19 sumahāntam api grāsaṃ grase labdhaṃ yadṛcchayā śaye punar abhuñjāno divasāni bahūny api 20 āsravaty api mām annaṃ punar bahuguṇaṃ bahu punar alpaguṇaṃ stokaṃ punar naivopapadyate 21 kanān kadā cit khādāmi pinyākam api ca grase bhakṣaye śālimāṃsāni bhakṣāṃś cocāvacān punaḥ 22 śaye kadā cit paryaṅke bhūmāv api punaḥ śaye prāsāde 'pi ca me śayyā kadā cid upapadyate 23 dhārayāmi ca cīrāṇi śānīṃ kṣaumājināni ca mahārhāṇi ca vāsāṃsi dhārayāmy aham ekadā 24 na saṃnipatitaṃ dharmyam upabhogaṃ yadṛcchayā pratyācakṣe na cāpy enam anurudhye sudurlabham 25 acalam anidhanaṃ śivaṃ viśokaṃ; śucim atulaṃ viduṣāṃ mate niviṣṭam anabhimatam asevitaṃ ca mūḍhair; vratam idam ājagaraṃ śuciś carāmi 26 acalita matir acyutaḥ svadharmāt; parimita saṃsaraṇaḥ parāvarajñaḥ vigatabhayakaṣāyalobhamoho; vratam idam ājagaraṃ śuciś carāmi 27 aniyataphalabhakṣya bhojyapeyaṃ; vidhiparināma vibhaktadeśakālam hṛdayasukham asevitaṃ kadaryair; vratam idam ājagaraṃ śuciś carāmi 28 idam idam iti tṛṣṇayābhibhūtaṃ; janam anavāptadhanaṃ viṣīda mānam nipunam anuniśāmya tattvabuddhyā; vratam idam ājagaraṃ śuciś carāmi 29 bahuvidham anudṛśya cārthahetoḥ; kṛpaṇam ihāryam anāryam āśrayantam upaśama rucir ātmavān praśānto; vratam idam ājagaraṃ śuciś carāmi 30 sukham asukham anartham arthalābhaṃ; ratim aratiṃ maraṇaṃ ca jīvitaṃ ca vidhiniyatam avekṣya tattvato 'haṃ; vratam idam ājagaraṃ śuciś carāmi 31 apagatabhayarāgamohadarpo; dhṛtimatibuddhisamanvitaḥ praśāntaḥ upagataphalabhogino niśāmya; vratam idam ājagaraṃ śuciś carāmi 32 aniyataśayanāsanaḥ prakṛtyā; damaniyama vratasatyaśaucayuktaḥ apagataphalasaṃcayaḥ prahṛṣṭo; vratam idam ājagaraṃ śuciś carāmi 33 abhigatam asukhārtham īhanārthair; upagatabuddhir avekṣya cātmasaṃsthaḥ tṛṣitam aniyataṃ mano niyantuṃ; vratam idam ājagaraṃ śuciś carāmi 34 na hṛdayam anurudhyate mano vā; priya sukhadurlabhatām anityatāṃ ca tad ubhayam upalakṣayann ivāhaṃ; vratam idam ājagaraṃ śuciś carāmi 35 bahu kathitam idaṃ hi buddhimadbhiḥ; kavibhir abhiprathayadbhir ātmakīrtim idam idam iti tatra tatra tat tat; svaparamatair gahanaṃ pratarkayadbhiḥ 36 tad aham anuniśāmya viprayātaṃ; pṛthag abhipannam ihābudhair manuṣyaiḥ anavasitam ananta doṣapāraṃ; nṛṣu viharāmi vinītaroṣatṛṣṇaḥ 37 [bhī] ajagara caritaṃ vrataṃ mahātmā; yeha naro 'nucared vinītarāgaḥ apagatabhayamanyulobha mohaḥ; sa khalu sukhī vihared imaṃ vihāram |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 12
Chapter 173
|
1
[युधिस्ठिर] बान्धवाः कर्म वित्तं वा परज्ञा वेह पितामह नरस्य का परतिष्ठा सयाद एतत पृष्ठॊ वदस्व मे 2 [भीस्म] परज्ञा परतिष्ठा भूतानां परज्ञा लाभः परॊ मतः परज्ञा निःश्रेयसी लॊके परज्ञा सवर्गॊ मतः सताम 3 परज्ञया परापितार्थॊ हि बलिर ऐश्वर्यसंक्षये परह्रादॊ नमुचिर मङ्किस तस्याः किं विद्यते परम 4 अत्राप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम इन्द्र काश्यप संवादं तन निबॊध युधिष्ठिर 5 वैश्यः कश चिद ऋषिं तात काश्यपं संशितव्रतम रथेन पातयाम आस शरीमान दृप्तस तपस्विनम 6 आर्तः स पतितः करुद्धस तयक्त्वात्मानम अथाब्रवीत मरिष्याम्य अधनस्येह जीवितार्थॊ न विद्यते 7 तथा मुमूर्षम आसीनम अकूजन्तम अचेतसम इन्द्रः सृगालरूपेण बभासे करुद्ध मानसम 8 मनुष्ययॊनिम इच्छन्ति सर्वभूतानि सर्वशः मनुष्यत्वे च विप्रत्वं सर्व एवाभिनन्दति 9 मनुष्यॊ बराह्मणश चापि शरॊत्रियश चासि काश्यप सुदुर्लभम अवाप्यैतद अदॊषान मर्तुम इच्छसि 10 सर्वे लाभाः साभिमाना इति सत्या बत शरुतिः संतॊषणीय रूपॊ ऽसि लॊभाद यद अभिमन्यसे 11 अहॊ सिद्धार्थता तेषां येषां सन्तीह पानयः पानिमद्भ्यः सपृहास्माकं यथा तव धनस्य वै 12 न पानि लाभाद अधिकॊ लाभः कश चन विद्यते अपानित्वाद वयं बरह्मन कन्तकान नॊद्धरामहे 13 अथ येषां पुनः पानी देवदत्तौ दशाङ्गुली उद्धरन्ति कृमीन अङ्गाद दशमानान कसन्ति च 14 हिमवर्षातपानां च परित्राणानि कुर्वते चेलम अन्नं सुखं शय्यां निवातं चॊपभुज्ञते 15 अधिष्ठाय च गां लॊके भुज्ञते वाहयन्ति च उपायैर बहुभिश चैव वश्यान आत्मनि कुर्वते 16 ये खल्व अजिह्वाः कृपणा अल्पप्राना अपानयः सहन्ते तानि दुःखानि दिष्ट्या तवं न तथा मुने 17 दिष्ट्या तवं न सृगालॊ वै न कृमिर न च मूषकः न सर्पॊ न च मन्दूकॊ न चान्यः पापयॊनिजः 18 एतावतापि लाभेन तॊष्टुम अर्हसि काश्यप किं पुनर यॊ ऽसि सत्त्वानां सर्वेषां बराह्मणॊत्तमः 19 इमे मां कृमयॊ ऽदन्ति तेषाम उद्धरणाय मे नास्ति शक्तिर अपानित्वात पश्यावस्थाम इमां मम 20 अकार्यम इति चैवेमं नात्मानं संत्यजाम्य अहम नेतः पापीयसीं यॊनिं पतेयम अपराम इति 21 मध्ये वै पापयॊनीनां सार्गाली याम अहं गतः पापीयस्यॊ बहुतरा इतॊ ऽनयाः पापयॊनयः 22 जात्यैवैके सुखतराः सन्त्य अन्ये भृशदुःखिताः नैकान्त सुखम एवेह कव चित पश्यामि कस्य चित 23 मनुष्या हय आध्यतां पराप्य राज्यम इच्छन्त्य अनन्तरम राज्याद देवत्वम इच्छन्ति देवत्वाद इन्द्रताम अपि 24 भवेस तवं यद्य अपि तव आध्यॊ न राजा न च दैवतम देवत्वं पराप्य चेन्द्रत्वं नैव तुष्येस तथा सति 25 न तृप्तिः परिय लाभे ऽसति तृष्णा नाद्भिः परशाम्यति संप्रज्वलति सा भूयः समिद्भिर इव पावकः 26 अस्त्य एव तवयि शॊकॊ वै हर्षश चास्ति तथा तवयि सुखदुःखे तथा चॊभे तत्र का परिदेवना 27 परिच्छिद्यैव कामानां सर्वेषां चैव कर्मणाम मूलं रुन्धीन्द्रिय गरामं शकुन्तान इव पञ्जरे 28 न खल्व अप्य अरसज्ञस्य कामः कव चन जायते संस्पर्शाद दर्शनाद वापि शरवणाद वापि जायते 29 न तवं समरसि वारुण्या लत्वाकानां च पक्षिणाम ताभ्यां चाभ्यधिकॊ भक्ष्यॊ न कश चिद विद्यते कव चित 30 यानि चान्यानि दूरेषु भक्ष्यभॊज्यानि काश्यप येषाम अभुक्त पूर्वं ते तेषाम अस्मृतिर एव च 31 अप्राशनम असंस्पर्शम असंदर्शनम एव च पुरुषस्यैष नियमॊ मन्ये शरेयॊ न संशयः 32 पानिमन्तॊ धनैर युक्ता बलवन्तॊ न संशयः मनुष्या मानुषैर एव दासत्वम उपपादिताः 33 वधबन्धपरिक्लेशैः कलिश्यन्ते च पुनः पुनः ते खल्व अपि रमन्ते च मॊदन्ते च हसन्ति च 34 अपरे बाहुबलिनः कृतविद्या मनस्विनः जुगुप्सितां सुकृपणां पापां वृत्तिम उपासते 35 उत्सहन्ते च ते वृत्तिम अन्याम अप्य उपसेवितुम सवकर्मणा तु नियतं भवितव्यं तु तत तथा 36 न पुल्कसॊ न चन्दाल आत्मानं तयक्तुम इच्छति असंतुष्टः सवया यॊन्या मायां पश्यस्व यादृशीम 37 दृष्ट्वा कुनीन पक्षहतान मनुष्यान आमयाविनः सुसंपूर्णः सवया यॊन्या लब्धलाभॊ ऽसि काश्यप 38 यदि बराह्मण देहस ते निरातङ्कॊ निरामयः अङ्गानि च समग्राणि न च लॊकेषु धिक्कृतः 39 न केन चित परवादेन सत्येनैवापहारिणा धर्मायॊत्तिष्ठ विप्रर्षे नात्मानं तयक्तुम अर्हसि 40 यदि बरह्मञ शृणॊष्य एतच छरद्दधासि च मे वचः वेदॊक्तस्य च धर्मस्य फलं मुख्यम अवाप्स्यसि 41 सवाध्यायम अग्निसंस्कारम अप्रमत्तॊ ऽनुपालय सत्यं दमं च दानं च सपर्धिष्ठा मा च केन चित 42 ये के चन सवध्ययनाः पराप्ता यजन याजनम कथं ते जातु शॊचेयुर धयायेयुर वाप्य अशॊभनम 43 इच्छन्तस ते विहाराय सुखं महद अवाप्नुयुः उत जाताः सुनक्षत्रे सुतीर्थाः सुमुहूर्तजाः 44 नक्षत्रेष्व आसुरेष्व अन्ये दुस्तीर्था दुर्मुहूर्तजाः संपतन्त्य आसुरीं यॊनिं यज्ञप्रसव वर्जिताम 45 अहम आसं पण्डितकॊ हैतुकॊ वेद निन्दकः आन्वीक्षिकीं तर्क विद्याम अनुरक्तॊ निरर्थिकाम 46 हेतुवादान परवदिता वक्ता संसत्सु हेतुमत आक्रॊष्टा चाभिवक्ता च बरह्म यज्ञेषु वै दविजान 47 नास्तिकः सर्वशङ्की च मूर्खः पण्डितमानिकः तस्येयं फलनिर्वृत्तिः सृगालत्वं मम दविज 48 अपि जातु तथा तत सयाद अहॊरात्र शतैर अपि यद अहं मानुषीं यॊनिं सृगालः पराप्नुयां पुनः 49 संतुष्टश चाप्रमत्तश च यज्ञदानतपॊ रतिः जञेय जञाता भवेयं वै वर्ज्य वर्जयिता तथा 50 ततः स मुनिर उत्थाय काश्यपस तम उवाच ह अहॊ बहासि कुशलॊ बुद्धिमान इति विस्मितः 51 समवैक्षत तं विप्रॊ जञानदीर्घेण चक्षुषा ददर्श चैनं देवानाम इन्द्रं देवं शचीपतिम 52 ततः संपूजयाम आस काश्यपॊ हरिवाहनम अनुज्ञातश च तेनाथ परविवेश सवम आश्रमम |
1
[yudhisṭhira] bāndhavāḥ karma vittaṃ vā prajñā veha pitāmaha narasya kā pratiṣṭhā syād etat pṛṣṭho vadasva me 2 [bhīsma] prajñā pratiṣṭhā bhūtānāṃ prajñā lābhaḥ paro mataḥ prajñā niḥśreyasī loke prajñā svargo mataḥ satām 3 prajñayā prāpitārtho hi balir aiśvaryasaṃkṣaye prahrādo namucir maṅkis tasyāḥ kiṃ vidyate param 4 atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam indra kāśyapa saṃvādaṃ tan nibodha yudhiṣṭhira 5 vaiśyaḥ kaś cid ṛṣiṃ tāta kāśyapaṃ saṃśitavratam rathena pātayām āsa śrīmān dṛptas tapasvinam 6 ārtaḥ sa patitaḥ kruddhas tyaktvātmānam athābravīt mariṣyāmy adhanasyeha jīvitārtho na vidyate 7 tathā mumūrṣam āsīnam akūjantam acetasam indraḥ sṛgālarūpeṇa babhāse kruddha mānasam 8 manuṣyayonim icchanti sarvabhūtāni sarvaśaḥ manuṣyatve ca vipratvaṃ sarva evābhinandati 9 manuṣyo brāhmaṇaś cāpi śrotriyaś cāsi kāśyapa sudurlabham avāpyaitad adoṣān martum icchasi 10 sarve lābhāḥ sābhimānā iti satyā bata śrutiḥ saṃtoṣaṇīya rūpo 'si lobhād yad abhimanyase 11 aho siddhārthatā teṣāṃ yeṣāṃ santīha pānayaḥ pānimadbhyaḥ spṛhāsmākaṃ yathā tava dhanasya vai 12 na pāni lābhād adhiko lābhaḥ kaś cana vidyate apānitvād vayaṃ brahman kantakān noddharāmahe 13 atha yeṣāṃ punaḥ pānī devadattau daśāṅgulī uddharanti kṛmīn aṅgād daśamānān kasanti ca 14 himavarṣātapānāṃ ca paritrāṇāni kurvate celam annaṃ sukhaṃ śayyāṃ nivātaṃ copabhujñate 15 adhiṣṭhāya ca gāṃ loke bhujñate vāhayanti ca upāyair bahubhiś caiva vaśyān ātmani kurvate 16 ye khalv ajihvāḥ kṛpaṇā alpaprānā apānayaḥ sahante tāni duḥkhāni diṣṭyā tvaṃ na tathā mune 17 diṣṭyā tvaṃ na sṛgālo vai na kṛmir na ca mūṣakaḥ na sarpo na ca mandūko na cānyaḥ pāpayonijaḥ 18 etāvatāpi lābhena toṣṭum arhasi kāśyapa kiṃ punar yo 'si sattvānāṃ sarveṣāṃ brāhmaṇottamaḥ 19 ime māṃ kṛmayo 'danti teṣām uddharaṇāya me nāsti śaktir apānitvāt paśyāvasthām imāṃ mama 20 akāryam iti caivemaṃ nātmānaṃ saṃtyajāmy aham netaḥ pāpīyasīṃ yoniṃ pateyam aparām iti 21 madhye vai pāpayonīnāṃ sārgālī yām ahaṃ gataḥ pāpīyasyo bahutarā ito 'nyāḥ pāpayonayaḥ 22 jātyaivaike sukhatarāḥ santy anye bhṛśaduḥkhitāḥ naikānta sukham eveha kva cit paśyāmi kasya cit 23 manuṣyā hy ādhyatāṃ prāpya rājyam icchanty anantaram rājyād devatvam icchanti devatvād indratām api 24 bhaves tvaṃ yady api tv ādhyo na rājā na ca daivatam devatvaṃ prāpya cendratvaṃ naiva tuṣyes tathā sati 25 na tṛptiḥ priya lābhe 'sti tṛṣṇā nādbhiḥ praśāmyati saṃprajvalati sā bhūyaḥ samidbhir iva pāvakaḥ 26 asty eva tvayi śoko vai harṣaś cāsti tathā tvayi sukhaduḥkhe tathā cobhe tatra kā paridevanā 27 paricchidyaiva kāmānāṃ sarveṣāṃ caiva karmaṇām mūlaṃ rundhīndriya grāmaṃ śakuntān iva pañjare 28 na khalv apy arasajñasya kāmaḥ kva cana jāyate saṃsparśād darśanād vāpi śravaṇād vāpi jāyate 29 na tvaṃ smarasi vāruṇyā latvākānāṃ ca pakṣiṇām tābhyāṃ cābhyadhiko bhakṣyo na kaś cid vidyate kva cit 30 yāni cānyāni dūreṣu bhakṣyabhojyāni kāśyapa yeṣām abhukta pūrvaṃ te teṣām asmṛtir eva ca 31 aprāśanam asaṃsparśam asaṃdarśanam eva ca puruṣasyaiṣa niyamo manye śreyo na saṃśayaḥ 32 pānimanto dhanair yuktā balavanto na saṃśayaḥ manuṣyā mānuṣair eva dāsatvam upapāditāḥ 33 vadhabandhaparikleśaiḥ kliśyante ca punaḥ punaḥ te khalv api ramante ca modante ca hasanti ca 34 apare bāhubalinaḥ kṛtavidyā manasvinaḥ jugupsitāṃ sukṛpaṇāṃ pāpāṃ vṛttim upāsate 35 utsahante ca te vṛttim anyām apy upasevitum svakarmaṇā tu niyataṃ bhavitavyaṃ tu tat tathā 36 na pulkaso na candāla ātmānaṃ tyaktum icchati asaṃtuṣṭaḥ svayā yonyā māyāṃ paśyasva yādṛśīm 37 dṛṣṭvā kunīn pakṣahatān manuṣyān āmayāvinaḥ susaṃpūrṇaḥ svayā yonyā labdhalābho 'si kāśyapa 38 yadi brāhmaṇa dehas te nirātaṅko nirāmayaḥ aṅgāni ca samagrāṇi na ca lokeṣu dhikkṛtaḥ 39 na kena cit pravādena satyenaivāpahāriṇā dharmāyottiṣṭha viprarṣe nātmānaṃ tyaktum arhasi 40 yadi brahmañ śṛṇoṣy etac chraddadhāsi ca me vacaḥ vedoktasya ca dharmasya phalaṃ mukhyam avāpsyasi 41 svādhyāyam agnisaṃskāram apramatto 'nupālaya satyaṃ damaṃ ca dānaṃ ca spardhiṣṭhā mā ca kena cit 42 ye ke cana svadhyayanāḥ prāptā yajana yājanam kathaṃ te jātu śoceyur dhyāyeyur vāpy aśobhanam 43 icchantas te vihārāya sukhaṃ mahad avāpnuyuḥ uta jātāḥ sunakṣatre sutīrthāḥ sumuhūrtajāḥ 44 nakṣatreṣv āsureṣv anye dustīrthā durmuhūrtajāḥ saṃpatanty āsurīṃ yoniṃ yajñaprasava varjitām 45 aham āsaṃ paṇḍitako haituko veda nindakaḥ ānvīkṣikīṃ tarka vidyām anurakto nirarthikām 46 hetuvādān pravaditā vaktā saṃsatsu hetumat ākroṣṭā cābhivaktā ca brahma yajñeṣu vai dvijān 47 nāstikaḥ sarvaśaṅkī ca mūrkhaḥ paṇḍitamānikaḥ tasyeyaṃ phalanirvṛttiḥ sṛgālatvaṃ mama dvija 48 api jātu tathā tat syād ahorātra śatair api yad ahaṃ mānuṣīṃ yoniṃ sṛgālaḥ prāpnuyāṃ punaḥ 49 saṃtuṣṭaś cāpramattaś ca yajñadānatapo ratiḥ jñeya jñātā bhaveyaṃ vai varjya varjayitā tathā 50 tataḥ sa munir utthāya kāśyapas tam uvāca ha aho bahāsi kuśalo buddhimān iti vismitaḥ 51 samavaikṣata taṃ vipro jñānadīrgheṇa cakṣuṣā dadarśa cainaṃ devānām indraṃ devaṃ śacīpatim 52 tataḥ saṃpūjayām āsa kāśyapo harivāhanam anujñātaś ca tenātha praviveśa svam āśramam |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 12
Chapter 174
|
1
[युधिस्ठिर] यद्य अस्ति दत्तम इष्टं वा तपस तप्तं तथैव च गुरूणां चापि शुश्रूसा तन मे बरूहि पितामह 2 [भीस्म] आत्मनानर्थ युक्तेन पापे निविशते मनः स कर्म कलुषं कृत्वा कलेशे महति धीयते 3 दुर्भिक्षाद एव दुर्भिक्षं कलेशात कलेशं भयाद भयम मृतेभ्यः परमृतं यान्ति दरिद्राः पापकारिणः 4 उत्सवाद उत्सवं यान्ति सवर्गात सवर्गं सुखात सुखम शरद्दधानाश च दान्ताश च धनाध्याः शुभकारिणः 5 वयालकुञ्जरदुर्गेषु सर्पचॊर भयेषु च हस्तावापेन गच्छन्ति नास्तिकाः किम अतः परम 6 परिय देवातिथेयाश च वदान्याः परिय साधवः कषेम्यम आत्मवतां मार्गम आस्थिता हस्तदक्षिणम 7 पुलाका इव धान्येषु पुत्तिका इव पक्षिषु तद्विधास ते मनुष्येषु येषां धर्मॊ न कारणम 8 सुशीघ्रम अपि धावन्तं विधानम अनुधावति शेते सह शयानेन येन येन यथा कृतम 9 उपतिष्ठति तिष्ठन्तं गच्छन्तम अनुगच्छति करॊति कुर्वतः कर्म छायेवानुविधीयते 10 येन येन यथा यद यत पुरा कर्म समाचितम तत तद एव नरॊ भुङ्क्ते नित्यं विहितम आत्मना 11 सवकर्मफलविक्षिप्तं विधानपरिरक्षितम भूतग्रामम इमं कालः समन्तात परिकर्षति 12 अचॊद्यमानानि यथा पुष्पानि च फलानि च सवकालं नातिवर्तन्ते तथा कर्म पुरा कृतम 13 संमानश चावमानश च लाभालाभौ कषयॊदयौ परवृत्ता विनिवर्तन्ते विधानान्ते पुनः पुनः 14 आत्मना विहितं दुःखम आत्मना विहितं सुखम गर्भशय्याम उपादाय भुज्यते पौर्वदेहिकम 15 बालॊ युवा च वृद्धश च यत करॊति शुभाशुभम तस्यां तस्याम अवस्थायां भुङ्क्ते जन्मनि जन्मनि 16 यथा धेनु सहस्रेषु वत्सॊ विन्दति मातरम तथा पूर्वकृतं कर्म कर्तारम अनुगच्छति 17 समुन्नम अग्रतॊ वस्त्रं पश्चाच छुध्यति कर्मणा उपवासैः परतप्तानां दीर्घं सुखम अनन्तकम 18 दीर्घकालेन तपसा सेवितेन तपॊवने धर्मनिर्धूतपापानां संसिध्यन्ते मनॊरथाः 19 शकुनीनाम इवाकाशे मत्स्यानाम इव चॊदके पदं यथा न दृश्येत तथा जञानविदां गतिः 20 अलम अन्यैर उपालम्भैर कीर्तितैश च वयतिक्रमैः पेशलं चानुरूपं च कर्तव्यं हितम आत्मनः |
1
[yudhisṭhira] yady asti dattam iṣṭaṃ vā tapas taptaṃ tathaiva ca gurūṇāṃ cāpi śuśrūsā tan me brūhi pitāmaha 2 [bhīsma] ātmanānartha yuktena pāpe niviśate manaḥ sa karma kaluṣaṃ kṛtvā kleśe mahati dhīyate 3 durbhikṣād eva durbhikṣaṃ kleśāt kleśaṃ bhayād bhayam mṛtebhyaḥ pramṛtaṃ yānti daridrāḥ pāpakāriṇaḥ 4 utsavād utsavaṃ yānti svargāt svargaṃ sukhāt sukham śraddadhānāś ca dāntāś ca dhanādhyāḥ śubhakāriṇaḥ 5 vyālakuñjaradurgeṣu sarpacora bhayeṣu ca hastāvāpena gacchanti nāstikāḥ kim ataḥ param 6 priya devātitheyāś ca vadānyāḥ priya sādhavaḥ kṣemyam ātmavatāṃ mārgam āsthitā hastadakṣiṇam 7 pulākā iva dhānyeṣu puttikā iva pakṣiṣu tadvidhās te manuṣyeṣu yeṣāṃ dharmo na kāraṇam 8 suśīghram api dhāvantaṃ vidhānam anudhāvati śete saha śayānena yena yena yathā kṛtam 9 upatiṣṭhati tiṣṭhantaṃ gacchantam anugacchati karoti kurvataḥ karma chāyevānuvidhīyate 10 yena yena yathā yad yat purā karma samācitam tat tad eva naro bhuṅkte nityaṃ vihitam ātmanā 11 svakarmaphalavikṣiptaṃ vidhānaparirakṣitam bhūtagrāmam imaṃ kālaḥ samantāt parikarṣati 12 acodyamānāni yathā puṣpāni ca phalāni ca svakālaṃ nātivartante tathā karma purā kṛtam 13 saṃmānaś cāvamānaś ca lābhālābhau kṣayodayau pravṛttā vinivartante vidhānānte punaḥ punaḥ 14 ātmanā vihitaṃ duḥkham ātmanā vihitaṃ sukham garbhaśayyām upādāya bhujyate paurvadehikam 15 bālo yuvā ca vṛddhaś ca yat karoti śubhāśubham tasyāṃ tasyām avasthāyāṃ bhuṅkte janmani janmani 16 yathā dhenu sahasreṣu vatso vindati mātaram tathā pūrvakṛtaṃ karma kartāram anugacchati 17 samunnam agrato vastraṃ paścāc chudhyati karmaṇā upavāsaiḥ prataptānāṃ dīrghaṃ sukham anantakam 18 dīrghakālena tapasā sevitena tapovane dharmanirdhūtapāpānāṃ saṃsidhyante manorathāḥ 19 śakunīnām ivākāśe matsyānām iva codake padaṃ yathā na dṛśyeta tathā jñānavidāṃ gatiḥ 20 alam anyair upālambhair kīrtitaiś ca vyatikramaiḥ peśalaṃ cānurūpaṃ ca kartavyaṃ hitam ātmanaḥ |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 12
Chapter 175
|
1
[य] कुतः सृष्टम इदं विश्वं जगत सथावरजङ्गमम परलये च कम अभ्येति तन मे बरूहि पितामह 2 ससागरः सगगनः सशैलः सबलाहकः सभूमिः साग्निपवनॊ लॊकॊ ऽयं केन निर्मितः 3 सथं सृष्टानि भूतानि कथं वर्णविभक्तयः शौचाशौचं कथं तेषां धर्माधर्माव अथॊ कथम 4 कीदृशॊ जीवतां जीवः कव वा गच्छन्ति ये मृताः अस्माल लॊकाद अमुं लॊकं सर्वं शंसतु नॊ भवान 5 [भस] अत्राप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम भृगुणाभिहितं शरेष्ठं भरद्वाजाय पृच्छते 6 कैलासशिखरे दृष्ट्वा दीप्यमानम इवौजसा भृगुं महर्षिम आसीनं भरद्वाजॊ ऽनवपृच्छत 7 ससागरः सगगनः सशैलः सबलाहकः सभूमिः साग्निपवनॊ लॊकॊ ऽयं केन निर्मितः 8 कथं सृष्टानि भूतानि कथं वर्णविभक्तयः शौचाशौचं कथं तेषां धर्माधर्माव अथॊ कथम 9 कीदृशॊ जीवतां जीवः कव वा गच्छन्ति ये मृताः परलॊकम इमं चापि सर्वं शंसतु नॊ भगान 10 एवं स भगवान पृष्टॊ भरद्वाजेन संशयम महर्षिर बरह्म संकाशः सर्वं तस्मै ततॊ ऽबरवीत 11 मानसॊ नाम विख्यातः शरुतपूर्वॊ महर्षिभिः अनादि निधनॊ देवस तथाभेद्यॊ ऽजरामरः 12 अव्यक्त इति विख्यातः शाश्वतॊ ऽथाक्षरॊ ऽवययः यतः सृष्टानि भूतानि जायन्ते च मरियन्ति च 13 सॊ ऽसृजत परथमं देवॊ महान्तं नाम नामतः आकाशम इति विख्यातं सर्वभूतधरः परभुः 14 आकाशाद अभवद वारि सलिलाद अग्निमारुतौ अग्निमारुत संयॊगात ततः समभवन मही 15 ततस तेजॊमयं दिव्यं पद्मं सृष्टं सवयम्भुवा तस्मात पद्मात समभवद बरह्मा वेदमयॊ निधिः 16 अहंकार इति खयातः सर्वभूतात्मभूतकृत बरह्मा वै सुमहातेजा य एते पञ्च धातवः 17 शैलास तस्यास्थि संज्ञास तु मेदॊ मांसं व मेदिनी समुद्रास तस्य रुधिरम आकाशम उदरं तथा 18 पवनश चैव निःश्वासस तेजॊ ऽगनिर निम्नगाः सिराः अग्नीसॊमौ तु चन्द्रार्कौ नयने तस्य विश्रुते 19 नभश चॊर्ध्वं शिरस तस्य कषितिः पादौ दिशॊ भुजौ दुर्विज्ञेयॊ हय अनन्तत्वात सिद्धैर अपि न संशयः 20 स एव भगवान विष्णुर अनन्त इति विश्रुतः सर्वभूतात्मभूतस्थॊ दुर्विज्ञेयॊ ऽकृतात्मभिः 21 अहंकारस्य यः सरष्टा सर्वभूतभवाय वै यतः समभवद विश्वं पृष्टॊ ऽहं यद इह तवया 22 [भरद्वाज] गगनस्य दिशां चैव भूतलस्यानिलस्य च कान्य अत्र परिमानानि संशयं छिन्धि मे ऽरथतः 23 [भृगु] अनन्तम एतद आकाशं सिद्धचारणसेवितम रम्यं नानाश्रयाकीर्णं यस्यान्तॊ नाधिगम्यते 24 ऊर्ध्वं गतेर अधस्तात तु चन्द्रादित्यौ न दृश्यतः तत्र देवाः सवयं दीप्ता भास्वराश चाग्निवर्चसः 25 ते चाप्य अन्तं न पश्यन्ति नभसः परथितौजसः दुर्गमत्वाद अनन्तत्वाद इति मे विद्धि मानद 26 उपरिष्टॊपरिष्टात तु परज्वलद्भिः सवयंप्रभैः निरुद्धम एतद आकाशम अप्रमेयं सुरैर अपि 27 पृथिव्य अन्ते समुद्रास तु समुद्रान्ते तमः समृतम तमसॊ ऽनते जलं पराहुर जलस्यान्ते ऽगनिर एव च 28 रसातलान्ते सलिलं जलान्ते पन्नगाधिपः तद अन्ते पुनर आकाशम आकाशान्ते पुनर जलम 29 एवम अन्तं भगवतः परमानं सलिलस्य च अग्निमारुत तॊयेभ्यॊ दुर्ज्ञेयं दैवतैर अपि 30 अग्निमारुत तॊयानां वर्णाः कषितितलस्य च आकाशसदृशा हय एते भिद्यन्ते तत्त्वदर्शनात 31 पथन्ति चैव मुनयः शास्त्रेषु विविधेषु च तरैलॊक्ये सागरे चैव परमानं विहितं यथा अदृश्याय तव अगम्याय कः परमानम उदाहरेत 32 सिद्धानां देवतानां च यदा परिमिता गतिः तदा गौनम अनन्तस्य नामानन्तेति विश्रुतम नामधेयानुरूपस्य मानसस्य महात्मनः 33 यदा तु दिव्यं तद रूपं हरसते वर्धते पुनः कॊ ऽनयस तद वेदितुं शक्तॊ यॊ ऽपि सयात तद्विधॊ ऽपरः 34 ततः पुष्करतः सृष्टः सर्वज्ञॊ मूर्तिमान परभुः बरह्मा धर्ममयः पूर्वः परजापतिर अनुत्तमः 35 [भ] पुष्कराद यदि संभूतॊ जयेष्ठं भवति पुष्करम बरह्माणं पूर्वजं चाह भवान संदेह एव मे 36 [भ] मानसस्येह या मूर्तिर बरह्मत्वं समुपागता तस्यासन विधानार्थं पृथिवी पद्मम उच्यते 37 कनिका तस्य पद्यस्य मेरुर गगनम उच्छ्रितः तस्य मध्ये सथितॊ लॊकान सृजते जगतः परभुः |
1
[y] kutaḥ sṛṣṭam idaṃ viśvaṃ jagat sthāvarajaṅgamam pralaye ca kam abhyeti tan me brūhi pitāmaha 2 sasāgaraḥ sagaganaḥ saśailaḥ sabalāhakaḥ sabhūmiḥ sāgnipavano loko 'yaṃ kena nirmitaḥ 3 sathaṃ sṛṣṭāni bhūtāni kathaṃ varṇavibhaktayaḥ śaucāśaucaṃ kathaṃ teṣāṃ dharmādharmāv atho katham 4 kīdṛśo jīvatāṃ jīvaḥ kva vā gacchanti ye mṛtāḥ asmāl lokād amuṃ lokaṃ sarvaṃ śaṃsatu no bhavān 5 [bhs] atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam bhṛguṇābhihitaṃ śreṣṭhaṃ bharadvājāya pṛcchate 6 kailāsaśikhare dṛṣṭvā dīpyamānam ivaujasā bhṛguṃ maharṣim āsīnaṃ bharadvājo 'nvapṛcchata 7 sasāgaraḥ sagaganaḥ saśailaḥ sabalāhakaḥ sabhūmiḥ sāgnipavano loko 'yaṃ kena nirmitaḥ 8 kathaṃ sṛṣṭāni bhūtāni kathaṃ varṇavibhaktayaḥ śaucāśaucaṃ kathaṃ teṣāṃ dharmādharmāv atho katham 9 kīdṛśo jīvatāṃ jīvaḥ kva vā gacchanti ye mṛtāḥ paralokam imaṃ cāpi sarvaṃ śaṃsatu no bhagān 10 evaṃ sa bhagavān pṛṣṭo bharadvājena saṃśayam maharṣir brahma saṃkāśaḥ sarvaṃ tasmai tato 'bravīt 11 mānaso nāma vikhyātaḥ śrutapūrvo maharṣibhiḥ anādi nidhano devas tathābhedyo 'jarāmaraḥ 12 avyakta iti vikhyātaḥ śāśvato 'thākṣaro 'vyayaḥ yataḥ sṛṣṭāni bhūtāni jāyante ca mriyanti ca 13 so 'sṛjat prathamaṃ devo mahāntaṃ nāma nāmataḥ ākāśam iti vikhyātaṃ sarvabhūtadharaḥ prabhuḥ 14 ākāśād abhavad vāri salilād agnimārutau agnimāruta saṃyogāt tataḥ samabhavan mahī 15 tatas tejomayaṃ divyaṃ padmaṃ sṛṣṭaṃ svayambhuvā tasmāt padmāt samabhavad brahmā vedamayo nidhiḥ 16 ahaṃkāra iti khyātaḥ sarvabhūtātmabhūtakṛt brahmā vai sumahātejā ya ete pañca dhātavaḥ 17 śailās tasyāsthi saṃjñās tu medo māṃsaṃ va medinī samudrās tasya rudhiram ākāśam udaraṃ tathā 18 pavanaś caiva niḥśvāsas tejo 'gnir nimnagāḥ sirāḥ agnīsomau tu candrārkau nayane tasya viśrute 19 nabhaś cordhvaṃ śiras tasya kṣitiḥ pādau diśo bhujau durvijñeyo hy anantatvāt siddhair api na saṃśayaḥ 20 sa eva bhagavān viṣṇur ananta iti viśrutaḥ sarvabhūtātmabhūtastho durvijñeyo 'kṛtātmabhiḥ 21 ahaṃkārasya yaḥ sraṣṭā sarvabhūtabhavāya vai yataḥ samabhavad viśvaṃ pṛṣṭo 'haṃ yad iha tvayā 22 [bharadvāja] gaganasya diśāṃ caiva bhūtalasyānilasya ca kāny atra parimānāni saṃśayaṃ chindhi me 'rthataḥ 23 [bhṛgu] anantam etad ākāśaṃ siddhacāraṇasevitam ramyaṃ nānāśrayākīrṇaṃ yasyānto nādhigamyate 24 ūrdhvaṃ gater adhastāt tu candrādityau na dṛśyataḥ tatra devāḥ svayaṃ dīptā bhāsvarāś cāgnivarcasaḥ 25 te cāpy antaṃ na paśyanti nabhasaḥ prathitaujasaḥ durgamatvād anantatvād iti me viddhi mānada 26 upariṣṭopariṣṭāt tu prajvaladbhiḥ svayaṃprabhaiḥ niruddham etad ākāśam aprameyaṃ surair api 27 pṛthivy ante samudrās tu samudrānte tamaḥ smṛtam tamaso 'nte jalaṃ prāhur jalasyānte 'gnir eva ca 28 rasātalānte salilaṃ jalānte pannagādhipaḥ tad ante punar ākāśam ākāśānte punar jalam 29 evam antaṃ bhagavataḥ pramānaṃ salilasya ca agnimāruta toyebhyo durjñeyaṃ daivatair api 30 agnimāruta toyānāṃ varṇāḥ kṣititalasya ca ākāśasadṛśā hy ete bhidyante tattvadarśanāt 31 pathanti caiva munayaḥ śāstreṣu vividheṣu ca trailokye sāgare caiva pramānaṃ vihitaṃ yathā adṛśyāya tv agamyāya kaḥ pramānam udāharet 32 siddhānāṃ devatānāṃ ca yadā parimitā gatiḥ tadā gaunam anantasya nāmānanteti viśrutam nāmadheyānurūpasya mānasasya mahātmanaḥ 33 yadā tu divyaṃ tad rūpaṃ hrasate vardhate punaḥ ko 'nyas tad vedituṃ śakto yo 'pi syāt tadvidho 'paraḥ 34 tataḥ puṣkarataḥ sṛṣṭaḥ sarvajño mūrtimān prabhuḥ brahmā dharmamayaḥ pūrvaḥ prajāpatir anuttamaḥ 35 [bha] puṣkarād yadi saṃbhūto jyeṣṭhaṃ bhavati puṣkaram brahmāṇaṃ pūrvajaṃ cāha bhavān saṃdeha eva me 36 [bh] mānasasyeha yā mūrtir brahmatvaṃ samupāgatā tasyāsana vidhānārthaṃ pṛthivī padmam ucyate 37 kanikā tasya padyasya merur gaganam ucchritaḥ tasya madhye sthito lokān sṛjate jagataḥ prabhuḥ |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 12
Chapter 176
|
1
[भरद्वाज] परजा विसर्गं विविधं कथं स सृजते परभुः मेरुमध्ये सथितॊ बरह्मा तद बरूहि दविजसत्तम 2 [भृगु] परजा विसर्गं विविधं मानसॊ मनसासृजत संधुक्षणार्थं भूतानां सृष्टं परथमतॊ जलम 3 यत परानाः सर्वभूतानां वर्धन्ते येन च परजाः परित्यक्ताश च नश्यन्ति तेनेदं सर्वम आवृतम 4 पृथिवी पर्वता मेघा मूर्तिमन्तश च ये परे सर्वं तद वारुणं जञेयम आपस तस्तम्भिरे पुनः 5 [भ] कथं सलिलम उत्पन्नं कथं चैवाग्निमारुतौ कथं च मेदिनी सृष्टेत्य अत्र मे संशयॊ महान 6 [भ] बरह्मकल्पे पुरा बरह्मन बरह्मर्षीणां समागमे लॊकसंभव संदेहः समुत्पन्नॊ महात्मनाम 7 ते ऽतिष्ठन धयानम आलम्ब्य मौनम आस्थाय निश्चलाः तयक्ताहाराः पवनपा दिव्यं वर्षशतं दविजाः 8 तेषां धर्ममयी वाणी सर्वेषां शरॊत्रम आगमत दिव्या सरस्वती तत्र संबभूव नभस्तलात 9 पुरा सतिमितनिःशब्दम आकाशम अचलॊपमम नष्ट चन्द्रार्कपवनं परसुप्तम इव संबभौ 10 ततः सलिलम उत्पन्नं तमसीवापरं तमः तस्माच च सलिलॊत्पीदाद उदतिष्ठत मारुतः 11 यथा भाजनम अच्छिद्रं निःशब्दम इव लक्ष्यते तच चाम्भसा पूर्यमाणं सशम्ब्दं कुरुते ऽनिलः 12 तथा सलिलसंरुद्धे नभसॊ ऽनते निरन्तरे भित्त्वार्णव तलं वायुः समुत्पतति घॊषवान 13 स एष चरते वायुर अर्णवॊत्पीद संभवः आकाशस्थानम आसाद्य परशान्तिं नाधिगच्छति 14 तस्मिन वाय्वम्बुसंघर्षे दीप्ततेजा महाबलः परादुर्भवत्य ऊर्ध्वशिखः कृत्वा वितिमिरं नभः 15 अग्निः पवनसंयुक्तः खात समुत्पतते जलम सॊ ऽगनिर मारुत संयॊगाद घनत्वम उपपद्यते 16 तस्याकाशे निपतितः सनेहस तिष्ठति यॊ ऽपरः स संघातत्वम आपन्नॊ भूमित्वम उपगच्छति 17 रसानां सर्वगन्धानां सनेहानां परानिनां तथा भूमिर यॊनिर इह जञेया यस्यां सर्वं परसूयते |
1
[bharadvāja] prajā visargaṃ vividhaṃ kathaṃ sa sṛjate prabhuḥ merumadhye sthito brahmā tad brūhi dvijasattama 2 [bhṛgu] prajā visargaṃ vividhaṃ mānaso manasāsṛjat saṃdhukṣaṇārthaṃ bhūtānāṃ sṛṣṭaṃ prathamato jalam 3 yat prānāḥ sarvabhūtānāṃ vardhante yena ca prajāḥ parityaktāś ca naśyanti tenedaṃ sarvam āvṛtam 4 pṛthivī parvatā meghā mūrtimantaś ca ye pare sarvaṃ tad vāruṇaṃ jñeyam āpas tastambhire punaḥ 5 [bha] kathaṃ salilam utpannaṃ kathaṃ caivāgnimārutau kathaṃ ca medinī sṛṣṭety atra me saṃśayo mahān 6 [bh] brahmakalpe purā brahman brahmarṣīṇāṃ samāgame lokasaṃbhava saṃdehaḥ samutpanno mahātmanām 7 te 'tiṣṭhan dhyānam ālambya maunam āsthāya niścalāḥ tyaktāhārāḥ pavanapā divyaṃ varṣaśataṃ dvijāḥ 8 teṣāṃ dharmamayī vāṇī sarveṣāṃ śrotram āgamat divyā sarasvatī tatra saṃbabhūva nabhastalāt 9 purā stimitaniḥśabdam ākāśam acalopamam naṣṭa candrārkapavanaṃ prasuptam iva saṃbabhau 10 tataḥ salilam utpannaṃ tamasīvāparaṃ tamaḥ tasmāc ca salilotpīdād udatiṣṭhata mārutaḥ 11 yathā bhājanam acchidraṃ niḥśabdam iva lakṣyate tac cāmbhasā pūryamāṇaṃ saśambdaṃ kurute 'nilaḥ 12 tathā salilasaṃruddhe nabhaso 'nte nirantare bhittvārṇava talaṃ vāyuḥ samutpatati ghoṣavān 13 sa eṣa carate vāyur arṇavotpīda saṃbhavaḥ ākāśasthānam āsādya praśāntiṃ nādhigacchati 14 tasmin vāyvambusaṃgharṣe dīptatejā mahābalaḥ prādurbhavaty ūrdhvaśikhaḥ kṛtvā vitimiraṃ nabhaḥ 15 agniḥ pavanasaṃyuktaḥ khāt samutpatate jalam so 'gnir māruta saṃyogād ghanatvam upapadyate 16 tasyākāśe nipatitaḥ snehas tiṣṭhati yo 'paraḥ sa saṃghātatvam āpanno bhūmitvam upagacchati 17 rasānāṃ sarvagandhānāṃ snehānāṃ prānināṃ tathā bhūmir yonir iha jñeyā yasyāṃ sarvaṃ prasūyate |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 12
Chapter 177
|
1
[भरद्वाज] एते ते धातवः पञ्च बरह्मा यान असृजत पुरा आवृता यैर इमे लॊका महाभूताभिसंज्ञितैः 2 यद आसृजत सहस्राणि भूतानां स महामतिः पञ्चानाम एव भूतत्वं कथं समुपपद्यते 3 [भृगु] अमितानां महाशब्दॊ यान्ति भूतानि संभवम ततस तेषां महाभूतशब्दॊ ऽयम उपपद्यते 4 चेष्टा वयूः खम आकासम ऊष्माग्निः सलिलं दरवः पृथिवी चात्र संघातः शरीरं पाञ्च भौतिकम 5 इत्य एतैः पञ्चभिर भूतैर युक्तं सथावरजङ्गमम शरॊत्रं घराणं रसः सपर्शॊ दृष्टिश चेन्द्रियसंज्ञिताः 6 [भ] पञ्चभिर यदि भूतैस तु युक्ताः सथावरजङ्गमाः सथावराणां न दृश्यन्ते शरीरे पञ्च धातवः 7 अनूस्मनाम अचेष्टानां घनानां चैव तत्त्वतः वृक्षाणां नॊपलभ्यन्ते शरीरे पञ्च धातवः 8 न शृण्वन्ति न पश्यन्ति न गन्धरसवेदिनः न च सपर्शं विजानन्ति ते कथं पाञ्च भौतिकाः 9 अद्रवत्वाद अनग्नित्वाद अभौमत्वाद अवायुतः आकाशस्याप्रमेयत्वाद वृक्षाणां नास्ति भौतिकम 10 [भ] घनानाम अपि वृक्षाणाम आकाशॊ ऽसति न संशयः तेषां पुष्प फले वयक्तिर नित्यं समुपलभ्यते 11 ऊष्मतॊ गलान पर्णानां तवक फलं पुष्पम एव च मलायते चैव शीतेन सपर्शस तेनात्र विद्यते 12 वाय्वग्न्यशनि निष्पेषैः फलपुष्पं विशीर्यते शरॊत्रेण गृह्यते शब्दस तस्माच छृण्वन्ति पादपाः 13 वल्ली वेष्टयते वृक्षं सर्वतश चैव गच्छति न हय अदृष्टेश च मार्गॊ ऽसति तस्मात पश्यन्ति पादपाः 14 पुण्यापुण्यैस तथा गन्धैर धूपैश च विविधैर अपि अरॊगाः पुष्पिताः सन्ति तस्माज जिघ्रन्ति पादपाः 15 पादैः सलिलपानं च वयाधीनाम अपि दर्शनम वयाधिप्रतिक्रियत्वाच च विद्यते रसनं दरुमे 16 वक्त्रेणॊत्पल नालेन यथॊर्ध्वं जलम आददेत तथा पवनसंयुक्तः पादैः पिबति पादपाः 17 गरहणात सुखदुःखस्य छिन्नस्य च विरॊहणात जीवं पश्यामि वृक्षाणाम अचैतन्यं न विद्यते 18 तेन तज जलम आदत्तं जरयत्य अग्निमारुतौ आहारपरिनामाच च सनेहॊ वृद्धिश च जायते 19 जङ्गमानां च सर्वेषां शरीरे पञ्च धातवः परत्येकशः परभिद्यन्ते यैः शरीरं विचेष्टते 20 तवक च मांसं तथास्थीनि मज्जा सनायु च पञ्चमम इत्य एतद इह संख्यातं शरीरे पृथिवी मयम 21 तेजॊ ऽगनिश च तथा करॊधश चक्षुर ऊष्मा तथैव च अग्निर जरयते चापि पञ्चाग्नेयाः शरीरिणः 22 शरॊत्रं घराणम अथास्यं च हृदयं कॊष्ठम एव च आकाशात परानिनाम एते शरीरे पञ्च धातवः 23 शलेष्मा पित्तम अथ सवेदॊ वसा शॊनितम एव च इत्य आपः पञ्चधा देहे भवन्ति परानिनां सदा 24 परानात परानीयते परानी वयानाद वयायच्छते तथा गच्छत्य अपानॊ ऽवाक्चैव समानॊ हृद्य अवस्थिथ 25 उदानाद उच्छ्वसिति च परतिभेदाच च भासते इत्य एते वायवः पञ्च चेष्टयन्तीह देहिनम 26 भूमेर गन्धगुणान वेत्ति रसं चाद्भ्यः शरीरवान जयॊतिः पश्यति चक्षुर्भ्यां सपर्शं वेत्ति च वायुना 27 तस्य गन्धस्य वक्ष्यामि विस्तराभिहितान गुणान इष्टश चानिष्ट गन्धश च मधुरः कतुर एव च 28 निर्हारी संहतः सनिग्धॊ रूक्षॊ विशद एव च एवं नवविधॊ जञेयः पार्थिवॊ गन्धविस्तरः 29 शब्दः सपर्शश च रूपं च रसश चापां गुणाः समृताः रसज्ञानं तु वक्ष्यामि तन मे निगदतः शृणु 30 रसॊ बहुविधः परॊक्तः सूरिभिः परथितात्मभिः मधुरॊ लवनस तिक्तः कसायॊ ऽमलः कतुस तथा एष षड्विध विस्तारॊ रसॊ वारि मयः समृतः 31 शब्दः सपर्शश च रूपं च तरिगुणं जयॊतिर उच्यते जयॊतिः पश्यति रूपाणि रूपं च बहुधा समृतम 32 हरस्वॊ दीर्घस तथा सथूलश चतुरस्रॊ ऽनु वृत्तवान शुक्लः कृष्णस तथा रक्तॊ नीलः पीतॊ ऽरुणस तथा एवं दवादश विस्तारॊ जयॊती रूपगुण समृतः 33 शब्दस्पर्शौ तु विज्ञेयौ दविगुणॊ वायुर उच्यते वायव्यस तु गुणः सपर्शः सपर्शश च बहुधा समृतः 34 कथिनश चिक्कनः शलक्ष्णः पिच्छलॊ मृदु दारुणः उष्णः शीतः सुखॊ दुःखः सनिग्धॊ विशद एव च एवं दवादश विस्तारॊ वायव्यॊ गुण उच्यते 35 तत्रैकगुणम आकाशं शब्द इत्य एव तत समृतम तस्य शब्दस्य वक्ष्यामि विस्तरं विविधात्मकम 36 षड्ज ऋषभगान्धारौ मध्यमः पञ्चमस तथा धैवतश चापि विज्ञेयस तथा चापि निषादकः 37 एष सप्त विधः परॊक्तॊ गुण आकाशलक्षणः तरैस्वर्येण तु सर्वत्र सथितॊ ऽपि पतहादिषु 38 आकाशजं शब्दम आहुर एभिर वायुगुणैः सह अव्याहतैश चेतयते न वेत्ति विषमागतैः 39 आप्यायन्ते च ते नित्यं धातवस तैस तु धातुभिः आपॊ ऽगनिर मारुतश चैव नित्यं जाग्रति देहिषु |
1
[bharadvāja] ete te dhātavaḥ pañca brahmā yān asṛjat purā āvṛtā yair ime lokā mahābhūtābhisaṃjñitaiḥ 2 yad āsṛjat sahasrāṇi bhūtānāṃ sa mahāmatiḥ pañcānām eva bhūtatvaṃ kathaṃ samupapadyate 3 [bhṛgu] amitānāṃ mahāśabdo yānti bhūtāni saṃbhavam tatas teṣāṃ mahābhūtaśabdo 'yam upapadyate 4 ceṣṭā vayūḥ kham ākāsam ūṣmāgniḥ salilaṃ dravaḥ pṛthivī cātra saṃghātaḥ śarīraṃ pāñca bhautikam 5 ity etaiḥ pañcabhir bhūtair yuktaṃ sthāvarajaṅgamam śrotraṃ ghrāṇaṃ rasaḥ sparśo dṛṣṭiś cendriyasaṃjñitāḥ 6 [bha] pañcabhir yadi bhūtais tu yuktāḥ sthāvarajaṅgamāḥ sthāvarāṇāṃ na dṛśyante śarīre pañca dhātavaḥ 7 anūsmanām aceṣṭānāṃ ghanānāṃ caiva tattvataḥ vṛkṣāṇāṃ nopalabhyante śarīre pañca dhātavaḥ 8 na śṛṇvanti na paśyanti na gandharasavedinaḥ na ca sparśaṃ vijānanti te kathaṃ pāñca bhautikāḥ 9 adravatvād anagnitvād abhaumatvād avāyutaḥ ākāśasyāprameyatvād vṛkṣāṇāṃ nāsti bhautikam 10 [bh] ghanānām api vṛkṣāṇām ākāśo 'sti na saṃśayaḥ teṣāṃ puṣpa phale vyaktir nityaṃ samupalabhyate 11 ūṣmato glāna parṇānāṃ tvak phalaṃ puṣpam eva ca mlāyate caiva śītena sparśas tenātra vidyate 12 vāyvagnyaśani niṣpeṣaiḥ phalapuṣpaṃ viśīryate śrotreṇa gṛhyate śabdas tasmāc chṛṇvanti pādapāḥ 13 vallī veṣṭayate vṛkṣaṃ sarvataś caiva gacchati na hy adṛṣṭeś ca mārgo 'sti tasmāt paśyanti pādapāḥ 14 puṇyāpuṇyais tathā gandhair dhūpaiś ca vividhair api arogāḥ puṣpitāḥ santi tasmāj jighranti pādapāḥ 15 pādaiḥ salilapānaṃ ca vyādhīnām api darśanam vyādhipratikriyatvāc ca vidyate rasanaṃ drume 16 vaktreṇotpala nālena yathordhvaṃ jalam ādadet tathā pavanasaṃyuktaḥ pādaiḥ pibati pādapāḥ 17 grahaṇāt sukhaduḥkhasya chinnasya ca virohaṇāt jīvaṃ paśyāmi vṛkṣāṇām acaitanyaṃ na vidyate 18 tena taj jalam ādattaṃ jarayaty agnimārutau āhāraparināmāc ca sneho vṛddhiś ca jāyate 19 jaṅgamānāṃ ca sarveṣāṃ śarīre pañca dhātavaḥ pratyekaśaḥ prabhidyante yaiḥ śarīraṃ viceṣṭate 20 tvak ca māṃsaṃ tathāsthīni majjā snāyu ca pañcamam ity etad iha saṃkhyātaṃ śarīre pṛthivī mayam 21 tejo 'gniś ca tathā krodhaś cakṣur ūṣmā tathaiva ca agnir jarayate cāpi pañcāgneyāḥ śarīriṇaḥ 22 śrotraṃ ghrāṇam athāsyaṃ ca hṛdayaṃ koṣṭham eva ca ākāśāt prāninām ete śarīre pañca dhātavaḥ 23 śleṣmā pittam atha svedo vasā śonitam eva ca ity āpaḥ pañcadhā dehe bhavanti prānināṃ sadā 24 prānāt prānīyate prānī vyānād vyāyacchate tathā gacchaty apāno 'vākcaiva samāno hṛdy avasthitha 25 udānād ucchvasiti ca pratibhedāc ca bhāsate ity ete vāyavaḥ pañca ceṣṭayantīha dehinam 26 bhūmer gandhaguṇān vetti rasaṃ cādbhyaḥ śarīravān jyotiḥ paśyati cakṣurbhyāṃ sparśaṃ vetti ca vāyunā 27 tasya gandhasya vakṣyāmi vistarābhihitān guṇān iṣṭaś cāniṣṭa gandhaś ca madhuraḥ katur eva ca 28 nirhārī saṃhataḥ snigdho rūkṣo viśada eva ca evaṃ navavidho jñeyaḥ pārthivo gandhavistaraḥ 29 śabdaḥ sparśaś ca rūpaṃ ca rasaś cāpāṃ guṇāḥ smṛtāḥ rasajñānaṃ tu vakṣyāmi tan me nigadataḥ śṛṇu 30 raso bahuvidhaḥ proktaḥ sūribhiḥ prathitātmabhiḥ madhuro lavanas tiktaḥ kasāyo 'mlaḥ katus tathā eṣa ṣaḍvidha vistāro raso vāri mayaḥ smṛtaḥ 31 śabdaḥ sparśaś ca rūpaṃ ca triguṇaṃ jyotir ucyate jyotiḥ paśyati rūpāṇi rūpaṃ ca bahudhā smṛtam 32 hrasvo dīrghas tathā sthūlaś caturasro 'nu vṛttavān śuklaḥ kṛṣṇas tathā rakto nīlaḥ pīto 'ruṇas tathā evaṃ dvādaśa vistāro jyotī rūpaguṇa smṛtaḥ 33 śabdasparśau tu vijñeyau dviguṇo vāyur ucyate vāyavyas tu guṇaḥ sparśaḥ sparśaś ca bahudhā smṛtaḥ 34 kathinaś cikkanaḥ ślakṣṇaḥ picchalo mṛdu dāruṇaḥ uṣṇaḥ śītaḥ sukho duḥkhaḥ snigdho viśada eva ca evaṃ dvādaśa vistāro vāyavyo guṇa ucyate 35 tatraikaguṇam ākāśaṃ śabda ity eva tat smṛtam tasya śabdasya vakṣyāmi vistaraṃ vividhātmakam 36 ṣaḍja ṛṣabhagāndhārau madhyamaḥ pañcamas tathā dhaivataś cāpi vijñeyas tathā cāpi niṣādakaḥ 37 eṣa sapta vidhaḥ prokto guṇa ākāśalakṣaṇaḥ traisvaryeṇa tu sarvatra sthito 'pi patahādiṣu 38 ākāśajaṃ śabdam āhur ebhir vāyuguṇaiḥ saha avyāhataiś cetayate na vetti viṣamāgataiḥ 39 āpyāyante ca te nityaṃ dhātavas tais tu dhātubhiḥ āpo 'gnir mārutaś caiva nityaṃ jāgrati dehiṣu |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 12
Chapter 178
|
1
[भरद्वाज] पार्थिवं धातुम आश्रित्य शारीरॊ ऽगनिः कथं भवेत अवकाश विशेषेण कथं वर्तयते ऽनिलः 2 [भृगु] वायॊर गतिम अहं बरह्मन कीर्तयिष्यामि ते ऽनघ परानिनाम अनिलॊ देहान यथा चेष्टयते बली 3 शरितॊ मूर्धानम अग्निस तु शरीरं परिपालयन परानॊ मूर्धनि चाग्नौ च वर्तमानॊ विचेष्टते 4 सजन्तुः सर्वभूतात्मा पुरुषः स सनातनः मनॊ बुद्धिर अहंकारॊ भूतानि विषयाश च सः 5 एवं तव इह स सर्वत्र परानेन परिपाल्यते पृष्ठतश च समानेन सवां सवां गतिम उपाश्रितः 6 वस्ति मूलं गुदं चैव पावकं च समाश्रितः वहन मूत्रं पुरीसं चाप्य अपानः परिवर्तते 7 परयत्ने कर्मणि बले य एकस तरिषु वर्तते उदान इति तं पराहुर अध्यात्मविदुषॊ जनाः 8 संधिष्व अपि च सर्वेषु संनिविष्टस तथानिलः शरीरेषु मनुष्याणां वयान इत्य उपदिश्यते 9 धातुष्व अग्निस तु विततः समानेन समीरितः रसान धातूंश च दॊषांश च वर्तयन्न अवतिष्ठति 10 अपान पराणयॊर मध्ये पराणापान समाहितः समन्वितः सवधिष्ठानः सम्यक पचति पावकः 11 आस्यं हि पायु संयुक्तम अन्ते सयाद गुद संज्ञितम सरॊतस तस्मात परजायन्ते सर्वस्रॊतांसि देहिनाम 12 परानानां संनिपाताच च संनिपातः परजायते ऊष्मा चाग्निर इति जञेयॊ यॊ ऽननं पचति देहिनाम 13 अग्निवेगवहः परानॊ गुदान्ते परतिहन्यते स ऊर्ध्वम आगम्य पुनः समुत्क्षिपति पावकम 14 पक्वाशयस तव अधॊ नाभेर ऊर्ध्वम आमाशयः सथितः नाभिमध्ये शरीरस्य सर्वे परानाः समाहिताः 15 परसृता हृदयात सर्वे तिर्यग ऊर्धम अधस तथा वहन्त्य अन्नरसान्नाद्यॊ ऽदश पराण परचॊदिताः 16 एष मार्गॊ ऽथ यॊगानां येन गच्छन्ति तत पदम जितक्लमासना धीरा मूर्धन्य आत्मानम आदधुः 17 एवं सर्वेषु विहितः पराणापानेषु देहिनाम तस्मिन सथितॊ नित्यम अग्निः सथाल्याम इव समाहितः |
1
[bharadvāja] pārthivaṃ dhātum āśritya śārīro 'gniḥ kathaṃ bhavet avakāśa viśeṣeṇa kathaṃ vartayate 'nilaḥ 2 [bhṛgu] vāyor gatim ahaṃ brahman kīrtayiṣyāmi te 'nagha prāninām anilo dehān yathā ceṣṭayate balī 3 śrito mūrdhānam agnis tu śarīraṃ paripālayan prāno mūrdhani cāgnau ca vartamāno viceṣṭate 4 sajantuḥ sarvabhūtātmā puruṣaḥ sa sanātanaḥ mano buddhir ahaṃkāro bhūtāni viṣayāś ca saḥ 5 evaṃ tv iha sa sarvatra prānena paripālyate pṛṣṭhataś ca samānena svāṃ svāṃ gatim upāśritaḥ 6 vasti mūlaṃ gudaṃ caiva pāvakaṃ ca samāśritaḥ vahan mūtraṃ purīsaṃ cāpy apānaḥ parivartate 7 prayatne karmaṇi bale ya ekas triṣu vartate udāna iti taṃ prāhur adhyātmaviduṣo janāḥ 8 saṃdhiṣv api ca sarveṣu saṃniviṣṭas tathānilaḥ śarīreṣu manuṣyāṇāṃ vyāna ity upadiśyate 9 dhātuṣv agnis tu vitataḥ samānena samīritaḥ rasān dhātūṃś ca doṣāṃś ca vartayann avatiṣṭhati 10 apāna prāṇayor madhye prāṇāpāna samāhitaḥ samanvitaḥ svadhiṣṭhānaḥ samyak pacati pāvakaḥ 11 āsyaṃ hi pāyu saṃyuktam ante syād guda saṃjñitam srotas tasmāt prajāyante sarvasrotāṃsi dehinām 12 prānānāṃ saṃnipātāc ca saṃnipātaḥ prajāyate ūṣmā cāgnir iti jñeyo yo 'nnaṃ pacati dehinām 13 agnivegavahaḥ prāno gudānte pratihanyate sa ūrdhvam āgamya punaḥ samutkṣipati pāvakam 14 pakvāśayas tv adho nābher ūrdhvam āmāśayaḥ sthitaḥ nābhimadhye śarīrasya sarve prānāḥ samāhitāḥ 15 prasṛtā hṛdayāt sarve tiryag ūrdham adhas tathā vahanty annarasānnādyo 'daśa prāṇa pracoditāḥ 16 eṣa mārgo 'tha yogānāṃ yena gacchanti tat padam jitaklamāsanā dhīrā mūrdhany ātmānam ādadhuḥ 17 evaṃ sarveṣu vihitaḥ prāṇāpāneṣu dehinām tasmin sthito nityam agniḥ sthālyām iva samāhitaḥ |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 12
Chapter 179
|
1
[भरद्वाज] यदि परानायते वायुर वायुर एव विचेष्टते शवसित्य आभासते चैव तस्माज जीवॊ निरर्थकः 2 यद्य ऊष्म भाव आग्नेयॊ वह्निना पच्यते यदि अग्निर जरयते चैव तस्माज जीवॊ निरर्थकः 3 जन्तॊः परमीयमानस्य जीवॊ नैवॊपलभ्यते वायुर एव जहात्य एनम ऊष्म भावश च नश्यति 4 यदि वातॊपमॊ जीवः संश्लेषॊ यदि वायुना वायुमन्दलवद दृश्यॊ गच्छेत सह मरुद्गणैः 5 शलेषॊ यदि च वातेन यदि तस्मात परनश्यति महार्णव विमुक्तत्वाद अन्यत सलिलभाजनम 6 कूपे वा सलिलं दद्यात परदीपं वा हुताशने परक्षिप्तं नश्यति कषिप्रं यथा नश्यत्य असौ तथा 7 पञ्च साधारणे हय अस्मिञ शरीरे जीवितं कुतः येषाम अन्यतर तयागाच चतुर्णां नास्ति संग्रहः 8 नश्यन्त्य आपॊ हय अनाहाराद वायुर उच्छ्वासनिग्रहात नश्यते कॊष्ठ भेदात खम अग्निर नश्यत्य अभॊजनात 9 वयाधिव्रण परिक्लेशैर मेदिनी चैव शीर्यते पीडिते ऽनयतरे हय एषां सघातॊ याति पञ्चधा 10 तस्मिन पञ्चत्वम आपन्ने जीवः किम अनुधावति किं वेदयति वा जीवः किं शृणॊति बरवीति वा 11 एषा गौः परलॊकस्थं तारयिष्यति माम इति यॊ दत्त्वा मरियते जन्तुः सा गौः कं तारयिष्यति 12 गौश च परतिग्रहीता च दाता चैव समं यदा इहैव विलयं यान्ति कुतस तेषां समागमः 13 विहगैर उपयुक्तस्य शैलाग्रात पतितस्य वा अग्निना चॊपयुक्तस्य कुतः संजीवनं पुनः 14 छिन्नस्य यदि वृक्षस्य न मूलं परतिरॊहति बीजान्य अस्य परवर्तन्ते मृतः कव पुनर एष्यति 15 बीजमात्रं पुरा सृष्टं यद एतत परिवर्तते मृता मृताः परनश्यन्ति बीजाद बीजं परवर्तते |
1
[bharadvāja] yadi prānāyate vāyur vāyur eva viceṣṭate śvasity ābhāsate caiva tasmāj jīvo nirarthakaḥ 2 yady ūṣma bhāva āgneyo vahninā pacyate yadi agnir jarayate caiva tasmāj jīvo nirarthakaḥ 3 jantoḥ pramīyamānasya jīvo naivopalabhyate vāyur eva jahāty enam ūṣma bhāvaś ca naśyati 4 yadi vātopamo jīvaḥ saṃśleṣo yadi vāyunā vāyumandalavad dṛśyo gacchet saha marudgaṇaiḥ 5 śleṣo yadi ca vātena yadi tasmāt pranaśyati mahārṇava vimuktatvād anyat salilabhājanam 6 kūpe vā salilaṃ dadyāt pradīpaṃ vā hutāśane prakṣiptaṃ naśyati kṣipraṃ yathā naśyaty asau tathā 7 pañca sādhāraṇe hy asmiñ śarīre jīvitaṃ kutaḥ yeṣām anyatara tyāgāc caturṇāṃ nāsti saṃgrahaḥ 8 naśyanty āpo hy anāhārād vāyur ucchvāsanigrahāt naśyate koṣṭha bhedāt kham agnir naśyaty abhojanāt 9 vyādhivraṇa parikleśair medinī caiva śīryate pīḍite 'nyatare hy eṣāṃ saghāto yāti pañcadhā 10 tasmin pañcatvam āpanne jīvaḥ kim anudhāvati kiṃ vedayati vā jīvaḥ kiṃ śṛṇoti bravīti vā 11 eṣā gauḥ paralokasthaṃ tārayiṣyati mām iti yo dattvā mriyate jantuḥ sā gauḥ kaṃ tārayiṣyati 12 gauś ca pratigrahītā ca dātā caiva samaṃ yadā ihaiva vilayaṃ yānti kutas teṣāṃ samāgamaḥ 13 vihagair upayuktasya śailāgrāt patitasya vā agninā copayuktasya kutaḥ saṃjīvanaṃ punaḥ 14 chinnasya yadi vṛkṣasya na mūlaṃ pratirohati bījāny asya pravartante mṛtaḥ kva punar eṣyati 15 bījamātraṃ purā sṛṣṭaṃ yad etat parivartate mṛtā mṛtāḥ pranaśyanti bījād bījaṃ pravartate |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 12
Chapter 180
|
1
[भृगु] न परनाशॊ ऽसति जीवानां दत्तस्य च कृतस्य च याति देहान्तरं परानी शरीरं तु विशीर्यते 2 न शरीराश्रितॊ जीवस तस्मिन नष्टे परनश्यति यथा समित्सु दग्धासु न परनश्यति पावकः 3 [भरद्वाज] अग्नेर यथातथा तस्य यदि नाशॊ न विद्यते इन्धनस्यॊपयॊगान्ते स चाग्निर नॊपलभ्यते 4 नश्यतीत्य एव जानामि शान्तम अग्निम अनिन्धनम गतिर यस्य परमानं वा संस्थानं वा न दृश्यते 5 [भ] समिधाम उपयॊगान्ते सन्न एवाग्निर न दृश्यते आकाशानुगतत्वाद धि दुर्ग्रहः स निराश्रहः 6 तथा शरीरसंत्यागे जीवॊ हय आकाशवत सथितः न गृह्यते सुसूक्ष्मत्वाद यथा जयॊतिर न संशयः 7 परानान धारयते हय अग्निः स जीव उपधार्यताम वायुसंधारणॊ हय अग्निर नश्यत्य उच्छ्वासनिग्रहात 8 तस्मिन नष्टे शरीराग्नौ शरीरं तद अचेतनम पतितं याति भूमित्वम अयनं तस्य हि कषितिः 9 जङ्गमानां हि सर्वेषां सथावराणां तथैव च आकाशं पवनॊ ऽभयेति जयॊतिस तम अनुगच्छति तत्र तरयाणाम एकत्वं दवयं भूमौ परतिष्ठितम 10 यत्र खं तत्र पवनस तत्राग्निर यत्र मारुतः अमूर्तयस ते विज्ञेया आपॊ मूर्तास तथा कषितिः 11 [भ] यद्य अग्निमारुतौ भूमिः खम आपश च शरीरिषु जीवः किं लक्षणस तत्रेत्य एतद आचक्ष्व मे ऽनघ 12 पञ्चात्मके पञ्च रतौ पञ्च विज्ञानसंयुते शरीरे परानिनां जीवं जञातुम इच्छामि यादृशम 13 मांसशॊनित संघाते मेदः सनाय्व अस्थि संचये भिद्यमाने शरीरे तु जीवॊ नैवॊपलभ्यते 14 यद्य अजीवं शरीरं तु पञ्च भूतसमन्वितम शारीरे मानसे दुःखे कस तां वेदयते रुजम 15 शृणॊति कथितं जीवः कर्णाभ्यां न शृणॊति तत महर्षे मनसि वयग्रे तस्माज जीवॊ निरर्थकः 16 सर्वं पश्यति यद दृश्यं मनॊ युक्तेन चक्षुषा मनसि वयाकुले तद धि पश्यन्न अपि न पश्यति 17 न पश्यति न च बरूते न शृणॊति न जिघ्रति न च सपर्शरसौ वेत्ति निद्रावशगतः पुनः 18 हृष्यति करुध्यति च कः शॊचत्य उद्विजते च कः इच्छति धयायति दवेष्टि वाचम ईरयते च कः 19 [भ] न पञ्च साधारणम अत्र किं चिच; छरीरम एकॊ वहते ऽनतरात्मा स वेत्ति गन्धांश च रसाञ शरुतिं च; सपर्शं च रूपं च गुणाश च ये ऽनये 20 पञ्चात्मके पञ्च गुणप्रदर्शी; स सर्वगात्रानुगतॊ ऽनतरात्मा स वेत्ति दुःखानि सुखानि चात्र; तद विप्रयॊगात तु न वेत्ति देहः 21 यदा न रूपं न सपर्शॊ नॊस्म भावश च पावके तदा शान्ते शरीराग्नौ देहं तयक्त्वा स नश्यति 22 अम मयं सर्वम एवेदम आपॊ मूर्तिः शरीरिणाम तत्रात्मा मानसॊ बरह्मा सर्वभूतेषु लॊककृत 23 आत्मानं तं विजानीहि सर्वलॊह हितात्मकम तस्मिन यः संश्रितॊ देहे हय अब्बिन्दुर इव पुष्करे 24 कषेत्रज्ञं तं विजानीहि नित्यं लॊकहितात्मकम तमॊ रजश च सत्त्वं च विद्धि जीव गुणान इमान 25 सचेतनं जीव गुणं वदन्ति; स चेष्टते चेष्टयते च सर्वम ततः परं कषेत्रविदं वदन्ति; परावतयद यॊ भुवनानि सप्त 26 न जीवनाशॊ ऽसति हि देहभेदे; मिथ्यैतद आहुर मृत इत्य अबुद्धाः जीवस तु देहान्तरितः परयाति; दशार्धतैवास्य शरीरभेदः 27 एवं सर्वेषु भूतेषु गूधश चरति संवृतः दृश्यते तव अग्र्यया बुद्ध्या सूक्ष्मया तत्त्वदर्शिभिः 28 तं पूर्वापररात्रेषु युज्ञानः सततं बुधः लघ्व आहारॊ विशुद्धात्मा पश्यत्य आत्मानम आत्मनि 29 चित्तस्य हि परसादेन हित्वा कर्म शुभाशुभम परसन्नात्मात्मनि सथित्वा सुखम अक्षयम अश्नुते 30 मानसॊ ऽगनिः शरीरेषु जीव इत्य अभिधीयते सृष्टिः परजापतेर एषा भूताध्यात्म विनिश्चये |
1
[bhṛgu] na pranāśo 'sti jīvānāṃ dattasya ca kṛtasya ca yāti dehāntaraṃ prānī śarīraṃ tu viśīryate 2 na śarīrāśrito jīvas tasmin naṣṭe pranaśyati yathā samitsu dagdhāsu na pranaśyati pāvakaḥ 3 [bharadvāja] agner yathātathā tasya yadi nāśo na vidyate indhanasyopayogānte sa cāgnir nopalabhyate 4 naśyatīty eva jānāmi śāntam agnim anindhanam gatir yasya pramānaṃ vā saṃsthānaṃ vā na dṛśyate 5 [bh] samidhām upayogānte sann evāgnir na dṛśyate ākāśānugatatvād dhi durgrahaḥ sa nirāśrahaḥ 6 tathā śarīrasaṃtyāge jīvo hy ākāśavat sthitaḥ na gṛhyate susūkṣmatvād yathā jyotir na saṃśayaḥ 7 prānān dhārayate hy agniḥ sa jīva upadhāryatām vāyusaṃdhāraṇo hy agnir naśyaty ucchvāsanigrahāt 8 tasmin naṣṭe śarīrāgnau śarīraṃ tad acetanam patitaṃ yāti bhūmitvam ayanaṃ tasya hi kṣitiḥ 9 jaṅgamānāṃ hi sarveṣāṃ sthāvarāṇāṃ tathaiva ca ākāśaṃ pavano 'bhyeti jyotis tam anugacchati tatra trayāṇām ekatvaṃ dvayaṃ bhūmau pratiṣṭhitam 10 yatra khaṃ tatra pavanas tatrāgnir yatra mārutaḥ amūrtayas te vijñeyā āpo mūrtās tathā kṣitiḥ 11 [bha] yady agnimārutau bhūmiḥ kham āpaś ca śarīriṣu jīvaḥ kiṃ lakṣaṇas tatrety etad ācakṣva me 'nagha 12 pañcātmake pañca ratau pañca vijñānasaṃyute śarīre prānināṃ jīvaṃ jñātum icchāmi yādṛśam 13 māṃsaśonita saṃghāte medaḥ snāyv asthi saṃcaye bhidyamāne śarīre tu jīvo naivopalabhyate 14 yady ajīvaṃ śarīraṃ tu pañca bhūtasamanvitam śārīre mānase duḥkhe kas tāṃ vedayate rujam 15 śṛṇoti kathitaṃ jīvaḥ karṇābhyāṃ na śṛṇoti tat maharṣe manasi vyagre tasmāj jīvo nirarthakaḥ 16 sarvaṃ paśyati yad dṛśyaṃ mano yuktena cakṣuṣā manasi vyākule tad dhi paśyann api na paśyati 17 na paśyati na ca brūte na śṛṇoti na jighrati na ca sparśarasau vetti nidrāvaśagataḥ punaḥ 18 hṛṣyati krudhyati ca kaḥ śocaty udvijate ca kaḥ icchati dhyāyati dveṣṭi vācam īrayate ca kaḥ 19 [bh] na pañca sādhāraṇam atra kiṃ cic; charīram eko vahate 'ntarātmā sa vetti gandhāṃś ca rasāñ śrutiṃ ca; sparśaṃ ca rūpaṃ ca guṇāś ca ye 'nye 20 pañcātmake pañca guṇapradarśī; sa sarvagātrānugato 'ntarātmā sa vetti duḥkhāni sukhāni cātra; tad viprayogāt tu na vetti dehaḥ 21 yadā na rūpaṃ na sparśo nosma bhāvaś ca pāvake tadā śānte śarīrāgnau dehaṃ tyaktvā sa naśyati 22 am mayaṃ sarvam evedam āpo mūrtiḥ śarīriṇām tatrātmā mānaso brahmā sarvabhūteṣu lokakṛt 23 ātmānaṃ taṃ vijānīhi sarvaloha hitātmakam tasmin yaḥ saṃśrito dehe hy abbindur iva puṣkare 24 kṣetrajñaṃ taṃ vijānīhi nityaṃ lokahitātmakam tamo rajaś ca sattvaṃ ca viddhi jīva guṇān imān 25 sacetanaṃ jīva guṇaṃ vadanti; sa ceṣṭate ceṣṭayate ca sarvam tataḥ paraṃ kṣetravidaṃ vadanti; prāvatayad yo bhuvanāni sapta 26 na jīvanāśo 'sti hi dehabhede; mithyaitad āhur mṛta ity abuddhāḥ jīvas tu dehāntaritaḥ prayāti; daśārdhataivāsya śarīrabhedaḥ 27 evaṃ sarveṣu bhūteṣu gūdhaś carati saṃvṛtaḥ dṛśyate tv agryayā buddhyā sūkṣmayā tattvadarśibhiḥ 28 taṃ pūrvāpararātreṣu yujñānaḥ satataṃ budhaḥ laghv āhāro viśuddhātmā paśyaty ātmānam ātmani 29 cittasya hi prasādena hitvā karma śubhāśubham prasannātmātmani sthitvā sukham akṣayam aśnute 30 mānaso 'gniḥ śarīreṣu jīva ity abhidhīyate sṛṣṭiḥ prajāpater eṣā bhūtādhyātma viniścaye |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 12
Chapter 181
|
1
[भृगु] असृजद बराह्मणान एव पूर्वं बरह्मा परजापतिः आत्मतेजॊ ऽभिनिर्वृत्तान भास्कराग्निसमप्रभान 2 ततः सत्यं च धर्मं च तपॊ बरह्म च शाश्वतम आचारं चैव शौचं च सवर्गाय विदधे परभुः 3 देवदानवगन्धर्वदैत्यासुरमहॊरगाः यक्षरास्कस नागाश च पिशाचा मनुजास तथा 4 बराह्मणाः कषत्रिया वैश्याः शूद्राश च दविजसत्तम ये चान्ये भूतसंघानां संघास तांश चापि निर्ममे 5 बराह्मणानां सितॊ वर्णः कषत्रियाणां तु लॊहितः वैश्यानां पीतकॊ वर्णः शूद्राणाम असितस तथा 6 [भ] चातुर्वर्ण्यस्य वर्णेन यदि वर्णॊ विभज्यते सर्वेषां खलु वर्णानां दृश्यते वर्णसंकरः 7 कामः करॊधॊ भयं लॊभः शॊकश चिन्ता कषुधा शरमः सर्वेषां नः परभवति कस्माद वर्णॊ विभज्यते 8 सवेदमूत्र पुरीषाणि शलेष्मा पित्तं सशॊनितम तनुः कषरति सर्वेषां कस्माद वर्णॊ विभज्यते 9 जङ्गमानाम असंख्येयाः सथावराणां च जातयः तेषां विविधवर्णानां कुतॊ वर्णविनिश्चयः 10 [भ] न विशेषॊ ऽसति वर्णानां सर्वं बराह्मम इदं जगत बरह्मणा पूर्वसृष्टं हि कर्मभिर वर्णतां गतम 11 कामभॊग परियास तीक्ष्णाः करॊधनाः परिय साहसाः तयक्तस्वधर्मा रक्ताङ्गास ते दविजाः कषत्रतां गताः 12 गॊषु वृत्तिदं समाधाय पीताः कृष्युपजीविनः सवधर्मं नानुतिष्ठन्ति ते दविजा वैश्यतां गताः 13 हिंसानृत परिया लुब्धाः सर्वकर्मॊपजीविनः कृष्णाः शौचपरिभ्रष्टास ते दविजाः शूद्रतां गताः 14 इत्य एतैर कर्मभिर वयस्ता दविजा वर्णान्तरं गताः धर्मॊ यज्ञक्रिया चैषां नित्यं न परतिषिध्यते 15 वर्णाश चत्वार एते हि येषां बराह्मी सरस्वती विहिता बरह्मणा पूर्वं लॊभात तव अज्ञानतां गताः 16 बराह्मणा धर्मतन्त्रस्थास तपस तेषां न नश्यति बरह्म धारयतां नित्यं वरतानि नियमांस तथा 17 बरह्म चैतत पुरा सृष्टं ये न जानन्त्य अतद्विदः तेषां बहुविधास तव अन्यास तत्र तत्र हि जातयः 18 पिशाचा राक्षसाः परेता बहुधा मलेच्छ जातयः परनस्त जञानविज्ञानाः सवच्छन्दाचार चेष्टिताः 19 परजा बराह्मण संस्काराः सवधर्मकृतनिश्चयाः ऋषिभिः सवेन तपसा सृज्यन्ते चापरे परैः 20 आदिदेव समुद्भूता बरह्म मूलाक्षयाव्यया सा सृष्टिर मानसी नाम धर्मतन्त्र परायना |
1
[bhṛgu] asṛjad brāhmaṇān eva pūrvaṃ brahmā prajāpatiḥ ātmatejo 'bhinirvṛttān bhāskarāgnisamaprabhān 2 tataḥ satyaṃ ca dharmaṃ ca tapo brahma ca śāśvatam ācāraṃ caiva śaucaṃ ca svargāya vidadhe prabhuḥ 3 devadānavagandharvadaityāsuramahoragāḥ yakṣarāskasa nāgāś ca piśācā manujās tathā 4 brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrāś ca dvijasattama ye cānye bhūtasaṃghānāṃ saṃghās tāṃś cāpi nirmame 5 brāhmaṇānāṃ sito varṇaḥ kṣatriyāṇāṃ tu lohitaḥ vaiśyānāṃ pītako varṇaḥ śūdrāṇām asitas tathā 6 [bha] cāturvarṇyasya varṇena yadi varṇo vibhajyate sarveṣāṃ khalu varṇānāṃ dṛśyate varṇasaṃkaraḥ 7 kāmaḥ krodho bhayaṃ lobhaḥ śokaś cintā kṣudhā śramaḥ sarveṣāṃ naḥ prabhavati kasmād varṇo vibhajyate 8 svedamūtra purīṣāṇi śleṣmā pittaṃ saśonitam tanuḥ kṣarati sarveṣāṃ kasmād varṇo vibhajyate 9 jaṅgamānām asaṃkhyeyāḥ sthāvarāṇāṃ ca jātayaḥ teṣāṃ vividhavarṇānāṃ kuto varṇaviniścayaḥ 10 [bh] na viśeṣo 'sti varṇānāṃ sarvaṃ brāhmam idaṃ jagat brahmaṇā pūrvasṛṣṭaṃ hi karmabhir varṇatāṃ gatam 11 kāmabhoga priyās tīkṣṇāḥ krodhanāḥ priya sāhasāḥ tyaktasvadharmā raktāṅgās te dvijāḥ kṣatratāṃ gatāḥ 12 goṣu vṛttidṃ samādhāya pītāḥ kṛṣyupajīvinaḥ svadharmaṃ nānutiṣṭhanti te dvijā vaiśyatāṃ gatāḥ 13 hiṃsānṛta priyā lubdhāḥ sarvakarmopajīvinaḥ kṛṣṇāḥ śaucaparibhraṣṭās te dvijāḥ śūdratāṃ gatāḥ 14 ity etair karmabhir vyastā dvijā varṇāntaraṃ gatāḥ dharmo yajñakriyā caiṣāṃ nityaṃ na pratiṣidhyate 15 varṇāś catvāra ete hi yeṣāṃ brāhmī sarasvatī vihitā brahmaṇā pūrvaṃ lobhāt tv ajñānatāṃ gatāḥ 16 brāhmaṇā dharmatantrasthās tapas teṣāṃ na naśyati brahma dhārayatāṃ nityaṃ vratāni niyamāṃs tathā 17 brahma caitat purā sṛṣṭaṃ ye na jānanty atadvidaḥ teṣāṃ bahuvidhās tv anyās tatra tatra hi jātayaḥ 18 piśācā rākṣasāḥ pretā bahudhā mleccha jātayaḥ pranasta jñānavijñānāḥ svacchandācāra ceṣṭitāḥ 19 prajā brāhmaṇa saṃskārāḥ svadharmakṛtaniścayāḥ ṛṣibhiḥ svena tapasā sṛjyante cāpare paraiḥ 20 ādideva samudbhūtā brahma mūlākṣayāvyayā sā sṛṣṭir mānasī nāma dharmatantra parāyanā |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 12
Chapter 182
|
1
[भरद्वाज] बराह्मणः केन भवति कषत्रियॊ वा दविजॊत्तम वैश्यः शूद्रश च विप्रर्षे तद बरूहि वदतां वर 2 [भृगु] जातकर्मादिभिर यस तु संस्कारैः संस्कृतः शुचिः वेदाध्ययनसंपन्नः सः सुकर्मस्व अवस्थितः 3 शौचाचार सथितः सम्यग विघसासी गुरुप्रियः नित्यव्रती सत्यपरः स वै बराह्मण उच्यते 4 सत्यं दानं दमॊ दरॊह आनृशंस्यं कषमा घृणा तपश च दृश्यते यत्र स बराह्मण इति समृतः 5 कषत्रजं सेवते कर्म वेदाध्ययनसंमतः दानादान रतिर यश च स वै कषत्रिय उच्यते 6 कृषिगॊरक्ष्य वानिज्यं यॊ विशत्य अनिशं शुचिः वेदाध्ययनसंपन्नः स वैश्य इति संज्ञितः 7 सर्वभक्ष रतिर नित्यं सर्वकर्म करॊ ऽशुचिः तयक्तवेदस तव अनाचारः स वै शूद्र इति समृतः 8 शूद्रे चैतद भवेल लक्ष्यं दविजे चैतन न विद्यते न वै शूद्रॊ भवेच छूद्रॊ बराह्मणॊ न च बराह्मणः 9 सर्वॊपायैस तु लॊभस्य करॊधस्य च विनिग्रहः एतत पवित्रं जञातव्यं तथा चैवात्म संयमः 10 नित्यं करॊधात तपॊ रक्षेच छरियं रक्षेत मत्सरात विद्यां मानावमानाभ्याम आत्मानं तु परमादतः 11 यस्य सर्वे समारम्भा निराशीर बन्धनास तव इह तयागे यस्य हुतं सर्वं स तयागी स च बुद्धिमान 12 अहिंस्रः सर्वभूतानां मैत्रायण गतश चरेत अविस्रम्भे न गन्तव्यं विस्रम्भे धारयेन मनः 13 परिग्रहान परित्यज्य भवेद बुद्ध्या जितेन्द्रियः अशॊकं सथानम आतिष्ठेद इह चामुत्र चाभयम 14 तपॊनित्येन दान्तेन मुनिना संयतात्मना अजितं जेतुकामेन भाव्यं सङ्गेष्व असङ्गिना 15 इन्द्रियैर गृह्यते यद यत तत तद वयक्तम इति सथितिः अव्यक्तम इति विज्ञेयं लिङ्गग्राह्यम अतीन्द्रियम 16 मनः पराणे निगृह्णीयात पराणं बरह्माणि धारयेत निर्वानाद एव निर्वानॊ न च किं चिद विचिन्तयेत सुखं वै बराह्मणॊ बरह्म स वै तेनाधिगच्छति 17 शौचेन सततं युक्तस तथाचार समन्वितः सानुक्रॊशश च भूतेषु तद दविजातिषु लक्षणम |
1
[bharadvāja] brāhmaṇaḥ kena bhavati kṣatriyo vā dvijottama vaiśyaḥ śūdraś ca viprarṣe tad brūhi vadatāṃ vara 2 [bhṛgu] jātakarmādibhir yas tu saṃskāraiḥ saṃskṛtaḥ śuciḥ vedādhyayanasaṃpannaḥ saḥ sukarmasv avasthitaḥ 3 śaucācāra sthitaḥ samyag vighasāsī gurupriyaḥ nityavratī satyaparaḥ sa vai brāhmaṇa ucyate 4 satyaṃ dānaṃ damo droha ānṛśaṃsyaṃ kṣamā ghṛṇā tapaś ca dṛśyate yatra sa brāhmaṇa iti smṛtaḥ 5 kṣatrajaṃ sevate karma vedādhyayanasaṃmataḥ dānādāna ratir yaś ca sa vai kṣatriya ucyate 6 kṛṣigorakṣya vānijyaṃ yo viśaty aniśaṃ śuciḥ vedādhyayanasaṃpannaḥ sa vaiśya iti saṃjñitaḥ 7 sarvabhakṣa ratir nityaṃ sarvakarma karo 'śuciḥ tyaktavedas tv anācāraḥ sa vai śūdra iti smṛtaḥ 8 śūdre caitad bhavel lakṣyaṃ dvije caitan na vidyate na vai śūdro bhavec chūdro brāhmaṇo na ca brāhmaṇaḥ 9 sarvopāyais tu lobhasya krodhasya ca vinigrahaḥ etat pavitraṃ jñātavyaṃ tathā caivātma saṃyamaḥ 10 nityaṃ krodhāt tapo rakṣec chriyaṃ rakṣeta matsarāt vidyāṃ mānāvamānābhyām ātmānaṃ tu pramādataḥ 11 yasya sarve samārambhā nirāśīr bandhanās tv iha tyāge yasya hutaṃ sarvaṃ sa tyāgī sa ca buddhimān 12 ahiṃsraḥ sarvabhūtānāṃ maitrāyaṇa gataś caret avisrambhe na gantavyaṃ visrambhe dhārayen manaḥ 13 parigrahān parityajya bhaved buddhyā jitendriyaḥ aśokaṃ sthānam ātiṣṭhed iha cāmutra cābhayam 14 taponityena dāntena muninā saṃyatātmanā ajitaṃ jetukāmena bhāvyaṃ saṅgeṣv asaṅginā 15 indriyair gṛhyate yad yat tat tad vyaktam iti sthitiḥ avyaktam iti vijñeyaṃ liṅgagrāhyam atīndriyam 16 manaḥ prāṇe nigṛhṇīyāt prāṇaṃ brahmāṇi dhārayet nirvānād eva nirvāno na ca kiṃ cid vicintayet sukhaṃ vai brāhmaṇo brahma sa vai tenādhigacchati 17 śaucena satataṃ yuktas tathācāra samanvitaḥ sānukrośaś ca bhūteṣu tad dvijātiṣu lakṣaṇam |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 12
Chapter 183
|
1
[भृगु] सत्यं बरह्म तपः सत्यं सत्यं सृजति च परजाः सत्येन धार्यते लॊकः सवर्गं सत्येन गच्छति 2 अनृतं तमसॊ रूपं तमसा नीयते हय अधः तमॊ गरस्ता न पश्यन्ति परकाशं तमसावृतम 3 सवर्गः परकाश इत्य आहुर नरकं तम एव च सत्यानृतात तद उभयं पराप्यते जगतीचरैः 4 तत्र तव एवंविधा वृत्तिर लॊके सत्यानृता भवेत धर्माधर्मौ परकाशश च तमॊ दुःखं सुखं तथा 5 तत्र यत सत्यं स धर्मॊ यॊ धर्मः स परकाशॊ यः परकाशस तत सुखम इति तत्र यद अनृतं सॊ ऽधर्मॊ यॊ ऽधर्मस तत तमॊ यत तमस तद्दुःखम इति 6 अत्रॊच्यते शारीरैर मानसैर दुःखैः सुखैश चाप्य असुखॊदयैः लॊकसृष्टिं परपश्यन्तॊ न मुह्यन्ति विचक्षणाः 7 तत्र दुःखविमॊक्षार्थं परयतेत विचक्षणः सुखं हय अनित्यं भूतानाम इह लॊके परत्र च 8 राहुग्रस्तस्य सॊमस्य यथा जयॊत्स्ना न भासते तथा तमॊ ऽभिभूतानां भूतानां भरश्यते सुखम 9 तत खलु दविविधं सुखम उच्यते शारीरं मानसं च इह खल्व अमुष्मिंश च लॊके सर्वारम्भप्रवृत्तयः सुखार्थाभिधीयन्ते न हय अतस तरिवर्गफलं विशिष्टतरम अस्ति सैष काम्यॊ गुणविशेषॊ धर्मार्थयॊर आरम्भस तद धेतुर अस्यॊत्पत्तिः सुखप्रयॊजना 10 भरद्वाज उवाच यद एतद भवताभिहितं सुखानां परमाः सत्रिय इति तन न गृह्नीमः न हय एषाम ऋषीणां महति सथितानाम अप्राप्यैष गुणविशेषॊ न चैनम अभिलसन्ति शरूयते च भगवांस तरिलॊककृद बरह्मा परभ्व एकाकी तिष्ठति बरह्मचारी न कामसुखेष्व आत्मानम अवदधाति अपि च भगवान विश्वेश्वरॊमा पतिः कामम अभिवर्तमानम अनङ्गत्वेन शमम अनयत तस्माद बरूमॊ न महात्मभिर अयं परतिगृहीतॊ न तव एष तावद विशिष्टॊ गुण इति नैतद भगवतः परत्येमि भगवता तूक्तं सुखानां परमाः सत्रिय इति लॊकप्रवादॊ ऽपि च भवति दविविधः फलॊदयः सुकृतात सुखम अवाप्यते दुष्कृताद दुःखम इति अत्रॊच्यताम 11 भृगुर उवाच अनृतात खलु तमः परादुर्भूतं तमॊग्रस्ता अधर्मम एवानुवर्तन्ते न धर्मम करॊधलॊभ मॊहमानानृतादिभिर अवच्छन्ना न खल्व अस्मिँल लॊके न चामुत्र सुखम आप्नुवन्ति विविधव्याधिगणॊपतापैर अवकीर्यन्ते वधबन्धरॊग परिक्लेशादिभिश च कषुत्पिपासा शरमकृतैर उपतापैर उपतप्यन्ते चण्ड वातात्युष्णातिशीत कृतैश च परतिभयैः शारीरैर दुःखैर उपतप्यन्ते बन्धुधनविनाश विप्रयॊग कृतैश च मानसैः शॊकैर अभिभूयन्ते जरामृत्युकृतैश चान्यैर इति 12 यस तव एतैः शारीरैर मानसैर दुःखैर न सपृश्यते स सुखं वेद न चैते दॊषाः सवर्गे परादुर्भवन्ति तत्र भवति खलु 13 सुसुखः पवनः सवर्गे गन्धश च सुरभिस तथा कषुत्पिपासा शरमॊ नास्ति न जरा न च पापकम 14 नित्यम एव सुखं सवर्गे सुखं दुःखम इहॊभयम नरके दुःखम एवाहुः समं तु परमं पदम 15 पृथिवी सर्वभूतानां जनित्री तविधाः सत्रियः पुमान परजापतिस तत्र शुक्रं तेजॊमयं विदुः 16 इत्य एतल लॊकनिर्मानं बरह्मणा विहितं पुरा परजा विपरिवर्तन्ते सवैः सवैः कर्मभिर आवृताः |
1
[bhṛgu] satyaṃ brahma tapaḥ satyaṃ satyaṃ sṛjati ca prajāḥ satyena dhāryate lokaḥ svargaṃ satyena gacchati 2 anṛtaṃ tamaso rūpaṃ tamasā nīyate hy adhaḥ tamo grastā na paśyanti prakāśaṃ tamasāvṛtam 3 svargaḥ prakāśa ity āhur narakaṃ tama eva ca satyānṛtāt tad ubhayaṃ prāpyate jagatīcaraiḥ 4 tatra tv evaṃvidhā vṛttir loke satyānṛtā bhavet dharmādharmau prakāśaś ca tamo duḥkhaṃ sukhaṃ tathā 5 tatra yat satyaṃ sa dharmo yo dharmaḥ sa prakāśo yaḥ prakāśas tat sukham iti tatra yad anṛtaṃ so 'dharmo yo 'dharmas tat tamo yat tamas tadduḥkham iti 6 atrocyate śārīrair mānasair duḥkhaiḥ sukhaiś cāpy asukhodayaiḥ lokasṛṣṭiṃ prapaśyanto na muhyanti vicakṣaṇāḥ 7 tatra duḥkhavimokṣārthaṃ prayateta vicakṣaṇaḥ sukhaṃ hy anityaṃ bhūtānām iha loke paratra ca 8 rāhugrastasya somasya yathā jyotsnā na bhāsate tathā tamo 'bhibhūtānāṃ bhūtānāṃ bhraśyate sukham 9 tat khalu dvividhaṃ sukham ucyate śārīraṃ mānasaṃ ca iha khalv amuṣmiṃś ca loke sarvārambhapravṛttayaḥ sukhārthābhidhīyante na hy atas trivargaphalaṃ viśiṣṭataram asti saiṣa kāmyo guṇaviśeṣo dharmārthayor ārambhas tad dhetur asyotpattiḥ sukhaprayojanā 10 bharadvāja uvāca yad etad bhavatābhihitaṃ sukhānāṃ paramāḥ striya iti tan na gṛhnīmaḥ na hy eṣām ṛṣīṇāṃ mahati sthitānām aprāpyaiṣa guṇaviśeṣo na cainam abhilasanti śrūyate ca bhagavāṃs trilokakṛd brahmā prabhv ekākī tiṣṭhati brahmacārī na kāmasukheṣv ātmānam avadadhāti api ca bhagavān viśveśvaromā patiḥ kāmam abhivartamānam anaṅgatvena śamam anayat tasmād brūmo na mahātmabhir ayaṃ pratigṛhīto na tv eṣa tāvad viśiṣṭo guṇa iti naitad bhagavataḥ pratyemi bhagavatā tūktaṃ sukhānāṃ paramāḥ striya iti lokapravādo 'pi ca bhavati dvividhaḥ phalodayaḥ sukṛtāt sukham avāpyate duṣkṛtād duḥkham iti atrocyatām 11 bhṛgur uvāca anṛtāt khalu tamaḥ prādurbhūtaṃ tamograstā adharmam evānuvartante na dharmam krodhalobha mohamānānṛtādibhir avacchannā na khalv asmiṁl loke na cāmutra sukham āpnuvanti vividhavyādhigaṇopatāpair avakīryante vadhabandharoga parikleśādibhiś ca kṣutpipāsā śramakṛtair upatāpair upatapyante caṇḍa vātātyuṣṇātiśīta kṛtaiś ca pratibhayaiḥ śārīrair duḥkhair upatapyante bandhudhanavināśa viprayoga kṛtaiś ca mānasaiḥ śokair abhibhūyante jarāmṛtyukṛtaiś cānyair iti 12 yas tv etaiḥ śārīrair mānasair duḥkhair na spṛśyate sa sukhaṃ veda na caite doṣāḥ svarge prādurbhavanti tatra bhavati khalu 13 susukhaḥ pavanaḥ svarge gandhaś ca surabhis tathā kṣutpipāsā śramo nāsti na jarā na ca pāpakam 14 nityam eva sukhaṃ svarge sukhaṃ duḥkham ihobhayam narake duḥkham evāhuḥ samaṃ tu paramaṃ padam 15 pṛthivī sarvabhūtānāṃ janitrī tavidhāḥ striyaḥ pumān prajāpatis tatra śukraṃ tejomayaṃ viduḥ 16 ity etal lokanirmānaṃ brahmaṇā vihitaṃ purā prajā viparivartante svaiḥ svaiḥ karmabhir āvṛtāḥ |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 12
Chapter 184
|
1
[भरद्वाज] दानस्य किं फलं पराहुर धर्मस्य चरितस्य च तपसश च सुतप्तस्य सवाध्यायस्य हुतस्य च 2 [भृगु] हुतेन शाम्यते पापं सवाध्याये शान्तिर उत्तमा दानेन भॊग इत्य आहुस तपसा सर्वम आप्नुयात 3 दानं तु दविविधं पराहुः परत्रार्थम इहैव च सद्भ्यॊ यद दीयते किं चित तत्परत्रॊपतिष्ठति 4 असत्सु दीयते यत तु तद दानम इह भुज्यते यादृशं दीयते दानं तादृशं फलम आप्यते 5 [भ] किं कस्य धर्मचरणं किं वा धर्मस्य लक्षणम धर्मः कति विधॊ वापि तद भवान वक्तुम अर्हति 6 [भ] सवधर्मचरणे युक्ता ये भवन्ति मनीसिनः तेषां धर्मफलापाप्तिर यॊ ऽनयथा स विमुह्यति 7 [भ] यद एतच चातुराश्रम्यं बरह्मर्षिविहितं पुरा तेषां सवे सवे य आचारास तान मे वक्तुम इहार्हसि 8 भृगुर उवाच पूर्वम एव भगवता लॊकहितम अनुतिष्ठता धर्मसंरक्षणार्थम आश्रमाश चत्वारॊ ऽभिनिर्दिस्ताः तत्र गुरु कुलवासम एव तावत परथमम आश्रमम उदाहरन्ति सम्यग अत्र शौचसंस्कार विनयनियम परनीतॊ विनीतात्मॊभे संध्ये भास्कराग्निदैवतान्य उपस्थाय विहाय तन्द्रालस्ये गुरॊर अभिवादनवेदाभ्यास शरवणपवित्री कृतान्तरात्मा तरिसवनम उपस्पृश्य बरह्मचर्याग्निपरिचरण गुरु शुश्रूसा नित्यॊ भैक्षादि सर्वनिवेदितान्तरात्मा गुरुवचननिर्देशानुष्ठानाप्रतिकूलॊ गुरु परसादलब्धस्वाध्यायतत्परः सयात 9 भवति चात्र शलॊकः गुरुं यस तु समाराध्य दविजॊ वेदम अवाप्नुयात तस्य सवर्गफलावाप्तिः सिध्यते चास्य मानसम 10 गार्हस्थ्यं खलु दवितीयम आश्रमं वदन्ति तस्य समुदाचार लक्षणं सर्वम अनुव्याख्यास्यामः समावृत्तानां सदाराणां सहधर्मचर्या फलार्थिनां गृहाश्रमॊ विधीयते धर्मार्थकामावाप्तिर हय अत्र तरिवर्गसाधनम अवेस्क्यागर्हितेन कर्मणा धनान्य आदाय सवाध्यायप्रकर्षॊपलब्धेन बरह्मर्षिनिर्मितेन वादिर सारगतेन वा हव्यनियमाभ्यास दैवतप्रसादॊपलब्धेन वा धनेन गृहस्थॊ गार्हस्थ्यं परवर्तयेत तद धि सर्वाश्रमाणां मूलम उदाहरन्ति गुरु कुलवासिनः परिव्राजका ये चान्ये संकल्पित वरतनियम धर्मानुष्ठायिनस तेषाम अप्य अत एव भिक्षा बलिसंविभागाः परवर्तन्ते 11 वानप्रस्थानां दरव्यॊपस्कार इति परायशः खल्व एते साधवः साधु पथ्यदर्शनाः सवाध्यायप्रसङ्गिनस तीर्थाभिगमन देशदर्शनार्थं पृथिवीं पर्यतन्ति तेषां परत्युत्थानाभिवादनानसूयावाक्प्रदानसौमुख्यशक्त्यासन शयनाभ्यवहार सत्क्रियाश चेति 12 भवति चात्र शलॊकः अतिथिर यस्य भग्नाशॊ गृहात परतिनिवर्तते स दत्त्वा दुष्कृतं तस्मै पुण्यम आदाय गच्छति 13 अपि चात्र यज्ञक्रियाभिर देवताः परीयन्ते निवापेन पितरॊ वेदाभ्यास शरवणधारणेनर्षयः अपत्यॊत्पादनेन परजापतिर इति 14 शलॊकौ चात्र भवतः वत्सलाः सर्वभूतानां वाच्याः शरॊत्रसुखा गिरः परिवादॊपघातौ च पारुष्यं चात्र गर्हितम 15 अवज्ञानम अहंकारॊ दम्भश चैव विगर्हितः अहिंसा सत्यम अक्रॊधः सर्वाश्रमगतं तपः 16 अपि चात्र माल्याभरण वस्त्राभ्यङ्ग गन्धॊपभॊग नृत्तगीतवादित्रश्रुतिसुखनयनाभिराम संदर्शनानां पराप्तिर भक्ष्यभॊज्य पेय लेह्यचॊस्यानाम अभ्यवहार्याणां विविधानाम उपभॊगः सवदारविहारसंतॊषः कामसुखावाप्तिर इति 17 तरिवर्गगुणनिर्वृत्तिर यस्य नित्यं गृहाश्रमे स सुखान्य अनुभूयेह शिष्टानां गतिम आप्नुयात 18 उञ्छवृत्तिर गृहस्थॊ यः सवधर्मचरणे रतः तयक्तकामसुखारम्भस तस्य सवर्गॊ न दुर्लभः |
1
[bharadvāja] dānasya kiṃ phalaṃ prāhur dharmasya caritasya ca tapasaś ca sutaptasya svādhyāyasya hutasya ca 2 [bhṛgu] hutena śāmyate pāpaṃ svādhyāye śāntir uttamā dānena bhoga ity āhus tapasā sarvam āpnuyāt 3 dānaṃ tu dvividhaṃ prāhuḥ paratrārtham ihaiva ca sadbhyo yad dīyate kiṃ cit tatparatropatiṣṭhati 4 asatsu dīyate yat tu tad dānam iha bhujyate yādṛśaṃ dīyate dānaṃ tādṛśaṃ phalam āpyate 5 [bha] kiṃ kasya dharmacaraṇaṃ kiṃ vā dharmasya lakṣaṇam dharmaḥ kati vidho vāpi tad bhavān vaktum arhati 6 [bh] svadharmacaraṇe yuktā ye bhavanti manīsinaḥ teṣāṃ dharmaphalāpāptir yo 'nyathā sa vimuhyati 7 [bha] yad etac cāturāśramyaṃ brahmarṣivihitaṃ purā teṣāṃ sve sve ya ācārās tān me vaktum ihārhasi 8 bhṛgur uvāca pūrvam eva bhagavatā lokahitam anutiṣṭhatā dharmasaṃrakṣaṇārtham āśramāś catvāro 'bhinirdistāḥ tatra guru kulavāsam eva tāvat prathamam āśramam udāharanti samyag atra śaucasaṃskāra vinayaniyama pranīto vinītātmobhe saṃdhye bhāskarāgnidaivatāny upasthāya vihāya tandrālasye guror abhivādanavedābhyāsa śravaṇapavitrī kṛtāntarātmā trisavanam upaspṛśya brahmacaryāgniparicaraṇa guru śuśrūsā nityo bhaikṣādi sarvaniveditāntarātmā guruvacananirdeśānuṣṭhānāpratikūlo guru prasādalabdhasvādhyāyatatparaḥ syāt 9 bhavati cātra ślokaḥ guruṃ yas tu samārādhya dvijo vedam avāpnuyāt tasya svargaphalāvāptiḥ sidhyate cāsya mānasam 10 gārhasthyaṃ khalu dvitīyam āśramaṃ vadanti tasya samudācāra lakṣaṇaṃ sarvam anuvyākhyāsyāmaḥ samāvṛttānāṃ sadārāṇāṃ sahadharmacaryā phalārthināṃ gṛhāśramo vidhīyate dharmārthakāmāvāptir hy atra trivargasādhanam aveskyāgarhitena karmaṇā dhanāny ādāya svādhyāyaprakarṣopalabdhena brahmarṣinirmitena vādir sāragatena vā havyaniyamābhyāsa daivataprasādopalabdhena vā dhanena gṛhastho gārhasthyaṃ pravartayet tad dhi sarvāśramāṇāṃ mūlam udāharanti guru kulavāsinaḥ parivrājakā ye cānye saṃkalpita vrataniyama dharmānuṣṭhāyinas teṣām apy ata eva bhikṣā balisaṃvibhāgāḥ pravartante 11 vānaprasthānāṃ dravyopaskāra iti prāyaśaḥ khalv ete sādhavaḥ sādhu pathyadarśanāḥ svādhyāyaprasaṅginas tīrthābhigamana deśadarśanārthaṃ pṛthivīṃ paryatanti teṣāṃ pratyutthānābhivādanānasūyāvākpradānasaumukhyaśaktyāsana śayanābhyavahāra satkriyāś ceti 12 bhavati cātra ślokaḥ atithir yasya bhagnāśo gṛhāt pratinivartate sa dattvā duṣkṛtaṃ tasmai puṇyam ādāya gacchati 13 api cātra yajñakriyābhir devatāḥ prīyante nivāpena pitaro vedābhyāsa śravaṇadhāraṇenarṣayaḥ apatyotpādanena prajāpatir iti 14 ślokau cātra bhavataḥ vatsalāḥ sarvabhūtānāṃ vācyāḥ śrotrasukhā giraḥ parivādopaghātau ca pāruṣyaṃ cātra garhitam 15 avajñānam ahaṃkāro dambhaś caiva vigarhitaḥ ahiṃsā satyam akrodhaḥ sarvāśramagataṃ tapaḥ 16 api cātra mālyābharaṇa vastrābhyaṅga gandhopabhoga nṛttagītavāditraśrutisukhanayanābhirāma saṃdarśanānāṃ prāptir bhakṣyabhojya peya lehyacosyānām abhyavahāryāṇāṃ vividhānām upabhogaḥ svadāravihārasaṃtoṣaḥ kāmasukhāvāptir iti 17 trivargaguṇanirvṛttir yasya nityaṃ gṛhāśrame sa sukhāny anubhūyeha śiṣṭānāṃ gatim āpnuyāt 18 uñchavṛttir gṛhastho yaḥ svadharmacaraṇe rataḥ tyaktakāmasukhārambhas tasya svargo na durlabhaḥ |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 12
Chapter 185
|
1
[भ] वानप्रस्थाः खल्व ऋषिधर्मम अनुसरन्तः पुण्यानि तीर्थानि नदीप्रस्रवणानि सुविविक्तेष्व अरण्येषु मृगमहिष वराहसृमर गजाकीर्णेषु तपस्यन्तॊ ऽनुसंचरन्ति तयक्तग्राम्य वस्त्राहारॊपभॊगा वन्यौषधि मूलफलपर्णपरिमित विचित्रनियताहाराः सथानासनिनॊ भूमिपासानसिकता शर्करा वालुका भस्मशायिनः काशकुश चर्म वल्कलसंवृताङ्गाः केशश्मश्रुनखरॊमधारिणॊ नियतकालॊपस्पर्शनास्कन्न हॊमबलिकालानुष्ठायिनः समित कुश कुसुमॊपहार हॊमार्जन लब्धविश्रामाः शीतॊस्न पवननिष्टप्त विभिन्नसर्वत्वचॊ विविधनियम यॊगचर्या विहित धर्मानुष्ठान हृतमांस शॊनितास तवग अस्थि भूता धृतिपराः सत्त्वयॊगाच छरीराण्य उद्वहन्ति 2 यस तव एतां नियतश चर्यां बरह्मर्षिविहितां चरेत स दहेद अग्निवद दॊषाञ जयेल लॊकांश च दुर्जयान 3 परिव्राजकानां पुनर आचारस तद यथा विमुच्याग्निधनकलत्र परिबर्ह सङ्गान आत्मनः सनेहपाशान अवधूय परिव्रजन्ति समलॊस्ताश्म काञ्चनास तरिवर्गप्रवृत्तेष्व आरम्भेष्व असक्तबुद्धयॊ ऽरिमित्रॊदासीनेषु तुल्यवृत्तयः सथावरजरायु जान्दज सवेदजॊद्भिज्जानां भूतानां वाङ्मनः कर्मभिर अनभिद्रॊहिणॊ ऽनिकेताः पर्वत पुलिनवृक्षमूलदेवतायतनान्य अनुचरन्तॊ वासार्थम उपेयुर नगरं गरामं वा नगरे पञ्चरात्रिका गरामैक रात्रिकाः परविश्य च पराण धारण मात्रार्थं दविजातीनां भवनान्य असंकीर्ण कर्मणाम उपतिष्ठेयुः पात्रपतितायाचित भैक्षाः कामक्रॊधदर्प मॊहलॊभ कार्पण्यदम्भपरिवादाभिमान हिंसा निवृत्ता इति 4 भवति चात्र शलॊकः अभयं सर्वभूतेभ्यॊ दत्त्वा चरति यॊ मुनिः न तस्य सर्वभूतेभ्यॊ भयम उत्पद्यते कव चित 5 कृत्वाग्निहॊत्रं सवशरीरसंस्थं; शारीरम अग्निं सवमुखे जुहॊति यॊ भैक्ष चर्यॊपगतैर हविर्भिश; चिताग्निनां स वयतियाति लॊकान 6 मॊक्षाश्रमं यः कुरुते यथॊक्तं; शुचिः सुसंकल्पित बुद्धियुक्तः अनिन्धनं जयॊतिर इव परशान्तं; स बरह्मलॊकं शरयते दविजातिः 7 [भ] अस्माल लॊकात परॊ लॊकः शरूयते नॊपलभ्यते तम अहं जञातुम इच्छामि तद भवान वक्तुम अर्हति 8 [भ] उत्तरे हिमवत्पार्श्वे पुण्ये सर्वगुणान्विते पुण्यः कषेम्यश च काम्यश च स वरॊ लॊक उच्यते 9 तत्र हय अपापकर्माणः शुचयॊ ऽतयन्तनिर्मलाः लॊभमॊहपरित्यक्ता मानवा निरुपद्रवाः 10 सस्वर्गसदृशॊ देशस तत्र हय उक्ताः शुभा गुणाः काले मृत्युः परभवति सपृशन्ति वयाधयॊ न च 11 न लॊभः परदारेषु सवदारनिरतॊ जनः न चान्यॊन्य वधस तत्र दरव्येषु न च विस्मयः परॊक्षधर्मॊ नैवास्ति संदेहॊ नापि जायते 12 कृतस्य तु फलं तत्र परत्यक्षम उपकभ्यते शय्या यानासनॊपेताः परासादभवनाश्रयाः सर्वकामैर वृताः के चिद धेमाभरण भीसिताः 13 पराण धारण मात्रं तु केषां चिद उपपद्यते शरमेण महता के चित कुर्वन्ति पराणधारणम 14 इह धर्मपराः के चित के चिन नैकृतिका नराः सुखिता दुःखिताः के चिन निर्धना धनिनॊ ऽपरे 15 इह शरमॊ भयं मॊहः कषुधा तीव्रा च जायते लॊभश चार्थकृतॊ नॄणां येन मुह्यन्ति पण्डिताः 16 इह चिन्ता बहुविधा धर्माधर्मस्य कर्मणः यस तद वेदॊभयं पराज्ञः पाप्नमा न स लिप्यते 17 सॊपधं निकृतिः सतेयं परिवादॊ ऽभयसूयता परॊपधातॊ हिंसा च पैशुन्यम अनृतं तथा 18 एतान आसेवते यस तु तपस तस्य परहीयते यस तव एतान नाचरेद विद्वांस तपस तस्याभिवर्धते 19 कर्मभूमिर इयं लॊक इह कृत्वा शुभाशुभम शुभैः शुभम अवाप्नॊति कृत्वाशुभम अतॊ ऽनयथा 20 इह परजापतिः पूर्वं देवाः सर्षिगणास तथा इष्ट्वेष्ट तपसः पूता बरह्मलॊकम उपाश्रिताः 21 उत्तरः पृथिवी भागः सर्वपुण्यतमः शुभः इहत्यास तत्र जायन्ते ये वै पुण्यकृतॊ जनाः 22 असत कर्माणि कुर्वन्तस तिर्यग्यॊनिषु चापरे कषीणायुषस तथैवान्ये नश्यन्ति पृथिवीतले 23 अन्यॊन्यभक्षणे सक्ता लॊभमॊहसमन्विताः इहैव परिवर्तन्ते न ते यान्त्य उत्तरां दिशम 24 ये गुरून उपसेवन्ते नियता बरह्मचारिणः पन्थानं सर्वलॊकानां ते जानन्ति मनीसिनः 25 इत्य उक्तॊ ऽयं मया धर्मः संक्षेपाद बरह्मनिर्मितः धर्माधर्मौ हि लॊकस्य यॊ वै वेत्ति स बुद्धिमान 26 [भीस्म] इत्य उक्तॊ भृगुणा राजन भरद्वाजः परतापवान भृगुं परमधर्मात्मा विस्मितः परत्यपूजयत 27 एष ते परभवॊ राजञ जगतः संप्रकीर्तितः निखिलेन महाप्राज्ञ किं भूयः शरॊतुम इच्छसि |
1
[bh] vānaprasthāḥ khalv ṛṣidharmam anusarantaḥ puṇyāni tīrthāni nadīprasravaṇāni suvivikteṣv araṇyeṣu mṛgamahiṣa varāhasṛmara gajākīrṇeṣu tapasyanto 'nusaṃcaranti tyaktagrāmya vastrāhāropabhogā vanyauṣadhi mūlaphalaparṇaparimita vicitraniyatāhārāḥ sthānāsanino bhūmipāsānasikatā śarkarā vālukā bhasmaśāyinaḥ kāśakuśa carma valkalasaṃvṛtāṅgāḥ keśaśmaśrunakharomadhāriṇo niyatakālopasparśanāskanna homabalikālānuṣṭhāyinaḥ samit kuśa kusumopahāra homārjana labdhaviśrāmāḥ śītosna pavananiṣṭapta vibhinnasarvatvaco vividhaniyama yogacaryā vihita dharmānuṣṭhāna hṛtamāṃsa śonitās tvag asthi bhūtā dhṛtiparāḥ sattvayogāc charīrāṇy udvahanti 2 yas tv etāṃ niyataś caryāṃ brahmarṣivihitāṃ caret sa dahed agnivad doṣāñ jayel lokāṃś ca durjayān 3 parivrājakānāṃ punar ācāras tad yathā vimucyāgnidhanakalatra paribarha saṅgān ātmanaḥ snehapāśān avadhūya parivrajanti samalostāśma kāñcanās trivargapravṛtteṣv ārambheṣv asaktabuddhayo 'rimitrodāsīneṣu tulyavṛttayaḥ sthāvarajarāyu jāndaja svedajodbhijjānāṃ bhūtānāṃ vāṅmanaḥ karmabhir anabhidrohiṇo 'niketāḥ parvata pulinavṛkṣamūladevatāyatanāny anucaranto vāsārtham upeyur nagaraṃ grāmaṃ vā nagare pañcarātrikā grāmaika rātrikāḥ praviśya ca prāṇa dhāraṇa mātrārthaṃ dvijātīnāṃ bhavanāny asaṃkīrṇa karmaṇām upatiṣṭheyuḥ pātrapatitāyācita bhaikṣāḥ kāmakrodhadarpa mohalobha kārpaṇyadambhaparivādābhimāna hiṃsā nivṛttā iti 4 bhavati cātra ślokaḥ abhayaṃ sarvabhūtebhyo dattvā carati yo muniḥ na tasya sarvabhūtebhyo bhayam utpadyate kva cit 5 kṛtvāgnihotraṃ svaśarīrasaṃsthaṃ; śārīram agniṃ svamukhe juhoti yo bhaikṣa caryopagatair havirbhiś; citāgnināṃ sa vyatiyāti lokān 6 mokṣāśramaṃ yaḥ kurute yathoktaṃ; śuciḥ susaṃkalpita buddhiyuktaḥ anindhanaṃ jyotir iva praśāntaṃ; sa brahmalokaṃ śrayate dvijātiḥ 7 [bha] asmāl lokāt paro lokaḥ śrūyate nopalabhyate tam ahaṃ jñātum icchāmi tad bhavān vaktum arhati 8 [bh] uttare himavatpārśve puṇye sarvaguṇānvite puṇyaḥ kṣemyaś ca kāmyaś ca sa varo loka ucyate 9 tatra hy apāpakarmāṇaḥ śucayo 'tyantanirmalāḥ lobhamohaparityaktā mānavā nirupadravāḥ 10 sasvargasadṛśo deśas tatra hy uktāḥ śubhā guṇāḥ kāle mṛtyuḥ prabhavati spṛśanti vyādhayo na ca 11 na lobhaḥ paradāreṣu svadāranirato janaḥ na cānyonya vadhas tatra dravyeṣu na ca vismayaḥ parokṣadharmo naivāsti saṃdeho nāpi jāyate 12 kṛtasya tu phalaṃ tatra pratyakṣam upakabhyate śayyā yānāsanopetāḥ prāsādabhavanāśrayāḥ sarvakāmair vṛtāḥ ke cid dhemābharaṇa bhīsitāḥ 13 prāṇa dhāraṇa mātraṃ tu keṣāṃ cid upapadyate śrameṇa mahatā ke cit kurvanti prāṇadhāraṇam 14 iha dharmaparāḥ ke cit ke cin naikṛtikā narāḥ sukhitā duḥkhitāḥ ke cin nirdhanā dhanino 'pare 15 iha śramo bhayaṃ mohaḥ kṣudhā tīvrā ca jāyate lobhaś cārthakṛto nṝṇāṃ yena muhyanti paṇḍitāḥ 16 iha cintā bahuvidhā dharmādharmasya karmaṇaḥ yas tad vedobhayaṃ prājñaḥ pāpnamā na sa lipyate 17 sopadhaṃ nikṛtiḥ steyaṃ parivādo 'bhyasūyatā paropadhāto hiṃsā ca paiśunyam anṛtaṃ tathā 18 etān āsevate yas tu tapas tasya prahīyate yas tv etān nācared vidvāṃs tapas tasyābhivardhate 19 karmabhūmir iyaṃ loka iha kṛtvā śubhāśubham śubhaiḥ śubham avāpnoti kṛtvāśubham ato 'nyathā 20 iha prajāpatiḥ pūrvaṃ devāḥ sarṣigaṇās tathā iṣṭveṣṭa tapasaḥ pūtā brahmalokam upāśritāḥ 21 uttaraḥ pṛthivī bhāgaḥ sarvapuṇyatamaḥ śubhaḥ ihatyās tatra jāyante ye vai puṇyakṛto janāḥ 22 asat karmāṇi kurvantas tiryagyoniṣu cāpare kṣīṇāyuṣas tathaivānye naśyanti pṛthivītale 23 anyonyabhakṣaṇe saktā lobhamohasamanvitāḥ ihaiva parivartante na te yānty uttarāṃ diśam 24 ye gurūn upasevante niyatā brahmacāriṇaḥ panthānaṃ sarvalokānāṃ te jānanti manīsinaḥ 25 ity ukto 'yaṃ mayā dharmaḥ saṃkṣepād brahmanirmitaḥ dharmādharmau hi lokasya yo vai vetti sa buddhimān 26 [bhīsma] ity ukto bhṛguṇā rājan bharadvājaḥ pratāpavān bhṛguṃ paramadharmātmā vismitaḥ pratyapūjayat 27 eṣa te prabhavo rājañ jagataḥ saṃprakīrtitaḥ nikhilena mahāprājña kiṃ bhūyaḥ śrotum icchasi |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 12
Chapter 186
|
1
[य] आचारस्य विधिं तात परॊच्यमानं तवयानघ शरॊतुम इच्छामि धर्मज्ञ सर्वज्ञॊ हय असि मे मतः 2 [भीस्म] दुराचारा दुर्विचेष्टा दुष्प्रज्ञाः परिय साहसाः असन्तॊ हय अभिविख्याताः सन्तश चाचार लक्षणाः 3 पुरीसं यदि वा मूत्रं ये न कुर्वन्ति मानवाः राजमार्गे गवां मध्ये धान्यमध्ये च ते शुभाः 4 शौचम आवश्यकं कृत्वा देवतानां च तर्पणम धर्मम आहुर मनुष्याणाम उपस्पृश्य नदीं तरेत 5 सूर्यं सदॊपतिष्ठेन न सवप्याद भास्करॊदये सायंप्रातर जपन संध्यां तिष्ठेत पूर्वां तथापराम 6 पञ्चार्ध्रॊ भॊजनं कुर्यात पराङ्मुखॊ मौनम आस्थितः न निदेद अन्नभक्ष्यांश च सवाद्व अस्वादु च भक्षयेत 7 नार्द्र पानिः समुत्तिष्ठेन नार्द्र पादः सवपेन निशि देवर्षिनारद परॊक्तम एतद आचार लक्षणम 8 शुचि कामम अनद्वाहं देव गॊष्ठं चतुष्पथम बराह्मणं धार्मिकं चैव नित्यं कुर्यात परदक्षिणम 9 अतिथीनां च सर्वेषां परेष्यानां सवजनस्य च सामान्यं भॊजनं भृत्यैः पुरुषस्य परशस्यते 10 सायंप्रातर मनुष्याणाम अशनं देवनिर्मितम नान्तरा भॊजनं दृष्टम उपवासी तथा भवेत 11 हॊमकाले तथा जुह्वन्न ऋतुकाले तथा वरजन अनन्यस्त्री जनः पराज्ञॊ बरह्मचारी तथा भवेत 12 अमृतं बराह्मणॊच्छिष्टं जनन्या हृदयं कृतम उपासीत जनः सत्यं सत्यं सन्त उपासते 13 यजुषा संस्कृतं मांसं निवृत्तॊ माम भक्षणात न भक्षयेद वृथा मांसं पृष्ठमांसं च वर्जयेत 14 सवदेशे परदेशे वा अतिथिं नॊपवासयेत काम्यं कर्मफलं लब्ध्वा गुरूणाम उपपादयेत 15 गुरुभ्य आसनं देयं कर्तव्यं चाभिवादनम गुरून अभ्यर्च्य युज्यन्ते आयुषा यशसा शरिया 16 नेक्षेतादित्यम उद्यन्तं न च नग्नां परस्त्रियम मैथुनं समये धर्म्यं गुह्यं चैव समाचरेत 17 तीर्थानां हृदयं तीर्थं शुचीनां हृदयं शुचिः सर्वम आर्य कृतं शौचं वालसंस्पर्शनानि च 18 दर्शने दर्शने नित्यं सुखप्रश्नम उदाहरेत सायंप्रातर च विप्राणां परदिष्टम अभिवादनम 19 देव गॊष्ठे गवां मध्ये बराह्मणानां करिया पथे सवाध्याये भॊजने चैव दक्षिणं पानिम उद्धरेत 20 पन्यानां शॊभनं पन्यं कृषीणां बाद्यते कृषिः बहु कारं च सस्यानां वाह्ये वाह्यं तथा गवाम 21 संपन्नं भॊजने नित्यं पानीये तर्पणं तथा सुशृतं पायसे बरूयाद यवाग्वां कृसरे तथा 22 शमश्रुकर्मणि संप्राप्ते कषुते सनाने ऽथ भॊजने वयाधितानां च सर्वेषाम आयुष्यम अभिनन्दनम 23 परत्यादित्यं न मेहेत न पश्येद आत्मनः शकृत सुत सत्रिया च शयनं सह भॊज्यं च वर्जयेत 24 तवं कारं नामधेयं च जयेष्ठानां परिवर्जयेत अवराणां समानानाम उभयेषां न दुष्यति 25 हृदयं पापवृत्तानां पापम आख्याति वैकृतम जञानपूर्वं विनश्यन्ति गूहमाना महाजने 26 जञानपूर्वं कृतं पापं छादयन्त्य अबहुश्रुताः नैनं मनुष्याः पश्यन्ति पश्यन्ति तरिदिवौकसः 27 पापेन हि कृतं पापं पापम एवानुवर्तते धार्मिकेण कृतॊ धर्मः कर्तारम अनुवर्तते 28 पापं कृतं न समरतीह मूढॊ; विवर्तमानस्य तद एति कर्तुः पाहुर यथा चन्द्रम उपैति चापि; तथाबुधं पापम उपैति कर्म 29 आशया संचितं दरव्यं यत काले नेह भुज्यते तद बुधा न परशन्सन्ति मरणं न परतिक्षते 30 मानसं सर्वभूतानां धर्मम आहुर मनीसिनः तस्मात सर्वेषु भूतेषु मनसा शिवम आचरेत 31 एक एव चरेद धर्मं नास्ति धर्मे सहायता केवलं विधिम आसाद्य सहायः किं करिष्यति 32 देवा यॊनिर मनुष्याणां देवानाम अमृतं दिवि परेत्य भावे सुखं धर्माच छश्वत तैर उपभुज्यते |
1
[y] ācārasya vidhiṃ tāta procyamānaṃ tvayānagha śrotum icchāmi dharmajña sarvajño hy asi me mataḥ 2 [bhīsma] durācārā durviceṣṭā duṣprajñāḥ priya sāhasāḥ asanto hy abhivikhyātāḥ santaś cācāra lakṣaṇāḥ 3 purīsaṃ yadi vā mūtraṃ ye na kurvanti mānavāḥ rājamārge gavāṃ madhye dhānyamadhye ca te śubhāḥ 4 śaucam āvaśyakaṃ kṛtvā devatānāṃ ca tarpaṇam dharmam āhur manuṣyāṇām upaspṛśya nadīṃ taret 5 sūryaṃ sadopatiṣṭhena na svapyād bhāskarodaye sāyaṃprātar japan saṃdhyāṃ tiṣṭhet pūrvāṃ tathāparām 6 pañcārdhro bhojanaṃ kuryāt prāṅmukho maunam āsthitaḥ na nided annabhakṣyāṃś ca svādv asvādu ca bhakṣayet 7 nārdra pāniḥ samuttiṣṭhen nārdra pādaḥ svapen niśi devarṣinārada proktam etad ācāra lakṣaṇam 8 śuci kāmam anadvāhaṃ deva goṣṭhaṃ catuṣpatham brāhmaṇaṃ dhārmikaṃ caiva nityaṃ kuryāt pradakṣiṇam 9 atithīnāṃ ca sarveṣāṃ preṣyānāṃ svajanasya ca sāmānyaṃ bhojanaṃ bhṛtyaiḥ puruṣasya praśasyate 10 sāyaṃprātar manuṣyāṇām aśanaṃ devanirmitam nāntarā bhojanaṃ dṛṣṭam upavāsī tathā bhavet 11 homakāle tathā juhvann ṛtukāle tathā vrajan ananyastrī janaḥ prājño brahmacārī tathā bhavet 12 amṛtaṃ brāhmaṇocchiṣṭaṃ jananyā hṛdayaṃ kṛtam upāsīta janaḥ satyaṃ satyaṃ santa upāsate 13 yajuṣā saṃskṛtaṃ māṃsaṃ nivṛtto māma bhakṣaṇāt na bhakṣayed vṛthā māṃsaṃ pṛṣṭhamāṃsaṃ ca varjayet 14 svadeśe paradeśe vā atithiṃ nopavāsayet kāmyaṃ karmaphalaṃ labdhvā gurūṇām upapādayet 15 gurubhya āsanaṃ deyaṃ kartavyaṃ cābhivādanam gurūn abhyarcya yujyante āyuṣā yaśasā śriyā 16 nekṣetādityam udyantaṃ na ca nagnāṃ parastriyam maithunaṃ samaye dharmyaṃ guhyaṃ caiva samācaret 17 tīrthānāṃ hṛdayaṃ tīrthaṃ śucīnāṃ hṛdayaṃ śuciḥ sarvam ārya kṛtaṃ śaucaṃ vālasaṃsparśanāni ca 18 darśane darśane nityaṃ sukhapraśnam udāharet sāyaṃprātar ca viprāṇāṃ pradiṣṭam abhivādanam 19 deva goṣṭhe gavāṃ madhye brāhmaṇānāṃ kriyā pathe svādhyāye bhojane caiva dakṣiṇaṃ pānim uddharet 20 panyānāṃ śobhanaṃ panyaṃ kṛṣīṇāṃ bādyate kṛṣiḥ bahu kāraṃ ca sasyānāṃ vāhye vāhyaṃ tathā gavām 21 saṃpannaṃ bhojane nityaṃ pānīye tarpaṇaṃ tathā suśṛtaṃ pāyase brūyād yavāgvāṃ kṛsare tathā 22 śmaśrukarmaṇi saṃprāpte kṣute snāne 'tha bhojane vyādhitānāṃ ca sarveṣām āyuṣyam abhinandanam 23 pratyādityaṃ na meheta na paśyed ātmanaḥ śakṛt suta striyā ca śayanaṃ saha bhojyaṃ ca varjayet 24 tvaṃ kāraṃ nāmadheyaṃ ca jyeṣṭhānāṃ parivarjayet avarāṇāṃ samānānām ubhayeṣāṃ na duṣyati 25 hṛdayaṃ pāpavṛttānāṃ pāpam ākhyāti vaikṛtam jñānapūrvaṃ vinaśyanti gūhamānā mahājane 26 jñānapūrvaṃ kṛtaṃ pāpaṃ chādayanty abahuśrutāḥ nainaṃ manuṣyāḥ paśyanti paśyanti tridivaukasaḥ 27 pāpena hi kṛtaṃ pāpaṃ pāpam evānuvartate dhārmikeṇa kṛto dharmaḥ kartāram anuvartate 28 pāpaṃ kṛtaṃ na smaratīha mūḍho; vivartamānasya tad eti kartuḥ pāhur yathā candram upaiti cāpi; tathābudhaṃ pāpam upaiti karma 29 āśayā saṃcitaṃ dravyaṃ yat kāle neha bhujyate tad budhā na praśansanti maraṇaṃ na pratikṣate 30 mānasaṃ sarvabhūtānāṃ dharmam āhur manīsinaḥ tasmāt sarveṣu bhūteṣu manasā śivam ācaret 31 eka eva cared dharmaṃ nāsti dharme sahāyatā kevalaṃ vidhim āsādya sahāyaḥ kiṃ kariṣyati 32 devā yonir manuṣyāṇāṃ devānām amṛtaṃ divi pretya bhāve sukhaṃ dharmāc chaśvat tair upabhujyate |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 12
Chapter 187
|
1
[य] अध्यात्मं नाम यद इदं पुरुषस्येह चिन्त्यते यद अध्यात्मं यतश चैतत तन मे बरूहि पितामह 2 [भी] अध्यात्मम इति मां पार्थ यद एतद अनुपृच्छसि तद वयाख्यास्यामि ते तात शरेयस्करतरं सुखम 3 यज जञात्वा पुरुषॊ लॊके परीतिं सौख्यं च विन्दति फललाभश च सद्यः सयात सर्वभूतहितं च तत 4 पृथिवी वायुर आकाशम आपॊ जयॊतिश च पञ्चमम महाभूतानि भूतानां सर्वेषां परभवाप्ययौ 5 ततः सृष्टानि तत्रैव तानि यान्ति पुनः पुनः महाभूतानि भूतेषु सागरस्यॊर्मयॊ यथा 6 परसार्य च यथाङ्गानि कूर्मः संहरते पुनः तद्वद भूतानि भूतात्मा सृष्ट्वा संहरते पुनः 7 महाभूतानि पञ्चैव सर्वभूतेषु भूतकृत अकरॊत तेषु वैषम्यं तत तु जीवॊ ऽनु पश्यति 8 शब्दः शरॊत्रं तथा खानि तरयम आकाशयॊनिजम वायॊस तवक सपर्शचेष्टाश च वाग इत्य एतच चतुष्टयम 9 रूपं चक्षुस तथा पक्तिस तरिविधं तेज उच्यते रसः कलेदश च जिह्वा च तरयॊ जलगुणाः समृताः 10 घरेयं घराणं शरीरं च ते तु भूमिगुणास तरयः महाभूतानि पञ्चैव सस्थं तु मन उच्यते 11 इन्द्रियाणि मनश चैव विज्ञानान्य अस्य भारत सप्तमी बुद्धिर इत्य आहुः कषेत्रज्ञः पुनर अस्तमः 12 चक्षुर आलॊकनायैव संशयं कुरुते मनः बुद्धिर अध्यवसायाय कषेत्रज्ञः साक्षिवत सथितः 13 ऊर्ध्वं पादतलाभ्यां यद अर्वाग ऊर्ध्वं च पश्यति एतेन सर्वम एवेदं विद्ध्य अभिव्याप्तम अन्तरम 14 पुरुषे चेन्द्रियाणीह वेदितव्यानि कृत्स्नशः तमॊ रजश च सत्त्वं च विद्धि भावांस तदाश्रयान 15 एतां बुद्ध्वा नरॊ बुद्ध्या भूतानाम आगतिं गतिम समवेक्ष्य शनैश चैव लभते शमम उत्तमम 16 गुणान नेनीयते बुद्धिर बुद्धिर एवेन्द्रियाण्य अपि मनःषष्ठानि सर्वाणि बुद्ध्यभावे कुतॊ गुणाः 17 इति तन्मयम एवैतत सर्वं सथावरजङ्गमम परलीयते चॊद्भवति तस्मान निर्दिश्यते तथा 18 येन पश्यति तच चक्षुः शृणॊति शरॊत्रम उच्यते जिघ्रति घराणम इत्य आहू रसं जानाति जिह्वया 19 तवचा सपृशति च सपर्शान बुद्धिर विक्रियते ऽसकृत येन संकल्पयत्य अर्थं किं चिद भवति तन मनः 20 अधिष्ठानानि बुद्धेर हि पृथग अर्थानि पञ्चधा पञ्चेन्द्रियाणि यान्य आहुस तान्य अदृश्यॊ ऽधितिष्ठति 21 पुरुषाधिष्ठिता बुद्धिस तरिषु भावेषु वर्तते कदा चिल लभते परीतिं कदा चिद अनुशॊचति 22 न सुखेन न दुःखेन कदा चिद अपि वर्तते एवं नराणां मनसि तरिषु भावेष्व अवस्थिता 23 सेयं भावात्मिका भावांस तरीन एतान नातिवर्तते सरितां सारगॊ भर्ता महावेलाम इवॊर्मिमान 24 अतिभाव गता बुद्धिर भावे मनसि वर्तते परवर्तमानं हि रजस तद्भावम अनुवर्तते 25 इन्द्रियाणि हि सर्वाणि परदर्शयति सा सदा परीतिः सत्त्वं रजः शॊकस तमॊ मॊहश च ते तरयः 26 ये ये च भावा लॊके ऽसमिन सर्वेष्व एतेषु ते तरिषु इति बुद्धिगतिः सर्वा वयाख्याता तव भारत 27 इन्द्रियाणि च सर्वाणि विजेतव्यानि धीमता सत्त्वं रजस तमश चैव पराणिनां संश्रिताः सदा 28 तरिविधा वेदना चैव सर्वसत्त्वेषु दृश्यते सात्त्विकी राजसी चैव तमसी चेति भारत 29 सुखस्पर्शः सत्त्वगुणॊ दुःखस्पर्शॊ रजॊगुणः तमॊ गुणेन संयुक्तौ भवतॊ ऽवयावहारिकौ 30 तत्र यत परीतिसंयुक्तं काये मनसि वा भवेत वर्तते सात्त्विकॊ भाव इत्य अवेक्षेत तत तदा 31 अथ यद दुःखसंयुक्तम अतुष्टिकरम आत्मनः परवृत्तं रज इत्य एव तन्न असंरभ्य चिन्तयेत 32 अथ यन मॊहसंयुक्तम अव्यक्तम इव यद भवेत अप्रतर्क्यम अविज्ञेयं तमस तद उपधारयेत 33 परहर्षः परीतिर आनन्दः सुखं संशान्त चित्तता कथं चिद अभिवर्तन्त इत्य एते सात्त्विका गुणाः 34 अतुष्टिः परितापश च शॊकॊ लॊभस तथाक्षमा लिङ्गानि रजसस तानि दृश्यन्ते हेत्वहेतुभिः 35 अभिमानस तथा मॊहः परमादः सवप्नतन्द्रिता कथं चिद अभिवर्तन्ते विविधास तामसा गुणाः 36 दूरगं बहुधा गामि परार्थना संशयात्मकम मनः सुनियतं यस्य स सुखी परेत्य चेह च 37 सत्त्वक्षेत्रज्ञयॊर एतद अन्तरं पश्य सूक्ष्मयॊः सृजते तु गुणान एक एकॊ न सृजते गुणाः 38 मशकॊदुम्बरौ चापि संप्रयुक्तौ यथा सदा अन्यॊन्यम अन्यौ च यथा संप्रयॊगस तथा तयॊः 39 पृथग भूतौ परकृत्या तौ संप्रयुक्तौ च सर्वदा यथामत्स्यॊ जलं चैव संप्रयुक्तौ तथैव तौ 40 न गुणा विदुर आत्मानं स गुणान वेत्ति सर्वशः परिद्रस्ता गुणानां च संस्रस्ता मन्यते सदा 41 इन्द्रियैस तु परदीपार्थं कुरुते बुद्धिसप्तमैः निर्विचेष्टैर अजानद्भिः परमात्मा परदीपवत 42 सृजते हि गुणान सत्त्वं कषेत्रज्ञः परिपश्यति संप्रयॊगस तयॊर एष सत्त्वक्षेत्रज्ञयॊर धरुवः 43 आश्रयॊ नास्ति सत्त्वस्य कषेत्रज्ञस्य च कश चन सत्त्वं मनः संसृजति न गुणान वै कदा चन 44 रश्मींस तेषां स मनसा यदा सम्यङ नियच्छति तदा परकाशते ऽसयात्मा घते दीपॊ जवलन्न इव 45 तयक्त्वा यः पराकृतं कर्म नित्यम आत्मरतिर मुनिः सर्वभूतात्मभूतः सयात स गच्छेत परमां गतिम 46 यथा वारि चरः पक्षी लिप्यमानॊ न लिप्यते एवम एव कृतप्रज्ञॊ भूतेषु परिवर्तते 47 एवं सवभावम एवैतत सवबुद्ध्या विहरेन नरः अशॊचन्न अप्रहृष्यंश च चरेद विगतमत्सरः 48 सवभावसिद्ध्या संसिद्धान स नित्यं सृजते गुणान ऊर्ण नाभिर यथा सरष्टा विज्ञेयास तन्तुवद गुणाः 49 परध्वस्ता न निवर्तन्ते निवृत्तिर नॊपलभ्यते परत्यक्षेण परॊक्षं तद अनुमानेन सिध्यति 50 एवम एके वयवस्यन्ति निवृत्तिर इति चापरे उभयं संप्रधार्यैतद अध्यवस्येद यथामति 51 इतीमं हृदयग्रन्थिं बुद्धिभेद मयं दृधम विमुच्य सुखम आसीत न शॊचेच छिन्नसंशयः 52 मलिनाः पराप्नुयुः शुद्धिं यथा पूर्णां नदीं नराः अवगाह्य सुविद्वंसॊ विद्धि जञानम इदं तथा 53 महानदीं हि पारज्ञस तप्यते न तरन यथा एवं ये विदुर अध्यात्मं कैवल्यं जञानम उत्तमम 54 एतां बुद्ध्वा नरः सर्वां भूतानाम आगतिं गतिम अवेक्ष्य च शनैर बुद्ध्या लभते शं परं ततः 55 तरिवर्गॊ यस्य विदितः पराग जयॊतिः स विमुच्यते अन्विष्य मनसा युक्तस तत्त्वदर्शी निरुत्सुकः 56 न चात्मा शक्यते दरष्टुम इन्द्रियेषु विभागशः तत्र तत्र विसृष्टेषु दुर्जयेष्व अकृतात्मभिः 57 एतद बुद्ध्वा भवेद बुद्धः किम अन्यद बुद्ध लक्षणम विज्ञाय तद धि मन्यन्ते कृतकृत्या मनीसिनः 58 न भवति विदुषां ततॊ भयं; यद अविदुषां सुमहद भयं भवेत न हि गतिर अधिकास्ति कस्य चित; सति हि गुणे परवदन्त्य अतुल्यताम 59 यत करॊत्य अनभिसंधि पूर्वकं; तच च निर्नुदति यत पुरा कृतम नाप्रियं तद उभयं कुतः परियं; तस्य तज जनयतीह कुर्वतः 60 लॊक आतुरजनान विराविणस; तत तद एव बहु पश्य शॊचतः तत्र पश्य कुशलान अशॊचतॊ; ये विदुस तद उभयं पदं सदा |
1
[y] adhyātmaṃ nāma yad idaṃ puruṣasyeha cintyate yad adhyātmaṃ yataś caitat tan me brūhi pitāmaha 2 [bhī] adhyātmam iti māṃ pārtha yad etad anupṛcchasi tad vyākhyāsyāmi te tāta śreyaskarataraṃ sukham 3 yaj jñātvā puruṣo loke prītiṃ saukhyaṃ ca vindati phalalābhaś ca sadyaḥ syāt sarvabhūtahitaṃ ca tat 4 pṛthivī vāyur ākāśam āpo jyotiś ca pañcamam mahābhūtāni bhūtānāṃ sarveṣāṃ prabhavāpyayau 5 tataḥ sṛṣṭāni tatraiva tāni yānti punaḥ punaḥ mahābhūtāni bhūteṣu sāgarasyormayo yathā 6 prasārya ca yathāṅgāni kūrmaḥ saṃharate punaḥ tadvad bhūtāni bhūtātmā sṛṣṭvā saṃharate punaḥ 7 mahābhūtāni pañcaiva sarvabhūteṣu bhūtakṛt akarot teṣu vaiṣamyaṃ tat tu jīvo 'nu paśyati 8 śabdaḥ śrotraṃ tathā khāni trayam ākāśayonijam vāyos tvak sparśaceṣṭāś ca vāg ity etac catuṣṭayam 9 rūpaṃ cakṣus tathā paktis trividhaṃ teja ucyate rasaḥ kledaś ca jihvā ca trayo jalaguṇāḥ smṛtāḥ 10 ghreyaṃ ghrāṇaṃ śarīraṃ ca te tu bhūmiguṇās trayaḥ mahābhūtāni pañcaiva sasthaṃ tu mana ucyate 11 indriyāṇi manaś caiva vijñānāny asya bhārata saptamī buddhir ity āhuḥ kṣetrajñaḥ punar astamaḥ 12 cakṣur ālokanāyaiva saṃśayaṃ kurute manaḥ buddhir adhyavasāyāya kṣetrajñaḥ sākṣivat sthitaḥ 13 ūrdhvaṃ pādatalābhyāṃ yad arvāg ūrdhvaṃ ca paśyati etena sarvam evedaṃ viddhy abhivyāptam antaram 14 puruṣe cendriyāṇīha veditavyāni kṛtsnaśaḥ tamo rajaś ca sattvaṃ ca viddhi bhāvāṃs tadāśrayān 15 etāṃ buddhvā naro buddhyā bhūtānām āgatiṃ gatim samavekṣya śanaiś caiva labhate śamam uttamam 16 guṇān nenīyate buddhir buddhir evendriyāṇy api manaḥṣaṣṭhāni sarvāṇi buddhyabhāve kuto guṇāḥ 17 iti tanmayam evaitat sarvaṃ sthāvarajaṅgamam pralīyate codbhavati tasmān nirdiśyate tathā 18 yena paśyati tac cakṣuḥ śṛṇoti śrotram ucyate jighrati ghrāṇam ity āhū rasaṃ jānāti jihvayā 19 tvacā spṛśati ca sparśān buddhir vikriyate 'sakṛt yena saṃkalpayaty arthaṃ kiṃ cid bhavati tan manaḥ 20 adhiṣṭhānāni buddher hi pṛthag arthāni pañcadhā pañcendriyāṇi yāny āhus tāny adṛśyo 'dhitiṣṭhati 21 puruṣādhiṣṭhitā buddhis triṣu bhāveṣu vartate kadā cil labhate prītiṃ kadā cid anuśocati 22 na sukhena na duḥkhena kadā cid api vartate evaṃ narāṇāṃ manasi triṣu bhāveṣv avasthitā 23 seyaṃ bhāvātmikā bhāvāṃs trīn etān nātivartate saritāṃ sārago bhartā mahāvelām ivormimān 24 atibhāva gatā buddhir bhāve manasi vartate pravartamānaṃ hi rajas tadbhāvam anuvartate 25 indriyāṇi hi sarvāṇi pradarśayati sā sadā prītiḥ sattvaṃ rajaḥ śokas tamo mohaś ca te trayaḥ 26 ye ye ca bhāvā loke 'smin sarveṣv eteṣu te triṣu iti buddhigatiḥ sarvā vyākhyātā tava bhārata 27 indriyāṇi ca sarvāṇi vijetavyāni dhīmatā sattvaṃ rajas tamaś caiva prāṇināṃ saṃśritāḥ sadā 28 trividhā vedanā caiva sarvasattveṣu dṛśyate sāttvikī rājasī caiva tamasī ceti bhārata 29 sukhasparśaḥ sattvaguṇo duḥkhasparśo rajoguṇaḥ tamo guṇena saṃyuktau bhavato 'vyāvahārikau 30 tatra yat prītisaṃyuktaṃ kāye manasi vā bhavet vartate sāttviko bhāva ity avekṣeta tat tadā 31 atha yad duḥkhasaṃyuktam atuṣṭikaram ātmanaḥ pravṛttaṃ raja ity eva tann asaṃrabhya cintayet 32 atha yan mohasaṃyuktam avyaktam iva yad bhavet apratarkyam avijñeyaṃ tamas tad upadhārayet 33 praharṣaḥ prītir ānandaḥ sukhaṃ saṃśānta cittatā kathaṃ cid abhivartanta ity ete sāttvikā guṇāḥ 34 atuṣṭiḥ paritāpaś ca śoko lobhas tathākṣamā liṅgāni rajasas tāni dṛśyante hetvahetubhiḥ 35 abhimānas tathā mohaḥ pramādaḥ svapnatandritā kathaṃ cid abhivartante vividhās tāmasā guṇāḥ 36 dūragaṃ bahudhā gāmi prārthanā saṃśayātmakam manaḥ suniyataṃ yasya sa sukhī pretya ceha ca 37 sattvakṣetrajñayor etad antaraṃ paśya sūkṣmayoḥ sṛjate tu guṇān eka eko na sṛjate guṇāḥ 38 maśakodumbarau cāpi saṃprayuktau yathā sadā anyonyam anyau ca yathā saṃprayogas tathā tayoḥ 39 pṛthag bhūtau prakṛtyā tau saṃprayuktau ca sarvadā yathāmatsyo jalaṃ caiva saṃprayuktau tathaiva tau 40 na guṇā vidur ātmānaṃ sa guṇān vetti sarvaśaḥ paridrastā guṇānāṃ ca saṃsrastā manyate sadā 41 indriyais tu pradīpārthaṃ kurute buddhisaptamaiḥ nirviceṣṭair ajānadbhiḥ paramātmā pradīpavat 42 sṛjate hi guṇān sattvaṃ kṣetrajñaḥ paripaśyati saṃprayogas tayor eṣa sattvakṣetrajñayor dhruvaḥ 43 āśrayo nāsti sattvasya kṣetrajñasya ca kaś cana sattvaṃ manaḥ saṃsṛjati na guṇān vai kadā cana 44 raśmīṃs teṣāṃ sa manasā yadā samyaṅ niyacchati tadā prakāśate 'syātmā ghate dīpo jvalann iva 45 tyaktvā yaḥ prākṛtaṃ karma nityam ātmaratir muniḥ sarvabhūtātmabhūtaḥ syāt sa gacchet paramāṃ gatim 46 yathā vāri caraḥ pakṣī lipyamāno na lipyate evam eva kṛtaprajño bhūteṣu parivartate 47 evaṃ svabhāvam evaitat svabuddhyā viharen naraḥ aśocann aprahṛṣyaṃś ca cared vigatamatsaraḥ 48 svabhāvasiddhyā saṃsiddhān sa nityaṃ sṛjate guṇān ūrṇa nābhir yathā sraṣṭā vijñeyās tantuvad guṇāḥ 49 pradhvastā na nivartante nivṛttir nopalabhyate pratyakṣeṇa parokṣaṃ tad anumānena sidhyati 50 evam eke vyavasyanti nivṛttir iti cāpare ubhayaṃ saṃpradhāryaitad adhyavasyed yathāmati 51 itīmaṃ hṛdayagranthiṃ buddhibheda mayaṃ dṛdham vimucya sukham āsīta na śocec chinnasaṃśayaḥ 52 malināḥ prāpnuyuḥ śuddhiṃ yathā pūrṇāṃ nadīṃ narāḥ avagāhya suvidvaṃso viddhi jñānam idaṃ tathā 53 mahānadīṃ hi pārajñas tapyate na taran yathā evaṃ ye vidur adhyātmaṃ kaivalyaṃ jñānam uttamam 54 etāṃ buddhvā naraḥ sarvāṃ bhūtānām āgatiṃ gatim avekṣya ca śanair buddhyā labhate śaṃ paraṃ tataḥ 55 trivargo yasya viditaḥ prāg jyotiḥ sa vimucyate anviṣya manasā yuktas tattvadarśī nirutsukaḥ 56 na cātmā śakyate draṣṭum indriyeṣu vibhāgaśaḥ tatra tatra visṛṣṭeṣu durjayeṣv akṛtātmabhiḥ 57 etad buddhvā bhaved buddhaḥ kim anyad buddha lakṣaṇam vijñāya tad dhi manyante kṛtakṛtyā manīsinaḥ 58 na bhavati viduṣāṃ tato bhayaṃ; yad aviduṣāṃ sumahad bhayaṃ bhavet na hi gatir adhikāsti kasya cit; sati hi guṇe pravadanty atulyatām 59 yat karoty anabhisaṃdhi pūrvakaṃ; tac ca nirnudati yat purā kṛtam nāpriyaṃ tad ubhayaṃ kutaḥ priyaṃ; tasya taj janayatīha kurvataḥ 60 loka āturajanān virāviṇas; tat tad eva bahu paśya śocataḥ tatra paśya kuśalān aśocato; ye vidus tad ubhayaṃ padaṃ sadā |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 12
Chapter 188
|
1
[भीस्म] हन्त वक्ष्यामि ते पार्थ धयानयॊगं चतुर्विधम यं जञात्वा शाश्वतीं सिद्धिं गच्छन्ति परमर्षयः 2 यथा सवनुष्ठितं धयानं तथा कुर्वन्ति यॊगिनः महर्षयॊ जञानतृप्ता निर्वान गतमानसाः 3 नावर्तन्ते पुनः पार्थ मुक्ताः संसारदॊषतः जन्म दॊषपरिक्षीणाः सवभावे पर्यवस्थिताः 4 निर्द्वन्द्वा नित्यसत्त्वस्था विमुक्ता नित्यम आश्रिताः असङ्गीन्य अविवादानि मनः शान्ति कराणि च 5 तत्र सवाध्यायसंश्लिष्टम एकाग्रं धारयेन मनः पिण्डीकृत्येन्द्रिय गरामम आसीनः कास्थवन मुनिः 6 शब्दं न विन्देच छरॊत्रेण सपर्शं तवचा न वेदयेत रूपं न चक्षुषा विद्याज जिह्वया न रसांस तथा 7 घरेयाण्य अपि च सर्वाणि जह्याद धयानेन यॊगवित पञ्चवर्ग परमाथीनि नेच्छेच चैतानि वीर्यवान 8 ततॊ मनसि संसज्य पञ्चवर्गं विचक्षणः समादध्यान मनॊ भरान्तम इन्द्रियैः सह पञ्चभिः 9 विसंचारि निरालम्बं पञ्च दवारं चलाचलम पूर्वे धयानपथे धीरः समादध्यान मनॊ ऽनतरम 10 इन्द्रियाणि मनश चैव यदा पिण्डीकरॊत्य अयम एष धयानपथः पूर्वॊ मया समनुवर्णितः 11 तस्य तत पूर्वसंरुद्धं मनः सस्थम अनन्तरम सफुरिष्यति समुद्भ्रान्तं विद्युद अम्बुधरे यथा 12 जलबिन्दुर यथा लॊलः पर्णस्थः सर्वतश चलः एवम एवास्य तच चित्तं भवति धयानवर्त्मनि 13 समाहितं कषणं किं चिद धयानवर्त्मनि तिष्ठति पुनर वायुपथं भरान्तं मनॊ भवति वायुवत 14 अनिर्वेदॊ गतक्लेशॊ गततन्द्रीर अमत्सरः समादध्यात पुनश चेतॊ धयानेन धयानयॊगवित 15 विचारश च वितर्कश च विवेकश चॊपजायते मुनेः समादधानस्य परथमं धयानम आदितः 16 मनसा कलिश्यमानस तु समाधानं च कारयेत न निर्वेदं मुनिर गच्छेत कुर्याद एवात्मनॊ हितम 17 पांसुभस्म करीसानां यथा वै राशयश चिताः सहसा वारिणा सिक्ता न यान्ति परिभावनाम 18 किं चित सनिग्धं यथा च सयाच छुष्क चूर्णम अभावितम करमशस तु शनैर गच्छेत सर्वं तत्परिभावनम 19 एवम एवेन्द्रिय गरामं शनैः संपरिभावयेत संहरेत करमशश चैव स सम्यक परशमिष्यति 20 सवयम एव मनश चैव पञ्चवर्गश च भारत पूर्वं धयानपथं पराप्य नित्ययॊगेन शाम्यति 21 न तत पुरुषकारेण न च दैवेन केन चित सुखम एष्यति तत तस्य यद एवं संयतात्मनः 22 सुखेन तेन संयुक्तॊ रंस्यते धयानकर्मणि गच्छन्ति यॊगिनॊ हय एवं निर्वानं तन निरामयम |
1
[bhīsma] hanta vakṣyāmi te pārtha dhyānayogaṃ caturvidham yaṃ jñātvā śāśvatīṃ siddhiṃ gacchanti paramarṣayaḥ 2 yathā svanuṣṭhitaṃ dhyānaṃ tathā kurvanti yoginaḥ maharṣayo jñānatṛptā nirvāna gatamānasāḥ 3 nāvartante punaḥ pārtha muktāḥ saṃsāradoṣataḥ janma doṣaparikṣīṇāḥ svabhāve paryavasthitāḥ 4 nirdvandvā nityasattvasthā vimuktā nityam āśritāḥ asaṅgīny avivādāni manaḥ śānti karāṇi ca 5 tatra svādhyāyasaṃśliṣṭam ekāgraṃ dhārayen manaḥ piṇḍīkṛtyendriya grāmam āsīnaḥ kāsthavan muniḥ 6 śabdaṃ na vindec chrotreṇa sparśaṃ tvacā na vedayet rūpaṃ na cakṣuṣā vidyāj jihvayā na rasāṃs tathā 7 ghreyāṇy api ca sarvāṇi jahyād dhyānena yogavit pañcavarga pramāthīni necchec caitāni vīryavān 8 tato manasi saṃsajya pañcavargaṃ vicakṣaṇaḥ samādadhyān mano bhrāntam indriyaiḥ saha pañcabhiḥ 9 visaṃcāri nirālambaṃ pañca dvāraṃ calācalam pūrve dhyānapathe dhīraḥ samādadhyān mano 'ntaram 10 indriyāṇi manaś caiva yadā piṇḍīkaroty ayam eṣa dhyānapathaḥ pūrvo mayā samanuvarṇitaḥ 11 tasya tat pūrvasaṃruddhaṃ manaḥ sastham anantaram sphuriṣyati samudbhrāntaṃ vidyud ambudhare yathā 12 jalabindur yathā lolaḥ parṇasthaḥ sarvataś calaḥ evam evāsya tac cittaṃ bhavati dhyānavartmani 13 samāhitaṃ kṣaṇaṃ kiṃ cid dhyānavartmani tiṣṭhati punar vāyupathaṃ bhrāntaṃ mano bhavati vāyuvat 14 anirvedo gatakleśo gatatandrīr amatsaraḥ samādadhyāt punaś ceto dhyānena dhyānayogavit 15 vicāraś ca vitarkaś ca vivekaś copajāyate muneḥ samādadhānasya prathamaṃ dhyānam āditaḥ 16 manasā kliśyamānas tu samādhānaṃ ca kārayet na nirvedaṃ munir gacchet kuryād evātmano hitam 17 pāṃsubhasma karīsānāṃ yathā vai rāśayaś citāḥ sahasā vāriṇā siktā na yānti paribhāvanām 18 kiṃ cit snigdhaṃ yathā ca syāc chuṣka cūrṇam abhāvitam kramaśas tu śanair gacchet sarvaṃ tatparibhāvanam 19 evam evendriya grāmaṃ śanaiḥ saṃparibhāvayet saṃharet kramaśaś caiva sa samyak praśamiṣyati 20 svayam eva manaś caiva pañcavargaś ca bhārata pūrvaṃ dhyānapathaṃ prāpya nityayogena śāmyati 21 na tat puruṣakāreṇa na ca daivena kena cit sukham eṣyati tat tasya yad evaṃ saṃyatātmanaḥ 22 sukhena tena saṃyukto raṃsyate dhyānakarmaṇi gacchanti yogino hy evaṃ nirvānaṃ tan nirāmayam |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 12
Chapter 189
|
1
[य] चातुराश्रम्यम उक्तं ते राजधर्मास तथैव च नानाश्रयाश च बहव इतिहासाः पृथग्विधाः 2 शरुतास तवत्तः कथाश चैव धर्मयुक्ता महामते संदेहॊ ऽसति तु कश चिन मे तद भवान वक्तुम अर्हति 3 जापकानां फलावाप्तिं शरॊतुम इच्छामि भारत किं फलं जपताम उक्तं कव वा तिष्ठन्ति जापकाः 4 जपस्य च विधिं कृत्स्नं वक्तुम अर्हसि मे ऽनघ जापका इति किं चैतत सांख्ययॊगक्रिया विधिः 5 किं यज्ञविधिर एवैष किम एतज जप्यम उच्यते एतन मे सर्वम आचक्ष्व सर्वज्ञॊ हय असि मे मतः 6 [भी] अत्राप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम यमस्य यत पुरावृत्तं कालस्य बराह्मणस्य च 7 संन्यास एव वेदान्ते वर्तते जपनं परति वेदवादाभिनिर्वृत्ता शान्तिर बरह्मण्य अवस्थितौ मार्गौ ताव अप्य उभाव एतौ संश्रितौ न च संश्रितौ 8 यथा संश्रूयते राजन कारणं चात्र वक्ष्यते मनः समाधिर अत्रापि तथेन्द्रिय जयः समृतः 9 सत्यम अग्निपरीचारॊ विविक्तानां च सेवनम धयानं तपॊ दमः कषान्तिर अनसूया मिताशनम 10 विषयप्रतिसंहारॊ मित जल्पस तथा शमः एव परवृत्तकॊ धर्मॊ निवृत्तकम अथॊ शृणु 11 यथा निवर्तते कर्म जपतॊ बरह्मचारिणः एतत सर्वम अशेषेण यथॊक्तं परिवर्जयेत तरिविधं मार्गम आसाद्य वयक्ताव्यक्तम अनाश्रयम 12 कुशॊच्चय निषण्णः सन कुश हस्तः कुशैः शिखी चीरैः परिवृतस तस्मिन मध्ये छन्नः कुशैस तथा 13 विषयेभ्यॊ नमस्कुर्याद विषयान न च भावयेत साम्यम उत्पाद्य मनसॊ मनस्य एव मनॊ दधत 14 तद धिया धयायति बरह्म जपन वै संहितां हिताम संन्यस्यत्य अथ वा तां वै समाधौ पर्यवस्थितः 15 धयानम उत्पादयत्य अत्र संहिता बलसंश्रयात शुद्धात्मा तपसा दान्तॊ निवृत्तद्वेषकामवान 16 अरागमॊहॊ निर्द्वन्द्वॊ न शॊचति न सज्जते न कर्ताकरणीयानां न कार्याणाम इति सथितिः 17 न चाहंकार यॊगेन मनः परस्थापयेत कव चित न चात्मग्रहणे युक्तॊ नावमानी न चाक्रियः 18 धयानक्रिया परॊ युक्तॊ धयानवान धयाननिश्चयः धयाने समाधिम उत्पाद्य तद अपि तयजति करमात 19 स वै तस्याम अवस्थायां सर्वत्यागकृतः सुखी निरीहस तयजति परानान बराह्मीं संश्रयते तनुम 20 अथ वा नेच्छते तत्र बरह्म कायनिषेवणम उत्क्रामति च मार्गस्थॊ नैव कव चन जायते 21 आत्मबुद्धिं समास्थाय शान्ती भूतॊ निरामयः अमृतं विरजः शुद्धम आत्मानं परतिपद्यते |
1
[y] cāturāśramyam uktaṃ te rājadharmās tathaiva ca nānāśrayāś ca bahava itihāsāḥ pṛthagvidhāḥ 2 śrutās tvattaḥ kathāś caiva dharmayuktā mahāmate saṃdeho 'sti tu kaś cin me tad bhavān vaktum arhati 3 jāpakānāṃ phalāvāptiṃ śrotum icchāmi bhārata kiṃ phalaṃ japatām uktaṃ kva vā tiṣṭhanti jāpakāḥ 4 japasya ca vidhiṃ kṛtsnaṃ vaktum arhasi me 'nagha jāpakā iti kiṃ caitat sāṃkhyayogakriyā vidhiḥ 5 kiṃ yajñavidhir evaiṣa kim etaj japyam ucyate etan me sarvam ācakṣva sarvajño hy asi me mataḥ 6 [bhī] atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam yamasya yat purāvṛttaṃ kālasya brāhmaṇasya ca 7 saṃnyāsa eva vedānte vartate japanaṃ prati vedavādābhinirvṛttā śāntir brahmaṇy avasthitau mārgau tāv apy ubhāv etau saṃśritau na ca saṃśritau 8 yathā saṃśrūyate rājan kāraṇaṃ cātra vakṣyate manaḥ samādhir atrāpi tathendriya jayaḥ smṛtaḥ 9 satyam agniparīcāro viviktānāṃ ca sevanam dhyānaṃ tapo damaḥ kṣāntir anasūyā mitāśanam 10 viṣayapratisaṃhāro mita jalpas tathā śamaḥ eva pravṛttako dharmo nivṛttakam atho śṛṇu 11 yathā nivartate karma japato brahmacāriṇaḥ etat sarvam aśeṣeṇa yathoktaṃ parivarjayet trividhaṃ mārgam āsādya vyaktāvyaktam anāśrayam 12 kuśoccaya niṣaṇṇaḥ san kuśa hastaḥ kuśaiḥ śikhī cīraiḥ parivṛtas tasmin madhye channaḥ kuśais tathā 13 viṣayebhyo namaskuryād viṣayān na ca bhāvayet sāmyam utpādya manaso manasy eva mano dadhat 14 tad dhiyā dhyāyati brahma japan vai saṃhitāṃ hitām saṃnyasyaty atha vā tāṃ vai samādhau paryavasthitaḥ 15 dhyānam utpādayaty atra saṃhitā balasaṃśrayāt śuddhātmā tapasā dānto nivṛttadveṣakāmavān 16 arāgamoho nirdvandvo na śocati na sajjate na kartākaraṇīyānāṃ na kāryāṇām iti sthitiḥ 17 na cāhaṃkāra yogena manaḥ prasthāpayet kva cit na cātmagrahaṇe yukto nāvamānī na cākriyaḥ 18 dhyānakriyā paro yukto dhyānavān dhyānaniścayaḥ dhyāne samādhim utpādya tad api tyajati kramāt 19 sa vai tasyām avasthāyāṃ sarvatyāgakṛtaḥ sukhī nirīhas tyajati prānān brāhmīṃ saṃśrayate tanum 20 atha vā necchate tatra brahma kāyaniṣevaṇam utkrāmati ca mārgastho naiva kva cana jāyate 21 ātmabuddhiṃ samāsthāya śāntī bhūto nirāmayaḥ amṛtaṃ virajaḥ śuddham ātmānaṃ pratipadyate |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 12
Chapter 190
|
1
[य] गतीनाम उत्तमा पराप्तिः कथिता जापकेष्व इह एकैवैषा गतिस तेषाम उत यान्त्य अपराम अपि 2 [भी] शृणुष्वावहितॊ राजञ जापकानां गतिं विभॊ यथा गच्छन्ति निरयम अनेकं पुरुषर्षभ 3 यथॊक्तम एतत पूर्वं यॊ नानुतिष्ठति जापकः एकदेशक्रियश चात्र निरयं स निगच्छति 4 अवज्ञानेन कुरुते न तुष्यति न शॊचति ईदृशॊ जापकॊ याति निरयं नात्र संशयः 5 अहंकारकृतश चैव सर्वे निरयगामिनः परावमानी पुरुषॊ भविता निरयॊपगः 6 अभिध्या पूर्वकं जप्यं कुरुते यश च मॊहितः यत्राभिध्यां स कुरुते तं वै निरयम ऋच्छति 7 अथैश्वर्यप्रवृत्तः सञ जापकस तत्र रज्यते स एव निरयस तस्य नासौ तस्मात परमुच्यते 8 रागेण जापकॊ जप्यं कुरुते तत्र मॊहितः यत्रास्य रागः पतति तत्र तत्रॊपजायते 9 दुर्बुद्धिर अकृतप्रज्ञश चले मनसि तिष्ठति चलाम एव गतिं याति निरयं वाधिगच्छति 10 अकृतप्रज्ञकॊ बालॊ मॊहं गच्छति जापकः स मॊहान निरयं याति तत्र गत्वानुशॊचति 11 दृध गराही करॊमीति जप्यं जपति जापकः न संपूर्णॊ न वा युक्तॊ निरयं सॊ ऽधिगच्छति 12 [य] अनिमित्तं परं यत तद अव्यक्तं बरह्मणि सथितम सद भूतॊ जापकः कस्मात स शरीरम अथाविशेत 13 [भी] दुष्प्रज्ञानेन निरया बहवः समुदाहृताः परशस्तं जापकत्वं च दॊषाश चैते तद आत्मकाः |
1
[y] gatīnām uttamā prāptiḥ kathitā jāpakeṣv iha ekaivaiṣā gatis teṣām uta yānty aparām api 2 [bhī] śṛṇuṣvāvahito rājañ jāpakānāṃ gatiṃ vibho yathā gacchanti nirayam anekaṃ puruṣarṣabha 3 yathoktam etat pūrvaṃ yo nānutiṣṭhati jāpakaḥ ekadeśakriyaś cātra nirayaṃ sa nigacchati 4 avajñānena kurute na tuṣyati na śocati īdṛśo jāpako yāti nirayaṃ nātra saṃśayaḥ 5 ahaṃkārakṛtaś caiva sarve nirayagāminaḥ parāvamānī puruṣo bhavitā nirayopagaḥ 6 abhidhyā pūrvakaṃ japyaṃ kurute yaś ca mohitaḥ yatrābhidhyāṃ sa kurute taṃ vai nirayam ṛcchati 7 athaiśvaryapravṛttaḥ sañ jāpakas tatra rajyate sa eva nirayas tasya nāsau tasmāt pramucyate 8 rāgeṇa jāpako japyaṃ kurute tatra mohitaḥ yatrāsya rāgaḥ patati tatra tatropajāyate 9 durbuddhir akṛtaprajñaś cale manasi tiṣṭhati calām eva gatiṃ yāti nirayaṃ vādhigacchati 10 akṛtaprajñako bālo mohaṃ gacchati jāpakaḥ sa mohān nirayaṃ yāti tatra gatvānuśocati 11 dṛdha grāhī karomīti japyaṃ japati jāpakaḥ na saṃpūrṇo na vā yukto nirayaṃ so 'dhigacchati 12 [y] animittaṃ paraṃ yat tad avyaktaṃ brahmaṇi sthitam sad bhūto jāpakaḥ kasmāt sa śarīram athāviśet 13 [bhī] duṣprajñānena nirayā bahavaḥ samudāhṛtāḥ praśastaṃ jāpakatvaṃ ca doṣāś caite tad ātmakāḥ |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 12
Chapter 191
|
1
[य] कीदृशॊ जापकॊ याति निरयं वर्णयस्व मे कौतूहलं हि मे जातं तद भवान वक्तुम अर्हति 2 [भी] धर्मस्यांशः परसूतॊ ऽसि धर्मिष्ठॊ ऽसि सवभावतः धर्ममूलाश्रयं वाक्यं शृणुष्वावहितॊ ऽनघ 3 अमूनि यानि सथानानि देवानां परमात्मनाम नाना संस्थान वर्णानि नानारूपफलानि च 4 दिव्यानि कामचारीणि विमानानि सभास तथा आक्रीदा विविधा राजन पद्मिन्यश चामलॊदकाः 5 चतुर्णां लॊकपालानां शुक्रस्याथ बृहस्पतेः मरुतां विश्वदेवानां साध्यानाम अश्विनॊर अपि 6 रुद्रादित्य वसूनां च तथान्येषां दिवौकसाम एते वै निरयास तात सथानस्य परमात्मनः 7 अभयं चानिमित्तं च न च कलेशभयावृतम दवाभ्यां मुक्तं तरिभिर मुक्तम अस्ताभिस तरिभिर एव च 8 चतुर्लक्षणवर्जं तु चतुर्कारण वर्जितम अप्रहर्षम अनानन्दम अशॊकं विगतक्लमम 9 कालः संपच्यते तत्र न कालस तत्र वै परभुः स कालस्य परभू राजन सवर्गस्यापि तथेश्वरः 10 आत्मकेवलतां पराप्तस तत्र गत्वा न शॊचति ईदृशं परमं सथानं निरयास ते च तादृशाः 11 एते ते निरयाः परॊक्ताः सर्व एव यथातथम तस्य सथानवरस्येह सर्वे निरयसंज्ञिताः |
1
[y] kīdṛśo jāpako yāti nirayaṃ varṇayasva me kautūhalaṃ hi me jātaṃ tad bhavān vaktum arhati 2 [bhī] dharmasyāṃśaḥ prasūto 'si dharmiṣṭho 'si svabhāvataḥ dharmamūlāśrayaṃ vākyaṃ śṛṇuṣvāvahito 'nagha 3 amūni yāni sthānāni devānāṃ paramātmanām nānā saṃsthāna varṇāni nānārūpaphalāni ca 4 divyāni kāmacārīṇi vimānāni sabhās tathā ākrīdā vividhā rājan padminyaś cāmalodakāḥ 5 caturṇāṃ lokapālānāṃ śukrasyātha bṛhaspateḥ marutāṃ viśvadevānāṃ sādhyānām aśvinor api 6 rudrāditya vasūnāṃ ca tathānyeṣāṃ divaukasām ete vai nirayās tāta sthānasya paramātmanaḥ 7 abhayaṃ cānimittaṃ ca na ca kleśabhayāvṛtam dvābhyāṃ muktaṃ tribhir muktam astābhis tribhir eva ca 8 caturlakṣaṇavarjaṃ tu caturkāraṇa varjitam apraharṣam anānandam aśokaṃ vigataklamam 9 kālaḥ saṃpacyate tatra na kālas tatra vai prabhuḥ sa kālasya prabhū rājan svargasyāpi tatheśvaraḥ 10 ātmakevalatāṃ prāptas tatra gatvā na śocati īdṛśaṃ paramaṃ sthānaṃ nirayās te ca tādṛśāḥ 11 ete te nirayāḥ proktāḥ sarva eva yathātatham tasya sthānavarasyeha sarve nirayasaṃjñitāḥ |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 12
Chapter 192
|
1
[य] कालमृत्युयमानां च बराह्मणस्य च सत्तम विवादॊ वयाहृतः पूर्वं तद भवान वक्तुम अर्हति 2 [भी] अत्राप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम इक्ष्वाकॊः सूर्यपुत्रस्य यद्वृत्तं बराह्मणस्य च 3 कालस्य मृत्यॊश च तथा यद्वृत्तं तन निबॊध मे यथा स तेषां संवादॊ यस्मिन सथाने ऽपि चाभवत 4 बराह्मणॊ जापकः कश चिद धर्मवृत्तॊ महायशाः षडङ्गविन महाप्राज्ञः पैप्पलादिः स कौशिकः 5 तस्यापरॊक्षं विज्ञानं षडङ्गेषु तथैव च वेदेषु चैव निष्णातॊ हिमवत्पादसंश्रयः 6 सॊ ऽनत्यं बराह्मं तपस तेपे संहितां संयतॊ जपन तस्य वर्षसहस्रं तु नियमेन तथागतम 7 स देव्या दर्शितः साक्षात परीतास्मीति तदा किल जप्यम आवर्तयंस तूस्नीं न च तां किं चिद अब्रवीत 8 तस्यानुकम्पया देवी परीता समभवत तदा वेद माता ततस तस्य तज जप्यं समपूजयत 9 समाप्तजप्यस तूत्थाय शिरसा पादयॊस तथा पपात देव्या धर्मात्मा वचनं चेदम अब्रवीत 10 दिष्ट्या देवि परसन्ना तवं दर्शनं चागता मम यदि वापि परसन्नासि जप्ये मे रमतां मनः 11 [सावित्री] किं परार्थयसि विप्रर्षे किं चेष्टं करवाणि ते परब्रूहि जपतां शरेष्ठ सर्वं तत ते भविष्यति 12 [भी] इत्य उक्तः स तदा देव्या विप्रः परॊवाच धर्मवित जप्यं परति ममेच्छेयं वर्धत्व इति पुनः पुनः 13 मनसश चसमाधिर मे वर्धेताहर अहः शुभे तत तथेति ततॊ देवी मधुरं परत्यभासत 14 इदं चैवापरं पराह देवी तत्प्रियकाम्यया निरयं नैव यातासि यत्र याता दविजर्षभाः 15 यास्यसि बरह्मणः सथानम अनिमित्तम अनिन्दितम साधये भविता चैतद यत तवयाहम इहार्थिता 16 नियतॊ जप चैकाग्रॊ धर्मस तवां समुपैष्यति कालॊ मृत्युर यमश चैव समायास्यन्ति ते ऽनतिकम भविता च विवादॊ ऽतर तव तेषां च धर्मतः 17 एवम उक्त्वा घवगती जगाम भवनं सवकम बराह्मणॊ ऽपि जपन्न आस्ते दिव्यं वर्षशतं तदा 18 समाप्ते नियमे तस्मिन्न अथ विप्रस्य धीमतः साक्षात परीतस तदा धर्मॊ दर्शयाम आस तं दविजम 19 [धर्म] दविजाते पश्य मां धर्मम अहं तवां दरष्टुम आगतः जप्यस्य च फलं यत ते संप्राप्तं तच च मे शृणु 20 जिता लॊकास तवया सर्वे ये दिव्या ये च मानुषाः देवानां निरयान साधॊ सर्वान उत्क्रम्य यास्यसि 21 पराण तयागं कुरु मुने गच्छ लॊकान यथेप्सितान तयक्त्वात्मनः शरीरं च ततॊ लॊकान अवाप्स्यसि 22 [बराह्मण] कृतं लॊकैर हि मे धर्मगच्छ च तवं यथासुखम बहुदुःखसुखं देहं नॊत्सृजेयम अहं विभॊ 23 [धर्म] अवश्यं भॊः शरीरं ते तयक्तव्यं मुनिपुंगव सवर्ग आरॊह्यतां विप्र किं वा ते रॊचते ऽनघ 24 [बराह्मण] न रॊचये सवर्गवसं विना देहाद अहं विभॊ गच्छ धर्मन मे शरद्धा सवर्गं गन्तुं विनात्मना 25 [धर्म] अलं देहे मनः कृत्वा तयक्त्वा देहं सुखी भव गच्छ लॊकान अरजसॊ यत्र गत्वा न शॊचति 26 [बराह्मण] रमे जपन महाभाग कृतं लॊकैः सनातनैः सशरीरेण गन्तव्यॊ मया सवर्गॊ न वा विभॊ 27 [धर्म] यदि तवं नेच्छसि तयक्तुं शरीरं पश्य व दविज एष कालस तथा मृत्युर यमश च तवाम उपागताः 28 [भीस्म] अथ वैवस्वतः कालॊ मृत्युश च तरितयं विभॊ बराह्मणं तं महाभागम उपागम्येदम अब्रुवन 29 तपसॊ ऽसय सुतप्तस्य तथा सुचरितस्य च फलप्राप्तिस तव शरेष्ठा यमॊ ऽहं तवाम उपब्रुवे 30 यथावद अस्य जप्यस्य फलं पराप्तस तवम उत्तमम कालस ते सवर्गम आरॊधुं कालॊ ऽहं तवाम उपागतः 31 मृत्युं मा विधिधर्मज्ञ रूपिणं सवयम आगतम कालेन चॊदितं विप्र तवाम इतॊ नेतुम अद्य वै 32 [बराह्मण] सवागतं सूर्यपुत्राय कालाय च महात्मने मृत्यवे चाथ धर्माय किं कार्यं करवाणि वः 33 [भी] अर्घ्यं पाद्यं च दत्त्वा स तेभ्यस तत्र समागमे अब्रवीत परमप्रीतः सवशक्त्या किं करॊमि वः 34 तस्मिन्न एवाथ काले तु तीर्थयात्राम उपागतः इक्ष्वाकुर अगमत तत्र समेता यत्र ते विभॊ 35 सर्वान एव तु राजर्षिः संपूज्याभिप्रनम्य च कुशलप्रश्नम अकरॊत सर्वेषां राजसत्तमः 36 तस्मै सॊ ऽथासनं दत्त्वा पाद्यम अर्घ्यं तथैव च अब्रवीद बराह्मणॊ वाक्यं कृत्वा कुशलसंविदम 37 सवागतं ते महाराज बरूहि यद यद इहेच्छसि सवशक्त्या किं करॊमीह तद भवान परब्रवीतु मे 38 [राजा] राजाहं बराह्मणश च तवं यदि सः कर्म संस्थितः ददामि वसु किं चित ते परार्थितं तद वदस्व मे 39 [बरा] दविविधा बराह्मणा राजन धर्मश च दविविधः समृतः परवृत्तश च निवृत्तश च निवृत्तॊ ऽसमि परतिग्रहात 40 तेभ्यः परयच्छ दानानि ये परवृत्ता नराधिप अहं न परतिगृह्णामि किम इष्टं किं ददानि ते बरूहि तवं नृपतिश्रेष्ठ तपसा साधयामि किम 41 [रा] कषत्रियॊ ऽहं न जानामि देहीति वचनं कव चित परयच्छ युद्धम इत्य एवं वादिनः समॊ दविजॊत्तम 42 [बरा] तुष्यसि तवं सवधर्मेण तथा तुष्टा वयं नृप अन्यॊन्यस्यॊत्तरं नास्ति यद इष्टं तत समाचर 43 [रा] सवशक्त्याहं ददानीति तवया पूर्वं परभासितम याचे तवां दियतां मह्यं जप्यस्यास्य फलं दविज 44 [बरा] युद्धं मम सदा वाणी याचतीति विकत्थसे न च युद्धं मया सार्धं किमर्थं याचसे पुनः 45 [रा] वाग्वज्रा बराह्मणा परॊक्ताः कषत्रिया बाहुजीविनः वाग युद्धं तद इदं तीव्रं मम विप्र तवया सह 46 [बरा] सैवाद्यापि परतिज्ञा मे सवशक्त्या किं परदीयताम बरूहि दास्यामि राजेन्द्र विभवे सति माचिरम 47 [रा] यत तद वर्षशतं पूर्णं जप्यं वै जपता तवया फलं पराप्तं तत परयच्छ मम दित्सुर भवान यदि 48 [बरा] परमं गृह्यतां तस्य फलं यज जपितं मया अर्धं तवम अविचारेण फलं तस्य समाप्नुहि 49 अथ वा सर्वम एवेह जप्यकं मामकं फलम राजन पराप्नुहि कामं तवं यदि सर्वम इहेच्छसि 50 [रा] कृतं सर्वेण भद्रं ते जप्यं यद याचितं मया सवस्ति ते ऽसतु गमिष्यामि किं चतस्य फलं वद 51 [बरा] फलप्राप्तिं न जानामि दत्तं यज जपितं मया अयं धर्मश च कालश च यमॊ मृत्युश च साक्षिणः 52 [रा] अज्ञातम अस्य धर्मस्य फलं मे किं करिष्यति पराप्नॊतु तत फलं विप्रॊ नाहम इच्छे ससंशयम 53 [बरा] नाददे ऽपरवक्तव्यं दत्तं वाचा फलं मया वाक्यं परमानं राजर्षे ममापि तव चैव हि 54 नाभिसंधिर मया जप्ये कृतपूर्वः कथं चन जप्यस्य राजशार्दूल कथं जञास्याम्य अहं फलम 55 ददस्वेति तवया चॊक्तं ददामीति तथा मया न वाचं दूसयिष्यामि सत्यं रक्ष सथिरॊ भव 56 अथैवं वदतॊ मे ऽदय वचनं न करिष्यसि महान अधर्मॊ भविता तव राजन मृषा कृतः 57 न युक्तं तु मृषा वाणी तवया वक्तुम अरिन्दम तथा मयाप्य अभ्यधिकं मृषा वक्तुं न शक्यते 58 संश्रुतं च मया पूर्वं ददानीत्य अविचारितम तद्गृह्णीस्वाविचारेण यदि सत्ये सथितॊ भवान 59 इहागम्य हि मां राजञ जाप्यं फलम अयाचिथाः तन मन निसृष्टं गृह्णीस्व भव सत्ये सथिरॊ ऽपि च 60 नायं लॊकॊ ऽसति न परॊ न च पूर्वान स तारयेत कुत एवावरान राजन मृषावादपरायनः 61 न यज्ञाध्ययने दानं नियमास तारयन्ति हि तथा सत्यं परे लॊके यथा वै पुरुषर्षभ 62 तपांसि यानि चीर्णानि चरिष्यसि च यत तपः समाः शतैः सहस्रैश च तत सत्यान न विशिष्यते 63 सत्यम एकाक्षरं बरह्मसत्यम एकाक्षरं तपः सत्यम एकाक्षरॊ यज्ञः सत्यम एकाक्षरं शरुतम 64 सत्यं वेदेषु जागर्ति फलं सत्ये परं समृतम सत्याद धर्मॊ दमश चैव सर्वं सत्ये परतिष्ठितम 65 सत्यं वेदास तथाङ्गानि सत्यं यज्ञस तथा विधिः वरतचर्यास तथा सत्यम ओंकारः सत्यम एव च 66 परानिनां जननं सत्यं सत्यं संततिर एव च सत्येन वायुर अभ्येति सत्येन तपते रविः 67 सत्येन चाग्निर दहति सवर्गः सत्ये परतिष्ठितः सत्यं यज्ञस तपॊ वेदाः सतॊभा मन्त्राः सरस्वती 68 तुलाम आरॊपितॊ धर्मः सत्यं चैवेति नः शरुतम समां कक्षां धारयतॊ यतः सत्यं ततॊ ऽधिकम 69 यतॊ धर्मस ततः सत्यं सर्वं सत्येन वर्धते किमर्थम अनृतं कर्म कर्तुं राजंस तवम इच्छसि 70 सत्ये कुरु सथिरं भावं मा राजन्न अनृतं कृथाः कस्मात तवम अनृतं वाक्यं देहीति कुरुषे ऽशुभम 71 यदि जप्यफलं दत्तं मया नेसिष्यसे नृप सवधर्मेभ्यः परिभ्रष्टॊ लॊकान अनुचरिष्यसि 72 संश्रुत्य यॊ न दित्सेत याचित्वा यश च नेच्छति उभाव आनृतिकाव एतौ न मृषा कर्तुम अर्हसि 73 [रा] यॊद्धव्यं रक्षितव्यं च कषत्रधर्मः किल दविज दातारः कषत्रियाः परॊक्ता गृह्णीयां भवतः कथम 74 [बरा] न छन्दयामि ते राजन नापि ते गृहम आव्रजम इहागम्य तु याचित्वा न गृह्णीसे पुनः कथम 75 [धर्म] अविवादॊ ऽसतु युवयॊर वित्तं मां धर्मम आगतम दविजॊ दानफलैर युक्तॊ राजा सत्यफलेन च 76 [सवर्ग] सवर्गं मां विद्धि राजेन्द्र रूपिणं सवयम आगतम अविवादॊ ऽसतु युवयॊर उभौ तुल्यफलौ युवाम 77 [रा] कृतं सवर्गेण मे कार्यं गच्छ सवर्गयथासुखम विप्रॊ यदीच्छते दातुं परतीच्छतु च मे धनम 78 [बरा] बाल्ये यदि सयाद अज्ञानान मया हस्तः परसारितः निवृत्ति लक्षणं धर्मम उपासे संहितां जपन 79 निवृत्तं मां चिरं राजन विप्रं लॊभयसे कथम सवेन कार्यं करिष्यामि तवत्तॊ नेच्छे फलं नृप तपःस्वाध्यय शीलॊ ऽहं निवृत्तश च परतिग्रहात 80 [रा] यदि विप्र निसृष्टं ते जप्यस्य फलम उत्तमम आवयॊर यत फलं किं चित सहितं नौ तद अस्त्व इह 81 दविजाः परतिग्रहे युक्ता दातारॊ राजवंशजाः यदि धर्मः शरुतॊ विप्र सहैव फलम अस्तु नौ 82 मा वा भूत सह भॊज्यं नौ मदीयं फलम आप्नुहि परतीच्छ मत्कृतं धर्मं यदि ते मय्य अनुग्रहः 83 [भी] ततॊ विकृतचेष्टौ दवौ पुरुषौ समुपस्थितौ गृहीत्वान्यॊन्यम आवेष्ट्य कुचेलाव ऊचतुर वचः 84 न मे धारयसीत्य एकॊ धारयामीति चापरः इहास्ति नौ विवादॊ ऽयम अयं राजानुशासकः 85 सत्यं बरवीम्य अहम इदं न मे धारयते भवान अनृतं वदसीह तवम ऋणं ते धारयाम्य अहम 86 ताव उभौ भृशसंतप्तौ राजानम इदम ऊचतुः परीक्ष्यतां यथा सयाव नावाम इह विगर्हितौ 87 [विकृत] धारयामि नरव्याघ्र विकृतस्येह गॊः फलम ददतश च न गृह्णाति विकृतॊ मे महीपते 88 [विरूप] न मे धारयते किं चिद विरूपॊ ऽयं नराधिप मिथ्या बरवीत्य अयं हि तवा मिथ्याभासं नराधिप 89 [रा] विरूपकिं धारयते भवान अस्य वदस्व मे शरुत्वा तथा करिष्यामीत्य एवं मे धीयते मतिः 90 [विरूप] शृणुष्वावहितॊ राजन यथैतद धारयाम्य अहम विकृतस्यास्य राजर्षे निखिलेन नरर्षभ 91 अनेन धर्मप्राप्त्य अर्थं शुभा दत्ता पुरानघ धेनुर विप्राय राजर्षे तपःस्वाध्यायशीलिने 92 तस्याश चायं मया राजन फलम अभ्येत्य याचितः विकृतेन च मे दत्तं विशूधेनान्तरात्मना 93 ततॊ मे सुकृतं कर्मकृतम आत्मविशुद्धये गावौ हि कपिले करीत्वा वत्सले बहु दॊहने 94 ते चॊञ्छ वृत्तये राजन मया समपवर्जिते यथाविधि यथाश्रद्धं तद अस्याहं पुनः परभॊ 95 इहाद्य वै गृहीत्वा तत परयच्छे दविगुणं फलम एकस्याः पुरुषव्याघ्र कः शुद्धः कॊ ऽतर दॊषवान 96 एवं विवदमानौ सवस तवाम इहाभ्यागतौ नृप कुरु धर्मम अधर्मं वा विनये नौ समाधय 97 यदि नेच्छति मे दानं यथादत्तम अनेन वै भवान अत्र सथिरॊ भूत्वा मार्गे सथापयतु परभुः 98 [रा] दीयमानं न गृह्णासि ऋणं कस्मात तवम अद्य वै यथैव ते ऽभयनुज्ञातं तथा गृह्णीस्व माचिरम 99 [विकृत] दीयताम इत्य अनेनॊक्तं ददानीति तथा मया नायं मे धारयत्य अत्र गम्यतां यत्र वाञ्छति 100 [रा] ददतॊ ऽसय न गृह्णासि विषमं परतिभाति मे दन्द्यॊ हि तवं मम मतॊ नास्त्य अत्र खलु संशयः 101 [विकृत] मयास्य दत्तं राजर्षे गृह्णीयां तत कथं पुनः कामम अत्रापराधॊ मे दन्द्यम आज्ञापय परभॊ 102 [विरूप] दीयमानं यदि मया नेसिष्यसि कथं चन नियंस्यति तवा नृपतिर अयं धर्मानुशासकः 103 [विकृत] सवं मया याचितेनेह दत्तं कथम इहाद्य तत गृह्णीयां गच्छतु भवान अभ्यनुज्ञां ददानि ते 104 [बरा] शरुतम एतत तवया राजन्न अनयॊः कथितं दवयॊः परतिज्ञातं मया यत ते तद्गृहाणाविचारितम 105 [रा] परस्तुतं सुमहत कार्यम आवयॊर गह्वरं यथा जापकस्य दृधी कारः कथम एतद भविष्यति 106 यदि तावन न गृह्णामि बराह्मणेनापवर्जितम कथं न लिप्येयम अहं दॊषेण महताद्य वै 107 [भी] तौ चॊवाच स राजर्षिः कृतकार्यौ गमिष्यथः नेदानीं माम इहासाद्य राजधर्मॊ भवेन मृषा 108 सवधर्मः परिपाल्यश च राज्ञाम एष विनिश्चयः विप्र धर्मश च सुगुरुर माम अनात्मानम आविशत 109 [बरा] गृहाण धारये ऽहं ते याचितं ते शरुतं मया न चेद गरहीष्यसे राजञ शपिष्ये तवां न संशयः 110 [रा] धिग राजधर्मं यस्यायं कार्यस्येह विनिश्चयः इत्य अर्थं मे गरहीतव्यं कथं तुल्यं भवेद इति 111 एष पानिर अपूर्वं भॊ निक्षेपार्थं परसारितः यन मे धारयसे विप्र तद इदानीं परदीयताम 112 [बरा] संहिता जपता यावान मया कश चिद गुणः कृतः तत सर्वं परतिगृह्णीस्व यदि किं चिद इहास्ति मे 113 [रा] जलम एतन निपतितं मम पानौ दविजॊत्तम समम अस्तु सहैवास्तु परतिगृह्णातु वै भवान 114 [विरूप] कामक्रॊधौ विद्धि नौ तवम आवाभ्यां कारितॊ भवान समेति च यद उक्तं ते समा लॊकास तवास्य च 115 नायं धारयते किं चिज जिज्ञासा तवत्कृते कृता कालॊ धर्मस तथा मृत्युः कामक्रॊधौ तथा युवाम 116 सर्वम अन्यॊन्यनिकसे निघृष्टं पश्यतस तव गच्छ लॊकाञ जितान सवेन कर्मणा यत्र वाञ्छति 117 [भी] जापकानां फलावाप्तिर मया ते संप्रकीर्तिता गतिः सथानं च लॊकाश च जापकेन यथा जिताः 118 परयाति संहिताध्यायी बराह्मणं परमेष्ठिनम अथ वाग्निं समायाति सूर्यम आविशते ऽपि वा 119 स तैजसेन भावेन यदि तत्राश्नुते रतिम गुणांस तेषां समादत्ते रागेण परतिमॊहितः 120 एवं सॊमे तथा वायौ भूम्याकाश शरीरगः सरागस तत्र वसति गुणांस तेषां समाचरन 121 अथ तत्र विरागी स गच्छति तव अथ संशयम परम अव्ययम इच्छन स तम एवाविशते पुनः 122 अमृताच चामृतं पराप्तः शीती भूतॊ निरात्मवान बरह्मभूतः स निर्द्वन्द्वः सुखी शान्तॊ निरामयः 123 बरह्म सथानम अनावर्तम एकम अक्षरसंज्ञकम अदुःखम अजरं शान्तं सथानं तत परतिपद्यते 124 चतुर्भिर लक्षणैर हीनं तथा षड्भिः सषॊडशैः पुरुषं समतिक्रम्य आकाशं परतिपद्यते 125 अथ वेच्छति रागात्मा सर्वं तद अधितिष्ठति यच च परार्थयते तच च मनसा परतिपद्यते 126 अथ वा वीक्षते लॊकान सर्वान निरयसंस्थितान निःस्पृहः सर्वतॊ मुक्तस तत्रैव रमते सुखी 127 एवम एषा महाराज जापकस्य गतिर यथा एतत ते सर्वम आख्यातं किं भूयः शरॊतुम इच्छसि |
1
[y] kālamṛtyuyamānāṃ ca brāhmaṇasya ca sattama vivādo vyāhṛtaḥ pūrvaṃ tad bhavān vaktum arhati 2 [bhī] atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam ikṣvākoḥ sūryaputrasya yadvṛttaṃ brāhmaṇasya ca 3 kālasya mṛtyoś ca tathā yadvṛttaṃ tan nibodha me yathā sa teṣāṃ saṃvādo yasmin sthāne 'pi cābhavat 4 brāhmaṇo jāpakaḥ kaś cid dharmavṛtto mahāyaśāḥ ṣaḍaṅgavin mahāprājñaḥ paippalādiḥ sa kauśikaḥ 5 tasyāparokṣaṃ vijñānaṃ ṣaḍaṅgeṣu tathaiva ca vedeṣu caiva niṣṇāto himavatpādasaṃśrayaḥ 6 so 'ntyaṃ brāhmaṃ tapas tepe saṃhitāṃ saṃyato japan tasya varṣasahasraṃ tu niyamena tathāgatam 7 sa devyā darśitaḥ sākṣāt prītāsmīti tadā kila japyam āvartayaṃs tūsnīṃ na ca tāṃ kiṃ cid abravīt 8 tasyānukampayā devī prītā samabhavat tadā veda mātā tatas tasya taj japyaṃ samapūjayat 9 samāptajapyas tūtthāya śirasā pādayos tathā papāta devyā dharmātmā vacanaṃ cedam abravīt 10 diṣṭyā devi prasannā tvaṃ darśanaṃ cāgatā mama yadi vāpi prasannāsi japye me ramatāṃ manaḥ 11 [sāvitrī] kiṃ prārthayasi viprarṣe kiṃ ceṣṭaṃ karavāṇi te prabrūhi japatāṃ śreṣṭha sarvaṃ tat te bhaviṣyati 12 [bhī] ity uktaḥ sa tadā devyā vipraḥ provāca dharmavit japyaṃ prati mameccheyaṃ vardhatv iti punaḥ punaḥ 13 manasaś casamādhir me vardhetāhar ahaḥ śubhe tat tatheti tato devī madhuraṃ pratyabhāsata 14 idaṃ caivāparaṃ prāha devī tatpriyakāmyayā nirayaṃ naiva yātāsi yatra yātā dvijarṣabhāḥ 15 yāsyasi brahmaṇaḥ sthānam animittam aninditam sādhaye bhavitā caitad yat tvayāham ihārthitā 16 niyato japa caikāgro dharmas tvāṃ samupaiṣyati kālo mṛtyur yamaś caiva samāyāsyanti te 'ntikam bhavitā ca vivādo 'tra tava teṣāṃ ca dharmataḥ 17 evam uktvā ghavagatī jagāma bhavanaṃ svakam brāhmaṇo 'pi japann āste divyaṃ varṣaśataṃ tadā 18 samāpte niyame tasminn atha viprasya dhīmataḥ sākṣāt prītas tadā dharmo darśayām āsa taṃ dvijam 19 [dharma] dvijāte paśya māṃ dharmam ahaṃ tvāṃ draṣṭum āgataḥ japyasya ca phalaṃ yat te saṃprāptaṃ tac ca me śṛṇu 20 jitā lokās tvayā sarve ye divyā ye ca mānuṣāḥ devānāṃ nirayān sādho sarvān utkramya yāsyasi 21 prāṇa tyāgaṃ kuru mune gaccha lokān yathepsitān tyaktvātmanaḥ śarīraṃ ca tato lokān avāpsyasi 22 [brāhmaṇa] kṛtaṃ lokair hi me dharmagaccha ca tvaṃ yathāsukham bahuduḥkhasukhaṃ dehaṃ notsṛjeyam ahaṃ vibho 23 [dharma] avaśyaṃ bhoḥ śarīraṃ te tyaktavyaṃ munipuṃgava svarga ārohyatāṃ vipra kiṃ vā te rocate 'nagha 24 [brāhmaṇa] na rocaye svargavasaṃ vinā dehād ahaṃ vibho gaccha dharmana me śraddhā svargaṃ gantuṃ vinātmanā 25 [dharma] alaṃ dehe manaḥ kṛtvā tyaktvā dehaṃ sukhī bhava gaccha lokān arajaso yatra gatvā na śocati 26 [brāhmaṇa] rame japan mahābhāga kṛtaṃ lokaiḥ sanātanaiḥ saśarīreṇa gantavyo mayā svargo na vā vibho 27 [dharma] yadi tvaṃ necchasi tyaktuṃ śarīraṃ paśya va dvija eṣa kālas tathā mṛtyur yamaś ca tvām upāgatāḥ 28 [bhīsma] atha vaivasvataḥ kālo mṛtyuś ca tritayaṃ vibho brāhmaṇaṃ taṃ mahābhāgam upāgamyedam abruvan 29 tapaso 'sya sutaptasya tathā sucaritasya ca phalaprāptis tava śreṣṭhā yamo 'haṃ tvām upabruve 30 yathāvad asya japyasya phalaṃ prāptas tvam uttamam kālas te svargam ārodhuṃ kālo 'haṃ tvām upāgataḥ 31 mṛtyuṃ mā vidhidharmajña rūpiṇaṃ svayam āgatam kālena coditaṃ vipra tvām ito netum adya vai 32 [brāhmaṇa] svāgataṃ sūryaputrāya kālāya ca mahātmane mṛtyave cātha dharmāya kiṃ kāryaṃ karavāṇi vaḥ 33 [bhī] arghyaṃ pādyaṃ ca dattvā sa tebhyas tatra samāgame abravīt paramaprītaḥ svaśaktyā kiṃ karomi vaḥ 34 tasminn evātha kāle tu tīrthayātrām upāgataḥ ikṣvākur agamat tatra sametā yatra te vibho 35 sarvān eva tu rājarṣiḥ saṃpūjyābhipranamya ca kuśalapraśnam akarot sarveṣāṃ rājasattamaḥ 36 tasmai so 'thāsanaṃ dattvā pādyam arghyaṃ tathaiva ca abravīd brāhmaṇo vākyaṃ kṛtvā kuśalasaṃvidam 37 svāgataṃ te mahārāja brūhi yad yad ihecchasi svaśaktyā kiṃ karomīha tad bhavān prabravītu me 38 [rājā] rājāhaṃ brāhmaṇaś ca tvaṃ yadi saḥ karma saṃsthitaḥ dadāmi vasu kiṃ cit te prārthitaṃ tad vadasva me 39 [brā] dvividhā brāhmaṇā rājan dharmaś ca dvividhaḥ smṛtaḥ pravṛttaś ca nivṛttaś ca nivṛtto 'smi pratigrahāt 40 tebhyaḥ prayaccha dānāni ye pravṛttā narādhipa ahaṃ na pratigṛhṇāmi kim iṣṭaṃ kiṃ dadāni te brūhi tvaṃ nṛpatiśreṣṭha tapasā sādhayāmi kim 41 [rā] kṣatriyo 'haṃ na jānāmi dehīti vacanaṃ kva cit prayaccha yuddham ity evaṃ vādinaḥ smo dvijottama 42 [brā] tuṣyasi tvaṃ svadharmeṇa tathā tuṣṭā vayaṃ nṛpa anyonyasyottaraṃ nāsti yad iṣṭaṃ tat samācara 43 [rā] svaśaktyāhaṃ dadānīti tvayā pūrvaṃ prabhāsitam yāce tvāṃ diyatāṃ mahyaṃ japyasyāsya phalaṃ dvija 44 [brā] yuddhaṃ mama sadā vāṇī yācatīti vikatthase na ca yuddhaṃ mayā sārdhaṃ kimarthaṃ yācase punaḥ 45 [rā] vāgvajrā brāhmaṇā proktāḥ kṣatriyā bāhujīvinaḥ vāg yuddhaṃ tad idaṃ tīvraṃ mama vipra tvayā saha 46 [brā] saivādyāpi pratijñā me svaśaktyā kiṃ pradīyatām brūhi dāsyāmi rājendra vibhave sati māciram 47 [rā] yat tad varṣaśataṃ pūrṇaṃ japyaṃ vai japatā tvayā phalaṃ prāptaṃ tat prayaccha mama ditsur bhavān yadi 48 [brā] paramaṃ gṛhyatāṃ tasya phalaṃ yaj japitaṃ mayā ardhaṃ tvam avicāreṇa phalaṃ tasya samāpnuhi 49 atha vā sarvam eveha japyakaṃ māmakaṃ phalam rājan prāpnuhi kāmaṃ tvaṃ yadi sarvam ihecchasi 50 [rā] kṛtaṃ sarveṇa bhadraṃ te japyaṃ yad yācitaṃ mayā svasti te 'stu gamiṣyāmi kiṃ catasya phalaṃ vada 51 [brā] phalaprāptiṃ na jānāmi dattaṃ yaj japitaṃ mayā ayaṃ dharmaś ca kālaś ca yamo mṛtyuś ca sākṣiṇaḥ 52 [rā] ajñātam asya dharmasya phalaṃ me kiṃ kariṣyati prāpnotu tat phalaṃ vipro nāham icche sasaṃśayam 53 [brā] nādade 'paravaktavyaṃ dattaṃ vācā phalaṃ mayā vākyaṃ pramānaṃ rājarṣe mamāpi tava caiva hi 54 nābhisaṃdhir mayā japye kṛtapūrvaḥ kathaṃ cana japyasya rājaśārdūla kathaṃ jñāsyāmy ahaṃ phalam 55 dadasveti tvayā coktaṃ dadāmīti tathā mayā na vācaṃ dūsayiṣyāmi satyaṃ rakṣa sthiro bhava 56 athaivaṃ vadato me 'dya vacanaṃ na kariṣyasi mahān adharmo bhavitā tava rājan mṛṣā kṛtaḥ 57 na yuktaṃ tu mṛṣā vāṇī tvayā vaktum arindama tathā mayāpy abhyadhikaṃ mṛṣā vaktuṃ na śakyate 58 saṃśrutaṃ ca mayā pūrvaṃ dadānīty avicāritam tadgṛhṇīsvāvicāreṇa yadi satye sthito bhavān 59 ihāgamya hi māṃ rājañ jāpyaṃ phalam ayācithāḥ tan man nisṛṣṭaṃ gṛhṇīsva bhava satye sthiro 'pi ca 60 nāyaṃ loko 'sti na paro na ca pūrvān sa tārayet kuta evāvarān rājan mṛṣāvādaparāyanaḥ 61 na yajñādhyayane dānaṃ niyamās tārayanti hi tathā satyaṃ pare loke yathā vai puruṣarṣabha 62 tapāṃsi yāni cīrṇāni cariṣyasi ca yat tapaḥ samāḥ śataiḥ sahasraiś ca tat satyān na viśiṣyate 63 satyam ekākṣaraṃ brahmasatyam ekākṣaraṃ tapaḥ satyam ekākṣaro yajñaḥ satyam ekākṣaraṃ śrutam 64 satyaṃ vedeṣu jāgarti phalaṃ satye paraṃ smṛtam satyād dharmo damaś caiva sarvaṃ satye pratiṣṭhitam 65 satyaṃ vedās tathāṅgāni satyaṃ yajñas tathā vidhiḥ vratacaryās tathā satyam oṃkāraḥ satyam eva ca 66 prānināṃ jananaṃ satyaṃ satyaṃ saṃtatir eva ca satyena vāyur abhyeti satyena tapate raviḥ 67 satyena cāgnir dahati svargaḥ satye pratiṣṭhitaḥ satyaṃ yajñas tapo vedāḥ stobhā mantrāḥ sarasvatī 68 tulām āropito dharmaḥ satyaṃ caiveti naḥ śrutam samāṃ kakṣāṃ dhārayato yataḥ satyaṃ tato 'dhikam 69 yato dharmas tataḥ satyaṃ sarvaṃ satyena vardhate kimartham anṛtaṃ karma kartuṃ rājaṃs tvam icchasi 70 satye kuru sthiraṃ bhāvaṃ mā rājann anṛtaṃ kṛthāḥ kasmāt tvam anṛtaṃ vākyaṃ dehīti kuruṣe 'śubham 71 yadi japyaphalaṃ dattaṃ mayā nesiṣyase nṛpa svadharmebhyaḥ paribhraṣṭo lokān anucariṣyasi 72 saṃśrutya yo na ditseta yācitvā yaś ca necchati ubhāv ānṛtikāv etau na mṛṣā kartum arhasi 73 [rā] yoddhavyaṃ rakṣitavyaṃ ca kṣatradharmaḥ kila dvija dātāraḥ kṣatriyāḥ proktā gṛhṇīyāṃ bhavataḥ katham 74 [brā] na chandayāmi te rājan nāpi te gṛham āvrajam ihāgamya tu yācitvā na gṛhṇīse punaḥ katham 75 [dharma] avivādo 'stu yuvayor vittaṃ māṃ dharmam āgatam dvijo dānaphalair yukto rājā satyaphalena ca 76 [svarga] svargaṃ māṃ viddhi rājendra rūpiṇaṃ svayam āgatam avivādo 'stu yuvayor ubhau tulyaphalau yuvām 77 [rā] kṛtaṃ svargeṇa me kāryaṃ gaccha svargayathāsukham vipro yadīcchate dātuṃ pratīcchatu ca me dhanam 78 [brā] bālye yadi syād ajñānān mayā hastaḥ prasāritaḥ nivṛtti lakṣaṇaṃ dharmam upāse saṃhitāṃ japan 79 nivṛttaṃ māṃ ciraṃ rājan vipraṃ lobhayase katham svena kāryaṃ kariṣyāmi tvatto necche phalaṃ nṛpa tapaḥsvādhyaya śīlo 'haṃ nivṛttaś ca pratigrahāt 80 [rā] yadi vipra nisṛṣṭaṃ te japyasya phalam uttamam āvayor yat phalaṃ kiṃ cit sahitaṃ nau tad astv iha 81 dvijāḥ pratigrahe yuktā dātāro rājavaṃśajāḥ yadi dharmaḥ śruto vipra sahaiva phalam astu nau 82 mā vā bhūt saha bhojyaṃ nau madīyaṃ phalam āpnuhi pratīccha matkṛtaṃ dharmaṃ yadi te mayy anugrahaḥ 83 [bhī] tato vikṛtaceṣṭau dvau puruṣau samupasthitau gṛhītvānyonyam āveṣṭya kucelāv ūcatur vacaḥ 84 na me dhārayasīty eko dhārayāmīti cāparaḥ ihāsti nau vivādo 'yam ayaṃ rājānuśāsakaḥ 85 satyaṃ bravīmy aham idaṃ na me dhārayate bhavān anṛtaṃ vadasīha tvam ṛṇaṃ te dhārayāmy aham 86 tāv ubhau bhṛśasaṃtaptau rājānam idam ūcatuḥ parīkṣyatāṃ yathā syāva nāvām iha vigarhitau 87 [vikṛta] dhārayāmi naravyāghra vikṛtasyeha goḥ phalam dadataś ca na gṛhṇāti vikṛto me mahīpate 88 [virūpa] na me dhārayate kiṃ cid virūpo 'yaṃ narādhipa mithyā bravīty ayaṃ hi tvā mithyābhāsaṃ narādhipa 89 [rā] virūpakiṃ dhārayate bhavān asya vadasva me śrutvā tathā kariṣyāmīty evaṃ me dhīyate matiḥ 90 [virūpa] śṛṇuṣvāvahito rājan yathaitad dhārayāmy aham vikṛtasyāsya rājarṣe nikhilena nararṣabha 91 anena dharmaprāpty arthaṃ śubhā dattā purānagha dhenur viprāya rājarṣe tapaḥsvādhyāyaśīline 92 tasyāś cāyaṃ mayā rājan phalam abhyetya yācitaḥ vikṛtena ca me dattaṃ viśūdhenāntarātmanā 93 tato me sukṛtaṃ karmakṛtam ātmaviśuddhaye gāvau hi kapile krītvā vatsale bahu dohane 94 te coñcha vṛttaye rājan mayā samapavarjite yathāvidhi yathāśraddhaṃ tad asyāhaṃ punaḥ prabho 95 ihādya vai gṛhītvā tat prayacche dviguṇaṃ phalam ekasyāḥ puruṣavyāghra kaḥ śuddhaḥ ko 'tra doṣavān 96 evaṃ vivadamānau svas tvām ihābhyāgatau nṛpa kuru dharmam adharmaṃ vā vinaye nau samādhaya 97 yadi necchati me dānaṃ yathādattam anena vai bhavān atra sthiro bhūtvā mārge sthāpayatu prabhuḥ 98 [rā] dīyamānaṃ na gṛhṇāsi ṛṇaṃ kasmāt tvam adya vai yathaiva te 'bhyanujñātaṃ tathā gṛhṇīsva māciram 99 [vikṛta] dīyatām ity anenoktaṃ dadānīti tathā mayā nāyaṃ me dhārayaty atra gamyatāṃ yatra vāñchati 100 [rā] dadato 'sya na gṛhṇāsi viṣamaṃ pratibhāti me dandyo hi tvaṃ mama mato nāsty atra khalu saṃśayaḥ 101 [vikṛta] mayāsya dattaṃ rājarṣe gṛhṇīyāṃ tat kathaṃ punaḥ kāmam atrāparādho me dandyam ājñāpaya prabho 102 [virūpa] dīyamānaṃ yadi mayā nesiṣyasi kathaṃ cana niyaṃsyati tvā nṛpatir ayaṃ dharmānuśāsakaḥ 103 [vikṛta] svaṃ mayā yāciteneha dattaṃ katham ihādya tat gṛhṇīyāṃ gacchatu bhavān abhyanujñāṃ dadāni te 104 [brā] śrutam etat tvayā rājann anayoḥ kathitaṃ dvayoḥ pratijñātaṃ mayā yat te tadgṛhāṇāvicāritam 105 [rā] prastutaṃ sumahat kāryam āvayor gahvaraṃ yathā jāpakasya dṛdhī kāraḥ katham etad bhaviṣyati 106 yadi tāvan na gṛhṇāmi brāhmaṇenāpavarjitam kathaṃ na lipyeyam ahaṃ doṣeṇa mahatādya vai 107 [bhī] tau covāca sa rājarṣiḥ kṛtakāryau gamiṣyathaḥ nedānīṃ mām ihāsādya rājadharmo bhaven mṛṣā 108 svadharmaḥ paripālyaś ca rājñām eṣa viniścayaḥ vipra dharmaś ca sugurur mām anātmānam āviśat 109 [brā] gṛhāṇa dhāraye 'haṃ te yācitaṃ te śrutaṃ mayā na ced grahīṣyase rājañ śapiṣye tvāṃ na saṃśayaḥ 110 [rā] dhig rājadharmaṃ yasyāyaṃ kāryasyeha viniścayaḥ ity arthaṃ me grahītavyaṃ kathaṃ tulyaṃ bhaved iti 111 eṣa pānir apūrvaṃ bho nikṣepārthaṃ prasāritaḥ yan me dhārayase vipra tad idānīṃ pradīyatām 112 [brā] saṃhitā japatā yāvān mayā kaś cid guṇaḥ kṛtaḥ tat sarvaṃ pratigṛhṇīsva yadi kiṃ cid ihāsti me 113 [rā] jalam etan nipatitaṃ mama pānau dvijottama samam astu sahaivāstu pratigṛhṇātu vai bhavān 114 [virūpa] kāmakrodhau viddhi nau tvam āvābhyāṃ kārito bhavān sameti ca yad uktaṃ te samā lokās tavāsya ca 115 nāyaṃ dhārayate kiṃ cij jijñāsā tvatkṛte kṛtā kālo dharmas tathā mṛtyuḥ kāmakrodhau tathā yuvām 116 sarvam anyonyanikase nighṛṣṭaṃ paśyatas tava gaccha lokāñ jitān svena karmaṇā yatra vāñchati 117 [bhī] jāpakānāṃ phalāvāptir mayā te saṃprakīrtitā gatiḥ sthānaṃ ca lokāś ca jāpakena yathā jitāḥ 118 prayāti saṃhitādhyāyī brāhmaṇaṃ parameṣṭhinam atha vāgniṃ samāyāti sūryam āviśate 'pi vā 119 sa taijasena bhāvena yadi tatrāśnute ratim guṇāṃs teṣāṃ samādatte rāgeṇa pratimohitaḥ 120 evaṃ some tathā vāyau bhūmyākāśa śarīragaḥ sarāgas tatra vasati guṇāṃs teṣāṃ samācaran 121 atha tatra virāgī sa gacchati tv atha saṃśayam param avyayam icchan sa tam evāviśate punaḥ 122 amṛtāc cāmṛtaṃ prāptaḥ śītī bhūto nirātmavān brahmabhūtaḥ sa nirdvandvaḥ sukhī śānto nirāmayaḥ 123 brahma sthānam anāvartam ekam akṣarasaṃjñakam aduḥkham ajaraṃ śāntaṃ sthānaṃ tat pratipadyate 124 caturbhir lakṣaṇair hīnaṃ tathā ṣaḍbhiḥ saṣoḍaśaiḥ puruṣaṃ samatikramya ākāśaṃ pratipadyate 125 atha vecchati rāgātmā sarvaṃ tad adhitiṣṭhati yac ca prārthayate tac ca manasā pratipadyate 126 atha vā vīkṣate lokān sarvān nirayasaṃsthitān niḥspṛhaḥ sarvato muktas tatraiva ramate sukhī 127 evam eṣā mahārāja jāpakasya gatir yathā etat te sarvam ākhyātaṃ kiṃ bhūyaḥ śrotum icchasi |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 12
Chapter 193
|
1
[य] किम उत्तरं तदा तौ सम चक्रतुस तेन भासिते बराह्मणॊ वाथ वा राजा तन मे बरूहि पितामह 2 अथ वा तौ गतौ तत्र यद एतत कीर्तितं तवया संवादॊ वा तयॊः कॊ ऽभूत किं वा तौ तत्र चक्रतुः 3 [भी] तथेत्य एवं परतिश्रुत्य धर्मं संपूज्य चाभिभॊ यमं कालं च मृत्युं च सवर्गं संपूज्य चार्हतः 4 पूर्वं ये चापरे तत्र समेता बराह्मणर्षभाः सर्वान संपूज्य शिरसा राजानं सॊ ऽबरवीद वचः 5 फलेनानेन संयुक्तॊ राजर्षे गच्छ पुण्यताम भवता चाभ्यनुज्ञातॊ जपेयं भूय एव हि 6 वरश च मम पूर्वं हि देव्या दत्तॊ महाबल शरद्धा ते जपतॊ नित्यं भवितेति विशां पते 7 [रा] यद्य एवम अफला सिद्धिः शरद्धा च जपितुं तव गच्छ विप्र मया सार्धं जापकं फलम आप्नुहि 8 [बरा] कृतः परयत्नः सुमहान सर्वेषां संनिधाव इह सह तुल्यफलौ चावां गच्छावॊ यत्र नौ गतिः 9 [भी] वयवसायं तयॊस तत्र विदित्वा तरिदशेश्वरः सह देवैर उपययौ लॊकपालैस तथैव च 10 साध्या विश्वे ऽथ मरुतॊ जयॊतींसि सुमहान्ति च नद्यः शैलाः समुद्राश च तीर्थानि विविधानि च 11 तपांसि संयॊगविधिर वेदाः सतॊभाः सरस्वती नारदः पर्वतश चैव विश्वावसुर हहाहुहूः 12 गन्धर्वश चित्रसेनश च परिवार गणैर युतः नागाः सिद्धाश च मुनयॊ देवदेवः परजापतिः विष्णुः सहस्रशीर्षश च देवॊ ऽचिन्त्यः समागमत 13 अवाद्यन्तान्तरिक्षे च भेर्यस तूर्यानि चाभिभॊ पुष्प वर्षाणि दिव्यानि तत्र तेषां महात्मनाम ननृतुश चाप्सरःसंघास तत्र तत्र समन्ततः 14 अथ सवर्गस तथारूपी बराह्मणं वाक्यम अब्रवीत संसिद्धस तवं महाभाग तवं च सिद्धस तथा नृप 15 अथ तौ सहितौ राजन्न अन्यॊन्येन विधानतः विषयप्रतिसंहारम उभाव एव परचक्रतुः 16 पराणापानौ तथॊदानं समानं वयानम एव च एवं तान मनसि सथाप्य दधतुः पराणयॊर मनः 17 उपस्थित कृतौ तत्र नासिकाग्रम अधॊ भरुवौ कुङ्कुन्यां चैव मनसा शनैर धारयतः सम तौ 18 निश्चेष्टाभ्यां शरीराभ्यां सथिरदृष्टी समाहितौ जितासनौ तथाधाय मूर्धन्य आत्मानम एव च 19 तालु देशम अथॊद्दाल्य बराह्मणस्य महात्मनः जयॊतिर जवाला सुमहती जगाम तरिदिवं तदा 20 हाहाकारस ततॊ दिक्षु सर्वासु सुमहान अभूत तज जयॊतिः सतूयमानं सम बरह्माणं पराविशत तदा 21 ततः सवागतम इत्य आह तत तेजः स पितामहः परादेश मात्रं पुरुषं परत्युद्गम्य विशां पते 22 भूयश चैवापरं पराह वचनं मधुरं सम सः जापकैस तुल्यफलता यॊगानां नात्र संशयः 23 यॊगस्य तावद एतेभ्यः फलं परत्यक्षदर्शनम जापकानां विशिष्टं तु परत्युत्थानं समाधिकम 24 उष्यतां मयि चेद युक्त्वाचेतयत स ततः पुनः अथास्य परविवेशास्यं बराह्मणॊ विगतज्वरः 25 राजाप्य एतेन विधिना भगवन्तं पितामहम यथैव दविज शार्दूलस तथैव पराविशत तदा 26 सवयम्भुवम अथॊ देवा अभिवाद्य ततॊ ऽबरुवन जापकार्थम अयं यत्नस तदर्थं वयम आगताः 27 कृतपूजाव इमौ तुल्यं तवया तुल्यफलाव इमौ यॊगजापलयॊर दृष्टं फलं सुमहद अद्य वै सर्वाँल लॊकान अतीत्यैतौ गच्छेतां यत्र वाञ्छितम 28 [बरह्मा] महास्मृतिं पथेद यस तु तथैवानुस्मृतिं शुभाम ताव अप्य एतेन विधिना गच्छेतां मत सलॊकताम 29 यश च यॊगे भवेद भक्तः सॊ ऽपि नास्त्य अत्र संशयः विधिनानेन देहान्ते मम लॊकान अवाप्नुयात गम्यतां साधयिष्यामि यथास्थानानि सिद्धये 30 [भी] इत्य उक्त्वा स तदा देवस तत्रैवान्तरधीयत आमन्त्र्य तं ततॊ देवा ययुः सवं सवं निवेशनम 31 ते च सर्वे महात्मानॊ धर्मं सत्कृत्य तत्र वै पृष्ठतॊ ऽनुययू राजन सर्वे सुप्रीतमानसाः 32 एतत फलं जापकानां गतिश चैव परकीर्तिता यथा शरुतं महाराज किं भूयः शरॊतुम इच्छसि |
1
[y] kim uttaraṃ tadā tau sma cakratus tena bhāsite brāhmaṇo vātha vā rājā tan me brūhi pitāmaha 2 atha vā tau gatau tatra yad etat kīrtitaṃ tvayā saṃvādo vā tayoḥ ko 'bhūt kiṃ vā tau tatra cakratuḥ 3 [bhī] tathety evaṃ pratiśrutya dharmaṃ saṃpūjya cābhibho yamaṃ kālaṃ ca mṛtyuṃ ca svargaṃ saṃpūjya cārhataḥ 4 pūrvaṃ ye cāpare tatra sametā brāhmaṇarṣabhāḥ sarvān saṃpūjya śirasā rājānaṃ so 'bravīd vacaḥ 5 phalenānena saṃyukto rājarṣe gaccha puṇyatām bhavatā cābhyanujñāto japeyaṃ bhūya eva hi 6 varaś ca mama pūrvaṃ hi devyā datto mahābala śraddhā te japato nityaṃ bhaviteti viśāṃ pate 7 [rā] yady evam aphalā siddhiḥ śraddhā ca japituṃ tava gaccha vipra mayā sārdhaṃ jāpakaṃ phalam āpnuhi 8 [brā] kṛtaḥ prayatnaḥ sumahān sarveṣāṃ saṃnidhāv iha saha tulyaphalau cāvāṃ gacchāvo yatra nau gatiḥ 9 [bhī] vyavasāyaṃ tayos tatra viditvā tridaśeśvaraḥ saha devair upayayau lokapālais tathaiva ca 10 sādhyā viśve 'tha maruto jyotīṃsi sumahānti ca nadyaḥ śailāḥ samudrāś ca tīrthāni vividhāni ca 11 tapāṃsi saṃyogavidhir vedāḥ stobhāḥ sarasvatī nāradaḥ parvataś caiva viśvāvasur hahāhuhūḥ 12 gandharvaś citrasenaś ca parivāra gaṇair yutaḥ nāgāḥ siddhāś ca munayo devadevaḥ prajāpatiḥ viṣṇuḥ sahasraśīrṣaś ca devo 'cintyaḥ samāgamat 13 avādyantāntarikṣe ca bheryas tūryāni cābhibho puṣpa varṣāṇi divyāni tatra teṣāṃ mahātmanām nanṛtuś cāpsaraḥsaṃghās tatra tatra samantataḥ 14 atha svargas tathārūpī brāhmaṇaṃ vākyam abravīt saṃsiddhas tvaṃ mahābhāga tvaṃ ca siddhas tathā nṛpa 15 atha tau sahitau rājann anyonyena vidhānataḥ viṣayapratisaṃhāram ubhāv eva pracakratuḥ 16 prāṇāpānau tathodānaṃ samānaṃ vyānam eva ca evaṃ tān manasi sthāpya dadhatuḥ prāṇayor manaḥ 17 upasthita kṛtau tatra nāsikāgram adho bhruvau kuṅkunyāṃ caiva manasā śanair dhārayataḥ sma tau 18 niśceṣṭābhyāṃ śarīrābhyāṃ sthiradṛṣṭī samāhitau jitāsanau tathādhāya mūrdhany ātmānam eva ca 19 tālu deśam athoddālya brāhmaṇasya mahātmanaḥ jyotir jvālā sumahatī jagāma tridivaṃ tadā 20 hāhākāras tato dikṣu sarvāsu sumahān abhūt taj jyotiḥ stūyamānaṃ sma brahmāṇaṃ prāviśat tadā 21 tataḥ svāgatam ity āha tat tejaḥ sa pitāmahaḥ prādeśa mātraṃ puruṣaṃ pratyudgamya viśāṃ pate 22 bhūyaś caivāparaṃ prāha vacanaṃ madhuraṃ sma saḥ jāpakais tulyaphalatā yogānāṃ nātra saṃśayaḥ 23 yogasya tāvad etebhyaḥ phalaṃ pratyakṣadarśanam jāpakānāṃ viśiṣṭaṃ tu pratyutthānaṃ samādhikam 24 uṣyatāṃ mayi ced yuktvācetayat sa tataḥ punaḥ athāsya praviveśāsyaṃ brāhmaṇo vigatajvaraḥ 25 rājāpy etena vidhinā bhagavantaṃ pitāmaham yathaiva dvija śārdūlas tathaiva prāviśat tadā 26 svayambhuvam atho devā abhivādya tato 'bruvan jāpakārtham ayaṃ yatnas tadarthaṃ vayam āgatāḥ 27 kṛtapūjāv imau tulyaṃ tvayā tulyaphalāv imau yogajāpalayor dṛṣṭaṃ phalaṃ sumahad adya vai sarvāṁl lokān atītyaitau gacchetāṃ yatra vāñchitam 28 [brahmā] mahāsmṛtiṃ pathed yas tu tathaivānusmṛtiṃ śubhām tāv apy etena vidhinā gacchetāṃ mat salokatām 29 yaś ca yoge bhaved bhaktaḥ so 'pi nāsty atra saṃśayaḥ vidhinānena dehānte mama lokān avāpnuyāt gamyatāṃ sādhayiṣyāmi yathāsthānāni siddhaye 30 [bhī] ity uktvā sa tadā devas tatraivāntaradhīyata āmantrya taṃ tato devā yayuḥ svaṃ svaṃ niveśanam 31 te ca sarve mahātmāno dharmaṃ satkṛtya tatra vai pṛṣṭhato 'nuyayū rājan sarve suprītamānasāḥ 32 etat phalaṃ jāpakānāṃ gatiś caiva prakīrtitā yathā śrutaṃ mahārāja kiṃ bhūyaḥ śrotum icchasi |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 12
Chapter 194
|
1
[य] किं फलं जञानयॊगस्य वेदानां नियमस्य च भूतात्मा वा कथं जञेयस तन मे बरूहि पितामह 2 [भी] अत्राप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम मनॊः परजापतेर वादं महर्षेश च बृहस्पतेः 3 परजापतिं शरेष्ठतमं पृथिव्यां; देवर्षिसंघप्रवरॊ महर्षिः बृहस्पतिः परश्नम इमं पुराणं; पप्रच्छ शिष्यॊ ऽथ गुरुं परनम्य 4 यत कारणं मन्त्रविधिः परवृत्तॊ; जञाने फलं यत परवदन्ति विप्राः यन मन्त्रशब्दैर अकृतप्रकाशं; तद उच्यतां मे भगवन यथावत 5 यदर्थशास्त्रागम मन्त्रविद्भिर; यज्ञैर अनेकैर वरगॊप्रदानैः फलं महद्भिर यद उपास्यते च; तत किं कथं वा भविता कव वा त 6 मही महीजाः पवनॊ ऽनतरिक्षं; जलौकसश चैव जलं दिवं च दिवौकसश चैव यतः परसूतास; तद उच्यतां मे भगवन पुराणम 7 जञानं यतः परार्थयते नरॊ वै; ततस तदर्था भवति परवृत्तिः न चाप्य अहं वेद परं पुराणं; मिथ्या परवृत्तिं च कथं नु कुर्याम 8 ऋक साम संघांश च यजूंसि चाहं; छन्दांसि नक्षत्रगतिं निरुक्तम अधीत्य च वयाकरणं सकल्पं; शिक्षां च भूतप्रकृतिं न वेद्मि 9 स मे भवाञ शंसतु सर्वम एतज; जञाने फलं कर्मणि वा यद अस्ति यथा च देहाच चयवते शरीरी; पुनः शरीरं च यथाभ्युपैति 10 [मनु] यद यत परियं यस्य सुखं तद आहुस; तद एव दुःखं परवदन्त्य अनिष्टम इष्टं च मे सयाद इतरच च न सयाद; एतत कृते कर्म विधिः परवृत्तः इष्टं तव अनिष्टं च न मां भजेतेत्य; एतत कृते जञानविधिः परवृत्तः 11 कामात्मकाश छन्दसि कर्मयॊगा; एभिर विमुक्तः परम अश्नुवीत नानाविधे कर्म पथे सुखार्थी; नरः परवृत्तॊ न परं परयाति परं हि तत कर्म पथाद अपेतं; निराशिषं बरह्म परं हय अवश्यम 12 परजाः सृष्टा मनसा कर्मणा च; दवाव अप्य एतौ सत्पथौ लॊकजुष्टौ दृष्ट्वा कर्म शाश्वतं चान्तवच च; मनस तयागः कारणं नान्यद अस्ति 13 सवेनात्मना चक्षुर इव परणेता; निशात्यये तमसा संवृतात्मा जञानं तु विज्ञानगुणेन युक्तं; कर्माशुभं पश्यति वर्जनीयम 14 सर्पान कुशाग्राणि तथॊदपानं; जञात्वा मनुष्याः परिवर्जयन्ति अज्ञानतस तत्र पतन्ति मूढा; जञाने फलं पश्य यथा विशिष्टम 15 कृत्स्नस तु मन्त्रॊ विधिवत परयुक्तॊ; यज्ञा यथॊक्तास तव अथ दक्षिणाश च अन्नप्रदानं मनसः समाधिः; पञ्चात्मकं कर्मफलं वदन्ति 16 गुणात्मकं कर्म वदन्ति वेदास; तस्मान मन्त्रा मन्त्रमूलं हि कर्म विधिर विधेयं मनसॊपपत्तिः; फलस्य भॊक्ता तु यथा शरीरी 17 शब्दाश च रूपाणि रसाश च पुण्याः; सपर्शाश च गन्धाश च शुभास तथैव नरॊ नसंस्थान गतः परभुः सयाद; एतत फलं सिध्यति कर्म लॊके 18 यद यच छरीरेण करॊति कर्म; शरीरयुक्तः समुपाश्नुते तत शरीरम एवायतनं सुखस्य; दुःखस्य चाप्य आयतनं शरीरम 19 वाचा तु यत कर्म करॊति किं चिद; वाचैव सर्वं समुपाश्नुते तत मनस तु यत कर्म करॊति किं चिन; मनःस्थ एवायम उपाश्नुते तत 20 यथा गुणं कर्म गणं फलार्थी; करॊत्य अयं कर्मफले निविष्टः तथा तथायं गुणसंप्रयुक्तः; शुभाशुभं कर्मफलं भुनक्ति 21 मत्स्यॊ यथा सरॊत इवाभिपाती; तथा कृतं पूर्वम उपैति कर्म शुभे तव असौ तुष्यतु दुष्कृते तु; न तुष्यते वै परमशरीरी 22 यतॊ जगत सर्वम इदं परसूतं; जञात्वात्मवन्तॊ वयतियान्ति यत तत यन मन्त्रशब्दैर अकृतप्रकाशं; तद उच्यमानं शृणु मे परं यत 23 रसैर वियुक्तं विविधैर्श च गन्धैर; अशब्दम अस्पर्शम अरूपवच च अग्राह्यम अव्यक्तम अवर्णम एकं; पञ्च परकारं ससृजे परजानाम 24 न सत्री पुमान वापि नपुंसकं च; न सन न चासत सद असच च तन न पश्यन्ति यद बरह्मविदॊ मनुष्यास; तद अक्षरं न कषरतीति विद्धि |
1
[y] kiṃ phalaṃ jñānayogasya vedānāṃ niyamasya ca bhūtātmā vā kathaṃ jñeyas tan me brūhi pitāmaha 2 [bhī] atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam manoḥ prajāpater vādaṃ maharṣeś ca bṛhaspateḥ 3 prajāpatiṃ śreṣṭhatamaṃ pṛthivyāṃ; devarṣisaṃghapravaro maharṣiḥ bṛhaspatiḥ praśnam imaṃ purāṇaṃ; papraccha śiṣyo 'tha guruṃ pranamya 4 yat kāraṇaṃ mantravidhiḥ pravṛtto; jñāne phalaṃ yat pravadanti viprāḥ yan mantraśabdair akṛtaprakāśaṃ; tad ucyatāṃ me bhagavan yathāvat 5 yadarthaśāstrāgama mantravidbhir; yajñair anekair varagopradānaiḥ phalaṃ mahadbhir yad upāsyate ca; tat kiṃ kathaṃ vā bhavitā kva vā ta 6 mahī mahījāḥ pavano 'ntarikṣaṃ; jalaukasaś caiva jalaṃ divaṃ ca divaukasaś caiva yataḥ prasūtās; tad ucyatāṃ me bhagavan purāṇam 7 jñānaṃ yataḥ prārthayate naro vai; tatas tadarthā bhavati pravṛttiḥ na cāpy ahaṃ veda paraṃ purāṇaṃ; mithyā pravṛttiṃ ca kathaṃ nu kuryām 8 ṛk sāma saṃghāṃś ca yajūṃsi cāhaṃ; chandāṃsi nakṣatragatiṃ niruktam adhītya ca vyākaraṇaṃ sakalpaṃ; śikṣāṃ ca bhūtaprakṛtiṃ na vedmi 9 sa me bhavāñ śaṃsatu sarvam etaj; jñāne phalaṃ karmaṇi vā yad asti yathā ca dehāc cyavate śarīrī; punaḥ śarīraṃ ca yathābhyupaiti 10 [manu] yad yat priyaṃ yasya sukhaṃ tad āhus; tad eva duḥkhaṃ pravadanty aniṣṭam iṣṭaṃ ca me syād itarac ca na syād; etat kṛte karma vidhiḥ pravṛttaḥ iṣṭaṃ tv aniṣṭaṃ ca na māṃ bhajetety; etat kṛte jñānavidhiḥ pravṛttaḥ 11 kāmātmakāś chandasi karmayogā; ebhir vimuktaḥ param aśnuvīta nānāvidhe karma pathe sukhārthī; naraḥ pravṛtto na paraṃ prayāti paraṃ hi tat karma pathād apetaṃ; nirāśiṣaṃ brahma paraṃ hy avaśyam 12 prajāḥ sṛṣṭā manasā karmaṇā ca; dvāv apy etau satpathau lokajuṣṭau dṛṣṭvā karma śāśvataṃ cāntavac ca; manas tyāgaḥ kāraṇaṃ nānyad asti 13 svenātmanā cakṣur iva praṇetā; niśātyaye tamasā saṃvṛtātmā jñānaṃ tu vijñānaguṇena yuktaṃ; karmāśubhaṃ paśyati varjanīyam 14 sarpān kuśāgrāṇi tathodapānaṃ; jñātvā manuṣyāḥ parivarjayanti ajñānatas tatra patanti mūḍhā; jñāne phalaṃ paśya yathā viśiṣṭam 15 kṛtsnas tu mantro vidhivat prayukto; yajñā yathoktās tv atha dakṣiṇāś ca annapradānaṃ manasaḥ samādhiḥ; pañcātmakaṃ karmaphalaṃ vadanti 16 guṇātmakaṃ karma vadanti vedās; tasmān mantrā mantramūlaṃ hi karma vidhir vidheyaṃ manasopapattiḥ; phalasya bhoktā tu yathā śarīrī 17 śabdāś ca rūpāṇi rasāś ca puṇyāḥ; sparśāś ca gandhāś ca śubhās tathaiva naro nasaṃsthāna gataḥ prabhuḥ syād; etat phalaṃ sidhyati karma loke 18 yad yac charīreṇa karoti karma; śarīrayuktaḥ samupāśnute tat śarīram evāyatanaṃ sukhasya; duḥkhasya cāpy āyatanaṃ śarīram 19 vācā tu yat karma karoti kiṃ cid; vācaiva sarvaṃ samupāśnute tat manas tu yat karma karoti kiṃ cin; manaḥstha evāyam upāśnute tat 20 yathā guṇaṃ karma gaṇaṃ phalārthī; karoty ayaṃ karmaphale niviṣṭaḥ tathā tathāyaṃ guṇasaṃprayuktaḥ; śubhāśubhaṃ karmaphalaṃ bhunakti 21 matsyo yathā srota ivābhipātī; tathā kṛtaṃ pūrvam upaiti karma śubhe tv asau tuṣyatu duṣkṛte tu; na tuṣyate vai paramaśarīrī 22 yato jagat sarvam idaṃ prasūtaṃ; jñātvātmavanto vyatiyānti yat tat yan mantraśabdair akṛtaprakāśaṃ; tad ucyamānaṃ śṛṇu me paraṃ yat 23 rasair viyuktaṃ vividhairś ca gandhair; aśabdam asparśam arūpavac ca agrāhyam avyaktam avarṇam ekaṃ; pañca prakāraṃ sasṛje prajānām 24 na strī pumān vāpi napuṃsakaṃ ca; na san na cāsat sad asac ca tan na paśyanti yad brahmavido manuṣyās; tad akṣaraṃ na kṣaratīti viddhi |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 12
Chapter 195
|
1
[मनु] अक्षरात खं ततॊ वायुर वायॊर जयॊतिस ततॊ जलम जलात परसूता जगती जगत्यां जायते जगत 2 इमे शरीरैर जलम एव गत्वा; जलाच च तेजः पवनॊ ऽनतरिक्षम खाद वै निवर्तन्ति नभाविनस ते; ये भाविनस ते परम आप्नुवन्ति 3 नॊष्णं न शीतं मृदु नापि तीक्ष्णं; नाम्लं कसायं मधुरं न तिक्तम न शब्दवन नापि च गन्धवत तन; न रूपवत तत्परमस्वभावम 4 सपर्शं तनुर वेद रसं तु जिह्वा; घराणं च गन्धाञ शरवणे च शब्दान रूपाणि चक्षुर न च तत्परं यद; गृह्णन्त्य अनध्यात्मविदॊ मनुष्याः 5 निवर्तयित्वा रसनं रसेभ्यॊ; घराणं च गन्धाच छरवणे च शब्दात सपर्शात तनुं रूपगुणात तु चक्षुस; ततः परं पश्यति सवं सवभावम 6 य ओद गृहीत्वा हि करॊति यच च; यस्मिंश च ताम आरभते परवृत्तिम यस्मिंश च यद येन च यश च कर्ता; तत कारणं तं समुपायम आहुः 7 यच चाभिभूः साधकं वयापकं च; यन मन्त्रवच छंस्यते चैव लॊके यः सर्वहेतुः परमार्थकारी; तत कारणं कार्यम अतॊ यद अन्यत 8 यथा च कश चित सुकृतैर मनुष्यः; शुभाशुभं पराप्नुते ऽथाविरॊधात एवं शरीरेषु शुभाशुभेषु; सवकर्मजैर जञानम इदं निबद्धम 9 यथा परदीपः पुरतः परदीप्तः; परकाशम अन्यस्य करॊति दीप्यन तथेह पञ्चेन्द्रिय दीपवृक्षा; जञानप्रदीप्ताः परवन्त एव 10 यथा हि राज्ञॊ बहवॊ हय अमात्याः; पृथक परमानं परवदन्ति युक्ताः तद्वच छरीरेषु भवन्ति पञ्च; जञानैक देशः परमः स तेभ्यः 11 यथार्चिषॊ ऽगनेः पवनस्य वेगा; मरीचयॊ ऽरकस्य नदीषु चापः गच्छन्ति चायान्ति च तन्यमानास; तद्वच छरीराणि शरीरिणां तु 12 यथा च कश चित परशुं गृहीत्वा; धूमं न पश्येज जवलनं च काष्ठे तद्वच छरीरॊदर पानि पादं; छित्त्वा न पश्यन्ति ततॊ यद अन्यत 13 तान्य एव काष्ठानि यथा विमथ्य; धूमं च पश्येज जवलनं च यॊगात तद्वत सुबुद्धिः समम इन्द्रियत्वाद; बुधः परं पश्यति सवं सवभावम 14 यथात्मनॊ ऽङगं पतितं पृथिव्यां; सवप्नान्तरे पश्यति चात्मनॊ ऽनयत शरॊत्रादि युक्तः सुमनाः सुबुद्धिर; लिङ्गात तथा गच्छति लिङ्गम अन्यत 15 उत्पत्तिवृद्धिक्षयसंनिपातैर; न युज्यते ऽसौ परमः शरीरी अनेन लिङ्गन तु लिङ्गम अन्यद; गच्छत्य अदृष्टः परतिसंधि यॊगात 16 न चक्षुषा पश्यति रूपम आत्मनॊ; न चापि संस्पर्शम उपैत किं चित न चापि तैः साधयते ऽथ कार्यं; ते तं न पश्यन्ति सपश्यते तान 17 यथा परदीपे जवलतॊ ऽनलस्य; संतापजं रूपम उपैति किं चित न चान्तरं रूपगुणं बिभर्ति; तथैव तद दृश्यते रूपम अस्य 18 यथा मनुष्यः परिमुच्य कायम; अदृश्यम अन्यद विशते शरीरम विजृज्य भूतेषु महत्सु देहं; तदाश्रयं चैव बिभर्ति रूपम 19 खं वायुम अग्निं सलिलं तथॊर्वीं; समन्ततॊ ऽभयाविशते शरीरी नानाश्रयाः कर्मसु वर्तमानाः; शरॊत्रादयः पञ्च गुणाञ शरयन्ते 20 शरॊत्रं खतॊ घराणम अथॊ पृथिव्यास; तेजॊमयं रूपम अथॊ विपाकः जलाश्रयः सवेद उक्तॊ रसश च; वाय्वात्मकः सपर्शकृतॊ गुणश च 21 महत्सु भूतेषु वसन्ति पञ्च; पञ्चेन्द्रियार्थाश च तथेन्द्रियेषु सर्वाणि चैतानि मनॊऽनुगानि; बुद्धिं मनॊ ऽनवेति मनः सवभावम 22 शुभाशुभं कर्मकृतं यद अस्य; तद एव परत्याददते सवदेहे मनॊ ऽनुवर्तन्ति परावराणि; जलौकसः सरॊत इवानुकूलम 23 चलं यथादृष्टिपथं परैति; सूक्ष्मं महद रूपम इवाभिपाति सवरूपम आलॊचयते च रूपं; परं तथा बुधि पथं परैति |
1
[manu] akṣarāt khaṃ tato vāyur vāyor jyotis tato jalam jalāt prasūtā jagatī jagatyāṃ jāyate jagat 2 ime śarīrair jalam eva gatvā; jalāc ca tejaḥ pavano 'ntarikṣam khād vai nivartanti nabhāvinas te; ye bhāvinas te param āpnuvanti 3 noṣṇaṃ na śītaṃ mṛdu nāpi tīkṣṇaṃ; nāmlaṃ kasāyaṃ madhuraṃ na tiktam na śabdavan nāpi ca gandhavat tan; na rūpavat tatparamasvabhāvam 4 sparśaṃ tanur veda rasaṃ tu jihvā; ghrāṇaṃ ca gandhāñ śravaṇe ca śabdān rūpāṇi cakṣur na ca tatparaṃ yad; gṛhṇanty anadhyātmavido manuṣyāḥ 5 nivartayitvā rasanaṃ rasebhyo; ghrāṇaṃ ca gandhāc chravaṇe ca śabdāt sparśāt tanuṃ rūpaguṇāt tu cakṣus; tataḥ paraṃ paśyati svaṃ svabhāvam 6 ya od gṛhītvā hi karoti yac ca; yasmiṃś ca tām ārabhate pravṛttim yasmiṃś ca yad yena ca yaś ca kartā; tat kāraṇaṃ taṃ samupāyam āhuḥ 7 yac cābhibhūḥ sādhakaṃ vyāpakaṃ ca; yan mantravac chaṃsyate caiva loke yaḥ sarvahetuḥ paramārthakārī; tat kāraṇaṃ kāryam ato yad anyat 8 yathā ca kaś cit sukṛtair manuṣyaḥ; śubhāśubhaṃ prāpnute 'thāvirodhāt evaṃ śarīreṣu śubhāśubheṣu; svakarmajair jñānam idaṃ nibaddham 9 yathā pradīpaḥ purataḥ pradīptaḥ; prakāśam anyasya karoti dīpyan tatheha pañcendriya dīpavṛkṣā; jñānapradīptāḥ paravanta eva 10 yathā hi rājño bahavo hy amātyāḥ; pṛthak pramānaṃ pravadanti yuktāḥ tadvac charīreṣu bhavanti pañca; jñānaika deśaḥ paramaḥ sa tebhyaḥ 11 yathārciṣo 'gneḥ pavanasya vegā; marīcayo 'rkasya nadīṣu cāpaḥ gacchanti cāyānti ca tanyamānās; tadvac charīrāṇi śarīriṇāṃ tu 12 yathā ca kaś cit paraśuṃ gṛhītvā; dhūmaṃ na paśyej jvalanaṃ ca kāṣṭhe tadvac charīrodara pāni pādaṃ; chittvā na paśyanti tato yad anyat 13 tāny eva kāṣṭhāni yathā vimathya; dhūmaṃ ca paśyej jvalanaṃ ca yogāt tadvat subuddhiḥ samam indriyatvād; budhaḥ paraṃ paśyati svaṃ svabhāvam 14 yathātmano 'ṅgaṃ patitaṃ pṛthivyāṃ; svapnāntare paśyati cātmano 'nyat śrotrādi yuktaḥ sumanāḥ subuddhir; liṅgāt tathā gacchati liṅgam anyat 15 utpattivṛddhikṣayasaṃnipātair; na yujyate 'sau paramaḥ śarīrī anena liṅgana tu liṅgam anyad; gacchaty adṛṣṭaḥ pratisaṃdhi yogāt 16 na cakṣuṣā paśyati rūpam ātmano; na cāpi saṃsparśam upait kiṃ cit na cāpi taiḥ sādhayate 'tha kāryaṃ; te taṃ na paśyanti sapaśyate tān 17 yathā pradīpe jvalato 'nalasya; saṃtāpajaṃ rūpam upaiti kiṃ cit na cāntaraṃ rūpaguṇaṃ bibharti; tathaiva tad dṛśyate rūpam asya 18 yathā manuṣyaḥ parimucya kāyam; adṛśyam anyad viśate śarīram vijṛjya bhūteṣu mahatsu dehaṃ; tadāśrayaṃ caiva bibharti rūpam 19 khaṃ vāyum agniṃ salilaṃ tathorvīṃ; samantato 'bhyāviśate śarīrī nānāśrayāḥ karmasu vartamānāḥ; śrotrādayaḥ pañca guṇāñ śrayante 20 śrotraṃ khato ghrāṇam atho pṛthivyās; tejomayaṃ rūpam atho vipākaḥ jalāśrayaḥ sveda ukto rasaś ca; vāyvātmakaḥ sparśakṛto guṇaś ca 21 mahatsu bhūteṣu vasanti pañca; pañcendriyārthāś ca tathendriyeṣu sarvāṇi caitāni mano'nugāni; buddhiṃ mano 'nveti manaḥ svabhāvam 22 śubhāśubhaṃ karmakṛtaṃ yad asya; tad eva pratyādadate svadehe mano 'nuvartanti parāvarāṇi; jalaukasaḥ srota ivānukūlam 23 calaṃ yathādṛṣṭipathaṃ paraiti; sūkṣmaṃ mahad rūpam ivābhipāti svarūpam ālocayate ca rūpaṃ; paraṃ tathā budhi pathaṃ paraiti |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 12
Chapter 196
|
1
[मनु] यद इन्द्रियैस तूपकृतान पुरस्तात; पराप्तान गुणान संस्मरते चिराय तेष्व इन्द्रियेषूपहतेषु पश्चात; स बुद्धिरूपः परमः सवभावः 2 यथेन्द्रियार्थान युगपत समस्तान; नावेक्षते कृत्स्नम अतुल्यकालम यथाबलं संचरते स विद्वांस; तस्मात स एकः परमः शरीरी 3 रजस तमः सत्त्वम अथॊ तृतीयं; गच्छत्य असौ जञानगुणान विरूपान तथेन्द्रियाण्य आविशते शरीरी; हुताशनं वायुर इवेन्धनस्थम 4 न चक्षुषा पश्यति रूपम आत्मनॊ; न पश्यति सपर्शम इन्द्रियेन्द्रियम न शरॊत लिङ्गं शरवणे निदर्शनं; तथागतं पश्यति तद विनश्यति 5 शरॊत्रादीनि न पश्यन्ति सवं सवम आत्मानम आत्मना सर्वज्ञः सर्वदर्शी च कषेत्रज्ञस तानि पश्यति 6 यथा हिमवतः पार्श्वं पृष्ठं चन्द्रमसॊ यथा न दृष्टपूर्वं मनुजैर न च तन नास्ति तावता 7 तद्वद भूतेषु भूतात्मा सूक्ष्मॊ जञानात्मवान असौ अदृष्टपूर्वश चक्षुर्भ्यां न चासौ नास्ति तावता 8 पश्यन्न अपि यथा लक्ष्म जगत सॊमे न विन्दति एवम अस्ति न वेत्य एतन न च तन न परायनम 9 रूपवन्तम अरूपत्वाद उदयास्तमये बुधाः धिया समनुपश्यन्ति तद्गताः सवितुर गतिम 10 तथा बुद्धिप्रदीपेन दूरस्थं सुविपश्चितः परत्यासन्नं निनीसन्ति जञेयं जञानाभिसंहितम 11 न हि खल्व अनुपायेन कश चिद अर्थॊ ऽभिसिध्यति सूत्रजालैर यथामत्स्यान बध्नन्ति जलजीविनः 12 मृगैर मृगाणां गरहणं पक्षिणां पक्षिभिर यथा गजानां च जगैर एवं जञेयं जञानेन गृह्यते 13 अहिर एव हय अहेः पादान पश्यतीति निदर्शनम तद्वन मूर्तिषु मूर्तिष्ठं जञेयं जञानेन पश्यति 14 नॊत्सहन्ते यथा वेत्तुम इन्द्रियैर इन्द्रियाण्य अपि तथैवेह परा बुद्धिः परं बुद्ध्या न पश्यति 15 यथा चन्द्रॊ हय अमावास्याम अलिङ्गत्वान न दृश्यते न च नाशॊ ऽसय भवति तथा विद्धि शरीरिणम 16 कषीणकॊशॊ हय अमावास्यं चन्द्रमा न परकाशते तद्वन मूर्ति वियुक्तः सञ शरीरी नॊपलभ्यते 17 यथा कॊशान्तरं पराप्य चन्द्रम भराजते पुनः तद्वल लिङ्गान्तरं पराप्य शरीरी भराजते पुनः 18 जन्म वृद्धिक्षयश चास्य परत्यक्षेणॊपलभ्यते सा तु चन्द्रमसॊ वयक्तिर न तु तस्य शरीरिणः 19 उत्पत्तिवृद्धिव्ययतॊ यथा स इति गृह्यते चन्द्र एव तव अमावास्यां तथा भवति मूर्तिमान 20 नाभिसर्पद विमुञ्चद वा शशिनं दृश्यते तमः विसृजंश चॊपसर्पंश च तद्वत पश्य शरीरिणम 21 यथा चन्द्रार्कसंयुक्तं तमस तद उपलभ्यते तद्वच छरीर संयुक्तः शरीरीत्य उपलभ्यते 22 यथा चन्द्रार्कनिर्मुक्तः स राहुर नॊपलभ्यते तद्वच छरीर निर्मुक्तः शरीरी नॊपलभ्यते 23 यथा चन्द्रॊ हय अमावास्यां नक्षतैर युज्यते गतः तद्वच छरीर निर्मुक्तः फलैर युज्यति कर्मणः |
1
[manu] yad indriyais tūpakṛtān purastāt; prāptān guṇān saṃsmarate cirāya teṣv indriyeṣūpahateṣu paścāt; sa buddhirūpaḥ paramaḥ svabhāvaḥ 2 yathendriyārthān yugapat samastān; nāvekṣate kṛtsnam atulyakālam yathābalaṃ saṃcarate sa vidvāṃs; tasmāt sa ekaḥ paramaḥ śarīrī 3 rajas tamaḥ sattvam atho tṛtīyaṃ; gacchaty asau jñānaguṇān virūpān tathendriyāṇy āviśate śarīrī; hutāśanaṃ vāyur ivendhanastham 4 na cakṣuṣā paśyati rūpam ātmano; na paśyati sparśam indriyendriyam na śrota liṅgaṃ śravaṇe nidarśanaṃ; tathāgataṃ paśyati tad vinaśyati 5 śrotrādīni na paśyanti svaṃ svam ātmānam ātmanā sarvajñaḥ sarvadarśī ca kṣetrajñas tāni paśyati 6 yathā himavataḥ pārśvaṃ pṛṣṭhaṃ candramaso yathā na dṛṣṭapūrvaṃ manujair na ca tan nāsti tāvatā 7 tadvad bhūteṣu bhūtātmā sūkṣmo jñānātmavān asau adṛṣṭapūrvaś cakṣurbhyāṃ na cāsau nāsti tāvatā 8 paśyann api yathā lakṣma jagat some na vindati evam asti na vety etan na ca tan na parāyanam 9 rūpavantam arūpatvād udayāstamaye budhāḥ dhiyā samanupaśyanti tadgatāḥ savitur gatim 10 tathā buddhipradīpena dūrasthaṃ suvipaścitaḥ pratyāsannaṃ ninīsanti jñeyaṃ jñānābhisaṃhitam 11 na hi khalv anupāyena kaś cid artho 'bhisidhyati sūtrajālair yathāmatsyān badhnanti jalajīvinaḥ 12 mṛgair mṛgāṇāṃ grahaṇaṃ pakṣiṇāṃ pakṣibhir yathā gajānāṃ ca jagair evaṃ jñeyaṃ jñānena gṛhyate 13 ahir eva hy aheḥ pādān paśyatīti nidarśanam tadvan mūrtiṣu mūrtiṣṭhaṃ jñeyaṃ jñānena paśyati 14 notsahante yathā vettum indriyair indriyāṇy api tathaiveha parā buddhiḥ paraṃ buddhyā na paśyati 15 yathā candro hy amāvāsyām aliṅgatvān na dṛśyate na ca nāśo 'sya bhavati tathā viddhi śarīriṇam 16 kṣīṇakośo hy amāvāsyaṃ candramā na prakāśate tadvan mūrti viyuktaḥ sañ śarīrī nopalabhyate 17 yathā kośāntaraṃ prāpya candrama bhrājate punaḥ tadval liṅgāntaraṃ prāpya śarīrī bhrājate punaḥ 18 janma vṛddhikṣayaś cāsya pratyakṣeṇopalabhyate sā tu candramaso vyaktir na tu tasya śarīriṇaḥ 19 utpattivṛddhivyayato yathā sa iti gṛhyate candra eva tv amāvāsyāṃ tathā bhavati mūrtimān 20 nābhisarpad vimuñcad vā śaśinaṃ dṛśyate tamaḥ visṛjaṃś copasarpaṃś ca tadvat paśya śarīriṇam 21 yathā candrārkasaṃyuktaṃ tamas tad upalabhyate tadvac charīra saṃyuktaḥ śarīrīty upalabhyate 22 yathā candrārkanirmuktaḥ sa rāhur nopalabhyate tadvac charīra nirmuktaḥ śarīrī nopalabhyate 23 yathā candro hy amāvāsyāṃ nakṣatair yujyate gataḥ tadvac charīra nirmuktaḥ phalair yujyati karmaṇaḥ |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 12
Chapter 197
|
1
[मनु] यथा वयक्तम इदं शेते सवप्ने चरति चेतनम जञानम इन्द्रियसंयुक्तं तद्वत परेत्य भवाभवौ 2 यथाम्भसि परसन्ने तु रूपं पश्यति चक्षुषा तद्वत परसन्नेन्द्रियवाञ जञेयं जञानेन पश्यति 3 स एव लुलिते तस्मिन यथा रूपं न पश्यति तथेन्द्रियाकुली भावे जञेयं जञाने न पश्यति 4 अबुद्धिर अज्ञानकृता अबुद्ध्या दुष्यते मनः दुष्टस्य मनसः पञ्च संप्रदुष्यन्ति मानसाः 5 अज्ञानतृप्तॊ विषयेष्व अवगाधॊ न दृश्यते अदृष्ट्वैव तु पूतात्मा विषयेभ्यॊ निवर्तते 6 तर्ष छेदॊ न भवति पुरुषस्येह कल्मसात निवर्तते तथा तर्षः पापम अन्तं गतं यथा 7 विषयेषु च संसर्गाच छाश्वतस्य नसंश्रयात मनसा चान्यद आकाङ्क्षन परं न परतिपद्यते 8 जञानम उत्पद्यते पुंसां कषयात पापस्य कर्मणः अथादर्श तलप्रख्ये पश्यत्य आत्मानम आत्मनि 9 परसृतैर इन्द्रियैर दुःखी तैर एव नियतैः सुखी तस्माद इन्द्रियरूपेभ्यॊ यच्छेद आत्मानम आत्मना 10 इन्द्रियेभ्यॊ मनः पूर्वं बुद्धिः परतरा ततः बुद्धेः परतरं जञानं जञानात परतरं परम 11 अव्यक्तात परसृतं जञानं ततॊ बुद्धिस ततॊ मनः मनः शरॊत्रादिभिर युक्तं शब्दादीन साधु पश्यति 12 यस तांस तयजति शब्दादीन सर्वाश च वयक्तयस तथा विमुञ्चत्य आकृति गरामांस तान मुक्त्वामृतम अश्नुते 13 उद्यन हि सविता यद्वज जृजते रस्मि मन्दलम स एवास्तम उपागच्छंस तद एवात्मनि यच्छति 14 अन्तरात्मा तथा देहम आविश्येन्द्रिय रश्मिभिः पराप्येन्द्रिय गुणान पञ्च सॊ ऽसतम आवृत्य गच्छति 15 परनीतं कर्मणा मार्गं नीयमानः पुनः पुनः पराप्नॊत्य अयं कर्मफलं परवृद्धं धर्मम आत्मवान 16 विषया विनिवर्तन्ते निराहारस्य देहिनः रसवर्जं सरॊ ऽपय अस्य परं दृष्ट्वा निवर्तते 17 बुद्धिः कर्म गुणैर हीना यदा मनसि वर्तते तदा संपद्यते बरह्म तत्रैव परलयं गतम 18 अस्पर्शनम अशृण्वानम अनास्वादम अदर्शनम अघ्राणम अवितर्कं च सत्त्वं परविशते परम 19 मनस्य आकृतयॊ मग्ना मनस तव अतिगतं मतिम मतिस तव अतिगता जञानं जञानं तव अभिगतं परम 20 इन्द्रियैर मनसः सिद्धिर न बुद्धिं बुध्यते मनः न बुद्धिर बुध्यते ऽवयक्तं सूक्ष्मस तव एतानि पश्यति |
1
[manu] yathā vyaktam idaṃ śete svapne carati cetanam jñānam indriyasaṃyuktaṃ tadvat pretya bhavābhavau 2 yathāmbhasi prasanne tu rūpaṃ paśyati cakṣuṣā tadvat prasannendriyavāñ jñeyaṃ jñānena paśyati 3 sa eva lulite tasmin yathā rūpaṃ na paśyati tathendriyākulī bhāve jñeyaṃ jñāne na paśyati 4 abuddhir ajñānakṛtā abuddhyā duṣyate manaḥ duṣṭasya manasaḥ pañca saṃpraduṣyanti mānasāḥ 5 ajñānatṛpto viṣayeṣv avagādho na dṛśyate adṛṣṭvaiva tu pūtātmā viṣayebhyo nivartate 6 tarṣa chedo na bhavati puruṣasyeha kalmasāt nivartate tathā tarṣaḥ pāpam antaṃ gataṃ yathā 7 viṣayeṣu ca saṃsargāc chāśvatasya nasaṃśrayāt manasā cānyad ākāṅkṣan paraṃ na pratipadyate 8 jñānam utpadyate puṃsāṃ kṣayāt pāpasya karmaṇaḥ athādarśa talaprakhye paśyaty ātmānam ātmani 9 prasṛtair indriyair duḥkhī tair eva niyataiḥ sukhī tasmād indriyarūpebhyo yacched ātmānam ātmanā 10 indriyebhyo manaḥ pūrvaṃ buddhiḥ paratarā tataḥ buddheḥ parataraṃ jñānaṃ jñānāt parataraṃ param 11 avyaktāt prasṛtaṃ jñānaṃ tato buddhis tato manaḥ manaḥ śrotrādibhir yuktaṃ śabdādīn sādhu paśyati 12 yas tāṃs tyajati śabdādīn sarvāś ca vyaktayas tathā vimuñcaty ākṛti grāmāṃs tān muktvāmṛtam aśnute 13 udyan hi savitā yadvaj jṛjate rasmi mandalam sa evāstam upāgacchaṃs tad evātmani yacchati 14 antarātmā tathā deham āviśyendriya raśmibhiḥ prāpyendriya guṇān pañca so 'stam āvṛtya gacchati 15 pranītaṃ karmaṇā mārgaṃ nīyamānaḥ punaḥ punaḥ prāpnoty ayaṃ karmaphalaṃ pravṛddhaṃ dharmam ātmavān 16 viṣayā vinivartante nirāhārasya dehinaḥ rasavarjaṃ saro 'py asya paraṃ dṛṣṭvā nivartate 17 buddhiḥ karma guṇair hīnā yadā manasi vartate tadā saṃpadyate brahma tatraiva pralayaṃ gatam 18 asparśanam aśṛṇvānam anāsvādam adarśanam aghrāṇam avitarkaṃ ca sattvaṃ praviśate param 19 manasy ākṛtayo magnā manas tv atigataṃ matim matis tv atigatā jñānaṃ jñānaṃ tv abhigataṃ param 20 indriyair manasaḥ siddhir na buddhiṃ budhyate manaḥ na buddhir budhyate 'vyaktaṃ sūkṣmas tv etāni paśyati |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 12
Chapter 198
|
1
[मनु] जञानं जञेयाभिनिर्वृत्तं विद्धि जञानगुणं मनः परज्ञा करण संयुक्तं ततॊ बुद्धिः परवर्तते 2 यदा कर्म गुणॊपेता बुद्धिर मनसि वर्तते तदा परज्ञायते बरह्म धयानयॊगसमाधिना 3 सेयं गुणवती बुद्धिर गुणेष्व एवाभिवर्तते अवताराभिनिःस्रॊतं गिरेः शृङ्गाद इवॊदकम 4 यदा निर्गुणम आप्नॊति धयानं मनसि पूर्वजम तदा परज्ञायते बरह्म निकस्यं निकसे यथा 5 मनस तव अपहृतं बुद्धिम इन्द्रियार्थ निदर्शनम न समक्षं गुणावेक्षि निर्गुणस्य निदर्शनम 6 सर्वाण्य एतानि संवार्य दवाराणि मनसि सथितः मनस्य एकाग्रतां कृत्वा तत्परं परदिपद्यते 7 यथा महान्ति भूतानि निवर्तन्ते गुणक्षये तथेन्द्रियाण्य उपादाय बुद्धिर मनसि वर्तते 8 यदा मनसि सा बुद्धिर वर्तते ऽनतरचारिणी वयवसायगुणॊपेता तदा संपद्यते मनः 9 गुणवद्भिर गुणॊपेतं यदा धयानगुणं मनः तदा सर्वगुणान हित्वा निर्गुणं परतिपद्यते 10 अव्यक्तस्येह विज्ञाने नास्ति तुल्यं निदर्शनम यथ नास्ति पदन्यासः कस तं विषयम आप्नुयात 11 तपसा चानुमानेन गुणैर जात्या शरुतेन च निनीसेत तत्परं बरह्म विशूधेनान्तरात्मना 12 गुणहीनॊ हि तं मार्गं बहिर समनुवर्तते गुणाभावात परकृत्या च निस्तर्क्यं जञेय संमितम 13 नैर्गुण्याद बरह्म चाप्नॊति सगुणत्वान निवर्तते गुणप्रसारिणी बुद्धिर हुताशन इवेन्धने 14 यथा पञ्च विमुक्तानि इन्द्रियाणि सवकर्मभिः तथा तत्परमं बरह्म विमुक्तं परकृतेः परम 15 एवं परकृतितः सर्वे परभवन्ति शरीरिणः निवर्तन्ते निवृत्तौ च सर्वं नैवॊपयान्ति च 16 पुरुषः परकृतिर बुद्धिर विशेषाश चेन्द्रियाणि च अहंकारॊ ऽभिमानश च संभूतॊ भूतसंज्ञकः 17 एकस्याद्या परवृत्तिस तु परधानात संप्रवर्तते दवितीया मिथुन वयक्तिम अविशेषान नियच्छति 18 धर्माद उत्कृष्यते शरेयस तथाश्रेयॊ ऽपय अधर्मतः रागवान परकृतिं हय एति विरक्तॊ जञानवान भवेत |
1
[manu] jñānaṃ jñeyābhinirvṛttaṃ viddhi jñānaguṇaṃ manaḥ prajñā karaṇa saṃyuktaṃ tato buddhiḥ pravartate 2 yadā karma guṇopetā buddhir manasi vartate tadā prajñāyate brahma dhyānayogasamādhinā 3 seyaṃ guṇavatī buddhir guṇeṣv evābhivartate avatārābhiniḥsrotaṃ gireḥ śṛṅgād ivodakam 4 yadā nirguṇam āpnoti dhyānaṃ manasi pūrvajam tadā prajñāyate brahma nikasyaṃ nikase yathā 5 manas tv apahṛtaṃ buddhim indriyārtha nidarśanam na samakṣaṃ guṇāvekṣi nirguṇasya nidarśanam 6 sarvāṇy etāni saṃvārya dvārāṇi manasi sthitaḥ manasy ekāgratāṃ kṛtvā tatparaṃ pradipadyate 7 yathā mahānti bhūtāni nivartante guṇakṣaye tathendriyāṇy upādāya buddhir manasi vartate 8 yadā manasi sā buddhir vartate 'ntaracāriṇī vyavasāyaguṇopetā tadā saṃpadyate manaḥ 9 guṇavadbhir guṇopetaṃ yadā dhyānaguṇaṃ manaḥ tadā sarvaguṇān hitvā nirguṇaṃ pratipadyate 10 avyaktasyeha vijñāne nāsti tulyaṃ nidarśanam yatha nāsti padanyāsaḥ kas taṃ viṣayam āpnuyāt 11 tapasā cānumānena guṇair jātyā śrutena ca ninīset tatparaṃ brahma viśūdhenāntarātmanā 12 guṇahīno hi taṃ mārgaṃ bahir samanuvartate guṇābhāvāt prakṛtyā ca nistarkyaṃ jñeya saṃmitam 13 nairguṇyād brahma cāpnoti saguṇatvān nivartate guṇaprasāriṇī buddhir hutāśana ivendhane 14 yathā pañca vimuktāni indriyāṇi svakarmabhiḥ tathā tatparamaṃ brahma vimuktaṃ prakṛteḥ param 15 evaṃ prakṛtitaḥ sarve prabhavanti śarīriṇaḥ nivartante nivṛttau ca sarvaṃ naivopayānti ca 16 puruṣaḥ prakṛtir buddhir viśeṣāś cendriyāṇi ca ahaṃkāro 'bhimānaś ca saṃbhūto bhūtasaṃjñakaḥ 17 ekasyādyā pravṛttis tu pradhānāt saṃpravartate dvitīyā mithuna vyaktim aviśeṣān niyacchati 18 dharmād utkṛṣyate śreyas tathāśreyo 'py adharmataḥ rāgavān prakṛtiṃ hy eti virakto jñānavān bhavet |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 12
Chapter 199
|
1
[मनु] यदा ते पञ्चभिः पञ्च विमुक्ता मनसा सह अथ तद दरक्ष्यसे बरह्म मनौ सूत्रम इवार्पितम 2 तद एव च यथा सूत्रं सुवर्णे वर्तते पुनः मुक्तास्व अथ परवालेषु मृन मये राजते तथा 3 तद्वद गॊषु मनुष्येषु तद्वद धस्ति मृगादिषु तद्वत कीत पतङ्गेषु परसक्तात्मा सवकर्मभिः 4 येन येन शरीरेण यद यत कर्म करॊत्य अयम तेन तेन शरीरेण तत तत फलम उपाश्नुते 5 यथा हय एकरसा भूमिर ओषध्यात्मानुसारिणी तथा कर्मानुगा बुद्धिर अन्तरात्मानुदर्शिनी 6 जञानपूर्वॊद्भवा लिप्सा लिप्सा पूर्वाभिसंधिता अभिसंधि पूर्वकं कर्म कर्म मूलं ततः फलम 7 फलं कर्मात्मकं विद्यात कर्म जञेयात्मकं तथा जञेयं जञानात्मकं विद्याज जञानं सदसद आत्मकम 8 जञानानां च फलानां च जञेयानां कर्मणां तथा कषयान्ते तत फलं दिव्यं जञानं जञेय परतिष्ठितम 9 महद धि परमं भूतं युक्ताः पश्यन्ति यॊगिनः अबुद्धास तं न पश्यन्ति हय आत्मस्था गुणबुद्धयः 10 पृथिवी रूपतॊ रूपम अपाम इह महत्तरम अद्भ्यॊ महत्तरं तेजस तेजसः पवनॊ महान 11 पवनाच च महद वयॊम तस्मात परतरं मनः मनसॊ महती बुद्धिर बुद्धेः कालॊ महान समृतः 12 कालात स भगवान विष्णुर यस्य सर्वम इदं जगत नादिर न मध्यं नैवान्तस तस्य देवस्य विद्यते 13 अनादित्वाद अमध्यत्वाद अनन्तत्वच च सॊ ऽवययः अत्येति सर्वदुःखानि दुःखं हय अन्तवद उच्यते 14 तद बरह्म परमं परॊक्तं तद धाम परमं समृतम तद गत्वा कालविषयाद विभुक्ता भॊक्षम आश्रिताः 15 गुणैस तव एतैः परकाशन्ते निर्गुणत्वात ततः परम निवृत्ति लक्षणॊ धर्मस तथानन्त्याय कल्पते 16 ऋचॊ यजूंसि सामानि शरीराणि वयपाश्रिताः जिह्वाग्रेषु परवर्तन्ते यत्नसाध्या विनाशिनः 17 न चैवम इष्यते बरह्म शरीराश्रय संभवम न यत्नसाध्यं तद बरह्म नादि मध्यं न चान्तवत 18 ऋचाम आदिस तथा साम्नां यजुषाम आदिर उच्यते अन्तश चादिमतां दृष्टॊ न चादिर बरह्मणः समृतः 19 अनादित्वाद अनन्तत्वात तद अनन्तम अथाव्ययम अव्ययत्वाच च निर्द्वन्धं दवन्धाभावात ततः परम 20 अदृष्टतॊ ऽनुपायाच च अप्य असंधेश च कर्मणः न तेन मर्त्याः पश्यन्ति येन गच्छन्ति तत्परम 21 विषयेषु च संसर्गाच छाश्वतस्य च दर्शनात मनसा चान्यद आकाङ्क्षन परं न परतिपद्यते 22 गुणान यद इह पश्यन्ति तद इच्छन्त्य अपरे जनाः परं नैवाभिकाङ्क्षन्ति निर्गुणत्वाद गुणार्थिनः 23 गुणैर यस तव अवरैर युक्तः कथं विद्याद गुणान इमान अनुमानाद धि गन्तव्यं गुणैर अवयवैः सह 24 सूक्ष्मेण मनसा विद्मॊ वाचा वक्तुं न शक्नुमः मनॊ हि मनसा गराह्यं दर्शनेन च दर्शनम 25 जञानेन निर्मलीकृत्य बुद्धिं बुद्ध्या तथा मनः मनसा चेन्द्रियग्रामम अनन्तं परतिपद्यते 26 बुद्धिप्रहीनॊ मनसासमृद्धस; तथा निराशीर गुणताम उपैति परं तयजन्तीह विलॊभ्यमाना; हुताशनं वायुर इवेन्धनस्थम 27 गुणादाने विप्रयॊगे च तेषां; मनः सदा बुद्धिपरावराभ्याम अनेनैव विधिना संप्रवृत्तॊ; गुणादाने बरह्म शरीरम एति 28 अव्यक्तात्मा पुरुषॊ ऽवयक्तकर्मा; सॊ ऽवयक्तत्वं गच्छति हय अन्तकाले तैर एवायं चेन्द्रियैर वर्धमानैर; गलायद्भिर वा वर्तते कर्म रूपः 29 सर्वैर अयं चेन्द्रियैः संप्रयुक्तॊ; देहः पराप्तः पञ्च भूताश्रयः सयात नासामर्थ्याद गच्छति कर्मणेह; हीनस तेन परमेणाव्ययेन 30 पृथिव्या नरः पश्यति नान्तम अस्या; हय अन्तश चास्या भविता चेति विद्धि परं नयन्तीह विलॊभ्यमानं; यथा पलवं वायुर इवार्णवस्थम 31 दिवाकरॊ गुणम उपलभ्य निर्गुणॊ; यथा भवेद वयपगतरश्मिमन्दलः तथा हय असौ मुनिर इह निर्विशेषवान; स निर्गुणं परविशति बरह्म चाव्ययम 32 अनागतिं सुकृतिमतां परां गतिं; सवयम्भुवं परभव निधानम अव्ययम सनातनं यद अमृतम अव्ययं पदं; विचार्य तं शमम अमृतत्वम अश्नुते |
1
[manu] yadā te pañcabhiḥ pañca vimuktā manasā saha atha tad drakṣyase brahma manau sūtram ivārpitam 2 tad eva ca yathā sūtraṃ suvarṇe vartate punaḥ muktāsv atha pravāleṣu mṛn maye rājate tathā 3 tadvad goṣu manuṣyeṣu tadvad dhasti mṛgādiṣu tadvat kīta pataṅgeṣu prasaktātmā svakarmabhiḥ 4 yena yena śarīreṇa yad yat karma karoty ayam tena tena śarīreṇa tat tat phalam upāśnute 5 yathā hy ekarasā bhūmir oṣadhyātmānusāriṇī tathā karmānugā buddhir antarātmānudarśinī 6 jñānapūrvodbhavā lipsā lipsā pūrvābhisaṃdhitā abhisaṃdhi pūrvakaṃ karma karma mūlaṃ tataḥ phalam 7 phalaṃ karmātmakaṃ vidyāt karma jñeyātmakaṃ tathā jñeyaṃ jñānātmakaṃ vidyāj jñānaṃ sadasad ātmakam 8 jñānānāṃ ca phalānāṃ ca jñeyānāṃ karmaṇāṃ tathā kṣayānte tat phalaṃ divyaṃ jñānaṃ jñeya pratiṣṭhitam 9 mahad dhi paramaṃ bhūtaṃ yuktāḥ paśyanti yoginaḥ abuddhās taṃ na paśyanti hy ātmasthā guṇabuddhayaḥ 10 pṛthivī rūpato rūpam apām iha mahattaram adbhyo mahattaraṃ tejas tejasaḥ pavano mahān 11 pavanāc ca mahad vyoma tasmāt parataraṃ manaḥ manaso mahatī buddhir buddheḥ kālo mahān smṛtaḥ 12 kālāt sa bhagavān viṣṇur yasya sarvam idaṃ jagat nādir na madhyaṃ naivāntas tasya devasya vidyate 13 anāditvād amadhyatvād anantatvac ca so 'vyayaḥ atyeti sarvaduḥkhāni duḥkhaṃ hy antavad ucyate 14 tad brahma paramaṃ proktaṃ tad dhāma paramaṃ smṛtam tad gatvā kālaviṣayād vibhuktā bhokṣam āśritāḥ 15 guṇais tv etaiḥ prakāśante nirguṇatvāt tataḥ param nivṛtti lakṣaṇo dharmas tathānantyāya kalpate 16 ṛco yajūṃsi sāmāni śarīrāṇi vyapāśritāḥ jihvāgreṣu pravartante yatnasādhyā vināśinaḥ 17 na caivam iṣyate brahma śarīrāśraya saṃbhavam na yatnasādhyaṃ tad brahma nādi madhyaṃ na cāntavat 18 ṛcām ādis tathā sāmnāṃ yajuṣām ādir ucyate antaś cādimatāṃ dṛṣṭo na cādir brahmaṇaḥ smṛtaḥ 19 anāditvād anantatvāt tad anantam athāvyayam avyayatvāc ca nirdvandhaṃ dvandhābhāvāt tataḥ param 20 adṛṣṭato 'nupāyāc ca apy asaṃdheś ca karmaṇaḥ na tena martyāḥ paśyanti yena gacchanti tatparam 21 viṣayeṣu ca saṃsargāc chāśvatasya ca darśanāt manasā cānyad ākāṅkṣan paraṃ na pratipadyate 22 guṇān yad iha paśyanti tad icchanty apare janāḥ paraṃ naivābhikāṅkṣanti nirguṇatvād guṇārthinaḥ 23 guṇair yas tv avarair yuktaḥ kathaṃ vidyād guṇān imān anumānād dhi gantavyaṃ guṇair avayavaiḥ saha 24 sūkṣmeṇa manasā vidmo vācā vaktuṃ na śaknumaḥ mano hi manasā grāhyaṃ darśanena ca darśanam 25 jñānena nirmalīkṛtya buddhiṃ buddhyā tathā manaḥ manasā cendriyagrāmam anantaṃ pratipadyate 26 buddhiprahīno manasāsamṛddhas; tathā nirāśīr guṇatām upaiti paraṃ tyajantīha vilobhyamānā; hutāśanaṃ vāyur ivendhanastham 27 guṇādāne viprayoge ca teṣāṃ; manaḥ sadā buddhiparāvarābhyām anenaiva vidhinā saṃpravṛtto; guṇādāne brahma śarīram eti 28 avyaktātmā puruṣo 'vyaktakarmā; so 'vyaktatvaṃ gacchati hy antakāle tair evāyaṃ cendriyair vardhamānair; glāyadbhir vā vartate karma rūpaḥ 29 sarvair ayaṃ cendriyaiḥ saṃprayukto; dehaḥ prāptaḥ pañca bhūtāśrayaḥ syāt nāsāmarthyād gacchati karmaṇeha; hīnas tena parameṇāvyayena 30 pṛthivyā naraḥ paśyati nāntam asyā; hy antaś cāsyā bhavitā ceti viddhi paraṃ nayantīha vilobhyamānaṃ; yathā plavaṃ vāyur ivārṇavastham 31 divākaro guṇam upalabhya nirguṇo; yathā bhaved vyapagataraśmimandalaḥ tathā hy asau munir iha nirviśeṣavān; sa nirguṇaṃ praviśati brahma cāvyayam 32 anāgatiṃ sukṛtimatāṃ parāṃ gatiṃ; svayambhuvaṃ prabhava nidhānam avyayam sanātanaṃ yad amṛtam avyayaṃ padaṃ; vicārya taṃ śamam amṛtatvam aśnute |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 12
Chapter 200
|
1
[य] पितामह महाप्राज्ञ पुन्दरीकाक्षम अच्युतम कर्तारम अकृतं विष्णुं भूतानां परभवाप्ययम 2 नारायणं हृषीकेशं गॊविन्दम अपराजितम तत्त्वेन भरतश्रेष्ठ शरॊतुम इच्छामि केशवम 3 [भी] शरुतॊ ऽयम अर्थॊ रामस्य जामदग्न्यस्य जल्पतः नारदस्य च देवर्षेः कृष्णद्वैपायनस्य च 4 असितॊ देवलस तात वाल्मीकिश च महातपाः मार्कन्देयश च गॊविन्दे कथयत्य अद्भुतं महत 5 केशवॊ भरतश्रेष्ठ भगवान ईश्वरः परभुः पुरुषः सर्वम इत्य एव शरूयते बहुधा विभुः 6 किं तु यानि विदुर लॊके बराह्मणाः शार्ङ्गधन्वनः माहात्म्यानि महाबाहॊ शृणु तानि युधिष्ठिर 7 यानि चाहुर मनुष्येन्द्र ये पुराणविदॊ जनाः अशेषेण हि गॊविन्दे कीर्तयिष्यामि तान्य अहम 8 महाभूतानि भूतात्मा महात्मा पुरुषॊत्तमः वायुर जयॊतिस तथा चापः खं गां चैवान्वकल्पयत 9 स दृष्ट्वा पृथिवीं चैव सर्वभूतेश्वरः परभुः अप्स्व एव शयनं चक्रे महात्मा पुरुषॊत्तमः 10 सर्वतेजॊमयस तस्मिञ शयानः शयने शुभे सॊ ऽगरजं सर्वभूतानां संकर्षणम अचिन्तयत 11 आश्रयं सर्वभूतानां मनसेति विशुश्रुम स धारयति भूतात्मा उभे भूतभविष्यती 12 ततस तस्मिन महाबाहॊ परादुर्भूते महात्मनि भास्करप्रतिमं दिव्यं नाभ्यां पद्मम अजायत 13 स तत्र भगवान देवः पुष्करे भासयन दिशः बरह्मा समभवत तात सर्ब्व भूतपितामहः 14 तस्मिन्न अपि महाबाहॊ परादुर्भूते महात्मनि तमसः पूर्वजॊ जज्ञे मधुर नाम महासुरः 15 तम उग्रम उग्रकर्माणम उग्रां बुद्धिं समास्थितम बरह्मणॊपचितिं कुर्वञ जघान पुरुषॊत्तमः 16 तस्य तात वधात सर्वे देवदानव मानवाः मधुसूदनम इत्य आहुर वृषभं सर्वसात्वताम 17 बरह्मा तु ससृजे पुत्रान मानसान दक्ष सप्तमान मरीचिम अत्र्यङ्गिरसौ पुलस्त्यं पुलहं करतुम 18 मरीचिः कश्यपं तात पुत्रं चासृजद अग्रजम मानसं जनयाम आस तैजसं बरह्मसत्तमम 19 अङ्गुष्ठाद असृजद बरह्मा मरीचेर अपि पूर्वजम सॊ ऽभवद भरतश्रेष्ठ दक्षॊ नाम परजापतिः 20 तस्य पूर्वम अजायन्त दश तिस्रश च भारत परजापतेर दुहितरस तासां जयेष्ठाभवद दितिः 21 सर्वधर्मविशेषज्ञः पुण्यकीर्तिर महायशाः मारीचः कश्यपस तात सर्वासाम अभवत पतिः 22 उत्पाद्य तु महाभागस तासाम अवरजा दश ददौ धर्माय धर्मज्ञॊ दक्ष एव परजापतिः 23 धर्मस्य वसवः पुत्रा रुद्राश चामिततेजसः विश्वेदेवाश च साध्याश च मरुत्वन्तश च भारत 24 अपरास तु यवीयस्यस ताभ्यॊ ऽनयाः सप्त विंशतिः सॊमस तासां महाभागः सर्वासाम अभवत पतिः 25 इतरास तु वयजायन्त गन्धर्वांस तुरगान दविजान गाश च किंपुरुषान मत्स्यान औद्भिदांश च वनस्पतीन 26 आदित्यान अदितिर जज्ञे देव शरेष्ठान महाबलान तेषां विष्णुर वामनॊ ऽभूद गॊविन्दश चाभवत परभुः 27 तस्य विक्रमणाद एव देवानां शरीर वयवर्धत दानवाश च पराभूता दैतेयी चासुरी परजा 28 विप्रचित्ति परधानांश्च च दानवान असृजद दनुः दितिस तु सर्वान असुरान महासत्त्वान वयजायत 29 अहॊरात्रं च कालं च यथर्तु मधुसूदनः पूर्वाह्नं चापराह्नं च सर्वम एवान्वकल्पयत 30 बुद्द्यापः सॊ ऽसृजन मेघांस तथा सथावरजङ्गमान पृथिवीं सॊ ऽसृजद विश्वां सहितां भूरि तेजसा 31 ततः कृष्णॊ महाबाहुः पुनर एव युधिष्ठिर बराह्मणानां शतं शरेष्ठं मुखाद असृजत परभुः 32 बाहुभ्यां कषत्रिय शतं वैश्यानाम ऊरुतः शतम पद्भ्यां शूद्र शतं चैव केशवॊ भरतर्शभ 33 स एवं चतुरॊ वर्णान समुत्पाद्य महायशाः अध्यक्षं सर्वभूतानां धातारम अकरॊत परभुः 34 यावद यावद अभूच छरद्धा देहं धारयितुं नृणाम तावत तावद अजीवंस ते नासीद यम कृतं भयम 35 न चैषां मैथुनॊ धर्मॊ बभूव भरतर्षभ संकल्पाद एव चैतेषाम अपत्यम उदपद्यत 36 तत्र तरेतायुगे काले संकल्पाज जायते परजा न हय अभून मैथुनॊ धर्मस तेषाम अपि जनाधिप 37 दवापरे मैथुनॊ धर्मः परजानाम अभवन नृप तथा कलियुगे राजन दवंद्वम आपेदिरे जनाः 38 एष भूतपतिस तात सवध्यक्षश च परकीर्तितः निरध्यक्षांस तु कौतेय कीर्तयिष्यामि तान अपि 39 दक्षिणापथ जन्मानः सर्वे तलवरान्ध्रिकाः उत्साः पुलिन्दाः शबराश चूचुपा मन्दपैः सह 40 उत्तरा पथजन्मानः कीर्तयिष्यामि तान अपि यौन काम्बॊजगान्धाराः किराता बर्बरैः सह 41 एते पापकृतस तात चरन्ति पृथिवीम इमाम शवकाकबलगृध्राणां सधर्माणॊ नराधिप 42 नैते कृतयुगे तात चरन्ति पृथिवीम इमाम तरेता परभृति वर्तन्ते ते जना भरतर्षभ 43 ततस तस्मिन महाघॊरे संध्याकाले युगान्तके राजानः समसज्जन्त समासाद्येतरेतरम 44 एवम एष कुरुश्रेष्ठ परादुर्भावॊ महात्मनः देवदेवर्षिर आचस्त नारदः सर्वलॊकदृश 45 नारदॊ ऽपय अथ कृष्णस्य परं मेने नराधिप शाश्वतत्वं महाबाहॊ यथाव भरतर्षभ 46 एवम एष महाबाहुः केशवः सत्यविक्रमः अचिन्त्यः पुन्दरीकाक्षॊ नैष केवलमानुषः |
1
[y] pitāmaha mahāprājña pundarīkākṣam acyutam kartāram akṛtaṃ viṣṇuṃ bhūtānāṃ prabhavāpyayam 2 nārāyaṇaṃ hṛṣīkeśaṃ govindam aparājitam tattvena bharataśreṣṭha śrotum icchāmi keśavam 3 [bhī] śruto 'yam artho rāmasya jāmadagnyasya jalpataḥ nāradasya ca devarṣeḥ kṛṣṇadvaipāyanasya ca 4 asito devalas tāta vālmīkiś ca mahātapāḥ mārkandeyaś ca govinde kathayaty adbhutaṃ mahat 5 keśavo bharataśreṣṭha bhagavān īśvaraḥ prabhuḥ puruṣaḥ sarvam ity eva śrūyate bahudhā vibhuḥ 6 kiṃ tu yāni vidur loke brāhmaṇāḥ śārṅgadhanvanaḥ māhātmyāni mahābāho śṛṇu tāni yudhiṣṭhira 7 yāni cāhur manuṣyendra ye purāṇavido janāḥ aśeṣeṇa hi govinde kīrtayiṣyāmi tāny aham 8 mahābhūtāni bhūtātmā mahātmā puruṣottamaḥ vāyur jyotis tathā cāpaḥ khaṃ gāṃ caivānvakalpayat 9 sa dṛṣṭvā pṛthivīṃ caiva sarvabhūteśvaraḥ prabhuḥ apsv eva śayanaṃ cakre mahātmā puruṣottamaḥ 10 sarvatejomayas tasmiñ śayānaḥ śayane śubhe so 'grajaṃ sarvabhūtānāṃ saṃkarṣaṇam acintayat 11 āśrayaṃ sarvabhūtānāṃ manaseti viśuśruma sa dhārayati bhūtātmā ubhe bhūtabhaviṣyatī 12 tatas tasmin mahābāho prādurbhūte mahātmani bhāskarapratimaṃ divyaṃ nābhyāṃ padmam ajāyata 13 sa tatra bhagavān devaḥ puṣkare bhāsayan diśaḥ brahmā samabhavat tāta sarbva bhūtapitāmahaḥ 14 tasminn api mahābāho prādurbhūte mahātmani tamasaḥ pūrvajo jajñe madhur nāma mahāsuraḥ 15 tam ugram ugrakarmāṇam ugrāṃ buddhiṃ samāsthitam brahmaṇopacitiṃ kurvañ jaghāna puruṣottamaḥ 16 tasya tāta vadhāt sarve devadānava mānavāḥ madhusūdanam ity āhur vṛṣabhaṃ sarvasātvatām 17 brahmā tu sasṛje putrān mānasān dakṣa saptamān marīcim atryaṅgirasau pulastyaṃ pulahaṃ kratum 18 marīciḥ kaśyapaṃ tāta putraṃ cāsṛjad agrajam mānasaṃ janayām āsa taijasaṃ brahmasattamam 19 aṅguṣṭhād asṛjad brahmā marīcer api pūrvajam so 'bhavad bharataśreṣṭha dakṣo nāma prajāpatiḥ 20 tasya pūrvam ajāyanta daśa tisraś ca bhārata prajāpater duhitaras tāsāṃ jyeṣṭhābhavad ditiḥ 21 sarvadharmaviśeṣajñaḥ puṇyakīrtir mahāyaśāḥ mārīcaḥ kaśyapas tāta sarvāsām abhavat patiḥ 22 utpādya tu mahābhāgas tāsām avarajā daśa dadau dharmāya dharmajño dakṣa eva prajāpatiḥ 23 dharmasya vasavaḥ putrā rudrāś cāmitatejasaḥ viśvedevāś ca sādhyāś ca marutvantaś ca bhārata 24 aparās tu yavīyasyas tābhyo 'nyāḥ sapta viṃśatiḥ somas tāsāṃ mahābhāgaḥ sarvāsām abhavat patiḥ 25 itarās tu vyajāyanta gandharvāṃs turagān dvijān gāś ca kiṃpuruṣān matsyān audbhidāṃś ca vanaspatīn 26 ādityān aditir jajñe deva śreṣṭhān mahābalān teṣāṃ viṣṇur vāmano 'bhūd govindaś cābhavat prabhuḥ 27 tasya vikramaṇād eva devānāṃ śrīr vyavardhata dānavāś ca parābhūtā daiteyī cāsurī prajā 28 vipracitti pradhānāṃśc ca dānavān asṛjad danuḥ ditis tu sarvān asurān mahāsattvān vyajāyata 29 ahorātraṃ ca kālaṃ ca yathartu madhusūdanaḥ pūrvāhnaṃ cāparāhnaṃ ca sarvam evānvakalpayat 30 buddyāpaḥ so 'sṛjan meghāṃs tathā sthāvarajaṅgamān pṛthivīṃ so 'sṛjad viśvāṃ sahitāṃ bhūri tejasā 31 tataḥ kṛṣṇo mahābāhuḥ punar eva yudhiṣṭhira brāhmaṇānāṃ śataṃ śreṣṭhaṃ mukhād asṛjata prabhuḥ 32 bāhubhyāṃ kṣatriya śataṃ vaiśyānām ūrutaḥ śatam padbhyāṃ śūdra śataṃ caiva keśavo bharatarśabha 33 sa evaṃ caturo varṇān samutpādya mahāyaśāḥ adhyakṣaṃ sarvabhūtānāṃ dhātāram akarot prabhuḥ 34 yāvad yāvad abhūc chraddhā dehaṃ dhārayituṃ nṛṇām tāvat tāvad ajīvaṃs te nāsīd yama kṛtaṃ bhayam 35 na caiṣāṃ maithuno dharmo babhūva bharatarṣabha saṃkalpād eva caiteṣām apatyam udapadyata 36 tatra tretāyuge kāle saṃkalpāj jāyate prajā na hy abhūn maithuno dharmas teṣām api janādhipa 37 dvāpare maithuno dharmaḥ prajānām abhavan nṛpa tathā kaliyuge rājan dvaṃdvam āpedire janāḥ 38 eṣa bhūtapatis tāta svadhyakṣaś ca prakīrtitaḥ niradhyakṣāṃs tu kauteya kīrtayiṣyāmi tān api 39 dakṣiṇāpatha janmānaḥ sarve talavarāndhrikāḥ utsāḥ pulindāḥ śabarāś cūcupā mandapaiḥ saha 40 uttarā pathajanmānaḥ kīrtayiṣyāmi tān api yauna kāmbojagāndhārāḥ kirātā barbaraiḥ saha 41 ete pāpakṛtas tāta caranti pṛthivīm imām śvakākabalagṛdhrāṇāṃ sadharmāṇo narādhipa 42 naite kṛtayuge tāta caranti pṛthivīm imām tretā prabhṛti vartante te janā bharatarṣabha 43 tatas tasmin mahāghore saṃdhyākāle yugāntake rājānaḥ samasajjanta samāsādyetaretaram 44 evam eṣa kuruśreṣṭha prādurbhāvo mahātmanaḥ devadevarṣir ācasta nāradaḥ sarvalokadṛś 45 nārado 'py atha kṛṣṇasya paraṃ mene narādhipa śāśvatatvaṃ mahābāho yathāva bharatarṣabha 46 evam eṣa mahābāhuḥ keśavaḥ satyavikramaḥ acintyaḥ pundarīkākṣo naiṣa kevalamānuṣaḥ |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 12
Chapter 201
|
1
[य] के पूर्वम आसन पतयः परजानां भरतर्षभ के चर्षयॊ महाभागा दिक्षु परत्येकशः समृताः 2 [भी] शरूयतां भरतश्रेष्ठ यन मा तवं परिपृच्छसि परजानां पतयॊ ये सम दिक्षु परत्येकशः समृताः 3 एकः सवयम्भूर भगवान आद्यॊ बरह्मा सनातनः बरह्मणः सप्त पुत्रा वै महात्मानः सवयम्भुवः 4 मरीचिर अत्र्यङ्गिरसौ पुलस्त्यः पुलहः करतुः वसिष्ठश च महाभागः सदृशा वै सवयम्भुवा 5 सप्त बरह्माण इत्य एष पुराणे निश्चयॊ गतः अत ऊर्ध्वं परवक्ष्यामि सर्वान एव परजापतीन 6 अत्रिवंशसमुत्पन्नॊ बरह्मयॊनिः सनातनः पराचीनबर्हिर भवगांस तस्मात पराचेतसॊ दश 7 दशानां तनयस तव एकॊ दक्षॊ नाम परजापतिः तस्य दवे नामनी लॊके दक्षः क इति चॊच्यते 8 मरीचेः कश्यपः पुत्रस तस्य दवे नामनी शरुते अरिष्टनेमिर इत्य एकं कश्यपेत्य अपरं विदुः 9 अङ्गश चैवौरसः शरीमान राजा भौमश च वीर्यवान सहस्रं यश च दिव्यानां युगानां पर्युपासिता 10 अर्यमा चैव भगवान ये चान्ये तनया विभॊ एते परदेशाः कथिता भुवनानां परभावनाः 11 शशबिन्दॊश च भार्याणां सहस्राणि दशाच्युत एकैकस्यां सहस्रं तु तनयानाम अभूत तदा 12 एवं शतसहस्राणां शतं तस्य महात्मनः पुत्राणां न च ते कं चिद इच्छन्त्य अन्यं परजापतिम 13 परजाम आचक्षते विप्राः पौराणीं शाशबिन्दवीम स वृष्णिवंशप्रभवॊ महान वंशः परजापतेः 14 एते परजानां पतयः समुद्दिष्टा यशस्विनः अतः परं परवक्ष्यामि देवांस तरिभुवनेश्वरान 15 भगॊ ऽंशश चार्यमा चैव मित्रॊ ऽथ वरुणस तथा सविता चैव धाता च विवस्वांश च महाबलः 16 पूसा तवस्ता तथैवेन्द्रॊ दवादशॊ विष्णुर उच्यते त एते दवादशादित्याः कश्यपस्यात्मसंभवाः 17 नासत्यश चैव दस्रश च समृतौ दवाव अश्विनाव अपि मार्तन्दस्यात्मजाव एताव अस्तमस्य परजापतेः 18 तवस्तुश चैवात्मजः शरीमान विश्वरूपॊ महायशः अजैकपाद अहिर्बुध्न्यॊ विरूपाक्षॊ ऽथ रैवतः 19 हरश च बहुरूपश च तर्यम्बकश च सुरेश्वरः सावित्रश च जयन्तश च पिनाकी चापराजितः पूर्वम एव महाभागा वसवॊ ऽसतौ परकीर्तिताः 20 एत एवंविधा देवा मनॊर एव परजापतेः ते च पूर्वे सुराश चेति दविविधा पितरः समृताः 21 शीलरूपरतास तव अन्ये तथान्ये सिद्धसाध्ययॊः ऋभवॊ मरुतश चैव देवानां चॊदिता गणाः 22 एवम एते समाम्नाता विश्वेदेवास तथाश्विनौ आदित्याः कषत्रियास तेषां विशस तु मरुतस तथा 23 अश्विनौ तु मतौ शूद्रौ तपस्य उग्रे समाहितौ समृतास तव अङ्गिरसॊ देवा बराह्मणा इति निश्चयः इत्य एतत सर्वदेवानां चातुर्वर्ण्यं परकीर्तितम 24 एतान वै परातर उत्थाय देवान यस तु परकीर्तयेत सवजाद अन्यकृताच चैव सर्वपापात परमुच्यते 25 यवक्रीतॊ ऽथ रैभ्यश च अर्वावसु परावसू औशिजश चैव कक्षीवान नलश चाङ्गिरसः सुताः 26 ऋषेर मेधातिथेः पुत्रः कण्वॊ बर्हिषदस तथा तरैलॊक्यभावनास तात पराच्यां सप्तर्षयस तथा 27 उन्मुचॊ विमुचश चैव सवस्त्य आत्रेयश च वीर्यवान परमुचश चेध्मवाहश च भगवां च दृध वरतः 28 मित्रा वरुणयॊः पुत्रस तथागस्थ्यः परतापवान एते बरह्मर्षयॊ नित्यम आश्रिता दक्षिणां दिशम 29 रुषद्गुः कवसॊ धौम्यः परिव्याधश च वीर्यवान एकतश च दवितश चैव तरितश चैव महर्षयः 30 अत्रेः पुत्रश च भगवांस तथा सारस्वतः परभुः एते नव महात्मानः पश्चिमाम आश्रिता दिशम 31 आत्रेयश च वसिष्ठश च कश्यपश च महान ऋषिः गौतमः सभरद्वाजॊ विश्वामित्रॊ ऽथ कौशिकः 32 तथैव पुत्रॊ भगवान ऋचीकस्य महात्मनः जमदग्निश च सप्तैते उदीचीं दिशम आश्रिताः 33 एते परतिदिशं सर्वे कीर्तितास तिग्मतेजसः साक्षिभूता महात्मानॊ भुवनानां परभावनाः 34 एवम एते महात्मानः सथिताः परत्येकशॊ दिशः एतेषां कीर्तनं कृत्वा सर्वपापैः परमुच्यते 35 यस्यां यस्यां दिशि हय एते तां दिशं शरणं गतः मुच्यते सर्वपापेभ्यः सवस्तिमांश च गृहान वरजेत |
1
[y] ke pūrvam āsan patayaḥ prajānāṃ bharatarṣabha ke carṣayo mahābhāgā dikṣu pratyekaśaḥ smṛtāḥ 2 [bhī] śrūyatāṃ bharataśreṣṭha yan mā tvaṃ paripṛcchasi prajānāṃ patayo ye sma dikṣu pratyekaśaḥ smṛtāḥ 3 ekaḥ svayambhūr bhagavān ādyo brahmā sanātanaḥ brahmaṇaḥ sapta putrā vai mahātmānaḥ svayambhuvaḥ 4 marīcir atryaṅgirasau pulastyaḥ pulahaḥ kratuḥ vasiṣṭhaś ca mahābhāgaḥ sadṛśā vai svayambhuvā 5 sapta brahmāṇa ity eṣa purāṇe niścayo gataḥ ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi sarvān eva prajāpatīn 6 atrivaṃśasamutpanno brahmayoniḥ sanātanaḥ prācīnabarhir bhavagāṃs tasmāt prācetaso daśa 7 daśānāṃ tanayas tv eko dakṣo nāma prajāpatiḥ tasya dve nāmanī loke dakṣaḥ ka iti cocyate 8 marīceḥ kaśyapaḥ putras tasya dve nāmanī śrute ariṣṭanemir ity ekaṃ kaśyapety aparaṃ viduḥ 9 aṅgaś caivaurasaḥ śrīmān rājā bhaumaś ca vīryavān sahasraṃ yaś ca divyānāṃ yugānāṃ paryupāsitā 10 aryamā caiva bhagavān ye cānye tanayā vibho ete pradeśāḥ kathitā bhuvanānāṃ prabhāvanāḥ 11 śaśabindoś ca bhāryāṇāṃ sahasrāṇi daśācyuta ekaikasyāṃ sahasraṃ tu tanayānām abhūt tadā 12 evaṃ śatasahasrāṇāṃ śataṃ tasya mahātmanaḥ putrāṇāṃ na ca te kaṃ cid icchanty anyaṃ prajāpatim 13 prajām ācakṣate viprāḥ paurāṇīṃ śāśabindavīm sa vṛṣṇivaṃśaprabhavo mahān vaṃśaḥ prajāpateḥ 14 ete prajānāṃ patayaḥ samuddiṣṭā yaśasvinaḥ ataḥ paraṃ pravakṣyāmi devāṃs tribhuvaneśvarān 15 bhago 'ṃśaś cāryamā caiva mitro 'tha varuṇas tathā savitā caiva dhātā ca vivasvāṃś ca mahābalaḥ 16 pūsā tvastā tathaivendro dvādaśo viṣṇur ucyate ta ete dvādaśādityāḥ kaśyapasyātmasaṃbhavāḥ 17 nāsatyaś caiva dasraś ca smṛtau dvāv aśvināv api mārtandasyātmajāv etāv astamasya prajāpateḥ 18 tvastuś caivātmajaḥ śrīmān viśvarūpo mahāyaśaḥ ajaikapād ahirbudhnyo virūpākṣo 'tha raivataḥ 19 haraś ca bahurūpaś ca tryambakaś ca sureśvaraḥ sāvitraś ca jayantaś ca pinākī cāparājitaḥ pūrvam eva mahābhāgā vasavo 'stau prakīrtitāḥ 20 eta evaṃvidhā devā manor eva prajāpateḥ te ca pūrve surāś ceti dvividhā pitaraḥ smṛtāḥ 21 śīlarūparatās tv anye tathānye siddhasādhyayoḥ ṛbhavo marutaś caiva devānāṃ coditā gaṇāḥ 22 evam ete samāmnātā viśvedevās tathāśvinau ādityāḥ kṣatriyās teṣāṃ viśas tu marutas tathā 23 aśvinau tu matau śūdrau tapasy ugre samāhitau smṛtās tv aṅgiraso devā brāhmaṇā iti niścayaḥ ity etat sarvadevānāṃ cāturvarṇyaṃ prakīrtitam 24 etān vai prātar utthāya devān yas tu prakīrtayet svajād anyakṛtāc caiva sarvapāpāt pramucyate 25 yavakrīto 'tha raibhyaś ca arvāvasu parāvasū auśijaś caiva kakṣīvān nalaś cāṅgirasaḥ sutāḥ 26 ṛṣer medhātitheḥ putraḥ kaṇvo barhiṣadas tathā trailokyabhāvanās tāta prācyāṃ saptarṣayas tathā 27 unmuco vimucaś caiva svasty ātreyaś ca vīryavān pramucaś cedhmavāhaś ca bhagavāṃ ca dṛdha vrataḥ 28 mitrā varuṇayoḥ putras tathāgasthyaḥ pratāpavān ete brahmarṣayo nityam āśritā dakṣiṇāṃ diśam 29 ruṣadguḥ kavaso dhaumyaḥ parivyādhaś ca vīryavān ekataś ca dvitaś caiva tritaś caiva maharṣayaḥ 30 atreḥ putraś ca bhagavāṃs tathā sārasvataḥ prabhuḥ ete nava mahātmānaḥ paścimām āśritā diśam 31 ātreyaś ca vasiṣṭhaś ca kaśyapaś ca mahān ṛṣiḥ gautamaḥ sabharadvājo viśvāmitro 'tha kauśikaḥ 32 tathaiva putro bhagavān ṛcīkasya mahātmanaḥ jamadagniś ca saptaite udīcīṃ diśam āśritāḥ 33 ete pratidiśaṃ sarve kīrtitās tigmatejasaḥ sākṣibhūtā mahātmāno bhuvanānāṃ prabhāvanāḥ 34 evam ete mahātmānaḥ sthitāḥ pratyekaśo diśaḥ eteṣāṃ kīrtanaṃ kṛtvā sarvapāpaiḥ pramucyate 35 yasyāṃ yasyāṃ diśi hy ete tāṃ diśaṃ śaraṇaṃ gataḥ mucyate sarvapāpebhyaḥ svastimāṃś ca gṛhān vrajet |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 12
Chapter 202
|
1
[य] पितामह महाप्राज्ञ युधि सत्यपराक्रम शरॊतुम इच्छामि कार्त्स्न्येन कृष्णम अव्ययम ईश्वरम 2 यच चास्य तेजः सुमहद यच च कर्म पुरातनम तन मे सर्वं यथातत्त्वं परब्रूहि भरतर्षभ 3 तिर्यग्यॊनिगतं रूपं कथं धारितवान हरिः केन कार्यविसर्गेण तन मे बरूहि पितामह 4 [भी] पुराहं मृगयां यातॊ मार्कन्देयाश्रमे सथितः तत्रापश्यं मुनिगणान समासीनान सहस्रशः 5 ततस ते मधुपर्केण पूजां चक्रुर अथॊ मयि परतिगृह्य च तां पूजां परत्यनन्दम ऋषीन अहम 6 कथैषा कथिता तत्र कश्यपेन महर्षिणा मनः परह्लादिनीं दिव्यां ताम इहैकमनाः शृणु 7 पुरा दानवमुख्याहि करॊधलॊभ समन्विताः बलेन मत्ताः शतशॊ नरकाद्या महासुराः 8 तथैव चान्ये बहवॊ दानवा युद्धदुर्मदाः न सहन्ते सम देवानां समृद्धिं ताम अनुत्तमाम 9 दानवैर अर्द्यमानास तु देवा देवर्षयस तथा न शर्म लेभिरे राजन विशमानास ततस ततः 10 पृथिवीं चार्तरूपां ते समपश्यन दिवौकसः दानवैर अभिसंकीर्णां घॊररूपैर महाबलैः भारार्ताम अपकृष्टां च दुःखितां संनिमज्जतीम 11 अथादितेयाः संस्त्रस्ता बरह्माणम इदम अब्रुवन कथं शक्यामहे बरह्मन दानवैर उपमर्दनम 12 सवयम्भूस तान उवाचेदं निसृष्टॊ ऽतर विधिर मया ते वरेणाभिसंमत्ता बलेन च मदेन च 13 नावभॊत्स्यन्ति संमूढा विष्णुम अव्यक्तदर्शनम वराहरूपिणं देवम अधृष्यम अमरैर अपि 14 एष वेगेन गत्वा हि यत्र ते दानवाधमाः अन्तर भूमिगता घॊरा निवसन्ति सहस्रशः शमयिष्यति शरुत्वा ते जहृषुः सुरसत्तमाः 15 ततॊ विष्णुर महातेजा वाराहं रूपम आश्रितः अन्तर भूमिं संप्रविश्य जगाम अदितिजान परति 16 दृष्ट्वा च सहिताः सर्वे दैत्याः सत्त्वम अमानुषम परसह्य सहसा सर्वे संतस्थुः कालमॊहिताः 17 सर्वे च समभिद्रुत्य वराहं जगृहुः समम संक्रुद्धाश च वराहं तं वयकर्षन्त समन्ततः 18 दानवेन्द्रा महाकाया महावीर्या बलॊच्छ्रिताः नाशक्नुवंश च किं चित ते तस्य कर्तुं तदा विभॊ 19 ततॊ ऽगमन विस्मयं ते दानवेन्द्रा भयात तदा संशयं गतम आत्मानं मेनिरे च सहस्रशः 20 ततॊ देवादि देवः स यॊगात्मा यॊगसारथिः यॊगम आस्थाय भगवांस तदा भरतसत्तम 21 विननाद महानादं कषॊभयन दैत्यदानवान संनादिता येन लॊकाः सर्वाश चैव दिशॊ दश 22 तेन संनादशब्देन लॊकाः संक्षॊभम आगमन संभ्रन्ताश च दिशः सर्वा देवाः शक्रपुरॊगमाः 23 निर्विचेष्टं जगच चापि बभूवातिभृशं तदा सथावरं जङ्गमं चैव तेन नादेन मॊहितम 24 ततस ते दानवाः सर्वे तेन शब्देन भीसिताः पेतुर गतासवश चैव विष्णुतेजॊ विमॊहिताः 25 रसातल गतांश चैव वराहस तरिदशद्विषः खुरैः संदारयाम आस मांसमेदॊ ऽसथि संचयम 26 नादेन तेन महता सनातन इति समृतः पद्मनाभॊ महायॊगी भूताचार्यः स भूतराज 27 ततॊ देवगणाः सर्वे पितामहम उपाब्रुवन नादॊ ऽयं कीदृशॊ देव नैनं विद्म वयं विभॊ कॊ ऽसौ हि कस्य वा नादॊ येन विह्वलितं जगत 28 एतस्मिन्न अन्तरे विष्णुर वाराहं रूपम आस्थितः उदतिष्ठन महादेवः सतूयमानॊ महर्षिभिः 29 [पितामह] निहत्य दानव पतीन माहा वर्ष्मा महाबलः एष देवॊ महायॊगी भूतात्मा भूतभावनः 30 सर्वभूतेश्वरॊ यॊगी यॊनिर आत्मा तथात्मनः सथिरी भवत कृष्णॊ ऽयं सर्वपापप्रनाशनः 31 कृत्वा कर्मातिसाध्व एतद अशक्यम अमितप्रभुः समायातः सवम आत्मानं महाभागॊ महाद्युतिः पद्मनाभॊ महायॊगी भूतात्मा भूतभावनः 32 न संतापॊ न भीः कार्या शॊकॊ वा सुरसत्तमाः विधिर एष परभावश च कालः संक्षय कारकः लॊकान धारयतानेन नादॊ मुक्तॊ महात्मना 33 स एव हि महाभागः सर्वलॊकनमस्कृतः अच्युतः पुन्दरीकाक्षः सर्वभूतसमुद्भवः |
1
[y] pitāmaha mahāprājña yudhi satyaparākrama śrotum icchāmi kārtsnyena kṛṣṇam avyayam īśvaram 2 yac cāsya tejaḥ sumahad yac ca karma purātanam tan me sarvaṃ yathātattvaṃ prabrūhi bharatarṣabha 3 tiryagyonigataṃ rūpaṃ kathaṃ dhāritavān hariḥ kena kāryavisargeṇa tan me brūhi pitāmaha 4 [bhī] purāhaṃ mṛgayāṃ yāto mārkandeyāśrame sthitaḥ tatrāpaśyaṃ munigaṇān samāsīnān sahasraśaḥ 5 tatas te madhuparkeṇa pūjāṃ cakrur atho mayi pratigṛhya ca tāṃ pūjāṃ pratyanandam ṛṣīn aham 6 kathaiṣā kathitā tatra kaśyapena maharṣiṇā manaḥ prahlādinīṃ divyāṃ tām ihaikamanāḥ śṛṇu 7 purā dānavamukhyāhi krodhalobha samanvitāḥ balena mattāḥ śataśo narakādyā mahāsurāḥ 8 tathaiva cānye bahavo dānavā yuddhadurmadāḥ na sahante sma devānāṃ samṛddhiṃ tām anuttamām 9 dānavair ardyamānās tu devā devarṣayas tathā na śarma lebhire rājan viśamānās tatas tataḥ 10 pṛthivīṃ cārtarūpāṃ te samapaśyan divaukasaḥ dānavair abhisaṃkīrṇāṃ ghorarūpair mahābalaiḥ bhārārtām apakṛṣṭāṃ ca duḥkhitāṃ saṃnimajjatīm 11 athāditeyāḥ saṃstrastā brahmāṇam idam abruvan kathaṃ śakyāmahe brahman dānavair upamardanam 12 svayambhūs tān uvācedaṃ nisṛṣṭo 'tra vidhir mayā te vareṇābhisaṃmattā balena ca madena ca 13 nāvabhotsyanti saṃmūḍhā viṣṇum avyaktadarśanam varāharūpiṇaṃ devam adhṛṣyam amarair api 14 eṣa vegena gatvā hi yatra te dānavādhamāḥ antar bhūmigatā ghorā nivasanti sahasraśaḥ śamayiṣyati śrutvā te jahṛṣuḥ surasattamāḥ 15 tato viṣṇur mahātejā vārāhaṃ rūpam āśritaḥ antar bhūmiṃ saṃpraviśya jagām aditijān prati 16 dṛṣṭvā ca sahitāḥ sarve daityāḥ sattvam amānuṣam prasahya sahasā sarve saṃtasthuḥ kālamohitāḥ 17 sarve ca samabhidrutya varāhaṃ jagṛhuḥ samam saṃkruddhāś ca varāhaṃ taṃ vyakarṣanta samantataḥ 18 dānavendrā mahākāyā mahāvīryā balocchritāḥ nāśaknuvaṃś ca kiṃ cit te tasya kartuṃ tadā vibho 19 tato 'gaman vismayaṃ te dānavendrā bhayāt tadā saṃśayaṃ gatam ātmānaṃ menire ca sahasraśaḥ 20 tato devādi devaḥ sa yogātmā yogasārathiḥ yogam āsthāya bhagavāṃs tadā bharatasattama 21 vinanāda mahānādaṃ kṣobhayan daityadānavān saṃnāditā yena lokāḥ sarvāś caiva diśo daśa 22 tena saṃnādaśabdena lokāḥ saṃkṣobham āgaman saṃbhrantāś ca diśaḥ sarvā devāḥ śakrapurogamāḥ 23 nirviceṣṭaṃ jagac cāpi babhūvātibhṛśaṃ tadā sthāvaraṃ jaṅgamaṃ caiva tena nādena mohitam 24 tatas te dānavāḥ sarve tena śabdena bhīsitāḥ petur gatāsavaś caiva viṣṇutejo vimohitāḥ 25 rasātala gatāṃś caiva varāhas tridaśadviṣaḥ khuraiḥ saṃdārayām āsa māṃsamedo 'sthi saṃcayam 26 nādena tena mahatā sanātana iti smṛtaḥ padmanābho mahāyogī bhūtācāryaḥ sa bhūtarāj 27 tato devagaṇāḥ sarve pitāmaham upābruvan nādo 'yaṃ kīdṛśo deva nainaṃ vidma vayaṃ vibho ko 'sau hi kasya vā nādo yena vihvalitaṃ jagat 28 etasminn antare viṣṇur vārāhaṃ rūpam āsthitaḥ udatiṣṭhan mahādevaḥ stūyamāno maharṣibhiḥ 29 [pitāmaha] nihatya dānava patīn māhā varṣmā mahābalaḥ eṣa devo mahāyogī bhūtātmā bhūtabhāvanaḥ 30 sarvabhūteśvaro yogī yonir ātmā tathātmanaḥ sthirī bhavata kṛṣṇo 'yaṃ sarvapāpapranāśanaḥ 31 kṛtvā karmātisādhv etad aśakyam amitaprabhuḥ samāyātaḥ svam ātmānaṃ mahābhāgo mahādyutiḥ padmanābho mahāyogī bhūtātmā bhūtabhāvanaḥ 32 na saṃtāpo na bhīḥ kāryā śoko vā surasattamāḥ vidhir eṣa prabhāvaś ca kālaḥ saṃkṣaya kārakaḥ lokān dhārayatānena nādo mukto mahātmanā 33 sa eva hi mahābhāgaḥ sarvalokanamaskṛtaḥ acyutaḥ pundarīkākṣaḥ sarvabhūtasamudbhavaḥ |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 12
Chapter 203
|
1
[य] यॊगं मे परमं तात मॊक्षस्य वद भारत तम अहं तत्त्वतॊ जञातुम इच्छामि वदतां वर 2 [भी] अत्राप्य उदाहरन्तीमम इतिहासं पुरातनम संवदं मॊक्षसंयुक्तं शिष्यस्य गुरुणा सह 3 कश चिद बराह्मणम आसीनम आचार्यम ऋषिसत्तमम शिष्यः परममेधावी शरेयॊ ऽरथी सुसमाहितः चरणाव उपसंगृह्य सथितः पराञ्जलिर अब्रवीत 4 उपासनात परसन्नॊ ऽसि यदि वै भगवन मम संशयॊ मे महान कश चित तन मे वयाख्यातुम अर्हसि 5 कुतश चाहं कुतश च तवं तत सम्यग बरूहि यत परम कथं च सर्वभूतेषु समेषु दविजसत्तम सम्यग्वृत्ता निवर्तन्ते विपरीताः कषयॊदयाः 6 वेदेषु चापि यद वाक्यं लौकिमं वयापकं च यत एतद विद्वन यथातत्त्वं सर्वं वयाख्यातुम अर्हसि 7 [गुरु] शृणु शिष्यमहाप्राज्ञ बरह्म गुह्यम इदं परम अध्यात्मं सर्वभूतानाम आगमानां च यद वसु 8 वासुदेवः सर्वम इदं विश्वस्य बरह्मणॊ मुखम सत्यं दानम अथॊ यज्ञस तितिक्षा दम आर्जवम 9 पुरुषं सनातनं विष्णुं यत तद वेदविदॊ विदुः सर्ग परलय कर्तारम अव्यक्तं बरह्म शाश्वतम तद इदं बरह्म वार्ष्णेयम इतिहासं शृणुष्व मे 10 बराह्मणॊ बराह्मणैः शराव्यॊ राजन्यः कषत्रियैस तथा माहात्म्यं देवदेवस्य विष्णॊर अमिततेजसः अर्हस तवम असि कल्यान वार्ष्णेयं शृणु यत परम 11 कालचक्रम अनाद्य अन्तं भावाभाव सवलक्षणम तरैलॊक्यं सर्वभूतेषु चक्रवत परिवर्तते 12 यत तद अक्षरम अव्यक्तम अमृतं बरह्म शाश्वतम वदन्ति पुरुषव्याघ्रं केशवं पुरुषर्षभम 13 पितॄन देवान ऋषींश चैव तथा वै यक्षदानवान नागासुरमनुष्यांश च सृजते परमॊ ऽवययः 14 तथैव वेद शास्त्राणि लॊकधर्मांश च शाश्वतान परलये परकृतिं पराप्य युगादौ सृजते परभुः 15 यथर्तुष्व ऋतुलिङ्गानि नानारूपाणि पर्यये दृश्यन्ते तानि तान्य एव तथा बरह्माह रात्रिषु 16 अथ यद यद यदा भावि कालयॊगाद युगादिषु तत तद उत्पद्यते जञानं लॊकयात्रा विधानजम 17 युगान्ते ऽनतर्हितान वेदान सेतिहासान महर्षयः लेभिरे तपसा पूर्वम अनुज्ञाताः सवयम्भुवा 18 वेदविद वेद भगवान वेदाङ्गानि बृहस्पतिः भार्गवॊ नीतिशास्त्रं च जगाद जगतॊ हितम 19 गान्धर्वं नारदॊ वेदं भरद्वाजॊ धनुर गरहम देवर्षिचरितं गार्ग्यः कृष्णात्रेयश चिकित्सितम 20 नयायतन्त्राण्य अनेकानि तैस तैर उक्तानि वादिभिः हेत्वागम सदाचारैर यद उक्तं तद उपास्यते 21 अनाद्यं यत परं बरह्म न देवा नर्षयॊ विदुः एकस तद वेद भगवान धाता नारायणः परभुः 22 नारायणाद ऋषिगणास तथा मुख्याः सुरासुराः राजर्षयः पुराणाश च परमं दुःखभेषजम 23 पुरुषाधिष्ठितं भावं परकृतिः सूयते तदा हेतुयुक्तम अतः सर्वं जगत संपरिवर्तते 24 दीपाद अन्ये यथा दीपाः परवर्तन्ते सहस्रशः परकृतिः सृजते तद्वद आनन्त्यान नापचीयते 25 अव्यक्तकर्मजा बुद्धिर अहंकारं परसूयते आकाशं चाप्य अहंकाराद वायुर आकाशसंभवः 26 वायॊस तेजस ततश चापस तव अद्भ्यॊ हि वसुधॊद्गता मूलप्रकृतयॊ ऽसतौ ता जगद एतास्व अवस्थितम 27 जञानेन्द्रियाण्य अतः पञ्च पञ्च कर्मेन्द्रियाण्य अपि विषयाः पञ्च चैकं च विकारे सॊदशं मनः 28 शरॊत्रं तवक चक्षुषी जिह्वा घराणं पञ्चेन्द्रियाण्य अपि पदौ पायुर उपस्थश च हस्तौ वाक कर्मणाम अपि 29 शब्दः सपर्शॊ ऽथ रूपं च रसॊ गन्धस तथैव च विज्ञेयं वयापकं चित्तं तेषु सर्वगतं मनः 30 रसज्ञाने तु जिह्वेयं वयाहृते वाक तथैव च इन्द्रियैर विविधैर युक्तं सर्वं वयस्तं मनस तथा 31 विद्यात तु सॊदशैतानि दैवतानि विभागशः देहेषु जञानकर्तारम उपासीनम उपासते 32 तद्वत सॊमगुणा जिह्वा गन्धस तु पृथिवी गुणः शरॊत्रं शब्दगुणं चैव चक्षुर अग्नेर गुणस तथा सपर्शं वायुगुणं विद्यात सर्वभूतेषु सर्वदा 33 मनः सत्त्वगुणं पराहुः सत्त्वम अव्यक्तजं तथा सर्वभूतात्मभूतस्थं तस्माद बुध्येत बुद्धिमान 34 एते भावा जगत सर्वं वहन्ति सचराचरम शरिता विरजसं देवं यम आहुः परमं पदम 35 नवद्वारं पुरं पुण्यम एतैर भावैः समन्वितम वयाप्य शेते महान आत्मा तस्मात पुरुष उच्यते 36 अजरः सॊ ऽमरश चैव वयक्ताव्यक्तॊपदेशवान वयापकः सगुणः सूक्ष्मः सर्वभूतगुणाश्रयः 37 यथा दीपः परकाशात्मा हरस्वॊ वा यदि वा महान जञानात्मानं तथा विद्यात पुरुषं सर्वजन्तुषु 38 सॊ ऽतर वेदयते वेद्यं स शृणॊति स पश्यति कारणं तस्य देहॊ ऽयं स कर्ता सर्वकर्मणाम 39 अग्निर दारु गतॊ यद्वद भिन्ने दारौ न दृश्यते तथैवात्मा शरीरस्थॊ यॊगेनैवात्र दृश्यते 40 नदीष्व आपॊ यथा युक्ता यथा सूर्ये मरीचयः संतन्वाना यथा यान्ति तथा देहाः शरीरिणाम 41 सवप्नयॊगे यथैवात्मा पञ्चेन्द्रिय समागतः देहम उत्सृज्य वै याति तथैवात्रॊपलभ्यते 42 कर्मणा वयाप्यते पूर्वं कर्मणा चॊपपद्यते कर्मणा नीयते ऽनयत्र सवकृतेन बलीयसा 43 स तु देहाद यथा देहं तयक्त्वान्यं परतिपद्यते तथा तं संप्रवक्ष्यामि भूतग्रामं सवकर्मजम |
1
[y] yogaṃ me paramaṃ tāta mokṣasya vada bhārata tam ahaṃ tattvato jñātum icchāmi vadatāṃ vara 2 [bhī] atrāpy udāharantīmam itihāsaṃ purātanam saṃvadaṃ mokṣasaṃyuktaṃ śiṣyasya guruṇā saha 3 kaś cid brāhmaṇam āsīnam ācāryam ṛṣisattamam śiṣyaḥ paramamedhāvī śreyo 'rthī susamāhitaḥ caraṇāv upasaṃgṛhya sthitaḥ prāñjalir abravīt 4 upāsanāt prasanno 'si yadi vai bhagavan mama saṃśayo me mahān kaś cit tan me vyākhyātum arhasi 5 kutaś cāhaṃ kutaś ca tvaṃ tat samyag brūhi yat param kathaṃ ca sarvabhūteṣu sameṣu dvijasattama samyagvṛttā nivartante viparītāḥ kṣayodayāḥ 6 vedeṣu cāpi yad vākyaṃ laukimaṃ vyāpakaṃ ca yat etad vidvan yathātattvaṃ sarvaṃ vyākhyātum arhasi 7 [guru] śṛṇu śiṣyamahāprājña brahma guhyam idaṃ param adhyātmaṃ sarvabhūtānām āgamānāṃ ca yad vasu 8 vāsudevaḥ sarvam idaṃ viśvasya brahmaṇo mukham satyaṃ dānam atho yajñas titikṣā dama ārjavam 9 puruṣaṃ sanātanaṃ viṣṇuṃ yat tad vedavido viduḥ sarga pralaya kartāram avyaktaṃ brahma śāśvatam tad idaṃ brahma vārṣṇeyam itihāsaṃ śṛṇuṣva me 10 brāhmaṇo brāhmaṇaiḥ śrāvyo rājanyaḥ kṣatriyais tathā māhātmyaṃ devadevasya viṣṇor amitatejasaḥ arhas tvam asi kalyāna vārṣṇeyaṃ śṛṇu yat param 11 kālacakram anādy antaṃ bhāvābhāva svalakṣaṇam trailokyaṃ sarvabhūteṣu cakravat parivartate 12 yat tad akṣaram avyaktam amṛtaṃ brahma śāśvatam vadanti puruṣavyāghraṃ keśavaṃ puruṣarṣabham 13 pitṝn devān ṛṣīṃś caiva tathā vai yakṣadānavān nāgāsuramanuṣyāṃś ca sṛjate paramo 'vyayaḥ 14 tathaiva veda śāstrāṇi lokadharmāṃś ca śāśvatān pralaye prakṛtiṃ prāpya yugādau sṛjate prabhuḥ 15 yathartuṣv ṛtuliṅgāni nānārūpāṇi paryaye dṛśyante tāni tāny eva tathā brahmāha rātriṣu 16 atha yad yad yadā bhāvi kālayogād yugādiṣu tat tad utpadyate jñānaṃ lokayātrā vidhānajam 17 yugānte 'ntarhitān vedān setihāsān maharṣayaḥ lebhire tapasā pūrvam anujñātāḥ svayambhuvā 18 vedavid veda bhagavān vedāṅgāni bṛhaspatiḥ bhārgavo nītiśāstraṃ ca jagāda jagato hitam 19 gāndharvaṃ nārado vedaṃ bharadvājo dhanur graham devarṣicaritaṃ gārgyaḥ kṛṣṇātreyaś cikitsitam 20 nyāyatantrāṇy anekāni tais tair uktāni vādibhiḥ hetvāgama sadācārair yad uktaṃ tad upāsyate 21 anādyaṃ yat paraṃ brahma na devā narṣayo viduḥ ekas tad veda bhagavān dhātā nārāyaṇaḥ prabhuḥ 22 nārāyaṇād ṛṣigaṇās tathā mukhyāḥ surāsurāḥ rājarṣayaḥ purāṇāś ca paramaṃ duḥkhabheṣajam 23 puruṣādhiṣṭhitaṃ bhāvaṃ prakṛtiḥ sūyate tadā hetuyuktam ataḥ sarvaṃ jagat saṃparivartate 24 dīpād anye yathā dīpāḥ pravartante sahasraśaḥ prakṛtiḥ sṛjate tadvad ānantyān nāpacīyate 25 avyaktakarmajā buddhir ahaṃkāraṃ prasūyate ākāśaṃ cāpy ahaṃkārād vāyur ākāśasaṃbhavaḥ 26 vāyos tejas tataś cāpas tv adbhyo hi vasudhodgatā mūlaprakṛtayo 'stau tā jagad etāsv avasthitam 27 jñānendriyāṇy ataḥ pañca pañca karmendriyāṇy api viṣayāḥ pañca caikaṃ ca vikāre sodaśaṃ manaḥ 28 śrotraṃ tvak cakṣuṣī jihvā ghrāṇaṃ pañcendriyāṇy api padau pāyur upasthaś ca hastau vāk karmaṇām api 29 śabdaḥ sparśo 'tha rūpaṃ ca raso gandhas tathaiva ca vijñeyaṃ vyāpakaṃ cittaṃ teṣu sarvagataṃ manaḥ 30 rasajñāne tu jihveyaṃ vyāhṛte vāk tathaiva ca indriyair vividhair yuktaṃ sarvaṃ vyastaṃ manas tathā 31 vidyāt tu sodaśaitāni daivatāni vibhāgaśaḥ deheṣu jñānakartāram upāsīnam upāsate 32 tadvat somaguṇā jihvā gandhas tu pṛthivī guṇaḥ śrotraṃ śabdaguṇaṃ caiva cakṣur agner guṇas tathā sparśaṃ vāyuguṇaṃ vidyāt sarvabhūteṣu sarvadā 33 manaḥ sattvaguṇaṃ prāhuḥ sattvam avyaktajaṃ tathā sarvabhūtātmabhūtasthaṃ tasmād budhyeta buddhimān 34 ete bhāvā jagat sarvaṃ vahanti sacarācaram śritā virajasaṃ devaṃ yam āhuḥ paramaṃ padam 35 navadvāraṃ puraṃ puṇyam etair bhāvaiḥ samanvitam vyāpya śete mahān ātmā tasmāt puruṣa ucyate 36 ajaraḥ so 'maraś caiva vyaktāvyaktopadeśavān vyāpakaḥ saguṇaḥ sūkṣmaḥ sarvabhūtaguṇāśrayaḥ 37 yathā dīpaḥ prakāśātmā hrasvo vā yadi vā mahān jñānātmānaṃ tathā vidyāt puruṣaṃ sarvajantuṣu 38 so 'tra vedayate vedyaṃ sa śṛṇoti sa paśyati kāraṇaṃ tasya deho 'yaṃ sa kartā sarvakarmaṇām 39 agnir dāru gato yadvad bhinne dārau na dṛśyate tathaivātmā śarīrastho yogenaivātra dṛśyate 40 nadīṣv āpo yathā yuktā yathā sūrye marīcayaḥ saṃtanvānā yathā yānti tathā dehāḥ śarīriṇām 41 svapnayoge yathaivātmā pañcendriya samāgataḥ deham utsṛjya vai yāti tathaivātropalabhyate 42 karmaṇā vyāpyate pūrvaṃ karmaṇā copapadyate karmaṇā nīyate 'nyatra svakṛtena balīyasā 43 sa tu dehād yathā dehaṃ tyaktvānyaṃ pratipadyate tathā taṃ saṃpravakṣyāmi bhūtagrāmaṃ svakarmajam |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 12
Chapter 204
|
1
[गुरु] चतुर्विधानि भूतानि सथावराणि चराणि च अव्यक्तप्रभवान्य आहुर अव्यक्तनिधनानि च अव्यक्तनिधनं विद्याद अव्यक्तात्मात्मकं मनः 2 यथाश्वत्थ कनीकायाम अन्तर्भूतॊ महाद्रुमः निष्पन्नॊ दृश्यते वयक्तम अव्यक्तात संभवस तथा 3 अभिद्रवत्य अयः कान्त मयॊ निश्चेतनाव उभौ सवभावहेतुजा भावा यद्वद अन्यद अपीदृशम 4 तद्वद अव्यक्तजा भावाः कर्तुः कारणलक्षणाः अचेतनाश चेतयितुः कारणाद अभिसंहिताः 5 न भूः खं दयौर न भूतानि नर्षयॊ न सुरासुराः नान्यद आसीद ऋते जीवम आसेदुर न तु संहितम 6 सर्वनीत्या सर्वगतं महॊ हेतुसलक्षणम अज्ञानकर्म निर्दिष्टम एतत कारणलक्षणम 7 तत कारणैर हि संयुक्तं कार्यसंग्रह कारकम येनैतद वर्तते चक्रम अनादि निधनं महत 8 अव्यक्तनाभं वयक्तारं विकार परिमन्दलम कषेत्रज्ञाधिष्ठितं चक्रं सनिग्धाक्षं वर्तते धरुवम 9 सनिग्धत्वात तिलवत सर्वं चक्रे ऽसमिन पीड्यते जगत तिलपीडैर इवाक्रम्य भॊगैर अज्ञानसंभवैः 10 कर्म तत कुरुते तर्षाद अहंकारपरिग्रहम कार्यकारण संयॊगे स हेतुर उपपादितः 11 नात्येति कारणं कार्यं न कार्यं कारणं तथा कार्याणां तूपकरणे कालॊ भवति हेतुमान 12 हेतुयुक्ताः परकृतयॊ विकाराश च परस्परम अन्यॊन्यम अभिवर्तन्ते पुरुषाधिष्ठिताः सदा 13 सरजस तामसैर भावैश चयुतॊ हेतुबलान्वितः कषेत्रज्ञम एवानुयाति पांसुर वातेरितॊ यथा न च तैः सपृश्यते भावॊ न ते तेन महात्मना 14 सरजस्कॊ ऽरजस्कश च स वै वायुर यथा भवेत तथैतद अन्तरं विद्यात कषेत्रक्षेत्रज्ञयॊर बुधः अभ्यासात स तथायुक्तॊ न गच्छेत परकृतिं पुनः 15 संदेहम एतम उत्पन्नम अछिनद भगवान ऋषिः तथा वार्तां समीक्षेत कृतलक्षणसंमिताम 16 बीजान्य अग्न्युपदग्धानि न रॊहन्ति यथा पुनः जञानदग्धैस तथा कलेशैर नात्मा संबध्यते पुनः |
1
[guru] caturvidhāni bhūtāni sthāvarāṇi carāṇi ca avyaktaprabhavāny āhur avyaktanidhanāni ca avyaktanidhanaṃ vidyād avyaktātmātmakaṃ manaḥ 2 yathāśvattha kanīkāyām antarbhūto mahādrumaḥ niṣpanno dṛśyate vyaktam avyaktāt saṃbhavas tathā 3 abhidravaty ayaḥ kānta mayo niścetanāv ubhau svabhāvahetujā bhāvā yadvad anyad apīdṛśam 4 tadvad avyaktajā bhāvāḥ kartuḥ kāraṇalakṣaṇāḥ acetanāś cetayituḥ kāraṇād abhisaṃhitāḥ 5 na bhūḥ khaṃ dyaur na bhūtāni narṣayo na surāsurāḥ nānyad āsīd ṛte jīvam āsedur na tu saṃhitam 6 sarvanītyā sarvagataṃ maho hetusalakṣaṇam ajñānakarma nirdiṣṭam etat kāraṇalakṣaṇam 7 tat kāraṇair hi saṃyuktaṃ kāryasaṃgraha kārakam yenaitad vartate cakram anādi nidhanaṃ mahat 8 avyaktanābhaṃ vyaktāraṃ vikāra parimandalam kṣetrajñādhiṣṭhitaṃ cakraṃ snigdhākṣaṃ vartate dhruvam 9 snigdhatvāt tilavat sarvaṃ cakre 'smin pīḍyate jagat tilapīḍair ivākramya bhogair ajñānasaṃbhavaiḥ 10 karma tat kurute tarṣād ahaṃkāraparigraham kāryakāraṇa saṃyoge sa hetur upapāditaḥ 11 nātyeti kāraṇaṃ kāryaṃ na kāryaṃ kāraṇaṃ tathā kāryāṇāṃ tūpakaraṇe kālo bhavati hetumān 12 hetuyuktāḥ prakṛtayo vikārāś ca parasparam anyonyam abhivartante puruṣādhiṣṭhitāḥ sadā 13 sarajas tāmasair bhāvaiś cyuto hetubalānvitaḥ kṣetrajñam evānuyāti pāṃsur vāterito yathā na ca taiḥ spṛśyate bhāvo na te tena mahātmanā 14 sarajasko 'rajaskaś ca sa vai vāyur yathā bhavet tathaitad antaraṃ vidyāt kṣetrakṣetrajñayor budhaḥ abhyāsāt sa tathāyukto na gacchet prakṛtiṃ punaḥ 15 saṃdeham etam utpannam achinad bhagavān ṛṣiḥ tathā vārtāṃ samīkṣeta kṛtalakṣaṇasaṃmitām 16 bījāny agnyupadagdhāni na rohanti yathā punaḥ jñānadagdhais tathā kleśair nātmā saṃbadhyate punaḥ |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 12
Chapter 205
|
1
[गुरु] परवृत्ति लक्षणॊ धर्मॊ यथायम उपपद्यते तेषां विज्ञाननिष्ठानाम अन्यत तत्त्वं न रॊचते 2 दुर्लभा वेद विद्वांसॊ वेदॊक्तेषु वयवस्थिताः परयॊजनम अतस तव अत्र मार्गम इच्छन्ति संस्तुतम 3 सद्भिर आचरितत्वात तु वृत्तम एतद अगर्हितम इयं सा बुद्धिर अन्येयं यया याति परां गतिम 4 शरीरवान उपादत्ते मॊहात सर्वपरिग्रहान कामक्रॊधादिभिर भावैर युक्तॊ राजस तामसैः 5 नाशुद्धम आचरेत तस्माद अभीप्सन देहयापनम कर्मणॊ विवरं कुर्वन न कॊकान आप्नुयाच छुभान 6 लॊहयुक्तं यथा हेमविपक्वं न विराजते तथापक्व कसायाख्यं विज्ञानं न परकाशते 7 यश चाधर्मं चरेन मॊहात कामलॊभाव अनु पलवन धर्म्यं पन्थानम आक्रम्य सानुबन्धॊ विनश्यति 8 शन्दादीन विषयांस तस्माद असंरागाद अनुप्लवेत करॊधहर्षौ विषादश च जायन्ते हि परस्परम 9 पञ्च भूतात्मके देहे सत्त्वराजस तामसे कम अभिष्टुवते चायं कं वा करॊशति किं वदेत 10 सपर्शरूपरसाद्येषु सङ्गं गच्छन्ति बालिशाः नावगच्छन्त्य अविज्ञानाद आत्मजं पार्थिवं गुणम 11 मृन मयं शरणं यद्वन मृदैव परिलिप्यते पार्थिवॊ ऽयं तथा देहॊ मृद विकारैर विलिप्यते 12 मधु तैलं पयः सर्पिर मांसानि लवनं गुदः धान्यानि फलमूलानि मृद विकाराः सहाम्भसा 13 यद्वत कान्तारम आतिष्ठन नौत्सुक्यं समनुव्रजेत शरमाद आहारम आदद्याद अस्वाद्व अपि हि यापनम 14 तद्वत संसारकान्तारम आतिष्ठञ शरमतत्परः यात्रार्थम अद्याद आहारं वयाधितॊ भेषजं यथा 15 सत्यशौचार्जव तयागैर यशसा विक्रमेण च कषान्त्या धृत्या च बुद्ध्या च मनसा तपसैव च 16 भावान सर्वान यथावृत्तान संवसेत यथाक्रमम शान्तिम इच्छन्न अदीनात्मा संयच्छेद इन्द्रियाणि च 17 सत्त्वेन रजसा चैव तमसा चैव मॊहिताः चक्रवत परिवर्तन्ते हय अज्ञानाज जन्तवॊ भृशम 18 तस्मात सम्यक परीक्षेत दॊषान अज्ञानसंभवान अज्ञानप्रभवं नित्यम अहंकारं परित्यजेत 19 महाभूतानीन्द्रियाणि गुणाः सत्त्वं रजस तमः तैलॊक्यं सेश्वरं सर्वम अहंकारे परतिष्ठितम 20 यथेह नियतं कालॊ दर्शयत्य आर्तवान गुणान तद्वद भूतेष्व अहंकारं विद्याद भूतप्रवर्तकम 21 संमॊहकं तमॊ विद्यात कृष्णम अज्ञानसंभवम परीतिदुःखनिबद्धांश च समस्तांस तरीन अथॊ गुणान सत्त्वस्य रजसश चैव तमसश च निबॊध तान 22 परमॊहॊ हर्षजः परीतिर असंदेहॊ धृतिः समृतिः एतान सत्त्वगुणान विद्याद इमान रजस तामसान 23 कामक्रॊधौ परमादश च लॊभमॊहौ भयं कलमः विषाद शॊकाव अरतिर मानदर्पाव अनार्यता 24 दॊषाणाम एवमादीनां परीक्ष्य गुरुलाघवम विमृशेद आत्मसंस्थानाम एकैकम अनुसंततम 25 [षिस्य] के दॊषा मनसा तयक्ताः के बुद्ध्या शिथिली कृताः के पुनः पुनर आयान्ति के मॊहाद अफला इव 26 केषां बलाबलं बुद्ध्या हेतुभिर विमृशेद बुधः एतत सर्वं समाचक्ष्व यथा विद्याम अहं परभॊ 27 [गुरु] दॊषैर मूलाद अवच्छिन्नैर विशुद्धात्मा विमुच्यते विनाशयति संभूतम अयस्मयमयॊ यथा तथा कृतात्मा सहजैर दॊषैर नश्यति राजसैः 28 राजसं तामसं चैव शुद्धात्माकर्म संभवम तत सर्वं देहिनां बीजं सर्वम आत्मवतः समम 29 तस्माद आत्मवता वर्ज्यं रजश च तम एव च रजस तमॊ भयां निर्मुक्तं सत्त्वं निर्मलताम इयात 30 अथ वा मन्त्रवद बरूयुर मांसादानां यजुष कृतम हेतुः स एवानादाने शुद्धधर्मानुपालने 31 रजसा धर्मयुक्तानि कार्याण्य अपि समाप्नुयात अर्थयुक्तानि चात्यर्थं कामान सर्वांश च सेवते 32 तमसा लॊभयुक्तानि करॊधजानि च सेवते हिंसाविहाराभिरतस तन्द्री निद्रा समन्वितः 33 सत्त्वस्थः सात्त्विकान भावाञ शुद्धान पश्यति संश्रितः स देही विमलः शरीमाञ शुद्धॊ विद्या समन्वितः |
1
[guru] pravṛtti lakṣaṇo dharmo yathāyam upapadyate teṣāṃ vijñānaniṣṭhānām anyat tattvaṃ na rocate 2 durlabhā veda vidvāṃso vedokteṣu vyavasthitāḥ prayojanam atas tv atra mārgam icchanti saṃstutam 3 sadbhir ācaritatvāt tu vṛttam etad agarhitam iyaṃ sā buddhir anyeyaṃ yayā yāti parāṃ gatim 4 śarīravān upādatte mohāt sarvaparigrahān kāmakrodhādibhir bhāvair yukto rājasa tāmasaiḥ 5 nāśuddham ācaret tasmād abhīpsan dehayāpanam karmaṇo vivaraṃ kurvan na kokān āpnuyāc chubhān 6 lohayuktaṃ yathā hemavipakvaṃ na virājate tathāpakva kasāyākhyaṃ vijñānaṃ na prakāśate 7 yaś cādharmaṃ caren mohāt kāmalobhāv anu plavan dharmyaṃ panthānam ākramya sānubandho vinaśyati 8 śandādīn viṣayāṃs tasmād asaṃrāgād anuplavet krodhaharṣau viṣādaś ca jāyante hi parasparam 9 pañca bhūtātmake dehe sattvarājasa tāmase kam abhiṣṭuvate cāyaṃ kaṃ vā krośati kiṃ vadet 10 sparśarūparasādyeṣu saṅgaṃ gacchanti bāliśāḥ nāvagacchanty avijñānād ātmajaṃ pārthivaṃ guṇam 11 mṛn mayaṃ śaraṇaṃ yadvan mṛdaiva parilipyate pārthivo 'yaṃ tathā deho mṛd vikārair vilipyate 12 madhu tailaṃ payaḥ sarpir māṃsāni lavanaṃ gudaḥ dhānyāni phalamūlāni mṛd vikārāḥ sahāmbhasā 13 yadvat kāntāram ātiṣṭhan nautsukyaṃ samanuvrajet śramād āhāram ādadyād asvādv api hi yāpanam 14 tadvat saṃsārakāntāram ātiṣṭhañ śramatatparaḥ yātrārtham adyād āhāraṃ vyādhito bheṣajaṃ yathā 15 satyaśaucārjava tyāgair yaśasā vikrameṇa ca kṣāntyā dhṛtyā ca buddhyā ca manasā tapasaiva ca 16 bhāvān sarvān yathāvṛttān saṃvaseta yathākramam śāntim icchann adīnātmā saṃyacched indriyāṇi ca 17 sattvena rajasā caiva tamasā caiva mohitāḥ cakravat parivartante hy ajñānāj jantavo bhṛśam 18 tasmāt samyak parīkṣeta doṣān ajñānasaṃbhavān ajñānaprabhavaṃ nityam ahaṃkāraṃ parityajet 19 mahābhūtānīndriyāṇi guṇāḥ sattvaṃ rajas tamaḥ tailokyaṃ seśvaraṃ sarvam ahaṃkāre pratiṣṭhitam 20 yatheha niyataṃ kālo darśayaty ārtavān guṇān tadvad bhūteṣv ahaṃkāraṃ vidyād bhūtapravartakam 21 saṃmohakaṃ tamo vidyāt kṛṣṇam ajñānasaṃbhavam prītiduḥkhanibaddhāṃś ca samastāṃs trīn atho guṇān sattvasya rajasaś caiva tamasaś ca nibodha tān 22 pramoho harṣajaḥ prītir asaṃdeho dhṛtiḥ smṛtiḥ etān sattvaguṇān vidyād imān rajasa tāmasān 23 kāmakrodhau pramādaś ca lobhamohau bhayaṃ klamaḥ viṣāda śokāv aratir mānadarpāv anāryatā 24 doṣāṇām evamādīnāṃ parīkṣya gurulāghavam vimṛśed ātmasaṃsthānām ekaikam anusaṃtatam 25 [ṣisya] ke doṣā manasā tyaktāḥ ke buddhyā śithilī kṛtāḥ ke punaḥ punar āyānti ke mohād aphalā iva 26 keṣāṃ balābalaṃ buddhyā hetubhir vimṛśed budhaḥ etat sarvaṃ samācakṣva yathā vidyām ahaṃ prabho 27 [guru] doṣair mūlād avacchinnair viśuddhātmā vimucyate vināśayati saṃbhūtam ayasmayamayo yathā tathā kṛtātmā sahajair doṣair naśyati rājasaiḥ 28 rājasaṃ tāmasaṃ caiva śuddhātmākarma saṃbhavam tat sarvaṃ dehināṃ bījaṃ sarvam ātmavataḥ samam 29 tasmād ātmavatā varjyaṃ rajaś ca tama eva ca rajas tamo bhyāṃ nirmuktaṃ sattvaṃ nirmalatām iyāt 30 atha vā mantravad brūyur māṃsādānāṃ yajuṣ kṛtam hetuḥ sa evānādāne śuddhadharmānupālane 31 rajasā dharmayuktāni kāryāṇy api samāpnuyāt arthayuktāni cātyarthaṃ kāmān sarvāṃś ca sevate 32 tamasā lobhayuktāni krodhajāni ca sevate hiṃsāvihārābhiratas tandrī nidrā samanvitaḥ 33 sattvasthaḥ sāttvikān bhāvāñ śuddhān paśyati saṃśritaḥ sa dehī vimalaḥ śrīmāñ śuddho vidyā samanvitaḥ |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 12
Chapter 206
|
1
[गुरु] रजसा साध्यते मॊहस तमसा च नरर्षभ करॊधलॊभौ भयं दर्प एतेषां साधनाच छुचिः 2 परमं परमात्मानं देवम अक्षयम अव्ययम विष्णुम अव्यक्तसंस्थानं विशन्ते देव सत्तमम 3 तस्य माया विदग्धाङ्गा जञानभ्रष्टा निराशिषः मानवा जञानसंमॊहात ततः कामं परयान्ति वै 4 कामात करॊधम अवाप्याथ लॊभमॊहौ च मानवाः मानदर्पाद अहंकारम अहंकारात ततः करियाः 5 करियाभिः सनेहसंबन्धः सनेहाच छॊकम अनन्तरम सुखदुःखसमारम्भाज जन्माजन्म कृतक्षणाः 6 जन्मतॊ गर्भवासं तु शुक्रशॊनित संभवम पुरीस मूत्र विक्लेद शॊनित परभवाविलम 7 तृष्णाभिभूतस तैर बद्धस तान एवाभिपरिप्लवन संसारतन्त्र वाहिन्यस तत्र बुध्येत यॊषितः 8 परकृत्या कषेत्रभूतास ता नराः कषेत्रज्ञलक्षणाः तस्माद एता विशेषेण नरॊ ऽतीयुर विपश्चितः 9 कृत्या हय एता घॊररूपा मॊहयन्त्य अविचक्षणान रजस्य अन्तर्हिता मूर्तिर इन्द्रियाणां सनातनी 10 तस्मात तर्षात्मकाद राजाद बीजाज जायन्ति जन्तवः सवदेहजान अस्व संज्ञान यद्वद अङ्गात कृमींस तयजेत सवसंज्ञान अस्वजांस तद्वत सुत संज्ञान कृमींस तयजेत 11 शुक्रतॊ रजतश चैव सनेहाज जायन्ति जन्तवः सवभावात कर्मयॊगाद वा तान उपेक्षेत बुद्धिमान 12 रजस तमसि पर्यस्तं सत्त्वं तमसि संस्थितम जञानाधिष्ठानम अज्ञानं बुद्ध्यहंकारलक्षणम 13 तद बीजं देहिनाम आहुस तद बीजं जीव संज्ञितम कर्मणा कालयुक्तेन संसारपरिवर्तकम 14 रमत्य अयं यथा सवप्ने मनसा देहवान इव कर्म गर्भैर गुणैर देही गर्भे तद उपपद्यते 15 कर्मणा बीजभूतेन चॊद्यते यद यद इन्द्रियम जायते तद अहंकाराद रागयुक्तेन चेतसा 16 शब्दरागाच छरॊत्रम अस्य जायते भावितात्मनः रूपरागात तथा चक्षुर घराणं गन्धचिकीर्षया 17 सपर्शनेभ्यस तथा वायुः पराणापान वयपाश्रयः वयानॊदानौ समानश च पञ्चधा देहयापना 18 संजातैर जायते गातैः कर्मजैर बरह्मणा वृतः दुःखाद्य अन्तैर दुःखमध्यैर नरः शारीर मानसैः 19 दुःखं विद्याद उपादानाद अभिमानाच च वर्धते तयागात तेभ्यॊ निरॊधः सयान निरॊधज्ञॊ विमुच्यते 20 इन्द्रियाणां रजस्य एव परभव परलयाव उभौ परीक्ष्य संचरेद विद्वान यथावच छास्त्र चक्षुषा 21 जञानेन्द्रियाणीन्द्रियार्थान नॊपसर्पन्त्य अतर्षुलम जञातैश च कारणैर देही न देहं पुनर अर्हति |
1
[guru] rajasā sādhyate mohas tamasā ca nararṣabha krodhalobhau bhayaṃ darpa eteṣāṃ sādhanāc chuciḥ 2 paramaṃ paramātmānaṃ devam akṣayam avyayam viṣṇum avyaktasaṃsthānaṃ viśante deva sattamam 3 tasya māyā vidagdhāṅgā jñānabhraṣṭā nirāśiṣaḥ mānavā jñānasaṃmohāt tataḥ kāmaṃ prayānti vai 4 kāmāt krodham avāpyātha lobhamohau ca mānavāḥ mānadarpād ahaṃkāram ahaṃkārāt tataḥ kriyāḥ 5 kriyābhiḥ snehasaṃbandhaḥ snehāc chokam anantaram sukhaduḥkhasamārambhāj janmājanma kṛtakṣaṇāḥ 6 janmato garbhavāsaṃ tu śukraśonita saṃbhavam purīsa mūtra vikleda śonita prabhavāvilam 7 tṛṣṇābhibhūtas tair baddhas tān evābhipariplavan saṃsāratantra vāhinyas tatra budhyeta yoṣitaḥ 8 prakṛtyā kṣetrabhūtās tā narāḥ kṣetrajñalakṣaṇāḥ tasmād etā viśeṣeṇa naro 'tīyur vipaścitaḥ 9 kṛtyā hy etā ghorarūpā mohayanty avicakṣaṇān rajasy antarhitā mūrtir indriyāṇāṃ sanātanī 10 tasmāt tarṣātmakād rājād bījāj jāyanti jantavaḥ svadehajān asva saṃjñān yadvad aṅgāt kṛmīṃs tyajet svasaṃjñān asvajāṃs tadvat suta saṃjñān kṛmīṃs tyajet 11 śukrato rajataś caiva snehāj jāyanti jantavaḥ svabhāvāt karmayogād vā tān upekṣeta buddhimān 12 rajas tamasi paryastaṃ sattvaṃ tamasi saṃsthitam jñānādhiṣṭhānam ajñānaṃ buddhyahaṃkāralakṣaṇam 13 tad bījaṃ dehinām āhus tad bījaṃ jīva saṃjñitam karmaṇā kālayuktena saṃsāraparivartakam 14 ramaty ayaṃ yathā svapne manasā dehavān iva karma garbhair guṇair dehī garbhe tad upapadyate 15 karmaṇā bījabhūtena codyate yad yad indriyam jāyate tad ahaṃkārād rāgayuktena cetasā 16 śabdarāgāc chrotram asya jāyate bhāvitātmanaḥ rūparāgāt tathā cakṣur ghrāṇaṃ gandhacikīrṣayā 17 sparśanebhyas tathā vāyuḥ prāṇāpāna vyapāśrayaḥ vyānodānau samānaś ca pañcadhā dehayāpanā 18 saṃjātair jāyate gātaiḥ karmajair brahmaṇā vṛtaḥ duḥkhādy antair duḥkhamadhyair naraḥ śārīra mānasaiḥ 19 duḥkhaṃ vidyād upādānād abhimānāc ca vardhate tyāgāt tebhyo nirodhaḥ syān nirodhajño vimucyate 20 indriyāṇāṃ rajasy eva prabhava pralayāv ubhau parīkṣya saṃcared vidvān yathāvac chāstra cakṣuṣā 21 jñānendriyāṇīndriyārthān nopasarpanty atarṣulam jñātaiś ca kāraṇair dehī na dehaṃ punar arhati |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 12
Chapter 207
|
1
[गुरु] अत्रॊपायं परवक्ष्यामि यथावच छास्त्र चक्षुषा तद विज्ञानाच चरन पराज्ञः पराप्नुयात परमां गतिम 2 सर्वेषाम एव भूतानां पुरुषः शरेष्ठ उच्यते पुरुषेभ्यॊ दविजान आहुर दविजेभ्यॊ मन्त्रवादिनः 3 सर्वभूतविशिष्टास ते सर्वज्ञाः सर्वदर्शिनः बराह्मणा वेद तत्त्वज्ञास तत्त्वार्थम अतिनिश्चयाः 4 नेत्रहीनॊ यथा हय एकः कृच्छ्राणि लभते ऽधवनि जञानहीनस तथा लॊके तस्माज जञानविदॊ ऽधिकाः 5 तांस तान उपासते धर्मान धर्मकामा यथागमम न तव एषाम अर्थसामान्यम अन्तरेण गुणान इमान 6 वाग देहमनसां शौचं कषमा सत्यं धृतिः समृतिः सर्वधर्मेषु धर्मज्ञा जञाल्पयन्ति गुणान इमान 7 यद इदं बरह्मणॊ रूपं बरह्मचर्यम इति समृतम परं तत सर्वभूतेभ्यस तेन यान्ति परां गतिम 8 लिङ्गसंयॊगहीनं यच छरीर सपर्शवर्जितम शरॊत्रेण शरवणं चैव चक्षुषा चैव दर्शनम 9 जिह्वया रसनं यच च तद एव परिवर्जितम बुद्ध्या च वयवसायेन बरह्मचर्यम अकल्मसम 10 सम्यग्वृत्तिर बरह्मलॊकं पराप्नुयान मध्यमः सुरान दविजाग्र्यॊ जायते विद्वान कन्यसीं वृत्तिम आस्थितः 11 सुदुष्करं बरह्मचर्यम उपायं तत्र मे शृणु संप्रवृत्तम उदीर्णं च निगृह्णीयाद दविजॊ मनः 12 यॊषितां न कथाः शराव्या न निरीक्ष्या निरम्बराः कदा चिद दर्शनाद आसां दुर्बलान आविशेद रजः 13 रागॊत्पत्तौ चरेत कृच्छ्रम अह्नस तरिर परविशेद अपः मग्नः सवप्ने च मनसा तरिर जपेद अघ मर्षणम 14 पाप्मानं निर्दहेद एवम अन्तर्भूतं रजॊ मयम जञानयुक्तेन मनसा संततेन विचक्षणः 15 कुनपामेध्य संयुक्तं यद्वद अछिद्र बन्धनम तद्वद देहगतं विद्याद आत्मानं देहबन्धनम 16 वातपित्त कफान रक्तं तवङ मांसं सनायुम अस्थि च मज्जां चैव सिरा जालैस तर्पयन्ति रसा नृणाम 17 दशविद्याद धमन्यॊ ऽतर पञ्चेन्द्रिय गुणावहाः याभिः सूक्ष्माः परतायन्ते धमन्यॊ ऽनयाः सहस्रशः 18 एवम एताः सिरा नद्यॊ रसॊदा देहसागरम तर्पयन्ति यथाकालम आपगा इव सागरम 19 मध्ये च हृदयस्यैका सिरा तव अत्र मनॊवहा शुक्रं संकल्पजं नॄणां सर्वगात्रैर विमुञ्चति 20 सर्वगात्रप्रतायिन्यस तस्या हय अनुगताः सिराः नेत्रयॊः परतिपद्यन्ते वहन्त्यस तैजसं गुणम 21 पयस्य अन्तर्हितं सर्पिर यद्वन निर्मथ्यते खजैः शुक्रं निर्मथ्यते तद्वद देहसंकल्पजैः खजैः 22 सवप्ने ऽपय एवं यथाभ्येति मनःसंकल्पजं रजः शुक्रम अस्पर्शजं देहात सृजन्त्य अस्य मनॊवहा 23 महर्षिर भगवान अत्रिर वेद तच छुक्र संभवम तरिबीजम इन्द्र दैवत्यं तस्माद इन्द्रियम उच्यते 24 ये वै शुक्रगतिं विद्युर भूतसंकरकारिकाम विरागा दग्धदॊषास ते नाप्नुयुर देहसंभवम 25 गुणानां साम्यम आगम्य मनसैव मनॊवहम देहकर्म नुदन परानान अन्तकाले विमुच्यते 26 भविता मनसॊ जञानं मन एव परतायते जयॊतिष्मद विरजॊ दिव्यम अत्र सिद्धं महात्मनाम 27 तस्मात तद अविघाताय कर्म कुर्याद अकल्मसम रजस तमश च हित्वेह न तिर्यग्गतिम आप्नुयात 28 तरुणाधिगतं जञानं जारा दुर्बलतां गतम परिपक्व बुद्धिः कालेन आदत्ते मानसं बलम 29 सुदुर्गम इव पन्थानम अतीत्य गुणबन्धनम यदा पश्येत तदा दॊषान अतीत्यामृतम अश्नुते |
1
[guru] atropāyaṃ pravakṣyāmi yathāvac chāstra cakṣuṣā tad vijñānāc caran prājñaḥ prāpnuyāt paramāṃ gatim 2 sarveṣām eva bhūtānāṃ puruṣaḥ śreṣṭha ucyate puruṣebhyo dvijān āhur dvijebhyo mantravādinaḥ 3 sarvabhūtaviśiṣṭās te sarvajñāḥ sarvadarśinaḥ brāhmaṇā veda tattvajñās tattvārtham atiniścayāḥ 4 netrahīno yathā hy ekaḥ kṛcchrāṇi labhate 'dhvani jñānahīnas tathā loke tasmāj jñānavido 'dhikāḥ 5 tāṃs tān upāsate dharmān dharmakāmā yathāgamam na tv eṣām arthasāmānyam antareṇa guṇān imān 6 vāg dehamanasāṃ śaucaṃ kṣamā satyaṃ dhṛtiḥ smṛtiḥ sarvadharmeṣu dharmajñā jñālpayanti guṇān imān 7 yad idaṃ brahmaṇo rūpaṃ brahmacaryam iti smṛtam paraṃ tat sarvabhūtebhyas tena yānti parāṃ gatim 8 liṅgasaṃyogahīnaṃ yac charīra sparśavarjitam śrotreṇa śravaṇaṃ caiva cakṣuṣā caiva darśanam 9 jihvayā rasanaṃ yac ca tad eva parivarjitam buddhyā ca vyavasāyena brahmacaryam akalmasam 10 samyagvṛttir brahmalokaṃ prāpnuyān madhyamaḥ surān dvijāgryo jāyate vidvān kanyasīṃ vṛttim āsthitaḥ 11 suduṣkaraṃ brahmacaryam upāyaṃ tatra me śṛṇu saṃpravṛttam udīrṇaṃ ca nigṛhṇīyād dvijo manaḥ 12 yoṣitāṃ na kathāḥ śrāvyā na nirīkṣyā nirambarāḥ kadā cid darśanād āsāṃ durbalān āviśed rajaḥ 13 rāgotpattau caret kṛcchram ahnas trir praviśed apaḥ magnaḥ svapne ca manasā trir japed agha marṣaṇam 14 pāpmānaṃ nirdahed evam antarbhūtaṃ rajo mayam jñānayuktena manasā saṃtatena vicakṣaṇaḥ 15 kunapāmedhya saṃyuktaṃ yadvad achidra bandhanam tadvad dehagataṃ vidyād ātmānaṃ dehabandhanam 16 vātapitta kaphān raktaṃ tvaṅ māṃsaṃ snāyum asthi ca majjāṃ caiva sirā jālais tarpayanti rasā nṛṇām 17 daśavidyād dhamanyo 'tra pañcendriya guṇāvahāḥ yābhiḥ sūkṣmāḥ pratāyante dhamanyo 'nyāḥ sahasraśaḥ 18 evam etāḥ sirā nadyo rasodā dehasāgaram tarpayanti yathākālam āpagā iva sāgaram 19 madhye ca hṛdayasyaikā sirā tv atra manovahā śukraṃ saṃkalpajaṃ nṝṇāṃ sarvagātrair vimuñcati 20 sarvagātrapratāyinyas tasyā hy anugatāḥ sirāḥ netrayoḥ pratipadyante vahantyas taijasaṃ guṇam 21 payasy antarhitaṃ sarpir yadvan nirmathyate khajaiḥ śukraṃ nirmathyate tadvad dehasaṃkalpajaiḥ khajaiḥ 22 svapne 'py evaṃ yathābhyeti manaḥsaṃkalpajaṃ rajaḥ śukram asparśajaṃ dehāt sṛjanty asya manovahā 23 maharṣir bhagavān atrir veda tac chukra saṃbhavam tribījam indra daivatyaṃ tasmād indriyam ucyate 24 ye vai śukragatiṃ vidyur bhūtasaṃkarakārikām virāgā dagdhadoṣās te nāpnuyur dehasaṃbhavam 25 guṇānāṃ sāmyam āgamya manasaiva manovaham dehakarma nudan prānān antakāle vimucyate 26 bhavitā manaso jñānaṃ mana eva pratāyate jyotiṣmad virajo divyam atra siddhaṃ mahātmanām 27 tasmāt tad avighātāya karma kuryād akalmasam rajas tamaś ca hitveha na tiryaggatim āpnuyāt 28 taruṇādhigataṃ jñānaṃ jārā durbalatāṃ gatam paripakva buddhiḥ kālena ādatte mānasaṃ balam 29 sudurgam iva panthānam atītya guṇabandhanam yadā paśyet tadā doṣān atītyāmṛtam aśnute |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 12
Chapter 208
|
1
[गुरु] दुरन्तेष्व इन्द्रियार्थेषु सक्ताः सीदन्ति जन्तवः ये तव असक्ता महात्मानस ते यान्ति परमां गतिम 2 जन्ममृत्युजरादुःखैर वयाधिभिर मनसः कलमैः दृष्ट्वेमं संततं लॊकं घतेन मॊक्षाय बुद्धिमान 3 वाङ्मनॊ भयां शरीरेण शुचिः सयाद अनहंकृतः परशान्तॊ जञानवान भिक्षुर निरपेक्षश चरेत सुखम 4 अथ वा मनसः सङ्गं पश्येद भूतानुकम्पया अत्राप्य उपेक्षां कुर्वीत जञात्वा कर्मफलं जगत 5 यत्कृतं पराक शुभं कर्म पापं वा तद उपाश्नुते तस्माच छुभानि कर्माणि कुर्याद वाग बुद्धिकर्मभिः 6 अहिंसा सत्यवचनं सर्वभूतेषु चार्जवम कषमा चैवाप्रमादश च यस्यैते स सुखी भवेत 7 यश चैनं परमं धर्मं सर्वभूतसुखावहम दुःखान निःसरणं वेद स तत्त्वज्ञः सुखी भवेत 8 तस्मात समाहितं बुद्ध्या मनॊ भूतेषु धारयेत नापध्यायेन न सपृहयेन नाबद्धं चिन्तयेद असत 9 अवाग यॊगप्रयॊगेण मनॊ जञं संप्रवर्तते विवक्षिता वा सद वाक्यं धर्मं सूक्ष्मम अवेक्षता सत्यां वाचम अहिंस्रां च वदेद अनपवादिनीम 10 कल्कापेताम अपरुषाम अनृशंसाम अपैशुनाम ईदृश अल्पं च वक्तव्यम अविक्षिप्तेन चेतसा 11 वाक परबुद्धॊ हि संरागद विरागाद वयाहरेद यति बुद्ध्या हय अनिगृहीतेन मनसा कर्म तामसम रजॊ भूतैर हि करणैः कर्मणा परतिपद्यते 12 स दुःखं पराप्य लॊके ऽसमिन नरकायॊपपद्यते तस्मान मनॊवाक्शरीरैर आचरेद धैर्यम आत्मनः 13 परकीर्ण मेषभारॊ हि यद्वद धार्येत दस्युभिः परतिलॊमां दिशं बुद्ध्वा संसारम अबुधास तथा 14 तान एव च यथा दस्यून कषिप्त्वा गच्छेच छिवां दिशम तथा रजस तमः कर्माण्य उत्सृज्य पराप्नुयात सुखम 15 निःसंदिग्धम अनीहॊ वै मुक्तः सर्वपरिग्रहैः विविक्तचारी लघ्वाशी तपस्वी नियतेन्द्रियः 16 जञानदग्धपरिक्लेशः परयॊग रतिर आत्मवान निष्प्रचारेण मनसा परं तद अधिगच्छति 17 धृतिमान आत्मवान बुद्धिं निगृह्णीयाद असंशयम मनॊ बुद्ध्या निगृह्णीयाद विषयान मनसात्मनः 18 निगृहीतेन्द्रियस्यास्य कुर्वाणस्य मनॊ वशे देवतास ताः परकाशन्ते हृष्टा यान्ति तम ईश्वरम 19 ताभिः संसक्तमनसॊ बरह्मवत संप्रकाशते एतैश चापगतैः सर्वैर बरह्मभूयाय कल्पते 20 अथ वा न परवर्तेत यॊगतन्त्रैर उपक्रमेत येन तन्त्रमयं तन्त्रं वृत्तिः सयात तत तद आचरेत 21 कन पिन्याक कुल्मास शाकयावक सक्तयः तथा मूलफलं भैक्षं पर्यायेनॊपयॊजयेत 22 आहारं नियतं चैव देशे काले च सात्त्विकम तत्परीक्ष्यानुवर्तेत यत परवृत्त्य अनुवर्तकम 23 परवृत्तं नॊपरुन्धेत शनैर अग्निम इवेन्धयेत जञानेन्धितं ततॊ जञानम अर्कवत संप्रकाशते 24 जञानाधिष्ठानम अज्ञानं तरीँल लॊकान अधितिष्ठति विज्ञानानुगतं जञानम अज्ञानाद अपकृष्यते 25 पृथक्त्वात संप्रयॊगाच च नासूयुर वेद शाश्वतम स तयॊर अपवर्गज्ञॊ वीतरागॊ विमुच्यते 26 वयॊ ऽतीतॊ जरामृत्यू जित्वा बरह्म सनातनम अमृतं तद अवाप्नॊति यत तद अक्षरम अव्ययम |
1
[guru] duranteṣv indriyārtheṣu saktāḥ sīdanti jantavaḥ ye tv asaktā mahātmānas te yānti paramāṃ gatim 2 janmamṛtyujarāduḥkhair vyādhibhir manasaḥ klamaiḥ dṛṣṭvemaṃ saṃtataṃ lokaṃ ghaten mokṣāya buddhimān 3 vāṅmano bhyāṃ śarīreṇa śuciḥ syād anahaṃkṛtaḥ praśānto jñānavān bhikṣur nirapekṣaś caret sukham 4 atha vā manasaḥ saṅgaṃ paśyed bhūtānukampayā atrāpy upekṣāṃ kurvīta jñātvā karmaphalaṃ jagat 5 yatkṛtaṃ prāk śubhaṃ karma pāpaṃ vā tad upāśnute tasmāc chubhāni karmāṇi kuryād vāg buddhikarmabhiḥ 6 ahiṃsā satyavacanaṃ sarvabhūteṣu cārjavam kṣamā caivāpramādaś ca yasyaite sa sukhī bhavet 7 yaś cainaṃ paramaṃ dharmaṃ sarvabhūtasukhāvaham duḥkhān niḥsaraṇaṃ veda sa tattvajñaḥ sukhī bhavet 8 tasmāt samāhitaṃ buddhyā mano bhūteṣu dhārayet nāpadhyāyen na spṛhayen nābaddhaṃ cintayed asat 9 avāg yogaprayogeṇa mano jñaṃ saṃpravartate vivakṣitā vā sad vākyaṃ dharmaṃ sūkṣmam avekṣatā satyāṃ vācam ahiṃsrāṃ ca vaded anapavādinīm 10 kalkāpetām aparuṣām anṛśaṃsām apaiśunām īdṛś alpaṃ ca vaktavyam avikṣiptena cetasā 11 vāk prabuddho hi saṃrāgad virāgād vyāhared yati buddhyā hy anigṛhītena manasā karma tāmasam rajo bhūtair hi karaṇaiḥ karmaṇā pratipadyate 12 sa duḥkhaṃ prāpya loke 'smin narakāyopapadyate tasmān manovākśarīrair ācared dhairyam ātmanaḥ 13 prakīrṇa meṣabhāro hi yadvad dhāryeta dasyubhiḥ pratilomāṃ diśaṃ buddhvā saṃsāram abudhās tathā 14 tān eva ca yathā dasyūn kṣiptvā gacchec chivāṃ diśam tathā rajas tamaḥ karmāṇy utsṛjya prāpnuyāt sukham 15 niḥsaṃdigdham anīho vai muktaḥ sarvaparigrahaiḥ viviktacārī laghvāśī tapasvī niyatendriyaḥ 16 jñānadagdhaparikleśaḥ prayoga ratir ātmavān niṣpracāreṇa manasā paraṃ tad adhigacchati 17 dhṛtimān ātmavān buddhiṃ nigṛhṇīyād asaṃśayam mano buddhyā nigṛhṇīyād viṣayān manasātmanaḥ 18 nigṛhītendriyasyāsya kurvāṇasya mano vaśe devatās tāḥ prakāśante hṛṣṭā yānti tam īśvaram 19 tābhiḥ saṃsaktamanaso brahmavat saṃprakāśate etaiś cāpagataiḥ sarvair brahmabhūyāya kalpate 20 atha vā na pravarteta yogatantrair upakramet yena tantramayaṃ tantraṃ vṛttiḥ syāt tat tad ācaret 21 kana pinyāka kulmāsa śākayāvaka saktayaḥ tathā mūlaphalaṃ bhaikṣaṃ paryāyenopayojayet 22 āhāraṃ niyataṃ caiva deśe kāle ca sāttvikam tatparīkṣyānuvarteta yat pravṛtty anuvartakam 23 pravṛttaṃ noparundheta śanair agnim ivendhayet jñānendhitaṃ tato jñānam arkavat saṃprakāśate 24 jñānādhiṣṭhānam ajñānaṃ trīṁl lokān adhitiṣṭhati vijñānānugataṃ jñānam ajñānād apakṛṣyate 25 pṛthaktvāt saṃprayogāc ca nāsūyur veda śāśvatam sa tayor apavargajño vītarāgo vimucyate 26 vayo 'tīto jarāmṛtyū jitvā brahma sanātanam amṛtaṃ tad avāpnoti yat tad akṣaram avyayam |
The Mahabharata in Sanskrit
Book 12
Chapter 209
|
1
[गुरु] निष्कल्मषं बरह्मचर्यम इच्छता चरितुं सदा निद्रा सर्वात्मना तयाज्या सवप्नदॊषान अवेक्षता 2 सवप्ने हि रजसा देही तमसा चाभिभूयते देहान्तरम इवापन्नश चरत्य अपगतस्मृतिः 3 जञानाभ्यासाज जागरतॊ जिज्ञासार्थम अनन्तरम विज्ञानाभिनिवेशात तु जागरत्य अनिशं सदा 4 अहाह कॊ नव अयं भावः सवप्ने विषयवान इव परलीनैर इन्द्रियैर देही वर्तते देहवान इव 5 अत्रॊच्यते यथा हय एतद वेद यॊगेश्वरॊ हरिः तथैतद उपपन्नार्थं वर्णयन्ति महर्षयः 6 इन्द्रियाणां शरमात सवप्नम आहुः सर्वगतं बुधाः मनसस तु परलीनत्वात तत तद आहुर निदर्शनम 7 कार्यव्यासक्तमनसः संकल्पॊ जाग्रतॊ हय अपि यद्वन मनॊरथैश्वर्यं सवप्ने तद्वन मनॊगतम 8 संसाराणाम असंख्यानां कामात्मा तद अवाप्नुयात मनस्य अन्तर्हितं सर्वं वेद सॊत्तम पूरुषः 9 गुणानाम अपि यद यत तत कर्म जानात्य उपस्थितम तत तच छंसन्ति भूतानि मनॊ यद भावितं यथा 10 ततस तम उपवर्तन्ते गुणा राजस तामसाः सात्त्विकॊ वा यथायॊगम आनन्तर्य फलॊदयः 11 ततः पश्यत्य असंबद्धान वातपित्त कफॊत्तरान रजस तमॊ भावैर भावैस तद अप्य आहुर दुरन्वयम 12 परसन्नैर इन्द्रियैर यद यत संकल्पयति मानसम तत तत सवप्ने ऽपय उपरते मनॊ दृष्टिर निरीक्षते 13 वयापकं सर्वभूतेषु वर्तते ऽपरतिघं मनः मनस्य अन्तर्हितं दवारं देहम आस्थाय मानसम 14 यत तत सदसद अव्यक्तं सवपित्य अस्मिन निदर्शनम सर्वभूतात्मभूतस्थं तद अध्यात्मगुणं विदुः 15 लिप्सेत मनसा यश च संकल्पाद ऐश्वरं गुणम आत्मप्रभावात तं विद्यात सर्वा हय आत्मनि देवताः 16 एवं हि तपसा युक्तम अर्कवत तमसः परम तरैलॊक्यप्रकृतिर देही तपसा तं महेश्वरम 17 तपॊ हय अधिष्ठितं देवैस तपॊ घनम असुरैस तमः एतद देवासुरैर गुप्तं तद आहुर जञानलक्षणम 18 सत्त्वं रजस तमश चेति देवासुरगुणान विदुः सत्त्वं देव गुणं विद्याद इतराव आसुरौ गुणौ 19 बरह्म तत्परमं वेद्यम अमृतं जयॊतिर अक्षरम ये विदुर भावितात्मानस ते यान्ति परमां गतिम 20 हेतुमच छक्यम आख्यातुम एतावज जञानचक्षुषा परत्याहारेण वा शक्यम अव्यक्तं बरह्म वेदितुम |
1
[guru] niṣkalmaṣaṃ brahmacaryam icchatā carituṃ sadā nidrā sarvātmanā tyājyā svapnadoṣān avekṣatā 2 svapne hi rajasā dehī tamasā cābhibhūyate dehāntaram ivāpannaś caraty apagatasmṛtiḥ 3 jñānābhyāsāj jāgarato jijñāsārtham anantaram vijñānābhiniveśāt tu jāgaraty aniśaṃ sadā 4 ahāha ko nv ayaṃ bhāvaḥ svapne viṣayavān iva pralīnair indriyair dehī vartate dehavān iva 5 atrocyate yathā hy etad veda yogeśvaro hariḥ tathaitad upapannārthaṃ varṇayanti maharṣayaḥ 6 indriyāṇāṃ śramāt svapnam āhuḥ sarvagataṃ budhāḥ manasas tu pralīnatvāt tat tad āhur nidarśanam 7 kāryavyāsaktamanasaḥ saṃkalpo jāgrato hy api yadvan manorathaiśvaryaṃ svapne tadvan manogatam 8 saṃsārāṇām asaṃkhyānāṃ kāmātmā tad avāpnuyāt manasy antarhitaṃ sarvaṃ veda sottama pūruṣaḥ 9 guṇānām api yad yat tat karma jānāty upasthitam tat tac chaṃsanti bhūtāni mano yad bhāvitaṃ yathā 10 tatas tam upavartante guṇā rājasa tāmasāḥ sāttviko vā yathāyogam ānantarya phalodayaḥ 11 tataḥ paśyaty asaṃbaddhān vātapitta kaphottarān rajas tamo bhāvair bhāvais tad apy āhur duranvayam 12 prasannair indriyair yad yat saṃkalpayati mānasam tat tat svapne 'py uparate mano dṛṣṭir nirīkṣate 13 vyāpakaṃ sarvabhūteṣu vartate 'pratighaṃ manaḥ manasy antarhitaṃ dvāraṃ deham āsthāya mānasam 14 yat tat sadasad avyaktaṃ svapity asmin nidarśanam sarvabhūtātmabhūtasthaṃ tad adhyātmaguṇaṃ viduḥ 15 lipseta manasā yaś ca saṃkalpād aiśvaraṃ guṇam ātmaprabhāvāt taṃ vidyāt sarvā hy ātmani devatāḥ 16 evaṃ hi tapasā yuktam arkavat tamasaḥ param trailokyaprakṛtir dehī tapasā taṃ maheśvaram 17 tapo hy adhiṣṭhitaṃ devais tapo ghnam asurais tamaḥ etad devāsurair guptaṃ tad āhur jñānalakṣaṇam 18 sattvaṃ rajas tamaś ceti devāsuraguṇān viduḥ sattvaṃ deva guṇaṃ vidyād itarāv āsurau guṇau 19 brahma tatparamaṃ vedyam amṛtaṃ jyotir akṣaram ye vidur bhāvitātmānas te yānti paramāṃ gatim 20 hetumac chakyam ākhyātum etāvaj jñānacakṣuṣā pratyāhāreṇa vā śakyam avyaktaṃ brahma veditum |
The Mahabharata in Sanskrit
Cite this text
The Mahabharata in Sanskrit, part 9 of 12. . Hermetic Cloud, https://hermeticcloud.com/library/the-mahabharata-in-sanskrit-part-9/. Public-domain text reproduced in full; markup only.